Tipiṭaka Translation

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ซึ่งเป็นผู้ไกลจากกิเลส ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง

Visuddhimaggo

วิสุทธิมรรค

(Dutiyo bhāgo)

(ภาคที่ ๒)

12. Iddhividhaniddeso

12. อิทธิวิธินิทเทส

Abhiññākathā

อภิญญากถา

365. Idāni yāsaṃ lokikābhiññānaṃ vasena ayaṃ samādhibhāvanā abhiññānisaṃsāti vuttā, tā abhiññā sampādetuṃ yasmā pathavīkasiṇādīsu adhigatacatutthajjhānena yoginā yogo kātabbo. Evañhissa sā samādhibhāvanā adhigatānisaṃsā ceva bhavissati thiratarā ca, so adhigatānisaṃsāya thiratarāya samādhibhāvanāya samannāgato sukheneva paññābhāvanaṃ sampādessati. Tasmā abhiññākathaṃ tāva ārabhissāma.

365. ๓๖๕. บัดนี้ สมาธิภาวนานี้ อันเรากล่าวไว้แล้วว่า มีอภิญญาเป็นอานิสงส์ ด้วยอำนาจแห่งโลกิยาภิญญาเหล่าใด, เพราะเหตุที่โยคีผู้ได้จตุตถฌานแล้วในปฐวีกสิณเป็นต้น พึงกระทำความเพียรเพื่อทำอภิญญาเหล่านั้นให้สำเร็จ. จริงอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น สมาธิภาวนาของโยคีนั้น จักเป็นสมาธิภาวนาที่มีอานิสงส์อันได้แล้วด้วย จักมั่นคงยิ่งขึ้นด้วย, โยคีนั้นผู้ประกอบด้วยสมาธิภาวนาที่มีอานิสงส์อันได้แล้วและมั่นคงยิ่งขึ้น จักทำปัญญาภาวนาให้สำเร็จได้โดยง่ายทีเดียว. เพราะเหตุนั้น เราจักเริ่มอภิญญากถาก่อน.

Bhagavatā hi adhigatacatutthajjhānasamādhīnaṃ kulaputtānaṃ samādhibhāvanānisaṃsadassanatthañceva uttaruttari paṇītapaṇītadhammadesanatthañca ‘‘so evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte iddhividhāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti ekopi hutvā bahudhā hotī’’tiādinā (dī. ni. 1.238) nayena iddhividhaṃ, dibbasotadhātuñāṇaṃ, cetopariyañāṇaṃ, pubbenivāsānussatiñāṇaṃ, sattānaṃ cutūpapāte ñāṇanti pañca lokikābhiññā vuttā.

จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสโลกิยาภิญญา ๕ ประการ คือ อิทธิวิธะ ทิพพโสตธาตุญาณ เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ และญาณในจุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย แก่กุลบุตรผู้ได้สมาธิคือจตุตถฌานแล้ว เพื่อทรงแสดงอานิสงส์แห่งสมาธิภาวนาด้วย เพื่อทรงแสดงธรรมที่ประณีตยิ่งๆ ขึ้นไป ด้วยนัยเป็นต้นว่า “ภิกษุนั้น เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อนโยน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว อย่างนี้แล้ว ย่อมน้อมจิตไปเพื่ออิทธิวิธะ เธอบรรลุอิทธิวิธะได้หลายประการ คือ คนเดียวเป็นหลายคนก็ได้” ดังนี้.

Tattha ekopi hutvā bahudhā hotītiādikaṃ iddhivikubbanaṃ kātukāmena ādikammikena yoginā odātakasiṇapariyantesu aṭṭhasu kasiṇesu aṭṭha aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā –

ในอภิญญา ๕ ประการนั้น โยคีผู้เป็นอาทิกัมมิกะ ประสงค์จะทำการแสดงฤทธิ์และการจำแลงกายมีอาทิว่า “คนเดียวเป็นหลายคนก็ได้” พึงยังสมาบัติ ๘ สมาบัติ ๘ ในกสิณ ๘ ที่มีโอทาตกสิณเป็นที่สุด ให้บังเกิดแล้ว –

Kasiṇānulomato, kasiṇapaṭilomato, kasiṇānulomapaṭilomato, jhānānulomato, jhānapaṭilomato, jhānānulomapaṭilomato, jhānukkantikato, kasiṇukkantikato, jhānakasiṇukkantikato, aṅgasaṅkantito, ārammaṇasaṅkantito, aṅgārammaṇasaṅkantito, aṅgavavatthāpanato, ārammaṇavavatthāpanatoti.

(๑) โดยกสิณานุโลม (๒) โดยกสิณปฏิโลม (๓) โดยกสิณานุโลมปฏิโลม (๔) โดยฌานานุโลม (๕) โดยฌานปฏิโลม (๖) โดยฌานานุโลมปฏิโลม (๗) โดยฌานุกกันติกะ (๘) โดยกสิณุกกันติกะ (๙) โดยฌานกสิณุกกันติกะ (๑๐) โดยอังคสังกิตะ (๑๑) โดยอารัมมณสังกิตะ (๑๒) โดยอังคารัมมณสังกิตะ (๑๓) โดยอังคววัตถาปนะ (๑๔) โดยอารัมมณววัตถาปนะ.

Imehi cuddasahi ākārehi cittaṃ paridametabbaṃ.

พึงฝึกฝนจิตด้วยอาการ ๑๔ อย่างเหล่านี้.

366. Katamaṃ panettha kasiṇānulomaṃ…pe… katamaṃ ārammaṇavavatthāpananti. Idha bhikkhu pathavīkasiṇe jhānaṃ samāpajjati, tato āpokasiṇeti evaṃ paṭipāṭiyā aṭṭhasu kasiṇesu satakkhattumpi sahassakkhattumpi samāpajjati, idaṃ kasiṇānulomaṃ nāma.

366. ๓๖๖. ใน ๑๔ อย่างนั้น กสิณานุโลมเป็นไฉน...ฯลฯ...อารัมมณววัตถาปนะเป็นไฉน? (๑) ภิกษุในศาสนานี้ เข้าฌานในปฐวีกสิณ, จากนั้นเข้าฌานในอาโปกสิณ, ด้วยประการฉะนี้ เธอจึงเข้าฌานในกสิณ ๘ ตามลำดับ แม้ร้อยครั้ง แม้พันครั้ง, นี้ชื่อว่า กสิณานุโลม.

Odātakasiṇato pana paṭṭhāya tatheva paṭilomakkamena samāpajjanaṃ kasiṇapaṭilomaṃ nāma.

(๒) ส่วนการเข้าฌานโดยลำดับย้อนกลับอย่างนั้นเหมือนกัน เริ่มตั้งแต่โอทาตกสิณ ชื่อว่า กสิณปฏิโลม.

Pathavīkasiṇato paṭṭhāya yāva odātakasiṇaṃ, odātakasiṇatopi paṭṭhāya yāva pathavīkasiṇanti evaṃ anulomapaṭilomavasena punappunaṃ samāpajjanaṃ kasiṇānulomapaṭilomaṃ nāma.

(๓) การเข้าฌานบ่อยๆ ด้วยอำนาจอนุโลมและปฏิโลมอย่างนี้ คือ เริ่มตั้งแต่ปฐวีกสิณจนถึงโอทาตกสิณ และเริ่มตั้งแต่โอทาตกสิณจนถึงปฐวีกสิณ ชื่อว่า กสิณานุโลมปฏิโลม.

Paṭhamajjhānato pana paṭṭhāya paṭipāṭiyā yāva nevasaññānāsaññāyatanaṃ, tāva punappunaṃ samāpajjanaṃ jhānānulomaṃ nāma.

(๔) ส่วนการเข้าฌานบ่อยๆ ตามลำดับ เริ่มตั้งแต่ปฐมฌานจนถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ ชื่อว่า ฌานานุโลม.

Nevasaññānāsaññāyatanato paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānaṃ, tāva punappunaṃ samāpajjanaṃ jhānapaṭilomaṃ nāma.

(๕) การเข้าฌานบ่อยๆ เริ่มตั้งแต่เนวสัญญานาสัญญายตนะจนถึงปฐมฌาน ชื่อว่า ฌานปฏิโลม.

Paṭhamajjhānato paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanaṃ, nevasaññānāsaññāyatanato paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānanti evaṃ anulomapaṭilomavasena punappunaṃ samāpajjanaṃ jhānānulomapaṭilomaṃ nāma.

(๖) การเข้าฌานบ่อยๆ ด้วยอำนาจอนุโลมและปฏิโลมอย่างนี้ คือ เริ่มตั้งแต่ปฐมฌานจนถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ และเริ่มตั้งแต่เนวสัญญานาสัญญายตนะจนถึงปฐมฌาน ชื่อว่า ฌานานุโลมปฏิโลม.

Pathavīkasiṇe pana paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā tattheva tatiyaṃ samāpajjati, tato tadeva ugghāṭetvā ākāsānañcāyatanaṃ, tato ākiñcaññāyatananti evaṃ kasiṇaṃ anukkamitvā jhānasseva ekantarikabhāvena ukkamanaṃ jhānukkantikaṃ nāma. Evaṃ āpokasiṇādimūlikāpi yojanā kātabbā.

(๗) ส่วนการเข้าปฐมฌานในปฐวีกสิณแล้วเข้าตติยฌานในปฐวีกสิณนั้นแหละ, จากนั้นเพิกกสิณนั้นนั่นแหละแล้วเข้าอากาสานัญจายตนะ, จากนั้นเข้าอากิญจัญญายตนะ, ด้วยประการฉะนี้ การข้ามไปโดยความเป็นธรรมมีในระหว่างหนึ่งเฉพาะฌานเท่านั้น ไม่ข้ามกสิณ ชื่อว่า ฌานุกกันติกะ. พึงทำการประกอบแม้ที่มีอาโปกสิณเป็นต้นเป็นมูลอย่างนี้.

Pathavīkasiṇe paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā puna tadeva tejokasiṇe, tato nīlakasiṇe, tato lohitakasiṇeti iminā nayena jhānaṃ anukkamitvā kasiṇasseva ekantarikabhāvena ukkamanaṃ kasiṇukkantikaṃ nāma.

(๘) การเข้าปฐมฌานในปฐวีกสิณแล้วเข้าปฐมฌานนั้นแหละอีกในเตโชกสิณ, จากนั้นในนีลกสิณ, จากนั้นในโลหิตกสิณ, ด้วยนัยนี้ การข้ามไปโดยความเป็นธรรมมีในระหว่างหนึ่งเฉพาะกสิณเท่านั้น ไม่ข้ามฌาน ชื่อว่า กสิณุกกันติกะ.

Pathavīkasiṇe paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā tato tejokasiṇe tatiyaṃ, nīlakasiṇaṃ ugghāṭetvā ākāsānañcāyatanaṃ, lohitakasiṇato ākiñcaññāyatananti iminā nayena jhānassa ceva kasiṇassa ca ukkamanaṃ jhānakasiṇukkantikaṃ nāma.

(๙) การเข้าปฐมฌานในปฐวีกสิณ, จากนั้นเข้าตติยฌานในเตโชกสิณ, เพิกนีลกสิณแล้วเข้าอากาสานัญจายตนะ, จากโลหิตกสิณเข้าอากิญจัญญายตนะ, ด้วยนัยนี้ การข้ามทั้งฌานและกสิณ ชื่อว่า ฌานกสิณุกกันติกะ.

Pathavīkasiṇe pana paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā tattheva itaresampi samāpajjanaṃ aṅgasaṅkantikaṃ nāma.

(๑๐) ส่วนการเข้าปฐมฌานในปฐวีกสิณแล้วเข้าฌานแม้อื่นๆ ในปฐวีกสิณนั้นแหละ ชื่อว่า อังคสังกิตะ.

Pathavīkasiṇe paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā tadeva āpokasiṇe…pe… tadeva odātakasiṇeti evaṃ sabbakasiṇesu ekasseva jhānassa samāpajjanaṃ ārammaṇasaṅkantikaṃ nāma.

(๑๑) การเข้าปฐมฌานในปฐวีกสิณแล้วเข้าปฐมฌานนั้นแหละในอาโปกสิณ...ฯลฯ...เข้าปฐมฌานนั้นแหละในโอทาตกสิณ, ด้วยประการฉะนี้ การเข้าฌานเดียวเท่านั้นในกสิณทั้งปวง ชื่อว่า อารัมมณสังกิตะ.

Pathavīkasiṇe paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā āpokasiṇe dutiyaṃ, tejokasiṇe tatiyaṃ, vāyokasiṇe catutthaṃ, nīlakasiṇaṃ ugghāṭetvā ākāsānañcāyatanaṃ, pītakasiṇato viññāṇañcāyatanaṃ, lohitakasiṇato ākiñcaññāyatanaṃ, odātakasiṇato nevasaññānāsaññāyatananti evaṃ ekantarikavasena aṅgānañca ārammaṇānañca saṅkamanaṃ aṅgārammaṇasaṅkantikaṃ nāma.

(๑๒) การเข้าปฐมฌานในปฐวีกสิณแล้วเข้าทุติยฌานในอาโปกสิณ, ตติยฌานในเตโชกสิณ, จตุตถฌานในวาโยกสิณ, เพิกนีลกสิณแล้วเข้าอากาสานัญจายตนะ, จากปีตกสิณเข้าวิญญาณัญจายตนะ, จากโลหิตกสิณเข้าอากิญจัญญายตนะ, จากโอทาตกสิณเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะ, ด้วยประการฉะนี้ การก้าวไปทั้งองค์ฌานและอารมณ์โดยเว้นไปหนึ่งๆ ชื่อว่า อังคารัมมณสังกิตะ.

Paṭhamaṃ jhānaṃ pana pañcaṅgikanti vavatthapetvā dutiyaṃ tivaṅgikaṃ, tatiyaṃ duvaṅgikaṃ, tathā catutthaṃ ākāsānañcāyatanaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatananti evaṃ jhānaṅgamattasseva vavatthāpanaṃ aṅgavavatthāpanaṃ nāma.

(๑๓) ส่วนการกำหนดว่า ปฐมฌานมีองค์ ๕, ทุติยฌานมีองค์ ๓, ตติยฌานมีองค์ ๒, จตุตถฌานก็มีองค์ ๒, อากาสานัญจายตนะ...ฯลฯ...เนวสัญญานาสัญญายตนะก็มีองค์ ๒, ด้วยประการฉะนี้ การกำหนดเฉพาะองค์ฌานเท่านั้น ชื่อว่า อังคววัตถาปนะ.

Tathā idaṃ pathavīkasiṇanti vavatthapetvā idaṃ āpokasiṇaṃ…pe… idaṃ odātakasiṇanti evaṃ ārammaṇamattasseva vavatthāpanaṃ ārammaṇavavatthāpanaṃ nāma. Aṅgārammaṇavavatthāpanampi eke icchanti. Aṭṭhakathāsu pana anāgatattā addhā taṃ bhāvanāmukhaṃ na hoti.

ฉันนั้น ครั้นกำหนดว่า "นี้ปฐวีกสิณ" แล้วกำหนดว่า "นี้อาโปกสิณ...ฯลฯ...นี้โอทาตกสิณ" ดังนี้ การกำหนดเพียงแค่อารมณ์เท่านั้น ชื่อว่า อารัมมณววัตถานะ (การกำหนดอารมณ์) อาจารย์บางพวกย่อมปรารถนาแม้ซึ่งอังคารัมมณววัตถานะ (การกำหนดองค์และอารมณ์) แต่เพราะการกำหนดนั้นไม่มาในอรรถกถาทั้งหลาย โดยแท้จริง การกำหนดนั้นจึงไม่เป็นมุขแห่งภาวนา

367. Imehi pana cuddasahi ākārehi cittaṃ aparidametvā pubbe abhāvitabhāvano ādikammiko yogāvacaro iddhivikubbanaṃ sampādessatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ādikammikassa hi kasiṇaparikammampi bhāro, satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Katakasiṇaparikammassa nimittuppādanaṃ bhāro, satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Uppanne nimitte taṃ vaḍḍhetvā appanādhigamo bhāro, satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Adhigatappanassa cuddasahākārehi cittaparidamanaṃ bhāro, satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Cuddasahākārehi paridamitacittassāpi iddhivikubbanaṃ nāma bhāro, satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Vikubbanappattassāpi khippanisantibhāvo nāma bhāro, satesu sahassesu vā ekova khippanisantī hoti. Therambatthale mahārohaṇaguttattherassa gilānupaṭṭhānaṃ āgatesu tiṃsamattesu iddhimantasahassesu upasampadāya aṭṭhavassiko rakkhitatthero viya. Tassānubhāvo pathavīkasiṇaniddese (visuddhi. 1.78 ādayo) vuttoyeva. Taṃ panassānubhāvaṃ disvā thero āha ‘‘āvuso, sace rakkhito nābhavissa sabbe garahappattā assāma ‘nāgarājānaṃ rakkhituṃ nāsakkhiṃsū’ti. Tasmā attanā gahetvā vicaritabbaṃ āvudhaṃ nāma malaṃ sodhetvāva gahetvā vicarituṃ vaṭṭatī’’ti. Te therassa ovāde ṭhatvā tiṃsasahassāpi bhikkhū khippanisantino ahesuṃ.

367. ก็ โยคาวจรผู้เป็นอาทิกัมมิกะ ผู้มีภาวนาที่ยังไม่เคยเจริญมาก่อน ไม่ได้ฝึกฝนจิตด้วยอาการ ๑๔ เหล่านี้แล้ว จักให้สำเร็จอิทธิวิกุพพนะ (การแสดงฤทธิ์) ได้นั้น ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้. จริงอยู่ แม้กสิณบริกรรมก็เป็นภาระหนักสำหรับอาทิกัมมิกบุคคล ในร้อยคนหรือพันคน จะสามารถได้เพียงผู้เดียวเท่านั้น. การทำนิมิตให้เกิดขึ้นก็เป็นภาระหนักสำหรับผู้ทำกสิณบริกรรมแล้ว ในร้อยคนหรือพันคน จะสามารถได้เพียงผู้เดียวเท่านั้น. เมื่อนิมิตเกิดขึ้นแล้ว การทำนิมิตนั้นให้เจริญขึ้นแล้วบรรลุอัปปนา ก็เป็นภาระหนัก ในร้อยคนหรือพันคน จะสามารถได้เพียงผู้เดียวเท่านั้น. การฝึกฝนจิตด้วยอาการ ๑๔ อย่าง ก็เป็นภาระหนักสำหรับผู้บรรลุอัปปนาแล้ว ในร้อยคนหรือพันคน จะสามารถได้เพียงผู้เดียวเท่านั้น. แม้สำหรับผู้มีจิตอันฝึกฝนแล้วด้วยอาการ ๑๔ อย่าง การแสดงฤทธิ์ก็เป็นภาระหนัก ในร้อยคนหรือพันคน จะสามารถได้เพียงผู้เดียวเท่านั้น. แม้สำหรับผู้ถึงการแสดงฤทธิ์ได้แล้ว ความเป็นผู้มีขิัปปนิสันติ (ความฉับไว) ก็เป็นภาระหนัก ในร้อยคนหรือพันคน จะมีผู้มีขิัปปนิสันติได้เพียงผู้เดียวเท่านั้น. เหมือนพระรักขิตเถระผู้มีพรรษา ๘ โดยอุปสมบท ในบรรดาพระผู้มีฤทธิ์สามหมื่นรูปผู้มาเพื่ออุปัฏฐากไข้พระมหาโรหณคุตตเถระ ณ เถรัมพัตถละ. อานุภาพของท่านพระเถระนั้น กล่าวไว้แล้วในปฐวีกสิณนิทเทส. ก็แล พระเถระ (มหาโรหณคุตตะ) เห็นอานุภาพของท่านแล้ว ได้กล่าวว่า "อาวุโสทั้งหลาย ถ้าพระรักขิตะไม่มีอยู่ พวกเราทั้งหมดก็จะถึงความถูกตำหนิว่า 'ไม่สามารถเพื่อจะคุ้มครองนาคราชได้'. เพราะฉะนั้น อาวุธที่ตนพึงถือเที่ยวไป ชื่อว่าควรชำระมลทินแล้วเท่านั้นจึงถือเที่ยวไป" ดังนี้. ภิกษุแม้ทั้งสามหมื่นรูปเหล่านั้น ตั้งอยู่ในโอวาทของพระเถระแล้ว ได้เป็นผู้มีขิัปปนิสันติ.

Khippanisantiyāpi ca sati parassa patiṭṭhābhāvo bhāro, satesu sahassesu vā ekova hoti, giribhaṇḍavāhanapūjāya mārena aṅgāravasse pavattite ākāse pathaviṃ māpetvā aṅgāravassaparittārako thero viya.

และเมื่อขิัปปนิสันติมีอยู่ ความเป็นที่พึ่งพำนักของผู้อื่นก็เป็นภาระหนัก ในร้อยคนหรือพันคน จะมีได้เพียงผู้เดียวเท่านั้น เหมือนพระเถระผู้ป้องกันฝนถ่านเพลิง โดยเนรมิตแผ่นดินในอากาศ ในคราวที่มารบันดาลให้ฝนถ่านเพลิงตกลงมาในงานบูชาที่เรียกว่า คิริภัณฑวาหนะ.

Balavapubbayogānaṃ pana buddhapaccekabuddhaaggasāvakādīnaṃ vināpi iminā vuttappakārena bhāvanānukkamena arahattapaṭilābheneva idañca iddhivikubbanaṃ aññe ca paṭisambhidādibhedā guṇā ijjhanti. Tasmā yathā piḷandhanavikatiṃ kattukāmo suvaṇṇakāro aggidhamanādīhi suvaṇṇaṃ muduṃ kammaññaṃ katvāva karoti, yathā ca bhājanavikatiṃ kattukāmo kumbhakāro mattikaṃ suparimadditaṃ muduṃ katvā karoti, evameva ādikammikena imehi cuddasahākārehi cittaṃ paridametvā chandasīsacittasīsavīriyasīsavīmaṃsāsīsasamāpajjanavasena ceva āvajjanādivasībhāvavasena ca muduṃ kammaññaṃ katvā iddhividhāya yogo karaṇīyo. Pubbahetusampannena pana kasiṇesu catutthajjhānamatte ciṇṇavasināpi kātuṃ vaṭṭati. Yathā panettha yogo kātabbo, taṃ vidhiṃ dassento bhagavā ‘‘so evaṃ samāhite citte’’tiādimāha.

ส่วนสำหรับพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระอัครสาวกเป็นต้น ผู้มีปุพพโยคะอันมีกำลัง แม้เว้นจากลำดับภาวนาตามวิธีที่กล่าวแล้วนี้ การแสดงฤทธิ์นี้และคุณอย่างอื่นมีปฏิสัมภิทาเป็นต้น ย่อมสำเร็จได้ด้วยการบรรลุอรหัตผลนั่นเทียว. เพราะฉะนั้น เปรียบเหมือนช่างทองผู้ต้องการทำเครื่องประดับ ย่อมทำทองคำให้อ่อนและควรแก่การงานด้วยการเป่าไฟเป็นต้นแล้วจึงทำ, และเปรียบเหมือนช่างหม้อผู้ต้องการทำภาชนะ ย่อมทำดินเหนียวที่นวดดีแล้วให้อ่อนแล้วจึงทำ ฉันใด, อาทิกัมมิกบุคคลก็ฉันนั้นเหมือนกัน พึงฝึกฝนจิตด้วยอาการ ๑๔ เหล่านี้แล้ว ทำให้เป็นจิตอ่อนและควรแก่การงาน ด้วยอำนาจแห่งการเข้าสมาบัติมีฉันทะเป็นประธาน มีจิตเป็นประธาน มีวิริยะเป็นประธาน มีวิมังสาเป็นประธาน และด้วยอำนาจแห่งวสีภาวะมีอาวัชชนะเป็นต้น แล้วพึงประกอบความเพียรเพื่ออิทธิวิธา. ส่วนผู้ถึงพร้อมด้วยเหตุในปางก่อน แม้เป็นผู้มีวสีอันสั่งสมแล้วในจตุตถฌานในกสิณทั้งหลายเท่านั้น ก็ควรเพื่อจะกระทำได้. พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงวิธีที่ความเพียรในอิทธิวิธานี้พึงกระทำอย่างไร จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต" (ภิกษุนั้น เมื่อจิตตั้งมั่นแล้วอย่างนี้).

368. Tatrāyaṃ pāḷinayānusāreneva vinicchayakathā. Tattha soti so adhigatacatutthajjhāno yogī. Evanti catutthajjhānakkamanidassanametaṃ. Iminā paṭhamajjhānādhigamādinā kamena catutthajjhānaṃ paṭilabhitvāti vuttaṃ hoti. Samāhiteti iminā catutthajjhānasamādhinā samāhite. Citteti rūpāvacaracitte. Parisuddhetiādīsu pana upekkhāsatipārisuddhibhāvena parisuddhe. Parisuddhattāyeva pariyodāte, pabhassareti vuttaṃ hoti. Sukhādīnaṃ paccayānaṃ ghātena vihatarāgādiaṅgaṇattā anaṅgaṇe. Anaṅgaṇattāyeva vigatūpakkilese. Aṅgaṇena hi taṃ cittaṃ upakkilissati. Subhāvitattā mudubhūte, vasībhāvappatteti vuttaṃ hoti. Vase vattamānaṃ hi cittaṃ mudunti vuccati. Muduttāyeva ca kammaniye, kammakkhame kammayoggeti vuttaṃ hoti. Muduṃ hi cittaṃ kammaniyaṃ hoti sudantamiva suvaṇṇaṃ, tañca ubhayampi subhāvitattāyevāti. Yathāha ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ muduñca hoti kammaniyañca, yathayidaṃ, bhikkhave, citta’’nti (a. ni. 1.22).

368. ในบทเหล่านั้น วินิจฉยกถานี้เป็นไปตามนัยแห่งบาลีเท่านั้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า โส คือ โยคีผู้นั้นผู้บรรลุจตุตถฌานแล้ว. บทว่า เอวํ เป็นการแสดงลำดับแห่งจตุตถฌาน ความว่า ได้บรรลุจตุตถฌานโดยลำดับนี้มีการบรรลุปฐมฌานเป็นต้น. บทว่า สมาหิเต คือ ตั้งมั่นแล้วด้วยสมาธิคือจตุตถฌานนี้. บทว่า จิตฺเต คือ ในรูปาวจรจิต. ส่วนในบทว่า ปริสุทฺเธ เป็นต้น (มีความว่า) บริสุทธิ์แล้วด้วยความเป็นผู้มีความบริสุทธิ์แห่งสติอันเกิดจากอุเบกขา. ผ่องใสและประภัสสรแล้ว ก็เพราะความบริสุทธิ์นั่นเอง. บทว่า อนงฺคเณ คือ ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน เพราะได้กำจัดเหตุแห่งราคะเป็นต้นเสียแล้ว. บทว่า วิคตูปกฺกิเลเส คือ ปราศจากอุปกิเลส ก็เพราะความไม่มีกิเลสเพียงดังเนินนั่นเอง. จริงอยู่ จิตนั้นย่อมเศร้าหมองด้วยกิเลสเพียงดังเนิน. บทว่า มุทุภูเต คือ เป็นจิตอ่อนแล้ว เพราะเป็นจิตที่อบรมดีแล้ว ความว่า ถึงความเป็นผู้มีวสีแล้ว. จริงอยู่ จิตที่ดำเนินไปในอำนาจ ท่านเรียกว่า "อ่อน". บทว่า กมฺมนิเย คือ ควรแก่การงานแล้ว ก็เพราะความเป็นจิตอ่อนนั่นเอง ความว่า ทนต่อการงาน ควรแก่การงาน. จริงอยู่ จิตที่อ่อนย่อมควรแก่การงาน เหมือนทองคำที่หลอมดีแล้ว และความเป็นจิตอ่อนและควรแก่การงานทั้งสองนั้นย่อมมีได้เพราะการอบรมดีแล้วนั่นเอง. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่อบุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว จะเป็นธรรมอ่อนและควรแก่การงาน เหมือนอย่างจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย" ดังนี้.

Etesu parisuddhabhāvādīsu ṭhitattā ṭhite. Ṭhitattāyeva āneñjappatte, acale niriñjaneti vuttaṃ hoti. Mudukammaññabhāvena vā attano vase ṭhitattā ṭhite. Saddhādīhi pariggahitattā āneñjappatte. Saddhāpariggahitaṃ hi cittaṃ assaddhiyena na iñjati. Vīriyapariggahitaṃ kosajjena na iñjati. Satipariggahitaṃ pamādena na iñjati. Samādhipariggahitaṃ uddhaccena na iñjati. Paññāpariggahitaṃ avijjāya na iñjati. Obhāsagataṃ kilesandhakārena na iñjati. Imehi chahi dhammehi pariggahitaṃ āneñjappattaṃ hoti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ abhinīhārakkhamaṃ hoti abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāya.

บทว่า ฐิเต คือ ตั้งมั่นแล้ว เพราะตั้งอยู่ในภาวะมีความบริสุทธิ์เป็นต้นเหล่านี้. บทว่า อาเนญฺชปฺปตฺเต คือ ถึงความไม่หวั่นไหวแล้ว ก็เพราะความตั้งมั่นนั่นเอง ความว่า ไม่หวั่นไหว ไม่เอนเอียง. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ฐิเต คือ ตั้งมั่นแล้วในอำนาจของตน ด้วยความเป็นจิตอ่อนและควรแก่การงาน. บทว่า อาเนญฺชปฺปตฺเต คือ ถึงความไม่หวั่นไหวแล้ว เพราะอันคุณมีศรัทธาเป็นต้นประคองไว้แล้ว. จริงอยู่ จิตที่ศรัทธาประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะความไม่มีศรัทธา. จิตที่วิริยะประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะความเกียจคร้าน. จิตที่สติประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะความประมาท. จิตที่สมาธิประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะอุทธัจจะ. จิตที่ปัญญาประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะอวิชชา. จิตที่ถึงพร้อมด้วยแสงสว่าง ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะความมืดคือกิเลส. จิตอันธรรม ๖ ประการเหล่านี้ประคองไว้ ย่อมถึงความไม่หวั่นไหว. จิตที่ประกอบด้วยองค์ ๘ อย่างนี้ ย่อมควรเพื่อการน้อมไปเพื่อประจักษ์แจ้งธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยอภิญญา.

Aparo nayo, catutthajjhānasamādhinā samāhite. Nīvaraṇadūrabhāvena parisuddhe. Vitakkādisamatikkamena pariyodāte. Jhānapaṭilābhapaccayānaṃ icchāvacarānaṃ abhāvena anaṅgaṇe. Abhijjhādīnaṃ cittassa upakkilesānaṃ vigamena vigatūpakkilese. Ubhayampi cetaṃ anaṅgaṇasuttavatthasuttānusārena (ma. ni. 1.57 ādayo) veditabbaṃ. Vasippattiyā mudubhūte. Iddhipādabhāvūpagamena kammaniye. Bhāvanāpāripūriyā paṇītabhāvūpagamena ṭhite āneñjappatte. Yathā āneñjappattaṃ hoti, evaṃ ṭhiteti attho. Evampi aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ abhinīhārakkhamaṃ hoti abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāya pādakaṃ padaṭṭhānabhūtanti.

อีกนัยหนึ่ง เมื่อจิตตั้งมั่นด้วยจตุตถฌานสมาธิ บริสุทธิ์เพราะความที่นิวรณ์ไกล ผ่องแผ้วเพราะก้าวล่วงวิตกเป็นต้น ไม่มีอังคณะเพราะไม่มีอิจฉาวจรธรรมอันเป็นปัจจัยแห่งการได้ฌาน ปราศจากอุปกิเลสเพราะปราศจากอุปกิเลสของจิตมีอภิชฌาเป็นต้น พึงทราบแม้ทั้งสองอย่างนี้ตามนัยแห่งอังคณสูตรและวัตถสูตร เมื่อเป็นจิตอ่อนโยนเพราะถึงความเป็นผู้ชำนาญ เมื่อเป็นจิตควรแก่การงานเพราะถึงความเป็นอิทธิบาท เมื่อดำรงมั่น ไม่หวั่นไหว เพราะถึงความเป็นของประณีตด้วยความบริบูรณ์แห่งภาวนา คือ ดำรงมั่นอยู่อย่างไรจึงจะชื่อว่าถึงความไม่หวั่นไหว ก็ดำรงมั่นอยู่อย่างนั้น อธิบายว่าอย่างนี้ แม้โดยนัยนี้ จิตที่ประกอบด้วยองค์ ๘ ย่อมควรเพื่อการน้อมไป เพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่พึงกระทำให้แจ้งด้วยอภิญญา เป็นปาทกะ เป็นปทัฏฐาน

Dasaiddhikathā

กถาว่าด้วยฤทธิ์ ๑๐ ประการ

369. Iddhividhāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetīti ettha ijjhanaṭṭhena iddhi, nipphattiatthena paṭilābhaṭṭhena cāti vuttaṃ hoti. Yañhi nipphajjati paṭilabbhati ca, taṃ ijjhatīti vuccati. Yathāha ‘‘kāmaṃ kāmayamānassa, tassa cetaṃ samijjhatī’’ti (su. ni. 772). Tathā ‘‘nekkhammaṃ ijjhatīti iddhi, paṭiharatīti pāṭihāriyaṃ. Arahattamaggo ijjhatīti iddhi, paṭiharatīti pāṭihāriya’’nti (paṭi. ma. 3.32).

369. ในคำว่า ‘ย่อมน้อมจิตไปเพื่อฤทธิ์วิธี’ นั้น ชื่อว่า อิทธิ เพราะอรรถว่าสำเร็จ, ชื่อว่า อิทธิ เพราะอรรถว่าสำเร็จ และเพราะอรรถว่าได้ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. จริงอยู่ ธรรมชาติใดย่อมสำเร็จ และย่อมได้, ธรรมชาตินั้น ท่านเรียกว่า ย่อมสำเร็จ. ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘เมื่อบุคคลปรารถนากาม, กามนั้นย่อมสำเร็จแก่เขา’ ดังนี้. และดังที่ตรัสไว้ว่า ‘เนกขัมมะย่อมสำเร็จ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า อิทธิ, ย่อมกำจัด (ข้าศึก) เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ปาฏิหาริย์. อรหัตตมรรคย่อมสำเร็จ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า อิทธิ, ย่อมกำจัด (ข้าศึก) เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ปาฏิหาริย์’ ดังนี้.

Aparo nayo, ijjhanaṭṭhena iddhi. Upāyasampadāyetamadhivacanaṃ. Upāyasampadā hi ijjhati adhippetaphalappasavanato. Yathāha – ‘‘ayaṃ kho citto gahapati sīlavā kalyāṇadhammo, sace paṇidahissati ‘anāgatamaddhānaṃ rājā assaṃ cakkavattī’ti, tassa kho ayaṃ ijjhissati sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā’’ti (saṃ. ni. 4.352).

อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า อิทธิ เพราะอรรถว่าทำให้สำเร็จ. คำว่า อิทธิ นี้ เป็นชื่อของความถึงพร้อมแห่งอุบาย. จริงอยู่ ความถึงพร้อมแห่งอุบาย ย่อมทำให้สำเร็จ เพราะทำให้เกิดผลที่ต้องการ. ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘จิตตคฤหบดีนี้แล เป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม, ถ้าเธอจะตั้งความปรารถนาว่า ‘ในอนาคตกาล เราพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ’ ดังนี้, ความตั้งใจของเธอผู้มีศีลนั้น จะพึงสำเร็จได้ เพราะเป็นความปรารถนาที่บริสุทธิ์’ ดังนี้.

Aparo nayo, etāya sattā ijjhantīti iddhi. Ijjhantīti iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti vuttaṃ hoti. Sā dasavidhā. Yathāha ‘‘kati iddhiyoti dasa iddhiyo’’. Puna caparaṃ āha ‘‘katamā dasa iddhiyo? Adhiṭṭhānā iddhi, vikubbanā iddhi, manomayā iddhi, ñāṇavipphārā iddhi, samādhivipphārā iddhi, ariyā iddhi, kammavipākajā iddhi, puññavato iddhi, vijjāmayā iddhi, tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhī’’ti (paṭi. ma. 3.9).

อีกนัยหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายย่อมเจริญด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อิทธิ. อธิบายว่า ย่อมเจริญ คือ เป็นผู้เจริญแล้ว รุ่งเรืองแล้ว ถึงความยอดเยี่ยม. อิทธินั้นมี ๑๐ อย่าง. ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ฤทธิ์มีเท่าไร? ฤทธิ์มี ๑๐ อย่าง’. อีกอย่างหนึ่ง ตรัสว่า ‘ฤทธิ์ ๑๐ อย่างเป็นไฉน? คือ อธิษฐานาอิทธิ, วิกุพพนาอิทธิ, มโนมยาอิทธิ, ญาณวิปผาราอิทธิ, สมาธิวิปผาราอิทธิ, อริยาอิทธิ, กัมมวิปากชาอิทธิ, ปุญญวโตอิทธิ, วิชชามยาอิทธิ, ตัตถะ ตัตถะ สัมมาปะโยคะปัจจะยา อิชฌะนัฏเฐนะ อิทธิ’ ดังนี้.

370. Tattha ‘‘pakatiyā eko bahukaṃ āvajjati. Sataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vā āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti ‘bahuko homī’’’ti (paṭi. ma. 3.10) evaṃ vibhajitvā dassitā iddhi adhiṭṭhānavasena nipphannattā adhiṭṭhānā iddhi nāma.

370. ในฤทธิ์ ๑๐ อย่างนั้น ฤทธิ์ที่ท่านจำแนกแสดงไว้ว่า ‘โดยปกติเป็นคนเดียวย่อมน้อมนึกถึงคนมาก น้อมนึกถึงร้อยหนึ่งบ้าง พันหนึ่งบ้าง แสนหนึ่งบ้างแล้ว ย่อมอธิษฐานด้วยญาณว่า ‘เราจงเป็นคนมาก’’ ดังนี้ ชื่อว่า อธิษฐานาอิทธิ เพราะสำเร็จด้วยอำนาจอธิษฐาน.

371. ‘‘So pakativaṇṇaṃ vijahitvā kumārakavaṇṇaṃ vā dasseti nāgavaṇṇaṃ vā…pe… vividhampi senābyūhaṃ dassetī’’ti (paṭi. ma. 3.13) evaṃ āgatā iddhi pakativaṇṇavijahanavikāravasena pavattattā vikubbanā iddhi nāma.

371. ฤทธิ์ที่มาแล้วอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุนั้นละวรรณะปกติแล้ว ย่อมแสดงวรรณะแห่งกุมารบ้าง วรรณะแห่งนาคบ้าง... ย่อมแสดงแม้ซึ่งหมู่เสนาอันต่างชนิด’ ดังนี้ ชื่อว่า วิกุพพนาอิทธิ เพราะเป็นไปด้วยอำนาจแห่งการละวรรณะปกติและการแปลง.

372. ‘‘Idha bhikkhu imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimmināti rūpiṃ manomaya’’nti (paṭi. ma. 3.14) iminā nayena āgatā iddhi sarīrabbhantare aññasseva manomayassa sarīrassa nipphattivasena pavattattā manomayā iddhi nāma.

372. ฤทธิ์ที่มาแล้วโดยนัยนี้ว่า ‘ภิกษุในศาสนานี้ย่อมเนรมิตกายอื่นจากกายนี้ อันมีรูปสำเร็จด้วยใจ’ ดังนี้ ชื่อว่า มโนมยาอิทธิ เพราะเป็นไปด้วยอำนาจแห่งความสำเร็จของสรีระอื่นอันสำเร็จด้วยใจในภายในสรีระ.

373. Ñāṇuppattito pana pubbe vā pacchā vā taṃkhaṇe vā ñāṇānubhāvanibbatto viseso ñāṇavipphārā iddhi nāma. Vuttañhetaṃ – ‘‘aniccānupassanāya niccasaññāya pahānaṭṭho ijjhatīti ñāṇavipphārā iddhi…pe… arahattamaggena sabbakilesānaṃ pahānaṭṭho ijjhatīti ñāṇavipphārā iddhi. Āyasmato bākkulassa ñāṇavipphārā iddhi. Āyasmato saṃkiccassa ñāṇavipphārā iddhi. Āyasmato bhūtapālassa ñāṇavipphārā iddhī’’ti (paṭi. ma. 3.15).

373. ก็ ความวิเศษที่สำเร็จด้วยอานุภาพแห่งญาณ ในกาลก่อนแต่ญาณเกิดขึ้นบ้าง ในกาลภายหลังบ้าง ในขณะนั้นบ้าง ชื่อว่า ญาณวิปผาราอิทธิ. จริงอยู่ คำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า ‘อรรถคือการละนิจจสัญญาด้วยอนิจจานุปัสสนาย่อมสำเร็จ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ญาณวิปผาราอิทธิ... อรรถคือการละกิเลสทั้งปวงด้วยอรหัตตมรรคย่อมสำเร็จ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ญาณวิปผาราอิทธิ. ญาณวิปผาราอิทธิของพระพากุลเถระ. ญาณวิปผาราอิทธิของพระสังกิจจเถระ. ญาณวิปผาราอิทธิของพระภูตปาลเถระ’ ดังนี้.

Tattha āyasmā bākkulo daharova maṅgaladivase nadiyā nhāpiyamāno dhātiyā pamādena sote patito. Tamenaṃ maccho gilitvā bārāṇasītitthaṃ agamāsi. Tatra taṃ macchabandho gahetvā seṭṭhibhariyāya vikkiṇi. Sā macche sinehaṃ uppādetvā ahameva naṃ pacissāmīti phālentī macchakucchiyaṃ suvaṇṇabimbaṃ viya dārakaṃ disvā putto me laddhoti somanassajātā ahosi. Iti macchakucchiyaṃ arogabhāvo āyasmato bākkulassa pacchimabhavikassa tena attabhāvena paṭilabhitabbaarahattamaggañāṇānubhāvena nibbattattā ñāṇavipphārā iddhi nāma. Vatthu pana vitthārena kathetabbaṃ.

ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น ท่านพระพากุละ เมื่อยังเยาว์ ในวันมงคล เมื่อแม่นมให้อาบน้ำในแม่น้ำ ได้ตกลงไปในกระแสน้ำเพราะความประมาทของแม่นม. ปลาได้กลืนเด็กนั้นแล้วไปสู่ท่าเมืองพาราณสี. ณ ที่นั้น นายพรานปลาจับปลานั้นได้แล้วขายให้แก่ภรรยาเศรษฐี. นางยังความรักให้เกิดในปลาแล้ว เมื่อคิดว่า ‘เรานี่แหละจักปรุงมัน’ ผ่าท้องปลาอยู่ ได้เห็นเด็กในท้องปลาเหมือนรูปทองคำ เกิดโสมนัสว่า ‘เราได้บุตรแล้ว’. ด้วยเหตุนี้ ความเป็นผู้ไม่มีโรคในท้องปลาของท่านพระพากุละผู้เป็นปัจฉิมภวิกะ ชื่อว่า ญาณวิปผาราอิทธิ เพราะสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งอรหัตตมรรคญาณอันจะพึงได้ด้วยอัตภาพนั้น. ส่วนเรื่องราวพึงกล่าวโดยพิสดาร.

Saṃkiccattherassa pana gabbhagatasseva mātā kālamakāsi. Tassā citakaṃ āropetvā sūlehi vijjhitvā jhāpiyamānāya dārako sūlakoṭiyā akkhikūṭe pahāraṃ labhitvā saddaṃ akāsi. Tato dārako jīvatīti otāretvā kucchiṃ phāletvā dārakaṃ ayyikāya adaṃsu. So tāya paṭijaggito vuddhimanvāya pabbajitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Iti vuttanayeneva dārucitakāya arogabhāvo āyasmato saṃkiccassa ñāṇavipphārā iddhi nāma.

ส่วนมารดาของพระสังกิจจเถระได้ทำกาละในขณะที่ท่านยังอยู่ในครรภ์นั่นเทียว. เมื่อเขายกศพของนางขึ้นสู่เชิงตะกอน แทงด้วยหลาวเผาอยู่ เด็กได้ถูกปลายหลาวกระทบที่หางตาแล้วได้ทำเสียงร้อง. ลำดับนั้น เมื่อรู้ว่า ‘เด็กยังมีชีวิตอยู่’ เขาจึงนำศพลงมา ผ่าท้องแล้วได้ให้เด็กแก่ยาย. เด็กนั้นอันยายเลี้ยงดูแล้ว เจริญวัยแล้ว บวชแล้ว ได้บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย. ด้วยเหตุนี้ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ความเป็นผู้ไม่มีโรคบนเชิงตะกอนฟืนของท่านพระสังกิจจะ ชื่อว่า ญาณวิปผาราอิทธิ.

Bhūtapāladārakassa pana pitā rājagahe daliddamanusso. So dārūnaṃ atthāya sakaṭena aṭaviṃ gantvā dārubhāraṃ katvā sāyaṃ nagaradvārasamīpaṃ patto. Athassa goṇā yugaṃ ossajjitvā nagaraṃ pavisiṃsu. So sakaṭamūle puttakaṃ nisīdāpetvā goṇānaṃ anupadaṃ gacchanto nagarameva pāvisi. Tassa anikkhantasseva dvāraṃ pihitaṃ. Dārakassa vāḷayakkhānucaritepi bahinagare tiyāmarattiṃ arogabhāvo vuttanayeneva ñāṇavipphārā iddhi nāma. Vatthu pana vitthāretabbaṃ.

ส่วนบิดาของเด็กชายภูตบาลเป็นคนยากจนในกรุงราชคฤห์ เขาไปป่าเพื่อหาฟืนด้วยเกวียน ทำหาบฟืนแล้ว ถึงใกล้ประตูเมืองในเวลาเย็น ครั้งนั้น โคทั้งหลายของเขาปลดแอกแล้วเข้าไปสู่เมือง เขาให้นั่งบุตรน้อยไว้ที่โคนเกวียนแล้ว ติดตามรอยเท้าของโคทั้งหลายไป ก็ได้เข้าไปสู่เมืองนั่นเอง ประตูเมืองก็ถูกปิดในขณะที่เขายังไม่ออกมา ความที่เด็กชายไม่มีโรคภัยไข้เจ็บตลอด ๓ ยามในนอกเมืองอันเป็นที่ที่ยักษ์ดุร้ายเที่ยวไป ก็ชื่อว่าญาณวิปผาริทธิ ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง ส่วนเรื่องราวพึงให้พิสดาร

374. Samādhito pubbe vā pacchā vā taṃkhaṇe vā samathānubhāvanibbatto viseso samādhivipphārā iddhi. Vuttañhetaṃ ‘‘paṭhamajjhānena nīvaraṇānaṃ pahānaṭṭho ijjhatīti samādhivipphārā iddhi…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññāya pahānaṭṭho ijjhatīti samādhivipphārā iddhi. Āyasmato sāriputtassa samādhivipphārā iddhi, āyasmato sañjīvassa, āyasmato khāṇukoṇḍaññassa, uttarāya upāsikāya, sāmāvatiyā upāsikāya samādhivipphārā iddhī’’ti (paṭi. ma. 3.16).

374. ความสำเร็จพิเศษอันเกิดด้วยอานุภาพแห่งสมถะ ในกาลก่อนสมาธิบ้าง ในกาลภายหลังบ้าง หรือในขณะนั้นบ้าง ชื่อว่าสมาธิวิปผาริทธิ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “อรรถคือการละนิวรณ์ทั้งหลายย่อมสำเร็จได้ด้วยปฐมฌาน เหตุนั้นจึงชื่อว่าสมาธิวิปผาริทธิ...ฯลฯ...อรรถคือการละอากิญจัญญายตนสัญญาย่อมสำเร็จได้ด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ เหตุนั้นจึงชื่อว่าสมาธิวิปผาริทธิ สมาธิวิปผาริทธิของพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ ของพระสัญชีวะเถระผู้มีอายุ ของพระขาณุโกณฑัญญเถระผู้มีอายุ ของนางอุตตราอุบาสิกา ของนางสามาวดีอุบาสิกา”

Tattha yadā āyasmato sāriputtassa mahāmoggallānattherena saddhiṃ kapotakandarāyaṃ viharato juṇhāya rattiyā navoropitehi kesehi ajjhokāse nisinnassa eko duṭṭhayakkho sahāyakena yakkhena vāriyamānopi sīse pahāramadāsi. Yassa meghassa viya gajjato saddo ahosi. Tadā thero tassa paharaṇasamaye samāpattiṃ appesi. Athassa tena pahārena na koci ābādho ahosi. Ayaṃ tassāyasmato samādhivipphārā iddhi. Vatthu pana udāne (udā. 34) āgatameva.

ในบรรดาฤทธิ์เหล่านั้น ในกาลเมื่อพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ อยู่ที่กโปตกัทรวิหารกับพระมหาโมคคัลลานเถระ นั่งอยู่ในที่แจ้ง มีผมที่เพิ่งปลงใหม่ ในราตรีที่มีแสงจันทร์ ยักษ์ร้ายตนหนึ่ง แม้อันยักษ์ผู้เป็นสหายห้ามอยู่ ก็ได้ประหารที่ศีรษะ การประหารนั้นมีเสียงดังราวกับเสียงของเมฆที่คำรามอยู่ ในกาลนั้น พระเถระได้เข้าสมาบัติในเวลาที่ยักษ์นั้นประหาร ครั้งนั้น ความเจ็บป่วยอะไรๆ มิได้มีแก่ท่านเพราะการประหารนั้นเลย นี้เป็นสมาธิวิปผาริทธิของพระเถระผู้มีอายุนั้น ส่วนเรื่องราวมาแล้วในอุทานนั่นเอง

Sañjīvattheraṃ pana nirodhasamāpannaṃ kālakatoti sallakkhetvā gopālakādayo tiṇakaṭṭhagomayāni saṅkaḍḍhetvā aggiṃ adaṃsu. Therassa cīvare aṃsumattampi najjhāyittha. Ayamassa anupubbasamāpattivasena pavattasamathānubhāvanibbattattā samādhivipphārā iddhi. Vatthu pana sutte (ma. ni. 1.507) āgatameva.

ส่วนพระสัญชีวเถระผู้เข้าสมาบัติ พวกคนเลี้ยงโคเป็นต้นสำคัญว่าท่านมรณภาพแล้ว จึงรวบรวมหญ้า ไม้ และมูลโค แล้วจุดไฟ แม้เพียงเส้นด้ายในจีวรของพระเถระก็ไม่ไหม้ นี้เป็นสมาธิวิปผาริทธิของท่าน เพราะสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งสมถะอันเป็นไปโดยกำลังแห่งสมาบัติที่เข้าตามลำดับ ส่วนเรื่องราวมาแล้วในพระสูตรนั่นเอง

Khāṇukoṇḍaññatthero pana pakatiyāva samāpattibahulo. So aññatarasmiṃ araññe rattiṃ samāpattiṃ appetvā nisīdi. Pañcasatā corā bhaṇḍakaṃ thenetvā gacchantā ‘‘idāni amhākaṃ anupathaṃ āgacchantā natthī’’ti vissamitukāmā bhaṇḍakaṃ oropayamānā ‘‘khāṇuko aya’’nti maññamānā therasseva upari sabbabhaṇḍakāni ṭhapesuṃ. Tesaṃ vissamitvā gacchantānaṃ paṭhamaṃ ṭhapitabhaṇḍakassa gahaṇakāle kālaparicchedavasena thero vuṭṭhāsi. Te therassa calanākāraṃ disvā bhītā viraviṃsu. Thero ‘‘mā bhāyittha upāsakā, bhikkhu aha’’nti āha. Te āgantvā vanditvā theragatena pasādena pabbajitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsu (dha. pa. aṭṭha. 1.1). Ayamettha pañcahi bhaṇḍakasatehi ajjhotthaṭassa therassa ābādhābhāvo samādhivipphārā iddhi.

ส่วนพระขาณุโกณฑัญญเถระเป็นผู้มากด้วยการเข้าสมาบัติโดยปกติอยู่แล้ว ท่านเข้าสมาบัติในเวลากลางคืนในป่าแห่งหนึ่งแล้วนั่งอยู่ โจร ๕๐๐ คนขโมยห่อสิ่งของแล้วไปอยู่ เมื่อปรารถนาจะพักผ่อนด้วยคิดว่า “บัดนี้ ไม่มีใครตามหลังพวกเรามา” ขณะจะวางห่อสิ่งของลง ก็สำคัญว่า “นี่คือตอไม้” จึงวางห่อสิ่งของทั้งหมดไว้บนพระเถระนั่นเอง ในเวลาที่โจรเหล่านั้นพักผ่อนแล้วจะไป เมื่อจะหยิบห่อสิ่งของที่วางไว้ก่อน พระเถระก็ออกจากสมาบัติด้วยอำนาจแห่งการกำหนดเวลา โจรเหล่านั้นเห็นอาการไหวตัวของพระเถระแล้วก็กลัว ร้องครวญคราง พระเถระกล่าวว่า “อุบาสกทั้งหลาย อย่ากลัวเลย เราเป็นภิกษุ” โจรเหล่านั้นมาไหว้แล้ว บวชด้วยความเลื่อมใสในพระเถระ บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย ในเรื่องนี้ ความที่พระเถระผู้ถูกห่อสิ่งของ ๕๐๐ ห่อทับไว้ไม่มีความเจ็บป่วย นี้เป็นสมาธิวิปผาริทธิ

Uttarā pana upāsikā puṇṇaseṭṭhissa dhītā. Tassā sirimā nāma gaṇikā issāpakatā tattatelakaṭāhaṃ sīse āsiñci. Uttarā taṃkhaṇaññeva mettaṃ samāpajji. Telaṃ pokkharapattato udakabindu viya vivaṭṭamānaṃ agamāsi. Ayamassā samādhivipphārā iddhi. Vatthu pana vitthāretabbaṃ.

ส่วนนางอุตตราอุบาสิกาเป็นธิดาของปุณณเศรษฐี หญิงนครโสเภณีชื่อสิริมาถูกความริษยาครอบงำ ได้ราดกระทะน้ำมันเดือดลงบนศีรษะของนาง นางอุตตราได้เข้าเมตตาสมาบัติในขณะนั้นเอง น้ำมันได้กลิ้งตกลงไปดุจหยาดน้ำจากใบบัว นี้เป็นสมาธิวิปผาริทธิของนาง ส่วนเรื่องราวพึงให้พิสดาร

Sāmāvatī nāma udenassa rañño aggamahesī. Māgaṇḍiyabrāhmaṇo attano dhītāya aggamahesiṭṭhānaṃ patthayamāno tassā vīṇāya āsīvisaṃ pakkhipāpetvā rājānaṃ āha ‘‘mahārāja, sāmāvatī taṃ māretukāmā vīṇāya āsīvisaṃ gahetvā pariharatī’’ti. Rājā taṃ disvā kupito sāmāvatiṃ vadhissāmīti dhanuṃ āropetvā visapītaṃ khurappaṃ sannayhi. Sāmāvatī saparivārā rājānaṃ mettāya phari. Rājā neva saraṃ khipituṃ na oropetuṃ sakkonto vedhamāno aṭṭhāsi. Tato naṃ devī āha ‘‘kiṃ, mahārāja, kilamasī’’ti? ‘‘Āma kilamāmī’’ti. ‘‘Tena hi dhanuṃ oropehī’’ti. Saro rañño pādamūleyeva pati. Tato naṃ devī ‘‘mahārāja, appaduṭṭhassa nappadussitabba’’nti ovadi. Iti rañño saraṃ muñcituṃ avisahanabhāvo sāmāvatiyā upāsikāya samādhivipphārā iddhīti.

นางสามาวดีเป็นอัครมเหสีของพระเจ้าอุเทน มาคัณฑิยพราหมณ์ปรารถนาตำแหน่งอัครมเหสีให้แก่ธิดาของตน จึงให้ใส่อสรพิษไว้ในพิณของนาง แล้วกราบทูลพระราชาว่า “ข้าแต่พระมหาราช นางสามาวดีประสงค์จะปลงพระชนม์พระองค์ จึงถืออสรพิษไว้ในพิณแล้วเที่ยวไป” พระราชาทอดพระเนตรเห็นอสรพิษนั้นแล้วทรงกริ้ว มีพระประสงค์จะประหารนางสามาวดี จึงทรงขึ้นสายธนูแล้วพาดลูกศรอาบยาพิษมีใบมีด นางสามาวดีพร้อมด้วยบริวารได้แผ่เมตตาไปยังพระราชา พระราชาไม่สามารถจะยิงลูกศรออกไปหรือวางลงได้ ได้แต่ประทับยืนตัวสั่นอยู่ ลำดับนั้น พระเทวีได้ทูลถามพระองค์ว่า “ข้าแต่พระมหาราช พระองค์ทรงลำบากหรือ” (ตรัสตอบว่า) “ใช่แล้ว เราลำบาก” (พระเทวีทูลว่า) “ถ้าเช่นนั้น ขอพระองค์ทรงวางธนูลงเถิด” ลูกศรได้ตกลงที่ใกล้พระบาทของพระราชานั่นเอง ลำดับนั้น พระเทวีได้ถวายโอวาทแก่พระองค์ว่า “ข้าแต่พระมหาราช ไม่ควรประทุษร้ายต่อผู้ไม่ประทุษร้าย” ด้วยเหตุนี้ ความที่พระราชาไม่สามารถจะปล่อยลูกศรไปได้ เป็นสมาธิวิปผาริทธิของนางสามาวดีอุบาสิกา

375. Paṭikkūlādīsu appaṭikkūlasaññivihārādikā pana ariyā iddhi nāma. Yathāha – ‘‘katamā ariyā iddhi? Idha – bhikkhu sace ākaṅkhati ‘paṭikkūle appaṭikkūlasaññī vihareyya’nti, appaṭikkūlasaññī tattha viharati…pe… upekkhako tattha viharati sato sampajāno’’ti (paṭi. ma. 3.17). Ayañhi cetovasippattānaṃ ariyānaṃyeva sambhavato ariyā iddhīti vuccati.

375. ส่วนการอยู่โดยมีความสำคัญว่าไม่ปฏิกูลในอารมณ์มีปฏิกูลเป็นต้น ชื่อว่าอริยอิทธิ ดังที่ตรัสไว้ว่า “อริยอิทธิเป็นไฉน? ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ถ้าหวังว่า ‘เราพึงมีความสำคัญว่าไม่ปฏิกูลในสิ่งปฏิกูลอยู่’ เธอก็มีความสำคัญว่าไม่ปฏิกูลในสิ่งนั้นอยู่...ฯลฯ...เธอเป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ในสิ่งนั้น” จริงอยู่ ฤทธิ์นี้ย่อมเกิดขึ้นแก่พระอริยเจ้าผู้ถึงความเป็นวสีในจิตเท่านั้น เหตุนั้นจึงเรียกว่าอริยอิทธิ

Etāya hi samannāgato khīṇāsavo bhikkhu paṭikkūle aniṭṭhe vatthusmiṃ mettāpharaṇaṃ vā dhātumanasikāraṃ vā karonto appaṭikkūlasaññī viharati. Appaṭikkūle iṭṭhe vatthusmiṃ asubhapharaṇaṃ vā aniccanti manasikāraṃ vā karonto paṭikkūlasaññī viharati. Tathā paṭikkūlāpaṭikkūlesu tadeva mettāpharaṇaṃ vā dhātumanasikāraṃ vā karonto appaṭikkūlasaññī viharati. Appaṭikkūlapaṭikkūlesu ca tadeva asubhapharaṇaṃ vā aniccanti manasikāraṃ vā karonto paṭikkūlasaññī viharati. Cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hotītiādinā nayena vuttaṃ pana chaḷaṅgupekkhaṃ pavattayamāno paṭikkūle ca appaṭikkūle ca tadubhayaṃ abhinivajjitvā upekkhako viharati sato sampajāno. Paṭisambhidāyañhi ‘‘kathaṃ paṭikkūle appaṭikkūlasaññī viharati? Aniṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ mettāya vā pharati dhātuso vā upasaṃharatī’’tiādinā (paṭi. ma. 3.17) nayena ayameva attho vibhatto. Ayaṃ cetovasippattānaṃ ariyānaṃyeva sambhavato ariyā iddhīti vuccati.

จริงอยู่ ภิกษุผู้สิ้นอาสวะ ประกอบด้วยอริยฤทธิ์นี้ เมื่อกระทำซึ่งการแผ่เมตตา หรือการมนสิการโดยความเป็นธาตุ ในวัตถุอันเป็นที่น่ารังเกียจ ไม่น่าปรารถนา ย่อมเป็นผู้มีความหมายว่าไม่น่ารังเกียจอยู่ เมื่อกระทำซึ่งการแผ่อสุภะ หรือการมนสิการว่าไม่เที่ยง ในวัตถุอันไม่เป็นที่น่ารังเกียจ เป็นที่น่าปรารถนา ย่อมเป็นผู้มีความหมายว่าน่ารังเกียจอยู่ แม้ในวัตถุทั้งที่น่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจ ก็อย่างนั้นเหมือนกัน เมื่อกระทำซึ่งการแผ่เมตตานั่นแหละ หรือการมนสิการโดยความเป็นธาตุนั่นแหละ ย่อมเป็นผู้มีความหมายว่าไม่น่ารังเกียจอยู่ และในวัตถุทั้งที่ไม่น่ารังเกียจและน่ารังเกียจ เมื่อกระทำซึ่งการแผ่อสุภะนั่นแหละ หรือการมนสิการว่าไม่เที่ยงนั่นแหละ ย่อมเป็นผู้มีความหมายว่าน่ารังเกียจอยู่ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุผู้ทำฉฬังคุเบกขาที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า 'เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ไม่ดีใจ' ให้เป็นไปอยู่ ละอารมณ์ทั้งสองนั้น ทั้งในอารมณ์ที่น่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจ เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่. จริงอยู่ ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรค อรรถนี้นั่นแหละ ท่านจำแนกไว้แล้วโดยนัยเป็นต้นว่า 'ภิกษุเป็นผู้มีความหมายว่าไม่น่ารังเกียจในอารมณ์ที่น่ารังเกียจอยู่ อย่างไร? คือ ย่อมแผ่เมตตาไป หรือย่อมน้อมเข้ามาโดยความเป็นธาตุ ในวัตถุที่ไม่น่าปรารถนา' ฤทธิ์นี้เกิดขึ้นได้แก่พระอริยเจ้าผู้ถึงความชำนาญในจิตเท่านั้น เหตุนั้นจึงเรียกว่า อริยฤทธิ์

376. Pakkhīādīnaṃ pana vehāsagamanādikā kammavipākajā iddhi nāma. Yathāha – ‘‘katamā kammavipākajā iddhi? Sabbesaṃ pakkhīnaṃ sabbesaṃ devānaṃ ekaccānaṃ manussānaṃ ekaccānañca vinipātikānaṃ ayaṃ kammavipākajā iddhī’’ti (paṭi. ma. 3.18). Ettha hi sabbesaṃ pakkhīnaṃ jhānaṃ vā vipassanaṃ vā vināyeva ākāsena gamanaṃ. Tathā sabbesaṃ devānaṃ paṭhamakappikānañca ekaccānaṃ manussānaṃ. Tathā piyaṅkaramātā (saṃ. ni. 1.240) yakkhinī uttaramātā phussamittā dhammaguttāti evamādīnaṃ ekaccānaṃ vinipātikānaṃ ākāsena gamanaṃ kammavipākajā iddhīti.

376. อนึ่ง การไปในอากาศเป็นต้นของสัตว์มีนกเป็นต้น ชื่อว่า กัมมวิปากชาอิทธิ (ฤทธิ์เกิดจากวิบากกรรม). สมดังที่ตรัสไว้ว่า 'กัมมวิปากชาอิทธิเป็นไฉน? (การไปในอากาศ) ของนกทั้งปวง ของเทวดาทั้งปวง ของมนุษย์บางพวก และของวินิปาติกาสูรบางพวก นี้ชื่อว่า กัมมวิปากชาอิทธิ'. จริงอยู่ ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น การไปในอากาศของนกทั้งปวงย่อมมีได้โดยไม่ต้องมีฌานหรือวิปัสสนาเลย. การไปในอากาศของเทวดาทั้งปวงและของมนุษย์บางพวกในปฐมกัปก็เช่นกัน. การไปในอากาศของวินิปาติกาสูรบางพวกมีนางยักษิณีชื่อปิยังกรมาตา อุตตรมาตา ผุสสสุมิตตา และธัมมคุตตาเป็นอาทิ ก็เช่นกัน ชื่อว่า กัมมวิปากชาอิทธิ.

377. Cakkavattiādīnaṃ vehāsagamanādikā pana puññavato iddhi nāma. Yathāha ‘‘katamā puññavato iddhi? Rājā cakkavattī vehāsaṃ gacchati saddhiṃ caturaṅginiyā senāya antamaso assabandhagobandhapurise upādāya. Jotikassa gahapatissa puññavato iddhi. Jaṭilakassa gahapatissa puññavato iddhi. Ghositassa gahapatissa puññavato iddhi. Meṇḍakassa gahapatissa puññavato iddhi. Pañcannaṃ mahāpuññānaṃ puññavato iddhī’’ti. Saṅkhepato pana paripākaṃ gate puññasambhāre ijjhanakaviseso puññavato iddhi.

377. อนึ่ง การไปในอากาศเป็นต้นของพระเจ้าจักรพรรดิเป็นอาทิ ชื่อว่า ปุญญวโตอิทธิ (ฤทธิ์ของผู้มีบุญ). สมดังที่ตรัสไว้ว่า 'ปุญญวโตอิทธิเป็นไฉน? พระเจ้าจักรพรรดิเสด็จไปในอากาศพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า จนกระทั่งถึงคนเลี้ยงม้าและคนเลี้ยงโค. ฤทธิ์ของโชติกคหบดีเป็นปุญญวโตอิทธิ. ฤทธิ์ของชฏิลคหบดีเป็นปุญญวโตอิทธิ. ฤทธิ์ของโฆสิตคหบดีเป็นปุญญวโตอิทธิ. ฤทธิ์ของเมณฑกคหบดีเป็นปุญญวโตอิทธิ. ฤทธิ์ของผู้มีบุญใหญ่ ๕ ท่านเป็นปุญญวโตอิทธิ'. แต่โดยย่อ ความสำเร็จพิเศษในเมื่อกองบุญถึงความแก่รอบแล้ว ชื่อว่า ปุญญวโตอิทธิ.

Ettha ca jotikassa gahapatissa pathaviṃ bhinditvā maṇipāsādo uṭṭhahi. Catusaṭṭhi ca kapparukkhāti ayamassa puññavato iddhi. Jaṭilakassa asītihattho suvaṇṇapabbato nibbatti. Ghositassa sattasu ṭhānesu māraṇatthāya upakkame katepi arogabhāvo puññavato iddhi. Meṇḍakassa ekakarīsamatte padese sattaratanamayānaṃ meṇḍakānaṃ pātubhāvo puññavato iddhi. Pañca mahāpuññā nāma meṇḍakaseṭṭhi, tassa bhariyā candapadumasirī, putto dhanañcayaseṭṭhi, suṇisā sumanadevī, dāso puṇṇo nāmāti. Tesu seṭṭhissa sīsaṃ nhātassa ākāsaṃ ullokanakāle aḍḍhateḷasakoṭṭhasahassāni ākāsato rattasālīnaṃ pūrenti. Bhariyāya nāḷikodanamattampi gahetvā sakalajambudīpavāsike parivisamānāya bhattaṃ na khīyati. Puttassa sahassatthavikaṃ gahetvā sakalajambudīpavāsikānampi dentassa kahāpaṇā na khīyanti. Suṇisāya ekaṃ vīhitumbaṃ gahetvā sakalajambudīpavāsikānampi bhājayamānāya dhaññaṃ na khīyati. Dāsassa ekena naṅgalena kasato ito satta ito sattāti cuddasa maggā honti. Ayaṃ nesaṃ puññavato iddhi.

ในบรรดาผู้มีบุญเหล่านั้น ปราสาทแก้วมณีของโชติกคหบดีผุดขึ้นทำลายแผ่นดิน. และต้นกัลปพฤกษ์ ๖๔ ต้น (ก็ผุดขึ้น) นี้เป็นปุญญวโตอิทธิของท่าน. ภูเขาทองสูง ๘๐ ศอกเกิดขึ้นแก่ชฏิลคหบดี. ความไม่มีโรค (ความปลอดภัย) แม้เมื่อความพยายามเพื่อจะฆ่าในที่ ๗ แห่งสำเร็จแล้วของโฆสิตคหบดี เป็นปุญญวโตอิทธิ. การปรากฏขึ้นแห่งรูปแพะที่สำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ ในเนื้อที่ประมาณ ๑ กรีส ของเมณฑกคหบดี เป็นปุญญวโตอิทธิ. มหาบุรุษผู้มีบุญใหญ่ ๕ ท่าน คือ เมณฑกเศรษฐี, จันทปทุมสิรี ภรรยาของท่าน, ธนัญชัยเศรษฐี บุตรชาย, สุมนาเทวี สะใภ้, และทาสชื่อปุณณะ. ใน ๕ ท่านนั้น เมื่อเมณฑกเศรษฐีสระผมแล้วแลดูท้องฟ้า ฉางข้าว ๑๒,๕๐๐ ฉาง ย่อมเต็มด้วยข้าวสาลีแดงจากอากาศ. เมื่อภรรยาของท่านถือเอาข้าวสุกเพียงทะนานเดียวเลี้ยงชาวชมพูทวีปทั้งสิ้น ข้าวก็ไม่หมดสิ้น. เมื่อบุตรชายถือเอาถุงเงินหนึ่งพันให้แก่ชาวชมพูทวีปทั้งสิ้น กหาปณะก็ไม่หมดสิ้น. เมื่อสะใภ้ถือเอาทะนานข้าวเปลือกใบหนึ่งแจกจ่ายให้แก่ชาวชมพูทวีปทั้งสิ้น ข้าวเปลือกก็ไม่หมดสิ้น. เมื่อทาสไถนาด้วยไถคันเดียว ทางไถ ๑๔ แนว คือ ข้างนี้ ๗ แนว ข้างโน้น ๗ แนว ย่อมเกิดขึ้น. นี้เป็นปุญญวโตอิทธิของท่านเหล่านั้น.

378. Vijjādharādīnaṃ vehāsagamanādikā pana vijjāmayā iddhi. Yathāha ‘‘katamā vijjāmayā iddhi? Vijjādharā vijjaṃ parijapitvā vehāsaṃ gacchanti. Ākāse antalikkhe hatthimpi dassenti…pe… vividhampi senābyūhaṃ dassentī’’ti (paṭi. ma. 3.18).

378. อนึ่ง การไปในอากาศเป็นต้นของพวกวิทยาธรเป็นอาทิ ชื่อว่า วิชชามยาอิทธิ (ฤทธิ์สำเร็จด้วยวิทยาคม). สมดังที่ตรัสไว้ว่า 'วิชชามยาอิทธิเป็นไฉน? พวกวิทยาธรสาธยายมนต์แล้วไปในอากาศ. ย่อมแสดงกองทัพช้าง...ฯลฯ... ย่อมแสดงกระบวนทัพแม้หลากหลายในอากาศ' ดังนี้.

379. Tena tena pana sammāpayogena tassa tassa kammassa ijjhanaṃ tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhi. Yathāha – ‘‘nekkhammena kāmacchandassa pahānaṭṭho ijjhatīti tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhi…pe… arahattamaggena sabbakilesānaṃ pahānaṭṭho ijjhatīti tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhī’’ti (paṭi. ma. 3.18). Ettha ca paṭipattisaṅkhātasseva sammāpayogassa dīpanavasena purimapāḷisadisāva pāḷi āgatā. Aṭṭhakathāyaṃ pana sakaṭabyūhādikaraṇavasena yaṃkiñci sippakammaṃ yaṃkiñci vejjakammaṃ tiṇṇaṃ bedānaṃ uggahaṇaṃ tiṇṇaṃ piṭakānaṃ uggahaṇaṃ antamaso kasanavapanādīni upādāya taṃ taṃ kammaṃ katvā nibbattaviseso tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhīti āgatā. (10)

379. อนึ่ง ความสำเร็จแห่งกรรมนั้นๆ ด้วยความพยายามโดยชอบนั้นๆ ชื่อว่า ฤทธิ์โดยความหมายว่าสำเร็จได้เพราะความพยายามโดยชอบในกิจนั้นๆ เป็นปัจจัย. สมดังที่ตรัสไว้ว่า 'ความหมายคือการละกามฉันทะย่อมสำเร็จได้ด้วยเนกขัมมะ ดังนี้ ชื่อว่า ฤทธิ์โดยความหมายว่าสำเร็จได้เพราะความพยายามโดยชอบในกิจนั้นๆ เป็นปัจจัย...ฯลฯ... ความหมายคือการละกิเลสทั้งปวงย่อมสำเร็จได้ด้วยอรหัตตมรรค ดังนี้ ชื่อว่า ฤทธิ์โดยความหมายว่าสำเร็จได้เพราะความพยายามโดยชอบในกิจนั้นๆ เป็นปัจจัย'. และในข้อนี้ พระบาลีที่มาก็เป็นเช่นเดียวกับพระบาลีก่อนๆ โดยแสดงถึงความพยายามโดยชอบอันได้ชื่อว่าปฏิปทา. แต่อรรถกถาแสดงไว้ว่า 'ศิลปกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง เวชกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง การเรียนไตรเพท การเรียนไตรปิฎก โดยที่สุดอาศัยการไถการหว่านเป็นต้น กระทำกรรมนั้นๆ แล้วเกิดผลสำเร็จพิเศษขึ้น ชื่อว่า ฤทธิ์โดยความหมายว่าสำเร็จได้เพราะความพยายามโดยชอบในกิจนั้นๆ เป็นปัจจัย' ดังนี้.

Iti imāsu dasasu iddhīsu iddhividhāyāti imasmiṃ pade adhiṭṭhānā iddhiyeva āgatā. Imasmiṃ panatthe vikubbanāmanomayāiddhiyopi icchitabbā eva.

ด้วยประการฉะนี้ ในบรรดาฤทธิ์ ๑๐ ประการเหล่านี้ ในบทว่า อิทธิวิธายะ นี้ อธิษฐานาอิทธิเท่านั้นที่มา (ในพระบาลี). แต่อย่างไรก็ตาม ในอรรถกถานี้ แม้วิกุพพนาอิทธิและมโนมยาอิทธิก็พึงประสงค์เอาด้วย.

380. Iddhividhāyāti iddhikoṭṭhāsāya, iddhivikappāya vā. Cittaṃ abhinīharati abhininnāmetīti so bhikkhu vuttappakāravasena tasmiṃ citte abhiññāpādake jāte iddhividhādhigamatthāya parikammacittaṃ abhinīharati kasiṇārammaṇato apanetvā iddhividhābhimukhaṃ peseti. Abhininnāmetīti adhigantabbaiddhipoṇaṃ iddhipabbhāraṃ karoti. Soti so evaṃ katacittābhinīhāro bhikkhu. Anekavihitanti anekavidhaṃ nānappakārakaṃ. Iddhividhanti iddhikoṭṭhāsaṃ. Paccanubhotīti paccanubhavati, phusati sacchikaroti pāpuṇātīti attho. Idānissa anekavihitabhāvaṃ dassento ‘‘ekopi hutvā’’tiādimāha. Tattha ekopi hutvāti iddhikaraṇato pubbe pakatiyā ekopi hutvā. Bahudhā hotīti bahūnaṃ santike caṅkamitukāmo vā sajjhāyaṃ vā kattukāmo pañhaṃ vā pucchitukāmo hutvā satampi sahassampi hoti. Kathaṃ panāyamevaṃ hoti? Iddhiyā catasso bhūmiyo cattāro pādā aṭṭha padāni soḷasa ca mūlāni sampādetvā ñāṇena adhiṭṭhahanto.

380. คำว่า อิทฺธิวิธาย ความว่า เพื่อส่วนแห่งฤทธิ์ หรือเพื่อฤทธิ์ที่แตกต่างกัน. คำว่า จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ ความว่า ภิกษุนั้น เมื่อจิตที่เป็นบาทแห่งอภิญญาเกิดขึ้นแล้วโดยประการที่กล่าวแล้ว ย่อมน้อมนำบริกรรมจิตไปเพื่อบรรลุอิทธิวิธี คือนำออกไปจากกสิณารมณ์แล้วส่งไปเฉพาะหน้าต่ออิทธิวิธี. คำว่า อภินินฺนาเมติ ความว่า กระทำความน้อมไปในฤทธิ์ที่พึงบรรลุ กระทำความโน้มไปในฤทธิ์. บทว่า โส ความว่า ภิกษุนั้นผู้น้อมนำจิตไปแล้วอย่างนี้. บทว่า อเนกวิหิตํ ความว่า มีประการต่างๆ มีประการนานา. บทว่า อิทฺธิวิธํ ความว่า ซึ่งส่วนแห่งฤทธิ์. บทว่า ปจฺจนุโภติ ความว่า ย่อมเสวยเฉพาะ, ถูกต้อง, กระทำให้แจ้ง, ย่อมถึง นี้เป็นเนื้อความ. บัดนี้ เมื่อทรงแสดงความเป็นผู้มีประการต่างๆ ของฤทธิ์นั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอโกปิ หุตฺวา. ในบทเหล่านั้น บทว่า เอโกปิ หุตฺวา ความว่า ก่อนแต่จะทำฤทธิ์ โดยปกติเป็นคนเดียว. บทว่า พหุธา โหติ ความว่า เป็นผู้ประสงค์จะจงกรม หรือประสงค์จะทำการสาธยาย หรือประสงค์จะถามปัญหาในสำนักของชนเป็นอันมาก เป็นร้อยบ้าง เป็นพันบ้าง. ก็ท่านผู้มีฤทธิ์นี้เป็นเช่นนี้ได้อย่างไร. คือท่านให้สมบูรณ์แล้วซึ่งภูมิ ๔ ปาทะ ๔ ปทะ ๘ และมูล ๑๖ ของฤทธิ์ แล้วอธิษฐานอยู่ด้วยญาณ.

381. Tattha catasso bhūmiyoti cattāri jhānāni veditabbāni. Vuttañhetaṃ dhammasenāpatinā ‘‘iddhiyā katamā catasso bhūmiyo? Vivekajabhūmi paṭhamaṃ jhānaṃ, pītisukhabhūmi dutiyaṃ jhānaṃ, upekkhāsukhabhūmi tatiyaṃ jhānaṃ, adukkhamasukhabhūmi catutthaṃ jhānaṃ. Iddhiyā imā catasso bhūmiyo iddhilābhāya iddhipaṭilābhāya iddhivikubbanatāya iddhivisavitāya iddhivasitāya iddhivesārajjāya saṃvattantī’’ti (paṭi. ma. 3.9). Ettha ca purimāni tīṇi jhānāni yasmā pītipharaṇena ca sukhapharaṇena ca sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā lahumudukammaññakāyo iddhiṃ pāpuṇāti, tasmā iminā pariyāyena iddhilābhāya saṃvattanato sambhārabhūmiyoti veditabbāni. Catutthajjhānaṃ pana iddhilābhāya pakatibhūmiyeva.

381. ในองค์ประกอบเหล่านั้น บัณฑิตพึงทราบว่า ฌาน ๔ เป็นภูมิ ๔ อย่าง. จริงอยู่ พระธรรมเสนาบดีได้กล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘ภูมิ ๔ ของฤทธิ์เป็นไฉน? ปฐมฌานเป็นวิเวกชภูมิ, ทุติยฌานเป็นปีติสุขภูมิ, ตติยฌานเป็นอุเปกขาสุขภูมิ, จตุตถฌานเป็นอทุกขมสุขภูมิ. เหล่านี้คือภูมิ ๔ ของฤทธิ์ ภูมิ ๔ เหล่านี้ย่อมเป็นไปเพื่อได้ฤทธิ์ เพื่อได้เฉพาะซึ่งฤทธิ์ เพื่อการแสดงฤทธิ์ต่างๆ เพื่อความชำนาญในฤทธิ์ เพื่อความเป็นวสีในฤทธิ์ เพื่อความแกล้วกล้าในฤทธิ์’ ดังนี้ (ปฏิ.ม. ๓.๙). ก็ในฌาน ๔ นั้น ฌาน ๓ เบื้องต้น บัณฑิตพึงทราบว่าเป็นสัมภารภูมิ เพราะว่าบุคคลหยั่งลงสู่สุขสัญญาและลหุสัญญาด้วยการแผ่ไปแห่งปีติและสุข มีกายเบา อ่อน ควรแก่การงาน ย่อมบรรลุฤทธิ์ได้ ฉะนั้น ฌาน ๓ นั้นจึงเป็นไปเพื่อการได้ฤทธิ์โดยปริยายนี้. ส่วนจตุตถฌานเป็นปกติภูมิเพื่อการได้ฤทธิ์ทีเดียว.

382. Cattāro pādāti cattāro iddhipādā veditabbā. Vuttañhetaṃ ‘‘iddhiyā katame cattāro pādā? Idha bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Vīriya… citta… vīmaṃsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Iddhiyā ime cattāro pādā iddhilābhāya…pe… iddhivesārajjāya saṃvattantī’’ti (paṭi. ma. 3.9). Ettha ca chandahetuko chandādhiko vā samādhi chandasamādhi. Kattukamyatāchandaṃ adhipatiṃ karitvā paṭiladdhasamādhissetaṃ adhivacanaṃ. Padhānabhūtā saṅkhārā padhānasaṅkhārā. Catukiccasādhakassa sammappadhānavīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Samannāgatanti chandasamādhinā ca padhānasaṅkhārehi ca upetaṃ. Iddhipādanti nipphattipariyāyena vā ijjhanaṭṭhena, ijjhanti etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iminā vā pariyāyena iddhīti saṅkhaṃ gatānaṃ abhiññācittasampayuttānaṃ chandasamādhipadhānasaṅkhārānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena pādabhūtaṃ sesacittacetasikarāsinti attho. Vuttañhetaṃ ‘‘iddhipādoti tathābhūtassa vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti (vibha. 434).

382. บัณฑิตพึงทราบว่า อิทธิบาท ๔ เป็นปาทะ ๔ อย่าง. จริงอยู่ มีคำตรัสไว้ว่า ‘ปาทะ ๔ ของฤทธิ์เป็นไฉน? ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริย... จิตต... วิมังสาสมาธิและปธานสังขาร. เหล่านี้คือปาทะ ๔ ของฤทธิ์ ย่อมเป็นไปเพื่อได้ฤทธิ์... เพื่อความแกล้วกล้าในฤทธิ์’ ดังนี้ (ปฏิ.ม. ๓.๙). ในบทเหล่านั้น สมาธิมีฉันทะเป็นเหตุ หรือมีฉันทะเป็นใหญ่ ชื่อว่าฉันทสมาธิ. คำนี้เป็นชื่อของสมาธิที่ได้เพราะทำกัตตุกัมยตาฉันทะให้เป็นใหญ่. สังขารที่เป็นประธาน ชื่อว่าปธานสังขาร. คำนี้เป็นชื่อของสัมมัปปธานวิริยะที่ทำกิจ ๔ อย่างให้สำเร็จ. บทว่า สมนฺนาคตํ ความว่า ประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร. บทว่า อิทฺธิปาทํ มีเนื้อความว่า ธรรมที่เหลือคือจิตและเจตสิกอันเป็นรากฐาน เพราะเป็นที่ตั้งแห่งฉันทสมาธิและปธานสังขาร ซึ่งถึงการนับว่า ‘อิทธิ’ โดยปริยายแห่งความสำเร็จ หรือโดยความหมายว่าสำเร็จ, หรือโดยปริยายนี้ว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมสำเร็จ เป็นผู้เจริญ เป็นผู้ถึงความยอดเยี่ยมด้วยธรรมชาตินั้น. จริงอยู่ มีคำตรัสไว้ว่า ‘คำว่า อิทธิบาท ได้แก่ เวทนาขันธ์... วิญญาณขันธ์ ของบุคคลผู้เป็นเช่นนั้น’ ดังนี้ (วิ. ๔๓๔).

Atha vā pajjate anenāti pādo. Pāpuṇīyatīti attho. Iddhiyā pādo iddhipādo. Chandādīnametaṃ adhivacanaṃ. Yathāha – ‘‘chandañce, bhikkhave, bhikkhu nissāya labhati samādhiṃ, labhati cittassekaggataṃ, ayaṃ vuccati chandasamādhi. So anuppannānaṃ pāpakānaṃ…pe… padahati, ime vuccanti padhānasaṅkhārā. Iti ayañca chando ayañca chandasamādhi ime ca padhānasaṅkhārā, ayaṃ vuccati, bhikkhave, chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgato iddhipādo’’ti (saṃ. ni. 5.825). Evaṃ sesiddhipādesupi attho veditabbo.

อีกอย่างหนึ่ง ธรรมชาติที่บุคคลอาศัยย่างเข้าไป ชื่อว่า ปาทะ. เนื้อความว่า อันบุคคลย่อมเข้าถึง. ปาทะแห่งฤทธิ์ ชื่อว่า อิทธิบาท. คำนี้เป็นชื่อของฉันทะเป็นต้น. สมดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุอาศัยฉันทะแล้วย่อมได้สมาธิ ย่อมได้ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง นี้เรียกว่าฉันทสมาธิ. เธอ... ย่อมปรารภความเพียร... เหล่านี้เรียกว่าปธานสังขาร. ด้วยประการฉะนี้ ฉันทะนี้ด้วย ฉันทสมาธินี้ด้วย ปธานสังขารเหล่านี้ด้วย, ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร’ ดังนี้ (สํ.นิ. ๕.๘๒๕). พึงทราบเนื้อความในอิทธิบาทที่เหลือแม้เหล่าอื่นอย่างนี้.

383. Aṭṭha padānīti chandādīni aṭṭha veditabbāni. Vuttañhetaṃ ‘‘iddhiyā katamāni aṭṭha padāni? Chandañce bhikkhu nissāya labhati samādhiṃ, labhati cittassekaggataṃ. Chando na samādhi, samādhi na chando. Añño chando, añño samādhi. Vīriyañce bhikkhu… cittañce bhikkhu… vīmaṃsañce bhikkhu nissāya labhati samādhiṃ, labhati cittassekaggataṃ. Vīmaṃsā na samādhi, samādhi na vīmaṃsā. Aññā vīmaṃsā, añño samādhi. Iddhiyā imāni aṭṭha padāni iddhilābhāya…pe… iddhivesārajjāya saṃvattantī’’ti (paṭi. ma. 3.9). Ettha hi iddhimuppādetukāmatāchando samādhinā ekato niyuttova iddhilābhāya saṃvattati; tathā vīriyādayo. Tasmā imāni aṭṭha padāni vuttānīti veditabbāni.

383. บัณฑิตพึงทราบว่า ธรรม ๘ ประการมีฉันทะเป็นต้น เป็นปทะ ๘ อย่าง. จริงอยู่ มีคำตรัสไว้ว่า ‘ปทะ ๘ ของฤทธิ์เป็นไฉน? ภิกษุอาศัยฉันทะแล้วย่อมได้สมาธิ ย่อมได้ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง. ฉันทะไม่ใชสมาธิ สมาธิไม่ใชฉันทะ ฉันทะอย่างหนึ่ง สมาธิอย่างหนึ่ง. ภิกษุอาศัยวิริยะ... จิต... วิมังสาแล้วย่อมได้สมาธิ ย่อมได้ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง. วิมังสาไม่ใชสมาธิ สมาธิไม่ใชวิมังสา วิมังสาอย่างหนึ่ง สมาธิอย่างหนึ่ง. เหล่านี้คือปทะ ๘ ของฤทธิ์ ย่อมเป็นไปเพื่อได้ฤทธิ์... เพื่อความแกล้วกล้าในฤทธิ์’ ดังนี้ (ปฏิ.ม. ๓.๙). จริงอยู่ ในบทเหล่านั้น ฉันทะคือความต้องการจะให้ฤทธิ์เกิดขึ้น ประกอบเข้ากับสมาธิเท่านั้น จึงจะเป็นไปเพื่อการได้ฤทธิ์; วิริยะเป็นต้นก็เช่นนั้น. ฉะนั้น บัณฑิตพึงทราบว่า พระองค์จึงตรัสปทะ ๘ เหล่านี้ไว้.

384. Soḷasa mūlānīti soḷasahi ākārehi āneñjatā cittassa veditabbā. Vuttañhetaṃ – ‘‘iddhiyā kati mūlāni? Soḷasa mūlāni – anonataṃ cittaṃ kosajje na iñjatīti āneñjaṃ, anunnataṃ cittaṃ uddhacce na iñjatīti āneñjaṃ, anabhinataṃ cittaṃ rāge na iñjatīti āneñjaṃ, anapanataṃ cittaṃ byāpāde na iñjatīti āneñjaṃ, anissitaṃ cittaṃ diṭṭhiyā na iñjatīti āneñjaṃ, appaṭibaddhaṃ cittaṃ chandarāge na iñjatīti āneñjaṃ, vippamuttaṃ cittaṃ kāmarāge na iñjatīti āneñjaṃ, visaṃyuttaṃ cittaṃ kilese na iñjatīti āneñjaṃ, vimariyādikataṃ cittaṃ kilesamariyāde na iñjatīti āneñjaṃ, ekattagataṃ cittaṃ nānattakilese na iñjatīti āneñjaṃ, saddhāya pariggahitaṃ cittaṃ assaddhiye na iñjatīti āneñjaṃ, vīriyena pariggahitaṃ cittaṃ kosajje na iñjatīti āneñjaṃ, satiyā pariggahitaṃ cittaṃ pamāde na iñjatīti āneñjaṃ, samādhinā pariggahitaṃ cittaṃ uddhacce na iñjatīti āneñjaṃ, paññāya pariggahitaṃ cittaṃ avijjāya na iñjatīti āneñjaṃ, obhāsagataṃ cittaṃ avijjandhakāre na iñjatīti āneñjaṃ. Iddhiyā imāni soḷasa mūlāni iddhilābhāya…pe… iddhivesārajjāya saṃvattantī’’ti (paṭi. ma. 3.9).

384. ในบทว่า โสฬส มูลานิ (มูล ๑๖) พึงทราบความที่จิตไม่หวั่นไหวโดยอาการ ๑๖ อย่าง จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “มูลของฤทธิ์มีเท่าไร? มูลมี ๑๖ อย่าง คือ จิตที่ไม่น้อมไป ไม่หวั่นไหวเพราะความเกียจคร้าน ชื่อว่าอาเนญชะ (ความไม่หวั่นไหว), จิตที่ไม่ฟูขึ้น ไม่หวั่นไหวเพราะความฟุ้งซ่าน ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่ไม่น้อมไปในราคะ ไม่หวั่นไหวเพราะราคะ ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่ไม่เอนไปในพยาบาท ไม่หวั่นไหวเพราะพยาบาท ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่ไม่อาศัยทิฏฐิ ไม่หวั่นไหวเพราะทิฏฐิ ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่ไม่ข้องอยู่ ไม่หวั่นไหวเพราะฉันทราคะ ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่หลุดพ้นแล้ว ไม่หวั่นไหวเพราะกามราคะ ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่ไม่ประกอบด้วยกิเลส ไม่หวั่นไหวเพราะกิเลส ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่ทำลายขอบเขตแล้ว ไม่หวั่นไหวเพราะขอบเขตแห่งกิเลส ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่ถึงความเป็นหนึ่ง ไม่หวั่นไหวเพราะกิเลสต่างๆ ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่ศรัทธาประคองไว้ ไม่หวั่นไหวเพราะความไม่มีศรัทธา ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่วิริยะประคองไว้ ไม่หวั่นไหวเพราะความเกียจคร้าน ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่สติประคองไว้ ไม่หวั่นไหวเพราะความประมาท ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่สมาธิประคองไว้ ไม่หวั่นไหวเพราะความฟุ้งซ่าน ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่ปัญญาประคองไว้ ไม่หวั่นไหวเพราะอวิชชา ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่ถึงความสว่าง ไม่หวั่นไหวเพราะความมืดคืออวิชชา ชื่อว่าอาเนญชะ มูล ๑๖ ประการเหล่านี้ของฤทธิ์ ย่อมเป็นไปเพื่อการได้ฤทธิ์...ฯลฯ...เพื่อความแกล้วกล้าในฤทธิ์” ดังนี้

Kāmañca esa attho evaṃ samāhite cittetiādināpi siddhoyeva, paṭhamajjhānādīnaṃ pana iddhiyā bhūmipādapadamūlabhāvadassanatthaṃ puna vutto. Purimo ca suttesu āgatanayo. Ayaṃ paṭisambhidāyaṃ. Iti ubhayattha asammohatthampi puna vutto.

ก็จริงอยู่ เนื้อความนี้สำเร็จแล้วด้วยคำเป็นต้นว่า เอวํ สมาหิเต จิตฺเต นั่นเทียว แต่ท่านกล่าวซ้ำอีกเพื่อแสดงความเป็นภูมิ เป็นบาท เป็นปทัฏฐาน และเป็นมูลแห่งฤทธิ์ของปฐมฌานเป็นต้น และนัยก่อนเป็นนัยที่มาในพระสูตรทั้งหลาย ส่วนนัยนี้เป็นนัยที่มาในปฏิสัมภิทามรรค เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวซ้ำอีกแม้เพื่อความไม่หลงในทั้งสองแห่ง

385. Ñāṇena adhiṭṭhahantoti svāyamete iddhiyā bhūmipādapadabhūte dhamme sampādetvā abhiññāpādakaṃ jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya sace sataṃ icchati ‘‘sataṃ homi sataṃ homī’’ti parikammaṃ katvā puna abhiññāpādakaṃ jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhāti, adhiṭṭhānacittena saheva sataṃ hoti. Sahassādīsupi eseva nayo. Sace evaṃ na ijjhati puna parikammaṃ katvā dutiyampi samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhātabbaṃ. Saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ hi ekavāraṃ dvevāraṃ samāpajjituṃ vaṭṭatīti vuttaṃ. Tattha pādakajjhānacittaṃ nimittārammaṇaṃ. Parikammacittāni satārammaṇāni vā sahassārammaṇāni vā, tāni ca kho vaṇṇavasena, no paṇṇattivasena. Adhiṭṭhānacittampi tatheva satārammaṇaṃ vā sahassārammaṇaṃ vā. Taṃ pubbe vuttaṃ appanācittamiva gotrabhuanantaraṃ ekameva uppajjati rūpāvacaracatutthajjhānikaṃ.

385. ในบทว่า ญาเณน อธิฏฺฐหนฺโต ความว่า ภิกษุผู้มีฤทธิ์นั้น ครั้นยังธรรมเหล่านี้ที่เป็นภูมิ เป็นบาท และเป็นปทัฏฐานแห่งฤทธิ์ให้ถึงพร้อมแล้ว เข้าฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา ออกแล้ว ถ้าปรารถนา (จะเป็น) ร้อยรูป ก็ทำบริกรรมว่า “เราจงเป็นร้อยรูป เราจงเป็นร้อยรูป” แล้วเข้าฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญาอีก ออกแล้วจึงอธิษฐาน, พร้อมกับอธิษฐานจิตนั่นเอง ก็เป็นร้อยรูปได้ แม้ในพันรูปเป็นต้นก็นัยนี้แหละ ถ้าไม่สำเร็จอย่างนี้ พึงทำบริกรรมแล้วเข้า (ฌาน) แม้ครั้งที่สอง ออกแล้วจึงอธิษฐาน จริงอยู่ ในสังยุตตอรรถกถา ท่านกล่าวไว้ว่า ย่อมควรเพื่อจะเข้า (ฌาน) ครั้งหนึ่งหรือสองครั้ง ในบรรดาจิตเหล่านั้น ปาทกฌานจิตมีนิมิตเป็นอารมณ์ บริกรรมจิตทั้งหลายมีร้อยรูปหรือพันรูปเป็นอารมณ์ ก็แหละ จิตเหล่านั้นย่อมทำอารมณ์โดยความเป็นสีสัน ไม่ใช่โดยความเป็นบัญญัติ แม้อธิษฐานจิตก็เหมือนกัน มีร้อยรูปหรือพันรูปเป็นอารมณ์ อธิษฐานจิตนั้นเกิดขึ้นดวงเดียวเท่านั้นในลำดับแห่งโคตรภูจิต เป็นจิตที่เป็นไปในรูปาวจรจตุตถฌาน เหมือนอัปปนาจิตที่กล่าวไว้ในก่อน

386. Yampi paṭisambhidāyaṃ vuttaṃ ‘‘pakatiyā eko bahukaṃ āvajjati sataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vā, āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti ‘bahuko homī’ti, bahuko hoti, yathā āyasmā cūḷapanthako’’ti (paṭi. ma. 3.10). Tatrāpi āvajjatīti parikammavaseneva vuttaṃ. Āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhātīti abhiññāñāṇavasena vuttaṃ. Tasmā bahukaṃ āvajjati, tato tesampi parikammacittānaṃ avasāne samāpajjati, samāpattito vuṭṭhahitvā puna bahuko homīti āvajjitvā tato paraṃ pavattānaṃ tiṇṇaṃ catunnaṃ vā pubbabhāgacittānaṃ anantarā uppannena sanniṭṭhāpanavasena adhiṭṭhānanti laddhanāmena ekeneva abhiññāñāṇena adhiṭṭhātīti evamettha attho daṭṭhabbo.

386. อนึ่ง คำใดที่ท่านกล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรคว่า “โดยปกติ คนเดียว ย่อมน้อมนึกถึงคนมาก คือร้อยหนึ่งบ้าง พันหนึ่งบ้าง แสนหนึ่งบ้าง น้อมนึกแล้วย่อมอธิษฐานด้วยญาณว่า ‘เราจงเป็นคนมาก’ ดังนี้ ก็ย่อมเป็นคนมากได้ เหมือนท่านพระจูฬปันถก” ดังนี้ แม้ในคำนั้น บทว่า อาวชฺชติ ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งบริกรรมเท่านั้น บทว่า อาวชฺชิตฺวา ญาเณน อธิฏฺฐาติ ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งอภิญญาญาณ เพราะฉะนั้น (โยคี) ย่อมน้อมนึกถึงคนมาก, แต่นั้น ในที่สุดแห่งบริกรรมจิตแม้เหล่านั้น ย่อมเข้า (ปาทกฌาน), ออกจากสมาบัติแล้ว น้อมนึกอีกว่า “เราจงเป็นคนมาก” ดังนี้ แล้วอธิษฐานด้วยอภิญญาญาณดวงเดียวเท่านั้น อันได้ชื่อว่า “อธิษฐาน” เพราะทำกิจให้สำเร็จ ซึ่งเกิดขึ้นในลำดับแห่งปุพพภาคจิต ๓ หรือ ๔ ดวง ที่เป็นไปต่อจากนั้น พึงเห็นเนื้อความในพระบาลีนี้อย่างนี้

Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘yathā āyasmā cūḷapanthako’’ti, taṃ bahudhābhāvassa kāyasakkhidassanatthaṃ vuttaṃ. Taṃ pana vatthunā dīpetabbaṃ. Te kira dvebhātaro panthe jātattā panthakāti nāmaṃ labhiṃsu. Tesaṃ jeṭṭho mahāpanthako, so pabbajitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Arahā hutvā cūḷapanthakaṃ pabbājetvā –

ส่วนคำที่ท่านกล่าวว่า “เหมือนท่านพระจูฬปันถก” นั้น ท่านกล่าวเพื่อแสดงความเป็นกายสักขีแห่งความเป็นคนมาก ก็เรื่องนั้น พึงแสดงให้แจ่มแจ้งด้วยเรื่องราว ได้ยินว่า พี่น้องสองคนนั้นเกิดในหนทาง เพราะเหตุนั้นจึงได้ชื่อว่า “ปันถกะ” ในสองคนนั้น พี่ชายชื่อมหาปันถกะ, ท่านบวชแล้วได้บรรลุพระอรหัตพร้อมกับปฏิสัมภิทาทั้งหลาย เป็นพระอรหันต์แล้ว ให้จูฬปันถกะน้องชายบวชแล้ว –

Padumaṃ yathā kokanadaṃ sugandhaṃ, pāto siyā phullamavītagandhaṃ;

Aṅgīrasaṃ passa virocamānaṃ, tapantamādiccamivantalikkheti. (a. ni. 5.195) –

ดอกปทุมชาติชื่อโกกนุท มีกลิ่นหอม บานในเวลาเช้า มีกลิ่นไม่จางหาย ฉันใด เธอจงดูพระอังคีรส ผู้รุ่งเรืองงาม ส่องสว่างดุจพระอาทิตย์ในท้องฟ้า ฉันนั้นเถิด

Imaṃ gāthaṃ adāsi. So taṃ catūhi māsehi paguṇaṃ kātuṃ nāsakkhi. Atha naṃ thero abhabbo tvaṃ sāsaneti vihārato nīhari. Tasmiñca kāle thero bhattuddesako hoti. Jīvako theraṃ upasaṅkamitvā ‘‘sve, bhante, bhagavatā saddhiṃ pañcabhikkhusatāni gahetvā amhākaṃ gehe bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti āha. Theropi ṭhapetvā cūḷapanthakaṃ sesānaṃ adhivāsemīti adhivāsesi.

ได้ให้คาถานี้ ท่านจูฬปันถกะไม่สามารถทำให้คล่องแคล่วได้โดย ๔ เดือน ลำดับนั้น พระเถระจึงขับไล่ท่านออกจากวิหารว่า “เธอเป็นอภัพบุคคลในศาสนานี้” ก็ในกาลนั้น พระเถระเป็นภัตตุทเทสก์ หมอชีวกเข้าไปหาพระเถระแล้วกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พรุ่งนี้ ขอท่านโปรดพาภิกษุ ๕๐๐ รูปพร้อมกับพระผู้มีพระภาคไปรับภิกษาในเรือนของข้าพเจ้าทั้งหลายเถิด” แม้พระเถระก็รับนิมนต์สำหรับภิกษุที่เหลือ โดยยกเว้นท่านจูฬปันถกะ

Cūḷapanthako dvārakoṭṭhake ṭhatvā rodati. Bhagavā dibbacakkhunā disvā taṃ upasaṅkamitvā kasmā rodasīti āha. So taṃ pavattimācikkhi. Bhagavā na sajjhāyaṃ kātuṃ asakkonto mama sāsane abhabbo nāma hoti, mā soci bhikkhūti taṃ bāhāyaṃ gahetvā vihāraṃ pavisitvā iddhiyā pilotikakhaṇḍaṃ abhinimminitvā adāsi, handa bhikkhu imaṃ parimajjanto rajoharaṇaṃ rajoharaṇanti punappunaṃ sajjhāyaṃ karohīti. Tassa tathā karoto taṃ kāḷavaṇṇaṃ ahosi. So parisuddhaṃ vatthaṃ, natthettha doso, attabhāvassa panāyaṃ dosoti saññaṃ paṭilabhitvā pañcasu khandhesu ñāṇaṃ otāretvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā anulomato gotrabhusamīpaṃ pāpesi. Athassa bhagavā obhāsagāthā abhāsi –

ท่านพระจูฬปันถกยืนร้องไห้อยู่ที่ซุ้มประตู. พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นด้วยทิพยจักษุแล้ว เสด็จเข้าไปหาท่านแล้วตรัสถามว่า “เธอร้องไห้ทำไม”. ท่านจึงกราบทูลเรื่องนั้น. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุผู้ไม่สามารถทำการสาธยายได้ ชื่อว่าเป็นอภัพพบุคคลในศาสนาของเรา ย่อมไม่มี, ภิกษุ เธออย่าเศร้าโศกไปเลย” แล้วทรงจูงแขนท่านเข้าไปสู่วิหาร ทรงเนรมิตท่อนผ้าขาวด้วยฤทธิ์แล้วประทานให้ ตรัสว่า “เอาเถิด ภิกษุ เธอจงลูบคลำผ้าผืนนี้แล้วทำการสาธยายซ้ำๆ ว่า ‘รโชหรณัง รโชหรณัง’ (ผ้าเช็ดธุลี)”. เมื่อท่านทำอยู่อย่างนั้น ผ้านั้นได้มีสีดำคล้ำ. ท่านได้เกิดสัญญาขึ้นว่า “ผ้าผืนนี้บริสุทธิ์ดี โทษในผ้านี้ไม่มี แต่ว่าโทษนี้เป็นโทษของอัตภาพนี้เท่านั้น” แล้วหยั่งญาณลงในขันธ์ ๕ เจริญวิปัสสนา ยังญาณให้ดำเนินไปโดยอนุโลมจนใกล้โคตรภูญาณ. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคาถาเปล่งรัศมีแก่ท่านว่า –

‘‘Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati,

Rāgassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;

Etaṃ rajaṃ vippajahitvā paṇḍitā,

Viharanti te vigatarajassa sāsane.

“ราคะเรียกว่าธุลี แต่ละอองธุลีหาเรียกว่าธุลีไม่, คำว่า ‘ธุลี’ นี้เป็นชื่อของราคะ. บัณฑิตทั้งหลายละธุลีนั้นแล้ว ย่อมอยู่ในศาสนาของพระองค์ผู้ปราศจากธุลี.

‘‘Doso …pe….

“โทสะ ...ฯลฯ...

‘‘Moho rajo na ca pana reṇu vuccati,

Mohassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;

Etaṃ rajaṃ vippajahitvā paṇḍitā,

Viharanti te vigatarajassa sāsane’’ti. (mahāni. 209);

“โมหะเรียกว่าธุลี แต่ละอองธุลีหาเรียกว่าธุลีไม่, คำว่า ‘ธุลี’ นี้เป็นชื่อของโมหะ. บัณฑิตทั้งหลายละธุลีนั้นแล้ว ย่อมอยู่ในศาสนาของพระองค์ผู้ปราศจากธุลี.”

Tassa gāthāpariyosāne catupaṭisambhidāchaḷabhiññāparivārā nava lokuttaradhammā hatthagatāva ahesuṃ.

ในเวลาจบคาถา โลกุตรธรรม ๙ ประการ พร้อมทั้งปฏิสัมภิทา ๔ และอภิญญา ๖ ได้มาอยู่ในเงื้อมมือของท่านแล้ว.

Satthā dutiyadivase jīvakassa gehaṃ agamāsi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Atha dakkhiṇodakāvasāne yāguyā diyyamānāya hatthena pattaṃ pidahi. Jīvako kiṃ bhanteti pucchi. Vihāre eko bhikkhu atthīti. So purisaṃ pesesi ‘‘gaccha, ayyaṃ gahetvā sīghaṃ ehī’’ti. Vihārato nikkhante pana bhagavati,

ในวันที่สอง พระศาสดาได้เสด็จไปยังเรือนของหมอชีวกพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์. ครั้งนั้น ในเวลาจบการถวายทักษิโณทก เมื่อเขาถวายยาคู พระองค์ทรงใช้พระหัตถ์ปิดบาตร. หมอชีวกทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุไรพระเจ้าข้า”. (ตรัสตอบว่า) “ยังมีภิกษุรูปหนึ่งอยู่ในวิหาร”. เขาจึงส่งบุรุษไปว่า “จงไปนิมนต์พระคุณเจ้ามาโดยเร็ว”. ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากวิหารไปแล้ว,

Sahassakkhattumattānaṃ, nimminitvāna panthako;

Nisīdambavane ramme, yāva kālappavedanāti. (theragā. 563);

ท่านปันถกะเนรมิตอัตภาพได้พันครั้งแล้ว นั่งอยู่ในอัมพวันอันน่ารื่นรมย์ จนกว่าจะถึงเวลาประกาศภัตกาล.

Atha so puriso gantvā kāsāvehi ekapajjotaṃ ārāmaṃ disvā āgantvā bhikkhūhi bharito bhante ārāmo, nāhaṃ jānāmi katamo so ayyoti āha. Tato naṃ bhagavā āha ‘‘gaccha yaṃ paṭhamaṃ passasi, taṃ cīvarakaṇṇe gahetvā ‘satthā taṃ āmantetī’ti vatvā ānehī’’ti. So taṃ gantvā therasseva cīvarakaṇṇe aggahesi. Tāvadeva sabbepi nimmitā antaradhāyiṃsu. Thero ‘‘gaccha tva’’nti taṃ uyyojetvā mukhadhovanādisarīrakiccaṃ niṭṭhapetvā paṭhamataraṃ gantvā pattāsane nisīdi. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yathā āyasmā cūḷapanthako’’ti.

ครั้งนั้น บุรุษนั้นไปเห็นอารามสว่างไสวเป็นอันเดียวด้วยผ้ากาสาวะแล้ว กลับมาทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อารามเต็มไปด้วยภิกษุ ข้าพระองค์ไม่ทราบว่าพระคุณเจ้ารูปไหนคือรูปนั้น”. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสกับเขาว่า “จงไป เธอเห็นรูปใดก่อน จงจับที่ชายจีวรของรูปนั้นแล้วกล่าวว่า ‘พระศาสดารับสั่งหาท่าน’ แล้วจงนำมา”. เขาไปที่นั่นแล้วได้จับที่ชายจีวรของพระเถระนั่นเอง. ขณะนั้นเอง ภิกษุที่ถูกเนรมิตทั้งหมดก็ได้อันตรธานไป. พระเถระส่งเขาไปว่า “เธอจงไปเถิด” แล้วทำสรีรกิจมีการล้างหน้าเป็นต้นเสร็จแล้ว ไปก่อนบุรุษนั้น นั่งบนอาสนะที่ถึงแก่ตน. ท่านหมายถึงเรื่องนี้จึงกล่าวว่า “เหมือนอย่างท่านพระจูฬปันถกะ”.

Tatra ye te bahū nimmitā te aniyametvā nimmitattā iddhimatā sadisāva honti. Ṭhānanisajjādīsu vā bhāsitatuṇhībhāvādīsu vā yaṃ yaṃ iddhimā karoti, taṃ tadeva karonti. Sace pana nānāvaṇṇe kātukāmo hoti, keci paṭhamavaye, keci majjhimavaye, keci pacchimavaye, tathā dīghakese, upaḍḍhamuṇḍe, muṇḍe, missakese, upaḍḍharattacīvare, paṇḍukacīvare, padabhāṇadhammakathāsarabhaññapañhapucchanapañhavissajjanarajanapacanacīvarasibbanadhovanādīni karonte aparepi vā nānappakārake kātukāmo hoti, tena pādakajjhānato vuṭṭhāya ettakā bhikkhū paṭhamavayā hontūtiādinā nayena parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhātabbaṃ. Adhiṭṭhānacittena saddhiṃ icchiticchitappakārāyeva hontīti. Esa nayo bahudhāpi hutvā eko hotītiādīsu.

ในบรรดาภิกษุที่ถูกเนรมิตจำนวนมากเหล่านั้น เพราะถูกเนรมิตขึ้นโดยไม่ได้กำหนด (ลักษณะเฉพาะ) จึงเป็นเช่นเดียวกับผู้มีฤทธิ์นั่นเอง. ในอิริยาบถมีการยืนการนั่งเป็นต้น หรือในอาการมีการพูดการนิ่งเป็นต้น ผู้มีฤทธิ์ทำอย่างใดๆ ภิกษุเหล่านั้นก็ทำอย่างนั้นๆ. แต่ถ้าประสงค์จะทำ (ภิกษุเนรมิต) ให้มีลักษณะต่างๆ กัน คือ บางพวกอยู่ในปฐมวัย บางพวกอยู่ในมัชฌิมวัย บางพวกอยู่ในปัจฉิมวัย, หรือมีผมยาว, มีศีรษะโล้นกึ่งหนึ่ง, มีศีรษะโล้น, มีผมหงอกแซม, มีจีวรสีแดงกึ่งหนึ่ง, มีจีวรสีเหลืองซีด, หรือประสงค์จะทำ (ภิกษุเนรมิต) ที่กำลังทำการสวดสาธยายธรรมกถา สรภัญญะ การถามปัญหา การตอบปัญหา การย้อมผ้า การเย็บจีวร การซักล้างเป็นต้น หรือประสงค์จะทำ (ภิกษุเนรมิต) ที่มีลักษณะต่างๆ แม้อย่างอื่นอีก, ภิกษุนั้นพึงออกจากปาทกฌานแล้ว ทำบริกรรมด้วยนัยเป็นต้นว่า “ขอภิกษุเท่านี้จงเป็นผู้มีปฐมวัย” แล้วเข้า (ฌาน) อีก ออกมาแล้วพึงอธิษฐาน. พร้อมกับจิตที่อธิษฐาน ภิกษุเหล่านั้นก็จะมีลักษณะตามที่ต้องการนั่นเอง. นัยนี้ (พึงนำไปใช้) ในข้อความทั้งหลายมีอาทิว่า “เป็นหลายรูปแล้วกลับเป็นรูปเดียว”.

Ayaṃ pana viseso, iminā bhikkhunā evaṃ bahubhāvaṃ nimminitvā puna ‘‘ekova hutvā caṅkamissāmi, sajjhāyaṃ karissāmi, pañhaṃ pucchissāmī’’ti cintetvā vā, ‘‘ayaṃ vihāro appabhikkhuko, sace keci āgamissanti ‘kuto ime ettakā ekasadisā bhikkhū, addhā therassa esa ānubhāvo’ti maṃ jānissantī’’ti appicchatāya vā antarāva ‘‘eko homī’’ti icchantena pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘eko homī’’ti parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘eko homī’’ti adhiṭṭhātabbaṃ. Adhiṭṭhānacittena saddhiṃyeva eko hoti. Evaṃ akaronto pana yathā paricchinnakālavasena sayameva eko hoti.

แต่ว่า นี้เป็นข้อแตกต่างพิเศษ: ภิกษุนี้เนรมิตภาวะเป็นอันมากอย่างนี้แล้ว เมื่อประสงค์จะกลับเป็นรูปเดียวในระหว่าง (เวลาที่กำหนด) เพราะคิดว่า “เราจักเป็นรูปเดียวแล้วจงกรม, จักทำการสาธยาย, จักถามปัญหา” หรือเพราะความเป็นผู้มักน้อย (โดยคิดว่า) “วิหารนี้มีภิกษุน้อย ถ้าใครๆ มา (แล้วเห็นภิกษุมาก) ก็จักรู้เราว่า ‘ภิกษุเหล่านี้มีจำนวนเท่านี้ มีลักษณะเหมือนกัน มาจากไหนหนอ, แน่นอนว่า นี่เป็นอานุภาพของพระเถระ’” พึงเข้าปาทกฌานแล้ว ออกมาทำบริกรรมว่า “เราจงเป็นผู้เดียว” แล้วเข้า (ฌาน) อีก ออกมาแล้วพึงอธิษฐานว่า “เราจงเป็นผู้เดียว”. พร้อมกับจิตที่อธิษฐานนั่นเอง เธอก็กลับเป็นผู้เดียว. แต่เมื่อไม่ทำอย่างนี้ เธอย่อมกลับเป็นผู้เดียวได้เองตามเวลาที่กำหนดไว้.

387. Āvibhāvaṃ tirobhāvanti ettha āvibhāvaṃ karoti tirobhāvaṃ karotīti ayamattho. Idameva hi sandhāya paṭisambhidāyaṃ vuttaṃ ‘‘āvibhāvanti kenaci anāvaṭaṃ hoti appaṭicchannaṃ vivaṭaṃ pākaṭaṃ. Tirobhāvanti kenaci āvaṭaṃ hoti paṭicchannaṃ pihitaṃ paṭikujjita’’nti (paṭi. ma. 3.11). Tatrāyaṃ iddhimā āvibhāvaṃ kātukāmo andhakāraṃ vā ālokaṃ karoti, paṭicchannaṃ vā vivaṭaṃ, anāpāthaṃ vā āpāthaṃ karoti. Kathaṃ? Ayañhi yathā paṭicchannopi dūre ṭhitopi vā dissati, evaṃ attānaṃ vā paraṃ vā kātukāmo pādakajjhānato vuṭṭhāya idaṃ andhakāraṭṭhānaṃ ālokajātaṃ hotūti vā, idaṃ paṭicchannaṃ vivaṭaṃ hotūti vā, idaṃ anāpāthaṃ āpāthaṃ hotūti vā āvajjitvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhāti, saha adhiṭṭhānacittena yathādhiṭṭhitameva hoti. Pare dūre ṭhitāpi passanti. Sayampi passitukāmo passati.

387. ในคำว่า อาวิภาวํ ติโรภาวํ นี้ มีอรรถว่า กระทำให้ปรากฏ กระทำให้หายไป ก็โดยที่แท้จริง ท่านกล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรคโดยหมายถึงข้อความนี้แหละว่า “คำว่า อาวิภาวํ คือ เป็นสิ่งที่ไม่ถูกอะไรๆ กั้นไว้ ไม่ถูกปิดบัง เปิดเผย ปรากฏ คำว่า ติโรภาวํ คือ เป็นสิ่งที่ถูกอะไรๆ กั้นไว้ ถูกปิดบัง ปิดไว้ คว่ำไว้” ในบรรดาฤทธิ์ ๒ อย่างนั้น ผู้มีฤทธิ์นี้ เมื่อต้องการจะทำให้ปรากฏ ก็ย่อมทำความมืดให้เป็นแสงสว่าง หรือทำสิ่งที่ถูกปิดบังให้เปิดเผย หรือทำสิ่งที่ไม่ปรากฏให้ปรากฏ ถามว่า ทำอย่างไร? ตอบว่า ผู้มีฤทธิ์นี้ เมื่อต้องการจะทำตนหรือผู้อื่นให้ปรากฏ แม้จะถูกปิดบังไว้หรืออยู่ไกล ก็สามารถมองเห็นได้ฉันใด ก็ฉันนั้น คือออกจากปาทกฌานแล้ว มนสิการแล้วทำบริกรรมว่า “ขอสถานที่มืดนี้จงเกิดเป็นแสงสว่าง” หรือว่า “ขอสิ่งที่ถูกปิดบังนี้จงเปิดเผย” หรือว่า “ขอสิ่งที่ไม่ปรากฏนี้จงปรากฏ” แล้วย่อมอธิษฐานด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ สิ่งนั้นย่อมเป็นไปตามที่อธิษฐานไว้พร้อมกับอธิษฐานจิตทีเดียว ชนทั้งหลายเหล่าอื่นแม้อยู่ไกลก็ย่อมเห็น แม้ตนเองเมื่อต้องการจะเห็นก็ย่อมเห็น

388. Etaṃ pana pāṭihāriyaṃ kena katapubbanti? Bhagavatā. Bhagavā hi cūḷasubhaddāya nimantito vissakammunā nimmitehi pañcahi kūṭāgārasatehi sāvatthito sattayojanabbhantaraṃ sāketaṃ gacchanto yathā sāketanagaravāsino sāvatthivāsike, sāvatthivāsino ca sāketavāsike passanti, evaṃ adhiṭṭhāsi. Nagaramajjhe ca otaritvā pathaviṃ dvidhā bhinditvā yāva avīciṃ ākāsañca dvidhā viyūhitvā yāva brahmalokaṃ dassesi.

388. ก็ปาฏิหาริย์นี้ ใครเคยทำมาแล้ว? พระผู้มีพระภาคเคยทรงทำมาแล้ว จริงอยู่ พระผู้มีพระภาค เมื่อครั้งที่นางจุฬสุภัททาอาราธนา ได้เสด็จจากกรุงสาวัตถีไปยังกรุงสาเกตซึ่งอยู่ภายในระยะ ๗ โยชน์ ด้วยเรือนยอด ๕๐๐ หลังที่วิสสุกรรมเทพบุตรเนรมิตขึ้น ทรงอธิษฐานให้ชาวกรุงสาเกตเห็นชาวกรุงสาวัตถี และชาวกรุงสาวัตถีก็เห็นชาวกรุงสาเกตได้ และเมื่อเสด็จลง ณ ท่ามกลางพระนครแล้ว ได้ทรงแยกแผ่นดินออกเป็น ๒ ส่วน แสดงให้เห็นตลอดถึงอเวจี และทรงแหวกอากาศออกเป็น ๒ ส่วน แสดงให้เห็นตลอดถึงพรหมโลก

Devorohaṇenapi ca ayamattho vibhāvetabbo. Bhagavā kira yamakapāṭihāriyaṃ katvā caturāsītipāṇasahassāni bandhanā pamocetvā atītā buddhā yamakapāṭihāriyāvasāne kuhiṃ gatāti āvajjitvā tāvatiṃsabhavanaṃ gatāti addasa. Athekena pādena pathavītalaṃ akkamitvā dutiyaṃ yugandharapabbate patiṭṭhapetvā puna purimapādaṃ uddharitvā sinerumatthakaṃ akkamitvā tattha paṇḍukambalasilātale vassaṃ upagantvā sannipatitānaṃ dasasahassacakkavāḷadevatānaṃ ādito paṭṭhāya abhidhammakathaṃ ārabhi. Bhikkhācāravelāya nimmitabuddhaṃ māpesi. So dhammaṃ deseti. Bhagavā nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā anotattadahe mukhaṃ dhovitvā uttarakurūsu piṇḍapātaṃ gahetvā anotattadahatīre paribhuñjati. Sāriputtatthero tattha gantvā bhagavantaṃ vandati. Bhagavā ajja ettakaṃ dhammaṃ desesinti therassa nayaṃ deti. Evaṃ tayo māse abbocchinnaṃ abhidhammakathaṃ kathesi. Taṃ sutvā asītikoṭidevatānaṃ dhammābhisamayo ahosi.

และพึงทำอรรถนี้ให้แจ่มแจ้งแม้ด้วยการเสด็จลงจากเทวโลก ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงกระทำยมกปาฏิหาริย์แล้ว ทรงเปลื้องสัตว์ ๘๔,๐๐๐ จากเครื่องผูกพันแล้ว ทรงมนสิการว่า “พระพุทธเจ้าในอดีตทั้งหลาย เมื่อสิ้นสุดการทำยมกปาฏิหาริย์แล้ว เสด็จไปที่ไหน” ดังนี้แล้ว ได้ทอดพระเนตรเห็นว่าเสด็จไปสู่ภพดาวดึงส์ ลำดับนั้น ทรงเหยียบพื้นปฐพีด้วยพระบาทข้างหนึ่ง แล้วทรงตั้งพระบาทอีกข้างหนึ่งไว้บนยอดเขายุคันธร แล้วทรงยกพระบาทข้างเดิมขึ้นเหยียบยอดเขาสิเนรุ ณ ที่นั้น ทรงเข้าจำพรรษาบนบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ แล้วทรงเริ่มแสดงอภิธรรมกถาแก่เทวดาในหมื่นจักรวาลที่ประชุมกันตั้งแต่ต้น ในเวลาภิกขาจาร ทรงเนรมิตพระพุทธนิมิต พระพุทธนิมิตนั้นย่อมแสดงธรรม ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงเคี้ยวไม้ชำระพระทนต์ชื่อนาคลดา ทรงล้างพระพักตร์ในสระอโนดาต แล้วทรงรับบิณฑบาตในอุตตรกุรุทวีป เสวย ณ ริมฝั่งสระอโนดาต พระสารีบุตรเถระไป ณ ที่นั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคประทานนัยแก่พระเถระว่า “วันนี้เราแสดงธรรมไปเท่านี้” ด้วยประการฉะนี้ ได้ตรัสอภิธรรมกถาติดต่อกันตลอด ๓ เดือน เมื่อได้ฟังธรรมนั้นแล้ว ธรรมาภิสมัยได้มีแก่เทวดา ๘๐ โกฏิ

Yamakapāṭihāriye sannipatitāpi dvādasayojanā parisā bhagavantaṃ passitvāva gamissāmāti khandhāvāraṃ bandhitvā aṭṭhāsi. Taṃ cūḷaanāthapiṇḍikaseṭṭhiyeva sabbapaccayehi upaṭṭhāsi. Manussā kuhiṃ bhagavāti jānanatthāya anuruddhattheraṃ yāciṃsu. Thero ālokaṃ vaḍḍhetvā addasa dibbena cakkhunā tattha vassūpagataṃ bhagavantaṃ disvā ārocesi.

แม้บริษัทประมาณ ๑๒ โยชน์ที่ประชุมกันในคราวแสดงยมกปาฏิหาริย์ ก็ได้ตั้งค่ายพักอยู่ด้วยคิดว่า “พวกเราเห็นพระผู้มีพระภาคแล้วจึงจักไป” จุลอนาถบิณฑิกเศรษฐีเท่านั้นได้อุปัฏฐากบริษัทนั้นด้วยปัจจัยทั้งปวง มนุษย์ทั้งหลายได้ทูลขอพระอนุรุทธเถระเพื่อประสงค์จะทราบว่า “พระผู้มีพระภาคอยู่ที่ไหน” พระเถระได้ทำแสงสว่างให้กว้างขวางออกไป ได้เห็นพระผู้มีพระภาคผู้ทรงเข้าจำพรรษา ณ ที่นั้นด้วยทิพพจักขุแล้ว จึงได้กราบทูลให้ทราบ

Te bhagavato vandanatthāya mahāmoggallānattheraṃ yāciṃsu. Thero parisamajjheyeva mahāpathaviyaṃ nimujjitvā sinerupabbataṃ nibbijjhitvā tathāgatapādamūle bhagavato pāde vandamānova ummujjitvā bhagavantaṃ etadavoca ‘‘jambudīpavāsino, bhante, bhagavato pāde vanditvā passitvāva gamissāmāti vadantī’’ti. Bhagavā āha ‘‘kuhiṃ pana te, moggallāna, etarahi jeṭṭhabhātā dhammasenāpatī’’ti? ‘‘Saṅkassanagare bhante’’ti. ‘‘Moggallāna, maṃ daṭṭhukāmā sve saṅkassanagaraṃ āgacchantu, ahaṃ sve mahāpavāraṇapuṇṇamāsīuposathadivase saṅkassanagare otarissāmī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti thero dasabalaṃ vanditvā āgatamaggeneva oruyha manussānaṃ santikaṃ sampāpuṇi. Gamanāgamanakāle ca yathā naṃ manussā passanti, evaṃ adhiṭṭhāsi. Idaṃ tāvettha mahāmoggallānatthero āvibhāvapāṭihāriyaṃ akāsi.

ชนเหล่านั้นได้ทูลขอพระมหาโมคคัลลานเถระเพื่อถวายบังคมพระผู้มีพระภาค พระเถระได้ดำลงในมหาปฐพี ณ ท่ามกลางบริษัทนั่นเอง ทะลุภูเขาสิเนรุขึ้นปรากฏที่เบื้องพระยุคลบาทของพระตถาคต กำลังถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคอยู่นั่นเอง ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคด้วยคำนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชาวชมพูทวีปกล่าวกันว่า ‘พวกข้าพระองค์ถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคและได้เห็นพระองค์แล้วจึงจักไป’” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “โมคคัลลานะ ก็บัดนี้ ธรรมเสนาบดีผู้เป็นพี่ชายใหญ่ของเธออยู่ที่ไหน?” “อยู่ที่สังกัสสนคร พระเจ้าข้า” “โมคคัลลานะ ผู้ที่ต้องการจะเห็นเรา พรุ่งนี้จงมาที่สังกัสสนคร เราจักลงที่สังกัสสนครในวันพรุ่งนี้ ซึ่งเป็นวันมหาปวารณาปุรณมีอุโบสถ” “สาธุ พระเจ้าข้า” พระเถระถวายบังคมพระทศพลแล้ว ลงมาตามทางที่มานั่นเอง ถึงสำนักของมนุษย์ทั้งหลาย และในคราวที่ไปและกลับ ก็ได้อธิษฐานให้นายสารถีเห็นตนฉันใด ก็ฉันนั้น ในเรื่องนี้ พระมหาโมคคัลลานเถระได้ทำอาวิภาวปาฏิหาริย์นี้ก่อน

So evaṃ āgato taṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘dūranti saññaṃ akatvā katapātarāsāva nikkhamathā’’ti āha. Bhagavā sakkassa devarañño ārocesi ‘‘mahārāja, sve manussalokaṃ gacchāmī’’ti. Devarājā vissakammaṃ āṇāpesi ‘‘tāta, sve bhagavā manussalokaṃ gantukāmo, tisso sopānapantiyo māpehi ekaṃ kanakamayaṃ, ekaṃ rajatamayaṃ, ekaṃ maṇimaya’’nti. So tathā akāsi. Bhagavā dutiyadivase sinerumuddhani ṭhatvā puratthimalokadhātuṃ olokesi, anekāni cakkavāḷasahassāni vivaṭāni hutvā ekaṅgaṇaṃ viya pakāsiṃsu. Yathā ca puratthimena, evaṃ pacchimenapi uttarenapi dakkhiṇenapi sabbaṃ vivaṭamaddasa. Heṭṭhāpi yāva avīci, upari yāva akaniṭṭhabhavanaṃ, tāva addasa.

ท่านมาแล้วอย่างนี้ ได้กราบทูลเรื่องราวนั้นแล้วกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายอย่าได้มีความสำคัญว่าไกล เมื่อฉันภัตตาหารเช้าเสร็จแล้วจงออกเดินทางเถิด” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสบอกแก่ท้าวสักกเทวราชว่า “มหาราช พรุ่งนี้เราจักไปยังมนุษยโลก” ท้าวเทวราชได้มีพระบัญชาสั่งวิสสุกรรมเทพบุตรว่า “พ่อคุณ พรุ่งนี้พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะเสด็จไปยังมนุษยโลก ท่านจงเนรมิตบันได ๓ สาย คือ บันไดทองสายหนึ่ง บันไดเงินสายหนึ่ง บันไดแก้วมณีสายหนึ่ง” วิสสุกรรมเทพบุตรนั้นได้กระทำเช่นนั้น ในวันที่สอง พระผู้มีพระภาคประทับยืนบนยอดเขาสิเนรุ ทอดพระเนตรไปยังโลกธาตุเบื้องบูรพา จักรวาลหลายพันแห่งได้เปิดโล่งปรากฏประดุจลานอันเดียวกัน และทรงทอดพระเนตรเห็นทั่วทั้งหมดเปิดโล่งในทิศประจิม ทิศอุดร และทิศทักษิณ เหมือนกับทิศบูรพาฉันใด ก็ฉันนั้น เบื้องล่างก็ทอดพระเนตรเห็นตลอดถึงอเวจี เบื้องบนก็ทอดพระเนตรเห็นตลอดถึงอกนิฏฐภพ

Taṃ divasaṃ kira lokavivaraṇaṃ nāma ahosi. Manussāpi deve passanti, devāpi manusse. Tattha neva manussā uddhaṃ ullokenti, na devā adho olokenti, sabbe sammukhāva aññamaññaṃ passanti. Bhagavā majjhe maṇimayena sopānena otarati, chakāmāvacaradevā vāmapasse kanakamayena, suddhāvāsā ca mahābrahmā ca dakkhiṇapasse rajatamayena. Devarājā pattacīvaraṃ aggahesi, mahābrahmā tiyojanikaṃ setacchattaṃ, suyāmo vāḷabījaniṃ, pañcasikho gandhabbaputto tigāvutamattaṃ beḷuvapaṇḍuvīṇaṃ gahetvā tathāgatassa pūjaṃ karonto otarati. Taṃdivasaṃ bhagavantaṃ disvā buddhabhāvāya pihaṃ anuppādetvā ṭhitasatto nāma natthi. Idamettha bhagavā āvibhāvapāṭihāriyaṃ akāsi.

ได้ยินว่า ในวันนั้น ปาฏิหาริย์ชื่อว่าโลกวิวรณะได้มีแล้ว แม้มนุษย์ทั้งหลายก็เห็นเทวดา แม้เทวดาทั้งหลายก็เห็นมนุษย์ ในเทวดาและมนุษย์เหล่านั้น มนุษย์ไม่ต้องแหงนดูเบื้องบน เทวดาก็ไม่ต้องก้มดูเบื้องล่าง ทุกคนเห็นกันซึ่งหน้าทั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จลงทางบันไดแก้วมณีในท่ามกลาง เทวดาในกามภพ ๖ ชั้น (เสด็จลง) ทางบันไดทองด้านซ้าย สุทธาวาสพรหมและมหาพรหม (เสด็จลง) ทางบันไดเงินด้านขวา ท้าวสักกเทวราชทรงรับบาตรและจีวร ท้าวมหาพรหมกั้นเศวตฉัตรขนาด ๓ โยชน์ ท้าวสุยามะถวายวาลวีชนี ปัญจสิขคนธรรพบุตรถือพิณชื่อเวฬุวปัณฑุ ขนาด ๓ คาวุต บูชาพระตถาคตแล้วลงมา ในวันนั้น สัตว์ที่เห็นพระผู้มีพระภาคแล้วไม่ยังความปรารถนาเพื่อความเป็นพระพุทธเจ้าให้เกิดขึ้น ไม่มีเลย ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคได้ทรงทำอาวิภาวปาฏิหาริย์นี้

Apica tambapaṇṇidīpe talaṅgaravāsī dhammadinnattheropi tissamahāvihāre cetiyaṅgaṇasmiṃ nisīditvā ‘‘tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu apaṇṇakapaṭipadaṃ paṭipanno hotī’’ti apaṇṇakasuttaṃ (a. ni. 3.16) kathento heṭṭhāmukhaṃ bījaniṃ akāsi, yāva avīcito ekaṅgaṇaṃ ahosi. Tato uparimukhaṃ akāsi, yāva brahmalokā ekaṅgaṇaṃ ahosi. Thero nirayabhayena tajjetvā saggasukhena ca palobhetvā dhammaṃ desesi. Keci sotāpannā ahesuṃ, keci sakadāgāmī anāgāmī arahantoti.

อีกอย่างหนึ่ง แม้พระธรรมทินนเถระผู้อยู่ในตำบลตลังคระ ในเกาะตัมพปัณณิ นั่งที่ลานพระเจดีย์ในติสสมหาวิหาร เมื่อกล่าวอัปปัณณกสูตรว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการ ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติอปัณณกปฏิปทา” ดังนี้ ได้ทำพัดให้มีหน้าลงเบื้องต่ำ ที่โล่งแจ้งเป็นลานเดียวกันได้มีแล้วจนถึงอเวจี แต่นั้น ได้ทำพัดให้มีหน้าขึ้นเบื้องบน ที่โล่งแจ้งเป็นลานเดียวกันได้มีแล้วจนถึงพรหมโลก พระเถระขู่ด้วยภัยในนรกและล่อด้วยสุขในสวรรค์แล้วแสดงธรรม บางพวกเป็นพระโสดาบัน บางพวกเป็นพระสกทาคามี พระอนาคามี และพระอรหันต์

389. Tirobhāvaṃ kātukāmo pana ālokaṃ vā andhakāraṃ karoti, appaṭicchannaṃ vā paṭicchannaṃ, āpāthaṃ vā anāpāthaṃ karoti. Kathaṃ? Ayañhi yathā appaṭicchannopi samīpe ṭhitopi vā na dissati, evaṃ attānaṃ vā paraṃ vā kātukāmo pādakajjhānato vuṭṭhāya ‘‘idaṃ ālokaṭṭhānaṃ andhakāraṃ hotū’’ti vā, ‘‘idaṃ appaṭicchannaṃ paṭicchannaṃ hotū’’ti vā, ‘‘idaṃ āpāthaṃ anāpāthaṃ hotū’’ti vā āvajjitvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhāti. Saha adhiṭṭhānacittena yathādhiṭṭhitameva hoti. Pare samīpe ṭhitāpi na passanti. Sayampi apassitukāmo na passati.

389. ส่วนผู้ที่ต้องการจะทำติโรภาวะ (การหายตัว) ย่อมทำที่สว่างให้มืด หรือทำที่ไม่มีอะไรปิดบังให้มีสิ่งปิดบัง หรือทำสิ่งที่ปรากฏให้ไม่ปรากฏ อย่างไร คือ ผู้มีฤทธิ์นี้ต้องการจะทำตนหรือคนอื่นให้เป็นอย่างที่แม้ไม่ถูกปิดบัง หรือแม้ยืนอยู่ใกล้ๆ ก็มองไม่เห็น จึงออกจากปาทกฌานแล้วน้อมใจไปว่า “ขอที่สว่างนี้จงมืด” ดังนี้บ้าง “ขอสิ่งที่ไม่มีอะไรปิดบังนี้จงมีสิ่งปิดบัง” ดังนี้บ้าง “ขอสิ่งที่ปรากฏนี้จงอย่าปรากฏ” ดังนี้บ้าง ทำบริกรรมแล้วอธิษฐานตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล พร้อมกับจิตที่อธิษฐาน ก็ย่อมเป็นไปตามที่อธิษฐานไว้ คนอื่นแม้ยืนอยู่ใกล้ๆ ก็มองไม่เห็น แม้ตนเองเมื่อไม่ต้องการจะเห็น ก็ย่อมไม่เห็น

390. Etaṃ pana pāṭihāriyaṃ kena katapubbanti? Bhagavatā. Bhagavā hi yasaṃ kulaputtaṃ samīpe nisinnaṃyeva yathā naṃ pitā na passati, evamakāsi. Tathā vīsayojanasataṃ mahākappinassa paccuggamanaṃ katvā taṃ anāgāmiphale, amaccasahassañcassa sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā, tassa anumaggaṃ āgatā sahassitthiparivārā anojādevī āgantvā samīpe nisinnāpi yathā saparisaṃ rājānaṃ na passati, tathā katvā ‘‘api, bhante, rājānaṃ passathā’’ti vutte ‘‘kiṃ pana te rājānaṃ gavesituṃ varaṃ, udāhu attāna’’nti? ‘‘Attānaṃ, bhante’’ti vatvā nisinnāya tassā tathā dhammaṃ desesi, yathā sā saddhiṃ itthisahassena sotāpattiphale patiṭṭhāsi, amaccā anāgāmiphale, rājā arahatteti. Apica tambapaṇṇidīpaṃ āgatadivase yathā attanā saddhiṃ āgate avasese rājā na passati, evaṃ karontena mahindattherenāpi idaṃ katameva (pārā. aṭṭha. 1.tatiyasaṅgītikathā).

390. ก็ปาฏิหาริย์นี้ใครเคยทำมาแล้ว? พระผู้มีพระภาค จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้ทรงทำยสกุลบุตรผู้นั่งอยู่ใกล้ๆ นั่นแล ให้เป็นอย่างที่บิดาของท่านมองไม่เห็น อีกอย่างหนึ่ง ทรงทำการต้อนรับพระเจ้ามหากัปปินะไป ๑๒๐ โยชน์ ทรงให้พระองค์ดำรงอยู่ในอนาคามิผล และให้อำมาตย์หนึ่งพันของพระองค์ดำรงอยู่ในโสดาปัตติผลแล้ว ทรงทำพระนางอโนชาเทวีผู้มีหญิงหนึ่งพันเป็นบริวาร ซึ่งตามเสด็จพระราชามา ประทับนั่งอยู่ใกล้ๆ ให้เป็นอย่างที่มองไม่เห็นพระราชาพร้อมทั้งบริษัทแล้ว เมื่อพระนางทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทรงเห็นพระราชาหรือไม่” จึงตรัสถามว่า “อะไรประเสริฐกว่ากัน คือการที่เธอแสวงหาพระราชา หรือแสวงหาตน” เมื่อพระนางกราบทูลว่า “แสวงหาตน พระเจ้าข้า” ได้ทรงแสดงธรรมแก่พระนางผู้ประทับนั่งอยู่อย่างนั้น โดยประการที่พระนางพร้อมด้วยหญิงหนึ่งพันได้ดำรงอยู่ในโสดาปัตติผล อำมาตย์ทั้งหลายดำรงอยู่ในอนาคามิผล พระราชาดำรงอยู่ในอรหัตผล อีกอย่างหนึ่ง แม้พระมหินทเถระผู้ทรงทำในวันที่เสด็จถึงเกาะตัมพปัณณิ ให้เป็นอย่างที่พระราชาไม่ทรงเห็นพระเถระที่เหลือซึ่งมาพร้อมกับตน ก็ได้ทรงทำปาฏิหาริย์นี้แล้วเหมือนกัน

391. Apica sabbampi pākaṭaṃ pāṭihāriyaṃ āvibhāvaṃ nāma. Apākaṭapāṭihāriyaṃ tirobhāvaṃ nāma. Tattha pākaṭapāṭihāriye iddhipi paññāyati iddhimāpi. Taṃ yamakapāṭihāriyena dīpetabbaṃ. Tatra hi ‘‘idha tathāgato yamakapāṭihāriyaṃ karoti asādhāraṇaṃ sāvakehi. Uparimakāyato aggikkhandho pavattati, heṭṭhimakāyato udakadhārā pavattatī’’ti (paṭi. ma. 1.116) evaṃ ubhayaṃ paññāyittha. Apākaṭapāṭihāriye iddhiyeva paññāyati, na iddhimā. Taṃ mahakasuttena (saṃ. ni. 4.346) ca brahmanimantanikasuttena (ma. ni. 1.501 ādayo) ca dīpetabbaṃ. Tatra hi āyasmato ca mahakassa, bhagavato ca iddhiyeva paññāyittha, na iddhimā.

391. อีกอย่างหนึ่ง ปาฏิหาริย์ที่ปรากฏทั้งหมดชื่อว่าอาวิภาวะ ปาฏิหาริย์ที่ไม่ปรากฏชื่อว่าติโรภาวะ ในปาฏิหาริย์ทั้งสองนั้น ในปาฏิหาริย์ที่ปรากฏ ทั้งฤทธิ์และผู้มีฤทธิ์ย่อมปรากฏ ปาฏิหาริย์นั้นพึงแสดงด้วยยมกปาฏิหาริย์ จริงอยู่ ในยมกปาฏิหาริย์นั้น ทั้งสองอย่างปรากฏแล้วอย่างนี้ว่า “พระตถาคตในโลกนี้ทรงกระทำยมกปาฏิหาริย์ซึ่งไม่ทั่วไปแก่พระสาวก เปลวไฟปรากฏจากพระวรกายเบื้องบน สายน้ำปรากฏจากพระวรกายเบื้องล่าง” ในปาฏิหาริย์ที่ไม่ปรากฏ ฤทธิ์เท่านั้นปรากฏ ผู้มีฤทธิ์ไม่ปรากฏ ปาฏิหาริย์นั้นพึงแสดงด้วยมหากสูตรและพรหมนิมันตนิกสูตร จริงอยู่ ในสูตรนั้น ฤทธิ์ของท่านพระมหากะและของพระผู้มีพระภาคเท่านั้นปรากฏ ผู้มีฤทธิ์ไม่ปรากฏ

Yathāha –

ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Ekamantaṃ nisinno kho citto gahapati āyasmantaṃ mahakaṃ etadavoca ‘sādhu me, bhante, ayyo mahako uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ dassetū’ti. Tena hi tvaṃ gahapati āḷinde uttarāsaṅgaṃ paññāpetvā tiṇakalāpaṃ okāsehīti. ‘Evaṃ, bhante’ti kho citto gahapati āyasmato mahakassa paṭissutvā āḷinde uttarāsaṅgaṃ paññāpetvā tiṇakalāpaṃ okāsesi. Atha kho āyasmā mahako vihāraṃ pavisitvā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsi, yathā tālacchiggaḷena ca aggaḷantarikāya ca acci nikkhamitvā tiṇāni jhāpesi, uttarāsaṅgaṃ na jhāpesī’’ti (saṃ. ni. 4.346).

“จิตตคหบดีนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กล่าวกะท่านพระมหากะดังนี้ว่า ‘ดีละ ท่านผู้เจริญ ขอท่านพระมหากะจงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์แก่ข้าพเจ้าเถิด’ ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านคหบดี จงปูผ้าห่มไว้ที่ชานเรือนแล้ววางฟ่อนหญ้าไว้’ จิตตคหบดีรับคำท่านพระมหากะว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ’ แล้วปูผ้าห่มไว้ที่ชานเรือน วางฟ่อนหญ้าไว้ ครั้งนั้น ท่านพระมหากะเข้าไปในวิหารแล้วได้บันดาลอิทธาภิสังขารเช่นนั้น ซึ่งโดยอาการนั้น เปลวไฟได้ออกจากรูกุญแจและช่องดาลแล้วไหม้หญ้า แต่ไม่ไหม้ผ้าห่ม”

Yathā cāha –

และดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Atha khvāhaṃ, bhikkhave, tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsiṃ ‘ettāvatā brahmā ca brahmaparisā ca brahmapārisajjā ca saddañca me sossanti, na ca maṃ dakkhissantī’ti antarahito imaṃ gāthaṃ abhāsiṃ –

“ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น เราได้บันดาลอิทธาภิสังขารเช่นนั้นว่า ‘ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พรหม พรหมบริษัท และพรหมปาริสัชชะ จักได้ยินเสียงของเรา แต่จักไม่เห็นเรา’ ดังนี้แล้ว หายตัวไปกล่าวคาถานี้ว่า –

‘Bhave vāhaṃ bhayaṃ disvā, bhavañca vibhavesinaṃ;

Bhavaṃ nābhivadiṃ kiñci, nandiñca na upādiyi’’’nti. (ma. ni. 1.504);

‘เราเห็นภัยในภพ และเห็นภพของผู้แสวงหาวิภพ จึงไม่สรรเสริญภพอะไรๆ และไม่ยึดมั่นความเพลิดเพลิน’”

392. Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāseti ettha tirokuṭṭanti parakuṭṭaṃ, kuṭṭassa parabhāganti vuttaṃ hoti. Esa nayo itaresu. Kuṭṭoti ca gehabhittiyā etamadhivacanaṃ. Pākāroti gehavihāragāmādīnaṃ parikkhepapākāro. Pabbatoti paṃsupabbato vā pāsāṇapabbato vā. Asajjamānoti alaggamāno. Seyyathāpi ākāseti ākāse viya. Evaṃ gantukāmena pana ākāsakasiṇaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya kuṭṭaṃ vā pākāraṃ vā sinerucakkavāḷesupi aññataraṃ pabbataṃ vā āvajjitvā kataparikammena ākāso hotūti adhiṭṭhātabbo. Ākāsoyeva hoti. Adho otaritukāmassa, uddhaṃ vā ārohitukāmassa susiro hoti, vinivijjhitvā gantukāmassa chiddo. So tattha asajjamāno gacchati.

392. ในบทว่า "ติโรกุฏฺฏํ ติโรปาการํ ติโรปพฺพตํ อสชฺชมาโน คจฺฉติ เสยฺยถาปิ อากาเส" นี้ บทว่า "ติโรกุฏฺฏํ" ท่านกล่าวว่า ได้แก่ "ปรํ กุฏฺฏํ" (ฝาฟากโน้น) คือส่วนเบื้องอื่นแห่งฝา นัยนี้มีในบทที่เหลือ (คือ ติโรปาการํ ติโรปพฺพตํ) ก็บทว่า "กุฏฺฏํ" นี้ เป็นชื่อของฝาเรือน บทว่า "ปาการํ" ได้แก่กำแพงล้อมเรือน วิหาร และบ้านเป็นต้น บทว่า "ปพฺพตํ" ได้แก่ภูเขาดินหรือภูเขาหิน บทว่า "อสชฺชมาโน" ได้แก่ ไม่ติดข้อง บทว่า "เสยฺยถาปิ อากาเส" ได้แก่ ราวกับในอากาศ ก็แต่ว่า ผู้ที่ต้องการจะไปอย่างนี้ พึงเข้าอากาสกสิณสมาบัติ ออกแล้ว น้อมใจไปถึงฝาก็ดี กำแพงก็ดี หรือภูเขาอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ในบรรดาภูเขาสิเนรุและภูเขาจักรวาลก็ดี ทำบริกรรมแล้ว พึงอธิษฐานว่า "จงเป็นอากาศ" ก็ย่อมเป็นอากาศทีเดียว สำหรับผู้ที่ต้องการจะลงไปข้างล่าง หรือผู้ที่ต้องการจะขึ้นไปข้างบน (ฝาเป็นต้นนั้น) ย่อมเป็นของกลวง สำหรับผู้ที่ต้องการจะทะลุไป ย่อมเป็นช่อง เขาย่อมไปในที่นั้นโดยไม่ติดข้อง

Tipiṭakacūḷābhayatthero panetthāha – ‘‘ākāsakasiṇasamāpajjanaṃ, āvuso, kimatthiyaṃ, kiṃ hatthiassādīni abhinimminitukāmo hatthiassādi kasiṇāni samāpajjati, nanu yattha katthaci kasiṇe parikammaṃ katvā aṭṭhasamāpattivasībhāvoyeva pamāṇaṃ. Yaṃ yaṃ icchati, taṃ tadeva hotī’’ti. Bhikkhū āhaṃsu – ‘‘pāḷiyā, bhante, ākāsakasiṇaṃyeva āgataṃ, tasmā avassametaṃ vattabba’’nti. Tatrāyaṃ pāḷi –

ส่วนพระติปิฏกจูฬาภยเถระได้กล่าวในเรื่องนี้ว่า "ดูก่อนอาวุโส การเข้าอากาสกสิณสมาบัติมีประโยชน์อะไร ผู้ที่ต้องการจะเนรมิตช้างและม้าเป็นต้น จะต้องเข้าช้างกสิณและม้ากสิณเป็นต้นหรือ ความเป็นผู้มีวสีในสมาบัติ ๘ ทำบริกรรมในกสิณใดกสิณหนึ่งแล้วนั่นแหละเป็นประมาณมิใช่หรือ (โยคี) ปรารถนาสิ่งใดๆ สิ่งนั้นๆ นั่นแหละย่อมมีได้" ภิกษุทั้งหลายกราบเรียนว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในบาลีมาแต่อากาสกสิณเท่านั้น เพราะฉะนั้น เรื่องนี้จึงจำต้องกล่าว" ในเรื่องนั้น มีบาลีดังนี้

‘‘Pakatiyā ākāsakasiṇasamāpattiyā lābhī hoti. Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ āvajjati. Āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti – ‘ākāso hotū’ti. Ākāso hoti. Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati. Yathā manussā pakatiyā aniddhimanto kenaci anāvaṭe aparikkhitte asajjamānā gacchanti, evameva so iddhimā cetovasippatto tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati, seyyathāpi ākāse’’ti (paṭi. ma. 3.11).

"โดยปกติ (ผู้มีฤทธิ์) เป็นผู้ได้อากาสกสิณสมาบัติ เขาน้อมใจไปถึงฝาฟากโน้น กำแพงฟากโน้น ภูเขาฟากโน้น ครั้นน้อมใจไปแล้ว ก็อธิษฐานด้วยญาณว่า 'จงเป็นอากาศ' ก็ย่อมเป็นอากาศ เขาไปถึงฝาฟากโน้น กำแพงฟากโน้น ภูเขาฟากโน้น โดยไม่ติดข้อง มนุษย์ทั้งหลายผู้ไม่มีฤทธิ์โดยปกติ ย่อมไปในที่ที่ไม่มีอะไรกั้น ไม่มีอะไรล้อมรอบ โดยไม่ติดข้อง ฉันใด ผู้มีฤทธิ์นั้นผู้ถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้ชำนาญแห่งจิต ก็ไปถึงฝาฟากโน้น กำแพงฟากโน้น ภูเขาฟากโน้น โดยไม่ติดข้อง ฉันนั้นเหมือนกัน ราวกับไปในอากาศฉะนั้น"

Sace panassa bhikkhuno adhiṭṭhahitvā gacchantassa antarā pabbato vā rukkho vā uṭṭheti, kiṃ puna samāpajjitvā adhiṭṭhātabbanti? Doso natthi. Puna samāpajjitvā adhiṭṭhānaṃ hi upajjhāyassa santike nissayaggahaṇasadisaṃ hoti. Iminā ca pana bhikkhunā ākāso hotūti adhiṭṭhitattā ākāso hotiyeva. Purimādhiṭṭhānabaleneva cassa antarā añño pabbato vā rukkho vā utumayo uṭṭhahissatīti aṭṭhānamevetaṃ. Aññena iddhimatā nimmite pana paṭhamanimmānaṃ balavaṃ hoti. Itarena tassa uddhaṃ vā adho vā gantabbaṃ.

ก็ถ้าว่า เมื่อภิกษุนั้นอธิษฐานแล้วไปอยู่ ภูเขาหรือต้นไม้เกิดขึ้นในระหว่าง (จะพึงทำอย่างไร) พึงเข้าสมาบัติอธิษฐานอีกหรือ? (ตอบว่า) ไม่มีโทษ แต่ว่าการเข้าสมาบัติอธิษฐานอีก ก็เปรียบเหมือนการถือเอาซึ่งนิสัยในสำนักของพระอุปัชฌาย์ ก็แต่ว่า เพราะภิกษุนี้อธิษฐานไว้ว่า "จงเป็นอากาศ" ก็ย่อมเป็นอากาศทีเดียว และการที่ภูเขาหรือต้นไม้อื่นอันเกิดจากอุตุจะพึงเกิดขึ้นในระหว่างแก่ภิกษุนั้น ด้วยกำลังแห่งอธิษฐานครั้งก่อนนั่นแหละ เรื่องนั้นไม่ใช่ฐานะที่จะมีได้ แต่เมื่อผู้อื่นผู้มีฤทธิ์เนรมิตขึ้น นิมิตแรกย่อมมีกำลังกว่า (นิมิตหลัง) อันผู้อื่นพึงไปข้างบนหรือข้างล่างของนิมิตนั้น

393. Pathaviyāpi ummujjanimujjanti ettha ummujjanti uṭṭhānaṃ vuccati. Nimujjanti saṃsīdanaṃ. Ummujjañca nimujjañca ummujjanimujjaṃ. Evaṃ kātukāmena āpokasiṇaṃ samāpajjitvā uṭṭhāya ettake ṭhāne pathavī udakaṃ hotūti paricchinditvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhātabbaṃ. Saha adhiṭṭhānena yathā paricchinne ṭhāne pathavī udakameva hoti. So tattha ummujjanimujjaṃ karoti. Tatrāyaṃ pāḷi –

393. ในบทว่า "ปถวิยาปิ อุมฺมุชฺชนิมุชฺชํ" นี้ บทว่า "อุมฺมุชฺชํ" ท่านเรียกว่า การผุดขึ้น บทว่า "นิมุชฺชํ" ท่านเรียกว่า การดำลง การผุดขึ้นและการดำลง ชื่อว่า "อุมฺมุชฺชนิมุชฺชํ" ผู้ที่ต้องการจะทำอย่างนี้ พึงเข้าอาโปกสิณสมาบัติ ออกแล้ว กำหนดว่า "ในสถานที่มีประมาณเท่านี้ แผ่นดินจงเป็นน้ำ" แล้วทำบริกรรม พึงอธิษฐานโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ พร้อมกับอธิษฐาน แผ่นดินในสถานที่ที่กำหนดไว้ก็ย่อมเป็นน้ำทีเดียว เขาย่อมทำการผุดขึ้นและดำลงในที่นั้น ในเรื่องนั้น มีบาลีดังนี้

‘‘Pakatiyā āpokasiṇasamāpattiyā lābhī hoti. Pathaviṃ āvajjati. Āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti – ‘udakaṃ hotū’ti. Udakaṃ hoti. So pathaviyā ummujjanimujjaṃ karoti. Yathā manussā pakatiyā aniddhimanto udake ummujjanimujjaṃ karonti, evameva so iddhimā cetovasippatto pathaviyā ummujjanimujjaṃ karoti, seyyathāpi udake’’ti (paṭi. ma. 3.11).

"โดยปกติ (ผู้มีฤทธิ์) เป็นผู้ได้อาโปกสิณสมาบัติ เขาน้อมใจไปถึงแผ่นดิน ครั้นน้อมใจไปแล้ว ก็อธิษฐานด้วยญาณว่า 'จงเป็นน้ำ' ก็ย่อมเป็นน้ำ เขาย่อมทำการผุดขึ้นและดำลงในแผ่นดิน มนุษย์ทั้งหลายผู้ไม่มีฤทธิ์โดยปกติ ย่อมทำการผุดขึ้นและดำลงในน้ำ ฉันใด ผู้มีฤทธิ์นั้นผู้ถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้ชำนาญแห่งจิต ก็ย่อมทำการผุดขึ้นและดำลงในแผ่นดิน ฉันนั้นเหมือนกัน ราวกับในน้ำฉะนั้น"

Na kevalañca ummujjanimujjameva, nhānapānamukhadhovanabhaṇḍakadhovanādīsu yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ karoti. Na kevalañca udakameva, sappitelamadhuphāṇitādīsupi yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ idañcidañca ettakaṃ hotūti āvajjitvā parikammaṃ katvā adhiṭṭhahantassa yathādhiṭṭhitameva hoti. Uddharitvā bhājanagataṃ karontassa sappi sappimeva hoti. Telādīni telādīniyeva. Udakaṃ udakameva. So tattha temitukāmova temeti, na temitukāmo na temeti. Tasseva ca sā pathavī udakaṃ hoti sesajanassa pathavīyeva. Tattha manussā pattikāpi gacchanti, yānādīhipi gacchanti, kasikammādīnipi karontiyeva. Sace panāyaṃ tesampi udakaṃ hotūti icchati, hotiyeva. Paricchinnakālaṃ pana atikkamitvā yaṃ pakatiyā ghaṭataḷākādīsu udakaṃ, taṃ ṭhapetvā avasesaṃ paricchinnaṭṭhānaṃ pathavīyeva hoti.

(ผู้มีฤทธิ์) ไม่ใช่ทำการเพียงผุดขึ้นและดำลงเท่านั้น แต่ปรารถนาจะทำสิ่งใดๆ ในบรรดาการอาบ การดื่ม การล้างหน้า การซักบริขารเป็นต้น ก็ย่อมทำสิ่งนั้นๆ ได้ และไม่ใช่ (เนรมิต) ได้เพียงน้ำเท่านั้น แม้ในบรรดาเนยใส น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อยเป็นต้น ปรารถนาสิ่งใดๆ เมื่อน้อมใจไป ทำบริกรรมแล้วอธิษฐานว่า "สิ่งนี้ๆ จงมีประมาณเท่านี้" ก็ย่อมมีได้ตามที่อธิษฐานไว้นั่นแหละ เมื่อตักขึ้นใส่ในภาชนะ เนยใสก็เป็นเนยใสทีเดียว น้ำมันเป็นต้นก็เป็นน้ำมันเป็นต้นนั่นแหละ น้ำก็เป็นน้ำนั่นแหละ ในที่นั้น ถ้าเขาต้องการจะเปียกก็เปียก ถ้าไม่ต้องการจะเปียกก็ไม่เปียก และแผ่นดินนั้นย่อมเป็นน้ำสำหรับเขาผู้เดียวเท่านั้น สำหรับชนที่เหลือก็เป็นแผ่นดินนั่นเอง ในที่นั้น มนุษย์ทั้งหลายเดินไปด้วยเท้าบ้าง ไปด้วยยานพาหนะเป็นต้นบ้าง ย่อมทำการเกษตรเป็นต้นได้ทีเดียว ก็ถ้าว่า ผู้นี้ปรารถนาว่า "จงเป็นน้ำแม้แก่ชนเหล่านั้น" ก็ย่อมเป็นได้ทีเดียว แต่เมื่อล่วงเลยกาลที่กำหนดไว้แล้ว สถานที่ที่กำหนดไว้ที่เหลือ นอกจากน้ำที่มีอยู่โดยปกติในหม้อและสระเป็นต้น ก็ย่อมกลับเป็นแผ่นดินนั่นเอง

394. Udakepi abhijjamāneti ettha yaṃ udakaṃ akkamitvā saṃsīdati, taṃ bhijjamānanti vuccati. Viparītaṃ abhijjamānaṃ. Evaṃ gantukāmena pana pathavīkasiṇaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ettake ṭhāne udakaṃ pathavī hotūti paricchinditvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhātabbaṃ. Saha adhiṭṭhānena yathā paricchinnaṭṭhāne udakaṃ pathavīyeva hoti. So tattha gacchati, tatrāyaṃ pāḷi –

394. ในบทว่า "อุทเกปิ อภิชฺชมาเน" นี้ น้ำใดที่เมื่อเหยียบแล้วย่อมจมลง น้ำนั้นเรียกว่า "ภิชฺชมาน" (น้ำที่แตก) ที่ตรงกันข้ามเรียกว่า "อภิชฺชมาน" (น้ำที่ไม่แตก) ก็แต่ว่า ผู้ที่ต้องการจะไปอย่างนี้ พึงเข้าปฐวีกสิณสมาบัติ ออกแล้ว กำหนดว่า "ในสถานที่มีประมาณเท่านี้ น้ำจงเป็นแผ่นดิน" แล้วทำบริกรรม พึงอธิษฐานโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ พร้อมกับอธิษฐาน น้ำในสถานที่ที่กำหนดไว้ก็ย่อมเป็นแผ่นดินทีเดียว เขาย่อมเดินไปในที่นั้น ในเรื่องนั้น มีบาลีดังนี้

‘‘Pakatiyā pathavīkasiṇasamāpattiyā lābhī hoti. Udakaṃ āvajjati. Āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti – ‘pathavī hotū’ti. Pathavī hoti. So abhijjamāne udake gacchati. Yathā manussā pakatiyā aniddhimanto abhijjamānāya pathaviyā gacchanti, evameva so iddhimā cetovasippatto abhijjamāne udake gacchati, seyyathāpi pathaviya’’nti (paṭi. ma. 3.11).

“โดยปกติ ท่านผู้ได้ปฐวีกสิณสมาบัติย่อมเป็นผู้มีลาภคือได้สมาบัตินั้น. ท่านย่อมน้อมนึกถึงน้ำ. ครั้นน้อมนึกแล้ว ย่อมอธิษฐานด้วยญาณว่า ‘จงเป็นแผ่นดินเถิด’. น้ำนั้นก็กลายเป็นแผ่นดิน. ท่านย่อมเดินไปในน้ำที่ไม่แตกแยก. เปรียบเหมือนมนุษย์ทั้งหลายผู้ไม่มีฤทธิ์โดยปกติ ย่อมเดินไปบนแผ่นดินที่ไม่แตกแยก ฉันใด, ท่านผู้มีฤทธิ์ถึงความชำนาญแห่งจิต ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเดินไปในน้ำที่ไม่แตกแยก เหมือนเดินไปบนแผ่นดิน ฉะนั้น.”

Na kevalañca gacchati, yaṃ yaṃ iriyāpathaṃ icchati, taṃ taṃ karoti. Na kevalañca pathavimeva karoti, maṇisuvaṇṇapabbatarukkhādīsupi yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ vuttanayeneva āvajjitvā adhiṭṭhāti, yathādhiṭṭhitameva hoti. Tasseva ca taṃ udakaṃ pathavī hoti, sesajanassa udakameva, macchakacchapā ca udakakākādayo ca yathāruci vicaranti. Sace panāyaṃ aññesampi manussānaṃ taṃ pathaviṃ kātuṃ icchati, karotiyeva. Paricchinnakālātikkamena pana udakameva hoti.

ใช่แต่จะเดินไปได้อย่างเดียวก็หาไม่, ท่านปรารถนาอิริยาบถใดๆ ย่อมกระทำอิริยาบถนั้นๆ ได้. ใช่แต่จะทำ(น้ำ)ให้เป็นแผ่นดินได้อย่างเดียวก็หาไม่, แม้ในแก้วมณี ทอง ภูเขา และต้นไม้เป็นต้น ท่านปรารถนาสิ่งใดๆ ย่อมน้อมนึกถึงสิ่งนั้นๆ แล้วอธิษฐานด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว, สิ่งนั้นย่อมเป็นไปตามที่อธิษฐานไว้. และน้ำนั้นย่อมเป็นแผ่นดินสำหรับท่านผู้มีฤทธิ์นั้นเท่านั้น, สำหรับชนที่เหลือยังคงเป็นน้ำอยู่นั่นเอง, ส่วนปลาและเต่า และกาน้ำเป็นต้น ย่อมเที่ยวไปตามความพอใจ. ก็ถ้าท่านผู้มีฤทธิ์นี้ปรารถนาจะทำน้ำนั้นให้เป็นแผ่นดินแม้แก่ชนเหล่าอื่น ก็ย่อมทำได้ทีเดียว. แต่เมื่อล่วงเลยกาลที่กำหนดไว้ไปแล้ว ก็ย่อมกลับเป็นน้ำตามเดิม.

395. Pallaṅkena kamatīti pallaṅkena gacchati. Pakkhī sakuṇoti pakkhehi yuttasakuṇo. Evaṃ kātukāmena pana pathavīkasiṇaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya sace nisinno gantumicchati, pallaṅkappamāṇaṃ ṭhānaṃ paricchinditvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhātabbaṃ. Sace nipanno gantukāmo hoti mañcappamāṇaṃ, sace padasā gantukāmo hoti maggappamāṇanti evaṃ yathānurūpaṃ ṭhānaṃ paricchinditvā vuttanayeneva pathavī hotūti adhiṭṭhātabbaṃ, saha adhiṭṭhānena pathavīyeva hoti. Tatrāyaṃ pāḷi –

395. บทว่า ปลฺลงฺเกน กมติ ความว่า ย่อมไปด้วยบัลลังก์ (คือท่านั่งขัดสมาธิ). บทว่า ปกฺขี สกุโณ ความว่า นกที่ประกอบด้วยปีก. ก็แต่ว่า ผู้ที่ต้องการจะทำเช่นนั้น พึงเข้าปฐวีกสิณสมาบัติแล้วออกจากสมาบัตินั้น ถ้าปรารถนาจะไปในท่านั่ง พึงกำหนดสถานที่มีประมาณเท่าบัลลังก์ ทำบริกรรมแล้วพึงอธิษฐานโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ถ้าเป็นผู้ประสงค์จะไปในท่านอน พึงกำหนดสถานที่มีประมาณเท่าเตียง, ถ้าเป็นผู้ประสงค์จะไปโดยเท้า พึงกำหนดสถานที่มีประมาณเท่าหนทาง ดังนี้ พึงกำหนดสถานที่ตามสมควรแล้วอธิษฐานโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียวว่า ‘จงเป็นแผ่นดินเถิด’, พร้อมกับการอธิษฐานก็กลายเป็นแผ่นดินทันที. ในเรื่องนั้น มีพระบาลีดังนี้ –

‘‘Ākāsepi pallaṅkena kamati, seyyathāpi pakkhī sakuṇoti. Pakatiyā pathavīkasiṇasamāpattiyā lābhī hoti, ākāsaṃ āvajjati. Āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti – ‘pathavī hotū’ti. Pathavī hoti. So ākāse antalikkhe caṅkamatipi tiṭṭhatipi nisīdatipi seyyampi kappeti. Yathā manussā pakatiyā aniddhimanto pathaviyaṃ caṅkamantipi…pe… seyyampi kappenti, evameva so iddhimā cetovasippatto ākāse antalikkhe caṅkamatipi…pe… seyyampi kappetī’’ti (paṭi. ma. 3.11).

“แม้ในอากาศ ก็ย่อมไปด้วยบัลลังก์ เหมือนนกมีปีก ฉะนั้น. โดยปกติ ท่านผู้ได้ปฐวีกสิณสมาบัติย่อมเป็นผู้มีลาภคือได้สมาบัตินั้น, ท่านย่อมน้อมนึกถึงอากาศ. ครั้นน้อมนึกแล้ว ย่อมอธิษฐานด้วยญาณว่า ‘จงเป็นแผ่นดินเถิด’. อากาศนั้นก็กลายเป็นแผ่นดิน. ท่านผู้นั้นย่อมจงกรมบ้าง ยืนบ้าง นั่งบ้าง สำเร็จการนอนบ้าง ในอากาศ ในท้องฟ้า. เปรียบเหมือนมนุษย์ทั้งหลายผู้ไม่มีฤทธิ์โดยปกติ ย่อมจงกรมบ้าง...ฯลฯ... สำเร็จการนอนบ้าง บนแผ่นดิน ฉันใด, ท่านผู้มีฤทธิ์ถึงความชำนาญแห่งจิต ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมจงกรมบ้าง...ฯลฯ... สำเร็จการนอนบ้าง ในอากาศ ในท้องฟ้า ฉะนั้น.”

Ākāse gantukāmena ca bhikkhunā dibbacakkhulābhināpi bhavitabbaṃ. Kasmā? Antare utusamuṭṭhānā vā pabbatarukkhādayo honti, nāgasupaṇṇādayo vā usūyantā māpenti, nesaṃ dassanatthaṃ. Te pana disvā kiṃ kātabbanti? Pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ākāso hotūti parikammaṃ katvā adhiṭṭhātabbaṃ. Thero panāha ‘‘samāpattisamāpajjanaṃ, āvuso, kimatthiyaṃ, nanu samāhitamevassa cittaṃ, tena yaṃ yaṃ ṭhānaṃ ākāso hotūti adhiṭṭhāti, ākāsoyeva hotī’’ti. Kiñcāpi evamāha, atha kho tirokuṭṭapārihāriye vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ.

อนึ่ง ภิกษุผู้ประสงค์จะไปในอากาศ พึงเป็นผู้ได้ทิพพจักขุด้วย. เพราะเหตุไร? เพราะในระหว่างทาง ภูเขาและต้นไม้เป็นต้นที่เกิดจากอุตุ หรือ นาคและครุฑเป็นต้น เกิดความริษยาขึ้นแล้วเนรมิตขึ้น ก็ย่อมมีได้, (การได้ทิพพจักขุ) ก็เพื่อประโยชน์แก่การเห็นสิ่งเหล่านั้น. ก็เมื่อเห็นสิ่งเหล่านั้นแล้ว พึงทำอย่างไร? พึงเข้าปาทกฌานแล้วออกจากฌานนั้น ทำบริกรรมว่า ‘จงเป็นอากาศเถิด’ แล้วพึงอธิษฐาน. แต่พระเถระ (ติปิฏกจูฬาภยเถระ) กล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย การเข้าสมาบัติอีกจะมีประโยชน์อะไร, ก็จิตของท่านผู้นั้นเป็นจิตตั้งมั่นดีแล้วมิใช่หรือ, ด้วยจิตนั้น ท่านอธิษฐานสถานใดๆ ว่า ‘จงเป็นอากาศเถิด’ สถานนั้นๆ ก็ย่อมเป็นอากาศนั่นเทียวมิใช่หรือ”. แม้ท่านจะกล่าวอย่างนี้ แต่ก็พึงปฏิบัติโดยนัยที่กล่าวไว้ในติโรกุฑฑปาฏิหาริย์นั่นเทียว.

Apica okāse orohaṇatthampi iminā dibbacakkhulābhinā bhavitabbaṃ, ayañhi sace anokāse nhānatitthe vā gāmadvāre vā orohati. Mahājanassa pākaṭo hoti. Tasmā dibbacakkhunā passitvā anokāsaṃ vajjetvā okāse otaratīti.

อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุนี้พึงเป็นผู้ได้ทิพพจักขุ แม้เพื่อประโยชน์แก่การลงในที่อันสมควร, เพราะว่า หากภิกษุนี้ลงในที่ไม่สมควร คือที่ท่าอาบน้ำหรือที่ประตูบ้าน, เธอก็จะปรากฏแก่หมู่ชน. เพราะฉะนั้น เธอพึงเห็นด้วยทิพพจักขุแล้ว เว้นที่ไม่สมควรเสีย ลงในที่อันสมควร.

396. Imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjatīti ettha candimasūriyānaṃ dvācattālīsayojanasahassassa upari caraṇena mahiddhikatā, tīsu dīpesu ekakkhaṇe ālokakaraṇena mahānubhāvatā veditabbā. Evaṃ upari caraṇaālokakaraṇehi vā mahiddhike teneva mahānubhāve. Parāmasatīti pariggaṇhati ekadese vā chupati. Parimajjatīti samantato ādāsatalaṃ viya parimajjati. Ayaṃ panassa iddhi abhiññāpādakajjhānavaseneva ijjhati, natthettha kasiṇasamāpattiniyamo. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ –

396. ในบทว่า อิเมปิ จนฺทิมสูริเย เอวํมหิทฺธิเก เอวํมหานุภาเว ปาณินา ปรามสติ ปริมชฺชติ (ย่อมลูบคลำพระจันทร์และพระอาทิตย์แม้เหล่านี้ ผู้มีฤทธิ์มากอย่างนี้ มีอานุภาพมากอย่างนี้ ด้วยฝ่ามือ) นี้ พึงทราบความเป็นผู้มีฤทธิ์มากของพระจันทร์และพระอาทิตย์ ด้วยการโคจรไปเบื้องบน ๔๒,๐๐๐ โยชน์, พึงทราบความเป็นผู้มีอานุภาพมาก ด้วยการทำแสงสว่างในทวีปทั้งสามในขณะเดียวกัน. หรือว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์ชื่อว่ามีฤทธิ์มาก ด้วยการโคจรไปเบื้องบนและการทำแสงสว่างอย่างนี้ และด้วยเหตุนั้นนั่นเทียว จึงชื่อว่ามีอานุภาพมาก. บทว่า ปรามสติ ความว่า ย่อมจับต้อง หรือถูกต้อง ณ ส่วนใดส่วนหนึ่ง. บทว่า ปริมชฺชติ ความว่า ย่อมลูบคลำโดยรอบ ดุจแผ่นกระจกเงา. ก็ฤทธิ์นี้ของท่านผู้มีฤทธิ์นั้น ย่อมสำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งอภิญญาปาทกฌานเท่านั้น, ในเรื่องนี้ไม่มีข้อกำหนดว่าต้องเข้ากสิณสมาบัติ. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคว่า –

‘‘Imepi candimasūriye…pe… parimajjatīti idha so iddhimā cetovasippatto candimasūriye āvajjati, āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti – ‘hatthapāse hotū’ti. Hatthapāse hoti. So nisinnako vā nipannako vā candimasūriye pāṇinā āmasati parāmasati parimajjati. Yathā manussā pakatiyā aniddhimanto kiñcideva rūpagataṃ hatthapāse āmasanti parāmasanti parimajjanti, evameva so iddhimā…pe… parimajjatī’’ti (paṭi. ma. 3.12).

“ในบทว่า อิเมปิ จนฺทิมสูริเย...ฯลฯ...ปริมชฺชติ นี้ มีคำอธิบายว่า ท่านผู้มีฤทธิ์ถึงความชำนาญแห่งจิตในโลกนี้ ย่อมน้อมนึกถึงพระจันทร์และพระอาทิตย์, ครั้นน้อมนึกแล้ว ย่อมอธิษฐานด้วยญาณว่า ‘จงมีในที่ใกล้ฝ่ามือเถิด’. พระจันทร์และพระอาทิตย์นั้นก็มาอยู่ในที่ใกล้ฝ่ามือ. ท่านผู้นั้นจะนั่งอยู่หรือนอนอยู่ก็ตาม ย่อมจับต้อง ลูบคลำพระจันทร์และพระอาทิตย์ด้วยฝ่ามือ. เปรียบเหมือนมนุษย์ทั้งหลายผู้ไม่มีฤทธิ์โดยปกติ ย่อมจับต้อง ลูบคลำรูปอะไรๆ ที่อยู่ในที่ใกล้ฝ่ามือ ฉันใด, ท่านผู้มีฤทธิ์...ฯลฯ... ก็ย่อมลูบคลำ ฉันนั้น.”

Svāyaṃ yadi icchati gantvā parāmasituṃ, gantvā parāmasati, yadi pana idheva nisinnako vā nipannako vā parāmasitukāmo hoti, hatthapāse hotūti adhiṭṭhāti, adhiṭṭhānabalena vaṇṭā muttatālaphalaṃ viya āgantvā hatthapāse ṭhite vā parāmasati, hatthaṃ vā vaḍḍhetvā. Vaḍḍhentassa pana kiṃ upādiṇṇakaṃ vaḍḍhati, anupādiṇṇakanti? Upādiṇṇakaṃ nissāya anupādiṇṇakaṃ vaḍḍhati.

ท่านผู้มีฤทธิ์นั้น ถ้าปรารถนาจะไปลูบคลำ ก็ไปลูบคลำได้, แต่ถ้าท่านประสงค์จะลูบคลำในขณะที่นั่งหรือนอนอยู่ ณ ที่นี้เอง ก็อธิษฐานว่า ‘จงมีในที่ใกล้ฝ่ามือเถิด’, ด้วยกำลังแห่งอธิษฐาน พระจันทร์และพระอาทิตย์นั้นก็มาตั้งอยู่ในที่ใกล้ฝ่ามือ ดุจผลตาลหลุดจากขั้ว, ท่านก็ลูบคลำพระจันทร์และพระอาทิตย์ที่มาตั้งอยู่นั้น หรือยืดมือออกไปลูบคลำ. ก็เมื่อท่านยืดมือออกไปนั้น อุปาทินนกรูป (รูปที่มีใจครอง) เจริญขึ้น หรือ อนุปาทินนกรูป (รูปที่ไม่มีใจครอง) เจริญขึ้น? อนุปาทินนกรูปอาศัยอุปาทินนกรูปแล้วเจริญขึ้น.

Tattha tipiṭakacūḷanāgatthero āha ‘‘kiṃ panāvuso, upādiṇṇakaṃ khuddakampi mahantampi na hoti, nanu yadā bhikkhu tālacchiddādīhi nikkhamati, tadā upādiṇṇakaṃ khuddakaṃ hoti. Yadā mahantaṃ attabhāvaṃ karoti, tadā mahantaṃ hoti mahāmoggallānattherassa viyā’’ti.

ในเรื่องนั้น พระติปิฏกจูฬนาคเถระกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็อุปาทินนกรูป จะเล็กบ้างใหญ่บ้างไม่ได้หรือ, ก็ในเวลาที่ภิกษุออกจากช่องกุญแจเป็นต้น ในเวลานั้น อุปาทินนกรูปก็ย่อมเล็กลงมิใช่หรือ. ในเวลาที่ท่านทำอัตภาพให้ใหญ่ ในเวลานั้น อุปาทินนกรูปก็ย่อมใหญ่ขึ้นเหมือนพระมหาโมคคัลลานเถระมิใช่หรือ.”

Nandopanandanāgadamanakathā

นันโทปนันทนาคทมนกถา

Ekasmiṃ kira samaye anāthapiṇḍiko gahapati bhagavato dhammadesanaṃ sutvā ‘‘sve, bhante, pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ amhākaṃ gehe bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti nimantetvā pakkami. Bhagavā adhivāsetvā taṃdivasāvasesaṃ rattibhāgañca vītināmetvā paccūsasamaye dasasahassilokadhātuṃ olokesi. Athassa nandopanando nāma nāgarājā ñāṇamukhe āpāthamāgacchi. Bhagavā ‘‘ayaṃ nāgarājā mayhaṃ ñāṇamukhe āpāthamāgacchi, atthi nu kho assa upanissayo’’ti āvajjento ‘‘ayaṃ micchādiṭṭhiko tīsu ratanesu appasannoti disvā ko nu kho imaṃ micchādiṭṭhito viveceyyā’’ti āvajjento mahāmoggallānattheraṃ addasa.

ได้ยินว่า ในสมัยหนึ่ง อนาถบิณฑิกคหบดีฟังธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงนิมนต์ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในวันพรุ่งนี้ ขอพระองค์โปรดรับภิกษาในเรือนของข้าพระองค์ทั้งหลาย พร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูปเถิด' ดังนี้แล้วก็หลีกไป พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์แล้ว ทรงยังส่วนที่เหลือแห่งวันนั้นและส่วนแห่งราตรีให้ล่วงไปแล้ว ในเวลาใกล้รุ่ง ทรงตรวจดูโลกธาตุหมื่นหนึ่ง ครั้งนั้น พญานาคชื่อนันโทปนันทะ ได้มาปรากฏในข่ายพระญาณของพระองค์ พระผู้มีพระภาคทรงคำนึงว่า 'พญานาคนี้มาปรากฏในข่ายพระญาณของเรา อุปนิสัยของเขาจะมีอยู่หนอแลหรือ' ทรงเห็นว่า 'พญานาคนี้เป็นมิจฉาทิฏฐิ ไม่เลื่อมใสในพระรัตนตรัย' ดังนี้แล้ว จึงทรงคำนึงว่า 'ใครหนอแลจะพึงให้พญานาคนี้ออกจากมิจฉาทิฏฐิได้' ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นพระมหาโมคคัลลานเถระ

Tato pabhātāya rattiyā sarīrapaṭijagganaṃ katvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘ānanda, pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ ārocehi tathāgato devacārikaṃ gacchatī’’ti. Taṃ divasañca nandopanandassa āpānabhūmiṃ sajjayiṃsu. So dibbaratanapallaṅke dibbena setacchattena dhāriyamānena tividhanāṭakehi ceva nāgaparisāya ca parivuto dibbabhājanesu upaṭṭhāpitaṃ annapānavidhiṃ olokayamāno nisinno hoti. Atha bhagavā yathā nāgarājā passati, tathā katvā tassa vitānamatthakeneva pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ tāvatiṃsadevalokābhimukho pāyāsi.

ลำดับนั้น เมื่อราตรีสว่างแล้ว ทรงบำรุงพระสรีระแล้ว ตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า 'อานนท์ เธอจงบอกแก่ภิกษุ ๕๐๐ รูปว่า พระตถาคตจะเสด็จจาริกไปในเทวโลก' ก็ในวันนั้น พวกนาคจัดแจงสถานที่ดื่มของนันโทปนันทะ พญานาคนั้นแวดล้อมด้วยนางฟ้อน ๓ จำพวกและบริษัทนาค มีเศวตฉัตรทิพย์กั้นอยู่เบื้องบน นั่งทอดเนตรดูการจัดแจงข้าวและน้ำที่เขาจัดตั้งไว้ในภาชนะทิพย์บนบัลลังก์แก้วทิพย์อยู่ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงกระทำโดยประการที่พญานาคจะเห็นได้ แล้วเสด็จมุ่งตรงต่อเทวโลกชั้นดาวดึงส์พร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป ไปทางเบื้องบนเพดานของพญานาคนั้นนั่นเทียว

Tena kho pana samayena nandopanandassa nāgarājassa evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘‘ime hi nāma muṇḍakā samaṇakā amhākaṃ uparūparibhavanena devānaṃ tāvatiṃsānaṃ bhavanaṃ pavisantipi nikkhamantipi, na dāni ito paṭṭhāya imesaṃ amhākaṃ matthake pādapaṃsuṃ okirantānaṃ gantuṃ dassāmī’’ti uṭṭhāya sinerupādaṃ gantvā taṃ attabhāvaṃ vijahitvā sineruṃ sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā upari phaṇaṃ katvā tāvatiṃsabhavanaṃ avakujjena phaṇena gahetvā adassanaṃ gamesi.

ก็โดยสมัยนั้นแล ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้ได้เกิดขึ้นแล้วแก่นันโทปนันทนาคราชว่า 'สมณะโล้นเหล่านี้หนา เข้าไปและออกมาสู่ภพของทวยเทพชั้นดาวดึงส์โดยทางเบื้องบนๆ แห่งภพของเรา บัดนี้ จำเดิมแต่นี้ไป เราจักไม่ให้สมณะเหล่านี้ผู้โปรยละอองเท้าลงบนกระหม่อมของเราไปได้' ดังนี้แล้ว จึงลุกขึ้นไปที่เชิงเขาสิเนรุ ละอัตภาพนั้นแล้ว เอาขนดวงรอบเขาสิเนรุ ๗ รอบ แล้วแผ่พังพานไว้เบื้องบน ครอบภพดาวดึงส์ไว้ด้วยพังพานที่คว่ำลง แล้วทำให้หายไป (คือมองไม่เห็น)

Atha kho āyasmā raṭṭhapālo bhagavantaṃ etadavoca ‘‘pubbe, bhante, imasmiṃ padese ṭhito sineruṃ passāmi, sineruparibhaṇḍaṃ passāmi, tāvatiṃsaṃ passāmi, vejayantaṃ passāmi, vejayantassa pāsādassa upari dhajaṃ passāmi. Ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo, yaṃ etarahi neva sineruṃ passāmi…pe… na vejayantassa pāsādassa upari dhajaṃ passāmī’’ti. ‘‘Ayaṃ, raṭṭhapāla, nandopanando nāma nāgarājā tumhākaṃ kupito sineruṃ sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā upari phaṇena paṭicchādetvā andhakāraṃ katvā ṭhito’’ti. ‘‘Damemi naṃ, bhante’’ti. Na bhagavā anujāni. Atha kho āyasmā bhaddiyo āyasmā rāhuloti anukkamena sabbepi bhikkhū uṭṭhahiṃsu. Na bhagavā anujāni.

ครั้งนั้น ท่านพระรัฏฐปาลได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อก่อน ข้าพระองค์ยืนอยู่ในประเทศนี้ ย่อมเห็นเขาสิเนรุ เห็นเครื่องประดับทิวเขาสิเนรุ เห็นสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เห็นเวชยันตปราสาท เห็นธง ณ เบื้องบนแห่งเวชยันตปราสาท ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่ในบัดนี้ ข้าพระองค์จึงไม่เห็นเขาสิเนรุ...ละ... ไม่เห็นธง ณ เบื้องบนแห่งเวชยันตปราสาท' พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'รัฏฐปาล นันโทปนันทนาคราชนี้โกรธพวกเธอ จึงเอาขนดวงรอบเขาสิเนรุ ๗ รอบ แล้วเอาพังพานปิดบังไว้เบื้องบน กระทำให้มืดมนแล้วยืนอยู่' ท่านพระรัฏฐปาลกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะปราบนาคราชนั้น' พระผู้มีพระภาคไม่ทรงอนุญาต ครั้งนั้น ท่านพระภัททิยะ ท่านพระราหุล โดยลำดับ ภิกษุแม้ทั้งหมดก็ได้ลุกขึ้น พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงอนุญาต

Avasāne mahāmoggallānatthero ‘‘ahaṃ, bhante, damemi na’’nti āha. ‘‘Damehi moggallānā’’ti bhagavā anujāni. Thero attabhāvaṃ vijahitvā mahantaṃ nāgarājavaṇṇaṃ abhinimminitvā nandopanandaṃ cuddasakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā tassa phaṇamatthake attano phaṇaṃ ṭhapetvā sinerunā saddhiṃ abhinippīḷesi. Nāgarājā padhūmāyi. Theropi na tuyhaṃyeva sarīre dhūmo atthi, mayhampi atthīti padhūmāyi. Nāgarājassa dhūmo theraṃ na bādhati. Therassa pana dhūmo nāgarājānaṃ bādhati. Tato nāgarājā pajjali. Theropi na tuyhaṃyeva sarīre aggi atthi, mayhampi atthīti pajjali. Nāgarājassa tejo theraṃ na bādhati. Therassa pana tejo nāgarājānaṃ bādhati. Nāgarājā ayaṃ maṃ sinerunā abhinippīḷetvā dhūmāyati ceva pajjalati cāti cintetvā ‘‘bho tvaṃ kosī’’ti paṭipucchi. ‘‘Ahaṃ kho, nanda, moggallāno’’ti. ‘‘Bhante, attano bhikkhubhāvena tiṭṭhāhī’’ti.

ในที่สุด พระมหาโมคคัลลานเถระกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะปราบนาคราชนั้น' พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตว่า 'โมคคัลลานะ เธอจงปราบเถิด' พระเถระละอัตภาพ (ของตน) แล้ว เนรมิตอัตภาพเป็นพญานาคใหญ่ เอาขนดวงรอบนันโทปนันทนาคราช ๑๔ รอบ แล้ววางพังพานของตนบนพังพานของนาคราชนั้น แล้วบีบพร้อมกับเขาสิเนรุ พญานาคก็พ่นควัน พระเถระก็พ่นควันบ้าง (ด้วยคิดว่า) 'ควันไม่ได้มีอยู่ในสรีระของท่านผู้เดียว แม้ของเราก็มี' ควันของพญานาคเบียดเบียนพระเถระไม่ได้ แต่ควันของพระเถระเบียดเบียนพญานาคได้ ลำดับนั้น พญานาคก็พ่นไฟ พระเถระก็พ่นไฟบ้าง (ด้วยคิดว่า) 'ไฟไม่ได้มีอยู่ในสรีระของท่านผู้เดียว แม้ของเราก็มี' ไฟของพญานาคเบียดเบียนพระเถระไม่ได้ แต่ไฟของพระเถระเบียดเบียนพญานาคได้ พญานาคคิดว่า 'ท่านผู้นี้บีบเราพร้อมกับเขาสิเนรุ ทั้งพ่นควัน ทั้งพ่นไฟ' ดังนี้แล้ว จึงถามกลับไปว่า 'ท่านผู้เจริญ ท่านเป็นใคร' พระเถระตอบว่า 'นันทะ เราคือโมคคัลลานะ' พญานาคกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงตั้งอยู่ในภาวะแห่งภิกษุของตนเถิด'

Thero taṃ attabhāvaṃ vijahitvā tassa dakkhiṇakaṇṇasotena pavisitvā vāmakaṇṇasotena nikkhami, vāmakaṇṇasotena pavisitvā dakkhiṇakaṇṇasotena nikkhami, tathā dakkhiṇanāsasotena pavisitvā vāmanāsasotena nikkhami, vāmanāsasotena pavisitvā dakkhiṇanāsasotena nikkhami. Tato nāgarājā mukhaṃ vivari. Thero mukhena pavisitvā antokucchiyaṃ pācīnena ca pacchimena ca caṅkamati. Bhagavā ‘‘moggallāna, manasikarohi mahiddhiko esa nāgo’’ti āha. Thero ‘‘mayhaṃ kho, bhante, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, tiṭṭhatu, bhante, nandopanando, ahaṃ nandopanandasadisānaṃ nāgarājānaṃ satampi sahassampi satasahassampi dameyya’’nti āha.

พระเถระละอัตภาพนั้นแล้ว เข้าไปทางช่องหูเบื้องขวาของนาคราชนั้น ออกทางช่องหูเบื้องซ้าย เข้าไปทางช่องหูเบื้องซ้าย ออกทางช่องหูเบื้องขวา ฉันนั้นเหมือนกัน เข้าไปทางช่องจมูกเบื้องขวา ออกทางช่องจมูกเบื้องซ้าย เข้าไปทางช่องจมูกเบื้องซ้าย ออกทางช่องจมูกเบื้องขวา ลำดับนั้น พญานาคจึงอ้าปาก พระเถระเข้าไปทางปากแล้ว จงกรมอยู่ทางทิศตะวันออกและทิศตะวันตกในภายในท้อง พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'โมคคัลลานะ เธอจงใส่ใจเถิด นาคนี้มีฤทธิ์มาก' พระเถระกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อิทธิบาท ๔ ของข้าพระองค์ อันข้าพระองค์เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นันโทปนันทะจงยกไว้ก่อนเถิด ข้าพระองค์พึงปราบนาคราชที่เหมือนนันโทปนันทะได้ตั้งร้อย ตั้งพัน หรือตั้งแสน' ดังนี้

Nāgarājā cintesi ‘‘pavisanto tāva me na diṭṭho, nikkhamanakāle dāni naṃ dāṭhantare pakkhipitvā saṅkhādissāmī’’ti cintetvā nikkhama bhante, mā maṃ antokucchiyaṃ aparāparaṃ caṅkamanto bādhayitthāti āha. Thero nikkhamitvā bahi aṭṭhāsi. Nāgarājā ayaṃ soti disvā nāsavātaṃ vissajji. Thero catutthaṃ jhānaṃ samāpajji. Lomakūpampissa vāto cāletuṃ nāsakkhi. Avasesā bhikkhū kira ādito paṭṭhāya sabbapāṭihāriyāni kātuṃ sakkuṇeyyuṃ, imaṃ pana ṭhānaṃ patvā evaṃ khippanisantino hutvā samāpajjituṃ na sakkhissantīti tesaṃ bhagavā nāgarājadamanaṃ nānujāni.

พญานาคดำริว่า “เมื่อกำลังเข้าไป เรายังไม่เห็นเลย บัดนี้ ในเวลาออกไป เราจักจับท่านผู้นั้นใส่ไว้ในระหว่างเขี้ยวแล้วเคี้ยวกิน” ครั้นดำริแล้วจึงกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงออกไปเถิด ท่านจงกรมกลับไปกลับมาอยู่ในท้องของข้าพเจ้า อย่าได้เบียดเบียนข้าพเจ้าเลย” พระเถระออกไปแล้ว ได้ยืนอยู่ภายนอก พญานาคเห็นว่า “นี่คือท่านผู้นั้น” จึงพ่นลมจมูกออกไป พระเถระได้เข้าจตุตถฌาน ลมไม่อาจทำให้แม้ขุมขนของท่านไหวได้ ได้ยินว่า ภิกษุทั้งหลายที่เหลือพึงอาจกระทำปาฏิหาริย์ทั้งปวงได้จำเดิมแต่ต้น แต่ครั้นถึงฐานะนี้แล้ว จักไม่อาจเป็นผู้มีปกติพิจารณาเร็วอย่างนี้แล้วเข้า (ฌาน) ได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงมิได้ทรงอนุญาตการทรมานพญานาคแก่ภิกษุเหล่านั้น

Nāgarājā ‘‘ahaṃ imassa samaṇassa nāsavātena lomakūpampi cāletuṃ nāsakkhiṃ, mahiddhiko samaṇo’’ti cintesi. Thero attabhāvaṃ vijahitvā supaṇṇarūpaṃ abhinimminitvā supaṇṇavātaṃ dassento nāgarājānaṃ anubandhi. Nāgarājā taṃ attabhāvaṃ vijahitvā māṇavakavaṇṇaṃ abhinimminitvā ‘‘bhante, tumhākaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti vadanto therassa pāde vandi. Thero ‘‘satthā, nanda, āgato, ehi gamissāmā’’ti nāgarājānaṃ damayitvā nibbisaṃ katvā gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Nāgarājā bhagavantaṃ vanditvā ‘‘bhante, tumhākaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti āha. Bhagavā ‘‘sukhī hohi, nāgarājā’’ti vatvā bhikkhusaṅghaparivuto anāthapiṇḍikassa nivesanaṃ agamāsi.

พญานาคดำริว่า “เราไม่อาจทำให้แม้ขุมขนของสมณะนี้ไหวได้ด้วยลมจมูก สมณะมีฤทธิ์มากหนอ” พระเถระละอัตภาพแล้ว เนรมิตรูปพญาครุฑ แสดงลมครุฑ ติดตามพญานาคไป พญานาคละอัตภาพนั้นแล้ว เนรมิตเพศมาณพ กล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอถึงท่านเป็นสรณะ” แล้วไหว้เท้าของพระเถระ พระเถระกล่าวว่า “ดูก่อนนันทะ พระศาสดาเสด็จมาแล้ว มาเถิด เราจักไปกัน” ดังนี้ ทรมานพญานาคแล้ว ทำให้หมดพิษแล้ว พาไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ พญานาคถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอถึงพระองค์เป็นสรณะ” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนพญานาค ท่านจงเป็นสุขเถิด” แล้วอันภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จไปยังนิเวศน์ของอนาถบิณฑิกเศรษฐี

Anāthapiṇḍiko ‘‘kiṃ, bhante, atidivā āgatatthā’’ti āha. Moggallānassa ca nandopanandassa ca saṅgāmo ahosīti. Kassa, bhante, jayo, kassa parājayoti. Moggallānassa jayo, nandassa parājayoti. Anāthapiṇḍiko ‘‘adhivāsetu me, bhante, bhagavā sattāhaṃ ekapaṭipāṭiyā bhattaṃ, sattāhaṃ therassa sakkāraṃ karissāmī’’ti vatvā sattāhaṃ buddhapamukhānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ mahāsakkāraṃ akāsi. Iti imaṃ imasmiṃ nandopanandadamane kataṃ mahantaṃ attabhāvaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘yadā mahantaṃ attabhāvaṃ karoti, tadā mahantaṃ hoti mahāmoggallānattherassa viyā’’ti. Evaṃ vuttepi bhikkhū upādiṇṇakaṃ nissāya anupādiṇṇakameva vaḍḍhatīti āhaṃsu. Ayameva cettha yutti.

อนาถบิณฑิกเศรษฐีกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุไร พระองค์จึงเสด็จมาสายเกินไป” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “เพราะการรบของโมคคัลลานะและนันโทปนันทะได้มีขึ้น” (เศรษฐีทูลถามว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชัยชนะเป็นของใคร ความพ่ายแพ้เป็นของใคร” (ตรัสตอบว่า) “ชัยชนะเป็นของโมคคัลลานะ ความพ่ายแพ้เป็นของนันทะ” อนาถบิณฑิกเศรษฐีกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงรับภัตตาหารของข้าพระองค์โดยลำดับเดียวตลอด ๗ วัน ข้าพระองค์จักกระทำสักการะแก่พระเถระตลอด ๗ วัน” แล้วได้กระทำมหาทานแก่ภิกษุ ๕๐๐ รูปมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขตลอด ๗ วัน ด้วยเหตุนี้ พระดำรัสว่า “ในกาลใด (ภิกษุผู้มีฤทธิ์) กระทำอัตภาพใหญ่ ในกาลนั้น อัตภาพนั้นย่อมใหญ่เหมือนของพระมหาโมคคัลลานเถระ” นี้ ท่านกล่าวหมายถึงอัตภาพใหญ่นี้ที่ (พระเถระ) กระทำแล้วในการทรมานนันโทปนันทะนี้ แม้เมื่อท่านกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุทั้งหลายก็กล่าวว่า “รูปที่ไม่มีกรรมเป็นปัจจัยอาศัยรูปที่มีกรรมเป็นปัจจัยเท่านั้น ย่อมเจริญขึ้น” ในข้อนี้ ยุตตินี้เท่านั้นสมควร

So evaṃ katvā na kevalaṃ candimasūriye parāmasati. Sace icchati pādakathalikaṃ katvā pāde ṭhapeti, pīṭhaṃ katvā nisīdati, mañcaṃ katvā nipajjati, apassenaphalakaṃ katvā apassayati. Yathā ca eko, evaṃ aparopi. Anekesupi hi bhikkhusatasahassesu evaṃ karontesu tesañca ekamekassa tatheva ijjhati. Candimasūriyānañca gamanampi ālokakaraṇampi tatheva hoti. Yathā hi pātisahassesu udakapūresu sabbapātīsu ca candamaṇḍalāni dissanti. Pākatikameva ca candassa gamanaṃ ālokakaraṇañca hoti. Tathūpamametaṃ pāṭihāriyaṃ.

ท่านผู้มีฤทธิ์นั้นกระทำอย่างนี้แล้ว มิใช่เพียงลูบคลำพระจันทร์พระอาทิตย์ได้เท่านั้น ถ้าปรารถนา ก็สามารถทำเป็นกระเบื้องเช็ดเท้าแล้ววางเท้าได้ ทำเป็นตั่งแล้วนั่งได้ ทำเป็นเตียงแล้วนอนได้ ทำเป็นพนักพิงแล้วพิงได้ ภิกษุองค์หนึ่ง (ทำได้) ฉันใด แม้องค์อื่นก็ (ทำได้) ฉันนั้น จริงอยู่ แม้เมื่อภิกษุหลายแสนรูปกระทำอยู่อย่างนี้ กิจนั้นก็ย่อมสำเร็จแก่ภิกษุแต่ละองค์ๆ ในภิกษุเหล่านั้นอย่างนั้นเหมือนกัน และการโคจรกับการทำแสงสว่างของพระจันทร์และพระอาทิตย์ก็เป็นไปอย่างนั้นเหมือนกัน เปรียบเหมือนในภาชนะนับพันที่เต็มด้วยน้ำ ดวงจันทร์ย่อมปรากฏในภาชนะทั้งปวง และการโคจรกับการทำแสงสว่างของดวงจันทร์ก็เป็นไปตามปกติ ปาฏิหาริย์นี้มีอุปมาเช่นนั้น

397. Yāva brahmalokāpīti brahmalokampi paricchedaṃ katvā. Kāyena vasaṃ vattetīti tattha brahmaloke kāyena attano vasaṃ vatteti. Tassattho pāḷiṃ anugantvā veditabbo. Ayañhettha pāḷi –

397. บทว่า ยาว พฺรหฺมโลกาปิ คือ กระทำการกำหนดแม้ซึ่งพรหมโลก บทว่า กาเยน วสํ วตฺเตติ คือ ย่อมให้อำนาจของตนเป็นไปโดยกายในพรหมโลกนั้น เนื้อความของบทนั้น พึงทราบโดยเทียบเคียงพระบาลี นี้คือพระบาลีในที่นี้ –

‘‘Yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattetīti. Sace so iddhimā cetovasippatto brahmalokaṃ gantukāmo hoti, dūrepi santike adhiṭṭhāti santike hotūti, santike hoti. Santikepi dūre adhiṭṭhāti dūre hotūti, dūre hoti. Bahukampi thokanti adhiṭṭhāti thokaṃ hotūti, thokaṃ hoti. Thokampi bahukanti adhiṭṭhāti bahukaṃ hotūti, bahukaṃ hoti. Dibbena cakkhunā tassa brahmuno rūpaṃ passati. Dibbāya sotadhātuyā tassa brahmuno saddaṃ suṇāti. Cetopariyañāṇena tassa brahmuno cittaṃ pajānāti. Sace so iddhimā cetovasippatto dissamānena kāyena brahmalokaṃ gantukāmo hoti, kāyavasena cittaṃ pariṇāmeti, kāyavasena cittaṃ adhiṭṭhāti, kāyavasena cittaṃ pariṇāmetvā kāyavasena cittaṃ adhiṭṭhahitvā sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā dissamānena kāyena brahmalokaṃ gacchati. Sace so iddhimā cetovasippatto adissamānena kāyena brahmalokaṃ gantukāmo hoti, cittavasena kāyaṃ pariṇāmeti, cittavasena kāyaṃ adhiṭṭhāti. Cittavasena kāyaṃ pariṇāmetvā cittavasena kāyaṃ adhiṭṭhahitvā sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā adissamānena kāyena brahmalokaṃ gacchati. So tassa brahmuno purato rūpaṃ abhinimmināti manomayaṃ sabbaṅgapañcaṅgiṃ ahīnindriyaṃ. Sace so iddhimā caṅkamati, nimmitopi tattha caṅkamati. Sace so iddhimā tiṭṭhati, nisīdati, seyyaṃ kappeti, nimmitopi tattha seyyaṃ kappeti. Sace so iddhimā dhūmāyati, pajjalati, dhammaṃ bhāsati, pañhaṃ pucchati, pañhaṃ puṭṭho vissajjeti, nimmitopi tattha pañhaṃ puṭṭho vissajjeti. Sace so iddhimā tena brahmunā saddhiṃ santiṭṭhati, sallapati, sākacchaṃ samāpajjati, nimmitopi tattha tena brahmunā saddhiṃ santiṭṭhati, sallapati, sākacchaṃ samāpajjati. Yaṃ yadeva hi so iddhimā karoti, taṃ tadeva nimmito karotī’’ti (paṭi. ma. 3.12).

คำว่า ย่อมยังอำนาจให้เป็นไปทางกายได้ตลอดพรหมโลก ความว่า ถ้าผู้มีฤทธิ์นั้นผู้ถึงความชำนาญทางใจ เป็นผู้ใคร่จะไปพรหมโลก, แม้ของไกล ก็อธิษฐานว่า ‘จงเป็นของใกล้’ ดังนี้ ของนั้นก็เป็นของใกล้. แม้ของใกล้ ก็อธิษฐานว่า ‘จงเป็นของไกล’ ดังนี้ ของนั้นก็เป็นของไกล. แม้ของมาก ก็อธิษฐานว่า ‘จงเป็นของน้อย’ ดังนี้ ของนั้นก็เป็นของน้อย. แม้ของน้อย ก็อธิษฐานว่า ‘จงเป็นของมาก’ ดังนี้ ของนั้นก็เป็นของมาก. ย่อมเห็นรูปของพรหมนั้นด้วยทิพยจักษุ. ย่อมได้ยินเสียงของพรหมนั้นด้วยทิพยโสตธาตุ. ย่อมรู้จิตของพรหมนั้นด้วยเจโตปริยญาณ. ถ้าผู้มีฤทธิ์นั้นผู้ถึงความชำนาญทางใจ เป็นผู้ใคร่จะไปพรหมโลกด้วยกายที่ปรากฏ, ย่อมน้อมจิตไปตามอำนาจกาย, อธิษฐานจิตไปตามอำนาจกาย, น้อมจิตไปตามอำนาจกายแล้ว อธิษฐานจิตไปตามอำนาจกายแล้ว ก้าวลงสู่สุขสัญญาและลหุสัญญาแล้ว ย่อมไปพรหมโลกด้วยกายที่ปรากฏ. ถ้าผู้มีฤทธิ์นั้นผู้ถึงความชำนาญทางใจ เป็นผู้ใคร่จะไปพรหมโลกด้วยกายที่ไม่ปรากฏ, ย่อมน้อมกายไปตามอำนาจจิต, อธิษฐานกายไปตามอำนาจจิต, น้อมกายไปตามอำนาจจิตแล้ว อธิษฐานกายไปตามอำนาจจิตแล้ว ก้าวลงสู่สุขสัญญาและลหุสัญญาแล้ว ย่อมไปพรหมโลกด้วยกายที่ไม่ปรากฏ. ผู้นั้นย่อมเนรมิตรูปอันสำเร็จด้วยใจ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง ไว้เบื้องหน้าของพรหมนั้น. ถ้าผู้มีฤทธิ์นั้นจงกรม, แม้รูปนิมิตก็จงกรมในที่นั้น. ถ้าผู้มีฤทธิ์นั้นยืน นั่ง นอน, แม้รูปนิมิตก็นอนในที่นั้น. ถ้าผู้มีฤทธิ์นั้นให้เป็นควัน, ให้เป็นไฟ, กล่าวธรรม, ถามปัญหา, ถูกถามปัญหาแล้วแก้, แม้รูปนิมิตก็ถูกถามปัญหาแล้วแก้ในที่นั้น. ถ้าผู้มีฤทธิ์นั้นยืนสนทนา ปราศรัย ทำสากัจฉากับพรหมนั้น, แม้รูปนิมิตก็ยืนสนทนา ปราศรัย ทำสากัจฉากับพรหมนั้นในที่นั้น. จริงอยู่ ผู้มีฤทธิ์นั้นทำกิจใดๆ, รูปนิมิตก็ทำกิจนั้นๆ

Tattha dūrepi santike adhiṭṭhātīti pādakajjhānato vuṭṭhāya dūre devalokaṃ vā brahmalokaṃ vā āvajjati santike hotūti. Āvajjitvā parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti santike hotūti, santike hoti. Esa nayo sesapadesupi.

ในคำเหล่านั้น คำว่า แม้ของไกล ก็อธิษฐานให้เป็นของใกล้ ความว่า ออกจากปาทกฌานแล้ว ย่อมน้อมนึกไปถึงเทวโลกหรือพรหมโลกที่อยู่ไกลว่า ‘จงเป็นของใกล้’ ดังนี้. น้อมนึกไปแล้ว ทำบริกรรมแล้ว เข้าสมาบัติอีกแล้ว ย่อมอธิษฐานด้วยญาณว่า ‘จงเป็นของใกล้’ ดังนี้, ของนั้นก็เป็นของใกล้. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้.

Tattha ko dūraṃ gahetvā santikaṃ akāsīti? Bhagavā. Bhagavā hi yamakapāṭihāriyāvasāne devalokaṃ gacchanto yugandharañca sineruñca santike katvā pathavītalato ekapādaṃ yugandhare patiṭṭhapetvā dutiyaṃ sinerumatthake ṭhapesi. Añño ko akāsi? Mahāmoggallānatthero. Thero hi sāvatthito bhattakiccaṃ katvā nikkhantaṃ dvādasayojanikaṃ parisaṃ tiṃsayojanaṃ saṅkassanagaramaggaṃ saṅkhipitvā taṅkhaṇaññeva sampāpesi.

ในอิทธินั้น ใครทำของไกลให้เป็นของใกล้? ตอบว่า พระผู้มีพระภาค. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาค ในคราวสิ้นสุดยมกปาฏิหาริย์ เสด็จไปเทวโลก ทรงทำภูเขายุคันธรและภูเขาสิเนรุให้ใกล้แล้ว ทรงวางพระบาทข้างหนึ่งจากพื้นดินไว้บนยอดเขายุคันธร ทรงวางพระบาทที่สองไว้บนยอดเขาสิเนรุ. ใครอื่นอีกที่ทำได้? ตอบว่า พระมหาโมคคัลลานเถระ. จริงอยู่ พระเถระย่นหนทางไปเมืองสังกัสสะ ๓๐ โยชน์ ให้บริษัท ๑๒ โยชน์ที่ออกจากเมืองสาวัตถีหลังจากทำภัตกิจแล้ว ให้ถึงในขณะนั้นนั่นเอง.

Apica tambapaṇṇidīpe cūḷasamuddattheropi akāsi. Dubbhikkhasamaye kira therassa santikaṃ pātova satta bhikkhusatāni āgamaṃsu. Thero ‘‘mahā bhikkhusaṅgho kuhiṃ bhikkhācāro bhavissatī’’ti cintento sakalatambapaṇṇidīpe adisvā ‘‘paratīre pāṭaliputte bhavissatī’’ti disvā bhikkhū pattacīvaraṃ gāhāpetvā ‘‘ethāvuso, bhikkhācāraṃ gamissāmā’’ti pathaviṃ saṅkhipitvā pāṭaliputtaṃ gato. Bhikkhū ‘‘kataraṃ, bhante, imaṃ nagara’’nti pucchiṃsu. Pāṭaliputtaṃ, āvusoti. Pāṭaliputtaṃ nāma dūre bhanteti. Āvuso, mahallakattherā nāma dūrepi gahetvā santike karontīti. Mahāsamuddo kuhiṃ, bhanteti? Nanu, āvuso, antarā ekaṃ nīlamātikaṃ atikkamitvā āgatatthāti? Āma, bhante. Mahāsamuddo pana mahantoti. Āvuso, mahallakattherā nāma mahantampi khuddakaṃ karontīti.

อีกอย่างหนึ่ง แม้พระจุฬสมุทรเถระในเกาะตัมพปัณณิก็ได้ทำแล้ว. ได้ยินว่า ในสมัยทุพภิกขภัย ภิกษุ ๗๐๐ รูปได้มาหาพระเถระแต่เช้าตรู่. พระเถระคิดว่า ‘ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ที่ไหนจะมีที่บิณฑบาต’ เมื่อไม่เห็นในเกาะตัมพปัณณิทั้งสิ้น จึงเห็นว่า ‘จะมีที่ฝั่งโน้นในเมืองปาฏลีบุตร’ แล้วให้ภิกษุทั้งหลายถือบาตรจีวร กล่าวว่า ‘มาเถิด อาวุโส เราจะไปบิณฑบาตกัน’ แล้วย่นแผ่นดินไปเมืองปาฏลีบุตร. ภิกษุทั้งหลายถามว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมืองนี้ชื่ออะไร’. (พระเถระตอบว่า) ‘อาวุโส เมืองปาฏลีบุตร’. (ภิกษุทั้งหลายทูลว่า) ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่าเมืองปาฏลีบุตรอยู่ไกล’. (พระเถระกล่าวว่า) ‘อาวุโส ชื่อว่าพระเถระผู้ใหญ่ ย่อมทำของไกลให้เป็นของใกล้ได้’. (ภิกษุทั้งหลายทูลถามว่า) ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มหาสมุทรอยู่ที่ไหน’. (พระเถระตอบว่า) ‘อาวุโส พวกท่านข้ามร่องน้ำสีเขียวสายหนึ่งในระหว่างทางมามิใช่หรือ’. (ภิกษุทั้งหลายทูลว่า) ‘ใช่ขอรับ ท่านผู้เจริญ’. (แล้วทูลถามว่า) ‘แต่มหาสมุทรใหญ่โตมิใช่หรือ’. (พระเถระตอบว่า) ‘อาวุโส ชื่อว่าพระเถระผู้ใหญ่ ย่อมทำของใหญ่ให้เป็นของเล็กได้’.

Yathā cāyaṃ, evaṃ tissadattattheropi sāyanhasamaye nhāyitvā katuttarāsaṅgo mahābodhiṃ vandissāmīti citte uppanne santike akāsi.

เหมือนพระเถระรูปนี้ฉันใด แม้พระติสสทัตตเถระก็ฉันนั้น ในเวลาเย็น อาบน้ำแล้ว ทำอุตตราสงค์แล้ว เมื่อจิตเกิดขึ้นว่า ‘เราจักไหว้พระมหาโพธิ์’ ก็ได้ทำ (พระมหาโพธิ์) ให้ใกล้.

Santikaṃ pana gahetvā ko dūramakāsīti? Bhagavā. Bhagavā hi attano ca aṅgulimālassa (ma. ni. 2.348) ca antaraṃ santikampi dūramakāsīti.

ส่วนการทำของใกล้ให้ไกล ใครทำได้? ตอบว่า พระผู้มีพระภาค. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงทำระยะทางระหว่างพระองค์กับองคุลิมาลซึ่งอยู่ใกล้ให้ไกลออกไป.

Atha ko bahukaṃ thokaṃ akāsīti? Mahākassapatthero. Rājagahe kira nakkhattadivase pañcasatā kumāriyo candapūve gahetvā nakkhattakīḷanatthāya gacchantiyo bhagavantaṃ disvā kiñci nādaṃsu. Pacchato āgacchantaṃ pana theraṃ disvā amhākaṃ thero eti pūvaṃ dassāmāti sabbā pūve gahetvā theraṃ upasaṅkamiṃsu. Thero pattaṃ nīharitvā sabbaṃ ekapattapūramattamakāsi. Bhagavā theraṃ āgamayamāno purato nisīdi. Thero āharitvā bhagavato adāsi.

อนึ่ง ใครทำของมากให้เป็นของน้อย? ตอบว่า พระมหากัสสปเถระ. ได้ยินว่า ในกรุงราชคฤห์ ในวันนักขัตฤกษ์ เด็กหญิง ๕๐๐ คนถือขนมกุมภัณฑ์ไปเพื่อเล่นนักขัตฤกษ์ เห็นพระผู้มีพระภาคแล้วก็มิได้ถวายอะไรเลย. แต่เมื่อเห็นพระเถระผู้ตามมาข้างหลัง (จึงพูดกันว่า) ‘พระเถระของเรามาแล้ว เราจะถวายขนม’ แล้วทั้งหมดก็ถือขนมเข้าไปหาพระเถระ. พระเถระนำบาตรออกมาแล้วทำให้ (ขนมทั้งหมด) เต็มเพียงบาตรเดียว. พระผู้มีพระภาคประทับนั่งรอพระเถระอยู่เบื้องหน้า. พระเถระนำไปถวายแด่พระผู้มีพระภาค.

Illisaseṭṭhivatthusmiṃ pana mahāmoggallānatthero thokaṃ bahukamakāsi, kākavaliyavatthusmiñca bhagavā. Mahākassapatthero kira sattāhaṃ samāpattiyā vītināmetvā daliddasaṅgahaṃ karonto kākavaliyassa nāma duggatamanussassa gharadvāre aṭṭhāsi. Tassa jāyā theraṃ disvā patino pakkaṃ aloṇambilayāguṃ patte ākiri. Thero taṃ gahetvā bhagavato hatthe ṭhapesi. Bhagavā mahābhikkhusaṅghassa pahonakaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Ekapattena ābhatā sabbesaṃ pahosi. Kākavaliyopi sattame divase seṭṭhiṭṭhānaṃ alatthāti.

อนึ่ง ในอิลลิสเศรษฐีวัตถุ พระมหาโมคคัลลานเถระได้ทำของน้อยให้มาก แม้ในกากวลิยวัตถุ พระผู้มีพระภาคก็ทรงทำของน้อยให้มาก. ได้ยินว่า พระมหากัสสปเถระให้เวลา ๗ วันล่วงไปด้วยสมาบัติแล้ว เมื่อจะทำการสงเคราะห์คนจน ได้ยืนอยู่ที่ประตูเรือนของคนเข็ญใจชื่อกากวลิยะ. ภรรยาของเขาเห็นพระเถระแล้ว ได้ตักข้าวต้มเปรี้ยวที่ไม่มีรสเค็มซึ่งหุงไว้เพื่อสามีใส่ลงในบาตร. พระเถระรับข้าวนั้นแล้ว ได้วางไว้ในพระหัตถ์ของพระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงทำ (ข้าวต้มนั้น) ให้เพียงพอแก่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่แล้วทรงอธิษฐาน. (ข้าวต้ม) ที่นำมาด้วยบาตรเดียว ได้เพียงพอแก่ภิกษุทั้งปวง. แม้กากวลิยะก็ได้ตำแหน่งเศรษฐีในวันที่ ๗ ดังนี้แล.

Na kevalañca thokassa bahukaraṇaṃ, madhuraṃ amadhuraṃ, amadhuraṃ madhurantiādīsupi yaṃ yaṃ icchati, sabbaṃ iddhimato ijjhati. Tathā hi mahāanuḷatthero nāma sambahule bhikkhū piṇḍāya caritvā sukkhabhattameva labhitvā gaṅgātīre nisīditvā paribhuñjamāne disvā gaṅgāya udakaṃ sappimaṇḍanti adhiṭṭhahitvā sāmaṇerānaṃ saññaṃ adāsi. Te thālakehi āharitvā bhikkhusaṅghassa adaṃsu. Sabbe madhurena sappimaṇḍena bhuñjiṃsūti.

มิใช่เพียงแต่การทำของน้อยให้มากเท่านั้น แม้ในเรื่องการทำของหวานให้ไม่หวาน การทำของไม่หวานให้หวานเป็นต้น ผู้มีฤทธิ์ปรารถนาสิ่งใดๆ สิ่งนั้นทั้งหมด ย่อมสำเร็จได้. จริงอย่างนั้น พระเถระชื่อมหาอนุฬะ เห็นภิกษุจำนวนมากเที่ยวบิณฑบาตได้แต่ข้าวสุกเปล่าๆ แล้วนั่งฉันอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำคงคา จึงอธิษฐานว่า "น้ำในแม่น้ำคงคาจงเป็นเนยใส" แล้วได้ให้สัญญาณแก่สามเณรทั้งหลาย. สามเณรเหล่านั้นตักมาด้วยถ้วยแล้วได้ถวายแก่ภิกษุสงฆ์. ภิกษุทั้งหมดได้ฉัน (ข้าว) กับเนยใสอันมีรสอร่อย ดังนี้แล.

Dibbena cakkhunāti idheva ṭhito ālokaṃ vaḍḍhetvā tassa brahmuno rūpaṃ passati. Idheva ca ṭhito sabbaṃ tassa bhāsato saddaṃ suṇāti. Cittaṃ pajānāti. Kāyavasena cittaṃ pariṇāmetīti karajakāyassa vasena cittaṃ pariṇāmeti. Pādakajjhānacittaṃ gahetvā kāye āropeti. Kāyānugatikaṃ karoti dandhagamanaṃ. Kāyagamanaṃ hi dandhaṃ hoti. Sukhasaññañca lahusaññañca okkamatīti pādakajjhānārammaṇena iddhicittena sahajātaṃ sukhasaññañca lahusaññañca okkamati pavisati phasseti sampāpuṇāti. Sukhasaññā nāma upekkhāsampayuttasaññā. Upekkhā hi santaṃ sukhanti vuttā. Sāyeva ca saññā nīvaraṇehi ceva vitakkādīhi paccanīkehi ca vimuttattā lahusaññātipi veditabbā. Taṃ okkantassa panassa karajakāyopi tūlapicu viya sallahuko hoti. So evaṃ vāyukkhittatūlapicunā viya sallahukena dissamānena kāyena brahmalokaṃ gacchati. Evaṃ gacchanto ca sace icchati pathavīkasiṇavasena ākāse maggaṃ nimminitvā padasā gacchati. Sace icchati vāyokasiṇavasena vāyuṃ adhiṭṭhahitvā tūlapicu viya vāyunā gacchati. Apica gantukāmatā eva ettha pamāṇaṃ. ‘‘Sati hi gantukāmatāya’’ evaṃ katacittādhiṭṭhāno adhiṭṭhānavegukkhittova so issāsakhittasaro viya dissamāno gacchati.

(คำว่า) ด้วยทิพยจักษุ (หมายความว่า) ผู้มีฤทธิ์ยืนอยู่ในที่นี้เอง ทำแสงสว่างให้เจริญแล้ว ย่อมเห็นรูปของพรหมนั้น. และยืนอยู่ในที่นี้เอง ย่อมได้ยินเสียงทั้งหมดของพรหมนั้นผู้กำลังพูดอยู่. ย่อมรู้จิต (ของพรหมนั้น). (คำว่า) ย่อมน้อมจิตไปตามอำนาจกาย (หมายความว่า) ย่อมน้อมจิตไปตามอำนาจของกรัชกาย. คือถือเอาจิตที่เป็นบาทแห่งฌานแล้ว ให้สวมลงในกาย. ทำให้มีการไปเนิบช้าซึ่งเป็นไปตามกาย. เพราะว่า การไปแห่งกายย่อมเนิบช้า. (คำว่า) ย่อมก้าวลงสู่สุขสัญญาและลหุสัญญา (หมายความว่า) ย่อมก้าวลง คือ เข้าไป คือ ถูกต้อง คือ ถึงพร้อม ซึ่งสุขสัญญาและลหุสัญญาอันสหรคตด้วยอิทธิจิตซึ่งมีปาทกฌานเป็นอารมณ์. ชื่อว่าสุขสัญญา ได้แก่ สัญญาที่สัมปยุตด้วยอุเบกขา. เพราะว่า อุเบกขา ท่านเรียกว่า สุข เพราะเป็นธรรมสงบ. และสัญญานั่นแหละ พึงทราบว่า แม้เป็นลหุสัญญา เพราะพ้นแล้วจากนิวรณ์ทั้งหลายและจากธรรมที่เป็นข้าศึกมีวิตกเป็นต้น. ก็กรัชกายของโยคีนั้นผู้ก้าวลงสู่สัญญานั้นแล้ว ย่อมเบาอย่างยิ่งเหมือนปุยนุ่น. โยคีนั้นย่อมไปด้วยกายที่ปรากฏซึ่งเบาอย่างยิ่งเหมือนปุยนุ่นที่ถูกลมพัดไปฉะนั้น สู่พรหมโลก ด้วยประการฉะนี้. และเมื่อไปอย่างนั้น ถ้าปรารถนา ก็เนรมิตหนทางในอากาศด้วยอำนาจปฐวีกสิณแล้วไปโดยเท้า. ถ้าปรารถนา ก็อธิษฐานลมด้วยอำนาจวาโยกสิณแล้วไปโดยลมเหมือนปุยนุ่น. อีกอย่างหนึ่ง ความเป็นผู้ใคร่จะไปเท่านั้นเป็นประมาณในเรื่องนี้. (อธิบายว่า) เพราะเมื่อมีความเป็นผู้ใคร่จะไป โยคีนั้นผู้มีการอธิษฐานจิตที่ทำแล้วอย่างนี้ ถูกแรงแห่งอธิษฐานซัดไปนั่นเทียว ย่อมไปโดยปรากฏ (กาย) เหมือนลูกศรที่นายธนูยิงไปฉะนั้น.

Cittavasena kāyaṃ pariṇāmetīti kāyaṃ gahetvā citte āropeti. Cittānugatikaṃ karoti sīghagamanaṃ. Cittagamanaṃ hi sīghaṃ hoti. Sukhasaññañca lahusaññañca okkamatīti rūpakāyārammaṇena iddhicittena sahajātaṃ sukhasaññañca lahusaññañca okkamatīti. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Idaṃ pana cittagamanameva hoti. Evaṃ adissamānena kāyena gacchanto panāyaṃ kiṃ tassa adhiṭṭhānacittassa uppādakkhaṇe gacchati, udāhu ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe vāti vutte tīsupi khaṇesu gacchatīti thero āha. Kiṃ pana so sayaṃ gacchati nimmitaṃ pesetīti. Yathāruci karoti. Idha panassa sayaṃ gamanameva āgataṃ.

(คำว่า) ย่อมน้อมกายไปตามอำนาจจิต (หมายความว่า) คือถือเอากายแล้ว ให้สวมลงในจิต. ทำให้มีการไปเร็วซึ่งเป็นไปตามจิต. เพราะว่า การไปแห่งจิตย่อมเร็ว. (คำว่า) ย่อมก้าวลงสู่สุขสัญญาและลหุสัญญา (หมายความว่า) ย่อมก้าวลงสู่สุขสัญญาและลหุสัญญาอันสหรคตด้วยอิทธิจิตซึ่งมีรูปกายเป็นอารมณ์. เนื้อความที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ก็ข้อนี้ย่อมเป็นการไปของจิตนั่นเอง. ก็เมื่อโยคีนี้ไปด้วยกายที่ไม่ปรากฏอย่างนี้ (มีผู้) กล่าวว่า "ไปในอุปปาทขณะแห่งอธิษฐานจิตนั้น หรือว่าไปในฐิติขณะ หรือภังคขณะ" พระเถระกล่าวว่า "ย่อมไปได้ในขณะทั้งสาม". (ถามว่า) ก็โยคีนั้นไปเอง หรือว่าส่งรูปนิมิตไป. (ตอบว่า) ย่อมทำได้ตามความพอใจ. แต่ในที่นี้ การไปเองของโยคีนั้นเท่านั้นที่มา (ในบาลี).

Manomayanti adhiṭṭhānamanena nimmitattā manomayaṃ. Ahīnindriyanti idaṃ cakkhusotādīnaṃ saṇṭhānavasena vuttaṃ. Nimmitarūpe pana pasādo nāma natthi. Sace iddhimā caṅkamati nimmitopi tattha caṅkamatītiādi sabbaṃ sāvakanimmitaṃ sandhāya vuttaṃ. Buddhanimmito pana yaṃ yaṃ bhagavā karoti, taṃ tampi karoti. Bhagavato rucivasena aññampi karotīti. Ettha ca yaṃ so iddhimā idheva ṭhito dibbena cakkhunā rūpaṃ passati, dibbāya sotadhātuyā saddaṃ suṇāti, cetopariyañāṇena cittaṃ pajānāti, na ettāvatā kāyena vasaṃ vatteti. Yampi so idheva ṭhito tena brahmunā saddhiṃ santiṭṭhati sallapati sākacchaṃ samāpajjati, ettāvatāpi na kāyena vasaṃ vatteti. Yampissa dūrepi santike adhiṭṭhātītiādikaṃ adhiṭṭhānaṃ, ettāvatāpi na kāyena vasaṃ vatteti. Yampi so dissamānena vā adissamānena vā kāyena brahmalokaṃ gacchati, ettāvatāpi na kāyena vasaṃ vatteti. Yañca kho so tassa brahmuno purato rūpaṃ abhinimminātītiādinā nayena vuttavidhānaṃ āpajjati, ettāvatā kāyena vasaṃ vatteti nāmaṃ. Sesaṃ panettha kāyena vasaṃ vattanāya pubbabhāgadassanatthaṃ vuttanti ayaṃ tāva adhiṭṭhānā iddhi.

(คำว่า) มโนมัย (หมายความว่า) สำเร็จด้วยใจ เพราะถูกเนรมิตด้วยอธิษฐานจิต. คำว่า มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง นี้ ท่านกล่าวโดยอำนาจสัณฐานของจักษุและโสตะเป็นต้น. แต่ในรูปนิมิต ไม่มีสิ่งที่ชื่อว่าประสาทรูป. คำทั้งหมดมีอาทิว่า "ถ้าผู้มีฤทธิ์จงกรม แม้รูปนิมิตก็จงกรมในที่นั้น" ท่านกล่าวหมายถึงรูปนิมิตของสาวก. ส่วนพุทธนิมิตนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทำสิ่งใดๆ ก็ย่อมทำสิ่งนั้นๆ ได้ด้วย และย่อมทำสิ่งอื่นได้ด้วยอำนาจตามความพอพระทัยของพระผู้มีพระภาค ดังนี้. และในเรื่องนี้ การที่ผู้มีฤทธิ์นั้นยืนอยู่ในที่นี้เอง เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ได้ยินเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ รู้จิตด้วยเจโตปริยญาณ เพียงเท่านี้ ยังไม่ชื่อว่าให้เป็นไปในอำนาจโดยทางกาย. การที่ผู้มีฤทธิ์นั้นยืนอยู่ในที่นี้เอง ยืนสนทนาปราศรัยกับพรหมนั้น แม้เพียงเท่านี้ ก็ยังไม่ชื่อว่าให้เป็นไปในอำนาจโดยทางกาย. การอธิษฐานของผู้นั้นมีอาทิว่า "อธิษฐานของไกลให้มาใกล้" แม้เพียงเท่านี้ ก็ยังไม่ชื่อว่าให้เป็นไปในอำนาจโดยทางกาย. การที่ผู้นั้นไปด้วยกายที่ปรากฏหรือไม่ปรากฏสู่พรหมโลก แม้เพียงเท่านี้ ก็ยังไม่ชื่อว่าให้เป็นไปในอำนาจโดยทางกาย. ส่วนการที่ผู้นั้นเข้าถึงวิธีการที่ท่านกล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "เนรมิตรูปต่อหน้าพรหมนั้น" เพียงเท่านี้แล จึงชื่อว่าให้เป็นไปในอำนาจโดยทางกาย. ส่วนที่เหลือในที่นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงส่วนเบื้องต้นของการให้เป็นไปในอำนาจโดยทางกาย ดังนี้. นี้คือ อธิษฐานฤทธิ์ก่อน.

398. Vikubbanāya pana manomayāya ca idaṃ nānākaraṇaṃ. Vikubbanaṃ tāva karontena ‘‘so pakativaṇṇaṃ vijahitvā kumārakavaṇṇaṃ vā dasseti, nāgavaṇṇaṃ vā dasseti, supaṇṇavaṇṇaṃ vā dasseti, asuravaṇṇaṃ vā dasseti, indavaṇṇaṃ vā dasseti, devavaṇṇaṃ vā dasseti, brahmavaṇṇaṃ vā dasseti, samuddavaṇṇaṃ vā dasseti, pabbatavaṇṇaṃ vā dasseti, sīhavaṇṇaṃ vā dasseti, byagghavaṇṇaṃ vā dasseti, dīpivaṇṇaṃ vā dasseti, hatthimpi dasseti, assampi dasseti, rathampi dasseti, pattimpi dasseti, vividhampi senābyūhaṃ dassetī’’ti (paṭi. ma. 3.13) evaṃ vuttesu kumārakavaṇṇādīsu yaṃ yaṃ ākaṅkhati, taṃ taṃ adhiṭṭhātabbaṃ. Adhiṭṭhahantena ca pathavīkasiṇādīsu aññatarārammaṇato abhiññāpādakajjhānato vuṭṭhāya attano kumārakavaṇṇo āvajjitabbo. Āvajjitvā parikammāvasāne puna samāpajjitvā vuṭṭhāya evarūpo nāma kumārako homīti adhiṭṭhātabbaṃ. Saha adhiṭṭhānacittena kumārako hoti devadatto viya (cūḷava. 333). Esa nayo sabbattha.

398. อนึ่ง นี้เป็นความแตกต่างกันแห่งวิกุพพนาอิทธิและมโนมยิทธิ. ก่อนอื่น ผู้ทำวิกุพพนาอิทธิ พึงอธิษฐานวรรณะนั้นๆ ที่ตนปรารถนาในบรรดาวรรณะมีกุมารวรรณะเป็นต้นที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีฤทธิ์นั้นละวรรณะปกติของตนแล้ว ย่อมแสดงวรรณะกุมารบ้าง ย่อมแสดงวรรณะนาคบ้าง ย่อมแสดงวรรณะสุบรรณบ้าง ย่อมแสดงวรรณะอสูรบ้าง ย่อมแสดงวรรณะพระอินทร์บ้าง ย่อมแสดงวรรณะเทพบ้าง ย่อมแสดงวรรณะพรหมบ้าง ย่อมแสดงวรรณะสมุทรบ้าง ย่อมแสดงวรรณะภูเขาบ้าง ย่อมแสดงวรรณะสีหะบ้าง ย่อมแสดงวรรณะเสือโคร่งบ้าง ย่อมแสดงวรรณะเสือเหลืองบ้าง ย่อมแสดงแม้ช้างบ้าง ย่อมแสดงแม้มาบ้าง ย่อมแสดงแม้รถบ้าง ย่อมแสดงแม้พลเดินเท้าบ้าง ย่อมแสดงแม้กระบวนทัพต่างๆ บ้าง’ ดังนี้. และเมื่อจะอธิษฐาน พึงออกจากอภิญญาปาทกฌานอันมีอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในปฐวีกสิณเป็นต้นแล้ว พึงพิจารณาวรรณะกุมารของตน. ครั้นพิจารณาแล้ว ในที่สุดแห่งบริกรรม เข้าฌานอีก ออกแล้ว พึงอธิษฐานว่า ‘เราจงเป็นกุมารชื่อเห็นปานนี้’. พร้อมกับอธิษฐานจิต ก็ย่อมเป็นกุมาร เหมือนพระเทวทัต. นัยนี้พึงทราบในที่ทั้งปวง.

Hatthimpi dassetītiādi panettha bahiddhāpi hatthiādidassanavasena vuttaṃ. Tattha hatthī homīti anadhiṭṭhahitvā hatthī hotūti adhiṭṭhātabbaṃ, assādīsupi eseva nayoti. Ayaṃ vikubbanā iddhi.

คำว่า ‘ย่อมแสดงแม้ช้างบ้าง’ เป็นต้นในวิกุพพนาอิทธินี้ ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งการแสดงช้างเป็นต้นแม้ในภายนอก. ในการแสดงนั้น ไม่พึงอธิษฐานว่า ‘เราจงเป็นช้าง’ แต่พึงอธิษฐานว่า ‘ขอช้างจงมี’ แม้ในม้าเป็นต้นก็นัยนี้แหละ. นี้คือวิกุพพนาอิทธิ.

399. Manomayaṃ kātukāmo pana pādakajjhānato vuṭṭhāya kāyaṃ tāva āvajjitvā vuttanayeneva susiro hotūti adhiṭṭhāti, susiro hoti. Athassa abbhantare aññaṃ kāyaṃ āvajjitvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhāti, tassa abbhantare añño kāyo hotūti. So taṃ muñjamhā īsikaṃ viya kosiyā asiṃ viya karaṇḍāya ahiṃ viya ca abbāhati. Tena vuttaṃ ‘‘idha bhikkhu imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimmināti rūpiṃ manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriyaṃ. Seyyathāpi puriso muñjamhā īsikaṃ pavāheyya, tassa evamassa ayaṃ muñjo ayaṃ īsikā, añño muñjo aññā īsikā, muñjamhātveva īsikā pavāḷhā’’tiādi (paṭi. ma. 3.14). Ettha ca yathā īsikādayo muñjādīhi sadisā honti, evaṃ manomayarūpaṃ iddhimatāsadisameva hotīti dassanatthaṃ etā upamā vuttāti. Ayaṃ manomayā iddhi.

399. ส่วนผู้ต้องการจะทำกายอันสำเร็จด้วยใจ พึงออกจากปาทกฌานแล้วพิจารณากายก่อน แล้วอธิษฐานตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละว่า ‘ขอจงเป็นกายกลวง’ กายก็ย่อมเป็นกายกลวง. ลำดับนั้น ท่านพิจารณากายอื่นในภายในกายของตนนั้นแล้ว ทำบริกรรม อธิษฐานตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ กายอื่นก็ย่อมมีในภายในกายของท่าน. ท่านผู้นั้นย่อมดึงกายนั้นออกมาเหมือนดึงไส้หญ้าออกจากหญ้ามุงกระต่าย เหมือนดึงดาบออกจากฝัก และเหมือนดึงงูออกจากกระเช้า. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า ‘ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมนิรมิตกายอื่นจากกายนี้ มีรูป สำเร็จด้วยใจ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง. เปรียบเหมือนบุรุษจะพึงดึงไส้หญ้าออกจากหญ้ามุงกระต่าย. เขาจะพึงคิดเห็นดังนี้ว่า นี้หญ้ามุงกระต่าย นี้ไส้หญ้า หญ้ามุงกระต่ายอย่างหนึ่ง ไส้หญ้าอีกอย่างหนึ่ง แต่ไส้หญ้าก็ดึงออกมาจากหญ้ามุงกระต่ายนั่นเอง’ เป็นต้น. และในอุปมานี้ ท่านกล่าวอุปมาเหล่านี้ไว้เพื่อแสดงว่า เหมือนไส้หญ้าเป็นต้นเป็นเช่นเดียวกับหญ้ามุงกระต่ายเป็นต้น ฉันใด รูปที่สำเร็จด้วยใจก็เป็นเช่นเดียวกับท่านผู้มีฤทธิ์นั่นแหละ ฉันนั้น. นี้คือมโนมยาอิทธิ.

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคที่รจนาขึ้นเพื่อความปราโมทย์แห่งสาธุชน ดังนี้

Iddhividhaniddeso nāma

ชื่อว่า อิทธิวิธินิทเทส

Dvādasamo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๑๒

13. Abhiññāniddeso

13. อภิญญานิทเทส

Dibbasotadhātukathā

ทิพพโสตธาตุกถา

400. Idāni dibbasotadhātuyā niddesakkamo anuppatto. Tattha tato parāsu ca tīsu abhiññāsu so evaṃ samāhite cittetiādīnaṃ (dī. ni. 1.240 ādayo) attho vuttanayeneva veditabbo. Sabbattha pana visesamattameva vaṇṇayissāma. Tatra dibbāya sotadhātuyāti ettha dibbasadisattā dibbā. Devānaṃ hi sucaritakammanibbattā pittasemharuhirādīhi apalibuddhā upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇaṃ sampaṭicchanasamatthā dibbapasādasotadhātu hoti. Ayañcāpi imassa bhikkhuno vīriyabhāvanābalanibbattā ñāṇasotadhātu tādisāyevāti dibbasadisattā dibbā. Apica dibbavihāravasena paṭiladdhattā attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbā. Savanaṭṭhena nijjīvaṭṭhena ca sotadhātu. Sotadhātukiccakaraṇena ca sotadhātu viyātipi sotadhātu. Tāya dibbāya sotadhātuyā.

400. บัดนี้ ถึงลำดับแห่งการแสดงทิพพโสตธาตุ. ในทิพพโสตธาตุนิทเทสนั้นและในอภิญญาสามอย่างนอกนี้ พึงทราบเนื้อความแห่งคำเป็นต้นว่า ‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต’ ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ. ส่วนในอภิญญาทั้งปวง เราจักพรรณนาแต่เฉพาะข้อที่แตกต่างกันเท่านั้น. ในคำเหล่านั้น บทว่า ‘ทิพฺพาย โสตธาตุยา’ นี้ ชื่อว่าทิพพา เพราะเป็นเช่นกับของทิพย์. จริงอยู่ โสตธาตุคือทิพพปสาทของทวยเทพ อันเกิดจากสุจริตกรรม ไม่ถูกขัดขวางด้วยดี เสมหะ และโลหิตเป็นต้น เพราะพ้นจากอุปกิเลส จึงสามารถรับอารมณ์ได้แม้ในที่ไกล. แม้โสตธาตุคือญาณนี้ของภิกษุนี้ อันเกิดจากกำลังแห่งวิริยภาวนา ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าทิพพา เพราะเป็นเช่นกับของทิพย์. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าทิพพา เพราะได้มาด้วยอำนาจทิพพวิหาร และเพราะตนเองก็อาศัยทิพพวิหาร. ชื่อว่าโสตธาตุ เพราะมีความหมายว่าฟัง และเพราะมีความหมายว่าไม่มีชีวะ. และชื่อว่าโสตธาตุ แม้เพราะเป็นประดุจโสตธาตุ ด้วยการทำกิจของโสตธาตุ. (ย่อมฟัง) ด้วยโสตธาตุอันเป็นทิพย์นั้น.

Visuddhāyāti parisuddhāya nirupakkilesāya. Atikkantamānusikāyāti manussūpacāraṃ atikkamitvā saddasavanena mānusikaṃ maṃsasotadhātuṃ atikkantāya vītivattitvā ṭhitāya. Ubho sadde suṇātīti dve sadde suṇāti. Katame dve? Dibbe ca mānuse ca, devānañca manussānañca saddeti vuttaṃ hoti. Etena padesapariyādānaṃ veditabbaṃ. Ye dūre santike cāti ye saddā dūre paracakkavāḷepi ye ca santike antamaso sadehasannissitapāṇakasaddāpi, te suṇātīti vuttaṃ hoti. Etena nippadesapariyādānaṃ veditabbaṃ.

บทว่า ‘วิสุทฺธาย’ ได้แก่ บริสุทธิ์ ไม่มีอุปกิเลส. บทว่า ‘อติกฺกนฺตมานุสิกาย’ ได้แก่ ก้าวล่วงโสตธาตุคือมังสะของมนุษย์ ด้วยการฟังเสียงโดยก้าวล่วงวิสัยของมนุษย์ ตั้งอยู่โดยก้าวล่วงไป. บทว่า ‘อุโภ สทฺเท สุณาติ’ คือ ย่อมฟังเสียง ๒ อย่าง. เสียง ๒ อย่างคืออะไรบ้าง? คือ เสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ ท่านกล่าวหมายถึงเสียงของทวยเทพและของมนุษย์. ด้วยบทนี้ พึงทราบว่าเป็นการรวบรวมโดยมีส่วนเหลือ. บทว่า ‘เย ทูเร สนฺติเก จ’ คือ ท่านกล่าวหมายความว่า ย่อมฟังเสียงเหล่านั้น คือ เสียงเหล่าใดที่อยู่ในที่ไกล แม้ในจักรวาลอื่น และเสียงเหล่าใดที่อยู่ในที่ใกล้ โดยที่สุดแม้เสียงของสัตว์ที่อาศัยอยู่ในร่างกายของตน. ด้วยบทนี้ พึงทราบว่าเป็นการรวบรวมโดยไม่มีส่วนเหลือ.

Kathaṃ panāyaṃ uppādetabbāti? Tena bhikkhunā abhiññāpādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya parikammasamādhicittena paṭhamataraṃ pakatisotapathe dūre oḷāriko araññe sīhādīnaṃ saddo āvajjitabbo. Vihāre ghaṇḍisaddo, bherisaddo, saṅkhasaddo, sāmaṇeradaharabhikkhūnaṃ sabbathāmena sajjhāyantānaṃ sajjhāyanasaddo, pakatikathaṃ kathentānaṃ ‘‘kiṃ bhante, kimāvuso’’tiādisaddo, sakuṇasaddo, vātasaddo, padasaddo, pakkuthitaudakassa cicciṭāyanasaddo, ātape sussamānatālapaṇṇasaddo, kunthakipillikādisaddoti evaṃ sabboḷārikato pabhuti yathākkamena sukhumasaddā āvajjitabbā. Tena puratthimāya disāya saddānaṃ saddanimittaṃ manasikātabbaṃ. Pacchimāya, uttarāya, dakkhiṇāya, heṭṭhimāya, uparimāya disāya, puratthimāya anudisāya, pacchimāya, uttarāya, dakkhiṇāya anudisāya saddānaṃ saddanimittaṃ manasikātabbaṃ. Oḷārikānampi sukhumānampi saddānaṃ saddanimittaṃ manasikātabbaṃ. Tassa te saddā pākatikacittassāpi pākaṭā honti. Parikammasamādhicittassa pana ativiya pākaṭā.

ก็ทิพพโสตธาตุนี้ อันภิกษุพึงให้เกิดขึ้นได้อย่างไร? ภิกษุนั้นเข้าสมาบัติคืออภิญญาปาทกฌานแล้ว ออกมาแล้ว พึงมนสิการเสียงหยาบในป่าของพวกราชสีห์เป็นต้น ซึ่งอยู่ในวิสัยของโสตปสาทปกติในที่ไกล เป็นลำดับแรก ด้วยจิตที่เป็นสมาธิในบริกรรม เสียงระฆังในวิหาร เสียงกลอง เสียงสังข์ เสียงสาธยายของสามเณรและภิกษุหนุ่มผู้กำลังสาธยายโดยสุดกำลัง เสียงพูดเป็นต้นว่า 'อะไรครับ ท่านผู้เจริญ' 'อะไรครับ ท่านผู้มีอายุ' ของผู้ที่พูดคุยกันตามปกติ เสียงนก เสียงลม เสียงฝีเท้า เสียงดังจิจจิฏะของน้ำที่เดือดพล่าน เสียงใบตาลที่แห้งในแดด เสียงมดและปลวกเป็นต้น พึงมนสิการเสียงที่ละเอียดอ่อนตามลำดับ เริ่มตั้งแต่เสียงที่หยาบที่สุดอย่างนี้ ภิกษุนั้นพึงมนสิการสัททนิมิตของเสียงทั้งหลายในทิศตะวันออก ในทิศตะวันตก ทิศเหนือ ทิศใต้ ทิศเบื้องล่าง ทิศเบื้องบน ในทิศานุทิศตะวันออก ทิศตะวันตก ทิศเหนือ ทิศใต้ พึงมนสิการสัททนิมิตของเสียงทั้งหลาย ทั้งที่หยาบและละเอียด เสียงเหล่านั้นย่อมปรากฏแม้แก่จิตปกติของภิกษุนั้น แต่จะปรากฏอย่างยิ่งแก่จิตที่เป็นสมาธิในบริกรรม

Tassevaṃ saddanimittaṃ manasikaroto idāni dibbasotadhātu uppajjissatīti tesu saddesu aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjati. Tasmiṃ niruddhe cattāri pañca vā javanāni javanti, yesaṃ purimāni tīṇi cattāri vā parikammaupacārānulomagotrabhunāmakāni kāmāvacarāni, catutthaṃ pañcamaṃ vā appanācittaṃ rūpāvacaraṃ catutthajjhānikaṃ. Tattha yaṃ tena appanācittena saddhiṃ uppannaṃ ñāṇaṃ, ayaṃ dibbasotadhātūti veditabbā. Tato paraṃ tasmiṃ sote patito hoti. Taṃ thāmajātaṃ karontena ‘‘etthantare saddaṃ suṇāmī’’ti ekaṅgulamattaṃ paricchinditvā vaḍḍhetabbaṃ. Tato dvaṅgulacaturaṅgulaaṭṭhaṅgulavidatthiratanaantogabbhapamukhapāsādapariveṇasaṅghārāmagocaragāmajanapadādivasena yāva cakkavāḷaṃ tato vā bhiyyopi paricchinditvā paricchinditvā vaḍḍhetabbaṃ.

เมื่อภิกษุนั้นมนสิการสัททนิมิตอยู่อย่างนี้ (ในขณะที่ควรจะกล่าวได้ว่า) 'บัดนี้ ทิพพโสตธาตุจักเกิดขึ้น' มโนทวาราวัชชนะย่อมเกิดขึ้นโดยทำเสียงอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเสียงเหล่านั้นให้เป็นอารมณ์ เมื่อมโนทวาราวัชชนะนั้นดับไป ชวนะ ๔ หรือ ๕ ขณะย่อมเกิดขึ้น ในชวนะเหล่านั้น ชวนะ ๓ หรือ ๔ ขณะแรกเป็นกามาวจร มีชื่อว่า บริกรรม อุปจาระ อนุโลม และโคตรภู ชวนะที่ ๔ หรือที่ ๕ เป็นอัปปนาจิต เป็นรูปาวจร ประกอบด้วยจตุตถฌาน ในบรรดาจิตเหล่านั้น ญาณใดที่เกิดขึ้นพร้อมกับอัปปนาจิตนั้น พึงทราบว่าญาณนี้คือทิพพโสตธาตุ หลังจากนั้น ภิกษุนั้นชื่อว่าเป็นผู้ตกไปในโสตะนั้น ภิกษุผู้ทำให้ญาณนั้นมีกำลัง พึงขยาย (ปาทกฌาน) โดยกำหนด (พื้นที่) ประมาณ ๑ องคุลีว่า 'เราจักฟังเสียงในระหว่างนี้' จากนั้น พึงขยายโดยกำหนดไปๆ โดยนัยแห่ง ๒ องคุลี ๔ องคุลี ๘ องคุลี คืบ ศอก ภายในห้อง มุข ปราสาท บริเวณ สังฆาราม โคจรคาม ชนบท เป็นต้น จนถึงจักรวาล หรือยิ่งกว่านั้น

Evaṃ adhigatābhiñño esa pādakajjhānārammaṇena phuṭṭhokāsabbhantaragatepi sadde puna pādakajjhānaṃ asamāpajjitvāpi abhiññāñāṇena suṇātiyeva. Evaṃ suṇanto ca sacepi yāva brahmalokā saṅkhabheripaṇavādisaddehi ekakolāhalaṃ hoti, pāṭiyekkaṃ vavatthapetukāmatāya sati ayaṃ saṅkhasaddo ayaṃ bherisaddoti vavatthapetuṃ sakkotiyevāti.

ภิกษุนี้ผู้บรรลุอภิญญาแล้วอย่างนี้ ย่อมฟังได้ด้วยอภิญญาณแท้ แม้ซึ่งเสียงทั้งหลายที่อยู่ในโอกาสอันอารมณ์แห่งปาทกฌานถูกต้องแล้ว โดยไม่ต้องเข้าปาทกฌานอีก และเมื่อฟังอยู่อย่างนี้ แม้หากว่าเสียงอึกทึกเป็นอันเดียวกันจะเกิดขึ้นด้วยเสียงสังข์ กลอง ปณวะ เป็นต้น ตลอดถึงพรหมโลก เมื่อมีความต้องการจะกำหนดแยกแยะโดยเฉพาะ ก็ย่อมสามารถกำหนดได้ว่า 'นี่เสียงสังข์ นี่เสียงกลอง' ดังนี้ทีเดียว

Dibbasotadhātukathā niṭṭhitā.

กถาว่าด้วยทิพพโสตธาตุ จบ

Cetopariyañāṇakathā

กถาว่าด้วยเจโตปริยญาณ

401. Cetopariyañāṇakathāya cetopariyañāṇāyāti ettha pariyātīti pariyaṃ, paricchindatīti attho. Cetaso pariyaṃ cetopariyaṃ. Cetopariyañca taṃ ñāṇañcāti cetopariyañāṇaṃ. Tadatthāyāti vuttaṃ hoti. Parasattānanti attānaṃ ṭhapetvā sesasattānaṃ. Parapuggalānanti idampi iminā ekatthameva. Veneyyavasena pana desanāvilāsena ca byañjananānattaṃ kataṃ. Cetasā cetoti attano cittena tesaṃ cittaṃ. Paricca pajānātīti paricchinditvā sarāgādivasena nānappakārato jānāti.

401. ในกถาว่าด้วยเจโตปริยญาณ ในบทว่า เจโตปริยญาณายะ นี้ (มีวิเคราะห์ดังนี้) ธรรมชาติที่ย่อมกำหนดรู้ ชื่อว่า ปริยะ อธิบายว่า ย่อมกำหนดรู้ การกำหนดรู้ซึ่งจิต (ของผู้อื่น) ชื่อว่า เจโตปริยะ ธรรมชาตินั้นเป็นเจโตปริยะด้วย เป็นญาณด้วย เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า เจโตปริยญาณ ท่านกล่าวว่า 'เพื่อเจโตปริยญาณนั้น' บทว่า ปรสตฺตานํ คือ ของสัตว์ที่เหลือ เว้นตนเสีย บทว่า ปรปุคฺคลานํ นี้ก็มีความหมายเหมือนกับบทนี้ แต่ท่านทำความแตกต่างแห่งพยัญชนะไว้ด้วยอำนาจแห่งเวไนยและด้วยความงดงามแห่งเทศนา บทว่า เจตสา เจโต คือ (กำหนดรู้) จิตของสัตว์เหล่านั้นด้วยจิตของตน บทว่า ปริจฺจ ปชานาติ คือ กำหนดรู้แล้วย่อมรู้โดยประการต่างๆ โดยความเป็นจิตมีราคะเป็นต้น

Kathaṃ panetaṃ ñāṇaṃ uppādetabbanti? Etañhi dibbacakkhuvasena ijjhati, taṃ etassa parikammaṃ. Tasmā tena bhikkhunā ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā parassa hadayarūpaṃ nissāya vattamānassa lohitassa vaṇṇaṃ passitvā cittaṃ pariyesitabbaṃ. Yadā hi somanassacittaṃ vattati, tadā rattaṃ nigrodhapakkasadisaṃ hoti. Yadā domanassacittaṃ vattati, tadā kāḷakaṃ jambupakkasadisaṃ. Yadā upekkhācittaṃ vattati, tadā pasannatilatelasadisaṃ. Tasmā tena ‘‘idaṃ rūpaṃ somanassindriyasamuṭṭhānaṃ, idaṃ domanassindriyasamuṭṭhānaṃ, idaṃ upekkhindriyasamuṭṭhāna’’nti parassa hadayalohitavaṇṇaṃ passitvā cittaṃ pariyesantena cetopariyañāṇaṃ thāmagataṃ kātabbaṃ. Evaṃ thāmagate hi tasmiṃ anukkamena sabbampi kāmāvacaracittaṃ rūpāvacarārūpāvacaracittañca pajānāti cittā cittameva saṅkamanto vināpi hadayarūpadassanena. Vuttampi cetaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘āruppe parassa cittaṃ jānitukāmo kassa hadayarūpaṃ passati, kassindriyavikāraṃ oloketīti? Na kassaci. Iddhimato visayo esa yadidaṃ yattha katthaci cittaṃ āvajjanto soḷasappabhedaṃ cittaṃ jānāti. Akatābhinivesassa pana vasena ayaṃ kathā’’ti.

ก็ญาณนี้ อันภิกษุพึงให้เกิดขึ้นได้อย่างไร? จริงอยู่ ญาณนี้ย่อมสำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งทิพพจักขุ ทิพพจักขุนั้นเป็นบริกรรมของญาณนี้ เพราะฉะนั้น ภิกษุนั้นขยายแสงสว่างแล้ว พึงค้นหาจิตโดยเห็นสีของเลือดที่อาศัยหทัยรูปของผู้อื่นเป็นไปด้วยทิพพจักขุ จริงอยู่ เมื่อโสมนัสสจิตเกิดขึ้น เมื่อนั้น (เลือด) ย่อมเป็นสีแดงเหมือนผลไทรสุก เมื่อโทมนัสสจิตเกิดขึ้น เมื่อนั้น (เลือด) ย่อมเป็นสีดำเหมือนผลหว้า เมื่ออุเบกขาจิตเกิดขึ้น เมื่อนั้น (เลือด) ย่อมใสเหมือนน้ำมันงา เพราะฉะนั้น ภิกษุนั้นเห็นสีของเลือดในหทัยของผู้อื่นแล้วค้นหาจิตอยู่ พึงทำเจโตปริยญาณให้มีกำลัง โดย (พิจารณา) ว่า 'รูปนี้มีโสมนัสสินทรีย์เป็นสมุฏฐาน รูปนี้มีโทมนัสสินทรีย์เป็นสมุฏฐาน รูปนี้มีอุเบกขินทรีย์เป็นสมุฏฐาน' จริงอยู่ เมื่อญาณนั้นมีกำลังอย่างนี้แล้ว ภิกษุนั้นย่อมรู้กามาวจรจิตทั้งหมดและรูปาวจรจิตอรูปาวจรจิตทั้งหมดได้ตามลำดับ โดยก้าวจากจิตไปสู่จิตได้แม้ไม่ต้องเห็นหทัยรูป และคำนี้ท่านก็กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'ผู้ที่ต้องการจะรู้จิตของผู้อื่นในอรูปภพ จะเห็นหทัยรูปของใคร จะแลดูความแปรผันแห่งอินทรีย์ของใคร? (ตอบว่า) ไม่ต้องเห็นของใครเลย นี้เป็นวิสัยของผู้มีฤทธิ์ คือการที่ภิกษุนั้นมนสิการถึงจิตในที่ไหนๆ ก็ตาม ย่อมรู้จิตที่มี ๑๖ ประเภทได้ แต่กถานี้ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งผู้ที่ยังไม่ได้ทำการสั่งสม'

Sarāgaṃ vā cittantiādīsu pana aṭṭhavidhaṃ lobhasahagataṃ cittaṃ sarāgaṃ cittanti veditabbaṃ. Avasesaṃ catubhūmakaṃ kusalābyākataṃ cittaṃ vītarāgaṃ. Dve domanassacittāni dve vicikicchuddhaccacittānīti imāni pana cattāri cittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti. Keci pana therā tānipi saṅgaṇhanti. Duvidhaṃ pana domanassacittaṃ sadosaṃ cittaṃ nāma. Sabbampi catubhūmakaṃ kusalābyākataṃ vītadosaṃ. Sesāni dasākusalacittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti. Keci pana therā tānipi saṅgaṇhanti.

อนึ่ง ในบาลีเป็นต้นว่า สราคํ วา จิตฺตํ พึงทราบว่า โลภสหคตจิต ๘ ดวง ชื่อว่า สราคจิต. จิตที่เป็นกุศลและอัพยากฤตในภูมิ ๔ ที่เหลือ ชื่อว่า วีตราคจิต. ส่วนจิต ๔ ดวงนี้ คือ โทมนัสสจิต ๒ ดวง วิจิกิจฉาอุทธัจจจิต ๒ ดวง ไม่นับสงเคราะห์ในทุกะ (หมวด ๒) นี้. แต่พระเถระบางพวกก็นับสงเคราะห์จิตเหล่านั้นด้วย. อนึ่ง โทมนัสสจิต ๒ ดวง ชื่อว่า สโทสจิต. จิตที่เป็นกุศลและอัพยากฤตในภูมิ ๔ ทั้งหมด ชื่อว่า วีตโทสจิต. อกุศลจิต ๑๐ ดวงที่เหลือ ไม่นับสงเคราะห์ในทุกะนี้. แต่พระเถระบางพวกก็นับสงเคราะห์จิตเหล่านั้นด้วย.

Samohaṃ vītamohanti ettha pana pāṭipuggalikanayena vicikicchuddhaccasahagatadvayameva samohaṃ, mohassa pana sabbākusalesu sambhavato dvādasavidhampi akusalacittaṃ samohaṃ cittanti veditabbaṃ. Avasesaṃ vītamohaṃ. Thinamiddhānugataṃ pana saṃkhittaṃ. Uddhaccānugataṃ vikkhittaṃ. Rūpāvacarārūpāvacaraṃ mahaggataṃ. Avasesaṃ amahaggataṃ. Sabbampi tebhūmakaṃ sauttaraṃ. Lokuttaraṃ anuttaraṃ. Upacārappattaṃ appanāppattañca samāhitaṃ. Ubhayamappattaṃ asamāhitaṃ. Tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭipassaddhinissaraṇavimuttippattaṃ vimuttaṃ. Pañcavidhampi etaṃ vimuttimappattaṃ avimuttanti veditabbaṃ. Iti cetopariyañāṇalābhī bhikkhu sabbappakārampi idaṃ sarāgaṃ vā cittaṃ…pe… avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ cittanti pajānātīti.

ส่วนในทุกะว่า สโมหํ วีตโมหํ นี้ โดยนัยปาฏิปุคคลิก (จำเพาะ) จิต ๒ ดวงที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะเท่านั้น ชื่อว่า สโมหะ, แต่เพราะโมหะมีอยู่ได้ในอกุศลจิตทั้งปวง พึงทราบว่า อกุศลจิตทั้ง ๑๒ ดวง ชื่อว่า สโมหจิต. จิตที่เหลือ ชื่อว่า วีตโมหะ. อนึ่ง จิตที่ประกอบด้วยถีนมิทธะ ชื่อว่า สังขิตตะ. จิตที่ประกอบด้วยอุทธัจจะ ชื่อว่า วิกขิตตะ. รูปาวจรและอรูปาวจรจิต ชื่อว่า มหัคคตะ. จิตที่เหลือ ชื่อว่า อมหัคคตะ. จิตที่เป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมด ชื่อว่า สอุตตระ. โลกุตตรจิต ชื่อว่า อนุตตระ. จิตที่ถึงอุปจาระและอัปปนา ชื่อว่า สมาหิตะ. จิตที่ไม่ถึงทั้งสองอย่าง ชื่อว่า อสมาหิตะ. จิตที่ถึงวิมุตติ คือ ตทังควิมุตติ วิกขัมภนวิมุตติ สมุจเฉทวิมุตติ ปฏิปัสสัทธิวิมุตติ และนิสสรณวิมุตติ ชื่อว่า วิมุตตะ. พึงทราบว่า จิตที่ไม่ถึงวิมุตติ ๕ อย่างนี้ ชื่อว่า อวิมุตตะ. ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุผู้ได้เจโตปริยญาณ ย่อมรู้ชัดจิตนี้แม้ทุกประเภทว่า จิตมีราคะ...ฯลฯ...หรือจิตไม่หลุดพ้น ว่าเป็นจิตไม่หลุดพ้น.

Cetopariyañāṇakathā niṭṭhitā.

เจโตปริยญาณกถา จบ.

Pubbenivāsānussatiñāṇakathā

ปุพเพนิวาสานุสสติญาณกถา

402. Pubbenivāsānussatiñāṇakathāyaṃ pubbenivāsānussatiñāṇāyāti (dī. ni. 1.244) pubbenivāsānussatimhi yaṃ ñāṇaṃ, tadatthāya. Pubbenivāsoti pubbe atītajātīsu nivutthakkhandhā. Nivutthāti ajjhāvutthā anubhūtā attano santāne uppajjitvā niruddhā. Nivutthadhammā vā. Nivutthāti gocaranivāsena nivutthā attano viññāṇena viññātā paricchinnā, paraviññāṇaviññātāpi vā chinnavaṭumakānussaraṇādīsu, te buddhānaṃyeva labbhanti. Pubbenivāsānussatīti yāya satiyā pubbenivāsaṃ anussarati, sā pubbenivāsānussati. Ñāṇanti tāya satiyā sampayuttañāṇaṃ. Evamimassa pubbenivāsānussatiñāṇassa atthāya pubbenivāsānussatiñāṇāya etassa ñāṇassa adhigamāya pattiyāti vuttaṃ hoti.

402. ในปุพเพนิวาสานุสสติญาณกถา บทว่า ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณาย ความว่า ญาณใดมีในปุพเพนิวาสานุสสติ เพื่อประโยชน์แก่ญาณนั้น. บทว่า ปุพฺเพนิวาโส ได้แก่ ขันธ์ที่เคยอยู่อาศัยแล้วในชาติก่อนๆ ในอดีต. บทว่า นิวุตฺถา ได้แก่ ที่เคยสถิตอยู่ ที่เคยเสวยแล้ว เกิดขึ้นในสันดานของตนแล้วดับไป. หรือ ธรรมที่เคยอยู่อาศัย. บทว่า นิวุตฺถา ได้แก่ ที่เคยอยู่อาศัยโดยความเป็นโคจร ที่วิญญาณของตนรู้แล้ว กำหนดแล้ว, หรือแม้ธรรมที่ผู้อื่นรู้ด้วยวิญญาณ ในการระลึกถึงพระขีณาสพเป็นต้น, ธรรมเหล่านั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้นทรงได้. สติใดระลึกถึงปุพเพนิวาส สตินั้นชื่อว่า ปุพเพนิวาสานุสสติ. บทว่า ญาณํ ได้แก่ ญาณที่สัมปยุตด้วยสตินั้น. เป็นอันท่านกล่าวว่า เพื่อประโยชน์ เพื่อการบรรลุ เพื่อการเข้าถึงปุพเพนิวาสานุสสติญาณนี้.

Anekavihitanti anekavidhaṃ, anekehi vā pakārehi pavattitaṃ, saṃvaṇṇitanti attho. Pubbenivāsanti samanantarātītabhavaṃ ādiṃ katvā tattha tattha nivutthasantānaṃ. Anussaratīti khandhapaṭipāṭivasena cutipaṭisandhivasena vā anugantvā anugantvā sarati. Imañhi pubbenivāsaṃ cha janā anussaranti – titthiyā, pakatisāvakā, mahāsāvakā, aggasāvakā, paccekabuddhā, buddhāti.

บทว่า อเนกวิหิตํ คือ มีประการต่างๆ, หรือมีความหมายว่า ที่ท่านให้เป็นไปแล้ว พรรณนาแล้ว โดยประการต่างๆ. บทว่า ปุพฺเพนิวาสํ ได้แก่ สันดานที่เคยอยู่อาศัยในภพนั้นๆ โดยทำภพที่ล่วงไปแล้วในลำดับก่อนให้เป็นเบื้องต้น. บทว่า อนุสฺสรติ คือ ย่อมระลึกโดยตามไปๆ ด้วยอำนาจลำดับขันธ์ หรือด้วยอำนาจจุติและปฏิสนธิ. จริงอยู่ บุคคล ๖ จำพวกย่อมระลึกถึงปุพเพนิวาสนี้ได้ คือ เดียรถีย์, ปกติสาวก, มหาสาวก, อัครสาวก, พระปัจเจกพุทธเจ้า, และพระพุทธเจ้า.

Tattha titthiyā cattālīsaṃyeva kappe anussaranti, na tato paraṃ. Kasmā, dubbalapaññattā. Tesañhi nāmarūpaparicchedavirahitattā dubbalā paññā hoti. Pakatisāvakā kappasatampi kappasahassampi anussarantiyeva, balavapaññattā. Asītimahāsāvakā satasahassakappe anussaranti. Dve aggasāvakā ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ satasahassañca. Paccekabuddhā dve asaṅkhyeyyāni satasahassañca. Ettako hi etesaṃ abhinīhāro. Buddhānaṃ pana paricchedo nāma natthi.

ใน ๖ จำพวกนั้น พวกเดียรถีย์ระลึกได้เพียง ๔๐ กัปเท่านั้น, ไม่เกินกว่านั้น. เพราะเหตุไร, เพราะมีปัญญาอ่อน. จริงอยู่ ปัญญาของพวกเขาย่อมอ่อน เพราะปราศจากการกำหนดรู้นามรูป. พวกปกติสาวกระลึกได้ถึงร้อยกัปบ้าง พันกัปบ้างเทียว, เพราะมีปัญญาแก่กล้า. พระมหาสาวก ๘๐ รูป ระลึกได้แสนกัป. พระอัครสาวก ๒ รูป ระลึกได้หนึ่งอสงไขยกับอีกแสนกัป. พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ระลึกได้สองอสงไขยกับอีกแสนกัป. เพราะอภินิหาร (การตั้งความปรารถนา) ของท่านเหล่านั้นมีประมาณเท่านี้. ส่วนพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ไม่มีขอบเขตกำหนด.

Titthiyā ca khandhapaṭipāṭimeva saranti, paṭipāṭiṃ muñcitvā cutipaṭisandhivasena sarituṃ na sakkonti. Tesañhi andhānaṃ viya icchitapadesokkamanaṃ natthi. Yathā pana andhā yaṭṭhiṃ amuñcitvāva gacchanti, evaṃ te khandhānaṃ paṭipāṭiṃ amuñcitvāva saranti. Pakatisāvakā khandhapaṭipāṭiyāpi anussaranti cutipaṭisandhivasenapi saṅkamanti. Tathā asītimahāsāvakā. Dvinnaṃ pana aggasāvakānaṃ khandhapaṭipāṭikiccaṃ natthi. Ekassa attabhāvassa cutiṃ disvā paṭisandhiṃ passanti, puna aparassa cutiṃ disvā paṭisandhinti evaṃ cutipaṭisandhivaseneva saṅkamantā gacchanti. Tathā paccekabuddhā.

และพวกเดียรถีย์ย่อมระลึกได้แต่ลำดับขันธ์เท่านั้น, ไม่สามารถระลึกโดยอำนาจจุติและปฏิสนธิ โดยเว้นลำดับเสียได้. จริงอยู่ พวกเขาไม่มีการก้าวไปสู่ประเทศที่ต้องการได้เหมือนคนตาบอด. เปรียบเหมือนคนตาบอดไม่ปล่อยไม้เท้าแล้วจึงไปฉันใด, พวกเดียรถีย์ก็ฉันนั้น ไม่ปล่อยลำดับขันธ์แล้วจึงระลึกได้. พวกปกติสาวกระลึกได้โดยลำดับขันธ์บ้าง ก้าวไปโดยอำนาจจุติและปฏิสนธิบ้าง. พระมหาสาวก ๘๐ รูปก็เช่นกัน. แต่สำหรับพระอัครสาวก ๒ รูป ไม่มีกิจที่ต้องทำโดยลำดับขันธ์. ท่านเห็นจุติของอัตภาพหนึ่งแล้ว ก็เห็นปฏิสนธิ, อีกครั้งหนึ่ง เห็นจุติของอัตภาพอื่นแล้ว ก็เห็นปฏิสนธิ, ท่านก้าวไปโดยอำนาจจุติและปฏิสนธิอย่างเดียวเท่านั้น. พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายก็เช่นกัน.

Buddhānaṃ pana neva khandhapaṭipāṭikiccaṃ, na cutipaṭisandhivasena saṅkamanakiccaṃ atthi. Tesañhi anekāsu kappakoṭīsu heṭṭhā vā upari vā yaṃ yaṃ ṭhānaṃ icchanti, taṃ taṃ pākaṭameva hoti. Tasmā anekāpi kappakoṭiyo peyyālapāḷiṃ viya saṃkhipitvā yaṃ yaṃ icchanti, tatra tatreva okkamantā sīhokkantavasena gacchanti. Evaṃ gacchantānañca nesaṃ ñāṇaṃ yathā nāma katavālavedhaparicayassa sarabhaṅgasadisassa dhanuggahassa khitto saro antarā rukkhalatādīsu asajjamāno lakkheyeva patati, na sajjati, na virajjhati, evaṃ antarantarāsu jātīsu na sajjati, na virajjhati, asajjamānaṃ avirajjhamānaṃ icchiticchitaṭṭhānaṃyeva gaṇhāti.

ส่วนพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ไม่มีกิจที่ต้องทำโดยลำดับขันธ์ และไม่มีกิจที่ต้องก้าวไปโดยอำนาจจุติและปฏิสนธิ. จริงอยู่ สำหรับพระพุทธเจ้าเหล่านั้น สถานที่ใดๆ ที่ทรงปรารถนาในเบื้องต่ำหรือเบื้องบนในหลายโกฏิกัป สถานที่นั้นๆ ย่อมปรากฏชัดทีเดียว. เพราะเหตุนั้น พระองค์ทรงย่นแม้หลายโกฏิกัปเหมือนเปยยาลบาลี แล้วทรงปรารถนาสิ่งใดๆ ก็เสด็จก้าวลงไปในที่นั้นๆ โดยอาการดุจราชสีห์เหลียว. และเมื่อพระพุทธเจ้าเหล่านั้นเสด็จไปอย่างนี้ ญาณของพระองค์ เปรียบเหมือนลูกศรที่นายขมังธนูผู้เสมอด้วยสรภังคดาบส ผู้มีความชำนาญในการยิงขนทราย ยิงไปแล้ว ไม่ติดขัดในระหว่างต้นไม้และเถาวัลย์เป็นต้น ย่อมตกไปที่เป้าหมายเท่านั้น ไม่ติดขัด ไม่คลาดเคลื่อน ฉันใด, ญาณของพระองค์ก็ฉันนั้น ไม่ติดขัด ไม่คลาดเคลื่อนในชาติทั้งหลายในระหว่างๆ ย่อมทรงถือเอาเฉพาะสถานที่ที่ทรงปรารถนาแล้วๆ โดยไม่ติดขัด ไม่คลาดเคลื่อน.

Imesu ca pana pubbenivāsaṃ anussaraṇasattesu titthiyānaṃ pubbenivāsadassanaṃ khajjupanakapabhāsadisaṃ hutvā upaṭṭhāti. Pakatisāvakānaṃ dīpappabhāsadisaṃ. Mahāsāvakānaṃ ukkāpabhāsadisaṃ. Aggasāvakānaṃ osadhitārakappabhāsadisaṃ. Paccekabuddhānaṃ candappabhāsadisaṃ. Buddhānaṃ rasmisahassapaṭimaṇḍitasaradasūriyamaṇḍalasadisaṃ hutvā upaṭṭhāti.

ก็แล ในบรรดาสัตว์ผู้ระลึกถึงปุพเพนิวาสเหล่านี้ การเห็นปุพเพนิวาสของพวกเดียรถีย์ ย่อมปรากฏเป็นดุจแสงสว่างของหิ่งห้อย ของพระปกติสาวก (ย่อมปรากฏ) ดุจแสงสว่างแห่งประทีป ของพระมหาสาวก (ย่อมปรากฏ) ดุจแสงสว่างแห่งคบเพลิง ของพระอัครสาวก (ย่อมปรากฏ) ดุจแสงสว่างแห่งดาวประกายพรึก ของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย (ย่อมปรากฏ) ดุจแสงสว่างแห่งดวงจันทร์ ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมปรากฏเป็นดุจดวงอาทิตย์ในสารทกาล อันประดับด้วยรัศมีพันหนึ่ง

Titthiyānañca pubbenivāsānussaraṇaṃ andhānaṃ yaṭṭhikoṭigamanaṃ viya hoti. Pakatisāvakānaṃ daṇḍakasetugamanaṃ viya. Mahāsāvakānaṃ jaṅghasetugamanaṃ viya. Aggasāvakānaṃ sakaṭasetugamanaṃ viya. Paccekabuddhānaṃ mahājaṅghamaggagamanaṃ viya. Buddhānaṃ mahāsakaṭamaggagamanaṃ viya.

อีกอย่างหนึ่ง การระลึกถึงปุพเพนิวาสของพวกเดียรถีย์ ย่อมเป็นเหมือนการเดินด้วยปลายไม้เท้าของคนตาบอด ของพระปกติสาวก เป็นเหมือนการเดินไปบนสะพานท่อนไม้ ของพระมหาสาวก เป็นเหมือนการเดินไปบนสะพานสำหรับคนเดิน ของพระอัครสาวก เป็นเหมือนการเดินไปบนสะพานสำหรับเกวียน ของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย เป็นเหมือนการเดินไปบนทางเท้าขนาดใหญ่ ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เป็นเหมือนการเดินไปบนทางเกวียนขนาดใหญ่

Imasmiṃ pana adhikāre sāvakānaṃ pubbenivāsānussaraṇaṃ adhippetaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘anussaratīti khandhapaṭipāṭivasena cutipaṭisandhivasena vā anugantvā anugantvā saratī’’ti.

ก็ในอธิการนี้ ท่านประสงค์เอาปุพเพนิวาสานุสรณะของพระสาวกทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า ‘ชื่อว่า ย่อมระลึกตาม คือ ตามไปๆ ระลึกได้ ด้วยอำนาจลำดับแห่งขันธ์ หรือด้วยอำนาจจุติและปฏิสนธิ’

403. Tasmā evamanussaritukāmena ādikammikena bhikkhunā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantena rahogatena paṭisallinena paṭipāṭiyā cattāri jhānāni samāpajjitvā abhiññāpādakacatutthajjhānato vuṭṭhāya sabbapacchimā nisajjā āvajjitabbā. Tato āsanapaññāpanaṃ, senāsanappavesanaṃ, pattacīvarapaṭisāmanaṃ, bhojanakālo, gāmato āgamanakālo, gāme piṇḍāya caritakālo, gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhakālo, vihārato nikkhamanakālo, cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavandanakālo, pattadhovanakālo, pattapaṭiggahaṇakālo, pattapaṭiggahaṇato yāva mukhadhovanā katakiccaṃ, paccūsakāle katakiccaṃ, majjhimayāme katakiccaṃ, paṭhamayāme katakiccanti evaṃ paṭilomakkamena sakalaṃ rattindivaṃ katakiccaṃ āvajjitabbaṃ. Ettakaṃ pana pakaticittassapi pākaṭaṃ hoti. Parikammasamādhicittassa pana atipākaṭameva.

403. เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้เป็นอาทิกัมมิกะ ประสงค์จะระลึกตามอย่างนี้ เป็นผู้กลับจากบิณฑบาตในเวลาปัจฉาภัต เข้าไปสู่ที่สงัด หลีกเร้นอยู่ พึงเข้าฌาน ๔ ตามลำดับแล้ว ออกจากจตุตถฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา พึงมนสิการถึงการนั่งครั้งสุดท้ายที่สุด. แต่นั้น พึงมนสิการถึงการปูอาสนะ, การเข้าสู่เสนาสนะ, การเก็บงำบาตรและจีวร, เวลาฉันภัต, เวลากลับจากบ้าน, เวลาเที่ยวบิณฑบาตในบ้าน, เวลาเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาต, เวลาออกจากวิหาร, เวลาไหว้เจดียสถานและโพธิสถาน, เวลาล้างบาตร, กิจที่ทำแล้วตั้งแต่เวลารับบาตรจนถึงเวลาล้างหน้า, กิจที่ทำแล้วในเวลาปัจจุสมัย, กิจที่ทำแล้วในมัชฌิมยาม, กิจที่ทำแล้วในปฐมยาม ด้วยประการฉะนี้ พึงมนสิการถึงกิจที่ทำแล้วตลอดทั้งคืนทั้งวันโดยลำดับทวนกระแส. ก็กิจเพียงเท่านี้ ย่อมปรากฏแม้แก่จิตตามปกติ แต่จะปรากฏอย่างยิ่งทีเดียวแก่จิตที่มีปริกัมมสมาธิ.

Sace panettha kiñci na pākaṭaṃ hoti, puna pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya āvajjitabbaṃ. Ettakena dīpe jalite viya pākaṭaṃ hoti. Evaṃ paṭilomakkameneva dutiyadivasepi tatiyacatutthapañcamadivasepi dasāhepi aḍḍhamāsepi māsepi yāva saṃvaccharāpi katakiccaṃ āvajjitabbaṃ. Eteneva upāyena dasavassāni vīsativassānīti yāva imasmiṃ bhave attano paṭisandhi, tāva āvajjantena purimabhave cutikkhaṇe pavattitanāmarūpaṃ āvajjitabbaṃ. Pahoti hi paṇḍito bhikkhu paṭhamavāreneva paṭisandhiṃ ugghāṭetvā cutikkhaṇe nāmarūpamārammaṇaṃ kātuṃ.

ถ้าหากว่ากิจอะไรๆ ในบรรดากิจเหล่านั้นไม่ปรากฏ พึงเข้าปาทกฌานอีกแล้วออกมามนสิการ. ด้วยการทำเพียงเท่านี้ กิจนั้นย่อมจะปรากฏเหมือนประทีปที่ถูกจุดขึ้น. พึงมนสิการถึงกิจที่ทำแล้วโดยลำดับทวนกระแสอย่างนี้ แม้ในวันที่สอง แม้ในวันที่สาม ที่สี่ ที่ห้า แม้ในสิบวัน แม้ในกึ่งเดือน แม้ในเดือนหนึ่ง จนกระทั่งถึงหนึ่งปี. ด้วยอุบายนี้แหละ พึงมนสิการถึงกิจที่ทำแล้วตลอดสิบปี ยี่สิบปี จนกระทั่งถึงปฏิสนธิของตนในภพนี้ เมื่อมนสิการไปอยู่เพียงเท่าใด พึงมนสิการถึงนามรูปที่เกิดขึ้นในขณะจุติในภพก่อน. จริงอยู่ ภิกษุผู้เป็นบัณฑิตย่อมอาจเพื่อเปิดปฏิสนธิแล้วทำนามรูปในขณะจุติให้เป็นอารมณ์ได้ในวาระแรกนั่นเอง.

Yasmā pana purimabhave nāmarūpaṃ asesaṃ niruddhaṃ aññaṃ uppannaṃ, tasmā taṃ ṭhānaṃ āhundarikaṃ andhatamamiva hoti duddasaṃ duppaññena. Tenāpi ‘‘na sakkomahaṃ paṭisandhiṃ ugghāṭetvā cutikkhaṇe pavattitanāmarūpamārammaṇaṃ kātu’’nti dhuranikkhepo na kātabbo. Tadeva pana pādakajjhānaṃ punappunaṃ samāpajjitabbaṃ. Tato ca vuṭṭhāya vuṭṭhāya taṃ ṭhānaṃ āvajjitabbaṃ.

ก็เพราะนามรูปในภพก่อนดับไปโดยไม่เหลือเศษ นามรูปอื่นเกิดขึ้นแล้ว เพราะฉะนั้น ฐานะนั้นจึงเป็นที่คับแคบ เป็นประดุจความมืดสนิท อันบุคคลผู้มีปัญญาทรามเห็นได้ยาก. ถึงกระนั้น บุคคลนั้นก็ไม่ควรทอดธุระว่า ‘เราไม่สามารถจะเปิดปฏิสนธิแล้วทำนามรูปที่เกิดขึ้นในขณะจุติให้เป็นอารมณ์ได้’. ก็พึงเข้าปาทกฌานนั้นนั่นแหละบ่อยๆ และพึงออกจากฌานนั้นๆ แล้วมนสิการถึงฐานะนั้น.

Evaṃ karonto hi seyyathāpi nāma balavā puriso kūṭāgārakaṇṇikatthāya mahārukkhaṃ chindanto sākhāpalāsacchedanamatteneva pharasudhārāya vipannāya mahārukkhaṃ chindituṃ asakkontopi dhuranikkhepaṃ akatvāva kammārasālaṃ gantvā tikhiṇaṃ pharasuṃ kārāpetvā puna āgantvā chindeyya, puna vipannāya ca punapi tatheva kāretvā chindeyya. So evaṃ chindanto chinnassa chinnassa puna chetabbābhāvato acchinnassa ca chedanato nacirasseva mahārukkhaṃ pāteyya, evamevaṃ pādakajjhānā vuṭṭhāya pubbe āvajjitaṃ anāvajjitvā paṭisandhimeva āvajjanto nacirasseva paṭisandhiṃ ugghāṭetvā cutikkhaṇe pavattitanāmarūpaṃ ārammaṇaṃ kareyyāti. Kaṭṭhaphālakakesohārakādīhipi ayamattho dīpetabbo.

จริงอยู่ ผู้ที่ทำอย่างนั้น เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีกำลัง เมื่อจะตัดต้นไม้ใหญ่เพื่อทำเป็นช่อฟ้าเรือนยอด แม้จะไม่สามารถตัดต้นไม้ใหญ่ได้เพราะคมขวานเสียไปเพียงแค่การตัดกิ่งและใบ ก็ไม่ทอดธุระ ไปยังโรงช่างเหล็ก ให้เขาทำขวานให้คมแล้วกลับมาตัดอีก เมื่อคมขวานเสียอีก ก็ให้เขาทำอย่างนั้นอีกแล้วตัด. บุรุษนั้นเมื่อตัดอยู่อย่างนี้ เพราะไม่ต้องตัดส่วนที่ตัดแล้วๆ ซ้ำอีก และเพราะตัดส่วนที่ยังไม่ได้ตัด ในไม่ช้าก็พึงยังต้นไม้ใหญ่ให้ล้มลงได้ ฉันใด; ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ออกจากปาทกฌานแล้ว ไม่มนสิการถึงสิ่งที่มนสิการแล้วในก่อน มนสิการถึงปฏิสนธิอย่างเดียว ในไม่ช้าก็พึงเปิดปฏิสนธิแล้วทำนามรูปที่เกิดขึ้นในขณะจุติให้เป็นอารมณ์ได้. อรรถนี้พึงแสดงให้ชัดเจนด้วยอุปมาทั้งหลาย มีคนผ่าฟืนและคนตัดผมเป็นต้น.

Tattha pacchimanisajjato pabhuti yāva paṭisandhito ārammaṇaṃ katvā pavattaṃ ñāṇaṃ pubbenivāsañāṇaṃ nāma na hoti. Taṃ pana parikammasamādhiñāṇaṃ nāma hoti. Atītaṃsañāṇantipi eke vadanti. Taṃ rūpāvacaraṃ sandhāya na yujjati. Yadā panassa bhikkhuno paṭisandhiṃ atikkamma cutikkhaṇe pavattitanāmarūpaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjati, tasmiñca niruddhe tadevārammaṇaṃ katvā cattāri pañca vā javanāni javanti. Sesaṃ pubbe vuttanayeneva purimāni parikammādināmakāni kāmāvacarāni honti. Pacchimaṃ rūpāvacaraṃ catutthajjhānikaṃ appanācittaṃ. Tadāssa yaṃ tena cittena saha ñāṇaṃ uppajjati, idaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ nāma. Tena ñāṇena sampayuttāya satiyā anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ, ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussaratīti (dī. ni. 1.244).

ในบรรดาคำเหล่านั้น ญาณที่เกิดขึ้นโดยการทำอารมณ์ตั้งแต่การนั่งครั้งสุดท้ายจนถึงปฏิสนธิ ไม่ชื่อว่าปุพเพนิวาสญาณ แต่ญาณนั้นชื่อว่าปริกัมมสมาธิญาณ. บางพวกกล่าวว่า เป็นอดีตังสญาณ. คำนั้นไม่ถูกต้อง เพราะมุ่งถึงญาณที่เป็นรูปาวจร. ก็เมื่อใด มโนทวาราวัชชนะเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้น โดยการทำนามรูปที่เกิดขึ้นในขณะจุติให้เป็นอารมณ์ ด้วยการก้าวล่วงปฏิสนธิไป และเมื่อมโนทวาราวัชชนะนั้นดับไปแล้ว ชวนะ ๔ หรือ ๕ ดวงก็แล่นไปโดยทำนามรูปนั้นนั่นแหละให้เป็นอารมณ์. บรรดาชวนะเหล่านั้น ชวนะดวงต้นๆ เป็นกามาวจร มีชื่อว่าปริกรรมเป็นต้น ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อน. ชวนะดวงสุดท้ายเป็นอัปปนาจิต ที่เป็นรูปาวจร ประกอบด้วยจตุตถฌาน. ในกาลนั้น ญาณใดเกิดขึ้นพร้อมกับจิตดวงนั้นแก่ภิกษุนั้น ญาณนี้ชื่อว่าปุพเพนิวาสานุสสติญาณ. ด้วยสติที่สัมปยุตด้วยญาณนั้น ภิกษุนั้นย่อมระลึกถึงปุพเพนิวาสอันมีประการต่างๆ ได้. อย่างไรคือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง... ดังนี้เป็นต้น... ชื่อว่า ย่อมระลึกถึงปุพเพนิวาสอันมีประการต่างๆ พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ได้ฉะนี้.

404. Tattha ekampi jātinti ekampi paṭisandhimūlaṃ cutipariyosānaṃ ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ. Esa nayo dvepi jātiyotiādīsupi. Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo, vaḍḍhamāno vivaṭṭakappoti veditabbo. Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī gahito hoti, taṃmūlakattā. Vivaṭṭena ca vivaṭṭaṭṭhāyī, evañhi sati yāni tāni ‘‘cattārimāni, bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyāni. Katamāni cattāri? Saṃvaṭṭo, saṃvaṭṭaṭṭhāyī, vivaṭṭo, vivaṭṭaṭṭhāyīti (a. ni. 4.156 thokaṃ visadisaṃ) vuttāni, tāni pariggahitāni honti.

404. ในบรรดาคำเหล่านั้น คำว่า แม้ชาติหนึ่ง ได้แก่ ความสืบต่อแห่งขันธ์แม้หนึ่ง ซึ่งมีการปฏิสนธิเป็นมูล มีจุติเป็นที่สุด อันนับเนื่องในภพหนึ่ง แม้ในบทเป็นต้นว่า แม้สองชาติ ก็นัยนี้ ส่วนในบทเป็นต้นว่า แม้ในสังวัฏฏกัปเป็นอันมาก พึงทราบว่า กัปที่กำลังเสื่อม ชื่อว่า สังวัฏฏกัป กัปที่กำลังเจริญ ชื่อว่า วิวัฏฏกัป ในกัปทั้งสองนั้น สังวัฏฏัฏฐายีกัป ท่านถือเอาด้วยสังวัฏฏกัป เพราะมีกัปนั้นเป็นมูล และวิวัฏฏัฏฐายีกัป (ท่านถือเอา) ด้วยวิวัฏฏกัป เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น อสงไขยกัปเหล่านั้นที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย อสงไขยแห่งกัปเหล่านี้มี ๔ อย่าง ๔ อย่างคืออะไรบ้าง คือ สังวัฏฏะ สังวัฏฏัฏฐายี วิวัฏฏะ วิวัฏฏัฏฐายี’ ย่อมเป็นอันท่านถือรวบยอดไว้ได้

Tattha tayo saṃvaṭṭā – āposaṃvaṭṭo, tejosaṃvaṭṭo, vāyosaṃvaṭṭoti. Tisso saṃvaṭṭasīmā – ābhassarā, subhakiṇhā, vehapphalāti.

ในบรรดากัปเหล่านั้น สังวัฏฏะ (ความพินาศ) มี ๓ อย่าง คือ อาโปสังวัฏฏะ (พินาศด้วยน้ำ) เตโชสังวัฏฏะ (พินาศด้วยไฟ) และวาโยสังวัฏฏะ (พินาศด้วยลม) ขอบเขตแห่งความพินาศมี ๓ อย่าง คือ พรหมโลกชั้นอาภัสสระ พรหมโลกชั้นสุภกิณหะ และพรหมโลกชั้นเวหัปผละ

Yadā kappo tejena saṃvaṭṭati, ābhassarato heṭṭhā agginā ḍayhati. Yadā āpena saṃvaṭṭati, subhakiṇhato heṭṭhā udakena vilīyati. Yadā vāyunā saṃvaṭṭati, vehapphalato heṭṭhā vātena viddhaṃsati. Vitthārato pana sadāpi ekaṃ buddhakhettaṃ vinassati.

เมื่อใดกัปพินาศด้วยไฟ, เบื้องต่ำจากพรหมโลกชั้นอาภัสสระย่อมถูกไฟไหม้. เมื่อใดกัปพินาศด้วยน้ำ, เบื้องต่ำจากพรหมโลกชั้นสุภกิณหะย่อมถูกน้ำทำให้สลายไป. เมื่อใดกัปพินาศด้วยลม, เบื้องต่ำจากพรหมโลกชั้นเวหัปผละย่อมถูกลมทำลายไป. แต่โดยพิสดารแล้ว พุทธเขตหนึ่งย่อมพินาศไปทุกเมื่อ.

Buddhakhettaṃ nāma tividhaṃ hoti – jātikhettaṃ, āṇākhettaṃ, visayakhettañca. Tattha jātikhettaṃ dasasahassacakkavāḷapariyantaṃ hoti. Yaṃ tathāgatassa paṭisandhigahaṇādīsu kampati. Āṇākhettaṃ koṭisatasahassacakkavāḷapariyantaṃ, yattha ratanasuttaṃ (khu. pā. 6.1 ādayo) khandhaparittaṃ (cūḷava. 251; a. ni. 4.67) dhajaggaparittaṃ (saṃ. ni. 1.249) āṭānāṭiyaparittaṃ (dī. ni. 3.275 ādayo) moraparittanti (jā. 1.2.17-18) imesaṃ parittānaṃ ānubhāvo vattati. Visayakhettaṃ anantamaparimāṇaṃ. Yaṃ ‘‘yāvatā vā pana ākaṅkheyyā’’ti (a. ni. 3.81) vuttaṃ, yattha yaṃ yaṃ tathāgato ākaṅkhati, taṃ taṃ jānāti. Evametesu tīsu buddhakhettesu ekaṃ āṇākhettaṃ vinassati. Tasmiṃ pana vinassante jātikhettampi vinaṭṭhameva hoti. Vinassantañca ekatova vinassati, saṇṭhahantampi ekato saṇṭhahati. Tassevaṃ vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ.

ชื่อว่าพุทธเขตมี ๓ อย่าง คือ ชาติเขต อาณาเขต และวิสัยเขต. ในพุทธเขต ๓ อย่างนั้น ชาติเขตมีหมื่นจักรวาลเป็นที่สุด ซึ่งจะหวั่นไหวในกาลเป็นต้นว่า ทรงถือปฏิสนธิแห่งพระตถาคต. อาณาเขตมีแสนโกฏิจักรวาลเป็นที่สุด ซึ่งในอาณาเขตนั้น อานุภาพแห่งปริตรเหล่านี้ คือ รตนสูตร ขันธปริตร ธชคัคคปริตร อาฏานาฏิยปริตร โมรปริตร ย่อมเป็นไป. วิสัยเขตไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณ. ซึ่งพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ก็หรือตถาคตพึงหวังประมาณเท่าใด’ ดังนี้, ในวิสัยเขตใด พระตถาคตทรงหวังสิ่งใดๆ ย่อมทรงทราบสิ่งนั้นๆ. บรรดาพุทธเขต ๓ อย่างเหล่านั้นอย่างนี้ อาณาเขตแห่งหนึ่งย่อมพินาศ. ก็เมื่ออาณาเขตนั้นพินาศอยู่ แม้ชาติเขตก็เป็นอันพินาศแล้วนั่นเทียว. และเมื่อพินาศก็พินาศพร้อมกันทีเดียว, แม้เมื่อตั้งขึ้นก็ตั้งขึ้นพร้อมกันทีเดียว. พึงทราบความพินาศและความตั้งขึ้นแห่งอาณาเขตนั้นอย่างนี้.

405. Yasmiṃ hi samaye kappo agginā nassati, āditova kappavināsakamahāmegho vuṭṭhahitvā koṭisatasahassacakkavāḷe ekaṃ mahāvassaṃ vassati. Manussā tuṭṭhahaṭṭhā sabbabījāni nīharitvā vapanti. Sassesu pana gokhāyitakamattesu jātesu gadrabharavaṃ ravanto ekabindumpi na vassati, tadā pacchinnaṃ pacchinnameva vassaṃ hoti. Idaṃ sandhāya hi bhagavatā ‘‘hoti kho so, bhikkhave, samayo yaṃ bahūni vassāni bahūni vassasatāni bahūni vassasahassāni bahūni vassasatasahassāni devo na vassatī’’ti (a. ni. 7.66) vuttaṃ. Vassūpajīvino sattā kālaṅkatvā brahmaloke nibbattanti, pupphaphalūpajīviniyo ca devatā. Evaṃ dīghe addhāne vītivatte tattha tattha udakaṃ parikkhayaṃ gacchati, athānupubbena macchakacchapāpi kālaṅkatvā brahmaloke nibbattanti, nerayikasattāpi. Tattha nerayikā sattamasūriyapātubhāve vinassantīti eke.

405. ก็ในสมัยใด กัปพินาศด้วยไฟ, ในเบื้องต้นทีเดียว มหาเมฆอันยังกัปให้พินาศตั้งขึ้นแล้ว ย่อมยังฝนใหญ่ให้ตกครั้งหนึ่งในแสนโกฏิจักรวาล. มนุษย์ทั้งหลายมีใจยินดีร่าเริง ขนพืชทุกอย่างออกไปหว่าน. แต่เมื่อข้าวกล้าทั้งหลายเกิดขึ้นขนาดที่โคพอจะกินได้, มหาเมฆก็บันลือเสียงเหมือนเสียงลาแล้วไม่ตกเลยแม้สักหยาดหนึ่ง, ในกาลนั้น ฝนที่ขาดแล้วก็เป็นอันขาดแล้วทีเดียว. สมเด็จพระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเรื่องนี้จึงตรัสไว้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สมัยที่ฝนไม่ตกตลอดหลายปี หลายร้อยปี หลายพันปี หลายแสนปี ย่อมมี’ ดังนี้. สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยฝนเลี้ยงชีพ ทำกาละแล้วย่อมบังเกิดในพรหมโลก, แม้เทวดาทั้งหลายที่อาศัยดอกไม้และผลไม้เลี้ยงชีพ (ก็เช่นกัน). เมื่อกาลนานอย่างนี้ผ่านไป, น้ำในที่นั้นๆ ย่อมถึงความเหือดแห้งไป, ลำดับนั้น โดยลำดับ แม้ปลาและเต่าก็ทำกาละแล้วบังเกิดในพรหมโลก, แม้สัตว์นรกก็เช่นกัน. ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า สัตว์นรกย่อมพินาศในคราวที่ดวงอาทิตย์ดวงที่ ๗ ปรากฏ.

Jhānaṃ vinā natthi brahmaloke nibbatti, etesañca keci dubbhikkhapīḷitā keci abhabbā jhānādhigamāya, te kathaṃ tattha nibbattantīti. Devaloke paṭiladdhajjhānavasena. Tadā hi ‘‘vassasatasahassassaccayena kappuṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti lokabyūhā nāma kāmāvacaradevā muttasirā vikiṇṇakesā rudamukhā assūni hatthehi puñchamānā rattavatthanivatthā ativiya virūpavesadhārino hutvā manussapathe vicarantā evaṃ ārocenti ‘‘mārisā ito vassasatasahassassaccayena kappavuṭṭhānaṃ bhavissati, ayaṃ loko vinassissati, mahāsamuddopi ussussissati, ayañca mahāpathavī sineru ca pabbatarājā uddayhissanti vinassissanti. Yāva brahmalokā lokavināso bhavissati. Mettaṃ mārisā bhāvetha, karuṇaṃ, muditaṃ, upekkhaṃ mārisā bhāvetha, mātaraṃ upaṭṭhahatha, pitaraṃ upaṭṭhahatha, kule jeṭṭhāpacāyino hothā’’ti.

การบังเกิดในพรหมโลกย่อมไม่มี เว้นจากฌาน, ก็บรรดาสัตว์เหล่านั้น บางพวกถูกความอดอยากเบียดเบียน บางพวกไม่สมควรเพื่อจะบรรลุฌาน, สัตว์เหล่านั้นจะบังเกิดในพรหมโลกนั้นได้อย่างไร. (ตอบว่า) บังเกิดด้วยอำนาจฌานที่ได้แล้วในเทวโลก. จริงอยู่ ในกาลนั้น เทวดาชาวกามาวจรชื่อว่าโลกพยูหะ (ผู้ตักเตือนชาวโลก) (ทราบว่า) ‘ในอีกแสนปี กัปจะพินาศ’ ดังนี้แล้ว จึงมีผมสยาย มีใบหน้าร้องไห้ ใช้มือเช็ดน้ำตา นุ่งห่มผ้าแดง มีเพศที่แปลกน่าเกลียดอย่างยิ่ง เที่ยวไปในถิ่นมนุษย์ ประกาศอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ในอีกแสนปีนับแต่นี้ไป กัปจักพินาศ, โลกนี้จักพินาศ, แม้มหาสมุทรก็จักเหือดแห้ง, แผ่นดินใหญ่นี้และภูเขาสิเนรุราชาก็จักถูกไฟไหม้พินาศไป. ความพินาศแห่งโลกจักมีไปจนถึงพรหมโลก. ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ขอจงเจริญเมตตา, กรุณา, มุทิตา, ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ขอจงเจริญอุเบกขา, จงบำรุงมารดา, จงบำรุงบิดา, จงเป็นผู้มีความเคารพยำเกรงผู้ใหญ่ในตระกูลเถิด’ ดังนี้.

Tesaṃ vacanaṃ sutvā yebhuyyena manussā ca bhummadevatā ca saṃvegajātā aññamaññaṃ muducittā hutvā mettādīni puññāni karitvā devaloke nibbattanti. Tattha dibbasudhābhojanaṃ bhuñjitvā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā jhānaṃ paṭilabhanti. Tadaññe pana aparāpariyavedanīyena kammena devaloke nibbattanti. Aparāpariyavedanīyakammarahito hi saṃsāre saṃsaramāno satto nāma natthi. Tepi tattha tatheva jhānaṃ paṭilabhanti. Evaṃ devaloke paṭiladdhajjhānavasena sabbepi brahmaloke nibbattantīti.

มนุษย์และภุมมเทวดาโดยมาก ได้ฟังคำของเทวดาเหล่านั้นแล้ว เกิดความสังเวช มีจิตอ่อนโยนต่อกันและกัน บำเพ็ญบุญมีเมตตาเป็นต้นแล้ว บังเกิดในเทวโลก. ในเทวโลกนั้น บริโภคทิพยสุธาโภชน์แล้ว ทำบริกรรมในวายุกสิณ ย่อมได้ฌาน. ส่วนสัตว์เหล่าอื่นนอกนั้น ย่อมบังเกิดในเทวโลกด้วยอปรปริยายเวทนียกรรม. จริงอยู่ สัตว์ชื่อว่าผู้เว้นจากอปรปริยายเวทนียกรรมเที่ยวไปในสงสารย่อมไม่มี. แม้สัตว์เหล่านั้นก็ได้ฌานในเทวโลกนั้นเหมือนอย่างนั้น. ด้วยประการฉะนี้ สัตว์ทั้งหมด ย่อมบังเกิดในพรหมโลกด้วยอำนาจฌานที่ได้แล้วในเทวโลก.

Vassūpacchedato pana uddhaṃ dīghassa addhuno accayena dutiyo sūriyo pātubhavati. Vuttampi cetaṃ bhagavatā ‘‘hoti kho so, bhikkhave, samayo’’ti sattasūriyaṃ (a. ni. 7.66) vitthāretabbaṃ. Pātubhūte ca pana tasmiṃ neva rattiparicchedo, na divāparicchedo paññāyati. Eko sūriyo uṭṭheti, eko atthaṃ gacchati. Avicchinnasūriyasantāpova loko hoti. Yathā ca pakatisūriye sūriyadevaputto hoti, evaṃ kappavināsakasūriye natthi. Tattha pakatisūriye vattamāne ākāse valāhakāpi dhūmasikhāpi caranti. Kappavināsakasūriye vattamāne vigatadhūmavalāhakaṃ ādāsamaṇḍalaṃ viya nimmalaṃ nabhaṃ hoti. Ṭhapetvā pañca mahānadiyo sesakunnadīādīsu udakaṃ sussati.

ก็แล เบื้องหน้าแต่ฝนขาดช่วงไป โดยล่วงไปแห่งกาลนาน ดวงอาทิตย์ดวงที่ ๒ ย่อมปรากฏขึ้น. แม้คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว พึงขยายความสัตตสูริยสูตรว่า "ภิกษุทั้งหลาย สมัยนั้นมีอยู่แล" ดังนี้. ก็เมื่อดวงอาทิตย์ดวงนั้นปรากฏขึ้นแล้ว การกำหนดกลางคืน การกำหนดกลางวัน ย่อมไม่ปรากฏ. ดวงอาทิตย์ดวงหนึ่งขึ้น ดวงหนึ่งตก โลกมีความร้อนแห่งดวงอาทิตย์ไม่ขาดสายทีเดียว. และเหมือนอย่างว่า ในดวงอาทิตย์ปกติมีสุริยเทพบุตรอยู่ฉันใด ในดวงอาทิตย์ที่ทำลายกัปป์ไม่มีฉันนั้น. ในบรรดาดวงอาทิตย์ทั้งสองนั้น เมื่อดวงอาทิตย์ปกติโคจรอยู่ แม้เมฆ แม้เปลวควัน ย่อมเที่ยวไปในอากาศ. เมื่อดวงอาทิตย์ที่ทำลายกัปป์โคจรอยู่ ท้องฟ้าปราศจากควันและเมฆ บริสุทธิ์ผุดผ่องดุจแว่นแก้ว. ยกเว้นแม่น้ำใหญ่ ๕ สาย น้ำในแม่น้ำน้อยเป็นต้นที่เหลือ ย่อมแห้งไป.

Tatopi dīghassa addhuno accayena tatiyo sūriyo pātubhavati. Yassa pātubhāvā mahānadiyopi sussanti.

แม้หลังจากนั้น โดยล่วงไปแห่งกาลนาน ดวงอาทิตย์ดวงที่ ๓ ย่อมปรากฏขึ้น. เพราะการปรากฏขึ้นแห่งดวงอาทิตย์ดวงใด แม้แม่น้ำใหญ่ทั้งหลายก็ย่อมแห้งไป.

Tatopi dīghassa addhuno accayena catuttho sūriyo pātubhavati. Yassa pātubhāvā himavati mahānadīnaṃ pabhavā ‘‘sīhapapāto haṃsapātano kaṇṇamuṇḍako rathakāradaho anotattadaho chaddantadaho kuṇāladaho’’ti ime satta mahāsarā sussanti.

แม้หลังจากนั้น โดยล่วงไปแห่งกาลนาน ดวงอาทิตย์ดวงที่ ๔ ย่อมปรากฏขึ้น. เพราะการปรากฏขึ้นแห่งดวงอาทิตย์ดวงใด สระใหญ่ ๗ สระเหล่านี้ คือ สระสีหปปาตะ สระหังสปาตนะ สระกัณณมุณฑกะ สระรถการทหะ สระอโนตัตตะ สระฉัททันตะ สระกุณาลทหะ อันเป็นต้นกำเนิดแห่งแม่น้ำใหญ่ทั้งหลายในป่าหิมพานต์ ย่อมแห้งไป.

Tatopi dīghassa addhuno accayena pañcamo sūriyo pātubhavati. Yassa pātubhāvā anupubbena mahāsamudde aṅgulipabbatemanamattampi udakaṃ na saṇṭhāti.

แม้หลังจากนั้น โดยล่วงไปแห่งกาลนาน ดวงอาทิตย์ดวงที่ ๕ ย่อมปรากฏขึ้น. เพราะการปรากฏขึ้นแห่งดวงอาทิตย์ดวงใด โดยลำดับ น้ำแม้ประมาณเพียงข้อนิ้วในมหาสมุทรก็ไม่ตั้งอยู่.

Tatopi dīghassa addhuno accayena chaṭṭho sūriyo pātubhavati. Yassa pātubhāvā sakalacakkavāḷaṃ ekadhūmaṃ hoti. Pariyādiṇṇasinehaṃ dhūmena. Yathā cidaṃ, evaṃ koṭisatasahassacakkavāḷānipi.

แม้หลังจากนั้น โดยล่วงไปแห่งกาลนาน ดวงอาทิตย์ดวงที่ ๖ ย่อมปรากฏขึ้น. เพราะการปรากฏขึ้นแห่งดวงอาทิตย์ดวงใด จักรวาลทั้งสิ้นย่อมมีควันเป็นอันเดียวกัน. ความชุ่มชื้นถูกควันกำจัดสิ้นไป. จักรวาลนี้ฉันใด แม้แสนโกฏิจักรวาลก็ฉันนั้น.

Tatopi dīghassa addhuno accayena sattamo sūriyo pātubhavati. Yassa pātubhāvā sakalacakkavāḷaṃ ekajālaṃ hoti saddhiṃ koṭisatasahassacakkavāḷehi. Yojanasatikādibhedāni sinerukūṭānipi palujjitvā ākāseyeva antaradhāyanti. Sā aggijālā uṭṭhahitvā cātumahārājike gaṇhāti. Tattha kanakavimānaratanavimānamaṇivimānāni jhāpetvā tāvatiṃsabhavanaṃ gaṇhāti. Eteneva upāyena yāva paṭhamajjhānabhūmiṃ gaṇhāti. Tattha tayopi brahmaloke jhāpetvā ābhassare āhacca tiṭṭhati. Sā yāva aṇumattampi saṅkhāragataṃ atthi, tāva na nibbāyati. Sabbasaṅkhāraparikkhayā pana sappitelajhāpanaggisikhā viya chārikampi anavasesetvā nibbāyati. Heṭṭhāākāsena saha upariākāso eko hoti mahandhakāro.

แม้หลังจากนั้น โดยล่วงไปแห่งกาลนาน ดวงอาทิตย์ดวงที่ ๗ ย่อมปรากฏขึ้น. เพราะการปรากฏขึ้นแห่งดวงอาทิตย์ดวงใด จักรวาลทั้งสิ้นพร้อมกับแสนโกฏิจักรวาลย่อมมีเปลวไฟเป็นอันเดียวกัน. แม้ยอดเขาสิเนรุทั้งหลายที่มีความสูงต่างกันตั้งแต่ร้อยโยชน์เป็นต้นไปก็พังทลาย หายไปในอากาศนั่นเอง. เปลวไฟนั้นลุกขึ้นยึดเอาสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกา. ในสวรรค์ชั้นนั้น เผาผลาญวิมานทอง วิมานแก้วมณี วิมานแก้ว แล้วยึดเอาภพดาวดึงส์. ด้วยอุบายนี้เอง ยึดเอาไปจนถึงปฐมฌานภูมิ. ในพรหมโลกนั้น เผาผลาญพรหมโลกทั้งสามแล้ว ก็ไปจรดถึงพรหมโลกชั้นอาภัสสระแล้วจึงหยุดอยู่. ตราบใดที่สังขตธรรมแม้ประมาณเท่าอณูยังมีอยู่ เปลวไฟนั้นก็ยังไม่ดับ. แต่เพราะสังขารทั้งปวงสิ้นไป เปลวไฟนั้นก็ดับไปโดยไม่เหลือแม้เถ้า ดุจเปลวไฟที่เผาเนยใสและน้ำมัน. อากาศเบื้องบนกับอากาศเบื้องล่างรวมเป็นอันเดียวกัน เกิดเป็นความมืดมิด.

406. Atha dīghassa addhuno accayena mahāmegho uṭṭhahitvā paṭhamaṃ sukhumaṃ sukhumaṃ vassati. Anupubbena kumudanāḷayaṭṭhimusalatālakkhandhādippamāṇāhi dhārāhi vassanto koṭisatasahassacakkavāḷesu sabbaṃ daḍḍhaṭṭhānaṃ pūretvā antaradhāyati. Taṃ udakaṃ heṭṭhā ca tiriyañca vāto samuṭṭhahitvā ghanaṃ karoti parivaṭumaṃ paduminipatte udakabindusadisaṃ. Kathaṃ tāva mahantaṃ udakarāsiṃ ghanaṃ karotīti ce? Vivarasampadānato. Tañhissa tamhi tamhi vivaraṃ deti. Taṃ evaṃ vātena sampiṇḍiyamānaṃ ghanaṃ kariyamānaṃ parikkhayamānaṃ anupubbena heṭṭhā otarati. Otiṇṇe otiṇṇe udake brahmalokaṭṭhāne brahmalokā, upari catukāmāvacaradevalokaṭṭhāne ca devalokā pātubhavanti.

406. ลำดับนั้น โดยล่วงไปแห่งกาลนาน มหาเมฆตั้งขึ้นแล้ว ในเบื้องต้นฝนย่อมตกปรอยๆ. โดยลำดับ เมื่อฝนตกเป็นสายมีขนาดเท่าก้านบัว ไม้เท้า สาก และลำต้นตาลเป็นต้น ย่อมเต็มสถานที่ที่ถูกเผาไหม้ทั้งหมดในแสนโกฏิจักรวาลแล้วหายไป. ลมตั้งขึ้นทั้งเบื้องล่างและโดยรอบแห่งน้ำนั้น แล้วทำให้น้ำนั้นจับตัวเป็นก้อนกลม เหมือนหยาดน้ำบนใบบัว. ถามว่า ลมทำมวลน้ำที่ใหญ่โตถึงเพียงนั้นให้จับตัวเป็นก้อนได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะการให้เกิดช่องว่าง. จริงอยู่ ลมนั้นย่อมให้เกิดช่องว่างแก่น้ำนั้นในที่นั้นๆ. น้ำนั้นอันลมรวบรวม ทำให้จับตัวเป็นก้อน และลดน้อยลงอยู่อย่างนี้ ย่อมลดลงสู่เบื้องล่างโดยลำดับ. เมื่อน้ำลดลงๆ พรหมโลกทั้งหลายย่อมปรากฏขึ้นในที่ตั้งพรหมโลก และเทวโลกทั้งหลายย่อมปรากฏขึ้นในที่ตั้งกามาวจรเทวโลก ๔ ชั้นเบื้องบน.

Purimapathaviṭṭhānaṃ otiṇṇe pana balavavātā uppajjanti. Te taṃ pihitadvāre dhamakaraṇe ṭhitaudakamiva nirassāsaṃ katvā rundhanti. Madhurodakaṃ parikkhayaṃ gacchamānaṃ upari rasapathaviṃ samuṭṭhāpeti. Sā vaṇṇasampannā ceva hoti gandharasasampannā ca nirudakapāyāsassa upari paṭalaṃ viya.

ก็เมื่อน้ำลดลงถึงที่ตั้งของแผ่นดินเดิม ลมมีกำลังย่อมเกิดขึ้น. ลมเหล่านั้นกักกั้นน้ำนั้นไว้โดยทำให้ไม่มีทางระบาย เหมือนน้ำที่อยู่ในธมกรก (เครื่องกรองน้ำ) ที่ปิดฝา. น้ำที่มีรสหวานเมื่อลดน้อยลง ย่อมทำให้ง้วนดินเกิดขึ้นเบื้องบน. ง้วนดินนั้นสมบูรณ์ด้วยสี และสมบูรณ์ด้วยกลิ่นและรส เหมือนฝาที่เกิดบนข้าวมธุปายาสที่ไม่มีน้ำ.

Tadā ca ābhassarabrahmaloke paṭhamatarābhinibbattā sattā āyukkhayā vā puññakkhayā vā tato cavitvā idhūpapajjanti. Te honti sayaṃpabhā antalikkhacarā. Te aggaññasutte (dī. ni. 3.119) vuttanayena taṃ rasapathaviṃ sāyitvā taṇhābhibhūtā āluppakārakaṃ paribhuñjituṃ upakkamanti. Atha nesaṃ sayaṃpabhā antaradhāyati, andhakāro hoti. Te andhakāraṃ disvā bhāyanti.

และในครั้งนั้น สัตว์ทั้งหลายที่เกิดก่อนในอาภัสสรพรหมโลก เคลื่อนจากภพนั้นเพราะสิ้นอายุหรือสิ้นบุญ แล้วมาเกิดในโลกนี้. สัตว์เหล่านั้นมีรัศมีในตัวเอง เที่ยวไปในอากาศ. สัตว์เหล่านั้นลิ้มง้วนดินนั้นตามนัยที่กล่าวไว้ในอัคคัญญสูตร ถูกตัณหาครอบงำแล้ว เริ่มเพื่อจะบริโภคเป็นคำๆ. ลำดับนั้น รัศมีในตัวเองของสัตว์เหล่านั้นก็หายไป เกิดความมืดขึ้น. สัตว์เหล่านั้นเห็นความมืดแล้วย่อมกลัว.

Tato nesaṃ bhayaṃ nāsetvā sūrabhāvaṃ janayantaṃ paripuṇṇapaṇṇāsayojanaṃ sūriyamaṇḍalaṃ pātubhavati, te taṃ disvā ‘‘ālokaṃ paṭilabhimhā’’ti haṭṭhatuṭṭhā hutvā ‘‘amhākaṃ bhītānaṃ bhayaṃ nāsetvā sūrabhāvaṃ janayanto uṭṭhito, tasmā ‘‘sūriyo hotū’’ti sūriyotvevassa nāmaṃ karonti.

ลำดับนั้น ดวงอาทิตย์มีปริมณฑลเต็ม ๕๐ โยชน์ ซึ่งกำจัดความกลัวและทำให้เกิดความกล้าหาญแก่สัตว์เหล่านั้น ย่อมปรากฏขึ้น. สัตว์เหล่านั้นเห็นดวงอาทิตย์นั้นแล้ว มีใจยินดีร่าเริงว่า "เราได้แสงสว่างแล้ว" จึงตั้งชื่อดวงอาทิตย์นั้นว่า "ดวงอาทิตย์นี้ขึ้นมาเพื่อกำจัดความกลัวของพวกเราผู้กลัวแล้ว และทำให้เกิดความกล้าหาญ เพราะฉะนั้น จงชื่อว่า 'สูริยะ' เถิด" ดังนี้.

Atha sūriye divasaṃ ālokaṃ katvā atthaṅgate yampi ālokaṃ labhimhā, sopi no naṭṭhoti puna bhītā honti. Tesaṃ evaṃ hoti ‘‘sādhu vatassa sace aññaṃ ālokaṃ labheyyāmā’’ti. Tesaṃ cittaṃ ñatvā viya ekūnapaṇṇāsayojanaṃ candamaṇḍalaṃ pātubhavati. Te taṃ disvā bhiyyoso mattāya haṭṭhatuṭṭhā hutvā ‘‘amhākaṃ chandaṃ ñatvā viya uṭṭhito, tasmā cando hotū’’ti candotvevassa nāmaṃ karonti. Evaṃ candimasūriyesu pātubhūtesu nakkhattāni tārakarūpāni pātubhavanti.

ลำดับนั้น เมื่อดวงอาทิตย์ทำแสงสว่างตลอดวันแล้วตกไป สัตว์เหล่านั้นก็กลัวอีกว่า "แสงสว่างใดที่เราได้แล้ว แม้แสงสว่างนั้นก็หายไปจากเราแล้ว". สัตว์เหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า "ถ้าเราพึงได้แสงสว่างอื่นอีก ก็คงจะดีหนอ". ดวงจันทร์มีปริมณฑล ๔๙ โยชน์ ราวกับรู้ความคิดของสัตว์เหล่านั้น ย่อมปรากฏขึ้น. สัตว์เหล่านั้นเห็นดวงจันทร์นั้นแล้ว มีใจยินดีร่าเริงยิ่งขึ้นไปอีก จึงตั้งชื่อดวงจันทร์นั้นว่า "ดวงจันทร์นี้ขึ้นมาราวกับรู้ความพอใจของเรา เพราะฉะนั้น จงชื่อว่า 'จันทะ' เถิด" ดังนี้. เมื่อดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ปรากฏขึ้นแล้วอย่างนี้ หมู่ดาวนักษัตรและดาวต่างๆ ก็ปรากฏขึ้น.

Tato pabhuti rattindivā paññāyanti, anukkamena ca māsaddhamāsautusaṃvaccharā. Candimasūriyānaṃ pana pātubhūtadivaseyeva sinerucakkavāḷahimavantapabbatā pātubhavanti. Te ca kho apubbaṃ acarimaṃ phagguṇapuṇṇamadivaseyeva pātubhavanti. Kathaṃ? Yathā nāma kaṅgubhatte paccamāne ekappahāreneva pupphuḷakāni uṭṭhahanti. Eke padesā thūpathūpā honti, eke ninnaninnā, eke samasamā. Evamevaṃ thūpathūpaṭṭhāne pabbatā honti, ninnaninnaṭṭhāne samuddā, samasamaṭṭhāne dīpāti.

จำเดิมแต่นั้นมา กลางคืนและกลางวันก็ปรากฏขึ้น และโดยลำดับ เดือน กึ่งเดือน ฤดู และปีก็ปรากฏขึ้น ก็ในวันแห่งการปรากฏขึ้นของพระจันทร์และพระอาทิตย์นั่นเอง ภูเขาสิเนรุ ภูเขาจักรวาล และภูเขาหิมพานต์ก็ปรากฏขึ้น และสิ่งเหล่านั้นก็ปรากฏขึ้นพร้อมกันไม่ก่อนไม่หลังกันในวันเพ็ญเดือนผัคคุณะนั่นเอง อย่างไรเล่า? เปรียบเหมือนเมื่อหุงข้าวฟ่าง ฟองข้าวก็เดือดขึ้นพร้อมกันทีเดียว บางแห่งก็เป็นที่นูนขึ้น บางแห่งก็เป็นที่ลุ่มลง บางแห่งก็เป็นที่ราบเรียบ ฉันใดก็ฉันนั้น ในที่ที่นูนขึ้นก็กลายเป็นภูเขา ในที่ที่ลุ่มลงก็กลายเป็นมหาสมุทร ในที่ที่ราบเรียบก็กลายเป็นทวีป

Atha tesaṃ sattānaṃ rasapathaviṃ paribhuñjantānaṃ kamena ekacce vaṇṇavanto, ekacce dubbaṇṇā honti. Tattha vaṇṇavanto dubbaṇṇe atimaññanti. Tesaṃ atimānapaccayā sāpi rasapathavī antaradhāyati. Bhūmipappaṭako pātubhavati. Atha nesaṃ teneva nayena sopi antaradhāyati. Padālatā pātubhavati. Teneva nayena sāpi antaradhāyati. Akaṭṭhapāko sāli pātubhavati akaṇo athuso suddho sugandho taṇḍulapphalo.

ครั้งนั้น เมื่อสัตว์เหล่านั้นบริโภคง้วนดินอยู่ โดยลำดับ บางพวกมีผิวพรรณดี บางพวกมีผิวพรรณทราม ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น พวกที่มีผิวพรรณดีก็ดูหมิ่นพวกที่มีผิวพรรณทราม เพราะความถือตัวของสัตว์เหล่านั้น ง้วนดินนั้นจึงหายไป กะบิดินได้ปรากฏขึ้น ครั้งนั้น กะบิดินนั้นก็หายไปโดยนัยนั้นเหมือนกัน เครือดินได้ปรากฏขึ้น โดยนัยนั้นเหมือนกัน เครือดินนั้นก็หายไป ข้าวสาลีที่สุกเองในที่ที่ไม่ได้ไถ ไม่มีรำ ไม่มีแกลบ บริสุทธิ์ มีกลิ่นหอม มีเมล็ดเป็นข้าวสาร ได้ปรากฏขึ้น

Tato nesaṃ bhājanāni uppajjanti. Te sāliṃ bhājane ṭhapetvā pāsāṇapiṭṭhiyā ṭhapenti, sayameva jālasikhā uṭṭhahitvā taṃ pacati. So hoti odano sumanajātipupphasadiso, na tassa sūpena vā byañjanena vā karaṇīyaṃ atthi. Yaṃ yaṃ rasaṃ bhuñjitukāmā honti, taṃ taṃ rasova hoti. Tesaṃ taṃ oḷārikaṃ āhāraṃ āharayataṃ tato pabhuti muttakarīsaṃ sañjāyati. Atha nesaṃ tassa nikkhamanatthāya vaṇamukhāni pabhijjanti, purisassa purisabhāvo, itthiyāpi itthibhāvo pātubhavati.

ลำดับนั้น ภาชนะทั้งหลายได้เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น สัตว์เหล่านั้นใส่ข้าวสาลีลงในภาชนะแล้วตั้งไว้บนแผ่นหิน เปลวไฟก็ลุกขึ้นเองหุงข้าวนั้น ข้าวสุกนั้นเป็นเช่นกับดอกมะลิ ไม่มีกิจที่จะต้องทำด้วยแกงหรือกับข้าวเลย สัตว์เหล่านั้นปรารถนาจะบริโภครสใดๆ ก็เกิดเป็นรสนั้นๆ ขึ้นมา เมื่อสัตว์เหล่านั้นบริโภคอาหารหยาบนั้น จำเดิมแต่นั้นมา มูตรและกรีสก็ได้เกิดขึ้น ครั้งนั้น เพื่อจะขับถ่ายมูตรและกรีสนั้น ช่องทวารก็แตกออก ความเป็นชายปรากฏแก่บุรุษ แม้ความเป็นหญิงก็ปรากฏแก่สตรี

Tatra sudaṃ itthī purisaṃ, puriso ca itthiṃ ativelaṃ upanijjhāyati. Tesaṃ ativelaṃ upanijjhāyanapaccayā kāmapariḷāho uppajjati. Tato methunadhammaṃ paṭisevanti. Te asaddhammapaṭisevanapaccayā viññūhi garahiyamānā viheṭhiyamānā tassa asaddhammassa paṭicchādanahetu agārāni karonti. Te agāraṃ ajjhāvasamānā anukkamena aññatarassa alasajātikassa sattassa diṭṭhānugatiṃ āpajjantā sannidhiṃ karonti. Tato pabhuti kaṇopi thusopi taṇḍulaṃ pariyonandhati, lāyitaṭṭhānampi na paṭivirūhati.

ในกาลนั้นแล หญิงย่อมเพ่งดูบุรุษ และบุรุษก็เพ่งดูหญิงเกินเวลาอันควร เพราะการเพ่งดูกันเกินเวลาอันควรของสัตว์เหล่านั้น ความเร่าร้อนเพราะกามจึงเกิดขึ้น ลำดับนั้น สัตว์เหล่านั้นก็เสพเมถุนธรรม เพราะเหตุแห่งการเสพอสัทธรรมนั้น สัตว์เหล่านั้นถูกวิญญูชนติเตียนเบียดเบียนอยู่ จึงสร้างเรือนขึ้นเพื่อจะปกปิดอสัทธรรมนั้น สัตว์เหล่านั้นเมื่ออาศัยอยู่ในเรือน โดยลำดับ ก็ได้ถือตามเยี่ยงอย่างของสัตว์ผู้เกียจคร้านตนหนึ่ง ทำการสะสมอาหารไว้ จำเดิมแต่นั้นมา ทั้งรำและแกลบก็หุ้มห่อข้าวสาร แม้ในที่ที่เกี่ยวแล้ว ข้าวก็ไม่งอกขึ้นอีก

Te sannipatitvā anutthunanti ‘‘pāpakā vata bho dhammā sattesu pātubhūtā, mayaṃ hi pubbe manomayā ahumhā’’ti aggaññasutte (dī. ni. 3.128) vuttanayena vitthāretabbaṃ. Tato mariyādaṃ ṭhapenti. Atha aññataro satto aññassa bhāgaṃ adinnaṃ ādiyati. Taṃ dvikkhattuṃ paribhāsetvā tatiyavāre pāṇileṭṭudaṇḍehi paharanti. Te evaṃ adinnādānagarahamusāvādadaṇḍādānesu uppannesu sannipatitvā cintayanti ‘‘yaṃnūna mayaṃ ekaṃ sattaṃ sammanneyyāma, yo no sammā khīyitabbaṃ khīyeyya, garahitabbaṃ garaheyya, pabbājetabbaṃ pabbājeyya, mayaṃ panassa sālīnaṃ bhāgaṃ anuppadassāmā’’ti.

สัตว์เหล่านั้นประชุมกันแล้วคร่ำครวญว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ ธรรมอันลามกปรากฏขึ้นในหมู่สัตว์แล้วหนอ เพราะว่าในกาลก่อน พวกเราสำเร็จด้วยใจ" ดังนี้ พึงขยายความตามนัยที่ตรัสไว้ในอัคคัญญสูตร ลำดับนั้น สัตว์เหล่านั้นได้ตั้งเขตแดนขึ้น ครั้งนั้น สัตว์ตนหนึ่งได้ถือเอาส่วนของผู้อื่นที่เขาไม่ให้ สัตว์เหล่านั้นบริภาษสัตว์นั้นสองครั้ง แล้วในครั้งที่สาม ก็ประหารด้วยฝ่ามือ ก้อนดิน และท่อนไม้ เมื่อการลักทรัพย์ การติเตียน การพูดเท็จ และการถือท่อนไม้เกิดขึ้นอย่างนี้แล้ว สัตว์เหล่านั้นจึงประชุมกันคิดว่า "ไฉนหนอ พวกเราพึงสมมติสัตว์ผู้หนึ่ง ซึ่งจะพึงขู่เข็ญ ติเตียน และขับไล่คนที่ควรขู่เข็ญ ควรติเตียน และควรขับไล่โดยชอบ ส่วนพวกเราจะแบ่งส่วนข้าวสาลีให้แก่ผู้นั้น"

Evaṃ katasanniṭṭhānesu pana sattesu imasmiṃ tāva kappe ayameva bhagavā bodhisattabhūto tena samayena tesu sattesu abhirūpataro ca dassanīyataro ca mahesakkhataro ca buddhisampanno paṭibalo niggahapaggahaṃ kātuṃ. Te taṃ upasaṅkamitvā yācitvā sammanniṃsu. So tena mahājanena sammatoti mahāsammato, khettānaṃ adhipatīti khattiyo, dhammena samena pare rañjetīti rājāti tīhi nāmehi paññāyittha. Yañhi loke acchariyaṭṭhānaṃ, bodhisattova tattha ādipurisoti evaṃ bodhisattaṃ ādiṃ katvā khattiyamaṇḍale saṇṭhite anupubbena brāhmaṇādayopi vaṇṇā saṇṭhahiṃsu.

ก็ในบรรดาสัตว์ผู้ได้ตกลงกันอย่างนั้นแล้ว ในกัปนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้เองผู้เป็นพระโพธิสัตว์ ในสมัยนั้น เป็นผู้มีรูปงามยิ่งกว่า น่าดูยิ่งกว่า มีศักดิ์ใหญ่ยิ่งกว่า และสมบูรณ์ด้วยปัญญากว่าสัตว์เหล่านั้น สามารถที่จะข่มและยกย่องได้ สัตว์เหล่านั้นเข้าไปหาพระโพธิสัตว์นั้นแล้ว อ้อนวอนสมมติขึ้น พระโพธิสัตว์นั้นอันมหาชนสมมติแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า มหาสมมติ เป็นใหญ่แห่งเขตทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กษัตริย์ ย่อมยังชนเหล่าอื่นให้ยินดีโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ราชา ได้ปรากฏชื่อด้วยนาม ๓ อย่างนี้ จริงอยู่ สถานที่อันน่าอัศจรรย์ใดในโลก พระโพธิสัตว์เท่านั้นเป็นบุรุษคนแรกในสถานที่นั้น ด้วยประการฉะนี้ เมื่อหมู่กษัตริย์ตั้งขึ้นแล้วโดยมีพระโพธิสัตว์เป็นเบื้องต้น วรรณะทั้งหลายมีพราหมณ์เป็นต้นก็ได้ตั้งขึ้นโดยลำดับ

Tattha kappavināsakamahāmeghato yāva jālupacchedo, idamekaṃ asaṅkhyeyyaṃ saṃvaṭṭoti vuccati.

ในบรรดากัปเหล่านั้น ช่วงเวลาตั้งแต่ฝนล้างโลกตกจนถึงเปลวไฟดับไป อสงไขยหนึ่งนี้เรียกว่า สังวัฏฏกัป

Kappavināsakajālupacchedato yāva koṭisatasahassacakkavāḷaparipūrako sampattimahāmegho, idaṃ dutiyaṃ asaṅkhyeyyaṃ saṃvaṭṭaṭṭhāyīti vuccati.

ช่วงเวลาตั้งแต่เปลวไฟที่ทำลายกัปดับไปจนถึงฝนสร้างโลกที่ทำให้แสนโกฏิจักรวาลเต็มบริบูรณ์ตก อสงไขยที่สองนี้เรียกว่า สังวัฏฏัฏฐายีกัป

Sampattimahāmeghato yāva candimasūriyapātubhāvo, idaṃ tatiyaṃ asaṅkhyeyyaṃ vivaṭṭoti vuccati.

ช่วงเวลาตั้งแต่ฝนสร้างโลกตกจนถึงการปรากฏขึ้นของพระจันทร์และพระอาทิตย์ อสงไขยที่สามนี้เรียกว่า วิวัฏฏกัป

Candimasūriyapātubhāvato yāva puna kappavināsakamahāmegho, idaṃ catutthaṃ asaṅkhyeyyaṃ vivaṭṭaṭṭhāyīti vuccati. Imāni cattāri asaṅkhyeyyāni eko mahākappo hoti. Evaṃ tāva agginā vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ.

ช่วงเวลาตั้งแต่การปรากฏขึ้นของพระจันทร์และพระอาทิตย์จนถึงฝนล้างโลกตกอีกครั้ง อสงไขยที่สี่นี้เรียกว่า วิวัฏฏัฏฐายีกัป อสงไขยทั้งสี่นี้เป็นหนึ่งมหากัป พึงทราบความพินาศและความตั้งอยู่ด้วยไฟอย่างนี้ก่อน

407. Yasmiṃ pana samaye kappo udakena nassati, āditova kappavināsakamahāmegho uṭṭhahitvāti pubbe vuttanayeneva vitthāretabbaṃ. Ayaṃ pana viseso, yathā tattha dutiyasūriyo, evamidha kappavināsako khārudakamahāmegho vuṭṭhāti. So ādito sukhumaṃ sukhumaṃ vassanto anukkamena mahādhārāhi koṭisatasahassacakkavāḷānaṃ pūrento vassati. Khārudakena phuṭṭhaphuṭṭhā pathavīpabbatādayo vilīyanti, udakaṃ samantato vātehi dhāriyati. Pathavito yāva dutiyajjhānabhūmiṃ udakaṃ gaṇhāti. Tattha tayopi brahmaloke vilīyāpetvā subhakiṇhe āhacca tiṭṭhati. Taṃ yāva aṇumattampi saṅkhāragataṃ atthi, tāva na vūpasammati. Udakānugataṃ pana sabbasaṅkhāragataṃ abhibhavitvā sahasā vūpasammati antaradhānaṃ gacchati. Heṭṭhāākāsena saha upariākāso eko hoti mahandhakāroti sabbaṃ vuttasadisaṃ. Kevalaṃ panidha ābhassarabrahmalokaṃ ādiṃ katvā loko pātubhavati. Subhakiṇhato ca cavitvā ābhassaraṭṭhānādīsu sattā nibbattanti.

407. ก็ในสมัยใด กัปพินาศไปเพราะน้ำ, พึงขยายความตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในหนหลังว่า มหาเมฆอันยังกัปให้พินาศตั้งขึ้นแล้วตั้งแต่ต้นทีเดียว. แต่ในเรื่องนี้มีความแปลกกันดังนี้ คือ ในกัปที่พินาศเพราะไฟนั้น มีพระอาทิตย์ดวงที่ ๒ ปรากฏขึ้นฉันใด, ในกัปที่พินาศเพราะน้ำนี้ ก็มีมหาเมฆคือฝนน้ำเค็มอันยังกัปให้พินาศตั้งขึ้นฉันนั้น. มหาเมฆนั้นเบื้องต้นตกลงมาเป็นฝนละเอียดๆ โดยลำดับแล้วก็ตกลงมาเป็นห่าฝนใหญ่เต็มทั่วแสนโกฏิจักรวาล. แผ่นดิน ภูเขา เป็นต้น ที่ถูกน้ำเค็มนั้นแล้วๆ ก็ละลายไป, ลมทั้งหลายย่อมพยุงน้ำไว้โดยรอบ. น้ำท่วมตั้งแต่แผ่นดินจนถึงทุติยฌานภูมิ. ในพรหมโลกนั้น น้ำยังพรหมโลกทั้ง ๓ ให้ละลายไปแล้ว ก็หยุดตั้งอยู่จรดสุภกิณหพรหม. ตราบใดที่สังขารแม้ประมาณเท่าอณูยังมีอยู่, ตราบนั้น น้ำนั้นก็ยังไม่สงบ. แต่ครั้นครอบงำสังขารทั้งหมดอันเนื่องด้วยน้ำแล้ว ก็สงบหายไปโดยฉับพลัน. อากาศเบื้องบนกับอากาศเบื้องล่างรวมเป็นอันเดียวกัน เกิดเป็นความมืดมิด ทั้งหมดนี้เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว. เพียงแต่ในกัปนี้ โลกปรากฏขึ้นโดยเริ่มตั้งแต่อาภัสสรพรหมโลก. และสัตว์ทั้งหลายจุติจากสุภกิณหพรหมแล้ว ก็บังเกิดในที่ทั้งหลายมีอาภัสสรภูมิเป็นต้น.

Tattha kappavināsakamahāmeghato yāva kappavināsakudakūpacchedo, idamekaṃ asaṅkhyeyyaṃ. Udakūpacchedato yāva sampattimahāmegho, idaṃ dutiyaṃ asaṅkhyeyyaṃ. Sampattimahāmeghato…pe… imāni cattāri asaṅkhyeyyāni eko mahākappo hoti. Evaṃ udakena vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ.

ในกัปที่พินาศเพราะน้ำนั้น, ระยะเวลาตั้งแต่กัปวินาศมหาเมฆตั้งขึ้นจนถึงน้ำอันยังกัปให้พินาศขาดสายไป, นี้เป็นอสงไขยหนึ่ง. ระยะเวลาตั้งแต่น้ำขาดสายไปจนถึงสัมปัตติมหาเมฆ (เมฆที่ทำให้กัปกลับเจริญ) ตั้งขึ้น, นี้เป็นอสงไขยที่สอง. ระยะเวลาตั้งแต่สัมปัตติมหาเมฆตั้งขึ้น...ฯลฯ... อสงไขยทั้งสี่เหล่านี้เป็นหนึ่งมหากัป. พึงทราบความพินาศและความตั้งอยู่แห่งกัปเพราะน้ำ ด้วยประการฉะนี้.

408. Yasmiṃ samaye kappo vātena vinassati, āditova kappavināsakamahāmegho uṭṭhahitvāti pubbe vuttanayeneva vitthāretabbaṃ. Ayaṃ pana viseso, yathā tattha dutiyasūriyo, evamidha kappavināsanatthaṃ vāto samuṭṭhāti. So paṭhamaṃ thūlarajaṃ uṭṭhāpeti. Tato saṇharajaṃ sukhumavālikaṃ thūlavālikaṃ sakkharapāsāṇādayoti yāva kūṭāgāramatte pāsāṇe visamaṭṭhāne ṭhitamahārukkhe ca uṭṭhāpeti. Te pathavito nabhamuggatā na ca puna patanti. Tattheva cuṇṇavicuṇṇā hutvā abhāvaṃ gacchanti.

408. ในสมัยใด กัปพินาศไปเพราะลม, พึงขยายความตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในหนหลังว่า มหาเมฆอันยังกัปให้พินาศตั้งขึ้นแล้วตั้งแต่ต้นทีเดียว. แต่ในเรื่องนี้มีความแปลกกันดังนี้ คือ ในกัปที่พินาศเพราะไฟนั้น มีพระอาทิตย์ดวงที่ ๒ ปรากฏขึ้นฉันใด, ในกัปที่พินาศเพราะลมนี้ ก็มีลมตั้งขึ้นเพื่อทำลายกัปฉันนั้น. ลมนั้นเบื้องต้นพัดให้ฝุ่นหยาบฟุ้งขึ้น. ต่อจากนั้นก็พัดให้ฝุ่นละเอียด ทรายละเอียด ทรายหยาบ กรวด หิน เป็นต้น จนกระทั่งถึงก้อนหินขนาดเท่าเรือนยอด และต้นไม้ใหญ่ที่ตั้งอยู่ในพื้นที่ไม่สม่ำเสมอให้ฟุ้งขึ้น. สิ่งเหล่านั้นลอยขึ้นจากแผ่นดินสู่ท้องฟ้าแล้วก็ไม่ตกลงมาอีก. ณ ที่นั้นเอง สิ่งเหล่านั้นก็กลายเป็นผุยผงถึงความไม่มีไป.

Athānukkamena heṭṭhā mahāpathaviyā vāto samuṭṭhahitvā pathaviṃ parivattetvā uddhaṃmūlaṃ katvā ākāse khipati. Yojanasatappamāṇāpi pathavippadesā dviyojanatiyojanacatuyojanapañcayojanasatappamāṇāpi bhijjitvā vātavegena khittā ākāseyeva cuṇṇavicuṇṇā hutvā abhāvaṃ gacchanti. Cakkavāḷapabbatampi sinerupabbatampi vāto ukkhipitvā ākāse khipati. Te aññamaññaṃ abhihantvā cuṇṇavicuṇṇā hutvā vinassanti. Eteneva upāyena bhummaṭṭhakavimānāni ca ākāsaṭṭhakavimānāni ca vināsento chakāmāvacaradevaloke vināsetvā koṭisatasahassacakkavāḷāni vināseti. Tattha cakkavāḷā cakkavāḷehi himavantā himavantehi sinerū sinerūhi aññamaññaṃ samāgantvā cuṇṇavicuṇṇā hutvā vinassanti. Pathavito yāva tatiyajjhānabhūmiṃ vāto gaṇhāti. Tattha tayopi brahmaloke vināsetvā vehapphalaṃ āhacca tiṭṭhati. Evaṃ sabbasaṅkhāragataṃ vināsetvā sayampi vinassati. Heṭṭhāākāsena saha upariākāso eko hoti mahandhakāroti sabbaṃ vuttasadisaṃ. Idha pana subhakiṇhabrahmalokaṃ ādiṃ katvā loko pātubhavati. Vehapphalato ca cavitvā subhakiṇhaṭṭhānādīsu sattā nibbattanti.

ลำดับนั้น ลมเกิดขึ้นข้างใต้มหาปฐพี พลิกแผ่นดินกลับเอาข้างล่างขึ้นบนแล้วซัดไปในอากาศ. แม้แผ่นดินส่วนที่มีประมาณร้อยโยชน์ สองร้อยโยชน์ สามร้อยโยชน์ สี่ร้อยโยชน์ ห้าร้อยโยชน์ ก็แตกสลาย ถูกกำลังลมซัดไปในอากาศนั่นเอง กลายเป็นผุยผงถึงความไม่มีไป. ลมยังยกเอาภูเขาจักรวาลและภูเขาสิเนรุซัดไปในอากาศ. ภูเขาเหล่านั้นกระทบกันและกัน กลายเป็นผุยผงพินาศไป. ด้วยอุบายนี้เอง ลมทำลายวิมานที่ตั้งอยู่บนพื้นดินและวิมานที่ตั้งอยู่ในอากาศ ทำลายเทวโลกชั้นกามาวจร ๖ ชั้น แล้วทำลายแสนโกฏิจักรวาล. ในจักรวาลเหล่านั้น ภูเขาจักรวาลกระทบกับภูเขาจักรวาล ภูเขาหิมพานต์กระทบกับภูเขาหิมพานต์ ภูเขาสิเนรุกระทบกับภูเขาสิเนรุ มาประชุมกันแล้วกลายเป็นผุยผงพินาศไป. ลมทำลายตั้งแต่แผ่นดินจนถึงตติยฌานภูมิ. ในพรหมโลกนั้น ลมทำลายพรหมโลกทั้ง ๓ ชั้นแล้ว ก็หยุดตั้งอยู่จรดเวหัปผลพรหม. ครั้นทำลายสังขารทั้งหมดอย่างนี้แล้ว ตนเองก็พินาศไปด้วย. ความว่า อากาศเบื้องบนกับอากาศเบื้องล่างรวมเป็นอันเดียวกัน เกิดเป็นความมืดมิด ทั้งหมดนี้เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว. แต่ในกัปนี้ โลกปรากฏขึ้นโดยเริ่มตั้งแต่สุภกิณหพรหมโลก. และสัตว์ทั้งหลายจุติจากเวหัปผลพรหมแล้ว ก็บังเกิดในที่ทั้งหลายมีสุภกิณหภูมิเป็นต้น.

Tattha kappavināsakamahāmeghato yāva kappavināsakavātūpacchedo, idamekaṃ asaṅkhyeyyaṃ. Vātūpacchedato yāva sampattimahāmegho, idaṃ dutiyaṃ asaṅkhyeyyaṃ…pe… imāni cattāri asaṅkhyeyyāni eko mahākappo hoti. Evaṃ vātena vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ.

ในกัปที่พินาศเพราะลมนั้น, ระยะเวลาตั้งแต่กัปวินาศมหาเมฆตั้งขึ้นจนถึงลมอันยังกัปให้พินาศขาดสายไป, นี้เป็นอสงไขยหนึ่ง. ระยะเวลาตั้งแต่ลมขาดสายไปจนถึงสัมปัตติมหาเมฆตั้งขึ้น, นี้เป็นอสงไขยที่สอง...ฯลฯ... อสงไขยทั้งสี่เหล่านี้เป็นหนึ่งมหากัป. พึงทราบความพินาศและความตั้งอยู่แห่งกัปเพราะลม ด้วยประการฉะนี้.

409. Kiṃkāraṇā evaṃ loko vinassati? Akusalamūlakāraṇā. Akusalamūlesu hi ussannesu evaṃ loko vinassati. So ca kho rāge ussannatare agginā vinassati. Dose ussannatare udakena vinassati. Keci pana dose ussannatare agginā. Rāge ussannatare udakenāti vadanti. Mohe ussannatare vātena vinassati. Evaṃ vinassantopi ca nirantarameva sattavāre agginā vinassati. Aṭṭhame vāre udakena. Puna sattavāre agginā. Aṭṭhame vāre udakenāti evaṃ aṭṭhame aṭṭhame vāre vinassanto sattakkhattuṃ udakena vinassitvā puna sattavāre agginā nassati. Ettāvatā tesaṭṭhi kappā atītā honti. Etthantare udakena nassanavāraṃ sampattampi paṭibāhitvā laddhokāso vāto paripuṇṇacatusaṭṭhikappāyuke subhakiṇhe viddhaṃsento lokaṃ vināseti.

409. ถามว่า เพราะเหตุไร โลกจึงพินาศอย่างนี้? ตอบว่า เพราะอกุศลมูลเป็นเหตุ. จริงอยู่ เมื่ออกุศลมูลทั้งหลายมีกำลังกล้าขึ้น โลกย่อมพินาศอย่างนี้. ก็โลกนั้น เมื่อราคะมีกำลังกล้ากว่า ย่อมพินาศด้วยไฟ. เมื่อโทสะมีกำลังกล้ากว่า ย่อมพินาศด้วยน้ำ. แต่บางพวกกล่าวว่า เมื่อโทสะมีกำลังกล้ากว่า ย่อมพินาศด้วยไฟ, เมื่อราคะมีกำลังกล้ากว่า ย่อมพินาศด้วยน้ำ. เมื่อโมหะมีกำลังกล้ากว่า ย่อมพินาศด้วยลม. และแม้เมื่อพินาศอย่างนี้ โลกย่อมพินาศด้วยไฟติดต่อกันเจ็ดครั้ง. ในครั้งที่แปด พินาศด้วยน้ำ. อีกเจ็ดครั้งพินาศด้วยไฟ. ในครั้งที่แปด พินาศด้วยน้ำ. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อพินาศในครั้งที่แปดๆ ไปอย่างนี้ ครั้นพินาศด้วยน้ำครบเจ็ดครั้งแล้ว ก็พินาศด้วยไฟอีกเจ็ดครั้ง. ด้วยกาลประมาณเท่านี้ กัปหกสิบสามกัปย่อมล่วงไป. ในระหว่างนี้ แม้เมื่อวาระที่จะพินาศด้วยน้ำมาถึง ลมที่ได้โอกาสก็เข้าป้องกันไว้ แล้วทำลายโลกโดยทำลายสุภกิณหพรหมผู้มีอายุครบหกสิบสี่กัป.

410. Pubbenivāsaṃ anussarantopi ca kappānussaraṇako bhikkhu etesu kappesu anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe anussarati. Kathaṃ? ‘‘Amutrāsi’’ntiādinā (dī. ni. 1.244) nayena.

410. ก็แม้ภิกษุผู้ระลึกถึงกัป เมื่อระลึกถึงปุพเพนิวาส ย่อมระลึกถึงสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง วิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง สังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ในกัปเหล่านี้. ระลึกได้อย่างไร? ระลึกได้โดยนัยเป็นต้นว่า "ในภพโน้น เราได้เป็นอย่างนั้น"

Tattha amutrāsinti amumhi saṃvaṭṭakappe ahaṃ amumhi bhave vā yoniyā vā gatiyā vā viññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā sattanikāye vā āsiṃ. Evaṃnāmoti tisso vā phusso vā. Evaṃgottoti kaccāno vā kassapo vā. Idamassa atītabhave attano nāmagottānussaraṇavasena vuttaṃ. Sace pana tasmiṃ kāle attano vaṇṇasampattiṃ vā lūkhapaṇītajīvikabhāvaṃ vā sukhadukkhabahulataṃ vā appāyukadīghāyukabhāvaṃ vā anussaritukāmo hoti, tampi anussaratiyeva. Tenāha ‘‘evaṃvaṇṇo…pe… evamāyupariyanto’’ti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อมุตฺราสึ คือ เราได้เคยเป็นแล้วในสังวัฏฏกัปชื่อโน้น ในภพชื่อโน้นบ้าง ในกำเนิดบ้าง ในคติบ้าง ในวิญญาณฐิติบ้าง ในสัตตาวาสบ้าง หรือในหมู่สัตว์บ้าง บทว่า เอวํนาโม คือ (เรา) มีชื่อว่าติสสะบ้าง ผุสสะบ้าง บทว่า เอวํโคตฺโต คือ (เรา) มีโคตรว่ากัจจานะบ้าง กัสสปะบ้าง คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยเป็นการระลึกถึงชื่อและโคตรของตนในภพก่อนของภิกษุนั้น ก็ถ้าในกาลนั้น เธอปรารถนาจะระลึกถึงความถึงพร้อมแห่งวรรณะของตนบ้าง ความเป็นอยู่เลวหรือประณีตบ้าง ความมีสุขทุกข์มากบ้าง ความมีอายุสั้นหรือยืนยาวบ้าง เธอก็ย่อมระลึกถึงเรื่องทั้งหมดนั้นได้ทีเดียว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘เอวํวณฺโณ...ฯลฯ...เอวมายุปริยนฺโต’ ดังนี้

Tattha evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā. Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā. Evaṃ sukhadukkhapaṭisaṃvedīti anekappakārena kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisādippabhedānaṃ vā sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī. Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparimāṇāyupariyanto vā caturāsītikappasatasahassāyupariyanto vā. So tato cuto amutra udapādinti sohaṃ tato bhavato yonito gatito viññāṇaṭṭhitito sattāvāsato sattanikāyato vā cuto puna amukasmiṃ nāma bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā udapādiṃ. Tatrāpāsinti atha tatrāpi bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā puna ahosiṃ. Evaṃnāmotiādi vuttanayameva.

ในบทเหล่านั้น บทว่า เอวํวณฺโณ คือ (เรา) มีวรรณะขาวบ้าง มีวรรณะเหลืองทองบ้าง บทว่า เอวมาหาโร คือ (เรา) มีข้าวสาลีและเนื้อเป็นอาหารบ้าง มีผลไม้ที่หล่นเองเป็นอาหารบ้าง บทว่า เอวํ สุขทุกฺขปฏิสํเวที คือ (เรา) ได้เสวยสุขและทุกข์ทางกายและทางใจ อันมีประเภทต่างๆ คือ ที่เจือด้วยอามิสและไม่เจือด้วยอามิสเป็นต้น โดยประการต่างๆ บทว่า เอวมายุปริยนฺโต คือ (เรา) มีอายุขัยกำหนดร้อยปีบ้าง มีอายุขัยแปดหมื่นสี่พันกัปบ้าง บทว่า โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ คือ เรานั้นจุติจากภพนั้น จากกำเนิดนั้น จากคตินั้น จากวิญญาณฐิตินั้น จากสัตตาวาสนั้น หรือจากหมู่สัตว์นั้นแล้ว ได้บังเกิดอีกในภพชื่อโน้น ในกำเนิด ในคติ ในวิญญาณฐิติ ในสัตตาวาส หรือในหมู่สัตว์ บทว่า ตตฺราปาสึ คือ ครั้งนั้น แม้ในภพนั้น ในกำเนิด ในคติ ในวิญญาณฐิติ ในสัตตาวาส หรือในหมู่สัตว์นั้น เราก็ได้เป็นอีก บทว่า เอวํนาโม เป็นต้น ก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง

Apica yasmā amutrāsinti idaṃ anupubbena ārohantassa yāvadicchakaṃ anussaraṇaṃ. So tato cutoti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ, tasmā ‘‘idhūpapanno’’ti imissā idhūpapattiyā anantaramevassa upapattiṭṭhānaṃ sandhāya ‘‘amutra udapādi’’nti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tatrāpāsinti evamādi panassa tatra imissā upapattiyā anantare upapattiṭṭhāne nāmagottādīnaṃ anussaraṇadassanatthaṃ vuttaṃ. So tato cuto idhūpapannoti svāhaṃ tato anantarūpapattiṭṭhānato cuto idha asukasmiṃ nāma khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbattoti. Itīti evaṃ. Sākāraṃ sauddesanti nāmagottavasena sauddesaṃ, vaṇṇādivasena sākāraṃ. Nāmagottena hi satto tisso kassapoti uddisīyati. Vaṇṇādīhi sāmo odātoti nānattato paññāyati. Tasmā nāmagottaṃ uddeso, itare ākārā. Anekavihitaṃ pubbenivāsamanussaratīti idaṃ uttānatthamevāti.

อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุว่า การระลึกถึงนี้ว่า อมุตฺราสึ เป็นการระลึกถึงตามลำดับเท่าที่ต้องการของผู้ที่ย้อนรอยขึ้นไปโดยลำดับ ส่วนการพิจารณาว่า โส ตโต จุโต เป็นการพิจารณาของผู้ที่กลับลงมา เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า คำว่า อมุตฺร อุทปาทิ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงสถานที่บังเกิดของภิกษุนั้นอันเกิดขึ้นถัดจากอุบัติในภพนี้ว่า อิธูปปนฺโน ส่วนคำว่า ตตฺราปาสึ เป็นต้นนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงการระลึกถึงชื่อและโคตรเป็นต้นในสถานที่บังเกิดนั้น อันเกิดขึ้นถัดจากอุบัติในภพนี้ของภิกษุนั้น บทว่า โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน คือ เรานั้นจุติจากสถานที่บังเกิดอันเกิดขึ้นถัดจากภพนี้แล้ว มาบังเกิดในตระกูลกษัตริย์หรือตระกูลพราหมณ์ชื่อโน้นในภพนี้ บทว่า อิติ คือ อย่างนี้ บทว่า สอากาํร สอุทฺเทสํ คือ พร้อมทั้งการระบุโดยนัยแห่งชื่อและโคตร พร้อมทั้งอาการโดยนัยแห่งวรรณะเป็นต้น จริงอยู่ สัตว์ย่อมถูกระบุด้วยชื่อและโคตรว่า (ผู้นี้) ชื่อติสสะ (ผู้นี้) โคตรกัสสปะ (แต่) ย่อมปรากฏโดยความแตกต่างกันด้วยวรรณะเป็นต้นว่า (ผู้นี้) มีผิวคล้ำ (ผู้นี้) มีผิวขาว เพราะฉะนั้น ชื่อและโคตรจึงเป็นอุเทส (สิ่งที่ต้องระบุ) ส่วนที่เหลือเป็นอาการ (ลักษณะที่ปรากฏ) คำว่า อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสมนุสฺสรติ นี้ มีเนื้อความตื้นดีแล้ว

Pubbenivāsānussatiñāṇakathā niṭṭhitā.

ปุพเพนิวาสานุสสติญาณกถา จบ

Cutūpapātañāṇakathā

จุตูปปาตญาณกถา

411. Sattānaṃ cutūpapātañāṇakathāya cutūpapātañāṇāyāti (dī. ni. 1.247) cutiyā ca upapāte ca ñāṇāya. Yena ñāṇena sattānaṃ cuti ca upapāto ca ñāyati, tadatthaṃ dibbacakkhuñāṇatthanti vuttaṃ hoti. Cittaṃ abhinīharati abhininnāmetīti parikammacittaṃ abhinīharati ceva abhininnāmeti ca. Soti so katacittābhinīhāro bhikkhu. Dibbenātiādīsu pana dibbasadisattā dibbaṃ. Devatānañhi sucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇaṃ sampaṭicchanasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti. Idañcāpi vīriyabhāvanābalanibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ. Dibbavihāravasena paṭiladdhattā attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ. Ālokapariggahena mahājutikattāpi dibbaṃ. Tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ. Taṃ sabbaṃ saddasatthānusāreneva veditabbaṃ.

411. ในจุตูปปาตญาณกถาของสัตว์ทั้งหลาย บทว่า จุตูปปาตญาณาย คือ เพื่อญาณในจุติและในอุบัติ ความว่า เพื่อประโยชน์แก่ญาณนั้น อันเป็นญาณที่รู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย คือ เพื่อประโยชน์แก่ทิพพจักขุญาณ บทว่า จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ คือ ย่อมน้อมนำและโน้มไปซึ่งบริกรรมจิต บทว่า โส คือ ภิกษุนั้นผู้ได้ทำการน้อมนำจิตไปแล้ว ส่วนในบทว่า ทิพฺเพน เป็นต้น (คำว่า ทิพฺพํ) ชื่อว่าทิพย์ เพราะเป็นเช่นเดียวกับของทิพย์ จริงอยู่ ประสาทจักษุอันเป็นทิพย์ของเทวดาทั้งหลาย อันเกิดจากสุจริตกรรม ไม่ถูกดี เสมหะ และโลหิตเป็นต้นขัดขวาง จึงพ้นจากอุปกิเลส สามารถรับอารมณ์ได้แม้ในที่ไกล แม้ญาณจักษุนี้ก็เช่นกัน อันสำเร็จด้วยกำลังแห่งความเพียรและภาวนา ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าทิพย์ เพราะเป็นเช่นเดียวกับของทิพย์ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าทิพย์ เพราะได้มาด้วยอำนาจทิพพวิหาร และเพราะตนเองอาศัยทิพพวิหาร ชื่อว่าทิพย์ แม้เพราะมีความรุ่งเรืองมากด้วยการกำหนดแสงสว่าง ชื่อว่าทิพย์ แม้เพราะมีการดำเนินไปอย่างยิ่งใหญ่ด้วยการเห็นรูปที่อยู่เลยฝาเป็นต้นไป ทั้งหมดนั้น พึงทราบตามหลักสัททศาสตร์นั่นเทียว

Dassanaṭṭhena cakkhu. Cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu. Cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhaṃ. Yo hi cutimattameva passati, na upapātaṃ. So ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo upapātamattameva passati, na cutiṃ, so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo pana tadubhayaṃ passati, so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigataṃ ativattati. Tasmāssa taṃdassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti. Ubhayampi cetaṃ buddhaputtā passanti. Tena vuttaṃ ‘‘cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddha’’nti.

ชื่อว่า จักษุ เพราะอรรถว่าเห็น อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า จักษุ แม้เพราะเป็นดุจจักษุด้วยการทำกิจของจักษุ ชื่อว่า วิสุทธะ (บริสุทธิ์) เพราะเป็นเหตุแห่งความบริสุทธิ์แห่งทิฏฐิด้วยการเห็นจุติและอุบัติ จริงอยู่ ผู้ใดเห็นเพียงจุติ แต่ไม่เห็นอุบัติ ผู้นั้นย่อมยึดถืออุจเฉททิฏฐิ ผู้ใดเห็นเพียงอุบัติ แต่ไม่เห็นจุติ ผู้นั้นย่อมยึดถือทิฏฐิว่ามีสัตว์ใหม่ปรากฏขึ้น ส่วนผู้ใดเห็นทั้งสองอย่างนั้น ผู้นั้นย่อมก้าวล่วงทิฏฐิอันเป็นข้าศึกทั้งสองประการนั้นได้ เพราะเหตุนั้น การเห็นของผู้นั้นจึงเป็นเหตุแห่งความบริสุทธิ์แห่งทิฏฐิ และพระพุทธบุตรทั้งหลายย่อมเห็นทั้งสองอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ชื่อว่า วิสุทธะ เพราะเป็นเหตุแห่งความบริสุทธิ์แห่งทิฏฐิด้วยการเห็นจุติและอุบัติ"

Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ, mānusakaṃ vā maṃsacakkhuṃ atikkantattā atikkantamānusakanti veditabbaṃ. Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena. Satte passatīti manussānaṃ maṃsacakkhunā viya satte oloketi.

ชื่อว่า อติกฺกนฺตมานุสกํ (ก้าวล่วงของมนุษย์) เพราะเห็นรูปโดยก้าวล่วงวิสัยของมนุษย์ หรือพึงทราบว่า ชื่อว่า อติกฺกนฺตมานุสกํ เพราะก้าวล่วงมังสจักษุของมนุษย์ (ด้วยจักษุอันเป็นทิพย์ บริสุทธิ์ ก้าวล่วงของมนุษย์นั้น) บทว่า สตฺเต ปสฺสติ คือ ย่อมแลดูสัตว์ทั้งหลายประดุจ (แลดู) ด้วยมังสจักษุของมนุษย์

Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā. Ye pana āsannacutikā idāni cavissanti, te cavamānā. Ye ca gahitapaṭisandhikā sampatinibbattāva, te upapajjamānāti adhippetā. Te evarūpe cavamāne ca upapajjamāne ca passatīti dasseti.

ในบทว่า จวมาเน อุปปชฺชมาเน นี้ ไม่สามารถจะเห็นได้ด้วยทิพพจักษุในขณะแห่งจุติหรือในขณะแห่งอุบัติ แต่สัตว์เหล่าใดใกล้จะจุติ จักจุติในบัดนี้ สัตว์เหล่านั้น (ชื่อว่า) จวมานา (กำลังจุติ) และสัตว์เหล่าใดถือปฏิสนธิแล้ว เพิ่งบังเกิดใหม่ สัตว์เหล่านั้น ท่านประสงค์เอาว่า อุปปชฺชมานา (กำลังอุบัติ) พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า (ภิกษุนั้น) ย่อมเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้เป็นเช่นนั้น คือ กำลังจุติและกำลังอุบัติ

Hīneti mohanissandayuttattā hīnānaṃ jātikulabhogādīnaṃ vasena hīḷite ohīḷite oññāte avaññāte. Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte. Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte. Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhākantaamanāpavaṇṇayutte. Anabhirūpe virūpetipi attho. Sugateti sugatigate. Alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane. Duggateti duggatigate. Lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne.

บทว่า หีเน ได้แก่ สัตว์ที่เลวทราม คือ ถูกดูหมิ่น ถูกดูหมิ่นอย่างยิ่ง ถูกรู้โดยความเป็นของต่ำ ถูกดูแคลน ด้วยอำนาจแห่งชาติ ตระกูล โภคะ เป็นต้น อันเลวทราม เพราะประกอบด้วยผลแห่งโมหะ บทว่า ปณีเต ได้แก่ สัตว์ผู้ตรงกันข้ามจากนั้น เพราะประกอบด้วยผลแห่งอโมหะ บทว่า สุวณฺเณ ได้แก่ สัตว์ผู้ประกอบด้วยผิวพรรณที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เพราะประกอบด้วยผลแห่งอโทสะ บทว่า ทุพฺพณฺเณ ได้แก่ สัตว์ผู้ประกอบด้วยผิวพรรณที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ อธิบายว่า มีรูปไม่งาม มีรูปวิปริต บทว่า สุคเต ได้แก่ สัตว์ผู้ไปสู่สุคติ หรือเพราะประกอบด้วยผลแห่งอโลภะ จึงเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก บทว่า ทุคฺคเต ได้แก่ สัตว์ผู้ไปสู่ทุคติ หรือเพราะประกอบด้วยผลแห่งโลภะ จึงเป็นผู้ยากจน มีข้าวและน้ำน้อย

Yathākammupageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ, tena tena upagate. Tattha purimehi cavamānetiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttaṃ. Iminā pana padena yathākammupagañāṇakiccaṃ. Tassa ca ñāṇassa ayamuppattikkamo, idha bhikkhu heṭṭhā nirayābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nerayike satte passati mahādukkhamanubhavamāne. Taṃ dassanaṃ dibbacakkhukiccameva. So evaṃ manasikaroti ‘‘kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ dukkhaṃ anubhavantī’’ti. Athassa idaṃ nāma katvāti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇaṃ uppajjati. Tathā uparidevalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nandanavanamissakavanaphārusakavanādīsu satte passati mahāsampattiṃ anubhavamāne. Tampi dassanaṃ dibbacakkhukiccameva. So evaṃ manasikaroti ‘‘kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ sampattiṃ anubhavantī’’ti. Athassa idaṃ nāma katvāti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇaṃ uppajjati. Idaṃ yathākammupagañāṇaṃ nāma. Imassa visuṃ parikammaṃ nāma natthi, yathā cimassa, evaṃ anāgataṃsañāṇassāpi. Dibbacakkhupādakāneva hi imāni dibbacakkhunā saheva ijjhanti.

บทว่า ยถากมฺมูปเค ได้แก่ สัตว์ผู้เข้าถึง (ภพ) ตามกรรมนั้นๆ ที่ตนสั่งสมไว้ ในบทเหล่านั้น กิจของทิพพจักขุ ท่านกล่าวไว้ด้วยบทก่อนๆ มีบทว่า จวมาเน เป็นต้น ส่วนด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงกิจของยถากัมมูปคญาณ ลำดับการเกิดขึ้นแห่งญาณนั้นมีดังนี้ ภิกษุในศาสนานี้ขยายแสงสว่างไปเบื้องต่ำ มุ่งตรงต่อนรก เห็นสัตว์นรกกำลังเสวยทุกข์ใหญ่ การเห็นนั้นเป็นกิจของทิพพจักขุเท่านั้น เธอย่อมมนสิการอย่างนี้ว่า 'สัตว์เหล่านี้ทำกรรมอะไรหนอ จึงเสวยทุกข์นี้' ลำดับนั้น ญาณมีกรรมนั้นเป็นอารมณ์ย่อมเกิดขึ้นแก่เธอว่า 'เพราะทำกรรมชื่อนี้' ฉันใดก็ฉันนั้น เธอขยายแสงสว่างไปเบื้องบน มุ่งตรงต่อเทวโลก เห็นสัตว์ทั้งหลายกำลังเสวยมหาสมบัติในสวนนันทวัน สวนมิสสกวัน สวนปารุสกวัน เป็นต้น การเห็นแม้นั้นก็เป็นกิจของทิพพจักขุเท่านั้น เธอย่อมมนสิการอย่างนี้ว่า 'สัตว์เหล่านี้ทำกรรมอะไรหนอ จึงเสวยสมบัตินี้' ลำดับนั้น ญาณมีกรรมนั้นเป็นอารมณ์ย่อมเกิดขึ้นแก่เธอว่า 'เพราะทำกรรมชื่อนี้' ญาณนี้ชื่อว่า ยถากัมมูปคญาณ บริกรรมต่างหากสำหรับญาณนี้ไม่มี เหมือนอย่างบริกรรมต่างหากสำหรับญาณนี้ไม่มี ฉันใด สำหรับอนาคตังสญาณก็ฉันนั้น จริงอยู่ ญาณเหล่านี้มีทิพพจักขุเป็นบาทฐาน ย่อมสำเร็จพร้อมกับทิพพจักขุนั่นเทียว

Kāyaduccaritenātiādīsu duṭṭhu caritaṃ, duṭṭhaṃ vā caritaṃ kilesapūtikattāti duccaritaṃ. Kāyena duccaritaṃ, kāyato vā uppannaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ, itaresupi eseva nayo. Samannāgatāti samaṅgībhūtā. Ariyānaṃ upavādakāti buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ antamaso gihisotāpannānampi anatthakāmā hutvā antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā akkosakā garahakāti vuttaṃ hoti. Tattha natthi imesaṃ samaṇadhammo, assamaṇā eteti vadanto antimavatthunā upavadati. Natthi imesaṃ jhānaṃ vā vimokkho vā maggo vā phalaṃ vātiādīni vadanto guṇaparidhaṃsanavasena upavadatīti veditabbo. So ca jānaṃ vā upavadeyya ajānaṃ vā, ubhayathāpi ariyūpavādova hoti. Bhāriyaṃ kammaṃ ānantariyasadisaṃ saggāvaraṇañca maggāvaraṇañca, satekicchaṃ pana hoti. Tassa āvibhāvatthaṃ idaṃ vatthu veditabbaṃ.

ในบทว่า กายทุจฺจริเตน เป็นต้น ความประพฤติชั่ว หรือความประพฤติที่เสียเพราะมีความเน่าคือกิเลส ชื่อว่า ทุจริต ทุจริตด้วยกาย หรือทุจริตที่เกิดขึ้นจากกายทวาร ชื่อว่า กายทุจริต แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า สมนฺนาคตา ได้แก่ เป็นผู้พร้อมเพรียงกัน บทว่า อริยานํ อุปวาทกา ได้แก่ เป็นผู้กล่าวร้ายพระอริยะ คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกของพระพุทธเจ้า ที่เป็นพระอริยะ อย่างน้อยที่สุดแม้พระโสดาบันผู้เป็นคฤหัสถ์ โดยเป็นผู้ไม่หวังประโยชน์เกื้อกูลแล้ว กล่าวร้าย ติเตียน ด่าว่า ด้วยอันติมวัตถุ หรือด้วยการทำลายคุณ ในสองอย่างนั้น ผู้ที่กล่าวว่า 'สมณธรรมของท่านเหล่านี้ไม่มี ท่านเหล่านี้ไม่ใช่สมณะ' ชื่อว่ากล่าวร้ายด้วยอันติมวัตถุ พึงทราบว่า ผู้ที่กล่าวคำเป็นต้นว่า 'ฌานก็ดี วิโมกข์ก็ดี มรรคก็ดี ผลก็ดี ของท่านเหล่านี้ไม่มี' ชื่อว่ากล่าวร้ายโดยนัยแห่งการทำลายคุณ และผู้นั้นจะรู้แล้วกล่าวร้าย หรือไม่รู้แล้วกล่าวร้ายก็ตาม โดยทั้งสองประการก็เป็นอริยุปวาททั้งนั้น เป็นกรรมหนักเสมอด้วยอนันตริยกรรม เป็นเครื่องกั้นสวรรค์และมรรค แต่เป็นกรรมที่แก้ไขได้ พึงทราบเรื่องนี้เพื่อทำให้ความข้อนั้นแจ่มแจ้ง

Aññatarasmiṃ kira gāme eko thero ca daharabhikkhu ca piṇḍāya caranti. Te paṭhamaghareyeva uḷuṅkamattaṃ uṇhayāguṃ labhiṃsu. Therassa ca kucchivāto rujjhati. So cintesi ‘‘ayaṃ yāgu mayhaṃ sappāyā, yāva na sītalā hoti, tāva naṃ pivāmī’’ti. So manussehi ummāratthāya āhaṭe dārukhaṇḍe nisīditvā pivi. Itaro taṃ jigucchanto ‘‘atikhuddābhibhūto mahallako, amhākaṃ lajjitabbakaṃ akāsī’’ti āha. Thero gāme caritvā vihāraṃ gantvā daharabhikkhuṃ āha ‘‘atthi te, āvuso, imasmiṃ sāsane patiṭṭhā’’ti? Āma, bhante, sotāpanno ahanti. Tena hāvuso, uparimaggatthāya vāyāmaṃ mā akāsi. Khīṇāsavo tayā upavaditoti. So taṃ khamāpesi. Tenassa taṃ kammaṃ pākatikaṃ ahosi.

ได้ยินว่า ในบ้านแห่งหนึ่ง พระเถระรูปหนึ่งและภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งเที่ยวบิณฑบาต ท่านทั้งสองได้ข้าวต้มร้อนประมาณหนึ่งทัพพีในเรือนหลังแรกนั่นเอง และโรคลมในท้องของพระเถระก็กำเริบ ท่านคิดว่า 'ข้าวต้มนี้เป็นสัปปายะแก่เรา เราจะดื่มมันตราบเท่าที่ยังไม่เย็น' ท่านนั่งบนท่อนไม้ที่พวกมนุษย์นำมาเพื่อทำธรณีประตูแล้วดื่ม ภิกษุอีกรูปหนึ่งรังเกียจท่านแล้วกล่าวว่า 'พระเถระแก่ถูกความหิวครอบงำยิ่งนัก ได้ทำสิ่งที่เราควรละอาย' พระเถระเที่ยวบิณฑบาตในบ้านแล้ว ไปสู่วิหาร กล่าวกับภิกษุหนุ่มว่า 'อาวุโส ท่านมีที่ตั้งในศาสนานี้หรือไม่?' (ภิกษุหนุ่มตอบว่า) 'มี ขอรับ ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นโสดาบัน' (พระเถระกล่าวว่า) 'ถ้าเช่นนั้น อาวุโส ท่านอย่าได้ทำความพยายามเพื่อมรรคเบื้องสูงเลย พระขีณาสพถูกท่านกล่าวร้ายแล้ว' ภิกษุหนุ่มนั้นให้พระเถระนั้นอดโทษให้ เพราะเหตุนั้น กรรมนั้นของเธอจึงได้เป็นปกติ

Tasmā yo aññopi ariyaṃ upavadati, tena gantvā sace attanā vuḍḍhataro hoti, ukkuṭikaṃ nisīditvā ‘‘ahaṃ āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, taṃ me khamāhī’’ti khamāpetabbo. Sace navakataro hoti, vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ahaṃ, bhante, tumhe idañcidañca avacaṃ, taṃ me khamathā’’ti khamāpetabbo. Sace disāpakkanto hoti, sayaṃ vā gantvā saddhivihārikādike vā pesetvā khamāpetabbo.

เพราะฉะนั้น แม้ผู้อื่นใดกล่าวร้ายพระอริยะ ผู้นั้นพึงไป (หาพระอริยะนั้น) ถ้าตนเป็นผู้ใหญ่กว่า พึงนั่งกระโหย่งแล้วให้อดโทษว่า 'ข้าพเจ้าได้กล่าวคำนี้ๆ แก่ท่านผู้มีอายุ ขอท่านจงอดโทษนั้นแก่ข้าพเจ้า' ถ้าเป็นผู้น้อยกว่า พึงไหว้แล้ว นั่งกระโหย่ง ประคองอัญชลี แล้วให้อดโทษว่า 'ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้กล่าวคำนี้ๆ แก่ท่านทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงอดโทษนั้นแก่ข้าพเจ้า' ถ้าท่านหลีกไปสู่ทิศอื่น พึงไปเอง หรือส่งสัทธิวิหาริกเป็นต้นไป แล้วให้อดโทษ

Sace ca nāpi gantuṃ, na pesetuṃ sakkā hoti, ye tasmiṃ vihāre bhikkhū vasanti, tesaṃ santikaṃ gantvā sace navakatarā honti, ukkuṭikaṃ nisīditvā, sace vuḍḍhatarā, vuḍḍhe vuttanayeneva paṭipajjitvā ‘‘ahaṃ, bhante, asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, khamatu me so āyasmā’’ti vatvā khamāpetabbaṃ. Sammukhā akhamantepi etadeva kattabbaṃ.

และถ้าไม่อาจไปเอง และไม่อาจส่ง (ใคร) ไปได้ พึงไปสู่สำนักของภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในวิหารนั้น ถ้า (ภิกษุเหล่านั้น) เป็นผู้น้อยกว่า พึงนั่งกระโหย่ง ถ้าเป็นผู้ใหญ่กว่า พึงปฏิบัติตามนัยที่กล่าวไว้สำหรับผู้ใหญ่กว่า แล้วกล่าวให้อดโทษว่า 'ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้กล่าวคำนี้ๆ แก่ท่านผู้มีอายุชื่อโน้น ขอท่านผู้มีอายุนั้นจงอดโทษแก่ข้าพเจ้า' แม้เมื่อท่าน (ผู้ถูกกล่าวร้าย) ไม่ยอมอดโทษให้ซึ่งหน้า ก็พึงทำอย่างนี้เหมือนกัน

Sace ekacārikabhikkhu hoti, nevassa vasanaṭṭhānaṃ, na gataṭṭhānaṃ paññāyati, ekassa paṇḍitassa bhikkhuno santikaṃ gantvā ‘‘ahaṃ, bhante, asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, taṃ me anussarato vippaṭisāro hoti, kiṃ karomī’’ti vattabbaṃ. So vakkhati ‘‘tumhe mā cintayittha, thero tumhākaṃ khamati, cittaṃ vūpasamethā’’ti. Tenāpi ariyassa gatadisābhimukhena añjaliṃ paggahetvā khamatūti vattabbaṃ. Sace so parinibbuto hoti, parinibbutamañcaṭṭhānaṃ gantvā yāvasivathikaṃ gantvāpi khamāpetabbaṃ. Evaṃ kate neva saggāvaraṇaṃ, na maggāvaraṇaṃ hoti, pākatikameva hotīti.

ถ้าภิกษุ (ผู้ถูกกล่าวหา) เป็นผู้เที่ยวไปผู้เดียว ที่อยู่ของเธอก็ไม่ปรากฏ ที่ไปก็ไม่ปรากฏ พึงเข้าไปหาภิกษุผู้เป็นบัณฑิตรูปหนึ่ง แล้วกล่าวว่า 'ท่านขอรับ กระผมได้กล่าวกะท่านผู้มีอายุชื่อโน้นด้วยเรื่องชื่อนี้และชื่อนี้ เมื่อกระผมระลึกถึงคำพูดนั้น ความเดือดร้อนใจก็เกิดขึ้น กระผมจะทำอย่างไรดี' ภิกษุบัณฑิตรูปนั้นจะกล่าวว่า 'พวกท่านอย่ากังวลเลย พระเถระย่อมอดโทษให้แก่พวกท่าน ขอพวกท่านจงระงับจิตใจเสียเถิด' แม้ภิกษุนั้นก็พึงประคองอัญชลี หันหน้าไปทางทิศที่พระอริยะนั้นไปแล้ว กล่าวว่า 'ขอท่านจงอดโทษด้วยเถิด' ถ้าท่านปรินิพพานแล้ว ก็พึงไปยังสถานที่ปรินิพพาน หรือไปจนถึงป่าช้าแล้วขอขมา เมื่อทำอย่างนี้แล้ว กรรมนั้นก็ไม่เป็นเครื่องกั้นสวรรค์ ไม่เป็นเครื่องกั้นมรรค เป็นปกติเหมือนเดิม

Micchādiṭṭhikāti viparītadassanā. Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhivasena samādinnanānāvidhakammā, ye ca micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādapenti. Ettha ca vacīduccaritaggahaṇeneva ariyūpavāde manoduccaritaggahaṇena ca micchādiṭṭhiyā saṅgahitāyapi imesaṃ dvinnaṃ puna vacanaṃ mahāsāvajjabhāvadassanatthanti veditabbaṃ. Mahāsāvajjo hi ariyūpavādo, ānantariyasadisattā. Vuttampi cetaṃ ‘‘seyyathāpi, sāriputta, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya, evaṃsampadamidaṃ, sāriputta, vadāmi taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto, evaṃ niraye’’ti (ma. ni. 1.149). Micchādiṭṭhito ca mahāsāvajjataraṃ nāma aññaṃ natthi. Yathāha ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ mahāsāvajjaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave, micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhiparamāni, bhikkhave, vajjānī’’ti (a. ni. 1.310).

บทว่า มิจฉาทิฏฐิกา ความว่า มีความเห็นที่ผิดพลาด บทว่า มิจฉาทิฏฐิกัมมสมาทานา ความว่า เป็นผู้สมาทานกรรมต่างๆ นานาโดยความเป็นมิจฉาทิฏฐิ และคือชนเหล่าใดผู้ชักชวนแม้ผู้อื่นในกายกรรมเป็นต้น อันมีมิจฉาทิฏฐิเป็นมูล ในบทเหล่านั้น แม้การว่าร้ายพระอริยะจะสงเคราะห์ได้ด้วยการถือเอาวจีทุจริต และมิจฉาทิฏฐิจะสงเคราะห์ได้ด้วยการถือเอามโนทุจริตแล้วก็ตาม พึงทราบว่า การกล่าวถึงกรรมสองอย่างนี้ซ้ำอีก ก็เพื่อแสดงความเป็นกรรมมีโทษมาก จริงอยู่ การว่าร้ายพระอริยะมีโทษมาก เพราะเป็นเช่นเดียวกับอนันตริยกรรม แม้พระดำรัสนี้ก็ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนสารีบุตร เปรียบเหมือนภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยศีล สมบูรณ์ด้วยสมาธิ สมบูรณ์ด้วยปัญญา พึงบรรลุอรหัตตผลในปัจจุบันฉันใด ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวข้อนี้ว่ามีอุปมาฉันนั้น (บุคคล) ไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละคืนทิฏฐินั้น ย่อมถูกทอดทิ้งไว้ในนรกเหมือนของที่เขานำมา' และกรรมอื่นชื่อว่ามีโทษมากกว่ามิจฉาทิฏฐิย่อมไม่มี ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งมีโทษมากเหมือนอย่างมิจฉาทิฏฐินี้เลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทษทั้งหลายมีมิจฉาทิฏฐิเป็นอย่างยิ่ง'

Kāyassa bhedāti upādiṇṇakkhandhapariccāgā. Parammaraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattikkhandhaggahaṇe. Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassa upacchedā. Parammaraṇāti cuticittato uddhaṃ. Apāyanti evamādi sabbaṃ nirayavevacanameva.

บทว่า กายสฺส เภทา ความว่า เพราะการสละอุปาทินนขันธ์ บทว่า ปรํ มรณา ความว่า ในการถือเอาขันธ์ที่เกิดขึ้นใหม่ในลำดับถัดจากนั้น อีกนัยหนึ่ง บทว่า กายสฺส เภทา ความว่า เพราะความขาดแห่งชีวิตินทรีย์ บทว่า ปรํ มรณา ความว่า ในเบื้องหน้าแต่จุติจิต คำทั้งหมดมีอาทิว่า อปายํ ล้วนเป็นไวพจน์ของนรกทั้งสิ้น

Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā, sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati, dosabahulatāya vā duṭṭhena kammunā nibbattā gatīti duggati. Vivasā nipatanti ettha dukkaṭakārinoti vinipāto. Vinassantā vā ettha patanti saṃbhijjamānaṅgapaccaṅgātipi vinipāto. Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo.

จริงอยู่ นรกชื่อว่า อบาย เพราะปราศจาก 'อยะ' ที่สมมติว่าเป็นบุญอันเป็นเหตุแห่งสวรรค์และโมกข์ หรือเพราะไม่มี 'อายะ' คือความสุข ชื่อว่า ทุคติ เพราะเป็นคติเป็นที่พึ่งพิงของทุกข์ หรือเป็นคติที่เกิดขึ้นด้วยกรรมอันชั่วร้ายเพราะมีความเป็นทุจริตมาก ชื่อว่า วินิบาต เพราะผู้ทำความชั่วทั้งหลายย่อมตกไปในที่นั้นโดยปราศจากอำนาจของตน หรือเพราะสัตว์ทั้งหลายมีอวัยวะน้อยใหญ่แตกทำลายย่อมตกไปในที่นั้น ชื่อว่า นิรยะ เพราะไม่มี 'อยะ' ที่เรียกว่าความน่าเพลิดเพลินในที่นั้น

Atha vā apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti. Tiracchānayoni hi apāyo sugatito apetattā, na duggati mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato. Duggatiggahaṇena pettivisayaṃ. So hi apāyo ceva duggati ca, sugatito apetattā dukkhassa ca gatibhūtattā. Na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā. Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ. So hi yathāvuttena atthena apāyo ceva duggati ca sabbasamussayehi ca vinipatitattā vinipātoti vuccati. Nirayaggahaṇena avīciādianekappakāraṃ nirayamevāti. Upapannāti upagatā, tattha abhinibbattāti adhippāyo. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo.

อีกนัยหนึ่ง ท่านแสดงกำเนิดดิรัจฉานด้วยการถือเอาคำว่าอบาย จริงอยู่ กำเนิดดิรัจฉานชื่อว่าอบาย เพราะปราศจากสุคติ แต่ไม่ชื่อว่าทุคติ เพราะมีพญานาคเป็นต้นผู้มีศักดิ์ใหญ่เกิดอยู่ ท่านแสดงเปรตวิสัยด้วยการถือเอาคำว่าทุคติ จริงอยู่ เปรตวิสัยนั้นชื่อว่าอบายด้วย ชื่อว่าทุคติด้วย เพราะปราศจากสุคติและเพราะเป็นคติของทุกข์ แต่ไม่ชื่อว่าวินิบาต เพราะไม่ตกไปย่อยยับเหมือนพวกอสูร ท่านแสดงอสูรกายด้วยการถือเอาคำว่าวินิบาต จริงอยู่ อสูรกายนั้นชื่อว่าอบายด้วย ชื่อว่าทุคติด้วย ตามนัยที่กล่าวแล้ว และชื่อว่าวินิบาต เพราะตกไปจากสมบัติทั้งปวง ท่านแสดงนรกมีอเวจีเป็นต้นมีประการต่างๆ ด้วยการถือเอาคำว่านรกนั่นเทียว บทว่า อุปปนฺนา ความว่า เข้าถึงแล้ว คือบังเกิดแล้วในที่นั้น นี้เป็นความหมาย พึงทราบฝ่ายขาวโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

Ayaṃ pana viseso, tattha sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhati. Saggaggahaṇena devagatiyeva. Tattha sundarā gatīti sugati. Rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo. So sabbopi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti ayaṃ vacanattho.

ส่วนนี้เป็นข้อแตกต่าง ในฝ่ายขาวนั้น แม้มนุสสคติก็สงเคราะห์เข้าได้ด้วยการถือเอาคำว่าสุคติ แต่เทวคติเท่านั้นสงเคราะห์เข้าได้ด้วยการถือเอาคำว่าสวรรค์ ในสองคำนั้น ชื่อว่า สุคติ เพราะเป็นคติที่สวยงาม ชื่อว่า สวรรค์ เพราะเป็นเลิศอย่างยิ่งด้วยอารมณ์มีรูปเป็นต้น ทั้งหมดนั้นชื่อว่า โลก เพราะมีความหมายว่าย่อยยับและย่อยยับอยู่เนืองๆ นี้เป็นอรรถาธิบาย

‘‘Iti dibbena cakkhunā’’tiādi sabbaṃ nigamanavacanaṃ. Evaṃ dibbena cakkhunā…pe… passatīti ayamettha saṅkhepattho.

คำทั้งหมดมีอาทิว่า อิติ ทิพฺเพน จกฺขุนา เป็นคำสรุป ความย่อในที่นี้คือ 'ย่อมเห็น...ด้วยทิพยจักษุอย่างนี้...ดังนี้'

412. Evaṃ passitukāmena pana ādikammikena kulaputtena kasiṇārammaṇaṃ abhiññāpādakajjhānaṃ sabbākārena abhinīhārakkhamaṃ katvā ‘‘tejokasiṇaṃ, odātakasiṇaṃ, ālokakasiṇa’’nti imesu tīsu kasiṇesu aññataraṃ āsannaṃ kātabbaṃ. Upacārajjhānagocaraṃ katvā vaḍḍhetvā ṭhapetabbaṃ. Na tattha appanā uppādetabbāti adhippāyo. Sace hi uppādeti, pādakajjhānanissayaṃ hoti, na parikammanissayaṃ. Imesu ca pana tīsu ālokakasiṇaṃyeva seṭṭhataraṃ. Tasmā taṃ vā itaresaṃ vā aññataraṃ kasiṇaniddese vuttanayena uppādetvā upacārabhūmiyaṃyeva ṭhatvā vaḍḍhetabbaṃ. Vaḍḍhanānayopi cassa tattha vuttanayeneva veditabbo.

412. ส่วนกุลบุตรผู้เป็นอาทิกัมมิกะผู้ประสงค์จะเห็นอย่างนี้ พึงทำอภิญญาปาทกฌานอันมีกสิณเป็นอารมณ์ให้ควรแก่การน้อมไปด้วยอาการทั้งปวงแล้ว พึงทำกสิณอย่างใดอย่างหนึ่งในกสิณ ๓ อย่างนี้ คือ เตโชกสิณ โอทาตกสิณ อาโลกกสิณ ให้เป็นที่ใกล้ชิด พึงทำให้เป็นอารมณ์ของอุปจารฌานแล้วเจริญตั้งไว้ ความหมายคือ ไม่พึงทำอัปปนาให้เกิดในกสิณนั้น จริงอยู่ ถ้าทำอัปปนาให้เกิด กสิณนั้นย่อมเป็นที่อาศัยของปาทกฌาน ไม่เป็นที่อาศัยของบริกรรม และในกสิณ ๓ อย่างนี้ อาโลกกสิณเท่านั้นประเสริฐที่สุด เพราะฉะนั้น พึงทำอาโลกกสิณนั้น หรือกสิณอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากสิณที่เหลือให้เกิดขึ้นตามนัยที่กล่าวไว้ในกสิณนิทเทสแล้ว ตั้งอยู่ในอุปจารภูมินั่นแหละเจริญต่อไป และนัยแห่งการเจริญปฏิภาคนิมิตนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในกสิณนิทเทสนั่นเทียว

Vaḍḍhitaṭṭhānassa antoyeva rūpagataṃ passitabbaṃ. Rūpagataṃ passato panassa parikammassa vāro atikkamati. Tato āloko antaradhāyati. Tasmiṃ antarahite rūpagatampi na dissati. Athānena punappunaṃ pādakajjhānameva pavisitvā tato vuṭṭhāya āloko pharitabbo. Evaṃ anukkamena āloko thāmagato hotīti ettha āloko hotūti yattakaṃ ṭhānaṃ paricchindati, tattha āloko tiṭṭhatiyeva. Divasampi nisīditvā passato rūpadassanaṃ hoti. Rattiṃ tiṇukkāya maggapaṭipanno cettha puriso opammaṃ.

พึงเห็นรูปที่ปรากฏภายในสถานที่เป็นที่ขยายแล้วเท่านั้น. ก็เมื่อภิกษุนั้นเห็นรูป (ภายนอก) วาระแห่งบริกรรมย่อมก้าวล่วงไป. เพราะเหตุนั้น แสงสว่างย่อมอันตรธานไป. เมื่อแสงสว่างนั้นอันตรธานไปแล้ว แม้รูปที่ปรากฏ (ภายใน) ก็ไม่ปรากฏ. ลำดับนั้น ภิกษุนี้พึงเข้าปาทกฌานนั่นแหละบ่อยๆ แล้วออกจากฌานนั้นแผ่แสงสว่างไป. โดยลำดับอย่างนี้ แสงสว่างย่อมถึงความตั้งมั่น. ในข้อนั้น ภิกษุกำหนดสถานที่มีประมาณเท่าใดว่า 'ขอแสงสว่างจงมี' แสงสว่างย่อมตั้งอยู่ ณ ที่นั้นนั่นเทียว. การเห็นรูปย่อมมีแก่ผู้ที่นั่งเห็นอยู่แม้ตลอดทั้งวัน. ในข้อนี้ บุรุษผู้เดินทางในเวลากลางคืนด้วยคบหญ้า เป็นอุปมา.

Eko kira rattiṃ tiṇukkāya maggaṃ paṭipajji. Tassa sā tiṇukkā vijjhāyi. Athassa samavisamāni na paññāyiṃsu. So taṃ tiṇukkaṃ bhūmiyaṃ ghaṃsitvā tiṇukkā puna ujjālesi. Sā pajjalitvā purimālokato mahantataraṃ ālokaṃ akāsi. Evaṃ punappunaṃ vijjhātaṃ ujjālayato kamena sūriyo uṭṭhāsi. Sūriye uṭṭhite ukkāya kammaṃ natthīti taṃ chaḍḍetvā divasampi agamāsi. Tattha ukkāloko viya parikammakāle kasiṇāloko. Ukkāya vijjhātāya samavisamānaṃ adassanaṃ viya rūpagataṃ passato parikammassa vārātikkamena āloke antarahite rūpagatānaṃ adassanaṃ. Ukkāya ghaṃsanaṃ viya punappunaṃ pavesanaṃ. Ukkāya purimālokato mahantatarālokakaraṇaṃ viya puna parikammaṃ karoto balavatarālokapharaṇaṃ. Sūriyuṭṭhānaṃ viya thāmagatālokassa yathāparicchedena ṭhānaṃ. Tiṇukkaṃ chaḍḍetvā divasampi gamanaṃ viya parittālokaṃ chaḍḍetvā thāmagatenālokena divasampi rūpadassanaṃ.

ได้ยินว่า บุรุษคนหนึ่งเดินทางในเวลากลางคืนด้วยคบหญ้า. คบหญ้านั้นของเขาได้ดับไป. ลำดับนั้น ที่ที่เรียบและไม่เรียบก็ไม่ปรากฏแก่เขา. เขาครูดคบหญ้านั้นบนพื้นดินแล้วจุดคบหญ้าขึ้นอีก. คบหญ้านั้นลุกโพลงขึ้นแล้วได้ทำแสงสว่างให้ยิ่งใหญ่กว่าแสงสว่างที่มีมาก่อน. เมื่อเขาจุดคบหญ้าที่ดับแล้วๆ เล่าๆ อย่างนี้ โดยลำดับ ดวงอาทิตย์ก็ขึ้น. เมื่อดวงอาทิตย์ขึ้นแล้ว (คิดว่า) 'กิจด้วยคบเพลิงไม่มี' ดังนี้แล้ว จึงทิ้งคบหญ้านั้นไปแม้ตลอดทั้งวัน. ในอุปมานั้น แสงสว่างแห่งกสิณในเวลาทำบริกรรม เปรียบเหมือนแสงสว่างแห่งคบเพลิง. การไม่เห็นรูปทั้งหลายที่ปรากฏ เมื่อแสงสว่างอันตรธานไปเพราะการก้าวล่วงวาระแห่งบริกรรมของผู้เห็นรูป เปรียบเหมือนการไม่เห็นที่ที่เรียบและไม่เรียบเมื่อคบเพลิงดับไป. การเข้า (ฌาน) บ่อยๆ เปรียบเหมือนการครูดคบเพลิง. การแผ่แสงสว่างที่แรงกล้ายิ่งขึ้นของผู้ทำบริกรรมอีก เปรียบเหมือนการทำแสงสว่างให้ยิ่งใหญ่กว่าแสงสว่างที่มีมาก่อนของคบเพลิง. การตั้งอยู่แห่งแสงสว่างที่ตั้งมั่นแล้วตามที่กำหนดไว้ เปรียบเหมือนการขึ้นแห่งดวงอาทิตย์. การเห็นรูปแม้ตลอดทั้งวันด้วยแสงสว่างที่ตั้งมั่นแล้ว โดยละแสงสว่างเล็กน้อยเสีย เปรียบเหมือนการทิ้งคบหญ้าไปแม้ตลอดทั้งวัน.

Tattha yadā tassa bhikkhuno maṃsacakkhussa anāpāthagataṃ antokucchigataṃ hadayavatthunissitaṃ heṭṭhāpathavītalanissitaṃ tirokuṭṭapabbatapākāragataṃ paracakkavāḷagatanti idaṃ rūpaṃ ñāṇacakkhussa āpāthaṃ āgacchati, maṃsacakkhunā dissamānaṃ viya hoti, tadā dibbacakkhu uppannaṃ hotīti veditabbaṃ. Tadeva cettha rūpadassanasamatthaṃ, na pubbabhāgacittāni.

ในบรรดาจิตเหล่านั้น เมื่อใด รูปนี้คือ รูปที่ไม่อยู่ในวิสัยแห่งมังสจักขุของภิกษุนั้น ได้แก่ รูปที่อยู่ในภายในท้อง รูปที่อาศัยหทัยวัตถุ รูปที่อาศัยพื้นปฐพีเบื้องล่าง รูปที่อยู่เลยฝา ภูเขา และกำแพงไป รูปที่อยู่ในจักรวาลอื่น ย่อมมาสู่วิสัยแห่งญาณจักษุ, เป็นประดุจว่าอันมังสจักขุเห็นอยู่, เมื่อนั้น พึงทราบว่า ทิพพจักขุเกิดขึ้นแล้ว. และในบรรดาจิตเหล่านั้น ทิพพจักขุนั่นแหละสามารถเพื่อจะเห็นรูป, ส่วนจิตที่เป็นบุพภาคไม่สามารถ.

Taṃ panetaṃ puthujjanassa paribandho hoti. Kasmā? So hi yasmā yattha yattha āloko hotūti adhiṭṭhāti, taṃ taṃ pathavīsamuddapabbate vinivijjhitvāpi ekālokaṃ hoti, athassa tattha bhayānakāni yakkharakkhasādirūpāni passato bhayaṃ uppajjati. Yena cittavikkhepaṃ patvā jhānavibbhantako hoti, tasmā rūpadassane appamattena bhavitabbaṃ.

ก็ทิพพจักขุนั้นเป็นอันตรายแก่ปุถุชน. เพราะเหตุไร? เพราะว่าปุถุชนนั้นอธิษฐานในที่ใดๆ ว่า 'ขอแสงสว่างจงมี' ที่นั้นๆ แม้จะเจาะทะลุแผ่นดิน สมุทร และภูเขาไป ก็ย่อมเป็นแสงสว่างเดียวกัน. ลำดับนั้น เมื่อเขาเห็นรูปที่น่าสะพรึงกลัวมีรูปยักษ์และรากษสเป็นต้นในที่นั้น ความกลัวย่อมเกิดขึ้น. เพราะความกลัวนั้น เขาจึงถึงความฟุ้งซ่านแห่งจิต กลายเป็นผู้คลั่งฌาน. เพราะฉะนั้น พึงเป็นผู้ไม่ประมาทในการเห็นรูป.

Tatrāyaṃ dibbacakkhuno uppattikkamo. Vuttappakārametaṃ rūpamārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjane uppajjitvā niruddhe tadeva rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā cattāri pañca vā javanāni uppajjantīti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Idhāpi pubbabhāgacittāni savitakkasavicārāni kāmāvacarāni. Pariyosāne atthasādhakacittaṃ catutthajjhānikaṃ rūpāvacaraṃ. Tena sahajātaṃ ñāṇaṃ sattānaṃ cutūpapāte ñāṇantipi dibbacakkhuñāṇantipi vuccatīti.

ในข้อนั้น นี้เป็นลำดับการเกิดขึ้นแห่งทิพพจักขุ. พึงทราบเรื่องทั้งหมดโดยนัยก่อนว่า: (จิต) ทำรูปตามที่กล่าวแล้วนี้ให้เป็นอารมณ์ เมื่อมโนทวาราวัชชนะเกิดขึ้นแล้วดับไป (ชวนจิต) ๔ หรือ ๕ ขณะ ทำรูปนั้นนั่นแหละให้เป็นอารมณ์ ย่อมเกิดขึ้น. แม้ในที่นี้ จิตที่เป็นบุพภาคเป็นกามาวจร ประกอบด้วยวิตกวิจาร. ในที่สุด จิตที่ยังประโยชน์ให้สำเร็จเป็นรูปาวจร ประกอบด้วยจตุตถฌาน. ญาณที่เกิดพร้อมกับจิตนั้นเรียกว่า จุตูปปาตญาณของสัตว์ทั้งหลายบ้าง เรียกว่า ทิพพจักขุญาณบ้าง.

Cutūpapātañāṇakathā niṭṭhitā.

จุตูปปาตญาณกถา จบ.

Pakiṇṇakakathā

ปกิณณกกถา

413.

Iti pañcakkhandhavidū, pañca abhiññā avoca yā nātho;

Tā ñatvā tāsu ayaṃ, pakiṇṇakakathāpi viññeyyā.

พระศาสดาผู้ทรงรู้แจ้งขันธ์ ๕ ได้ตรัสอภิญญา ๕ เหล่าใดไว้ดังนี้, ครั้นรู้อภิญญาเหล่านั้นแล้ว พึงทราบแม้ปกิณณกกถานี้ในอภิญญาเหล่านั้น.

Etāsu hi yadetaṃ cutūpapātañāṇasaṅkhātaṃ dibbacakkhu, tassa anāgataṃsañāṇañca yathākammupagañāṇañcāti dvepi paribhaṇḍañāṇāni honti. Iti imāni ca dve iddhividhādīni ca pañcāti satta abhiññāñāṇāni idhāgatāni. Idāni tesaṃ ārammaṇavibhāge asammohatthaṃ –

จริงอยู่ ในบรรดาอภิญญา ๕ เหล่านั้น ทิพพจักขุที่นับว่าเป็นจุตูปปาตญาณนี้มีอยู่, ญาณที่เป็นบริวาร ๒ อย่าง คือ อนาคตังสญาณและยถากัมมูปคญาณ ของทิพพจักขุนั้นก็มีอยู่. ด้วยเหตุนี้ ญาณ ๒ อย่างนี้ด้วย อภิญญา ๕ มีอิทธิวิธีเป็นต้นด้วย รวมเป็นอภิญญาญาณ ๗ อย่าง มาในที่นี้. บัดนี้ เพื่อความไม่หลงในการจำแนกอารมณ์ของญาณเหล่านั้น –

Ārammaṇattikā vuttā, ye cattāro mahesinā;

Sattannamapi ñāṇānaṃ, pavattiṃ tesu dīpaye.

พระมหาสีได้ตรัสอารัมมณติกะ ๔ เหล่าใดไว้, (ข้าพเจ้า) จะแสดงความเป็นไปของญาณทั้ง ๗ แม้ทั้งหมดในอารัมมณติกะเหล่านั้น.

Tatrāyaṃ dīpanā. Cattāro hi ārammaṇattikā mahesinā vuttā. Katame cattāro? Parittārammaṇattiko, maggārammaṇattiko, atītārammaṇattiko, ajjhattārammaṇattikoti (dha. sa. tikamātikā 13, 16, 19, 21).

ในคาถานั้น นี่คือคำอธิบาย. จริงอยู่ พระมหาสีได้ตรัสอารัมมณติกะ ๔ หมวดไว้. ๔ หมวดคืออะไรบ้าง? คือ ปริตตารัมมณติกะ, มัคคารัมมณติกะ, อตีตารัมมณติกะ, อัชฌัตตารัมมณติกะ.

414. Tattha iddhividhañāṇaṃ parittamahaggataatītānāgatapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena sattasu ārammaṇesu pavattati. Kathaṃ? Tañhi yadā kāyaṃ cittasannissitaṃ katvā adissamānena kāyena gantukāmo cittavasena kāyaṃ pariṇāmeti, mahaggatacitte samodahati samāropeti, tadā upayogaladdhaṃ ārammaṇaṃ hotīti katvā rūpakāyārammaṇato parittārammaṇaṃ hoti. Yadā cittaṃ kāyasannissitaṃ katvā dissamānena kāyena gantukāmo kāyavasena cittaṃ pariṇāmeti, pādakajjhānacittaṃ rūpakāye samodahati samāropeti, tadā upayogaladdhaṃ ārammaṇaṃ hotīti katvā mahaggatacittārammaṇato mahaggatārammaṇaṃ hoti.

414. ในบรรดาญาณ ๗ อย่างนั้น อิทธิวิธญาณย่อมเป็นไปในอารมณ์ ๗ อย่าง โดยอำนาจแห่งอารมณ์คือ ปริตตะ มหัคคตะ อดีต อนาคต ปัจจุบัน อัชฌัตตะ และพหิทธะ. เป็นไปอย่างไร? คือ เมื่อใด ภิกษุทำกายให้อาศัยจิตแล้ว ประสงค์จะไปด้วยกายที่มองไม่เห็น ย่อมน้อมกายไปโดยอำนาจจิต สอดใส่ ตั้งไว้ในมหัคคตจิต, เมื่อนั้น เพราะอารมณ์ที่ได้มาเพื่อใช้สอย (คือกาย) เป็นรูปกายารมณ์ จึงมีปริตตารมณ์. เมื่อใด ภิกษุทำจิตให้อาศัยกายแล้ว ประสงค์จะไปด้วยกายที่มองเห็นได้ ย่อมน้อมจิตไปโดยอำนาจกาย สอดใส่ ตั้งไว้ซึ่งปาทกฌานจิตในรูปกาย, เมื่อนั้น เพราะอารมณ์ที่ได้มาเพื่อใช้สอย (คือจิต) เป็นมหัคคตจิตตารมณ์ จึงมีมหัคคตารมณ์.

Yasmā pana tadeva cittaṃ atītaṃ niruddhaṃ ārammaṇaṃ karoti, tasmā atītārammaṇaṃ hoti. Mahādhātunidhāne mahākassapattherādīnaṃ viya anāgataṃ adhiṭṭhahantānaṃ anāgatārammaṇaṃ hoti. Mahākassapatthero kira mahādhātunidhānaṃ karonto ‘‘anāgate aṭṭhārasavassādhikāni dvevassasatāni ime gandhā mā sussiṃsu, pupphāni mā milāyiṃsu, dīpā mā nibbāyiṃsū’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1434) adhiṭṭhahi. Sabbaṃ tatheva ahosi. Assaguttatthero vattaniyasenāsane bhikkhusaṅghaṃ sukkhabhattaṃ bhuñjamānaṃ disvā udakasoṇḍiṃ divase divase purebhatte dadhirasaṃ hotūti adhiṭṭhāsi. Purebhatte gahitaṃ dadhirasaṃ hoti. Pacchābhatte pākatikaudakameva (dha. sa. aṭṭha. 1434). Kāyaṃ pana cittasannissitaṃ katvā adissamānena kāyena gamanakāle paccuppannārammaṇaṃ hoti.

อนึ่ง เพราะเหตุที่อิทธวิธญาณนั้นกระทำจิตที่เป็นอดีตดับไปแล้วนั่นเทียวให้เป็นอารมณ์ ฉะนั้น จึงชื่อว่ามีอดีตเป็นอารมณ์ (อิทธวิธญาณ) ของท่านผู้อธิษฐานอนาคต เหมือนอย่างพระมหากัสสปเถระเป็นต้นในคราวบรรจุพระมหาธาตุ ชื่อว่ามีอนาคตเป็นอารมณ์ ได้ยินว่า พระมหากัสสปเถระเมื่อกระทำการบรรจุพระมหาธาตุ ได้อธิษฐานว่า “ในอนาคตตลอด ๒๑๘ ปี ของหอมเหล่านี้อย่าแห้ง ดอกไม้ทั้งหลายอย่าเหี่ยว ประทีปทั้งหลายอย่าดับ” ทุกสิ่งได้เป็นเช่นนั้นเทียว พระอัสสคุตตเถระในเสนาสนะชื่อวัตตนิยะ เห็นภิกษุสงฆ์กำลังฉันภัตแห้ง ได้อธิษฐานสระน้ำว่า “ในเวลาเช้าทุกๆ วัน จงเป็นรสนมส้มเถิด” (น้ำ) ที่ตักในเวลาเช้าก็เป็นรสนมส้ม ในเวลาบ่ายก็เป็นน้ำปกตินั่นเทียว ส่วนในกาลที่ไป ด้วยกายที่ใครๆ มองไม่เห็น โดยทำกายให้อาศัยจิต (อิทธวิธญาณ) ชื่อว่ามีปัจจุบันเป็นอารมณ์

Kāyavasena cittaṃ, cittavasena vā kāyaṃ pariṇāmanakāle attano kumārakavaṇṇādinimmānakāle ca sakāyacittānaṃ ārammaṇakaraṇato ajjhattārammaṇaṃ hoti. Bahiddhā hatthiassādidassanakāle pana bahiddhārammaṇanti evaṃ tāva iddhividhañāṇassa sattasu ārammaṇesu pavatti veditabbā.

ในกาลที่น้อมจิตไปตามอำนาจกาย หรือน้อมกายไปตามอำนาจจิต และในกาลที่นิรมิตเพศกุมารเป็นต้นของตน (อิทธวิธญาณ) ชื่อว่ามีอัชฌัตตะเป็นอารมณ์ เพราะกระทำกายและจิตของตนให้เป็นอารมณ์ ส่วนในกาลที่แสดงช้างม้าเป็นต้นในภายนอก ชื่อว่ามีพหิทธารมณ์ พึงทราบความเป็นไปแห่งอิทธวิธญาณในอารมณ์ ๗ ประการ ด้วยประการฉะนี้ก่อน

415. Dibbasotadhātuñāṇaṃ parittapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena catūsu ārammaṇesu pavattati. Kathaṃ? Tañhi yasmā saddaṃ ārammaṇaṃ karoti, saddo ca paritto, tasmā parittārammaṇaṃ hoti. Vijjamānaṃyeva pana saddaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattanato paccuppannārammaṇaṃ hoti. Taṃ attano kucchisaddasavanakāle ajjhattārammaṇaṃ. Paresaṃ saddasavanakāle bahiddhārammaṇanti evaṃ dibbasotadhātuñāṇassa catūsu ārammaṇesu pavatti veditabbā.

415. ทิพพโสตธาตุญาณย่อมเป็นไปในอารมณ์ ๔ อย่าง โดยเป็นปริตตารมณ์ ปัจจุบันนารมณ์ อัชฌัตตารมณ์ และพหิทธารมณ์ อย่างไร? จริงอยู่ เพราะเหตุที่ทิพพโสตธาตุญาณนั้นกระทำเสียงให้เป็นอารมณ์ และเสียงก็เป็นปริตตะ ฉะนั้น จึงชื่อว่ามีปริตตะเป็นอารมณ์ อนึ่ง เพราะกระทำเสียงที่มีอยู่เท่านั้นให้เป็นอารมณ์แล้วเป็นไป จึงชื่อว่ามีปัจจุบันเป็นอารมณ์ ทิพพโสตธาตุญาณนั้น ในกาลที่ได้ยินเสียงในท้องของตน ชื่อว่ามีอัชฌัตตะเป็นอารมณ์ ในกาลที่ได้ยินเสียงของผู้อื่น ชื่อว่ามีพหิทธะเป็นอารมณ์ พึงทราบความเป็นไปแห่งทิพพโสตธาตุญาณในอารมณ์ ๔ อย่าง ด้วยประการฉะนี้

416. Cetopariyañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaatītānāgatapaccuppannabahiddhārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattati. Kathaṃ? Tañhi paresaṃ kāmāvacaracittajānanakāle parittārammaṇaṃ hoti. Rūpāvacaraarūpāvacaracittajānanakāle mahaggatārammaṇaṃ hoti. Maggaphalajānanakāle appamāṇārammaṇaṃ hoti.

416. เจโตปริยญาณย่อมเป็นไปในอารมณ์ ๘ อย่าง โดยเป็นปริตตารมณ์ มหัคคตารมณ์ อัปปมาณารมณ์ มัคคารมณ์ อดีตารมณ์ อนาคตารมณ์ ปัจจุบันนารมณ์ และพหิทธารมณ์ อย่างไร? จริงอยู่ เจโตปริยญาณนั้น ในกาลที่รู้กามาวจรจิตของผู้อื่น ชื่อว่ามีปริตตะเป็นอารมณ์ ในกาลที่รู้รูปาวจรจิตและอรูปาวจรจิต ชื่อว่ามีมหัคคตะเป็นอารมณ์ ในกาลที่รู้มรรคและผล ชื่อว่ามีอัปปมาณะเป็นอารมณ์

Ettha ca puthujjano sotāpannassa cittaṃ na jānāti. Sotāpanno vā sakadāgāmissāti evaṃ yāva arahato netabbaṃ. Arahā pana sabbesaṃ cittaṃ jānāti. Aññopi ca uparimo heṭṭhimassāti ayaṃ viseso veditabbo. Maggacittārammaṇakāle maggārammaṇaṃ hoti. Yadā pana atīte sattadivasabbhantare ca anāgate sattadivasabbhantare ca paresaṃ cittaṃ jānāti, tadā atītārammaṇaṃ anāgatārammaṇañca hoti.

ก็ในข้อนี้ ปุถุชนย่อมไม่รู้จิตของพระโสดาบัน หรือพระโสดาบันก็ย่อมไม่รู้จิตของพระสกทาคามี พึงนำความไปอย่างนี้จนถึงพระอรหันต์ ส่วนพระอรหันต์ย่อมรู้จิตของพระอริยบุคคลทั้งหมด และพึงทราบความแตกต่างนี้ว่า แม้พระอริยบุคคลเบื้องบนอื่นอีก ก็ย่อมรู้จิตของพระอริยบุคคลเบื้องล่าง ในกาลที่กระทำมรรคจิตให้เป็นอารมณ์ ชื่อว่ามีมรรคเป็นอารมณ์ ส่วนในกาลใด ย่อมรู้จิตของผู้อื่นในภายใน ๗ วันที่เป็นอดีต และในภายใน ๗ วันที่เป็นอนาคต ในกาลนั้น ชื่อว่ามีอดีตเป็นอารมณ์และมีอนาคตเป็นอารมณ์

Kathaṃ paccuppannārammaṇaṃ hoti. Paccuppannaṃ nāma tividhaṃ – khaṇapaccuppannaṃ, santatipaccuppannaṃ, addhāpaccuppannañca. Tattha uppādaṭṭhitibhaṅgappattaṃ khaṇapaccuppannaṃ. Ekadvesantativārapariyāpannaṃ santatipaccuppannaṃ. Tattha andhakāre nisīditvā ālokaṭṭhānaṃ gatassa na tāva ārammaṇaṃ pākaṭaṃ hoti, yāva pana taṃ pākaṭaṃ hoti, etthantare ekadvesantativārā veditabbā. Ālokaṭṭhāne vicaritvā ovarakaṃ paviṭṭhassāpi na tāva sahasā rūpaṃ pākaṭaṃ hoti, yāva pana taṃ pākaṭaṃ hoti, etthantare ekadvesantativārā veditabbā. Dūre ṭhatvā pana rajakānaṃ hatthavikāraṃ, ghaṇḍibherīākoṭanavikārañca disvāpi na tāva saddaṃ suṇāti, yāva pana taṃ suṇāti, etasmimpi antare ekadvesantativārā veditabbā. Evaṃ tāva majjhimabhāṇakā.

(เจโตปริยญาณ) ชื่อว่ามีปัจจุบันเป็นอารมณ์ได้อย่างไร? ชื่อว่าปัจจุบันมี ๓ อย่าง คือ ขณปัจจุปันนะ สันตติปัจจุปันนะ และอัทธาปัจจุปันนะ ในปัจจุบัน ๓ อย่างนั้น (ธรรม) ที่ถึงแล้วซึ่งอุปปาทะ ฐีติ และภังคะ ชื่อว่าขณปัจจุปันนะ (ธรรม) ที่นับเนื่องในสันตติวาระ ๑ หรือ ๒ ชื่อว่าสันตติปัจจุปันนะ ในข้อนั้น สำหรับผู้ที่นั่งในที่มืดแล้วไปสู่ที่สว่าง อารมณ์ยังไม่ปรากฏก่อน แต่กว่าอารมณ์นั้นจะปรากฏ ในระหว่างนี้ พึงทราบสันตติวาระ ๑ หรือ ๒ แม้สำหรับผู้ที่เที่ยวไปในที่สว่างแล้วเข้าไปสู่ห้องทึบ รูปก็ยังไม่ปรากฏโดยฉับพลันก่อน แต่กว่ารูปนั้นจะปรากฏ ในระหว่างนี้ พึงทราบสันตติวาระ ๑ หรือ ๒ อนึ่ง ยืนอยู่ในที่ไกล แม้เห็นอาการเคลื่อนไหวของมือของคนซักฟอก และอาการเคลื่อนไหวในการตีระฆังและกลองเป็นต้น ก็ยังไม่ได้ยินเสียงก่อน แต่กว่าจะได้ยินเสียงนั้น แม้ในระหว่างนี้ พึงทราบสันตติวาระ ๑ หรือ ๒ พระมัชฌิมภาณกาจารย์กล่าวไว้อย่างนี้ก่อน

Saṃyuttabhāṇakā pana rūpasantati arūpasantatīti dve santatiyo vatvā udakaṃ akkamitvā gatassa yāva tīre akkantaudakalekhā na vippasīdati, addhānato āgatassa yāva kāye usumabhāvo na vūpasammati, ātapā āgantvā gabbhaṃ paviṭṭhassa yāva andhakārabhāvo na vigacchati, antogabbhe kammaṭṭhānaṃ manasi karitvā divā vātapānaṃ vivaritvā olokentassa yāva akkhīnaṃ phandanabhāvo na vūpasammati, ayaṃ rūpasantati nāma. Dve tayo javanavārā arūpasantati nāmāti vatvā tadubhayampi santatipaccuppannaṃ nāmāti vadanti.

ส่วนพระสังยุตตภาณกาจารย์กล่าวสันตติ ๒ อย่าง คือ รูปสันตติและอรูปสันตติแล้ว (กล่าวอธิบายว่า) สำหรับผู้ที่เหยียบน้ำไป ตราบใดที่รอยน้ำที่ถูกเหยียบที่ฝั่งยังไม่ใส, สำหรับผู้ที่มาจากทางไกล ตราบใดที่ไอร้อนในกายยังไม่สงบ, สำหรับผู้ที่มาจากแดดแล้วเข้าไปในห้อง ตราบใดที่ความมืดยังไม่หายไป, สำหรับผู้ที่ทำกรรมฐานในใจในห้องแล้วเปิดหน้าต่างมองดูในเวลากลางวัน ตราบใดที่อาการสั่นของตายังไม่สงบ, นี้ชื่อว่ารูปสันตติ ชวนวาระ ๒ หรือ ๓ ชื่อว่าอรูปสันตติ ดังนี้ แล้วกล่าวว่า แม้ทั้งสองอย่างนั้นชื่อว่าสันตติปัจจุปันนะ

Ekabhavaparicchinnaṃ pana addhāpaccuppannaṃ nāma. Yaṃ sandhāya bhaddekarattasutte ‘‘yo cāvuso, mano ye ca dhammā ubhayametaṃ paccuppannaṃ, tasmiṃ ce paccuppanne chandarāgappaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ, chandarāgappaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati, tadabhinandanto paccuppannesu dhammesu saṃhīratī’’ti (ma. ni. 3.284) vuttaṃ. Santatipaccuppannañcettha aṭṭhakathāsu āgataṃ. Addhāpaccuppannaṃ sutte.

ส่วน (ธรรม) ที่กำหนดโดยภพเดียว ชื่อว่าอัทธาปัจจุปันนะ ซึ่งทรงหมายถึง (ธรรม) นี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ในภัทเทกรัตตสูตรว่า “ดูก่อนอาวุโส มนะใด และธรรมเหล่าใด ทั้งสองอย่างนี้เป็นปัจจุบัน หากว่าในปัจจุบันนั้น วิญญาณเป็นธรรมชาติผูกพันด้วยฉันทราคะ เพราะความที่วิญญาณเป็นธรรมชาติผูกพันด้วยฉันทราคะ จึงย่อมเพลิดเพลินซึ่งปัจจุบันธรรมนั้น เมื่อเพลิดเพลินซึ่งปัจจุบันธรรมนั้น ย่อมถูกดึงเข้าไปในธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน” ก็สันตติปัจจุปันนะในที่นี้มาในอรรถกถาทั้งหลาย อัทธาปัจจุปันนะมาในพระสูตร

Tattha keci khaṇapaccuppannaṃ cittaṃ cetopariyañāṇassa ārammaṇaṃ hotīti vadanti. Kiṃ kāraṇā? Yasmā iddhimato ca parassa ca ekakkhaṇe cittaṃ uppajjatīti. Idañca nesaṃ opammaṃ, yathā ākāse khitte pupphamuṭṭhimhi avassaṃ ekaṃ pupphaṃ ekassa vaṇṭena vaṇṭaṃ paṭivijjhati, evaṃ parassa cittaṃ jānissāmīti rāsivasena mahājanassa citte āvajjite avassaṃ ekassa cittaṃ ekena cittena uppādakkhaṇe vā ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā paṭivijjhatīti. Taṃ pana vassasatampi vassasahassampi āvajjanto yena ca cittena āvajjati, yena ca jānāti. Tesaṃ dvinnaṃ sahaṭhānābhāvato āvajjanajavanānañca aniṭṭhaṭṭhāne nānārammaṇabhāvappattidosato ayuttanti aṭṭhakathāsu paṭikkhittaṃ.

ในปัจจุบัน ๓ อย่างนั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า จิตที่เป็นขณปัจจุบันเป็นอารมณ์ของเจโตปริยญาณ. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะจิตของผู้มีฤทธิ์และของผู้อื่นย่อมเกิดขึ้นในขณะเดียวกัน. และนี่เป็นอุปมาของอาจารย์เหล่านั้นว่า เหมือนเมื่อกำดอกไม้ถูกซัดไปในอากาศ ดอกไม้ดอกหนึ่งย่อมเสียบก้านของดอกไม้ดอกหนึ่งด้วยก้านของตน ฉันใด เมื่อน้อมนึกถึงจิตของมหาชนโดยความเป็นกลุ่มก้อนว่า เราจักรู้จิตของผู้อื่น จิตของคนคนหนึ่งย่อมถูกรู้ได้ด้วยจิตดวงหนึ่งในอุปปาทขณะ ฐิติขณะ หรือภังคขณะแน่นอน ฉันนั้น. แต่คำกล่าวนั้นถูกปฏิเสธไว้ในอรรถกถาว่าไม่สมควร เพราะผู้ที่น้อมนึกอยู่แม้ตลอดร้อยปีหรือพันปี จะน้อมนึกด้วยจิตใด และจะรู้ด้วยจิตใด จิตทั้งสองนั้นก็ไม่มีการตั้งอยู่ร่วมกัน และเพราะมีโทษคือการที่อาวัชชนะและชวนะมีอารมณ์ต่างกันในฐานะที่ไม่น่าปรารถนา.

Santatipaccuppannaṃ pana addhāpaccuppannañca ārammaṇaṃ hotīti veditabbaṃ. Tattha yaṃ vattamānajavanavīthito atītānāgatavasena dvittijavanavīthiparimāṇe kāle parassa cittaṃ, taṃ sabbampi santatipaccuppannaṃ nāma. ‘‘Addhāpaccuppannaṃ pana javanavārena dīpetabba’’nti saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Taṃ suṭṭhu vuttaṃ.

ส่วนสันตติปัจจุบันและอัทธาปัจจุบันเป็นอารมณ์ พึงทราบดังนี้. ในปัจจุบันทั้งสองนั้น จิตใดของผู้อื่นในกาลที่มีประมาณเท่ากับชวนวิถี ๒-๓ วิถี โดยเป็นอดีตและอนาคตจากชวนวิถีที่เป็นปัจจุบัน จิตทั้งหมดนั้นชื่อว่าสันตติปัจจุบัน. ท่านกล่าวไว้ในสังยุตตอรรถกถาว่า 'ส่วนอัทธาปัจจุบัน พึงแสดงด้วยชวนวาระ'. คำกล่าวนั้นเป็นคำกล่าวที่ดี.

Tatrāyaṃ dīpanā, iddhimā parassa cittaṃ jānitukāmo āvajjati, āvajjanaṃ khaṇapaccuppannaṃ ārammaṇaṃ katvā teneva saha nirujjhati. Tato cattāri pañca vā javanāni. Yesaṃ pacchimaṃ iddhicittaṃ, sesāni kāmāvacarāni, tesaṃ sabbesampi tadeva niruddhaṃ cittamārammaṇaṃ hoti, na ca tāni nānārammaṇāni honti, addhāvasena paccuppannārammaṇattā. Ekārammaṇattepi ca iddhicittameva parassa cittaṃ jānāti, na itarāni. Yathā cakkhudvāre cakkhuviññāṇameva rūpaṃ passati, na itarānīti. Iti idaṃ santatipaccuppannassa ceva addhāpaccuppannassa ca vasena paccuppannārammaṇaṃ hoti. Yasmā vā santatipaccuppannampi addhāpaccuppanneyeva patati, tasmā addhāpaccuppannavasenevetaṃ paccuppannārammaṇanti veditabbaṃ. Parassa cittārammaṇattāyeva pana bahiddhārammaṇaṃ hotīti evaṃ cetopariyañāṇassa aṭṭhasu ārammaṇesu pavatti veditabbā.

ในเรื่องนั้น มีคำอธิบายดังนี้ ผู้มีฤทธิ์ปรารถนาจะรู้จิตของผู้อื่น ย่อมน้อมนึก อาวัชชนะทำจิตที่เป็นขณปัจจุบันให้เป็นอารมณ์แล้วก็ดับไปพร้อมกับจิตนั้น. ต่อจากนั้น ชวนะ ๔ หรือ ๕ ขณะก็เกิดขึ้น. ในบรรดาชวนะเหล่านั้น ชวนะสุดท้ายเป็นอิทธิจิต ที่เหลือเป็นกามาวจรจิต. จิตที่ดับไปแล้วนั่นแหละเป็นอารมณ์ของชวนะทั้งหมดนั้น และจิตเหล่านั้นก็ไม่ได้มีอารมณ์ต่างกัน เพราะมีปัจจุบันเป็นอารมณ์โดยอัทธา. แม้จะมีอารมณ์เดียวกัน อิทธิจิตเท่านั้นที่รู้จิตของผู้อื่น จิตอื่น ๆ ไม่รู้ เหมือนในจักขุทวาร จักขุวิญญาณเท่านั้นที่เห็นรูป จิตอื่น ๆ ไม่เห็น ฉะนั้น. เพราะฉะนั้น อภิญญานี้จึงมีปัจจุบันเป็นอารมณ์โดยอำนาจของสันตติปัจจุบันและอัทธาปัจจุบัน. หรือเพราะสันตติปัจจุบันก็ตกอยู่ในอัทธาปัจจุบันนั่นเอง ฉะนั้น พึงทราบว่าอภิญญานี้มีปัจจุบันเป็นอารมณ์โดยอำนาจของอัทธาปัจจุบันเท่านั้น. และเพราะมีจิตของผู้อื่นเป็นอารมณ์ จึงมีอารมณ์ภายนอก. พึงทราบความเป็นไปของเจโตปริยญาณในอารมณ์ ๘ ประการ ด้วยประการฉะนี้.

417. Pubbenivāsañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaatītaajjhattabahiddhānavattabbārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattati. Kathaṃ? Tañhi kāmāvacarakkhandhānussaraṇakāle parittārammaṇaṃ hoti. Rūpāvacarārūpāvacarakkhandhānussaraṇakāle mahaggatārammaṇaṃ. Atīte attanā parehi vā bhāvitamaggaṃ sacchikataphalañca anussaraṇakāle appamāṇārammaṇaṃ. Bhāvitamaggameva anussaraṇakāle maggārammaṇaṃ. Niyamato panetaṃ atītārammaṇameva.

417. ปุพเพนิวาสญาณย่อมเป็นไปในอารมณ์ ๘ ประการ โดยอำนาจแห่งอารมณ์คือ ปริตตะ มหัคคตะ อัปปมาณะ มัคคะ อดีต อัชฌัตตะ พหิทธา และนวัตตัพพะ. อย่างไร? คือ ญาณนั้นเมื่อระลึกถึงขันธ์ที่เป็นกามาวจร ย่อมมีปริตตารมณ์. เมื่อระลึกถึงขันธ์ที่เป็นรูปาวจรและอรูปาวจร ย่อมมีมหัคคตารมณ์. เมื่อระลึกถึงมรรคที่ตนหรือผู้อื่นเจริญแล้วและผลที่ทำให้แจ้งแล้วในอดีต ย่อมมีอัปปมาณารมณ์. เมื่อระลึกถึงเฉพาะมรรคที่เจริญแล้ว ย่อมมีมัคคารมณ์. แต่โดยแน่นอนแล้ว ญาณนี้มีอดีตเป็นอารมณ์เท่านั้น.

Tattha kiñcāpi cetopariyañāṇayathākammupagañāṇānipi atītārammaṇāni honti, atha kho tesaṃ cetopariyañāṇassa sattadivasabbhantarātītaṃ cittameva ārammaṇaṃ. Tañhi aññaṃ khandhaṃ vā khandhapaṭibaddhaṃ vā na jānāti. Maggasampayuttacittārammaṇattā pana pariyāyato maggārammaṇanti vuttaṃ. Yathākammupagañāṇassa ca atītaṃ cetanāmattameva ārammaṇaṃ. Pubbenivāsañāṇassa pana atītā khandhā khandhapaṭibaddhañca kiñci anārammaṇaṃ nāma natthi. Tañhi atītakkhandhakhandhapaṭibaddhesu dhammesu sabbaññutaññāṇagatikaṃ hotīti ayaṃ viseso veditabbo. Ayamettha aṭṭhakathānayo. Yasmā pana ‘‘kusalā khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammupagañāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.404) paṭṭhāne vuttaṃ. Tasmā cattāropi khandhā cetopariyañāṇayathākammupagañāṇānaṃ ārammaṇā honti. Tatrāpi yathākammupagañāṇassa kusalākusalā evāti.

ในญาณเหล่านั้น แม้ว่าเจโตปริยญาณและยถากัมมูปคญาณจะมีอดีตเป็นอารมณ์ก็จริง แต่ในญาณทั้งสองนั้น เจโตปริยญาณมีเพียงจิตที่เป็นอดีตภายใน ๗ วันเป็นอารมณ์. จริงอยู่ ญาณนั้นไม่รู้ขันธ์อื่นหรือสิ่งที่เนื่องด้วยขันธ์. แต่เพราะมีจิตที่สัมปยุตด้วยมรรคเป็นอารมณ์ จึงถูกเรียกว่ามีมรรคเป็นอารมณ์โดยปริยาย. และยถากัมมูปคญาณก็มีเพียงเจตนาในอดีตเป็นอารมณ์. ส่วนปุพเพนิวาสญาณนั้น ไม่มีสิ่งใดเลยในบรรดาขันธ์ในอดีตและสิ่งที่เนื่องด้วยขันธ์ ที่ไม่ชื่อว่าเป็นอารมณ์. จริงอยู่ ญาณนั้นเป็นไปประดุจสัพพัญญุตญาณในธรรมทั้งหลายคือขันธ์ในอดีตและสิ่งที่เนื่องด้วยขันธ์ พึงทราบความแตกต่างนี้. นี่เป็นนัยแห่งอรรถกถาในเรื่องนี้. แต่เพราะท่านกล่าวไว้ในปัฏฐานว่า 'กุศลขันธ์เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่...เจโตปริยญาณ...ยถากัมมูปคญาณ...' ฉะนั้น แม้ขันธ์ ๔ ก็เป็นอารมณ์ของเจโตปริยญาณและยถากัมมูปคญาณได้. และในญาณทั้งสองนั้น ยถากัมมูปคญาณมีเฉพาะกุศลและอกุศลขันธ์เป็นอารมณ์.

Attano khandhānussaraṇakāle panetaṃ ajjhattārammaṇaṃ. Parassa khandhānussaraṇakāle bahiddhārammaṇaṃ. ‘‘Atīte vipassī bhagavā ahosi. Tassa mātā bandhumatī, pitā bandhumā’’tiādinā (dī. ni. 2.12) nayena nāmagottapathavīnimittādianussaraṇakāle navattabbārammaṇaṃ hoti. Nāmagottanti cettha khandhūpanibandho sammutisiddho byañjanattho daṭṭhabbo, na byañjanaṃ. Byañjanañhi saddāyatanasaṅgahitattā parittaṃ hoti. Yathāha ‘‘niruttipaṭisambhidā parittārammaṇā’’ti (vibha. 749). Ayamettha amhākaṃ khanti. Evaṃ pubbenivāsañāṇassa aṭṭhasu ārammaṇesu pavatti veditabbā.

อนึ่ง ญาณนี้เมื่อระลึกถึงขันธ์ของตน ย่อมมีอารมณ์ภายใน. เมื่อระลึกถึงขันธ์ของผู้อื่น ย่อมมีอารมณ์ภายนอก. เมื่อระลึกถึงชื่อ สกุล ปฐวีนิมิต เป็นต้น ด้วยนัยเป็นอาทิว่า 'ในอดีต พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสีได้มีแล้ว มารดาของพระองค์ชื่อว่าพันธุมดี บิดาชื่อว่าพันธุมา' ย่อมมีนวัตตัพพารมณ์. ในคำว่า 'ชื่อและสกุล' นี้ พึงเห็นว่าเป็นอรรถของพยัญชนะที่สำเร็จโดยสมมติ เนื่องอยู่กับขันธ์ ไม่ใช่ตัวพยัญชนะ. จริงอยู่ พยัญชนะเพราะนับเนื่องในสัททายตนะ จึงเป็นปริตตธรรม. ดังที่ตรัสไว้ว่า 'นิรุตติปฏิสัมภิทามีปริตตารมณ์'. นี่เป็นความเห็นที่พวกเราพอใจในเรื่องนี้. พึงทราบความเป็นไปของปุพเพนิวาสญาณในอารมณ์ ๘ ประการ ด้วยประการฉะนี้.

418. Dibbacakkhuñāṇaṃ parittapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena catūsu ārammaṇesu pavattati. Kathaṃ? Tañhi yasmā rūpaṃ ārammaṇaṃ karoti, rūpañca parittaṃ, tasmā parittārammaṇaṃ hoti. Vijjamāneyeva ca rūpe pavattattā paccuppannārammaṇaṃ. Attano kucchigatādirūpadassanakāle ajjhattārammaṇaṃ. Parassa rūpadassanakāle bahiddhārammaṇanti evaṃ dibbacakkhuñāṇassa catūsu ārammaṇesu pavatti veditabbā.

418. ทิพพจักขุญาณย่อมเป็นไปในอารมณ์ ๔ อย่าง โดยเป็นปริตตารมณ์ ปัจจุปปันนารมณ์ อัชฌัตตารมณ์ และพหิทธารมณ์. อย่างไร? คือ เพราะทิพพจักขุญาณนั้นทำรูปให้เป็นอารมณ์ และรูปก็เป็นปริตตะ ฉะนั้นจึงชื่อว่ามีปริตตารมณ์. และเพราะเป็นไปในรูปที่มีอยู่เท่านั้น จึงชื่อว่ามีปัจจุปปันนารมณ์. ในกาลที่เห็นรูปมีรูปในท้องของตนเป็นต้น ชื่อว่ามีอัชฌัตตารมณ์. ในกาลที่เห็นรูปของผู้อื่น ชื่อว่ามีพหิทธารมณ์. พึงทราบความเป็นไปในอารมณ์ ๔ อย่างของทิพพจักขุญาณอย่างนี้.

419. Anāgataṃsañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaanāgataajjhattabahiddhānavattabbārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattati. Kathaṃ? Tañhi ‘‘ayaṃ anāgate kāmāvacare nibbattissatī’’ti jānanakāle parittārammaṇaṃ hoti. ‘‘Rūpāvacare arūpāvacare vā nibbattissatī’’ti jānanakāle mahaggatārammaṇaṃ. ‘‘Maggaṃ bhāvessati, phalaṃ sacchikarissatī’’ti jānanakāle appamāṇārammaṇaṃ. ‘‘Maggaṃ bhāvessati’’cceva jānanakāle maggārammaṇaṃ. Niyamato pana taṃ anāgatārammaṇameva.

419. อนาคตังสญาณย่อมเป็นไปในอารมณ์ ๘ อย่าง โดยเป็นปริตตารมณ์ มหัคคตารมณ์ อัปปมาณารมณ์ มัคคารมณ์ อนาคตารมณ์ อัชฌัตตารมณ์ พหิทธารมณ์ และนวัตตัพพารมณ์. อย่างไร? คือ ในกาลที่รู้อยู่ว่า 'ผู้นี้จักบังเกิดในกามาวจรภพในอนาคต' ชื่อว่ามีปริตตารมณ์. ในกาลที่รู้อยู่ว่า 'จักบังเกิดในรูปาวจรภพหรืออรูปาวจรภพ' ชื่อว่ามีมหัคคตารมณ์. ในกาลที่รู้อยู่ว่า 'จักเจริญมรรค จักทำให้แจ้งซึ่งผล' ชื่อว่ามีอัปปมาณารมณ์. ในกาลที่รู้อยู่ว่า 'จักเจริญมรรค' เท่านั้น ชื่อว่ามีมัคคารมณ์. แต่โดยแน่นอน ญาณนั้นมีอนาคตเป็นอารมณ์อย่างเดียว.

Tattha kiñcāpi cetopariyañāṇampi anāgatārammaṇaṃ hoti, atha kho tassa sattadivasabbhantarānāgataṃ cittameva ārammaṇaṃ. Tañhi aññaṃ khandhaṃ vā khandhapaṭibaddhaṃ vā na jānāti. Anāgataṃsañāṇassa pubbenivāsañāṇe vuttanayena anāgate anārammaṇaṃ nāma natthi. ‘‘Ahaṃ amutra nibbattissāmī’’ti jānanakāle ajjhattārammaṇaṃ. ‘‘Asuko amutra nibbattissatī’’ti jānanakāle bahiddhārammaṇaṃ. ‘‘Anāgate metteyyo bhagavā uppajjissati (dī. ni. 3.107). Subrahmā nāmassa brāhmaṇo pitā bhavissati. Brahmavatī nāma brāhmaṇī mātā’’tiādinā pana nayena nāmagottajānanakāle pubbenivāsañāṇe vuttanayeneva na vattabbārammaṇaṃ hotīti evaṃ anāgataṃsañāṇassa aṭṭhasu ārammaṇesu pavatti veditabbā.

ในบรรดาญาณเหล่านั้น แม้เจโตปริยญาณจะมีอนาคตเป็นอารมณ์ได้ก็จริง แต่ทว่า ญาณนั้นมีเพียงจิตที่จะเกิดในอนาคตภายใน ๗ วันเป็นอารมณ์. เพราะญาณนั้นไม่รู้ขันธ์อื่นหรือสิ่งที่เนื่องกับขันธ์. สำหรับอนาคตังสญาณ ไม่มีสิ่งใดในอนาคตที่จะไม่เป็นอารมณ์ ตามนัยที่กล่าวไว้ในปุพเพนิวาสญาณ. ในกาลที่รู้อยู่ว่า 'เราจักบังเกิดในภพโน้น' ชื่อว่ามีอัชฌัตตารมณ์. ในกาลที่รู้อยู่ว่า 'คนโน้นจักบังเกิดในภพโน้น' ชื่อว่ามีพหิทธารมณ์. ส่วนในกาลที่รู้ชื่อและโคตร โดยนัยเป็นต้นว่า 'ในอนาคต พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าเมตเตยยะจักอุบัติขึ้น พระบิดาของพระองค์จักเป็นพราหมณ์ชื่อสุพรหมา พระมารดาจักเป็นพราหมณีชื่อพรหมวดี' ชื่อว่ามีนวัตตัพพารมณ์ ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในปุพเพนิวาสญาณนั่นเอง. พึงทราบความเป็นไปในอารมณ์ ๘ อย่างของอนาคตังสญาณอย่างนี้.

420. Yathākammupagañāṇaṃ parittamahaggataatītaajjhattabahiddhārammaṇavasena pañcasu ārammaṇesu pavattati. Kathaṃ? Tañhi kāmāvacarakammajānanakāle parittārammaṇaṃ hoti. Rūpāvacarārūpāvacarakammajānanakāle mahaggatārammaṇaṃ. Atītameva jānātīti atītārammaṇaṃ. Attano kammaṃ jānanakāle ajjhattārammaṇaṃ. Parassa kammaṃ jānanakāle bahiddhārammaṇaṃ hoti. Evaṃ yathākammupagañāṇassa pañcasu ārammaṇesu pavatti veditabbā. Yañcettha ajjhattārammaṇañceva bahiddhārammaṇañcāti vuttaṃ, taṃ kālena ajjhattaṃ kālena bahiddhā jānanakāle ajjhattabahiddhārammaṇampi hotiyevāti.

420. ยถากัมมูปคญาณย่อมเป็นไปในอารมณ์ ๕ อย่าง โดยเป็นปริตตารมณ์ มหัคคตารมณ์ อดีตารมณ์ อัชฌัตตารมณ์ และพหิทธารมณ์. อย่างไร? คือ ในกาลที่รู้กรรมที่เป็นกามาวจร ชื่อว่ามีปริตตารมณ์. ในกาลที่รู้กรรมที่เป็นรูปาวจรและอรูปาวจร ชื่อว่ามีมหัคคตารมณ์. เพราะรู้แต่อดีตเท่านั้น จึงชื่อว่ามีอดีตารมณ์. ในกาลที่รู้กรรมของตน ชื่อว่ามีอัชฌัตตารมณ์. ในกาลที่รู้กรรมของผู้อื่น ชื่อว่ามีพหิทธารมณ์. พึงทราบความเป็นไปในอารมณ์ ๕ อย่างของยถากัมมูปคญาณอย่างนี้. และคำที่กล่าวไว้ในอธิการนี้ว่า มีทั้งอัชฌัตตารมณ์และพหิทธารมณ์นั้น ท่านกล่าวด้วยอธิบายว่า ในบางคราวที่รู้ภายใน ในบางคราวที่รู้ภายนอก ก็ย่อมเป็นอัชฌัตตพหิทธารมณ์ได้เหมือนกัน.

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค อันข้าพเจ้าทำแล้ว เพื่อความปราโมทย์แห่งสาธุชน ฉะนี้

Abhiññāniddeso nāma

ชื่อว่า อภิญญานิทเทส

Terasamo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๑๓

14. Khandhaniddeso

14. ขันธนิทเทส

Paññākathā

ปัญญากถา

421. Idāni yasmā evaṃ abhiññāvasena adhigatānisaṃsāya thiratarāya samādhibhāvanāya samannāgatena bhikkhunā sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayanti ettha cittasīsena niddiṭṭho samādhi sabbākārena bhāvito hoti.

421. บัดนี้ เพราะเหตุที่ภิกษุผู้ประกอบด้วยสมาธิภาวนาอันมั่นคงกว่า ซึ่งมีอานิสงส์อันได้บรรลุแล้วด้วยอำนาจอภิญญาอย่างนี้ เป็นผู้เจริญสมาธิ อันท่านแสดงไว้โดยมีจิตเป็นประธานในพระบาลีว่า 'นรชนผู้มีปัญญา ตั้งมั่นในศีลแล้ว เจริญจิตและปัญญาอยู่' ให้บริบูรณ์แล้วโดยอาการทั้งปวง.

Tadanantarā pana paññā bhāvetabbā. Sā ca atisaṅkhepadesitattā viññātumpi tāva na sukarā, pageva bhāvetuṃ. Tasmā tassā vitthāraṃ bhāvanānayañca dassetuṃ idaṃ pañhākammaṃ hoti.

แต่ในลำดับต่อจากนั้น ภิกษุพึงเจริญปัญญา. และปัญญานั้น เพราะพระองค์ทรงแสดงไว้โดยย่ออย่างยิ่ง จึงไม่ง่ายแม้ที่จะรู้ได้ก่อน จะป่วยกล่าวไปไยถึงการเจริญ. เพราะเหตุนั้น เพื่อจะแสดงความพิสดารและนัยแห่งการเจริญปัญญานั้น จึงเกิดปุจฉากรรม (การตั้งคำถาม) นี้ขึ้น.

Kā paññā, kenaṭṭhena paññā, kānassā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni, katividhā paññā, kathaṃ bhāvetabbā, paññābhāvanāya ko ānisaṃsoti?

ปัญญาคืออะไร? ชื่อว่าปัญญาด้วยอรรถอะไร? อะไรคือลักษณะ รส ปัจจุปัฏฐาน และปทัฏฐานของปัญญานั้น? ปัญญามีกี่อย่าง? พึงเจริญอย่างไร? อะไรคืออานิสงส์ของการเจริญปัญญา?

422. Tatridaṃ vissajjanaṃ, kā paññāti paññā bahuvidhā nānappakārā. Taṃ sabbaṃ vibhāvayituṃ ārabbhamānaṃ vissajjanaṃ adhippetañceva atthaṃ na sādheyya, uttari ca vikkhepāya saṃvatteyya, tasmā idha adhippetameva sandhāya vadāma. Kusalacittasampayuttaṃ vipassanāñāṇaṃ paññā.

422. ในคำถามเหล่านั้น คำวิสัชชนาเป็นดังนี้. ในคำถามว่า ปัญญาคืออะไร? (ตอบว่า) ปัญญามีหลายอย่าง มีประเภทต่างๆ. คำวิสัชชนาที่เริ่มจะอธิบายทั้งหมดนั้น ก็จะไม่สำเร็จประโยชน์ที่ประสงค์ไว้ และจะกลับเป็นไปเพื่อความฟุ้งซ่านยิ่งขึ้น. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ เราจะกล่าวหมายเอาเฉพาะที่ประสงค์เท่านั้น. วิปัสสนาญาณที่สัมปยุตด้วยกุศลจิต ชื่อว่าปัญญา.

423. Kenaṭṭhena paññāti pajānanaṭṭhena paññā. Kimidaṃ pajānanaṃ nāma? Sañjānanavijānanākāravisiṭṭhaṃ nānappakārato jānanaṃ. Saññāviññāṇapaññānaṃ hi samānepi jānanabhāve, saññā ‘‘nīlaṃ pītaka’’nti ārammaṇasañjānanamattameva hoti. ‘‘Aniccaṃ dukkhamanattā’’ti lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Viññāṇaṃ ‘‘nīlaṃ pītaka’’nti ārammaṇañca jānāti, lakkhaṇapaṭivedhañca pāpeti. Ussakkitvā pana maggapātubhāvaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Paññā vuttanayavasena ārammaṇañca jānāti, lakkhaṇapaṭivedhañca pāpeti, ussakkitvā maggapātubhāvañca pāpeti.

423. ในคำถามว่า ชื่อว่าปัญญาด้วยอรรถอะไร? (ตอบว่า) ชื่อว่าปัญญาด้วยอรรถว่ารู้ทั่ว. การรู้ทั่วนี้นั้นคืออะไร? คือการรู้โดยประการต่างๆ อันวิเศษกว่าอาการแห่งสัญชานนะ (การจำได้หมายรู้) และวิชานนะ (การรู้แจ้ง). จริงอยู่ แม้เมื่อความเป็นผู้รู้มีเสมอกันในสัญญากับวิญญาณและปัญญา, สัญญาก็เป็นเพียงการจำได้หมายรู้อารมณ์ว่า 'สีเขียว สีเหลือง' เท่านั้น, ไม่สามารถจะให้ถึงการแทงตลอดลักษณะว่า 'ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา' ได้. วิญญาณย่อมรู้อารมณ์ว่า 'สีเขียว สีเหลือง' ด้วย, ย่อมให้ถึงการแทงตลอดลักษณะด้วย. แต่ก็ไม่สามารถพยายามให้ถึงการบังเกิดแห่งมรรคได้. ส่วนปัญญานั้น โดยนัยที่กล่าวแล้ว ย่อมรู้อารมณ์ด้วย, ย่อมให้ถึงการแทงตลอดลักษณะด้วย, และพยายามให้ถึงการบังเกิดแห่งมรรคด้วย.

Yathā hi heraññikaphalake ṭhapitaṃ kahāpaṇarāsiṃ eko ajātabuddhidārako, eko gāmikapuriso, eko heraññikoti tīsu janesu passamānesu ajātabuddhidārako kahāpaṇānaṃ cittavicittadīghacaturassaparimaṇḍalabhāvamattameva jānāti, ‘‘idaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ratanasammata’’nti na jānāti. Gāmikapuriso cittavicittādibhāvaṃ jānāti, ‘‘idaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ratanasammata’’nti ca. ‘‘Ayaṃ cheko, ayaṃ kūṭo, ayaṃ addhasāro’’ti imaṃ pana vibhāgaṃ na jānāti. Heraññiko sabbepi te pakāre jānāti, jānanto ca kahāpaṇaṃ oloketvāpi jānāti, ākoṭitassa saddaṃ sutvāpi, gandhaṃ ghāyitvāpi, rasaṃ sāyitvāpi, hatthena dhārayitvāpi, asukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā nagare vā pabbate vā nadītīre vā katotipi, asukācariyena katotipi jānāti, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ.

เปรียบเหมือนกองกษาปณ์ที่วางไว้บนแผ่นกระดานของพนักงานแลกเปลี่ยนเงินตรา เมื่อชน ๓ จำพวก คือ เด็กที่ยังไม่มีปัญญาเดียงสา ๑ บุรุษชาวบ้าน ๑ พนักงานแลกเปลี่ยนเงินตรา ๑ กำลังดูอยู่ (ใน ๓ จำพวกนั้น) เด็กที่ยังไม่มีปัญญาเดียงสา ย่อมรู้เพียงความเป็นของวิจิตรและไม่วิจิตร เป็นของยาว สี่เหลี่ยม และกลม ของกษาปณ์ทั้งหลายเท่านั้น แต่ไม่รู้ว่า “สิ่งนี้เป็นวัตถุที่สมมติกันว่าเป็นรัตนะ เป็นเครื่องอุปโภคบริโภคของมนุษย์” บุรุษชาวบ้าน ย่อมรู้ความเป็นของวิจิตรและไม่วิจิตรเป็นต้นด้วย และรู้ว่า “สิ่งนี้เป็นวัตถุที่สมมติกันว่าเป็นรัตนะ เป็นเครื่องอุปโภคบริโภคของมนุษย์” ด้วย แต่ว่า ไม่รู้ความแตกต่างนี้ว่า “กษาปณ์นี้เป็นของแท้ กษาปณ์นี้เป็นของปลอม กษาปณ์นี้มีเนื้อเพียงกึ่งหนึ่ง” ส่วนพนักงานแลกเปลี่ยนเงินตรา ย่อมรู้ประเภทเหล่านั้นทั้งหมด และเมื่อรู้ ก็ย่อมรู้ได้แม้เพียงดูกษาปณ์ แม้ฟังเสียงที่เคาะ แม้ดมกลิ่น แม้ลิ้มรส แม้ถือไว้ด้วยมือ ย่อมรู้ได้แม้กระทั่งว่า “กษาปณ์นี้ทำในบ้านชื่อโน้น หรือในนิคมชื่อโน้น หรือในนครชื่อโน้น หรือที่ภูเขาโน้น หรือที่ฝั่งแม่น้ำโน้น” และรู้ได้ว่า “อาจารย์ชื่อโน้นทำ” พึงทราบข้ออุปมานี้ให้ถึงพร้อมอย่างนี้

Saññā hi ajātabuddhino dārakassa kahāpaṇadassanaṃ viya hoti, nīlādivasena ārammaṇassa upaṭṭhānākāramattagahaṇato. Viññāṇaṃ gāmikassa purisassa kahāpaṇadassanamiva hoti, nīlādivasena ārammaṇākāragahaṇato, uddhaṃpi ca lakkhaṇapaṭivedhasampāpanato. Paññā heraññikassa kahāpaṇadassanamiva hoti, nīlādivasena ārammaṇākāraṃ gahetvā, lakkhaṇapaṭivedhañca pāpetvā, tato uddhampi maggapātubhāvapāpanato. Tasmā yadetaṃ sañjānanavijānanākāravisiṭṭhaṃ nānappakārato jānanaṃ. Idaṃ pajānananti veditabbaṃ. Idaṃ sandhāya hi etaṃ vuttaṃ ‘‘pajānanaṭṭhena paññā’’ti.

จริงอยู่ สัญญาเปรียบเหมือนการเห็นกษาปณ์ของเด็กที่ยังไม่มีปัญญาเดียงสา เพราะรับเอาเพียงอาการที่ปรากฏของอารมณ์โดยนัยมีสีเขียวเป็นต้น วิญญาณเปรียบเหมือนการเห็นกษาปณ์ของบุรุษชาวบ้าน เพราะรับเอาอาการของอารมณ์โดยนัยมีสีเขียวเป็นต้น และเพราะยังการแทงตลอดลักษณะให้ถึงพร้อมแม้ในเบื้องสูงขึ้นไป ปัญญาเปรียบเหมือนการเห็นกษาปณ์ของพนักงานแลกเปลี่ยนเงินตรา เพราะรับเอาอาการของอารมณ์โดยนัยมีสีเขียวเป็นต้น และยังการแทงตลอดลักษณะให้ถึงพร้อมแล้ว ยังการปรากฏแห่งมรรคให้ถึงพร้อมแม้สูงขึ้นไปกว่านั้น เพราะเหตุนั้น การรู้โดยประการต่างๆ ที่วิเศษกว่าอาการคือสัญชานนะและวิชานนะใด นี้ พึงทราบว่า นี้คือปชานนะ (การรู้ทั่ว) จริงอยู่ คำว่า “ชื่อว่าปัญญา เพราะอรรถว่ารู้ทั่ว” นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการรู้นี้

Sā panesā yattha saññāviññāṇāni, na tattha ekaṃsena hoti. Yadā pana hoti, tadā avinibbhuttā tehi dhammehi ‘‘ayaṃ saññā, idaṃ viññāṇaṃ, ayaṃ paññā’’ti vinibbhujjitvā alabbhaneyyanānattā sukhumā duddasā. Tenāha āyasmā nāgaseno ‘‘dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā kata’’nti. Kiṃ, bhante, nāgasena bhagavatā dukkaraṃ katanti? ‘Dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā kataṃ yaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ vavatthānaṃ akkhātaṃ ayaṃ phasso, ayaṃ vedanā, ayaṃ saññā, ayaṃ cetanā, idaṃ citta’’’nti (mi. pa. 2.7.16).

ก็ปัญญานั้น มีอยู่ในจิตตุปบาทใด สัญญากับวิญญาณก็มีอยู่ในจิตตุปบาทนั้น แต่ปัญญาไม่ได้มีโดยส่วนเดียว แต่เมื่อใดมีขึ้น เมื่อนั้นก็แยกออกจากธรรมเหล่านั้นไม่ได้ มีความต่างกันที่ไม่อาจจะแยกแยะได้ว่า “นี้สัญญา นี้วิญญาณ นี้ปัญญา” เป็นธรรมละเอียด เห็นได้ยาก เพราะเหตุนั้น พระนาคเสนเถระจึงกล่าวว่า “ข้าแต่พระมหาราช พระผู้มีพระภาคทรงกระทำกรรมที่ทำได้ยาก” (ทูลถามว่า) “ข้าแต่ท่านนาคเสนผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำกรรมที่ทำได้ยากอะไร” (ตอบว่า) “ข้าแต่พระมหาราช พระผู้มีพระภาคทรงกระทำกรรมที่ทำได้ยาก คือ ทรงบัญญัติจำแนกธรรมทั้งหลายที่เป็นอรูป คือ จิตและเจตสิก ซึ่งเป็นไปในอารมณ์เดียวกันว่า นี้ผัสสะ นี้เวทนา นี้สัญญา นี้เจตนา นี้จิต”

424. Kānassā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānīti ettha pana dhammasabhāvapaṭivedhalakkhaṇā paññā, dhammānaṃ sabhāvapaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsanarasā, asammohapaccupaṭṭhānā. ‘‘Samāhito yathābhūtaṃ jānāti passatī’’ti (a. ni. 10.2) vacanato pana samādhi tassā padaṭṭhānaṃ.

424. ในคำถามว่า “อะไรเป็นลักษณะ รส ปัจจุปัฏฐาน และปทัฏฐานของปัญญานั้น” (มีคำตอบดังนี้) ปัญญามีการแทงตลอดสภาวะของธรรมเป็นลักษณะ มีการกำจัดความมืดคือโมหะอันปิดบังภาวะของธรรมทั้งหลายเป็นรส (กิจ) มีความไม่หลงเป็นปัจจุปัฏฐาน (อาการปรากฏ) ส่วนสมาธิเป็นปทัฏฐาน (เหตุใกล้) ของปัญญานั้น เพราะพระดำรัสว่า “ผู้มีจิตตั้งมั่น ย่อมรู้ ย่อมเห็นตามความเป็นจริง”

Paññāpabhedakathā

ปัญญาปเภทกถา

425. Katividhā paññāti dhammasabhāvapaṭivedhalakkhaṇena tāva ekavidhā. Lokiyalokuttaravasena duvidhā. Tathā sāsavānāsavādivasena, nāmarūpavavatthāpanavasena, somanassupekkhāsahagatavasena, dassanabhāvanābhūmivasena ca. Tividhā cintāsutabhāvanāmayavasena. Tathā parittamahaggataappamāṇārammaṇavasena, āyāpāyaupāyakosallavasena, ajjhattābhinivesādivasena ca. Catubbidhā catūsu saccesu ñāṇavasena catupaṭisambhidāvasena cāti.

425. ในคำถามว่า “ปัญญามีกี่อย่าง” (มีคำตอบว่า) โดยลักษณะคือการแทงตลอดสภาวะของธรรม มีอย่างเดียวก่อน โดยเป็นโลกิยะและโลกุตตระ มี ๒ อย่าง และโดยเป็นสาสวะและอนาสวะเป็นต้น โดยการกำหนดนามและรูป โดยสัมปยุตด้วยโสมนัสและอุเบกขา โดยภูมิคือทัสสนะและภาวนา ก็มี ๒ อย่างเช่นกัน โดยเป็นจินตามยะ สุตมยะ และภาวนามยะ มี ๓ อย่าง และโดยมีปริตตารมณ์ มหัคคตารมณ์ และอัปปมาณารมณ์ โดยความฉลาดในความเจริญ ความเสื่อม และอุบาย โดยการน้อมไปในภายในเป็นต้น ก็มี ๓ อย่างเช่นกัน โดยเป็นญาณในสัจจะ ๔ และโดยเป็นปฏิสัมภิทา ๔ มี ๔ อย่าง

426. Tattha ekavidhakoṭṭhāso uttānatthoyeva. Duvidhakoṭṭhāse lokiyamaggasampayuttā lokiyā. Lokuttaramaggasampayuttā lokuttarāti evaṃ lokiyalokuttaravasena duvidhā.

426. ในประเภทเหล่านั้น หมวดที่มีอย่างเดียวมีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว ในหมวดที่มี ๒ อย่าง ปัญญาที่สัมปยุตด้วยโลกิยมรรค ชื่อว่า โลกิยา ปัญญาที่สัมปยุตด้วยโลกุตตรมรรค ชื่อว่า โลกุตตรา ด้วยประการฉะนี้ ปัญญาจึงมี ๒ อย่าง โดยเป็นโลกิยะและโลกุตตระ

Dutiyaduke āsavānaṃ ārammaṇabhūtā sāsavā. Tesaṃ anārammaṇā anāsavā. Atthato panesā lokiyalokuttarāva hoti. Āsavasampayuttā sāsavā. Āsavavippayuttā anāsavātiādīsupi eseva nayo. Evaṃ sāsavānāsavādivasena duvidhā.

ในทุกะ (หมวด ๒) ที่สอง ปัญญาที่เป็นอารมณ์ของอาสวะทั้งหลาย ชื่อว่า สาสวา ปัญญาที่ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะเหล่านั้น ชื่อว่า อนาสวา แต่โดยอรรถแล้ว ปัญญานี้ก็คือโลกิยะและโลกุตตระนั่นเอง แม้ในทุกะมีอาทิว่า ปัญญาที่สัมปยุตด้วยอาสวะ ชื่อว่า สาสวา ปัญญาที่วิปปยุตจากอาสวะ ชื่อว่า อนาสวา ก็นัยนี้เช่นกัน ด้วยประการฉะนี้ ปัญญาจึงมี ๒ อย่าง โดยเป็นสาสวะและอนาสวะเป็นต้น

Tatiyaduke yā vipassanaṃ ārabhitukāmassa catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ vavatthāpane paññā, ayaṃ nāmavavatthāpanapaññā. Yā rūpakkhandhassa vavatthāpane paññā, ayaṃ rūpavavatthāpanapaññāti evaṃ nāmarūpavavatthāpanavasena duvidhā.

ในทุกะที่สาม ปัญญาใดในการกำหนดอรูปขันธ์ ๔ ของผู้ที่ประสงค์จะเริ่มวิปัสสนา ปัญญานี้ชื่อว่า นามววัตถาปนปัญญา ปัญญาใดในการกำหนดรูปขันธ์ ปัญญานี้ชื่อว่า รูปววัตถาปนปัญญา ด้วยประการฉะนี้ ปัญญาจึงมี ๒ อย่าง โดยการกำหนดนามและรูป

Catutthaduke dvīsu kāmāvacarakusalacittesu soḷasasu ca pañcakanayena catukkajjhānikesu maggacittesu paññā somanassasahagatā. Dvīsu kāmāvacarakusalacittesu catūsu ca pañcamajjhānikesu maggacittesu paññā upekkhāsahagatāti evaṃ somanassupekkhāsahagatavasena duvidhā.

ในทุกะที่สี่ ปัญญาในกามาวจรกุศลจิต (ที่สหรคตด้วยโสมนัส) ๒ ดวง และในมรรคจิต ๑๖ ดวงที่เป็นจตุกกฌานิกะโดยปัญจกนัย ชื่อว่า โสมนัสสสหคตา ปัญญาในกามาวจรกุศลจิต (ที่สหรคตด้วยอุเบกขา) ๒ ดวง และในมรรคจิต ๔ ดวงที่เป็นปัญจมฌานิกะ ชื่อว่า อุเบกขาสหคตา ด้วยประการฉะนี้ ปัญญาจึงมี ๒ อย่าง โดยสัมปยุตด้วยโสมนัสและอุเบกขา

Pañcamaduke paṭhamamaggapaññā dassanabhūmi. Avasesamaggattayapaññā bhāvanābhūmīti evaṃ dassanabhāvanābhūmivasena duvidhā.

ในทุกะที่ห้า ปัญญาในปฐมมรรค ชื่อว่า ทัสสนภูมิ ปัญญาในมรรค ๓ ที่เหลือ ชื่อว่า ภาวนาภูมิ ด้วยประการฉะนี้ ปัญญาจึงมี ๒ อย่าง โดยเป็นทัสสนภูมิและภาวนาภูมิ

427. Tikesu paṭhamattike parato assutvā paṭiladdhapaññā attano cintāvasena nipphannattā cintāmayā. Parato sutvā paṭiladdhapaññā sutavasena nipphannattā sutamayā. Yathā tathā vā bhāvanāvasena nipphannā appanāppattā paññā bhāvanāmayā. Vuttañhetaṃ –

427. ในติกะ (หมวด ๓) ทั้งหลาย ในติกะแรก ปัญญาที่ได้มาโดยไม่ได้ฟังจากผู้อื่น สำเร็จได้ด้วยอำนาจความคิดของตน จึงชื่อว่า จินตามยา ปัญญาที่ได้มาโดยฟังจากผู้อื่น สำเร็จได้ด้วยอำนาจสุตะ จึงชื่อว่า สุตมยา ปัญญาที่ถึงอัปปนา สำเร็จได้ด้วยอำนาจภาวนาโดยประการใดประการหนึ่ง ชื่อว่า ภาวนามยา และคำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Tattha katamā cintāmayā paññā? Yogavihitesu vā kammāyatanesu yogavihitesu vā sippāyatanesu yogavihitesu vā vijjāṭṭhānesu kammassakataṃ vā saccānulomikaṃ vā rūpaṃ aniccanti vā vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccanti vā, yaṃ evarūpiṃ anulomikaṃ khantiṃ diṭṭhiṃ ruciṃ mutiṃ pekkhaṃ dhammanijjhānakhantiṃ parato assutvā paṭilabhati, ayaṃ vuccati cintāmayā paññā…pe… sutvā paṭilabhati, ayaṃ vuccati sutamayā paññā. Sabbāpi samāpannassa paññā bhāvanāmayā paññā’’ti (vibha. 768).

ในบรรดาปัญญาเหล่านั้น จินตามยปัญญาเป็นไฉน? ปัญญา ความรู้ทั่ว ความเห็น ความชอบใจ ความเข้าใจ การพิจารณา ความทนทานต่อการเพ่งธรรม อันเป็นไปโดยอนุโลมเห็นปานนี้อย่างใดอย่างหนึ่ง ในกรรมฐานที่ประกอบด้วยปัญญา ศิลปาฐานที่ประกอบด้วยปัญญา หรือวิชชาฐานที่ประกอบด้วยปัญญา หรือในกัมมัสสกตญาณ หรือในสัจจานุโลมิกญาณ ว่า รูปไม่เที่ยง เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง ที่บุคคลได้มาโดยไม่ต้องฟังจากผู้อื่น นี้เรียกว่า จินตามยปัญญา... ที่ได้มาเพราะฟัง (จากผู้อื่น) นี้เรียกว่า สุตมยปัญญา. ปัญญาทั้งหมดของผู้เข้าสมาบัติ เป็นภาวนามยปัญญา ดังนี้ (วิภงฺค. ๗๖๘).

Evaṃ cintāsutabhāvanāmayavasena tividhā.

ปัญญา ๓ อย่าง ด้วยอำนาจเป็นจินตามยปัญญา สุตมยปัญญา และภาวนามยปัญญา ด้วยประการฉะนี้

Dutiyattike kāmāvacaradhamme ārabbha pavattā paññā parittārammaṇā. Rūpāvacarārūpāvacare ārabbha pavattā mahaggatārammaṇā. Sā lokiyavipassanā. Nibbānaṃ ārabbha pavattā appamāṇārammaṇā. Sā lokuttaravipassanāti evaṃ parittamahaggatāppamāṇārammaṇavasena tividhā.

ในติกะที่ ๒ ปัญญาที่ปรารภกามาวจรธรรมเป็นไป ชื่อว่า ปริตตารัมมณปัญญา. ปัญญาที่ปรารภรูปาวจรและอรูปาวจรธรรมเป็นไป ชื่อว่า มหัคคตารัมมณปัญญา. ปัญญานั้นเป็นโลกิยวิปัสสนา. ปัญญาที่ปรารภพระนิพพานเป็นไป ชื่อว่า อัปปมาณารัมมณปัญญา. ปัญญานั้นเป็นโลกุตตรวิปัสสนา. ปัญญา ๓ อย่าง ด้วยอำนาจเป็นปริตตารัมมณปัญญา มหัคคตารัมมณปัญญา และอัปปมาณารัมมณปัญญา ด้วยประการฉะนี้

Tatiyattike āyo nāma vuddhi, sā duvidhā anatthahānito atthuppattito ca. Tattha kosallaṃ āyakosallaṃ. Yathāha –

ในติกะที่ ๓ ที่ชื่อว่า อายะ คือความเจริญ. ความเจริญนั้นมี ๒ อย่าง คือเพราะความเสื่อมแห่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และเพราะความเกิดขึ้นแห่งสิ่งที่เป็นประโยชน์. ความฉลาดในความเจริญนั้น ชื่อว่า อายโกศล. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า

‘‘Tattha katamaṃ āyakosallaṃ? Ime me dhamme manasikaroto anuppannā ceva akusalā dhammā na uppajjanti, uppannā ca akusalā dhammā pahīyanti, ime vā panime dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā uppajjanti. Uppannā ca kusalā dhammā bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattantīti, yā tattha paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, idaṃ vuccati āyakosalla’’nti (vibha. 771).

ในโกศล ๓ อย่างนั้น อายโกศลเป็นไฉน? เมื่อเรามนสิการธรรมเหล่านี้อยู่ อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น และอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมเสื่อมไป หรือเมื่อเรามนสิการธรรมเหล่านี้อยู่ กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดก็เกิดขึ้น และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญยิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความสมบูรณ์แห่งภาวนา. ในธรรมเหล่านั้น ปัญญา ความรู้ทั่ว... ความไม่หลง ความวิจัยธรรม สัมมาทิฏฐิ อันใด นี้เรียกว่า อายโกศล ดังนี้ (วิภงฺค. ๗๗๑).

Apāyoti pana avuddhi, sāpi duvidhā atthahānito ca anatthuppattito ca. Tattha kosallaṃ apāyakosallaṃ. Yathāha ‘‘tattha katamaṃ apāyakosallaṃ? Ime dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā na uppajjantī’’tiādi (vibha. 771).

ส่วนที่ชื่อว่า อปายะ คือความไม่เจริญ. แม้ความไม่เจริญนั้นก็มี ๒ อย่าง คือเพราะความเสื่อมแห่งสิ่งที่เป็นประโยชน์ และเพราะความเกิดขึ้นแห่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. ความฉลาดในความไม่เจริญนั้น ชื่อว่า อปายโกศล. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ในโกศล ๓ อย่างนั้น อปายโกศลเป็นไฉน? เมื่อมนสิการธรรมเหล่านี้อยู่ กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น' เป็นต้น ดังนี้ (วิภงฺค. ๗๗๑).

Sabbattha pana tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ upāyesu nibbattikāraṇesu taṃkhaṇappavattaṃ ṭhānuppattikaṃ kosallaṃ upāyakosallaṃ nāma. Yathāha – ‘‘sabbāpi tatrupāyā paññā upāyakosalla’’nti (vibha. 771). Evaṃ āyāpāyaupāyakosallavasena tividhā.

อนึ่ง ความฉลาดที่เกิดขึ้นในขณะนั้น ที่เกิดขึ้นตามเหตุการณ์ในอุบายทั้งหลาย คือในเหตุแห่งความสำเร็จแห่งธรรมนั้นๆ ทั้งปวง ชื่อว่า อุปายโกศล. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ปัญญาทั้งหมดที่เป็นอุบายในธรรมนั้นๆ ชื่อว่า อุปายโกศล' ดังนี้ (วิภงฺค. ๗๗๑). ปัญญา ๓ อย่าง ด้วยอำนาจเป็นอายโกศล อปายโกศล และอุปายโกศล ด้วยประการฉะนี้

Catutthattike attano khandhe gahetvā āraddhā vipassanā paññā ajjhattābhinivesā. Parassa khandhe bāhiraṃ vā anindriyabaddharūpaṃ gahetvā āraddhā bahiddhābhinivesā. Ubhayaṃ gahetvā āraddhā ajjhattabahiddhābhinivesāti evaṃ ajjhattābhinivesādivasena tividhā.

ในติกะที่ ๔ วิปัสสนาปัญญาที่ปรารภแล้วโดยยึดถือขันธ์ของตน ชื่อว่า อัชฌัตตาภินิเวสา. วิปัสสนาปัญญาที่ปรารภแล้วโดยยึดถือขันธ์ของผู้อื่น หรือรูปภายนอกที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์ ชื่อว่า พหิทธาภินิเวสา. วิปัสสนาปัญญาที่ปรารภแล้วโดยยึดถือทั้งสองอย่าง ชื่อว่า อัชฌัตตพหิทธาภินิเวสา. ปัญญา ๓ อย่าง ด้วยอำนาจเป็นอัชฌัตตาภินิเวสาเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้

428. Catukkesu paṭhamacatukke dukkhasaccaṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhe ñāṇaṃ. Dukkhasamudayaṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhasamudaye ñāṇaṃ. Dukkhanirodhaṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhanirodhe ñāṇaṃ. Dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇanti evaṃ catūsu saccesu ñāṇavasena catubbidhā.

428. ในจตุกกะทั้งหลาย ในจตุกกะที่ ๑ ญาณที่ปรารภทุกขสัจเป็นไป ชื่อว่า ญาณในทุกข์. ญาณที่ปรารภทุกขสมุทัยเป็นไป ชื่อว่า ญาณในทุกขสมุทัย. ญาณที่ปรารภทุกขนิโรธเป็นไป ชื่อว่า ญาณในทุกขนิโรธ. ญาณที่ปรารภทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาเป็นไป ชื่อว่า ญาณในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา. ปัญญา ๔ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งญาณในสัจจะ ๔ ด้วยประการฉะนี้

Dutiyacatukke catasso paṭisambhidā nāma atthādīsu pabhedagatāni cattāri ñāṇāni. Vuttañhetaṃ – ‘‘atthe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Dhamme ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Tatradhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā. Ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā’’ti (vibha. 718).

ในจตุกกะที่ ๒ ที่ชื่อว่า ปฏิสัมภิทา ๔ คือญาณ ๔ อย่างที่ถึงความแตกฉานในอรรถเป็นต้น. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ญาณในอรรถ ชื่อว่า อัตถปฏิสัมภิทา. ญาณในธรรม ชื่อว่า ธัมมปฏิสัมภิทา. ญาณในการกล่าวสุนทรพจน์ในนิรุตติแห่งธรรมนั้น ชื่อว่า นิรุตติปฏิสัมภิทา. ญาณในญาณทั้งหลาย ชื่อว่า ปฏิภาณปฏิสัมภิทา' ดังนี้ (วิภงฺค. ๗๑๘).

Tattha atthoti saṅkhepato hetuphalassetaṃ adhivacanaṃ. Hetuphalaṃ hi yasmā hetuanusārena ariyati adhigamiyati sampāpuṇiyati, tasmā atthoti vuccati. Pabhedato pana yaṃ kiñci paccayasambhūtaṃ, nibbānaṃ, bhāsitattho, vipāko, kiriyāti ime pañca dhammā atthoti veditabbā. Taṃ atthaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ atthe pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Dhammotipi saṅkhepato paccayassetaṃ adhivacanaṃ. Paccayo hi yasmā taṃ taṃ dahati pavatteti vā sampāpuṇituṃ vā deti, tasmā dhammoti vuccati. Pabhedato pana yo koci phalanibbattako hetu, ariyamaggo, bhāsitaṃ, kusalaṃ, akusalanti ime pañca dhammā dhammoti veditabbā. Taṃ dhammaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā.

ในปฏิสัมภิทาเหล่านั้น คำว่า อัตถะ นี้ โดยย่อเป็นชื่อของผลแห่งเหตุ. จริงอยู่ เพราะเหตุว่าผลแห่งเหตุ อันบุคคลย่อมเข้าถึง ย่อมบรรลุ ย่อมประสบได้ตามเหตุ ฉะนั้นจึงเรียกว่า อัตถะ. แต่โดยประเภท พึงทราบว่า ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ คือ ธรรมที่เกิดจากปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่ง, พระนิพพาน, เนื้อความที่กล่าวแล้ว, วิบาก, กิริยา ชื่อว่า อัตถะ. ญาณที่แตกฉานในอรรถนั้น ของผู้พิจารณาอรรถนั้นอยู่ ชื่อว่า อัตถปฏิสัมภิทา. แม้คำว่า ธรรมะ นี้ โดยย่อก็เป็นชื่อของปัจจัย. จริงอยู่ เพราะเหตุว่าปัจจัยย่อมทรงไว้ ย่อมให้เป็นไป หรือย่อมให้เพื่อบรรลุซึ่งผลนั้นๆ ฉะนั้นจึงเรียกว่า ธรรมะ. แต่โดยประเภท พึงทราบว่า ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ คือ เหตุที่ให้เกิดผลอย่างใดอย่างหนึ่ง, อริยมรรค, คำที่กล่าวแล้ว, กุศล, อกุศล ชื่อว่า ธรรมะ. ญาณที่แตกฉานในธรรมนั้น ของผู้พิจารณาธรรมนั้นอยู่ ชื่อว่า ธัมมปฏิสัมภิทา.

Ayameva hi attho abhidhamme –

จริงอยู่ เนื้อความนี้แหละ ในอภิธรรมว่า

‘‘Dukkhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Dukkhasamudaye ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Ye dhammā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā. Imesu dhammesu ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Yamhā dhammā te dhammā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā, tesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Jarāmaraṇe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Jarāmaraṇasamudaye ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā…pe… saṅkhāranirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Saṅkhāranirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Idha bhikkhu dhammaṃ jānāti suttaṃ geyyaṃ…pe… vedallaṃ. Ayaṃ vuccati dhammapaṭisambhidā. So tassa tasseva bhāsitassa atthaṃ jānāti ‘ayaṃ imassa bhāsitassa attho, ayaṃ imassa bhāsitassa attho’ti. Ayaṃ vuccati atthapaṭisambhidā. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti…pe… ime dhammā kusalā. Imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’tiādinā (vibha. 719 ādayo) nayena vibhajitvā dassito.

“ญาณในทุกข์ เป็นอัตถปฏิสัมภิทา ญาณในทุกขสมุทัย เป็นธัมมปฏิสัมภิทา ญาณในเหตุ เป็นธัมมปฏิสัมภิทา ญาณในผลแห่งเหตุ เป็นอัตถปฏิสัมภิทา ธรรมเหล่าใด เกิดแล้ว มีแล้ว เกิดพร้อมแล้ว บังเกิดแล้ว บังเกิดจำเพาะแล้ว ปรากฏแล้ว ญาณในธรรมเหล่านี้ เป็นอัตถปฏิสัมภิทา ธรรมเหล่านั้น เกิดแล้ว มีแล้ว เกิดพร้อมแล้ว บังเกิดแล้ว บังเกิดจำเพาะแล้ว ปรากฏแล้ว จากธรรมใด ญาณในธรรมเหล่านั้น เป็นธัมมปฏิสัมภิทา ญาณในชรามรณะ เป็นอัตถปฏิสัมภิทา ญาณในชรามรณสมุทัย เป็นธัมมปฏิสัมภิทา...ฯลฯ... ญาณในความดับแห่งสังขาร เป็นอัตถปฏิสัมภิทา ญาณในปฏิปทาอันเป็นทางให้ถึงความดับแห่งสังขาร เป็นธัมมปฏิสัมภิทา ภิกษุในศาสนานี้ ย่อมรู้ธรรม คือ สุตตะ เคยยะ...ฯลฯ... เวทัลละ นี้เรียกว่า ธัมมปฏิสัมภิทา ภิกษุนั้นย่อมรู้เนื้อความแห่งภาษิตนั้นๆ ว่า ‘นี้เป็นเนื้อความแห่งภาษิตนี้ นี้เป็นเนื้อความแห่งภาษิตนี้’ นี้เรียกว่า อัตถปฏิสัมภิทา ธรรมเหล่าไหนเป็นกุศล? ในสมัยใด กามาวจรกุศลจิตเกิดขึ้น...ฯลฯ... ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล ญาณในธรรมเหล่านี้ เป็นธัมมปฏิสัมภิทา ญาณในวิบากของธรรมเหล่านั้น เป็นอัตถปฏิสัมภิทา” ดังนี้เป็นต้น พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงไว้โดยนัย (ในวิภังค์ พระไตรปิฎกเล่มที่ ๓๕ ข้อ ๗๑๙ เป็นต้น)

Tatradhammaniruttābhilāpe ñāṇanti tasmiṃ atthe ca dhamme ca yā sabhāvanirutti abyabhicārī vohāro. Tadabhilāpe tassa bhāsane udīraṇe taṃ bhāsitaṃ lapitaṃ udīritaṃ sutvāva ayaṃ sabhāvanirutti, ayaṃ na sabhāvaniruttīti evaṃ tassā dhammaniruttisaññitāya sabhāvaniruttiyā māgadhikāya sabbasattānaṃ mūlabhāsāya pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā. Niruttipaṭisambhidāppatto hi phasso vedanāti evamādivacanaṃ sutvāva ayaṃ sabhāvaniruttīti jānāti. Phassā vedanoti evamādikaṃ pana ayaṃ na sabhāvaniruttīti.

บรรดาอรรถและธรรมนั้น คำว่า ญาณในการกล่าวธรรมนิรุตติ คือ สภาวนิรุตติ ได้แก่ โวหารที่ไม่วิปริตใด ในอรรถและธรรมนั้นมีอยู่, ญาณที่เข้าถึงความแตกต่างแห่งสภาวนิรุตตินั้น ซึ่งเรียกว่าธรรมนิรุตติ อันเป็นภาษามคธซึ่งเป็นภาษาดั้งเดิมของสัตว์ทั้งปวง ด้วยอาการอย่างนี้ว่า พอได้ฟังคำที่กล่าว ที่พูด ที่เปล่งออกนั้น ในการกล่าว การพูด การเปล่งออกซึ่งสภาวนิรุตตินั้นแล้ว (ก็รู้ว่า) ‘นี้เป็นสภาวนิรุตติ, นี้ไม่เป็นสภาวนิรุตติ’ (ญาณนี้) ชื่อว่า นิรุตติปฏิสัมภิทา. จริงอยู่ ผู้บรรลุนิรุตติปฏิสัมภิทา พอได้ฟังคำเป็นต้นว่า ผัสโส เวทนา ก็รู้ว่า ‘นี้เป็นสภาวนิรุตติ’ แต่พอได้ฟังคำเป็นต้นว่า ผัสสา เวทโน ก็รู้ว่า ‘นี้ไม่เป็นสภาวนิรุตติ’

Ñāṇesu ñāṇanti sabbattha ñāṇamārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa ñāṇārammaṇaṃ ñāṇaṃ, yathāvuttesu vā tesu ñāṇesu sagocarakiccādivasena vitthārato ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidāti attho.

คำว่า ญาณในญาณทั้งหลาย คือ ญาณมีญาณเป็นอารมณ์ของผู้พิจารณาโดยกระทำญาณในอารมณ์ทั้งปวงให้เป็นอารมณ์, หรืออีกนัยหนึ่ง ญาณที่รู้โดยพิสดารในญาณทั้ง ๓ เหล่านั้นตามที่กล่าวแล้ว โดยความเป็นไปแห่งโคจรและกิจเป็นต้นของตนๆ ชื่อว่า ปฏิภาณปฏิสัมภิทา นี้เป็นเนื้อความ

429. Catassopi cetā paṭisambhidā dvīsu ṭhānesu pabhedaṃ gacchanti sekkhabhūmiyañca asekkhabhūmiyañca.

429. ปฏิสัมภิทา ๔ เหล่านี้ ถึงความแตกฉานในฐานะ ๒ อย่าง คือ ในเสกขภูมิและอเสกขภูมิ

Tattha aggasāvakānaṃ mahāsāvakānañca asekkhabhūmiyaṃ pabhedagatā. Ānandattheracittagahapatidhammikaupāsakaupāligahapatikhujjuttarāupāsikādīnaṃ sekkhabhūmiyaṃ. Evaṃ dvīsu bhūmīsu pabhedaṃ gacchantiyopi cetā adhigamena pariyattiyā savanena paripucchāya pubbayogena cāti imehi pañcahākārehi visadā honti.

ในฐานะ ๒ อย่างนั้น (ปฏิสัมภิทา) ของพระอัครสาวกและพระมหาสาวกทั้งหลาย ถึงความแตกฉานในอเสกขภูมิ (ปฏิสัมภิทา) ของท่านพระอานนทเถระ จิตตคหบดี ธัมมิกอุบาสก อุบาลีคหบดี ขุชชุตตราอุบาสิกา เป็นต้น ถึงความแตกฉานในเสกขภูมิ ปฏิสัมภิทาเหล่านี้ แม้ถึงความแตกฉานในภูมิ ๒ อย่างนี้ ก็ย่อมบริสุทธิ์ชัดเจนด้วยเหตุ ๕ ประการเหล่านี้ คือ ด้วยอธิคม ด้วยปริยัติ ด้วยสวนะ ด้วยปริปุจฉา และด้วยปุพพโยคะ

Tattha adhigamo nāma arahattappatti. Pariyatti nāma buddhavacanassa pariyāpuṇanaṃ. Savanaṃ nāma sakkaccaṃ atthiṃ katvā dhammassavanaṃ. Paripucchā nāma pāḷiaṭṭhakathādīsu gaṇṭhipadaatthapadavinicchayakathā, pubbayogo nāma pubbabuddhānaṃ sāsane gatapaccāgatikabhāvena yāva anulomaṃ gotrabhusamīpaṃ, tāva vipassanānuyogo.

ในเหตุ ๕ ประการนั้น อธิคม ได้แก่ การบรรลุอรหัตตผล ปริยัติ ได้แก่ การเล่าเรียนพุทธวจนะ สวนะ ได้แก่ การฟังธรรมโดยเคารพ กระทำไว้ในใจโดยเป็นสาระ ปริปุจฉา ได้แก่ ถ้อยคำวินิจฉัยคัณฐีบทและอัตถบทในบาลีและอรรถกถาเป็นต้น ปุพพโยคะ ได้แก่ การประกอบความเพียรในวิปัสสนาในศาสนาของพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ด้วยความเป็นผู้มีคตปัจจาคตวัตร จนกระทั่งถึงอนุโลมญาณใกล้โคตรภูญาณ

Apare āhu –

อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า –

‘‘Pubbayogo bāhusaccaṃ, desabhāsā ca āgamo;

Paripucchā adhigamo, garusannissayo tathā;

Mittasampatti cevāti, paṭisambhidapaccayā’’ti.

“ปุพพโยคะ พาหุสัจจะ เทสภาษา อาคม ปริปุจฉา อธิคม ฉันนั้น ครุสัสนิสสัย และมิตตสัมปัตติ (เหล่านี้) เป็นปัจจัยแห่งปฏิสัมภิทา”

Tattha pubbayogo vuttanayova. Bāhusaccaṃ nāma tesu tesu satthesu ca sippāyatanesu ca kusalatā. Desabhāsā nāma ekasatavohārakusalatā. Visesena pana māgadhike kosallaṃ. Āgamo nāma antamaso opammavaggamattassapi buddhavacanassa pariyāpuṇanaṃ. Paripucchā nāma ekagāthāyapi atthavinicchayapucchanaṃ. Adhigamo nāma sotāpannatā vā…pe… arahattaṃ vā. Garusannissayo nāma sutapaṭibhānabahulānaṃ garūnaṃ santike vāso. Mittasampatti nāma tathārūpānaṃyeva mittānaṃ paṭilābhoti.

ในปัจจัยเหล่านั้น ปุพพโยคะ มีนัยดังกล่าวแล้ว พาหุสัจจะ ได้แก่ ความฉลาดในศาสตร์และศิลปศาสตร์นั้นๆ เทสภาษา ได้แก่ ความฉลาดในโวหาร ๑๐๑ อย่าง, โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ได้แก่ ความฉลาดในภาษามคธ อาคม ได้แก่ การเล่าเรียนพุทธวจนะ แม้เพียงโอปัมมวรรคเป็นอย่างต่ำ ปริปุจฉา ได้แก่ การสอบถามเพื่อวินิจฉัยเนื้อความแม้แห่งคาถาเดียว อธิคม ได้แก่ ความเป็นโสดาบัน...ฯลฯ... หรือความเป็นพระอรหันต์ ครุสัสนิสสัย ได้แก่ การอยู่ในสำนักของครูผู้มากด้วยสุตะและปฏิภาณ มิตตสัมปัตติ ได้แก่ การได้มิตรผู้เป็นเช่นนั้นนั่นเทียว

Tattha buddhā ca paccekabuddhā ca pubbayogañceva adhigamañca nissāya paṭisambhidā pāpuṇanti. Sāvakā sabbānipi etāni kāraṇāni. Paṭisambhidāppattiyā ca pāṭiyekko kammaṭṭhānabhāvanānuyogo nāma natthi. Sekkhānaṃ pana sekkhaphalavimokkhantikā. Asekkhānaṃ asekkhaphalavimokkhantikāva paṭisambhidāppatti hoti. Tathāgatānaṃ hi dasabalāni viya ariyānaṃ ariyaphaleneva paṭisambhidā ijjhantīti imā paṭisambhidā sandhāya vuttaṃ catupaṭisambhidāvasena catubbidhāti.

ในปัจจัยเหล่านั้น พระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย อาศัยปุพพโยคะและอธิคม ย่อมบรรลุปฏิสัมภิทา ส่วนพระสาวก (อาศัย) เหตุทั้งหมดเหล่านี้ และการประกอบความเพียรในการเจริญกรรมฐานโดยเฉพาะเพื่อบรรลุปฏิสัมภิทานั้นไม่มี แต่การบรรลุปฏิสัมภิทาของพระเสกขะทั้งหลาย มีในที่สุดแห่งเสกขผลวิโมกข์ ของพระอเสกขะทั้งหลาย ก็มีในที่สุดแห่งอเสกขผลวิโมกข์นั่นเทียว จริงอยู่ ปฏิสัมภิทาของพระอริยะทั้งหลาย ย่อมสำเร็จด้วยอริยผลของตนๆ เหมือนทศพลญาณของพระตถาคตเจ้าทั้งหลาย (สำเร็จด้วยอรหัตตผล) ฉะนั้น เพราะอาศัยปฏิสัมภิทาเหล่านี้ ข้าพเจ้าจึงกล่าวว่า (ปัญญา) มี ๔ อย่างโดยจำแนกเป็นปฏิสัมภิทา ๔

Paññābhūmi-mūla-sarīravavatthānaṃ

การกำหนดภูมิ มูล และสรีระของปัญญา

430. Kathaṃ bhāvetabbāti ettha pana yasmā imāya paññāya khandhāyatanadhātuindriyasaccapaṭiccasamuppādādibhedā dhammā bhūmi. Sīlavisuddhi ceva cittavisuddhi cāti imā dve visuddhiyo mūlaṃ. Diṭṭhivisuddhi, kaṅkhāvitaraṇavisuddhi, maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, paṭipadāñāṇadassanavisuddhi, ñāṇadassanavisuddhīti imā pañca visuddhiyo sarīraṃ. Tasmā tesu bhūmibhūtesu dhammesu uggahaparipucchāvasena ñāṇaparicayaṃ katvā mūlabhūtā dve visuddhiyo sampādetvā sarīrabhūtā pañca visuddhiyo sampādentena bhāvetabbā. Ayamettha saṅkhepo.

430. ก็ในคำว่า "พึงเจริญอย่างไร" นี้ เพราะเหตุที่ธรรมทั้งหลาย มีขันธ์ อายตนะ ธาตุ อินทรีย์ สัจจะ ปฏิจจสมุปบาท เป็นต้น เป็นประเภท เป็นภูมิของปัญญานี้, วิสุทธิ ๒ ประการนี้ คือ ศีลวิสุทธิและจิตตวิสุทธิ เป็นมูล, วิสุทธิ ๕ ประการนี้ คือ ทิฏฐิวิสุทธิ กังขาวิตรณวิสุทธิ มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ และญาณทัสสนวิสุทธิ เป็นสรีระ, เพราะเหตุนั้น พึงเจริญปัญญาโดยกระทำความพากเพียรทางปัญญาด้วยอำนาจแห่งการเล่าเรียนและการสอบถามในธรรมทั้งหลายที่เป็นภูมินั้นแล้ว ให้วิสุทธิ ๒ ประการที่เป็นมูลถึงพร้อมแล้ว ให้วิสุทธิ ๕ ประการที่เป็นสรีระถึงพร้อมอยู่. นี้เป็นสังเขปในเรื่องนี้.

431. Ayaṃ pana vitthāro, yaṃ tāva vuttaṃ ‘‘khandhāyatanadhātuindriyasaccapaṭiccasamuppādādibhedā dhammā bhūmī’’ti, ettha khandhāti pañca khandhā rūpakkhandho vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho viññāṇakkhandhoti.

431. ส่วนนี้เป็นเนื้อความพิสดาร, คำที่ท่านกล่าวไว้ก่อนว่า "ธรรมทั้งหลาย มีขันธ์ อายตนะ ธาตุ อินทรีย์ สัจจะ ปฏิจจสมุปบาท เป็นต้น เป็นประเภท เป็นภูมิ" นั้น, ในคำนั้น คำว่า ขันธ์ ได้แก่ ขันธ์ ๕ คือ รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ และวิญญาณขันธ์.

Rūpakkhandhakathā

รูปขันธกถา

432. Tattha yaṃ kiñci sītādīhi ruppanalakkhaṇaṃ dhammajātaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā rūpakkhandhoti veditabbaṃ.

432. ในขันธ์ ๕ นั้น ธรรมชาติใดก็ตามที่มีลักษณะสลายไปเพราะปัจจัยมีเย็นเป็นต้น พึงรวบรวมธรรมชาตินั้นทั้งหมดเข้าด้วยกันแล้วทราบว่า รูปขันธ์.

Tadetaṃ ruppanalakkhaṇena ekavidhampi bhūtopādāyabhedato duvidhaṃ.

รูปขันธ์นั้น แม้จะเป็นประเภทเดียวโดยลักษณะที่สลายไป แต่ก็มี ๒ ประเภทโดยความแตกต่างกันคือ ภูตรูปและอุปาทายรูป.

Tattha bhūtarūpaṃ catubbidhaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Tāsaṃ lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānāni catudhātuvavatthāne vuttāni. Padaṭṭhānato pana tā sabbāpi avasesadhātuttayapadaṭṭhānā.

ใน ๒ ประเภทนั้น ภูตรูปมี ๔ ประเภท คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ. ลักษณะ กิจ อาการปรากฏ และเหตุใกล้ของธาตุเหล่านั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในจตุธาตุววัตถาน. ส่วนโดยเหตุใกล้ ธาตุทั้งหมดเหล่านั้นมีธาตุที่เหลือ ๓ อย่างเป็นเหตุใกล้.

Upādārūpaṃ catuvīsatividhaṃ – cakkhu, sotaṃ, ghānaṃ, jivhā, kāyo, rūpaṃ, saddo, gandho, raso, itthindriyaṃ, purisindriyaṃ, jīvitindriyaṃ, hadayavatthu, kāyaviññatti, vacīviññatti, ākāsadhātu, rūpassa lahutā, rūpassa mudutā, rūpassa kammaññatā, rūpassa upacayo, rūpassa santati, rūpassa jaratā, rūpassa aniccatā, kabaḷīkāro āhāroti.

อุปาทายรูปมี ๒๔ ประเภท คือ จักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย รูป เสียง กลิ่น รส อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ หทยวัตถุ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ อากาสธาตุ รูปัสสลหุตา รูปัสสมุทุตา รูปัสสกัมมัญญตา รูปัสสอุปจยะ รูปัสสสันตติ รูปัสสชรตา รูปัสสอนิจจตา และกวฬิงการาหาร.

433. Tattha rūpābhighātārahatappasādalakkhaṇaṃ daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā cakkhu, rūpesu āviñchanarasaṃ, cakkhuviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, daṭṭhukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ.

433. ในอุปาทายรูป ๒๔ นั้น จักขุมีลักษณะคือความใสแห่งภูตรูปที่สมควรแก่การกระทบของรูป หรือมีลักษณะคือความใสแห่งภูตรูปที่เกิดจากกรรมอันมีตัณหาคือความอยากเห็นเป็นเหตุ, มีกิจคือการชักนำไปในรูปารมณ์, มีอาการปรากฏคือความเป็นที่ตั้งแห่งจักขุวิญญาณ, มีเหตุใกล้คือภูตรูปที่เกิดจากกรรมอันมีตัณหาคือความอยากเห็นเป็นเหตุ.

Saddābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ, sotukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā sotaṃ, saddesu āviñchanarasaṃ, sotaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, sotukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ.

โสตะมีลักษณะคือความใสแห่งภูตรูปที่สมควรแก่การกระทบของเสียง หรือมีลักษณะคือความใสแห่งภูตรูปที่เกิดจากกรรมอันมีตัณหาคือความอยากฟังเป็นเหตุ, มีกิจคือการชักนำไปในสัททารมณ์, มีอาการปรากฏคือความเป็นที่ตั้งแห่งโสตวิญญาณ, มีเหตุใกล้คือภูตรูปที่เกิดจากกรรมอันมีตัณหาคือความอยากฟังเป็นเหตุ.

Gandhābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ, ghāyitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā ghānaṃ, gandhesu āviñchanarasaṃ, ghānaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, ghāyitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ.

ฆานะมีลักษณะคือความใสแห่งภูตรูปที่สมควรแก่การกระทบของกลิ่น หรือมีลักษณะคือความใสแห่งภูตรูปที่เกิดจากกรรมอันมีตัณหาคือความอยากดมเป็นเหตุ, มีกิจคือการชักนำไปในคันธารมณ์, มีอาการปรากฏคือความเป็นที่ตั้งแห่งฆานวิญญาณ, มีเหตุใกล้คือภูตรูปที่เกิดจากกรรมอันมีตัณหาคือความอยากดมเป็นเหตุ.

Rasābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇā, sāyitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇā vā jivhā, rasesu āviñchanarasā, jivhāviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānā, sāyitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānā.

ชิวหามีลักษณะคือความใสแห่งภูตรูปที่สมควรแก่การกระทบของรส หรือมีลักษณะคือความใสแห่งภูตรูปที่เกิดจากกรรมอันมีตัณหาคือความอยากลิ้มเป็นเหตุ, มีกิจคือการชักนำไปในรสารมณ์, มีอาการปรากฏคือความเป็นที่ตั้งแห่งชิวหาวิญญาณ, มีเหตุใกล้คือภูตรูปที่เกิดจากกรรมอันมีตัณหาคือความอยากลิ้มเป็นเหตุ.

Phoṭṭhabbābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇo, phusitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇo vā kāyo, phoṭṭhabbesu āviñchanaraso, kāyaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhāno, phusitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhāno.

กายมีลักษณะคือความใสแห่งภูตรูปที่สมควรแก่การกระทบของโผฏฐัพพะ หรือมีลักษณะคือความใสแห่งภูตรูปที่เกิดจากกรรมอันมีตัณหาคือความอยากสัมผัสเป็นเหตุ, มีกิจคือการชักนำไปในโผฏฐัพพารมณ์, มีอาการปรากฏคือความเป็นที่ตั้งแห่งกายวิญญาณ, มีเหตุใกล้คือภูตรูปที่เกิดจากกรรมอันมีตัณหาคือความอยากสัมผัสเป็นเหตุ.

434. Keci pana ‘‘tejādhikānaṃ bhūtānaṃ pasādo cakkhu, vāyupathavīāpādhikānaṃ bhūtānaṃ pasādā sotaghānajivhā, kāyo sabbesampī’’ti vadanti. Apare ‘‘tejādhikānaṃ pasādo cakkhu, vivaravāyuāpapathavādhikānaṃ sotaghānajivhākāyā’’ti vadanti. Te vattabbā ‘‘suttaṃ āharathā’’ti. Addhā suttameva na dakkhissanti. Keci panettha ‘‘tejādīnaṃ guṇehi rūpādīhi anugayhabhāvato’’ti kāraṇaṃ dassenti. Te vattabbā ‘‘ko panevamāharūpādayo tejādīnaṃ guṇā’ti. Avinibbhogavuttīsu hi bhūtesu ayaṃ imassa guṇo ayaṃ imassa guṇoti na labbhā vattu’’nti. Athāpi vadeyyuṃ ‘‘yathā tesu tesu sambhāresu tassa tassa bhūtassa adhikatāya pathavīādīnaṃ sandhāraṇādīni kiccāni icchatha, evaṃ tejādiadhikesu sambhāresu rūpādīnaṃ adhikabhāvadassanato icchitabbametaṃ rūpādayo tesaṃ guṇā’’ti. Te vattabbā ‘‘iccheyyāma, yadi āpādhikassa āsavassa gandhato pathavīadhike kappāse gandho adhikataro siyā, tejādhikassa ca uṇhodakassa vaṇṇato sītudakassa vaṇṇo parihāyetha’’. Yasmā panetaṃ ubhayampi natthi, tasmā pahāyetaṃ etesaṃ nissayabhūtānaṃ visesakappanaṃ, ‘‘yathā avisesepi ekakalāpe bhūtānaṃ rūparasādayo aññamaññaṃ visadisā honti, evaṃ cakkhupasādādayo avijjamānepi aññasmiṃ visesakāraṇe’’ti gahetabbametaṃ.

434. ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า "จักขุคือความใสของภูตรูปที่มีเตโชธาตุยิ่ง, โสตะ ฆานะ ชิวหา คือความใสของภูตรูปที่มีวาโย ปฐวี และอาโปธาตุยิ่ง, กายคือความใสของภูตรูปทั้งหมด". อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "จักขุคือความใสของภูตรูปที่มีเตโชธาตุยิ่ง, โสตะ ฆานะ ชิวหา และกาย คือความใสของภูตรูปที่มีอากาศ วาโย อาโป และปฐวีธาตุยิ่ง". พึงกล่าวกับอาจารย์เหล่านั้นว่า "ท่านจงนำพระสูตรมา". แน่นอนว่าพวกเขาจักไม่เห็นพระสูตรเลย. อาจารย์บางพวกในนั้นแสดงเหตุผลว่า "เพราะได้รับการอุปการะด้วยรูปเป็นต้นซึ่งเป็นคุณของเตโชธาตุเป็นต้น". พึงกล่าวกับอาจารย์เหล่านั้นว่า "ใครเล่ากล่าวอย่างนี้ว่า รูปเป็นต้นเป็นคุณของเตโชธาตุเป็นต้น. เพราะในภูตรูปทั้งหลายที่แยกออกจากกันไม่ได้ ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า นี้เป็นคุณของธาตุนี้ นี้เป็นคุณของธาตุนี้". หากพวกเขาพึงกล่าวอีกว่า "เหมือนอย่างที่ท่านปรารถนากิจมีการทรงไว้เป็นต้นของปฐวีธาตุเป็นต้น เพราะความที่ภูตรูปนั้นๆ มีประมาณยิ่งในสมภารนั้นๆ ฉันใด, ในสมภารที่มีเตโชธาตุเป็นต้นยิ่ง ก็พึงปรารถนาข้อนี้ว่า รูปเป็นต้นเป็นคุณของภูตรูปเหล่านั้น เพราะเห็นความที่รูปเป็นต้นมีประมาณยิ่ง ฉันนั้น". พึงกล่าวกับอาจารย์เหล่านั้นว่า "เราพึงปรารถนา หากว่ากลิ่นในปุยฝ้ายที่มีปฐวีธาตุยิ่ง จะพึงมีประมาณยิ่งกว่ากลิ่นของสุราที่มีอาโปธาตุยิ่ง, และวรรณะของน้ำเย็นจะพึงเสื่อมไปกว่าวรรณะของน้ำร้อนที่มีเตโชธาตุยิ่ง". แต่เพราะเหตุที่ข้อทั้งสองนี้ไม่มี, เพราะฉะนั้น ท่านจงละการกำหนดความพิเศษของภูตรูปที่เป็นที่อาศัยเหล่านี้เสีย, พึงถือเอาข้อนี้ว่า "เหมือนอย่างที่รูปและรสเป็นต้นในกลาปเดียวกันย่อมแตกต่างกัน แม้ในเมื่อภูตรูปไม่มีความพิเศษ ฉันใด, จักขุปสาทเป็นต้นก็ย่อมแตกต่างกัน แม้เมื่อไม่มีเหตุพิเศษอื่น ฉันนั้น".

Kiṃ pana taṃ yaṃ aññamaññassa asādhāraṇaṃ? Kammameva nesaṃ visesakāraṇaṃ. Tasmā kammavisesato etesaṃ viseso, na bhūtavisesato. Bhūtavisese hi sati pasādova na uppajjati. Samānānañhi pasādo, na visamānānanti porāṇā.

ก็อะไรเล่าที่เป็นเหตุไม่ทั่วไปแก่กันและกัน? กรรมนั่นแหละเป็นเหตุแห่งความพิเศษของปสาทรูปเหล่านั้น. เพราะฉะนั้น ความแตกต่างของปสาทรูปเหล่านี้จึงมีได้เพราะความพิเศษแห่งกรรม ไม่ใช่เพราะความพิเศษแห่งภูตรูป. เพราะเมื่อมีความพิเศษแห่งภูตรูป ปสาทรูปย่อมไม่เกิดขึ้นเลย. โบราณาจารย์กล่าวว่า "เพราะว่าปสาทรูปเป็นความใสของภูตรูปที่สม่ำเสมอกัน ไม่ใช่ของภูตรูปที่ไม่สม่ำเสมอกัน".

435. Evaṃ kammavisesato visesavantesu ca etesu cakkhusotāni asampattavisayagāhakāni, attano nissayaṃ anallīnanissaye eva visaye viññāṇahetuttā. Ghānajivhākāyā sampattavisayagāhakā, nissayavasena ceva, sayañca, attano nissayaṃ allīneyeva visaye viññāṇahetuttā.

435. บรรดาปสาทรูปเหล่านี้ซึ่งมีความพิเศษเพราะความแตกต่างแห่งกรรมอย่างนี้ จักษุและโสตย่อมรับอารมณ์ที่ยังมาไม่ถึง เพราะเป็นเหตุแห่งวิญญาณในอารมณ์ซึ่งมีที่อาศัยอันไม่แนบสนิทกับที่อาศัยของตน ส่วนฆานะ ชิวหา และกายะ ย่อมรับอารมณ์ที่มาถึงแล้ว เพราะเป็นเหตุแห่งวิญญาณในอารมณ์ซึ่งแนบสนิทกับที่อาศัยของตน ทั้งโดยอำนาจแห่งที่อาศัย (ของอารมณ์) ด้วย และ (โผฏฐัพพะ) เองด้วย

436. Cakkhu cettha yadetaṃ loke nīlapakhumasamākiṇṇakaṇhasukkamaṇḍalavicittaṃ nīluppaladalasannibhaṃ cakkhūti vuccati. Tassa sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe abhimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattipadese sattasu picupaṭalesu āsittatelaṃ picupaṭalāni viya satta akkhipaṭalānibyāpetvā dhāraṇanhāpanamaṇḍanabījanakiccāhi catūhi dhātīhi khattiyakumāro viya sandhāraṇabandhanaparipācanasamudīraṇakiccāhi catūhi dhātūhi katūpakāraṃ utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ āyunā anupāliyamānaṃ vaṇṇagandharasādīhi parivutaṃ pamāṇato ūkāsiramattaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Vuttampi cetaṃ dhammasenāpatinā –

436. ในบรรดาปสาทรูปเหล่านั้น จักษุปสาทตั้งอยู่ ณ บริเวณที่เกิดเงาสะท้อนสัณฐานร่างกายของผู้ที่ยืนอยู่เบื้องหน้า ในท่ามกลางตาดำซึ่งแวดล้อมด้วยตาขาว ของก้อนเนื้อที่ในโลกเรียกว่า "จักษุ" ซึ่งเกลื่อนกล่นด้วยขนตาสีเขียว วิจิตรด้วยวงตาดำและตาขาว มีสัณฐานคล้ายกลีบอุบลเขียว อันเป็นจักษุพร้อมทั้งส่วนประกอบ โดยแผ่ซ่านไปในชั้นของลูกนัยน์ตาทั้ง ๗ ชั้น เหมือนน้ำมันที่เทลงในสำลี ๗ ชั้น ย่อมแผ่ซ่านไปในชั้นสำลีเหล่านั้น เป็นรูปที่มหาภูตรูป ๔ ซึ่งมีกิจคือการทรงไว้ การยึดเหนี่ยว การทำให้สุก และการเคลื่อนไหว ได้อุปการะไว้ เหมือนราชกุมารอันพี่เลี้ยง ๔ คนซึ่งมีกิจคือการอุ้ม การอาบน้ำ การประดับ และการพัดวี ได้อุปการะไว้ เป็นรูปที่อุตุ จิต และอาหารอุปถัมภ์อยู่ อายุรักษาอยู่ วรรณะ คันธะ รส เป็นต้นแวดล้อมอยู่ มีประมาณเท่าศีรษะของเล็น ทำความเป็นวัตถุและทวารแก่จักษุวิญญาณเป็นต้นตามสมควรให้สำเร็จอยู่ คำนี้พระธรรมเสนาบดีได้กล่าวไว้แล้วว่า –

‘‘Yena cakkhupasādena, rūpāni manupassati;

Parittaṃ sukhumaṃ etaṃ, ūkāsirasamūpama’’nti.

มนุษย์ย่อมเห็นรูปทั้งหลายด้วยจักษุปสาทใด จักษุปสาทนั้นเล็กน้อย ละเอียด มีอุปมาดังศีรษะของเล็น

Sasambhārasotabilassa anto tanutambalomācite aṅgulivedhakasaṇṭhāne padese sotaṃ vuttappakārāhi dhātūhi katūpakāraṃ utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ āyunā anupāliyamānaṃ vaṇṇādīhi parivutaṃ sotaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati.

โสตปสาทตั้งอยู่ภายในช่องหูพร้อมทั้งส่วนประกอบ ณ บริเวณที่มีสัณฐานดังวงแหวน อันเกลื่อนกล่นด้วยขนสีแดงอันอ่อนนุ่ม เป็นรูปที่มหาภูตรูปทั้งหลายตามที่กล่าวแล้วได้อุปการะไว้ อุตุ จิต และอาหารอุปถัมภ์อยู่ อายุรักษาอยู่ วรรณะเป็นต้นแวดล้อมอยู่ ทำความเป็นวัตถุและทวารแก่โสตวิญญาณเป็นต้นตามสมควรให้สำเร็จอยู่

Sasambhāraghānabilassa anto ajapadasaṇṭhāne padese ghānaṃ yathāvuttappakārupakārupatthambhanānupālanaparivāraṃ ghānaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati.

ฆานปสาทตั้งอยู่ภายในช่องจมูกพร้อมทั้งส่วนประกอบ ณ บริเวณที่มีสัณฐานดังกีบแพะ เป็นรูปที่มีการอุปการะ การอุปถัมภ์ การรักษา และส่วนแวดล้อมตามประการที่กล่าวแล้ว ทำความเป็นวัตถุและทวารแก่ฆานวิญญาณเป็นต้นตามสมควรให้สำเร็จอยู่

Sasambhārajivhāmajjhassa upari uppaladalaggasaṇṭhāne padese jivhā yathāvuttappakārupakārupatthambhanānupālanaparivārā jivhāviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānā tiṭṭhati.

ชิวหาปสาทตั้งอยู่เบื้องบนท่ามกลางลิ้นพร้อมทั้งส่วนประกอบ ณ บริเวณที่มีสัณฐานดังปลายกลีบอุบล เป็นรูปที่มีการอุปการะ การอุปถัมภ์ การรักษา และส่วนแวดล้อมตามประการที่กล่าวแล้ว ทำความเป็นวัตถุและทวารแก่ชิวหาวิญญาณเป็นต้นตามสมควรให้สำเร็จอยู่

Yāvatā pana imasmiṃ kāye upādiṇṇarūpaṃ nāma atthi. Sabbattha kāyo kappāsapaṭale sneho viya vuttappakārupakārupatthambhanānupālanaparivārova hutvā kāyaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamāno tiṭṭhati.

ก็โดยส่วนใดในกายนี้มีรูปที่เรียกว่าอุปาทินนรูปอยู่ กายปสาทมีอยู่ทั่วทุกส่วนนั้น เป็นเหมือนน้ำมันในแผ่นสำลี มีการอุปการะ การอุปถัมภ์ การรักษา และส่วนแวดล้อมตามประการที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ทำความเป็นวัตถุและทวารแก่กายวิญญาณเป็นต้นตามสมควรให้สำเร็จอยู่

Vammikaudakākāsagāmasivathikasaṅkhātasagocaraninnā viya ca ahisusumārapakkhīkukkurasiṅgālārūpādisagocaraninnāva ete cakkhādayoti daṭṭhabbā.

พึงเห็นว่า จักษุเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมน้อมไปในโคจรของตนคือรูปเป็นต้นนั่นเทียว เปรียบเหมือนงู จระเข้ นก สุนัขบ้าน และสุนัขจิ้งจอก ย่อมน้อมไปในโคจรของตนอันได้แก่จอมปลวก ห้วงน้ำ อากาศ หมู่บ้าน และป่าช้า ตามลำดับ

437. Tato paresu pana rūpādīsu cakkhupaṭihananalakkhaṇaṃ rūpaṃ, cakkhuviññāṇassa visayabhāvarasaṃ, tasseva gocarapaccupaṭṭhānaṃ, catumahābhūtapadaṭṭhānaṃ. Yathā cetaṃ tathā sabbānipi upādārūpāni. Yattha pana viseso atthi, tattha vakkhāma. Tayidaṃ nīlaṃ pītakantiādivasena anekavidhaṃ.

437. ส่วนในบรรดารูปเป็นต้นที่นอกเหนือไปจากนั้น รูปารมณ์มีการกระทบจักษุเป็นลักษณะ มีความเป็นอารมณ์ของจักษุวิญญาณเป็นกิจ มีความเป็นโคจรของจักษุวิญญาณนั้นนั่นแหละเป็นอาการปรากฏ มีมหาภูตรูป ๔ เป็นปทัฏฐาน อุปาทายรูปแม้ทั้งหมดก็เป็นเช่นนั้นเหมือนรูปารมณ์นี้ แต่ในรูปใดมีความพิเศษ เราจักกล่าวในรูปนั้น รูปารมณ์นั้นมีหลายชนิดโดยเป็นสีเขียว สีเหลืองเป็นต้น

Sotapaṭihananalakkhaṇo saddo, sotaviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarapaccupaṭṭhāno. Bherisaddo mudiṅgasaddotiādinā nayena anekavidho.

สัททารมณ์มีการกระทบโสตะเป็นลักษณะ มีความเป็นอารมณ์ของโสตวิญญาณเป็นกิจ มีความเป็นโคจรของโสตวิญญาณนั้นนั่นแหละเป็นอาการปรากฏ มีหลายชนิดโดยนัยเป็นต้นว่า เสียงกลองใหญ่ เสียงตะโพน

Ghānapaṭihananalakkhaṇo gandho, ghānaviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarapaccupaṭṭhāno. Mūlagandho sāragandhotiādinā nayena anekavidho.

คันธารมณ์มีการกระทบฆานะเป็นลักษณะ มีความเป็นอารมณ์ของฆานวิญญาณเป็นกิจ มีความเป็นโคจรของฆานวิญญาณนั้นนั่นแหละเป็นอาการปรากฏ มีหลายชนิดโดยนัยเป็นต้นว่า กลิ่นที่ราก กลิ่นที่แก่น

Jivhāpaṭihananalakkhaṇo raso, jivhāviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarapaccupaṭṭhāno. Mūlaraso khandharasotiādinā nayena anekavidho.

รสารมณ์มีการกระทบชิวหาเป็นลักษณะ มีความเป็นอารมณ์ของชิวหาวิญญาณเป็นกิจ มีความเป็นโคจรของชิวหาวิญญาณนั้นนั่นแหละเป็นอาการปรากฏ มีหลายชนิดโดยนัยเป็นต้นว่า รสที่ราก รสที่ลำต้น

438. Itthibhāvalakkhaṇaṃ itthindriyaṃ, itthīti pakāsanarasaṃ, itthiliṅganimittakuttākappānaṃ kāraṇabhāvapaccupaṭṭhānaṃ. Purisabhāvalakkhaṇaṃ purisindriyaṃ, purisoti pakāsanarasaṃ, purisaliṅganimittakuttākappānaṃ kāraṇabhāvapaccupaṭṭhānaṃ. Tadubhayampi kāyappasādo viya sakalasarīraṃ byāpakameva, na ca kāyapasādena ṭhitokāse ṭhitanti vā aṭṭhitokāse ṭhitanti vāti vattabbataṃ āpajjati, rūparasādayo viya aññamaññaṃ saṅkaro natthi.

438. อิตถินทรีย์มีความเป็นหญิงเป็นลักษณะ มีการแสดงว่าเป็นหญิงเป็นกิจ มีความเป็นเหตุแห่งอิตถีลิงค์ อิตถีนิมิต อิตถีกุตตะ และอิตถีอากัปปะ เป็นอาการปรากฏ ปุริสินทรีย์มีความเป็นชายเป็นลักษณะ มีการแสดงว่าเป็นชายเป็นกิจ มีความเป็นเหตุแห่งปุริสลิงค์ ปุริสนิมิต ปุริสกุตตะ และปุริสอากัปปะ เป็นอาการปรากฏ ภาวรูปทั้งสองนั้นแผ่ไปทั่วทั้งสรีระเหมือนกายปสาททีเดียว แต่ก็ไม่ถึงความที่จะพึงกล่าวได้ว่า ตั้งอยู่ในที่ที่กายปสาทตั้งอยู่ หรือตั้งอยู่ในที่ที่กายปสาทมิได้ตั้งอยู่ และไม่มีการปะปนกันและกันเหมือนรูปกับรสเป็นต้น

439. Sahajarūpānupālanalakkhaṇaṃ jīvitindriyaṃ, tesaṃ pavattanarasaṃ, tesaññeva ṭhapanapaccupaṭṭhānaṃ, yāpayitabbabhūtapadaṭṭhānaṃ. Santepi ca anupālanalakkhaṇādimhi vidhāne atthikkhaṇeyeva taṃ sahajarūpāni anupāleti udakaṃ viya uppalādīni. Yathāsakaṃ paccayuppannepi ca dhamme pāleti dhāti viya kumāraṃ. Sayaṃ pavattitadhammasambandheneva ca pavattati niyāmako viya. Na bhaṅgato uddhaṃ pavattati, attano ca pavattayitabbānañca abhāvā. Na bhaṅgakkhaṇe ṭhapeti, sayaṃ bhijjamānattā. Khīyamāno viya vaṭṭisneho dīpasikhaṃ. Na ca anupālanapavattanaṭṭhapanānubhāvavirahitaṃ, yathāvuttakkhaṇe tassa tassa sādhanatoti daṭṭhabbaṃ.

439. ชีวิตินทรีย์มีการตามรักษาสหชาตรูปเป็นลักษณะ มีการทำให้รูปเหล่านั้นเป็นไปเป็นกิจ มีการตั้งมั่นรูปเหล่านั้นนั่นแหละเป็นอาการปรากฏ มีมหาภูตรูปที่พึงให้เป็นไปเป็นปทัฏฐาน และแม้เมื่อมีการตามรักษาเป็นลักษณะเป็นต้นอยู่ ชีวิตินทรีย์นั้นย่อมตามรักษาสหชาตรูปทั้งหลายในขณะที่รูปนั้นมีอยู่เท่านั้น เหมือนน้ำตามรักษาดอกอุบลเป็นต้น และย่อมรักษาสภาวธรรมทั้งหลายแม้ที่เกิดขึ้นจากปัจจัยของตนๆ เหมือนแม่นมรักษาราชกุมาร และตนเองย่อมเป็นไปโดยความสัมพันธ์กับธรรมที่ตนทำให้เป็นไปนั่นเทียว เหมือนนายท้ายเรือ (ไปกับเรือ) ย่อมไม่เป็นไปต่อจากขณะที่แตกดับ เพราะไม่มีทั้งตนเองและสิ่งที่พึงทำให้เป็นไป ย่อมตั้งมั่นไว้ไม่ได้ในขณะที่แตกดับ เพราะตนเองกำลังแตกสลาย เหมือนไส้ตะเกียงและน้ำมันที่กำลังจะหมด ย่อมตั้งเปลวไฟไว้ไม่ได้ และชีวิตินทรีย์ก็มิได้ปราศจากอานุภาพในการตามรักษา การทำให้เป็นไป และการตั้งมั่นไว้ เพราะสำเร็จกิจนั้นๆ ในขณะที่กล่าวแล้วนั้นๆ ดังนี้พึงเห็นเถิด

440. Manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayalakkhaṇaṃ hadayavatthu, tāsaññeva dhātūnaṃ ādhāraṇarasaṃ, ubbahanapaccupaṭṭhānaṃ. Hadayassa anto kāyagatāsatikathāyaṃ vuttappakāraṃ lohitaṃ nissāya sandhāraṇādikiccehi bhūtehi katūpakāraṃ utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ āyunā anupāliyamānaṃ manodhātumanoviññāṇadhātūnañceva taṃsampayuttadhammānañca vatthubhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati.

440. หทัยวัตถุมีลักษณะเป็นที่อาศัยของมโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุ มีกิจคือการทรงไว้ซึ่งธาตุทั้งสองนั้น มีการทรงไว้เป็นอาการปรากฏ. หทัยวัตถุนั้นอาศัยเลือดชนิดที่กล่าวไว้ในกายคตาสติกถาซึ่งอยู่ภายในหทัย อันมีมหาภูตรูปซึ่งมีกิจคือการทรงไว้เป็นต้นคอยอุปการะอยู่ อันมีอุตุ จิต และอาหารคอยค้ำจุนอยู่ อันมีชีวิตินทรีย์คอยรักษาอยู่ ย่อมตั้งอยู่โดยทำหน้าที่เป็นวัตถุที่อาศัยของมโนธาตุ มโนวิญญาณธาตุ และธรรมที่สัมปยุตด้วยธาตุทั้งสองนั้น.

441. Abhikkamādipavattakacittasamuṭṭhānavāyodhātuyā sahajarūpakāyathambhanasandhāraṇacalanassa paccayo ākāravikāro kāyaviññatti, adhippāyapakāsanarasā, kāyavipphandanahetubhāvapaccupaṭṭhānā, cittasamuṭṭhānavāyodhātupadaṭṭhānā. Sā panesā kāyavipphandanena adhippāyaviññāpanahetuttā, sayañca tena kāyavipphandanasaṅkhātena kāyena viññeyyattā ‘‘kāyaviññattī’’ti vuccati. Tāya ca pana calitehi cittajarūpehi abhisambandhānaṃ utujādīnampi calanato abhikkamādayo pavattantīti veditabbā.

441. อาการวิการอันเป็นปัจจัยแก่การค้ำจุน การทรงไว้ และการเคลื่อนไหวซึ่งรูปกายที่เกิดร่วมกัน ของวาโยธาตุที่มีจิตเป็นสมุฏฐานอันยังการก้าวไปเป็นต้นให้เป็นไป ชื่อว่า กายวิญญัติ, กายวิญญัตินั้นมีการประกาศความประสงค์เป็นกิจ, มีความเป็นเหตุแห่งการเคลื่อนไหวกายเป็นอาการปรากฏ, มีวาโยธาตุที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นเหตุใกล้. ก็กายวิญญัตินี้นั้น อันบัณฑิตเรียกว่า “กายวิญญัติ” เพราะเป็นเหตุให้รู้ความประสงค์ได้ด้วยการเคลื่อนไหวกาย และเพราะตนเองก็เป็นสิ่งที่พึงรู้ได้ด้วยกายที่เรียกว่าการเคลื่อนไหวกายนั้น. และพึงทราบว่า ก็เพราะการเคลื่อนไหวแม้ของรูปที่เกิดจากอุตุเป็นต้น ซึ่งสัมพันธ์กับจิตตชรูปทั้งหลายที่เคลื่อนไหวแล้วด้วยกายวิญญัตินั้น การก้าวไปเป็นต้นจึงเป็นไปอยู่.

Vacībhedapavattakacittasamuṭṭhānapathavīdhātuyā upādiṇṇaghaṭṭanassa paccayo ākāravikāro vacīviññatti, adhippāyappakāsanarasā, vacīghosahetubhāvapaccupaṭṭhānā, cittasamuṭṭhānapathavīdhātupadaṭṭhānā. Sā panesā vacīghosena adhippāyaviññāpanahetuttā, sayañca tāya vacīghosasaṅkhātāya vācāya viññeyyattā ‘‘vacīviññattī’’ti vuccati. Yathā hi araññe ussāpetvā bandhagosīsādiudakanimittaṃ disvā udakamettha atthīti viññāyati, evaṃ kāyavipphandanañceva vacīghosañca gahetvā kāyavacīviññattiyopi viññāyanti.

อาการวิการอันเป็นปัจจัยแก่การกระทบรูปอันกรรมให้เกิดแล้ว ของปฐวีธาตุที่มีจิตเป็นสมุฏฐานอันยังเภทแห่งวจีให้เป็นไป ชื่อว่า วจีวิญญัติ, วจีวิญญัตินั้นมีการประกาศความประสงค์เป็นกิจ, มีความเป็นเหตุแห่งเสียงพูดเป็นอาการปรากฏ, มีปฐวีธาตุที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นเหตุใกล้. ก็วจีวิญญัตินี้นั้น อันบัณฑิตเรียกว่า “วจีวิญญัติ” เพราะเป็นเหตุให้รู้ความประสงค์ได้ด้วยเสียงพูด และเพราะตนเองก็เป็นสิ่งที่พึงรู้ได้ด้วยวาจาที่เรียกว่าเสียงพูดนั้น. เปรียบเหมือนในป่า บุคคลเห็นนิมิตเครื่องหมายบอกน้ำ เช่น หัววัวที่เขาสร้างและผูกไว้ แล้วย่อมรู้ได้ว่า “ในที่นี้มีน้ำ” ฉันใด, แม้กายวิญญัติและวจีวิญญัติทั้งหลาย ก็ย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลรู้ได้ เพราะอาศัยการเคลื่อนไหวกายและเสียงพูด ฉันนั้น.

442. Rūpaparicchedalakkhaṇā ākāsadhātu, rūpapariyantappakāsanarasā, rūpamariyādāpaccupaṭṭhānā, asamphuṭṭhabhāvacchiddavivarabhāvapaccupaṭṭhānā vā, paricchinnarūpapadaṭṭhānā. Yāya paricchinnesu rūpesu idamito uddhamadho tiriyanti ca hoti.

442. อากาสธาตุ มีการกำหนดรูปเป็นลักษณะ, มีการแสดงที่สุดโดยรอบของรูปเป็นกิจ, มีขอบเขตของรูปเป็นอาการปรากฏ, หรือมีการปรากฏโดยความเป็นสิ่งที่ไม่ถูกสัมผัส เป็นช่อง เป็นที่ว่าง, มีรูปที่ถูกกำหนดแล้วเป็นเหตุใกล้. โดยอากาสธาตุใด ในรูปทั้งหลายที่ถูกกำหนดแล้ว ย่อมมีความปรากฏว่า “รูปนี้อยู่เบื้องบน แต่รูปนี้, อยู่เบื้องต่ำ, อยู่ด้านขวาง” ดังนี้.

443. Adandhatālakkhaṇā rūpassa lahutā, rūpānaṃ garubhāvavinodanarasā, lahuparivattitāpaccupaṭṭhānā, lahurūpapadaṭṭhānā. Athaddhatālakkhaṇā rūpassa mudutā, rūpānaṃ thaddhabhāvavinodanarasā, sabbakiriyāsu avirodhitāpaccupaṭṭhānā, mudurūpapadaṭṭhānā. Sarīrakiriyānukūlakammaññabhāvalakkhaṇā rūpassa kammaññatā, akammaññatāvinodanarasā, adubbalabhāvapaccupaṭṭhānā, kammaññarūpapadaṭṭhānā.

443. ลหุตาแห่งรูป มีความไม่เชื่องช้าเป็นลักษณะ, มีการบรรเทาความเป็นของหนักแห่งรูปเป็นกิจ, มีความเปลี่ยนแปลงเร็วเป็นอาการปรากฏ, มีรูปที่เบาเป็นเหตุใกล้. มุทุตาแห่งรูป มีความไม่กระด้างเป็นลักษณะ, มีการบรรเทาความเป็นของแข็งแห่งรูปเป็นกิจ, มีความไม่ขัดขวางในกิจทั้งปวงเป็นอาการปรากฏ, มีรูปที่อ่อนนุ่มเป็นเหตุใกล้. กัมมัญญตาแห่งรูป มีความเป็นสภาพควรแก่การงานอันเกื้อกูลแก่กิจทางกายเป็นลักษณะ, มีการบรรเทาความไม่ควรแก่การงานเป็นกิจ, มีความไม่ทุรพลเป็นอาการปรากฏ, มีรูปที่ควรแก่การงานเป็นเหตุใกล้.

Etā pana tisso na aññamaññaṃ vijahanti, evaṃ santepi yo arogino viya rūpānaṃ lahubhāvo adandhatā lahuparivattippakāro rūpadandhattakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno, so rūpavikāro rūpassa lahutā. Yo pana suparimadditacammasseva rūpānaṃ mudubhāvo sabbakiriyāvisesesu vasavattanabhāvamaddavappakāro rūpatthaddhattakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno, so rūpavikāro rūpassa mudutā. Yo pana sudantasuvaṇṇasseva rūpānaṃ kammaññabhāvo sarīrakiriyānukūlabhāvappakāro sarīrakiriyānaṃ ananukūlakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno, so rūpavikāro rūpassa kammaññatāti evametāsaṃ viseso veditabbo.

ก็รูปทั้งสามนี้ ย่อมไม่ละกันและกัน, ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น วิการแห่งรูปใด ที่เป็นความเบาแห่งรูปทั้งหลายเหมือนความเบาของคนไม่มีโรค เป็นประเภทมีความไม่เชื่องช้าและความเปลี่ยนแปลงเร็ว เกิดจากปัจจัยที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความแปรปรวนแห่งธาตุอันกระทำความเชื่องช้าแก่รูป, วิการแห่งรูปนั้น คือ ลหุตาแห่งรูป. ก็วิการแห่งรูปใด ที่เป็นความอ่อนนุ่มแห่งรูปทั้งหลายเหมือนความอ่อนนุ่มของหนังที่ฟอกดีแล้ว เป็นประเภทมีความเป็นไปในอำนาจและความอ่อนนุ่มในกิจพิเศษทั้งปวง เกิดจากปัจจัยที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความแปรปรวนแห่งธาตุอันกระทำความกระด้างแก่รูป, วิการแห่งรูปนั้น คือ มุทุตาแห่งรูป. ก็วิการแห่งรูปใด ที่เป็นความควรแก่การงานแห่งรูปทั้งหลายเหมือนความควรแก่การงานของทองคำที่หลอมดีแล้ว เป็นประเภทมีความเป็นสภาพเกื้อกูลแก่กิจทางกาย เกิดจากปัจจัยที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความแปรปรวนแห่งธาตุอันกระทำความไม่เกื้อกูลแก่กิจทางกาย, วิการแห่งรูปนั้น คือ กัมมัญญตาแห่งรูป, พึงทราบความแตกต่างแห่งรูปทั้งสามนี้อย่างนี้.

444. Ācayalakkhaṇo rūpassa upacayo, pubbantato rūpānaṃ ummujjāpanaraso, niyyātanapaccupaṭṭhāno, paripuṇṇabhāvapaccupaṭṭhāno vā, upacitarūpapadaṭṭhāno. Pavattilakkhaṇā rūpassa santati, anuppabandhanarasā, anupacchedapaccupaṭṭhānā, anuppabandhakarūpapadaṭṭhānā. Ubhayampetaṃ jātirūpassevādhivacanaṃ, ākāranānattato pana veneyyavasena ca ‘‘upacayo santatī’’ti uddesadesanā katā. Yasmā panettha atthato nānattaṃ natthi, tasmā imesaṃ padānaṃ niddese ‘‘yo āyatanānaṃ ācayo, so rūpassa upacayo. Yo rūpassa upacayo, sā rūpassa santatī’’ti (dha. sa. 641-642) vuttaṃ. Aṭṭhakathāyampi ‘‘ācayo nāma nibbatti, upacayo nāma vaḍḍhi, santati nāma pavattī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 641) vatvā ‘‘nadītīre khatakūpakamhi udakuggamanakālo viya ācayo nibbatti, paripuṇṇakālo viya upacayo vaḍḍhi, ajjhottharitvā gamanakālo viya santati pavattī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 641) upamā katā.

444. อุปจยะแห่งรูป มีการสั่งสมเป็นลักษณะ, มีการทำให้รูปผุดขึ้นจากส่วนเบื้องต้นเป็นกิจ, มีการมอบให้เป็นอาการปรากฏ, หรือมีความบริบูรณ์เป็นอาการปรากฏ, มีรูปที่สั่งสมแล้วเป็นเหตุใกล้. สันตติแห่งรูป มีความเป็นไปเป็นลักษณะ, มีการสืบต่อเป็นกิจ, มีความไม่ขาดสายเป็นอาการปรากฏ, มีรูปที่กระทำการสืบต่อเป็นเหตุใกล้. ทั้งสองอย่างนี้เป็นชื่อของชาติรูปนั่นเอง, แต่ว่า พระผู้มีพระภาคทรงกระทำเทศนาที่เป็นอุเทศว่า “อุปจยะ สันตติ” เพราะความต่างแห่งอาการและโดยอำนาจแห่งเวไนยสัตว์. เพราะว่าในสองอย่างนี้ไม่มีความแตกต่างกันโดยอรรถ ฉะนั้น ในนิทเทสแห่งบททั้งสองนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า “การสั่งสมแห่งอายตนะเหล่าใด นั่นเป็นอุปจยะแห่งรูป. อุปจยะแห่งรูปใด นั่นเป็นสันตติแห่งรูป”. แม้ในอรรถกถา ท่านก็กล่าวว่า “ชื่อว่า อาจยะ คือ การเกิดขึ้น, ชื่อว่า อุปจยะ คือ การเจริญ, ชื่อว่า สันตติ คือ ความเป็นไป” ดังนี้แล้ว ได้ทรงกระทำอุปมาไว้ว่า “อาจยะ คือ การเกิดขึ้น เปรียบเหมือนเวลาที่น้ำปรากฏขึ้นในบ่อเล็กที่ขุดไว้ริมฝั่งแม่น้ำ, อุปจยะ คือ การเจริญ เปรียบเหมือนเวลาที่น้ำเต็ม, สันตติ คือ ความเป็นไป เปรียบเหมือนเวลาที่น้ำท่วมท้นไหลไป” ดังนี้.

Upamāvasāne ca ‘‘evaṃ kiṃ kathitaṃ hoti? Āyatanena ācayo kathito, ācayena āyatanaṃ kathita’’nti vuttaṃ. Tasmā yā rūpānaṃ paṭhamābhinibbatti, sā ācayo. Yā tesaṃ upari aññesampi nibbattamānānaṃ nibbatti, sā vaḍḍhiākārena upaṭṭhānato upacayo. Yā tesampi upari punappunaṃ aññesaṃ nibbattamānānaṃ nibbatti, sā anupabandhākārena upaṭṭhānato santatīti ca pavuccatīti veditabbā.

และในตอนท้ายของอุปมา ท่านกล่าวไว้ว่า “เมื่อเป็นเช่นนี้ เท่ากับว่าท่านกล่าวอะไรไว้? ท่านกล่าวอาจยะด้วยอายตนะ, ท่านกล่าวอายตนะด้วยอาจยะ”. เพราะฉะนั้น การเกิดขึ้นใหม่ครั้งแรกแห่งรูปทั้งหลายใด การเกิดขึ้นใหม่นั้นชื่อว่า อาจยะ. การเกิดขึ้นแห่งรูปอื่น ๆ แม้ที่กำลังเกิดขึ้นเบื้องบนแห่งรูปเหล่านั้นใด การเกิดขึ้นนั้นชื่อว่า อุปจยะ เพราะปรากฏโดยอาการแห่งความเจริญ. การเกิดขึ้นแห่งรูปอื่น ๆ ที่กำลังเกิดขึ้นซ้ำ ๆ แม้เบื้องบนแห่งรูปเหล่านั้นใด การเกิดขึ้นนั้นชื่อว่า สันตติ เพราะปรากฏโดยอาการแห่งการสืบต่อไม่ขาดสาย ดังนี้ ก็กล่าวได้, พึงทราบเถิด.

Rūpaparipākalakkhaṇā jaratā, upanayanarasā, sabhāvānapagamepi navabhāvāpagamapaccupaṭṭhānā vīhipurāṇabhāvo viya, paripaccamānarūpapadaṭṭhānā. Khaṇḍiccādibhāvena dantādīsu vikāradassanato idaṃ pākaṭajaraṃ sandhāya vuttaṃ. Arūpadhammānaṃ pana paṭicchannajarā nāma hoti, tassā esa vikāro natthi, yā ca pathavī udakapabbatacandimasūriyādīsu avīcijarā nāma.

ชรตา มีความคร่ำคร่าแห่งรูปเป็นลักษณะ มีการนำเข้าไปสู่ความเสื่อมเป็นกิจ มีความปราศจากภาวะใหม่ปรากฏเป็นอาการ แม้เมื่อสภาวะเดิมยังไม่หมดไป เปรียบเหมือนความเป็นข้าวเก่า มีรูปที่กำลังคร่ำคร่าเป็นเหตุใกล้ เพราะเห็นความเปลี่ยนแปลงในฟันเป็นต้น โดยความเป็นฟันหลุดเป็นอาทิ คำว่าชรตานี้ ท่านกล่าวหมายถึงปากฏชรา (ชราที่ปรากฏ) ส่วนในอรูปธรรมทั้งหลาย มีชราที่ถูกปกปิดไว้เรียกว่า ปฏิจฉันนชรา ชรานั้นไม่มีความเปลี่ยนแปลงเช่นนี้ และในแผ่นดิน น้ำ ภูเขา พระจันทร์ พระอาทิตย์เป็นต้น ก็มีชราที่ไม่ปรากฏร่องรอยเรียกว่า อวีจิชรา

Paribhedalakkhaṇā rūpassa aniccatā, saṃsīdanarasā, khayavayapaccupaṭṭhānā, paribhijjamānarūpapadaṭṭhānā.

อนิจจตาแห่งรูป มีการแตกสลายเป็นลักษณะ มีการทรุดโทรมเป็นกิจ มีความสิ้นไปและความเสื่อมไปปรากฏเป็นอาการ มีรูปที่กำลังแตกสลายเป็นเหตุใกล้

445. Ojālakkhaṇo kabaḷīkāro āhāro, rūpāharaṇaraso, upatthambhanapaccupaṭṭhāno, kabaḷaṃ katvā āharitabbavatthupadaṭṭhāno. Yāya ojāya sattā yāpenti, tassā etaṃ adhivacanaṃ.

445. กพฬีการาหาร มีโอชาเป็นลักษณะ มีการนำรูปมาให้เป็นกิจ มีการอุปถัมภ์ปรากฏเป็นอาการ มีวัตถุที่พึงนำเข้าไปโดยทำเป็นคำๆ เป็นเหตุใกล้ สัตว์ทั้งหลายย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปได้ด้วยโอชาใด คำว่า กพฬีการาหาร นี้เป็นชื่อของโอชานั้น

446. Imāni tāva pāḷiyaṃ āgatarūpāneva. Aṭṭhakathāyaṃ pana balarūpaṃ sambhavarūpaṃ jātirūpaṃ rogarūpaṃ ekaccānaṃ matena middharūpanti evaṃ aññānipi rūpāni āharitvā ‘‘addhā munīsi sambuddho, natthi nīvaraṇā tavā’’tiādīni (su. ni. 546) vatvā middharūpaṃ tāva natthiyevāti paṭikkhittaṃ. Itaresu rogarūpaṃ jaratāaniccatāggahaṇena gahitameva, jātirūpaṃ upacayasantatiggahaṇena, sambhavarūpaṃ āpodhātuggahaṇena, balarūpaṃ vāyodhātuggahaṇena gahitameva. Tasmā tesu ekampi visuṃ natthīti sanniṭṭhānaṃ kataṃ.

446. รูปเหล่านี้เป็นรูปที่มาในบาลีเท่านั้นก่อน ส่วนในอรรถกถา ท่านนำรูปอื่นๆ คือ พลรูป สัมภวรูป ชาติรูป โรครูป และมิทธรูปตามมติของอาจารย์บางพวก มาแสดงไว้แล้วกล่าวอ้างคาถาเป็นต้นว่า "addhā munīsi sambuddho, natthi nīvaraṇā tavā" แล้วปฏิเสธมิทธรูปเสียก่อนว่าไม่มีเลย ในบรรดารูปที่เหลือ โรครูปก็ถูกจัดเข้าด้วยการถือเอาชรตาและอนิจจตา, ชาติรูปก็ถูกจัดเข้าด้วยการถือเอาอุปจยะและสันตติ, สัมภวรูปก็ถูกจัดเข้าด้วยการถือเอาอาโปธาตุ, พลรูปก็ถูกจัดเข้าด้วยการถือเอาวาโยธาตุ เพราะฉะนั้น ท่านจึงลงข้อสรุปไว้ว่า ในบรรดารูปเหล่านั้น แม้รูปหนึ่งก็ไม่มีอยู่โดยต่างหาก

Iti idaṃ catuvīsatividhaṃ upādārūpaṃ pubbe vuttaṃ catubbidhaṃ bhūtarūpañcāti aṭṭhavīsatividhaṃ rūpaṃ hoti anūnamanadhikaṃ.

ด้วยประการฉะนี้ อุปาทายรูป 24 อย่างนี้ และภูตรูป 4 อย่างที่กล่าวไว้ก่อน รวมเป็นรูป 28 อย่าง ไม่ขาดไม่เกิน

447. Taṃ sabbampi na hetu ahetukaṃ hetuvippayuttaṃ sappaccayaṃ lokiyaṃ sāsavamevātiādinā nayena ekavidhaṃ.

447. รูปทั้งหมดนั้นเป็นอย่างเดียวกันโดยนัยเป็นต้นว่า ไม่ใช่เหตุ เป็นอเหตุกะ เป็นเหตุวิปปยุต เป็นสัปปัจจัย เป็นโลกิยะ และเป็นสาสวะ

Ajjhattikaṃ bāhiraṃ, oḷārikaṃ sukhumaṃ, dūre santike, nipphannaṃ anipphannaṃ, pasādarūpaṃ napasādarūpaṃ, indriyaṃ anindriyaṃ, upādiṇṇaṃ anupādiṇṇantiādivasena duvidhaṃ.

รูปเป็น 2 อย่างโดยนัยเป็นต้นว่า อัชฌัตติกรูปและพาหิรรูป, โอฬาริกรูปและสุขุมรูป, ทูเรรูปและสันติเกรูป, นิปผันนรูปและอนิปผันนรูป, ปสาทรูปและอปสาทรูป, อินทริยรูปและอนินทริยรูป, อุปาทิณณรูปและอนุปาทิณณรูป

Tattha cakkhādipañcavidhaṃ attabhāvaṃ adhikicca pavattattā ajjhattikaṃ, sesaṃ tato bāhirattā bāhiraṃ. Cakkhādīni nava āpodhātuvajjitā tisso dhātuyo cāti dvādasavidhaṃ ghaṭṭanavasena gahetabbato oḷārikaṃ, sesaṃ tato viparītattā sukhumaṃ. Yaṃ sukhumaṃ tadeva duppaṭivijjhasabhāvattā dūre, itaraṃ suppaṭivijjhasabhāvattā santike. Catasso dhātuyo, cakkhādīni terasa, kabaḷīkārāhāro cāti aṭṭhārasavidhaṃ rūpaṃ paricchedavikāralakkhaṇabhāvaṃ atikkamitvā sabhāveneva pariggahetabbato nipphannaṃ, sesaṃ tabbiparītatāya anipphannaṃ. Cakkhādipañcavidhaṃ rūpādīnaṃ gahaṇapaccayabhāvena ādāsatalaṃ viya vippasannattā pasādarūpaṃ, itaraṃ tato viparītattā napasādarūpaṃ. Pasādarūpameva itthindriyādittayena saddhiṃ adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ, sesaṃ tato viparītattā anindriyaṃ. Yaṃ kammajanti parato vakkhāma, taṃ kammena upādiṇṇattā upādiṇṇaṃ, sesaṃ tato viparītattā anupādiṇṇaṃ.

ในบรรดารูปเหล่านั้น รูป 5 อย่างมีจักขุเป็นต้น ชื่อว่าอัชฌัตติกะ เพราะเกิดขึ้นโดยอาศัยอัตภาพ รูปที่เหลือชื่อว่าพาหิระ เพราะเป็นภายนอกจากรูปนั้น รูป 12 อย่าง คือ รูป 9 อย่างมีจักขุเป็นต้น และธาตุ 3 อย่างเว้นอาโปธาตุ ชื่อว่าโอฬาริกะ เพราะพึงรับรู้ได้โดยการกระทบกัน รูปที่เหลือชื่อว่าสุขุมะ เพราะตรงกันข้ามจากนั้น รูปใดเป็นสุขุมะ รูปนั้นนั่นแหละชื่อว่าทูเร เพราะมีสภาวะที่รู้ได้ยาก รูปที่เหลือชื่อว่าสันติเก เพราะมีสภาวะที่รู้ได้ง่าย รูป 18 อย่าง คือ ธาตุ 4, รูป 13 อย่างมีจักขุเป็นต้น และกพฬีการาหาร ชื่อว่านิปผันนะ เพราะพึงกำหนดรู้ได้โดยสภาวะของตนเองเท่านั้น โดยก้าวล่วงความเป็นรูปปริจเฉท รูปวิการ และรูปลักขณะ รูปที่เหลือชื่อว่าอนิปผันนะ เพราะตรงกันข้ามจากนั้น รูป 5 อย่างมีจักขุเป็นต้น ชื่อว่าปสาทรูป เพราะมีความผ่องใสเหมือนพื้นกระจกเงา โดยเป็นปัจจัยในการรับอารมณ์มีรูปเป็นต้น รูปที่เหลือชื่อว่าอปสาทรูป เพราะตรงกันข้ามจากนั้น ปสาทรูปนั่นแหละพร้อมกับอินทรีย์ 3 อย่างมีอิตถินทรีย์เป็นต้น ชื่อว่าอินทรีย์ เพราะมีความเป็นใหญ่ รูปที่เหลือชื่อว่าอนินทรีย์ เพราะตรงกันข้ามจากนั้น รูปใดที่เราจะกล่าวต่อไปว่าเป็นกรรมชรูป รูปนั้นชื่อว่าอุปาทิณณะ เพราะกรรมยึดถือไว้ รูปที่เหลือชื่อว่าอนุปาทิณณะ เพราะตรงกันข้ามจากนั้น

448. Puna sabbameva rūpaṃ sanidassanakammajādīnaṃ tikānaṃ vasena tividhaṃ hoti. Tattha oḷārike rūpaṃ sanidassanasappaṭighaṃ, sesaṃ anidassanasappaṭighaṃ. Sabbampi sukhumaṃ anidassanaappaṭighaṃ. Evaṃ tāva sanidassanattikavasena tividhaṃ. Kammajādittikavasena pana kammato jātaṃ kammajaṃ, tadaññapaccayajātaṃ akammajaṃ, nakutocijātaṃ neva kammajaṃ nākammajaṃ. Cittato jātaṃ cittajaṃ, tadaññapaccayajātaṃ acittajaṃ, nakutocijātaṃ neva cittajaṃ nācittajaṃ, āhārato jātaṃ āhārajaṃ, tadaññapaccayajātaṃ anāhārajaṃ, nakutocijātaṃ neva āhārajaṃ naanāhārajaṃ. Ututo jātaṃ utujaṃ, tadaññapaccayajātaṃ anutujaṃ, nakutocijātaṃ neva utujaṃ naanutujanti evaṃ kammajādittikavasena tividhaṃ.

448. อีกอย่างหนึ่ง รูปทั้งหมดเป็น 3 อย่างโดยจำแนกตามติติกะ (หมวด 3) ทั้งหลายมีสนิทัสสนติกะและกัมมชติกะเป็นต้น ในบรรดาติกะนั้น ในโอฬาริกรูป รูปายตนะชื่อว่าสนิทัสสนสัปปฏิฆะ รูปที่เหลือชื่อว่าอนิทัสสนสัปปฏิฆะ สุขุมรูปทั้งหมดชื่อว่าอนิทัสสนอัปปฏิฆะ ด้วยประการฉะนี้ รูปเป็น 3 อย่างโดยจำแนกตามสนิทัสสนติกะก่อน ส่วนโดยจำแนกตามกัมมชติกะเป็นต้น รูปที่เกิดจากกรรมชื่อว่ากัมมชะ รูปที่เกิดจากปัจจัยอื่นนอกจากนั้นชื่อว่าอกัมมชะ รูปที่ไม่เกิดจากปัจจัยอะไรเลยชื่อว่าเนวกัมมชะนากัมมชะ รูปที่เกิดจากจิตชื่อว่าจิตตชะ รูปที่เกิดจากปัจจัยอื่นนอกจากนั้นชื่อว่าอจิตตชะ รูปที่ไม่เกิดจากปัจจัยอะไรเลยชื่อว่าเนวจิตตชะนาจิตตชะ รูปที่เกิดจากอาหารชื่อว่าอาหารชะ รูปที่เกิดจากปัจจัยอื่นนอกจากนั้นชื่อว่าอนาหารชะ รูปที่ไม่เกิดจากปัจจัยอะไรเลยชื่อว่าเนวอาหารชะนานาหารชะ รูปที่เกิดจากอุตุชื่อว่าอุตุชะ รูปที่เกิดจากปัจจัยอื่นนอกจากนั้นชื่อว่าอนุตุชะ รูปที่ไม่เกิดจากปัจจัยอะไรเลยชื่อว่าเนวอุตุชะนานุตุชะ ด้วยประการฉะนี้ รูปเป็น 3 อย่างโดยจำแนกตามกัมมชติกะเป็นต้น

449. Puna diṭṭhādirūparūpādivatthādicatukkavasena catubbidhaṃ. Tattha rūpāyatanaṃ diṭṭhaṃ nāma dassanavisayattā, saddāyatanaṃ sutaṃ nāma savanavisayattā, gandharasaphoṭṭhabbattayaṃ mutaṃ nāma sampattagāhakaindriyavisayattā, sesaṃ viññātaṃ nāma viññāṇasseva visayattāti evaṃ tāva diṭṭhādicatukkavasena catubbidhaṃ.

449. อีกอย่างหนึ่ง รูปเป็น 4 อย่างโดยจำแนกตามจตุกกะ (หมวด 4) ทั้งหลายมีทิฏฐจตุกกะ รูปรูปจตุกกะ และวัตถุจตุกกะเป็นต้น ในบรรดาจตุกกะนั้น รูปายตนะชื่อว่าทิฏฐะ เพราะเป็นอารมณ์แห่งการเห็น สัททายตนะชื่อว่าสุตะ เพราะเป็นอารมณ์แห่งการได้ยิน รูป 3 อย่างคือ คันธะ รสะ และโผฏฐัพพะ ชื่อว่ามุตะ เพราะเป็นอารมณ์ของอินทรีย์ที่รับรู้โดยการสัมผัส รูปที่เหลือชื่อว่าวิญญาตะ เพราะเป็นอารมณ์ของวิญญาณเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ รูปเป็น 4 อย่างโดยจำแนกตามทิฏฐจตุกกะเป็นต้นก่อน

Nipphannarūpaṃ panettha rūparūpaṃ nāma, ākāsadhātu paricchedarūpaṃ nāma, kāyaviññattiādi kammaññatāpariyantaṃ vikārarūpaṃ nāma, jātijarābhaṅgaṃ lakkhaṇarūpaṃ nāmāti evaṃ rūparūpādicatukkavasena catubbidhaṃ.

ในรูปเหล่านี้ นิปผันนรูปชื่อว่ารูปรูป อากาสธาตุชื่อว่าปริจเฉทรูป รูปมีกายวิญญัติเป็นต้นมีกัมมัญญตาเป็นที่สุดชื่อว่าวิการรูป ชาติ ชรา และภังคะ (อนิจจตา) ชื่อว่าลักขณรูป ด้วยประการฉะนี้ รูปเป็น 4 อย่างโดยจำแนกตามรูปรูปจตุกกะเป็นต้น

Yaṃ panettha hadayarūpaṃ nāma, taṃ vatthu na dvāraṃ. Viññattidvayaṃ dvāraṃ na vatthu. Pasādarūpaṃ vatthu ceva dvārañca. Sesaṃ neva vatthu na dvāranti evaṃ vatthādicatukkavasena catubbidhaṃ.

ในรูปเหล่านี้ รูปใดชื่อว่าหทัยรูป รูปนั้นเป็นวัตถุ ไม่ใช่ทวาร วิญญัติ 2 เป็นทวาร ไม่ใช่วัตถุ ปสาทรูปเป็นทั้งวัตถุและทวาร รูปที่เหลือไม่เป็นทั้งวัตถุและทวาร ด้วยประการฉะนี้ รูปเป็น 4 อย่างโดยจำแนกตามวัตถุจตุกกะเป็นต้น

450. Puna ekajaṃ, dvijaṃ, tijaṃ, catujaṃ, nakutocijātanti imesaṃ vasena pañcavidhaṃ. Tattha kammajameva cittajameva ca ekajaṃ nāma. Tesu saddhiṃ hadayavatthunā indriyarūpaṃ kammajameva. Viññattidvayaṃ cittajameva. Yaṃ pana cittato ca ututo ca jātaṃ, taṃ dvijaṃ nāma, taṃ saddāyatanameva. Yaṃ utucittāhārehi jātaṃ, taṃ tijaṃ nāma, taṃ pana lahutādittayameva. Yaṃ catūhipi kammādīhi jātaṃ, taṃ catujaṃ nāma, taṃ lakkhaṇarūpavajjaṃ avasesaṃ hoti. Lakkhaṇarūpaṃ pana nakutocijātaṃ. Kasmā? Na hi uppādassa uppādo atthi, uppannassa ca paripākabhedamattaṃ itaradvayaṃ. Yampi ‘‘rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu āpodhātu rūpassa lahutā, rūpassa mudutā, rūpassa kammaññatā, rūpassa upacayo, rūpassa santati, kabaḷīkāro āhāro, ime dhammā cittasamuṭṭhānā’’tiādīsu (dha. sa. 1201) jātiyā kutocijātattaṃ anuññātaṃ, taṃ pana rūpajanakapaccayānaṃ kiccānubhāvakkhaṇe diṭṭhattāti veditabbaṃ.

450. อนึ่ง รูปมี ๕ อย่าง โดยจำแนกเป็น เอกชรูป ทวิชรูป ติชรูป จตุชรูป และรูปที่มิได้เกิดแต่ปัจจัยอะไรๆ ในบรรดารูปเหล่านั้น รูปที่เกิดแต่กรรมอย่างเดียวและรูปที่เกิดแต่จิตอย่างเดียว ชื่อว่า เอกชรูป ในบรรดาเอกชรูปเหล่านั้น อินทรียรูปพร้อมกับหทยวัตถุ เกิดแต่กรรมอย่างเดียว วิญญัติ ๒ อย่าง เกิดแต่จิตอย่างเดียว ส่วนรูปใดเกิดแต่จิตและอุตุ รูปนั้นชื่อว่า ทวิชรูป ได้แก่ สัททายตนะนั่นเอง รูปใดเกิดแต่อุตุ จิต และอาหาร รูปนั้นชื่อว่า ติชรูป ได้แก่ ลหุตาทิรูป ๓ อย่างนั่นเอง รูปใดเกิดแต่ปัจจัยทั้ง ๔ มีกรรมเป็นต้น รูปนั้นชื่อว่า จตุชรูป ได้แก่ รูปที่เหลือเว้นลักขณรูป ส่วนลักขณรูป มิได้เกิดแต่ปัจจัยอะไรๆ เพราะเหตุไร? เพราะว่า อุปปาทะ (ความเกิดขึ้น) ของอุปปาทะย่อมไม่มี และรูปอีก ๒ อย่าง (ชราและมรณะ) เป็นเพียงความแก่และความแตกสลายของรูปที่เกิดขึ้นแล้วเท่านั้น แม้ในพระบาลีเป็นต้นว่า "รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ อากาสธาตุ อาโปธาตุ ความเบาแห่งรูป ความอ่อนแห่งรูป ความควรแก่การงานแห่งรูป ความก่อขึ้นแห่งรูป ความสืบต่อแห่งรูป กวฬิงการาหาร ธรรมเหล่านี้มีจิตเป็นสมุฏฐาน" ความที่ชาติรูปเกิดจากปัจจัยอะไรๆ ได้รับการอนุญาตไว้ แต่พึงทราบว่า (การอนุญาตนั้น) เพราะเห็นได้ในขณะที่ปัจจัยอันให้เกิดรูปกำลังมีอานุภาพทำกิจของตนอยู่

Idaṃ tāva rūpakkhandhe vitthārakathāmukhaṃ.

นี้เป็นเพียงบทนำแห่งถ้อยคำอันพิสดารในรูปขันธ์ก่อน

Viññāṇakkhandhakathā

ว่าด้วยวิญญาณขันธ์

451. Itaresu pana yaṃkiñci vedayitalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā vedanākkhandho; yaṃkiñci sañjānanalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā saññākkhandho; yaṃkiñci abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā saṅkhārakkhandho; yaṃkiñci vijānanalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā viññāṇakkhandho veditabbo. Tattha yasmā viññāṇakkhandhe viññāte itare suviññeyyā honti, tasmā viññāṇakkhandhaṃ ādiṃ katvā vaṇṇanaṃ karissāma.

451. ส่วนในขันธ์ที่เหลือ พึงทราบว่า สภาวธรรมใดๆ ที่มีลักษณะเสวยอารมณ์ รวบรวมสภาวธรรมนั้นทั้งหมดเข้าไว้ด้วยกัน เป็นเวทนาขันธ์, สภาวธรรมใดๆ ที่มีลักษณะจำได้หมายรู้ รวบรวมสภาวธรรมนั้นทั้งหมดเข้าไว้ด้วยกัน เป็นสัญญาขันธ์, สภาวธรรมใดๆ ที่มีลักษณะปรุงแต่ง รวบรวมสภาวธรรมนั้นทั้งหมดเข้าไว้ด้วยกัน เป็นสังขารขันธ์, สภาวธรรมใดๆ ที่มีลักษณะรู้แจ้งอารมณ์ รวบรวมสภาวธรรมนั้นทั้งหมดเข้าไว้ด้วยกัน เป็นวิญญาณขันธ์. ในบรรดาขันธ์เหล่านั้น เพราะเมื่อวิญญาณขันธ์เป็นสิ่งที่รู้แล้ว ขันธ์ที่เหลือย่อมเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่าย เพราะฉะนั้น เราจักกระทำการพรรณนาโดยเริ่มจากวิญญาณขันธ์ก่อน

Yaṃkiñci vijānanalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā viññāṇakkhandho veditabboti hi vuttaṃ. Kiñca vijānanalakkhaṇaṃ viññāṇaṃ? Yathāha ‘‘vijānāti vijānātīti kho, āvuso, tasmā viññāṇanti vuccatī’’ti (ma. ni. 1.449). Viññāṇaṃ cittaṃ manoti atthato ekaṃ. Tadetaṃ vijānanalakkhaṇena sabhāvato ekavidhampi jātivasena tividhaṃ kusalaṃ, akusalaṃ, abyākatañca.

จริงอยู่ ได้กล่าวไว้แล้วว่า "สภาวธรรมใดๆ ที่มีลักษณะรู้แจ้งอารมณ์ รวบรวมสภาวธรรมนั้นทั้งหมดเข้าไว้ด้วยกัน พึงทราบว่าเป็นวิญญาณขันธ์" ก็วิญญาณที่มีลักษณะรู้แจ้งอารมณ์คืออะไร? ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนอาวุโส ธรรมชาติใดย่อมรู้แจ้ง รู้แจ้ง เหตุนั้น ธรรมชาตินั้นจึงเรียกว่า วิญญาณ" คำว่า วิญญาณ จิต มโน โดยอรรถเป็นอันเดียวกัน วิญญาณนั้น แม้จะเป็นอย่างเดียวโดยสภาวะคือมีลักษณะรู้แจ้งอารมณ์ ก็มี ๓ อย่างโดยชาติ คือ กุศล อกุศล และอัพยากฤต

452. Tattha kusalaṃ bhūmibhedato catubbidhaṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokuttarañca. Tattha kāmāvacaraṃ somanassupekkhāñāṇasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ. Seyyathidaṃ – somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhārañca, tathā ñāṇavippayuttaṃ. Upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhārañca, tathā ñāṇavippayuttaṃ.

452. ในบรรดาจิต ๓ อย่างนั้น กุศลจิตมี ๔ อย่างโดยความต่างแห่งภูมิ คือ กามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร และโลกุตตระ ในบรรดาจิต ๔ อย่างนั้น กามาวจรจิตมี ๘ อย่างโดยความต่างแห่งโสมนัส อุเบกขา ญาณ และสังขาร ได้แก่ จิตที่สหรคตด้วยโสมนัส ประกอบด้วยญาณ เป็นอสังขาริกและเป็นสสังขาริก, และจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส ไม่ประกอบด้วยญาณ (เป็นอสังขาริกและเป็นสสังขาริก) ก็เช่นกัน, จิตที่สหรคตด้วยอุเบกขา ประกอบด้วยญาณ เป็นอสังขาริกและเป็นสสังขาริก, และจิตที่สหรคตด้วยอุเบกขา ไม่ประกอบด้วยญาณ (เป็นอสังขาริกและเป็นสสังขาริก) ก็เช่นกัน

Yadā hi deyyadhammapaṭiggāhakādisampattiṃ aññaṃ vā somanassahetuṃ āgamma haṭṭhapahaṭṭho ‘‘atthi dinna’’ntiādinayappavattaṃ (ma. ni. 1.441) sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā asaṃsīdanto anussāhito parehi dānādīni puññāni karoti, tadāssa somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ cittaṃ asaṅkhāraṃ hoti. Yadā pana vuttanayena haṭṭhatuṭṭho sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā amuttacāgatādivasena saṃsīdamāno vā parehi vā ussāhito karoti, tadāssa tadeva cittaṃ sasaṅkhāraṃ hoti. Imasmiñhi atthe saṅkhāroti etaṃ attano vā paresaṃ vā vasena pavattassa pubbapayogassādhivacanaṃ. Yadā pana ñātijanassa paṭipattidassanena jātaparicayā bāladārakā bhikkhū disvā somanassajātā sahasā kiñcideva hatthagataṃ dadanti vā vandanti vā, tadā tatiyaṃ cittaṃ uppajjati. Yadā pana ‘‘detha vandathāti’’ ñātīhi ussāhitā evaṃ paṭipajjanti, tadā catutthaṃ cittaṃ uppajjati. Yadā pana deyyadhammapaṭiggāhakādīnaṃ asampattiṃ aññesaṃ vā somanassahetūnaṃ abhāvaṃ āgamma catūsupi vikappesu somanassarahitā honti, tadā sesāni cattāri upekkhāsahagatāni uppajjantīti. Evaṃ somanassupekkhāñāṇasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ kāmāvacarakusalaṃ veditabbaṃ.

จริงอยู่ เมื่อใดบุคคลอาศัยความถึงพร้อมแห่งไทยธรรมและปฏิคาหกเป็นต้น หรืออาศัยเหตุแห่งโสมนัสอย่างอื่น มีใจเบิกบานร่าเริง ทำสัมมาทิฏฐิอันเป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า "ทานที่ให้แล้วมีผล" ให้เป็นเบื้องหน้า ไม่ท้อถอย ไม่ถูกผู้อื่นชักชวน กระทำบุญทั้งหลายมีทานเป็นต้น, เมื่อนั้น จิตของเขาย่อมเป็นจิตสหรคตด้วยโสมนัส ประกอบด้วยญาณ เป็นอสังขาริก. แต่เมื่อใด บุคคลมีใจเบิกบานยินดีโดยนัยที่กล่าวแล้ว ทำสัมมาทิฏฐิให้เป็นเบื้องหน้า แต่ยังท้อถอยอยู่ด้วยอำนาจแห่งความไม่สละสลวยเป็นต้น หรือถูกผู้อื่นชักชวนจึงกระทำ, เมื่อนั้น จิตดวงนั้นของเขานั่นแหละย่อมเป็นสสังขาริก. ก็ในอรรถนี้ คำว่า สังขาร เป็นชื่อของปุพพประโยค (ความพยายามในเบื้องต้น) ที่เป็นไปโดยอำนาจของตนเองหรือของผู้อื่น. อนึ่ง เมื่อใด เด็กน้อยผู้คุ้นเคยเพราะเห็นการปฏิบัติของหมู่ญาติ เห็นภิกษุทั้งหลายแล้วเกิดโสมนัส รีบถวายหรือไหว้สิ่งของอะไรๆ ที่อยู่ในมือทันที, เมื่อนั้น จิตดวงที่ ๓ ย่อมเกิดขึ้น. แต่เมื่อใด เด็กเหล่านั้นถูกหมู่ญาติชักชวนว่า "จงให้ จงไหว้" แล้วปฏิบัติตามนั้น, เมื่อนั้น จิตดวงที่ ๔ ย่อมเกิดขึ้น. อนึ่ง เมื่อใด บุคคลทั้งหลายอาศัยความไม่ถึงพร้อมแห่งไทยธรรมและปฏิคาหกเป็นต้น หรือเพราะไม่มีเหตุแห่งโสมนัสอย่างอื่น เป็นผู้ปราศจากโสมนัสในวิกัปทั้ง ๔, เมื่อนั้น จิตที่เหลือ ๔ ดวงอันสหรคตด้วยอุเบกขาย่อมเกิดขึ้น. พึงทราบกามาวจรกุศล ๘ อย่าง โดยความต่างแห่งโสมนัส อุเบกขา ญาณ และสังขาร ด้วยประการฉะนี้

Rūpāvacaraṃ pana jhānaṅgayogabhedato pañcavidhaṃ hoti. Seyyathidaṃ, vitakkavicārapītisukhasamādhiyuttaṃ paṭhamaṃ, atikkantavitakkaṃ dutiyaṃ, tato atikkantavicāraṃ tatiyaṃ, tato virattapītikaṃ catutthaṃ, atthaṅgatasukhaṃ upekkhāsamādhiyuttaṃ pañcamanti.

ส่วนรูปาวจรจิต มี ๕ อย่างโดยความต่างแห่งการประกอบด้วยองค์ฌาน ได้แก่ ปฐมฌานจิต ประกอบด้วยวิตก วิจาร ปีติ สุข สมาธิ, ทุติยฌานจิต ก้าวล่วงวิตก, ตติยฌานจิต ก้าวล่วงวิจารจากนั้น, จตุตถฌานจิต มีปีติอันจางคลายจากนั้น, ปัญจมฌานจิต มีสุขดับไปแล้ว ประกอบด้วยอุเบกขาและสมาธิ

Arūpāvacaraṃ catunnaṃ āruppānaṃ yogavasena catubbidhaṃ. Vuttappakārena hi ākāsānañcāyatanajjhānena sampayuttaṃ paṭhamaṃ, viññāṇañcāyatanādīhi dutiyatatiyacatutthāni. Lokuttaraṃ catumaggasampayogato catubbidhanti evaṃ tāva kusalaviññāṇameva ekavīsatividhaṃ hoti.

อรูปาวจรจิตมี ๔ อย่างโดยอำนาจแห่งการประกอบกับอรูปฌาน ๔. จริงอยู่ จิตดวงที่ ๑ ประกอบกับอากาสานัญจายตนฌานตามวิธีที่กล่าวแล้ว, จิตดวงที่ ๒, ๓, และ ๔ ประกอบกับวิญญาณัญจายตนะเป็นต้น. โลกุตตรจิตมี ๔ อย่างโดยการประกอบกับมรรค ๔. ด้วยประการฉะนี้ กุศลวิญญาณเท่านั้นมี ๒๑ อย่างก่อน

453. Akusalaṃ pana bhūmito ekavidhaṃ kāmāvacarameva, mūlato tividhaṃ lobhamūlaṃ dosamūlaṃ mohamūlañca.

453. ส่วนอกุศลจิต โดยภูมิมีอย่างเดียวคือเป็นกามาวจรเท่านั้น, โดยมูลมี ๓ อย่าง คือ โลภมูล โทสมูล และโมหมูล

Tattha lobhamūlaṃ somanassupekkhādiṭṭhigatasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ. Seyyathidaṃ, somanassasahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhārañca, tathā diṭṭhigatavippayuttaṃ. Upekkhāsahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhārañca, tathā diṭṭhigatavippayuttaṃ.

บรรดาอกุศลจิตเหล่านั้น โลภมูลจิตมี ๘ ประเภท โดยความแตกต่างแห่งโสมนัส อุเบกขา ทิฏฐิคตะ และสังขาร ได้แก่ จิตที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัส ประกอบด้วยทิฏฐิ เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑, และจิตที่ไม่ประกอบด้วยทิฏฐิ (เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑) ก็เช่นเดียวกัน จิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา ประกอบด้วยทิฏฐิ เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑, และจิตที่ไม่ประกอบด้วยทิฏฐิ (เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑) ก็เช่นเดียวกัน

Yadā hi ‘‘natthi kāmesu ādīnavo’’ti (ma. ni. 1.469) ādinā nayena micchādiṭṭhiṃ purakkhatvā haṭṭhatuṭṭho kāme vā paribhuñjati, diṭṭhamaṅgalādīni vā sārato pacceti sabhāvatikkheneva anussāhitena cittena, tadā paṭhamaṃ akusalacittaṃ uppajjati. Yadā mandena samussāhitena cittena, tadā dutiyaṃ. Yadā micchādiṭṭhiṃ apurakkhatvā kevalaṃ haṭṭhatuṭṭho methunaṃ vā sevati, parasampattiṃ vā abhijjhāyati, parabhaṇḍaṃ vā harati sabhāvatikkheneva anussāhitena cittena, tadā tatiyaṃ. Yadā mandena samussāhitena cittena, tadā catutthaṃ. Yadā pana kāmānaṃ vā asampattiṃ āgamma aññesaṃ vā somanassahetūnaṃ abhāvena catūsupi vikappesu somanassarahitā honti, tadā sesāni cattāri upekkhāsahagatāni uppajjantīti evaṃ somanassupekkhādiṭṭhigatasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ lobhamūlaṃ veditabbaṃ.

ก็ในกาลใด บุคคลยึดถือมิจฉาทิฏฐิด้วยนัยเป็นต้นว่า "โทษในกามทั้งหลายไม่มี" ดังนี้แล้ว มีใจเบิกบานร่าเริง เสพกาม หรือเชื่อถือทิฏฐมงคลเป็นต้นว่าเป็นสาระ ด้วยจิตที่แช่มชื่นเองโดยไม่ต้องมีใครชักจูง ในกาลนั้น อกุศลจิตดวงที่ ๑ ย่อมเกิดขึ้น ในกาลใด (เสพกามหรือเชื่อถือทิฏฐมงคลเป็นต้น) ด้วยจิตที่เชื่องช้าและมีผู้ชักจูง ในกาลนั้น อกุศลจิตดวงที่ ๒ ย่อมเกิดขึ้น ในกาลใด ไม่ได้ยึดถือมิจฉาทิฏฐิ เพียงแต่มีใจเบิกบานร่าเริง เสพเมถุน หรือเพ่งเล็งสมบัติของผู้อื่น หรือลักทรัพย์ของผู้อื่น ด้วยจิตที่แช่มชื่นเองโดยไม่ต้องมีใครชักจูง ในกาลนั้น อกุศลจิตดวงที่ ๓ ย่อมเกิดขึ้น ในกาลใด (กระทำกรรมเหล่านั้น) ด้วยจิตที่เชื่องช้าและมีผู้ชักจูง ในกาลนั้น อกุศลจิตดวงที่ ๔ ย่อมเกิดขึ้น ส่วนในกาลใด บุคคลทั้งหลายอาศัยความไม่สมบูรณ์แห่งกามทั้งหลาย หรือเพราะไม่มีเหตุแห่งโสมนัสอื่น ๆ จึงปราศจากโสมนัสในวิกัปทั้ง ๔ ประการ ในกาลนั้น จิตที่สหรคตด้วยอุเบกขา ๔ ดวงที่เหลือย่อมเกิดขึ้น ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบโลภมูลจิตว่ามี ๘ ประเภท โดยความแตกต่างแห่งโสมนัส อุเบกขา ทิฏฐิคตะ และสังขาร

Dosamūlaṃ pana domanassasahagataṃ paṭighasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhāranti duvidhameva hoti, tassa pāṇātipātādīsu tikkhamandappavattikāle pavatti veditabbā.

ส่วนโทสมูลจิตมี ๒ ประเภทเท่านั้น คือ จิตที่เกิดพร้อมด้วยโทมนัส ประกอบด้วยปฏิฆะ เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑ พึงทราบการเกิดขึ้นของจิตนั้นในเวลาที่เกิดขึ้นอย่างรุนแรงและอย่างเชื่องช้าในปาณาติบาตเป็นต้น

Mohamūlaṃ upekkhāsahagataṃ vicikicchāsampayuttaṃ uddhaccasampayuttañcāti duvidhaṃ. Tassa sanniṭṭhānavikkhepakāle pavatti veditabbāti evaṃ akusalaviññāṇaṃ dvādasavidhaṃ hoti.

โมหมูลจิตมี ๒ ประเภท คือ จิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา ประกอบด้วยวิจิกิจฉา ๑ และประกอบด้วยอุทธัจจะ ๑ พึงทราบการเกิดขึ้นของจิตนั้นในเวลาที่ไม่สามารถตัดสินใจและในเวลาที่ฟุ้งซ่าน ด้วยประการฉะนี้ อกุศลวิญญาณจึงมี ๑๒ ประเภท

454. Abyākataṃ jātibhedato duvidhaṃ vipākaṃ kiriyañca. Tattha vipākaṃ bhūmito catubbidhaṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokuttarañca. Tattha kāmāvacaraṃ duvidhaṃ kusalavipākaṃ akusalavipākañca. Kusalavipākampi duvidhaṃ ahetukaṃ sahetukañca.

454. อัพยากตจิตมี ๒ ประเภทโดยความแตกต่างแห่งชาติ คือ วิบาก ๑ กิริยา ๑ บรรดาวิบากและกิริยานั้น วิบากมี ๔ ประเภทโดยภูมิ คือ กามาวจร ๑ รูปาวจร ๑ อรูปาวจร ๑ และโลกุตตระ ๑ บรรดาวิบาก ๔ ประเภทนั้น กามาวจรวิบากมี ๒ ประเภท คือ กุศลวิบาก ๑ และอกุศลวิบาก ๑ แม้กุศลวิบากก็มี ๒ ประเภท คือ อเหตุกะ ๑ และสเหตุกะ ๑

Tattha alobhādivipākahetuvirahitaṃ ahetukaṃ, taṃ cakkhuviññāṇaṃ, sotaghānajivhākāyaviññāṇaṃ, sampaṭicchanakiccā manodhātu, santīraṇādikiccā dve manoviññāṇadhātuyo cāti aṭṭhavidhaṃ.

บรรดาจิต ๒ ประเภทนั้น จิตที่ปราศจากวิปากเหตุมีอโลภะเป็นต้น ชื่อว่า อเหตุกะ อเหตุกจิตนั้นมี ๘ ประเภท คือ จักขุวิญญาณ, โสตวิญญาณ, ฆานวิญญาณ, ชิวหาวิญญาณ, กายวิญญาณ, มโนธาตุที่มีกิจรับอารมณ์, และมโนวิญญาณธาตุ ๒ ดวงที่มีกิจสันตีรณะเป็นต้น

Tattha cakkhusannissitarūpavijānanalakkhaṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ, rūpamattārammaṇarasaṃ, rūpābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, rūpārammaṇāya kiriyamanodhātuyā apagamapadaṭṭhānaṃ. Sotādisannissitasaddādivijānanalakkhaṇāni sotaghānajivhākāyaviññāṇāni, saddādimattārammaṇarasāni, saddādiabhimukhabhāvapaccupaṭṭhānāni, saddārammaṇādīnaṃ kiriyamanodhātūnaṃ apagamapadaṭṭhānāni.

บรรดาจิต ๘ ประเภทนั้น จักขุวิญญาณมีการรู้อารมณ์คือรูปโดยอาศัยจักขุเป็นลักษณะ มีการรับรู้อารมณ์คือรูปเท่านั้นเป็นกิจ มีความเป็นผู้ที่มุ่งหน้าต่อรูปเป็นอาการปรากฏ มีการดับไปแห่งกิริยามโนธาตุที่มีรูปเป็นอารมณ์เป็นเหตุใกล้ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ และกายวิญญาณ มีการรู้อารมณ์คือเสียงเป็นต้นโดยอาศัยโสตะเป็นต้นเป็นลักษณะ มีการรับรู้อารมณ์คือเสียงเป็นต้นเท่านั้นเป็นกิจ มีความเป็นผู้ที่มุ่งหน้าต่อเสียงเป็นต้นเป็นอาการปรากฏ มีการดับไปแห่งกิริยามโนธาตุทั้งหลายที่มีเสียงเป็นต้นเป็นอารมณ์เป็นเหตุใกล้

Cakkhuviññāṇādīnaṃ anantaraṃ rūpādivijānanalakkhaṇā manodhātu, rūpādisampaṭicchanarasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, cakkhuviññāṇādiapagamapadaṭṭhānā.

มโนธาตุมีการรู้อารมณ์คือรูปเป็นต้นในลำดับถัดจากจักขุวิญญาณเป็นต้นเป็นลักษณะ มีการรับอารมณ์คือรูปเป็นต้นเป็นกิจ มีความเป็นเช่นนั้น (คือรับอารมณ์) เป็นอาการปรากฏ มีการดับไปแห่งจักขุวิญญาณเป็นต้นเป็นเหตุใกล้

Ahetukavipākā saḷārammaṇavijānanalakkhaṇā duvidhāpi santīraṇādikiccā manoviññāṇadhātu, santīraṇādirasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, hadayavatthupadaṭṭhānā. Somanassupekkhāyogato pana dvipañcaṭṭhānabhedato ca tassā bhedo. Etāsu hi ekā ekantamiṭṭhārammaṇe pavattisabbhāvato somanassasampayuttā hutvā santīraṇatadārammaṇavasena pañcadvāre ceva javanāvasāne ca pavattanato dviṭṭhānā hoti. Ekā iṭṭhamajjhattārammaṇe pavattisabbhāvato upekkhāsampayuttā hutvā santīraṇatadārammaṇapaṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattanato pañcaṭṭhānā hoti.

มโนวิญญาณธาตุที่เป็นอเหตุกวิบากทั้ง ๒ ประเภท มีกิจสันตีรณะเป็นต้น มีการรู้อารมณ์ ๖ เป็นลักษณะ มีสันตีรณะเป็นต้นเป็นกิจ มีความเป็นเช่นนั้นเป็นอาการปรากฏ มีหทยวัตถุเป็นเหตุใกล้ ส่วนความแตกต่างของมโนวิญญาณธาตุนั้น (มีได้) โดยการประกอบกับโสมนัสและอุเบกขา และโดยความแตกต่างแห่งฐานะ ๒ และ ๕ ก็ในบรรดามโนวิญญาณธาตุเหล่านั้น ดวงหนึ่งประกอบด้วยโสมนัส เพราะเกิดขึ้นในอารมณ์ที่ดีเลิศโดยส่วนเดียว แล้วเกิดขึ้นโดยเป็นสันตีรณะและตทาลัมพณะในปัญจทวารและในตอนท้ายของชวนะ จึงมี ๒ ฐานะ อีกดวงหนึ่งประกอบด้วยอุเบกขา เพราะเกิดขึ้นในอารมณ์ที่ดีปานกลาง แล้วเกิดขึ้นโดยเป็นสันตีรณะ ตทาลัมพณะ ปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติ จึงมี ๕ ฐานะ

Aṭṭhavidhampi cetaṃ ahetukavipākaviññāṇaṃ niyatāniyatārammaṇattā duvidhaṃ. Upekkhāsukhasomanassabhedato tividhaṃ. Viññāṇapañcakaṃ hettha niyatārammaṇaṃ yathākkamaṃ rūpādīsuyeva pavattito, sesaṃ aniyatārammaṇaṃ. Tatra hi manodhātu pañcasupi rūpādīsu pavattati, manoviññāṇadhātudvayaṃ chasūti. Kāyaviññāṇaṃ panettha sukhayuttaṃ, dviṭṭhānā manoviññāṇadhātu somanassayuttā, sesaṃ upekkhāyuttanti. Evaṃ tāva kusalavipākāhetukaṃ aṭṭhavidhaṃ veditabbaṃ.

และอเหตุกวิปากวิญญาณ ๘ ประเภทนี้ มี ๒ ประเภทเพราะมีอารมณ์ที่แน่นอนและไม่แน่นอน มี ๓ ประเภทโดยความแตกต่างแห่งอุเบกขา สุข และโสมนัส ในบรรดาจิตเหล่านั้น วิญญาณ ๕ มีอารมณ์ที่แน่นอน เพราะเกิดขึ้นในรูปเป็นต้นตามลำดับเท่านั้น ส่วนที่เหลือมีอารมณ์ไม่แน่นอน เพราะในบรรดาจิตที่เหลือนั้น มโนธาตุเกิดขึ้นในรูปเป็นต้นทั้ง ๕ ได้ มโนวิญญาณธาตุ ๒ ดวงเกิดขึ้นในอารมณ์ ๖ ได้ ในบรรดาจิตเหล่านี้ กายวิญญาณประกอบด้วยสุข มโนวิญญาณธาตุที่มี ๒ ฐานะประกอบด้วยโสมนัส ที่เหลือประกอบด้วยอุเบกขา ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบอเหตุกกุศลวิบาก ๘ ประเภทก่อน

Alobhādivipākahetusampayuttaṃ pana sahetukaṃ, taṃ kāmāvacarakusalaṃ viya somanassādi bhedato aṭṭhavidhaṃ. Yathā pana kusalaṃ dānādivasena chasu ārammaṇesu pavattati, na idaṃ tathā. Idañhi paṭisandhibhavaṅgacutitadārammaṇavasena parittadhammapariyāpannesuyeva chasu ārammaṇesu pavattati. Saṅkhārāsaṅkhārabhāvo panettha āgamanādivasena veditabbo. Sampayuttadhammānañca visese asatipi ādāsatalādīsu mukhanimittaṃ viya nirussāhaṃ vipākaṃ, mukhaṃ viya saussāhaṃ kusalanti veditabbaṃ.

ส่วนจิตที่ประกอบด้วยวิปากเหตุมีอโลภะเป็นต้น ชื่อว่า สเหตุกะ สเหตุกจิตนั้นมี ๘ ประเภทโดยความแตกต่างแห่งโสมนัสเป็นต้นเหมือนกามาวจรกุศล แต่กุศลจิตเกิดขึ้นในอารมณ์ ๖ โดยเป็นทานเป็นต้นฉันใด วิบากจิตนี้ไม่เป็นฉันนั้น เพราะวิบากจิตนี้เกิดขึ้นในอารมณ์ ๖ ที่นับเนื่องในปริตตธรรมเท่านั้น โดยเป็นปฏิสนธิ ภวังค์ จุติ และตทาลัมพณะ พึงทราบความเป็นสสังขาริกและอสังขาริกในวิบากจิตนี้โดยนัยแห่งที่มา (คือกุศลกรรม) เป็นต้น และแม้จะไม่มีความแตกต่างแห่งสัมปยุตตธรรม พึงทราบว่า วิบากไม่มีความกระตือรือร้นเหมือนเงาหน้าในพื้นกระจกเป็นต้น กุศลมีความกระตือรือร้นเหมือนใบหน้า

Kevalaṃ hi akusalavipākaṃ ahetukameva, taṃ cakkhuviññāṇaṃ, sotaghānajivhākāyaviññāṇaṃ, sampaṭicchanakiccā manodhātu, santīraṇādikiccā pañcaṭṭhānā manoviññāṇadhātūti sattavidhaṃ. Taṃ lakkhaṇādito kusalāhetukavipāke vuttanayeneva veditabbaṃ.

ก็อกุศลวิบากเป็นเพียงอเหตุกะเท่านั้น อกุศลวิบากนั้นมี ๗ ประเภท คือ จักขุวิญญาณ, โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ, มโนธาตุที่มีกิจรับอารมณ์, และมโนวิญญาณธาตุที่มี ๕ ฐานะและมีกิจสันตีรณะ พึงทราบอกุศลวิบากนั้นโดยลักษณะเป็นต้นตามนัยที่กล่าวไว้ในกุศลอเหตุกวิบากนั่นเอง

Kevalañhi kusalavipākāni iṭṭhaiṭṭhamajjhattārammaṇāni, imāni aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattārammaṇāni. Tāni ca upekkhāsukhasomanassabhedato tividhāni, imāni dukkhaupekkhāvasena duvidhāni. Ettha hi kāyaviññāṇaṃ dukkhasahagatameva, sesāni upekkhāsahagatāni. Sā ca tesu upekkhā hīnā dukkhaṃ viya nātitikhiṇā, itaresu upekkhā paṇītā sukhaṃ viya nātitikhiṇā. Iti imesaṃ sattannaṃ akusalavipākānaṃ purimānañca soḷasannaṃ kusalavipākānaṃ vasena kāmāvacaraṃ vipākaviññāṇaṃ tevīsatividhaṃ.

โดยส่วนเดียวแล กุศลวิบากทั้งหลายมีอิฏฐารมณ์และอิฏฐมัชฌัตตารมณ์เป็นอารมณ์, ส่วนอกุศลวิบากเหล่านี้มีอนิฏฐารมณ์และอนิฏฐมัชฌัตตารมณ์เป็นอารมณ์. และกุศลวิบากเหล่านั้นมี ๓ อย่างโดยความต่างแห่งอุเบกขา สุขะ และโสมนัส, ส่วนอกุศลวิบากเหล่านี้มี ๒ อย่างโดยอำนาจแห่งทุกข์และอุเบกขา. จริงอยู่ ในอกุศลวิบากเหล่านี้ กายวิญญาณประกอบด้วยทุกข์อย่างเดียว, ที่เหลือประกอบด้วยอุเบกขา. และอุเบกขาในอกุศลวิบากเหล่านั้นเป็นของเลว ไม่แหลมคมนักเหมือนทุกข์, ส่วนอุเบกขาในวิบากที่เหลือ (กุศลวิบาก) เป็นของประณีต ไม่แหลมคมนักเหมือนสุข. ด้วยประการฉะนี้ โดยอำนาจแห่งอกุศลวิบาก ๗ เหล่านี้ และกุศลวิบาก ๑๖ ที่กล่าวก่อน กามาวจรวิปากวิญญาณจึงมี ๒๓ อย่าง.

Rūpāvacaraṃ pana kusalaṃ viya pañcavidhaṃ. Kusalaṃ pana samāpattivasena javanavīthiyaṃ pavattati. Idaṃ upapattiyaṃ paṭisandhibhavaṅgacutivasena. Yathā ca rūpāvacaraṃ, evaṃ arūpāvacarampi kusalaṃ viya catubbidhaṃ. Pavattibhedopissa rūpāvacare vuttanayo eva. Lokuttaravipākaṃ catumaggayuttacittaphalattā catubbidhaṃ, taṃ maggavīthivasena ceva samāpattivasena ca dvidhā pavattati. Evaṃ sabbampi catūsu bhūmīsu chattiṃsavidhaṃ vipākaviññāṇaṃ hoti.

ส่วนรูปาวจรวิบากมี ๕ อย่างเหมือนกุศล. แต่ว่ากุศลย่อมเป็นไปในชวนวิถีโดยอำนาจแห่งสมาบัติ. ส่วนวิบากนี้ย่อมเป็นไปในอุปปัตติภพโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติ. และอรูปาวจรวิบากก็มี ๔ อย่างเหมือนกุศลฉันใด รูปาวจรวิบากก็ฉันนั้น. แม้ความต่างแห่งความเป็นไปของอรูปาวจรวิบากนั้น ก็มีนัยที่กล่าวแล้วในรูปาวจรวิบากนั่นเทียว. โลกุตตรวิบากมี ๔ อย่าง เพราะเป็นผลของจิตที่ประกอบด้วยมรรค ๔, วิบากนั้นย่อมเป็นไป ๒ อย่างคือ โดยอำนาจแห่งมัคควิถีและโดยอำนาจแห่งสมาบัติ. ด้วยประการฉะนี้ วิปากวิญญาณทั้งหมดในภูมิ ๔ จึงมี ๓๖ อย่าง.

Kiriyaṃ pana bhūmibhedato tividhaṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacarañca. Tattha kāmāvacaraṃ duvidhaṃ ahetukaṃ sahetukañca. Tattha alobhādikiriyahetuvirahitaṃ ahetukaṃ, taṃ manodhātumanoviññāṇadhātubhedato duvidhaṃ.

ส่วนกิริยาจิตมี ๓ อย่างโดยความต่างแห่งภูมิ คือ กามาวจร รูปาวจร และอรูปาวจร. ในบรรดากิริยาจิตเหล่านั้น กามาวจรมี ๒ อย่าง คือ อเหตุกะและสเหตุกะ. ใน ๒ อย่างนั้น จิตที่ปราศจากกิริยาเหตุมีอโลภะเป็นต้น ชื่อว่าอเหตุกะ, กิริยาจิตนั้นมี ๒ อย่างโดยความต่างแห่งมโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุ.

Tattha cakkhuviññāṇādipurecararūpādivijānanalakkhaṇā manodhātu, āvajjanarasā, rūpādiabhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā, bhavaṅgavicchedapadaṭṭhānā, sā upekkhāyuttāva hoti.

ใน ๒ อย่างนั้น มโนธาตุมีการรู้รูปเป็นต้นซึ่งเป็นอารมณ์ที่เกิดก่อนจักขุวิญญาณเป็นต้นเป็นลักษณะ, มีอาวัชชนะเป็นกิจ, มีความเป็นสภาวะที่น้อมไปสู่อารมณ์มีรูปเป็นต้นเป็นอาการปรากฏ, มีการตัดขาดภวังค์เป็นเหตุใกล้, มโนธาตุนั้นประกอบด้วยอุเบกขาอย่างเดียว.

Manoviññāṇadhātu pana duvidhā sādhāraṇā asādhāraṇā ca. Tattha sādhāraṇā upekkhāsahagatāhetukakiriyā saḷārammaṇavijānanalakkhaṇā, kiccavasena pañcadvāramanodvāresu voṭṭhabbanāvajjanarasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, ahetukavipākamanoviññāṇadhātu bhavaṅgānaṃ aññatarāpagamapadaṭṭhānā.

ส่วนมโนวิญญาณธาตุมี ๒ อย่าง คือ สาธารณะและอสาธารณะ. ใน ๒ อย่างนั้น สาธารณะคืออเหตุกกิริยาที่สหรคตด้วยอุเบกขา มีการรู้อารมณ์ ๖ เป็นลักษณะ, โดยกิจ มีโวฏฐัพพนะและอาวัชชนะเป็นกิจในปัญจทวารและมโนทวาร (ตามลำดับ), มีความเป็นสภาวะเช่นนั้นเป็นอาการปรากฏ, มีการดับไปแห่งอเหตุกวิปากมโนวิญญาณธาตุและภวังค์อย่างใดอย่างหนึ่งเป็นเหตุใกล้.

Asādhāraṇā somanassasahagatāhetukakiriyā saḷārammaṇavijānanalakkhaṇā, kiccavasena arahataṃ anuḷāresu vatthūsu hasituppādanarasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, ekantato hadayavatthupadaṭṭhānāti. Iti kāmāvacarakiriyaṃ ahetukaṃ tividhaṃ.

อสาธารณะคืออเหตุกกิริยาที่สหรคตด้วยโสมนัส มีการรู้อารมณ์ ๖ เป็นลักษณะ, โดยกิจ มีการยังการยิ้มให้เกิดในวัตถุที่ไม่เลิศของพระอรหันต์ทั้งหลายเป็นกิจ, มีความเป็นสภาวะเช่นนั้นเป็นอาการปรากฏ, มีหทยวัตถุเป็นเหตุใกล้โดยส่วนเดียว. ด้วยประการฉะนี้ อเหตุกกามาวจรกิริยาจึงมี ๓ อย่าง.

Sahetukaṃ pana somanassādibhedato kusalaṃ viya aṭṭhavidhaṃ. Kevalañhi kusalaṃ sekkhaputhujjanānaṃ uppajjati, idaṃ arahataṃyevāti ayamettha viseso. Evaṃ tāva kāmāvacaraṃ ekādasavidhaṃ.

ส่วนสเหตุกกิริยาจิตมี ๘ อย่างเหมือนกุศล โดยความต่างแห่งโสมนัสเป็นต้น. จริงอยู่ โดยส่วนเดียว กุศลย่อมเกิดขึ้นแก่พระเสขะและปุถุชนทั้งหลาย, ส่วนกิริยาจิตนี้เกิดขึ้นแก่พระอรหันต์ทั้งหลายเท่านั้น นี้เป็นความพิเศษในกิริยาจิตนี้. ด้วยประการฉะนี้ กามาวจรกิริยาจิตจึงมี ๑๑ อย่างก่อน.

Rūpāvacaraṃ pana arūpāvacarañca kusalaṃ viya pañcavidhaṃ catubbidhañca hoti. Arahataṃ uppattivaseneva cassa kusalato viseso veditabboti. Evaṃ sabbampi tīsu bhūmīsu vīsatividhaṃ kiriyaviññāṇaṃ hoti.

ส่วนรูปาวจรกิริยาและอรูปาวจรกิริยา มี ๕ อย่างและ ๔ อย่างเหมือนกุศล (ตามลำดับ). และพึงทราบความพิเศษของกิริยาจิตนี้จากกุศล โดยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นแก่พระอรหันต์ทั้งหลายเท่านั้น. ด้วยประการฉะนี้ กิริยวิญญาณทั้งหมดในภูมิ ๓ จึงมี ๒๐ อย่าง.

455. Iti ekavīsati kusalāni dvādasākusalāni chattiṃsa vipākāni vīsati kiriyānīti sabbānipi ekūnanavuti viññāṇāni honti. Yāni paṭisandhibhavaṅgāvajjanadassanasavanaghāyanasāyanaphusanasampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanajavanatadārammaṇacutivasena cuddasahi ākārehi pavattanti.

455. ด้วยประการฉะนี้ กุศล ๒๑ อกุศล ๑๒ วิบาก ๓๖ กิริยา ๒๐ รวมวิญญาณทั้งหมดจึงเป็น ๘๙. วิญญาณเหล่านั้นย่อมเป็นไปโดยอาการ ๑๔ อย่าง คือ โดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ ภวังค์ อาวัชชนะ ทัสสนะ สวนะ ฆายนะ สานยะ ผุสนะ สัมปฏิจฉันนะ สันตีรณะ โวฏฐัพพนะ ชวนะ ตทารัมมณะ และจุติ.

Kathaṃ? Yadā hi aṭṭhannaṃ kāmāvacarakusalānaṃ ānubhāvena devamanussesu sattā nibbattanti, tadā nesaṃ maraṇakāle paccupaṭṭhitaṃ kammakammanimittagatinimittānaṃ aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā aṭṭha sahetukakāmāvacaravipākāni, manussesu paṇḍakādibhāvaṃ āpajjamānānaṃ dubbaladvihetukakusalavipākaupekkhāsahagatāhetukavipākamanoviññāṇadhātu cāti paṭisandhivasena nava vipākacittāni pavattanti. Yadā rūpāvacarārūpāvacarakusalānubhāvena rūpārūpabhavesu nibbattanti, tadā nesaṃ maraṇakāle paccupaṭṭhitaṃ kammanimittameva ārammaṇaṃ katvā nava rūpārūpāvacaravipākāni paṭisandhivasena pavattanti.

เป็นไปอย่างไร? คือ เมื่อใด สัตว์ทั้งหลายย่อมบังเกิดในเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายด้วยอานุภาพแห่งกามาวจรกุศล ๘, เมื่อนั้น วิปากจิต ๙ ดวง คือ สเหตุกกามาวจรวิบาก ๘ และอเหตุกวิปากมโนวิญญาณธาตุที่สหรคตด้วยอุเบกขาซึ่งเป็นวิบากของทวิเหตุกกุศลที่อ่อนกำลังของสัตว์ทั้งหลายผู้ถึงความเป็นบัณเฑาะก์เป็นต้นในหมู่มนุษย์ ย่อมเป็นไปโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ โดยกระทำอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากรรม กรรมนิมิต และคตินิมิตที่ปรากฏในมรณกาลของสัตว์เหล่านั้นให้เป็นอารมณ์. เมื่อใด สัตว์ทั้งหลายย่อมบังเกิดในรูปภพและอรูปภพด้วยอานุภาพแห่งรูปาวจรและอรูปาวจรกุศล, เมื่อนั้น รูปาวจรและอรูปาวจรวิบาก ๙ ย่อมเป็นไปโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ โดยกระทำกรรมนิมิตที่ปรากฏในมรณกาลของสัตว์เหล่านั้นนั่นเทียวให้เป็นอารมณ์.

Yadā pana akusalānubhāvena apāye nibbattanti, tadā nesaṃ maraṇakāle paccupaṭṭhitaṃ kammakammanimittagatinimittānaṃ aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā ekā akusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātu paṭisandhivasena pavattatīti evaṃ tāvettha ekūnavīsatiyā vipākaviññāṇānaṃ paṭisandhivasena pavatti veditabbā.

แต่เมื่อใด สัตว์ทั้งหลายย่อมบังเกิดในอบายด้วยอานุภาพแห่งอกุศล, เมื่อนั้น อกุศลวิปากอเหตุกมโนวิญญาณธาตุดวงหนึ่ง ย่อมเป็นไปโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ โดยกระทำอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากรรม กรรมนิมิต และคตินิมิตที่ปรากฏในมรณกาลของสัตว์เหล่านั้นให้เป็นอารมณ์. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบความเป็นไปโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิของวิปากวิญญาณ ๑๙ ในวิญญาณเหล่านี้ก่อน.

Paṭisandhiviññāṇe pana niruddhe taṃ taṃ paṭisandhiviññāṇamanubandhamānaṃ tassa tasseva kammassa vipākabhūtaṃ tasmiññeva ārammaṇe tādisameva bhavaṅgaviññāṇaṃ nāma pavattati, punapi tādisanti evaṃ asati santānavinivattake aññasmiṃ cittuppāde nadīsotaṃ viya supinaṃ apassato niddokkamanakālādīsu aparimāṇasaṅkhyampi pavattatiyevāti evaṃ tesaññeva viññāṇānaṃ bhavaṅgavasenāpi pavatti veditabbā.

ก็เมื่อปฏิสนธิวิญญาณดับแล้ว ภวังควิญญาณชื่อว่าย่อมเป็นไป ซึ่งเป็นไปตามปฏิสนธิวิญญาณนั้นๆ เป็นวิบากของกรรมนั้นๆ นั่นเทียว มีอารมณ์นั้นนั่นเทียว และเป็นเช่นเดียวกัน (กับปฏิสนธิวิญญาณ), และภวังควิญญาณเช่นนั้นก็ย่อมเป็นไปอีก. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อจิตตุปบาทอื่นอันยังสันดานให้กลับลงมิได้มีอยู่ ภวังควิญญาณแม้มีจำนวนนับไม่ถ้วนก็ย่อมเป็นไปทีเดียว ดุจกระแสแห่งแม่น้ำ ในกาลเป็นต้นว่า กาลที่หลับสนิทของผู้ไม่ฝัน. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบความเป็นไปโดยอำนาจแห่งภวังค์ของวิญญาณเหล่านั้นนั่นเทียว.

Evaṃ pavatte pana bhavaṅgasantāne yadā sattānaṃ indriyāni ārammaṇagahaṇakkhamāni honti, tadā cakkhussāpāthagate rūpe rūpaṃ paṭicca cakkhupasādassa ghaṭṭanā hoti, tato ghaṭṭanānubhāvena bhavaṅgacalanaṃ hoti, atha niruddhe bhavaṅge tadeva rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā bhavaṅgaṃ vicchindamānā viya āvajjanakiccaṃ sādhayamānā kiriyamanodhātu uppajjati. Sotadvārādīsupi eseva nayo. Manodvāre pana chabbidhepi ārammaṇe āpāthagate bhavaṅgacalanānantaraṃ bhavaṅgaṃ vicchindamānā viya āvajjanakiccaṃ sādhayamānā ahetukakiriyamanoviññāṇadhātu uppajjati upekkhāsahagatāti evaṃ dvinnaṃ kiriyaviññāṇānaṃ āvajjanavasena pavatti veditabbā.

อนึ่ง เมื่อภวังคสันดานเป็นไปอยู่อย่างนี้ ในกาลใด อินทรีย์ทั้งหลายของสัตว์ทั้งหลายสามารถเพื่อจะรับอารมณ์ได้ ในกาลนั้น เมื่อรูปมาสู่คลองจักษุ การกระทบแห่งจักขุปสาทอาศัยรูปย่อมมี ลำดับนั้น ภวังคจลนะย่อมมีด้วยอานุภาพแห่งการกระทบนั้น ต่อจากนั้น เมื่อภวังค์ดับแล้ว กิริยามโนธาตุ (ปัญจทวาราวัชชนะ) ทำรูปนั้นนั่นแหละให้เป็นอารมณ์ ยังกิจคืออาวัชชนะให้สำเร็จ ราวกะว่ากำลังตัดภวังค์ ย่อมเกิดขึ้น แม้ในโสตทวารเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน ส่วนในมโนทวาร เมื่ออารมณ์แม้ทั้ง ๖ อย่างมาสู่คลองแล้ว ในลำดับแห่งภวังคจลนะ อเหตุกกิริยามโนวิญญาณธาตุ (มโนทวาราวัชชนะ) ที่สหรคตด้วยอุเบกขา ยังกิจคืออาวัชชนะให้สำเร็จ ราวกะว่ากำลังตัดภวังค์ ย่อมเกิดขึ้น พึงทราบความเป็นไปแห่งกิริยวิญญาณ ๒ ดวง โดยความเป็นอาวัชชนะ ด้วยประการฉะนี้

Āvajjanānantaraṃ pana cakkhudvāre tāva dassanakiccaṃ sādhayamānaṃ cakkhupasādavatthukaṃ cakkhuviññāṇaṃ, sotadvārādīsu savanādikiccaṃ sādhayamānāni sotaghānajivhākāyaviññāṇāni pavattanti. Tāni iṭṭhaiṭṭhamajjhattesu visayesu kusalavipākāni, aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattesu visayesu akusalavipākānīti evaṃ dasannaṃ vipākaviññāṇānaṃ dassanasavanaghāyanasāyanaphusanavasena pavatti veditabbā.

อนึ่ง ในลำดับแห่งอาวัชชนะ ในจักขุทวารก่อน จักขุวิญญาณมีจักขุปสาทเป็นวัตถุ ยังกิจคือทัสสนะให้สำเร็จ ย่อมเป็นไป ในโสตทวารเป็นต้น โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ ยังกิจคือสวนะเป็นต้นให้สำเร็จ ย่อมเป็นไป วิญญาณเหล่านั้นเป็นกุศลวิบากในอารมณ์ที่เป็นอิฏฐารมณ์และอิฏฐมัชฌัตตารมณ์ เป็นอกุศลวิบากในอารมณ์ที่เป็นอนิฏฐารมณ์และอนิฏฐมัชฌัตตารมณ์ พึงทราบความเป็นไปแห่งวิบากวิญญาณ ๑๐ ดวง โดยความเป็นทัสสนะ สวนะ ฆายนะ สายนะ และผุสนะ ด้วยประการฉะนี้

‘‘Cakkhuviññāṇadhātuyā uppajjitvā niruddhasamanantarā uppajjati cittaṃ mano mānasaṃ tajjā manodhātū’’tiādivacanato (vibha. 184) pana cakkhuviññāṇādīnaṃ anantarā tesaññeva visayaṃ sampaṭicchamānā kusalavipākānantaraṃ kusalavipākā, akusalavipākānantaraṃ akusalavipākā manodhātu uppajjati. Evaṃ dvinnaṃ vipākaviññāṇānaṃ sampaṭicchanavasena pavatti veditabbā.

อนึ่ง เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า 'ในลำดับแห่งจักขุวิญญาณธาตุเกิดขึ้นแล้วดับไป จิต มโน มานัส คือ มโนธาตุที่สมควรแก่วิญญาณนั้น ย่อมเกิดขึ้น' ฉะนั้น ในลำดับแห่งจักขุวิญญาณเป็นต้น มโนธาตุที่เป็นกุศลวิบากย่อมเกิดขึ้นในลำดับแห่งกุศลวิบาก, มโนธาตุที่เป็นอกุศลวิบากย่อมเกิดขึ้นในลำดับแห่งอกุศลวิบาก โดยทำหน้าที่รับอารมณ์ของวิญญาณเหล่านั้นนั่นเอง พึงทราบความเป็นไปแห่งวิบากวิญญาณ ๒ ดวง โดยความเป็นสัมปฏิจฉันนะ ด้วยประการฉะนี้

‘‘Manodhātuyāpi uppajjitvā niruddhasamanantarā uppajjati cittaṃ mano mānasaṃ tajjāmanoviññāṇadhātū’’ti (vibha. 184) vacanato pana manodhātuyā sampaṭicchitameva visayaṃ santīrayamānā akusalavipākamanodhātuyā anantarā akusalavipākā, kusalavipākāya anantarā iṭṭhārammaṇe somanassasahagatā, iṭṭhamajjhatte upekkhāsahagatā uppajjati vipākāhetukamanoviññāṇadhātūti evaṃ tiṇṇaṃ vipākaviññāṇānaṃ santīraṇavasena pavatti veditabbā.

อนึ่ง เพราะพระบาลีว่า 'แม้ในลำดับแห่งมโนธาตุเกิดขึ้นแล้วดับไป จิต มโน มานัส คือ มโนวิญญาณธาตุที่สมควรแก่มโนธาตุนั้น ย่อมเกิดขึ้น' ฉะนั้น วิบากอเหตุกมโนวิญญาณธาตุ ทำหน้าที่สันตีรณะอารมณ์ที่มโนธาตุรับไว้นั่นแหละ ที่เป็นอกุศลวิบาก ย่อมเกิดขึ้นในลำดับแห่งอกุศลวิบากมโนธาตุ ในลำดับแห่งกุศลวิบากมโนธาตุ ที่เป็นโสมนัสสสหรคต ย่อมเกิดขึ้นในอิฏฐารมณ์ ที่เป็นอุเบกขาสหรคต ย่อมเกิดขึ้นในอิฏฐมัชฌัตตารมณ์ พึงทราบความเป็นไปแห่งวิบากวิญญาณ ๓ ดวง โดยความเป็นสันตีรณะ ด้วยประการฉะนี้

Santīraṇānantaraṃ pana tameva visayaṃ vavatthāpayamānā uppajjati kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatāti evaṃ ekasseva kiriyaviññāṇassa voṭṭhabbanavasena pavatti veditabbā.

อนึ่ง ในลำดับแห่งสันตีรณะ กิริยาอเหตุกมโนวิญญาณธาตุที่สหรคตด้วยอุเบกขา ทำหน้าที่ตัดสินอารมณ์นั้นนั่นแหละ ย่อมเกิดขึ้น พึงทราบความเป็นไปแห่งกิริยวิญญาณดวงหนึ่งนั่นเอง โดยความเป็นโวฏฐัพพนะ ด้วยประการฉะนี้

Voṭṭhabbanānantaraṃ pana sace mahantaṃ hoti rūpādiārammaṇaṃ, atha yathāvavatthāpite visaye aṭṭhannaṃ vā kāmāvacarakusalānaṃ dvādasannaṃ vā akusalānaṃ navannaṃ vā avasesakāmāvacarakiriyānaṃ aññataravasena cha satta vā javanāni javanti, eso tāva pañcadvāre nayo.

อนึ่ง ในลำดับแห่งโวฏฐัพพนะ ถ้ารูปารมณ์เป็นต้นเป็นมหันตารมณ์ ครั้งนั้น ชวนะ ๖ หรือ ๗ ขณะ ย่อมแล่นไปในอารมณ์ที่โวฏฐัพพนะได้ตัดสินไว้แล้ว โดยความเป็นจิตดวงใดดวงหนึ่ง ในบรรดากามาวจรกุศล ๘ ดวง อกุศล ๑๒ ดวง หรือกามาวจรกิริยาที่เหลือ ๙ ดวง นี้เป็นนัยในปัญจทวารก่อน

Manodvāre pana manodvārāvajjanānantaraṃ tāniyeva. Gotrabhuto uddhaṃ rūpāvacarato pañca kusalāni pañca kiriyāni, arūpāvacarato cattāri kusalāni cattāri kiriyāni, lokuttarato cattāri maggacittāni cattāri phalacittānīti imesu yaṃ yaṃ laddhapaccayaṃ hoti, taṃ taṃ javatīti evaṃ pañcapaññāsāya kusalākusalakiriyavipākaviññāṇānaṃ javanavasena pavatti veditabbā.

ส่วนในมโนทวาร ในลำดับแห่งมโนทวาราวัชชนะ ชวนจิตเหล่านั้นนั่นแหละ (ย่อมเกิดขึ้น) เบื้องบนจากโคตรภูไป รูปาวจรกุศล ๕ รูปาวจรกิริยา ๕, อรูปาวจรกุศล ๔ อรูปาวจรกิริยา ๔, โลกุตตรมรรคจิต ๔ โลกุตตรผลจิต ๔ ในบรรดาชวนจิตเหล่านี้ ชวนจิตใดๆ ได้ปัจจัยแล้ว ชวนจิตนั้นๆ ย่อมแล่นไป พึงทราบความเป็นไปแห่งกุศล อกุศล กิริยา และวิบากวิญญาณ ๕๕ ดวง โดยความเป็นชวนะ ด้วยประการฉะนี้

Javanāvasāne pana sace pañcadvāre atimahantaṃ, manodvāre ca vibhūtamārammaṇaṃ hoti, atha kāmāvacarasattānaṃ kāmāvacarajavanāvasāne iṭṭhārammaṇādīnaṃ purimakammajavanacittādīnañca vasena yo yo paccayo laddho hoti, tassa tassa vasena aṭṭhasu sahetukakāmāvacaravipākesu tīsu vipākāhetukamanoviññāṇadhātūsu ca aññataraṃ paṭisotagataṃ nāvaṃ anubandhamānaṃ kiñci antaraṃ udakamiva bhavaṅgassārammaṇato aññasmiṃ ārammaṇe javitaṃ javanamanubandhaṃ dvikkhattuṃ sakiṃ vā vipākaviññāṇaṃ uppajjati. Tadetaṃ javanāvasāne bhavaṅgassa ārammaṇe pavattanārahaṃ samānaṃ tassa javanassa ārammaṇaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattattā tadārammaṇanti vuccati. Evaṃ ekādasannaṃ vipākaviññāṇānaṃ tadārammaṇavasena pavatti veditabbā.

อนึ่ง ในตอนท้ายแห่งชวนะ ถ้าอารมณ์ในปัญจทวารเป็นอติมหันตารมณ์ และในมโนทวารเป็นวิภูตารมณ์ ครั้งนั้น ในตอนท้ายแห่งกามาวจรชวนะของสัตว์ทั้งหลายผู้เป็นกามาวจร โดยอำนาจแห่งปัจจัยใดๆ ที่ได้รับแล้ว ด้วยอำนาจแห่งอิฏฐารมณ์เป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งปุริมกรรมและชวนจิตเป็นต้น วิบากวิญญาณดวงใดดวงหนึ่งในบรรดาสเหตุกกามาวจรวิบาก ๘ ดวง และวิบากอเหตุกมโนวิญญาณธาตุ ๓ ดวง ย่อมเกิดขึ้น ๒ ครั้งหรือครั้งหนึ่ง ติดตามชวนะที่แล่นไปในอารมณ์อื่นจากอารมณ์ของภวังค์ เปรียบเหมือนน้ำที่ติดตามเรือซึ่งทวนกระแสน้ำไปชั่วครู่หนึ่ง วิบากวิญญาณนี้นั้น อันที่จริงควรจะเกิดขึ้นในอารมณ์ของภวังค์ในตอนท้ายแห่งชวนะ แต่เพราะเกิดขึ้นโดยทำอารมณ์ของชวนะนั้นให้เป็นอารมณ์ของตน จึงถูกเรียกว่า ตทารัมมณะ พึงทราบความเป็นไปแห่งวิบากวิญญาณ ๑๑ ดวง โดยความเป็นตทารัมมณะ ด้วยประการฉะนี้

Tadārammaṇāvasāne pana puna bhavaṅgameva pavattati, bhavaṅge vicchinne puna āvajjanādīnīti evaṃ laddhapaccayacittasantānaṃ bhavaṅgānantaraṃ āvajjanaṃ āvajjanānantaraṃ dassanādīnīti cittaniyamavaseneva punappunaṃ tāva pavattati, yāva ekasmiṃ bhave bhavaṅgassa parikkhayo. Ekasmiṃ hi bhave yaṃ sabbapacchimaṃ bhavaṅgacittaṃ, taṃ tato cavanattā cutīti vuccati. Tasmā tampi ekūnavīsatividhameva hoti. Evaṃ ekūnavīsatiyā vipākaviññāṇānaṃ cutivasena pavatti veditabbā.

ส่วนในตอนท้ายแห่งตทารัมมณะ ภวังค์นั่นแหละย่อมเป็นไปอีก เมื่อภวังค์ขาดตอนไปอีก อาวัชชนะเป็นต้นก็เกิดขึ้น จิตตสันดานที่ได้ปัจจัยแล้ว ย่อมเป็นไปซ้ำๆ ด้วยอำนาจแห่งจิตตนิยามนั่นเองว่า ในลำดับแห่งภวังค์มีอาวัชชนะ ในลำดับแห่งอาวัชชนะมีทัสสนะเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ ตราบเท่าที่ภวังค์ยังไม่สิ้นสุดไปในภพหนึ่ง จริงอยู่ ภวังคจิตใดที่เป็นดวงสุดท้ายที่สุดในภพหนึ่ง ภวังคจิตนั้นถูกเรียกว่า จุติ เพราะเป็นการเคลื่อนจากภพนั้น เพราะเหตุนั้น แม้จุติจิตนั้นก็มี ๑๙ อย่างนั่นเอง พึงทราบความเป็นไปแห่งวิบากวิญญาณ ๑๙ ดวง โดยความเป็นจุติ ด้วยประการฉะนี้

Cutito pana puna paṭisandhi, paṭisandhito puna bhavaṅganti evaṃ bhavagatiṭhitinivāsesu saṃsaramānānaṃ sattānaṃ avicchinnaṃ cittasantānaṃ pavattatiyeva. Yo panettha arahattaṃ pāpuṇāti, tassa cuticitte niruddhe niruddhameva hotīti.

อนึ่ง จากจุติไปก็มีปฏิสนธิอีก จากปฏิสนธิไปก็มีภวังค์อีก จิตตสันดานของสัตว์ทั้งหลายผู้ท่องเที่ยวไปในภพ คติ ฐิติ และนิวาส ย่อมเป็นไปไม่ขาดสายด้วยอาการอย่างนี้ทีเดียว ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น สัตว์ใดบรรลุพระอรหัต เมื่อจุติจิตของท่านดับแล้ว ก็เป็นอันดับไปทีเดียว

Idaṃ viññāṇakkhandhe vitthārakathāmukhaṃ.

นี้เป็นเพียงบทนำแห่งถ้อยคำอันพิสดารในวิญญาณขันธ์

Vedanākkhandhakathā

ว่าด้วยเวทนาขันธ์

456. Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘yaṃkiñci vedayitalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā vedanākkhandho veditabbo’’ti, etthāpi vedayitalakkhaṇaṃ nāma vedanāva. Yathāha – ‘‘vedayati vedayatīti kho āvuso, tasmā vedanāti vuccatī’’ti (ma. ni. 1.450). Sā pana vedayitalakkhaṇena sabhāvato ekavidhāpi jātivasena tividhā hoti kusalā, akusalā, abyākatā cāti.

456. บัดนี้ คำใดที่ท่านกล่าวไว้ว่า “ธรรมมีลักษณะเสวยอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง พึงรวบรวมธรรมนั้นทั้งหมดเข้าด้วยกัน ทราบว่าเป็นเวทนาขันธ์” แม้ในคำนั้น ธรรมชื่อว่ามีลักษณะเสวยอารมณ์ ก็คือเวทนานั่นเอง สมดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ดูก่อนอาวุโส เพราะเหตุที่เสวยอารมณ์ๆ ฉะนั้น จึงเรียกว่าเวทนา” ก็เวทนานั้น แม้จะมีอย่างเดียวโดยสภาวะคือมีลักษณะเสวยอารมณ์ แต่ก็มี ๓ อย่างโดยชาติ คือ กุศล อกุศล และอัพยากฤต

Tattha kāmāvacaraṃ somanassupekkhāñāṇasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhantiādinā nayena vuttena kusalaviññāṇena sampayuttā kusalā, akusalena sampayuttā akusalā, abyākatena sampayuttā abyākatāti veditabbā. Sā sabhāvabhedato pañcavidhā hoti – sukhaṃ dukkhaṃ somanassaṃ domanassaṃ upekkhāti.

ในเวทนา ๓ อย่างนั้น เวทนาที่สัมปยุตด้วยกุศลวิญญาณ ตามนัยที่กล่าวไว้เป็นต้นว่า “กามาวจรจิตมี ๘ อย่าง โดยความต่างแห่งโสมนัส อุเบกขา ญาณ และสังขาร” ชื่อว่ากุศล, เวทนาที่สัมปยุตด้วยอกุศลวิญญาณ ชื่อว่าอกุศล, เวทนาที่สัมปยุตด้วยอัพยากตวิญญาณ พึงทราบว่าชื่อว่าอัพยากฤต. เวทนานั้นมี ๕ อย่างโดยความต่างแห่งสภาวะ คือ สุข ทุกข์ โสมนัส โทมนัส อุเบกขา.

Tattha kusalavipākena kāyaviññāṇena sampayuttaṃ sukhaṃ. Akusalavipākena dukkhaṃ. Kāmāvacarato catūhi kusalehi, catūhi sahetukavipākehi, ekena ahetukavipākena, catūhi sahetukakiriyehi, ekena ahetukakiriyena, catūhi akusalehi, rūpāvacarato ṭhapetvā pañcamajjhānaviññāṇaṃ catūhi kusalehi, catūhi vipākehi, catūhi kiriyehi, lokuttaraṃ pana yasmā ajhānikaṃ nāma natthi, tasmā aṭṭha lokuttarāni pañcannaṃ jhānānaṃ vasena cattālīsaṃ honti. Tesu ṭhapetvā aṭṭha pañcamajjhānikāni sesehi dvattiṃsāya kusalavipākehīti evaṃ somanassaṃ dvāsaṭṭhiyā viññāṇehi sampayuttaṃ. Domanassaṃ dvīhi akusalehi. Upekkhā avasesapañcapaññāsāya viññāṇehi sampayuttā.

ในเวทนา ๕ อย่างนั้น เวทนาที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณที่เป็นกุศลวิบาก ชื่อว่าสุข. เวทนาที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณที่เป็นอกุศลวิบาก ชื่อว่าทุกข์. โสมนัสสัมปยุตด้วยวิญญาณ ๖๒ ดวง คือ ในกามาวจรภูมิ สัมปยุตด้วยกุศล ๔, สเหตุกวิบาก ๔, อเหตุกวิบาก ๑, สเหตุกกิริยา ๔, อเหตุกกิริยา ๑, อกุศล ๔, ในรูปาวจรภูมิ เว้นปัญจมฌานวิญญาณ สัมปยุตด้วยกุศล ๔, วิบาก ๔, กิริยา ๔, ส่วนโลกุตตรวิญญาณ เพราะไม่มีที่ไม่เป็นไปกับฌาน ฉะนั้น โลกุตตรจิต ๘ ดวง จึงมี ๔๐ ดวงด้วยอำนาจแห่งฌาน ๕. ในบรรดาโลกุตตรจิต ๔๐ ดวงนั้น เว้นปัญจมฌานิกจิต ๘ ดวงเสีย สัมปยุตด้วยกุศลและวิบากที่เหลือ ๓๒ ดวง. โทมนัสสัมปยุตด้วยอกุศลจิต ๒ ดวง. อุเบกขาสัมปยุตด้วยวิญญาณที่เหลือ ๕๕ ดวง.

Tattha iṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ sukhaṃ, sampayuttānaṃ upabrūhanarasaṃ, kāyikaassādapaccupaṭṭhānaṃ, kāyindriyapadaṭṭhānaṃ.

ในเวทนา ๕ อย่างนั้น สุขเวทนามีการเสวยอิฏฐโผฏฐัพพารมณ์เป็นลักษณะ มีการเพิ่มพูนสัมปยุตตธรรมเป็นกิจ มีความยินดีทางกายเป็นอาการปรากฏ มีกายินทรีย์เป็นเหตุใกล้.

Aniṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ, sampayuttānaṃ milāpanarasaṃ, kāyikābādhapaccupaṭṭhānaṃ, kāyindriyapadaṭṭhānaṃ.

ทุกขเวทนามีการเสวยอนิฏฐโผฏฐัพพารมณ์เป็นลักษณะ มีการทำให้สัมปยุตตธรรมเหี่ยวแห้งเป็นกิจ มีการเบียดเบียนทางกายเป็นอาการปรากฏ มีกายินทรีย์เป็นเหตุใกล้.

Iṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇaṃ somanassaṃ, yathā tathā vā iṭṭhākārasambhogarasaṃ, cetasikaassādapaccupaṭṭhānaṃ, passaddhipadaṭṭhānaṃ.

โสมนัสเวทนามีการเสวยอิฏฐารมณ์เป็นลักษณะ มีการบริโภคอารมณ์โดยอาการที่น่าปรารถนาไม่ว่าจะเป็นไปตามความเป็นจริงหรือไม่ก็ตามเป็นกิจ มีความยินดีทางใจเป็นอาการปรากฏ มีปัสสัทธิเป็นเหตุใกล้.

Aniṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇaṃ domanassaṃ, yathā tathā vā aniṭṭhākārasambhogarasaṃ, cetasikābādhapaccupaṭṭhānaṃ, ekanteneva hadayavatthupadaṭṭhānaṃ.

โทมนัสเวทนามีการเสวยอนิฏฐารมณ์เป็นลักษณะ มีการบริโภคอารมณ์โดยอาการที่ไม่น่าปรารถนาไม่ว่าจะเป็นไปตามความเป็นจริงหรือไม่ก็ตามเป็นกิจ มีการเบียดเบียนทางใจเป็นอาการปรากฏ มีหทยวัตถุเป็นเหตุใกล้โดยส่วนเดียว.

Majjhattavedayitalakkhaṇā upekkhā, sampayuttānaṃ nātiupabrūhanamilāpanarasā, santabhāvapaccupaṭṭhānā, nippītikacittapadaṭṭhānāti.

อุเบกขาเวทนามีการเสวยอารมณ์อย่างเป็นกลางเป็นลักษณะ มีการไม่เพิ่มพูนและไม่ทำให้สัมปยุตตธรรมเหี่ยวแห้งเกินไปเป็นกิจ มีความเป็นปกติสงบเป็นอาการปรากฏ มีจิตที่ปราศจากปีติเป็นเหตุใกล้.

Idaṃ vedanākkhandhe vitthārakathāmukhaṃ.

นี้เป็นทางแห่งคำอธิบายโดยพิสดารในเวทนาขันธ์.

Saññākkhandhakathā

กถาว่าด้วยสัญญาขันธ์

457. Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘yaṃkiñci sañjānanalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā saññākkhandho veditabbo’’ti, etthāpi sañjānanalakkhaṇaṃ nāma saññāva. Yathāha – ‘‘sañjānāti sañjānātīti kho, āvuso, tasmā saññāti vuccatī’’ti (ma. ni. 1.450). Sā panesā sañjānanalakkhaṇena sabhāvato ekavidhāpi jātivasena tividhā hoti kusalā, akusalā, abyākatā ca.

457. บัดนี้ คำใดที่ท่านกล่าวไว้ว่า “ธรรมมีลักษณะจำได้หมายรู้อย่างใดอย่างหนึ่ง พึงรวบรวมธรรมนั้นทั้งหมดเข้าด้วยกัน ทราบว่าเป็นสัญญาขันธ์” แม้ในคำนั้น ธรรมชื่อว่ามีลักษณะจำได้หมายรู้ ก็คือสัญญานั่นเอง สมดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ดูก่อนอาวุโส เพราะเหตุที่จำได้หมายรู้ๆ ฉะนั้น จึงเรียกว่าสัญญา” ก็สัญญานั้น แม้จะมีอย่างเดียวโดยสภาวะคือมีลักษณะจำได้หมายรู้ แต่ก็มี ๓ อย่างโดยชาติ คือ กุศล อกุศล และอัพยากฤต.

Tattha kusalaviññāṇasampayuttā kusalā, akusalasampayuttā akusalā, abyākatasampayuttā abyākatā. Na hi taṃ viññāṇaṃ atthi, yaṃ saññāya vippayuttaṃ, tasmā yattako viññāṇassa bhedo, tattako saññāyāti.

ในสัญญา ๓ อย่างนั้น สัญญาที่สัมปยุตด้วยกุศลวิญญาณ ชื่อว่ากุศล, สัญญาที่สัมปยุตด้วยอกุศลวิญญาณ ชื่อว่าอกุศล, สัญญาที่สัมปยุตด้วยอัพยากตวิญญาณ ชื่อว่าอัพยากฤต. ด้วยว่า วิญญาณที่วิปปยุตจากสัญญาไม่มีเลย ฉะนั้น ความแตกต่างแห่งวิญญาณมีประมาณเท่าใด ความแตกต่างแห่งสัญญาก็มีประมาณเท่านั้น.

Sā panesā evaṃ viññāṇena samappabhedāpi lakkhaṇādito sabbāva sañjānanalakkhaṇā, tadevetanti puna sañjānanapaccayanimittakaraṇarasā dāruādīsu tacchakādayo viya, yathāgahitanimittavasena abhinivesakaraṇapaccupaṭṭhānā hatthidassakaandhā (udā. 54) viya, yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā tiṇapurisakesu migapotakānaṃ purisāti uppannasaññā viyāti.

ก็สัญญานั้น แม้จะมีประเภทต่างๆ เท่ากับวิญญาณอย่างนี้ แต่โดยลักษณะเป็นต้นแล้ว ทั้งหมดล้วนมีลักษณะจำได้หมายรู้, มีการกระทำเครื่องหมายอันเป็นปัจจัยแห่งการจำได้อีกว่า “นั่นแหละสิ่งนี้” เป็นกิจ เหมือนพวกช่างถากไม้กระทำเครื่องหมายในท่อนไม้เป็นต้น, มีการกระทำการยึดมั่นโดยอาการแห่งนิมิตที่ตนถือเอาแล้วเป็นอาการปรากฏ เหมือนคนตาบอดคลำช้าง, มีอารมณ์ที่ปรากฏแล้วเป็นเหตุใกล้ เหมือนสัญญาที่เกิดขึ้นแก่ลูกเนื้อว่า “เป็นบุรุษ” ในหุ่นคนที่ทำด้วยหญ้า.

Idaṃ saññākkhandhe vitthārakathāmukhaṃ.

นี้เป็นทางแห่งคำอธิบายโดยพิสดารในสัญญาขันธ์.

Saṅkhārakkhandhakathā

กถาว่าด้วยสังขารขันธ์

458. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘yaṃkiñci abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā saṅkhārakkhandho veditabbo’’ti, ettha abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ nāma rāsikaraṇalakkhaṇaṃ. Kiṃ pana tanti, saṅkhārāyeva. Yathāha – ‘‘saṅkhatamabhisaṅkharontīti kho, bhikkhave, tasmā saṅkhārāti vuccantī’’ti (saṃ. ni. 3.79). Te abhisaṅkharaṇalakkhaṇā, āyūhanarasā, vipphārapaccupaṭṭhānā, sesakhandhattayapadaṭṭhānā.

458. อนึ่ง คำใดที่ท่านกล่าวไว้ว่า “ธรรมมีลักษณะปรุงแต่งอย่างใดอย่างหนึ่ง พึงรวบรวมธรรมนั้นทั้งหมดเข้าด้วยกัน ทราบว่าเป็นสังขารขันธ์” ในคำนั้น ธรรมชื่อว่ามีลักษณะปรุงแต่ง คือมีลักษณะกระทำการรวบรวม. ก็ธรรมนั้นคืออะไร? คือสังขารทั้งหลายนั่นเอง. สมดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่ปรุงแต่งสังขตธรรม ฉะนั้น จึงเรียกว่าสังขาร”. สังขารเหล่านั้นมีการปรุงแต่งเป็นลักษณะ มีการจัดแจงเป็นกิจ มีการประกอบการงานเป็นอาการปรากฏ มีขันธ์ ๓ ที่เหลือเป็นเหตุใกล้.

Evaṃ lakkhaṇādito ekavidhāpi ca jātivasena tividhā kusalā, akusalā, abyākatāti. Tesu kusalaviññāṇasampayuttā kusalā. Akusalasampayuttā akusalā. Abyākatasampayuttā abyākatā.

และสังขารเหล่านี้ แม้จะมีอย่างเดียวโดยลักษณะเป็นต้นอย่างนี้ แต่ก็มี ๓ อย่างโดยชาติ คือ กุศล อกุศล และอัพยากฤต. ในสังขาร ๓ อย่างนั้น สังขารที่สัมปยุตด้วยกุศลวิญญาณ ชื่อว่ากุศล, สังขารที่สัมปยุตด้วยอกุศลวิญญาณ ชื่อว่าอกุศล, สังขารที่สัมปยุตด้วยอัพยากตวิญญาณ ชื่อว่าอัพยากฤต.

Tattha kāmāvacarapaṭhamakusalaviññāṇasampayuttā tāva niyatā sarūpena āgatā sattavīsati, yevāpanakā cattāro, aniyatā pañcāti chattiṃsa. Tattha phasso, cetanā, vitakko, vicāro, pīti, vīriyaṃ, jīvitaṃ, samādhi, saddhā, sati, hirī, ottappaṃ, alobho, adoso, amoho, kāyapassaddhi, cittapassaddhi, kāyalahutā, cittalahutā, kāyamudutā, cittamudutā, kāyakammaññatā, cittakammaññatā, kāyapāguññatā, cittapāguññatā, kāyujukatā, cittujukatāti ime sarūpena āgatā sattavīsati (dha. sa. 1; dha. sa. aṭṭha. 1 yevāpanakavaṇṇanā). Chando, adhimokkho, manasikāro, tatramajjhattatāti ime yevāpanakā cattāro (dha. sa. aṭṭha. 1 yevāpanakavaṇṇanā). Karuṇā, muditā, kāyaduccaritavirati, vacīduccaritavirati, micchājīvaviratīti ime aniyatā pañca. Ete hi kadāci uppajjanti, uppajjamānāpi ca na ekato uppajjanti.

บรรดาสังขารเหล่านั้น สังขารที่สัมปยุตด้วยกามาวจรปฐมกุศลวิญญาณก่อน มี ๓๖ ดวง คือ นิยตะที่มาโดยสรูป ๒๗ ดวง, เยวาปนกะ ๔ ดวง, อนิยตะ ๕ ดวง. บรรดาสังขารเหล่านั้น ผัสสะ, เจตนา, วิตก, วิจาร, ปีติ, วิริยะ, ชีวิตะ, สมาธิ, สัทธา, สติ, หิริ, โอตตัปปะ, อโลภะ, อโทสะ, อโมหะ, กายปัสสัทธิ, จิตตปัสสัทธิ, กายลหุตา, จิตตลหุตา, กายมุทุตา, จิตตมุทุตา, กายกัมมัญญตา, จิตตกัมมัญญตา, กายปาคุญญตา, จิตตปาคุญญตา, กายุชุกตา, จิตตุชุกตา เหล่านี้เป็นสภาวธรรมที่มาโดยสรูป ๒๗ ดวง. ฉันทะ, อธิโมกข์, มนสิการ, ตัตรมัชฌัตตตา เหล่านี้เป็นเยวาปนกเจตสิก ๔ ดวง. กรุณา, มุทิตา, กายทุจริตวิรัติ, วจีทุจริตวิรัติ, มิจฉาชีววิรัติ เหล่านี้เป็นอนิยตเจตสิก ๕ ดวง. จริงอยู่ เจตสิก ๕ ดวงเหล่านี้เกิดขึ้นเป็นบางครั้ง และแม้เมื่อเกิดขึ้น ก็ไม่เกิดขึ้นพร้อมกัน.

459. Tattha phusatīti phasso. Svāyaṃ phusanalakkhaṇo. Saṅghaṭṭanaraso, sannipātapaccupaṭṭhāno, āpāthagatavisayapadaṭṭhāno. Ayañhi arūpadhammopi samāno ārammaṇe phusanākāreneva pavattati. Ekadesena ca analliyamānopi rūpaṃ viya cakkhu, saddo viya ca sotaṃ cittaṃ ārammaṇañca saṅghaṭṭeti, tikasannipātasaṅkhātassa attano kāraṇassa vasena paveditattā sannipātapaccupaṭṭhāno. Tajjāsamannāhārena ceva indriyena ca parikkhate visaye anantarāyeneva uppajjanato āpāthagatavisayapadaṭṭhānoti vuccati. Vedanādhiṭṭhānabhāvato pana niccammagāvī (saṃ. ni. 2.63) viya daṭṭhabbo.

459. บรรดาสังขารเหล่านั้น สภาวะที่ย่อมถูกต้อง (อารมณ์) ชื่อว่า ผัสสะ. ผัสสะนั้น มีการถูกต้องเป็นลักษณะ, มีการกระทบเป็นกิจ, มีการประชุมพร้อม (แห่งธรรม ๓ ประการ) เป็นอาการปรากฏ, มีอารมณ์ที่มาสู่คลองเป็นเหตุใกล้. จริงอยู่ ผัสสะนี้แม้เป็นอรูปธรรม ก็ย่อมเป็นไปในอารมณ์โดยอาการที่ถูกต้องเท่านั้น และแม้จะไม่ติดอยู่โดยส่วนเดียว ก็ย่อมกระทบจิตและอารมณ์ เหมือนรูปกระทบจักษุ และเหมือนเสียงกระทบโสตะ. มีการประชุมพร้อมเป็นอาการปรากฏ เพราะเป็นสภาวะที่ถูกรู้ได้ด้วยอำนาจแห่งเหตุของตนอันได้แก่การประชุมพร้อมแห่งธรรม ๓ ประการ. และชื่อว่ามีอารมณ์ที่มาสู่คลองเป็นเหตุใกล้ เพราะเกิดขึ้นในอารมณ์ที่การมนสิการอันสมควรแก่อารมณ์นั้นและอินทรีย์ตระเตรียมไว้ โดยไม่มีอันตรายนั่นเทียว. ส่วนเพราะเป็นที่ตั้งแห่งเวทนา พึงเห็นเหมือนแม่โคที่ถูกถลกหนัง.

460. Cetayatīti cetanā. Abhisandahatīti attho. Sā cetanābhāvalakkhaṇā, āyūhanarasā, saṃvidahanapaccupaṭṭhānā sakiccaparakiccasādhikā jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakīādayo viya. Accāyikakammānussaraṇādīsu ca panāyaṃ sampayuttānaṃ ussahanabhāvena pavattamānā pākaṭā hoti.

460. สภาวะที่คิด ชื่อว่า เจตนา อธิบายว่า ย่อมประมวลมา. เจตนานั้น มีความเป็นคือเจตนาเป็นลักษณะ, มีการขวนขวายเป็นกิจ, มีการจัดแจงเป็นอาการปรากฏ เหมือนหัวหน้าศิษย์และนายช่างใหญ่เป็นต้น ผู้ยังกิจของตนและกิจของผู้อื่นให้สำเร็จ. ก็อีกอย่างหนึ่ง ในกาลระลึกถึงกรรมที่ต้องทำด่วนเป็นต้น เจตนานี้เป็นไปโดยความเป็นผู้ขะมักเขม้นแก่สัมปยุตธรรมทั้งหลาย ย่อมปรากฏชัด.

Vitakkavicārapītīsu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ pathavīkasiṇaniddese paṭhamajjhānavaṇṇanāyaṃ (visuddhi. 1.71) vuttameva.

คำใดที่พึงกล่าวในวิตก วิจาร และปีติ คำนั้นทั้งหมด ท่านกล่าวไว้แล้วนั่นเทียวในปฐมฌานวรรณนา ในปฐวีกสิณนิทเทส.

461. Vīrabhāvo vīriyaṃ. Taṃ ussahanalakkhaṇaṃ, sahajātānaṃ upatthambhanarasaṃ, asaṃsīdanabhāvapaccupaṭṭhānaṃ. ‘‘Saṃviggo yoniso padahatī’’ti (a. ni. 4.113) vacanato saṃvegapadaṭṭhānaṃ, vīriyārambhavatthupadaṭṭhānaṃ vā, sammā āraddhaṃ sabbasampattīnaṃ mūlaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ.

461. ความเป็นแห่งผู้กล้า ชื่อว่า วิริยะ. วิริยะนั้น มีการอุตสาหะเป็นลักษณะ, มีการอุปถัมภ์สหชาตธรรมเป็นกิจ, มีความเป็นผู้ไม่ท้อถอยเป็นอาการปรากฏ. มีสังเวคเป็นเหตุใกล้ เพราะมีพระดำรัสว่า 'ผู้มีความสังเวช ย่อมตั้งความเพียรไว้โดยแยบคาย' หรือมีวิริยารัมภวัตถุเป็นเหตุใกล้. พึงเห็นว่า วิริยะที่ปรารภดีแล้ว เป็นมูลแห่งสมบัติทั้งปวง.

462. Jīvanti tena, sayaṃ vā jīvati, jīvanamattameva vā tanti jīvitaṃ. Lakkhaṇādīni panassa rūpajīvite vuttanayeneva veditabbāni. Tañhi rūpadhammānaṃ jīvitaṃ, idaṃ arūpadhammānanti idamevettha nānākaraṇaṃ.

462. สัมปยุตธรรมทั้งหลายย่อมเป็นอยู่ด้วยสภาวะนั้น หรือว่า สภาวะนั้นเองย่อมเป็นอยู่ หรือว่าเป็นเพียงการเป็นอยู่เท่านั้น เพราะเหตุนั้น สภาวะนั้นชื่อว่า ชีวิตะ. ก็ ลักษณะเป็นต้นของชีวิตินทรีย์นั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในรูปชีวิตินทรีย์นั่นเทียว. จริงอยู่ รูปชีวิตินทรีย์นั้นเป็นชีวิตของรูปธรรมทั้งหลาย ส่วนนามชีวิตินทรีย์นี้เป็นชีวิตของอรูปธรรมทั้งหลาย นี้เท่านั้นเป็นความแตกต่างกันในชีวิตินทรีย์ ๒ อย่างนี้.

463. Ārammaṇe cittaṃ samaṃ ādhiyati, sammā vā ādhiyati, samādhānamattameva vā etaṃ cittassāti samādhi. So avisāralakkhaṇo, avikkhepalakkhaṇo vā, sahajātānaṃ sampiṇḍanaraso nhāniyacuṇṇānaṃ udakaṃ viya, upasamapaccupaṭṭhāno, visesato sukhapadaṭṭhāno, nivāte dīpaccīnaṃ ṭhiti viya cetaso ṭhitīti daṭṭhabbo.

463. จิตย่อมตั้งมั่นในอารมณ์อย่างสม่ำเสมอ หรือว่า ย่อมตั้งมั่นอย่างดี หรือว่าเป็นเพียงการตั้งมั่นแห่งจิต ด้วยสภาวะนั้น เพราะเหตุนั้น สภาวะนั้นชื่อว่า สมาธิ. สมาธินั้น มีความไม่ส่ายไปเป็นลักษณะ หรือมีความไม่ฟุ้งซ่านเป็นลักษณะ, มีการรวบรวมสหชาตธรรมเป็นกิจ เหมือนน้ำรวบรวมจุรณสำหรับสรงสนาน, มีความสงบเป็นอาการปรากฏ, มีสุขเป็นเหตุใกล้โดยพิเศษ, พึงเห็นว่า เป็นความตั้งอยู่แห่งจิต เหมือนความตั้งอยู่แห่งเปลวประทีปในที่ไม่มีลม.

464. Saddahanti etāya, sayaṃ vā saddahati, saddahanamattameva vā esāti saddhā. Sā saddahanalakkhaṇā, okappanalakkhaṇā vā, pasādanarasā udakappasādakamaṇi viya, pakkhandanarasā vā oghuttaraṇo viya. Akālussiyapaccupaṭṭhānā, adhimuttipaccupaṭṭhānā vā, saddheyyavatthupadaṭṭhānā, saddhammassavanādisotāpattiyaṅga(dī. ni. 3.311; saṃ. ni. 5.1001) padaṭṭhānā vā, hatthavittabījāni viya daṭṭhabbā.

464. สัมปยุตธรรมทั้งหลายย่อมเชื่อด้วยสภาวะนั้น หรือว่า สภาวะนั้นเองย่อมเชื่อ หรือว่าเป็นเพียงการเชื่อเท่านั้น เพราะเหตุนั้น สภาวะนั้นชื่อว่า สัทธา. สัทธานั้น มีการเชื่อเป็นลักษณะ หรือมีการน้อมใจเชื่อเป็นลักษณะ, มีการยัง (สัมปยุตธรรม) ให้ผ่องใสเป็นกิจ เหมือนแก้วมณีที่ทำน้ำให้ใส หรือมีการแล่นไปเป็นกิจ เหมือนคนข้ามโอฆะ. มีความไม่ขุ่นมัวเป็นอาการปรากฏ หรือมีการน้อมใจเชื่อเป็นอาการปรากฏ, มีสัทเธยยวัตถุเป็นเหตุใกล้ หรือมีโสตาปัตติยังคะมีการฟังพระสัทธรรมเป็นต้นเป็นเหตุใกล้. พึงเห็นเหมือนมือ ทรัพย์ และพืช.

465. Saranti tāya, sayaṃ vā sarati saraṇamattameva vā esāti sati. Sā apilāpanalakkhaṇā, asammosarasā, ārakkhapaccupaṭṭhānā, visayābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā vā, thirasaññāpadaṭṭhānā, kāyādisatipaṭṭhānapadaṭṭhānā vā. Ārammaṇe daḷhapatiṭṭhitattā pana esikā viya, cakkhudvārādirakkhaṇato dovāriko viya ca daṭṭhabbā.

465. สัมปยุตธรรมทั้งหลายย่อมระลึกด้วยสภาวะนั้น หรือว่า สภาวะนั้นเองย่อมระลึก หรือว่าเป็นเพียงการระลึกเท่านั้น เพราะเหตุนั้น สภาวะนั้นชื่อว่า สติ. สตินั้น มีความไม่เลื่อนลอยเป็นลักษณะ, มีความไม่หลงลืมเป็นกิจ, มีการรักษาเป็นอาการปรากฏ หรือมีความเป็นสภาวะที่มุ่งหน้าต่ออารมณ์เป็นอาการปรากฏ, มีสัญญาที่มั่นคงเป็นเหตุใกล้ หรือมีกายานุปัสสนาสติปัฏฐานเป็นต้นเป็นเหตุใกล้. ก็เพราะตั้งมั่นในอารมณ์ พึงเห็นเหมือนเสาหลัก และเพราะรักษาจักขุทวารเป็นต้น พึงเห็นเหมือนนายประตู.

466. Kāyaduccaritādīhi hiriyatīti hirī. Lajjāyetaṃ adhivacanaṃ. Tehiyeva ottappatīti ottappaṃ. Pāpato ubbegassetaṃ adhivacanaṃ. Tattha pāpato jigucchanalakkhaṇā hirī. Uttāsanalakkhaṇaṃ ottappaṃ. Lajjākārena pāpānaṃ akaraṇarasā hirī. Uttāsākārena ottappaṃ. Vuttappakāreneva ca pāpato saṅkocanapaccupaṭṭhānā etā, attagāravaparagāravapadaṭṭhānā. Attānaṃ garuṃ katvā hiriyā pāpaṃ jahāti kulavadhū viya. Paraṃ garuṃ katvā ottappena pāpaṃ jahāti vesiyā viya. Ime ca pana dve dhammā lokapālakāti (a. ni. 2.9) daṭṭhabbā.

466. สภาวะที่ย่อมละอายต่อกายทุจริตเป็นต้น ชื่อว่า หิริ. คำว่า หิริ นี้ เป็นชื่อของความละอาย. สภาวะที่ย่อมเกรงกลัวต่อกายทุจริตเป็นต้นนั้นเทียว ชื่อว่า โอตตัปปะ. คำว่า โอตตัปปะ นี้ เป็นชื่อของความสะดุ้งกลัวต่อบาป. บรรดาธรรม ๒ อย่างนั้น หิริ มีความรังเกียจต่อบาปเป็นลักษณะ, โอตตัปปะ มีความสะดุ้งกลัวเป็นลักษณะ. หิริ มีการไม่ทำบาปโดยอาการละอายเป็นกิจ, โอตตัปปะ (มีการไม่ทำบาป) โดยอาการสะดุ้งกลัว (เป็นกิจ). ธรรม ๒ อย่างนี้ มีการหดตัวจากบาปโดยประการที่กล่าวแล้วนั่นเทียวเป็นอาการปรากฏ, มีความเคารพตนและความเคารพผู้อื่นเป็นเหตุใกล้. บุคคลทำตนให้เป็นที่เคารพแล้ว ย่อมละบาปได้ด้วยหิริ เหมือนกุลสตรี. ทำผู้อื่นให้เป็นที่เคารพแล้ว ย่อมละบาปได้ด้วยโอตตัปปะ เหมือนหญิงแพศยา. ก็ ธรรม ๒ อย่างนี้ พึงเห็นว่าเป็นโลกปาลธรรม.

467. Na lubbhanti tena, sayaṃ vā na lubbhati, alubbhanamattameva vā tanti alobho. Adosāmohesupi eseva nayo. Tesu alobho ārammaṇe cittassa agedhalakkhaṇo, alaggabhāvalakkhaṇo vā kamaladale jalabindu viya. Apariggaharaso muttabhikkhu viya, anallīnabhāvapaccupaṭṭhāno asucimhi patitapuriso viya.

467. สัมปยุตธรรมทั้งหลายย่อมไม่โลภด้วยสภาวะนั้น หรือว่า สภาวะนั้นเองย่อมไม่โลภ หรือว่าเป็นเพียงความไม่โลภเท่านั้น เพราะเหตุนั้น สภาวะนั้นชื่อว่า อโลภะ. แม้ในอโทสะและอโมหะ ก็นัยนี้แหละ. บรรดาธรรม ๓ อย่างนั้น อโลภะ มีความไม่โลภในอารมณ์แห่งจิตเป็นลักษณะ หรือมีความเป็นสภาวะที่ไม่ติดข้องเป็นลักษณะ เหมือนหยาดน้ำบนใบบัว, มีการไม่ยึดถือเป็นกิจ เหมือนภิกษุผู้หลุดพ้นแล้ว, มีความเป็นสภาวะที่ไม่หมกมุ่นเป็นอาการปรากฏ เหมือนบุรุษตกลงไปในของไม่สะอาด.

468. Adoso acaṇḍikkalakkhaṇo, avirodhalakkhaṇo vā anukūlamitto viya, āghātavinayaraso, pariḷāhavinayaraso vā candanaṃ viya, sommabhāvapaccupaṭṭhāno puṇṇacando viya.

468. อโทสะ มีความไม่ดุร้ายเป็นลักษณะ หรือมีความไม่เป็นปฏิปักษ์เป็นลักษณะ เปรียบเหมือนมิตรผู้เกื้อกูล มีการขจัดความอาฆาตเป็นกิจ หรือมีการขจัดความเร่าร้อนเป็นกิจ เปรียบเหมือนไม้จันทน์ มีความเป็นสภาพเยือกเย็นเป็นอาการปรากฏ เปรียบเหมือนพระจันทร์วันเพ็ญ

469. Amoho yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇo, akkhalitapaṭivedhalakkhaṇo vā kusalissāsakhittausupaṭivedho viya, visayobhāsanaraso padīpo viya. Asammohapaccupaṭṭhāno araññagatasudesako viya. Tayopi cete sabbakusalānaṃ mūlabhūtāti daṭṭhabbā.

469. อโมหะ มีการแทงตลอดตามสภาวะเป็นลักษณะ หรือมีการแทงตลอดโดยไม่ผิดพลาดเป็นลักษณะ เปรียบเหมือนการแทงตลอดของลูกศรที่นายขมังธนูผู้ฉลาดยิงไป มีการทำอารมณ์ให้สว่างไสวเป็นกิจ เปรียบเหมือนประทีป มีความไม่หลงเป็นอาการปรากฏ เปรียบเหมือนผู้นำทางที่ดีในป่า อนึ่ง ธรรมทั้ง ๓ ประการเหล่านี้ พึงเห็นว่าเป็นรากเหง้าของกุศลทั้งปวง

470. Kāyassa passambhanaṃ kāyapassaddhi. Cittassa passambhanaṃ cittapassaddhi. Kāyoti cettha vedanādayo tayo khandhā. Ubhopi panetā ekato katvā kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā kāyacittapassaddhiyo, kāyacittadarathanimaddanarasā, kāyacittānaṃ aparipphandanasītibhāvapaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ avūpasamakarauddhaccādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā.

470. ความสงบแห่งกาย ชื่อว่า กายปัสสัทธิ ความสงบแห่งจิต ชื่อว่า จิตตปัสสัทธิ ในคำว่ากายนี้ ได้แก่ ขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น อนึ่ง ปัสสัทธิทั้งสองแม้นี้ เมื่อรวมกันแล้ว มีการสงบระงับความเดือดร้อนของกายและจิตเป็นลักษณะ มีการข่มความเดือดร้อนของกายและจิตเป็นกิจ มีความไม่สั่นไหวและความเยือกเย็นของกายและจิตเป็นอาการปรากฏ มีกายและจิตเป็นปทัฏฐาน พึงเห็นว่าเป็นปฏิปักษ์ต่อกิเลสมีอุทธัจจะ เป็นต้น อันกระทำให้กายและจิตไม่สงบ

Kāyassa lahubhāvo kāyalahutā. Cittassa lahubhāvo cittalahutā. Tā kāyacittagarubhāvavūpasamalakkhaṇā, kāyacittagarubhāvanimaddanarasā, kāyacittānaṃ adandhatāpaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ garubhāvakarathinamiddhādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā.

ความเบาแห่งกาย ชื่อว่า กายลหุตา ความเบาแห่งจิต ชื่อว่า จิตตลหุตา ลหุตาทั้งสองนั้น มีการสงบระงับความหนักของกายและจิตเป็นลักษณะ มีการข่มความหนักของกายและจิตเป็นกิจ มีความไม่เชื่องช้าของกายและจิตเป็นอาการปรากฏ มีกายและจิตเป็นปทัฏฐาน พึงเห็นว่าเป็นปฏิปักษ์ต่อกิเลสมีถีนมิทธะ เป็นต้น อันกระทำให้กายและจิตหนัก

Kāyassa mudubhāvo kāyamudutā. Cittassa mudubhāvo cittamudutā. Tā kāyacittatthambhavūpasamalakkhaṇā, kāyacittathaddhabhāvanimaddanarasā, appaṭighātapaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ thaddhabhāvakaradiṭṭhimānādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā.

ความอ่อนแห่งกาย ชื่อว่า กายมุทุตา ความอ่อนแห่งจิต ชื่อว่า จิตตมุทุตา มุทุตาทั้งสองนั้น มีการสงบระงับความแข็งกระด้างของกายและจิตเป็นลักษณะ มีการข่มความแข็งกระด้างของกายและจิตเป็นกิจ มีความไม่ขัดข้องเป็นอาการปรากฏ มีกายและจิตเป็นปทัฏฐาน พึงเห็นว่าเป็นปฏิปักษ์ต่อกิเลสมีทิฏฐิและมานะ เป็นต้น อันกระทำให้กายและจิตแข็งกระด้าง

Kāyassa kammaññabhāvo kāyakammaññatā. Cittassa kammaññabhāvo cittakammaññatā. Tā kāyacittākammaññabhāvavūpasamalakkhaṇā, kāyacittākammaññabhāvanimaddanarasā, kāyacittānaṃ ārammaṇakaraṇasampattipaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ akammaññabhāvakarāvasesanīvaraṇādipaṭipakkhabhūtā, pasādanīyavatthūsu pasādāvahā, hitakiriyāsu viniyogakkhamabhāvāvahā suvaṇṇavisuddhi viyāti daṭṭhabbā.

ความควรแก่งานแห่งกาย ชื่อว่า กายกัมมัญญตา ความควรแก่งานแห่งจิต ชื่อว่า จิตตกัมมัญญตา กัมมัญญตาทั้งสองนั้น มีการสงบระงับความไม่ควรแก่งานของกายและจิตเป็นลักษณะ มีการข่มความไม่ควรแก่งานของกายและจิตเป็นกิจ มีความถึงพร้อมแห่งการกระทำอารมณ์ของกายและจิตเป็นอาการปรากฏ มีกายและจิตเป็นปทัฏฐาน พึงเห็นว่าเป็นปฏิปักษ์ต่อนิวรณ์ที่เหลือ เป็นต้น อันกระทำให้กายและจิตไม่ควรแก่งาน, นำมาซึ่งความเลื่อมใสในวัตถุอันน่าเลื่อมใส, นำมาซึ่งความทนทานต่อการประกอบในกิจที่เป็นประโยชน์ เปรียบเหมือนทองคำบริสุทธิ์

Kāyassa pāguññabhāvo kāyapāguññatā. Cittassa pāguññabhāvo cittapāguññatā. Tā kāyacittānaṃ agelaññabhāvalakkhaṇā, kāyacittagelaññanimaddanarasā, nirādīnavapaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ gelaññakaraasaddhiyādipaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā.

ความคล่องแคล่วแห่งกาย ชื่อว่า กายปาคุญญตา ความคล่องแคล่วแห่งจิต ชื่อว่า จิตตปาคุญญตา ปาคุญญตาทั้งสองนั้น มีความไม่มีโรคของกายและจิตเป็นลักษณะ มีการข่มความเจ็บไข้ของกายและจิตเป็นกิจ มีความไม่มีโทษเป็นอาการปรากฏ มีกายและจิตเป็นปทัฏฐาน พึงเห็นว่าเป็นปฏิปักษ์ต่ออธรรมมีอัสสัทธิยะ เป็นต้น อันกระทำให้กายและจิตเจ็บไข้

Kāyassa ujukabhāvo kāyujukatā. Cittassa ujukabhāvo cittujukatā. Tā kāyacittaajjavalakkhaṇā, kāyacittakuṭilabhāvanimaddanarasā, ajimhatāpaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ kuṭilabhāvakaramāyāsāṭheyyādipaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā.

ความตรงแห่งกาย ชื่อว่า กายุชุกตา ความตรงแห่งจิต ชื่อว่า จิตตุชุกตา อุชุกตาทั้งสองนั้น มีความซื่อตรงของกายและจิตเป็นลักษณะ มีการข่มความคดของกายและจิตเป็นกิจ มีความไม่คดเป็นอาการปรากฏ มีกายและจิตเป็นปทัฏฐาน พึงเห็นว่าเป็นปฏิปักษ์ต่อมายาและสาเถยยะ เป็นต้น อันกระทำให้กายและจิตคด

471. Chandoti kattukāmatāyetaṃ adhivacanaṃ. Tasmā so kattukāmatālakkhaṇo chando, ārammaṇapariyesanaraso, ārammaṇena atthikatāpaccupaṭṭhāno, tadevassa padaṭṭhānaṃ. Ārammaṇaggahaṇe ayaṃ cetaso hatthappasāraṇaṃ viya daṭṭhabbo.

471. คำว่า ฉันทะ นี้ เป็นชื่อของความพอใจที่จะทำ เพราะฉะนั้น ฉันทะนั้น มีความพอใจที่จะทำเป็นลักษณะ มีการแสวงหาอารมณ์เป็นกิจ มีความต้องการด้วยอารมณ์เป็นอาการปรากฏ อารมณ์นั้นนั่นแหละเป็นปทัฏฐานของฉันทะนั้น พึงเห็นฉันทะนี้ว่า เปรียบเหมือนการเหยียดมือของจิตในการรับอารมณ์

472. Adhimuccanaṃ adhimokkho. So sanniṭṭhānalakkhaṇo, asaṃsappanaraso, nicchayapaccupaṭṭhāno, sanniṭṭheyyadhammapadaṭṭhāno, ārammaṇe niccalabhāvena indakhīlo viya daṭṭhabbo.

472. การตัดสินใจ ชื่อว่า อธิโมกข์ อธิโมกข์นั้น มีการปักใจในอารมณ์เป็นลักษณะ มีการไม่เลื่อนไหลเป็นกิจ มีการวินิจฉัยเป็นอาการปรากฏ มีธรรมที่พึงตัดสินเป็นปทัฏฐาน พึงเห็นว่า เปรียบเหมือนเสาเขื่อน เพราะมีความไม่หวั่นไหวในอารมณ์

473. Kiriyā kāro. Manamhi kāro manasikāro. Purimamanato visadisamanaṃ karotītipi manasikāro. Svāyaṃ ārammaṇapaṭipādako, vīthipaṭipādako, javanapaṭipādakoti tippakāro.

473. การกระทำ ชื่อว่า การะ การกระทำในใจ ชื่อว่า มนสิการ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า มนสิการ เพราะกระทำจิตที่ไม่เหมือนกับจิตดวงก่อน มนสิการนั้น มี ๓ ประเภท คือ อารัมมณปฏิปาทกะ วีถิปฏิปาทกะ และชวนปฏิปาทกะ

Tattha ārammaṇapaṭipādako manamhi kāroti manasikāro. So sāraṇalakkhaṇo, sampayuttānaṃ ārammaṇe saṃyojanaraso, ārammaṇābhimukhabhāvapaccupaṭṭhāno, ārammaṇapadaṭṭhāno. Saṅkhārakkhandhapariyāpanno, ārammaṇapaṭipādakattena sampayuttānaṃ sārathi viya daṭṭhabbo. Vīthipaṭipādakoti pana pañcadvārāvajjanassetaṃ adhivacanaṃ. Javanapaṭipādakoti manodvārāvajjanassetaṃ adhivacanaṃ. Na te idha adhippetā.

ในบรรดามนสิการเหล่านั้น อารัมมณปฏิปาทกะ ชื่อว่า มนสิการ เพราะเป็นการกระทำในใจ มนสิการนั้น มีการต่ายไปเป็นลักษณะ มีการประกอบสัมปยุตตธรรมในอารมณ์เป็นกิจ มีความเป็นสภาพที่มุ่งหน้าต่ออารมณ์เป็นอาการปรากฏ มีอารมณ์เป็นปทัฏฐาน นับเนื่องในสังขารขันธ์ พึงเห็นว่า เปรียบเหมือนสารถีของสัมปยุตตธรรม เพราะเป็นตัวนำไปสู่อารมณ์ อนึ่ง คำว่า วีถิปฏิปาทกะ นี้ เป็นชื่อของปัญจทวาราวัชชนะ คำว่า ชวนปฏิปาทกะ เป็นชื่อของมโนทวาราวัชชนะ มนสิการทั้งสองนั้น ไม่ประสงค์ในที่นี้

474. Tesu dhammesu majjhattatā tatramajjhattatā. Sā cittacetasikānaṃ samavāhitalakkhaṇā, ūnādhikatānivāraṇarasā, pakkhapātupacchedanarasā vā, majjhattabhāvapaccupaṭṭhānā, cittacetasikānaṃ ajjhupekkhanabhāvena samappavattānaṃ ājānīyānaṃ ajjhupekkhakasārathi viya daṭṭhabbā.

474. ความเป็นกลางในธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า ตัตรมัชฌัตตตา ตัตรมัชฌัตตตานั้น มีการทรงไว้ซึ่งจิตและเจตสิกให้สม่ำเสมอเป็นลักษณะ มีการห้ามความยิ่งและหย่อนเป็นกิจ หรือมีการตัดความลำเอียงเป็นกิจ มีความเป็นกลางเป็นอาการปรากฏ พึงเห็นว่า เปรียบเหมือนสารถีผู้วางเฉยต่อม้าอาชาไนยที่วิ่งไปสม่ำเสมอ เพราะมีความวางเฉยต่อจิตและเจตสิก

Karuṇāmuditā ca brahmavihāraniddese (visuddhi. 1.262) vuttanayeneva veditabbā. Kevalañhi tā appanāppattā rūpāvacarā, imā kāmāvacarāti ayameva viseso.

อนึ่ง กรุณาและมุทิตา พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในพรหมวิหารนิเทศนั่นเทียว จริงอยู่ เพียงแต่ว่า กรุณาและมุทิตาเหล่านั้น ถึงอัปปนา เป็นรูปาวจร ส่วนกรุณาและมุทิตาเหล่านี้ เป็นกามาวจร นี้แหละเป็นข้อแตกต่าง

Keci pana mettupekkhāyopi aniyatesu icchanti, taṃ na gahetabbaṃ. Atthato hi adosoyeva mettā, tatramajjhattupekkhāyeva upekkhāti.

ก็ อาจารย์บางพวก ย่อมต้องการแม้เมตตาและอุเบกขาในอนิยตเจตสิก คำของอาจารย์เหล่านั้น ไม่พึงถือเอา เพราะโดยอรรถแล้ว อโทสะนั่นแหละคือเมตตา ตัตรมัชฌัตตตานั่นแหละคืออุเบกขา

475. Kāyaduccaritato virati kāyaduccaritavirati. Esa nayo sesāsupi. Lakkhaṇādito panetā tissopi kāyaduccaritādivatthūnaṃ avītikkamalakkhaṇā, amaddanalakkhaṇāti vuttaṃ hoti. Kāyaduccaritādivatthuto saṅkocanarasā, akiriyapaccupaṭṭhānā, saddhāhirottappaappicchatādiguṇapadaṭṭhānā, pāpakiriyato cittassa vimukhabhāvabhūtāti daṭṭhabbā.

475. การงดเว้นจากกายทุจริต ชื่อว่า กายทุจริตวิรัติ นัยนี้ แม้ในวิรัติที่เหลือก็เช่นกัน อนึ่ง โดยลักษณะเป็นต้น วิรัติทั้ง ๓ แม้เหล่านี้ มีความไม่ก้าวล่วงวัตถุแห่งกายทุจริตเป็นต้นเป็นลักษณะ ท่านกล่าวว่า มีความไม่เหยียบย่ำเป็นลักษณะ มีการหดตัวจากวัตถุแห่งกายทุจริตเป็นต้นเป็นกิจ มีความไม่กระทำเป็นอาการปรากฏ มีคุณมีศรัทธา หิริ โอตตัปปะ และความมักน้อยเป็นต้นเป็นปทัฏฐาน พึงเห็นว่าเป็นสภาพที่ผินหน้าหนีของจิตจากการทำบาป

476. Iti imeva chattiṃsa saṅkhārā paṭhamena kāmāvacarakusalaviññāṇena sampayogaṃ gacchantīti veditabbā. Yathā ca paṭhamena, evaṃ dutiyenāpi. Sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso.

476. พึงทราบว่า สังขาร ๓๖ เหล่านี้เท่านั้น ย่อมถึงความสัมปยุตด้วยกามาวจรกุศลวิญญาณดวงที่ ๑ ด้วยประการฉะนี้. สังขารเหล่านั้นสัมปยุตด้วยวิญญาณดวงที่ ๑ ฉันใด ย่อมสัมปยุตด้วยวิญญาณดวงที่ ๒ แม้ฉันนั้น. ในวิญญาณดวงที่ ๒ นี้ มีความต่างกันเพียงความเป็นสสังขาริกเท่านั้น.

Tatiyena pana ṭhapetvā amohaṃ avasesā veditabbā. Tathā catutthena. Sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso.

ส่วนในวิญญาณดวงที่ ๓ พึงทราบสังขารที่เหลือ เว้นอโมหะ. ในวิญญาณดวงที่ ๔ ก็เช่นกัน. ในวิญญาณดวงที่ ๔ นี้ มีความต่างกันเพียงความเป็นสสังขาริกเท่านั้น.

Paṭhame vuttesu pana ṭhapetvā pītiṃ avasesā pañcamena sampayogaṃ gacchanti. Yathā ca pañcamena, evaṃ chaṭṭhenāpi. Sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso. Sattamena ca pana ṭhapetvā amohaṃ avasesā veditabbā. Tathā aṭṭhamena. Sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso.

ส่วนในบรรดาสังขารที่กล่าวไว้ในวิญญาณดวงที่ ๑ สังขารที่เหลือ เว้นปีติ ย่อมสัมปยุตด้วยวิญญาณดวงที่ ๕. สังขารเหล่านั้นสัมปยุตด้วยวิญญาณดวงที่ ๕ ฉันใด ย่อมสัมปยุตด้วยวิญญาณดวงที่ ๖ แม้ฉันนั้น. ในวิญญาณดวงที่ ๖ นี้ มีความต่างกันเพียงความเป็นสสังขาริกเท่านั้น. และส่วนในวิญญาณดวงที่ ๗ พึงทราบสังขารที่เหลือ เว้นอโมหะ. ในวิญญาณดวงที่ ๘ ก็เช่นกัน. ในวิญญาณดวงที่ ๘ นี้ มีความต่างกันเพียงความเป็นสสังขาริกเท่านั้น.

Paṭhame vuttesu ṭhapetvā viratittayaṃ sesā rūpāvacarakusalesu paṭhamena sampayogaṃ gacchanti. Dutiyena tato vitakkavajjā. Tatiyena tato vicāravajjā. Catutthena tato pītivajjā. Pañcamena tato aniyatesu karuṇāmuditāvajjā. Teyeva catūsu āruppakusalesu. Arūpāvacarabhāvoyeva hi ettha viseso.

ในบรรดาสังขารที่กล่าวไว้ในวิญญาณดวงที่ ๑ สังขารที่เหลือ เว้นวิรตี ๓ ย่อมสัมปยุตด้วยปฐมฌานในรูปาวจรกุศล. ในทุติยฌาน สังขารที่เหลือจากนั้น เว้นวิตก. ในตติยฌาน สังขารที่เหลือจากนั้น เว้นวิจาร. ในจตุตถฌาน สังขารที่เหลือจากนั้น เว้นปีติ. ในปัญจมฌาน สังขารที่เหลือจากนั้น เว้นกรุณาและมุทิตาในบรรดาอนิยตเจตสิก. สังขารเหล่านั้นนั่นแหละ (สัมปยุต) ในอรูปกุศล ๔. จริงอยู่ ในอรูปกุศล ๔ นี้ มีความต่างกันเพียงความเป็นอรูปาวจรเท่านั้น.

Lokuttaresu paṭhamajjhānike tāva maggaviññāṇe paṭhamarūpāvacaraviññāṇe vuttanayena, dutiyajjhānikādibhede dutiyarūpāvacaraviññāṇādīsu vuttanayeneva veditabbā. Karuṇāmuditānaṃ pana abhāvo, niyataviratitā, lokuttaratā cāti ayamettha viseso. Evaṃ tāva kusalāyeva saṅkhārā veditabbā.

ในบรรดาโลกุตตรกุศล ก่อนอื่น ในมัคควิญญาณที่เป็นปฐมฌาน พึงทราบ (สังขารที่สัมปยุต) โดยนัยที่กล่าวไว้ในปฐมรูปาวจรวิญญาณ, ในมัคควิญญาณที่มีประเภทเป็นทุติยฌานเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในทุติยรูปาวจรวิญญาณเป็นต้นนั่นเทียว. แต่ความไม่มีแห่งกรุณาและมุทิตา, ความเป็นนิยตวิรตี, และความเป็นโลกุตตระ นี้เป็นความแตกต่างในที่นี้. พึงทราบสังขารที่เป็นกุศลอย่างเดียวก่อน ด้วยประการฉะนี้.

477. Akusalesu lobhamūle paṭhamākusalasampayuttā tāva niyatā sarūpena āgatā terasa, yevāpanakā cattāroti sattarasa. Tattha phasso, cetanā, vitakko, vicāro, pīti, vīriyaṃ, jīvitaṃ, samādhi, ahirikaṃ, anottappaṃ, lobho, moho, micchādiṭṭhīti ime sarūpena āgatā terasa (dha. sa. 365; dha. sa. aṭṭha. 365). Chando, adhimokkho, uddhaccaṃ, manasikāroti ime yevāpanakā cattāro (dha. sa. aṭṭha. 365).

477. ในบรรดาอกุศล ในโลภมูลจิต ก่อนอื่น สังขารที่สัมปยุตด้วยอกุศลวิญญาณดวงที่ ๑ ที่เป็นนิยตเจตสิก มี ๑๗ คือ ที่มาโดยสรูป ๑๓, ที่เป็นเยวาปนกะ ๔. ในเจตสิกเหล่านั้น เหล่านี้คือ ผัสสะ, เจตนา, วิตก, วิจาร, ปีติ, วิริยะ, ชีวิตะ, สมาธิ, อหิริกะ, อโนตตัปปะ, โลภะ, โมหะ, มิจฉาทิฏฐิ เป็นเจตสิกที่มาโดยสรูป ๑๓. เหล่านี้คือ ฉันทะ, อธิโมกข์, อุทธัจจะ, มนสิการ เป็นเยวาปนกเจตสิก ๔.

478. Tattha na hiriyatīti ahiriko. Ahirikassa bhāvo ahirikaṃ. Na otappatīti anottappaṃ. Tesu ahirikaṃ kāyaduccaritādīhi ajigucchanalakkhaṇaṃ, alajjālakkhaṇaṃ vā. Anottappaṃ teheva asārajjalakkhaṇaṃ, anuttāsalakkhaṇaṃ vā. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana hirottappānaṃ vuttapaṭipakkhavasena veditabbo.

478. ในเจตสิกเหล่านั้น บุคคลไม่ละอาย ฉะนั้นชื่อว่า อหิริโก. ความเป็นแห่งอหิริกบุคคลนั้น ชื่อว่า อหิริกะ. ธรรมชาติไม่เกรงกลัว ชื่อว่า อโนตตัปปะ. ในสองอย่างนั้น อหิริกะ มีการไม่รังเกียจกายทุจริตเป็นต้นเป็นลักษณะ หรือมีการไม่ละอายเป็นลักษณะ. อโนตตัปปะ มีการไม่หวาดหวั่นเพราะกายทุจริตเป็นต้นนั้นแหละเป็นลักษณะ หรือมีการไม่สะดุ้งกลัวเป็นลักษณะ. นี้เป็นสังเขปในที่นี้. ส่วนความพิสดาร พึงทราบโดยความเป็นข้าศึกกับสิ่งที่กล่าวไว้ในหิริและโอตตัปปะ.

479. Lubbhanti tena, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. Muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, muyhanamattameva vā tanti moho. Tesu lobho ārammaṇaggahaṇalakkhaṇo makkaṭālepo viya, abhisaṅgaraso tattakapāle khittamaṃsapesi viya. Apariccāgapaccupaṭṭhāno telañjanarāgo viya. Saṃyojaniyadhammesu assādadassanapadaṭṭhāno. Taṇhānadībhāvena vaḍḍhamāno sīghasotā nadī iva mahāsamuddaṃ apāyameva gahetvā gacchatīti daṭṭhabbo.

479. สัตว์ทั้งหลายย่อมติดใจด้วยธรรมชาตินั้น หรือว่า ธรรมชาตินั้นเองย่อมติดใจ หรือว่าเป็นเพียงการติดใจ ฉะนั้นจึงชื่อว่า โลภะ. สัตว์ทั้งหลายย่อมหลงด้วยธรรมชาตินั้น หรือว่า ธรรมชาตินั้นเองย่อมหลง หรือว่าเป็นเพียงการหลง ฉะนั้นจึงชื่อว่า โมหะ. ในสองอย่างนั้น โลภะ มีการยึดหน่วงอารมณ์เป็นลักษณะ เหมือนยางเหนียว, มีการติดข้องเป็นกิจ เหมือนชิ้นเนื้อที่ใส่ในกระทะร้อน. มีการไม่สละเป็นอาการปรากฏ เหมือนคราบน้ำมัน. มีการเห็นความน่ายินดีในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์เป็นเหตุใกล้. พึงเห็นว่า โลภะเมื่อเจริญขึ้นโดยความเป็นแม่น้ำคือตัณหา ย่อมพาไปสู่อบายเท่านั้น เหมือนแม่น้ำมีกระแสเชี่ยวพัดพาไปสู่มหาสมุทร.

480. Moho cittassa andhabhāvalakkhaṇo, aññāṇalakkhaṇo vā, asampaṭivedharaso, ārammaṇasabhāvacchādanaraso vā, asammāpaṭipattipaccupaṭṭhāno, andhakārapaccupaṭṭhāno vā, ayonisomanasikārapadaṭṭhāno, sabbākusalānaṃ mūlanti daṭṭhabbo.

480. โมหะ มีความเป็นสภาพมืดบอดแห่งจิตเป็นลักษณะ หรือมีอัญญาณเป็นลักษณะ, มีการไม่แทงตลอดเป็นกิจ หรือมีการปกปิดสภาวะของอารมณ์เป็นกิจ, มีการปฏิบัติผิดเป็นอาการปรากฏ หรือมีความมืดมนเป็นอาการปรากฏ, มีอโยนิโสมนสิการเป็นเหตุใกล้, พึงเห็นว่าเป็นรากเหง้าของอกุศลทั้งปวง.

481. Micchā passanti tāya, sayaṃ vā micchā passati, micchādassanamattaṃ vā esāti micchādiṭṭhi. Sā ayoniso abhinivesalakkhaṇā, parāmāsarasā, micchābhinivesapaccupaṭṭhānā, ariyānaṃ adassanakāmatādipadaṭṭhānā, paramaṃ vajjanti daṭṭhabbā.

481. สัตว์ทั้งหลายย่อมเห็นผิดด้วยธรรมชาตินั้น หรือว่า ธรรมชาตินั้นเองย่อมเห็นผิด หรือว่าเป็นเพียงการเห็นผิด ฉะนั้นจึงชื่อว่า มิจฉาทิฏฐิ. มิจฉาทิฏฐินั้น มีการน้อมใจเชื่อโดยไม่แยบคายเป็นลักษณะ, มีการยึดถือเป็นกิจ, มีการน้อมใจเชื่อผิดเป็นอาการปรากฏ, มีความไม่ปรารถนาจะเห็นพระอริยเจ้าเป็นต้นเป็นเหตุใกล้, พึงเห็นว่าเป็นโทษอย่างยิ่ง.

482. Uddhatabhāvo uddhaccaṃ. Taṃ avūpasamalakkhaṇaṃ vātābhighātacalajalaṃ viya, anavaṭṭhānarasaṃ vātābhighātacaladhajapaṭākā viya, bhantattapaccupaṭṭhānaṃ pāsāṇābhighātasamuddhatabhasmaṃ viya, cetaso avūpasame ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ, cittavikkhepoti daṭṭhabbaṃ. Sesā kusale vuttanayeneva veditabbā. Akusalabhāvoyeva hi akusalabhāvena ca lāmakattaṃ etesaṃ tehi viseso.

482. ความเป็นสภาพฟุ้งซ่าน ชื่อว่า อุทธัจจะ. อุทธัจจะนั้น มีความไม่สงบเป็นลักษณะ เหมือนน้ำที่ไหวเพราะถูกลมพัด, มีความไม่ตั้งมั่นเป็นกิจ เหมือนธงชัยและธงแผ่นผ้าที่ไหวเพราะถูกลมพัด, มีความเป็นสภาพหมุนไปเป็นอาการปรากฏ เหมือนเถ้าที่ฟุ้งขึ้นเพราะถูกก้อนหินกระทบ, มีอโยนิโสมนสิการในความไม่สงบแห่งจิตเป็นเหตุใกล้, พึงเห็นว่าเป็นความฟุ้งซ่านแห่งจิต. สังขารที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในกุศลนั่นเทียว. จริงอยู่ ความเป็นอกุศลนั่นแหละ และความเป็นสภาพเลวทรามเพราะความเป็นอกุศล เป็นความแตกต่างของสังขารเหล่านี้จากสังขารเหล่านั้น.

483. Iti ime sattarasa saṅkhārā paṭhamena akusalaviññāṇena sampayogaṃ gacchantīti veditabbā. Yathā ca paṭhamena, evaṃ dutiyenāpi. Sasaṅkhāratā panettha thinamiddhassa ca aniyatatā viseso.

483. พึงทราบว่า สังขาร ๑๗ เหล่านี้ ย่อมถึงความสัมปยุตด้วยอกุศลวิญญาณดวงที่ ๑ ด้วยประการฉะนี้. สังขารเหล่านั้นสัมปยุตด้วยวิญญาณดวงที่ ๑ ฉันใด ย่อมสัมปยุตด้วยวิญญาณดวงที่ ๒ แม้ฉันนั้น. ความเป็นสสังขาริก และความเป็นอนิยตเจตสิกของถีนมิทธะในวิญญาณดวงที่ ๒ นี้ เป็นความแตกต่าง.

Tattha thinanatā thinaṃ. Middhanatā middhaṃ. Anussāhasaṃhananatā asattivighāto cāti attho. Thinañca middhañca thinamiddhaṃ. Tattha thinaṃ anussāhalakkhaṇaṃ, vīriyavinodanarasaṃ, saṃsīdanapaccupaṭṭhānaṃ. Middhaṃ akammaññatālakkhaṇaṃ, onahanarasaṃ, līnatāpaccupaṭṭhānaṃ, pacalāyikāniddāpaccupaṭṭhānaṃ vā. Ubhayampi arativijambhikādīsu ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ.

ในถีนมิทธะนั้น ความหดหู่ ชื่อว่า ถีนะ. ความไม่สมประกอบ ชื่อว่า มิทธะ. ความหมายคือ ความไม่ขะมักเขม้นและความท้อถอยเพราะความไม่มีกำลัง. ถีนะด้วย มิทธะด้วย ชื่อว่า ถีนมิทธะ. ในสองอย่างนั้น ถีนะ มีความไม่ขะมักเขม้นเป็นลักษณะ, มีการกำจัดวิริยะเป็นกิจ, มีความท้อถอยเป็นอาการปรากฏ. มิทธะ มีความไม่ควรแก่การงานเป็นลักษณะ, มีการปิดบังเป็นกิจ, มีความเชื่องซึมเป็นอาการปรากฏ หรือมีการโงกง่วงเป็นอาการปรากฏ. ทั้งสองอย่างมีอโยนิโสมนสิการในความไม่ยินดีและความบิดขี้เกียจเป็นต้นเป็นเหตุใกล้.

Tatiyena paṭhame vuttesu ṭhapetvā micchādiṭṭhiṃ avasesā veditabbā. Māno panettha aniyato hoti. Ayaṃ viseso, so uṇṇatilakkhaṇo, sampaggaharaso, ketukamyatāpaccupaṭṭhāno, diṭṭhivippayuttalobhapadaṭṭhāno, ummādo viya daṭṭhabbo.

ในวิญญาณดวงที่ ๓ พึงทราบสังขารที่เหลือในบรรดาสังขารที่กล่าวไว้ในวิญญาณดวงที่ ๑ เว้นมิจฉาทิฏฐิ. ในวิญญาณดวงที่ ๓ นี้ มานะเป็นอนิยตเจตสิก. นี้เป็นความแตกต่าง. มานะนั้น มีความทะนงตนเป็นลักษณะ, มีการยกย่องตนเป็นกิจ, มีความปรารถนาจะเป็นดุจธงชัยเป็นอาการปรากฏ, มีโลภะที่วิปปยุตจากทิฏฐิเป็นเหตุใกล้, พึงเห็นว่าเป็นเหมือนคนบ้า.

Catutthena dutiye vuttesu ṭhapetvā micchādiṭṭhiṃ avasesā veditabbā. Etthāpi ca māno aniyatesu hotiyeva. Paṭhame vuttesu pana ṭhapetvā pītiṃ avasesā pañcamena sampayogaṃ gacchanti. Yathā ca pañcamena, evaṃ chaṭṭhenāpi. Sasaṅkhāratā panettha thinamiddhassa ca aniyatabhāvo viseso. Sattamena pañcame vuttesu ṭhapetvā diṭṭhiṃ avasesā veditabbā. Māno panettha aniyato hoti. Aṭṭhamena chaṭṭhe vuttesu ṭhapetvā diṭṭhiṃ avasesā veditabbā. Etthāpi ca māno aniyatesu hotiyevāti.

พึงทราบสังขารที่เหลือ (จากสังขารที่กล่าวไว้ในอกุศลจิตดวงที่ ๒) เว้นมิจฉาทิฏฐิ ประกอบกับอกุศลจิตดวงที่ ๔ และถึงในอกุศลจิตดวงที่ ๔ นี้ มานะก็เป็นอนิยตธรรมอย่างแน่นอน. ส่วนในบรรดาสังขารที่กล่าวไว้ในอกุศลจิตดวงที่ ๑ สังขารที่เหลือเว้นปีติ ย่อมประกอบกับอกุศลจิตดวงที่ ๕. ประกอบกับอกุศลจิตดวงที่ ๕ ฉันใด ก็ประกอบกับอกุศลจิตดวงที่ ๖ ฉันนั้น. ความเป็นสสังขาริกและความเป็นอนิยตธรรมของถีนมิทธะ เป็นข้อแตกต่างในอกุศลจิตดวงที่ ๖ นี้. พึงทราบสังขารที่เหลือ (จากสังขารที่กล่าวไว้ในอกุศลจิตดวงที่ ๕) เว้นทิฏฐิ ประกอบกับอกุศลจิตดวงที่ ๗. มานะในอกุศลจิตดวงที่ ๗ นี้ เป็นอนิยตธรรม. พึงทราบสังขารที่เหลือ (จากสังขารที่กล่าวไว้ในอกุศลจิตดวงที่ ๖) เว้นทิฏฐิ ประกอบกับอกุศลจิตดวงที่ ๘. ถึงในอกุศลจิตดวงที่ ๘ นี้ มานะก็เป็นอนิยตธรรมอย่างแน่นอน.

484. Dosamūlesu pana dvīsu paṭhamasampayuttā tāva niyatā sarūpena āgatā ekādasa, yevāpanakā cattāro, aniyatā tayoti aṭṭhārasa. Tattha phasso, cetanā, vitakko, vicāro, vīriyaṃ, jīvitaṃ, samādhi, ahirikaṃ, anoppattaṃ, doso, mohoti ime sarūpena āgatā ekādasa (dha. sa. 413; dha. sa. aṭṭha. 413). Chando, adhimokkho, uddhaccaṃ, manasikāroti ime yevāpanakā cattāro (dha. sa. aṭṭha. 413). Issā, macchariyaṃ, kukkuccanti ime aniyatā tayo (dha. sa. aṭṭha. 413).

484. อนึ่ง ในโทสมูลจิต ๒ ดวง ก่อนอื่น สังขารที่ประกอบกับจิตดวงที่ ๑ มี ๑๘ คือ นิยตสังขารที่มาโดยสรูป ๑๑, เยวาปนกสังขาร ๔, อนิยตสังขาร ๓. ในสังขารเหล่านั้น สังขาร ๑๑ เหล่านี้ คือ ผัสสะ เจตนา วิตก วิจาร วิริยะ ชีวิตะ สมาธิ อหิริกะ อโนตตัปปะ โทสะ โมหะ เป็นสังขารที่มาโดยสรูป. สังขาร ๔ เหล่านี้ คือ ฉันทะ อธิโมกข์ อุทธัจจะ มนสิการ เป็นเยวาปนกสังขาร. สังขาร ๓ เหล่านี้ คือ อิสสา มัจฉริยะ กุกกุจจะ เป็นอนิยตสังขาร.

485. Tattha dussanti tena, sayaṃ vā dussati, dussanamattameva vā tanti doso. So caṇḍikkalakkhaṇo pahaṭāsīviso viya, visappanaraso visanipāto viya, attano nissayadahanaraso vā dāvaggi viya. Dūsanapaccupaṭṭhāno laddhokāso viya sapatto, āghātavatthupadaṭṭhāno, visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viya daṭṭhabbo.

485. ในสังขารเหล่านั้น สภาวะที่สัตว์ทั้งหลายประทุษร้ายกันด้วยสภาวะนั้น หรือว่า สภาวะนั้นเองย่อมประทุษร้าย หรือว่าเป็นเพียงการประทุษร้ายเท่านั้น เหตุนั้น สภาวะนั้นชื่อว่า โทสะ. โทสะนั้น มีความดุร้ายเป็นลักษณะ เหมือนอสรพิษที่ถูกตี, มีการแผ่ซ่านไปเป็นกิจ เหมือนพิษซึมไป หรือมีการเผาที่อาศัยของตนเป็นกิจ เหมือนไฟป่า, มีการประทุษร้ายเป็นอาการปรากฏ เหมือนศัตรูผู้ได้โอกาส, มีอาฆาตวัตถุเป็นเหตุใกล้, พึงเห็นเหมือนมูตรเน่าที่เจือด้วยยาพิษ.

486. Issāyanā issā. Sā parasampattīnaṃ usūyanalakkhaṇā. Tattheva anabhiratirasā, tato vimukhabhāvapaccupaṭṭhānā, parasampattipadaṭṭhānā, saṃyojananti daṭṭhabbā.

486. ความริษยา ชื่อว่า อิสสา. อิสสานั้น มีการริษยาสมบัติของผู้อื่นเป็นลักษณะ, มีความไม่ยินดีในสมบัตินั้นนั่นแหละเป็นกิจ, มีความเป็นผู้ผินหน้าจากสมบัตินั้นเป็นอาการปรากฏ, มีสมบัติของผู้อื่นเป็นเหตุใกล้, พึงเห็นว่าเป็นสังโยชน์.

487. Maccharabhāvo macchariyaṃ. Taṃ laddhānaṃ vā labhitabbānaṃ vā attano sampattīnaṃ nigūhanalakkhaṇaṃ, tāsaṃyeva parehi sādhāraṇabhāvaakkhamanarasaṃ, saṅkocanapaccupaṭṭhānaṃ, kaṭukañcukatāpaccupaṭṭhānaṃ vā, attasampattipadaṭṭhānaṃ, cetaso virūpabhāvoti daṭṭhabbaṃ.

487. ความเป็นคนตระหนี่ ชื่อว่า มัจฉริยะ. มัจฉริยะนั้น มีการปกปิดสมบัติของตนที่ได้แล้วหรือพึงได้เป็นลักษณะ, มีการไม่ทนต่อความเป็นสาธารณะของสมบัตินั้นนั่นแหละกับคนอื่นเป็นกิจ, มีความหดหู่เป็นอาการปรากฏ หรือมีความเป็นสภาพที่เผ็ดร้อนเป็นอาการปรากฏ, มีสมบัติของตนเป็นเหตุใกล้, พึงเห็นว่าเป็นความวิปริตแห่งจิต.

488. Kucchitaṃ kataṃ kukataṃ. Tassa bhāvo kukkuccaṃ. Taṃ pacchānutāpalakkhaṇaṃ, katākatānusocanarasaṃ, vippaṭisārapaccupaṭṭhānaṃ, katākatapadaṭṭhānaṃ, dāsabyamiva daṭṭhabbaṃ. Sesā vuttappakārāyevāti.

488. กรรมที่น่ารังเกียจ ชื่อว่า กุกตะ. ความเป็นแห่งกุกตะนั้น ชื่อว่า กุกกุจจะ. กุกกุจจะนั้น มีความเดือดร้อนในภายหลังเป็นลักษณะ, มีการเศร้าโศกถึงสิ่งที่ทำแล้วและยังมิได้ทำเป็นกิจ, มีความเดือดร้อนใจเป็นอาการปรากฏ, มีสิ่งที่ทำแล้วและยังมิได้ทำเป็นเหตุใกล้, พึงเห็นเหมือนความเป็นทาส. ส่วนสังขารที่เหลือมีประการตามที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

Iti ime aṭṭhārasa saṅkhārā paṭhamena dosamūlena sampayogaṃ gacchantīti veditabbā. Yathā ca paṭhamena, evaṃ dutiyenāpi. Sasaṅkhāratā pana aniyatesu ca thinamiddhasambhavova viseso.

พึงทราบว่า สังขาร ๑๘ เหล่านี้ ย่อมประกอบกับโทสมูลจิตดวงที่ ๑ ด้วยประการฉะนี้. ประกอบกับจิตดวงที่ ๑ ฉันใด ก็ประกอบกับจิตดวงที่ ๒ ฉันนั้น. แต่ความเป็นสสังขาริกและความเกิดขึ้นได้แห่งถีนมิทธะในบรรดาอนิยตธรรม เป็นข้อแตกต่าง.

489. Mohamūlesu dvīsu vicikicchāsampayuttena tāva phasso, cetanā, vitakko, vicāro, vīriyaṃ, jīvitaṃ, cittaṭṭhiti, ahirikaṃ, anottappaṃ, moho, vicikicchāti sarūpena āgatā ekādasa (dha. sa. 422; dha. sa. aṭṭha. 422), uddhaccaṃ, manasikāroti yevāpanakā dve cāti terasa.

489. ในโมหมูลจิต ๒ ดวง ก่อนอื่น สังขาร ๑๓ คือ สังขารที่มาโดยสรูป ๑๑ ได้แก่ ผัสสะ เจตนา วิตก วิจาร วิริยะ ชีวิตะ จิตตัฏฐิติ อหิริกะ อโนตตัปปะ โมหะ วิจิกิจฉา และเยวาปนกสังขาร ๒ คือ อุทธัจจะ มนสิการ ย่อมประกอบกับวิจิกิจฉาสัมปยุตตจิต.

490. Tattha cittaṭṭhitīti pavattiṭṭhitimatto dubbalo samādhi. Vigatā cikicchāti vicikicchā. Sā saṃsayalakkhaṇā, kampanarasā, anicchayapaccupaṭṭhānā, anekaṃsagāhapaccupaṭṭhānā vā, vicikicchāyaṃ ayonisomanasikārapadaṭṭhānā, paṭipattiantarāyakarāti daṭṭhabbā. Sesā vuttappakārāyeva.

490. ในสังขารเหล่านั้น คำว่า จิตตัฏฐิติ ได้แก่ สมาธิที่อ่อนกำลัง เป็นเพียงการตั้งอยู่ชั่วขณะ. การเยียวยาไปปราศแล้ว เหตุนั้น ชื่อว่า วิจิกิจฉา. วิจิกิจฉานั้น มีความสงสัยเป็นลักษณะ, มีความหวั่นไหวเป็นกิจ, มีความไม่ตัดสินใจเป็นอาการปรากฏ หรือมีการยึดถือโดยมีส่วนต่างๆ เป็นอาการปรากฏ, มีอโยนิโสมนสิการเป็นเหตุใกล้, พึงเห็นว่าเป็นธรรมที่ทำอันตรายแก่ปฏิปทา. ส่วนสังขารที่เหลือมีประการตามที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

Uddhaccasampayuttena vicikicchāsampayutte vuttesu ṭhapetvā vicikicchaṃ sesā dvādasa. Vicikicchāya abhāvena panettha adhimokkho uppajjati. Tena saddhiṃ teraseva, adhimokkhasabbhāvato ca balavataro samādhi hoti. Yañcettha uddhaccaṃ, taṃ sarūpeneva āgataṃ. Adhimokkhamanasikārā yevāpanakavasenāti evaṃ akusalasaṅkhārā veditabbā.

สังขาร ๑๒ ที่เหลือ (ในบรรดาสังขารที่กล่าวไว้ในวิจิกิจฉาสัมปยุตตจิต) เว้นวิจิกิจฉา (ย่อมประกอบกับอุทธัจจสัมปยุตตจิต). เพราะในจิตนี้ไม่มีวิจิกิจฉา อธิโมกข์จึงเกิดขึ้น. รวมกับอธิโมกข์นั้น ก็เป็น ๑๓ นั่นเทียว, และเพราะมีอธิโมกข์ สมาธิจึงมีกำลังกว่า. และอุทธัจจะใดในจิตนี้ อุทธัจจะนั้นมาโดยสรูปนั่นเทียว. ส่วนอธิโมกข์และมนสิการมาในฐานะเป็นเยวาปนกธรรม. พึงทราบอกุศลสังขารทั้งหลายด้วยประการฉะนี้.

491. Abyākatesu vipākābyākatā tāva ahetukasahetukabhedato duvidhā. Tesu ahetukavipākaviññāṇasampayuttā ahetukā. Tattha kusalākusalavipākacakkhuviññāṇasampayuttā tāva phasso, cetanā, jīvitaṃ, cittaṭṭhitīti sarūpena āgatā cattāro (dha. sa. 431; dha. sa. aṭṭha. 431), yevāpanako manasikāroyevāti pañca. Sotaghānajivhākāyaviññāṇasampayuttāpi eteyeva. Ubhayavipākamanodhātuyā ete ceva vitakkavicārādhimokkhā cāti aṭṭha, tathā tividhāyapi ahetukamanoviññāṇadhātuyā. Yā panettha somanassasahagatā, tāya saddhiṃ pīti adhikā hotīti veditabbā.

491. ในอัพยากตสังขารทั้งหลาย ก่อนอื่น วิปากาัพยากตสังขารมี ๒ ประเภท คือ อเหตุกะและสเหตุกะ. ในสังขารเหล่านั้น สังขารที่ประกอบกับอเหตุกวิปากวิญญาณ ชื่อว่า อเหตุกะ. ในอเหตุกสังขารเหล่านั้น ก่อนอื่น สังขาร ๕ คือ สังขารที่มาโดยสรูป ๔ ได้แก่ ผัสสะ เจตนา ชีวิตะ จิตตัฏฐิติ และเยวาปนกสังขารคือมนสิการเท่านั้น (ย่อมประกอบกับกุศลวิบากและอกุศลวิบากจักขุวิญญาณ). สังขารที่ประกอบกับโสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ และกายวิญญาณ ก็คือสังขาร ๕ เหล่านี้เหมือนกัน. สังขาร ๘ คือ สังขาร ๕ เหล่านี้ และวิตก วิจาร อธิโมกข์ (ย่อมประกอบกับอุภยวินิพากมโนธาตุ). สังขารที่ประกอบกับอเหตุกมโนวิญญาณธาตุ ๓ ประเภท ก็เช่นเดียวกัน. พึงทราบว่า ในมโนวิญญาณธาตุนั้น ดวงใดเป็นโสมนัสสสหคต ปีติย่อมเพิ่มขึ้นมาประกอบกับจิตดวงนั้น.

Sahetukavipākaviññāṇasampayuttā pana sahetukā. Tesu aṭṭhakāmāvacaravipākasampayuttā tāva aṭṭhahi kāmāvacarakusalehi sampayuttasaṅkhārasadisāyeva. Yā pana tā aniyatesu karuṇāmuditā, tā sattārammaṇattā vipākesu na santi. Ekantaparittārammaṇā hi kāmāvacaravipākā. Na kevalañca karuṇāmuditā, viratiyopi vipākesu na santi. ‘‘Pañca sikkhāpadā kusalāyevā’’ti hi vuttaṃ.

อนึ่ง สังขารที่ประกอบกับสเหตุกวิปากวิญญาณ ชื่อว่า สเหตุกะ. ในสังขารเหล่านั้น ก่อนอื่น สังขารที่ประกอบกับกามาวจรวิบาก ๘ ดวง ก็เหมือนกับสังขารที่ประกอบกับกามาวจรกุศล ๘ ดวงนั่นเทียว. ส่วนกรุณาและมุทิตาที่เป็นอนิยตธรรมนั้น ไม่มีในวิบากจิต เพราะมีสัตวบัญญัติเป็นอารมณ์. จริงอยู่ กามาวจรวิบากมีปริตตธรรมเป็นอารมณ์อย่างเดียว. มิใช่เพียงกรุณาและมุทิตาเท่านั้น แม้วิรตีก็ไม่มีในวิบากจิต. เพราะมีพระดำรัสว่า 'สิกขาบท ๕ เป็นกุศลอย่างเดียว'.

Rūpāvacarārūpāvacaralokuttaravipākaviññāṇasampayuttā pana tesaṃ kusalaviññāṇasampayuttasaṅkhārehi sadisā eva.

อนึ่ง สังขารที่ประกอบกับรูปาวจร อรูปาวจร และโลกุตตรวิปากวิญญาณ ก็เหมือนกับสังขารที่ประกอบกับกุศลวิญญาณของวิบากเหล่านั้นนั่นเทียว.

492. Kiriyābyākatāpi ahetukasahetukabhedato duvidhā. Tesu ahetukakiriyaviññāṇasampayuttā ahetukā. Te ca kusalavipākamanodhātuahetukamanoviññāṇadhātudvayayuttehi samānā. Manoviññāṇadhātudvaye pana vīriyaṃ adhikaṃ. Vīriyasabbhāvato balappatto samādhi hoti. Ayamettha viseso.

492. แม้กิริยาอัพยากตสังขาร ก็มี ๒ อย่าง โดยความต่างกันแห่งอเหตุกะและสเหตุกะ. ในสังขาร ๒ อย่างนั้น สังขารที่สัมปยุตด้วยอเหตุกกิริยวิญญาณ ชื่อว่าอเหตุกะ. และสังขารเหล่านั้น ก็เสมอกับสังขารที่สัมปยุตด้วยกุศลวิบากมโนธาตุและอเหตุกมโนวิญญาณธาตุ ๒ ดวง. ส่วนในมโนวิญญาณธาตุ ๒ ดวง วิริยะมีมากกว่า. เพราะมีความมีอยู่แห่งวิริยะ สมาธิที่ถึงกำลังจึงมี. นี้เป็นความพิเศษในอเหตุกกิริยาสังขารนี้.

Sahetukakiriyaviññāṇasampayuttā pana sahetukā. Tesu aṭṭhakāmāvacarakiriyaviññāṇasampayuttā tāva ṭhapetvā viratiyo aṭṭhahi kāmāvacarakusalehi sampayuttasaṅkhārasadisā. Rūpāvacarārūpāvacarakiriyasampayuttā pana sabbākārenapi tesaṃ kusalaviññāṇasampayuttasadisāyevāti evaṃ abyākatāpi saṅkhārā veditabbāti.

ส่วนสังขารที่สัมปยุตด้วยสเหตุกกิริยวิญญาณ ชื่อว่าสเหตุกะ. ในสเหตุกสังขารเหล่านั้น ก่อนอื่น สังขารที่สัมปยุตด้วยกามาวจรกิริยวิญญาณ ๘ ดวง ยกเว้นวิรตีเจตสิกแล้ว เสมอกับสังขารที่สัมปยุตด้วยกามาวจรกุศล ๘ ดวง. ส่วนสังขารที่สัมปยุตด้วยรูปาวจรและอรูปาวจรกิริยา เสมอกับสังขารที่สัมปยุตด้วยกุศลวิญญาณของตนๆ โดยอาการทั้งปวงนั่นเทียว. พึงทราบแม้สังขารที่เป็นอัพยากตะอย่างนี้.

Idaṃ saṅkhārakkhandhe vitthārakathāmukhaṃ.

นี้เป็นอารัมภบทแห่งการกล่าวโดยพิสดารในสังขารขันธ์.

Idaṃ tāva abhidhamme padabhājanīyanayena khandhesu vitthārakathāmukhaṃ.

ก่อนอื่น นี้เป็นอารัมภบทแห่งการกล่าวโดยพิสดารในขันธ์ทั้งหลาย โดยนัยแห่งปทภาชนีย์ในพระอภิธรรม.

Atītādivibhāgakathā

กถาว่าด้วยการจำแนกอดีตเป็นต้น

493. Bhagavatā pana –

493. ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้า (ตรัสว่า) –

‘‘Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, tadekajjhaṃ abhisaṃyūhitvā abhisaṅkhipitvā ayaṃ vuccati rūpakkhandho. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… abhisaṅkhipitvā ayaṃ vuccati viññāṇakkhandho’’ti (vibha. 2,26) –

“รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต ที่อยู่ไกลหรือใกล้, รวบรวม ประมวลรูปนั้นทั้งหมดเข้าเป็นกองเดียวกันแล้ว นี้เรียกว่า รูปขันธ์. เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... ประมวลแล้ว นี้เรียกว่า วิญญาณขันธ์” ดังนี้ –

Evaṃ khandhā vitthāritā.

ขันธ์ทั้งหลาย อันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงโดยพิสดารแล้วอย่างนี้.

Tattha yaṃkiñcīti anavasesapariyādānaṃ. Rūpanti atippasaṅganiyamanaṃ. Evaṃ padadvayenāpi rūpassa anavasesapariggaho kato hoti. Athassa atītādinā vibhāgaṃ ārabhati. Tañhi kiñci atītaṃ, kiñci anāgatādibhedanti. Esa nayo vedanādīsu.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ยงฺกิญฺจิ เป็นการรวบรวมโดยไม่เหลือ. บทว่า รูปํ เป็นการกำหนดห้ามความหมายที่เกินเลยไป. แม้ด้วยบททั้งสองอย่างนี้ การกำหนดถือเอาซึ่งรูปโดยไม่เหลือจึงเป็นอันทรงกระทำแล้ว. ลำดับนั้น ทรงเริ่มจำแนกรูปนั้นด้วยบทมีอาทิว่า อดีต. จริงอยู่ รูปนั้นบางอย่างเป็นอดีต บางอย่างมีประเภทเป็นอนาคตเป็นต้น. นัยนี้พึงทราบในเวทนาเป็นต้น.

494. Tattha rūpaṃ tāva addhāsantatisamayakhaṇavasena catudhā atītaṃ nāma hoti. Tathā anāgatapaccuppannaṃ.

494. ในขันธ์เหล่านั้น ก่อนอื่น รูปชื่อว่าเป็นอดีตโดย ๔ ประการ คือโดยอำนาจแห่งอัทธา สันตติ สมัย และขณะ. อนาคตและปัจจุบันก็ฉันนั้น.

Tattha addhāvasena tāva ekassa ekasmiṃ bhave paṭisandhito pubbe atītaṃ, cutito uddhaṃ anāgataṃ, ubhinnamantare paccuppannaṃ.

ใน ๔ อย่างนั้น ก่อนอื่น โดยอำนาจแห่งอัทธา (รูป) ของบุคคลหนึ่งในภพหนึ่ง ก่อนแต่ปฏิสนธิ ชื่อว่าเป็นอดีต, เบื้องหน้าแต่จุติ ชื่อว่าเป็นอนาคต, ในระหว่างแห่งทั้งสอง ชื่อว่าเป็นปัจจุบัน.

Santativasena sabhāgaekautusamuṭṭhānaṃ ekāhārasamuṭṭhānañca pubbāpariyavasena vattamānampi paccuppannaṃ, tato pubbe visabhāgautuāhārasamuṭṭhānaṃ atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Cittajaṃ ekavīthiekajavanaekasamāpattisamuṭṭhānaṃ paccuppannaṃ, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Kammasamuṭṭhānassa pāṭiyekkaṃ santativasena atītādibhedo natthi, tesaññeva pana utuāhāracittasamuṭṭhānānaṃ upatthambhakavasena tassa atītādibhāvo veditabbo.

โดยอำนาจแห่งสันตติ รูปมีอุตุอย่างเดียวกันเป็นสมุฏฐาน และรูปมีอาหารอย่างเดียวกันเป็นสมุฏฐาน แม้เป็นไปอยู่โดยความเป็นก่อนและหลัง ก็ชื่อว่าเป็นปัจจุบัน, รูปมีอุตุและอาหารต่างกันเป็นสมุฏฐาน ก่อนแต่นั้น ชื่อว่าเป็นอดีต, ภายหลัง ชื่อว่าเป็นอนาคต. รูปเกิดแต่จิต มีวิถีเดียว ชวนะเดียว สมาบัติเดียวเป็นสมุฏฐาน ชื่อว่าเป็นปัจจุบัน, ก่อนแต่นั้น ชื่อว่าเป็นอดีต, ภายหลัง ชื่อว่าเป็นอนาคต. สำหรับรูปมีกรรมเป็นสมุฏฐาน ไม่มีการจำแนกอดีตเป็นต้นโดยสันตติโดยเฉพาะ, แต่พึงทราบความเป็นอดีตเป็นต้นของกรรมสมุฏฐานนั้น โดยอำนาจการอุปถัมภ์ของอุตุสมุฏฐาน อาหารสมุฏฐาน และจิตตสมุฏฐานเหล่านั้นนั่นเทียว.

Samayavasena ekamuhuttapubbaṇhasāyanharattindivādīsu samayesu santānavasena pavattamānaṃ taṃ taṃ samayaṃ paccuppannaṃ nāma, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ.

โดยอำนาจแห่งสมัย รูปที่เป็นไปอยู่โดยสันดานในสมัยทั้งหลาย มีหนึ่งมุหุต ยามเช้า ยามเย็น กลางคืนและกลางวันเป็นต้น ในสมัยนั้นๆ ชื่อว่าเป็นปัจจุบัน, ก่อนแต่นั้น ชื่อว่าเป็นอดีต, ภายหลัง ชื่อว่าเป็นอนาคต.

Khaṇavasena uppādādikhaṇattayapariyāpannaṃ paccuppannaṃ, tato pubbe anāgataṃ, pacchā atītaṃ. Apica atikkantahetupaccayakiccaṃ atītaṃ, niṭṭhitahetukiccaṃ aniṭṭhitapaccayakiccaṃ paccuppannaṃ, ubhayakiccaṃ asampattaṃ anāgataṃ. Sakiccakkhaṇe vā paccuppannaṃ, tato pubbe anāgataṃ, pacchā atītaṃ. Ettha ca khaṇādikathāva nippariyāyā. Sesā sapariyāyā.

โดยอำนาจแห่งขณะ รูปอันนับเนื่องในขณะ ๓ มีอุปปาทะเป็นต้น ชื่อว่าเป็นปัจจุบัน, ก่อนแต่นั้น ชื่อว่าเป็นอนาคต, ภายหลัง ชื่อว่าเป็นอดีต. อีกอย่างหนึ่ง รูปมีกิจแห่งเหตุและปัจจัยอันล่วงไปแล้ว ชื่อว่าเป็นอดีต, รูปมีกิจแห่งเหตุสำเร็จแล้ว แต่กิจแห่งปัจจัยยังไม่สำเร็จ ชื่อว่าเป็นปัจจุบัน, รูปยังไม่ถึงกิจทั้งสอง ชื่อว่าเป็นอนาคต. หรือว่า รูปเป็นปัจจุบันในขณะแห่งกิจของตน, ก่อนแต่นั้น ชื่อว่าเป็นอนาคต, ภายหลัง ชื่อว่าเป็นอดีต. และในเรื่องนี้ กถาว่าด้วยขณะเป็นต้นเท่านั้นเป็นนิปปริยาย, ที่เหลือเป็นสปริยาย.

495. Ajjhattabahiddhābhedo vuttanayo eva. Apica idha niyakajjhattampi ajjhattaṃ parapuggalikampi ca bahiddhāti veditabbaṃ. Oḷārikasukhumabhedo vuttanayova.

495. การจำแนกเป็นอัชฌัตตะและพหิทธา มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. อีกอย่างหนึ่ง ในที่นี้ พึงทราบว่า แม้ที่เป็นนิยกอัชฌัตตะ ก็เป็นอัชฌัตตะ และแม้ที่เป็นของบุคคลอื่น ก็เป็นพหิทธา. การจำแนกเป็นโอฬาริกะและสุขุมะ ก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

496. Hīnapaṇītabhedo duvidho pariyāyato nippariyāyato ca. Tattha akaniṭṭhānaṃ rūpato sudassīnaṃ rūpaṃ hīnaṃ. Tadeva sudassānaṃ rūpato paṇītaṃ. Evaṃ yāva narakasattānaṃ rūpaṃ, tāva pariyāyato hīnapaṇītatā veditabbā. Nippariyāyato pana yattha akusalavipākaṃ uppajjati, taṃ hīnaṃ. Yattha kusalavipākaṃ, taṃ paṇītaṃ.

496. การจำแนกเป็นหีนะและปณีตะมี ๒ อย่าง คือโดยปริยายและโดยนิปปริยาย. ใน ๒ อย่างนั้น เมื่อเทียบกับรูปของอกนิฏฐพรหม รูปของสุทัสสีพรหมเลวกว่า. รูปนั้นนั่นเทียว เมื่อเทียบกับรูปของสุทัสสาพรหม ก็ประณีตกว่า. พึงทราบความเป็นหีนะและปณีตะโดยปริยายอย่างนี้ จนกระทั่งถึงรูปของสัตว์นรก. ส่วนโดยนิปปริยาย ในรูปใด อกุศลวิบากเกิดขึ้น รูปนั้นเลว. ในรูปใด กุศลวิบากเกิดขึ้น รูปนั้นประณีต.

Dūre santiketi idampi vuttanayameva. Apica okāsatopettha upādāyupādāya dūrasantikatā veditabbā.

แม้การจำแนกนี้ว่า ไกล ใกล้ ก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. อีกอย่างหนึ่ง ในเรื่องนี้ พึงทราบความเป็นของไกลและของใกล้โดยอาศัยๆ กันทางโอกาส.

497. Tadekajjhaṃ abhisaṃyūhitvā abhisaṅkhipitvāti taṃ atītādīhi padehi visuṃ visuṃ niddiṭṭhaṃ rūpaṃ sabbaṃ ruppanalakkhaṇasaṅkhāte ekavidhabhāve paññāya rāsiṃ katvā rūpakkhandhoti vuccatīti ayamettha attho. Etena sabbampi rūpaṃ ruppanalakkhaṇe rāsibhāvūpagamanena rūpakkhandhoti dassitaṃ hoti. Na hi rūpato añño rūpakkhandho nāma atthi.

497. บทว่า ตเทกชฺฌํ อภิสํยูหิตฺวา อภิสงฺขิปิตฺวา มีเนื้อความในบทนี้ว่า รูปทั้งหมดนั้นที่ทรงแสดงไว้ต่างหากๆ ด้วยบทมีอาทิว่า อดีต ทรงกระทำให้เป็นกองด้วยปัญญาในความเป็นอย่างเดียวกัน อันได้แก่รุปปนลักษณะ แล้วเรียกว่า รูปขันธ์. ด้วยบทนี้ เป็นอันทรงแสดงแล้วว่า แม้รูปทั้งหมดก็ชื่อว่าเป็นรูปขันธ์ โดยการถึงความเป็นกองในรุปปนลักษณะ. จริงอยู่ รูปขันธ์ชื่ออื่นจากรูปไม่มี.

498. Yathā ca rūpaṃ, evaṃ vedanādayopi vedayitalakkhaṇādīsu rāsibhāvūpagamanena. Na hi vedanādīhi aññe vedanākkhandhādayo nāma atthi.

498. รูปฉันใด แม้เวทนาเป็นต้นก็ฉันนั้น (ชื่อว่าเป็นเวทนาขันธ์เป็นต้น) โดยการถึงความเป็นกองในเวทยิตลักษณะเป็นต้น. จริงอยู่ เวทนาขันธ์เป็นต้นชื่ออื่นจากเวทนาเป็นต้นไม่มี.

Atītādivibhāge panettha santativasena khaṇādivasena ca vedanāya atītānāgatapaccuppannabhāvo veditabbo. Tattha santativasena ekavīthiekajavanaekasamāpattipariyāpannā ekavīthivisayasamāyogappavattā ca paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Khaṇādivasena khaṇattayapariyāpannā pubbantāparantamajjhattagatā sakiccañca kurumānā vedanā paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Ajjhattabahiddhābhedo niyakajjhattavasena veditabbo.

ในการจำแนกอดีตเป็นต้นในเวทนาขันธ์นี้ พึงทราบความเป็นอดีต อนาคต และปัจจุบันของเวทนา โดยอำนาจแห่งสันตติและโดยอำนาจแห่งขณะเป็นต้น. ใน ๒ อย่างนั้น โดยอำนาจแห่งสันตติ เวทนาอันนับเนื่องในวิถีเดียว ชวนะเดียว สมาบัติเดียว และเวทนาที่เป็นไปโดยการประกอบกับอารมณ์ในวิถีเดียว ชื่อว่าเป็นปัจจุบัน, ก่อนแต่นั้น ชื่อว่าเป็นอดีต, ภายหลัง ชื่อว่าเป็นอนาคต. โดยอำนาจแห่งขณะเป็นต้น เวทนาอันนับเนื่องในขณะ ๓ ถึงแล้วซึ่งท่ามกลางแห่งส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลาย และกำลังทำกิจของตน ชื่อว่าเป็นปัจจุบัน, ก่อนแต่นั้น ชื่อว่าเป็นอดีต, ภายหลัง ชื่อว่าเป็นอนาคต. พึงทราบการจำแนกเป็นอัชฌัตตะและพหิทธาโดยความเป็นนิยกอัชฌัตตะ.

499. Oḷārikasukhumabhedo ‘‘akusalā vedanā oḷārikā, kusalābyākatā vedanā sukhumā’’tiādinā (vibha. 11) nayena vibhaṅge vuttena jātisabhāvapuggalalokiyalokuttaravasena veditabbo. Jātivasena tāva akusalā vedanā sāvajjakiriyahetuto, kilesasantāpabhāvato ca avūpasantavuttīti kusalavedanāya oḷārikā, sabyāpārato, saussāhato, savipākato, kilesasantāpabhāvato, sāvajjato ca vipākābyākatāya oḷārikā, savipākato, kilesasantāpabhāvato, sabyābajjhato, sāvajjato ca kiriyābyākatāya oḷārikā. Kusalābyākatā pana vuttavipariyāyato akusalāya sukhumā. Dvepi kusalākusalavedanā sabyāpārato, saussāhato, savipākato ca yathāyogaṃ duvidhāyapi abyākatāya oḷārikā, vuttavipariyāyena duvidhāpi abyākatā tāhi sukhumā. Evaṃ tāva jātivasena oḷārikasukhumatā veditabbā.

499. ความแตกต่างแห่งเวทนาที่หยาบและละเอียด พึงทราบโดยชาติ โดยสภาวะ โดยบุคคล โดยเป็นโลกิยะและโลกุตตระ ตามนัยที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในพระวิภังค์ว่า 'อกุศลเวทนาเป็นของหยาบ กุศลเวทนาและอัพยากตเวทนาเป็นของละเอียด' เป็นต้น. ก่อนอื่น โดยชาติ อกุศลเวทนาเป็นเหตุแห่งการกระทำกรรมที่มีโทษ และมีความเร่าร้อนเพราะกิเลส จึงมีการเกิดขึ้นอย่างไม่สงบระงับ เพราะฉะนั้น จึงหยาบกว่ากุศลเวทนา. หยาบกว่าวิปากอัพยากตเวทนา เพราะมีความขวนขวาย เพราะมีความพยายาม เพราะให้ผลวิบาก เพราะมีความเร่าร้อนเพราะกิเลส และเพราะมีโทษ. หยาบกว่ากิริยาอัพยากตเวทนา เพราะให้ผลวิบาก เพราะมีความเร่าร้อนเพราะกิเลส เพราะมีความเบียดเบียน และเพราะมีโทษ. ส่วนกุศลเวทนาและอัพยากตเวทนา โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว จึงละเอียดกว่าอกุศลเวทนา. แม้กุศลเวทนาและอกุศลเวทนาทั้งสอง ก็หยาบกว่าอัพยากตเวทนาแม้ทั้งสองประเภท ตามสมควร เพราะมีความขวนขวาย เพราะมีความพยายาม และเพราะให้ผลวิบาก. โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว อัพยากตเวทนาแม้ทั้งสองประเภท ก็ละเอียดกว่ากุศลเวทนาและอกุศลเวทนาทั้งสองนั้น. พึงทราบความเป็นเวทนาที่หยาบและละเอียดโดยชาติ ดังพรรณนามาฉะนี้ก่อน.

500. Sabhāvavasena pana dukkhā vedanā nirassādato, savipphārato, khobhakaraṇato, ubbejanīyato, abhibhavanato ca itarāhi dvīhi oḷārikā, itarā pana dve sātato, santato, paṇītato, manāpato, majjhattato ca yathāyogaṃ dukkhāya sukhumā. Ubho pana sukhadukkhā savipphārato, khobhakaraṇato, pākaṭato ca adukkhamasukhāya oḷārikā, sā vuttavipariyāyena tadubhayato sukhumā. Evaṃ sabhāvavasena oḷārikasukhumatā veditabbā.

500. ส่วนโดยสภาวะ ทุกขเวทนาหยาบกว่าเวทนาอีก ๒ อย่าง เพราะไม่มีรสอร่อย เพราะมีความสั่นไหว เพราะกระทำความกระสับกระส่าย เพราะเป็นสิ่งที่น่าตกใจ และเพราะครอบงำได้. ส่วนเวทนาอีก ๒ อย่าง ละเอียดกว่าทุกขเวทนาตามสมควร เพราะเป็นสิ่งที่น่าเพลิดเพลิน เพราะสงบ เพราะประณีต เพราะน่าพอใจ และเพราะเป็นกลาง. ส่วนสุขเวทนาและทุกขเวทนาทั้งสอง หยาบกว่าอทุกขมสุขเวทนา เพราะมีความสั่นไหว เพราะกระทำความกระสับกระส่าย และเพราะปรากฏชัด. อทุกขมสุขเวทนานั้น โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ละเอียดกว่าสุขเวทนาและทุกขเวทนาทั้งสองนั้น. พึงทราบความเป็นเวทนาที่หยาบและละเอียดโดยสภาวะ ดังพรรณนามาฉะนี้.

501. Puggalavasena pana asamāpannassa vedanā nānārammaṇe vikkhittabhāvato samāpannassa vedanāya oḷārikā, vipariyāyena itarā sukhumā. Evaṃ puggalavasena oḷārikasukhumatā veditabbā.

501. ส่วนโดยบุคคล เวทนาของผู้ไม่เข้าสมาบัติ หยาบกว่าเวทนาของผู้เข้าสมาบัติ เพราะมีภาวะฟุ้งซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ. โดยนัยตรงกันข้าม เวทนาของผู้เข้าสมาบัติเป็นของละเอียด. พึงทราบความเป็นเวทนาที่หยาบและละเอียดโดยบุคคล ดังพรรณนามาฉะนี้.

Lokiyalokuttaravasena pana sāsavā vedanā lokiyā, sā āsavuppattihetuto, oghaniyato, yoganiyato, ganthaniyato, nīvaraṇiyato, upādāniyato, saṃkilesikato, puthujjanasādhāraṇato ca anāsavāya oḷārikā. Sā vipariyāyena sāsavāya sukhumā. Evaṃ lokiyalokuttaravasena oḷārikasukhumatā veditabbā.

ส่วนโดยเป็นโลกิยะและโลกุตตระ สาสวเวทนา (เวทนาที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ) เป็นโลกิยะ. เวทนานั้นหยาบกว่าอนาสวเวทนา (เวทนาที่ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ) เพราะเป็นเหตุแห่งการเกิดอาสวะ เพราะเป็นอารมณ์ของโอฆะ เพราะเป็นอารมณ์ของโยคะ เพราะเป็นอารมณ์ของคันถะ เพราะเป็นอารมณ์ของนิวรณ์ เพราะเป็นอารมณ์ของอุปาทาน เพราะเป็นอารมณ์ของกิเลสเครื่องเศร้าหมอง และเพราะทั่วไปแก่ปุถุชน. อนาสวเวทนานั้น โดยนัยตรงกันข้าม ละเอียดกว่าสาสวเวทนา. พึงทราบความเป็นเวทนาที่หยาบและละเอียดโดยเป็นโลกิยะและโลกุตตระ ดังพรรณนามาฉะนี้.

502. Tattha jātiādivasena sambhedo pariharitabbo. Akusalavipākakaāyaviññāṇasampayuttā hi vedanā jātivasena abyākatattā sukhumāpi samānā sabhāvādivasena oḷārikā hoti. Vuttañhetaṃ ‘‘abyākatā vedanā sukhumā. Dukkhā vedanā oḷārikā. Samāpannassa vedanā sukhumā. Asamāpannassa vedanā oḷārikā. Sāsavā vedanā oḷārikā. Anāsavā vedanā sukhumā’’ti (vibha. 11). Yathā ca dukkhā vedanā, evaṃ sukhādayopi jātivasena oḷārikā sabhāvādivasena sukhumā honti. Tasmā yathā jātiādivasena sambhedo na hoti, tathā vedanānaṃ oḷārikasukhumatā veditabbā. Seyyathidaṃ – abyākatā jātivasena kusalākusalāhi sukhumā. Tattha katamā abyākatā? Kiṃ dukkhā? Kiṃ sukhā? Kiṃ samāpannassa? Kiṃ asamāpannassa? Kiṃ sāsavā? Kiṃ anāsavāti? Evaṃ sabhāvādibhedo na parāmasitabbo. Esa nayo sabbattha.

502. ในข้อนั้น พึงเว้นการปะปนกันโดยชาติเป็นต้น. จริงอยู่ เวทนาที่สัมปยุตด้วยอกุศลวิบากกายวิญญาณ แม้จะเป็นของละเอียดเพราะเป็นอัพยากตะโดยชาติ แต่ก็เป็นของหยาบโดยสภาวะเป็นต้น. พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ว่า 'อัพยากตเวทนาเป็นของละเอียด, ทุกขเวทนาเป็นของหยาบ... อนาสวเวทนาเป็นของละเอียด' ดังนี้. และเหมือนกับทุกขเวทนาฉันใด แม้สุขเวทนาเป็นต้นก็เป็นของหยาบโดยชาติ แต่เป็นของละเอียดโดยสภาวะเป็นต้นฉันนั้น. เพราะฉะนั้น พึงทราบความเป็นเวทนาที่หยาบและละเอียดโดยประการที่การปะปนกันโดยชาติเป็นต้นจะไม่มี. เป็นดังนี้: อัพยากตเวทนาละเอียดกว่ากุศลและอกุศลโดยชาติ. ในข้อนั้น อัพยากตเวทนาไหนเล่า? เป็นทุกขเวทนาหรือ? เป็นสุขเวทนาหรือ? เป็นเวทนาของผู้เข้าสมาบัติหรือ? เป็นเวทนาของผู้ไม่เข้าสมาบัติหรือ? เป็นสาสวเวทนาหรือ? เป็นอนาสวเวทนาหรือ? ดังนี้ ไม่พึงพิจารณาถึงความแตกต่างโดยสภาวะเป็นต้น. นี้เป็นนัยในทุกแห่ง.

Apica taṃ taṃ vā pana vedanaṃ upādāyupādāya vedanā oḷārikasukhumā daṭṭhabbāti vacanato akusalādīsupi lobhasahagatāya dosasahagatā vedanā aggi viya attano nissayadahanato oḷārikā, lobhasahagatā sukhumā. Dosasahagatāpi niyatā oḷārikā, aniyatā sukhumā. Niyatāpi kappaṭṭhitikā oḷārikā, itarā sukhumā. Kappaṭṭhitikāsupi asaṅkhārikā oḷārikā, itarā sukhumā. Lobhasahagatā pana diṭṭhisampayuttā oḷārikā, itarā sukhumā. Sāpi niyatā kappaṭṭhitikā asaṅkhārikā oḷārikā, itarā sukhumā. Avisesena ca akusalā bahuvipākā oḷārikā, appavipākā sukhumā. Kusalā pana appavipākā oḷārikā, bahuvipākā sukhumā.

อีกนัยหนึ่ง พึงเห็นเวทนาว่าเป็นของหยาบและละเอียดโดยอาศัยเวทนานั้นๆ ตามที่ตรัสไว้. แม้ในอกุศลเวทนาเป็นต้น เวทนาที่สหรคตด้วยโทสะ หยาบกว่าเวทนาที่สหรคตด้วยโลภะ เพราะเผาที่อาศัยของตนเหมือนไฟ, เวทนาที่สหรคตด้วยโลภะเป็นของละเอียด. แม้เวทนาที่สหรคตด้วยโทสะ ถ้าเป็นนิยตะ ก็เป็นของหยาบ, ถ้าเป็นอนิยตะ ก็เป็นของละเอียด. แม้ที่เป็นนิยตะ ถ้าเป็นกัปปัฏฐิติกะ ก็เป็นของหยาบ, ถ้าเป็นอย่างอื่น ก็เป็นของละเอียด. แม้ในบรรดากัปปัฏฐิติกะ ถ้าเป็นอสังขาริก ก็เป็นของหยาบ, ถ้าเป็นอย่างอื่น (สสังขาริก) ก็เป็นของละเอียด. ส่วนเวทนาที่สหรคตด้วยโลภะ ถ้าสัมปยุตด้วยทิฏฐิ ก็เป็นของหยาบ, ถ้าเป็นอย่างอื่น (วิปปยุต) ก็เป็นของละเอียด. แม้เวทนานั้น ถ้าเป็นนิยตะ เป็นกัปปัฏฐิติกะ เป็นอสังขาริก ก็เป็นของหยาบ, ถ้าเป็นอย่างอื่น ก็เป็นของละเอียด. และโดยทั่วไป อกุศลเวทนาที่มีวิบากมาก เป็นของหยาบ, ที่มีวิบากน้อย เป็นของละเอียด. ส่วนกุศลเวทนาที่มีวิบากน้อย เป็นของหยาบ, ที่มีวิบากมาก เป็นของละเอียด.

Apica kāmāvacarakusalā oḷārikā. Rūpāvacarā sukhumā. Tato arūpāvacarā. Tato lokuttarā. Kāmāvacarā dānamayā oḷārikā. Sīlamayā sukhumā. Tato bhāvanāmayā. Bhāvanāmayāpi duhetukā oḷārikā. Tihetukā sukhumā. Tihetukāpi sasaṅkhārikā oḷārikā. Asaṅkhārikā sukhumā. Rūpāvacarā ca paṭhamajjhānikā oḷārikā…pe… pañcamajjhānikā sukhumā. Arūpāvacarā ca ākāsānañcāyatanasampayuttā oḷārikā…pe… nevasaññānāsaññāyatanasampayuttā sukhumāva. Lokuttarā ca sotāpattimaggasampayuttā oḷārikā…pe… arahattamaggasampayuttā sukhumāva. Esa nayo taṃ taṃ bhūmivipākakiriyavedanāsu ca dukkhādiasamāpannādisāsavādivasena vuttavedanāsu ca.

อีกนัยหนึ่ง กามาวจรกุศลเวทนาเป็นของหยาบ, รูปาวจรกุศลเวทนาเป็นของละเอียด. อรูปาวจรกุศลเวทนาละเอียดกว่านั้น. โลกุตตรกุศลเวทนาละเอียดกว่านั้น. ในกามาวจรกุศลเวทนา ทานมัยเป็นของหยาบ, สีลมัยเป็นของละเอียด, ภาวนามัยละเอียดกว่านั้น. แม้ภาวนามัยที่เป็นทวิเหตุกะก็เป็นของหยาบ, ที่เป็นติเหตุกะเป็นของละเอียด. แม้ที่เป็นติเหตุกะ ถ้าเป็นสสังขาริกก็เป็นของหยาบ, ถ้าเป็นอสังขาริกก็เป็นของละเอียด. และรูปาวจรเวทนาที่เป็นปฐมฌานิกะเป็นของหยาบ...เป... ที่เป็นปัญจมฌานิกะเป็นของละเอียด. และอรูปาวจรเวทนาที่สัมปยุตด้วยอากาสานัญจายตนะเป็นของหยาบ...เป... ที่สัมปยุตด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนะเป็นของละเอียดแท้. และโลกุตตรเวทนาที่สัมปยุตด้วยโสดาปัตติมรรคเป็นของหยาบ...เป... ที่สัมปยุตด้วยอรหัตตมรรคเป็นของละเอียดแท้. นี้นำไปใช้ได้ในวิปากเวทนาและกิริยาเวทนาในภูมินั้นๆ และในเวทนาที่กล่าวแล้วโดยนัยแห่งทุกข์เป็นต้น ผู้ไม่เข้าสมาบัติเป็นต้น และสาสวะเป็นต้น.

Okāsavasena cāpi niraye dukkhā oḷārikā. Tiracchānayoniyaṃ sukhumā…pe… paranimmitavasavattīsu sukhumāva. Yathā ca dukkhā, evaṃ sukhāpi sabbattha yathānurūpaṃ yojetabbā. Vatthuvasena cāpi hīnavatthukā yā kāci vedanā oḷārikā, paṇītavatthukā sukhumā.

แม้โดยโอกาส (สถานที่) ทุกข์ในนรกเป็นของหยาบ, ในกำเนิดดิรัจฉานเป็นของละเอียด...เป... ในสวรรค์ชั้นปรนิมมิตวสวัตตีเป็นของละเอียดแท้. และพึงประกอบสุขะในทุกแห่งตามสมควรเหมือนทุกข์ฉันใด. แม้โดยวัตถุ (อารมณ์) เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งที่มีวัตถุเลวเป็นของหยาบ, ที่มีวัตถุประณีตเป็นของละเอียด.

Hīnapaṇītabhede yā oḷārikā, sā hīnā. Yā ca sukhumā, sā paṇītāti daṭṭhabbā.

ในความแตกต่างระหว่างของเลวและของประณีต พึงเห็นว่า เวทนาใดหยาบ เวทนานั้นเลว, และเวทนาใดละเอียด เวทนานั้นประณีต.

503. Dūrapadaṃ pana ‘‘akusalā vedanā kusalābyākatāhi vedanāhi dūre’’. Santikepadaṃ ‘‘akusalā vedanā akusalāya vedanāya santike’’tiādinā nayena vibhaṅge vibhattaṃ. Tasmā akusalā vedanā visabhāgato, asaṃsaṭṭhato, asarikkhato ca kusalābyākatāhi dūre, tathā kusalābyākatā akusalāya. Esa nayo sabbavāresu. Akusalā pana vedanā sabhāgato, sarikkhato ca akusalāya santiketi. Idaṃ vedanākkhandhassa atītādivibhāge vitthārakathāmukhaṃ. Taṃtaṃvedanāsampayuttānaṃ pana saññādīnampi evameva veditabbaṃ.

503. อนึ่ง บทว่า ทูรํ (ไกล) พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกไว้ในคัมภีร์วิภังค์ ด้วยนัยเป็นต้นว่า 'อกุศลเวทนาไกลจากกุศลเวทนาและอัพยากตเวทนา' บทว่า สนฺติเก (ใกล้) ทรงจำแนกไว้ว่า 'อกุศลเวทนาใกล้กับอกุศลเวทนา' เพราะเหตุนั้น อกุศลเวทนาจึงชื่อว่าไกลจากกุศลเวทนาและอัพยากตเวทนา เพราะมีส่วนต่างกัน เพราะไม่ระคนกัน และเพราะไม่เหมือนกัน โดยนัยเดียวกัน กุศลเวทนาและอัพยากตเวทนาก็ไกลจากอกุศลเวทนา นัยนี้พึงทราบในวาระทั้งปวง ส่วนอกุศลเวทนาชื่อว่าใกล้กับอกุศลเวทนา เพราะมีส่วนเหมือนกัน และเพราะเหมือนกัน คำที่กล่าวมานี้เป็นเพียงมุขกถาว่าด้วยการขยายความในการจำแนกเวทนากขันธ์โดยความเป็นอดีตเป็นต้น อนึ่ง แม้ในธรรมมีสัญญาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยเวทนานั้นๆ ก็พึงทราบความโดยทำนองเดียวกันนี้แหละ

Kamādivinicchayakathā

กถาว่าด้วยการวินิจฉัยลำดับเป็นต้น

504. Evaṃ viditvā ca puna etesveva –

504. ครั้นทราบอย่างนี้แล้ว ก็...ในขันธ์เหล่านี้แหละอีก

Khandhesu ñāṇabhedatthaṃ, kamatotha visesato;

Anūnādhikato ceva, upamāto tatheva ca.

เพื่อประโยชน์แก่ความแตกฉานแห่งญาณในขันธ์ทั้งหลาย โดยลำดับและโดยความพิเศษ โดยความไม่หย่อนไม่ยิ่งด้วย และโดยอุปมาด้วยเหมือนกัน

Daṭṭhabbato dvidhā evaṃ, passantassatthasiddhito;

Vinicchayanayo sammā, viññātabbo vibhāvinā.

โดยความเป็นสิ่งที่พึงเห็นโดย ๒ ประการอย่างนี้ และโดยความสำเร็จประโยชน์แก่ผู้เห็นอยู่ ผู้มีปัญญาพึงทราบวินิจฉัยนัยโดยชอบ

Tattha kamatoti idha uppattikkamo, pahānakkamo, paṭipattikkamo, bhūmikkamo, desanākkamoti bahuvidho kamo.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กมโต ความว่า ในศาสนานี้ ลำดับมีหลายอย่าง คือ อุปปัตติกกมะ (ลำดับแห่งการเกิด) ปหานักกมะ (ลำดับแห่งการละ) ปฏิปัตติกกมะ (ลำดับแห่งการปฏิบัติ) ภูมิกกมะ (ลำดับแห่งภูมิ) และเทศนากกมะ (ลำดับแห่งเทศนา)

Tattha ‘‘paṭhamaṃ kalalaṃ hoti, kalalā hoti abbuda’’nti (saṃ. ni. 1.235) evamādi uppattikkamo. ‘‘Dassanena pahātabbā dhammā, bhāvanāya pahātabbā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 8) evamādi pahānakkamo. ‘‘Sīlavisuddhi, cittavisuddhī’’ti (ma. ni. 1.259; paṭi. ma. 3.41) evamādi paṭipattikkamo. ‘‘Kāmāvacarā, rūpāvacarā’’ti (dha. sa. 987) evamādi bhūmikkamo. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā’’ti (dī. ni. 3.145) vā, ‘‘dānakathaṃ, sīlakatha’’nti (dī. ni. 1.298) vā evamādi desanākkamo. Tesu idha uppattikkamo tāva na yujjati, kalalādīnaṃ viya khandhānaṃ pubbāpariyavavatthānena anuppattito. Na pahānakkamo, kusalābyākatānaṃ appahātabbato. Napaṭipattikkamo, akusalānaṃ appaṭipajjanīyato. Na bhūmikkamo, vedanādīnaṃ catubhūmipariyāpannattā. Desanākkamo pana yujjati.

บรรดาลำดับเหล่านั้น ลำดับแห่งการเกิดเป็นต้นว่า 'เบื้องต้นเกิดเป็นกลละ จากกลละเกิดเป็นอัพพุทะ' นี้ชื่อว่า อุปปัตติกกมะ, ลำดับแห่งการละเป็นต้นว่า 'ธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ ธรรมที่พึงละด้วยภาวนา' นี้ชื่อว่า ปหานักกมะ, ลำดับแห่งการปฏิบัติเป็นต้นว่า 'สีลวิสุทธิ จิตตวิสุทธิ' นี้ชื่อว่า ปฏิปัตติกกมะ, ลำดับแห่งภูมิเป็นต้นว่า 'กามาวจร รูปาวจร' นี้ชื่อว่า ภูมิกกมะ, ลำดับแห่งเทศนาเป็นต้นว่า 'สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔' หรือ 'ทานกถา สีลกถา' นี้ชื่อว่า เทศนากกมะ. บรรดาลำดับเหล่านั้น ในที่นี้ อุปปัตติกกมะก่อน ย่อมไม่สมควร เพราะขันธ์ทั้งหลายมิได้เกิดขึ้นโดยการกำหนดลำดับก่อนหลังเหมือนกลละเป็นต้น, ปหานักกมะก็ไม่สมควร เพราะขันธ์ที่เป็นกุศลและอัพยากตะเป็นธรรมที่มิใช่จะต้องละ, ปฏิปัตติกกมะก็ไม่สมควร เพราะขันธ์ที่เป็นอกุศลเป็นธรรมที่มิใช่จะต้องปฏิบัติ, ภูมิกกมะก็ไม่สมควร เพราะธรรมมีเวทนาเป็นต้นนับเนื่องในภูมิ ๔, ส่วนเทศนากกมะย่อมสมควร

Abhedena hi pañcasu khandhesu attagāhapatitaṃ veneyyajanaṃ samūhaghanavinibbhogadassanena attagāhato mocetukāmo bhagavā hitakāmo tassa tassa janassa sukhagahaṇatthaṃ cakkhuādīnampi visayabhūtaṃ oḷārikaṃ paṭhamaṃ rūpakkhandhaṃ desesi. Tato iṭṭhāniṭṭharūpasaṃvedanikaṃ vedanaṃ. ‘‘Yaṃ vedayati, taṃ sañjānātī’’ti evaṃ vedanāvisayassa ākāragāhikaṃ saññaṃ. Saññāvasena abhisaṅkhārake saṅkhāre. Tesaṃ vedanādīnaṃ nissayaṃ adhipatibhūtañca nesaṃ viññāṇanti evaṃ tāva kamato vinicchayanayo viññātabbo.

จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงประสงค์จะเปลื้องเวไนยชนผู้ตกไปในการยึดถือว่าเป็นอัตตาในขันธ์ ๕ โดยส่วนเดียว ให้พ้นจากการยึดถือว่าเป็นอัตตา ด้วยการแสดงให้เห็นความจำแนกกลุ่มก้อน ผู้ทรงประสงค์ประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนนั้นๆ เพื่อให้ง่ายแก่การเรียนรู้ จึงทรงแสดงรูปขันธ์อันหยาบซึ่งเป็นอารมณ์แม้ของจักขุเป็นต้นก่อน, จากนั้นทรงแสดงเวทนาอันเป็นตัวเสวยอารมณ์คือรูปอันเป็นที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา, ทรงแสดงสัญญาอันเป็นตัวกำหนดอาการแห่งอารมณ์ของเวทนาอย่างนี้ว่า 'บุคคลย่อมเสวยอารมณ์ใด ย่อมจำอารมณ์นั้นได้', ทรงแสดงสังขารทั้งหลายอันเป็นตัวปรุงแต่งโดยอำนาจแห่งสัญญา, ทรงแสดงวิญญาณอันเป็นที่อาศัยและเป็นใหญ่แห่งธรรมมีเวทนาเป็นต้นเหล่านั้น, พึงทราบวินิจฉัยนัยโดยลำดับก่อนอย่างนี้

505. Visesatoti khandhānañca upādānakkhandhānañca visesato. Ko pana nesaṃ viseso, khandhā tāva avisesato vuttā. Upādānakkhandhā sāsavaupādāniyabhāvena visesetvā. Yathāha –

505. บทว่า วิเสสโต คือ โดยความพิเศษแห่งขันธ์และอุปาทานขันธ์ ก็ความพิเศษแห่งขันธ์และอุปาทานขันธ์เหล่านั้นเป็นอย่างไร คือ ขันธ์ทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยทั่วไป ส่วนอุปาทานขันธ์ทั้งหลาย ตรัสไว้โดยความพิเศษคือโดยความเป็นสาสวะและอุปาทานิยะ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า

‘‘Pañca ceva vo, bhikkhave, khandhe desessāmi pañcupādānakkhandhe ca, taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, pañcakkhandhā, yaṃkiñci, bhikkhave, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… santike vā, ayaṃ vuccati, bhikkhave, rūpakkhandho. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ…pe… santike vā, ayaṃ vuccati, bhikkhave, viññāṇakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, pañcakkhandhā. Katame ca, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā. Yaṃkiñci, bhikkhave, rūpaṃ…pe… santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, rūpupādānakkhandho. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ…pe… santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, viññāṇupādānakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā’’ti (saṃ. ni. 3.48).

'ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงขันธ์ ๕ และอุปาทานขันธ์ ๕ แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น... ภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน... หรือที่ไกล นี้เรียกว่า รูปขันธ์ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง... หรือที่ไกล นี้เรียกว่า วิญญาณขันธ์ ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ขันธ์ ๕. ภิกษุทั้งหลาย ก็อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง... หรือที่ไกล อันเป็นไปกับด้วยอาสวะ เป็นอารมณ์แห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า รูปูปาทานขันธ์... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง... หรือที่ไกล อันเป็นไปกับด้วยอาสวะ เป็นอารมณ์แห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า วิญญาณูปาทานขันธ์ ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า อุปาทานขันธ์ ๕'

Ettha ca yathā vedanādayo anāsavāpi atthi, na evaṃ rūpaṃ. Yasmā panassa rāsaṭṭhena khandhabhāvo yujjati, tasmā khandhesu vuttaṃ. Yasmā rāsaṭṭhena ca sāsavaṭṭhena ca upādānakkhandhabhāvo yujjati, tasmā upādānakkhandhesu vuttaṃ. Vedanādayo pana anāsavāva khandhesu vuttā. Sāsavā upādānakkhandhesu. Upādānakkhandhāti cettha upādānagocarā khandhā upādānakkhandhāti evamattho daṭṭhabbo. Idha pana sabbepete ekajjhaṃ katvā khandhāti adhippetā.

ก็ในพระสูตรนั้น มีเวทนาเป็นต้นที่เป็นอนาสวะอยู่ฉันใด รูปที่เป็นอนาสวะไม่มีฉันนั้น แต่เพราะความเป็นขันธ์ของรูปนั้นย่อมสมควรโดยความหมายว่าเป็นกอง เพราะฉะนั้น รูปนั้นจึงถูกกล่าวไว้ในขันธ์ทั้งหลาย เพราะความเป็นอุปาทานขันธ์ย่อมสมควรทั้งโดยความหมายว่าเป็นกองและโดยความหมายว่าเป็นสาสวะ เพราะฉะนั้น จึงถูกกล่าวไว้ในอุปาทานขันธ์ทั้งหลาย ส่วนธรรมมีเวทนาเป็นต้นที่เป็นอนาสวะเท่านั้น ถูกกล่าวไว้ในขันธ์ทั้งหลาย ที่เป็นสาสวะ ถูกกล่าวไว้ในอุปาทานขันธ์ทั้งหลาย และในคำว่า อุปาทานักฺขนฺธา นี้ พึงเห็นความหมายอย่างนี้ว่า ขันธ์ที่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน ชื่อว่า อุปาทานขันธ์ แต่ในวิสุทธิมรรคนี้ ธรรมเหล่านั้นทั้งหมด ท่านรวมเข้าด้วยกันแล้วประสงค์เอาว่า ขันธ์

506. Anūnādhikatoti kasmā pana bhagavatā pañceva khandhā vuttā anūnā anadhikāti. Sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgahato attattaniyagāhavatthussa etaparamato aññesañca tadavarodhato. Anekappabhedesu hi saṅkhatadhammesu sabhāgavasena saṅgayhamānesu rūpampi rūpasabhāgekasaṅgahavasena eko khandho hoti. Vedanā vedanāsabhāgekasaṅgahavasena eko khandho hoti. Esa nayo saññādīsu. Tasmā sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgahato pañceva vuttā. Etaparamañcetaṃ attattaniyagāhavatthu yadidaṃ rūpādayo pañca. Vuttañhetaṃ ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati rūpaṃ upādāya rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti. Vedanāya, saññāya, saṅkhāresu, viññāṇe sati viññāṇaṃ upādāya viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti (saṃ. ni. 3.207). Tasmā attattaniyagāhavatthussa etaparamatopi pañceva vuttā. Yepi caññe sīlādayo pañca dhammakkhandhā vuttā, tepi saṅkhārakkhandhe pariyāpannattā ettheva avarodhaṃ gacchanti. Tasmā aññesaṃ tadavarodhatopi pañceva vuttāti evaṃ anūnādhikato vinicchayanayo viññātabbo.

506. ในวินิจฉัยว่าโดยไม่หย่อนไม่ยิ่งนั้น มีคำถามว่า ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสขันธ์ ๕ เท่านั้น ไม่หย่อนไม่ยิ่งไปกว่านั้น ตอบว่า เพราะทรงรวบรวมสังขตธรรมทั้งหมดเข้าเป็นกองเดียวกันโดยส่วนที่เสมอกัน เพราะวัตถุแห่งการยึดถือว่าเป็นอัตตาและของเนื่องด้วยอัตตามีประมาณเท่านี้ และเพราะธรรมขันธ์อื่น ๆ ก็สงเคราะห์ลงในขันธ์ ๕ เหล่านี้ จริงอยู่ เมื่อสังขตธรรมทั้งหลายที่มีประการต่าง ๆ มากมาย อันท่านรวบรวมอยู่โดยความเป็นส่วนที่เสมอกัน แม้รูปก็เป็นขันธ์หนึ่ง โดยการรวบรวมเป็นกองเดียวกันโดยส่วนที่เสมอกันคือรูปธรรม เวทนาก็เป็นขันธ์หนึ่ง โดยการรวบรวมเป็นกองเดียวกันโดยส่วนที่เสมอกันคือเวทนา นัยนี้พึงทราบในสัญญาเป็นต้น เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสขันธ์ ๕ เท่านั้น เพราะทรงรวบรวมสังขตธรรมทั้งหมดโดยส่วนที่เสมอกัน อีกอย่างหนึ่ง วัตถุแห่งการยึดถือว่าเป็นอัตตาและของเนื่องด้วยอัตตานี้ มีขันธ์ ๕ คือรูปเป็นต้นนี้เป็นอย่างยิ่ง สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ บุคคลอาศัยรูป ยึดมั่นในรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา' เมื่อเวทนามีอยู่ เมื่อสัญญามีอยู่ เมื่อสังขารมีอยู่ เมื่อวิญญาณมีอยู่ บุคคลอาศัยวิญญาณ ยึดมั่นในวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า 'นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา' เพราะฉะนั้น จึงตรัสขันธ์ ๕ เท่านั้น แม้เพราะวัตถุแห่งการยึดถือว่าเป็นอัตตาและของเนื่องด้วยอัตตามีประมาณเท่านี้ อนึ่ง แม้ธรรมขันธ์ ๕ อื่นใด คือ ศีลขันธ์เป็นต้น ที่พระองค์ตรัสไว้ แม้ธรรมขันธ์เหล่านั้น ก็สงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ จึงนับเนื่องเข้าในขันธ์ ๕ เหล่านี้เท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงตรัสขันธ์ ๕ เท่านั้น แม้เพราะธรรมขันธ์อื่น ๆ สงเคราะห์ลงในขันธ์ ๕ เหล่านี้ พึงทราบวินิจฉัยนัยโดยไม่หย่อนไม่ยิ่ง ดังนี้

507. Upamātoti ettha hi gilānasālupamo rūpupādānakkhandho, gilānupamassa viññāṇupādānakkhandhassa vatthudvārārammaṇavasena nivāsaṭṭhānato. Gelaññupamo vedanupādānakkhandho, ābādhakattā. Gelaññasamuṭṭhānupamo saññupādānakkhandho, kāmasaññādivasena rāgādisampayuttavedanāsabbhāvā. Asappāyasevanupamo saṅkhārupādānakkhandho, vedanāgelaññassa nidānattā. ‘‘Vedanaṃ vedanatthāya abhisaṅkharontī’’ti (saṃ. ni. 3.79) hi vuttaṃ. Tathā ‘‘akusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ kāyaviññāṇaṃ uppannaṃ hoti dukkhasahagata’’nti (dha. sa. 556). Gilānupamo viññāṇupādānakkhandho, vedanāgelaññena aparimuttattā. Apica cārakakāraṇaaparādhakāraṇakārakaaparādhikupamā ete bhājanabhojanabyañjanaparivesakabhuñjakūpamā cāti evaṃ upamāto vinicchayanayo viññātabbo.

507. ในวินิจฉัยว่าโดยอุปมานั้น มีคำอธิบายดังนี้ รูปูปาทานขันธ์เปรียบเหมือนโรงพยาบาล เพราะเป็นที่อาศัยโดยเป็นวัตถุ ทวาร และอารมณ์ของวิญญาณูปาทานขันธ์ซึ่งเปรียบเหมือนคนไข้ เวทนูปาทานขันธ์เปรียบเหมือนความเจ็บไข้ เพราะเป็นตัวเบียดเบียน สัญญูปาทานขันธ์เปรียบเหมือนสมุฏฐานของความเจ็บไข้ เพราะเป็นเหตุให้เกิดเวทนาที่สัมปยุตด้วยราคะเป็นต้น โดยนัยแห่งกามสัญญาเป็นต้น สังขารูปาทานขันธ์เปรียบเหมือนการบริโภคของแสลง เพราะเป็นเหตุแห่งความเจ็บไข้คือเวทนา จริงดังที่ตรัสไว้ว่า 'สังขารทั้งหลายย่อมปรุงแต่งเวทนาเพื่อประโยชน์แก่เวทนา' และตรัสไว้อีกว่า 'วิบากกายวิญญาณที่เป็นทุกขสหคตย่อมเกิดขึ้น เพราะกรรมที่เป็นอกุศลอันบุคคลทำแล้ว สั่งสมแล้ว' วิญญาณูปาทานขันธ์เปรียบเหมือนคนไข้ เพราะไม่พ้นจากความเจ็บไข้คือเวทนา อีกนัยหนึ่ง อุปาทานขันธ์เหล่านี้เปรียบเหมือนเรือนจำ เครื่องทรมาน ความผิด ผู้ทรมาน และผู้มีความผิด ตามลำดับ และเปรียบเหมือนภาชนะ โภชนะ กับข้าว ผู้แจกจ่าย และผู้บริโภค ตามลำดับ พึงทราบวินิจฉัยนัยโดยอุปมา ดังนี้

508. Daṭṭhabbato dvidhāti saṅkhepato vitthārato cāti evaṃ dvidhā daṭṭhabbatopettha vinicchayanayo viññātabbo. Saṅkhepato hi pañcupādānakkhandhā āsīvisūpame (saṃ. ni. 4.238) vuttanayena ukkhittāsikapaccatthikato, bhārasuttavasena (saṃ. ni. 3.22) bhārato, khajjanīyapariyāyavasena (saṃ. ni. 3.79) khādakato, yamakasuttavasena (saṃ. ni. 3.85) aniccadukkhānattasaṅkhatavadhakato daṭṭhabbā. Vitthārato panettha pheṇapiṇḍo viya rūpaṃ daṭṭhabbaṃ, parimaddanāsahanato. Udakapubbuḷaṃ viya vedanā, muhuttaramaṇīyato. Marīcikā viya saññā, vippalambhanato. Kadalikkhandho viya saṅkhārā, asārakato. Māyā viya viññāṇaṃ, vañcakato. Visesato ca suḷārampi ajjhattikaṃ rūpaṃ asubhanti daṭṭhabbaṃ. Vedanā tīhi dukkhatāhi avinimuttato dukkhāti. Saññāsaṅkhārā avidheyyato anattāti. Viññāṇaṃ udayabbayadhammato aniccanti daṭṭhabbaṃ.

508. ในวินิจฉัยว่าโดยอาการที่พึงเห็น ๒ อย่างนั้น พึงทราบวินิจฉัยนัยในขันธ์ ๕ เหล่านี้ แม้โดยอาการที่พึงเห็น ๒ อย่าง คือ โดยย่อและโดยพิสดาร จริงอยู่ โดยย่อ พึงเห็นอุปาทานขันธ์ ๕ ว่าเป็นดั่งศัตรูผู้เงื้อดาบขึ้น ตามนัยที่ตรัสไว้ในอาสีวิสูปมสูตร, ว่าเป็นดั่งภาระ ตามนัยแห่งภารสูตร, ว่าเป็นดั่งผู้เคี้ยวกิน ตามนัยแห่งขัชชนียปริยาย, ว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา เป็นสังขตะ และเป็นดั่งเพชฌฆาต ตามนัยแห่งยมกสูตร โดยพิสดาร ในขันธ์ ๕ เหล่านี้ พึงเห็นรูปดุจฟองน้ำ เพราะไม่ทนทานต่อการบีบคั้น พึงเห็นเวทนาดุจฟองน้ำ เพราะเป็นที่น่าเพลิดเพลินชั่วครู่ พึงเห็นสัญญาดุจพยับแดด เพราะลวงให้หลง พึงเห็นสังขารทั้งหลายดุจต้นกล้วย เพราะไม่มีแก่นสาร พึงเห็นวิญญาณดุจมายา เพราะหลอกลวง และโดยพิเศษ พึงเห็นรูปภายในแม้จะประณีตว่าเป็นของไม่งาม พึงเห็นเวทนาว่าเป็นทุกข์ เพราะไม่พ้นจากทุกขตา ๓ อย่าง พึงเห็นสัญญาและสังขารว่าเป็นอนัตตา เพราะไม่อยู่ในอำนาจ พึงเห็นวิญญาณว่าเป็นของไม่เที่ยง เพราะมีสภาวะเกิดขึ้นและดับไป

509. Evaṃ passantassatthasiddhitoti evañca saṅkhepavitthāravasena dvidhā passato yā atthasiddhi hoti, tatopi vinicchayanayo viññātabbo. Seyyathidaṃ – saṅkhepato tāva pañcupādānakkhandhe ukkhittāsikapaccatthikādibhāvena passanto khandhehi na vihaññati. Vitthārato pana rūpādīni pheṇapiṇḍādisadisabhāvena passanto na asāresu sāradassī hoti.

509. ในวินิจฉัยว่าด้วยความสำเร็จประโยชน์ของผู้เห็นอยู่อย่างนี้นั้น พึงทราบวินิจฉัยนัย แม้โดยความสำเร็จประโยชน์ใด ที่มีแก่ผู้เห็นอยู่โดย ๒ นัย คือโดยย่อและโดยพิสดารอย่างนี้ อธิบายว่า อย่างไร คือ โดยย่อก่อน ผู้เห็นอุปาทานขันธ์ ๕ โดยความเป็นดั่งศัตรูผู้เงื้อดาบขึ้นเป็นต้น ย่อมไม่ถูกขันธ์ทั้งหลายเบียดเบียน ส่วนโดยพิสดาร ผู้เห็นรูปเป็นต้นโดยความเป็นของเช่นกับฟองน้ำเป็นต้น ย่อมไม่เป็นผู้เห็นสาระในสิ่งที่ไม่เป็นสาระ

Visesato ca ajjhattikarūpaṃ asubhato passanto kabaḷīkārāhāraṃ parijānāti, asubhe subhanti vipallāsaṃ pajahati. Kāmoghaṃ uttarati, kāmayogena visaṃyujjati, kāmāsavena anāsavo hoti, abhijjhākāyaganthaṃ bhindati, kāmupādānaṃ na upādiyati.

และโดยพิเศษ ผู้เห็นรูปภายในโดยความเป็นของไม่งาม ย่อมกำหนดรู้กวฬิงการาหาร ย่อมละวิปลาสว่า 'งาม' ในสิ่งไม่งาม ย่อมข้ามกาโมฆะ ย่อมไม่ประกอบด้วยกามโยคะ ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะคือกามาสวะ ย่อมทำลายอภิชฌากายคันถะ ย่อมไม่ยึดมั่นกามุปาทาน

Vedanaṃ dukkhato passanto phassāhāraṃ parijānāti, dukkhe sukhanti vipallāsaṃ pajahati, bhavoghaṃ uttarati, bhavayogena visaṃyujjati, bhavāsavena anāsavo hoti, byāpādakāyaganthaṃ bhindati, sīlabbatupādānaṃ na upādiyati.

ผู้เห็นเวทนาโดยความเป็นทุกข์ ย่อมกำหนดรู้ผัสสาหาร ย่อมละวิปลาสว่า 'สุข' ในสิ่งที่เป็นทุกข์ ย่อมข้ามภโวฆะ ย่อมไม่ประกอบด้วยภวโยคะ ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะคือภวาสวะ ย่อมทำลายพยาบาทกายคันถะ ย่อมไม่ยึดมั่นสีลัพพตุปาทาน

Saññaṃ saṅkhāre ca anattato passanto manosañcetanāhāraṃ parijānāti, anattani attāti vipallāsaṃ pajahati, diṭṭhoghaṃ uttarati, diṭṭhiyogena visaṃyujjati, diṭṭhāsavena anāsavo hoti. Idaṃsaccābhinivesakāyaganthaṃ bhindati, attavādupādānaṃ na upādiyati.

ผู้เห็นสัญญาและสังขารโดยความเป็นอนัตตา ย่อมกำหนดรู้มโนสัญเจตนาหาร ย่อมละวิปลาสว่า 'อัตตา' ในสิ่งที่ไม่ใช่อัตตา ย่อมข้ามทิฏโฐฆะ ย่อมไม่ประกอบด้วยทิฏฐิโยคะ ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะคือทิฏฐาสวะ ย่อมทำลายอิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ ย่อมไม่ยึดมั่นอัตตวาทุปาทาน

Viññāṇaṃ aniccato passanto viññāṇāhāraṃ parijānāti, anicce niccanti vipallāsaṃ pajahati, avijjoghaṃ uttarati, avijjāyogena visaṃyujjati, avijjāsavena anāsavo hoti, sīlabbataparāmāsakāyaganthaṃ bhindati, diṭṭhupādānaṃ na upādiyati.

ผู้เห็นวิญญาณโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมกำหนดรู้วิญญาณาหาร ย่อมละวิปลาสว่า 'เที่ยง' ในสิ่งที่ไม่เที่ยง ย่อมข้ามอวิชโชฆะ ย่อมไม่ประกอบด้วยอวิชชาโยคะ ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะคืออวิชชาสวะ ย่อมทำลายสีลัพพตปรามาสกายคันถะ ย่อมไม่ยึดมั่นทิฏฐุปาทาน

Evaṃ mahānisaṃsaṃ, vadhakādivasena dassanaṃ yasmā;

Tasmā khandhe dhīro, vadhakādivasena passeyyāti.

เพราะเหตุที่การเห็น (ขันธ์) โดยความเป็นดั่งเพชฌฆาตเป็นต้น มีอานิสงส์มากอย่างนี้ ฉะนั้น บัณฑิตพึงเห็นขันธ์ทั้งหลายโดยความเป็นดั่งเพชฌฆาตเป็นต้นเถิด

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ที่รจนาขึ้นเพื่อความปราโมทย์แห่งสาธุชน

Paññābhāvanādhikāre

ในปัญญาภาวนาธิการ

Khandhaniddeso nāma

ชื่อว่า ขันธนิทเทส

Cuddasamo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๑๔

15. Āyatanadhātuniddeso

15. อายตนธาตุนิทเทส

Āyatanavitthārakathā

อายตนวิตถารกถา

510. Āyatanānīti dvādasāyatanāni – cakkhāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, saddāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ, manāyatanaṃ, dhammāyatananti. Tattha –

510. คำว่า อายตนานิ ความว่า อายตนะ ๑๒ คือ จักขายตนะ รูปายตนะ โสตายตนะ สัททายตนะ ฆานายตนะ คันธายตนะ ชิวหายตนะ รสายตนะ กายายตนะ โผฏฐัพพายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ ในอายตนะเหล่านั้น

Attha lakkhaṇa tāvatva, kama saṅkhepa vitthārā;

Tathā daṭṭhabbato ceva, viññātabbo vinicchayo.

พึงทราบวินิจฉัยในอายตนะเหล่านั้น โดยอรรถ โดยลักษณะ โดยความเป็นของมีเท่านั้น โดยลำดับ โดยสังเขป โดยพิสดาร และโดยความเป็นสิ่งที่พึงเห็น

Tattha visesato tāva cakkhatīti cakkhu, rūpaṃ assādeti vibhāveti cāti attho. Rūpayatīti rūpaṃ, vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti attho. Suṇātīti sotaṃ. Sappatīti saddo, udāhariyatīti attho. Ghāyatīti ghānaṃ. Gandhayatīti gandho. Attano vatthuṃ sūcayatīti attho. Jīvitaṃ avhayatīti jivhā. Rasanti taṃ sattāti raso, assādentīti attho. Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyoti kāyo. Āyoti uppattideso. Phusiyatīti phoṭṭhabbaṃ. Munātīti mano. Attano lakkhaṇaṃ dhārentīti dhammā.

บรรดาธรรมเหล่านั้น ก่อนอื่น โดยวิเสสสัททัตถะ สภาวะที่ชื่อว่า จักขุ เพราะอรรถว่า ย่อมยินดี ซึ่งรูป หรือว่า ย่อมแสดงให้ปรากฏ ซึ่งรูป สภาวะที่ชื่อว่า รูป เพราะอรรถว่า ย่อมแสดงให้ปรากฏ อธิบายว่า รูปเมื่อถึงความแปรผันแห่งสี ย่อมประกาศภาวะที่ถึงแล้วซึ่งหทัย สภาวะที่ชื่อว่า โสตะ เพราะอรรถว่า ย่อมฟัง สภาวะที่ชื่อว่า สัททะ เพราะอรรถว่า อันเขากล่าว อธิบายว่า อันเขาเปล่งขึ้น สภาวะที่ชื่อว่า ฆานะ เพราะอรรถว่า ย่อมดม สภาวะที่ชื่อว่า คันธะ เพราะอรรถว่า ย่อมแสดงกลิ่น อธิบายว่า ย่อมส่องแสดงวัตถุของตน สภาวะที่ชื่อว่า ชิวหา เพราะอรรถว่า ย่อมเรียกชีวิต สภาวะที่ชื่อว่า รส เพราะอรรถว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมลิ้มซึ่งรสนั้น อธิบายว่า ย่อมลิ้ม สภาวะที่ชื่อว่า กาย เพราะเป็นที่เกิดแห่งสาสวธรรมอันน่ารังเกียจทั้งหลาย คำว่า อายะ คือ เป็นที่เกิด สภาวะที่ชื่อว่า โผฏฐัพพะ เพราะอรรถว่า อันเขาถูกต้อง สภาวะที่ชื่อว่า มโน เพราะอรรถว่า ย่อมรู้ สภาวะที่ชื่อว่า ธรรมทั้งหลาย เพราะอรรถว่า ย่อมทรงไว้ซึ่งลักษณะของตน

511. Avisesato pana āyatanato, āyānaṃ tananato, āyatassa ca nayanato āyatananti veditabbaṃ. Cakkhurūpādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādinā kiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti, vāyamantīti vuttaṃ hoti. Te ca āyabhūte dhamme etāni tanonti, vitthārentīti vuttaṃ hoti, idañca anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati, tāva nayanteva, pavattayantīti vuttaṃ hoti. Iti sabbepime dhammā āyatanato, āyānaṃ tananato, āyatassa ca nayanato āyatanaṃ āyatananti vuccanti.

511. อีกอย่างหนึ่ง โดยสามัญญัตถะ พึงทราบว่า ชื่อว่า อายตนะ เพราะเป็นที่พยายาม, เพราะยังอายะทั้งหลายให้แผ่ไป, และเพราะนำไปซึ่งทุกข์ในสงสารอันยาวนาน. จริงอยู่ ในจักขุและรูปเป็นต้น ธรรมคือจิตและเจตสิกอันมีทวารและอารมณ์นั้นๆ ย่อมพยายาม คือ ย่อมเกิดขึ้น ย่อมขวนขวาย ย่อมพากเพียร ด้วยกิจมีการเสวยอารมณ์เป็นต้นของตนๆ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. อีกอย่างหนึ่ง อายตนะเหล่านี้ย่อมยังธรรมที่เป็นอายะเหล่านั้นให้แผ่ไป คือให้พิสดาร ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. และอายตนะเหล่านี้ย่อมนำไป คือ ย่อมยังทุกข์ในสงสารอันยาวนานอย่างยิ่งนี้ ซึ่งเป็นไปในสงสารอันมีเบื้องต้นอันใครๆ ตามรู้ไม่ได้แล้ว ให้เป็นไปตราบเท่าที่ทุกข์นั้นยังไม่ดับไป. เพราะเหตุนั้น ธรรมทั้งหมดเหล่านี้ ท่านเรียกว่า อายตนะ เพราะเป็นที่พยายาม, เพราะยังอายะทั้งหลายให้แผ่ไป, และเพราะนำไปซึ่งทุกข์ในสงสารอันยาวนาน.

512. Apica nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ca āyatanaṃ veditabbaṃ. Tathā hi loke ‘‘issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ āyatananti vuccati. ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’’ntiādīsu ākaro. Sāsane pana ‘‘manoramme āyatane sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu (a. ni. 5.38) samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātideso. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu (a. ni. 3.102) kāraṇaṃ.

512. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า ชื่อว่า อายตนะ เพราะมีอรรถว่าเป็นที่อยู่ เพราะมีอรรถว่าเป็นบ่อเกิด เพราะมีอรรถว่าเป็นที่ประชุม เพราะมีอรรถว่าเป็นแดนเกิด และเพราะมีอรรถว่าเป็นเหตุ จริงอย่างนั้น ในโลก คำว่า อายตนะ ท่านกล่าวในอรรถว่าเป็นที่อยู่ ในคำเป็นต้นว่า อิสสรายตนะ วาสุเทวายตนะ ท่านกล่าวในอรรถว่าเป็นบ่อเกิด ในคำเป็นต้นว่า สุวัณณายตนะ รชตายตนะ ส่วนในพระศาสนา ท่านกล่าวในอรรถว่าเป็นที่ประชุม ในคำเป็นต้นว่า วิหงฺคมา นํ เสวนฺติ มโนรมฺเม อายตเน ท่านกล่าวในอรรถว่าเป็นแดนเกิด ในคำเป็นต้นว่า ทกฺขิณาปโถ คุนฺนํ อายตนํ ท่านกล่าวในอรรถว่าเป็นเหตุ ในคำเป็นต้นว่า ตตฺถ ตตฺเถว สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาติ สติ สติอายตเน

Cakkhuādīsu cāpi te te cittacetasikā dhammā nivasanti tadāyattavuttitāyāti cakkhādayo ca nesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ. Cakkhādīsu ca te ākiṇṇā tannissitattā tadārammaṇattā cāti cakkhādayo nesaṃ ākaro. Cakkhādayo ca nesaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ, tattha tattha vatthudvārārammaṇavasena samosaraṇato. Cakkhādayo ca nesaṃ sañjātideso, tannissayārammaṇabhāvena tattheva uppattito. Cakkhādayo ca nesaṃ kāraṇaṃ, tesaṃ abhāve abhāvatoti. Iti nivāsaṭṭhānaṭṭhena, ākaraṭṭhena, samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena, sañjātidesaṭṭhena, kāraṇaṭṭhenacāti imehipi kāraṇehi ete dhammā āyatanaṃ āyatananti vuccanti.

แม้ในจักขุเป็นต้น ธรรมคือจิตและเจตสิกเหล่านั้นๆ ย่อมอยู่ เพราะมีความเป็นไปเนื่องด้วยจักขุเป็นต้นนั้น ฉะนั้น แม้จักขุเป็นต้นจึงเป็นที่อยู่ของธรรมเหล่านั้น และธรรมเหล่านั้นเกลื่อนกล่นในจักขุเป็นต้น เพราะอาศัยจักขุเป็นต้นนั้น และเพราะมีรูปเป็นต้นนั้นเป็นอารมณ์ ฉะนั้น จักขุเป็นต้นจึงเป็นบ่อเกิดของธรรมเหล่านั้น และจักขุเป็นต้นเป็นที่ประชุมของธรรมเหล่านั้น เพราะประชุมกันในจักขุเป็นต้นนั้นๆ โดยความเป็นวัตถุ ทวาร และอารมณ์ และจักขุเป็นต้นเป็นแดนเกิดของธรรมเหล่านั้น เพราะเกิดขึ้นในจักขุเป็นต้นนั้นเอง โดยความเป็นที่อาศัยและอารมณ์ และจักขุเป็นต้นเป็นเหตุของธรรมเหล่านั้น เพราะเมื่อจักขุเป็นต้นเหล่านั้นไม่มี ธรรมเหล่านั้นก็ไม่มี เพราะเหตุนั้น เพราะเหตุแม้เหล่านี้ คือ เพราะมีอรรถว่าเป็นที่อยู่ เพราะมีอรรถว่าเป็นบ่อเกิด เพราะมีอรรถว่าเป็นที่ประชุม เพราะมีอรรถว่าเป็นแดนเกิด และเพราะมีอรรถว่าเป็นเหตุ ธรรมเหล่านี้ท่านจึงเรียกว่า อายตนะ

Tasmā yathāvuttena atthena cakkhu ca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ…pe… dhammā ca te āyatanañcāti dhammāyatananti evaṃ tāvettha atthato viññātabbo vinicchayo.

เพราะฉะนั้น พึงทราบวินิจฉัยโดยอรรถในอายตนะนี้เป็นเบื้องต้นอย่างนี้ว่า ชื่อว่า จักขายตนะ เพราะเป็นจักขุด้วย เป็นอายตนะด้วย... ชื่อว่า ธัมมายตนะ เพราะเป็นธรรมด้วย เป็นอายตนะด้วย

513. Lakkhaṇāti cakkhādīnaṃ lakkhaṇatopettha viññātabbo vinicchayo. Tāni ca pana tesaṃ lakkhaṇāni khandhaniddese vuttanayeneva veditabbāni.

513. คำว่า โดยลักษณะ ความว่า พึงทราบวินิจฉัยในอายตนะนี้แม้โดยลักษณะของจักขุเป็นต้น ก็ลักษณะเหล่านั้นของจักขุเป็นต้นเหล่านั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในขันธนิทเทสนั่นเทียว

Tāvatvatoti tāvabhāvato. Idaṃ vuttaṃ hoti – cakkhādayopi hi dhammā eva, evaṃ sati dhammāyatanamicceva avatvā kasmā dvādasāyatanānīti vuttānīti ce. Chaviññāṇakāyuppattidvārārammaṇavavatthānato idha channaṃ viññāṇakāyānaṃ dvārabhāvena ārammaṇabhāvena ca vavatthānato ayametesaṃ bhedo hotīti dvādasa vuttāni, cakkhuviññāṇavīthipariyāpannassa hi viññāṇakāyassa cakkhāyatanameva uppattidvāraṃ, rūpāyatanameva cārammaṇaṃ, tathā itarāni itaresaṃ. Chaṭṭhassa pana bhavaṅgamanasaṅkhāto manāyatanekadesova uppattidvāraṃ, asādhāraṇameva ca dhammāyatanaṃ ārammaṇanti. Iti channaṃ viññāṇakāyānaṃ uppattidvārārammaṇavavatthānato dvādasa vuttānīti evamettha tāvatvato viññātabbo vinicchayo.

คำว่า โดยความเป็นของมีเท่านั้น ความว่า โดยภาวะมีเท่านั้น อธิบายว่า จริงอยู่ แม้จักขุเป็นต้นก็เป็นธรรมเหมือนกัน เมื่อเป็นเช่นนั้น ถ้ามีคำถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัสว่า ธัมมายตนะ อย่างเดียว แต่ตรัสว่า อายตนะ ๑๒ แก้ว่า เพราะทรงกำหนดทวารและอารมณ์เป็นที่เกิดแห่งวิญญาณกาย ๖ ในอายตนนิทเทสนี้ เพราะทรงกำหนดโดยความเป็นทวารและโดยความเป็นอารมณ์แห่งวิญญาณกาย ๖ ความแตกต่างแห่งอายตนะเหล่านั้นจึงมี ฉะนั้น จึงตรัสไว้ ๑๒ จริงอยู่ จักขายตนะเท่านั้นเป็นทวารเป็นที่เกิด และรูปายตนะเท่านั้นเป็นอารมณ์ของวิญญาณกายที่นับเนื่องในจักขุวิญญาณวิถี อายตนะนอกนี้ก็เป็นทวารและอารมณ์ของวิญญาณกายนอกนี้เหมือนกัน ส่วนมนายตนะส่วนเดียวที่ชื่อว่าภวังคมนะเป็นทวารเป็นที่เกิด และธัมมายตนะที่ไม่ทั่วไปเท่านั้นเป็นอารมณ์ของวิญญาณกายที่ ๖ เพราะเหตุนั้น เพราะทรงกำหนดทวารและอารมณ์เป็นที่เกิดแห่งวิญญาณกาย ๖ จึงตรัสไว้ ๑๒ พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นของมีเท่านั้นในอายตนกถานี้อย่างนี้

514. Kamatoti idhāpi pubbe vuttesu uppattikkamādīsu desanākkamova yujjati. Ajjhattikesu hi āyatanesu sanidassanasappaṭighavisayattā cakkhāyatanaṃ pākaṭanti paṭhamaṃ desitaṃ, tato anidassanasappaṭighavisayāni sotāyatanādīni. Atha vā dassanānuttariyasavanānuttariyahetubhāvena bahūpakārattā ajjhattikesu cakkhāyatanasotāyatanāni paṭhamaṃ desitāni, tato ghānāyatanādīni tīṇi, pañcannampi gocaravisayattā ante manāyatanaṃ, cakkhāyatanādīnaṃ pana gocarattā tassa tassa antarantarāni bāhiresu rūpāyatanādīni. Apica viññāṇuppattikāraṇavavatthānatopi ayametesaṃ kamo veditabbo. Vuttañhetaṃ ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ…pe… manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇa’’nti (ma. ni. 3.421; saṃ. ni. 2.43). Evaṃ kamatopettha viññātabbo vinicchayo.

514. วินิจฉัยโดยลำดับ ในอายตนกถานี้ก็เช่นกัน ในบรรดาลำดับแห่งการเกิดขึ้นเป็นต้นที่กล่าวไว้แล้วในขันธกถาในกาลก่อน ลำดับแห่งเทศนาเท่านั้นย่อมสมควร จริงอยู่ ในบรรดาอัชฌัตติกายตนะทั้งหลาย เพราะจักขายตนะมีรูปที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆะเป็นอารมณ์ จึงปรากฏชัด ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงจักขายตนะก่อน ต่อจากนั้น จึงทรงแสดงโสตายตนะเป็นต้น ซึ่งมีอารมณ์เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆะ อีกอย่างหนึ่ง เพราะมีอุปการะมาก ด้วยความเป็นเหตุแห่งทัสสนานุตตริยะและสวนานุตตริยะ ในบรรดาอัชฌัตติกายตนะทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงจักขายตนะและโสตายตนะก่อน ต่อจากนั้น จึงทรงแสดงอายตนะ ๓ อย่างมีฆานายตนะเป็นต้น เพราะมนายตนะเป็นโคจรวิสัยของอายตนะทั้ง ๕ ด้วย จึงทรงแสดงไว้ในตอนท้าย ส่วนในบรรดาพาหิรายตนะทั้งหลาย ทรงแสดงรูปายตนะเป็นต้นไว้ในลำดับต่อจากอัชฌัตติกายตนะนั้นๆ เพราะเป็นโคจรของจักขายตนะเป็นต้น อีกประการหนึ่ง พึงทราบลำดับแห่งอายตนะเหล่านี้ แม้โดยการกำหนดเหตุแห่งการเกิดวิญญาณ ความข้อนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘อาศัยจักษุและรูปทั้งหลาย จักขุวิญญาณจึงเกิดขึ้น...ฯลฯ...อาศัยใจและธรรมทั้งหลาย มโนวิญญาณจึงเกิดขึ้น’ ดังนี้ พึงทราบการวินิจฉัยในอายตนกถานี้ แม้โดยลำดับอย่างนี้

515. Saṅkhepavitthārāti saṅkhepato hi manāyatanassa ceva dhammāyatanekadesassa ca nāmena tadavasesānañca āyatanānaṃ rūpena saṅgahitattā dvādasāpi āyatanāni nāmarūpamattameva honti. Vitthārato pana ajjhattikesu tāva cakkhāyatanaṃ jātivasena cakkhupasādamattameva, paccayagatinikāyapuggalabhedato pana anantappabhedaṃ. Tathā sotāyatanādīni cattāri. Manāyatanaṃ kusalākusalavipākakiriyaviññāṇabhedena ekūnanavutippabhedaṃ ekavīsuttarasatappabhedañca. Vatthupaṭipadādibhedato pana anantappabhedaṃ. Rūpasaddagandharasāyatanāni visabhāgapaccayādibhedato anantappabhedāni. Phoṭṭhabbāyatanaṃ pathavīdhātutejodhātuvāyodhātuvasena tippabhedaṃ. Paccayādibhedato anekappabhedaṃ. Dhammāyatanaṃ vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhasukhumarūpanibbānānaṃ sabhāvanānattabhedato anekappabhedanti. Evaṃ saṅkhepavitthārā viññātabbo vinicchayo.

515. วินิจฉัยโดยย่อและโดยพิสดาร จริงอยู่ โดยย่อ เพราะมนายตนะและส่วนหนึ่งของธัมมายตนะสงเคราะห์เข้าด้วยนาม และอายตนะที่เหลือสงเคราะห์เข้าด้วยรูป อายตนะทั้ง ๑๒ จึงเป็นเพียงนามรูปเท่านั้น ส่วนโดยพิสดาร ในบรรดาอัชฌัตติกายตนะทั้งหลาย จักขายตนะโดยชาติแล้วก็เป็นเพียงจักขุปสาทเท่านั้น แต่โดยความแตกต่างแห่งปัจจัย คติ นิกาย และบุคคล ก็มีประเภทนับไม่ถ้วน โสตายตนะเป็นต้น ๔ อย่างก็เช่นกัน มนายตนะมี ๘๙ ประเภทและ ๑๒๑ ประเภท โดยความแตกต่างแห่งกุศล อกุศล วิบาก และกิริยาวิญญาณ แต่โดยความแตกต่างแห่งวัตถุ ปฏิปทา เป็นต้น ก็มีประเภทนับไม่ถ้วน รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ มีประเภทนับไม่ถ้วน โดยความแตกต่างแห่งวิสภาคปัจจัยเป็นต้น โผฏฐัพพายตนะมี ๓ ประเภท โดยอำนาจแห่งปฐวีธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ โดยความแตกต่างแห่งปัจจัยเป็นต้น ก็มีหลายประเภท ธัมมายตนะมีหลายประเภท โดยความแตกต่างแห่งสภาวะและความหลากหลายของเวทนา สัญญา สังขารขันธ์ สุขุมรูป และนิพพาน ดังนี้ พึงทราบการวินิจฉัยโดยย่อและโดยพิสดารอย่างนี้

516. Daṭṭhabbatoti ettha pana sabbāneva saṅkhatāni āyatanāni anāgamanato aniggamanato ca daṭṭhabbāni. Na hi tāni pubbe udayā kutoci āgacchanti, napi uddhaṃ vayā kuhiñci gacchanti, atha kho pubbe udayā appaṭiladdhasabhāvāni, uddhaṃ vayā paribhinnasabhāvāni, pubbantāparantavemajjhe paccayāyattavuttitāya avasāni pavattanti. Tasmā anāgamanato aniggamanato ca daṭṭhabbāni. Tathā nirīhakato abyāpārato ca. Na hi cakkhurūpādīnaṃ evaṃ hoti ‘‘aho vata amhākaṃ sāmaggiyaṃ viññāṇaṃ nāma uppajjeyyā’’ti, na ca tāni viññāṇuppādanatthaṃ dvārabhāvena vatthubhāvena ārammaṇabhāvena vā īhanti, na byāpāramāpajjanti, atha kho dhammatāvesā, yaṃ cakkhurūpādisāmaggiyaṃ cakkhuviññāṇādīni sambhavantīti. Tasmā nirīhakato abyāpārato ca daṭṭhabbāni. Apica ajjhattikāni suññagāmo viya daṭṭhabbāni, dhuvasubhasukhattabhāvavirahitattā. Bāhirāni gāmaghātakacorā viya, ajjhattikānaṃ abhighātakattā. Vuttañhetaṃ ‘‘cakkhu, bhikkhave, haññati manāpāmanāpehi rūpehī’’ti vitthāro. Apica ajjhattikāni cha pāṇakā viya daṭṭhabbāni, bāhirāni tesaṃ gocarā viyāti. Evamettha daṭṭhabbato viññātabbo vinicchayo.

516. วินิจฉัยโดยนัยที่พึงเห็น ในอายตนกถานี้ พึงเห็นสังขตอายตนะทั้งหมดโดยความเป็นของไม่มาและไม่ไป จริงอยู่ อายตนะเหล่านั้นก่อนแต่จะเกิดขึ้น ย่อมไม่มาจากที่ไหนๆ และเมื่อดับไปแล้ว ก็ไม่ไปสู่ที่ไหนๆ แต่ทว่า ก่อนแต่จะเกิดขึ้น อายตนะเหล่านั้นยังไม่ได้รับสภาวะของตน เมื่อดับไปแล้ว ก็มีสภาวะที่แตกสลายไป ในระหว่างเบื้องต้นและเบื้องปลาย อายตนะเหล่านั้นเป็นไปโดยไม่อยู่ในอำนาจ เพราะความเป็นไปขึ้นอยู่กับปัจจัย ฉะนั้น พึงเห็นอายตนะเหล่านั้นโดยความเป็นของไม่มาและไม่ไป ฉันนั้น พึงเห็นโดยความไม่มีการกระทำและความไม่มีความขวนขวาย จริงอยู่ จักษุและรูปเป็นต้น ไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เมื่อเราทั้งสองประชุมกัน ขอวิญญาณจงเกิดขึ้นเถิด’ และอายตนะเหล่านั้นก็ไม่ได้พยายามเพื่อทำให้วิญญาณเกิดขึ้น โดยความเป็นทวาร ความเป็นวัตถุ หรือความเป็นอารมณ์ และไม่ได้มีความขวนขวาย แต่ทว่า นี่เป็นธรรมดาของอายตนะเหล่านั้น คือ เมื่อจักษุและรูปเป็นต้นประชุมกัน จักขุวิญญาณเป็นต้นย่อมเกิดขึ้น ฉะนั้น พึงเห็นอายตนะเหล่านั้นโดยความไม่มีการกระทำและความไม่มีความขวนขวาย อีกประการหนึ่ง พึงเห็นอัชฌัตติกายตนะทั้งหลายเหมือนหมู่บ้านร้าง เพราะปราศจากภาวะที่เที่ยง งาม เป็นสุข และเป็นอัตตา พึงเห็นพาหิรายตนะทั้งหลายเหมือนโจรปล้นหมู่บ้าน เพราะเบียดเบียนอัชฌัตติกายตนะทั้งหลาย ความข้อนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย จักษุย่อมถูกเบียดเบียนโดยรูปทั้งหลายที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจ’ ดังนี้เป็นต้น อีกประการหนึ่ง พึงเห็นอัชฌัตติกายตนะทั้งหลายเหมือนสัตว์ ๖ ชนิด พึงเห็นพาหิรายตนะทั้งหลายเหมือนโคจรของสัตว์เหล่านั้น ดังนี้ พึงทราบการวินิจฉัยในอายตนกถานี้โดยนัยที่พึงเห็นอย่างนี้

Idaṃ tāva āyatanānaṃ vitthārakathāmukhaṃ.

นี้เป็นเบื้องต้นแห่งกถาว่าด้วยการจำแนกอายตนะโดยพิสดาร

Dhātuvitthārakathā

กถาว่าด้วยการจำแนกธาตุโดยพิสดาร

517. Tadanantarā pana dhātuyoti aṭṭhārasa dhātuyo – cakkhudhātu, rūpadhātu, cakkhuviññāṇadhātu, sotadhātu, saddadhātu, sotaviññāṇadhātu, ghānadhātu, gandhadhātu, ghānaviññāṇadhātu, jivhādhātu, rasadhātu, jivhāviññāṇadhātu, kāyadhātu, phoṭṭhabbadhātu, kāyaviññāṇadhātu, manodhātu, dhammadhātu, manoviññāṇadhātūti. Tattha –

517. ก็ในลำดับต่อจากอายตนกถานั้น มีคำว่า ธาตุทั้งหลาย ดังนี้ ธาตุทั้งหลายมี ๑๘ อย่าง คือ จักขุธาตุ รูปธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ, โสตธาตุ สัททธาตุ โสตวิญญาณธาตุ, ฆานธาตุ คันธธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ, ชิวหาธาตุ รสธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ, กายธาตุ โผฏฐัพพธาตุ กายวิญญาณธาตุ, มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ ดังนี้ ในธาตุทั้ง ๑๘ นั้น

Atthato lakkhaṇādīhi, kama tāvatvasaṅkhato;

Paccayā atha daṭṭhabbā, veditabbo vinicchayo.

พึงทราบการวินิจฉัยโดยอรรถ โดยลักษณะเป็นต้น โดยลำดับ โดยความเป็นเท่านั้น โดยการนับ โดยปัจจัย และโดยนัยที่พึงเห็น

Tattha atthatoti cakkhatīti cakkhu. Rūpayatīti rūpaṃ. Cakkhussa viññāṇaṃ cakkhuviññāṇanti evamādinā tāva nayena cakkhādīnaṃ visesatthato veditabbo vinicchayo. Avisesena pana vidahati, dhīyate, vidhānaṃ, vidhīyate etāya, ettha vā dhīyatīti dhātu. Lokiyā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā hutvā suvaṇṇarajatādidhātuyo viya suvaṇṇarajatādiṃ, anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti. Bhārahārehi ca bhāro viya, sattehi dhīyante, dhāriyantīti attho. Dukkhavidhānamattameva cesā, avasavattanato. Etāhi ca karaṇabhūtāhi saṃsāradukkhaṃ sattehi anuvidhīyati. Tathāvihitañca taṃ etāsveva dhīyati, ṭhapiyatīti attho. Iti cakkhādīsu ekeko dhammo yathāsambhavaṃ vidahati, dhīyatītiādinā atthavasena dhātūti vuccati.

ในธาตุเหล่านั้น วินิจฉัยโดยอรรถดังนี้ ที่ชื่อว่า จักขุ เพราะอรรถว่า ย่อมเห็น ที่ชื่อว่า รูป เพราะอรรถว่า ย่อมปรากฏ วิญญาณของจักษุ ชื่อว่า จักขุวิญญาณ พึงทราบการวินิจฉัยโดยอรรถพิเศษของจักขุเป็นต้น ตามนัยนี้เป็นต้นก่อน ส่วนโดยอรรถทั่วไป ที่ชื่อว่า ธาตุ เพราะอรรถว่า ย่อมทรงไว้, อันเขาทรงไว้, เป็นการทรงไว้, อันเขาจัดแจงด้วยสิ่งนี้, หรืออันเขาตั้งไว้ในสิ่งนี้ จริงอยู่ โลกิยธาตุทั้งหลาย ตั้งอยู่โดยความเป็นเหตุแล้ว ย่อมจัดแจงทุกข์ในสังสารวัฏมีประการต่างๆ เหมือนแร่ทองและแร่เงินเป็นต้นจัดแจงทองและเงินเป็นต้น และอันสัตว์ทั้งหลายย่อมทรงไว้ เหมือนภาระอันคนหาบหามทรงไว้ อธิบายว่า ย่อมแบกรับไว้ และธาตุนี้เป็นเพียงการจัดแจงทุกข์เท่านั้น เพราะไม่อยู่ในอำนาจ และทุกข์ในสังสารวัฏอันสัตว์ทั้งหลายย่อมจัดแจงตามธาตุเหล่านี้ที่เป็นเครื่องมือ และทุกข์ที่จัดแจงไว้อย่างนั้น ก็ถูกตั้งไว้ในธาตุเหล่านี้เอง อธิบายว่า ถูกวางไว้ เพราะเหตุนั้น ธรรมแต่ละอย่างในบรรดาจักขุเป็นต้น ชื่อว่า ธาตุ โดยอรรถว่า ย่อมทรงไว้ ย่อมอันเขาทรงไว้ เป็นต้น ตามสมควร

518. Apica yathā titthiyānaṃ attā nāma sabhāvato natthi, na evametā, etā pana attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo. Yathā loke vicittā haritālamanosilādayo selāvayavā dhātuyoti vuccanti, evametāpi dhātuyo viya dhātuyo. Vicittā hete ñāṇañeyyāvayavāti. Yathā vā sarīrasaṅkhātassa samudāyassa avayavabhūtesu rasasoṇitādīsu aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnesu dhātusamaññā, evametesupi pañcakkhandhasaṅkhātassa attabhāvassa avayavesu dhātusamaññā veditabbā. Aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnā hete cakkhādayoti. Apica dhātūti nijjīvamattassevetaṃ adhivacanaṃ. Tathā hi bhagavā ‘‘cha dhāturo ayaṃ bhikkhu puriso’’tiādīsu (ma. ni. 3.344) jīvasaññāsamūhananatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti.

518. อนึ่ง อัตตาของพวกเดียรถีย์ไม่มีอยู่โดยสภาวะฉันใด ธรรมธาตุเหล่านี้หาเป็นเช่นนั้นไม่ แต่ว่าธรรมธาตุเหล่านี้ย่อมทรงไว้ซึ่งสภาวะของตน ฉะนั้นจึงชื่อว่าธาตุ เหมือนอย่างในโลก ส่วนของศิลาอันวิจิตรมีหรดาลและมโนศิลาเป็นต้น เขาเรียกว่าธาตุฉันใด แม้ธรรมธาตุเหล่านี้ก็ชื่อว่าธาตุ เหมือนแร่ธาตุเหล่านั้นฉันนั้น จริงอยู่ ธรรมธาตุมีจักขุเป็นต้นเหล่านี้เป็นส่วนประกอบแห่งญาณและเญยยธรรมอันวิจิตร อีกอย่างหนึ่ง บัญญัติว่าธาตุมีอยู่ในรสและโลหิตเป็นต้น ซึ่งเป็นส่วนประกอบของหมู่ที่เรียกว่าสรีระ อันจำแนกด้วยลักษณะที่ไม่เสมอกันและกันฉันใด พึงทราบการบัญญัติว่าธาตุ แม้ในธรรมธาตุมีจักขุเป็นต้นเหล่านี้ ซึ่งเป็นส่วนประกอบของอัตภาพที่เรียกว่าเบญจขันธ์ฉันนั้น จริงอยู่ ธรรมธาตุมีจักขุเป็นต้นเหล่านี้ อันจำแนกด้วยลักษณะที่ไม่เสมอกันและกัน อนึ่ง คำว่าธาตุนี้ เป็นชื่อเรียกสภาวะที่ไม่มีชีวะเท่านั้น จริงอย่างนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงธาตุไว้ในพระสูตรเป็นต้นว่า ‘ภิกษุ บุรุษนี้มีธาตุ ๖’ เพื่อถอนชีวสัญญา

Tasmā yathāvuttena atthena cakkhu ca taṃ dhātu ca cakkhudhātu…pe… manoviññāṇañca taṃ dhātu ca manoviññāṇadhātūti. Evaṃ tāvettha atthato veditabbo vinicchayo.

เพราะฉะนั้น โดยอรรถดังที่กล่าวมาแล้วว่า เป็นจักขุด้วย เป็นธาตุด้วย จึงชื่อว่าจักขุธาตุ...ฯลฯ...เป็นมโนวิญญาณด้วย เป็นธาตุด้วย จึงชื่อว่ามโนวิญญาณธาตุ พึงทราบการวินิจฉัยโดยอรรถในธาตุนี้อย่างนี้ก่อน

519. Lakkhaṇāditoti cakkhādīnaṃ lakkhaṇāditopettha veditabbo vinicchayo. Tāni ca pana nesaṃ lakkhaṇādīni khandhaniddese vuttanayeneva veditabbāni.

519. บทว่า โดยลักษณะเป็นต้น ความว่า พึงทราบการวินิจฉัยในธาตุนี้โดยลักษณะเป็นต้นของธรรมมีจักขุเป็นต้น ก็ลักษณะเป็นต้นเหล่านั้นของธรรมมีจักขุเป็นต้นเหล่านั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในขันธนิทเทสนั่นเทียว

Kamatoti idhāpi pubbe vuttesu uppattikkamādīsu desanākkamova yujjati. So ca panāyaṃ hetuphalānupubbavavatthānavasena vutto. Cakkhudhātu rūpadhātūti idañhi dvayaṃ hetu, cakkhuviññāṇadhātūti phalaṃ. Evaṃ sabbattha.

บทว่า โดยลำดับ ความว่า แม้ในธาตุนิทเทสนี้ บรรดาลำดับมีอุปปัตติกรรมเป็นต้นที่กล่าวไว้แล้วในก่อน เทศนากกมเท่านั้นย่อมควร ก็เทศนากกมนั้น ท่านกล่าวไว้โดยสามารถแห่งการกำหนดตามลำดับเหตุและผล จริงอยู่ ธาตุ ๒ อย่างนี้ คือ จักขุธาตุและรูปธาตุ เป็นเหตุ จักขุวิญญาณธาตุเป็นผล พึงทราบอย่างนี้ในที่ทั้งปวง

520. Tāvatvatoti tāvabhāvato. Idaṃ vuttaṃ hoti – tesu tesu hi suttābhidhammappadesesu ‘‘ābhādhātu, subhadhātu, ākāsānañcāyatanadhātu, viññāṇañcāyatanadhātu, ākiñcaññāyatanadhātu, nevasaññānāsaññāyatanadhātu, saññāvedayitanirodhadhātu’’ (saṃ. ni. 2.95), ‘‘kāmadhātu, byāpādadhātu, vihiṃsādhātu, nekkhammadhātu, abyāpādadhātu, avihiṃsādhātu’’ (vibha. 182; dī. ni. 3.305; ma. ni. 3.125), ‘‘sukhadhātu, dukkhadhātu, somanassadhātu, domanassadhātu, upekkhādhātu, avijjādhātu’’ (vibha. 180; ma. ni. 3.125), ‘‘ārambhadhātu, nikkamadhātu, parakkamadhātu’’ (saṃ. ni. 5.183), ‘‘hīnadhātu, majjhimadhātu, paṇītadhātu’’ (dī. ni. 3.305), ‘‘pathavīdhātu, āpodhātu, tejodhātu, vāyodhātu (dī. ni. 3.311), ākāsadhātu, viññāṇadhātu’’ (ma. ni. 3.125; vibha. 172), ‘‘saṅkhatadhātu, asaṅkhatadhātu’’ (ma. ni. 3.125), ‘‘anekadhātu nānādhātu loko’’ti (dī. ni. 2.366; ma. ni. 1.148) evamādayo aññāpi dhātuyo dissanti. Evaṃ sati sabbāsaṃ vasena paricchedaṃ akatvā kasmā aṭṭhārasāti ayameva paricchedo katoti ce. Sabhāvato vijjamānānaṃ sabbadhātūnaṃ tadantogadhattā.

520. บทว่า โดยความเป็นของมีประมาณเท่านั้น ความว่า โดยความเป็นของมีประมาณเท่านั้น คำอธิบายมีดังนี้ จริงอยู่ ในประเทศแห่งพระสูตรและพระอภิธรรมนั้นๆ ปรากฏมีธาตุแม้เหล่าอื่นอีก คือ อาภาธาตุ สุภธาตุ อากาสานัญจายตนธาตุ วิญญาณัญจายตนธาตุ อากิญจัญญายตนธาตุ เนวสัญญานาสัญญายตนธาตุ สัญญาเวทยิตนิโรธธาตุ, กามธาตุ พยาบาทธาตุ วิหิงสาธาตุ เนกขัมมธาตุ อพยาบาทธาตุ อวิหิงสาธาตุ, สุขธาตุ ทุกขธาตุ โสมนัสสธาตุ โทมนัสสธาตุ อุเบกขาธาตุ อวิชชาธาตุ, อารัมภธาตุ นิกกมธาตุ ปรักกมธาตุ, หีนธาตุ มัชฌิมธาตุ ปณีตธาตุ, ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ, อากาสธาตุ วิญญาณธาตุ, สังขตธาตุ อสังขตธาตุ, และโลกมีธาตุมาก มีธาตุต่างๆ เป็นต้น เมื่อเป็นเช่นนี้ เพราะเหตุไร พระองค์จึงไม่ทรงกระทำการกำหนดโดยสามารถแห่งธาตุทั้งปวง แต่ทรงกระทำการกำหนดนี้ว่า ๑๘ เท่านั้นเล่า หากมีคำถามดังนี้ ตอบว่า เพราะธาตุทั้งปวงที่มีอยู่โดยสภาวะล้วนสงเคราะห์เข้าในธาตุ ๑๘ เหล่านั้น

Rūpadhātuyeva hi ābhādhātu, subhadhātu pana rūpādipaṭibaddhā. Kasmā, subhanimittattā. Subhanimittañhi subhadhātu. Tañca rūpādivinimuttaṃ na vijjati. Kusalavipākārammaṇā vā rūpādayo eva subhadhātūti rūpādimattamevesā. Ākāsānañcāyatanadhātuādīsu cittaṃ manoviññāṇadhātuyeva, sesā dhammadhātu. Saññāvedayitanirodhadhātu pana sabhāvato natthi. Dhātudvayanirodhamattameva hi sā.

จริงอยู่ รูปธาตุนั่นแหละคืออาภาธาตุ ส่วนสุภธาตุเนื่องอยู่กับรูปธาตุเป็นต้น ถามว่าเพราะเหตุไร ตอบว่าเพราะเป็นสุภนิมิต จริงอยู่ สุภนิมิตชื่อว่าสุภธาตุ และสุภนิมิตนั้นไม่มีต่างหากจากรูปธาตุเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง รูปเป็นต้นที่เป็นอารมณ์ของกุศลวิบากนั่นแหละคือสุภธาตุ เพราะฉะนั้น สุภธาตุนี้จึงเป็นเพียงรูปธาตุเป็นต้นเท่านั้น ในอากาสานัญจายตนธาตุเป็นต้น จิตคือมโนวิญญาณธาตุนั่นเอง ธรรมที่เหลือคือธัมมธาตุ ส่วนสัญญาเวทยิตนิโรธธาตุไม่มีอยู่โดยสภาวะ จริงอยู่ สัญญาเวทยิตนิโรธธาตุนั้นเป็นเพียงการดับแห่งธาตุ ๒ เท่านั้น

Kāmadhātu dhammadhātumattaṃ vā hoti. Yathāha – ‘‘tattha katamā kāmadhātu? Kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo’’ti (vibha. 182). Aṭṭhārasāpi vā dhātuyo. Yathāha – ‘‘heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā uparito paranimmitavasavattī deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhadhātuāyatanā rūpā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ, ayaṃ vuccati kāmadhātū’’ti (vibha. 182).

กามธาตุเป็นเพียงธัมมธาตุบ้าง เหมือนดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ในธาตุเหล่านั้น กามธาตุเป็นไฉน? ได้แก่ ตักกะ วิตักกะ มิจฉาสังกัปปะ ที่เป็นไปกับด้วยกาม’ หรือเป็นธาตุ ๑๘ ก็ได้ เหมือนดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ทรงกระทำอเวจีนรกเบื้องต่ำให้เป็นที่สุด ทรงกระทำเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตตีเบื้องบนไว้ในภายใน ขันธ์ ธาตุ อายตนะ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ที่ท่องเที่ยวอยู่ในภพนั้น อยู่ในภายในภพนั้น ในระหว่างนี้ นี้เรียกว่ากามธาตุ’

Nekkhammadhātu dhammadhātu eva, ‘‘sabbepi kusalā dhammā nekkhammadhātū’’ti (vibha. 182) vacanato manoviññāṇadhātupi hotiyeva. Byāpādavihiṃsā-abyāpāda-avihiṃsāsukha-dukkha-somanassa-domanassupekkhā-avijjāārambha-nikkama-parakkamadhātuyo dhammadhātuyeva.

เนกขัมมธาตุคือธัมมธาตุนั่นเอง และเพราะพระดำรัสว่า ‘ธรรมที่เป็นกุศลแม้ทั้งปวงเป็นเนกขัมมธาตุ’ แม้มโนวิญญาณธาตุก็เป็นเนกขัมมธาตุได้เหมือนกัน พยาบาทธาตุ วิหิงสาธาตุ อพยาบาทธาตุ อวิหิงสาธาตุ สุขธาตุ ทุกขธาตุ โสมนัสสธาตุ โทมนัสสธาตุ อุเบกขาธาตุ อวิชชาธาตุ อารัมภธาตุ นิกกมธาตุ ปรักกมธาตุ เป็นธัมมธาตุนั่นเอง

Hīnamajjhimapaṇītadhātuyo aṭṭhārasa dhātumattameva. Hīnā hi cakkhādayo hīnā dhātu, majjhimapaṇītā majjhimā ceva paṇītā ca. Nippariyāyena pana akusalā dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo hīnadhātu, lokiyā kusalābyākatā ubhopi cakkhudhātuādayo ca majjhimadhātu, lokuttarā pana dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo paṇītadhātu.

หีนธาตุ มัชฌิมธาตุ และปณีตธาตุ เป็นเพียงธาตุ ๑๘ เท่านั้น จริงอยู่ จักขุธาตุเป็นต้นที่เลวเป็นหีนธาตุ ที่ปานกลางและประณีตเป็นมัชฌิมธาตุและปณีตธาตุ แต่โดยนิปปริยาย อกุศลธัมมธาตุและมโนวิญญาณธาตุเป็นหีนธาตุ โลกิยกุศลและอัพยากตธัมมธาตุและมโนวิญญาณธาตุทั้งสอง และจักขุธาตุเป็นต้นเป็นมัชฌิมธาตุ ส่วนโลกุตรธัมมธาตุและมโนวิญญาณธาตุเป็นปณีตธาตุ

Pathavītejovāyodhātuyo phoṭṭhabbadhātuyeva, āpodhātu ākāsadhātu ca dhammadhātuyeva. Viññāṇadhātu cakkhuviññāṇādisattaviññāṇadhātusaṅkhepoyeva.

ปฐวีธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ เป็นโผฏฐัพพธาตุนั่นเอง อาโปธาตุและอากาสธาตุเป็นธัมมธาตุนั่นเอง วิญญาณธาตุเป็นการสงเคราะห์วิญญาณธาตุ ๗ มีจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้นนั่นเอง

Sattarasa dhātuyo dhammadhātuekadeso ca saṅkhatadhātu, asaṅkhatā pana dhātu dhammadhātuekadesova. Anekadhātunānādhātuloko pana aṭṭhārasa dhātuppabhedamattamevāti. Iti sabhāvato vijjamānānaṃ sabbadhātūnaṃ tadantogadhattā aṭṭhāraseva vuttāti.

ธาตุ ๑๗ และส่วนหนึ่งของธัมมธาตุชื่อว่าสังขตธาตุ ส่วนอสังขตธาตุเป็นส่วนหนึ่งของธัมมธาตุนั่นเอง ส่วนโลกมีธาตุมาก มีธาตุต่างๆ เป็นเพียงประเภทของธาตุ ๑๘ เท่านั้น ด้วยเหตุนี้ เพราะธาตุทั้งปวงที่มีอยู่โดยสภาวะล้วนสงเคราะห์เข้าในธาตุ ๑๘ เหล่านั้น ท่านจึงกล่าวไว้เพียง ๑๘ ธาตุเท่านั้น

521. Apica vijānanasabhāve viññāṇe jīvasaññīnaṃ saññāsamūhananatthampi aṭṭhāraseva vuttā. Santi hi sattā vijānanasabhāve viññāṇe jīvasaññino, tesaṃ cakkhusotaghānajivhākāyamanodhātumanoviññāṇadhātubhedena tassa anekataṃ cakkhurūpādipaccayāyattavuttitāya aniccatañca pakāsetvā dīgharattānusayitaṃ jīvasaññaṃ samūhanitukāmena bhagavatā aṭṭhārasa dhātuyo pakāsitā. Kiñca bhiyyo tathā veneyyajjhāsayavasena ca. Ye ca imāya anatisaṅkhepavitthārāya desanāya veneyyasattā, tadajjhāsayavasena ca aṭṭhāraseva pakāsitā.

521. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสธาตุ ๑๘ อย่างเท่านั้น แม้เพื่อประโยชน์แก่การถอนสัญญาของสัตว์ผู้มีความสำคัญว่าชีวะในวิญญาณอันมีสภาวะรู้แจ้งอารมณ์. จริงอยู่ สัตว์ผู้มีความสำคัญว่าชีวะในวิญญาณอันมีสภาวะรู้แจ้งอารมณ์มีอยู่, พระผู้มีพระภาคผู้ทรงมีพระประสงค์จะถอนชีวสัญญาอันนอนเนื่องมาสิ้นกาลนานของสัตว์เหล่านั้น ทรงประกาศความเป็นอเนกและความเป็นของไม่เที่ยงแห่งวิญญาณนั้น โดยความต่างแห่งจักขุวิญญาณธาตุ โสตวิญญาณธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ กายวิญญาณธาตุ มโนธาตุ และมโนวิญญาณธาตุ และโดยความเป็นไปที่เนื่องด้วยปัจจัยมีจักขุและรูปเป็นต้นแล้ว จึงทรงประกาศธาตุ ๑๘ อย่าง. ยิ่งไปกว่านั้น (ธาตุ ๑๘) ยังทรงประกาศโดยนัยนั้นตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ด้วย. และเวไนยสัตว์เหล่าใดพึงแนะนำได้ด้วยเทศนานี้อันไม่ย่อเกินไปไม่พิสดารเกินไป, ก็ทรงแสดงธาตุ ๑๘ อย่างเท่านั้นตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์เหล่านั้นด้วย.

Saṅkhepavitthāranayena tathā tathā hi,

Dhammaṃ pakāsayati esa yathā yathāssa;

Saddhammatejavihataṃ vilayaṃ khaṇena,

Veneyyasattahadayesu tamo payātīti.

จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงแสดงธรรมโดยนัยย่อและพิสดารโดยประการนั้นๆ ตามที่ความมืดในหทัยของเวไนยสัตว์ อันเดชแห่งพระสัทธรรมกำจัดแล้ว ย่อมถึงความสลายไปโดยฉับพลัน โดยประการนั้นๆ.

Evamettha tāvatvato veditabbo vinicchayo.

พึงทราบวินิจฉัยในธาตุนี้โดยความเป็นของมีประมาณเท่านั้นอย่างนี้.

522. Saṅkhatoti cakkhudhātu tāva jātito eko dhammotveva saṅkhaṃ gacchati cakkhupasādavasena, tathā sotaghānajivhākāyarūpasaddagandharasadhātuyo sotappasādādivasena, phoṭṭhabbadhātu pana pathavītejovāyovasena tayo dhammāti saṅkhaṃ gacchati. Cakkhuviññāṇadhātu kusalākusalavipākavasena dve dhammāti saṅkhaṃ gacchati, tathā sotaghānajivhākāyaviññāṇadhātuyo. Manodhātu pana pañcadvārāvajjanakusalākusalavipākasampaṭicchanavasena tayo dhammāti saṅkhaṃ gacchati. Dhammadhātu tiṇṇaṃ arūpakkhandhānaṃ soḷasannaṃ sukhumarūpānaṃ asaṅkhatāya ca dhātuyā vasena vīsati dhammāti saṅkhaṃ gacchati. Manoviññāṇadhātu sesakusalākusalābyākataviññāṇavasena chasattati dhammāti saṅkhaṃ gacchati. Evamettha saṅkhatopi veditabbo vinicchayo.

522. โดยการนับ: ในบรรดาธาตุเหล่านั้น จักขุธาตุ จัดเป็นธรรมะอย่างหนึ่งเท่านั้นโดยชาติ คือโดยความเป็นจักขุปสาท. โสตธาตุ ฆานธาตุ ชิวหาธาตุ กายธาตุ รูปธาตุ สัททธาตุ คันธธาตุ และรสธาตุ ก็ฉันนั้น คือจัดเป็นธรรมะอย่างหนึ่งๆ โดยความเป็นโสตปสาทเป็นต้น. ส่วนโผฏฐัพพธาตุ จัดเป็นธรรมะ ๓ อย่าง คือโดยความเป็นปฐวีธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ. จักขุวิญญาณธาตุ จัดเป็นธรรมะ ๒ อย่าง คือโดยความเป็นกุศลวิบากและอกุศลวิบาก. โสตวิญญาณธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ และกายวิญญาณธาตุ ก็ฉันนั้น. ส่วนมโนธาตุ จัดเป็นธรรมะ ๓ อย่าง คือโดยความเป็นปัญจทวาราวัชชนะ กุศลวิบากสัมปฏิจฉันนะ และอกุศลวิบากสัมปฏิจฉันนะ. ธัมมธาตุ จัดเป็นธรรมะ ๒๐ อย่าง คือโดยความเป็นอรูปขันธ์ ๓ สุขุมรูป ๑๖ และอสังขตธาตุ. มโนวิญญาณธาตุ จัดเป็นธรรมะ ๗๖ อย่าง คือโดยความเป็นกุศล อกุศล และอัพยากตวิญญาณที่เหลือ. พึงทราบวินิจฉัยในธาตุนี้โดยการนับอย่างนี้.

523. Paccayāti ettha ca cakkhudhātu tāva cakkhuviññāṇadhātuyā vippayuttapurejātaatthiavigatanissayindriyapaccayānaṃ vasena chahi paccayehi paccayo hoti, rūpadhātu purejātaatthiavigatārammaṇapaccayānaṃ vasena catūhi paccayehi paccayo hoti. Evaṃ sotaviññāṇadhātuādīnaṃ sotadhātusaddadhātuādayo. Pañcannaṃ pana nesaṃ āvajjanamanodhātu anantarasamanantaranatthivigatānantarūpanissayavasena pañcahi paccayehi paccayo hoti, tā ca pañcapi sampaṭicchanamanodhātuyā. Tathā sampaṭicchanamanodhātu santīraṇamanoviññāṇadhātuyā, sā ca voṭṭhabbanamanoviññāṇadhātuyā, voṭṭhabbanamanoviññāṇadhātu ca javanamanoviññāṇadhātuyā. Javanamanoviññāṇadhātu pana anantarāya javanamanoviññāṇadhātuyā tehi ceva pañcahi āsevanapaccayena cāti chahi paccayehi paccayo hoti. Esa tāva pañcadvāre nayo.

523. โดยความเป็นปัจจัย: ในธาตุเหล่านั้น จักขุธาตุย่อมเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุด้วยปัจจัย ๖ อย่าง คือโดยความเป็นวิปปยุตตปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย นิสสยปัจจัย และอินทริยปัจจัย. รูปธาตุย่อมเป็นปัจจัยด้วยปัจจัย ๔ อย่าง คือโดยความเป็นปุเรชาตปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย และอารัมมณปัจจัย. โสตธาตุและสัททธาตุเป็นต้น ก็เป็นปัจจัยแก่โสตวิญญาณธาตุเป็นต้นอย่างนี้. ส่วนอาวัชชนมโนธาตุ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ปัญจวิญญาณเหล่านั้นด้วยปัจจัย ๕ อย่าง คือโดยความเป็นอนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย นัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย และอนันตรูปนิสสยปัจจัย. และปัญจวิญญาณแม้ทั้ง ๕ นั้น ก็เป็นปัจจัยแก่สัมปฏิจฉันนมโนธาตุ (ด้วยปัจจัย ๕ อย่าง) ฉันนั้น. สัมปฏิจฉันนมโนธาตุก็เป็นปัจจัยแก่สันตีรณมโนวิญญาณธาตุ ฉันนั้น. สันตีรณมโนวิญญาณธาตุนั้นก็เป็นปัจจัยแก่โวฏฐัพพนมโนวิญญาณธาตุ (ฉันนั้น). และโวฏฐัพพนมโนวิญญาณธาตุก็เป็นปัจจัยแก่ชวนมโนวิญญาณธาตุ (ฉันนั้น). ส่วนชวนมโนวิญญาณธาตุ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ชวนมโนวิญญาณธาตุที่เกิดในลำดับด้วยปัจจัย ๖ อย่าง คือด้วยปัจจัย ๕ อย่างเหล่านั้นนั่นแหละ และด้วยอาเสวนปัจจัย. นี้เป็นนัยในปัญจทวารก่อน.

Manodvāre pana bhavaṅgamanoviññāṇadhātu āvajjanamanoviññāṇadhātuyā. Āvajjanamanoviññāṇadhātu ca javanamanoviññāṇadhātuyā purimehi pañcahi paccayehi paccayo hoti. Dhammadhātu pana sattannampi viññāṇadhātūnaṃ sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatādīhi bahudhā paccayo hoti. Cakkhudhātuādayo pana ekaccā ca dhammadhātu ekaccāya manoviññāṇadhātuyā ārammaṇapaccayādīhipi paccayā honti. Cakkhuviññāṇadhātuādīnañca na kevalaṃ cakkhurūpādayo paccayā honti, atha kho ālokādayopi. Tenāhu pubbācariyā –

ส่วนในมโนทวาร ภวังคมโนวิญญาณธาตุเป็นปัจจัยแก่อาวชัชนมโนวิญญาณธาตุ. และอาวัชชนมโนวิญญาณธาตุเป็นปัจจัยแก่ชวนมโนวิญญาณธาตุด้วยปัจจัย ๕ อย่างก่อน. ส่วนธัมมธาตุย่อมเป็นปัจจัยแก่วิญญาณธาตุแม้ทั้ง ๗ โดยประการเป็นอันมากด้วยปัจจัยมีสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัยเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง จักขุธาตุเป็นต้นและธัมมธาตุบางอย่าง ย่อมเป็นปัจจัยแก่มโนวิญญาณธาตุบางอย่างด้วยปัจจัยมีอารัมมณปัจจัยเป็นต้น. และมิใช่เพียงจักขุธาตุและรูปธาตุเป็นต้นเท่านั้นที่เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุเป็นต้น ที่แท้จริง แม้แสงสว่างเป็นต้นก็เป็นปัจจัยด้วย. เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์จึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘Cakkhurūpālokamanasikāre paṭicca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ. Sotasaddavivaramanasikāre paṭicca uppajjati sotaviññāṇaṃ. Ghānagandhavāyumanasikāre paṭicca uppajjati ghānaviññāṇaṃ. Jivhārasaāpamanasikāre paṭicca uppajjati jivhāviññāṇaṃ. Kāyaphoṭṭhabbapathavīmanasikāre paṭicca uppajjati kāyaviññāṇaṃ. Bhavaṅgamanadhammamanasikāre paṭicca uppajjati manoviññāṇa’’nti.

“จักขุวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักขุ รูป แสงสว่าง และมนสิการ. โสตวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยโสตะ สัททะ ช่องว่าง และมนสิการ. ฆานวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยฆานะ คันธะ ลม และมนสิการ. ชิวหาวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยชิวหา รส อาโปธาตุ และมนสิการ. กายวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยกาย โผฏฐัพพะ ปฐวีธาตุ และมนสิการ. มโนวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยภวังคมนะ ธรรมารมณ์ และมนสิการ.”

Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana paccayappabhedo paṭiccasamuppādaniddese āvibhavissatīti evamettha paccayatopi veditabbo vinicchayo.

นี้เป็นสังเขปในธาตุนี้. ส่วนประเภทแห่งปัจจัยโดยพิสดาร จักปรากฏแจ้งในปฏิจจสมุปปาทนิทเทส. พึงทราบวินิจฉัยในธาตุนี้แม้โดยความเป็นปัจจัยอย่างนี้.

524. Daṭṭhabbatoti daṭṭhabbatopettha vinicchayo veditabboti attho. Sabbā eva hi saṅkhatadhātuyo pubbantāparantavivittato dhuvasubhasukhattabhāvasuññato paccayāyattavuttito ca daṭṭhabbā.

524. บทว่า ทัฏฐัพพโต ความว่า พึงทราบวินิจฉัยในธาตุนี้โดยความเป็นสภาวะที่พึงเห็น. จริงอยู่ สังขตธาตุทั้งหมดเทียว พึงเห็นโดยปราศจากส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลาย โดยว่างจากความเป็นของเที่ยง ของงาม ของสุข และของเป็นอัตตา และโดยความเป็นไปที่เนื่องด้วยปัจจัย.

Visesato panettha bheritalaṃ viya cakkhudhātu daṭṭhabbā, daṇḍo viya rūpadhātu, saddo viya cakkhuviññāṇadhātu. Tathā ādāsatalaṃ viya cakkhudhātu, mukhaṃ viya rūpadhātu, mukhanimittaṃ viya cakkhuviññāṇadhātu. Atha vā ucchutilā viya cakkhudhātu, yantacakkayaṭṭhi viya rūpadhātu, ucchurasatelāni viya cakkhuviññāṇadhātu. Tathā adharāraṇī viya cakkhudhātu, uttarāraṇī viya rūpadhātu, aggi viya cakkhuviññāṇadhātu. Esa nayo sotadhātuādīsu.

โดยพิเศษ ในธาตุ ๑๘ เหล่านี้ พึงเห็นจักขุธาตุเหมือนหน้ากลอง, พึงเห็นรูปธาตุเหมือนไม้ตีกลอง, พึงเห็นจักขุวิญญาณธาตุเหมือนเสียงกลอง. อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นจักขุธาตุเหมือนพื้นกระจก, พึงเห็นรูปธาตุเหมือนใบหน้า, พึงเห็นจักขุวิญญาณธาตุเหมือนเงาหน้า. หรือพึงเห็นจักขุธาตุเหมือนอ้อยและงา, พึงเห็นรูปธาตุเหมือนท่อนไม้ในจักรยนต์ (เครื่องหีบ), พึงเห็นจักขุวิญญาณธาตุเหมือนน้ำอ้อยและน้ำมัน. อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นจักขุธาตุเหมือนไม้รองสีไฟ, พึงเห็นรูปธาตุเหมือนไม้สีไฟ, พึงเห็นจักขุวิญญาณธาตุเหมือนไฟ. นัยนี้มีในโสตธาตุเป็นต้น.

Manodhātu pana yathāsambhavato cakkhuviññāṇadhātuādīnaṃ purecarānucarā viya daṭṭhabbā.

ส่วนมโนธาตุ พึงเห็นเหมือนเป็นตัวนำหน้าและตามหลังจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้น ตามสมควร.

Dhammadhātuyā vedanākkhandho sallamiva sūlamiva ca daṭṭhabbo. Saññāsaṅkhārakkhandhā vedanāsallasūlayogāāturā viya, puthujjanānaṃ vā saññā āsādukkhajananato rittamuṭṭhi viya. Ayathābhuccanimittagāhakato vanamigo viya. Saṅkhārā paṭisandhiyaṃ pakkhipanato aṅgārakāsuyaṃ khipanakapurisā viya. Jāti dukkhānubandhato rājapurisānubandhacorā viya. Sabbānatthāvahassa khandhasantānassa hetuto visarukkhabījāni viya. Rūpaṃ nānāvidhupaddavanimittato khuracakkaṃ viya daṭṭhabbaṃ. Asaṅkhatā pana dhātu amatato santato khemato ca daṭṭhabbā. Kasmā? Sabbānatthāvahassa paṭipakkhabhūtattā.

ในธัมมธาตุ พึงเห็นเวทนาขันธ์เหมือนลูกศรและเหมือนหลาว พึงเห็นสัญญาขันธ์และสังขารขันธ์เหมือนคนไข้ เพราะประกอบด้วยลูกศรและหลาวคือเวทนา อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นสัญญาของปุถุชนเหมือนกำมือเปล่า เพราะทำให้เกิดทุกข์คือความหวัง เหมือนเนื้อป่า เพราะยึดถือนิมิตอันไม่เป็นจริง พึงเห็นสังขารทั้งหลายเหมือนบุรุษผู้โยนลงไปในหลุมถ่านเพลิง เพราะโยนลงไปในปฏิสนธิ เหมือนโจรที่ถูกราชบุรุษติดตาม เพราะมีชาติทุกข์ติดตาม เหมือนเมล็ดแห่งต้นไม้พิษ เพราะเป็นเหตุแห่งสันตติแห่งขันธ์อันนำมาซึ่งความฉิบหายทั้งปวง พึงเห็นรูปเหมือนจักรมีดโกน เพราะเป็นนิมิตแห่งอุปัทวะต่างๆ ส่วนอสังขตธาตุ พึงเห็นโดยความเป็นอมตะ โดยความเป็นของสงบ และโดยความเป็นของเกษม เพราะเหตุไร เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งที่นำมาซึ่งความฉิบหายทั้งปวง

Manoviññāṇadhātu ārammaṇesu vavatthānābhāvato araññamakkaṭo viya, duddamanato assakhaḷuṅko viya, yatthakāmanipātito vehāsakkhittadaṇḍo viya, lobhadosādinānappakārakilesavesayogato raṅganaṭo viya daṭṭhabbāti.

พึงเห็นมโนวิญญาณธาตุเหมือนลิงป่า เพราะไม่มีการตั้งมั่นในอารมณ์ทั้งหลาย เหมือนม้าพยศ เพราะฝึกได้ยาก เหมือนท่อนไม้ที่ซัดไปในอากาศ เพราะตกไปตามที่ปรารถนา เหมือนนักฟ้อนบนเวที เพราะประกอบด้วยเพศคือกิเลสมีประการต่างๆ มีโลภะและโทสะเป็นต้น ดังนี้

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ที่รจนาขึ้นเพื่อความปราโมทย์แห่งสาธุชน ดังนี้

Paññābhāvanādhikāre

ในปัญญาภาวนาธิการ

Āyatanadhātuniddeso nāma

ชื่ออายตนธาตุนิทเทส

Pannarasamo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๑๕

16. Indriyasaccaniddeso

16. อินทริยสัจจนิทเทส

Indriyavitthārakathā

อินทริยวิตถารกถา

525. Dhātūnaṃ anantaraṃ uddiṭṭhāni pana indriyānīti bāvīsatindriyāni – cakkhundriyaṃ sotindriyaṃ ghānindriyaṃ jivhindriyaṃ kāyindriyaṃ manindriyaṃ itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ sukhindriyaṃ dukkhindriyaṃ somanassindriyaṃ domanassindriyaṃ upekkhindriyaṃ saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyanti. Tattha –

525. ก็ อินทรีย์ทั้งหลายที่ทรงยกขึ้นแสดงไว้ในลำดับแห่งธาตุทั้งหลาย ได้แก่ อินทรีย์ ๒๒ คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ มนินทรีย์ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ สุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์ ในอินทรีย์เหล่านั้น

Atthato lakkhaṇādīhi, kamato ca vijāniyā;

Bhedābhedā tathā kiccā, bhūmito ca vinicchayaṃ.

พึงทราบวินิจฉัยโดยอรรถ โดยลักษณะเป็นต้น โดยลำดับ โดยเภทและอเภท โดยกิจ และโดยภูมิ ฉันนั้น

Tattha cakkhādīnaṃ tāva cakkhatīti cakkhūtiādinā nayena attho pakāsito. Pacchimesu pana tīsu paṭhamaṃ pubbabhāge anaññātaṃ amataṃ padaṃ catusaccadhammaṃ vā jānissāmīti evaṃ paṭipannassa uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca anaññātaññassāmītindriyanti vuttaṃ. Dutiyaṃ ājānanato indriyaṭṭhasambhavato ca aññindriyaṃ. Tatiyaṃ aññātāvino catūsu saccesu niṭṭhitaññāṇakiccassa khīṇāsavassa uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca aññātāvindriyaṃ.

ในอินทรีย์เหล่านั้น ก่อนอื่น อรรถแห่งอินทรีย์มีจักขุนทรีย์เป็นต้น ท่านประกาศไว้แล้วโดยนัยเป็นต้นว่า ชื่อว่าจักขุ เพราะย่อมดู ส่วนในอินทรีย์ ๓ อย่างหลัง อินทรีย์ที่ ๑ ท่านเรียกว่า อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ เพราะเกิดขึ้นแก่ผู้ปฏิบัติอยู่อย่างนี้ว่า "เราจักรู้ซึ่งอมตบทที่ยังไม่รู้ หรือธรรมคือสัจจะ ๔" ในบุพภาค และเพราะความที่อรรถแห่งอินทรีย์มีได้ อินทรีย์ที่ ๒ ชื่อว่าอัญญินทรีย์ เพราะรู้ทั่ว และเพราะความที่อรรถแห่งอินทรีย์มีได้ อินทรีย์ที่ ๓ ชื่อว่าอัญญาตาวินทรีย์ เพราะเกิดขึ้นแก่พระขีณาสพผู้รู้แล้ว ผู้มีญาณกิจในสัจจะ ๔ สำเร็จแล้ว และเพราะความที่อรรถแห่งอินทรีย์มีได้

Ko pana nesaṃ indriyaṭṭho nāmāti? Indaliṅgaṭṭho indriyaṭṭho. Indadesitaṭṭho indriyaṭṭho. Indadiṭṭhaṭṭho indriyaṭṭho. Indasiṭṭhaṭṭho indriyaṭṭho. Indajuṭṭhaṭṭho indriyaṭṭho. So sabbopi idha yathāyogaṃ yujjati. Bhagavā hi sammāsambuddho paramissariyabhāvato indo. Kusalākusalañca kammaṃ, kammesu kassaci issariyābhāvato. Tenevettha kammasañjanitāni tāva indriyāni kusalākusalakammaṃ ulliṅgenti. Tena ca siṭṭhānīti indaliṅgaṭṭhena indasiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni. Sabbāneva panetāni bhagavatā yathābhūtato pakāsitāni abhisambuddhāni cāti indadesitaṭṭhena indadiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni. Teneva bhagavatā munindena kānici gocarāsevanāya kānici bhāvanāsevanāya sevitānīti indajuṭṭhaṭṭhenāpi indriyāni.

ก็อะไรชื่อว่าอรรถแห่งอินทรีย์ของอินทรีย์เหล่านั้น? อรรถว่าแสดงซึ่งอินทรีย์ ชื่อว่าอรรถแห่งอินทรีย์ อรรถว่าอันอินทรีย์ทรงแสดงแล้ว ชื่อว่าอรรถแห่งอินทรีย์ อรรถว่าอันอินทรีย์ทรงเห็นแล้ว ชื่อว่าอรรถแห่งอินทรีย์ อรรถว่าอันอินทรีย์จัดแจงแล้ว ชื่อว่าอรรถแห่งอินทรีย์ อรรถว่าอันอินทรีย์ทรงเสพแล้ว ชื่อว่าอรรถแห่งอินทรีย์ อรรถนั้นทั้งหมด ย่อมควรในอินทรีย์เหล่านี้ตามสมควร จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าอินทรีย์ เพราะมีความเป็นผู้เป็นใหญ่ยิ่ง และกุศลากุศลกรรมก็ชื่อว่าอินทรีย์ เพราะไม่มีใครเป็นใหญ่ในกรรมทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแหละ ในอินทรีย์เหล่านี้ ก่อนอื่น อินทรีย์ที่เกิดจากกรรมย่อมแสดงกุศลากุศลกรรม และอันกรรมนั้นจัดแจงแล้ว เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอินทรีย์โดยอรรถว่าแสดงซึ่งอินทรีย์และโดยอรรถว่าอันอินทรีย์จัดแจงแล้ว ก็อินทรีย์เหล่านี้ทั้งหมด พระผู้มีพระภาคทรงประกาศและทรงตรัสรู้ยิ่งแล้วตามความเป็นจริง เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอินทรีย์โดยอรรถว่าอันอินทรีย์ทรงแสดงแล้วและโดยอรรถว่าอันอินทรีย์ทรงเห็นแล้ว อนึ่ง อินทรีย์บางอย่างพระผู้มีพระภาคผู้เป็นมุนินทร์นั้นนั่นแหละทรงเสพแล้วโดยโคจราเสวนา บางอย่างโดยภาวนาเสวนา เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอินทรีย์แม้โดยอรรถว่าอันอินทรีย์ทรงเสพแล้ว

Apica ādhipaccasaṅkhātena issariyaṭṭhenāpi etāni indriyāni. Cakkhuviññāṇādippavattiyañhi cakkhādīnaṃ siddhaṃ ādhipaccaṃ, tasmiṃ tikkhe tikkhattā mande ca mandattāti. Ayaṃ tāvettha atthato vinicchayo.

อีกอย่างหนึ่ง ธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอินทรีย์ แม้โดยอรรถว่าเป็นใหญ่ อันเรียกว่าความเป็นอธิบดี จริงอยู่ ในความเป็นไปแห่งจักขุวิญญาณเป็นต้น ความเป็นอธิบดีของจักขุเป็นต้นย่อมสำเร็จ เพราะเมื่อจักขุเป็นต้นนั้นคม (จักขุวิญญาณเป็นต้น) ก็คม เมื่อจักขุเป็นต้นนั้นทื่อ (จักขุวิญญาณเป็นต้น) ก็ทื่อ นี้เป็นวินิจฉัยโดยอรรถในอินทรีย์เหล่านี้ก่อน

Lakkhaṇādīhīti lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānehipi cakkhādīnaṃ vinicchayaṃ vijāniyāti attho. Tāni ca nesaṃ lakkhaṇādīni khandhaniddese vuttāneva. Paññindriyādīni hi cattāri atthato amohoyeva. Sesāni tattha sarūpeneva āgatāni.

บทว่า ลักขณาทีหิ มีความว่า พึงทราบวินิจฉัยแห่งจักขุเป็นต้น แม้โดยลักษณะ รส ปัจจุปัฏฐาน และปทัฏฐาน ก็ลักษณะเป็นต้นเหล่านั้นของอินทรีย์เหล่านั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในขันธนิทเทสนั่นเทียว จริงอยู่ อินทรีย์ ๔ อย่างมีปัญญินทรีย์เป็นต้น โดยอรรถได้แก่อโมหะนั่นเอง อินทรีย์ที่เหลือมาแล้วในขันธนิทเทสนั้นโดยสภาวะของตนนั่นเอง

526. Kamatoti ayampi desanākkamova. Tattha ajjhattadhamme pariññāya ariyabhūmipaṭilābho hotīti attabhāvapariyāpannāni cakkhundriyādīni paṭhamaṃ desitāni. So pana attabhāvo yaṃ dhammaṃ upādāya itthīti vā purisoti vā saṅkhaṃ gacchati, ayaṃ soti nidassanatthaṃ tato itthindriyaṃ purisindriyañca. So duvidhopi jīvitindriyapaṭibaddhavuttīti ñāpanatthaṃ tato jīvitindriyaṃ. Yāva tassa pavatti, tāva etesaṃ vedayitānaṃ anivatti. Yañca kiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhanti ñāpanatthaṃ tato sukhindriyādīni. Taṃnirodhatthaṃ pana ete dhammā bhāvetabbāti paṭipattidassanatthaṃ tato saddhādīni. Imāya paṭipattiyā esa dhammo paṭhamaṃ attani pātubhavatīti paṭipattiyā amoghabhāvadassanatthaṃ tato anaññātaññassāmītindriyaṃ. Tasseva phalattā tato anantaraṃ bhāvetabbato ca tato aññindriyaṃ. Tato paraṃ bhāvanāya imassa adhigamo, adhigate ca pana imasmiṃ natthi kiñci uttari karaṇīyanti ñāpanatthaṃ ante paramassāsabhūtaṃ aññātāvindriyaṃ desitanti ayamettha kamo.

526. บทว่า กมโต แม้ลำดับนี้ก็คือเทศนากัมนั่นเอง ในอินทรีย์เหล่านั้น เพราะการได้อริยภูมิย่อมมีได้ด้วยการกำหนดรู้อัชฌัตตธรรม ฉะนั้น ท่านจึงแสดงจักขุนทรีย์เป็นต้นอันนับเนื่องในอัตภาพไว้ก่อน ก็อัตภาพนั้นอาศัยธรรมใดจึงถึงการนับว่า "หญิง" หรือ "ชาย" เพื่อแสดงว่า "ธรรมนั้นคือธรรมนี้" ฉะนั้น ต่อจากนั้นท่านจึงแสดงอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ เพื่อให้ทราบว่า "อินทรีย์ทั้ง ๒ อย่างนั้นมีความเป็นไปเนื่องด้วยชีวิตินทรีย์" ฉะนั้น ต่อจากนั้นท่านจึงแสดงชีวิตินทรีย์ เพื่อให้ทราบว่า "ตราบใดที่ชีวิตินทรีย์นั้นยังเป็นไปอยู่ ตราบนั้นเวทนาเหล่านี้ก็ยังไม่หยุด และเวทนาใดๆ ทั้งหมดนั้นเป็นทุกข์" ฉะนั้น ต่อจากนั้นท่านจึงแสดงสุขินทรีย์เป็นต้น เพื่อแสดงปฏิปทาว่า "ก็เพื่อความดับแห่งเวทนานั้น ธรรมเหล่านี้พึงให้เจริญ" ฉะนั้น ต่อจากนั้นท่านจึงแสดงสัทธินทรีย์เป็นต้น เพื่อแสดงความที่ปฏิปทาไม่เป็นหมันว่า "ด้วยปฏิปัตตินี้ ธรรมนี้ย่อมปรากฏในตนก่อน" ฉะนั้น ต่อจากนั้นท่านจึงแสดงอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ เพราะเป็นผลของอินทรีย์นั้นนั่นเอง และเพราะพึงให้เจริญในลำดับต่อจากนั้น ฉะนั้น ต่อจากนั้นท่านจึงแสดงอัญญินทรีย์ เพื่อให้ทราบว่า "ต่อจากนั้นไป การบรรลุธรรมนี้มีได้ด้วยภาวนา และเมื่อบรรลุธรรมนี้แล้ว กิจที่ต้องทำยิ่งขึ้นไปไม่มี" ฉะนั้น ในที่สุดท่านจึงแสดงอัญญาตาวินทรีย์อันเป็นที่สบายใจอย่างยิ่ง นี้คือลำดับในอินทรีย์เหล่านี้

Bhedābhedāti jīvitindriyasseva cettha bhedo. Tañhi rūpajīvitindriyaṃ arūpajīvitindriyanti duvidhaṃ hoti. Sesānaṃ abhedoti evamettha bhedābhedato vinicchayaṃ vijāniyā.

ในบทว่า เภทาเภทโต นี้ พึงทราบวินิจฉัยโดยความต่างกันและไม่ต่างกันในอินทรีย์เหล่านี้อย่างนี้ว่า ในอินทรีย์เหล่านี้ มีแต่ชีวิตินทรีย์เท่านั้นที่ต่างกันได้ จริงอยู่ ชีวิตินทรีย์นั้นมี ๒ อย่าง คือ รูปชีวิตินทรีย์ และอรูปชีวิตินทรีย์ ส่วนอินทรีย์ที่เหลือไม่ต่างกัน

527. Kiccāti kiṃ indriyānaṃ kiccanti ce. Cakkhundriyassa tāva ‘‘cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ indriyapaccayena paccayo’’ti vacanato yaṃ taṃ indriyapaccayabhāvena sādhetabbaṃ attano tikkhamandādibhāvena cakkhuviññāṇādidhammānaṃ tikkhamandādisaṅkhātaṃ attākārānuvattāpanaṃ, idaṃ kiccaṃ. Evaṃ sotaghānajivhākāyānaṃ. Manindriyassa pana sahajātadhammānaṃ attano vasavattāpanaṃ. Jīvitindriyassa sahajātadhammānupālanaṃ. Itthindriyapurisindriyānaṃ itthipurisaliṅganimittakuttākappākārānuvidhānaṃ. Sukhadukkhasomanassadomanassindriyānaṃ sahajātadhamme abhibhavitvā yathāsakaṃ oḷārikākārānupāpanaṃ. Upekkhindriyassa santapaṇītamajjhattākārānupāpanaṃ. Saddhādīnaṃ paṭipakkhābhibhavanaṃ sampayuttadhammānañca pasannākārādibhāvasampāpanaṃ. Anaññātaññassāmītindriyassa saṃyojanattayappahānañceva sampayuttānañca tappahānābhimukhabhāvakaraṇaṃ. Aññindriyassa kāmarāgabyāpādāditanukaraṇappahānañceva sahajātānañca attano vasānuvattāpanaṃ. Aññātāvindriyassa sabbakiccesu ussukkappahānañceva amatābhimukhabhāvapaccayatā ca sampayuttānanti evamettha kiccato vinicchayaṃ vijāniyā.

527. ในบทว่า กิจจโต นี้ ถ้าถามว่า กิจของอินทรีย์คืออะไร ตอบว่า ก่อนอื่น กิจของจักขุนทรีย์คือ การยังจักขุวิญญาณเป็นต้น ให้เป็นไปตามอาการของตนที่ชื่อว่าแหลมคมและทื่อเป็นต้น ซึ่งพึงสำเร็จได้ด้วยความเป็นอินทริยปัจจัย ตามพระบาลีว่า "จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตต์ด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้น โดยอินทริยปัจจัย" กิจของโสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ และกายินทรีย์ ก็อย่างนี้ ส่วนกิจของมนินทรีย์คือ การยังสหชาตธรรมให้เป็นไปในอำนาจของตน กิจของชีวิตินทรีย์คือ การตามรักษาซึ่งสหชาตธรรม กิจของอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์คือ การจัดแจงอาการคือลิงค์ นิมิต กุตตะ อากัปปะของหญิงและชาย กิจของสุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ และโทมนัสสินทรีย์คือ การครอบงำสหชาตธรรมแล้วยังสหชาตธรรมให้ถึงอาการหยาบตามสมควรแก่ตน กิจของอุเปกขินทรีย์คือ การยังสหชาตธรรมให้ถึงอาการเป็นกลางอันสงบและประณีต กิจของสัทธินทรีย์เป็นต้นคือ การครอบงำปฏิปักษ์ และการยังสัมปยุตตธรรมให้ถึงภาวะคืออาการผ่องใสเป็นต้น กิจของอนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์คือ การละสังโยชน์ ๓ และการกระทำสัมปยุตตธรรมให้มีภาวะมุ่งหน้าต่อการละสังโยชน์นั้น กิจของอัญญินทรีย์คือ การละโดยทำให้กามราคะและพยาบาทเป็นต้นเบาบาง และการยังสหชาตธรรมให้เป็นไปตามอำนาจของตน กิจของอัญญาตาวินทรีย์คือ การละความขวนขวายในกิจทั้งปวง และความเป็นปัจจัยแห่งภาวะที่มุ่งหน้าต่ออมตนิพพานของสัมปยุตตธรรม พึงทราบวินิจฉัยโดยกิจในอินทรีย์เหล่านี้อย่างนี้

528. Bhūmitoti cakkhusotaghānajivhākāyaitthipurisasukhadukkhadomanassindriyāni cettha kāmāvacarāneva. Manindriyajīvitindriyaupekkhindriyāni saddhāvīriyasatisamādhipaññindriyāni ca catubhūmipariyāpannāni. Somanassindriyaṃ kāmāvacararūpāvacaralokuttaravasena bhūmittayapariyāpannaṃ. Avasāne tīṇi lokuttarānevāti evamettha bhūmitopi vinicchayaṃ vijāneyya. Evaṃ hi vijānanto –

528. ในบทว่า ภูมิโต นี้ บรรดาอินทรีย์เหล่านี้ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ สุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ และโทมนัสสินทรีย์ เป็นกามาวจรอย่างเดียว ส่วนมนินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ และสัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ เป็นธรรมที่นับเนื่องในภูมิ ๔ โสมนัสสินทรีย์นับเนื่องในภูมิ ๓ โดยเป็นกามาวจร รูปาวจร และโลกุตตระ อินทรีย์ ๓ ในที่สุดเป็นโลกุตตระอย่างเดียว พึงทราบวินิจฉัยโดยภูมิในอินทรีย์เหล่านี้อย่างนี้ จริงอยู่ เมื่อรู้อย่างนี้–

Saṃvegabahulo bhikkhu, ṭhito indriyasaṃvare;

Indriyāni pariññāya, dukkhassantaṃ karissatīti.

ภิกษุผู้มากด้วยความสังเวช ตั้งอยู่ในอินทรียสังวร กำหนดรู้อินทรีย์ทั้งหลายแล้ว จักกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้

Idaṃ indriyānaṃ vitthārakathāmukhaṃ.

นี้เป็นเบื้องต้นแห่งกถาว่าด้วยการจำแนกอินทรีย์โดยพิสดาร

Saccavitthārakathā

กถาว่าด้วยการจำแนกสัจจะโดยพิสดาร

529. Tadanantarāni pana saccānīti cattāri ariyasaccāni – dukkhaṃ ariyasaccaṃ, dukkhasamudayo ariyasaccaṃ, dukkhanirodho ariyasaccaṃ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccanti. Tattha –

529. ก็ อริยสัจ ๔ ที่มาในลำดับต่อจากอินทรีย์เหล่านั้น คือ ทุกขอริยสัจ ทุกขสมุทัยอริยสัจ ทุกขนิโรธอริยสัจ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ ในอริยสัจเหล่านั้น–

Vibhāgato nibbacana, lakkhaṇādippabhedato;

Atthatthuddhārato ceva, anūnādhikato tathā.

โดยการจำแนก โดยการจำแนกนิรุตติและลักษณะเป็นต้น โดยการย่อเนื้อความและอรรถ และโดยความไม่หย่อนไม่ยิ่ง

Kamato jātiādīnaṃ, nicchayā ñāṇakiccato;

Antogadhānaṃ pabhedā, upamāto catukkato.

โดยลำดับ โดยการวินิจฉัยชาติเป็นต้น โดยกิจแห่งญาณ โดยการจำแนกธรรมที่นับเนื่องในภายใน โดยอุปมา โดยหมวดสี่

Suññatekavidhādīhi, sabhāgavisabhāgato;

Vinicchayo veditabbo, viññunā sāsanakkame.

โดยความเป็นของสูญ โดยความเป็นอย่างหนึ่งเป็นต้น โดยส่วนที่เสมอกันและต่างกัน บัณฑิตพึงทราบวินิจฉัยในลำดับแห่งพระศาสนา

Tattha vibhāgatoti dukkhādīnaṃ hi cattāro cattāro atthā vibhattā tathā avitathā anaññathā, ye dukkhādīni abhisamentehi abhisametabbā. Yathāha – ‘‘dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho, ime cattāro dukkhassa dukkhaṭṭhā tathā avitathā anaññathā. Samudayassa āyūhanaṭṭho nidānaṭṭho saṃyogaṭṭho palibodhaṭṭho. Nirodhassa nissaraṇaṭṭho vivekaṭṭho asaṅkhataṭṭho amataṭṭho. Maggassa niyyānaṭṭho hetuṭṭho dassanaṭṭho adhipateyyaṭṭho. Ime cattāro maggassa maggaṭṭhā tathā avitathā anaññathā’’ti (paṭi. ma. 2.8). Tathā ‘‘dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho’’ti (paṭi. ma. 2.11) evamādi. Iti evaṃ vibhattānaṃ catunnaṃ catunnaṃ atthānaṃ vasena dukkhādīni veditabbānīti. Ayaṃ tāvettha vibhāgato vinicchayo.

ในบทเหล่านั้น บทว่า วิภาคะโต ความว่า จริงอยู่ อรรถ ๔ อย่าง ๔ อย่างของทุกข์เป็นต้น ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกไว้ เป็นของจริง ไม่ผิด ไม่เป็นอย่างอื่น ซึ่งพระอริยเจ้าผู้ตรัสรู้ทุกข์เป็นต้น พึงตรัสรู้ได้ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า "อรรถว่าเบียดเบียน อรรถว่าอันปัจจัยปรุงแต่ง อรรถว่าแผดเผา อรรถว่าแปรปรวน อรรถ ๔ อย่างเหล่านี้เป็นทุกขลักษณะของทุกข์ เป็นของจริง ไม่ผิด ไม่เป็นอย่างอื่น อรรถว่าประมวลมา อรรถว่าเป็นเหตุเกิด อรรถว่าเป็นเครื่องประกอบ อรรถว่าเป็นเครื่องกังวล (เป็นสมุทัยลักษณะของสมุทัย) อรรถว่าเป็นเครื่องสลัดออก อรรถว่าสงัด อรรถว่าไม่ถูกปรุงแต่ง อรรถว่าไม่ตาย (เป็นนิโรธลักษณะของนิโรธ) อรรถว่าเป็นทางออก อรรถว่าเป็นเหตุ อรรถว่าเห็น อรรถว่าเป็นใหญ่ (เป็นมัคคลักษณะของมรรค) อรรถ ๔ อย่างเหล่านี้เป็นมัคคลักษณะของมรรค เป็นของจริง ไม่ผิด ไม่เป็นอย่างอื่น" และตรัสไว้อีกอย่างนี้เป็นต้นว่า "อรรถว่าเบียดเบียน อรรถว่าอันปัจจัยปรุงแต่ง อรรถว่าแผดเผา อรรถว่าแปรปรวน อรรถว่าพึงตรัสรู้ (เป็นทุกขลักษณะของทุกข์)" เพราะฉะนั้น พึงทราบทุกข์เป็นต้น โดยอรรถ ๔ อย่าง ๔ อย่างที่ทรงจำแนกไว้อย่างนี้ นี้เป็นวินิจฉัยโดยการจำแนกในสัจจะเหล่านี้ก่อน

530. Nibbacanalakkhaṇādippabhedatoti ettha pana nibbacanato tāva idha du-iti ayaṃ saddo kucchite dissati. Kucchitaṃ hi puttaṃ dupputtoti vadanti. Khaṃ-saddo pana tucche. Tucchaṃ hi ākāsaṃ ‘‘kha’’nti vuccati. Idañca paṭhamasaccaṃ kucchitaṃ anekaupaddavādhiṭṭhānato. Tucchaṃ bālajanaparikappitadhuvasubhasukhattabhāvavirahitato. Tasmā kucchitattā tucchattā ca dukkhanti vuccati.

530. ในบทว่า นิพพจนลักขณาทิปเภทโต นี้ ก่อนอื่น พึงทราบวินิจฉัยโดยนิรุตติก่อน ในคำว่า ทุกข์ นี้ ทุ-ศัพท์นี้ปรากฏในอรรถว่าน่าเกลียด จริงอยู่ เขาทั้งหลายเรียกบุตรที่น่าเกลียดว่า ทุปปุตตะ ส่วน ขํ-ศัพท์ ปรากฏในอรรถว่าว่างเปล่า จริงอยู่ อากาศที่ว่างเปล่าเรียกว่า ขํ และสัจจะที่หนึ่งนี้เป็นของน่าเกลียด เพราะเป็นที่ตั้งแห่งอุปัทวะมากมาย เป็นของว่างเปล่า เพราะปราศจากภาวะคือความเที่ยง ความงาม ความสุข และความเป็นอัตตาที่ปุถุชนคนพาลกำหนดไว้ เพราะเหตุนั้น เพราะเป็นของน่าเกลียดและเป็นของว่างเปล่า จึงเรียกว่า ทุกข์

Saṃ-iti ca ayaṃ saddo ‘‘samāgamo sameta’’ntiādīsu (dī. ni. 2.396; vibha. 199) saṃyogaṃ dīpeti. U-iti ayaṃ ‘‘uppannaṃ udita’’ntiādīsu (dha. sa. 1; mahāva. 84) uppattiṃ. Aya-saddo kāraṇaṃ dīpeti. Idañcāpi dutiyasaccaṃ avasesapaccayasamāyoge sati dukkhassuppattikāraṇaṃ. Iti dukkhassa saṃyoge uppattikāraṇattā dukkhasamudayanti vuccati.

และ สํ-ศัพท์นี้ ย่อมแสดงความประกอบกันในคำเป็นต้นว่า สมาคโม และ สเมตํ อุ-ศัพท์นี้ ย่อมแสดงความเกิดขึ้นในคำเป็นต้นว่า อุปปันนํ และ อุทิตํ อย-ศัพท์ ย่อมแสดงเหตุ และสัจจะที่สองนี้ เมื่อมีการประชุมพร้อมแห่งปัจจัยที่เหลือ ก็เป็นเหตุแห่งความเกิดขึ้นของทุกข์ ด้วยเหตุนี้ เพราะเป็นเหตุแห่งความเกิดขึ้นเมื่อมีการประกอบกัน (แห่งปัจจัยอื่น) ของทุกข์ จึงเรียกว่า ทุกขสมุทัย

Tatiyasaccaṃ pana yasmā ni-saddo abhāvaṃ, rodha-saddo ca cārakaṃ dīpeti. Tasmā abhāvo ettha saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkharodhassa sabbagatisuññattā, samadhigate vā tasmiṃ saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkharodhassa abhāvo hoti, tappaṭipakkhattātipi dukkhanirodhanti vuccati. Dukkhassa vā anuppādanirodhapaccayattā dukkhanirodhanti.

ส่วนสัจจะที่สาม เพราะเหตุที่ นิ-ศัพท์ แสดงความไม่มี และ โรธ-ศัพท์ แสดงเรือนจำ เพราะเหตุนั้น ในสัจจะที่สามนี้ จึงไม่มีเรือนจำคือทุกข์ที่เรียกว่าเรือนจำคือสังสารวัฏ เพราะเป็นธรรมที่ว่างจากคติทั้งปวง หรือเมื่อบุคคลบรรลุสัจจะนั้นแล้ว ย่อมไม่มีเรือนจำคือทุกข์ที่เรียกว่าเรือนจำคือสังสารวัฏ เพราะเป็นธรรมที่ตรงกันข้ามกับเรือนจำนั้น จึงเรียกว่า ทุกขนิโรธ หรือเพราะเป็นปัจจัยแห่งนิโรธคือการไม่เกิดขึ้นอีกของทุกข์ จึงเรียกว่า ทุกขนิโรธ

Catutthasaccaṃ pana yasmā etaṃ dukkhanirodhaṃ gacchati ārammaṇavasena tadabhimukhabhūtattā, paṭipadā ca hoti dukkhanirodhappattiyā. Tasmā dukkhanirodhagāminī paṭipadāti vuccati.

ส่วนสัจจะที่ ๔ (มรรคสัจจะ) นั้น เพราะเหตุที่มรรคสัจจะนี้ ย่อมถึงซึ่งทุกขนิโรธ คือมีความเป็นธรรมที่น้อมไปในทุกขนิโรธนั้นโดยความเป็นอารมณ์ และเป็นข้อปฏิบัติเพื่อการบรรลุถึงทุกขนิโรธด้วย ฉะนั้น จึงเรียกว่า ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา

531. Yasmā panetāni buddhādayo ariyā paṭivijjhanti, tasmā ariyasaccānīti vuccanti. Yathāha ‘‘cattārimāni, bhikkhave, ariyasaccāni. Katamāni…pe… imāni kho, bhikkhave, cattāri ariyasaccāni. Ariyā imāni paṭivijjhanti, tasmā ariyasaccānīti vuccantī’’ti. Apica ariyassa saccānītipi ariyasaccāni. Yathāha ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… manussāya tathāgato ariyo, tasmā ariyasaccānīti vuccantī’’ti (saṃ. ni. 5.1098). Atha vā etesaṃ abhisambuddhattā ariyabhāvasiddhitopi ariyasaccāni. Yathāha – ‘‘imesaṃ kho, bhikkhave, catunnaṃ ariyasaccānaṃ yathābhūtaṃ abhisambuddhattā tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ariyoti vuccatī’’ti. Apica kho pana ariyāni saccānītipi ariyasaccāni. Ariyānīti tathāni avitathāni avisaṃvādakānīti attho. Yathāha – ‘‘imāni kho, bhikkhave, cattāri ariyasaccāni tathāni avitathāni anaññathāni, tasmā ariyasaccānīti vuccantī’’ti (saṃ. ni. 5.1097) evamettha nibbacanato vinicchayo veditabbo.

531. อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่พระอริยเจ้าทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ย่อมตรัสรู้สัจจะเหล่านี้ ฉะนั้น สัจจะเหล่านี้จึงเรียกว่า อริยสัจ ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย อริยสัจ ๔ ประการนี้ ... ภิกษุทั้งหลาย อริยสัจ ๔ ประการนี้แล พระอริยเจ้าทั้งหลายย่อมตรัสรู้สัจจะเหล่านี้ ฉะนั้น จึงเรียกว่า อริยสัจ” อีกประการหนึ่ง ชื่อว่า อริยสัจ แม้เพราะเป็นสัจจะของพระอริยะ ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ... พระตถาคตเป็นอริยะ ... ฉะนั้น จึงเรียกว่า อริยสัจ” หรืออีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อริยสัจ แม้เพราะเป็นเหตุสำเร็จความเป็นพระอริยะ เพราะได้ตรัสรู้สัจจะเหล่านี้ ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เพราะได้ตรัสรู้ตามความเป็นจริงซึ่งอริยสัจ ๔ ประการนี้แล พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า จึงเรียกว่าเป็นอริยะ” อีกประการหนึ่ง ชื่อว่า อริยสัจ แม้เพราะเป็นสัจจะที่ประเสริฐ คำว่า อริยานิ มีความหมายว่า เป็นของจริง ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอื่น ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย อริยสัจ ๔ ประการนี้แล เป็นของจริง ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอื่น ฉะนั้น จึงเรียกว่า อริยสัจ” พึงทราบวินิจฉัยโดยนิรุกติในอริยสัจเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้

532. Kathaṃ lakkhaṇādippabhedato? Ettha hi bādhanalakkhaṇaṃ dukkhasaccaṃ, santāpanarasaṃ, pavattipaccupaṭṭhānaṃ. Pabhavalakkhaṇaṃ samudayasaccaṃ, anupacchedakaraṇarasaṃ, palibodhapaccupaṭṭhānaṃ. Santilakkhaṇaṃ nirodhasaccaṃ, accutirasaṃ, animittapaccupaṭṭhānaṃ. Niyyānalakkhaṇaṃ maggasaccaṃ, kilesappahānarasaṃ, vuṭṭhānapaccupaṭṭhānaṃ. Apica pavattipavattananivattinivattanalakkhaṇāni paṭipāṭiyā. Tathā saṅkhatataṇhā asaṅkhatadassanalakkhaṇāni cāti evamettha lakkhaṇādippabhedato vinicchayo veditabbo.

532. วินิจฉัยโดยจำแนกลักษณะเป็นต้นเป็นอย่างไร? คือ ในอริยสัจ ๔ นั้น ทุกขสัจ มีการเบียดเบียนเป็นลักษณะ มีการเผาลนให้เร่าร้อนเป็นกิจ มีความเป็นไปปรากฏ (แก่ญาณ) สมุทัยสัจ มีความเป็นแดนเกิดเป็นลักษณะ มีการกระทำไม่ให้ขาดตอนเป็นกิจ มีความกังวลเป็นเครื่องผูกพันปรากฏ นิโรธสัจ มีความสงบเป็นลักษณะ มีความไม่เคลื่อนเป็นกิจ มีความไม่มีนิมิตปรากฏ มรรคสัจ มีความเป็นทางออกเป็นลักษณะ มีการละกิเลสเป็นกิจ มีการออกจาก (ภพ) ปรากฏ อีกอย่างหนึ่ง อริยสัจ ๔ มีความเป็นไป การยังให้เป็นไป ความดับ และการยังให้ดับ เป็นลักษณะตามลำดับ และมีลักษณะคือความเป็นสังขตะ ตัณหา อสังขตะ และทัสสนะ ตามลำดับ พึงทราบวินิจฉัยโดยจำแนกลักษณะเป็นต้นในอริยสัจเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้

533. Atthatthuddhārato cevāti ettha pana atthato tāva ko saccaṭṭhoti ce? Yo paññācakkhunā upaparikkhamānānaṃ māyāva viparīto, marīciva visaṃvādako, titthiyānaṃ attāva anupalabbhasabhāvo ca na hoti, atha kho bādhanappabhavasantiniyyānappakārena tacchāviparītabhūtabhāvena ariyañāṇassa gocaro hotiyeva. Esa aggilakkhaṇaṃ viya, lokapakati viya ca tacchāviparītabhūtabhāvo saccaṭṭhoti veditabbo. Yathāha – ‘‘idaṃ dukkhanti, bhikkhave, tathametaṃ avitathametaṃ anaññathameta’’nti (saṃ. ni. 5.1090) vitthāro. Apica –

533. ในคำว่า “โดยอรรถและโดยการย่ออรรถ” นั้น พึงทราบวินิจฉัยโดยอรรถก่อนว่า อะไรคือสัจจัตถะ (อรรถแห่งสัจจะ)? คือ สภาวะใด ที่เมื่อบุคคลพิจารณาอยู่ด้วยปัญญาจักษุแล้ว ไม่เป็นของผันแปรเหมือนมายา ไม่เป็นของลวงเหมือนพยับแดด และไม่มีสภาวะที่หาไม่ได้เหมือนอัตตาของพวกเดียรถีย์ แต่ทว่าเป็นอารมณ์ของอริยญาณโดยความเป็นสภาวะที่แท้จริง ไม่ผันแปร เป็นของมีอยู่จริง โดยประการคือการเบียดเบียน แดนเกิด ความสงบ และทางออกโดยแท้ สภาวะที่แท้จริง ไม่ผันแปร เป็นของมีอยู่จริงนี้ เปรียบเหมือนลักษณะของไฟ และเปรียบเหมือนสภาพปกติของโลก พึงทราบว่าเป็นสัจจัตถะ ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘นี้ทุกข์’ นี้เป็นของจริง นี้ไม่ผิดพลาด นี้ไม่เป็นอื่น” ดังนี้ พึงทราบโดยพิสดาร อีกประการหนึ่ง

Nābādhakaṃ yato dukkhaṃ, dukkhā aññaṃ na bādhakaṃ;

Bādhakattaniyāmena, tato saccamidaṃ mataṃ.

เพราะทุกข์ย่อมไม่เป็นสิ่งที่ไม่เบียดเบียน และสิ่งอื่นนอกจากทุกข์ก็ไม่เบียดเบียน ฉะนั้น เพราะความแน่นอนแห่งความเป็นผู้เบียดเบียน ทุกข์นี้บัณฑิตจึงเห็นว่าเป็นสัจจะ

Taṃ vinā nāññato dukkhaṃ, na hoti na ca taṃ tato;

Dukkhahetuniyāmena, iti saccaṃ visattikā.

ทุกข์ย่อมไม่มีจากเหตุอื่นนอกจากตัณหานั้น และทุกข์นั้นก็มิใช่ว่าจะไม่มีจากตัณหานั้น ฉะนั้น เพราะความแน่นอนแห่งความเป็นเหตุแห่งทุกข์ ตัณหาจึงเป็นสัจจะ

Nāññā nibbānato santi, santaṃ na ca na taṃ yato;

Santabhāvaniyāmena, tato saccamidaṃ mataṃ.

เพราะความสงบอื่นจากนิพพานไม่มี และนิพพานนั้นก็มิใช่ว่าจะไม่สงบ ฉะนั้น เพราะความแน่นอนแห่งความเป็นสภาวะที่สงบ นิพพานนี้บัณฑิตจึงเห็นว่าเป็นสัจจะ

Maggā aññaṃ na niyyānaṃ, aniyyāno na cāpi so;

Tacchaniyyānabhāvattā, iti so saccasammato.

ทางออกจากทุกข์อื่นจากมรรคไม่มี และมรรคนั้นก็มิใช่ว่าจะไม่ใช่ทางออก ฉะนั้น เพราะความเป็นทางออกที่แท้จริง มรรคนั้นจึงนับว่าเป็นสัจจะ

Iti tacchāvipallāsa, bhūtabhāvaṃ catūsvapi;

Dukkhādīsvavisesena, saccaṭṭhaṃ āhu paṇḍitāti.

บัณฑิตทั้งหลายกล่าวถึงสภาวะที่แท้จริง ไม่คลาดเคลื่อน เป็นของมีอยู่จริง ในธรรม ๔ ประการมีทุกข์เป็นต้น โดยไม่แตกต่างกัน ว่าเป็นสัจจัตถะ (อรรถแห่งสัจจะ) ด้วยประการฉะนี้

Evaṃ atthato vinicchayo veditabbo.

พึงทราบวินิจฉัยโดยอรรถ ด้วยประการฉะนี้

534. Kathaṃ atthuddhārato? Idhāyaṃ sacca-saddo anekesu atthesu dissati. Seyyathidaṃ – ‘‘saccaṃ bhaṇe na kujjheyyā’’tiādīsu (dha. pa. 224) vācāsacce. ‘‘Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā cā’’tiādīsu (jā. 2.21.433) viratisacce. ‘‘Kasmā nu saccāni vadanti nānā pavādiyāse kusalāvadānā’’tiādīsu (su. ni. 891) diṭṭhisacce. ‘‘Ekaṃ hi saccaṃ na dutiya’’ntiādīsu (su. ni. 890) paramatthasacce nibbāne ceva magge ca. ‘‘Catunnaṃ ariyasaccānaṃ kati kusalā’’tiādīsu (vibha. 216) ariyasacce. Svāyamidhāpi ariyasacce vattatīti evamettha atthuddhāratopi vinicchayo veditabbo.

534. วินิจฉัยโดยการย่ออรรถเป็นอย่างไร? คือ ในสัจจะนิเทศนี้ สัจจะศัพท์นี้ปรากฏในอรรถหลายอย่าง ดังนี้คือ ในคำว่า “พึงกล่าวคำสัตย์ ไม่พึงโกรธ” เป็นต้น ปรากฏในวาจาสัจจะ ในคำว่า “สมณพราหมณ์ทั้งหลายผู้ตั้งมั่นในสัจจะ” เป็นต้น ปรากฏในวิรติสัจจะ ในคำว่า “ทำไมหนอ นักปราชญ์ผู้กล่าววาทะต่างๆ จึงกล่าวสัจจะแตกต่างกันไป” เป็นต้น ปรากฏในทิฏฐิสัจจะ ในคำว่า “สัจจะมีหนึ่งเท่านั้น ไม่มีสอง” เป็นต้น ปรากฏในปรมัตถสัจจะ คือในนิพพานและมรรค ในคำว่า “ในอริยสัจ ๔ กุศลมีเท่าไร” เป็นต้น ปรากฏในอริยสัจจะ สัจจะศัพท์นั้น แม้ในที่นี้ก็เป็นไปในอรรถว่าอริยสัจจะ พึงทราบวินิจฉัยแม้โดยการย่ออรรถในอริยสัจเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้

535. Anūnādhikatoti kasmā pana cattāreva ariyasaccāni vuttāni anūnāni anadhikānīti ce? Aññassāsambhavato aññatarassa ca apaneyyābhāvato. Na hi etehi aññaṃ adhikaṃ vā, etesaṃ vā ekampi apanetabbaṃ sambhoti. Yathāha – ‘‘idha, bhikkhave, āgaccheyya samaṇo vā brāhmaṇo vā ‘netaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Ahametaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ ṭhapetvā aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ paññapessāmī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’tiādi. Yathā cāha – ‘‘yo hi koci, bhikkhave, samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃ vadeyya ‘netaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ yaṃ samaṇena gotamena desitaṃ, ahametaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ paccakkhāya aññaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ paññapessāmī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’tiādi (saṃ. ni. 5.1086).

535. วินิจฉัยโดยความไม่หย่อนไม่ยิ่งเป็นอย่างไร? คือ ถ้าถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอริยสัจไว้ ๔ ประการเท่านั้น ไม่หย่อนไม่ยิ่ง? ตอบว่า เพราะสัจจะอื่นไม่มี และเพราะในสัจจะ ๔ นั้น จะนำสัจจะใดสัจจะหนึ่งออกไปก็ไม่ได้ จริงอยู่ สัจจะอื่นที่ยิ่งไปกว่าสัจจะ ๔ นี้ไม่มี หรือจะนำสัจจะใดสัจจะหนึ่งในสัจจะ ๔ นี้ออกไปก็ไม่ได้ ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้ หากสมณะหรือพราหมณ์พึงมากล่าวว่า ‘นี้ไม่ใช่ทุกขอริยสัจ ทุกขอริยสัจมีอย่างอื่น เราจะตั้งทุกขอริยสัจนี้ไว้ แล้วบัญญัติทุกขอริยสัจอย่างอื่น’ ข้อนั้นไม่เป็นฐานะที่จะมีได้” เป็นต้น และดังที่ตรัสไว้อีกว่า “ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์ผู้ใดผู้หนึ่งพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘นี้ไม่ใช่ทุกขอริยสัจที่หนึ่งที่พระสมณโคดมทรงแสดงไว้ เราจะปฏิเสธทุกขอริยสัจที่หนึ่งนี้ แล้วบัญญัติทุกขอริยสัจที่หนึ่งอย่างอื่น’ ข้อนั้นไม่เป็นฐานะที่จะมีได้” เป็นต้น

Apica pavattimācikkhanto bhagavā sahetukaṃ ācikkhi, nivattiñca saupāyaṃ. Iti pavattinivattitadubhayahetūnaṃ etaparamato cattāreva vuttāni. Tathā pariññeyyapahātabbasacchikātabbabhāvetabbānaṃ, taṇhāvatthutaṇhātaṇhānirodhataṇhānirodhupāyānaṃ, ālayaālayārāmatāālayasamugghātaālayasamugghātupāyānañca vasenāpi cattāreva vuttānīti evamettha anūnādhikato vinicchayo veditabbo.

อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงแสดงปวัตติ ก็ทรงแสดงพร้อมทั้งเหตุ เมื่อทรงแสดงนิวุตติ ก็ทรงแสดงพร้อมทั้งอุบาย เพราะเหตุที่ปวัตติ นิวุตติ และเหตุของทั้งสองอย่างนั้น มีประมาณเท่านี้ ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสไว้เพียง ๔ อย่างเท่านั้น. เหมือนอย่างว่า โดยนัยแห่งธรรมที่ควรกำหนดรู้ ควรละ ควรทำให้แจ้ง ควรให้เจริญ, โดยนัยแห่งวัตถุแห่งตัณหา ตัณหา ความดับตัณหา และอุบายเครื่องดับตัณหา, และโดยนัยแห่งอาลัย ความยินดีในอาลัย การถอนขึ้นซึ่งอาลัย และอุบายเครื่องถอนขึ้นซึ่งอาลัย ก็ตรัสไว้เพียง ๔ อย่างเท่านั้น. พึงทราบวินิจฉัยในสัจจะเหล่านี้ว่าไม่ขาดไม่เกิน ด้วยประการฉะนี้.

536. Kamatoti ayampi desanākkamova. Ettha ca oḷārikattā, sabbasattasādhāraṇattā ca suviññeyyanti dukkhasaccaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ. Tasseva hetudassanatthaṃ tadanantaraṃ samudayasaccaṃ. Hetunirodhā phalanirodhoti ñāpanatthaṃ tato nirodhasaccaṃ. Tadadhigamupāyadassanatthaṃ ante maggasaccaṃ. Bhavasukhassādagadhitānaṃ vā sattānaṃ saṃvegajananatthaṃ paṭhamaṃ dukkhamāha. Taṃ neva akataṃ āgacchati, na issaranimmānādito hoti, ito pana hotīti ñāpanatthaṃ tadanantaraṃ samudayaṃ. Tato sahetukena dukkhena abhibhūtattā saṃviggamānasānaṃ dukkhanissaraṇagavesīnaṃ nissaraṇadassanena assāsajananatthaṃ nirodhaṃ. Tato nirodhādhigamatthaṃ nirodhasampāpakaṃ magganti evamettha kamato vinicchayo veditabbo.

536. ที่ว่าโดยลำดับนั้น แม้นี้ก็เป็นลำดับแห่งเทศนาเหมือนกัน. จริงอยู่ ในสัจจะ ๔ นั้น เพราะเป็นของหยาบ และเพราะเป็นของทั่วไปแก่สัตว์ทั้งปวง ทุกขสัจจึงเป็นสิ่งที่รู้ง่าย เพราะฉะนั้น พระองค์จึงตรัสทุกขสัจไว้ก่อน. เพื่อทรงแสดงเหตุของทุกขสัจนั่นแหละ จึงตรัสสมุทัยสัจในลำดับต่อมา. เพื่อทรงประกาศว่า เพราะเหตุดับ ผลจึงดับ จึงตรัสนิโรธสัจในลำดับต่อจากนั้น. เพื่อทรงแสดงอุบายเป็นเครื่องบรรลุถึงนิโรธสัจนั่น จึงตรัสมรรคสัจไว้ในตอนท้าย. อีกอย่างหนึ่ง เพื่อทรงให้เกิดความสังเวชแก่สัตว์ทั้งหลายผู้กำหนัดยินดีในรสแห่งภวสุข จึงตรัสทุกข์ไว้ก่อน. เพื่อทรงประกาศว่า ทุกข์นั้นมิได้มาเองโดยไม่มีใครทำ มิได้เกิดจากอิศวรนิรมิตเป็นต้น แต่เกิดจากสมุทัยนี้ จึงตรัสสมุทัยในลำดับต่อมา. ต่อจากนั้น เพื่อทรงให้เกิดความอุ่นใจแก่สัตว์ทั้งหลายผู้มีใจสลดแล้ว เพราะถูกทุกข์พร้อมทั้งเหตุครอบงำ กำลังแสวงหาทางออกจากทุกข์ ด้วยการทรงแสดงทางออก จึงตรัสเรื่องนิโรธ. ต่อจากนั้น เพื่อให้บรรลุถึงนิโรธ จึงตรัสเรื่องมรรคอันเป็นเครื่องให้ถึงนิโรธ. พึงทราบวินิจฉัยโดยลำดับในสัจจะเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้.

537. Jātiādīnaṃ nicchayāti ye te ariyasaccāni niddisantena bhagavatā ‘‘jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, maraṇampi dukkhaṃ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā, appiyehi sampayogo dukkho, piyehi vippayogo dukkho, yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ, saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti (vibha. 190) dukkhaniddese dvādasa dhammā, ‘‘yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī. Seyyathidaṃ, kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā’’ti (vibha. 203) samudayaniddese tividhā taṇhā, ‘‘yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo’’ti (vibha. 204) evaṃ nirodhaniddese atthato ekameva nibbānaṃ, ‘‘katamaṃ dukkhanirodhagāminīpaṭipadā ariyasaccaṃ, ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhī’’ti (vibha. 205) evaṃ magganiddese aṭṭha dhammāti iti catunnaṃ saccānaṃ niddese jātiādayo dhammā vuttā, tesaṃ jātiādīnaṃ nicchayāpi ettha vinicchayo veditabbo.

537. ที่ว่าโดยการกำหนดวินิจฉัยชาติเป็นต้นนั้น, ธรรมมีชาติเป็นต้นเหล่าใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงแสดงอริยสัจทั้งหลายตรัสไว้แล้วในนิเทศแห่งสัจจะ ๔ คือ ธรรม ๑๒ ประการในทุกขนิเทศว่า 'แม้ชาติก็เป็นทุกข์ แม้ชราก็เป็นทุกข์ แม้มรณะก็เป็นทุกข์ แม้โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส ก็เป็นทุกข์ ความประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รักก็เป็นทุกข์ ความพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รักก็เป็นทุกข์ ปรารถนาสิ่งใดไม่ได้ แม้อันนั้นก็เป็นทุกข์ โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์', ตัณหา ๓ อย่างในสมุทัยนิเทศว่า 'ตัณหานี้ใด ที่ทำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน ย่อมเพลิดเพลินในอารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา', พระนิพพานอย่างเดียวเท่านั้นโดยอรรถ ในนิโรธนิเทศว่า 'ความดับโดยไม่เหลือเพราะความจางคลายซึ่งตัณหานั้นนั่นเทียว ความสละ ความสละคืน ความปล่อย ความไม่มีอาลัย', และธรรม ๘ ประการในมรรคนิเทศว่า 'อริยสัจคือข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์เป็นไฉน? คืออริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ', พึงทราบวินิจฉัยในสัจจะเหล่านี้ แม้โดยการกำหนดวินิจฉัยธรรมมีชาติเป็นต้นเหล่านั้น.

Dukkhaniddesakathā

กถาว่าด้วยทุกขนิเทศ

Jātiniddeso

ชาตินิเทศ

Seyyathidaṃ, ayañhi jāti-saddo anekattho. Tathā hesa ‘‘ekampi jātiṃ dvepi jātiyo’’ti (dī. ni. 1.244; pārā. 12) ettha bhave āgato. ‘‘Atthi, visākhe, nigaṇṭhā nāma samaṇajātī’’ti (a. ni. 3.71) ettha nikāye. ‘‘Jāti dvīhi khandhehi saṅgahitā’’ti (dhātu. 71) ettha saṅkhatalakkhaṇe. ‘‘Yaṃ mātukucchismiṃ paṭhamaṃ cittaṃ uppannaṃ, paṭhamaṃ viññāṇaṃ pātubhūtaṃ, tadupādāya sāvassa jātī’’ti (mahāva. 124) ettha paṭisandhiyaṃ. ‘‘Sampatijāto, ānanda, bodhisatto’’ti (ma. ni. 3.207) ettha pasūtiyaṃ. ‘‘Akkhitto anupakuṭṭho jātivādenā’’ti (dī. ni. 1.331) ettha kule. ‘‘Yatohaṃ, bhagini, ariyāya jātiyā jāto’’ti (ma. ni. 2.351) ettha ariyasīle.

คืออย่างนี้ จริงอยู่ ชาติศัพท์นี้มีอรรถหลายอย่าง. จริงอย่างนั้น ชาติศัพท์นั้นมาในอรรถว่าภพ ในบาลีว่า 'ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง'. มาในอรรถว่านิกาย ในบาลีว่า 'ดูก่อนวิสาขะ สมณชาติชื่อว่านิครนถ์มีอยู่'. มาในอรรถว่าสังขตลักษณะ ในบาลีว่า 'ชาติ สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๒'. มาในอรรถว่าปฏิสนธิ ในบาลีว่า 'จิตดวงแรกเกิดขึ้น วิญญาณดวงแรกปรากฏขึ้นในครรภ์ของมารดาใด อาศัยจิตและวิญญาณนั้น นั่นชื่อว่าเป็นชาติของสัตว์นั้น'. มาในอรรถว่าการคลอด ในบาลีว่า 'ดูก่อนอานนท์ พระโพธิสัตว์ประสูติเดี๋ยวนี้'. มาในอรรถว่าตระกูล ในบาลีว่า 'ไม่ถูกข่ม ไม่ถูกว่าร้ายด้วยชาติวาท'. มาในอรรถว่าอริยศีล ในบาลีว่า 'ดูก่อนน้องหญิง เราเกิดแล้วโดยอริยชาติ ตั้งแต่กาลใด'.

538. Svāyamidha gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhito paṭṭhāya yāva mātukucchimhā nikkhamanaṃ, tāva pavattesu khandhesu. Itaresaṃ paṭisandhikhandhesvevāti daṭṭhabbo. Ayampi ca pariyāyakathāva. Nippariyāyato pana tattha tattha nibbattamānānaṃ sattānaṃ ye ye khandhā pātubhavanti, tesaṃ tesaṃ paṭhamapātubhāvo jāti nāma.

538. ชาติศัพท์นั้น ในทุกขสัจนิเทศนี้ พึงเห็นว่าหมายถึงขันธ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นเป็นไป สำหรับสัตว์ผู้เกิดในครรภ์ ตั้งแต่ปฏิสนธิจนกระทั่งออกจากครรภ์มารดา. สำหรับสัตว์นอกนี้ หมายถึงปฏิสนธิขันธ์เท่านั้น. แม้คำกล่าวนี้ก็เป็นเพียงปริยายกถา. ส่วนโดยนิปปริยาย การปรากฏขึ้นครั้งแรกของขันธ์เหล่าใดๆ ของสัตว์ทั้งหลายผู้บังเกิดในภพนั้นๆ ขันธ์เหล่านั้นๆ ชื่อว่าชาติ.

Sā panesā tattha tattha bhave paṭhamābhinibbattilakkhaṇā, niyyātanarasā, atītabhavato idha ummujjanapaccupaṭṭhānā, dukkhavicittatāpaccupaṭṭhānā vā.

ก็ชาตินั้น มีการบังเกิดขึ้นใหม่ครั้งแรกในภพนั้นๆ เป็นลักษณะ, มีการมอบให้เป็นกิจ, มีการผุดขึ้นในภพนี้จากภพในอดีตเป็นอาการปรากฏ, หรือมีความวิจิตรแห่งทุกข์เป็นอาการปรากฏ.

539. Kasmā panesā dukkhāti ce? Anekesaṃ dukkhānaṃ vatthubhāvato. Anekāni hi dukkhāni. Seyyathidaṃ – dukkhadukkhaṃ, vipariṇāmadukkhaṃ, saṅkhāradukkhaṃ, paṭicchannadukkhaṃ, appaṭicchannadukkhaṃ, pariyāyadukkhaṃ, nippariyāyadukkhanti.

539. ก็ถ้าถามว่า เพราะเหตุไร ชาตินี้จึงเป็นทุกข์? ตอบว่า เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ทั้งหลายเป็นอันมาก. จริงอยู่ ทุกข์มีหลายอย่าง. ได้แก่ ทุกขทุกข์, วิปริณามทุกข์, สังขารทุกข์, ปฏิจฉันนทุกข์, อัปปฏิจฉันนทุกข์, ปริยายทุกข์, นิปปริยายทุกข์.

Tattha kāyikacetasikā dukkhā vedanāsabhāvato ca nāmato ca dukkhattā dukkhadukkhanti vuccati.

ในทุกข์เหล่านั้น ทุกขเวทนาทางกายและทางใจ ท่านเรียกว่า ทุกขทุกข์ เพราะเป็นทุกข์ทั้งโดยสภาวะและโดยชื่อ.

Sukhā vedanā vipariṇāmena dukkhuppattihetuto vipariṇāmadukkhaṃ.

สุขเวทนา ชื่อว่า วิปริณามทุกข์ เพราะเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นแห่งทุกข์โดยความแปรปรวนไป.

Upekkhā vedanā ceva avasesā ca tebhūmakā saṅkhārā udayabbayappaṭipīḷitattā saṅkhāradukkhaṃ. Kaṇṇasūladantasūlarāgajapariḷāhadosajapariḷāhādi kāyikacetasiko ābādho pucchitvā jānitabbato upakkamassa ca apākaṭabhāvato paṭicchannadukkhaṃ nāma. Apākaṭadukkhantipi vuccati.

อุเบกขาเวทนาและสังขารที่เป็นไปในภูมิ ๓ ที่เหลือ ชื่อว่า สังขารทุกข์ เพราะถูกความเกิดขึ้นและความดับไปเบียดเบียน. อาพาธทางกายและทางใจ มีการปวดหู ปวดฟัน ความเร่าร้อนเพราะราคะ ความเร่าร้อนเพราะโทสะ เป็นต้น ชื่อว่า ปฏิจฉันนทุกข์ เพราะเป็นสิ่งที่ต้องถามจึงจะรู้ได้ และเพราะความที่อุปക്രമ (การเบียดเบียน) ไม่ปรากฏ. เรียกว่า อปากฏทุกข์ ก็ได้.

Dvattiṃsakammakāraṇādisamuṭṭhāno ābādho apucchitvāva jānitabbato upakkamassa ca pākaṭabhāvato appaṭicchannadukkhaṃ nāma. Pākaṭadukkhantipi vuccati.

อาพาธที่มีกรรมกรณ์ ๓๒ ประการเป็นต้นเป็นสมุฏฐาน ชื่อว่า อัปปฏิจฉันนทุกข์ เพราะเป็นสิ่งที่รู้ได้แม้ไม่ต้องถาม และเพราะความที่อุปക്രമ (การเบียดเบียน) ปรากฏ. เรียกว่า ปากฏทุกข์ ก็ได้.

Ṭhapetvā dukkhadukkhaṃ sesaṃ dukkhasaccavibhaṅge āgataṃ jātiādi sabbampi tassa tassa dukkhassa vatthubhāvato pariyāyadukkhaṃ. Dukkhadukkhaṃ pana nippariyāyadukkhanti vuccati.

เว้นทุกขทุกข์เสียแล้ว ทุกข์ที่เหลือทั้งหมดมีชาติเป็นต้น ที่มาในทุกขสัจจวิภังค์ ชื่อว่าปริยายทุกข์ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์นั้นๆ ส่วนทุกขทุกข์เรียกว่า นิปปริยายทุกข์

Tatrāyaṃ jāti yaṃ taṃ bālapaṇḍitasuttādīsu (ma. ni. 3.246 ādayo) bhagavatāpi upamāvasena pakāsitaṃ āpāyikaṃ dukkhaṃ, yañca sugatiyampi manussaloke gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ uppajjati, tassa vatthubhāvato dukkhā.

ในทุกข์เหล่านั้น ชาตินี้ ชื่อว่าทุกข์ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ในอบายที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้โดยอุปมาในพาลบัณฑิตสูตรเป็นต้น และแห่งทุกข์มีประการต่างๆ มีการก้าวลงสู่ครรภ์เป็นมูลเป็นต้น ซึ่งเกิดขึ้นในมนุษยโลกแม้ในสุคติ

540. Tatridaṃ gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ – ayaṃ hi satto mātukucchimhi nibbattamāno na uppalapadumapuṇḍarīkādīsu nibbattati, atha kho heṭṭhā āmāsayassa upari pakkāsayassa udarapaṭalapiṭṭhikaṇṭakānaṃ vemajjhe paramasambādhe tibbandhakārenānākuṇapagandhaparibhāvitaparamaduggandhapavanavicarite adhimattajegucche kucchipadese pūtimacchapūtikummāsacandanikādīsu kimi viya nibbattati. So tattha nibbatto dasa māse mātukucchisambhavena usmanā puṭapākaṃ viya paccamāno piṭṭhapiṇḍi viya sediyamāno samiñjanapasāraṇādirahito adhimattaṃ dukkhamanubhotīti, idaṃ tāva gabbhokkantimūlakaṃ dukkhaṃ.

540. ในทุกข์ ๒ อย่างนั้น ทุกข์นี้เป็นทุกข์มีประการต่างๆ มีการก้าวลงสู่ครรภ์เป็นมูลเป็นต้น คือว่า สัตว์นี้เมื่อบังเกิดในครรภ์ของมารดา ไม่ได้บังเกิดในดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกบุณฑริกเป็นต้น แต่กลับบังเกิดในบริเวณท้องที่น่ารังเกียจอย่างยิ่ง ซึ่งอยู่เบื้องล่างกระเพาะอาหารใหม่ เบื้องบนกระเพาะอาหารเก่า ท่ามกลางระหว่างเยื่อบุท้องกับกระดูกสันหลัง คับแคบอย่างยิ่ง มืดสนิท เป็นที่เที่ยวไปแห่งลมอันมีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่ง อันอบอวลด้วยกลิ่นซากศพต่างๆ เหมือนหนอนที่บังเกิดในปลาเน่า ขนมกุมมาสเน่า หรือในหลุมโสโครกเป็นต้น สัตว์นั้นบังเกิดในที่นั้นแล้ว ตลอด ๑๐ เดือน ถูกต้มอยู่ด้วยไออุ่นที่เกิดในครรภ์มารดา เหมือนของที่ถูกห่ออบ ถูกนึ่งอยู่เหมือนก้อนแป้ง ปราศจากการเหยียดการคู้เป็นต้น เสวยทุกข์อย่างยิ่ง นี้เป็นทุกข์มีการก้าวลงสู่ครรภ์เป็นมูลก่อน

Yaṃ pana so mātu sahasā upakkhalanagamananisīdanavuṭṭhānaparivattanādīsu surādhuttahatthagato eḷako viya ahituṇḍikahatthagato sappapotako viya ca ākaḍḍhanaparikaḍḍhanaodhūnananiddhūnanādinā upakkamena adhimattaṃ dukkhamanubhavati, yañca mātu sītūdakapānakāle sītanarakupapanno viya, uṇhayāgubhattādiajjhoharaṇakāle aṅgāravuṭṭhisamparikiṇṇo viya, loṇambilādiajjhoharaṇakāle khārāpaṭicchakādikammakāraṇapatto viya tibbaṃ dukkhamanubhoti, idaṃ gabbhapariharaṇamūlakaṃ dukkhaṃ.

อนึ่ง สัตว์นั้นย่อมเสวยทุกข์อย่างยิ่ง ด้วยความกระทบกระเทือนอันเกิดจากการที่มารดาสะดุดล้ม เดิน นั่ง ลุกขึ้น พลิกตัวเป็นต้นโดยฉับพลัน เหมือนลูกแกะที่ตกไปอยู่ในมือของคนเมาสุรา หรือเหมือนลูกงูที่ตกไปอยู่ในมือของหมองู ถูกดึงมา ดึงไป ถูกสลัดลง สลัดขึ้นเป็นต้น และย่อมเสวยทุกข์กล้า ในเวลาที่มารดาดื่มน้ำเย็น เหมือนสัตว์ที่เกิดในนรกเย็น ในเวลาที่มารดากลืนกินข้าวต้มร้อน ข้าวสวยร้อนเป็นต้น เหมือนถูกโปรยปรายด้วยฝนถ่านเพลิง ในเวลาที่มารดากลืนกินของเค็มของเปรี้ยวเป็นต้น เหมือนผู้ถึงกรรมกรณ์คือการถูกกรีดด้วยมีดแล้วราดด้วยน้ำด่างเป็นต้น นี้เป็นทุกข์มีการบริหารครรภ์เป็นมูล

Yaṃ panassa mūḷhagabbhāya mātuyā mittāmaccasuhajjādīhipi adassanārahe dukkhuppattiṭṭhāne chedanaphālanādīhi dukkhaṃ uppajjati, idaṃ gabbhavipattimūlakaṃ dukkhaṃ.

อนึ่ง ทุกข์ที่เกิดขึ้นแก่ทารกนั้น เพราะการตัด การผ่าเป็นต้น ในสถานที่เป็นที่เกิดแห่งทุกข์ อันมิตรสหายและผู้เป็นที่รักเป็นต้นก็ไม่ควรดู ของมารดาผู้มีครรภ์วิปริต นี้เป็นทุกข์มีความวิบัติแห่งครรภ์เป็นมูล

Yaṃ vijāyamānāya mātuyā kammajehi vātehi parivattetvā narakapapātaṃ viya atibhayānakaṃ yonimaggaṃ paṭipātiyamānassa paramasambādhena yonimukhena tāḷacchiggaḷena viya nikkaḍḍhiyamānassa mahānāgassa narakasattassa viya ca saṅghātapabbatehi vicuṇṇiyamānassa dukkhaṃ uppajjati, idaṃ vijāyanamūlakaṃ dukkhaṃ.

ทุกข์ที่เกิดขึ้นแก่ทารกผู้ถูกลมกัมมัชวาตของมารดาผู้กำลังคลอดให้กลับตัว แล้วผลักดันลงสู่ช่องคลอดอันน่าสะพรึงกลัวอย่างยิ่ง ดุจห้วงนรก ถูกช่องคลอดที่คับแคบอย่างยิ่งบีบออกมา เหมือนช้างใหญ่ที่ถูกดึงออกจากรูกุญแจ และเหมือนสัตว์นรกที่ถูกภูเขาสังฆาฏบดขยี้ให้แหลกลาญ นี้เป็นทุกข์มีการคลอดเป็นมูล

Yaṃ pana jātassa taruṇavaṇasadisasukhumālasarīrassa hatthagahaṇanahāpanadhovanacoḷaparimajjanādikāle sūcimukhakhuradhārāhi vijjhanaphālanasadisaṃ dukkhaṃ uppajjati, idaṃ mātukucchito bahinikkhamanamūlakaṃ dukkhaṃ.

อนึ่ง ทุกข์ที่เกิดขึ้นแก่ทารกผู้เกิดแล้ว มีร่างกายบอบบางละเอียดอ่อนดุจแผลสด ในเวลาที่ถูกจับมือ อาบน้ำ ล้าง เช็ดถูด้วยผ้าเป็นต้น ซึ่งเป็นทุกข์เสมอด้วยการถูกแทงด้วยปลายเข็มและถูกกรีดด้วยคมมีดโกน นี้เป็นทุกข์มีการออกจากครรภ์มารดาเป็นมูล

Yaṃ tato paraṃ pavattiyaṃ attanāva attānaṃ vadhentassa acelakavatādivasena ātāpanaparitāpanānuyogamanuyuttassa, kodhavasena abhuñjantassa, ubbandhantassa ca dukkhaṃ uppajjati, idaṃ attūpakkamamūlakaṃ dukkhaṃ. Yaṃ pana parato vadhabandhanādīni anubhavantassa uppajjati, idaṃ parūpakkamamūlakaṃ dukkhanti.

ทุกข์ที่เกิดขึ้นในปวัตติกาลหลังจากนั้น แก่ผู้ฆ่าตนเองด้วยตนเอง, แก่ผู้ประกอบความเพียรในการทำตนให้ร้อน การทำตนให้เดือดร้อน ด้วยการถือวัตรของอเจลกเป็นต้น, แก่ผู้ไม่บริโภคด้วยอำนาจความโกรธ, และแก่ผู้ผูกคอตาย นี้เป็นทุกข์มีความพยายามของตนเป็นมูล. อนึ่ง ทุกข์ที่เกิดขึ้นแก่ผู้เสวยการฆ่าและการจองจำเป็นต้นจากผู้อื่น นี้เป็นทุกข์มีความพยายามของผู้อื่นเป็นมูล

Iti imassa sabbassāpi dukkhassa ayaṃ jāti vatthumeva hoti.

ด้วยประการฉะนี้ ชาตินี้จึงเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ทั้งหมดนี้ทีเดียว

541. Tenetaṃ vuccati –

541. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า –

Jāyetha no ce narakesu satto,

Tattaggidāhādikamappasayhaṃ;

Labhetha dukkhaṃ nu kuhiṃ patiṭṭhaṃ,

Iccāha dukkhāti munīdha jātiṃ.

หากสัตว์ไม่พึงเกิดในนรกทั้งหลายแล้วไซร้, เขาจะพึงได้ที่ตั้งแห่งทุกข์อันทนได้ยาก มีการถูกเผาไหม้ด้วยไฟอันร้อนระอุเป็นต้น ที่ไหนหนอ, เพราะเหตุนั้น พระมุนีจึงตรัสว่าชาติเป็นทุกข์ในโลกนี้

Dukkhaṃ tiracchesu kasāpatoda-

Daṇḍābhighātādibhavaṃ anekaṃ;

Yaṃ taṃ kathaṃ tattha bhaveyya jātiṃ,

Vinā tahiṃ jāti tatopi dukkhā.

ทุกข์มากมายในหมู่สัตว์ดิรัจฉาน อันเกิดจากการถูกตีด้วยแส้ ปฏัก และท่อนไม้เป็นต้นนั้น, หากปราศจากชาติในกำเนิดนั้นแล้ว ทุกข์นั้นจะพึงมีในที่นั้นได้อย่างไร, เพราะเหตุนั้น ชาติจึงเป็นทุกข์

Petesu dukkhaṃ pana khuppipāsā-

Vātātapādippabhavaṃ vicittaṃ;

Yasmā ajātassa na tattha atthi,

Tasmāpi dukkhaṃ muni jātimāha.

อนึ่ง ทุกข์อันวิจิตรในหมู่เปรต อันเกิดจากความหิว ความกระหาย ลม และแดดเป็นต้น, เพราะเหตุว่าทุกข์นั้นไม่มีแก่ผู้ที่ไม่ได้เกิดในภพนั้น, เพราะเหตุนั้น พระมุนีจึงตรัสว่าชาติเป็นทุกข์

Tibbandhakāre ca asayhasīte,

Lokantare yaṃ asuresu dukkhaṃ;

Na taṃ bhave tattha na cassa jāti,

Yato ayaṃ jāti tatopi dukkhā.

ทุกข์ใดมีอยู่ในโลกกันตริกนรกอันมืดมิดและหนาวเย็นเหลือทน และในหมู่อสูร, ทุกข์นั้นจะพึงมีในที่นั้นไม่ได้ หากไม่มีชาติ, เพราะเหตุนั้น ชาตินี้จึงเป็นทุกข์แม้เพราะเหตุนั้น

Yañcāpi gūthanarake viya mātugabbhe,

Satto vasaṃ ciramato bahi nikkhamañca;

Pappoti dukkhamatighoramidampi natthi,

Jātiṃ vinā itipi jāti ayañhi dukkhā.

อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ผู้อยู่ในครรภ์มารดาเป็นเวลานาน ดุจอยู่ในคูถนรก และเมื่อออกจากครรภ์นั้น ย่อมประสบทุกข์อันร้ายกาจยิ่ง, แม้ทุกข์นี้ก็ไม่มีหากปราศจากชาติ, เพราะเหตุนั้น ชาตินี้จึงเป็นทุกข์โดยแท้

Kiṃ bhāsitena bahunā nanu yaṃ kuhiñci,

Atthīdha kiñcidapi dukkhamidaṃ kadāci;

Nevatthi jātivirahena yato mahesi,

Dukkhāti sabbapaṭhamaṃ imamāha jātinti.

จะมีประโยชน์อะไรด้วยคำพูดที่มากความ, แน่นอนว่า ทุกข์ใดๆ ก็ตามที่มีอยู่ในโลกนี้ ณ ที่ใดที่หนึ่ง, ทุกข์นี้ย่อมไม่มีเลยในกาลไหนๆ เพราะปราศจากชาติ, เพราะเหตุนั้น พระมหรรษีจึงตรัสถึงชาตินี้ว่าเป็นทุกข์ก่อนสิ่งทั้งปวง

Ayaṃ tāva jātiyaṃ vinicchayo.

นี้เป็นวินิจฉัยในเรื่องชาติก่อน

Jarāniddeso

ชรานิทเทส

542. Jarāpi dukkhāti ettha duvidhā jarā saṅkhatalakkhaṇañca, khaṇḍiccādisammato santatiyaṃ ekabhavapariyāpannakhandhapurāṇabhāvo ca, sā idha adhippetā. Sā panesā jarā khandhaparipākalakkhaṇā, maraṇūpanayanarasā, yobbanavināsapaccupaṭṭhānā. Dukkhā saṅkhāradukkhabhāvato ceva dukkhavatthuto ca. Yaṃ hi aṅgapaccaṅgasithilībhāvaindriyavikāravirūpatāyobbanavināsabalūpaghātasatimativippavāsaparaparibhavādianekapaccayaṃ kāyikacetasikadukkhaṃ uppajjati, jarā tassa vatthu. Tenetaṃ vuccati –

542. ในคำว่า ชราปิ ทุกฺขา นี้ ชรามี ๒ อย่าง คือ สังขตลักษณะ ๑ และความที่ขันธ์อันเป็นไปในภพหนึ่งมีความเก่าคร่ำคร่า อันสมมติเรียกกันว่าฟันหลุดเป็นต้น ๑ ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาชราอย่างหลังนั้น. ชรานั้นมีภาวะที่ขันธ์สุกงอมเป็นลักษณะ มีการนำเข้าไปใกล้ความตายเป็นรส มีความสิ้นไปแห่งวัยหนุ่มสาวเป็นปัจจุปัฏฐาน. ชื่อว่าเป็นทุกข์ เพราะเป็นสังขารทุกข์ด้วย และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ด้วย. จริงอยู่ ทุกข์ทางกายและทางใจอันมีปัจจัยหลายอย่าง คือ ความที่อวัยวะน้อยใหญ่หย่อนยาน ความที่อินทรีย์พิการ ความวิรูป ความสิ้นไปแห่งวัยหนุ่มสาว ความเสื่อมแห่งกำลัง ความเลอะเลือนแห่งสติปัญญา และความดูหมิ่นจากผู้อื่นเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้น, ชราเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์นั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า –

‘‘Aṅgānaṃ sithilībhāvā, indriyānaṃ vikārato;

Yobbanassa vināsena, balassa upaghātato.

เพราะความที่อวัยวะทั้งหลายหย่อนยาน, เพราะความที่อินทรีย์ทั้งหลายพิการ, เพราะความสิ้นไปแห่งวัยหนุ่มสาว, และเพราะความเสื่อมแห่งกำลัง

‘‘Vippavāsā satādīnaṃ, puttadārehi attano;

Apasādanīyato ceva, bhiyyo bālattapattiyā.

เพราะความเลอะเลือนแห่งสติเป็นต้น, เพราะความที่ตนถูกบุตรและภรรยาดูหมิ่น, และเพราะการกลับเป็นเหมือนเด็กอีกครั้ง

‘‘Pappoti dukkhaṃ yaṃ macco, kāyikaṃ mānasaṃ tathā;

Sabbametaṃ jarāhetu, yasmā tasmā jarā dukhā’’ti.

สัตว์ผู้จะต้องตาย ย่อมเข้าถึงทุกข์ทางกายและทางใจอย่างใด ทุกข์ทั้งหมดนั้นมีความชราเป็นเหตุ เพราะเหตุนั้น ความชราจึงเป็นทุกข์

Ayaṃ jarāyaṃ vinicchayo.

นี้เป็นวินิจฉัยในชรา

Maraṇaniddeso

นิเทศว่าด้วยมรณะ

543. Maraṇampi dukkhanti etthāpi duvidhaṃ maraṇaṃ saṅkhatalakkhaṇañca, yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahita’’nti (dhātu. 71). Ekabhavapariyāpannajīvitindriyappabandhavicchedo ca, yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘niccaṃ maraṇato bhaya’’nti (su. ni. 581). Taṃ idha adhippetaṃ. Jātipaccayā maraṇaṃ upakkamamaraṇaṃ sarasamaraṇaṃ āyukkhayamaraṇaṃ puññakkhayamaraṇantipi tasseva nāmaṃ. Tayidaṃ cutilakkhaṇaṃ, viyogarasaṃ, gativippavāsapaccupaṭṭhānaṃ. Dukkhassa pana vatthubhāvato dukkhanti veditabbaṃ. Tenetaṃ vuccati –

543. ในคำว่า แม้มรณะก็เป็นทุกข์ นั้น มรณะมี ๒ อย่าง คือ สังขตลักษณะ ๑ ซึ่งทรงหมายถึงตรัสไว้ว่า ชรามรณะสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๒ ดังนี้ และความขาดแห่งสืบต่อของชีวิตินทรีย์อันนับเนื่องในภพหนึ่ง ๑ ซึ่งทรงหมายถึงตรัสไว้ว่า ภัยจากความตายมีอยู่เป็นนิตย์ ดังนี้. ในที่นี้ ประสงค์เอามรณะอย่างหลัง. แม้ชื่อว่า มรณะเพราะมีชาติเป็นปัจจัย มรณะเพราะความพยายาม มรณะตามที่เป็นเอง มรณะเพราะสิ้นอายุ มรณะเพราะสิ้นบุญ ก็เป็นชื่อของมรณะนั้นนั่นแหละ. มรณะนั้นมีความเคลื่อนเป็นลักษณะ มีความพลัดพรากเป็นกิจ มีการจากคติไปเป็นอาการปรากฏ. แต่พึงทราบว่าเป็นทุกข์ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า

‘‘Pāpassa pāpakammādi-nimittamanupassato;

Bhaddassāpasahantassa, viyogaṃ piyavatthukaṃ;

Mīyamānassa yaṃ dukkhaṃ, mānasaṃ avisesato.

ทุกข์ทางใจใดเกิดขึ้นแก่คนผู้จะตาย โดยไม่แตกต่างกัน คือ แก่คนชั่วผู้ตามเห็นนิมิตมีกรรมชั่วเป็นต้น และแก่คนดีผู้ทนไม่ได้ซึ่งความพลัดพรากจากของรัก

Sabbesañcāpi yaṃ sandhi-bandhanacchedanādikaṃ;

Vitujjamānamammānaṃ, hoti dukkhaṃ sarīrajaṃ.

และทุกข์ทางกายใดเกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งปวง มีการตัดข้อต่อและเอ็นเป็นต้น เพราะถูกเสียดแทงที่มรณสถาน

Asayhamappatikāraṃ, dukkhassetassidaṃ yato;

Maraṇaṃ vatthu tenetaṃ, dukkhamicceva bhāsita’’nti.

มรณะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ อันทนได้ยาก แก้ไขไม่ได้นี้ เพราะเหตุใด เพราะเหตุนั้น มรณะนั้นจึงตรัสเรียกว่าเป็นทุกข์

Ayaṃ maraṇe vinicchayo.

นี้เป็นวินิจฉัยในมรณะ

Sokādiniddesā

นิเทศว่าด้วยโสกะเป็นต้น

544. Sokādīsu soko nāma ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa cittasantāpo. So kiñcāpi atthato domanassameva hoti. Evaṃ santepi antonijjhānalakkhaṇo, cetaso parijjhāpanaraso, anusocanapaccupaṭṭhāno. Dukkho pana dukkhadukkhato dukkhavatthuto ca. Tenetaṃ vuccati –

544. ในโสกะเป็นต้นนั้น ความเร่าร้อนแห่งจิตของผู้ถูกความฉิบหายแห่งญาติเป็นต้นกระทบแล้ว ชื่อว่าโสกะ. โสกะนั้น แม้โดยอรรถจะเป็นโทมนัส แต่ถึงอย่างนั้น ก็มีการไหม้ในภายในเป็นลักษณะ มีการเผาผลาญจิตเป็นกิจ มีการตามเศร้าโศกเป็นอาการปรากฏ. แต่ว่าเป็นทุกข์ เพราะเป็นทุกขทุกข์และเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า

‘‘Sattānaṃ hadayaṃ soko, visasallaṃva tujjati;

Aggitattova nārāco, bhusaṃva dahate puna.

โสกะย่อมเสียดแทงหทัยของสัตว์ทั้งหลาย ดุจลูกศรอาบยาพิษ และย่อมแผดเผาอย่างยิ่งอีก ดุจลูกธนูที่ร้อนดังไฟ

‘‘Samāvahati ca byādhi-jarāmaraṇabhedanaṃ;

Dukkhampi vividhaṃ yasmā, tasmā dukkhoti vuccatī’’ti.

อีกอย่างหนึ่ง เพราะโสกะย่อมนำมาซึ่งทุกข์นานาประการ อันจำแนกได้เป็นความเจ็บไข้ ความแก่ ความตาย และความแตกสลาย เพราะเหตุนั้น โสกะจึงถูกเรียกว่าเป็นทุกข์

Ayaṃ soke vinicchayo.

นี้เป็นวินิจฉัยในโสกะ

Paridevo

ปริเทวะ

545. Paridevo nāma ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa vacīpalāpo. So lālappanalakkhaṇo, guṇadosakittanaraso, sambhamapaccupaṭṭhāno. Dukkho pana saṅkhāradukkhabhāvato dukkhavatthuto ca. Tenetaṃ vuccati –

545. การพูดเพ้อของผู้ถูกความฉิบหายแห่งญาติเป็นต้นกระทบแล้ว ชื่อว่าปริเทวะ. ปริเทวะนั้นมีการคร่ำครวญเป็นลักษณะ มีการพรรณนาคุณและโทษเป็นกิจ มีความฟั่นเฟือนเป็นอาการปรากฏ. แต่ว่าเป็นทุกข์ เพราะเป็นสังขารทุกข์และเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า

‘‘Yaṃ sokasallavihato paridevamāno,

Kaṇṭhoṭṭhatālutalasosajamappasayhaṃ;

Bhiyyodhimattamadhigacchatiyeva dukkhaṃ,

Dukkhoti tena bhagavā paridevamāhā’’ti.

เพราะผู้คร่ำครวญ อันลูกศรคือโสกะกระทบแล้ว ย่อมได้ประสบทุกข์ที่เกิดจากความแห้งแห่งคอ ริมฝีปาก และเพดาน อันทนได้ยากและมีประมาณยิ่งขึ้นไปอีกโดยแท้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรียกปริเทวะว่าเป็นทุกข์

Ayaṃ parideve vinicchayo.

นี้เป็นวินิจฉัยในปริเทวะ

Dukkhaṃ

ทุกข์

546. Dukkhaṃ nāma kāyikaṃ dukkhaṃ, taṃ kāyapīḷanalakkhaṇaṃ, duppaññānaṃ domanassakaraṇarasaṃ, kāyikābādhapaccupaṭṭhānaṃ. Dukkhaṃ pana dukkhadukkhato mānasadukkhāvahanato ca. Tenetaṃ vuccati –

546. ทุกข์ทางกาย ชื่อว่าทุกข์. ทุกข์นั้นมีการเบียดเบียนกายเป็นลักษณะ มีการกระทำโทมนัสแก่คนไร้ปัญญาเป็นกิจ มีอาพาธทางกายเป็นอาการปรากฏ. แต่ว่าเป็นทุกข์ เพราะเป็นทุกขทุกข์และเพราะนำมาซึ่งทุกข์ทางใจ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า

‘‘Pīḷeti kāyikamidaṃ, dukkhañca mānasaṃ bhiyyo;

Janayati yasmā tasmā, dukkhanti visesato vutta’’nti.

เพราะทุกข์ทางกายนี้ย่อมเบียดเบียน และย่อมก่อให้เกิดทุกข์ทางใจยิ่งขึ้นไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวโดยพิเศษว่าเป็นทุกข์

Ayaṃ dukkhe vinicchayo.

นี้เป็นวินิจฉัยในทุกข์

Domanassaṃ

โทมนัส

547. Domanassaṃ nāma mānasaṃ dukkhaṃ. Taṃ cittapīḷanalakkhaṇaṃ, manovighātarasaṃ, mānasabyādhipaccupaṭṭhānaṃ. Dukkhaṃ pana dukkhadukkhato kāyikadukkhāvahanato ca. Cetodukkhasamappitā hi kese pakiriya kandanti, urāni paṭipisanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti, uddhaṃpādaṃ papatanti, satthaṃ āharanti, visaṃ khādanti, rajjuyā ubbandhanti, aggiṃ pavisantīti taṃ nānappakārakaṃ dukkhamanubhavanti. Tenetaṃ vuccati –

547. ทุกข์ทางใจ ชื่อว่าโทมนัส. โทมนัสนั้นมีการเบียดเบียนจิตเป็นลักษณะ มีการทำลายใจเป็นกิจ มีความเจ็บป่วยทางใจเป็นอาการปรากฏ. แต่ว่าเป็นทุกข์ เพราะเป็นทุกขทุกข์และเพราะนำมาซึ่งทุกข์ทางกาย. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายผู้ประกอบด้วยทุกข์ทางใจ ย่อมสยายผมร้องไห้ ทุบตีอก กลิ้งไปมา ล้มคะมำ เอาเท้าขึ้นเบื้องบน ถือเอาศัสตรา กินยาพิษ ผูกคอด้วยเชือก เข้ากองไฟ ย่อมเสวยทุกข์นานาประการนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า

‘‘Pīḷeti yato cittaṃ, kāyassa ca pīḷanaṃ samāvahati;

Dukkhanti domanassaṃ, vidomanassā tato āhū’’ti.

เพราะโทมนัสย่อมเบียดเบียนจิต และนำมาซึ่งการเบียดเบียนกาย เพราะเหตุนั้น ท่านผู้ปราศจากโทมนัสจึงกล่าวโทมนัสว่าเป็นทุกข์

Ayaṃ domanasse vinicchayo.

นี้เป็นวินิจฉัยในโทมนัส

Upāyāso

อุปายาส

548. Upāyāso nāma ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa adhimattacetodukkhappabhāvito dosoyeva. Saṅkhārakkhandhapariyāpanno eko dhammoti eke. So cittaparidahanalakkhaṇo, nitthunanaraso, visādapaccupaṭṭhāno. Dukkho pana saṅkhāradukkhabhāvato cittaparidahanato kāyavisādanato ca. Tenetaṃ vuccati –

548. โทสะที่เกิดจากทุกข์ทางใจอย่างยิ่งของผู้ถูกความฉิบหายแห่งญาติเป็นต้นกระทบแล้วนั่นเอง ชื่อว่าอุปายาส. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า เป็นธรรมอย่างหนึ่งที่นับเนื่องในสังขารขันธ์. อุปายาสนั้นมีการแผดเผาจิตเป็นลักษณะ มีการคร่ำครวญเป็นกิจ มีความท้อแท้เป็นอาการปรากฏ. แต่ว่าเป็นทุกข์ เพราะเป็นสังขารทุกข์ เพราะแผดเผาจิต และเพราะทำให้กายท้อแท้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า

‘‘Cittassa ca paridahanā, kāyassa visādanā ca adhimattaṃ;

Yaṃ dukkhamupāyāso, janeti dukkho tato vutto’’ti.

เพราะอุปายาสย่อมก่อให้เกิดทุกข์อย่างยิ่ง ด้วยการแผดเผาจิตและด้วยการทำให้กายท้อแท้ เพราะเหตุนั้น อุปายาสจึงถูกเรียกว่าเป็นทุกข์

Ayaṃ upāyāse vinicchayo.

นี้เป็นวินิจฉัยในอุปายาส

Ettha ca mandagginā antobhājane pāko viya soko. Tikkhagginā paccamānassa bhājanato bahinikkhamanaṃ viya paridevo. Bahinikkhantāvasesassa nikkhamituṃ appahontassa antobhājaneyeva yāva parikkhayā pāko viya upāyāso daṭṭhabbo.

ในโสกะเป็นต้นนั้น พึงเห็นโสกะเปรียบเหมือนการสุกในภายในภาชนะด้วยไฟอ่อน. พึงเห็นปริเทวะเปรียบเหมือนการเดือดพล่านล้นออกไปนอกภาชนะของสิ่งที่กำลังสุกด้วยไฟแรง. พึงเห็นอุปายาสเปรียบเหมือนการสุกในภายในภาชนะเท่านั้นจนกว่าจะแห้งหมดของสิ่งที่เหลือจากการเดือดพล่านออกไปข้างนอกซึ่งไม่สามารถจะเดือดพล่านออกไปได้

Appiyasampayogo

อัปปิยสัมปโยควินิจฉัย

549. Appiyasampayogo nāma amanāpehi sattasaṅkhārehi samodhānaṃ. So aniṭṭhasamodhānalakkhaṇo, cittavighātakaraṇaraso, anatthabhāvapaccupaṭṭhāno. Dukkho pana dukkhavatthuto. Tenetaṃ vuccati –

549. การประสบกับสัตว์และสังขารอันไม่เป็นที่พอใจ ชื่อว่า อัปปิยสัมปโยคะ. อัปปิยสัมปโยคนั้น มีการประสบกับสิ่งที่ไม่น่าปรารถนาเป็นลักษณะ มีการกระทำความลำบากใจเป็นกิจ มีความเป็นสิ่งหาประโยชน์มิได้เป็นอาการปรากฏ. ส่วนที่เป็นทุกข์ เพราะเป็นวัตถุแห่งทุกข์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า :-

‘‘Disvāva appiye dukkhaṃ, paṭhamaṃ hoti cetasi;

Tadupakkamasambhūta-mathakāye yato idha.

เพราะในโลกนี้ เมื่อได้เห็นสิ่งที่ไม่เป็นที่รักเข้า ทุกข์ย่อมเกิดขึ้นในใจก่อน ต่อจากนั้น ทุกข์อันเกิดจากการกระทำที่เนื่องด้วยสิ่งนั้นจึงเกิดขึ้นที่กาย

‘‘Tato dukkhadvayassāpi, vatthuto so mahesinā;

Dukkho vuttoti viññeyyo, appiyehi samāgamo’’ti.

เพราะเหตุนั้น การประสบกับสิ่งอันไม่เป็นที่รักนั้น เป็นวัตถุแห่งทุกข์ทั้ง ๒ ประการ พระมหรรษีจึงตรัสว่าเป็นทุกข์ บัณฑิตพึงทราบดังนี้แล.

Ayaṃ appiyasampayoge vinicchayo.

นี้เป็นวินิจฉัยในอัปปิยสัมปโยค.

Piyavippayogo

ปิยวิปปโยควินิจฉัย

550. Piyavippayogo nāma manāpehi sattasaṅkhārehi vinābhāvo. So iṭṭhavatthuviyogalakkhaṇo, sokuppādanaraso, byasanapaccupaṭṭhāno. Dukkho pana sokadukkhassa vatthuto. Tenetaṃ vuccati –

550. การพลัดพรากจากสัตว์และสังขารอันเป็นที่พอใจ ชื่อว่า ปิยวิปปโยคะ. ปิยวิปปโยคนั้น มีการพลัดพรากจากวัตถุอันน่าปรารถนาเป็นลักษณะ มีการยังโศกให้เกิดขึ้นเป็นกิจ มีความฉิบหายเป็นอาการปรากฏ. ส่วนที่เป็นทุกข์ เพราะเป็นวัตถุแห่งโสกทุกข์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า :-

‘‘Ñātidhanādiviyogā,

Sokasarasamappitā vitujjanti;

Bālā yato tato yaṃ,

Dukkhoti mato piyavippayogo’’ti.

เพราะเหตุที่คนพาลทั้งหลาย ถูกลูกศรคือความโศกเสียบแทงแล้ว ย่อมเดือดร้อน เพราะการพลัดพรากจากญาติและทรัพย์เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ปิยวิปปโยคนี้ ท่านจึงเห็นว่าเป็นทุกข์.

Ayaṃ piyavippayoge vinicchayo.

นี้เป็นวินิจฉัยในปิยวิปปโยค.

Icchitālābho

อิจฉิตาลาภวินิจฉัย

551. Yampicchaṃ na labhatīti ettha ‘‘aho vata mayaṃ na jātidhammā assāmā’’tiādīsu (dī. ni. 2.398; vibha. 201) alabbhaneyyavatthūsu icchāva yampicchaṃ na labhati, tampi dukkhanti vuttā. Sā alabbhaneyyavatthuicchanalakkhaṇā, tappariyesanarasā, tesaṃ appattipaccupaṭṭhānā. Dukkhā pana dukkhavatthuto. Tenetaṃ vuccati –

551. ในบทว่า ยมฺปิจฺฉํ น ลภติ นี้ ความปรารถนาในวัตถุที่ไม่อาจจะได้มีอาทิว่า 'โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความเกิดเป็นธรรมดา' ดังนี้แล ท่านเรียกว่า ยมฺปิจฺฉํ น ลภติ ตมฺปิ ทุกฺขํ (ความปรารถนาใดอันบุคคลไม่ได้, แม้ความปรารถนานั้นก็เป็นทุกข์). ความปรารถนานั้น มีความปรารถนาในวัตถุที่ไม่อาจจะได้เป็นลักษณะ, มีการแสวงหาวัตถุนั้นเป็นกิจ, มีการไม่บรรลุวัตถุเหล่านั้นเป็นอาการปรากฏ. ส่วนที่เป็นทุกข์ เพราะเป็นวัตถุแห่งทุกข์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า :-

‘‘Taṃ taṃ patthayamānānaṃ, tassa tassa alābhato;

Yaṃ vighātamayaṃ dukkhaṃ, sattānaṃ idha jāyati.

ในโลกนี้ ทุกข์ใดอันเกิดแต่ความคับแค้นใจ เกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลายผู้ปรารถนาวัตถุนั้นๆ อยู่ เพราะไม่ได้วัตถุนั้นๆ

‘‘Alabbhaneyyavatthūnaṃ, patthanā tassa kāraṇaṃ;

Yasmā tasmā jino dukkhaṃ, icchitālābhamabravī’’ti.

เพราะการปรารถนาวัตถุที่ไม่อาจจะได้ เป็นเหตุแห่งทุกข์นั้น ฉะนั้น พระชินเจ้าจึงตรัสอิจฉิตาลาภะ (การไม่ได้สิ่งที่ปรารถนา) ว่าเป็นทุกข์.

Ayaṃ icchitālābhe vinicchayo.

นี้เป็นวินิจฉัยในอิจฉิตาลาภะ.

Pañcupādānakkhandhā

ปัญจุปาทานักขันธวินิจฉัย

552. Saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhāti ettha pana –

552. ก็ในบทว่า สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา นี้ มีคำวินิจฉัยดังนี้ :-

Jātippabhutikaṃ dukkhaṃ, yaṃ vuttamidha tādinā;

Avuttaṃ yañca taṃ sabbaṃ, vinā ete na vijjati.

ทุกข์มีชาติเป็นต้นใด ที่พระตถาคตผู้คงที่ตรัสไว้ในทุกขนิเทศนี้ก็ดี ทุกข์ใดที่มิได้ตรัสไว้ก็ดี ทุกข์ทั้งหมดนั้น เว้นจากอุปาทานขันธ์เหล่านี้เสีย ย่อมไม่มี.

Yasmā tasmā upādāna-kkhandhā saṅkhepato ime;

Dukkhāti vuttā dukkhanta-desakena mahesinā.

เพราะเหตุนั้น พระมหรรษีผู้ทรงแสดงที่สุดแห่งทุกข์ จึงตรัสอุปาทานขันธ์เหล่านี้โดยย่อว่าเป็นทุกข์.

Tathā hi indhanamiva pāvako, lakkhamiva paharaṇāni, gorūpaṃ viya ḍaṃsamakasādayo, khettamiva lāyakā, gāmaṃ viya gāmaghātakā upādānakkhandhapañcakameva jātiādayo nānappakārehi vibādhentā tiṇalatādīni viya bhūmiyaṃ, pupphaphalapallavāni viya rukkhesu upādānakkhandhesuyeva nibbattanti. Upādānakkhandhānañca ādidukkhaṃ jāti, majjhedukkhaṃ jarā, pariyosānadukkhaṃ maraṇaṃ, māraṇantikadukkhābhighātena pariḍayhanadukkhaṃ soko, tadasahanato lālappanadukkhaṃ paridevo, tato dhātukkhobhasaṅkhātaaniṭṭhaphoṭṭhabbasamāyogato kāyassa ābādhanadukkhaṃ dukkhaṃ, tena bādhiyamānānaṃ puthujjanānaṃ tattha paṭighuppattito cetobādhanadukkhaṃ domanassaṃ, sokādivuddhiyā janitavisādānaṃ anutthunanadukkhaṃ upāyāso, manorathavighātappattānaṃ icchāvighātadukkhaṃ icchitālābhoti evaṃ nānappakārato upaparikkhiyamānā upādānakkhandhāva dukkhāti. Yadetaṃ ekamekaṃ dassetvā vuccamānaṃ anekehipi kappehi na sakkā asesato vattuṃ, tasmā taṃ sabbampi dukkhaṃ ekajalabindumhi sakalasamuddajalarasaṃ viya yesu kesuci pañcasu upādānakkhandhesu saṃkhipitvā dassetuṃ ‘‘saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti bhagavā avocāti. Ayaṃ upādānakkhandhesu vinicchayo.

จริงอย่างนั้น ชาติเป็นต้น ย่อมเบียดเบียนปัญจุปาทานขันธ์นั่นแหละโดยประการต่างๆ ดุจไฟเบียดเบียนเชื้อ, ดุจศัสตราย่ำยีเป้า, ดุจเหลือบและยุงเป็นต้นเบียดเบียนฝูงโค, ดุจคนเกี่ยวเบียดเบียนนา, ดุจโจรผู้ฆ่าชาวบ้านเบียดเบียนบ้าน ฉันใด และย่อมเกิดขึ้นในอุปาทานขันธ์ทั้งหลายนั่นแหละ ดุจหญ้าและเถาวัลย์เป็นต้นเกิดขึ้นที่ภาคพื้น, ดุจดอก ผล และใบอ่อนเกิดขึ้นที่ต้นไม้ ฉันใด. อนึ่ง ชาติเป็นทุกข์เบื้องต้นของอุปาทานขันธ์ทั้งหลาย, ชราเป็นทุกข์ท่ามกลาง, มรณะเป็นทุกข์ในที่สุด. ทุกข์คือความเร่าร้อนเพราะถูกทุกข์ในเวลาใกล้ตายบีบคั้น ชื่อว่า โสกะ. ทุกข์คือการคร่ำครวญเพราะไม่อาจทนทุกข์นั้นได้ ชื่อว่า ปริเทวะ. ทุกข์คือความป่วยไข้ของกายเพราะความประจวบกับผัสสะอันไม่น่าปรารถนาที่เรียกว่าธาตุพิการต่อจากนั้นไป ชื่อว่า ทุกขะ. ทุกข์คือความเจ็บใจของปุถุชนทั้งหลายผู้ถูกทุกข์นั้นเบียดเบียนอยู่ เพราะความเกิดขึ้นแห่งปฏิฆะในทุกข์นั้น ชื่อว่า โทมนัสสะ. ทุกข์คือการบ่นเพ้อของบุคคลผู้มีความเศร้าหมองอันเกิดจากความเจริญแห่งโสกะเป็นต้น ชื่อว่า อุปายาสะ. ทุกข์คือความติดขัดแห่งความปรารถนาของบุคคลผู้ถึงความติดขัดแห่งความพอใจ ชื่อว่า อิจฉิตาลาภะ. เมื่อพิจารณาโดยประการต่างๆ อย่างนี้ อุปาทานขันธ์ทั้งหลายนั่นแหละเป็นทุกข์. ทุกข์นี้นั้นใด อันใครๆ แสดงทีละอย่างๆ แม้โดยกัปเป็นอันมาก ก็ไม่อาจจะกล่าวให้สิ้นเชิงได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า 'ว่าโดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์' เพื่อทรงย่นย่อทุกข์แม้ทั้งหมดนั้นในอุปาทานขันธ์ ๕ อย่างใดอย่างหนึ่ง แล้วแสดง ดุจแสดงรสแห่งน้ำในมหาสมุทรทั้งหมดในหยาดน้ำหยาดหนึ่ง ฉะนั้น. นี้เป็นวินิจฉัยในอุปาทานขันธ์ทั้งหลาย.

Ayaṃ tāva dukkhaniddese nayo.

นี้เป็นนัยในทุกขนิเทศก่อน.

Samudayaniddesakathā

สมุทยนิทเทสกถา

553. Samudayaniddese pana yāyaṃ taṇhāti yā ayaṃ taṇhā. Ponobbhavikāti punabbhavakaraṇaṃ punobbhavo, punobbhavo sīlametissāti ponobbhavikā. Nandīrāgena sahagatāti nandīrāgasahagatā, nandīrāgena saddhiṃ atthato ekattameva gatāti vuttaṃ hoti. Tatra tatrābhinandinīti yatra yatra attabhāvo nibbattati, tatra tatrābhinandinī. Seyyathidanti nipāto, tassa sā katamāti ceti attho. Kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhāti imā paṭiccasamuppādaniddese āvibhavissanti. Idha panāyaṃ tividhāpi dukkhasaccassa nibbattakaṭṭhena ekattaṃ upanetvā dukkhasamudayaṃ ariyasaccanti vuttāti veditabbā.

553. ก็ในสมุทยนิเทศ บทว่า ยายํ ตณฺหา คือ ยา อยํ ตณฺหา. บทว่า โปโนพฺภวิกา อธิบายว่า การทำภพใหม่ ชื่อว่า ปุนัพภวะ, ภพใหม่เป็นปกติของตัณหานั้น เหตุนั้น ตัณหานั้นจึงชื่อว่า โปโนพฺภวิกา (มีปกติทำภพใหม่). บทว่า นนฺทิราคสหคตา อธิบายว่า ไปพร้อมกับนันทิราคะ, อธิบายว่า ถึงความเป็นอันเดียวกันโดยอรรถกับนันทิราคะ. บทว่า ตตฺร ตตฺราภินนฺทินี อธิบายว่า อัตภาพเกิดขึ้นในที่ใดๆ ย่อมเพลิดเพลินยิ่งในที่นั้นๆ. บทว่า เสยฺยถีทํ เป็นนิบาต มีอรรถว่า ถ้าหากจะมีคำถามว่า ตัณหานั้นเป็นไฉน. ตัณหา ๓ เหล่านี้ คือ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา จักมีปรากฏในปฏิจจสมุปปาทนิเทศ. ก็ในสมุทยนิเทศนี้ พึงทราบว่า ตัณหานี้แม้ทั้ง ๓ อย่าง ท่านน้อมเข้าเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นเหตุให้เกิดทุกขสัจจะ แล้วตรัสว่า ทุกฺขสมุทยํ อริยสจฺจํ (อริยสัจคือทุกขสมุทัย) ดังนี้.

Ayaṃ samudayaniddese nayo.

นี้เป็นนัยในสมุทยนิเทศ.

Nirodhaniddesakathā

นิโรธนิทเทสกถา

554. Dukkhanirodhaniddese yo tassāyeva taṇhāyātiādinā nayena samudayanirodho vutto, so kasmāti ce? Samudayanirodhena dukkhanirodho. Samudayanirodhena hi dukkhaṃ nirujjhati, na aññathā. Tenāha –

554. ในทุกขนิโรธนิเทศ ความดับแห่งสมุทัยที่ท่านกล่าวไว้โดยนัยเป็นอาทิว่า โย ตสฺสาเยว ตณฺหาย นี้ เพราะเหตุไร. ตอบว่า เพราะทุกข์ดับด้วยความดับแห่งสมุทัย. จริงอยู่ ทุกข์ย่อมดับด้วยความดับแห่งสมุทัย หาดับด้วยเหตุอื่นไม่. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า :-

‘‘Yathāpi mūle anupaddave daḷhe,

Chinnopi rukkho punadeva rūhati;

Evampi taṇhānusaye anūhate,

Nibbattatī dukkhamidaṃ punappuna’’nti. (dha. pa. 338);

ก็เมื่อรากยังมั่นคงไม่มีอันตราย ต้นไม้แม้ถูกตัดแล้ว ย่อมงอกขึ้นได้อีก ฉันใด, เมื่อยังมิได้ถอนตัณหานุสัยขึ้น แม้ฉันนั้นเหมือนกัน ทุกข์นี้ย่อมเกิดขึ้นบ่อยๆ.

Iti yasmā samudayanirodheneva dukkhaṃ nirujjhati, tasmā bhagavā dukkhanirodhaṃ desento samudayanirodheneva desesi. Sīhasamānavuttino hi tathāgatā. Te dukkhaṃ nirodhentā dukkhanirodhañca desentā hetumhi paṭipajjanti, na phale. Suvānavuttino pana titthiyā. Te dukkhaṃ nirodhentā dukkhanirodhañca desentā attakilamathānuyogadesanādīhi phale paṭipajjanti, na hetumhīti. Evaṃ tāva dukkhanirodhassa samudayanirodhavasena desanāya payojanaṃ veditabbaṃ.

ฉะนี้ เพราะว่าทุกข์ย่อมดับได้ด้วยความดับแห่งสมุทัยเท่านั้น ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อทรงแสดงทุกขนิโรธ จึงทรงแสดงด้วยความดับแห่งสมุทัยเท่านั้น จริงอยู่ พระตถาคตเจ้าทั้งหลาย ทรงมีปกติเสมอด้วยราชสีห์ พระตถาคตเจ้าเหล่านั้น เมื่อทรงให้ทุกข์ดับ และเมื่อทรงแสดงทุกขนิโรธ ย่อมทรงปฏิบัติในเหตุ ไม่ทรงปฏิบัติในผล ส่วนพวกเดียรถีย์มีปกติเสมอด้วยสุนัข พวกเขาเมื่อให้ทุกข์ดับ และเมื่อแสดงทุกขนิโรธ ย่อมปฏิบัติในผล ด้วยการแสดงอัตตกิลมถานุโยคเป็นต้น ไม่ปฏิบัติในเหตุ ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบประโยชน์แห่งการแสดงทุกขนิโรธโดยนัยแห่งความดับสมุทัยก่อน

555. Ayaṃ panattho – tassāyeva taṇhāyāti tassā ‘‘ponobbhavikā’’ti vatvā kāmataṇhādivasena vibhattataṇhāya. Virāgo vuccati maggo. ‘‘Virāgā vimuccatī’’ti (ma. ni. 1.245; saṃ. ni. 3.14) hi vuttaṃ. Virāgena nirodho virāganirodho. Anusayasamugghātato aseso virāganirodho asesavirāganirodho. Atha vā virāgoti pahānaṃ vuccati, tasmā aseso virāgo aseso nirodhoti evampettha yojanā daṭṭhabbā. Atthato pana sabbāneva etāni nibbānassa vevacanāni. Paramatthato hi dukkhanirodho ariyasaccanti nibbānaṃ vuccati. Yasmā pana taṃ āgamma taṇhā virajjati ceva nirujjhati ca, tasmā virāgoti ca nirodhoti ca vuccati. Yasmā ca tadeva āgamma tassā cāgādayo honti, kāmaguṇālayesu cettha ekopi ālayo natthi, tasmā ‘‘cāgo paṭinissaggo mutti anālayo’’ti vuccati.

555. ส่วนอรรถาธิบายนี้มีว่า - คำว่า ตสฺสายว ตณฺหาย (แห่งตัณหานั้นนั่นเทียว) คือ แห่งตัณหาที่จำแนกไว้โดยเป็นกามตัณหาเป็นต้น ซึ่งกล่าวไว้ว่า โปนพฺภวิกา (ยังภพใหม่ให้เกิด) มรรคเรียกว่า วิราคะ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า 'ย่อมหลุดพ้นเพราะความสิ้นกำหนัด' ความดับด้วยวิราคะ ชื่อว่า วิราคนิโรธ ความดับสนิทไม่มีเหลือเพราะการถอนอนุสัย ชื่อว่า อเสสวิราคนิโรธ หรืออีกนัยหนึ่ง การละ เรียกว่า วิราคะ ฉะนั้น พึงเห็นการประกอบความในบทนี้อย่างนี้ว่า วิราคะที่ไม่มีเหลือ คือ นิโรธที่ไม่มีเหลือ แต่โดยอรรถแล้ว คำทั้งหมดนี้เป็นไวพจน์ของพระนิพพานทั้งสิ้น จริงอยู่ โดยปรมัตถ์แล้ว พระนิพพานเรียกว่า ทุกขนิโรธอริยสัจ แต่เพราะอาศัยพระนิพพานนั้น ตัณหาย่อมคลายและดับไป ฉะนั้น จึงเรียกว่า วิราคะ และ นิโรธะ และเพราะอาศัยพระนิพพานนั้นนั่นเทียว การสละเป็นต้นแห่งตัณหานั้นย่อมมี และในพระนิพพานนี้ ไม่มีอาลัยแม้แต่อย่างเดียวในกามคุณาลัยทั้งหลาย ฉะนั้น จึงเรียกว่า 'จาคะ ปฏินิสสัคคะ มุตติ อนาลยะ'

556. Tayidaṃ santilakkhaṇaṃ, accutirasaṃ, assāsakaraṇarasaṃ vā, animittapaccupaṭṭhānaṃ, nippapañcapaccupaṭṭhānaṃ vā.

556. พระนิพพานนั้น มีความสงบเป็นลักษณะ มีความไม่เคลื่อนเป็นรส หรือมีการทำความอุ่นใจเป็นรส มีความไม่มีนิมิตเป็นปัจจุปัฏฐาน หรือมีความไม่มีปปัญจะ (กิเลสเครื่องเนิ่นช้า) เป็นปัจจุปัฏฐาน

Nibbānakathā

นิพพานกถา

557. Nattheva nibbānaṃ, sasavisāṇaṃ viya anupalabbhanīyatoti ce? Na, upāyena upalabbhanīyato. Upalabbhati hi taṃ tadanurūpapaṭipattisaṅkhātena upāyena, cetopariyañāṇena paresaṃ lokuttaracittaṃ viya, tasmā ‘‘anupalabbhanīyato natthī’’ti na vattabbaṃ. Na hi ‘‘yaṃ bālaputhujjanā na upalabhanti, taṃ natthī’’ti vattabbaṃ.

557. หากมีผู้กล่าวว่า 'พระนิพพานไม่มีเลย เหมือนกับเขากระต่าย เพราะเป็นสิ่งที่เข้าถึงไม่ได้' คำกล่าวเช่นนั้นไม่ถูก เพราะเป็นสิ่งที่เข้าถึงได้ด้วยอุบาย จริงอยู่ พระนิพพานนั้นย่อมเข้าถึงได้ด้วยอุบายอันเรียกว่าปฏิปทาที่สมควรแก่พระนิพพานนั้น เหมือนกับที่จิตของผู้อื่นอันเป็นโลกุตตระจะพึงรู้ได้ด้วยเจโตปริยญาณ ฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวว่า 'ไม่มีเพราะเข้าถึงไม่ได้' จริงอยู่ ไม่ควรกล่าวว่า 'สิ่งที่ปุถุชนผู้เป็นพาลเข้าถึงไม่ได้ สิ่งนั้นไม่มี'

558. Apica nibbānaṃ natthīti na vattabbaṃ, kasmā? Paṭipattiyā vañjhabhāvāpajjanato. Asati hi nibbāne sammādiṭṭhipurejavāya sīlādikhandhattayasaṅgahāya sammāpaṭipattiyā vañjhabhāvo āpajjati. Na cāyaṃ vañjhā, nibbānapāpanatoti. Na paṭipattiyā vañjhabhāvāpatti, abhāvapāpakattāti ce. Na, atītānāgatābhāvepi nibbānapattiyā abhāvato. Vattamānānampi abhāvo nibbānanti ce. Na, tesaṃ abhāvāsambhavato, abhāve ca avattamānabhāvāpajjanato, vattamānakkhandhanissitamaggakkhaṇe ca sopādisesanibbānadhātuppattiyā abhāvadosato. Tadā kilesānaṃ avattamānattā na dosoti ce. Na, ariyamaggassa niratthakabhāvāpajjanato. Evañhi sati ariyamaggakkhaṇato pubbepi kilesā na santīti ariyamaggassa niratthakabhāvo āpajjati. Tasmā akāraṇametaṃ.

558. อีกอย่างหนึ่ง ไม่ควรกล่าวว่า 'พระนิพพานไม่มี' เพราะเหตุไร? เพราะจะทำให้การปฏิบัติเป็นหมันไป จริงอยู่ เมื่อพระนิพพานไม่มี ความเป็นหมันของการสัมมาปฏิบัติ อันมีการรวบรวมขันธ์ 3 มีศีลเป็นต้น ซึ่งมีสัมมาทิฏฐิเป็นประธาน ก็จะพึงมี แต่การปฏิบัตินี้ไม่เป็นหมัน เพราะนำไปสู่พระนิพพาน หากกล่าวว่า 'การปฏิบัติไม่เป็นหมัน เพราะนำไปสู่ความไม่มี' คำกล่าวเช่นนั้นไม่ถูก เพราะแม้ในความไม่มีแห่งขันธ์ในอดีตและอนาคต การบรรลุพระนิพพานก็ไม่มี หากกล่าวว่า 'ความไม่มีแม้แห่งขันธ์ปัจจุบันเป็นพระนิพพาน' คำกล่าวเช่นนั้นไม่ถูก เพราะความไม่มีแห่งขันธ์เหล่านั้นเป็นไปไม่ได้ และเมื่อไม่มี ก็จะกลายเป็นสิ่งที่ไม่ใช่ปัจจุบัน และเพราะมีโทษคือการไม่บรรลุโสปาทิเสสนิพพานธาตุในขณะแห่งมรรคที่อาศัยขันธ์ปัจจุบัน หากกล่าวว่า 'ในขณะนั้น กิเลสทั้งหลายไม่มีอยู่ จึงไม่มีโทษ' คำกล่าวเช่นนั้นไม่ถูก เพราะจะทำให้อริยมรรคไร้ประโยชน์ จริงอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ก่อนขณะแห่งอริยมรรค กิเลสทั้งหลายก็ไม่มีอยู่ ดังนั้น อริยมรรคจึงจะกลายเป็นสิ่งไร้ประโยชน์ ฉะนั้น เหตุผลนี้จึงไม่ใช่เหตุผล

559. ‘‘Yo kho, āvuso, rāgakkhayo’’tiādivacanato (saṃ. ni. 4.315) ‘‘khayo nibbāna’’nti ce. Na, arahattassāpi khayamattāpajjanato. Tampi hi ‘‘yo kho, āvuso, rāgakkhayo’’tiādinā (sa. ni. 4.315) nayena niddiṭṭhaṃ. Kiñca bhiyyo nibbānassa ittarakālādippattidosato. Evañhi sati nibbānaṃ ittarakālaṃ, saṅkhatalakkhaṇaṃ, sammāvāyāmanirapekkhādhigamanīyabhāvañca āpajjati. Saṅkhatalakkhaṇattāyeva ca saṅkhatapariyāpannaṃ, saṅkhatapariyāpannattā rāgādīhi aggīhi ādittaṃ, ādittattā dukkhañcātipi āpajjati. Yasmā khayā paṭṭhāya na bhiyyo pavatti nāma hoti, tassa nibbānabhāvato na dosoti ce. Na, tādisassa khayassa abhāvato. Bhāvepi cassa vuttappakāradosānativattanato, ariyamaggassa ca nibbānabhāvāpajjanato. Ariyamaggo hi dose khīṇeti, tasmā khayoti vuccati. Tato ca paṭṭhāya na bhiyyo dosānaṃ pavattīti.

559. หากกล่าวว่า 'ความสิ้นไปเป็นพระนิพพาน' เพราะมีพระดำรัสเป็นต้นว่า 'ดูก่อนอาวุโส ความสิ้นไปแห่งราคะ...' คำกล่าวเช่นนั้นไม่ถูก เพราะจะทำให้อรหัตตผลเป็นเพียงความสิ้นไปเช่นกัน จริงอยู่ แม้อรหัตตผลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงแสดงไว้โดยนัยเป็นต้นว่า 'ดูก่อนอาวุโส ความสิ้นไปแห่งราคะ...' ยิ่งไปกว่านั้น ยังมีโทษคือการที่พระนิพพานจะต้องมีกาลเวลาสั้นเป็นต้นอีกด้วย จริงอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น พระนิพพานก็จะกลายเป็นสิ่งที่มีกาลเวลาสั้น มีลักษณะเป็นสังขตะ และเป็นสภาวะที่บรรลุได้โดยไม่ต้องอาศัยสัมมาวายามะ และเพราะมีลักษณะเป็นสังขตะนั่นเอง จึงนับเนื่องในสังขตธรรม เพราะนับเนื่องในสังขตธรรม จึงถูกเผาลนด้วยไฟคือราคะเป็นต้น เพราะถูกเผาลน จึงเป็นทุกข์ด้วย หากกล่าวว่า 'เพราะนับตั้งแต่ความสิ้นไปนั้นแล้ว การเกิดขึ้นอีกย่อมไม่มี ดังนั้นจึงไม่มีโทษ เพราะสภาวะนั้นเป็นพระนิพพาน' คำกล่าวเช่นนั้นไม่ถูก เพราะความสิ้นไปเช่นนั้นไม่มีอยู่ และแม้หากจะมี ก็ไม่พ้นจากโทษที่กล่าวแล้ว และเพราะจะทำให้อริยมรรคกลายเป็นพระนิพพานไปด้วย จริงอยู่ อริยมรรคย่อมทำโทษให้สิ้นไป ฉะนั้นจึงเรียกว่า ขยะ และนับแต่นั้นไป ความเกิดขึ้นแห่งโทษทั้งหลายย่อมไม่มีอีก

Anuppattinirodhasaṅkhātassa pana khayassa pariyāyena upanissayattā, yassa upanissayo hoti tadupacārena ‘‘khayo’’ti vuttaṃ. Sarūpeneva kasmā na vuttanti ce. Atisukhumattā. Atisukhumatā cassa bhagavato apposukkabhāvāvahanato, ariyena cakkhunā passitabbato ca siddhāti.

แต่เพราะพระนิพพานเป็นอุปนิสัยโดยปริยายแห่งความสิ้นไปอันเรียกว่าอนุปปัตตินิโรธ (ความดับเพราะไม่เกิดอีก) และเป็นอุปนิสัยของสิ่งใด ก็ย่อมถูกเรียกโดยอุปจารของสิ่งนั้นว่า 'ขยะ' (ความสิ้นไป) หากถามว่า 'เหตุใดจึงไม่ตรัสโดยสภาวะของมันเอง' ตอบว่า 'เพราะมีความสุขุมอย่างยิ่ง' และความที่พระนิพพานนั้นสุขุมอย่างยิ่งก็สำเร็จได้ เพราะเป็นเหตุนำมาซึ่งความเป็นผู้มีอุตสาหะน้อยของพระผู้มีพระภาคเจ้า และเพราะเป็นสิ่งที่พึงเห็นได้ด้วยอริยจักษุ

560. Tayidaṃ maggasamaṅginā pattabbato asādhāraṇaṃ, purimakoṭiyā abhāvato appabhavaṃ. Maggabhāve bhāvato na appabhavanti ce. Na, maggena anuppādanīyato. Pattabbameva hetaṃ maggena, na uppādetabbaṃ. Tasmā appabhavameva. Appabhavattā ajarāmaraṇaṃ. Pabhavajarāmaraṇānaṃ abhāvato niccaṃ.

560. พระนิพพานนั้น เป็นธรรมที่ไม่ทั่วไป (แก่คนทั้งปวง) เพราะเป็นสิ่งที่ผู้เพียบพร้อมด้วยมรรคจะพึงบรรลุ ไม่มีเบื้องต้น เพราะไม่มีที่สุดเบื้องต้น หากกล่าวว่า 'ไม่ใช่ไม่มีเบื้องต้น เพราะมีได้เมื่อมีมรรค' คำกล่าวเช่นนั้นไม่ถูก เพราะเป็นสิ่งที่มรรคไม่ได้ทำให้เกิดขึ้น จริงอยู่ พระนิพพานนี้เป็นสิ่งที่มรรคจะพึงบรรลุเท่านั้น ไม่ใช่สิ่งที่พึงทำให้เกิดขึ้น ฉะนั้น จึงไม่มีเบื้องต้นนั่นเอง เพราะไม่มีเบื้องต้น จึงไม่มีความแก่และความตาย เพราะไม่มีการเกิด ความแก่ และความตาย จึงเป็นธรรมที่เที่ยง

Nibbānasseva aṇuādīnampi niccabhāvāpattīti ce. Na, hetuno abhāvā. Nibbānassa niccattā te niccāti ce. Na, hetulakkhaṇassa anupapattito. Niccā uppādādīnaṃ abhāvato nibbānaṃ viyāti ce. Na, aṇuādīnaṃ asiddhattā.

หากกล่าวว่า 'แม้สิ่งอื่นมีปรมาณูเป็นต้น ก็จะกลายเป็นของเที่ยงเหมือนพระนิพพาน' คำกล่าวเช่นนั้นไม่ถูก เพราะไม่มีเหตุ หากกล่าวว่า 'สิ่งเหล่านั้นเที่ยง เพราะพระนิพพานเที่ยง' คำกล่าวเช่นนั้นไม่ถูก เพราะไม่เข้าลักษณะของเหตุผล หากกล่าวว่า 'สิ่งเหล่านั้นเที่ยงเหมือนพระนิพพาน เพราะไม่มีการเกิดขึ้นเป็นต้น' คำกล่าวเช่นนั้นไม่ถูก เพราะสิ่งมีปรมาณูเป็นต้นยังไม่เป็นที่ยอมรับว่ามีอยู่จริง

561. Yathāvuttayuttisabbhāvato pana idameva niccaṃ, rūpasabhāvātikkamato arūpaṃ. Buddhādīnaṃ niṭṭhāya visesābhāvato ekāva niṭṭhā. Yena bhāvanāya pattaṃ, tassa kilesavūpasamaṃ, upādisesañca upādāya paññāpanīyattā saha upādisesena paññāpiyatīti saupādisesaṃ. Yo cassa samudayappahānena upahatāyatikammaphalassa carimacittato ca uddhaṃ pavattikhandhānaṃ anuppādanato, uppannānañca antaradhānato upādisesābhāvo, taṃ upādāya paññāpanīyato natthi ettha upādisesoti anupādisesaṃ.

561. ก็โดยที่เหตุผลดังที่กล่าวแล้วมีอยู่ พระนิพพานนี้เท่านั้นจึงชื่อว่าเที่ยง เพราะก้าวล่วงสภาวะของรูป จึงชื่อว่าอรูป เพราะความสำเร็จของพระพุทธเจ้าเป็นต้นไม่มีความแตกต่างกัน ความสำเร็จจึงมีอย่างเดียวเท่านั้น (พระนิพพาน) อันบุคคลใดบรรลุแล้วด้วยภาวนา เพราะอาศัยความสงบกิเลสและอุปาทิเสสของบุคคลนั้นจึงบัญญัติได้ ด้วยเหตุนั้นจึงถูกบัญญัติพร้อมกับอุปาทิเสส ดังนั้นจึงชื่อว่า สอุปาทิเสส อนึ่ง เพราะบุคคลนั้นละสมุทัยได้แล้ว มีผลกรรมในอนาคตอันถูกกำจัดแล้ว และเพราะปวัตติขันธ์ทั้งหลายไม่เกิดขึ้นอีกเบื้องหน้าแต่จริมจิต และเพราะขันธ์ที่เกิดขึ้นแล้วดับไป ความไม่มีอุปาทิเสสใดมีอยู่ เพราะอาศัยความไม่มีอุปาทิเสสนั้นจึงบัญญัติได้ ด้วยเหตุนั้นจึงชื่อว่า อนุปาทิเสส เพราะในพระนิพพานนี้ไม่มีอุปาทิเสส

Asithilaparakkamasiddhena ñāṇavisesena adhigamanīyato, sabbaññuvacanato ca paramatthena sabhāvato nibbānaṃ nāvijjamānaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhata’’nti.

เพราะเป็นสิ่งที่พึงบรรลุได้ด้วยญาณวิเศษอันสำเร็จด้วยความเพียรที่ไม่ย่อหย่อน และเพราะพระดำรัสของพระสัพพัญญู พระนิพพานจึงมิใช่ไม่มีอยู่โดยสภาวะโดยปรมัตถ์ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่เกิด ไม่เป็น ไม่ถูกทำ ไม่ถูกปรุงแต่ง มีอยู่"

Idaṃ dukkhanirodhaniddese vinicchayakathāmukhaṃ.

นี้เป็นบทนำแห่งคำวินิจฉัยในทุกขนิโรธนิทเทส

Magganiddesakathā

กถาว่าด้วยการแสดงมรรค

562. Dukkhanirodhagāminipaṭipadāniddese vuttā pana aṭṭha dhammā kāmaṃ khandhaniddesepi atthato pakāsitāyeva, idha pana nesaṃ ekakkhaṇe pavattamānānaṃ visesāvabodhanatthaṃ vadāma. Saṅkhepato hi catusaccapaṭivedhāya paṭipannassa yogino nibbānārammaṇaṃ avijjānusayasamugghātakaṃ paññācakkhu sammādiṭṭhi. Sā sammā dassanalakkhaṇā, dhātuppakāsanarasā, avijjandhakāraviddhaṃsanapaccupaṭṭhānā. Tathā sampannadiṭṭhino taṃsampayuttaṃ micchāsaṅkappanighātakaṃ cetaso nibbānapadābhiniropanaṃ sammāsaṅkappo. So sammā cittābhiniropanalakkhaṇo, appanāraso, micchāsaṅkappappahānapaccupaṭṭhāno.

562. ก็ธรรม ๘ ประการที่กล่าวไว้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิทานิทเทส แม้จะประกาศไว้แล้วโดยอรรถในขันธนิทเทสก็ตาม แต่ในที่นี้ เราจะกล่าวเพื่อความเข้าใจในความพิเศษของธรรมเหล่านั้นที่เกิดขึ้นในขณะเดียวกัน โดยย่อ ปัญญาจักษุที่ทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์ ถอนขึ้นซึ่งอวิชชานุสัย ของโยคีผู้ปฏิบัติเพื่อการแทงตลอดสัจจะ ๔ ชื่อว่า สัมมาทิฏฐิ สัมมาทิฏฐินั้น มีการเห็นโดยชอบเป็นลักษณะ มีการประกาศธาตุเป็นกิจ มีการทำลายความมืดคืออวิชชาเป็นอาการปรากฏ การน้อมใจไปในบทคือพระนิพพาน ที่สัมปยุตด้วยสัมมาทิฏฐินั้น ซึ่งกำจัดมิจฉาสังกัปปะ ของผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิเช่นนั้น ชื่อว่า สัมมาสังกัปปะ สัมมาสังกัปปะน้ัน มีการน้อมจิตไปโดยชอบเป็นลักษณะ มีการส่งไปเป็นกิจ มีการละมิจฉาสังกัปปะเป็นอาการปรากฏ

Tathā passato vitakkayato ca taṃsampayuttāva vacīduccaritasamugghātikā micchāvācāya virati sammāvācā nāma. Sā pariggahalakkhaṇā, viramaṇarasā, micchāvācāppahānapaccupaṭṭhānā. Tathā viramato taṃsampayuttāva micchākammantasamucchedikā pāṇātipātādivirati sammākammanto nāma. So samuṭṭhāpanalakkhaṇo, viramaṇaraso, micchākammantappahānapaccupaṭṭhāno. Yā panassa tesaṃ sammāvācākammantānaṃ visuddhibhūtā taṃsampayuttāva kuhanādiupacchedikā micchājīvavirati, so sammāājīvo nāma. So vodānalakkhaṇo, ñāyājīvapavattiraso, micchājīvappahānapaccupaṭṭhāno.

การงดเว้นจากมิจฉาวาจา ที่ถอนขึ้นซึ่งวจีทุจริต ซึ่งสัมปยุตด้วยธรรมนั้นนั่นเทียว ของผู้เห็นและตรึกอยู่อย่างนั้น ชื่อว่า สัมมาวาจา สัมมาวาจานั้น มีการกำหนดรู้เป็นลักษณะ มีการงดเว้นเป็นกิจ มีการละมิจฉาวาจาเป็นอาการปรากฏ การงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น ที่ตัดขาดซึ่งมิจฉากัมมันตะ ซึ่งสัมปยุตด้วยธรรมนั้นนั่นเทียว ของผู้งดเว้นอยู่อย่างนั้น ชื่อว่า สัมมากัมมันตะ สัมมากัมมันตะนั้น มีการให้ตั้งขึ้นเป็นลักษณะ มีการงดเว้นเป็นกิจ มีการละมิจฉากัมมันตะเป็นอาการปรากฏ ก็การงดเว้นจากมิจฉาอาชีวะใด ที่ตัดขาดการหลอกลวงเป็นต้น ซึ่งสัมปยุตด้วยธรรมนั้นนั่นเทียว เป็นความบริสุทธิ์แห่งสัมมาวาจาและสัมมากัมมันตะเหล่านั้นของบุคคลนั้น การงดเว้นนั้นชื่อว่า สัมมาอาชีวะ สัมมาอาชีวะนั้น มีความผ่องแผ้วเป็นลักษณะ มีการดำเนินชีวิตโดยชอบธรรมเป็นกิจ มีการละมิจฉาอาชีวะเป็นอาการปรากฏ

Athassa yo tassā sammāvācākammantājīvasaṅkhātāya sīlabhūmiyaṃ patiṭṭhitassa tadanurūpo taṃsampayuttova kosajjasamucchedako vīriyārambho, esa sammāvāyāmo nāma. So paggahalakkhaṇo, anuppannaakusalānuppādanādiraso, micchāvāyāmappahānapaccupaṭṭhāno. Tassevaṃ vāyamato taṃsampayuttova micchāsativiniddhunano cetaso asammoso sammāsati nāma. Sā upaṭṭhānalakkhaṇā, asammussanarasā, micchāsatippahānapaccupaṭṭhānā. Evaṃ anuttarāya satiyā saṃrakkhiyamānacittassa taṃsampayuttāva micchāsamādhividdhaṃsikā cittekaggatā sammāsamādhi nāma. So avikkhepalakkhaṇo, samādhānaraso, micchāsamādhippahānapaccupaṭṭhānoti. Ayaṃ dukkhanirodhagāminipaṭipadāniddese nayo. Evamettha jātiādīnaṃ vinicchayo veditabbo.

ลำดับนั้น การปรารภความเพียรใด ที่ตัดขาดความเกียจคร้าน ซึ่งสัมปยุตด้วยธรรมนั้นนั่นเทียว สมควรแก่ธรรมนั้น ของบุคคลผู้ตั้งมั่นแล้วในพื้นภูมิคือศีลอันได้ชื่อว่าสัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะนั้น การปรารภความเพียรนี้ชื่อว่า สัมมาวายามะ สัมมาวายามะนั้น มีการประคองไว้เป็นลักษณะ มีการไม่ให้อกุศลที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้นเป็นต้นเป็นกิจ มีการละมิจฉาวายามะเป็นอาการปรากฏ ความไม่หลงลืมแห่งจิต ที่สลัดทิ้งมิจฉาสติ ซึ่งสัมปยุตด้วยธรรมนั้นนั่นเทียว ของบุคคลผู้พากเพียรอยู่อย่างนั้น ชื่อว่า สัมมาสติ สัมมาสตินั้น มีการตั้งมั่นเป็นลักษณะ มีการไม่หลงลืมเป็นกิจ มีการละมิจฉาสติเป็นอาการปรากฏ จิตเตกัคคตาที่ทำลายมิจฉาสมาธิ ซึ่งสัมปยุตด้วยธรรมนั้นนั่นเทียว ของบุคคลผู้มีจิตอันสติอันยอดเยี่ยมคุ้มครองแล้วอย่างนี้ ชื่อว่า สัมมาสมาธิ สัมมาสมาธินั้น มีความไม่ฟุ้งซ่านเป็นลักษณะ มีการตั้งมั่นเป็นกิจ มีการละมิจฉาสมาธิเป็นอาการปรากฏ นี้เป็นนัยในทุกขนิโรธคามินีปฏิทานิทเทส พึงทราบวินิจฉัยในชาติเป็นต้นในที่นี้อย่างนี้

563. Ñāṇakiccatoti saccañāṇassa kiccatopi vinicchayo veditabbo. Duvidhaṃ hi saccañāṇaṃ – anubodhañāṇaṃ paṭivedhañāṇañca. Tattha anubodhañāṇaṃ lokiyaṃ anussavādivasena nirodhe magge ca pavattati. Paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ nirodhamārammaṇaṃ katvā kiccato cattāri saccāni paṭivijjhati. Yathāha – ‘‘yo, bhikkhave, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passati, dukkhanirodhampi passati, dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadampi passatī’’ti (saṃ. ni. 5.1100) sabbaṃ vattabbaṃ. Taṃ panassa kiccaṃ ñāṇadassanavisuddhiyaṃ āvibhavissati.

563. พึงทราบวินิจฉัยแม้โดยกิจแห่งญาณ คือโดยกิจแห่งสัจจญาณ จริงอยู่ สัจจญาณมี ๒ อย่าง คือ อนุโพธญาณ และปฏิเวธญาณ ในญาณทั้งสองนั้น อนุโพธญาณเป็นโลกิยะ ย่อมเป็นไปในนิโรธและมรรคโดยนัยแห่งการฟังตามเป็นต้น ปฏิเวธญาณเป็นโลกุตตระ ทำนิโรธให้เป็นอารมณ์แล้ว ย่อมแทงตลอดสัจจะ ๔ โดยกิจ ดังที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเห็นทุกข์ ผู้นั้นย่อมเห็นทุกขสมุทัยด้วย ย่อมเห็นทุกขนิโรธด้วย ย่อมเห็นทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาด้วย" ดังนี้ พึงกล่าวทั้งหมด ก็กิจของปฏิเวธญาณนั้นจักปรากฏแจ้งในญาณทัสสนวิสุทธิ

Yaṃ panetaṃ lokiyaṃ, tattha dukkhañāṇaṃ pariyuṭṭhānābhibhavavasena pavattamānaṃ sakkāyadiṭṭhiṃ nivatteti. Samudayañāṇaṃ ucchedadiṭṭhiṃ. Nirodhañāṇaṃ sassatadiṭṭhiṃ. Maggañāṇaṃ akiriyadiṭṭhiṃ. Dukkhañāṇaṃ vā dhuvasubhasukhattabhāvavirahitesu khandhesu dhuvasubhasukhattabhāvasaññāsaṅkhātaṃ phale vippaṭipattiṃ. Samudayañāṇaṃ issarapadhānakālasabhāvādīhi loko pavattatīti akāraṇe kāraṇābhimānappavattaṃ hetumhi vippaṭipattiṃ. Nirodhañāṇaṃ arūpalokalokathūpikādīsu apavaggagāhabhūtaṃ nirodhe vippaṭipattiṃ. Maggañāṇaṃ kāmasukhallikaattakilamathānuyogappabhede avisuddhimagge visuddhimaggagāhavasena pavattaṃ upāye vippaṭipattiṃ nivatteti. Tenetaṃ vuccati –

ก็สัจจญาณที่เป็นโลกิยะใดมีอยู่ ในสัจจญาณนั้น ทุกขญาณที่เกิดขึ้นโดยสามารถครอบงำกิเลสที่กลุ้มรุม ย่อมยังสักกายทิฏฐิให้ถอยกลับ สมุทยญาณย่อมยังอุจเฉททิฏฐิให้ถอยกลับ นิโรธญาณย่อมยังสัสสตทิฏฐิให้ถอยกลับ มัคคญาณย่อมยังอกิริยทิฏฐิให้ถอยกลับ อีกอย่างหนึ่ง ทุกขญาณย่อมยังวิปฏิปัตติในผล คือความสำคัญว่าเที่ยง ว่างาม ว่าสุข ว่าเป็นอัตตา ในขันธ์ทั้งหลายที่ปราศจากความเป็นของเที่ยง งาม สุข และอัตตาให้ถอยกลับ สมุทยญาณย่อมยังวิปฏิปัตติในเหตุ คือความถือมั่นในสิ่งที่ไม่ใช่เหตุว่าเป็นเหตุว่า โลกย่อมเป็นไปเพราะอิศวร ประธาน กาล สภาวะ เป็นต้น ให้ถอยกลับ นิโรธญาณย่อมยังวิปฏิปัตติในนิโรธ คือความยึดถือในอรูปโลกและโลกถูปิกะเป็นต้นว่าเป็นอปวรรค (ทางพ้นทุกข์) ให้ถอยกลับ มัคคญาณย่อมยังวิปฏิปัตติในอุบาย คือความยึดถือในทางที่ไม่บริสุทธิ์อันมีประเภทคือกามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยคว่าเป็นทางบริสุทธิ์ ให้ถอยกลับ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า –

‘‘Loke lokappabhave, lokatthagame sive ca tadupāye;

Sammuyhati tāva naro, na vijānāti yāva saccānī’’ti.

"ตราบใดที่ยังไม่รู้แจ้งสัจจะทั้งหลาย ตราบนั้น นรชนย่อมหลงใหลอย่างยิ่งในโลก ในเหตุเกิดแห่งโลก ในความดับแห่งโลก และในอุบายอันเกษมที่เป็นเครื่องให้ถึงความดับนั้น"

Evamettha ñāṇakiccatopi vinicchayo veditabbo.

พึงทราบวินิจฉัยแม้โดยกิจแห่งญาณในที่นี้อย่างนี้

564. Antogadhānaṃ pabhedāti dukkhasaccasmiṃ hi ṭhapetvā taṇhañceva anāsavadhamme ca sesā sabbadhammā antogadhā. Samudayasacce chattiṃsa taṇhāvicaritāni. Nirodhasaccaṃ asammissaṃ. Maggasacce sammādiṭṭhimukhena vīmaṃsiddhipādapaññindriyapaññābaladhammavicayasambojjhaṅgāni. Sammāsaṅkappāpadesena tayo nekkhammavitakkādayo. Sammāvācāpadesena cattāri vacīsucaritāni. Sammākammantāpadesena tīṇi kāyasucaritāni. Sammājīvamukhena appicchatā santuṭṭhitā ca. Sabbesaṃyeva vā etesaṃ sammāvācākammantājīvānaṃ ariyakantasīlattā ariyakantasīlassa ca saddhāhatthena paṭiggahetabbattā tesaṃ atthitāya atthibhāvato saddhindriyasaddhābalachandiddhipādā. Sammāvāyāmāpadesena catubbidhasammappadhānavīriyindriyavīriyabalavīriyasambojjhaṅgāni. Sammāsatiapadesena catubbidhasatipaṭṭhānasatindriyasatibalasatisambojjhaṅgāni. Sammāsamādhiapadesena savitakkasavicārādayo tayo samādhī cittasamādhi samādhindriyasamādhibalapītipassaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgāni antogadhānīti evamettha antogadhānaṃ pabhedatopi vinicchayo veditabbo.

564. ในคำว่า โดยจำแนกธรรมที่นับเนื่องในภายในนั้น มีคำอธิบายว่า ในทุกขสัจ เว้นตัณหาและอนาสวธรรมเสีย ธรรมที่เหลือทั้งหมดนับเนื่องแล้ว. ในสมุทัยสัจ ตัณหาวิจริต ๓๖ อย่าง (นับเนื่องแล้ว). นิโรธสัจไม่เจือปน (กับธรรมอื่น). ในมรรคสัจ โดยนัยแห่งสัมมาทิฏฐิ วีมังสิทธิบาท ปัญญินทรีย์ ปัญญาพละ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ (นับเนื่องแล้ว). โดยอ้างถึงสัมมาสังกัปปะ เนกขัมมวิตกเป็นต้น ๓ อย่าง (นับเนื่องแล้ว). โดยอ้างถึงสัมมาวาจา วจีสุจริต ๔ อย่าง (นับเนื่องแล้ว). โดยอ้างถึงสัมมากัมมันตะ กายสุจริต ๓ อย่าง (นับเนื่องแล้ว). โดยนัยแห่งสัมมาอาชีวะ อัปปิจฉตาและสันตุฏฐิตา (นับเนื่องแล้ว). อีกอย่างหนึ่ง เพราะสัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะทั้งหมดเหล่านี้เป็นอริยกันตศีล และเพราะอริยกันตศีลนั้นอันบุคคลพึงรับเอาด้วยมือคือศรัทธา และเพราะความมีอยู่แห่งธรรมเหล่านั้น สัทธินทรีย์ สัทธาพละ ฉันทิทธิบาท (จึงนับเนื่องแล้ว). โดยอ้างถึงสัมมาวายามะ สัมมัปปธาน ๔ อย่าง วีริยินทรีย์ วีริยพละ วีริยสัมโพชฌงค์ (นับเนื่องแล้ว). โดยอ้างถึงสัมมาสติ สติปัฏฐาน ๔ อย่าง สตินทรีย์ สติพละ สติสัมโพชฌงค์ (นับเนื่องแล้ว). โดยอ้างถึงสัมมาสมาธิ สมาธิ ๓ อย่าง มีสวิตักกสวิจารสมาธิเป็นต้น จิตตสมาธิ สมาธินทรีย์ สมาธิพละ ปีติสัมโพชฌงค์ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ สมาธิสัมโพชฌงค์ อุเบกขาสัมโพชฌงค์ นับเนื่องแล้ว. พึงทราบวินิจฉัยแม้โดยการจำแนกธรรมที่นับเนื่องในภายในในสัจจะเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้.

565. Upamātoti bhāro viya hi dukkhasaccaṃ daṭṭhabbaṃ, bhārādānamiva samudayasaccaṃ, bhāranikkhepanamiva nirodhasaccaṃ, bhāranikkhepanupāyo viya maggasaccaṃ. Rogo viya ca dukkhasaccaṃ, roganidānamiva samudayasaccaṃ, rogavūpasamo viya nirodhasaccaṃ, bhesajjamiva maggasaccaṃ. Dubbhikkhamiva vā dukkhasaccaṃ, dubbuṭṭhi viya samudayasaccaṃ, subhikkhamiva nirodhasaccaṃ, suvuṭṭhi viya maggasaccaṃ. Apica verī-veramūla-verasamugghāta-verasamugghātupāyehi, visarukkha-rukkhamūla-mūlupaccheda-tadupacchedupāyehi, bhaya-bhayamūla-nibbhaya-tadadhigamupāyehi, orimatīra-mahoghapārimatīra-taṃsampāpakavāyāmehi ca yojetvāpetāni upamāto veditabbānīti evamettha upamāto vinicchayo veditabbo.

565. ในคำว่า โดยอุปมานั้น มีคำอธิบายว่า พึงเห็นทุกขสัจดุจของหนัก, สมุทัยสัจดุจการถือเอาของหนัก, นิโรธสัจดุจการวางของหนัก, มรรคสัจดุจอุบายวางของหนัก. และพึงเห็นทุกขสัจดุจโรค, สมุทัยสัจดุจเหตุเกิดโรค, นิโรธสัจดุจความสงบโรค, มรรคสัจดุจยา. หรือพึงเห็นทุกขสัจดุจความข้าวยากหมากแพง, สมุทัยสัจดุจฝนแล้ง, นิโรธสัจดุจความมีข้าวปลาอาหารสมบูรณ์, มรรคสัจดุจฝนดี. อนึ่ง พึงประกอบสัจจะเหล่านี้กับข้าศึก-รากเหง้าแห่งข้าศึก-การกำจัดข้าศึก-อุบายกำจัดข้าศึก, กับต้นไม้พิษ-รากต้นไม้-การตัดราก-อุบายตัดรากนั้น, กับภัย-เหตุแห่งภัย-ความไม่มีภัย-อุบายบรรลุความไม่มีภัยนั้น, และกับฝั่งนี้-ห้วงน้ำใหญ่-ฝั่งโน้น-ความพยายามให้ถึงฝั่งโน้นนั้น แล้วพึงทราบโดยอุปมา. พึงทราบวินิจฉัยโดยอุปมาในสัจจะเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้.

566. Catukkatoti atthi cettha dukkhaṃ na ariyasaccaṃ, atthi ariyasaccaṃ na dukkhaṃ, atthi dukkhañceva ariyasaccañca, atthi neva dukkhaṃ na ariyasaccaṃ. Esa nayo samudayādīsu. Tattha maggasampayuttā dhammā sāmaññaphalāni ca ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti (saṃ. ni. 3.15) vacanato saṅkhāradukkhatāya dukkhaṃ, na ariyasaccaṃ. Nirodho ariyasaccaṃ, na dukkhaṃ. Itaraṃ pana ariyasaccadvayaṃ siyā dukkhaṃ aniccato, na pana yassa pariññāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathattena. Sabbākārena pana upādānakkhandhapañcakaṃ dukkhañceva ariyasaccañca aññatra taṇhāya. Maggasampayuttā dhammā sāmaññaphalāni ca yassa pariññatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathattena neva dukkhaṃ na ariyasaccaṃ. Evaṃ samudayādīsupi yathāyogaṃ yojetvā catukkatopettha vinicchayo veditabbo.

566. ในคำว่า โดยจตุกกะ (หมวด ๔) นั้น มีอธิบายว่า ในสัจจะนี้ มีธรรมที่เป็นทุกข์ แต่ไม่เป็นอริยสัจ, มีธรรมที่เป็นอริยสัจ แต่ไม่เป็นทุกข์, มีธรรมที่เป็นทั้งทุกข์และเป็นอริยสัจ, มีธรรมที่ไม่เป็นทั้งทุกข์และไม่เป็นอริยสัจ. นัยนี้พึงทราบในสมุทัยสัจเป็นต้น. ในจตุกกะนั้น ธรรมที่สัมปยุตด้วยมรรคและสามัญผลทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นทุกข์ เพราะเป็นสังขารทุกข์ ตามพระดำรัสว่า 'สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์' แต่ไม่เป็นอริยสัจ. นิโรธเป็นอริยสัจ แต่ไม่เป็นทุกข์. ส่วนอริยสัจ ๒ ที่เหลือ พึงเป็นทุกข์ได้เพราะไม่เที่ยง แต่ไม่เป็นทุกข์โดยสภาวะที่แท้จริงอันเป็นสิ่งที่บุคคลอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเพื่อกำหนดรู้. แต่โดยประการทั้งปวง อุปาทานขันธ์ ๕ เว้นตัณหาเสีย เป็นทั้งทุกข์และเป็นอริยสัจ. ธรรมที่สัมปยุตด้วยมรรคและสามัญผลทั้งหลาย ไม่เป็นทั้งทุกข์และไม่เป็นอริยสัจโดยสภาวะที่แท้จริงอันเป็นสิ่งที่บุคคลอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเพื่อกำหนดรู้. พึงประกอบนัยนี้ในสมุทัยสัจเป็นต้นตามสมควร แล้วพึงทราบวินิจฉัยแม้โดยจตุกกะในสัจจะเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้.

567. Suññatekavidhādīhītiettha suññato tāva paramatthena hi sabbāneva saccāni vedakakārakanibbutagamakābhāvato suññānīti veditabbāni. Tenetaṃ vuccati –

567. ในคำว่า โดยความเป็นของสูญ โดยความเป็นอย่างหนึ่ง เป็นต้นนั้น ก่อนอื่น พึงทราบ (วินิจฉัย) โดยความเป็นของสูญ (ดังนี้) คือ โดยปรมัตถ์แล้ว สัจจะทั้งหมดทีเดียว ชื่อว่าเป็นของสูญ เพราะไม่มีผู้เสวย ผู้ทำ ผู้นิพพาน ผู้ไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า –

‘‘Dukkhameva hi, na koci dukkhito;

Kārako na, kiriyāva vijjati.

Atthi nibbuti, na nibbuto pumā;

Maggamatthi, gamako na vijjatī’’ti.

มีแต่ทุกข์เท่านั้น ไม่มีใครผู้เป็นทุกข์, ไม่มีผู้ทำ มีแต่กิริยาเท่านั้น, มีนิพพาน ไม่มีบุรุษผู้นิพพาน, มีมรรค ไม่มีผู้ไป.

Atha vā,

อีกอย่างหนึ่ง

Dhuvasubhasukhattasuññaṃ, purimadvayamattasuññamamatapadaṃ;

Dhuvasukhaattavirahito, maggoiti suññatā tesu.

สัจจะ ๒ อย่างแรก (ทุกข์และสมุทัย) สูญจากความเที่ยง ความงาม ความสุข และอัตตา, พระนิพพานอันเป็นอมตบท สูญจากอัตตา, มรรคปราศจากความเที่ยง ความสุข และอัตตา, ความเป็นของสูญในสัจจะเหล่านั้นเป็นดังนี้.

Nirodhasuññāni vā tīṇi, nirodho ca sesattayasuñño. Phalasuñño vā ettha hetu samudaye dukkhassābhāvato, magge ca nirodhassa, na phalena sagabbho pakativādīnaṃ pakati viya. Hetusuññañca phalaṃ dukkhasamudayānaṃ nirodhamaggānañca asamavāyā, na hetusamavetaṃ hetuphalaṃ samavāyavādīnaṃ dviaṇukādi viya. Tenetaṃ vuccati –

อีกอย่างหนึ่ง สัจจะ ๓ อย่างสูญจากนิโรธ, และนิโรธก็สูญจากสัจจะ ๓ ที่เหลือ. หรือว่า ในสัจจะนี้ เหตุสูญจากผล, เพราะในขณะแห่งสมุทัยยังไม่มีทุกข์ และในขณะแห่งมรรคยังไม่มีนิโรธ, (เหตุ) ไม่ได้มีผลอยู่ในภายในเหมือนปรกติของพวกปรกติวาที. และผลก็สูญจากเหตุ เพราะทุกข์กับสมุทัย และนิโรธกับมรรค ไม่เกิดร่วมกัน, ผลของเหตุไม่ได้เกิดร่วมกับเหตุเหมือนทวิอณูเป็นต้นของพวกสมวายวาที. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า –

‘‘Tayamidha nirodhasuññaṃ, tayena tenāpi nibbuti suññā;

Suñño phalena hetu, phalampi taṃhetunā suñña’’nti.

ในสัจจะนี้ สัจจะ ๓ อย่างสูญจากนิโรธ, แม้นิพพานก็สูญจากสัจจะ ๓ นั้น, เหตุสูญจากผล, แม้ผลก็สูญจากเหตุนั้น.

Evaṃ tāva suññato vinicchayo veditabbo.

พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นของสูญ ด้วยประการฉะนี้ก่อน.

Ekavidhādivinicchayakathā

กถาว่าด้วยวินิจฉัยโดยความเป็นอย่างหนึ่งเป็นต้น

568. Ekavidhādīhīti sabbameva cettha dukkhaṃ ekavidhaṃ pavattibhāvato. Duvidhaṃ nāmarūpato. Tividhaṃ kāmarūpārūpūpapattibhavabhedato. Catubbidhaṃ catuāhārabhedato. Pañcavidhaṃ pañcupādānakkhandhabhedato.

568. ในคำว่า โดยความเป็นอย่างหนึ่งเป็นต้นนั้น มีอธิบายว่า ในสัจจะนี้ ทุกข์ทั้งหมดเป็นอย่างหนึ่ง โดยสภาวะที่เป็นไป. เป็น ๒ อย่าง โดยนามและรูป. เป็น ๓ อย่าง โดยความต่างแห่งอุปปัตติภพ คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ. เป็น ๔ อย่าง โดยความต่างแห่งอาหาร ๔. เป็น ๕ อย่าง โดยความต่างแห่งอุปาทานขันธ์ ๕.

Samudayopi ekavidho pavattakabhāvato. Duvidho diṭṭhisampayuttāsampayuttato. Tividho kāmabhavavibhavataṇhābhedato. Catubbidho catumaggappaheyyato. Pañcavidho rūpābhinandanādibhedato. Chabbidho chataṇhākāyabhedato.

แม้สมุทัยก็เป็นอย่างหนึ่ง โดยสภาวะที่ทำให้เป็นไป. เป็น ๒ อย่าง โดยสัมปยุตและวิปปยุตจากทิฏฐิ. เป็น ๓ อย่าง โดยความต่างแห่งกามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา. เป็น ๔ อย่าง โดยเป็นธรรมที่พึงละด้วยมรรค ๔. เป็น ๕ อย่าง โดยความต่างแห่งความเพลิดเพลินในรูปเป็นต้น. เป็น ๖ อย่าง โดยความต่างแห่งตัณหากาย ๖.

Nirodhopi ekavidho asaṅkhatadhātubhāvato. Pariyāyena pana duvidho saupādisesaanupādisesabhedato. Tividho bhavattayavūpasamato. Catubbidho catumaggādhigamanīyato. Pañcavidho pañcābhinandanavūpasamato. Chabbidho chataṇhākāyakkhayabhedato.

แม้นิโรธก็เป็นอย่างหนึ่ง โดยความเป็นอสังขตธาตุ. แต่โดยปริยาย เป็น ๒ อย่าง โดยความต่างแห่งสอุปาทิเสสและอนุปาทิเสส. เป็น ๓ อย่าง โดยเป็นที่สงบแห่งภพ ๓. เป็น ๔ อย่าง โดยเป็นธรรมที่พึงบรรลุด้วยมรรค ๔. เป็น ๕ อย่าง โดยเป็นที่สงบแห่งอภินันทนา ๕. เป็น ๖ อย่าง โดยความต่างแห่งความสิ้นไปแห่งตัณหากาย ๖.

Maggopi ekavidho bhāvetabbato. Duvidho samathavipassanābhedato, dassanabhāvanābhedato vā. Tividho khandhattayabhedato. Ayañhi sappadesattā nagaraṃ viya rajjena nippadesehi tīhi khandhehi saṅgahito. Yathāha –

มรรคสัจก็เป็นอย่างหนึ่ง โดยภาวะที่ควรให้เจริญ เป็น ๒ อย่าง โดยความต่างแห่งสมถะและวิปัสสนา หรือโดยความต่างแห่งทัสสนะและภาวนา เป็น ๓ อย่าง โดยความต่างแห่งขันธ์ ๓ จริงอยู่ มรรคนี้เพราะเป็นสัปปเทสะ (ยังมีส่วนเหลือ) จึงถูกสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๓ ที่เป็นนิปปเทสะ (ไม่มีส่วนเหลือ) เหมือนเมืองถูกสงเคราะห์ด้วยแว่นแคว้น ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Na kho, āvuso visākha, ariyena aṭṭhaṅgikena maggena tayo khandhā saṅgahitā, tīhi ca kho, āvuso visākha, khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito. Yā cāvuso visākha, sammāvācā, yo ca sammākammanto, yo ca sammāājīvo, ime dhammā sīlakkhandhe saṅgahitā. Yo ca sammāvāyāmo, yā ca sammāsati, yo ca sammāsamādhi, ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā. Yā ca sammādiṭṭhi, yo ca sammāsaṅkappo, ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462).

“ดูกรอาวุโสวิสาขะ ขันธ์ ๓ ไม่ได้ถูกสงเคราะห์ด้วยอริยมรรคมีองค์ ๘ แต่โดยที่แท้ อริยมรรคมีองค์ ๘ ถูกสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๓ ดูกรอาวุโสวิสาขะ สัมมาวาจาใด สัมมากัมมันตะใด สัมมาอาชีวะใด ธรรมเหล่านี้สงเคราะห์เข้าในสีลขันธ์ สัมมาวายามะใด สัมมาสติใด สัมมาสมาธิใด ธรรมเหล่านี้สงเคราะห์เข้าในสมาธิขันธ์ สัมมาทิฏฐิใด สัมมาสังกัปปะใด ธรรมเหล่านี้สงเคราะห์เข้าในปัญญากขันธ์” ดังนี้

Ettha hi sammāvācādayo tayo sīlameva, tasmā te sajātito sīlakkhandhena saṅgahitā. Kiñcāpi hi pāḷiyaṃ sīlakkhandheti bhummena niddeso kato, attho pana karaṇavaseneva veditabbo. Sammāvāyāmādīsu pana tīsu samādhi attano dhammatāya ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ na sakkoti, vīriye pana paggahakiccaṃ sādhente satiyā ca apilāpanakiccaṃ sādhentiyā laddhupakāro hutvā sakkoti.

จริงอยู่ ในองค์มรรคเหล่านั้น สัมมาวาจาเป็นต้น ๓ อย่างเป็นศีลนั่นเอง เพราะฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงถูกสงเคราะห์ด้วยสีลขันธ์โดยความเป็นชาติเดียวกัน (สชาติโต) แม้ในพระบาลีจะทรงแสดงด้วยภูมิวิภัตติว่า สีลขันเธ ก็จริง แต่พึงทราบเนื้อความโดยนัยแห่งกรณวิภัตติ ส่วนในธรรม ๓ อย่างมีสัมมาวายามะเป็นต้น สมาธิโดยสภาพของตนย่อมไม่อาจเพื่อจะแนบแน่นในอารมณ์ด้วยความเป็นหนึ่งได้ แต่เมื่อวิริยะทำกิจคือการประคองให้สำเร็จ และสติทำกิจคือการไม่ปล่อยให้เลือนหายให้สำเร็จแล้ว ได้รับการอุปการะจึงจะสามารถได้

Tatrāyaṃ upamā – yathā hi nakkhattaṃ kīḷissāmāti uyyānaṃ paviṭṭhesu tīsu sahāyesu eko supupphitaṃ campakarukkhaṃ disvā hatthaṃ ukkhipitvā gahetumpi na sakkuṇeyya. Athassa dutiyo onamitvā piṭṭhiṃ dadeyya, so tassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvāpi kampamāno gahetuṃ na sakkuṇeyya. Athassa itaro aṃsakūṭaṃ upanāmeyya. So ekassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvā ekassa aṃsakūṭaṃ olubbha yathāruci pupphāni ocinitvā piḷandhitvā nakkhattaṃ kīḷeyya. Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.

ในเรื่องนั้น มีอุปมาดังนี้ จริงอยู่ เปรียบเหมือนสหาย ๓ คนเข้าไปสู่สวนด้วยคิดว่า “เราจักเล่นนักขัตฤกษ์” คนหนึ่งเห็นต้นจำปาที่ดอกบานสะพรั่งแล้ว ยกมือขึ้นก็ยังไม่อาจจะเก็บได้ ลำดับนั้น สหายคนที่สองพึงน้อมตัวลงให้หลังแก่เขา เขายืนอยู่บนหลังของสหายนั้นแล้วก็ยังสั่นอยู่ ไม่อาจจะเก็บได้ ลำดับนั้น สหายอีกคนหนึ่งพึงน้อมบ่าเข้ามาให้ เขาได้ยืนอยู่บนหลังของคนหนึ่ง เหนี่ยวบ่าของอีกคนหนึ่งแล้ว เก็บดอกไม้ตามความพอใจ ประดับแล้ว พึงเล่นนักขัตฤกษ์ได้ พึงเห็นความสำเร็จแห่งอุปไมยนี้อย่างนี้

Ekato uyyānaṃ paviṭṭhā tayo sahāyā viya hi ekato jātā sammāvāyāmādayo tayo dhammā. Supupphitacampako viya ārammaṇaṃ. Hatthaṃ ukkhipitvāpi gahetuṃ asakkonto viya attano dhammatāya ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ asakkonto samādhi. Piṭṭhiṃ datvā onatasahāyo viya vāyāmo. Aṃsakūṭaṃ datvā ṭhitasahāyo viya sati. Yathā tesu ekassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvā ekassa aṃsakūṭaṃ olubbha itaro yathāruci pupphaṃ gahetuṃ sakkoti, evameva vīriye paggahakiccaṃ sādhente satiyā ca apilāpanakiccaṃ sādhentiyā laddhupakāro samādhi sakkoti ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ. Tasmā samādhiyevettha sajātito samādhikkhandhena saṅgahito, vāyāmasatiyo pana kiriyato saṅgahitā honti.

จริงอยู่ ธรรม ๓ อย่างมีสัมมาวายามะเป็นต้นที่เกิดร่วมกัน เปรียบเหมือนสหาย ๓ คนที่เข้าไปสู่สวนด้วยกัน อารมณ์เปรียบเหมือนต้นจำปาที่ดอกบานสะพรั่ง สมาธิที่ไม่สามารถจะแนบแน่นในอารมณ์ด้วยความเป็นหนึ่งโดยสภาพของตน เปรียบเหมือนคนที่ไม่สามารถจะเก็บได้แม้จะยกมือขึ้น วายามะเปรียบเหมือนสหายที่น้อมตัวลงให้หลัง สติเปรียบเหมือนสหายที่ให้บ่าแล้วยืนอยู่ ในสหายเหล่านั้น คนหนึ่งยืนอยู่บนหลังของคนหนึ่ง เหนี่ยวบ่าของอีกคนหนึ่งแล้ว สามารถเก็บดอกไม้ได้ตามความพอใจฉันใด สมาธิก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อวิริยะทำกิจคือการประคองให้สำเร็จ และสติทำกิจคือการไม่ปล่อยให้เลือนหายให้สำเร็จแล้ว ได้รับการอุปการะจึงสามารถจะแนบแน่นในอารมณ์ด้วยความเป็นหนึ่งได้ เพราะฉะนั้น ในธรรม ๓ อย่างนั้น สมาธิเท่านั้นถูกสงเคราะห์ด้วยสมาธิขันธ์โดยความเป็นชาติเดียวกัน ส่วนวายามะและสติถูกสงเคราะห์โดยกิจ

Sammādiṭṭhisammāsaṅkappesupi paññā attano dhammatāya aniccaṃ dukkhamanattāti ārammaṇaṃ nicchetuṃ na sakkoti. Vitakke pana ākoṭetvā ākoṭetvā dente sakkoti. Kathaṃ? Yathā hi heraññiko kahāpaṇaṃ hatthe ṭhapetvā sabbabhāgesu oloketukāmo samānopi na cakkhutaleneva parivattetuṃ sakkoti. Aṅgulipabbehi pana parivattetvā parivattetvā ito cito ca oloketuṃ sakkoti, evameva na paññā attano dhammatāya aniccādivasena ārammaṇaṃ nicchetuṃ sakkoti. Abhiniropanalakkhaṇena pana āhananapariyāhananarasena vitakkena ākoṭentena viya parivattentena viya ca ādāyādāya dinnameva nicchetuṃ sakkoti. Tasmā idhāpi sammādiṭṭhiyeva sajātito paññākkhandhena saṅgahitā, sammāsaṅkappo pana kiriyavasena saṅgahito hoti.

แม้ในสัมมาทิฏฐิและสัมมาสังกัปปะ ปัญญาก็ไม่อาจจะกำหนดรู้อารมณ์ว่า อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ได้โดยสภาพของตน แต่เมื่อวิตกเคาะแล้วเคาะเล่าส่งให้จึงจะสามารถ อย่างไร? เหมือนอย่างว่า นายช่างทองวางกหาปณะไว้ในมือ แม้จะประสงค์จะดูในทุกส่วน ก็ไม่อาจจะพลิกดูด้วยฝ่าตาได้ แต่สามารถพลิกไปพลิกมาด้วยข้อนิ้วแล้วดูทางโน้นทางนี้ได้ฉันใด ปัญญาก็ฉันนั้นเหมือนกัน ไม่อาจจะกำหนดรู้อารมณ์โดยความเป็นอนิจจังเป็นต้นได้โดยสภาพของตน แต่สามารถกำหนดรู้ได้เฉพาะอารมณ์ที่วิตกซึ่งมีลักษณะคือการยกขึ้นสู่อารมณ์ มีรสคือการเคาะและการเคาะโดยรอบ เหมือนเคาะอยู่ เหมือนพลิกอยู่ แล้วรับเอามาส่งให้ เพราะฉะนั้น แม้ในที่นี้ สัมมาทิฏฐิเท่านั้นถูกสงเคราะห์ด้วยปัญญากขันธ์โดยความเป็นชาติเดียวกัน ส่วนสัมมาสังกัปปะถูกสงเคราะห์โดยนัยแห่งกิจ

Iti imehi tīhi khandhehi maggo saṅgahaṃ gacchati. Tena vuttaṃ ‘‘tividho khandhattayabhedato’’ti. Catubbidho sotāpattimaggādivaseneva.

ด้วยประการฉะนี้ มรรคย่อมถึงการสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๓ เหล่านี้ เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวว่า “เป็น ๓ อย่าง โดยความต่างแห่งขันธ์ ๓” เป็น ๔ อย่าง โดยนัยแห่งโสดาปัตติมรรคเป็นต้นเท่านั้น

Apica sabbāneva saccāni ekavidhāni avitathattā, abhiññeyyattā vā. Duvidhāni lokiyalokuttarato, saṅkhatāsaṅkhatato vā. Tividhāni dassana-bhāvanāhi pahātabbato, appahātabbato ca. Catubbidhāni pariññeyyādibhedatoti evamettha ekavidhādīhi vinicchayo veditabbo.

อีกอย่างหนึ่ง สัจจะทั้งหมดทีเดียวเป็นอย่างหนึ่ง เพราะมีความเป็นของไม่ผิดพลาด หรือเพราะมีความเป็นสิ่งที่พึงรู้ยิ่ง เป็น ๒ อย่าง โดยความเป็นโลกิยะและโลกุตตระ หรือโดยความเป็นสังขตะและอสังขตะ เป็น ๓ อย่าง โดยความเป็นสิ่งที่พึงละด้วยทัสสนะและภาวนา และโดยความเป็นสิ่งที่พึงละไม่ได้ เป็น ๔ อย่าง โดยความต่างแห่งปริญไญยยะเป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยด้วยความเป็นอย่างหนึ่งเป็นต้นในสัจจะเหล่านี้อย่างนี้

569. Sabhāgavisabhāgatoti sabbāneva saccāni aññamaññaṃ sabhāgāni avitathato attasuññato dukkarapaṭivedhato ca. Yathāha –

569. (ในคำว่า) โดยความเป็นสภาคและวิสภาค (อธิบายว่า) สัจจะทั้งหมดทีเดียวมีส่วนเสมอกันและกัน โดยความเป็นของไม่ผิดพลาด โดยความว่างจากอัตตา และโดยความที่แทงตลอดได้ยาก ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ānanda, katamaṃ nu kho dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā, yo vā dūratova sukhumena tāḷacchiggaḷena asanaṃ atipāteyya poṅkhānupoṅkhaṃ avirādhitaṃ, yo vā satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭivijjheyyāti? Etadeva, bhante, dukkaratarañceva durabhisambhavatarañca, yo vā satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭivijjheyyāti. Tato kho te, ānanda, duppaṭivijjhataraṃ paṭivijjhanti. Ye idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ paṭivijjhanti…pe… ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ paṭivijjhantī’’ti (saṃ. ni. 5.1115).

“อานนท์ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน? การกระทำไหนหนอแล ทำได้ยากกว่า หรือสำเร็จได้ยากกว่า ระหว่างการที่บุคคลพึงยิงลูกศรผ่านรูกุญแจอันเล็กละเอียดจากที่ไกลให้ลูกศรต่อลูกศรไม่พลาดกัน หรือการที่บุคคลพึงยิงปลายแห่งขนทรายที่แยกออกเป็นร้อยส่วนให้ถูกด้วยปลาย (แห่งขนทรายอีกเส้นหนึ่ง)?” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การที่บุคคลพึงยิงปลายแห่งขนทรายที่แยกออกเป็นร้อยส่วนให้ถูกด้วยปลาย (แห่งขนทรายอีกเส้นหนึ่ง) นี้แล ทำได้ยากกว่าและสำเร็จได้ยากกว่า” “อานนท์ ชนเหล่าใดแทงตลอดตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกข์...ฯลฯ...นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ชนเหล่านั้นย่อมแทงตลอดสิ่งที่แทงตลอดได้ยากกว่านั้น” ดังนี้

Visabhāgāni salakkhaṇavavatthānato. Purimāni ca dve sabhāgāni duravagāhatthena gambhīrattā lokiyattā sāsavattā ca. Visabhāgāni phalahetubhedato pariññeyyappahātabbato ca. Pacchimānipi dve sabhāgāni gambhīrattena duravagāhattā lokuttarattā anāsavattā ca. Visabhāgāni visayavisayībhedato sacchikātabbabhāvetabbato ca. Paṭhamatatiyāni cāpi sabhāgāni phalāpadesato. Visabhāgāni saṅkhatāsaṅkhatato. Dutiyacatutthāni cāpi sabhāgāni hetuapadesato. Visabhāgāni ekantakusalākusalato. Paṭhamacatutthāni cāpi sabhāgāni saṅkhatato. Visabhāgāni lokiyalokuttarato. Dutiyatatiyāni cāpi sabhāgāni nevasekkhānāsekkhabhāvato. Visabhāgāni sārammaṇānārammaṇato.

มีส่วนต่างกัน โดยการกำหนดด้วยลักษณะของตนๆ. ส่วนสัจจะ ๒ ข้อแรก มีส่วนเหมือนกัน เพราะหยั่งลงได้ยาก เพราะลึกซึ้ง เพราะเป็นโลกิยะ และเพราะเป็นสาสวะ. มีส่วนต่างกัน โดยความต่างแห่งผลและเหตุ และโดยเป็นสิ่งที่พึงกำหนดรู้และพึงละ. แม้สัจจะ ๒ ข้อหลัง ก็มีส่วนเหมือนกัน เพราะลึกซึ้ง เพราะหยั่งลงได้ยาก เพราะเป็นโลกุตตระ และเพราะเป็นอนาสวะ. มีส่วนต่างกัน โดยความต่างแห่งอารมณ์และธรรมที่รู้อารมณ์ และโดยเป็นสิ่งที่พึงทำให้แจ้งและพึงเจริญ. แม้สัจจะข้อที่ ๑ และที่ ๓ ก็มีส่วนเหมือนกัน โดยการระบุว่าเป็นผล. มีส่วนต่างกัน โดยเป็นสังขตะและอสังขตะ. แม้สัจจะข้อที่ ๒ และที่ ๔ ก็มีส่วนเหมือนกัน โดยการระบุว่าเป็นเหตุ. มีส่วนต่างกัน โดยเป็นกุศลและอกุศลโดยส่วนเดียว. แม้สัจจะข้อที่ ๑ และที่ ๔ ก็มีส่วนเหมือนกัน โดยเป็นสังขตะ. มีส่วนต่างกัน โดยเป็นโลกิยะและโลกุตตระ. แม้สัจจะข้อที่ ๒ และที่ ๓ ก็มีส่วนเหมือนกัน โดยภาวะที่ไม่ใช่ทั้งเสกขะและอเสกขะ. มีส่วนต่างกัน โดยเป็นธรรมที่มีอารมณ์และไม่มีอารมณ์.

Iti evaṃ pakārehi, nayehi ca vicakkhaṇo;

Vijaññā ariyasaccānaṃ, sabhāgavisabhāgatanti.

ผู้มีปัญญาพึงทราบความมีส่วนเหมือนกันและมีส่วนต่างกันแห่งอริยสัจทั้งหลาย ด้วยประการต่างๆ และด้วยนัยทั้งหลายอย่างนี้ ด้วยประการฉะนี้.

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคที่ทำขึ้นเพื่อความปราโมทย์ของสาธุชน ดังนี้

Paññābhāvanādhikāre

ในอธิการว่าด้วยปัญญาภาวนา

Indriyasaccaniddeso nāma

ชื่อว่า อินทริยสัจจนิทเทส

Soḷasamo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๑๖

17. Paññābhūminiddeso

17. ปัญญาภูมินิทเทส

Paṭiccasamuppādakathā

ปฏิจจสมุปปาทกถา

570. Idāni ‘‘khandhāyatanadhātuindriyasaccapaṭiccasamuppādādibhedā dhammā bhūmī’’ti evaṃ vuttesu imissā paññāya bhūmibhūtesu dhammesu yasmā paṭiccasamuppādoceva, ādisaddena saṅgahitā paṭiccasamuppannā dhammā ca avasesā honti, tasmā tesaṃ vaṇṇanākkamo anuppatto.

570. บัดนี้ ในบรรดาธรรมทั้งหลายที่เป็นภูมิของปัญญานี้ อันพระโยคาวจรกล่าวไว้แล้วอย่างนี้ว่า ‘ธรรมทั้งหลายมีประเภท คือ ขันธ์ อายตนะ ธาตุ อินทรีย์ สัจจะ ปฏิจจสมุปบาท เป็นต้น เป็นภูมิ’ เพราะเหตุที่ปฏิจจสมุปบาทและปฏิจจสมุปปันนธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าด้วยอาทิศัพท์ ยังเหลืออยู่ ฉะนั้น ลำดับแห่งการพรรณนาธรรมเหล่านั้นจึงมาถึงแล้ว

Tattha avijjādayo tāva dhammā paṭiccasamuppādoti veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

ในธรรม ๒ อย่างนั้น บรรดาธรรมมีอวิชชาเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นปฏิจจสมุปบาทก่อน. จริงอยู่ พระดำรัสนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Katamo ca, bhikkhave, paṭiccasamuppādo? Avijjāpaccayā, bhikkhave, saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, paṭiccasamuppādo’’ti (saṃ. ni. 2.1).

“ภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิจจสมุปบาทเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี, เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี, เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี, เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี, เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี, เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี, เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี, เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี, เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี, เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสทั้งหลายจึงเกิดขึ้นพร้อม. ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการอย่างนี้. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ปฏิจจสมุปบาท”

Jarāmaraṇādayo pana paṭiccasamuppannā dhammāti veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

ส่วนธรรมมีชรามรณะเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นปฏิจจสมุปปันนธรรม. จริงอยู่ พระดำรัสนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Katame ca, bhikkhave, paṭiccasamuppannā dhammā? Jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammaṃ. Jāti, bhikkhave…pe… bhavo… upādānaṃ… taṇhā… vedanā… phasso… saḷāyatanaṃ… nāmarūpaṃ… viññāṇaṃ… saṅkhārā… avijjā, bhikkhave, aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Ime vuccanti, bhikkhave, paṭiccasamuppannā dhammā’’ti (saṃ. ni. 2.20).

“ภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิจจสมุปปันนธรรมเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย ชรามรณะ ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา. ภิกษุทั้งหลาย ชาติ... ภพ... อุปาทาน... ตัณหา... เวทนา... ผัสสะ... สฬายตนะ... นามรูป... วิญญาณ... สังขาร... ภิกษุทั้งหลาย อวิชชา ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ปฏิจจสมุปปันนธรรม”

571. Ayaṃ panettha saṅkhepo. Paṭiccasamuppādoti paccayadhammā veditabbā. Paṭiccasamuppannā dhammāti tehi tehi paccayehi nibbattadhammā. Kathamidaṃ jānitabbanti ce? Bhagavato vacanena. Bhagavatā hi paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannadhammadesanāsutte –

571. นี้เป็นใจความย่อในเรื่องนี้. พึงทราบว่า ธรรมที่เป็นปัจจัย ชื่อว่า ปฏิจจสมุปบาท. ธรรมที่เกิดขึ้นจากปัจจัยนั้นๆ ชื่อว่า ปฏิจจสมุปปันนธรรม. หากพึงถามว่า จะพึงทราบข้อนี้ได้อย่างไร? พึงตอบว่า พึงทราบได้ด้วยพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค. จริงอยู่ ในปฏิจจสมุปปาทปฏิจจสมุปปันนธรรมเทศนาสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Katamo ca, bhikkhave, paṭiccasamuppādo? Jātipaccayā, bhikkhave, jarāmaraṇaṃ, uppādā vā tathāgatānaṃ anuppādā vā tathāgatānaṃ ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā idappaccayatā. Taṃ tathāgato abhisambujjhati abhisameti, abhisambujjhitvā abhisametvā ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti, passathāti cāha. Jātipaccayā, bhikkhave, jarāmaraṇaṃ. Bhavapaccayā, bhikkhave, jāti…pe… avijjāpaccayā, bhikkhave, saṅkhārā uppādā vā tathāgatānaṃ…pe… uttānīkaroti passathāti cāha. Avijjāpaccayā, bhikkhave, saṅkhārā. Iti kho, bhikkhave, yā tatra tathatā avitathatā anaññathatā idappaccayatā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, paṭiccasamuppādo’’ti (saṃ. ni. 2.20).

“ภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิจจสมุปบาทเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี, ไม่ว่าพระตถาคตทั้งหลายจะอุบัติขึ้นหรือไม่ก็ตาม ธาตุนั้น คือ ความตั้งอยู่แห่งธรรมดา ความเป็นกฎตายตัวแห่งธรรมดา ความเป็นปัจจัยแห่งธรรมนี้ ย่อมตั้งอยู่แล้วเทียว. พระตถาคตย่อมตรัสรู้พร้อมเฉพาะ ย่อมทรงบรรลุซึ่งธาตุนั้น, ครั้นตรัสรู้พร้อมเฉพาะ ทรงบรรลุแล้ว จึงตรัสบอก ทรงแสดง ทรงบัญญัติ ทรงตั้งไว้ ทรงเปิดเผย ทรงจำแนก ทรงทำให้ตื้น, และตรัสว่า ท่านทั้งหลายจงดู. ภิกษุทั้งหลาย เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี. ภิกษุทั้งหลาย เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี... ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี, ไม่ว่าพระตถาคตทั้งหลายจะอุบัติขึ้นหรือไม่ก็ตาม... ฯลฯ... ทรงทำให้ตื้น, และตรัสว่า ท่านทั้งหลายจงดู. ภิกษุทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี. ภิกษุทั้งหลาย ดังนั้นแล ความเป็นอย่างนั้นในเรื่องนั้น ความไม่ผิดไปจากความเป็นอย่างนั้น ความไม่เป็นไปโดยประการอื่น ความเป็นปัจจัยแห่งธรรมนี้. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ปฏิจจสมุปบาท”

572. Evaṃ paṭiccasamuppādaṃ desentena tathatādīhi vevacanehi paccayadhammāva paṭiccasamuppādoti vuttā. Tasmā jarāmaraṇādīnaṃ dhammānaṃ paccayalakkhaṇo paṭiccasamuppādo, dukkhānubandhanaraso, kummaggapaccupaṭṭhānoti veditabbo.

572. เมื่อทรงแสดงปฏิจจสมุปบาทอย่างนี้ (พระผู้มีพระภาค) ตรัสธรรมที่เป็นปัจจัยเท่านั้นว่าเป็นปฏิจจสมุปบาท ด้วยไวพจน์มีตถตาเป็นต้น. ฉะนั้น พึงทราบว่า ปฏิจจสมุปบาท มีความเป็นปัจจัยแห่งธรรมมีชรามรณะเป็นต้นเป็นลักษณะ, มีการติดตามทุกข์เป็นกิจ, มีความเป็นทางที่ผิดเป็นอาการปรากฏ.

So panāyaṃ tehi tehi paccayehi anūnādhikeheva tassa tassa dhammassa sambhavato tathatāti, sāmaggiṃ upagatesu paccayesu muhuttampi tato nibbattadhammānaṃ asambhavābhāvato avitathatāti, aññadhammapaccayehi aññadhammānuppattito anaññathatāti, yathāvuttānaṃ etesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayato vā paccayasamūhato vā idappaccayatāti vutto.

ก็ปฏิจจสมุปบาทนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่า ตถตา เพราะธรรมนั้นๆ เกิดขึ้นจากปัจจัยนั้นๆ ที่ไม่ขาดไม่เกิน, ตรัสเรียกว่า อวิตถตา เพราะเมื่อปัจจัยทั้งหลายประชุมกันแล้ว ธรรมที่พึงเกิดขึ้นจากปัจจัยเหล่านั้นจะไม่เกิดขึ้นแม้ชั่วขณะหนึ่งย่อมไม่มี, ตรัสเรียกว่า อนัญญถตา เพราะธรรมอื่นจะไม่เกิดขึ้นจากปัจจัยของธรรมอื่น, ตรัสเรียกว่า อิทัปปัจจยตา เพราะเป็นปัจจัย หรือเพราะเป็นกลุ่มแห่งปัจจัยของธรรมเหล่านี้มีชรามรณะเป็นต้นที่กล่าวแล้ว.

573. Tatrāyaṃ vacanattho, imesaṃ paccayā idappaccayā. Idappaccayā eva idappaccayatā. Idappaccayānaṃ vā samūho idappaccayatā. Lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato pariyesitabbaṃ.

573. ในบทว่า อิทัปปัจจยตา นั้น มีวจนัตถะดังนี้: ปัจจัยของธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า อิทัปปัจจยะ. อิทัปปัจจยะนั่นแหละ ชื่อว่า อิทัปปัจจยตา. หรือว่า กลุ่มแห่งอิทัปปัจจยะ ชื่อว่า อิทัปปัจจยตา. ส่วนลักษณะ (ไวยากรณ์) ในบทนี้ พึงแสวงหาจากคัมภีร์สัททศาสตร์.

574. Keci pana paṭicca sammā ca titthiyaparikappitapakatipurisādikāraṇanirapekkho uppādo paṭiccasamuppādoti evaṃ uppādamattaṃ paṭiccasamuppādoti vadanti, taṃ na yujjati. Kasmā? Suttābhāvato, suttavirodhato, gambhīranayāsambhavato, saddabhedato ca. ‘‘Uppādamattaṃ paṭiccasamuppādo’’ti hi suttaṃ natthi. Taṃ ‘‘paṭiccasamuppādo’’ti ca vadantassa padesavihārasuttavirodho āpajjati. Kathaṃ? Bhagavato hi ‘‘atha kho bhagavā rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ paṭiccasamuppādaṃ anulomapaṭilomaṃ manasākāsī’’ti (mahāva. 1) ādivacanato paṭiccasamuppādamanasikāro paṭhamābhisambuddhavihāro, padesavihāro ca tassekadesavihāro. Yathāha ‘‘yena svāhaṃ, bhikkhave, vihārena paṭhamābhisambuddho viharāmi, tassa padesena vihāsi’’nti (saṃ. ni. 5.11). Tatra ca paccayākāradassanena vihāsi, na uppādamattadassanenāti. Yathāha ‘‘so evaṃ pajānāmi micchādiṭṭhipaccayāpi vedayitaṃ sammādiṭṭhipaccayāpi vedayitaṃ micchāsaṅkappapaccayāpi vedayita’’nti (saṃ. ni. 5.11) sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Evaṃ uppādamattaṃ ‘‘paṭiccasamuppādo’’ti vadantassa padesavihārasuttavirodho āpajjati. Tathā kaccānasuttavirodho.

574. ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'การเกิดขึ้นโดยอาศัยปัจจัย โดยชอบ และโดยไม่ขึ้นต่อเหตุคือปรกติและปุรุษะเป็นต้นที่พวกเดียรถีย์กำหนดขึ้น ชื่อว่าปฏิจจสมุปบาท' ด้วยเหตุนี้ พวกเขาจึงกล่าวว่า สักแต่ว่าการเกิดขึ้น ชื่อว่าปฏิจจสมุปบาท คำกล่าวนั้นไม่ถูกต้อง เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีพระสูตรรับรอง เพราะขัดแย้งกับพระสูตร เพราะความลึกซึ้งและนัยต่างๆ เป็นไปไม่ได้ และเพราะไวยากรณ์ผิดเพี้ยน จริงอยู่ พระสูตรที่ว่า 'สักแต่ว่าการเกิดขึ้น ชื่อว่าปฏิจจสมุปบาท' ไม่มี และคำกล่าวของผู้ที่กล่าวว่า 'สักแต่ว่าการเกิดขึ้น ชื่อว่าปฏิจจสมุปบาท' นั้น ย่อมขัดแย้งกับปเทสวิหารสูตร ขัดแย้งอย่างไร? คือ เพราะพระผู้มีพระภาคมีพระดำรัสเป็นต้นว่า 'ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงมนสิการปฏิจจสมุปบาทโดยอนุโลมและปฏิโลมตลอดปฐมยามแห่งราตรี' การมนสิการปฏิจจสมุปบาทจึงเป็นปฐมาภิสัมพุทธวิหาร และปเทสวิหารก็เป็นเอกเทสวิหารของปฐมาภิสัมพุทธวิหารนั้น ดังที่ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราตรัสรู้ใหม่ๆ อยู่ด้วยวิหารใด เราได้อยู่ด้วยส่วนหนึ่งของวิหารนั้น' และในปเทสวิหารนั้น พระองค์ประทับอยู่ด้วยการเห็นอาการแห่งปัจจัย ไม่ใช่ด้วยการเห็นสักแต่ว่าการเกิดขึ้น ดังที่ตรัสไว้ว่า 'เรานั้นย่อมรู้อย่างนี้ว่า เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัยก็มี เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัยก็มี เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมิจฉาสังกัปปะเป็นปัจจัยก็มี' พึงขยายความให้พิสดารทั้งหมด ด้วยเหตุนี้ คำกล่าวของผู้ที่กล่าวว่า 'สักแต่ว่าการเกิดขึ้น ชื่อว่าปฏิจจสมุปบาท' จึงขัดแย้งกับปเทสวิหารสูตร และขัดแย้งกับกัจจานสูตรด้วย

Kaccānasuttepi hi ‘‘lokasamudayaṃ kho, kaccāna, yathābhūtaṃ sammappaññāya passato yā loke natthitā, sā na hotī’’ti (saṃ. ni. 2.15) anulomapaṭiccasamuppādo lokapaccayato ‘‘lokasamudayo’’ti ucchedadiṭṭhisamugghātatthaṃ pakāsito, na uppādamattaṃ. Na hi uppādamattadassanena ucchedadiṭṭhiyā samugghāto hoti. Paccayānuparamadassanena pana hoti. Paccayānuparame phalānuparamatoti. Evaṃ uppādamattaṃ ‘‘paṭiccasamuppādo’’ti vadantassa kaccānasuttavirodhopi āpajjati.

จริงอยู่ แม้ในกัจจานสูตร อนุโลมปฏิจจสมุปบาทอันเป็นปัจจัยแห่งโลก พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้ว่าเป็น 'โลกสมุทัย' เพื่อกำจัดอุจเฉททิฏฐิ โดยตรัสว่า 'ดูก่อนกัจจานะ เมื่อบุคคลเห็นเหตุเกิดแห่งโลกตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบ ความเห็นว่าไม่มีในโลก ย่อมไม่มี' ดังนี้ ไม่ใช่ทรงแสดงสักแต่ว่าการเกิดขึ้น จริงอยู่ การกำจัดอุจเฉททิฏฐิย่อมไม่มีได้ด้วยการเห็นสักแต่ว่าการเกิดขึ้น แต่ย่อมมีได้ด้วยการเห็นความไม่ขาดสายแห่งปัจจัย เพราะเมื่อปัจจัยไม่ขาดสาย ผลก็ไม่ขาดสาย ด้วยเหตุนี้ คำกล่าวของผู้ที่กล่าวว่า 'สักแต่ว่าการเกิดขึ้น ชื่อว่าปฏิจจสมุปบาท' จึงขัดแย้งกับกัจจานสูตรด้วย

Gambhīranayāsambhavatoti vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā ‘‘gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso cā’’ti (dī. ni. 2.95; saṃ. ni. 2.60). Gambhīrattañca nāma catubbidhaṃ, taṃ parato vaṇṇayissāma. Taṃ uppādamatte natthi. Catubbidhanayapaṭimaṇḍitañcetaṃ paṭiccasamuppādaṃ vaṇṇayanti, tampi nayacatukkaṃ uppādamatte natthīti gambhīranayāsambhavatopi na uppādamattaṃ paṭiccasamuppādo.

ส่วนที่กล่าวว่า 'เพราะความลึกซึ้งและนัยต่างๆ เป็นไปไม่ได้' นั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า 'ดูก่อนอานนท์ ปฏิจจสมุปบาทนี้ลึกซึ้งด้วย ทั้งปรากฏว่าลึกซึ้งด้วย' ก็ความลึกซึ้งนั้นมี ๔ อย่าง ซึ่งเราจักพรรณนาต่อไป ความลึกซึ้งนั้นไม่มีในสักแต่ว่าการเกิดขึ้น และท่านผู้รู้ทั้งหลายย่อมพรรณนาปฏิจจสมุปบาทนี้ว่าประดับด้วยนัย ๔ อย่าง แม้นัย ๔ อย่างนั้นก็ไม่มีในสักแต่ว่าการเกิดขึ้น เพราะฉะนั้น แม้เพราะความลึกซึ้งและนัยต่างๆ เป็นไปไม่ได้ สักแต่ว่าการเกิดขึ้นจึงไม่ชื่อว่าปฏิจจสมุปบาท

575. Saddabhedatoti paṭiccasaddo ca panāyaṃ samāne kattari pubbakāle payujjamāno atthasiddhikaro hoti. Seyyathidaṃ, ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti (saṃ. ni. 2.43). Idha pana bhāvasādhanena uppādasaddena saddhiṃ payujjamāno samānassa kattu abhāvato saddabhedaṃ gacchati, na ca kiñci atthaṃ sādhetīti saddabhedatopi na uppādamattaṃ paṭiccasamuppādoti.

575. ส่วนที่กล่าวว่า 'เพราะไวยากรณ์ผิดเพี้ยน' นั้น ก็ปฏิจจศัพท์นี้ เมื่อใช้ในความหมายของบุพพกาลกิริยาโดยมีกัตตาตัวเดียวกัน ย่อมสำเร็จประโยชน์ ตัวอย่างเช่น ในประโยคที่ว่า 'อาศัยจักษุและรูป จักษุวิญญาณย่อมเกิดขึ้น' แต่ในที่นี้ ปฏิจจศัพท์เมื่อใช้ร่วมกับอุปปาทศัพท์ที่เป็นภาวสาธนะ ย่อมทำให้ไวยากรณ์ผิดเพี้ยนไป เพราะไม่มีกัตตาตัวเดียวกัน และไม่สำเร็จประโยชน์อะไรเลย เพราะฉะนั้น แม้เพราะไวยากรณ์ผิดเพี้ยน สักแต่ว่าการเกิดขึ้นจึงไม่ชื่อว่าปฏิจจสมุปบาท

Tattha siyā – ‘‘hoti-saddena saddhiṃ yojayissāma ‘paṭiccasamuppādo hotī’ti’’, taṃ na yuttaṃ. Kasmā? Yogābhāvato ceva, uppādassa ca uppādapattidosato. ‘‘Paṭiccasamuppādaṃ vo, bhikkhave, desessāmi. Katamo ca, bhikkhave, paṭiccasamuppādo…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, paṭiccasamuppādo’’ti (saṃ. ni. 2.1). Imesu hi padesu ekenapi saddhiṃ hoti-saddo yogaṃ na gacchati, na ca uppādo hoti. Sace bhaveyya, uppādassāpi uppādo pāpuṇeyyāti.

ในเรื่องนั้น อาจมีผู้แย้งว่า 'เราจะเชื่อมกับ โหติ ศัพท์ ว่า ปฏิจจสมุปปาโท โหติ' คำกล่าวนั้นไม่ถูกต้อง เพราะเหตุไร? เพราะเชื่อมกันไม่ได้ และเพราะมีโทษคือการเกิดขึ้นจะต้องมีการเกิดขึ้นอีก จริงอยู่ ในบทเหล่านี้คือ 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงปฏิจจสมุปบาทแก่เธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิจจสมุปบาทเป็นไฉน... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าปฏิจจสมุปบาท' แม้บทใดบทหนึ่ง โหติ ศัพท์ก็เชื่อมเข้ากันไม่ได้ และการเกิดขึ้น (อุปปาทะ) ก็ไม่มีการเกิดขึ้น (โหติ) อีก ถ้าหากพึงมีได้ แม้การเกิดขึ้นของการเกิดขึ้นอีก ก็จะต้องมีต่อไปไม่สิ้นสุด

576. Yepi maññanti ‘‘idappaccayānaṃ bhāvo idappaccayatā, bhāvo ca nāma yo ākāro avijjādīnaṃ saṅkhārādipātubhāve hetu, so. Tasmiñca saṅkhāravikāre paṭiccasamuppādasaññā’’ti, tesaṃ taṃ na yujjati. Kasmā? Avijjādīnaṃ hetuvacanato. Bhagavatā hi ‘‘tasmātiha, ānanda, eseva hetu, etaṃ nidānaṃ, esa samudayo, esa paccayo jarāmaraṇassa yadidaṃ jāti…pe… saṅkhārānaṃ, yadidaṃ avijjā’’ti (dī. ni. 2.98 ādayo) evaṃ avijjādayova hetūti vuttā, na tesaṃ vikāro. Tasmā ‘‘paṭiccasamuppādoti paccayadhammā veditabbā’’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, taṃ sammā vuttanti veditabbaṃ.

576. แม้ชนเหล่าใดที่เข้าใจว่า 'ความเป็นไปแห่งปัจจัยเหล่านี้ ชื่อว่าอิทัปปัจจยตา ก็ภาวะนั้นคืออาการใดของอวิชชาเป็นต้นที่เป็นเหตุในการปรากฏแห่งสังขารเป็นต้น อาการนั้นชื่อว่าภาวะ และในความแปรปรวนแห่งสังขารนั้น มีชื่อเรียกว่าปฏิจจสมุปบาท' ความเข้าใจของชนเหล่านั้นไม่ถูกต้อง เพราะเหตุไร? เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสว่าอวิชชาเป็นต้นเป็นเหตุ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นในเรื่องนี้ ชาตินั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งชรามรณะ... สังขารทั้งหลายมีอวิชชานี้แหละเป็นปัจจัย' ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงตรัสว่าอวิชชาเป็นต้นนั่นแหละเป็นเหตุ มิได้ตรัสว่าความแปรปรวนของธรรมเหล่านั้นเป็นเหตุ เพราะฉะนั้น คำที่ได้กล่าวไว้แล้วนั้นว่า 'พึงทราบว่า ธรรมที่เป็นปัจจัย ชื่อว่าปฏิจจสมุปบาท' เป็นคำที่กล่าวไว้ดีแล้ว พึงทราบอย่างนี้

577. Yā panettha ‘‘paṭiccasamuppādo’’ti imāya byañjanacchāyāya uppādoyevāyaṃ vuttoti saññā uppajjati, sā imassa padassa evamatthaṃ gahetvā vūpasametabbā. Bhagavatā hi,

577. ความเข้าใจใดที่เกิดขึ้นในเรื่องนี้ว่า 'โดยนัยแห่งพยัญชนะว่า ปฏิจจสมุปบาท นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงการเกิดขึ้นนั่นเอง' ความเข้าใจนั้น บัณฑิตพึงให้สงบระงับโดยถือเอาความหมายของบทนี้อย่างนี้ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

Dvedhā tato pavatte, dhammasamūhe yato idaṃ vacanaṃ;

Tappaccayo tatoyaṃ, phalopacārena iti vutto.

เพราะเหตุที่คำว่า 'ปฏิจจสมุปบาท' นี้ ท่านประสงค์ให้มีความหมายเป็น ๒ อย่างในกองธรรมคือผลที่เกิดขึ้นจากเหตุนั้น เพราะฉะนั้น ปัจจัยแห่งผลนั้นนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรียกว่า 'ปฏิจจสมุปบาท' โดยอุปจารว่าเป็นผล

Yo hi ayaṃ paccayatāya pavatto dhammasamūho, tattha paṭiccasamuppādoti idaṃ vacanaṃ dvidhā icchanti. So hi yasmā patīyamāno hitāya sukhāya ca saṃvattati, tasmā paccetumarahanti naṃ paṇḍitāti paṭicco. Uppajjamāno ca saha sammā ca uppajjati, na ekekato, nāpi ahetutoti samuppādo. Evaṃ paṭicco ca so samuppādo cāti paṭiccasamuppādo. Apica saha uppajjatīti samuppādo, paccayasāmaggiṃ pana paṭicca apaccakkhāyāti evampi paṭiccasamuppādo. Tassa cāyaṃ hetusamūho paccayoti tappaccayattā ayampi, yathā loke semhassa paccayo guḷo semho guḷoti vuccati, yathā ca sāsane sukhappaccayo buddhānaṃ uppādo ‘‘sukho buddhānaṃ uppādo’’ti vuccati, tathā paṭiccasamuppādo icceva phalavohārena vuttoti veditabbo.

จริงอยู่ หมู่แห่งธรรมชาตินี้ใด ที่เป็นไปโดยความเป็นปัจจัย บัณฑิตทั้งหลายย่อมต้องการคำว่า ปฏิจจสมุปบาท นี้ ในหมู่แห่งธรรมชาตินั้นโดย ๒ นัย. จริงอยู่ เพราะเหตุที่หมู่แห่งธรรมชาตินั้น เมื่อบุคคลรู้ตาม ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลและเพื่อความสุข เพราะเหตุนั้น บัณฑิตทั้งหลายย่อมควรเพื่อจะเชื่อถือหมู่แห่งธรรมชาตินั้น เหตุนั้น จึงชื่อว่า ปฏิจจะ. และเมื่อเกิดขึ้น ก็ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกันและโดยชอบธรรม ไม่ใช่เกิดขึ้นทีละอย่าง และไม่ใช่เกิดขึ้นโดยไม่มีเหตุ เหตุนั้น จึงชื่อว่า สมุปบาท. ด้วยประการฉะนี้ ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ปฏิจจะ ด้วย ชื่อว่า สมุปบาท ด้วย เหตุนั้น จึงชื่อว่า ปฏิจจสมุปบาท. อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า สมุปบาท เพราะเกิดขึ้นพร้อมกัน แต่ชื่อว่า ปฏิจจสมุปบาท แม้ด้วยเหตุอย่างนี้ว่า อาศัยประชุมแห่งปัจจัย ไม่ปฏิเสธ (ปัจจัย) แล้วจึงเกิดขึ้น. และหมู่แห่งเหตุนี้ เป็นปัจจัยของหมู่แห่งธรรมชาตินั้น เพราะเหตุที่เป็นปัจจัยของธรรมชาตินั้น แม้หมู่แห่งเหตุนี้ ก็พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่า ปฏิจจสมุปบาท นั่นเทียว โดยผลโวหาร (การเรียกชื่อเหตุด้วยชื่อผล) เหมือนอย่างที่ในโลก น้ำอ้อยซึ่งเป็นปัจจัยแห่งเสมหะ ท่านเรียกว่า น้ำอ้อยเป็นเสมหะ และเหมือนอย่างที่ในพระศาสนา ความอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าทั้งหลายซึ่งเป็นปัจจัยแห่งความสุข ท่านเรียกว่า "ความอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นสุข" ฉะนั้น.

578. Atha vā,

578. อีกนัยหนึ่ง

Paṭimukhamitoti vutto, hetusamūho ayaṃ paṭiccoti;

Sahite uppādeti ca, iti vutto so samuppādo.

หมู่แห่งเหตุนี้ ท่านเรียกว่า ปฏิจจะ เพราะอรรถว่า เป็นสภาวะที่ (ปัจจัยทั้งหลาย) เข้าถึงซึ่งกันและกัน และหมู่แห่งเหตุนั้น ท่านเรียกว่า สมุปบาท เพราะอรรถว่า ย่อมยังธรรมที่เกิดร่วมกันให้เกิดขึ้น.

Yo hi esa saṅkhārādīnaṃ pātubhāvāya avijjādiekekahetusīsena niddiṭṭho hetusamūho, so sādhāraṇaphalanipphādakaṭṭhena avekallaṭṭhena ca sāmaggiaṅgānaṃ aññamaññena paṭimukhaṃ ito gatoti katvā paṭiccoti vuccati. Svāyaṃ sahiteyeva aññamaññaṃ avinibbhogavuttidhamme uppādetīti samuppādotipi vutto. Evampi paṭicco ca so samuppādo cāti paṭiccasamuppādo.

จริงอยู่ หมู่แห่งเหตุใดนี้นั้น ที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยหัวข้อเหตุแต่ละอย่างมีอวิชชาเป็นต้น เพื่อความปรากฏแห่งสังขารเป็นต้น หมู่แห่งเหตุนั้น ท่านเรียกว่า ปฏิจจะ โดยทำวิเคราะห์ว่า องค์แห่งความพร้อมเพรียงกัน (ของปัจจัย) เข้าถึงซึ่งกันและกัน เพราะเป็นสภาวะที่ทำผลทั่วไปให้สำเร็จ และเพราะเป็นสภาวะที่ไม่พร่อง. หมู่แห่งเหตุนั้นนั่นแหละ ท่านเรียกว่า สมุปบาท ก็มี เพราะยังธรรมทั้งหลายที่มีความเป็นไปแยกกันไม่ได้ ซึ่งกันและกัน ซึ่งเกิดขึ้นพร้อมกันเท่านั้น ให้เกิดขึ้น. แม้ด้วยประการฉะนี้ ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ปฏิจจะ ด้วย ชื่อว่า สมุปบาท ด้วย เหตุนั้น จึงชื่อว่า ปฏิจจสมุปบาท.

579. Aparo nayo –

579. อีกนัยหนึ่ง

Paccayatā aññoññaṃ, paṭicca yasmā samaṃ saha ca dhamme;

Ayamuppādeti tatopi, evamidha bhāsitā muninā.

เพราะเหตุที่ความเป็นปัจจัยนี้ อาศัยซึ่งกันและกัน ยังธรรมทั้งหลายให้เกิดขึ้นโดยสม่ำเสมอและพร้อมเพรียงกัน เพราะเหตุนั้น พระมุนีจึงตรัสไว้ในพระศาสนานี้อย่างนี้.

Avijjādisīsena niddiṭṭhapaccayesu hi ye paccayā yaṃ saṅkhārādikaṃ dhammaṃ uppādenti, na te aññamaññaṃ apaṭicca aññamaññavekalle sati uppādetuṃ samatthāti. Tasmā paṭicca samaṃ saha ca na ekekadesaṃ, nāpi pubbāparabhāvena ayaṃ paccayatā dhamme uppādetīti atthānusāravohārakusalena muninā evamidha bhāsitā, paṭiccasamuppādotveva bhāsitāti attho.

จริงอยู่ ในบรรดาปัจจัยที่ทรงแสดงไว้โดยมีอวิชชาเป็นต้นเป็นหัวข้อ ปัจจัยเหล่าใด ย่อมยังธรรมมีสังขารเป็นต้นอย่างใดให้เกิดขึ้น ปัจจัยเหล่านั้น เมื่อไม่อาศัยซึ่งกันและกัน เมื่อมีความพร่องจากกันและกันอยู่ ย่อมไม่สามารถเพื่อจะให้เกิดขึ้นได้. เพราะเหตุนั้น ความเป็นปัจจัยนี้ อาศัยกันแล้ว จึงยังธรรมทั้งหลายให้เกิดขึ้นโดยสม่ำเสมอและพร้อมเพรียงกัน ไม่ใช่ให้เกิดขึ้นเพียงส่วนใดส่วนหนึ่ง และไม่ใช่ให้เกิดขึ้นโดยความเป็นก่อนเป็นหลัง เพราะเหตุนั้น พระมุนีผู้ฉลาดในโวหารอันเป็นไปตามอรรถ จึงตรัสไว้อย่างนี้ในพระศาสนานี้ อธิบายว่า ตรัสว่า ปฏิจจสมุปบาท นั่นเทียว.

580. Evaṃ bhāsamānena ca,

580. และเมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอยู่อย่างนี้

Purimena sassatādīna, mabhāvo pacchimena ca padena;

Ucchedādivighāto, dvayena paridīpito ñāyo.

ด้วยบทหน้า ทรงประกาศความไม่มีแห่งสัสสตทิฏฐิเป็นต้น ด้วยบทหลัง ทรงประกาศการกำจัดอุจเฉททิฏฐิเป็นต้น ด้วยบททั้งสอง ทรงประกาศนัย (คือมัชฌิมาปฏิปทา).

Purimenāti paccayasāmaggiparidīpakena paṭiccapadena pavattidhammānaṃ paccayasāmaggiyaṃ āyattavuttittā sassatāhetuvisamahetuvasavattivādappabhedānaṃ sassatādīnaṃ abhāvo paridīpito hoti? Kiṃ hi sassatānaṃ, ahetuādivasena vā pavattānaṃ paccayasāmaggiyāti? Pacchimena ca padenāti dhammānaṃ uppādaparidīpakena samuppādapadena paccayasāmaggiyaṃ dhammānaṃ uppattito vihatā ucchedanatthikaakiriyavādāti ucchedādivighāto paridīpito hoti. Purimapurimapaccayavasena hi punappunaṃ uppajjamānesu dhammesu kuto ucchedo, natthikākiriyavādā cāti. Dvayenāti sakalena paṭiccasamuppādavacanena tassā tassā paccayasāmaggiyā santatiṃ avicchinditvā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sambhavato majjhimā paṭipadā, ‘‘so karoti so paṭisaṃvedeti, añño karoti añño paṭisaṃvedetī’’ti vādappahānaṃ, janapadaniruttiyā anabhiniveso, samaññāya anatidhāvananti ayaṃ ñāyo paridīpito hotīti ayaṃ tāva paṭiccasamuppādoti vacanamattassa attho.

คำว่า ด้วยบทหน้า ความว่า ด้วยบทว่า ปฏิจจะ ซึ่งประกาศความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัย ชื่อว่าทรงประกาศความไม่มีแห่งสัสสตทิฏฐิเป็นต้น อันมีประเภทคือ สัสสตวาทะ อเหตุวาทะ วิสมเหตุวาทะ และวสวัตติวาทะ เพราะธรรมที่กำลังเป็นไปมีความเป็นไปเนื่องในความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัย. จริงอยู่ จะมีประโยชน์อะไรด้วยความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัยแก่พวกสัสสตวาทะ หรือแก่พวกวาทะที่เป็นไปโดยนัยแห่งอเหตุวาทะเป็นต้นเล่า. คำว่า ด้วยบทหลัง ความว่า ด้วยบทว่า สมุปบาท ซึ่งประกาศความเกิดขึ้นแห่งธรรมทั้งหลาย ชื่อว่าทรงประกาศการกำจัดอุจเฉททิฏฐิเป็นต้น เพราะเมื่อมีความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัย ความเกิดขึ้นแห่งธรรมทั้งหลายย่อมมีได้ อุจเฉทวาทะ นัตถิกวาทะ และอกิริยวาทะ จึงเป็นอันถูกกำจัดแล้ว. จริงอยู่ เมื่อธรรมทั้งหลายเกิดขึ้นอยู่บ่อยๆ โดยปัจจัยที่มีมาก่อนๆ อุจเฉทวาทะ นัตถิกวาทะ และอกิริยวาทะ จะมีมาจากไหนเล่า. คำว่า ด้วยบททั้งสอง ความว่า ด้วยคำว่า ปฏิจจสมุปบาท ทั้งหมด ชื่อว่าทรงประกาศนัยนี้ คือ มัชฌิมาปฏิปทา, การละวาทะว่า "ผู้ใดทำ ผู้นั้นเสวย" และ "คนหนึ่งทำ อีกคนหนึ่งเสวย", ความไม่ยึดมั่นในชนบทนิรุตติ, ความไม่ก้าวล่วงสมัญญา เพราะเมื่อมีความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัยนั้นๆ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมนั้นๆ ย่อมมีได้โดยไม่ตัดขาดสายใย. นี้เป็นอรรถแห่งคำว่า ปฏิจจสมุปบาท เพียงเท่านี้ก่อน.

581. Yā panāyaṃ bhagavatā paṭiccasamuppādaṃ desentena ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā nayena nikkhittā tanti, tassā atthasaṃvaṇṇanaṃ karontena vibhajjavādimaṇḍalaṃ otaritvā ācariye anabbhācikkhantena sakasamayaṃ avokkamantena parasamayaṃ anāyūhantena suttaṃ appaṭibāhantena vinayaṃ anulomentena mahāpadese olokentena dhammaṃ dīpentena atthaṃ saṅgāhentena tamevatthaṃ punarāvattetvā aparehipi pariyāyantarehi niddisantena ca yasmā atthasaṃvaṇṇanā kātabbā hoti, pakatiyāpi ca dukkarāva paṭiccasamuppādassa atthasaṃvaṇṇanā. Yathāhu porāṇā –

581. ก็พระบาลีนี้ใด ที่พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงปฏิจจสมุปบาท ทรงตั้งไว้โดยนัยมีอาทิว่า "อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา" เพราะเหตุที่อรรถกถาแห่งพระบาลีนั้น อันผู้กระทำพึงกระทำโดยก้าวลงสู่หมู่แห่งวิภัชชวาที ไม่กล่าวตู่พระอาจารย์ทั้งหลาย ไม่ก้าวล่วงลัทธิของตน ไม่รุกรานลัทธิของผู้อื่น ไม่ขัดขวางพระสูตร อนุโลมตามพระวินัย แลดูมหาปเทส แสดงธรรมะ สังเคราะห์อรรถ และแสดงอรรถนั้นนั่นแหละซ้ำอีกโดยปริยายอื่นอีกด้วย อรรถกถาจึงพึงกระทำ. และโดยปกติแล้ว อรรถกถาแห่งปฏิจจสมุปบาททำได้ยากโดยแท้. ดังที่โบราณาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า –

‘‘Saccaṃ satto paṭisandhi, paccayākārameva ca;

Duddasā caturo dhammā, desetuṃ ca sudukkarā’’ti.

"สัจจะ สัตว์ ปฏิสนธิ และอาการแห่งปัจจัยนั่นเทียว ธรรม ๔ ประการนี้เห็นได้ยาก และแสดงได้ยากอย่างยิ่ง" ดังนี้.

Tasmā aññatra āgamādhigamappattehi na sukarā paṭiccasamuppādassatthavaṇṇanāti paritulayitvā,

เพราะเหตุนั้น การพรรณนาอรรถแห่งปฏิจจสมุปบาท อันบุคคลนอกเหนือจากผู้บรรลุอาคมและอธิคมแล้ว ทำได้ไม่ง่าย ดังนี้ ใคร่ครวญแล้ว

Vattukāmo ahaṃ ajja, paccayākāravaṇṇanaṃ;

Patiṭṭhaṃ nādhigacchāmi, ajjhogāḷhova sāgaraṃ.

ข้าพเจ้าผู้ประสงค์จะกล่าวคำพรรณนาอาการแห่งปัจจัยในวันนี้ ไม่ได้ที่พึ่งพิง เหมือนผู้หยั่งลงสู่มหาสมุทร ฉะนั้น.

Sāsanaṃ panidaṃ nānā, desanānayamaṇḍitaṃ;

Pubbācariyamaggo ca, abbocchinno pavattati.

แต่ว่า พระศาสนานี้ อันประดับด้วยนัยแห่งเทศนาต่างๆ และแนวทางของบูรพาจารย์ ก็ยังเป็นไปอยู่มิได้ขาดสาย.

Yasmā tasmā tadubhayaṃ, sannissāyatthavaṇṇanaṃ;

Ārabhissāmi etassa, taṃ suṇātha samāhitā.

เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจักอาศัยหลักทั้งสองนั้น เริ่มพรรณนาอรรถแห่งปฏิจจสมุปบาทนี้ ขอท่านทั้งหลายจงมีจิตตั้งมั่นสดับคำพรรณนานั้นเถิด.

Vuttañhetaṃ pubbācariyehi –

จริงอยู่ คำนี้อันบูรพาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้แล้วว่า –

‘‘Yo koci maṃ aṭṭhikatvā suṇeyya,

Labhetha pubbāpariyaṃ visesaṃ;

Laddhāna pubbāpariyaṃ visesaṃ,

Adassanaṃ maccurājassa gacche’’ti.

"ผู้ใดผู้หนึ่งพึงทำในใจแล้วฟังเรา ผู้นั้นพึงได้คุณวิเศษทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย ได้คุณวิเศษทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลายแล้ว พึงถึงความที่มัจจุราชมองไม่เห็น" ดังนี้.

582. Iti avijjāpaccayā saṅkhārātiādīsu hi āditoyeva tāva,

582. เพราะเหตุนั้น ในบททั้งหลายมีอาทิว่า อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา จริงอยู่ จำต้อง...แต่ต้นทีเดียว.

Desanābhedato attha, lakkhaṇekavidhādito. Aṅgānañca vavatthānā, viññātabbo vinicchayo.

การวินิจฉัยอันบัณฑิตพึงทราบ โดยความแตกต่างแห่งเทศนา โดยอรรถ ลักษณะ และความเป็นอย่างเดียวเป็นต้น และโดยการกำหนดองค์ทั้งหลาย.

Tattha desanābhedatoti bhagavato hi vallihārakānaṃ catunnaṃ purisānaṃ valligahaṇaṃ viya ādito vā majjhato vā paṭṭhāya yāva pariyosānaṃ, tathā pariyosānato vā majjhato vā paṭṭhāya yāva ādīti catubbidhā paṭiccasamuppādadesanā.

บรรดาบทเหล่านั้น ในบทว่า เดสนาเภทโต ความว่า การแสดงปฏิจจสมุปบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้ามี ๔ อย่าง เหมือนการถือเอาเถาวัลย์ของบุรุษ ๔ คนผู้หาเถาวัลย์ คือ (แสดง) ตั้งแต่ต้นหรือท่ามกลางไปจนถึงที่สุด และ (แสดง) ตั้งแต่ที่สุดหรือท่ามกลางไปจนถึงเบื้องต้น

Yathā hi vallihārakesu catūsu purisesu eko valliyā mūlameva paṭhamaṃ passati, so taṃ mūle chetvā sabbaṃ ākaḍḍhitvā ādāya kamme upaneti, evaṃ bhagavā ‘‘iti kho, bhikkhave, avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti (ma. ni. 1.402; saṃ. ni. 2.2) ādito paṭṭhāya yāva pariyosānāpi paṭiccasamuppādaṃ deseti.

เหมือนอย่างว่า ในบรรดาบุรุษ ๔ คนผู้ถือเอาเถาวัลย์ บุรุษคนหนึ่งเห็นรากเถาวัลย์ก่อน เขาก็ตัดเถาวัลย์นั้นที่รากแล้วลากไปทั้งหมด ถือเอาไปใช้ในการงาน ฉันใด พระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น ทรงแสดงปฏิจจสมุปบาทแม้ตั้งแต่ต้นจนถึงที่สุดว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี ฯลฯ เพราะชาติเป็นปัจจัย ชราและมรณะจึงมี”

Yathā pana tesu purisesu eko valliyā majjhaṃ paṭhamaṃ passati, so majjhe chinditvā uparibhāgaññeva ākaḍḍhitvā ādāya kamme upaneti, evaṃ bhagavā ‘‘tassa taṃ vedanaṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjati nandī. Yā vedanāsu nandī, tadupādānaṃ. Tassupādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jātī’’ti (ma. ni. 1.409; saṃ. ni. 3.5) majjhato paṭṭhāya yāva pariyosānāpi deseti.

อีกอย่างหนึ่ง เหมือนอย่างว่า ในบรรดาบุรุษเหล่านั้น บุรุษคนหนึ่งเห็นท่ามกลางเถาวัลย์ก่อน เขาก็ตัดที่ท่ามกลางแล้วลากไปเฉพาะส่วนบนเท่านั้น ถือเอาไปใช้ในการงาน ฉันใด พระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น ทรงแสดงแม้ตั้งแต่ท่ามกลางไปจนถึงที่สุดว่า “เมื่อบุคคลนั้นเพลิดเพลิน กล่าวสรรเสริญ สยบอยู่ซึ่งเวทนานั้น นันทิย่อมเกิดขึ้น, นันทิใดในเวทนาทั้งหลาย นันทินั้นเป็นอุปาทาน, เพราะอุปาทานของบุคคลนั้นเป็นปัจจัย ภพจึงมี, เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี”

Yathā ca tesu purisesu eko valliyā aggaṃ paṭhamaṃ passati, so agge gahetvā aggānusārena yāva mūlā sabbaṃ ādāya kamme upaneti, evaṃ bhagavā ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇanti iti kho panetaṃ vuttaṃ, jātipaccayā nu kho, bhikkhave, jarāmaraṇaṃ no vā kathaṃ vo ettha hotīti? Jātipaccayā, bhante, jarāmaraṇaṃ. Evaṃ no ettha hoti jātipaccayā jarāmaraṇanti. Bhavapaccayā jāti…pe… avijjāpaccayā saṅkhārāti iti kho panetaṃ vuttaṃ, avijjāpaccayā nu kho, bhikkhave, saṅkhārā no vā kathaṃ vo ettha hotī’’ti (ma. ni. 1.403) pariyosānato paṭṭhāya yāva āditopi paṭiccasamuppādaṃ deseti.

และเหมือนอย่างว่า ในบรรดาบุรุษเหล่านั้น บุรุษคนหนึ่งเห็นปลายเถาวัลย์ก่อน เขาก็ถือเอาที่ปลายแล้วถือเอาทั้งหมดไปตามลำดับปลายจนถึงราก นำไปใช้ในการงาน ฉันใด พระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น ทรงแสดงปฏิจจสมุปบาทแม้ตั้งแต่ที่สุดไปจนถึงเบื้องต้นว่า “คำว่า ‘เพราะชาติเป็นปัจจัย ชราและมรณะจึงมี’ นี้ เราได้กล่าวไว้แล้วแล, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะชาติเป็นปัจจัย ชราและมรณะจึงมี หรือไม่มีหนอ หรือในข้อนี้ พวกเธอมีความเห็นเป็นอย่างไร? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะชาติเป็นปัจจัย ชราและมรณะจึงมี, ในข้อนี้ พวกข้าพระองค์มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะชาติเป็นปัจจัย ชราและมรณะจึงมี’, เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี ฯลฯ คำว่า ‘เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี’ นี้ เราได้กล่าวไว้แล้วแล, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี หรือไม่มีหนอ หรือในข้อนี้ พวกเธอมีความเห็นเป็นอย่างไร?”

Yathā panetesu purisesu eko valliyā majjhameva paṭhamaṃ passati, so majjhe chinditvā heṭṭhā otaranto yāva mūlā ādāya kamme upaneti, evaṃ bhagavā ‘‘ime ca, bhikkhave, cattāro āhārā kinnidānā, kiṃsamudayā, kiṃjātikā, kiṃpabhavā? Ime cattāro āhārā taṇhānidānā, taṇhāsamudayā, taṇhājātikā, taṇhāpabhavā. Taṇhā kinnidānā… vedanā… phasso… saḷāyatanaṃ… nāmarūpaṃ… viññāṇaṃ… saṅkhārā kinnidānā…pe… saṅkhārā avijjānidānā…pe… avijjāpabhavā’’ti (saṃ. ni. 2.11) majjhato paṭṭhāya yāva ādito deseti.

อีกอย่างหนึ่ง เหมือนอย่างว่า ในบรรดาบุรุษเหล่านี้ บุรุษคนหนึ่งเห็นท่ามกลางเถาวัลย์ก่อน เขาก็ตัดที่ท่ามกลางแล้วย้อนลงข้างล่างจนถึงราก ถือเอาไปใช้ในการงาน ฉันใด พระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น ทรงแสดงตั้งแต่ท่ามกลางไปจนถึงเบื้องต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้ มีอะไรเป็นนิทาน มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นแดนเกิด? อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้ มีตัณหาเป็นนิทาน มีตัณหาเป็นสมุทัย มีตัณหาเป็นชาติ มีตัณหาเป็นแดนเกิด, ตัณหามีอะไรเป็นนิทาน... เวทนา... ผัสสะ... สฬายตนะ... นามรูป... วิญญาณ... สังขารทั้งหลายมีอะไรเป็นนิทาน ฯลฯ สังขารทั้งหลายมีอวิชชาเป็นนิทาน ฯลฯ มีอวิชชาเป็นแดนเกิด”

583. Kasmā panevaṃ desetīti? Paṭiccasamuppādassa samantabhaddakattā sayañca desanāvilāsappattattā. Samantabhaddako hi paṭiccasamuppādo, tato tato ñāyapaṭivedhāya saṃvattatiyeva. Desanāvilāsappatto ca bhagavā catuvesārajjapaṭisambhidāyogena catubbidhagambhīrabhāvappattiyā ca. So desanāvilāsappattattā nānānayeheva dhammaṃ deseti.

583. ถามว่า ก็เพราะเหตุไรจึงทรงแสดงอย่างนี้? ตอบว่า เพราะปฏิจจสมุปบาทเป็นธรรมอันงามโดยรอบ และเพราะพระองค์เองก็ทรงถึงความงามแห่งเทศนา. จริงอยู่ ปฏิจจสมุปบาทเป็นธรรมอันงามโดยรอบ ย่อมเป็นไปเพื่อการแทงตลอดญายธรรมจากเทศนานั้นๆ นั่นเทียว. และพระผู้มีพระภาคทรงถึงความงามแห่งเทศนา เพราะทรงประกอบด้วยเวสารัชชญาณ ๔ และปฏิสัมภิทา ๔ และเพราะทรงถึงความเป็นผู้มีธรรมอันลึกซึ้ง ๔ อย่าง. พระองค์นั้น เพราะทรงถึงความงามแห่งเทศนา จึงทรงแสดงธรรมโดยนัยต่างๆ นั่นเทียว

Visesato panassa yā ādito paṭṭhāya anulomadesanā, sā pavattikāraṇavibhāgasaṃmūḷhaṃ veneyyajanaṃ samanupassato yathāsakehi kāraṇehi pavattisandassanatthaṃ uppattikkamasandassanatthañca pavattāti viññātabbā. Yā pariyosānato paṭṭhāya paṭilomadesanā, sā ‘‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno jāyati ca jīyati ca mīyati ca cavati ca upapajjati cā’’tiādinā (dī. ni. 2.57; saṃ. ni. 2.4) nayena kicchāpannaṃ lokaṃ anuvilokayato pubbabhāgapaṭivedhānusārena tassa tassa jarāmaraṇādikassa dukkhassa attanā adhigatakāraṇasandassanatthaṃ. Yā majjhato paṭṭhāya yāva ādi pavattā, sā āhāranidānavavatthāpanānusārena yāva atītaṃ addhānaṃ atiharitvā puna atītaddhato pabhuti hetuphalapaṭipāṭisandassanatthaṃ. Yā pana majjhato paṭṭhāya yāva pariyosānaṃ pavattā, sā paccuppanne addhāne anāgataddhahetusamuṭṭhānato pabhuti anāgataddhasandassanatthaṃ. Tāsu yā pavattikāraṇasammūḷhassa veneyyajanassa yathāsakehi kāraṇehi pavattisandassanatthaṃ uppattikkamasandassanatthañca ādito paṭṭhāya anulomadesanā vuttā, sā idha nikkhittāti veditabbā.

ก็โดยพิเศษ พึงทราบว่า อนุโลมเทศนาที่ทรงแสดงตั้งแต่ต้นไป เป็นไปเพื่อทรงแสดงความสืบต่อและเพื่อทรงแสดงลำดับการเกิดขึ้นด้วยเหตุของตนๆ แก่เวไนยชนผู้หลงใหลในการจำแนกเหตุแห่งความสืบต่อ ผู้ซึ่งพระองค์ทรงพิจารณาเห็นอยู่. ปฏิโลมเทศนาที่ทรงแสดงตั้งแต่ที่สุดไป เป็นไปเพื่อทรงแสดงเหตุแห่งทุกข์มีชรามรณะเป็นต้นนั้นๆ ที่พระองค์ทรงบรรลุแล้วด้วยพระองค์เอง ตามการแทงตลอดในส่วนเบื้องต้น แก่โลกผู้ถึงความลำบาก ซึ่งพระองค์ทรงพิจารณาตามอยู่โดยนัยเป็นต้นว่า “โลกนี้ถึงความลำบากหนอ ย่อมเกิด ย่อมแก่ ย่อมตาย ย่อมจุติ ย่อมเกิด”. เทศนาที่ทรงแสดงตั้งแต่ท่ามกลางไปจนถึงเบื้องต้น เป็นไปเพื่อทรงแสดงลำดับเหตุและผล จำเดิมแต่อดีตกาลอีก โดยนำเลยไปจนถึงอดีตกาล ตามการกำหนดนิทานแห่งอาหาร. ส่วนเทศนาที่ทรงแสดงตั้งแต่ท่ามกลางไปจนถึงที่สุด เป็นไปเพื่อทรงแสดงอัทธาในอนาคต จำเดิมแต่การเกิดขึ้นแห่งเหตุของอัทธาในอนาคตในอัทธาปัจจุบัน. บรรดาเทศนาเหล่านั้น อนุโลมเทศนาที่ทรงแสดงตั้งแต่ต้นไป เพื่อทรงแสดงความสืบต่อและเพื่อทรงแสดงลำดับการเกิดขึ้นด้วยเหตุของตนๆ แก่เวไนยชนผู้หลงใหลในเหตุแห่งความสืบต่อ ที่ตรัสไว้แล้วนั้น พึงทราบว่า ทรงตั้งไว้ในที่นี้

584. Kasmā panettha avijjā ādito vuttā, kiṃ pakativādīnaṃ pakati viya avijjāpi akāraṇaṃ mūlakāraṇaṃ lokassāti? Na akāraṇaṃ. ‘‘Āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) hi avijjāya kāraṇaṃ vuttaṃ. Atthi pana pariyāyo yena mūlakāraṇaṃ siyā, ko pana soti? Vaṭṭakathāya sīsabhāvo.

584. ถามว่า เพราะเหตุไร ในปฏิจจสมุปบาทนี้ จึงตรัสอวิชชาไว้ในเบื้องต้น, อวิชชาไม่มีเหตุ เป็นมูลเหตุของโลกเหมือนปकृतिของพวกปकृतिวาทีหรือ? ตอบว่า ไม่มีเหตุหามิได้. จริงอยู่ เหตุแห่งอวิชชาพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “เพราะอาสวะเป็นสมุทัย อวิชชาจึงเป็นสมุทัย”. ก็ปริยายที่อวิชชาจะเป็นมูลเหตุได้นั้นมีอยู่, ถามว่า ก็ปริยายนั้นเป็นไฉน? ตอบว่า ความเป็นประธานของวัฏฏกถา

Bhagavā hi vaṭṭakathaṃ kathento dve dhamme sīsaṃ katvā katheti, avijjaṃ vā. Yathāha – ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya ‘ito pubbe avijjā nāhosi, atha pacchā samabhavī’ti, evañcetaṃ, bhikkhave, vuccati, atha ca pana paññāyati idappaccayā avijjā’’ti (a. ni. 10.61). Bhavataṇhaṃ vā. Yathāha – ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati bhavataṇhāya ‘ito pubbe bhavataṇhā nāhosi, atha pacchā samabhavī’ti, evañcetaṃ, bhikkhave, vuccati, atha ca pana paññāyati idappaccayā bhavataṇhā’’ti (a. ni. 10.62).

จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเมื่อตรัสวัฏฏกถา ทรงทำธรรมะ ๒ อย่างให้เป็นประธานแล้วจึงตรัส คือทรงทำอวิชชาให้เป็นประธานบ้าง ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า – “ภิกษุทั้งหลาย ที่สุดเบื้องต้นของอวิชชาย่อมไม่ปรากฏว่า ‘ก่อนแต่นี้ อวิชชาไม่มี แต่ภายหลังจึงมีขึ้น’ ภิกษุทั้งหลาย คำนี้เรากล่าวไว้อย่างนี้ แต่ถึงอย่างนั้น เหตุปัจจัยของอวิชชาย่อมปรากฏว่า ‘เพราะมีสิ่งนี้เป็นปัจจัย อวิชชาจึงมี’” หรือทรงทำภวตัณหาให้เป็นประธานบ้าง ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า – “ภิกษุทั้งหลาย ที่สุดเบื้องต้นของภวตัณหาย่อมไม่ปรากฏว่า ‘ก่อนแต่นี้ ภวตัณหาไม่มี แต่ภายหลังจึงมีขึ้น’ ภิกษุทั้งหลาย คำนี้เรากล่าวไว้อย่างนี้ แต่ถึงอย่างนั้น เหตุปัจจัยของภวตัณหาย่อมปรากฏว่า ‘เพราะมีสิ่งนี้เป็นปัจจัย ภวตัณหาจึงมี’”

585. Kasmā pana bhagavā vaṭṭakathaṃ kathento ime dve dhamme sīsaṃ katvā kathetīti? Sugatiduggatigāmino kammassa visesahetubhūtattā. Duggatigāmino hi kammassa visesahetu avijjā. Kasmā? Yasmā avijjābhibhūto puthujjano aggisantāpalaguḷābhighātaparissamābhibhūtā vajjhagāvī tāya parissamāturatāya nirassādampi attano anatthāvahampi ca uṇhodakapānaṃ viya kilesasantāpato nirassādampi duggatinipātanato ca attano anatthāvahampi pāṇātipātādiṃ anekappakāraṃ duggatigāmikammaṃ ārabhati. Sugatigāmino pana kammassa visesahetu bhavataṇhā. Kasmā? Yasmā bhavataṇhābhibhūto puthujjano sā vuttappakārā gāvī sītūdakataṇhāya saassādaṃ attano parissamavinodanañca sītūdakapānaṃ viya kilesasantāpavirahato saassādaṃ sugatisampāpanena attano duggatidukkhaparissamavinodanañca pāṇātipātā veramaṇiādiṃ anekappakāraṃ sugatigāmikammaṃ ārabhati.

585. ก็ เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคเมื่อตรัสวัฏฏกถา จึงทรงทำธรรมะ ๒ อย่างนี้ให้เป็นประธานแล้วจึงตรัส? เพราะธรรมะ ๒ อย่างนั้นเป็นเหตุพิเศษแห่งกรรมที่นำไปสู่สุคติและทุคติ จริงอยู่ อวิชชาเป็นเหตุพิเศษแห่งกรรมที่นำไปสู่ทุคติ เพราะเหตุไร? เพราะว่า ปุถุชนผู้ถูกอวิชชาครอบงำ ย่อมประกอบกรรมที่นำไปสู่ทุคติมีประการต่างๆ มีปาณาติบาตเป็นต้น ซึ่งไม่มีรสชาติและไม่นำมาซึ่งประโยชน์แก่ตน เพราะความเร่าร้อนแห่งกิเลส และเพราะเป็นเหตุนำไปสู่ทุคติ เปรียบเหมือนแม่โคที่จะถูกฆ่า อันความเหน็ดเหนื่อยที่เกิดจากการถูกเผาด้วยไฟและถูกทุบด้วยท่อนไม้ครอบงำแล้ว ย่อมดื่มน้ำร้อนซึ่งไม่มีรสชาติและไม่นำมาซึ่งประโยชน์แก่ตน เพราะความเจ็บปวดจากความเหน็ดเหนื่อยนั้น ส่วนภวตัณหาเป็นเหตุพิเศษแห่งกรรมที่นำไปสู่สุคติ เพราะเหตุไร? เพราะว่า ปุถุชนผู้ถูกภวตัณหาครอบงำ ย่อมประกอบกรรมที่นำไปสู่สุคติมีประการต่างๆ มีการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น ซึ่งมีรสชาติและช่วยบรรเทาทุกข์ในทุคติอันเป็นความเหน็ดเหนื่อยของตน เพราะปราศจากความเร่าร้อนแห่งกิเลส และเพราะเป็นเหตุนำไปสู่สุคติ เปรียบเหมือนแม่โคตัวนั้นตามที่กล่าวแล้ว มีความอยากในน้ำเย็น ย่อมดื่มน้ำเย็นซึ่งมีรสชาติและช่วยบรรเทาความเหน็ดเหนื่อยของตน

586. Etesu pana vaṭṭakathāya sīsabhūtesu dhammesu katthaci bhagavā ekadhammamūlikaṃ desanaṃ deseti. Seyyathidaṃ, ‘‘iti kho, bhikkhave, avijjūpanisā saṅkhārā, saṅkhārūpanisaṃ viññāṇa’’ntiādi (saṃ. ni. 2.23). Tathā ‘‘upādāniyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādāna’’ntiādi (saṃ. ni. 2.52). Katthaci ubhayamūlikampi. Seyyathidaṃ, ‘‘avijjānīvaraṇassa, bhikkhave, bālassa taṇhāya sampayuttassa evamayaṃ kāyo samudāgato. Iti ayañceva kāyo bahiddhā ca nāmarūpaṃ itthetaṃ dvayaṃ. Dvayaṃ paṭicca phasso saḷevāyatanāni, yehi phuṭṭho bālo sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedetī’’tiādi (saṃ. ni. 2.19). Tāsu desanāsu ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti ayamidha avijjāvasena ekadhammamūlikā desanāti veditabbā. Evaṃ tāvettha desanābhedato viññātabbo vinicchayo.

586. ก็ในบรรดาธรรมะเหล่านั้นที่เป็นประธานแห่งวัฏฏกถา ในบางแห่ง พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเทศนาที่มีธรรมะอย่างหนึ่งเป็นมูล ได้แก่เทศนาเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล สังขารทั้งหลายมีอวิชชาเป็นอุปนิสัย วิญญาณมีสังขารเป็นอุปนิสัย” และเทศนาเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลพิจารณาเห็นโดยความเป็นของอร่อยในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทานอยู่ ตัณหาย่อมเจริญขึ้น เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี” ในบางแห่ง ทรงแสดงเทศนาที่มีธรรมะทั้งสองเป็นมูลก็มี ได้แก่เทศนาเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย กายนี้เกิดขึ้นแล้วอย่างนี้แก่คนพาลผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกางกั้น ประกอบด้วยตัณหา ด้วยประการฉะนี้ กายนี้ด้วย นามรูปในภายนอกด้วย รวมเป็นสองอย่างดังนี้ เพราะอาศัยธรรมสองอย่าง ผัสสะจึงมี อายตนะ ๖ เท่านั้น ที่คนพาลผู้ถูกผัสสะกระทบแล้ว ย่อมเสวยสุขและทุกข์” ในบรรดาเทศนาเหล่านั้น พึงทราบว่า เทศนาว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี” นี้ ในที่นี้เป็นเทศนาที่มีธรรมะอย่างหนึ่งเป็นมูลโดยนัยแห่งอวิชชา พึงทราบวินิจฉัยโดยความแตกต่างแห่งเทศนาในปฏิจจสมุปบาทนี้ ด้วยประการฉะนี้ก่อน

587. Atthatoti avijjādīnaṃ padānaṃ atthato. Seyyathidaṃ, pūretuṃ ayuttaṭṭhena kāyaduccaritādi avindiyaṃ nāma, aladdhabbanti attho. Taṃ avindiyaṃ vindatīti avijjā. Tabbiparītato kāyasucaritādi vindiyaṃ nāma, taṃ vindiyaṃ na vindatīti avijjā. Khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññaṭṭhaṃ, indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ, saccānaṃ tathaṭṭhaṃ aviditaṃ karotītipi avijjā. Dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotītipi avijjā. Antavirahite saṃsāre sabbayonigatibhavaviññāṇaṭṭhitisattāvāsesu satte javāpetīti avijjā. Paramatthato avijjamānesu itthipurisādīsu javati, vijjamānesupi khandhādīsu na javatīti avijjā. Apica cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇānaṃ paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannānañca dhammānaṃ chādanatopi avijjā.

587. คำว่า โดยอรรถะ ได้แก่ โดยอรรถะแห่งบททั้งหลายมีอวิชชาเป็นต้น อรรถะนั้นเป็นไฉน? กายทุจริตเป็นต้น ชื่อว่า อวินฺทิยํ (สิ่งที่ไม่ควรได้) เพราะมีอรรถะว่าไม่สมควรที่จะให้เต็มเปี่ยม ความว่า เป็นสิ่งที่หาไม่ได้ (ไม่ควรได้) ธรรมชาติใดย่อมได้สิ่งที่ไม่ควรได้นั้น เหตุดังนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อวิชชา โดยนัยตรงกันข้าม กายสุจริตเป็นต้น ชื่อว่า วินฺทิยํ (สิ่งที่ควรได้) ธรรมชาติใดย่อมไม่ได้สิ่งที่ควรได้นั้น เหตุดังนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อวิชชา ธรรมชาติใด ย่อมกระทำอรรถะคือความเป็นกองแห่งขันธ์ทั้งหลาย, อรรถะคือความเป็นแดนเกิดแห่งอายตนะทั้งหลาย, อรรถะคือความว่างเปล่าแห่งธาตุทั้งหลาย, อรรถะคือความเป็นใหญ่แห่งอินทรีย์ทั้งหลาย, อรรถะคือความจริงแท้แห่งสัจจะทั้งหลาย ให้ไม่เป็นที่รู้แจ้ง แม้เพราะเหตุนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อวิชชา ธรรมชาติใด ย่อมกระทำอรรถะ ๔ อย่างที่กล่าวไว้โดยนัยแห่งการบีบคั้นเป็นต้นของทุกข์เป็นอาทิ ให้ไม่เป็นที่รู้แจ้ง แม้เพราะเหตุนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อวิชชา ธรรมชาติใด ย่อมยังสัตว์ทั้งหลายให้แล่นไปในสงสารที่ปราศจากที่สุด ในโยนิ คติ ภพ วิญญาณฐิติ และสัตตาวาสทั้งปวง เหตุดังนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อวิชชา ธรรมชาติใดย่อมเป็นไปในสิ่งที่ไม่ปรากฏมีโดยปรมัตถ์ มีหญิงชายเป็นต้น แต่ย่อมไม่เป็นไปในสิ่งที่มีอยู่โดยปรมัตถ์ มีขันธ์เป็นต้น เหตุดังนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อวิชชา อีกอย่างหนึ่ง ธรรมชาติใด ย่อมปกปิดธรรมะทั้งหลายที่เป็นวัตถุและอารมณ์ของจักขุวิญญาณเป็นต้น และธรรมะทั้งหลายที่เป็นปฏิจจสมุปบาทและปฏิจจสมุปปันนธรรม แม้เพราะเหตุนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อวิชชา

Yaṃ paṭicca phalameti, so paccayo. Paṭiccāti na vinā apaccakkhatvāti attho. Etīti uppajjati ceva pavattati cāti attho. Apica upakārakaṭṭho paccayaṭṭho. Avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo. Tasmā avijjāpaccayā.

ผลย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยเหตุใด เหตุนั้นชื่อว่า ปัจจัย คำว่า ปฏิจจ มีความหมายว่า ไม่เว้น, ไม่ละเลย คำว่า เอติ มีความหมายว่า ย่อมเกิดขึ้นด้วย ย่อมเป็นไปด้วย อีกอย่างหนึ่ง อรรถะว่าอุปการะ เป็นอรรถะของปัจจัย ธรรมชาตินั้นเป็นอวิชชาด้วย เป็นปัจจัยด้วย เหตุดังนั้น จึงชื่อว่า อวิชชาปัจจัย เพราะเหตุนั้น (จึงมีบทว่า) อวิชฺชาปจฺจยา (เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย)

Saṅkhatamabhisaṅkharontīti saṅkhārā. Apica avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārasaddena āgatasaṅkhārāti duvidhā saṅkhārā. Tattha puññāpuññāneñjābhisaṅkhārā tayo, kāyavacīcittasaṅkhārā tayoti ime cha avijjāpaccayā saṅkhārā. Te sabbepi lokiyakusalākusalacetanāmattameva honti.

ธรรมชาติใดย่อมปรุงแต่งสภาวะที่ถูกปรุงแต่ง เหตุดังนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า สังขาร อีกอย่างหนึ่ง สังขารมี ๒ อย่าง คือ สังขารที่มีอวิชชาเป็นปัจจัย และสังขารที่มาในคำว่าสังขาร ในสังขาร ๒ อย่างนั้น ปุญญาภิสังขาร อปุญญาภิสังขาร อาเนญชาภิสังขาร ๓ อย่างนี้ และกายสังขาร วจีสังขาร จิตตสังขาร ๓ อย่างนี้ รวม ๖ อย่างนี้ชื่อว่า สังขารที่มีอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหมดนั้นเป็นเพียงโลกิยกุศลเจตนาและอกุศลเจตนาเท่านั้น

Saṅkhatasaṅkhāro, abhisaṅkhatasaṅkhāro, abhisaṅkharaṇakasaṅkhāro, payogābhisaṅkhāroti ime pana cattāro saṅkhāra-saddena āgatasaṅkhārā. Tattha ‘‘aniccā vata saṅkhārā’’tiādīsu (dī. ni. 2.221, 272; saṃ. ni. 1.186) vuttā sabbepi sappaccayā dhammā saṅkhatasaṅkhārā nāma. Kammanibbattā tebhūmakā rūpārūpadhammā abhisaṅkhatasaṅkhārāti aṭṭhakathāsu vuttā, tepi ‘‘aniccā vata saṅkhārā’’ti (dī. ni. 2.221; 272; saṃ. ni. 1.186) ettheva saṅgahaṃ gacchanti. Visuṃ pana nesaṃ āgataṭṭhānaṃ na paññāyati. Tebhūmikakusalākusalacetanā pana abhisaṅkharaṇakasaṅkhāroti vuccati, tassa ‘‘avijjāgatoyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo puññañceva saṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) āgataṭṭhānaṃ paññāyati. Kāyikacetasikaṃ pana vīriyaṃ payogābhisaṅkhāroti vuccati, so ‘‘yāvatikā abhisaṅkhārassa gati, tāvatikā gantvā akkhāhataṃ maññe aṭṭhāsī’’tiādīsu (a. ni. 3.15) āgato.

อนึ่ง สังขาร ๔ อย่างเหล่านี้ คือ สังขตสังขาร อภิสังขตสังขาร อภิสังขรณกสังขาร และปโยคาภิสังขาร ชื่อว่าสังขารที่มาด้วยสังขารศัพท์. ในสังขาร ๔ อย่างนั้น สภาวธรรมทั้งปวงที่มีปัจจัย ที่ตรัสไว้ในพระบาลีเป็นต้นว่า อนิจฺจา วต สงฺขารา (สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ) ชื่อว่าสังขตสังขาร. รูปธรรมและอรูปธรรมในภูมิ ๓ ที่เกิดจากกรรม ที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งหลายว่า อภิสังขตสังขาร, แม้อภิสังขตสังขารเหล่านั้น ก็สงเคราะห์เข้าในคำว่า อนิจฺจา วต สงฺขารา นั่นเอง. อนึ่ง ที่มาของอภิสังขตสังขารเหล่านั้นโดยเฉพาะ ไม่ปรากฏ. อนึ่ง กุศลเจตนาและอกุศลเจตนาในภูมิ ๓ ท่านเรียกว่า อภิสังขรณกสังขาร, ที่มาของอภิสังขรณกสังขารนั้น ปรากฏในพระบาลีเป็นต้นว่า อวิชฺชาคโตยํ ภิกฺขเว ปุริสปุคฺคโล ปุญฺญญฺเจว สงฺขารํ อภิสงฺขโรติ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุรุษบุคคลนี้ผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา ย่อมปรุงแต่งซึ่งปุญญาภิสังขาร). อนึ่ง วิริยะที่เป็นไปทางกายและทางใจ ท่านเรียกว่า ปโยคาภิสังขาร, ปโยคาภิสังขารนั้น มาในพระบาลีเป็นต้นว่า ยาวติกา อภิสงฺขารสฺส คติ, ตาวติกา คนฺตฺวา อกฺขาหตํ มญฺเญ อฏฺฐาสิ (ความเร็วแห่งความเพียรมีประมาณเท่าใด, (ล้อเกวียน) ก็ไปได้ประมาณเท่านั้นแล้ว ได้หยุดนิ่งเหมือนถูกตรึงไว้ที่เพลา ฉะนั้น).

Na kevalañca eteyeva, aññepi ‘‘saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjantassa kho, āvuso visākha, bhikkhuno paṭhamaṃ nirujjhati vacīsaṅkhāro, tato kāyasaṅkhāro, tato cittasaṅkhāro’’tiādinā (ma. ni. 1.464) nayena saṅkhāra-saddena āgatā aneke saṅkhārā. Tesu natthi so saṅkhāro, yo saṅkhatasaṅkhārehi saṅgahaṃ na gaccheyya, ito paraṃ saṅkhārapaccayā viññāṇantiādīsu vuttaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

ก็มิใช่เพียงสังขารเหล่านี้เท่านั้น (ที่มาด้วยสังขารศัพท์) แม้สังขารอื่นๆ อีกเป็นอันมาก ที่มาด้วยสังขารศัพท์โดยนัยเป็นต้นว่า สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปชฺชนฺตสฺส โข อาวุโส วิสาข ภิกฺขุโน ปฐมํ นิรุชฺฌติ วจีสงฺขาโร, ตโต กายสงฺขาโร, ตโต จิตฺตสงฺขาโร (ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ เมื่อภิกษุเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ วจีสังขารย่อมดับไปก่อน, ลำดับนั้น กายสังขาร (จึงดับ), ลำดับนั้น จิตตสังขาร (จึงดับ)) ก็มีอยู่. ในสังขารเหล่านั้น สังขารใดที่ไม่สงเคราะห์เข้าด้วยสังขตสังขารทั้งหลาย สังขารนั้นไม่มี. ต่อจากนี้ไป พึงทราบเนื้อความที่กล่าวไว้ในบทเป็นต้นว่า สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ (เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี) ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

Avutte pana vijānātīti viññāṇaṃ. Namatīti nāmaṃ. Ruppatīti rūpaṃ. Āye tanoti āyatañca nayatīti āyatanaṃ. Phusatīti phasso. Vedayatīti vedanā. Paritassatīti taṇhā. Upādiyatīti upādānaṃ. Bhavati bhāvayati cāti bhavo. Jananaṃ jāti. Jiraṇaṃ jarā. Maranti etenāti maraṇaṃ. Socanaṃ soko. Paridevanaṃ paridevo. Dukkhayatīti dukkhaṃ. Uppādaṭṭhitivasena vā dvidhā khaṇatītipi dukkhaṃ. Dummanabhāvo domanassaṃ. Bhuso āyāso upāyāso.

อนึ่ง ในบทที่ยังไม่ได้กล่าวไว้ (พึงทราบดังนี้) :- ธรรมชาติที่รู้แจ้ง (อารมณ์) ชื่อว่า วิญญาณ. ธรรมชาติที่น้อมไป (สู่อารมณ์) ชื่อว่า นาม. ธรรมชาติที่เสื่อมสลายไป ชื่อว่า รูป. ธรรมชาติที่ขยายอายะ (คือจิตและเจตสิก) และนำมาซึ่งสังสารทุกข์อันยาวนาน ชื่อว่า อายตนะ. ธรรมชาติที่กระทบ (อารมณ์) ชื่อว่า ผัสสะ. ธรรมชาติที่เสวย (อารมณ์) ชื่อว่า เวทนา. ธรรมชาติที่ดิ้นรนทะยานอยาก ชื่อว่า ตัณหา. ธรรมชาติที่ยึดมั่น ชื่อว่า อุปาทาน. ธรรมชาติที่เกิดและทำให้เกิด ชื่อว่า ภพ. ความเกิด ชื่อว่า ชาติ. ความคร่ำคร่า ชื่อว่า ชรา. สัตว์ทั้งหลายย่อมตายเพราะธรรมชาตินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า มรณะ. ความเศร้าโศก ชื่อว่า โสกะ. ความคร่ำครวญ ชื่อว่า ปริเทวะ. ธรรมชาติที่ทำให้เป็นทุกข์ ชื่อว่า ทุกข์. หรืออีกนัยหนึ่ง ธรรมชาติที่ขุด (คือเบียดเบียน) โดย ๒ ส่วน คือโดยความเป็นอุปปาทะและฐิติ ชื่อว่า ทุกข์. ความเป็นผู้มีใจชั่ว ชื่อว่า โทมนัส. ความลำบากยิ่ง ชื่อว่า อุปายาส.

Sambhavantīti abhinibbattanti. Na kevalañca sokādīheva, atha kho sabbapadehi sambhavanti-saddassa yojanā kātabbā. Itarathā hi ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti vutte kiṃ karontīti na paññāyeyya, sambhavantīti pana yojanāya sati avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo. Tasmā avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantīti paccayapaccayuppannavavatthānaṃ kataṃ hoti. Esa nayo sabbattha.

บทว่า สมฺภวนฺติ (ย่อมมี) ได้แก่ อภินิพฺพตฺตนฺติ (ย่อมบังเกิด). ไม่ใช่เพียงแต่พึงประกอบศัพท์ว่า สมฺภวนฺติ กับบทมีโสกะเป็นต้นเท่านั้น แต่พึงประกอบกับทุกบท. เพราะหากไม่ประกอบเช่นนั้น เมื่อกล่าวว่า อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา (เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลาย) ก็จะไม่ปรากฏว่า (สังขารทั้งหลาย) ทำอะไร. แต่เมื่อประกอบว่า สมฺภวนฺติ (ย่อมมี) ก็จะเป็นอันทำซึ่งการกำหนดปัจจัยและปัจจยุปบันว่า อวิชชาก็ดี ธรรมชาตินั้นเป็นปัจจัยก็ดี เหตุนั้นจึงชื่อว่า อวิชชาปัจจัย, เพราะอวิชชาปัจจัยนั้น สังขารทั้งหลายจึงย่อมมี. นัยนี้พึงทราบในทุกบท.

Evanti niddiṭṭhanayanidassanaṃ. Tena avijjādīheva kāraṇehi, na issaranimmānādīhīti dasseti. Etassāti yathāvuttassa. Kevalassāti asammissassa, sakalassa vā. Dukkhakkhandhassāti dukkhasamūhassa, na sattassa, na sukhasubhādīnaṃ. Samudayoti nibbatti. Hotīti sambhavati. Evamettha atthato viññātabbo vinicchayo.

บทว่า เอวํ เป็นบทที่แสดงถึงนัยที่ได้ชี้แจงแล้ว. ด้วยบทนั้น ท่านแสดงว่า (ความเกิดขึ้นย่อมมี) เพราะเหตุมีอวิชชาเป็นต้นเท่านั้น, มิใช่เพราะการสร้างของพระอิศวรเป็นต้น. บทว่า เอตสฺส ได้แก่ แห่ง...ตามที่กล่าวแล้ว. บทว่า เกวลสฺส ได้แก่ แห่ง...ล้วนๆ ไม่มีสิ่งอื่นเจือปน, หรือ แห่ง...ทั้งหมด. บทว่า ทุกฺขกฺขนฺธสฺส ได้แก่ แห่งกองทุกข์, มิใช่แห่งสัตว์, มิใช่แห่งสุขและสุภะเป็นต้น. บทว่า สมุทโย ได้แก่ ความเกิดขึ้น. บทว่า โหติ ได้แก่ ย่อมมี. พึงทราบการวินิจฉัยโดยอรรถในปฏิจจสมุปบาทนี้ ด้วยประการฉะนี้.

588. Lakkhaṇāditoti avijjādīnaṃ lakkhaṇādito. Seyyathidaṃ – aññāṇalakkhaṇā avijjā, sammohanarasā, chādanapaccupaṭṭhānā, āsavapadaṭṭhānā. Abhisaṅkharaṇalakkhaṇā saṅkhārā, āyūhanarasā, cetanāpaccupaṭṭhānā, avijjāpadaṭṭhānā. Vijānanalakkhaṇaṃ viññāṇaṃ, pubbaṅgamarasaṃ, paṭisandhipaccupaṭṭhānaṃ, saṅkhārapadaṭṭhānaṃ, vatthārammaṇapadaṭṭhānaṃ vā. Namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ, sampayogarasaṃ, avinibbhogapaccupaṭṭhānaṃ, viññāṇapadaṭṭhānaṃ. Ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ, vikiraṇarasaṃ, abyākatapaccupaṭṭhānaṃ, viññāṇapadaṭṭhānaṃ. Āyatanalakkhaṇaṃ saḷāyatanaṃ, dassanādirasaṃ, vatthudvārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, nāmarūpapadaṭṭhānaṃ. Phusanalakkhaṇo phasso, saṅghaṭṭanaraso, saṅgatipaccupaṭṭhāno, saḷāyatanapadaṭṭhāno. Anubhavanalakkhaṇā vedanā, visayarasasambhogarasā, sukhadukkhapaccupaṭṭhānā, phassapadaṭṭhānā. Hetulakkhaṇā taṇhā, abhinandanarasā, atittabhāvapaccupaṭṭhānā, vedanāpadaṭṭhānā. Gahaṇalakkhaṇaṃ upādānaṃ, amuñcanarasaṃ, taṇhādaḷhattadiṭṭhipaccupaṭṭhānaṃ, taṇhāpadaṭṭhānaṃ. Kammakammaphalalakkhaṇo bhavo, bhāvanabhavanaraso, kusalākusalābyākatapaccupaṭṭhāno, upādānapadaṭṭhāno. Jātiādīnaṃ lakkhaṇādīni saccaniddese vuttanayeneva veditabbāni. Evamettha lakkhaṇāditopi viññātabbo vinicchayo.

588. บทว่า ลกฺขณาทิโต ได้แก่ โดยลักษณะเป็นต้นของธรรมมีอวิชชาเป็นต้น. มีรายละเอียดดังนี้ :- อวิชชา มีความไม่รู้เป็นลักษณะ มีการทำให้หลงเป็นกิจ มีการปกปิดเป็นอาการปรากฏ มีอาสวะเป็นเหตุใกล้. สังขาร มีการปรุงแต่งเป็นลักษณะ มีการประมวลมาเป็นกิจ มีเจตนาเป็นอาการปรากฏ มีอวิชชาเป็นเหตุใกล้. วิญญาณ มีการรู้แจ้งเป็นลักษณะ มีการเป็นตัวนำเป็นกิจ มีการสืบต่อเป็นอาการปรากฏ มีสังขารเป็นเหตุใกล้ หรือมีวัตถุและอารมณ์เป็นเหตุใกล้. นาม มีการน้อมไปเป็นลักษณะ มีการประกอบกันเป็นกิจ มีการไม่แยกจากกันเป็นอาการปรากฏ มีวิญญาณเป็นเหตุใกล้. รูป มีการเสื่อมสลายเป็นลักษณะ มีการกระจัดกระจายเป็นกิจ มีความเป็นอัพยากฤตเป็นอาการปรากฏ มีวิญญาณเป็นเหตุใกล้. สฬายตนะ มีความเป็นอายตนะเป็นลักษณะ มีการเห็นเป็นต้นเป็นกิจ มีความเป็นวัตถุและทวารเป็นอาการปรากฏ มีนามรูปเป็นเหตุใกล้. ผัสสะ มีการกระทบเป็นลักษณะ มีการประจวบกันเป็นกิจ มีการประชุมกัน (แห่งวัตถุ อารมณ์ และวิญญาณ) เป็นอาการปรากฏ มีสฬายตนะเป็นเหตุใกล้. เวทนา มีการเสวยอารมณ์เป็นลักษณะ มีการบริโภครสแห่งอารมณ์เป็นกิจ มีสุขและทุกข์เป็นอาการปรากฏ มีผัสสะเป็นเหตุใกล้. ตัณหา มีความเป็นเหตุ (แห่งทุกข์) เป็นลักษณะ มีการเพลิดเพลินเป็นกิจ มีความไม่รู้จักอิ่มเป็นอาการปรากฏ มีเวทนาเป็นเหตุใกล้. อุปาทาน มีการยึดถือเป็นลักษณะ มีการไม่ปล่อยเป็นกิจ มีความเป็นตัณหาที่มั่นคงและทิฏฐิเป็นอาการปรากฏ มีตัณหาเป็นเหตุใกล้. ภพ มีความเป็นกรรมและผลของกรรมเป็นลักษณะ มีการทำให้เกิดและมีการเกิดเป็นกิจ มีความเป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤตเป็นอาการปรากฏ มีอุปาทานเป็นเหตุใกล้. ลักษณะเป็นต้นของชาติเป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในสัจจนิทเทส. พึงทราบการวินิจฉัยโดยลักษณะเป็นต้นในปฏิจจสมุปบาทนี้ ด้วยประการฉะนี้.

589. Ekavidhāditoti ettha avijjā aññāṇādassanamohādibhāvato ekavidhā. Appaṭipattimicchāpaṭipattito duvidhā. Tathā sasaṅkhārāsaṅkhārato. Vedanattayasampayogato tividhā. Catusaccapaṭivedhato catubbidhā. Gatipañcakādīnavacchādanato pañcavidhā. Dvārārammaṇato pana sabbesupi arūpadhammesu chabbidhatā veditabbā.

589. ในบทว่า เอกวิธาทิโต (โดยความเป็นอย่างหนึ่งเป็นต้น) นั้น อวิชชาเป็นอย่างหนึ่ง โดยความเป็นคือความไม่รู้ ความไม่เห็น และความหลงเป็นต้น. เป็น ๒ อย่าง โดยความเป็นคืออัปปฏิปัตติและมิจฉาปฏิปัตติ. เป็น ๒ อย่างเช่นกัน โดยความเป็นสสังขารและอสังขาร. เป็น ๓ อย่าง โดยการประกอบกับเวทนา ๓. เป็น ๔ อย่าง โดยการไม่แทงตลอดสัจจะ ๔. เป็น ๕ อย่าง โดยการปกปิดโทษในคติ ๕. อนึ่ง พึงทราบความเป็น ๖ อย่างในอรูปธรรมทั้งปวง โดยทวารและอารมณ์.

Saṅkhārā sāsavavipākadhammadhammādibhāvato ekavidhā. Kusalākusalato duvidhā. Tathā parittamahaggatahīnamajjhimamicchattaniyatāniyatato. Tividhā puññābhisaṅkhārādibhāvato. Catubbidhā catuyonisaṃvattanato. Pañcavidhā pañcagatigāmito.

สังขารทั้งหลาย โดยความเป็นสาสวธรรมและวิปากธัมมธรรมเป็นต้น มีอย่างเดียว โดยความเป็นกุศลและอกุศล มี ๒ อย่าง โดยความเป็นปริตตะ มหัคคตะ หีนะ มัชฌิมะ มิจฉัตตนิยตะ และอนิยตะ ก็มี ๒ อย่างเหมือนกัน โดยความเป็นปุญญาภิสังขารเป็นต้น มี ๓ อย่าง โดยยังอัตภาพให้เป็นไปในโยนิ ๔ มี ๔ อย่าง โดยเป็นไปในคติ ๕ มี ๕ อย่าง

Viññāṇaṃ lokiyavipākādibhāvato ekavidhaṃ. Sahetukāhetukādito duvidhaṃ. Bhavattayapariyāpannato, vedanattayasampayogato, ahetukadvihetukatihetukato ca tividhaṃ. Yonigativasena catubbidhaṃ, pañcavidhañca.

วิญญาณ โดยความเป็นโลกิยวิบากเป็นต้น มีอย่างเดียว โดยความเป็นสเหตุกะและอเหตุกะเป็นต้น มี ๒ อย่าง โดยนับเนื่องในภพ ๓ บ้าง โดยประกอบด้วยเวทนา ๓ บ้าง และโดยความเป็นอเหตุกะ ทวิเหตุกะ และติเหตุกะบ้าง มี ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งโยนิและคติ มี ๔ อย่างบ้าง ๕ อย่างบ้าง

Nāmarūpaṃ viññāṇasannissayato kammapaccayato ca ekavidhaṃ. Sārammaṇanārammaṇato duvidhaṃ. Atītādito tividhaṃ. Yonigativasena catubbidhaṃ, pañcavidhañca.

นามรูป โดยมีวิญญาณเป็นที่อาศัยและโดยมีกรรมเป็นปัจจัย มีอย่างเดียว โดยความเป็นสารัมมณะและอนารัมมณะ มี ๒ อย่าง โดยความเป็นอดีตเป็นต้น มี ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งโยนิและคติ มี ๔ อย่างบ้าง ๕ อย่างบ้าง

Saḷāyatanaṃ sañjātisamosaraṇaṭṭhānato ekavidhaṃ. Bhūtappasādaviññāṇādito duvidhaṃ. Sampattāsampattanobhayagocarato tividhaṃ. Yonigatipariyāpannato catubbidhaṃ pañcavidhañcāti iminā nayena phassādīnampi ekavidhādibhāvo veditabboti evamettha ekavidhāditopi viññātabbo vinicchayo.

สฬายตนะ โดยเป็นที่เกิด ที่ประชุม และที่ตั้ง (แห่งวิญญาณและสัมปยุตตธรรม) มีอย่างเดียว โดยความเป็นภูตรูป ประสาทรูป และวิญญาณเป็นต้น มี ๒ อย่าง โดยมีอารมณ์ที่มาถึง ที่ไม่มาถึง และที่ไม่ใช่ทั้งสอง มี ๓ อย่าง โดยนับเนื่องในโยนิและคติ มี ๔ อย่างบ้าง ๕ อย่างบ้าง ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบความเป็นอย่างเดียวเป็นต้น แม้ของผัสสะเป็นต้น โดยนัยนี้ ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบการวินิจฉัยโดยความเป็นอย่างเดียวเป็นต้นในปฏิจจสมุปบาทนี้

590. Aṅgānañca vavatthānāti sokādayo cettha bhavacakkassa avicchedadassanatthaṃ vuttā. Jarāmaraṇabbhāhatassa hi bālassa te sambhavanti. Yathāha – ‘‘assutavā, bhikkhave, puthujjano sārīrikāya dukkhāya vedanāya phuṭṭho samāno socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati sammohamāpajjatī’’ti (saṃ. ni. 4.252). Yāva ca tesaṃ pavatti, tāva avijjāyāti punapi avijjāpaccayā saṅkhārāti sambandhameva hoti bhavacakkaṃ. Tasmā tesaṃ jarāmaraṇeneva ekasaṅkhepaṃ katvā dvādaseva paṭiccasamuppādaṅgānīti veditabbāni. Evamettha aṅgānaṃ vavatthānatopi viññātabbo vinicchayo.

590. (วินิจฉัย) โดยการกำหนดองค์ โสกะเป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในปฏิจจสมุปบาทนี้ เพื่อแสดงความไม่ขาดสายแห่งภวจักร จริงอยู่ โสกะเป็นต้นเหล่านั้น ย่อมเกิดขึ้นแก่คนพาลผู้ถูกชรามรณะครอบงำ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ถูกทุกขเวทนาทางกายถูกต้องแล้ว ย่อมเศร้าโศก ลำบาก ร่ำไห้ ทุบอกคร่ำครวญ ถึงความหลงใหล" ความเป็นไปของโสกะเป็นต้นเหล่านั้นมีอยู่เพียงใด ความเป็นไปของอวิชชาก็มีอยู่เพียงนั้น ดังนั้น ภวจักรย่อมเป็นสิ่งเชื่อมต่อกันเท่านั้นว่า "อีกอย่างหนึ่ง เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี" เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า องค์แห่งปฏิจจสมุปบาทมี ๑๒ เท่านั้น โดยทรงทำโสกะเป็นต้นเหล่านั้นให้เป็นหมวดเดียวกันกับชรามรณะนั่นเอง พึงทราบการวินิจฉัยโดยการกำหนดองค์ในปฏิจจสมุปบาทนี้ ด้วยประการฉะนี้

Ayaṃ tāvettha saṅkhepakathā.

นี้เป็นสังเขปกถาในปฏิจจสมุปบาทนี้ก่อน

Avijjāpaccayāsaṅkhārapadakathā

กถาว่าด้วยบท อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา

561. Ayaṃ pana vitthāranayo – avijjāti suttantapariyāyena dukkhādīsu catūsu ṭhānesu aññāṇaṃ, abhidhammapariyāyena pubbantādīhi saddhiṃ aṭṭhasu. Vuttañhetaṃ ‘‘tattha katamā avijjā, dukkhe aññāṇaṃ…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ, pubbante aññāṇaṃ, aparante, pubbantāparante, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇa’’nti (dha. sa. 1106). Tattha kiñcāpi ṭhapetvā lokuttaraṃ saccadvayaṃ sesaṭṭhānesu ārammaṇavasena avijjā uppajjati, evaṃ santepi paṭicchādanavaseneva idha adhippetā. Sā hi uppannā dukkhasaccaṃ paṭicchādetvā tiṭṭhati, yāthāvasarasalakkhaṇaṃ paṭivijjhituṃ na deti, tathā samudayaṃ, nirodhaṃ, maggaṃ, pubbantasaṅkhātaṃ atītaṃ khandhapañcakaṃ, aparantasaṅkhātaṃ anāgataṃ khandhapañcakaṃ, pubbantāparantasaṅkhātaṃ tadubhayaṃ, idappaccayatāpaṭiccasamuppannadhammasaṅkhātaṃ idappaccayatañceva paṭiccasamuppannadhamme ca paṭicchādetvā tiṭṭhati. ‘‘Ayaṃ avijjā, ime saṅkhārā’’ti evaṃ yāthāvasarasalakkhaṇamettha paṭivijjhituṃ na deti. Tasmā dukkhe aññāṇaṃ…pe… idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇanti vuccati.

561. ส่วนนี้เป็นนัยโดยพิสดาร คำว่า อวิชชา ได้แก่ ความไม่รู้ในฐานะ ๔ มีทุกข์เป็นต้น โดยสุตตันตปริยาย, ได้แก่ ความไม่รู้ในฐานะ ๘ พร้อมด้วยปุพพันตะเป็นต้น โดยอภิธรรมปริยาย จริงอยู่ พระธรรมสังคาหกาจารย์กล่าวไว้ว่า "ในธรรมเหล่านั้น อวิชชาเป็นไฉน? ความไม่รู้ในทุกข์...ฯลฯ... ความไม่รู้ในธรรมทั้งหลายที่เป็นอิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปปันนะ" ในฐานะ ๘ เหล่านั้น แม้ว่าอวิชชาจะเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งอารมณ์ในฐานะที่เหลือ ยกเว้นสัจจะ ๒ ที่เป็นโลกุตตระ ถึงอย่างนั้น ในที่นี้ ท่านก็ประสงค์เอาโดยอำนาจแห่งการปกปิดเท่านั้น จริงอยู่ อวิชชานั้นเมื่อเกิดขึ้น ย่อมตั้งอยู่โดยปกปิดทุกขสัจไว้ ไม่ให้แทงตลอดลักษณะตามสภาวะที่เป็นจริง, ปกปิดสมุทัย นิโรธ มรรค ขันธ์ ๕ ในอดีตที่เรียกว่าปุพพันตะ ขันธ์ ๕ ในอนาคตที่เรียกว่าอปรันตะ ขันธ์ ๕ ทั้งสองส่วนที่เรียกว่าปุพพันตาปรันตะ และปกปิดอิทัปปัจจยตาและปฏิจจสมุปปันนธรรมที่เรียกว่าอิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปปันนธรรมไว้ ไม่ให้แทงตลอดลักษณะตามสภาวะที่เป็นจริงในธรรมเหล่านั้นว่า "นี้คืออวิชชา เหล่านี้คือสังขาร" เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ความไม่รู้ในทุกข์...ฯลฯ...ความไม่รู้ในธรรมทั้งหลายที่เป็นอิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปปันนะ

592. Saṅkhārāti puññādayo tayo kāyasaṅkhārādayo tayoti evaṃ pubbe saṅkhepato vuttā cha, vitthārato panettha puññābhisaṅkhāro dānasīlādivasena pavattā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā ceva bhāvanāvasena pavattā pañca rūpāvacarakusalacetanā cāti terasa cetanā honti. Apuññābhisaṅkhāro pāṇātipātādivasena pavattā dvādasa akusalacetanā. Āneñjābhisaṅkhāro bhāvanāvaseneva pavattā catasso arūpāvacarakusalacetanā cāti tayopi saṅkhārā ekūnatiṃsa cetanā honti.

592. คำว่า สังขาร ได้แก่ สังขาร ๖ อย่าง คือ ปุญญาภิสังขารเป็นต้น ๓ อย่าง และกายสังขารเป็นต้น ๓ อย่าง ที่กล่าวไว้โดยย่อในก่อน โดยพิสดาร ในสังขารเหล่านั้น ปุญญาภิสังขาร ได้แก่ เจตนา ๑๓ ดวง คือ กามาวจรกุศลเจตนา ๘ ที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งทานและศีลเป็นต้น และรูปาวจรกุศลเจตนา ๕ ที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งภาวนา อปุญญาภิสังขาร ได้แก่ อกุศลเจตนา ๑๒ ที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งปาณาติบาตเป็นต้น อาเนญชาภิสังขาร ได้แก่ อรูปาวจรกุศลเจตนา ๔ ที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งภาวนาเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ สังขารทั้ง ๓ อย่างนี้ รวมเป็นเจตนา ๒๙ ดวง

Itaresu pana tīsu kāyasañcetanā kāyasaṅkhāro, vacīsañcetanā vacīsaṅkhāro, manosañcetanā cittasaṅkhāro. Ayaṃ tiko kammāyūhanakkhaṇe puññābhisaṅkhārādīnaṃ dvārato pavattidassanatthaṃ vutto. Kāyaviññattiṃ samuṭṭhāpetvā hi kāyadvārato pavattā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā, dvādasa akusalacetanāti samavīsati cetanā kāyasaṅkhāro nāma. Tā eva vacīviññattiṃ samuṭṭhāpetvā vacīdvārato pavattā vacīsaṅkhāro nāma. Abhiññācetanā panettha parato viññāṇassa paccayo na hotīti na gahitā. Yathā ca abhiññācetanā, evaṃ uddhaccacetanāpi na hoti. Tasmā sāpi viññāṇassa paccayabhāve apanetabbā, avijjāpaccayā pana sabbāpetā honti. Ubhopi viññattiyo asamuṭṭhāpetvā manodvāre uppannā pana sabbāpi ekūnatiṃsati cetanā cittasaṅkhāroti. Iti ayaṃ tiko purimattikameva pavisatīti atthato puññābhisaṅkhārādīnaṃyeva vasena avijjāya paccayabhāvo veditabbo.

ส่วนในสังขาร ๓ อย่างที่เหลือ กายสัญเจตนา ชื่อว่า กายสังขาร, วจีสัญเจตนา ชื่อว่า วจีสังขาร, มโนสัญเจตนา ชื่อว่า จิตตสังขาร ติกะ (หมวด ๓) นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นไปโดยทวารของปุญญาภิสังขารเป็นต้น ในขณะที่สั่งสมกรรม จริงอยู่ เจตนา ๒๐ ดวงถ้วน คือ กามาวจรกุศลเจตนา ๘ และอกุศลเจตนา ๑๒ ที่เป็นไปทางกายทวารโดยทำกายวิญญัติให้เกิดขึ้น ชื่อว่า กายสังขาร เจตนา ๒๐ ดวงถ้วนเหล่านั้นนั่นเอง ที่เป็นไปทางวจีทวารโดยทำวจีวิญญัติให้เกิดขึ้น ชื่อว่า วจีสังขาร ในสังขารเหล่านั้น อภิญญาเจตนา ท่านไม่ถือเอา เพราะไม่เป็นปัจจัยแก่วิญญาณในลำดับต่อไป อภิญญาเจตนาฉันใด แม้อุทธัจจเจตนาก็ฉันนั้น (คือไม่เป็นปัจจัย) เพราะเหตุนั้น แม้อุทธัจจเจตนาก็พึงนำออกในความเป็นปัจจัยแก่วิญญาณ แต่เจตนาทั้งหมดแม้นั้น ก็ย่อมมีได้เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย ส่วนเจตนาทั้งหมด ๒๙ ดวง ที่เกิดขึ้นในมโนทวารโดยไม่ทำวิญญัติทั้งสองให้เกิดขึ้น ชื่อว่า จิตตสังขาร ด้วยประการฉะนี้ ติกะนี้ย่อมเข้าในติกะก่อนนั่นเอง เพราะฉะนั้น พึงทราบความเป็นปัจจัยของอวิชชา โดยอำนาจแห่งปุญญาภิสังขารเป็นต้นเท่านั้นโดยเนื้อความ

593. Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ime saṅkhārā avijjā paccayā hontī’’ti? Avijjābhāve bhāvato. Yassa hi dukkhādīsu avijjāsaṅkhātaṃ aññāṇaṃ appahīnaṃ hoti, so dukkhe tāva pubbantādīsu ca aññāṇena saṃsāradukkhaṃ sukhasaññāya gahetvā tasseva hetubhūte tividhepi saṅkhāre ārabhati. Samudaye aññāṇena dukkhahetubhūtepi taṇhāparikkhāre saṅkhāre sukhahetuto maññamāno ārabhati. Nirodhe pana magge ca aññāṇena dukkhassa anirodhabhūtepi gativisese dukkhanirodhasaññī hutvā nirodhassa ca amaggabhūtesupi yaññāmaratapādīsu nirodhamaggasaññī hutvā dukkhanirodhaṃ patthayamāno yaññāmaratapādimukhena tividhepi saṅkhāre ārabhati.

593. ในปฏิจจสมุปบาทนั้น พึงมีคำถามว่า ก็ข้อที่ว่า “สังขารเหล่านี้มีอวิชชาเป็นปัจจัย” นี้ บัณฑิตพึงทราบได้อย่างไร? (ตอบว่า) พึงทราบได้เพราะความมี (แห่งสังขาร) เมื่อมีความมีอยู่ (แห่งอวิชชา). จริงอยู่ บุคคลใด ยังละอัญญาณที่เรียกว่าอวิชชาในทุกข์เป็นต้นไม่ได้ บุคคลนั้นเบื้องต้น เพราะความไม่รู้ในทุกข์และในส่วนเบื้องต้นเป็นต้น จึงยึดถือทุกข์ในสงสารด้วยสัญญาว่าสุข แล้วย่อมปรารภสังขารแม้ทั้ง ๓ อย่างอันเป็นเหตุแห่งทุกข์ในสงสารนั้นนั่นเทียว. (บุคคลนั้น) เพราะความไม่รู้ในสมุทัย ย่อมปรารภสังขารทั้งหลายอันเป็นบริวารของตัณหา แม้เป็นเหตุแห่งทุกข์ โดยสำคัญว่าเป็นเหตุแห่งสุข. ส่วนในนิโรธและมรรค (บุคคลนั้น) เพราะความไม่รู้ จึงเป็นผู้มีสัญญาในคติวิเศษแม้ไม่ใช่เป็นที่ดับแห่งทุกข์ ว่าเป็นที่ดับแห่งทุกข์ และเป็นผู้มีสัญญาในยัญ อมรตบะเป็นต้น แม้มิใช่ทางแห่งนิโรธ ว่าเป็นทางแห่งนิโรธแล้ว ปรารถนาความดับทุกข์ ก็ย่อมปรารภสังขารแม้ทั้ง ๓ อย่าง โดยมียัญ อมรตบะเป็นต้นเป็นประธาน.

Apica so tāya catūsu saccesu appahīnāvijjatāya visesato jātijarārogamaraṇādianekādīnavavokiṇṇampi puññaphalasaṅkhātaṃ dukkhaṃ dukkhato ajānanto tassa adhigamāya kāyavacīcittasaṅkhārabhedaṃ puññābhisaṅkhāraṃ ārabhati devaccharakāmako viya maruppapātaṃ. Sukhasammatassāpi ca tassa puññaphalassa ante mahāpariḷāhajanikaṃ vipariṇāmadukkhataṃ appassādatañca apassantopi tappaccayaṃ vuttappakārameva puññābhisaṅkhāraṃ ārabhati salabho viya dīpasikhābhinipātaṃ, madhubindugiddho viya ca madhulittasatthadhārālehanaṃ. Kāmupasevanādīsu ca savipākesu ādīnavaṃ apassanto sukhasaññāya ceva kilesābhibhūtatāya ca dvārattayappavattampi apuññābhisaṅkhāraṃ ārabhati, bālo viya gūthakīḷanaṃ, maritukāmo viya ca visakhādanaṃ. Āruppavipākesu cāpi saṅkhāravipariṇāmadukkhataṃ anavabujjhamāno sassatādivipallāsena cittasaṅkhārabhūtaṃ āneñjābhisaṅkhāraṃ ārabhati, disāmūḷho viya pisācanagarābhimukhamaggagamanaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง บุคคลนั้น เพราะความเป็นผู้มีอวิชชาที่ยังละไม่ได้ในสัจจะ ๔ เหล่านั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เมื่อไม่รู้ทุกข์ที่เรียกว่าผลบุญ แม้จะระคนด้วยโทษมิใช่น้อย มีชาติ ชรา โรค มรณะเป็นต้น ตามความเป็นจริงว่าเป็นทุกข์ จึงปรารภปุญญาภิสังขารอันมีประเภทเป็นกายสังขาร วจีสังขาร และจิตตสังขาร เพื่อบรรลุผลบุญนั้น เหมือนบุรุษผู้ใคร่นางอัปสร ย่อมกระทำการโดดจากยอดเขาฉะนั้น. และแม้เมื่อไม่เห็นภาวะที่เป็นวิปริณามทุกข์อันก่อให้เกิดความเร่าร้อนใหญ่ในที่สุดแห่งผลบุญนั้นแม้ที่สมมติกันว่าเป็นสุข และไม่เห็นภาวะที่มีความน่ายินดีน้อย ก็ย่อมปรารภปุญญาภิสังขารอันมีประเภทดังกล่าวแล้วนั่นเทียว อันมีผลบุญนั้นเป็นปัจจัย เหมือนแมลงเม่าบินเข้าสู่เปลวไฟฉะนั้น และเหมือนบุรุษผู้กำหนัดในหยาดน้ำผึ้ง เลียคมมีดที่ฉาบด้วยน้ำผึ้งฉะนั้น. และเมื่อไม่เห็นโทษในกามุปเสวนาเป็นต้นพร้อมทั้งวิบาก ก็ย่อมปรารภอปุญญาภิสังขารแม้ที่เป็นไปในทวารทั้งสาม เพราะสัญญาว่าเป็นสุขด้วย และเพราะความเป็นผู้ถูกกิเลสครอบงำด้วย เหมือนเด็กโง่เล่นคูถฉะนั้น และเหมือนคนอยากตายกินยาพิษฉะนั้น. ถึงในอรูปวิบากทั้งหลายก็เช่นกัน เมื่อไม่รู้ชัดถึงภาวะที่เป็นสังขารทุกข์และวิปริณามทุกข์ ก็ย่อมปรารภอาเนญชาภิสังขารอันเป็นจิตตสังขาร ด้วยวิปลาสมีสัสสตทิฏฐิเป็นต้น เหมือนคนหลงทิศเดินทางไปสู่ทางที่มุ่งหน้าไปยังเมืองผีสางฉะนั้น.

Evaṃ yasmā avijjābhāvatova saṅkhārabhāvo, na abhāvato. Tasmā jānitabbametaṃ ‘‘ime saṅkhārā avijjāpaccayā hontī’’ti. Vuttampi cetaṃ ‘‘avidvā, bhikkhave, avijjāgato puññābhisaṅkhārampi abhisaṅkharoti, apuññābhisaṅkhārampi abhisaṅkharoti, āneñjābhisaṅkhārampi abhisaṅkharoti. Yato ca kho, bhikkhave, bhikkhuno avijjā pahīnā, vijjā uppannā; so avijjāvirāgā vijjuppādā neva puññābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’’ti.

ด้วยประการฉะนี้ เพราะเหตุที่ความมีอยู่แห่งสังขารย่อมมีได้เพราะความมีอยู่แห่งอวิชชาเท่านั้น หามิได้เพราะความไม่มีอยู่ (แห่งอวิชชา). เพราะเหตุนั้น ข้อที่ว่า “สังขารเหล่านี้มีอวิชชาเป็นปัจจัย” นี้ บัณฑิตพึงทราบเถิด. แม้ข้อนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย คนพาลผู้เข้าถึงอวิชชา ย่อมปรุงแต่งแม้ซึ่งปุญญาภิสังขาร ย่อมปรุงแต่งแม้ซึ่งอปุญญาภิสังขาร ย่อมปรุงแต่งแม้ซึ่งอาเนญชาภิสังขาร. แต่ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล อวิชชาอันภิกษุละได้แล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว ในกาลนั้น ภิกษุนั้นเพราะความคลายอวิชชา เพราะความเกิดขึ้นแห่งวิชชา ย่อมไม่ปรุงแต่งแม้ซึ่งปุญญาภิสังขารเลย” ดังนี้.

Paṭṭhānapaccayakathā

ปัฏฐานปัจจยกถา

594. Etthāha – gaṇhāma tāva etaṃ avijjā saṅkhārānaṃ paccayoti, idaṃ pana vattabbaṃ katamesaṃ saṅkhārānaṃ kathaṃ paccayo hotīti? Tatridaṃ vuccati, bhagavatā hi ‘‘hetupaccayo, ārammaṇapaccayo, adhipatipaccayo, anantarapaccayo, samanantarapaccayo, sahajātapaccayo, aññamaññapaccayo, nissayapaccayo, upanissayapaccayo, purejātapaccayo, pacchājātapaccayo, āsevanapaccayo, kammapaccayo, vipākapaccayo, āhārapaccayo, indriyapaccayo, jhānapaccayo, maggapaccayo, sampayuttapaccayo, vippayuttapaccayo, atthipaccayo, natthipaccayo, vigatapaccayo, avigatapaccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.paccayuddesa) catuvīsati paccayā vuttā.

594. ในอธิการนี้ มีคำกล่าวว่า “ข้อที่ว่า อวิชชาเป็นปัจจัยแห่งสังขารทั้งหลายนี้ พวกเรายอมรับไว้ก่อน แต่ข้อที่ว่า อวิชชาเป็นปัจจัยแห่งสังขารเหล่าไหน อย่างไร นี้สิ ควรกล่าว”. ในปัจจัยภาวะนั้น มีคำอธิบายดังนี้ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสปัจจัย ๒๔ ประการไว้ว่า “เหตุปัจจะโย, อารัมมะณะปัจจะโย, อธิปะติปัจจะโย, อะนันตะระปัจจะโย, สะมะนันตะระปัจจะโย, สะหะชาตะปัจจะโย, อัญญะมัญญะปัจจะโย, นิสสะยะปัจจะโย, อุปะนิสสะยะปัจจะโย, ปุเรชาตะปัจจะโย, ปัจฉาชาตะปัจจะโย, อาเสวะนะปัจจะโย, กัมมะปัจจะโย, วิปากะปัจจะโย, อาหาระปัจจะโย, อินทริยะปัจจะโย, ฌานะปัจจะโย, มัคคะปัจจะโย, สัมปะยุตตะปัจจะโย, วิปปะยุตตะปัจจะโย, อัตถิปัจจะโย, นัตถิปัจจะโย, วิคะตะปัจจะโย, อะวิคะตะปัจจะโย” ดังนี้.

Tattha hetu ca so paccayo cāti hetupaccayo, hetu hutvā paccayo, hetubhāvena paccayoti vuttaṃ hoti. Ārammaṇapaccayādīsupi eseva nayo.

ในปัจจัย ๒๔ นั้น สภาวธรรมนั้นเป็นเหตุด้วย เป็นปัจจัยด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า เหตุปัจจัย. (อธิบายว่า) เป็นปัจจัยโดยเป็นเหตุ, เป็นปัจจัยโดยภาวะที่เป็นเหตุ ดังนี้ พึงทราบ. แม้ในอารัมมณปัจจัยเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน.

595. Tattha hetūti vacanāvayavakāraṇamūlānametaṃ adhivacanaṃ. ‘‘Paṭiññā, hetū’’tiādīsu hi loke vacanāvayavo hetūti vuccati. Sāsane pana ‘‘ye dhammā hetuppabhavā’’tiādīsu (mahāva. 60) kāraṇaṃ. ‘‘Tayo kusalahetū, tayo akusalahetū’’tiādīsu (dha. sa. 1059) mūlaṃ hetūti vuccati, taṃ idha adhippetaṃ. Paccayoti ettha pana ayaṃ vacanattho, paṭicca etasmā etīti paccayo. Apaccakkhāya naṃ vattatīti attho. Yo hi dhammo yaṃ dhammaṃ apaccakkhāya tiṭṭhati vā uppajjati vā, so tassa paccayoti vuttaṃ hoti. Lakkhaṇato pana upakārakalakkhaṇo paccayo. Yo hi dhammo yassa dhammassa ṭhitiyā vā uppattiyā vā upakārako hoti, so tassa paccayoti vuccati. Paccayo, hetu, kāraṇaṃ, nidānaṃ, sambhavo, pabhavotiādi atthato ekaṃ, byañjanato nānaṃ. Iti mūlaṭṭhena hetu, upakārakaṭṭhena paccayoti saṅkhepato mūlaṭṭhena upakārako dhammo hetupaccayo.

595. ในปัจจัยเหล่านั้น คำว่า เหตุ นี้ เป็นชื่อของส่วนแห่งคำพูด, เหตุ, และรากเหง้า. จริงอยู่ ในโลก ในคำพูดมีอาทิว่า “ปฏิญญา, เหตุ” ส่วนแห่งคำพูด ท่านเรียกว่า เหตุ. ส่วนในพระศาสนา ในคำพูดมีอาทิว่า “เย ธัมมา เหตุัปปภวา” เหตุ ท่านเรียกว่า เหตุ. ในคำพูดมีอาทิว่า “กุศลเหตุ ๓, อกุศลเหตุ ๓” รากเหง้า ท่านเรียกว่า เหตุ, รากเหง้านั้น ท่านประสงค์เอาในอธิการนี้. ส่วนในคำว่า ปัจจัย นี้ มีวจนัตถะดังนี้: ผลย่อมมา คือเกิดขึ้น เพราะอาศัยเหตุนี้ เหตุนั้น เหตุนั้นชื่อว่า ปัจจัย. อธิบายว่า ผลย่อมเป็นไปโดยไม่ละเหตุนั้น. จริงอยู่ สภาวธรรมใด ย่อมตั้งอยู่หรือเกิดขึ้น โดยไม่ละสภาวธรรมใด, สภาวธรรมนั้น ท่านเรียกว่าเป็นปัจจัยของสภาวธรรมนั้น. ส่วนโดยลักษณะ ปัจจัยมีลักษณะอุปการะ. จริงอยู่ สภาวธรรมใด เป็นธรรมอุปการะเพื่อความตั้งอยู่หรือเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสภาวธรรมใด, สภาวธรรมนั้น ท่านเรียกว่าเป็นปัจจัยของสภาวธรรมนั้น. คำว่า ปัจจัย, เหตุ, การณะ, นิทาน, สัมภวะ, ปภวะ เป็นต้นนี้ เป็นอันเดียวกันโดยอรรถ ต่างกันโดยพยัญชนะ. เพราะฉะนั้น (สภาวธรรม) ชื่อว่า เหตุ เพราะอรรถว่าเป็นรากเหง้า, ชื่อว่า ปัจจัย เพราะอรรถว่าอุปการะ. โดยย่อ สภาวธรรมที่อุปการะโดยอรรถว่าเป็นรากเหง้า ชื่อว่า เหตุปัจจัย.

So sāliādīnaṃ sālibījādīni viya, maṇipabhādīnaṃ viya ca maṇivaṇṇādayo kusalādīnaṃ kusalādibhāvasādhakoti ācariyānaṃ adhippāyo. Evaṃ sante pana taṃsamuṭṭhānarūpesu hetupaccayatā na sampajjati. Na hi so tesaṃ kusalādibhāvaṃ sādheti, na ca paccayo na hoti. Vuttañhetaṃ ‘‘hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.1). Ahetukacittānañca vinā etena abyākatabhāvo siddho, sahetukānampi ca yonisomanasikārādipaṭibaddho kusalādibhāvo, na sampayuttahetupaṭibaddho. Yadi ca sampayuttahetūsu sabhāvatova kusalādibhāvo siyā, sampayuttesu hetupaṭibaddho alobho kusalo vā siyā abyākato vā. Yasmā pana ubhayathāpi hoti, tasmā yathā sampayuttesu, evaṃ hetūsupi kusalāditā pariyesitabbā.

เหตุปัจจัยนั้น เป็นเครื่องให้สำเร็จความเป็นกุศลเป็นต้นของกุศลธรรมเป็นต้น เหมือนเมล็ดข้าวสาลีเป็นต้นของต้นข้าวสาลีเป็นต้น และเหมือนสีแห่งแก้วมณีเป็นต้นของแสงแก้วมณีเป็นต้น นี้เป็นความเห็นของอาจารย์ทั้งหลาย แต่เมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นเหตุปัจจัยในรูปที่มีเหตุนั้นเป็นสมุฏฐานย่อมไม่สำเร็จ จริงอยู่ เหตุนั้นย่อมไม่ยังความเป็นกุศลเป็นต้นของรูปเหล่านั้นให้สำเร็จ แต่ก็ใช่ว่าไม่เป็นปัจจัย พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “เหตุทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุและแก่รูปที่มีเหตุนั้นเป็นสมุฏฐาน โดยเหตุปัจจัย” และความเป็นอัพยากฤตของอเหตุกจิตทั้งหลายก็สำเร็จได้โดยไม่มีเหตุนี้ แม้ของสเหตุกธรรมทั้งหลาย ความเป็นกุศลเป็นต้นก็เนื่องด้วยโยนิโสมนสิการเป็นต้น ไม่ได้เนื่องด้วยสัมปยุตตเหตุ และถ้าความเป็นกุศลเป็นต้นพึงมีในสัมปยุตตเหตุทั้งหลายโดยสภาวะของมันเองไซร้ อโลภะที่เนื่องด้วยเหตุในสัมปยุตตธรรมทั้งหลาย ก็พึงเป็นกุศลหรือเป็นอัพยากฤต (อย่างใดอย่างหนึ่ง) แต่เพราะอโลภะเป็นได้ทั้งสองอย่าง ฉะนั้น พึงแสวงหาความเป็นกุศลเป็นต้นในเหตุทั้งหลายเหมือนในสัมปยุตตธรรมทั้งหลาย ฉันนั้น

Kusalādibhāvasādhanavasena pana hetūnaṃ mūlaṭṭhaṃ agahetvā suppatiṭṭhitabhāvasādhanavasena gayhamāne na kiñci virujjhati. Laddhahetupaccayā hi dhammā virūḷhamūlā viya pādapā thirā honti suppatiṭṭhitā, ahetukā tilabījakādisevālā viya na suppatiṭṭhitā. Iti mūlaṭṭhena upakārakoti suppatiṭṭhitabhāvasādhanena upakārako dhammo hetupaccayoti veditabbo.

แต่เมื่อไม่ถือเอาอรรถว่าเป็นรากของเหตุทั้งหลายโดยนัยว่าเป็นเครื่องให้สำเร็จความเป็นกุศลเป็นต้น แต่ถือเอาโดยนัยว่าเป็นเครื่องให้สำเร็จความตั้งมั่นดี ย่อมไม่มีอะไรขัดแย้งเลย จริงอยู่ ธรรมทั้งหลายที่ได้รับเหตุปัจจัย ย่อมเป็นธรรมมั่นคง ตั้งมั่นดี เหมือนต้นไม้ที่มีรากงอกงามแล้ว ส่วนอเหตุกธรรมทั้งหลาย ย่อมไม่ตั้งมั่นดี เหมือนสาหร่ายขนาดเท่าเมล็ดงาเป็นต้น เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นเครื่องให้สำเร็จความตั้งมั่นดี ชื่อว่า เหตุปัจจัย เพราะอุปการะโดยอรรถว่าเป็นราก

596. Tato paresu ārammaṇabhāvena upakārako dhammo ārammaṇapaccayo. So ‘‘rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā’’ti (paṭṭhā. 1.1.2) ārabhitvāpi ‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbha ye ye dhammā uppajjanti cittacetasikā dhammā, te te dhammā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.2) osāpitattā na koci dhammo na hoti. Yathā hi dubbalo puriso daṇḍaṃ vā rajjuṃ vā ālambitvāva uṭṭhahati ceva tiṭṭhati ca, evaṃ cittacetasikā dhammā rūpādiārammaṇaṃ ārabbheva uppajjanti ceva tiṭṭhanti ca. Tasmā sabbepi cittacetasikānaṃ ārammaṇabhūtā dhammā ārammaṇapaccayoti veditabbā.

596. ในบรรดาปัจจัยหลังจากเหตุปัจจัยนั้น ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นอารมณ์ ชื่อว่า อารัมมณปัจจัย อารัมมณปัจจัยนั้น แม้จะทรงเริ่มไว้ว่า “รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุ” แต่เพราะทรงสรุปลงว่า “บุคคลปรารภธรรมใดๆ ธรรมเหล่าใดๆ คือ จิตและเจตสิกธรรม ย่อมเกิดขึ้น ธรรมนั้นๆ เป็นปัจจัยแก่ธรรมนั้นๆ โดยอารัมมณปัจจัย” ฉะนั้น จึงไม่มีธรรมใดเลยที่ไม่เป็นอารัมมณปัจจัย เปรียบเหมือนบุรุษผู้อ่อนแอ เหนี่ยวไม้เท้าหรือเชือกแล้วจึงลุกขึ้นและยืนอยู่ได้ ฉันใด จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายก็ฉันนั้น ปรารภอารมณ์มีรูปเป็นต้นแล้วจึงเกิดขึ้นและตั้งอยู่ได้ เพราะเหตุนั้น ธรรมทั้งปวงที่เป็นอารมณ์ของจิตและเจตสิกทั้งหลาย พึงทราบว่าเป็นอารัมมณปัจจัย

597. Jeṭṭhakaṭṭhena upakārako dhammo adhipatipaccayo, so sahajātārammaṇavasena duvidho. Tattha ‘‘chandādhipati chandasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ adhipatipaccayena paccayo’’tiādivacanato (paṭṭhā. 1.3.3) chandavīriyacittavīmaṃsāsaṅkhātā cattāro dhammā adhipatipaccayoti veditabbā, no ca kho ekato. Yadā hi chandaṃ dhuraṃ chandaṃ jeṭṭhakaṃ katvā cittaṃ pavattati, tadā chandova adhipati, na itare. Esa nayo sesesupi.

597. ธรรมที่อุปการะโดยอรรถว่าเป็นใหญ่ที่สุด ชื่อว่า อธิปติปัจจัย อธิปติปัจจัยนั้นมี ๒ อย่าง คือ โดยเป็นสหชาตะและโดยเป็นอารมณ์ ในอธิปติปัจจัย ๒ อย่างนั้น พึงทราบว่า ธรรม ๔ อย่าง คือ ฉันทะ วิริยะ จิตตะ และวิมังสา ชื่อว่า อธิปติปัจจัย เพราะมีพระดำรัสเป็นต้นว่า “ฉันทาธิปติ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยฉันทะและแก่รูปที่มีฉันทะนั้นเป็นสมุฏฐาน โดยอธิปติปัจจัย” แต่ธรรม ๔ อย่างนั้นหาเป็นปัจจัยพร้อมกันไม่ จริงอยู่ ในกาลใด จิตเป็นไปโดยทำฉันทะให้เป็นธงชัย ทำฉันทะให้เป็นใหญ่ ในกาลนั้น ฉันทะเท่านั้นเป็นอธิบดี ธรรมอื่นหาเป็นไม่ นี้เป็นนัยในธรรมที่เหลือเช่นกัน

Yaṃ pana dhammaṃ garuṃ katvā arūpadhammā pavattanti, so nesaṃ ārammaṇādhipati. Tena vuttaṃ ‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ garuṃ katvā ye ye dhammā uppajjanti cittacetasikā dhammā, te te dhammā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ adhipatipaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.3).

ส่วนนามธรรมทั้งหลายทำธรรมใดให้เป็นที่เคารพแล้วเป็นไป ธรรมนั้นเป็นอารัมมณาธิปติของนามธรรมเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “บุคคลทำธรรมใดๆ ให้เป็นที่เคารพ ธรรมเหล่าใดๆ คือ จิตและเจตสิกธรรม ย่อมเกิดขึ้น ธรรมนั้นๆ เป็นปัจจัยแก่ธรรมนั้นๆ โดยอธิปติปัจจัย”

598. Anantarabhāvena upakārako dhammo anantarapaccayo. Samanantarabhāvena upakārako dhammo samanantarapaccayo. Idañca paccayadvayaṃ bahudhā papañcayanti. Ayaṃ panettha sāro, yo hi esa cakkhuviññāṇānantarā manodhātu, manodhātuanantarā manoviññāṇadhātūtiādi cittaniyamo, so yasmā purimapurimacittavaseneva ijjhati, na aññathā, tasmā attano attano anantaraṃ anurūpassa cittuppādassa uppādanasamattho dhammo anantarapaccayo. Tenevāha – ‘‘anantarapaccayoti cakkhuviññāṇadhātu taṃsampayuttakā ca dhammā manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ anantarapaccayena paccayo’’tiādi (paṭṭhā. 1.1.4). Yo anantarapaccayo, sveva samanantarapaccayo. Byañjanamattameva hettha nānaṃ, upacayasantatīsu viya adhivacananiruttidukādīsu viya ca. Atthato pana nānaṃ natthi.

598. ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นธรรมที่ไม่มีระหว่างคั่น ชื่อว่า อนันตรปัจจัย ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นธรรมที่ไม่มีระหว่างคั่นอย่างดี ชื่อว่า สมนันตรปัจจัย และอาจารย์ทั้งหลายย่อมขยายความปัจจัยทั้งสองนี้โดยประการต่างๆ ในปัจจัยทั้งสองนั้น นี้เป็นสาระ คือ จิตตนิยามนี้ใด ได้แก่ มโนธาตุเกิดต่อจากจักขุวิญญาณ มโนวิญญาณธาตุเกิดต่อจากมโนธาตุ เป็นต้น จิตตนิยามนั้นย่อมสำเร็จได้ด้วยอำนาจของจิตที่เกิดก่อนๆ เท่านั้น หาสำเร็จโดยประการอื่นไม่ เพราะเหตุนั้น ธรรมที่สามารถให้จิตตุปบาทที่สมควรเกิดขึ้นต่อจากตนได้ ชื่อว่า อนันตรปัจจัย เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ในอนันตรปัจจัย จักขุวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้น เป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุนั้น โดยอนันตรปัจจัย” เป็นต้น ธรรมใดเป็นอนันตรปัจจัย ธรรมนั้นนั่นแหละเป็นสมนันตรปัจจัย ในปัจจัยทั้งสองนี้ มีเพียงพยัญชนะเท่านั้นที่ต่างกัน เหมือนในอุปจยะและสันตติ และเหมือนในอธิวจนทุกะและนิรุตติทุกะเป็นต้น แต่โดยอรรถแล้วไม่มีความต่างกัน

Yampi ‘‘atthānantaratāya anantarapaccayo, kālānantaratāya samanantarapaccayo’’ti ācariyānaṃ mataṃ, taṃ ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanakusalaṃ phalasamāpattiyā samanantarapaccayena paccayo’’tiādīhi (paṭṭhā. 1.1.418) virujjhati. Yampi tattha vadanti ‘‘dhammānaṃ samuṭṭhāpanasamatthatā na parihāyati, bhāvanābalena pana vāritattā dhammā samanantarā nuppajjantī’’ti, tampi kālānantaratāya abhāvameva sādheti. Bhāvanābalena hi tattha kālānantaratā natthīti, mayampi etadeva vadāma. Yasmā ca kālānantaratā natthi, tasmā samanantarapaccayatā na yujjati. Kālānantaratāya hi tesaṃ samanantarapaccayo hotīti laddhi. Tasmā abhinivesaṃ akatvā byañjanamattatovettha nānākaraṇaṃ paccetabbaṃ, na atthato. Kathaṃ? Natthi etesaṃ antaranti hi anantarā. Saṇṭhānābhāvato suṭṭhu anantarāti samanantarā.

แม้มติของอาจารย์ทั้งหลายที่ว่า “ชื่อว่าอนันตรปัจจัย เพราะไม่มีระหว่างคั่นโดยสภาวะ ชื่อว่าสมนันตรปัจจัย เพราะไม่มีระหว่างคั่นโดยกาล” มตินั้นก็ขัดแย้งกับพระบาลีเป็นต้นว่า “เนวสัญญานาสัญญายตนกุศล เป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติ โดยสมนันตรปัจจัย แก่บุคคลผู้ออกจากนิโรธสมาบัติ” แม้คำที่อาจารย์เหล่านั้นกล่าวในเรื่องนั้นว่า “ความสามารถในการให้ธรรมทั้งหลายเกิดขึ้นย่อมไม่เสื่อมไป แต่เพราะถูกห้ามไว้ด้วยกำลังแห่งภาวนา ธรรมทั้งหลายจึงไม่เกิดขึ้นในลำดับติดต่อกัน” คำกล่าวนั้นก็ย่อมสำเร็จแต่เพียงการไม่มีระหว่างคั่นโดยกาลเท่านั้น จริงอยู่ เพราะกำลังแห่งภาวนา ความไม่มีระหว่างคั่นโดยกาลจึงไม่มีในที่นั้น แม้เราก็กล่าวอย่างนั้นเหมือนกัน และเพราะความไม่มีระหว่างคั่นโดยกาลไม่มีอยู่ ฉะนั้น ความเป็นสมนันตรปัจจัยจึงไม่สมควร เพราะลัทธิของอาจารย์เหล่านั้นมีอยู่ว่า “ชื่อว่าสมนันตรปัจจัย เพราะไม่มีระหว่างคั่นโดยกาล” เพราะเหตุนั้น ไม่ควรยึดมั่น พึงเชื่อความแตกต่างในปัจจัยทั้งสองนี้โดยเป็นเพียงพยัญชนะเท่านั้น ไม่ใช่โดยอรรถ อย่างไร? เพราะไม่มีระหว่างคั่นของธรรมเหล่านั้น จึงชื่อว่า อนันตระ เพราะไม่มีสัณฐาน จึงชื่อว่า สมนันตระ คือ ไม่มีระหว่างคั่นอย่างดี

599. Uppajjamānova saha uppādanabhāvena upakārako dhammo sahajātapaccayo pakāsassa padīpo viya. So arūpakkhandhādivasena chabbidho hoti. Yathāha – ‘‘cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ sahajātapaccayena paccayo. Cattāro mahābhūtā aññamaññaṃ, okkantikkhaṇe nāmarūpaṃ aññamaññaṃ, cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ, mahābhūtā upādārūpānaṃ, rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammānaṃ kiñcikāle sahajātapaccayena paccayo, kiñcikāle na sahajātapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.6). Idaṃ hadayavatthumeva sandhāya vuttaṃ.

599. ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นผู้ให้เกิดขึ้นพร้อมกันกับตนที่กำลังเกิดขึ้นอยู่ ชื่อว่าสหชาตปัจจัย เหมือนประทีปอุปการะแก่แสงสว่าง สหชาตปัจจัยนั้นมี ๖ อย่าง โดยอำนาจอรูปขันธ์เป็นต้น ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ขันธ์ ๔ ที่เป็นอรูป เป็นปัจจัยแก่กันและกันโดยสหชาตปัจจัย, มหาภูตรูป ๔ เป็นปัจจัยแก่กันและกัน, ในขณะแห่งการก้าวลง (ปฏิสนธิขณะ) นามและรูปเป็นปัจจัยแก่กันและกัน, จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน, มหาภูตรูปทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่อุปาทารูปทั้งหลาย, รูปธรรมทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลายโดยสหชาตปัจจัยในบางกาล ไม่เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัยในบางกาล” คำนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงหทัยวัตถุเท่านั้น

600. Aññamaññaṃ uppādanupatthambhanabhāvena upakārako dhammo aññamaññapaccayo aññamaññūpatthambhakaṃ tidaṇḍakaṃ viya. So arūpakkhandhādivasena tividho hoti. Yathāha – ‘‘cattāro khandhā arūpino aññamaññapaccayena paccayo. Cattāro mahābhūtā okkantikkhaṇe nāmarūpaṃ aññamaññapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.7).

600. ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นผู้ให้เกิดขึ้นและค้ำจุนซึ่งกันและกัน ชื่อว่าอัญญมัญญปัจจัย เหมือนไม้สามอันที่ค้ำจุนซึ่งกันและกัน อัญญมัญญปัจจัยนั้นมี ๓ อย่าง โดยอำนาจอรูปขันธ์เป็นต้น ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ขันธ์ ๔ ที่เป็นอรูป เป็นปัจจัยโดยอัญญมัญญปัจจัย, มหาภูตรูป ๔, ในขณะแห่งการก้าวลง นามและรูป เป็นปัจจัยโดยอัญญมัญญปัจจัย”

601. Adhiṭṭhānākārena nissayākārena ca upakārako dhammo nissayapaccayo tarucittakammādīnaṃ pathavīpaṭādayo viya. So ‘‘cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ nissayapaccayena paccayo’’ti evaṃ sahajāte vuttanayeneva veditabbo. Chaṭṭho panettha koṭṭhāso ‘‘cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā…pe… sota… ghāna… jivhā… kāyāyatanaṃ kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ nissayapaccayena paccayo. Yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattanti, taṃ rūpaṃ manodhātuyā ca manoviññāṇadhātuyā ca taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ nissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.8) evaṃ vibhatto.

601. ธรรมที่อุปการะโดยอาการเป็นที่ตั้งและโดยอาการเป็นที่อาศัย ชื่อว่านิสสยปัจจัย เหมือนแผ่นดินและผืนผ้าเป็นต้น (เป็นที่ตั้งและที่อาศัย) แก่ต้นไม้และจิตรกรรมเป็นต้น นิสสยปัจจัยนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสหชาตปัจจัยนั่นเทียวว่า “ขันธ์ ๔ ที่เป็นอรูป เป็นปัจจัยแก่กันและกันโดยนิสสยปัจจัย” ส่วนในนิสสยปัจจัยนี้ ส่วนที่ ๖ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกไว้อย่างนี้ว่า “จักขายตนะ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุ...ฯลฯ...โสตะ...ฆานะ...ชิวหา...กายายตนะ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณธาตุนั้น โดยนิสสยปัจจัย, มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุย่อมเป็นไปโดยอาศัยรูปใด รูปนั้นเป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุ และธรรมที่สัมปยุตด้วยธาตุทั้งสองนั้น โดยนิสสยปัจจัย”

602. Upanissayapaccayoti ettha pana ayaṃ tāva vacanattho, tadadhīnavuttitāya attano phalena nissito na paṭikkhittoti nissayo. Yathā pana bhuso āyāso upāyāso, evaṃ bhuso nissayo upanissayo, balavakāraṇassetaṃ adhivacanaṃ. Tasmā balavakāraṇabhāvena upakārako dhammo upanissayapaccayoti veditabbo.

602. ก็ในบทว่า อุปนิสสยปัจจโย นี้ พึงทราบวจนัตถะก่อนดังนี้ เพราะมีความเป็นไปเนื่องด้วยเหตุนั้น ผลของตนจึงชื่อว่า นิสสยะ เพราะเป็นสิ่งที่ตนอาศัย ไม่ได้ถูกปฏิเสธ อีกอย่างหนึ่ง ความลำบากอย่างยิ่ง ชื่อว่า อุปายาสะ ฉันใด, นิสสยะ (ที่อาศัย) ที่มีกำลังมาก ก็ชื่อว่า อุปนิสสยะ ฉันนั้น คำว่า อุปนิสสยะ นี้ เป็นชื่อของเหตุที่มีกำลัง เพราะฉะนั้น ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นเหตุที่มีกำลัง พึงทราบว่าชื่อ อุปนิสสยปัจจัย

So ārammaṇūpanissayo anantarūpanissayo pakatūpanissayoti tividho hoti. Tattha ‘‘dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā taṃ garuṃkatvā paccavekkhati, pubbe suciṇṇāni garuṃkatvā paccavekkhati, jhānā vuṭṭhahitvā jhānaṃ garuṃkatvā paccavekkhati, sekkhā gotrabhuṃ garuṃkatvā paccavekkhanti, vodānaṃ garuṃkatvā paccavekkhanti. Sekkhā maggā vuṭṭhahitvā maggaṃ garuṃkatvā paccavekkhantī’’ti (paṭṭhā. 1.1.423) evamādinā nayena ārammaṇūpanissayo tāva ārammaṇādhipatinā saddhiṃ nānattaṃ akatvāva vibhatto. Tattha yaṃ ārammaṇaṃ garuṃkatvā cittacetasikā uppajjanti, taṃ niyamato tesu ārammaṇesu balavārammaṇaṃ hoti. Iti garukattabbamattaṭṭhena ārammaṇādhipati, balavakāraṇaṭṭhena ārammaṇūpanissayoti evametesaṃ nānattaṃ veditabbaṃ.

อุปนิสสยปัจจัยนั้นมี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยะ อนันตรูปนิสสยะ และปกตูปนิสสยะ ในปัจจัย ๓ อย่างนั้น เบื้องต้น พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกอารัมมณูปนิสสยปัจจัยโดยมิได้ทรงกระทำความแตกต่างกันกับอารัมมณาธิปติปัจจัย โดยนัยเป็นต้นว่า “บุคคลให้ทานแล้ว สมาทานศีลแล้ว กระทำอุโบสถกรรมแล้ว กระทำกรรมนั้นให้เป็นอารมณ์ที่หนักแน่นแล้วย่อมพิจารณา, กระทำกรรมดีที่เคยประพฤติมาแล้วในกาลก่อนให้เป็นอารมณ์ที่หนักแน่นแล้วย่อมพิจารณา, ออกจากฌานแล้ว กระทำฌานให้เป็นอารมณ์ที่หนักแน่นแล้วย่อมพิจารณา, พระเสขะทั้งหลายกระทำโคตรภูให้เป็นอารมณ์ที่หนักแน่นแล้วย่อมพิจารณา, กระทำโวทานให้เป็นอารมณ์ที่หนักแน่นแล้วย่อมพิจารณา, พระเสขะทั้งหลายออกจากมรรคแล้ว กระทำมรรคให้เป็นอารมณ์ที่หนักแน่นแล้วย่อมพิจารณา” ในข้อนั้น จิตและเจตสิกทั้งหลายกระทำอารมณ์ใดให้เป็นอารมณ์ที่หนักแน่นแล้วเกิดขึ้น อารมณ์นั้นย่อมเป็นอารมณ์ที่มีกำลังในบรรดาอารมณ์เหล่านั้นโดยแน่นอน เพราะเหตุนั้น พึงทราบความแตกต่างแห่งปัจจัยทั้งสองนั้นอย่างนี้ว่า ชื่อว่า อารัมมณาธิปติ เพราะมีอรรถเพียงว่าเป็นสภาวะที่พึงกระทำให้หนักแน่น, ชื่อว่า อารัมมณูปนิสสยะ เพราะมีอรรถว่าเป็นเหตุที่มีกำลัง

Anantarūpanissayopi ‘‘purimā purimā kusalā khandhā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ khandhānaṃ upanissayapaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.9) nayena anantarapaccayena saddhiṃ nānattaṃ akatvāva vibhatto. Mātikānikkhepe pana nesaṃ ‘‘cakkhuviññāṇadhātu taṃsampayuttakā ca dhammā manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ anantarapaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.4) nayena anantarassa, ‘‘purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ upanissayapaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.9) nayena upanissayassa āgatattā nikkhepe viseso atthi. Sopi atthato ekībhāvameva gacchati. Evaṃ santepi attano attano anantarā anurūpassa cittuppādassa pavattanasamatthatāya anantaratā, purimacittassa pacchimacittuppādane balavatāya anantarūpanissayatā veditabbā. Yathā hi hetupaccayādīsu kiñci dhammaṃ vināpi cittaṃ uppajjati, na evaṃ anantaracittaṃ vinā cittassa uppatti nāma atthi. Tasmā balavapaccayo hoti. Iti attano attano anantarā anurūpacittuppādanavasena anantarapaccayo, balavakāraṇavasena anantarūpanissayoti evametesaṃ nānattaṃ veditabbaṃ.

แม้อนันตรูปนิสสยปัจจัย พระผู้มีพระภาคก็ทรงจำแนกโดยมิได้ทรงกระทำความแตกต่างกันกับอนันตรปัจจัย โดยนัยเป็นต้นว่า “กุศลขันธ์ที่เกิดก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์ที่เกิดหลังๆ โดยอุปนิสสยปัจจัย” แต่ในมาติกานิกเขป (การแสดงมาติกา) มีความพิเศษในการแสดงปัจจัยทั้งสองนั้นอยู่ เพราะอนันตรปัจจัยมาโดยนัยเป็นต้นว่า “จักขุวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้น เป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุนั้น โดยอนันตรปัจจัย” และเพราะอุปนิสสยปัจจัยมาโดยนัยเป็นต้นว่า “กุศลธรรมที่เกิดก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมที่เกิดหลังๆ โดยอุปนิสสยปัจจัย” แม้ความพิเศษนั้น โดยอรรถแล้วก็ถึงความเป็นอันเดียวกันนั่นเทียว ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น ก็พึงทราบความเป็นอนันตรปัจจัย เพราะความสามารถในการยังจิตตุปบาทที่สมควรให้เกิดขึ้นในลำดับต่อจากตนๆ และพึงทราบความเป็นอนันตรูปนิสสยปัจจัย เพราะความเป็นผู้มีกำลังของจิตที่เกิดก่อนในการยังจิตที่เกิดหลังให้เกิดขึ้น จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า จิตย่อมเกิดขึ้นได้แม้เว้นจากธรรมบางอย่างในบรรดาปัจจัยมีเหตุปัจจัยเป็นต้น ฉันใด, การเกิดขึ้นแห่งจิตย่อมไม่มีโดยเว้นจากจิตที่เกิดก่อนในลำดับ ฉันนั้นหามิได้ เพราะฉะนั้น จิตที่เกิดก่อนจึงเป็นปัจจัยที่มีกำลัง เพราะเหตุนั้น พึงทราบความแตกต่างแห่งปัจจัยทั้งสองนั้นอย่างนี้ว่า ชื่อว่า อนันตรปัจจัย โดยอำนาจการยังจิตที่สมควรให้เกิดขึ้นในลำดับต่อจากตนๆ, ชื่อว่า อนันตรูปนิสสยปัจจัย โดยอำนาจความเป็นเหตุที่มีกำลัง

Pakatūpanissayo pana pakato upanissayo pakatūpanissayo. Pakato nāma attano santāne nipphādito vā saddhāsīlādi upasevito vā utubhojanādi. Pakatiyā eva vā upanissayo pakatūpanissayo, ārammaṇānantarehi asammissoti attho. Tassa pakatūpanissayo ‘‘saddhaṃ upanissāya dānaṃ deti, sīlaṃ samādiyati, uposathakammaṃ karoti, jhānaṃ uppādeti, vipassanaṃ uppādeti, maggaṃ uppādeti, abhiññaṃ uppādeti, samāpattiṃ uppādeti. Sīlaṃ, sutaṃ, cāgaṃ, paññaṃ upanissāya dānaṃ deti…pe… samāpattiṃ uppādeti. Saddhā, sīlaṃ, sutaṃ, cāgo, paññā saddhāya, sīlassa, sutassa, cāgassa, paññāya, upanissayapaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.423) nayena anekappakārato pabhedo veditabbo. Iti ime saddhādayo pakatā ceva balavakāraṇaṭṭhena upanissayā cāti pakatūpanissayoti.

ส่วนปกตูปนิสสยปัจจัยนั้น อุปนิสัยที่ทำไว้ดี ชื่อว่า ปกตูปนิสสยปัจจัย ที่ชื่อว่า ทำไว้ดี ได้แก่ ศรัทธา ศีล เป็นต้น ที่ให้สำเร็จแล้วในสันดานของตน หรืออุตุ โภชนะ เป็นต้น ที่เสพดีแล้ว หรือว่า อุปนิสัยโดยปกติเท่านั้น ชื่อว่า ปกตูปนิสสยปัจจัย อธิบายว่า ไม่เจือปนกับอารัมมณปัจจัยและอนันตรปัจจัย พึงทราบประเภทของปกตูปนิสสยปัจจัยนั้นโดยอาการเป็นอันมาก โดยนัยเป็นต้นว่า “บุคคลอาศัยศรัทธาแล้วย่อมให้ทาน ย่อมสมาทานศีล ย่อมทำอุโบสถกรรม ย่อมให้ฌานเกิด ย่อมให้วิปัสสนาเกิด ย่อมให้มรรคเกิด ย่อมให้อภิญญาเกิด ย่อมให้สมาบัติเกิด อาศัยศีล สุตะ จาคะ ปัญญาแล้วย่อมให้ทาน...ฯลฯ...ย่อมให้สมาบัติเกิด ศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา เป็นปัจจัยแก่ศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา โดยอุปนิสสยปัจจัย” เพราะเหตุนั้น ศรัทธาเป็นต้นเหล่านี้ ชื่อว่า ทำไว้ดีด้วย ชื่อว่า อุปนิสัยด้วย เพราะอรรถว่าเป็นเหตุมีกำลัง จึงชื่อว่า ปกตูปนิสสยปัจจัย

603. Paṭhamataraṃ uppajjitvā vattamānabhāvena upakārako dhammo purejātapaccayo. So pañcadvāre vatthārammaṇahadayavatthuvasena ekādasavidho hoti. Yathāha – ‘‘cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ purejātapaccayena paccayo. Sota…pe… ghāna, jivhā, kāyāyatanaṃ, rūpa, sadda, gandha, rasa, phoṭṭhabbāyatanaṃ kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ purejātapaccayena paccayo. Rūpa, sadda, gandha, rasa, phoṭṭhabbāyatanaṃ manodhātuyā. Yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattanti, taṃ rūpaṃ manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ purejātapaccayena paccayo. Manoviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ kiñcikāle purejātapaccayena paccayo. Kiñcikāle na purejātapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.10).

603. ธรรมที่เกิดขึ้นก่อนแล้วอุปการะโดยความเป็นปัจจุบัน ชื่อว่า ปุเรชาตปัจจัย ปัจจัยนั้นมี ๑๑ อย่าง โดยอำนาจวัตถุ อารมณ์ และหทยวัตถุ ในปัญจทวาร สมดังที่ตรัสไว้ว่า “จักขายตนะ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้น โดยปุเรชาตปัจจัย โสตะ...ฯลฯ...ฆานะ ชิวหา กายายตนะ รูปะ สัททะ คันธะ รสะ โผฏฐัพพายตนะ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณธาตุนั้น โดยปุเรชาตปัจจัย รูปะ สัททะ คันธะ รสะ โผฏฐัพพายตนะ เป็นปัจจัยแก่มโนธาตุ มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุอาศัยรูปใดเกิดขึ้น รูปนั้นเป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุนั้น โดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยแก่มโนวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนวิญญาณธาตุนั้น โดยปุเรชาตปัจจัยในบางกาล ไม่เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัยในบางกาล”

604. Purejātānaṃ rūpadhammānaṃ upatthambhakattena upakārako arūpadhammo pacchājātapaccayo gijjhapotakasarīrānaṃ āhārāsācetanā viya. Tena vuttaṃ ‘‘pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassa pacchājātapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.11).

604. อรูปธรรมที่อุปการะโดยความเป็นผู้อุปถัมภ์รูปธรรมที่เกิดก่อน ชื่อว่า ปัจฉาชาตปัจจัย เปรียบเหมือนเจตนาที่อยากในอาหารเป็นปัจจัยอุปถัมภ์ร่างกายของลูกแร้ง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “จิตและเจตสิกธรรมที่เกิดทีหลัง เป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อน โดยปัจฉาชาตปัจจัย”

605. Āsevanaṭṭhena anantarānaṃ paguṇabalavabhāvāya upakārako dhammo āsevanapaccayo ganthādīsu purimapurimābhiyogo viya. So kusalākusalakiriyajavanavasena tividho hoti. Yathāha – ‘‘purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ āsevanapaccayena paccayo. Purimā purimā akusalā…pe… kiriyābyākatā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kiriyābyākatānaṃ dhammānaṃ āsevanapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.12).

605. ธรรมที่อุปการะเพื่อให้ธรรมที่เกิดต่อมาในลำดับมีความคล่องแคล่วและมีกำลัง โดยอรรถว่าเสพ ชื่อว่า อาเสวนปัจจัย เปรียบเหมือนความพยายามครั้งก่อนๆ ในคัมภีร์เป็นต้น อาเสวนปัจจัยนั้นมี ๓ อย่าง โดยอำนาจกุศลชวนะ อกุศลชวนะ และกิริยาชวนะ สมดังที่ตรัสไว้ว่า “กุศลธรรมที่เกิดก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมที่เกิดหลังๆ โดยอาเสวนปัจจัย อกุศลธรรมที่เกิดก่อนๆ...ฯลฯ...กิริยาอัพยากตธรรมที่เกิดก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่กิริยาอัพยากตธรรมที่เกิดหลังๆ โดยอาเสวนปัจจัย”

606. Cittapayogasaṅkhātena kiriyabhāvena upakārako dhammo kammapaccayo. So nānakkhaṇikāya ceva kusalākusalacetanāya sahajātāya ca sabbāyapi cetanāya vasena duvidho hoti. Yathāha – ‘‘kusalākusalaṃ kammaṃ vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo. Cetanā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.13).

606. ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นกิริยาที่เรียกว่า จิตตปโยคะ ชื่อว่า กัมมปัจจัย กัมมปัจจัยนั้นมี ๒ อย่าง โดยอำนาจกุศลและอกุศลเจตนาที่เป็นนานักขณิกะ และโดยอำนาจเจตนาทั้งหมดที่เป็นสหชาตะ สมดังที่ตรัสไว้ว่า “กุศลและอกุศลกรรม เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นวิบากและกฏัตตารูป โดยกัมมปัจจัย เจตนา เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมและรูปที่มีเจตนานั้นเป็นสมุฏฐาน โดยกัมมปัจจัย”

607. Nirussāhasantabhāvena nirussāhasantabhāvāya upakārako vipākadhammo vipākapaccayo. So pavatte taṃsamuṭṭhānānaṃ, paṭisandhiyaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ, sabbattha ca sampayuttadhammānaṃ paccayo hoti. Yathāha –‘‘vipākābyākato eko khandho tiṇṇannaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ vipākapaccayena paccayo…pe… paṭisandhikkhaṇe vipākābyākato eko khandho tiṇṇannaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ. Tayo khandhā ekassa khandhassa. Dve khandhā dvinnaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ vipākapaccayena paccayo. Khandhā vatthussa vipākapaccayena paccayo’’ti.

607. วิปากธรรมที่อุปการะโดยความเป็นสภาพสงบไม่มีความกระตือรือร้น เพื่อความเป็นสภาพสงบไม่มีความกระตือรือร้น ชื่อว่า วิปากปัจจัย วิปากปัจจัยนั้นเป็นปัจจัยแก่รูปที่มีวิบากนั้นเป็นสมุฏฐานในปวัตติกาล แก่กฏัตตารูปในปฏิสนธิกาล และแก่สัมปยุตตธรรมในกาลทั้งปวง สมดังที่ตรัสไว้ว่า “วิปากอัพยากตขันธ์ ๑ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ และแก่รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน โดยวิปากปัจจัย...ฯลฯ...ในปฏิสนธิขณะ วิปากอัพยากตขันธ์ ๑ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ และแก่กฏัตตารูป ขันธ์ ๓ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๑ ขันธ์ ๒ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๒ และแก่กฏัตตารูป โดยวิปากปัจจัย ขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่วัตถุ โดยวิปากปัจจัย”

608. Rūpārūpānaṃ upatthambhakaṭṭhena upakārakā cattāro āhārā āhārapaccayo. Yathāha –‘‘kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa āhārapaccayena paccayo. Arūpino āhārā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.15). Pañhāvāre pana ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā āhārā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayo’’tipi (paṭṭhā. 1.1.429) vuttaṃ.

608. อาหาร ๔ อย่างที่อุปการะโดยความเป็นผู้อุปถัมภ์รูปและอรูป ชื่อว่า อาหารปัจจัย สมดังที่ตรัสไว้ว่า “กพฬีการาหาร เป็นปัจจัยแก่กายนี้ โดยอาหารปัจจัย อรูปาหาร เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมและรูปที่มีอรูปาหารนั้นเป็นสมุฏฐาน โดยอาหารปัจจัย” อนึ่ง ในปัญหาพยากรณ์ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ในปฏิสนธิขณะ วิปากอัพยากตอาหาร เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์และกฏัตตารูป โดยอาหารปัจจัย”

609. Adhipatiyaṭṭhena upakārakā itthindriyapurisindriyavajjā vīsatindriyā indriyapaccayo. Tattha cakkhundriyādayo arūpadhammānaṃyeva, sesā rūpārūpānaṃ paccayā honti. Yathāha – ‘‘cakkhundriyaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā…pe… sota… ghāna… jivhā… kāyindriyaṃ kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ indriyapaccayena paccayo. Rūpajīvitindriyaṃ kaṭattārūpānaṃ indriyapaccayena paccayo. Arūpino indriyā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ indriyapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.16). Pañhāvāre pana ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā indriyā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ indriyapaccayena paccayo’’tipi (paṭṭhā. 1.1.430) vuttaṃ.

609. อินทรีย์ ๒๐ อย่าง เว้นอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ ที่อุปการะโดยความเป็นใหญ่ ชื่อว่าอินทริยปัจจัย ในอินทรีย์ ๒๐ อย่างนั้น อินทรีย์มีจักขุนทรีย์เป็นต้น เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมอย่างเดียว อินทรีย์ที่เหลือ เป็นปัจจัยแก่รูปธรรมและอรูปธรรม ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “จักขุนทรีย์ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุ...ฯลฯ...โสต...ฆาน...ชิวหา...กายินทรีย์ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณธาตุนั้น โดยอินทริยปัจจัย รูปชีวิตินทรีย์ เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูป โดยอินทริยปัจจัย อรูปินทรีย์ทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมและรูปที่มีธรรมเหล่านั้นเป็นสมุฏฐาน โดยอินทริยปัจจัย” ส่วนในปัญหาวาร ตรัสไว้อีกว่า “ในปฏิสนธิขณะ วิปากาพยากตอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์และกฏัตตารูป โดยอินทริยปัจจัย”

610. Upanijjhāyanaṭṭhena upakārakāni ṭhapetvā dvipañcaviññāṇe sukhadukkhavedanādvayaṃ sabbānipi kusalādibhedāni satta jhānaṅgāni jhānapaccayo. Yathāha –‘‘jhānaṅgāni jhānasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.17). Pañhāvāre pana ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatāni jhānaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo’’tipi (paṭṭhā. 1.1.431) vuttaṃ.

610. ฌานังคะ ๗ ประการ ที่มีประเภทเป็นกุศลเป็นต้นทั้งหมด ซึ่งอุปการะโดยความหมายว่าเพ่งอารมณ์ เว้นสุขเวทนาและทุกขเวทนาในทวิปัญจวิญญาณ ชื่อว่าฌานปัจจัย ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ฌานังคะทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยฌานและรูปที่มีธรรมเหล่านั้นเป็นสมุฏฐาน โดยฌานปัจจัย” ส่วนในปัญหาวาร ตรัสไว้อีกว่า “ในปฏิสนธิขณะ วิปากาพยากตฌานังคะทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์และกฏัตตารูป โดยฌานปัจจัย”

611. Yato tato vā niyyānaṭṭhena upakārakāni kusalādibhedāni dvādasa maggaṅgāni maggapaccayo. Yathāha – ‘‘maggaṅgāni maggasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ maggapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.18). Pañhāvāre pana ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatāni maggaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ maggapaccayena paccayo’’tipi (paṭṭhā. 1.1.432) vuttaṃ. Ete pana dvepi jhānamaggapaccayā dvipañcaviññāṇāhetukacittesu na labbhantīti veditabbā.

611. มัคคังคะ ๑๒ ประการ ที่มีประเภทเป็นกุศลเป็นต้น ซึ่งอุปการะโดยความหมายว่าเป็นทางออกจากวัฏฏะ ไม่ว่าจะโดยทางใดทางหนึ่งก็ตาม ชื่อว่ามัคคปัจจัย ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “มัคคังคะทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยมรรคและรูปที่มีธรรมเหล่านั้นเป็นสมุฏฐาน โดยมัคคปัจจัย” ส่วนในปัญหาวาร ตรัสไว้อีกว่า “ในปฏิสนธิขณะ วิปากาพยากตมัคคังคะทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์และกฏัตตารูป โดยมัคคปัจจัย” อนึ่ง พึงทราบว่า ฌานปัจจัยและมัคคปัจจัยทั้งสองนี้ ย่อมไม่มีในทวิปัญจวิญญาณและอเหตุกจิต

612. Ekavatthukaekārammaṇaekuppādekanirodhasaṅkhātena sampayuttabhāvena upakārakā arūpadhammā sampayuttapaccayo. Yathāha – ‘‘cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ sampayuttapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.19).

612. อรูปธรรมทั้งหลายที่อุปการะโดยความเป็นสัมปยุตตธรรม กล่าวคือ มีวัตถุเดียวกัน มีอารมณ์เดียวกัน เกิดพร้อมกัน และดับพร้อมกัน ชื่อว่าสัมปยุตตปัจจัย ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “อรูปขันธ์ ๔ เป็นปัจจัยแก่กันและกัน โดยสัมปยุตตปัจจัย”

613. Ekavatthukādibhāvānupagamena upakārakā rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammānaṃ, arūpinopi rūpīnaṃ vippayuttapaccayo. So sahajātapacchājātapurejātavasena tividho hoti. Vuttañhetaṃ ‘‘sahajātā kusalā khandhā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ vippayuttapaccayena paccayo. Pacchājātā kusalā khandhā purejātassa imassa kāyassa vippayuttapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.434). Abyākatapadassa pana sahajātavibhaṅge ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā khandhā kaṭattārūpānaṃ vippayuttapaccayena paccayo. Khandhā vatthussa. Vatthu khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayo’’tipi (paṭṭhā. 1.1.434) vuttaṃ. Purejātaṃ pana cakkhundriyādivatthuvaseneva veditabbaṃ. Yathāha – ‘‘purejātaṃ cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇassa…pe… kāyāyatanaṃ kāyaviññāṇassa vippayuttapaccayena paccayo. Vatthu vipākābyākatānaṃ kiriyābyākatānaṃ khandhānaṃ…pe… vatthu kusalānaṃ khandhānaṃ…pe… vatthu akusalānaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.434).

613. รูปธรรมทั้งหลายที่อุปการะแก่อรูปธรรมโดยไม่เป็นสภาวะที่มีวัตถุเดียวกันเป็นต้น และแม้อรูปธรรมทั้งหลายที่อุปการะแก่รูปธรรม ชื่อว่าวิปปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัยนั้นมี ๓ อย่าง คือ โดยเป็นสหชาตวิปปยุตต์ ปัจฉาชาตวิปปยุตต์ และปุเรชาตวิปปยุตต์ จริงดังคำที่ตรัสไว้ว่า “กุศลขันธ์ที่เกิดร่วมกัน เป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูป โดยวิปปยุตตปัจจัย กุศลขันธ์ที่เกิดภายหลัง เป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อน โดยวิปปยุตตปัจจัย” ส่วนในสหชาตวิภังค์แห่งอัพยากตบท ตรัสไว้อีกว่า “ในปฏิสนธิขณะ วิปากาพยากตขันธ์ทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูป โดยวิปปยุตตปัจจัย ขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่วัตถุ วัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลาย โดยวิปปยุตตปัจจัย” ส่วนปุเรชาตวิปปยุตต์ พึงทราบโดยนัยแห่งวัตถุมีจักขุนทรีย์เป็นต้น ดังที่ตรัสไว้ว่า “จักขายตนะที่เกิดก่อน เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ...ฯลฯ...กายายตนะ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ โดยวิปปยุตตปัจจัย วัตถุ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นวิปากาพยากฤตและกิริยาพยากฤต...ฯลฯ...วัตถุ เป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์...ฯลฯ...วัตถุ เป็นปัจจัยแก่อกุศลขันธ์ โดยวิปปยุตตปัจจัย”

614. Paccuppannalakkhaṇena atthibhāvena tādisasseva dhammassa upatthambhakattena upakārako dhammo atthipaccayo. Tassa arūpakkhandhamahābhūtanāmarūpacittacetasikamahābhūtaāyatanavatthuvasena sattadhā mātikā nikkhittā. Yathāha –‘‘cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ atthipaccayena paccayo, cattāro mahābhūtā, okkantikkhaṇe nāmarūpaṃ aññamaññaṃ. Cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ. Mahābhūtā upādārūpānaṃ. Cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā…pe… kāyāyatanaṃ…pe… rūpāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ atthipaccayena paccayo. Rūpāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ. Yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattanti, taṃ rūpaṃ manodhātuyā ca manoviññāṇadhātuyā ca taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ atthipaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.21).

614. ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นผู้ค้ำจุนธรรมที่เป็นเช่นนั้นนั่นเทียว โดยความเป็นธรรมที่ยังปรากฏอยู่ซึ่งมีลักษณะเป็นปัจจุบัน ชื่อว่าอัตถิปัจจัย มาติกาของอัตถิปัจจัยนั้น พระผู้มีพระภาคทรงวางไว้ ๗ ประการ โดยนัยแห่งอรูปขันธ์ มหาภูตรูป นามรูป จิตเจตสิก มหาภูตรูป อายตนะ และวัตถุ ดังที่ตรัสไว้ว่า “อรูปขันธ์ ๔ เป็นปัจจัยแก่กันและกัน โดยอัตถิปัจจัย, มหาภูตรูป ๔, ในขณะปฏิสนธิ นามและรูปเป็นปัจจัยแก่กันและกัน, จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูป, มหาภูตรูปทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่อุปาทารูป, จักขายตนะ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุ...ฯลฯ...กายายตนะ...ฯลฯ...รูปายตนะ...ฯลฯ...โผฏฐัพพายตนะ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณธาตุนั้น โดยอัตถิปัจจัย, รูปายตนะ...ฯลฯ...โผฏฐัพพายตนะ เป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุนั้น, มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุอาศัยรูปใดเกิดขึ้น รูปนั้นเป็นปัจจัยแก่มโนธาตุ มโนวิญญาณธาตุ และธรรมที่สัมปยุตด้วยธาตุทั้งสองนั้น โดยอัตถิปัจจัย”

Pañhāvāre pana sahajātaṃ purejātaṃ pacchājātaṃ āhāraṃ indriyantipi nikkhipitvā sahajāte tāva ‘‘eko khandho tiṇṇannaṃ khandhānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ atthipaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.435) nayena niddeso kato, purejāte purejātānaṃ cakkhādīnaṃ vasena niddeso kato. Pacchājāte purejātassa imassa kāyassa pacchājātānaṃ cittacetasikānaṃ paccayavasena niddeso kato. Āhārindriyesu ‘‘kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa atthipaccayena paccayo. Rūpajīvitindriyaṃ kaṭattārūpānaṃ atthipaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.435) evaṃ niddeso katoti.

ส่วนในปัญหาพยากรณ์ ทรงตั้งมาติกาไว้ว่า สหชาตะ ปุเรชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาร และอินทรีย์ ดังนี้แล้ว ในปัจจัยคือสหชาตะ ทรงแสดงนิทเทสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า 'ขันธ์ ๑ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ และรูปที่มีขันธ์นั้นเป็นสมุฏฐาน โดยอัตถิปัจจัย' ในปัจจัยคือปุเรชาตะ ทรงแสดงนิทเทสไว้โดยอำนาจแห่งจักขุเป็นต้นที่เป็นปุเรชาตะ ในปัจจัยคือปัจฉาชาตะ ทรงแสดงนิทเทสไว้โดยความเป็นปัจจัยแห่งจิตและเจตสิกที่เป็นปัจฉาชาตะแก่กายนี้ที่เป็นปุเรชาตะ ในปัจจัยคืออาหารและอินทรีย์ ทรงแสดงนิทเทสไว้ดังนี้ว่า 'กวฬิงการาหารเป็นปัจจัยแก่กายนี้โดยอัตถิปัจจัย รูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปโดยอัตถิปัจจัย' ดังนี้

615. Attano anantarā uppajjamānānaṃ arūpadhammānaṃ pavattiokāsadānena upakārakā samanantaraniruddhā arūpadhammā natthipaccayo. Yathāha –‘‘samanantaraniruddhā cittacetasikā dhammā paṭuppannānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ natthipaccayena paccayo’’ti.

615. อรูปธรรมทั้งหลายที่ดับไปแล้วในลำดับแห่งตน เป็นนัตถิปัจจัย คือเป็นธรรมที่อุปการะโดยการให้โอกาสเป็นไปแก่อรูปธรรมทั้งหลายที่กำลังเกิดขึ้นในลำดับแห่งตน ดังที่ตรัสไว้ว่า 'จิตเจตสิกธรรมทั้งหลายที่ดับไปแล้วในลำดับ เป็นปัจจัยแก่จิตเจตสิกธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นตามมาโดยนัตถิปัจจัย' ดังนี้

Te eva vigatabhāvena upakārakattā vigatapaccayo. Yathāha – ‘‘samanantaravigatā cittacetasikā dhammā paṭuppannānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ vigatapaccayena paccayo’’ti.

ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่าวิคตปัจจัย เพราะอุปการะโดยความเป็นธรรมที่ปราศไปแล้ว ดังที่ตรัสไว้ว่า 'จิตเจตสิกธรรมทั้งหลายที่ปราศไปแล้วในลำดับ เป็นปัจจัยแก่จิตเจตสิกธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นตามมาโดยวิคตปัจจัย' ดังนี้

Atthi paccayadhammā eva ca avigatabhāvena upakārakattā avigatapaccayoti veditabbā. Desanāvilāsena pana tathā vinetabbaveneyyavasena vā ayaṃ duko vutto, ahetukadukaṃ vatvāpi hetuvippayuttaduko viyāti.

และพึงทราบว่า ธรรมที่เป็นอัตถิปัจจัยนั่นแหละ ชื่อว่าอวิคตปัจจัย เพราะอุปการะโดยความเป็นธรรมที่ยังไม่ปราศไป แต่ที่ทรงแสดงทุกะ (หมวดสอง) นี้ไว้ ก็โดยความงดงามแห่งเทศนา หรือโดยอำนาจแห่งเวไนยสัตว์ที่พึงแนะนำได้อย่างนั้น เหมือนทรงแสดงเหตุวิปปยุตตทุกะไว้ ทั้งที่ได้ทรงแสดงอเหตุกทุกะไว้แล้ว

Avijjāpaccayāsaṅkhārapadavitthārakathā

กถาว่าด้วยการขยายความบท อวิชชาปัจจยา สังขารา

616. Evamimesu catuvīsatiyā paccayesu ayaṃ avijjā,

616. ในปัจจัย ๒๔ ประการเหล่านี้ อวิชชานี้

Paccayo hoti puññānaṃ, duvidhānekadhā pana;

Paresaṃ pacchimānaṃ sā, ekadhā paccayo matāti.

เป็นปัจจัยแก่บุญทั้งหลายโดย ๒ ประการ แต่เป็นปัจจัยแก่ธรรมอื่น (คือ อปุญญาภิสังขาร) โดยหลายประการ อวิชชานั้นบัณฑิตย่อมเห็นว่าเป็นปัจจัยแก่ธรรมหลังสุด (คือ อาเนญชาภิสังขาร) โดยประการเดียว

Tattha puññānaṃ duvidhāti ārammaṇapaccayena ca upanissayapaccayena cāti dvedhā paccayo hoti. Sā hi avijjaṃ khayato vayato sammasanakāle kāmāvacarānaṃ puññābhisaṅkhārānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo hoti. Abhiññācittena samohacittaṃ jānanakāle rūpāvacarānaṃ. Avijjāsamatikkamatthāya pana dānādīni ceva kāmāvacarapuññakiriyavatthūni pūrentassa, rūpāvacarajjhānāni ca uppādentassa dvinnampi tesaṃ upanissayapaccayena paccayo hoti. Tathā avijjāsammūḷhattā kāmabhavarūpabhavasampattiyo patthetvā tāneva puññāni karontassa.

ในคาถานั้น ที่ว่า 'แก่บุญทั้งหลายโดย ๒ ประการ' หมายความว่า เป็นปัจจัยโดย ๒ ประการ คือ โดยอารัมมณปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย จริงอยู่ อวิชชานั้นเป็นปัจจัยแก่กามาวจรปุญญาภิสังขารโดยอารัมมณปัจจัย ในกาลที่พิจารณาเห็นอวิชชาโดยความสิ้นไปและความเสื่อมไป และเป็นปัจจัยแก่รูปาวจรปุญญาภิสังขารในกาลที่รู้อยู่ซึ่งจิตที่สหรคตด้วยโมหะด้วยอภิญญาจิต ส่วนในกรณีของผู้บำเพ็ญกามาวจรปุญญกิริยาวัตถุมีทานเป็นต้น และผู้ทำรูปาวจรฌานให้เกิดขึ้น เพื่อก้าวล่วงอวิชชา อวิชชานั้นเป็นปัจจัยแก่มหากุศลทั้งสองนั้นโดยอุปนิสสยปัจจัย เช่นเดียวกับในกรณีของผู้ปรารถนาสมบัติในกามภพและรูปภพแล้วทำบุญเหล่านั้นนั่นแหละ เพราะความหลงงมงายด้วยอวิชชา

Anekadhā pana paresanti apuññābhisaṅkhārānaṃ anekadhā paccayo hoti. Kathaṃ? Esā hi avijjaṃ ārabbha rāgādīnaṃ uppajjanakāle ārammaṇapaccayena, garuṃkatvā assādanakāle ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayehi, avijjāsammūḷhassa anādīnavadassāvino pāṇātipātādīni karontassa upanissayapaccayena, dutiyajavanādīnaṃ anantarasamanantaraanantarūpanissayāsevananatthivigatapaccayehi, yaṃkiñci akusalaṃ karontassa hetu sahajāta aññamañña nissaya sampayutta atthi avigatapaccayehīti anekadhā paccayo hoti.

ส่วนที่ว่า 'แก่ธรรมอื่นโดยหลายประการ' หมายความว่า เป็นปัจจัยแก่อปุญญาภิสังขารโดยหลายประการ อย่างไร? คือ อวิชชานี้เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยในกาลที่ราคะเป็นต้นเกิดขึ้นเพราะปรารภอวิชชา, เป็นปัจจัยโดยอารัมมณาธิปติปัจจัยและอารัมมณูปนิสสยปัจจัยในกาลที่ยินดีโดยทำให้อารมณ์นั้นเป็นใหญ่, เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัยแก่ผู้ทำปาณาติบาตเป็นต้นผู้หลงงมงายด้วยอวิชชา ไม่เห็นโทษ, เป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย อาเสวนปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัยแก่ชวนะที่สองเป็นต้น, เป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัยแก่ผู้ทำอกุศลกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยประการฉะนี้ จึงเป็นปัจจัยโดยหลายประการ

Pacchimānaṃ sā ekadhā paccayo matāti āneñjābhisaṅkhārānaṃ upanissayapaccayeneva ekadhā paccayo matā. So panassā upanissayabhāvo puññābhisaṅkhāre vuttanayeneva veditabboti.

ที่ว่า 'อวิชชานั้นบัณฑิตย่อมเห็นว่าเป็นปัจจัยแก่ธรรมหลังสุดโดยประการเดียว' หมายความว่า บัณฑิตย่อมเห็นว่าเป็นปัจจัยแก่อาเนญชาภิสังขารโดยประการเดียว คือโดยอุปนิสสยปัจจัยเท่านั้น ก็ความเป็นอุปนิสสยปัจจัยของอวิชชานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในปุญญาภิสังขารนั่นเทียว

617. Etthāha – kiṃ panāyamekāva avijjā saṅkhārānaṃ paccayo, udāhu aññepi paccayā santīti? Kiṃ panettha, yadi tāva ekāva, ekakāraṇavādo āpajjati. Athaññepi santi, ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti ekakāraṇaniddeso nupapajjatīti? Na nupapajjati. Kasmā? Yasmā –

617. ในเรื่องนี้ มีผู้กล่าวว่า 'อะไรกัน อวิชชาอย่างเดียวเท่านั้นหรือเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลาย หรือว่าปัจจัยอื่น ๆ ก็มีอยู่?' (ตอบว่า) จะกล่าวอะไรในเรื่องนี้เล่า ถ้าอวิชชาอย่างเดียวเท่านั้นเป็นปัจจัย ก็จะเข้าถึงลัทธิเหตุเดียว ถ้าปัจจัยอื่น ๆ ก็มีอยู่ การแสดงเหตุเดียวว่า 'เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี' ก็ย่อมไม่สมควร มิใช่หรือ? (ตอบว่า) ไม่ใช่ไม่สมควร (คือสมควรนั่นเอง) เพราะเหตุไร? เพราะว่า

Ekaṃ na ekato idha, nānekamanekatopi no ekaṃ;

Phalamatthi atthi pana eka-hetuphaladīpane attho.

ในโลกนี้ ผลหนึ่งย่อมไม่มีจากเหตุหนึ่ง ผลมากก็ไม่มี (จากเหตุหนึ่ง) และผลหนึ่งก็ไม่มีจากเหตุมาก แต่ว่า ประโยชน์ย่อมมีในการแสดงเหตุหนึ่งและผลหนึ่ง

Ekato hi kāraṇato na idha kiñci ekaṃ phalamatthi, na anekaṃ. Nāpi anekehi kāraṇehi ekaṃ. Anekehi pana kāraṇehi anekameva hoti. Tathā hi anekehi utupathavībījasalilasaṅkhātehi kāraṇehi anekameva rūpagandharasādikaṃ aṅkurasaṅkhātaṃ phalaṃ uppajjamānaṃ dissati. Yaṃ panetaṃ ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti ekekahetuphaladīpanaṃ kataṃ, tattha attho atthi, payojanaṃ vijjati.

จริงอยู่ ในโลกนี้ ผลหนึ่งอะไร ๆ ย่อมไม่มีจากเหตุหนึ่ง ผลมากก็ไม่มี และผลหนึ่งก็ไม่มีจากเหตุหลายอย่าง แต่จากเหตุหลายอย่างย่อมมีแต่ผลมากเท่านั้น จริงอย่างนั้น ผลที่เรียกว่าหน่อไม้อันมีรูป กลิ่น รส เป็นต้นมากมาย ย่อมปรากฏว่าเกิดขึ้นจากเหตุหลายอย่าง คือ อุตุ ปฐวี พืช และน้ำ แต่การแสดงเหตุและผลทีละอย่างนี้ใดที่ทำไว้ว่า 'เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี' 'เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี' ในการแสดงนั้นมีอรรถประโยชน์อยู่ มีประโยชน์อยู่

Bhagavā hi katthaci padhānattā, katthaci pākaṭattā, katthaci asādhāraṇattā desanāvilāsassa ca veneyyānañca anurūpato ekameva hetuṃ vā phalaṃ vā dīpeti. ‘‘Phassapaccayā vedanā’’ti hi padhānattā ekameva hetuphalamāha. Phasso hi vedanāya padhānahetu yathāphassaṃ vedanā vavatthānato. Vedanā ca phassassa padhānaphalaṃ yathāvedanaṃ phassavavatthānato. ‘‘Semhasamuṭṭhānā ābādhā’’ti (a. ni. 10.60) pākaṭattā ekaṃ hetumāha. Pākaṭo hi ettha semho, na kammādayo. ‘‘Ye keci, bhikkhave, akusalā dhammā, sabbe te ayonisomanasikāramūlakā’’ti asādhāraṇattā ekaṃ hetumāha. Asādhāraṇo hi ayonisomanasikāro akusalānaṃ, sādhāraṇāni vatthārammaṇādīnīti. Tasmā ayamidha avijjā vijjamānesupi aññesu vatthārammaṇasahajātadhammādīsu saṅkhārakāraṇesu ‘‘assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī’’ti (saṃ. ni. 2.52) ca ‘‘avijjāsamudayā āsavasamudayo’’ti (ma. ni. 1.104) ca vacanato aññesampi taṇhādīnaṃ saṅkhārahetūnaṃ hetūti padhānattā, ‘‘avidvā, bhikkhave, avijjāgato puññābhisaṅkhārampi abhisaṅkharotī’’ti pākaṭattā, asādhāraṇattā ca saṅkhārānaṃ hetubhāvena dīpitāti veditabbā. Eteneva ca ekekahetuphaladīpanaparihāravacanena sabbattha ekekahetuphaladīpane payojanaṃ veditabbanti.

จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงเหตุหรือผลอย่างเดียวเท่านั้นในบางแห่ง เพราะความเป็นประธาน ในบางแห่ง เพราะความปรากฏชัด ในบางแห่ง เพราะความไม่ทั่วไป และโดยสมควรแก่เทศนาวิลาสและแก่เวไนยชน จริงอยู่ ในคำว่า “เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี” พระองค์ตรัสเหตุและผลอย่างเดียวเท่านั้น เพราะความเป็นประธาน จริงอยู่ ผัสสะเป็นประธานเหตุของเวทนา เพราะการกำหนดเวทนาตามสมควรแก่ผัสสะ และเวทนาก็เป็นประธานผลของผัสสะ เพราะการกำหนดผัสสะตามสมควรแก่เวทนา ในคำว่า “อาพาธมีเสมหะเป็นสมุฏฐาน” พระองค์ตรัสเหตุอย่างเดียว เพราะความปรากฏชัด จริงอยู่ ในที่นี้เสมหะปรากฏชัด กรรมเป็นต้นไม่ปรากฏชัด ในคำว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อกุศลธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งมีอยู่ อกุศลธรรมเหล่านั้นทั้งหมดมีอโยนิโสมนสิการเป็นมูล” พระองค์ตรัสเหตุอย่างเดียว เพราะความไม่ทั่วไป จริงอยู่ อโยนิโสมนสิการเป็นเหตุไม่ทั่วไปแก่อกุศลธรรมทั้งหลาย ส่วนวัตถุและอารมณ์เป็นต้นเป็นเหตุทั่วไป เพราะฉะนั้น ในปฏิจจสมุปบาทนี้ เมื่อเหตุแห่งสังขารเหล่าอื่นมีอยู่ คือ วัตถุ อารมณ์ สหชาตธรรมเป็นต้น อวิชชานี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่าเป็นเหตุของสังขารทั้งหลาย เพราะความเป็นประธาน เนื่องจากเป็นเหตุแม้แก่เหตุแห่งสังขารทั้งหลายเหล่าอื่นมีตัณหาเป็นต้น ตามนัยพระสูตรว่า “ตัณหาย่อมเจริญแก่ผู้พิจารณาเห็นโดยความเป็นของน่าเพลิดเพลิน” และ “เพราะอวิชชาเป็นสมุทัย อาสวะจึงเป็นสมุทัย” เพราะความปรากฏชัด ตามนัยพระสูตรว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ไม่รู้ ผู้ตกอยู่ในอวิชชา ย่อมปรุงแต่งแม้ซึ่งปุญญาภิสังขาร” และเพราะความไม่ทั่วไป พึงทราบเถิด และพึงทราบประโยชน์ในการแสดงเหตุและผลอย่างละหนึ่งในที่ทั้งหมด ด้วยคำที่เป็นคำตอบในการแสดงเหตุและผลอย่างละหนึ่งนี้แหละ

618. Etthāha – evaṃ santepi ekantāniṭṭhaphalāya sāvajjāya avijjāya kathaṃ puññāneñjābhisaṅkhārapaccayattaṃ yujjati? Na hi nimbabījato ucchu uppajjatīti. Kathaṃ na yujjissati? Lokasmiñhi –

618. ในข้อนั้น มีคำกล่าวว่า “เมื่อเป็นเช่นนั้น ความที่อวิชชาซึ่งมีผลไม่น่าปรารถนาโดยส่วนเดียวและมีโทษ จะเป็นปัจจัยแก่ปุญญาภิสังขารและอาเนญชาภิสังขารได้อย่างไร? เพราะอ้อยย่อมไม่งอกจากเมล็ดสะเดามิใช่หรือ?” (ตอบว่า) “จะไม่ควรได้อย่างไร? เพราะในโลกนี้”

Viruddho cāviruddho ca, sadisāsadiso tathā;

Dhammānaṃ paccayo siddho, vipākā eva te ca na.

ปัจจัยของธรรมทั้งหลายที่ตรงกันข้ามและไม่ตรงกันข้าม ที่เหมือนกันและไม่เหมือนกัน ก็มีอยู่ฉันนั้น แต่ธรรมเหล่านั้นหาใช่วิบากอย่างเดียวไม่

Dhammānaṃ hi ṭhānasabhāvakiccādiviruddho cāviruddho ca paccayo loke siddho. Purimacittaṃ hi aparacittassa ṭhānaviruddho paccayo, purimasippādisikkhā ca pacchā pavattamānānaṃ sippādikiriyānaṃ. Kammaṃ rūpassa sabhāvaviruddho paccayo, khīrādīni ca dadhiādīnaṃ. Āloko cakkhuviññāṇassa kiccaviruddho, guḷādayo ca āsavādīnaṃ. Cakkhurūpādayo pana cakkhuviññāṇādīnaṃ ṭhānāviruddhā paccayā. Purimajavanādayo pacchimajavanādīnaṃ sabhāvāviruddhā kiccāviruddhā ca.

จริงอยู่ ปัจจัยของธรรมทั้งหลายที่ตรงกันข้ามและไม่ตรงกันข้ามโดยฐานะ สภาวะ และกิจ เป็นต้น มีอยู่ในโลก จริงอยู่ จิตดวงก่อนเป็นปัจจัยที่ตรงกันข้ามโดยฐานะแก่จิตดวงหลัง และการศึกษาศิลปะเป็นต้นในกาลก่อน (ก็เป็นปัจจัยที่ตรงกันข้ามโดยฐานะ) แก่การกระทำศิลปะเป็นต้นที่ดำเนินไปในภายหลัง กรรมเป็นปัจจัยที่ตรงกันข้ามโดยสภาวะแก่รูป และน้ำนมเป็นต้น (ก็เป็นปัจจัยที่ตรงกันข้ามโดยสภาวะ) แก่นมส้มเป็นต้น แสงสว่างเป็นปัจจัยที่ตรงกันข้ามโดยกิจแก่จักขุวิญญาณ และน้ำอ้อยเป็นต้น (ก็เป็นปัจจัยที่ตรงกันข้ามโดยกิจ) แก่น้ำเมาเป็นต้น ส่วนจักขุและรูปเป็นต้นเป็นปัจจัยที่ไม่ตรงกันข้ามโดยฐานะแก่จักขุวิญญาณเป็นต้น ชวนจิตดวงก่อนๆ เป็นต้น เป็นปัจจัยที่ไม่ตรงกันข้ามโดยสภาวะและไม่ตรงกันข้ามโดยกิจแก่ชวนจิตดวงหลังๆ เป็นต้น

Yathā ca viruddhāviruddhā paccayā siddhā, evaṃ sadisāsadisāpi. Sadisameva hi utuāhārasaṅkhātaṃ rūpaṃ rūpassa paccayo, sālibījādīni ca sāliphalādīnaṃ. Asadisampi rūpaṃ arūpassa, arūpañca rūpassa paccayo hoti, golomāviloma-visāṇa-dadhitilapiṭṭhādīni ca dubbā-sarabhūtiṇakādīnaṃ. Yesañca dhammānaṃ te viruddhāviruddhasadisāsadisapaccayā, na te dhammā tesaṃ dhammānaṃ vipākā eva.

และปัจจัยที่ตรงกันข้ามและไม่ตรงกันข้ามมีอยู่ฉันใด ปัจจัยที่เหมือนกันและไม่เหมือนกันก็มีอยู่ฉันนั้น จริงอยู่ รูปที่เรียกว่าอุตุและอาหารที่เหมือนกันเท่านั้นเป็นปัจจัยแก่รูป และเมล็ดข้าวสาลีเป็นต้น (ก็เป็นปัจจัย) แก่ผลคือข้าวสาลีเป็นต้น แม้รูปที่ไม่เหมือนกันก็เป็นปัจจัยแก่อรูป และอรูปก็เป็นปัจจัยแก่รูป ขนโค ขนแพะ เขาสัตว์ นมส้ม งาบดเป็นต้น ก็เป็นปัจจัยแก่หญ้าแพรก หญ้าคา และหญ้าหอมเป็นต้น และธรรมเหล่าใดมีปัจจัยที่ตรงกันข้ามและไม่ตรงกันข้าม เหมือนกันและไม่เหมือนกันเหล่านั้น ธรรมเหล่านั้นก็หาใช่วิบากของธรรมเหล่านั้นอย่างเดียวไม่

Iti ayaṃ avijjā vipākavasena ekantāniṭṭhaphalā, sabhāvavasena ca sāvajjāpi samānā sabbesampi etesaṃ puññābhisaṅkhārādīnaṃ yathānurūpaṃ ṭhānakiccasabhāvaviruddhāviruddhapaccayavasena, sadisāsadisapaccayavasena ca paccayo hotīti veditabbā. So cassā paccayabhāvo ‘‘yassa hi dukkhādīsu avijjāsaṅkhātaṃ aññāṇaṃ appahīnaṃ hoti, so dukkhe tāva pubbantādīsu ca aññāṇena saṃsāradukkhaṃ sukhasaññāya gahetvā tassa hetubhūte tividhepi saṅkhāre ārabhatī’’tiādinā nayena vutto eva.

เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า อวิชชานี้แม้จะมีผลไม่น่าปรารถนาโดยส่วนเดียวโดยอำนาจแห่งวิบาก และมีโทษโดยอำนาจแห่งสภาวะ ก็เป็นปัจจัยแก่ปุญญาภิสังขารเป็นต้นทั้งหมดเหล่านี้ ตามสมควร โดยอำนาจแห่งปัจจัยที่ตรงกันข้ามและไม่ตรงกันข้ามโดยฐานะ กิจ และสภาวะ และโดยอำนาจแห่งปัจจัยที่เหมือนกันและไม่เหมือนกัน และความเป็นปัจจัยของอวิชชานั้น พระอาจารย์ก็ได้กล่าวไว้แล้วโดยนัยเป็นต้นว่า “จริงอยู่ บุคคลใดยังละอัญญญาณที่ชื่อว่าอวิชชาในทุกข์เป็นต้นไม่ได้ บุคคลนั้นย่อมยึดถือทุกข์ในสงสารว่าเป็นสุขสัญญาเพราะความไม่รู้ในทุกข์ ในส่วนเบื้องต้นเป็นต้นก่อน แล้วย่อมปรารภสังขารแม้ทั้ง ๓ ประการที่เป็นเหตุแห่งทุกข์นั้น”

619. Apica ayaṃ aññopi pariyāyo –

619. อีกอย่างหนึ่ง ปริยายแม้อื่นนี้ (พึงทราบ)

Cutūpapāte saṃsāre, saṅkhārānañca lakkhaṇe;

Yo paṭiccasamuppanna-dhammesu ca vimuyhati.

บุคคลใด ย่อมหลงในจุติและอุบัติ ในสงสาร ในลักษณะของสังขารทั้งหลาย และในธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้น

Abhisaṅkharoti so ete, saṅkhāre tividhe yato;

Avijjā paccayo tesaṃ, tividhānampayaṃ tatoti.

เพราะเหตุใด บุคคลนั้นย่อมปรุงแต่งสังขาร ๓ อย่างเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น อวิชชานี้จึงเป็นปัจจัยแก่สังขารแม้ทั้ง ๓ อย่างเหล่านั้น

Kathaṃ pana yo etesu vimuyhati, so tividhepete saṅkhāre karotīti ce. Cutiyā tāva vimūḷho ‘‘sabbattha khandhānaṃ bhedo maraṇa’’nti cutiṃ agaṇhanto ‘‘satto marati, sattassa dehantarasaṅkamana’’ntiādīni vikappeti.

ก็ถ้าถามว่า “บุคคลผู้หลงในธรรมเหล่านี้ ย่อมทำสังขาร ๓ อย่างเหล่านี้อย่างไร?” (ตอบว่า) ก่อนอื่น ผู้หลงในจุติ ไม่ยึดถือจุติว่า “ความแตกแห่งขันธ์ทั้งหลายในที่ทั้งปวงชื่อว่ามรณะ” ย่อมสำคัญผิดไปเป็นต้นว่า “สัตว์ย่อมตาย การก้าวไปสู่กายอื่นของสัตว์ (ย่อมมี)”

Upapāte vimūḷho ‘‘sabbattha khandhānaṃ pātubhāvo jātī’’ti upapātaṃ agaṇhanto ‘‘satto upapajjati, sattassa navasarīrapātubhāvo’’tiādīni vikappeti.

ผู้หลงในอุบัติ ไม่ยึดถืออุบัติว่า “ความปรากฏแห่งขันธ์ทั้งหลายในที่ทั้งปวงชื่อว่าชาติ” ย่อมสำคัญผิดไปเป็นต้นว่า “สัตว์ย่อมเกิด ความปรากฏแห่งสรีระใหม่ของสัตว์ (ย่อมมี)”

Saṃsāre vimūḷho yo esa,

ผู้หลงในสงสาร (ไม่ยึดถือสงสาร) ซึ่งมีลักษณะดังนี้ว่า

‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca;

Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccatī’’ti. –

“ลำดับแห่งขันธ์ ธาตุ และอายตนะทั้งหลาย ที่เป็นไปไม่ขาดสาย ท่านเรียกว่าสงสาร”

Evaṃ vaṇṇito saṃsāro, taṃ evaṃ agaṇhanto ‘‘ayaṃ satto asmā lokā paraṃ lokaṃ gacchati, parasmā lokā imaṃ lokaṃ āgacchatī’’tiādīni vikappeti.

(ผู้หลงในสงสาร) ไม่ยึดถือสงสารที่ท่านพรรณนาไว้อย่างนี้อย่างนั้น ย่อมสำคัญผิดไปเป็นต้นว่า “สัตว์นี้ย่อมไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น ย่อมมาจากโลกอื่นสู่โลกนี้”

Saṅkhārānaṃ lakkhaṇe vimūḷho saṅkhārānaṃ sabhāvalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇañca agaṇhanto saṅkhāre attato attaniyato dhuvato sukhato subhato vikappeti.

ผู้หลงในลักษณะของสังขารทั้งหลาย ไม่ยึดถือสภาวลักษณะและสามัญลักษณะของสังขารทั้งหลาย ย่อมสำคัญผิดในสังขารทั้งหลายโดยความเป็นอัตตา โดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา โดยความเป็นของเที่ยง โดยความเป็นสุข โดยความเป็นของงาม

Paṭiccasamuppannadhammesu vimūḷho avijjādīhi saṅkhārādīnaṃ pavattiṃ agaṇhanto ‘‘attā jānāti vā na jānāti vā, so eva karoti ca kāreti ca. So paṭisandhiyaṃ upapajjati, tassa aṇuissarādayo kalalādibhāvena sarīraṃ saṇṭhapento indriyāni sampādenti. So indriyasampanno phusati, vediyati, taṇhīyati, upādiyati, ghaṭiyati. So puna bhavantare bhavatī’’ti vā, ‘‘sabbe sattā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā’’ti (dī. ni. 1.168) vā vikappeti.

คนผู้หลงใหลในธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยกันและกัน ไม่กำหนดรู้ความสืบต่อแห่งสังขารเป็นต้น อันมีอวิชชาเป็นต้นเป็นปัจจัย ย่อมสำคัญผิดไปว่า 'อัตตาย่อมรู้ หรือไม่รู้, อัตตานั้นแหละย่อมทำเองด้วย ย่อมให้ผู้อื่นทำด้วย. อัตตานั้นย่อมเข้าถึงปฏิสนธิ, ปรมาณูและพระอิศวรเป็นต้น ย่อมตกแต่งร่างกายของอัตตานั้นโดยความเป็นกลละเป็นต้น แล้วยังอินทรีย์ทั้งหลายให้บริบูรณ์. อัตตานั้นสมบูรณ์ด้วยอินทรีย์แล้ว ย่อมถูกต้อง ย่อมเสวยอารมณ์ ย่อมทะยานอยาก ย่อมยึดมั่น ย่อมขวนขวาย. อัตตานั้นย่อมเกิดในภพอื่นอีก' ดังนี้บ้าง หรือสำคัญผิดไปว่า 'สัตว์ทั้งปวงเป็นผู้ถึงความเปลี่ยนแปลงไปตามสภาวะที่ถูกกำหนดไว้แน่นอนและที่มารวมกัน' ดังนี้บ้าง

So avijjāya andhīkato evaṃ vikappento yathā nāma andho pathaviyaṃ vicaranto maggampi amaggampi thalampi ninnampi samampi visamampi paṭipajjati, evaṃ puññampi apuññampi āneñjābhisaṅkhārampi abhisaṅkharotīti.

คนพาลนั้น ถูกอวิชชาทำให้บอดแล้ว เมื่อสำคัญผิดอยู่อย่างนี้ ก็ปรุงแต่งบุญญาภิสังขารบ้าง อปุญญาภิสังขารบ้าง อาเนญชาภิสังขารบ้าง เปรียบเหมือนคนตาบอดเที่ยวไปบนแผ่นดิน ย่อมเดินไปสู่ทางจริงบ้าง ทางไม่จริงบ้าง ที่ดอนบ้าง ที่ลุ่มบ้าง ที่เรียบบ้าง ที่ไม่เรียบบ้าง ฉะนั้น

Tenetaṃ vuccati –

เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำนี้ว่า

‘‘Yathāpi nāma jaccandho, naro apariṇāyako;

Ekadā yāti maggena, ummaggenāpi ekadā.

เปรียบเหมือนคนตาบอดแต่กำเนิด ไม่มีผู้นำทาง บางคราวก็ไปถูกทาง บางคราวก็ไปผิดทาง

‘‘Saṃsāre saṃsaraṃ bālo, tathā apariṇāyako;

Karoti ekadā puññaṃ, apuññamapi ekadā.

คนพาลไม่มีผู้นำทาง เมื่อท่องเที่ยวไปในสงสาร ก็ฉันนั้นเหมือนกัน บางคราวก็ทำบุญ บางคราวก็ทำบาป

‘‘Yadā ca ñatvā so dhammaṃ, saccāni abhisamessati;

Tadā avijjūpasamā, upasanto carissatī’’ti.

แต่ในกาลใด คนพาลนั้นรู้แจ้งธรรมแล้ว จักตรัสรู้สัจจะทั้งหลาย ในกาลนั้น เขาย่อมเป็นผู้สงบระงับ เที่ยวไป เพราะความสงบระงับแห่งอวิชชา ดังนี้

Ayaṃ ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti padasmiṃ vitthārakathā.

นี้เป็นกถาขยายความในบทว่า 'อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา' ดังนี้

Saṅkhārapaccayāviññāṇapadavitthārakathā

กถาขยายความในบทว่า สังขารปัจจยา วิญญาณัง

620. Saṅkhārapaccayā viññāṇapade – viññāṇanti cakkhuviññāṇādi chabbidhaṃ. Tattha cakkhuviññāṇaṃ kusalavipākaṃ akusalavipākanti duvidhaṃ hoti. Tathā sotaghānajivhākaāyaviññāṇāni. Manoviññāṇaṃ kusalākusalavipākā dve manodhātuyo, tisso ahetukamanoviññāṇadhātuyo, aṭṭha sahetukāni kāmāvacaravipākacittāni, pañca rūpāvacarāni, cattāri arūpāvacarānīti bāvīsatividhaṃ hoti. Iti imehi chahi viññāṇehi sabbānipi bāttiṃsa lokiyavipākaviññāṇāni saṅgahitāni honti. Lokuttarāni pana vaṭṭakathāya na yujjantīti na gahitāni.

620. ในบทว่า สังขารปัจจยา วิญญาณัง คำว่า วิญญาณ ได้แก่ วิญญาณ ๖ อย่าง มีจักขุวิญญาณเป็นต้น. ในวิญญาณ ๖ อย่างนั้น จักขุวิญญาณมี ๒ อย่าง คือ กุศลวิบาก ๑ อกุศลวิบาก ๑. โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ ก็เหมือนกัน. มโนวิญญาณมี ๒๒ อย่าง คือ มโนธาตุที่เป็นกุศลวิบากและอกุศลวิบาก ๒, อเหตุกมโนวิญญาณธาตุ ๓, สเหตุกกามาวจรวิบากจิต ๘, รูปาวจรวิบากจิต ๕, อรูปาวจรวิบากจิต ๔. ด้วยวิญญาณ ๖ เหล่านี้ เป็นอันสงเคราะห์โลกิยวิบากวิญญาณทั้งหมด ๓๒ ดวง. ส่วนโลกุตรวิบากวิญญาณทั้งหลาย ไม่เหมาะในวัฏฏกถา จึงไม่ได้ถือเอา

Tattha siyā ‘‘kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ idaṃ vuttappakāraṃ viññāṇaṃ saṅkhārapaccayā hotī’’ti? Upacitakammābhāve vipākābhāvato. Vipākaṃ hetaṃ, vipākañca na upacitakammābhāve uppajjati. Yadi uppajjeyya sabbesaṃ sabbavipākāni uppajjeyyuṃ, na ca uppajjantīti jānitabbametaṃ saṅkhārapaccayā idaṃ viññāṇaṃ hotīti.

ในบทนั้น พึงมีคำถามว่า 'ก็ข้อนี้จะพึงทราบได้อย่างไรว่า วิญญาณตามประเภทที่กล่าวแล้วนี้ มีสังขารเป็นปัจจัย' แก้ว่า พึงทราบได้เพราะเมื่อไม่มีกรรมที่สั่งสมไว้ วิบากก็ไม่มี. จริงอยู่ วิญญาณนี้เป็นวิบาก และวิบากย่อมไม่เกิดขึ้นเมื่อไม่มีกรรมที่สั่งสมไว้. หากจะพึงเกิดขึ้นไซร้ วิบากทั้งปวงก็พึงเกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งปวง แต่ก็หาเกิดขึ้นไม่ เพราะเหตุนั้น ข้อนี้พึงทราบว่า วิญญาณนี้มีสังขารเป็นปัจจัย

Katarasaṅkhārapaccayā kataraṃ viññāṇanti ce. Kāmāvacarapuññābhisaṅkhārapaccayā tāva kusalavipākāni pañca cakkhuviññāṇādīni, manoviññāṇe ekā manodhātu, dve manoviññāṇadhātuyo, aṭṭha kāmāvacaramahāvipākānīti soḷasa. Yathāha –

หากมีคำถามว่า 'วิญญาณไหนดวงไหนเกิดเพราะสังขารอะไรเป็นปัจจัย' แก้ว่า ก่อนอื่น วิญญาณ ๑๖ ดวง คือ กุศลวิบาก ๕ ดวง มีจักขุวิญญาณเป็นต้น, ในส่วนมโนวิญญาณ มีมโนธาตุ ๑ ดวง มโนวิญญาณธาตุ ๒ ดวง กามาวจรมหาวิบาก ๘ ดวง เกิดขึ้นเพราะกามาวจรปุญญาภิสังขารเป็นปัจจัย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘Kāmāvacarassa kusalassa kammassa kaṭattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hoti… sota… ghāna… jivhā… kāyaviññāṇaṃ … vipākā manodhātu uppannā hoti. Somanassasahagatā manoviññāṇadhātu uppannā hoti. Upekkhāsahagatā manoviññāṇadhātu uppannā hoti. Somanassasahagatā ñāṇasampayuttā. Somanassasahagatā ñāṇasampayuttā sasaṅkhārena. Somanassasahagatā ñāṇavippayuttā. Somanassasahagatā ñāṇavippayuttā sasaṅkhārena. Upekkhāsahagatā ñāṇasampayuttā. Upekkhāsahagatā ñāṇasampayuttā sasaṅkhārena. Upekkhāsahagatā ñāṇavippayuttā. Upekkhāsahagatā ñāṇavippayuttā sasaṅkhārenā’’ti (dha. sa. 431, 498).

เพราะกามาวจรกุศลกรรมอันตนทำแล้ว สั่งสมแล้ว วิบากคือจักขุวิญญาณจึงเกิดขึ้น... โสตวิญญาณ... ฆานวิญญาณ... ชิวหาวิญญาณ... กายวิญญาณ... วิบากคือมโนธาตุเกิดขึ้น. มโนวิญญาณธาตุสหรคตด้วยโสมนัสเกิดขึ้น. มโนวิญญาณธาตุสหรคตด้วยอุเบกขาเกิดขึ้น. มโนวิญญาณธาตุสหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ. มโนวิญญาณธาตุสหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ เกิดขึ้นเพราะมีสสังขาร. มโนวิญญาณธาตุสหรคตด้วยโสมนัส วิปปยุตจากญาณ. มโนวิญญาณธาตุสหรคตด้วยโสมนัส วิปปยุตจากญาณ เกิดขึ้นเพราะมีสสังขาร. มโนวิญญาณธาตุสหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยญาณ. มโนวิญญาณธาตุสหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยญาณ เกิดขึ้นเพราะมีสสังขาร. มโนวิญญาณธาตุสหรคตด้วยอุเบกขา วิปปยุตจากญาณ. มโนวิญญาณธาตุสหรคตด้วยอุเบกขา วิปปยุตจากญาณ เกิดขึ้นเพราะมีสสังขาร ดังนี้

Rūpāvacarapuññābhisaṅkhārapaccayā pana pañca rūpāvacaravipākāni. Yathāha –

อนึ่ง รูปาวจรวิบาก ๕ ดวง เกิดขึ้นเพราะรูปาวจรปุญญาภิสังขารเป็นปัจจัย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘Tasseva rūpāvacarassa kusalassa kammassa kaṭattā upacitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (dha. sa. 499). Evaṃ puññābhisaṅkhārapaccayā ekavīsatividhaṃ viññāṇaṃ hoti.

เพราะรูปาวจรกุศลกรรมนั้นนั่นเทียวอันตนทำแล้ว สั่งสมแล้ว บุคคลย่อมสงัดจากกามทั้งหลาย... เข้าถึงปฐมฌาน...เป...ปัญจมฌานอันเป็นวิบากแล้วแลอยู่ ดังนี้. ด้วยประการฉะนี้ วิญญาณ ๒๑ ประเภท ย่อมเกิดขึ้นเพราะปุญญาภิสังขารเป็นปัจจัย

Apuññābhisaṅkhārapaccayā pana akusalavipākāni pañca cakkhuviññāṇādīni, ekā manodhātu, ekā manoviññāṇadhātūti evaṃ sattavidhaṃ viññāṇaṃ hoti. Yathāha –

อนึ่ง วิญญาณ ๗ ประเภท คือ อกุศลวิบาก ๕ ดวง มีจักขุวิญญาณเป็นต้น, มโนธาตุ ๑ ดวง, มโนวิญญาณธาตุ ๑ ดวง ย่อมเกิดขึ้นเพราะอปุญญาภิสังขารเป็นปัจจัย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘Akusalassa kammassa kaṭattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hoti… sota… ghāna… jivhā… kāyaviññāṇaṃ… vipākā manodhātu vipākā manoviññāṇadhātu uppannā hotī’’ti (dha. sa. 556).

เพราะอกุศลกรรมอันตนทำแล้ว สั่งสมแล้ว วิบากคือจักขุวิญญาณจึงเกิดขึ้น... โสตวิญญาณ... ฆานวิญญาณ... ชิวหาวิญญาณ... กายวิญญาณ... วิบากคือมโนธาตุ วิบากคือมโนวิญญาณธาตุเกิดขึ้น ดังนี้

Āneñjābhisaṅkhārapaccayā pana cattāri arūpavipākānīti evaṃ catubbidhaṃ viññāṇaṃ hoti. Yathāha –

อนึ่ง วิญญาณ ๔ ประเภท คือ อรูปวิบาก ๔ ดวง ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาเนญชาภิสังขารเป็นปัจจัย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘Tasseva arūpāvacarassa kusalassa kammassa kaṭattā upacitattā vipākaṃ sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ…pe… viññāṇañcā…pe… ākiñcaññā…pe… nevasaññānāsaññāyatanasahagataṃ sukhassa ca dukkhassa ca pahānā catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (dha. sa. 501).

เพราะอรูปาวจรกุศลกรรมนั้นนั่นเทียวอันตนทำแล้ว สั่งสมแล้ว บุคคลย่อมเข้าถึงจตุตถฌานอันเป็นวิบาก สหรคตด้วยอากาสานัญจายตนสัญญา เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาทั้งปวงโดยประการทั้งปวง...เป... สหรคตด้วยวิญญาณัญจายตนสัญญา...เป... สหรคตด้วยอากิญจัญญายตนสัญญา...เป... สหรคตด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนะ เพราะละสุขและทุกข์ได้แล้ว แลอยู่ ดังนี้

621. Evaṃ yaṃ saṅkhārapaccayā yaṃ viññāṇaṃ hoti, taṃ ñatvā idānissa evaṃ pavatti veditabbā – sabbameva hi idaṃ pavattipaṭisandhivasena dvedhā pavattati. Tattha dve pañcaviññāṇāni, dve manodhātuyo, somanassasahagatā ahetukamanoviññāṇadhātūti imāni terasa pañcavokārabhave pavattiyaññeva pavattanti. Sesāni ekūnavīsati tīsu bhavesu yathānurūpaṃ pavattiyampi paṭisandhiyampi pavattanti.

621. ครั้นทราบวิญญาณที่เกิดขึ้นเพราะสังขารเป็นปัจจัยอย่างนี้แล้ว บัดนี้ พึงทราบความเป็นไปของวิญญาณนั้นอย่างนี้ จริงอยู่ วิญญาณทั้งหมดนี้ย่อมเป็นไปโดย ๒ ประการ คือโดยความเป็นไปในปวัตติกาลและปฏิสนธิกาล ในวิญญาณเหล่านั้น ทวิปัญจวิญญาณ ๑๐ มโนธาตุ ๒ อเหตุกมโนวิญญาณธาตุที่สหรคตด้วยโสมนัส ๑ วิญญาณ ๑๓ ดวงเหล่านี้ ย่อมเป็นไปในปวัตติกาลเท่านั้นในปัญจโวการภพ วิญญาณที่เหลือ ๑๙ ดวง ย่อมเป็นไปในภพทั้ง ๓ ตามสมควร แม้ในปวัตติกาล แม้ในปฏิสนธิกาล

Kathaṃ? Kusalavipākāni tāva cakkhuviññāṇādīni pañca kusalavipākena akusalavipākena vā nibbattassa yathākkamaṃ paripākaṃ upagatindriyassa cakkhādīnaṃ āpāthagataṃ iṭṭhaṃ iṭṭhamajjhattaṃ vā rūpādiārammaṇaṃ ārabbha cakkhādipasādaṃ nissāya dassanasavanaghāyanasāyanaphusanakiccaṃ sādhayamānāni pavattanti. Tathā akusalavipākāni pañca. Kevalañhi tesaṃ aniṭṭhaṃ aniṭṭhamajjhattaṃ vā ārammaṇaṃ hoti. Ayameva viseso. Dasapi cetāni niyatadvārārammaṇavatthuṭṭhānāni niyatakiccāneva ca bhavanti.

อย่างไร? ก่อนอื่น กุศลวิบากจักขุวิญญาณเป็นต้น ๕ ดวง ย่อมเกิดขึ้นโดยปรารภรูปารมณ์เป็นต้นซึ่งเป็นอิฏฐารมณ์หรืออิฏฐมัชฌัตตารมณ์ ที่มาสู่คลองแห่งจักขุเป็นต้น ของสัตว์ผู้บังเกิดแล้วด้วยกุศลวิบากหรืออกุศลวิบาก ผู้มีอินทรีย์ถึงความแก่กล้าโดยลำดับ อาศัยจักขุปสาทเป็นต้น ทำกิจคือเห็น ได้ยิน ได้กลิ่น ลิ้มรส และถูกต้องให้สำเร็จ อกุศลวิบาก ๕ ดวงก็เป็นไปอย่างนั้นเหมือนกัน จริงอยู่ อารมณ์ของอกุศลวิบากเหล่านั้นเป็นอนิฏฐารมณ์หรืออนิฏฐมัชฌัตตารมณ์อย่างเดียว นี้เป็นความแตกต่างกัน และวิญญาณ ๑๐ ดวงเหล่านี้ มีทวาร อารมณ์ วัตถุ และที่ตั้งแน่นอน และมีกิจแน่นอนเท่านั้น

Tato kusalavipākānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ anantarā kusalavipākā manodhātu tesaṃyeva ārammaṇaṃ ārabbha hadayavatthuṃ nissāya sampaṭicchanakiccaṃ sādhayamānā pavattati. Tathā akusalavipākānaṃ anantarā akusalavipākā. Idañca pana dvayaṃ aniyatadvārārammaṇaṃ niyatavatthuṭṭhānaṃ niyatakiccañca hoti.

ลำดับนั้น ในลำดับแห่งกุศลวิบากจักขุวิญญาณเป็นต้น กุศลวิบากมโนธาตุย่อมเกิดขึ้นโดยปรารภอารมณ์ของวิญญาณเหล่านั้นนั่นแหละ อาศัยหทัยวัตถุ ทำสัมปฏิจฉันนกิจให้สำเร็จ ในลำดับแห่งอกุศลวิบาก (จักขุวิญญาณเป็นต้น) อกุศลวิบาก (มโนธาตุ) ก็เกิดขึ้นอย่างนั้นเหมือนกัน ก็มโนธาตุทั้ง ๒ นี้ มีทวารและอารมณ์ไม่แน่นอน มีวัตถุและที่ตั้งแน่นอน และมีกิจแน่นอน

Somanassasahagatā pana ahetukamanoviññāṇadhātu kusalavipākamanodhātuyā anantarā tassā eva ārammaṇaṃ ārabbha hadayavatthuṃ nissāya santīraṇakiccaṃ sādhayamānā chasu dvāresu balavārammaṇe kāmāvacarasattānaṃ yebhuyyena lobhasampayuttajavanāvasāne bhavaṅgavīthiṃ pacchinditvā javanena gahitārammaṇe tadārammaṇavasena ca sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā pavattatīti majjhimaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ pana tadārammaṇe dve cittavārā āgatā. Idaṃ pana cittaṃ tadārammaṇanti ca piṭṭhibhavaṅganti cāti dve nāmāni labhati. Aniyatadvārārammaṇaṃ niyatavatthukaṃ aniyataṭṭhānakiccañca hotīti. Evaṃ tāva terasa pañcavokārabhave pavattiyaññeva pavattantīti veditabbāni.

ส่วนอเหตุกมโนวิญญาณธาตุที่สหรคตด้วยโสมนัส ในลำดับแห่งกุศลวิบากมโนธาตุ ย่อมเกิดขึ้นโดยปรารภอารมณ์ของมโนธาตุนั้นนั่นแหละ อาศัยหทัยวัตถุ ทำสันตีรณกิจให้สำเร็จ และในทวาร ๖ ในอารมณ์ที่มีกำลัง โดยมากสำหรับกามวจรสัตว์ทั้งหลาย ในที่สุดแห่งโลภสัมปยุตตชวนะ ตัดกระแสภวังค์แล้วเกิดขึ้นครั้งหนึ่งหรือสองครั้งในอารมณ์ที่ชวนะยึดถือ โดยเป็นตทารัมมณะ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ในมัชฌิมอรรถกถา ส่วนในอภิธรรมอรรถกถา จิตตวาระ ๒ ครั้งมาแล้วในตทารัมมณะ ก็จิตนี้ย่อมได้ ๒ ชื่อ คือ ตทารัมมณะ และ ปิฏฐิภวังค์ มีทวารและอารมณ์ไม่แน่นอน มีวัตถุแน่นอน และมีที่ตั้งและกิจไม่แน่นอน พึงทราบว่า วิญญาณ ๑๓ ดวง ย่อมเป็นไปในปวัตติกาลเท่านั้นในปัญจโวการภพ ด้วยประการฉะนี้ก่อน

Sesesu ekūnavīsatiyā na kiñci attano anurūpāya paṭisandhiyā na pavattati. Pavattiyaṃ pana kusalākusalavipākā tāva dve ahetukamanoviññāṇadhātuyo pañcadvāre kusalākusalavipākamanodhātūnaṃ anantarā santīraṇakiccaṃ, chasu dvāresu pubbe vuttanayeneva tadārammaṇakiccaṃ, attanā dinnapaṭisandhito uddhaṃ asati bhavaṅgupacchedake cittuppāde bhavaṅgakiccaṃ, ante cutikiccañcāti cattāri kiccāni sādhayamānā niyatavatthukā aniyatadvārārammaṇaṭṭhānakiccā hutvā pavattanti.

ในบรรดาวิญญาณที่เหลือ ๑๙ ดวง ไม่มีวิญญาณดวงไหนเลยที่ไม่เป็นไปโดยปฏิสนธิที่สมควรแก่ตน ส่วนในปวัตติกาล ก่อนอื่น อเหตุกมโนวิญญาณธาตุที่เป็นกุศลวิบากและอกุศลวิบาก ๒ ดวง ย่อมเกิดขึ้นทำกิจ ๔ อย่าง คือ สันตีรณกิจในลำดับแห่งกุศลวิบากและอกุศลวิบากมโนธาตุในปัญจทวาร, ตทารัมมณกิจในทวาร ๖ ตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นแหละ, ภวังคกิจเบื้องบนแต่ปฏิสนธิที่ตนให้แล้ว เมื่อจิตตุปบาทที่ตัดกระแสภวังค์ไม่มี, และจุติกิจในที่สุด, โดยมีวัตถุแน่นอน มีทวาร อารมณ์ ที่ตั้ง และกิจไม่แน่นอน

Aṭṭha kāmāvacarasahetukacittāni vuttanayeneva chasu dvāresu tadārammaṇakiccaṃ, attanā dinnapaṭisandhito uddhaṃ asati bhavaṅgupacchedake cittuppāde bhavaṅgakiccaṃ, ante cutikiccañcāti tīṇi kiccāni sādhayamānāni niyatavatthukāni aniyatadvārārammaṇaṭṭhānakiccāni hutvā pavattanti.

สเหตุกกามาวจรจิต ๘ ดวง ย่อมเกิดขึ้นทำกิจ ๓ อย่าง คือ ตทารัมมณกิจในทวาร ๖ ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ, ภวังคกิจเบื้องบนแต่ปฏิสนธิที่ตนให้แล้ว เมื่อจิตตุปบาทที่ตัดกระแสภวังค์ไม่มี, และจุติกิจในที่สุด, โดยมีวัตถุแน่นอน มีทวาร อารมณ์ ที่ตั้ง และกิจไม่แน่นอน

Pañca rūpāvacarāni cattāri ca āruppāni attanā dinnapaṭisandhito uddhaṃ asati bhavaṅgupacchedake cittuppāde bhavaṅgakiccaṃ, ante cutikiccañcāti kiccadvayaṃ sādhayamānāni pavattanti. Tesu rūpāvacarāni niyatavatthārammaṇāni aniyataṭṭhānakiccāni, itarāni niyatavatthukāni niyatārammaṇāni aniyataṭṭhānakiccāni hutvā pavattantīti evaṃ tāva bāttiṃsavidhampi viññāṇaṃ pavattiyaṃ saṅkhārapaccayā pavattati. Tatrāssa te te saṅkhārā kammapaccayena ca upanissayapaccayena ca paccayā honti.

รูปาวจรวิบาก ๕ ดวง และอรูปาวจรวิบาก ๔ ดวง ย่อมเกิดขึ้นทำกิจ ๒ อย่าง คือ ภวังคกิจเบื้องบนแต่ปฏิสนธิที่ตนให้แล้ว เมื่อจิตตุปบาทที่ตัดกระแสภวังค์ไม่มี, และจุติกิจในที่สุด ในวิบากจิตเหล่านั้น รูปาวจรวิบากจิตมีวัตถุและอารมณ์แน่นอน มีที่ตั้งและกิจไม่แน่นอน, ส่วนอรูปาวจรวิบากจิตที่เหลือ ไม่มีวัตถุแน่นอน มีอารมณ์แน่นอน มีที่ตั้งและกิจไม่แน่นอน แล้วจึงเกิดขึ้น ด้วยประการฉะนี้ ก่อนอื่น วิญญาณแม้ทั้ง ๓๒ ประเภท ย่อมเป็นไปในปวัตติกาลเพราะสังขารเป็นปัจจัย ในปวัตติกาลนั้น สังขารนั้นๆ ย่อมเป็นปัจจัยแก่วิญญาณนั้นโดยกัมมปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย

622. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘sesesu ekūnavīsatiyā na kiñci attano anurūpāya paṭisandhiyā na pavattatī’’ti, taṃ atisaṃkhittattā dubbijānaṃ. Tenassa vitthāranayadassanatthaṃ vuccati – kati paṭisandhiyo, kati paṭisandhicittāni, kena kattha paṭisandhi hoti, kiṃ paṭisandhiyā ārammaṇanti?

622. ก็คำที่กล่าวไว้ว่า “ในบรรดาวิญญาณที่เหลือ ๑๙ ดวง ไม่มีวิญญาณดวงไหนเลยที่ไม่เป็นไปโดยปฏิสนธิที่สมควรแก่ตน” นั้น เป็นคำที่เข้าใจได้ยากเพราะย่อเกินไป เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงนัยโดยพิสดารของคำนั้น จึงมีคำถามว่า ปฏิสนธิมีเท่าไร? ปฏิสนธิจิตมีเท่าไร? ปฏิสนธิเกิดขึ้นด้วยจิตอะไรในภพไหน? อะไรเป็นอารมณ์ของปฏิสนธิ?

Asaññapaṭisandhiyā saddhiṃ vīsati paṭisandhiyo. Vuttappakārāneva ekūnavīsati paṭisandhicittāni. Tattha akusalavipākāya ahetukamanoviññāṇadhātuyā apāyesu paṭisandhi hoti. Kusalavipākāya manussaloke jaccandhajātibadhirajātiummattakajātieḷamūganapuṃsakādīnaṃ. Aṭṭhahi sahetukakāmāvacaravipākehi kāmāvacaradevesu ceva manussesu ca puññavantānaṃ paṭisandhi hoti. Pañcahi rūpāvacaravipākehi rūpībrahmaloke. Catūhi arūpāvacaravipākehi arūpaloketi. Yena ca yattha paṭisandhi hoti, sā eva tassa anurūpā paṭisandhi nāma. Saṅkhepato pana paṭisandhiyā tīṇi ārammaṇāni honti atītaṃ paccuppannaṃ navattabbañca. Asaññā paṭisandhi anārammaṇāti.

ปฏิสนธิมี ๒๐ พร้อมด้วยอสัญญปฏิสนธิ ปฏิสนธิจิตมี ๑๙ ดวงตามประเภทที่กล่าวแล้วนั่นแหละ ในปฏิสนธิจิตเหล่านั้น ปฏิสนธิในอบายทั้งหลายย่อมมีด้วยอกุศลวิบากอเหตุกมโนวิญญาณธาตุ ด้วยกุศลวิบาก (อเหตุกมโนวิญญาณธาตุ) ปฏิสนธิย่อมมีในมนุสสโลกแก่คนตาบอดแต่กำเนิด หูหนวกแต่กำเนิด บ้าแต่กำเนิด ใบ้แต่กำเนิด และนปุงสกะเป็นต้น ด้วยสเหตุกกามาวจรวิบาก ๘ ดวง ปฏิสนธิย่อมมีแก่ผู้มีบุญทั้งในกามาวจรเทวโลกและในมนุษย์ ด้วยรูปาวจรวิบาก ๕ ดวง (ปฏิสนธิย่อมมี) ในรูปพรหมโลก ด้วยอรูปาวจรวิบาก ๔ ดวง (ปฏิสนธิย่อมมี) ในอรูปโลก และปฏิสนธิเกิดขึ้นด้วยจิตใดในภพใด ปฏิสนธินั้นนั่นแหละชื่อว่าปฏิสนธิที่สมควรแก่จิตนั้น ก็โดยย่อ อารมณ์ของปฏิสนธิมี ๓ อย่าง คือ อดีต ปัจจุบัน และนวัตตัพพะ (บัญญัติ) อสัญญปฏิสนธิไม่มีอารมณ์

Tattha viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanapaṭisandhīnaṃ atītameva ārammaṇaṃ. Dasannaṃ kāmāvacarānaṃ atītaṃ vā paccuppannaṃ vā. Sesānaṃ navattabbameva. Evaṃ tīsu ārammaṇesu pavattamānā pana paṭisandhi yasmā atītārammaṇassa vā navattabbārammaṇassa vā cuticittassa anantarameva pavattati. Paccuppannārammaṇaṃ pana cuticittaṃ nāma natthi. Tasmā dvīsu ārammaṇesu aññatarārammaṇāya cutiyā anantarā tīsu ārammaṇesu aññatarārammaṇāya paṭisandhiyā sugatiduggativasena pavattanākāro veditabbo.

ในบรรดาปฏิสนธิเหล่านั้น อารมณ์ของวิญญาณัญจายตนปฏิสนธิและเนวสัญญานาสัญญายตนปฏิสนธิเป็นอดีตเท่านั้น ของกามาวจรปฏิสนธิ 10 เป็นอดีตบ้าง เป็นปัจจุบันบ้าง ของปฏิสนธิที่เหลือเป็นนวัตตัพพะเท่านั้น อนึ่ง เพราะเหตุที่ปฏิสนธิซึ่งเป็นไปในอารมณ์ 3 อย่างอย่างนี้ ย่อมเป็นไปในลำดับแห่งจุติจิตที่มีอดีตารมณ์หรือนวัตตัพพารมณ์เท่านั้น แต่จุติจิตชื่อว่ามีปัจจุบันอารมณ์ไม่มี เพราะฉะนั้น พึงทราบอาการความเป็นไปโดยเป็นสุคติและทุคติของปฏิสนธิซึ่งมีอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในอารมณ์ 3 อย่าง ในลำดับแห่งจุติซึ่งมีอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในอารมณ์ 2 อย่าง

623. Seyyathidaṃ – kāmāvacarasugatiyaṃ tāva ṭhitassa pāpakammino puggalassa ‘‘tānissa tasmiṃ samaye olambantī’’tiādivacanato (ma. ni. 3.248) maraṇamañce nipannassa yathūpacitaṃ pāpakammaṃ vā kammanimittaṃ vā manodvāre āpāthamāgacchati. Taṃ ārabbha uppannāya tadārammaṇapariyosānāya javanavīthiyā anantaraṃ bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā cuticittaṃ uppajjati. Tasmiṃ niruddhe tadeva āpāthagataṃ kammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārabbha anupacchinnakilesabalavināmitaṃ duggatipariyāpannaṃ paṭisandhicittaṃ uppajjati. Ayaṃ atītārammaṇāya cutiyā anantarā atītārammaṇā paṭisandhi.

623. อาการเป็นดังนี้คือ – ก่อนอื่น สำหรับบุคคลผู้มีบาปกรรม ผู้ตั้งอยู่ในกามาวจรสุคติ เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า “กรรมชั่วเหล่านั้นย่อมปรากฏแก่บุคคลนั้นในสมัยนั้น” บาปกรรมหรือกรรมนิมิตตามที่ได้สั่งสมไว้ของบุคคลผู้นอนอยู่บนเตียงใกล้ตาย ย่อมมาสู่คลองในมโนทวาร ในลำดับแห่งชวนวิถีที่มีตทาลัมพณะเป็นที่สุดซึ่งเกิดขึ้นเพราะปรารภอารมณ์นั้น จุติจิตย่อมเกิดขึ้นโดยทำภวังควิสัยให้เป็นอารมณ์ เมื่อจุติจิตนั้นดับแล้ว ปฏิสนธิจิตอันนับเนื่องในทุคติ อันพลังแห่งกิเลสที่ยังตัดไม่ได้น้อมนำไป ย่อมเกิดขึ้นเพราะปรารภกรรมหรือกรรมนิมิตที่มาสู่คลองนั้นนั่นแหละ นี้คือปฏิสนธิที่มีอดีตารมณ์ ในลำดับแห่งจุติที่มีอดีตารมณ์

Aparassa maraṇasamaye vuttappakārakammavasena narakādīsu aggijālavaṇṇādikaṃ duggatinimittaṃ manodvāre āpāthamāgacchati, tassa dvikkhattuṃ bhavaṅge uppajjitvā niruddhe taṃ ārammaṇaṃ ārabbha ekaṃ āvajjanaṃ, maraṇassa āsannabhāvena mandībhūtavegattā pañca javanāni, dve tadārammaṇānīti tīṇi vīthicittāni uppajjanti. Tato bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā ekaṃ cuticittaṃ. Ettāvatā ekādasa cittakkhaṇā atītā honti. Athassa avasesapañcacittakkhaṇāyuke tasmiññeva ārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjati. Ayaṃ atītārammaṇāya cutiyā anantarā paccuppannārammaṇā paṭisandhi.

สำหรับสัตว์อื่น ในเวลาใกล้ตาย ด้วยอำนาจแห่งกรรมมีประการดังกล่าวแล้ว ทุคตินิมิตมีสีแห่งเปลวไฟเป็นต้นในนรกเป็นต้น ย่อมมาสู่คลองในมโนทวาร เมื่อภวังค์เกิดขึ้น 2 ครั้งแล้วดับไปแก่สัตว์นั้น วิถีจิต 3 อย่างคือ อาวัชชนะ 1 ขณะ, ชวนะ 5 ขณะ เพราะมีกำลังอ่อนเนื่องจากความใกล้แห่งความตาย, และตทาลัมพณะ 2 ขณะ ย่อมเกิดขึ้นเพราะปรารภอารมณ์นั้น ต่อจากนั้น จุติจิต 1 ขณะย่อมเกิดขึ้นโดยทำภวังควิสัยให้เป็นอารมณ์ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ จิตตขณะ 11 ขณะย่อมล่วงไป ครั้งนั้น ปฏิสนธิจิตย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้นในอารมณ์นั้นนั่นแหละซึ่งมีอายุเหลือ 5 จิตตขณะ นี้คือปฏิสนธิที่มีปัจจุบันอารมณ์ ในลำดับแห่งจุติที่มีอดีตารมณ์

Aparassa maraṇasamaye pañcannaṃ dvārānaṃ aññatarasmiṃ rāgādihetubhūtaṃ hīnamārammaṇaṃ āpāthamāgacchati. Tassa yathākkamena uppanne voṭṭhabbanāvasāne maraṇassa āsannabhāvena mandībhūtavegattā pañca javanāni, dve tadārammaṇāni ca uppajjanti. Tato bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā ekaṃ cuticittaṃ. Ettāvatā ca dve bhavaṅgāni, āvajjanaṃ, dassanaṃ, sampaṭicchanaṃ, santīraṇaṃ, voṭṭhabbanaṃ, pañca javanāni, dve tadārammaṇāni, ekaṃ cuticittanti pañcadasa cittakkhaṇā atītā honti. Athāvasesaekacittakkhaṇāyuke tasmiññeva ārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjati. Ayampi atītārammaṇāya cutiyā anantarā paccuppannārammaṇā paṭisandhi. Esa tāva atītārammaṇāya sugaticutiyā anantarā atītapaccuppannārammaṇāya duggatipaṭisandhiyā pavattanākāro.

สำหรับสัตว์อื่น ในเวลาใกล้ตาย อารมณ์อันเลวทรามซึ่งเป็นเหตุแห่งราคะเป็นต้น ย่อมมาสู่คลองในทวารอย่างใดอย่างหนึ่งแห่งทวาร 5 เมื่อวิถีจิตมีโวฏฐัพพนะเป็นที่สุดเกิดขึ้นตามลำดับแก่สัตว์นั้นแล้ว ชวนะ 5 ขณะ และตทาลัมพณะ 2 ขณะ ย่อมเกิดขึ้นเพราะมีกำลังอ่อนเนื่องจากความใกล้แห่งความตาย ต่อจากนั้น จุติจิต 1 ขณะย่อมเกิดขึ้นโดยทำภวังควิสัยให้เป็นอารมณ์ และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ จิตตขณะ 15 ขณะคือ ภวังค์ 2, อาวัชชนะ, ทัสสนะ, สัมปฏิจฉันนะ, สันตีรณะ, โวฏฐัพพนะ, ชวนะ 5, ตทาลัมพณะ 2, จุติจิต 1 ย่อมล่วงไป ครั้งนั้น ปฏิสนธิจิตย่อมเกิดขึ้นในอารมณ์นั้นนั่นแหละซึ่งมีอายุเหลือ 1 จิตตขณะ แม้นี้ก็คือปฏิสนธิที่มีปัจจุบันอารมณ์ ในลำดับแห่งจุติที่มีอดีตารมณ์ นี้คืออาการความเป็นไปของทุคติปฏิสนธิที่มีอดีตารมณ์และปัจจุบันอารมณ์ ในลำดับแห่งสุคติจุติที่มีอดีตารมณ์ ก่อน

624. Duggatiyaṃ ṭhitassa pana upacitānavajjakammassa vuttanayeneva taṃ anavajjakammaṃ vā kammanimittaṃ vā manodvāre āpāthamāgacchatīti kaṇhapakkhe sukkapakkhaṃ ṭhapetvā sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ atītārammaṇāya duggaticutiyā anantarā atītapaccuppannārammaṇāya sugatipaṭisandhiyā pavattanākāro.

624. อนึ่ง สำหรับผู้มีกรรมอันไม่มีโทษที่สั่งสมไว้ ผู้ตั้งอยู่ในทุคติ พึงทราบเรื่องทั้งหมดโดยนัยก่อนนั่นแหละ โดยสลับสุกกปักษ์เข้าในกัณหปักษ์ว่า กรรมอันไม่มีโทษหรือกรรมนิมิตนั้นย่อมมาสู่คลองในมโนทวารโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ นี้คืออาการความเป็นไปของสุคติปฏิสนธิที่มีอดีตารมณ์และปัจจุบันอารมณ์ ในลำดับแห่งทุคติจุติที่มีอดีตารมณ์

625. Sugatiyaṃ ṭhitassa pana upacitānavajjakammassa ‘‘tānissa tasmiṃ samaye olambantī’’tiādivacanato maraṇamañce nipannassa yathūpacitaṃ anavajjakammaṃ vā kammanimittaṃ vā manodvāre āpāthamāgacchati. Tañca kho upacitakāmāvacarānavajjakammasseva. Upacitamahaggatakammassa pana kammanimittameva āpāthamāgacchati. Taṃ ārabbha uppannāya tadārammaṇapariyosānāya suddhāya vā javanavīthiyā anantaraṃ bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā cuticittaṃ uppajjati. Tasmiṃ niruddhe tameva āpāthagataṃ kammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārabbha anupacchinnakilesabalavināmitaṃ sugatipariyāpannaṃ paṭisandhicittaṃ uppajjati. Ayaṃ atītārammaṇāya cutiyā anantarā atītārammaṇā vā navattabbārammaṇā vā paṭisandhi.

625. อนึ่ง สำหรับผู้มีกรรมอันไม่มีโทษที่สั่งสมไว้ ผู้ตั้งอยู่ในสุคติ เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า “กรรมดีเหล่านั้นย่อมปรากฏแก่บุคคลนั้นในสมัยนั้น” กรรมอันไม่มีโทษหรือกรรมนิมิตตามที่ได้สั่งสมไว้ของบุคคลผู้นอนอยู่บนเตียงใกล้ตาย ย่อมมาสู่คลองในมโนทวาร และคำที่ไม่แน่นอนนั้น (พึงทราบว่า) สำหรับผู้มีกามาวจรกรรมอันไม่มีโทษที่สั่งสมไว้เท่านั้น ส่วนสำหรับผู้มีมหัคคตกรรมที่สั่งสมไว้ กรรมนิมิตเท่านั้นย่อมมาสู่คลอง ในลำดับแห่งชวนวิถีที่มีตทาลัมพณะเป็นที่สุดหรือที่เป็นวิถีล้วนๆ ซึ่งเกิดขึ้นเพราะปรารภอารมณ์นั้น จุติจิตย่อมเกิดขึ้นโดยทำภวังควิสัยให้เป็นอารมณ์ เมื่อจุติจิตนั้นดับแล้ว ปฏิสนธิจิตอันนับเนื่องในสุคติ อันพลังแห่งกิเลสที่ยังตัดไม่ได้น้อมนำไป ย่อมเกิดขึ้นเพราะปรารภกรรมหรือกรรมนิมิตที่มาสู่คลองนั้นนั่นแหละ นี้คือปฏิสนธิที่มีอดีตารมณ์หรือนวัตตัพพารมณ์ ในลำดับแห่งจุติที่มีอดีตารมณ์

Aparassa maraṇasamaye kāmāvacaraanavajjakammavasena manussaloke mātukucchivaṇṇasaṅkhātaṃ vā devaloke uyyānavimānakapparukkhādivaṇṇasaṅkhātaṃ vā sugatinimittaṃ manodvāre āpāthamāgacchati, tassa duggatinimitte dassitānukkameneva cuticittānantaraṃ paṭisandhicittaṃ uppajjati. Ayaṃ atītārammaṇāya cutiyā anantarā paccuppannārammaṇā paṭisandhi.

สำหรับสัตว์อื่น ในเวลาใกล้ตาย ด้วยอำนาจแห่งกามาวจรกรรมอันไม่มีโทษ สุคตินิมิตอันได้แก่สีแห่งครรภ์มารดาในมนุสสโลก หรือสุคตินิมิตอันได้แก่สีแห่งอุทยาน วิมาน กัลปพฤกษ์เป็นต้นในเทวโลก ย่อมมาสู่คลองในมโนทวาร ปฏิสนธิจิตย่อมเกิดขึ้นในลำดับแห่งจุติจิตแก่สัตว์นั้นโดยลำดับที่แสดงไว้แล้วในเรื่องทุคตินิมิตนั่นแหละ นี้คือปฏิสนธิที่มีปัจจุบันอารมณ์ ในลำดับแห่งจุติที่มีอดีตารมณ์

Aparassa maraṇasamaye ñātakā ‘‘ayaṃ tāta tavatthāya buddhapūjā karīyati cittaṃ pasādehī’’ti vatvā pupphadāmapaṭākādivasena rūpārammaṇaṃ vā, dhammassavanatūriyapūjādivasena saddārammaṇaṃ vā, dhūmavāsagandhādivasena gandhārammaṇaṃ vā, ‘‘idaṃ tāta sāyassu tavatthāya dātabbadeyyadhamma’’nti vatvā madhuphāṇitādivasena rasārammaṇaṃ vā, ‘‘idaṃ tāta phusassu tavatthāya dātabbadeyyadhamma’’nti vatvā cīnapaṭṭasomārapaṭṭādivasena phoṭṭhabbārammaṇaṃ vā pañcadvāre upasaṃharanti, tassa tasmiṃ āpāthagate rūpādiārammaṇe yathākkamena uppannavoṭṭhabbanāvasāne maraṇassa āsannabhāvena mandībhūtavegattā pañca javanāni, dve tadārammaṇāni ca uppajjanti. Tato bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā ekaṃ cuticittaṃ, tadavasāne tasmiññeva ekacittakkhaṇaṭṭhitike ārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjati. Ayampi atītārammaṇāya cutiyā anantarā paccuppannārammaṇā paṭisandhi.

ในเวลาใกล้ตายของสัตว์อื่น พวกญาติกล่าวว่า “พ่อคุณ การบูชาพระพุทธเจ้านี้ พวกเราทำเพื่อประโยชน์แก่ท่าน ขอท่านจงทำจิตให้เลื่อมใสเถิด” แล้วนำมาปรากฏที่ปัญจทวาร คือ นำรูปารมณ์มาปรากฏโดยอาการต่างๆ มีพวงดอกไม้และธงประดับ เป็นต้นบ้าง, นำสัททารมณ์มาปรากฏโดยอาการต่างๆ มีการฟังธรรมและการบูชาด้วยดนตรี เป็นต้นบ้าง, นำคันธารมณ์มาปรากฏโดยอาการต่างๆ มีของหอมคือควันและเครื่องอบ เป็นต้นบ้าง, หรือกล่าวว่า “พ่อคุณ ท่านจงลิ้มรสสิ่งนี้ สิ่งนี้เป็นเทยยธรรมที่พวกเราจะถวายเพื่อประโยชน์แก่ท่าน” แล้วนำรสารมณ์มาปรากฏโดยอาการต่างๆ มีน้ำผึ้งและน้ำอ้อย เป็นต้นบ้าง, หรือกล่าวว่า “พ่อคุณ ท่านจงสัมผัสสิ่งนี้ สิ่งนี้เป็นเทยยธรรมที่พวกเราจะถวายเพื่อประโยชน์แก่ท่าน” แล้วนำโผฏฐัพพารมณ์มาปรากฏโดยอาการต่างๆ มีผ้าไหมจีนและผ้าไหมโสมาระ เป็นต้นบ้าง. เมื่อรูปารมณ์เป็นต้นนั้นมาปรากฏแก่สัตว์นั้นแล้ว ในลำดับแห่งโวฏฐัพพนะที่เกิดขึ้นตามลำดับ เพราะความที่มรณะใกล้เข้ามา ชวนะจึงมีกำลังอ่อน เกิดขึ้น ๕ ขณะ และตทาลัมพณะเกิดขึ้น ๒ ขณะ. จากนั้น จุติจิตดวงหนึ่งเกิดขึ้นโดยมีอารมณ์ของภวังค์เป็นอารมณ์. ในลำดับแห่งจุติจิตนั้น ปฏิสนธิจิตเกิดขึ้นในอารมณ์นั้นนั่นแหละซึ่งเป็นอารมณ์ที่มีอายุเพียงหนึ่งจิตตขณะ. แม้นี้ก็เป็นปฏิสนธิที่มีปัจจุบันอารมณ์ เกิดขึ้นในลำดับแห่งจุติที่มีอดีตอารมณ์.

626. Aparassa pana pathavīkasiṇajjhānādivasena paṭiladdhamahaggatassa sugatiyaṃ ṭhitassa maraṇasamaye kāmāvacarakusalakamma-kammanimitta-gatinimittānaṃ vā aññataraṃ, pathavīkasiṇādikaṃ vā nimittaṃ, mahaggatacittaṃ vā manodvāre āpāthamāgacchati, cakkhusotānaṃ vā aññatarasmiṃ kusaluppattihetubhūtaṃ paṇītamārammaṇaṃ āpāthamāgacchati, tassa yathākkamena uppannavoṭṭhabbanāvasāne maraṇassa āsannabhāvena mandībhūtavegattā pañca javanāni uppajjanti. Mahaggatagatikānaṃ pana tadārammaṇaṃ natthi, tasmā javanānantaraṃyeva bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā ekaṃ cuticittaṃ uppajjati. Tassāvasāne kāmāvacaramahaggatasugatīnaṃ aññatarasugatipariyāpannaṃ yathūpaṭṭhitesu ārammaṇesu aññatarārammaṇaṃ paṭisandhicittaṃ uppajjati. Ayaṃ navattabbārammaṇāya sugaticutiyā anantarā atītapaccuppannanavattabbārammaṇānaṃ aññatarārammaṇā paṭisandhi.

626. ส่วนสัตว์อื่นผู้ได้มหัคคตธรรมด้วยอำนาจแห่งปฐวีกสิณฌานเป็นต้น ตั้งอยู่ในสุคติ ในเวลาใกล้ตาย กามาวจรกุศลกรรม กรรมนิมิต หรือคตินิมิต อย่างใดอย่างหนึ่งบ้าง, นิมิตมีปฐวีกสิณเป็นต้นบ้าง, หรือมหัคคตจิตบ้าง ย่อมมาปรากฏในมโนทวาร, หรืออารมณ์อันประณีตซึ่งเป็นเหตุแห่งการเกิดกุศล ย่อมมาปรากฏในทวารอย่างใดอย่างหนึ่งแห่งจักขุทวารและโสตทวาร. เมื่ออารมณ์นั้นมาปรากฏแก่สัตว์นั้นแล้ว ในลำดับแห่งโวฏฐัพพนะที่เกิดขึ้นตามลำดับ เพราะความที่มรณะใกล้เข้ามา ชวนะจึงมีกำลังอ่อน เกิดขึ้น ๕ ขณะ. แต่สำหรับผู้มีมหัคคตคติ ตทาลัมพณะย่อมไม่มี, เพราะฉะนั้น ในลำดับแห่งชวนะนั่นเทียว จุติจิตดวงหนึ่งจึงเกิดขึ้นโดยมีอารมณ์ของภวังค์เป็นอารมณ์. ในลำดับแห่งจุติจิตนั้น ปฏิสนธิจิตซึ่งนับเนื่องในสุคติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากามาวจรสุคติและมหัคคตสุคติ มีอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอารมณ์ที่ปรากฏขึ้นตามสมควร ย่อมเกิดขึ้น. นี้เป็นปฏิสนธิที่มีอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอดีตอารมณ์ ปัจจุบันอารมณ์ และนวัตตัพพารมณ์ เกิดขึ้นในลำดับแห่งสุคติจุติที่มีนวัตตัพพารมณ์เป็นอารมณ์.

Etenānusārena āruppacutiyāpi anantarā paṭisandhi veditabbā. Ayaṃ atītanavattabbārammaṇāya sugaticutiyā anantarā atītanavattabbapaccuppannārammaṇāya paṭisandhiyā pavattanākāro.

พึงทราบปฏิสนธิที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งอรูปจุติแม้โดยนัยนี้. นี้คือลักษณะความเป็นไปของปฏิสนธิที่มีอดีตอารมณ์ นวัตตัพพารมณ์ และปัจจุบันอารมณ์เป็นอารมณ์ ซึ่งเกิดขึ้นในลำดับแห่งสุคติจุติที่มีอดีตอารมณ์และนวัตตัพพารมณ์เป็นอารมณ์.

627. Duggatiyaṃ ṭhitassa pana pāpakammino vuttanayeneva taṃ kammaṃ kammanimittaṃ gatinimittaṃ vā manodvāre. Pañcadvāre vā pana akusaluppatti hetubhūtaṃ ārammaṇaṃ āpāthamāgacchati, athassa yathākkamena cuticittāvasāne duggatipariyāpannaṃ tesu ārammaṇesu aññatarārammaṇaṃ paṭisandhicittaṃ uppajjati. Ayaṃ atītārammaṇāya duggaticutiyā anantarā atītapaccuppannārammaṇāya paṭisandhiyā pavattanākāroti. Ettāvatā ekūnavīsatividhassāpi viññāṇassa paṭisandhivasena pavatti dīpitā hoti.

627. ส่วนสัตว์ผู้มีบาปกรรม ตั้งอยู่ในทุคติ กรรม กรรมนิมิต หรือคตินิมิตนั้น ย่อมมาปรากฏในมโนทวารโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. หรืออีกอย่างหนึ่ง อารมณ์อันเป็นเหตุแห่งการเกิดอกุศล ย่อมมาปรากฏในปัญจทวาร. ครั้งนั้น ในลำดับแห่งจุติจิตของสัตว์นั้น ปฏิสนธิจิตซึ่งนับเนื่องในทุคติ มีอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอารมณ์เหล่านั้นเป็นอารมณ์ ย่อมเกิดขึ้นตามลำดับ. นี้คือลักษณะความเป็นไปของปฏิสนธิที่มีอดีตอารมณ์และปัจจุบันอารมณ์เป็นอารมณ์ ซึ่งเกิดขึ้นในลำดับแห่งทุคติจุติที่มีอดีตอารมณ์เป็นอารมณ์. ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันว่าความเป็นไปโดยนัยแห่งปฏิสนธิของวิญญาณแม้ทั้ง ๑๙ ประเภท ได้ถูกแสดงไว้แล้ว.

628. Tayidaṃ sabbampi evaṃ,

628. วิบากวิญญาณทั้งหมดนั้น ซึ่งเป็นไปดังนี้

Pavattamānaṃ sandhimhi, dvedhā kammena vattati;

Missādīhi ca bhedehi, bhedassa duvidhādiko.

เมื่อเกิดขึ้นในปฏิสนธิกาล ย่อมเป็นไปเพราะกรรมโดย ๒ ประการ และจำแนกเป็น ๒ เป็นต้น โดยประเภทมีมิสสกะเป็นอาทิ.

Idañhi ekūnavīsatividhampi vipākaviññāṇaṃ paṭisandhimhi pavattamānā dvedhā kammena vattati. Yathāsakañhi ekassa janakakammaṃ nānākkhaṇikakammapaccayena ceva upanissayapaccayena ca paccayo hoti. Vuttañhetaṃ ‘‘kusalākusalaṃ kammaṃ vipākassa upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.423). Evaṃ vattamānassa panassa missādīhi bhedehi duvidhādikopi bhedo veditabbo.

จริงอยู่ วิบากวิญญาณแม้ทั้ง ๑๙ ประเภทนี้ เมื่อเกิดขึ้นในปฏิสนธิกาล ย่อมเป็นไปเพราะกรรมโดย ๒ ประการ. จริงอยู่ ชนกกรรมของวิบากวิญญาณแต่ละดวง ย่อมเป็นปัจจัยโดยนานักขณิกกัมมปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “กุสลากุศลกรรมเป็นปัจจัยแก่ผลวิบากโดยอุปนิสสยปัจจัย”. อนึ่ง พึงทราบการจำแนกเป็น ๒ เป็นต้น โดยประเภทมีมิสสกะเป็นอาทิ ของวิบากวิญญาณนี้ซึ่งเป็นไปอยู่ดังนี้.

Seyyathidaṃ – idañhi paṭisandhivasena ekadhā pavattamānampi rūpena saha missāmissabhedato duvidhaṃ. Kāmarūpārūpabhavabhedato tividhaṃ. Aṇḍajajalābuja-saṃsedaja-opapātikayonivasena catubbidhaṃ. Gativasena pañcavidhaṃ. Viññāṇaṭṭhitivasena sattavidhaṃ. Sattāvāsavasena aṭṭhavidhaṃ hoti.

กล่าวคือ จริงอยู่ วิบากวิญญาณนี้ แม้เกิดขึ้นโดยประการเดียวโดยนัยแห่งปฏิสนธิ แต่ก็จำแนกเป็น ๒ ประเภท โดยการเจือและไม่เจือกับรูป. จำแนกเป็น ๓ ประเภท โดยการแบ่งเป็นกามภพ รูปภพ และอรูปภพ. จำแนกเป็น ๔ ประเภท โดยนัยแห่งอัณฑชโยนิ ชลาพุชโยนิ สังเสทชโยนิ และโอปปาติกโยนิ. จำแนกเป็น ๕ ประเภท โดยนัยแห่งคติ. จำแนกเป็น ๗ ประเภท โดยนัยแห่งวิญญาณฐิติ. และจำแนกเป็น ๘ ประเภท โดยนัยแห่งสัตตาวาส.

629. Tattha,

629. ในบรรดาการจำแนกเหล่านั้น

Missaṃ dvidhā bhāvabhedā, sabhāvaṃ tattha ca dvidhā;

Dve vā tayo vā dasakā, omato ādinā saha.

มิสสกปฏิสนธิวิญญาณจำแนกเป็น ๒ โดยภาวเภท, ใน ๒ อย่างนั้น สภาวปฏิสนธิวิญญาณจำแนกเป็น ๒ อีก, ทสกะ ๒ หรือ ๓ อย่าง เกิดขึ้นพร้อมกับอาทิ (มิสสกะ) เป็นอย่างต่ำ.

Missaṃ dvidhā bhāvabhedāti yaṃ hetaṃ ettha aññatra arūpabhavā rūpamissaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ uppajjati, taṃ rūpabhave itthindriyapurisindriyasaṅkhātena bhāvena vinā uppattito. Kāmabhave aññatra jātipaṇḍakapaṭisandhiyā bhāvena saha uppattito sa-bhāvaṃ, a-bhāvanti duvidhaṃ hoti.

คำว่า “มิสสกปฏิสนธิวิญญาณจำแนกเป็น ๒ โดยภาวเภท” มีความว่า ปฏิสนธิจิตที่เจือกับรูปซึ่งเกิดขึ้นในภพอื่นนอกจากอรูปภพนั้น จำแนกเป็น ๒ ประเภท คือ สภาวะ (มีภาวรูป) และอภาวะ (ไม่มีภาวรูป) เพราะในรูปภพ ปฏิสนธิจิตนั้นเกิดขึ้นโดยไม่มีภาวรูปที่เรียกว่าอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์, และในกามภพ นอกจากปฏิสนธิของชาติบัณเฑาะก์แล้ว ปฏิสนธิจิตนั้นเกิดขึ้นพร้อมกับภาวรูป.

Sabhāvaṃ tattha ca dvidhāti tatthāpi ca yaṃ sa-bhāvaṃ, taṃ itthipurisabhāvānaṃ aññatarena saha uppattito duvidhameva hoti.

คำว่า “ใน ๒ อย่างนั้น สภาวปฏิสนธิวิญญาณจำแนกเป็น ๒ อีก” มีความว่า แม้ใน ๒ อย่างนั้น ปฏิสนธิวิญญาณใดเป็นสภาวะ (มีภาวรูป) ปฏิสนธิวิญญาณนั้นก็จำแนกเป็น ๒ ประเภทนั่นเทียว เพราะเกิดขึ้นพร้อมกับภาวะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอิตถีภาวะและปุริสภาวะ.

Dve vā tayo vā dasakā omato ādinā sahāti yaṃ hetamettha ‘‘missaṃ amissa’’nti duke ādibhūtaṃ rūpamissaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ, tena saha vatthukāyadasakavasena dve vā, vatthukāyabhāvadasakavasena tayo vā dasakā omato uppajjanti, natthi ito paraṃ rūpaparihānīti. Taṃ panetaṃ evaṃ omakaparimāṇaṃ uppajjamānaṃ aṇḍajajalābujanāmikāsu dvīsu yonīsu jātiuṇṇāya ekena aṃsunā uddhaṭasappimaṇḍappamāṇaṃ kalalanti laddhasaṅkhaṃ hutvā uppajjati. Tattha yonīnaṃ gativasena sambhavabhedo veditabbo.

ทสกะ ๒ หรือ ๓ อย่างต่ำ พร้อมกับส่วนเบื้องต้น ดังนี้ คือ ปฏิสนธิวิญญาณที่เป็นรูปมิสสะ อันเป็นเบื้องต้นในทุกะว่า มิสสะ อมิสสะ พร้อมกับปฏิสนธิวิญญาณนั้น ทสกะ ๒ คือ วัตถุทสกะและกายทสกะ หรือทสกะ ๓ คือ วัตถุทสกะ กายทสกะ และภาวทสกะ ย่อมเกิดขึ้นอย่างต่ำ ความเสื่อมแห่งรูปยิ่งไปกว่านี้ไม่มี ก็รูปที่กำลังเกิดขึ้นมีประมาณน้อยอย่างนี้ ในโยนิ ๒ อย่าง ที่ชื่อว่าอัณฑชะและชลาพุชะ มีขนาดเท่ากับหยาดเนยใสที่ถูกช้อนขึ้นด้วยเส้นขนแกะชาติอุณณะเส้นหนึ่ง เกิดขึ้นเป็นสิ่งที่ได้ชื่อว่า กลละ ในโยนิเหล่านั้น พึงทราบความแตกต่างแห่งการเกิดโดยอำนาจแห่งคติ

630. Etāsu hi,

630. จริงอยู่ ในบรรดาโยนิเหล่านั้น

Niraye bhummavajjesu, devesu ca na yoniyo;

Tisso purimikā honti, catassopi gatittaye.

ในนรกและในหมู่เทวดา ยกเว้นภุมมเทวดา โยนิ ๓ อย่างเบื้องต้นย่อมไม่มี ส่วนในคติ ๓ โยนิแม้ทั้ง ๔ ก็มีได้

Tattha devesu cāti casaddena yathā niraye ca bhummavajjesu ca devesu, evaṃ nijjhāmataṇhikapetesu ca purimikā tisso yoniyo na santīti veditabbā. Opapātikā eva hi te honti. Sese pana tiracchānapettivisayamanussasaṅkhāte gatittaye pubbe vajjitabhummadevesu ca catassopi yoniyo honti. Tattha,

ในคาถานั้น บทว่า devesu ca พึงทราบว่า โดย จ ศัพท์ โยนิ ๓ อย่างเบื้องต้นไม่มีในนรกและในหมู่เทวดาผู้เว้นจากภุมมเทวดาฉันใด ในพวกนิชฌามตัณหิกเปรตก็ฉันนั้น จริงอยู่ เปรตเหล่านั้นเป็นโอปปาติกะเท่านั้น ส่วนในคติ ๓ ที่เหลือ คือ ดิรัจฉาน เปรต และมนุษย์ และในภุมมเทวดาที่ยกเว้นไว้ในตอนต้น โยนิแม้ทั้ง ๔ ก็มีได้ ในโยนิเหล่านั้น

Tiṃsa nava ceva rūpīsu, sattati ukkaṃsatotha rūpāni;

Saṃsedupapātayonisu, atha vā avakaṃsato tiṃsa.

ในรูปพรหมทั้งหลาย รูป ๓๐ และ ๙ เกิดขึ้น ส่วนในสังเสทชโยนิและอุปปาติกโยนิ รูป ๗๐ เกิดขึ้นอย่างยิ่ง หรืออีกอย่างหนึ่ง รูป ๓๐ เกิดขึ้นอย่างต่ำ

Rūpībrahmesu tāva opapātikayonikesu cakkhusotavatthudasakānaṃ jīvitanavakassa cāti catunnaṃ kalāpānaṃ vasena tiṃsa ca nava ca paṭisandhiviññāṇena saha rūpāni uppajjanti. Rūpī brahme pana ṭhapetvā aññesu saṃsedajaopapātikayonikesu ukkaṃsato cakkhusotaghānajivhākāyavatthubhāvadasakānaṃ vasena sattati, tāni ca niccaṃ devesu. Tattha vaṇṇo gandho raso ojā catasso cāpi dhātuyo cakkhupasādo jīvitanti ayaṃ dasarūpaparimāṇo rūpapuñjo cakkhudasako nāma. Evaṃ sesā veditabbā. Avakaṃsato pana jaccandhabadhiraaghānakanapuṃsakassa jivhākāyavatthudasakānaṃ vasena tiṃsa rūpāni uppajjanti. Ukkaṃsāvakaṃsānaṃ pana antare anurūpato vikappo veditabbo.

ในบรรดาสัตว์ผู้เป็นโอปปาติกโยนิ ในรูปพรหมทั้งหลายก่อน รูป ๓๐ และ ๙ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับปฏิสนธิวิญญาณ โดยอำนาจแห่งกลาป ๔ คือ จักขุทสกะ โสตทสกะ วัตถุทสกะ และชีวิตนวกะ ส่วนในสัตว์ผู้เป็นสังเสทชะและโอปปาติกโยนิเหล่าอื่น ยกเว้นรูปพรหม โดยอย่างยิ่ง รูป ๗๐ เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งจักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กายะ วัตถุ และภาวทสกะ และรูปเหล่านั้นมีเป็นนิตย์ในหมู่เทวดา ในทสกะเหล่านั้น กองรูปนี้ซึ่งมีรูป ๑๐ เป็นประมาณ คือ วัณณะ คันธะ รสะ โอชา ธาตุทั้ง ๔ จักขุปสาท และชีวิต ชื่อว่าจักขุทสกะ พึงทราบทสกะที่เหลือโดยนัยนี้ ส่วนโดยอย่างต่ำ สำหรับคนตาบอดแต่กำเนิด หูหนวกแต่กำเนิด จมูกเสียแต่กำเนิด และเป็นนปุงสกะ รูป ๓๐ ย่อมเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งชิวหา กายะ และวัตถุทสกะ ส่วนในระหว่างอย่างยิ่งและอย่างต่ำ พึงทราบการจำแนกตามสมควร

631. Evaṃ viditvā puna,

631. ครั้นทราบอย่างนี้แล้ว อีกอย่างหนึ่ง

Khandhārammaṇagatihetu-vedanāpītivitakkavicārehi;

Bhedābhedaviseso, cutisandhīnaṃ pariññeyyo.

พึงกำหนดรู้ความแตกต่างและความไม่แตกต่างกันแห่งจุติและปฏิสนธิ โดยขันธ์ อารมณ์ คติ เหตุ เวทนา ปีติ วิตก และวิจาร

Yā hesā missāmissato duvidhā paṭisandhi, yā cassā atītānantarā cuti, tāsaṃ imehi khandhādīhi bhedābhedaviseso ñātabboti attho.

อธิบายว่า พึงทราบความแตกต่างและความไม่แตกต่างกันของปฏิสนธิ ๒ อย่าง คือ มิสสะและอมิสสะ และของจุติที่เกิดก่อนหน้านั้นโดยไม่มีระหว่างคั่น โดยขันธ์เป็นต้นเหล่านี้

Kathaṃ? Kadāci hi catukkhandhāya āruppacutiyā anantarā catukkhandhāva ārammaṇatopi abhinnā paṭisandhi hoti. Kadāci amahaggatabahiddhārammaṇāya mahaggataajjhattārammaṇā. Ayaṃ tāva arūpabhūmīsuyeva nayo. Kadāci pana catukkhandhāya arūpacutiyā anantarā pañcakkhandhā kāmāvacarapaṭisandhi. Kadāci pañcakkhandhāya kāmāvacaracutiyā rūpāvacaracutiyā vā anantarā catukkhandhā arūpapaṭisandhi. Evaṃ atītārammaṇāya cutiyā paccuppannārammaṇā paṭisandhi. Ekaccasugaticutiyā ekaccaduggatipaṭisandhi. Ahetukacutiyā sahetukapaṭisandhi. Duhetukacutiyā tihetukapaṭisandhi. Upekkhāsahagatacutiyā somanassasahagatapaṭisandhi. Appītikacutiyā sappītikapaṭisandhi. Avitakkacutiyā savitakkapaṭisandhi. Avicāracutiyā savicārapaṭisandhi. Avitakkāvicāracutiyā savitakkasavicārapaṭisandhīti tassa tassa viparītato ca yathāyogaṃ yojetabbaṃ.

อย่างไร? คือ บางครั้ง ปฏิสนธิที่มีขันธ์ ๔ และมีอารมณ์ไม่ต่างกัน เกิดขึ้นถัดจากอรูปจุติที่มีขันธ์ ๔ บางครั้ง ปฏิสนธิมีอารมณ์เป็นมหัคคตะและอัชฌัตตะ (เกิดขึ้นถัดจากจุติ) ที่มีอารมณ์ไม่ใช่มหัคคตะและเป็นพหิทธา นี้เป็นนัยในอรูปภูมิเท่านั้นก่อน แต่บางครั้ง กามาวจรปฏิสนธิที่มีขันธ์ ๕ เกิดขึ้นถัดจากอรูปจุติที่มีขันธ์ ๔ บางครั้ง อรูปปฏิสนธิที่มีขันธ์ ๔ เกิดขึ้นถัดจากกามาวจรจุติหรือรูปาวจรจุติที่มีขันธ์ ๕ อย่างนี้ ปฏิสนธิมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน (เกิดขึ้นถัดจาก) จุติมีอารมณ์เป็นอดีต ทุกคติปฏิสนธิบางอย่าง (เกิดขึ้นถัดจาก) สุคติจุติบางอย่าง สเหตุกปฏิสนธิ (เกิดขึ้นถัดจาก) อเหตุกจุติ ติเหตุกปฏิสนธิ (เกิดขึ้นถัดจาก) ทวิเหตุกจุติ โสมนัสสสหคตปฏิสนธิ (เกิดขึ้นถัดจาก) อุเบกขาสหคตจุติ สัปปีติกปฏิสนธิ (เกิดขึ้นถัดจาก) อัปปีติกจุติ สวิตักกปฏิสนธิ (เกิดขึ้นถัดจาก) อวิตักกจุติ สวิจารปฏิสนธิ (เกิดขึ้นถัดจาก) อวิจารจุติ สวิตักกสวิจารปฏิสนธิ (เกิดขึ้นถัดจาก) อวิตักกอวิจารจุติ ดังนี้ พึงประกอบตามสมควรโดยนัยตรงกันข้ามของความแตกต่างแห่งขันธ์เป็นต้นนั้นๆ ด้วย

632.

Laddhapaccayamiti dhammamattametaṃ bhavantaramupeti;

Nāssa tato saṅkanti, na tato hetuṃ vinā hoti.

วิญญาณนี้เป็นเพียงสภาวธรรม ได้ปัจจัยแล้ว ย่อมเข้าถึงภพอื่น การเคลื่อนไปจากภพนั้นของวิญญาณนี้ไม่มี และวิญญาณนี้จะเกิดขึ้นโดยปราศจากเหตุจากภพนั้นก็หาไม่

Iti hetaṃ laddhapaccayaṃ rūpārūpadhammamattaṃ uppajjamānaṃ bhavantaramupetīti vuccati, na satto, na jīvo. Tassa ca nāpi atītabhavato idha saṅkanti atthi. Nāpi tato hetuṃ vinā idha pātubhāvo. Tayidaṃ pākaṭena manussacutipaṭisandhikkamena pakāsayissāma.

อธิบายว่า ธรรมคือรูปและอรูปเท่านั้นที่ได้ปัจจัยแล้ว กำลังเกิดขึ้น ย่อมเข้าถึงภพอื่น ดังนี้เรียกว่า สัตว์หรือชีวะหาไม่ และการเคลื่อนจากอดีตภพมาสู่ภพนี้ของธรรมนั้นก็ไม่มี ทั้งการปรากฏขึ้นในภพนี้โดยปราศจากเหตุจากภพนั้นก็ไม่มี เราจักแสดงเรื่องนั้นโดยลำดับแห่งจุติและปฏิสนธิของมนุษย์ที่ปรากฏชัด

Atītabhavasmiṃ hi sarasena upakkamena vā samāsannamaraṇassa asayhānaṃ sabbaṅgapaccaṅgasandhibandhanacchedakānaṃ māraṇantikavedanāsatthānaṃ sannipātaṃ asahantassa ātape pakkhittaharitatālapaṇṇamiva kamena upasussamāne sarīre niruddhesu cakkhādīsu indriyesu hadayavatthumatte patiṭṭhitesu kāyindriyamanindriyajīvitindriyesu taṅkhaṇāvasesahadayavatthusannissitaṃ viññāṇaṃ garukasamāsevitāsannapubbakatānaṃ aññataraṃ laddhāvasesapaccayasaṅkhārasaṅkhātaṃ kammaṃ, tadupaṭṭhāpitaṃ vā kammanimittagatinimittasaṅkhātaṃ visayaṃ ārabbha pavattati. Tadevaṃ pavattamānaṃ taṇhāvijjānaṃ appahīnattā avijjāpaṭicchāditādīnave tasmiṃ visaye taṇhā nāmeti, sahajātasaṅkhārā khipanti. Taṃ santativasena taṇhāya nāmiyamānaṃ saṅkhārehi khippamānaṃ orimatīrarukkhavinibaddharajjumālambitvā mātikātikkamako viya purimañca nissayaṃ jahati, aparañca kammasamuṭṭhāpitaṃ nissayaṃ assādayamānaṃ vā anassādayamānaṃ vā ārammaṇādīhiyeva paccayehi pavattatīti.

จริงอยู่ ในอดีตภพ เมื่อสัตว์ผู้มีความตายใกล้เข้ามา ไม่สามารถทนต่อการประดังเข้ามาแห่งเวทนาอันเป็นดุจศัสตราในเวลาใกล้ตาย ซึ่งตัดรอนข้อต่อและเอ็นของอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง เมื่อร่างกายค่อยๆ แห้งไปเหมือนใบตาลสดที่ถูกทิ้งไว้กลางแดด เมื่ออินทรีย์มีจักษุเป็นต้นดับไป เมื่อกายินทรีย์ มนินทรีย์ และชีวิตินทรีย์ตั้งอยู่ในหทัยวัตถุเท่านั้น วิญญาณที่อาศัยหทัยวัตถุที่เหลืออยู่ในขณะนั้น ย่อมเป็นไปโดยปรารภอารมณ์ คือ กรรมที่ชื่อว่าสังขารอันได้ปัจจัยที่เหลืออย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากรรมคือ ครุกรรม อาจิณณกรรม อาสันนกรรม และกตัตตากรรม หรืออารมณ์ที่กรรมนั้นปรากฏให้ คือ กรรมนิมิต หรือคตินิมิต วิญญาณนั้นที่กำลังเป็นไปอยู่อย่างนี้ อันตัณหาน้อมไปในอารมณ์นั้นซึ่งมีโทษอันอวิชชาปิดบังไว้ เพราะยังละตัณหาและอวิชชาไม่ได้ และอันสหชาตสังขารซัดไป วิญญาณนั้น อันตัณหาน้อมไป อันสังขารซัดไป โดยอำนาจแห่งสันตติ ละที่อาศัยเดิม เหมือนบุรุษผู้ข้ามคูน้ำเหนี่ยวเชือกที่ผูกไว้กับต้นไม้ฝั่งนี้ (แล้วข้ามไป) และย่อมเป็นไปโดยอาศัยปัจจัยมีอารมณ์เป็นต้นเท่านั้น จะเข้าถึงหรือไม่เข้าถึงที่อาศัยอื่นอันกรรมให้เกิดขึ้นก็ตาม

Ettha ca purimaṃ cavanato cuti. Pacchimaṃ bhavantarādipaṭisandhānato paṭisandhīti vuccati. Tadetaṃ nāpi purimabhavā idhāgataṃ, nāpi tato kammasaṅkhāranativisayādihetuṃ vinā pātubhūtanti veditabbaṃ.

อนึ่ง ในบรรดาวิญญาณทั้งสองนั้น วิญญาณดวงแรก ท่านเรียกว่า จุติ เพราะเคลื่อนจากภพ วิญญาณดวงหลัง ท่านเรียกว่า ปฏิสนธิ เพราะสืบต่อภพอื่นเป็นต้น พึงทราบว่า ปฏิสนธิวิญญาณนั้น มิได้มาจากภพก่อนสู่ภพนี้ และก็มิได้เกิดขึ้นโดยปราศจากเหตุ มีกรรม สังขาร ความน้อมไป และอารมณ์เป็นต้นในภพก่อนนั้น

633.

Siyuṃ nidassanānettha, paṭighosādikā atha;

Santānabandhato natthi, ekatā nāpi nānatā.

ในเรื่องนี้ พึงมีเสียงสะท้อนเป็นต้นเป็นอุทาหรณ์ อนึ่ง เพราะอาศัยการสืบต่อแห่งสันดาน ความเป็นอย่างเดียวกันหรือความต่างกันก็ไม่มี

Ettha cetassa viññāṇassa purimabhavato idha anāgamane, atītabhavapariyāpannahetūti ca uppāde paṭighosa-padīpa-muddā-paṭibimbappakārā dhammā nidassanāni siyuṃ. Yathā hi paṭighosa-padīpa-muddā-chāyā saddādihetukā honti aññatra agantvā evamevaṃ idaṃ cittaṃ.

อนึ่ง ในข้อที่วิญญาณนี้ไม่มาจากภพก่อนสู่ภพนี้ และในข้อที่เกิดขึ้นเพราะเหตุอันนับเนื่องในภพก่อน พึงมีธรรมะประเภทเสียงสะท้อน ประทีป ดวงตรา และเงาเป็นอุทาหรณ์ จริงอยู่ เสียงสะท้อน ประทีป ดวงตรา และเงา มีเสียงเป็นต้นเป็นเหตุเกิดขึ้น โดยไม่ได้ไปจากที่อื่นฉันใด จิตนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน

Ettha ca santānabandhato natthi ekatā nāpi nānatā. Yadi hi santānabandhe sati ekantamekatā bhaveyya, na khīrato dadhi sambhūtaṃ siyā. Athāpi ekantanānatā bhaveyya, na khīrassādhīno dadhi siyā. Esa nayo sabbahetuhetusamuppannesu. Evañca sati sabbalokavohāralopo siyā, so ca aniṭṭho. Tasmā ettha na ekantamekatā vā nānatā vā upagantabbāti.

ในเรื่องนี้ เพราะอาศัยการสืบต่อแห่งสันดาน ความเป็นอย่างเดียวกันหรือความต่างกันก็ไม่มี จริงอยู่ ถ้าเมื่อมีการสืบต่อแห่งสันดานแล้ว จะพึงมีความเป็นอย่างเดียวกันโดยส่วนเดียวไซร้ นมส้มที่เกิดจากนมสดก็ไม่พึงมี อนึ่ง ถ้าจะพึงมีความต่างกันโดยส่วนเดียวไซร้ นมส้มก็ไม่พึงเนื่องด้วยนมสด นี้เป็นนัยในธรรมทั้งปวงที่เกิดจากเหตุและปัจจัย และเมื่อเป็นเช่นนั้น ความสูญสิ้นแห่งโลกโวหารทั้งปวงก็พึงมี ซึ่งนั่นเป็นสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา เพราะฉะนั้น ในเรื่องนี้ ไม่พึงยึดถือความเป็นอย่างเดียวกันโดยส่วนเดียว หรือความเป็นอย่างอื่นโดยส่วนเดียว

634. Etthāha – nanu evaṃ asaṅkantipātubhāve sati ye imasmiṃ manussattabhāve khandhā, tesaṃ niruddhattā, phalapaccayassa ca kammassa tattha agamanato aññassa aññato ca taṃ phalaṃ siyā, upabhuñjake ca asati kassa taṃ phalaṃ siyā, tasmā na sundaramidaṃ vidhānanti. Tatridaṃ vuccati –

634. ในเรื่องนี้ มีผู้กล่าวว่า ก็เมื่อมีการเกิดขึ้นโดยไม่เคลื่อนมาเป็นเช่นนี้แล้ว เพราะขันธ์ทั้งหลายในอัตภาพแห่งมนุษย์นี้ดับไปแล้ว และเพราะกรรมที่เป็นปัจจัยแห่งผลก็ไม่ได้ไปในภพนั้น ผลนั้นก็พึงเป็นของผู้อื่น และพึงมาจากเหตุอื่นมิใช่หรือ และเมื่อผู้บริโภคไม่มี ผลนั้นจะพึงเป็นของใครเล่า เพราะฉะนั้น การจัดการนี้จึงไม่งาม ในคำถามนั้น มีคำตอบดังนี้

Santāne yaṃ phalaṃ etaṃ, nāññassa na ca aññato;

Bījānaṃ abhisaṅkhāro, etassatthassa sādhako.

ผลใดเกิดขึ้นในสันดาน ผลนั้นมิใช่ของสันดานอื่น และมิใช่มาจากเหตุอื่น การปรุงแต่งพืชทั้งหลาย เป็นเครื่องให้สำเร็จเนื้อความนี้

Ekasantānasmiṃ hi phalaṃ uppajjamānaṃ tattha ekantaekattanānattānaṃ paṭisiddhattā aññassāti vā aññatoti vā na hoti. Etassa ca panatthassa bījānaṃ abhisaṅkhāro sādhako. Ambabījādīnaṃ hi abhisaṅkhāresu katesu tassa bījassa santāne laddhapaccayo kālantare phalaviseso uppajjamāno na aññabījānaṃ, nāpi aññābhisaṅkhārapaccayā uppajjati, na ca tāni bījāni, te abhisaṅkhārā vā phalaṭṭhānaṃ pāpuṇanti, evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ. Vijjāsipposadhādīhi cāpi bālasarīre upayuttehi kālantare vuḍḍhasarīrādīsu phaladehi ayamattho veditabbo.

จริงอยู่ ผลที่เกิดขึ้นในสันดานหนึ่ง จะเป็นของสันดานอื่น หรือมาจากเหตุอื่นก็หาไม่ เพราะความเป็นอย่างเดียวกันและความเป็นอย่างอื่นโดยส่วนเดียวในสันดานนั้นถูกปฏิเสธไว้แล้ว ก็การปรุงแต่งพืชทั้งหลายเป็นเครื่องให้สำเร็จเนื้อความนี้ จริงอยู่ เมื่อการปรุงแต่งเมล็ดมะม่วงเป็นต้นอันบุคคลกระทำแล้ว ผลวิเศษที่ได้ปัจจัยแล้วเกิดขึ้นในสันดานของพืชนั้นในกาลอื่น ย่อมไม่เป็นของพืชอื่น และก็มิได้เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือการปรุงแต่งอื่น ทั้งเมล็ดพืชเหล่านั้นหรือการปรุงแต่งเหล่านั้นก็ไปไม่ถึงที่เกิดผล พึงทราบความสำเร็จแห่งเนื้อความนี้อย่างนี้ อนึ่ง พึงทราบเนื้อความนี้ แม้ด้วยวิชา ศิลปะ และโอสถเป็นต้น ที่ประกอบไว้ในสรีระของเด็ก ซึ่งให้ผลในสรีระของผู้ใหญ่เป็นต้นในกาลอื่น

Yampi vuttaṃ ‘‘upabhuñjake ca asati kassa taṃ phalaṃ siyā’’ti, tattha,

แม้คำที่ท่านกล่าวไว้ว่า 'ก็เมื่อผู้บริโภคไม่มี ผลนั้นจะพึงเป็นของใครเล่า' ในคำนั้น มีคำตอบว่า

Phalassuppattiyā eva, siddhā bhuñjakasammuti;

Phaluppādena rukkhassa, yathā phalati sammuti.

สมมติว่าเป็นผู้บริโภค ย่อมสำเร็จได้ด้วยการเกิดขึ้นแห่งผลนั่นเทียว เหมือนสมมติว่าต้นไม้ให้ผล ด้วยการเกิดขึ้นแห่งผลของต้นไม้

Yathā hi rukkhasaṅkhātānaṃ dhammānaṃ ekadesabhūtassa rukkhaphalassa uppattiyā eva rukkho phalatīti vā phalitoti vā vuccati, tathā devamanussasaṅkhātānaṃ khandhānaṃ ekadesabhūtassa upabhogasaṅkhātassa sukhadukkhaphalassa uppādeneva devo, manusso vā upabhuñjatīti vā, sukhito, dukkhitoti vā vuccati. Tasmā na ettha aññena upabhuñjakena nāma koci attho atthīti.

จริงอยู่ ท่านย่อมกล่าวว่า ต้นไม้ให้ผล หรือมีผลแล้ว ด้วยการเกิดขึ้นแห่งผลของต้นไม้ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของธรรมทั้งหลายที่เรียกว่าต้นไม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ท่านย่อมกล่าวว่า เทวดาหรือมนุษย์ย่อมบริโภค หรือเป็นผู้มีสุข เป็นผู้มีทุกข์ ด้วยการเกิดขึ้นแห่งผลคือสุขและทุกข์ที่เรียกว่าการบริโภค ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของขันธ์ทั้งหลายที่เรียกว่าเทวดาและมนุษย์ เพราะฉะนั้น ในเรื่องนี้ จึงไม่มีประโยชน์อะไรด้วยผู้บริโภคอื่นนามว่าอัตตาเลย

635. Yopi vadeyya ‘‘evaṃ santepi ete saṅkhārā vijjamānā vā phalassa paccayā siyuṃ, avijjamānā vā, yadi ca vijjamānā pavattikkhaṇeyeva nesaṃ vipākena bhavitabbaṃ, atha avijjamānā pavattito pubbe pacchā ca niccaṃ phalāvahā siyu’’nti, so evaṃ vattabbo –

635. แม้ผู้ใดพึงกล่าวว่า 'ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น สังขารเหล่านี้เมื่อมีอยู่จึงเป็นปัจจัยแก่ผล หรือว่าเมื่อไม่มีอยู่จึงเป็นปัจจัย และถ้าเมื่อมีอยู่จึงเป็นปัจจัย วิบากของสังขารเหล่านั้นก็พึงมีในขณะที่เป็นไปนั่นเทียว แต่ถ้าเมื่อไม่มีอยู่จึงเป็นปัจจัย สังขารเหล่านั้นก็พึงนำผลมาให้เสมอทั้งก่อนและหลังแต่ขณะที่เป็นไป' ผู้นั้นพึงได้รับคำตอบอย่างนี้ว่า

Katattā paccayā ete, na ca niccaṃ phalāvahā;

Pāṭibhogādikaṃ tattha, veditabbaṃ nidassanaṃ.

สังขารเหล่านี้เป็นปัจจัยเพราะได้กระทำแล้ว และก็มิได้นำผลมาให้เสมอไป ในเรื่องนั้น พึงทราบอุทาหรณ์มีการรับประกันเป็นต้น

Katattāyeva hi saṅkhārā attano phalassa paccayā honti, na vijjamānattā, avijjamānattā vā. Yathāha – ‘‘kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hotī’’tiādi (dha. sa. 431). Yathārahassa ca attano phalassa paccayā hutvā na puna phalāvahā honti vipākattā. Etassa catthassa vibhāvane idaṃ pāṭibhogādikaṃ nidassanaṃ veditabbaṃ. Yathā hi loke yo kassaci atthassa niyyātanatthaṃ pāṭibhogo hoti, bhaṇḍaṃ vā kiṇāti, iṇaṃ vā gaṇhāti, tassa taṃ kiriyākaraṇamattameva tadatthaniyyātanādimhi paccayo hoti, na kiriyāya vijjamānattaṃ, avijjamānattaṃ vā, na ca tadatthaniyyātanādito parampi dhārakova hoti. Kasmā? Niyyātanādīnaṃ katattā. Evaṃ katattāva saṅkhārāpi attano phalassa paccayā honti, na ca yathārahaṃ phaladānato parampi phalāvahā hontīti. Ettāvatā missāmissavasena dvedhāpi vattamānassa paṭisandhiviññāṇassa saṅkhārapaccayā pavatti dīpitā hoti.

จริงอยู่ สังขารทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่ผลของตนเพราะได้กระทำแล้วนั่นเทียว มิใช่เพราะมีอยู่ หรือเพราะไม่มีอยู่ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'จักขุวิญญาณอันเป็นวิบากเกิดขึ้นแล้ว เพราะได้กระทำ เพราะได้สั่งสมกามาวจรกุศลกรรม' เป็นต้น และสังขารทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่ผลของตนตามสมควรแล้ว ย่อมไม่นำผลมาให้อีก เพราะให้ผลแล้ว ในการอธิบายเนื้อความนี้ พึงทราบอุทาหรณ์มีการรับประกันเป็นต้นนี้ จริงอยู่ ในโลก บุคคลใดเป็นผู้รับประกันเพื่อมอบประโยชน์อย่างใดอย่างหนึ่ง หรือซื้อสิ่งของ หรือกู้หนี้ การกระทำกิริยานั้นๆ ของบุคคลนั้นนั่นเทียวเป็นปัจจัยในการมอบประโยชน์นั้นเป็นต้น มิใช่ความเป็นอยู่หรือความไม่มีอยู่ของกิริยา และแม้หลังจากมอบประโยชน์นั้นเป็นต้นแล้ว เขาก็หาใช่ผู้ทรงหนี้อยู่ไม่ เพราะเหตุไร เพราะการมอบให้เป็นต้นได้กระทำเสร็จแล้ว ฉันใด สังขารทั้งหลายก็เป็นปัจจัยแก่ผลของตนเพราะได้กระทำแล้วนั่นเทียว และแม้หลังจากให้ผลตามสมควรแล้ว ก็หาได้นำผลมาให้อีกไม่ ฉันนั้น ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ความเป็นไปแห่งปฏิสนธิวิญญาณซึ่งเป็นไปอยู่โดย ๒ ประการ ด้วยอำนาจแห่งกรรมที่เป็นสัมมิสสกะและอสัมมิสสกะ อันมีสังขารเป็นปัจจัย ก็เป็นอันท่านแสดงแล้ว

636. Idāni sabbesveva tesu bāttiṃsavipākaviññāṇesu sammohavighātatthaṃ,

636. บัดนี้ เพื่อกำจัดความหลงในวิปากวิญญาณ ๓๒ เหล่านั้นทั้งหมดนั่นเทียว

Paṭisandhipavattīnaṃ, vasenete bhavādisu;

Vijānitabbā saṅkhārā, yathā yesañca paccayā.

พึงทราบสังขารเหล่านี้ว่า เป็นปัจจัยแก่วิญญาณเหล่าใด และเป็นปัจจัยอย่างไร ด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิและปวัตติในภพเป็นต้น

Tattha tayo bhavā, catasso yoniyo, pañca gatiyo, satta viññāṇaṭṭhitiyo, nava sattāvāsāti ete bhavādayo nāma. Etesu bhavādīsu paṭisandhiyaṃ pavatte ca ete yesaṃ vipākaviññāṇānaṃ paccayā, yathā ca paccayā honti, tathā vijānitabbāti attho.

ในคาถานั้น ภพ ๓, โยนิ ๔, คติ ๕, วิญญาณฐิติ ๗, สัตตาวาส ๙ เหล่านี้ชื่อว่าภพเป็นต้น เนื้อความว่า ในภพเป็นต้นเหล่านั้น สังขารเหล่านี้เป็นปัจจัยแก่วิปากวิญญาณเหล่าใดในปฏิสนธิและในปวัตติ และเป็นปัจจัยอย่างไร พึงทราบอย่างนั้น

Tattha puññābhisaṅkhāre tāva kāmāvacaraaṭṭhacetanābhedo puññābhisaṅkhāro avisesena kāmabhave sugatiyaṃ navannaṃ vipākaviññāṇānaṃ paṭisandhiyaṃ nānakkhaṇikakammapaccayena ceva upanissayapaccayena cāti dvedhā paccayo. Rūpāvacarapañcakusalacetanābhedo puññābhisaṅkhāro rūpabhave paṭisandhiyaṃ eva pañcannaṃ.

บรรดาสังขารเหล่านั้น ก่อนอื่น ในปุญญาภิสังขาร ปุญญาภิสังขารอันมีกามาวจรกุศลเจตนา ๘ เป็นประเภท โดยส่วนรวมแล้ว ในกามภพ ในสุคติภูมิ เป็นปัจจัยแก่ผลวิญญาณ ๙ ดวง ในปฏิสนธิกาล โดย ๒ ประการ คือ โดยนานักขณิกกัมมปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย. ปุญญาภิสังขารอันมีรูปาวจรกุศลเจตนา ๕ เป็นประเภท ในรูปภพ เป็นปัจจัยแก่ (วิบากวิญญาณ) ๕ ดวง ในปฏิสนธิกาลเท่านั้น.

Vuttappabhedakāmāvacaro pana kāmabhave sugatiyaṃ upekkhāsahagatāhetumanoviññāṇadhātuvajjānaṃ sattannaṃ parittavipākaviññāṇānaṃ vuttanayeneva dvedhā paccayo pavatte, no paṭisandhiyaṃ. Sveva rūpabhave pañcannaṃ vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte, no paṭisandhiyaṃ. Kāmabhave pana duggatiyaṃ aṭṭhannampi parittavipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte, no paṭisandhiyaṃ. Tattha niraye mahāmoggallānattherassa narakacārikādīsu iṭṭhārammaṇasamāyoge so paccayo hoti, tiracchānesu pana petamahiddhikesu ca iṭṭhārammaṇaṃ labbhatiyeva.

อนึ่ง กามาวจรปุญญาภิสังขารอันมีประเภทตามที่กล่าวแล้ว ในกามภพ ในสุคติภูมิ เป็นปัจจัยโดย ๒ ประการ ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว แก่ปริตตวิบากวิญญาณ ๗ ดวง เว้นอุเบกขาสหคตอเหตุกมโนวิญญาณธาตุ ในปวัตติกาล, ไม่เป็นปัจจัยในปฏิสนธิกาล. กามาวจรปุญญาภิสังขารนั้นนั่นเทียว ในรูปภพ เป็นปัจจัยอย่างนั้นเหมือนกัน แก่ผลวิญญาณ ๕ ดวง ในปวัตติกาล, ไม่เป็นปัจจัยในปฏิสนธิกาล. อนึ่ง ในกามภพ ในทุคติภูมิ เป็นปัจจัยอย่างนั้นเหมือนกัน แก่ปริตตวิบากวิญญาณแม้ทั้ง ๘ ดวง ในปวัตติกาล, ไม่เป็นปัจจัยในปฏิสนธิกาล. ในทุคติภูมินั้น ในนรก ในคราวที่พระมหาโมคคัลลานเถระเที่ยวไปในนรกเป็นต้น เมื่อมีการประสบกับอิฏฐารมณ์ ปุญญาภิสังขารนั้นย่อมเป็นปัจจัย. อนึ่ง ในหมู่สัตว์ดิรัจฉานและเปรตผู้มีฤทธิ์มาก ย่อมได้อิฏฐารมณ์โดยแท้.

Sveva kāmabhave sugatiyaṃ soḷasannampi kusalavipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte ca paṭisandhiyañca. Avisesena pana puññābhisaṅkhāro rūpabhave dasannaṃ vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte ca paṭisandhiyañca.

กามาวจรปุญญาภิสังขารนั้นนั่นเทียว ในกามภพ ในสุคติภูมิ เป็นปัจจัยอย่างนั้นเหมือนกัน แก่กุศลวิบากวิญญาณแม้ทั้ง ๑๖ ดวง ทั้งในปวัตติกาลและในปฏิสนธิกาล. อนึ่ง โดยส่วนรวม ปุญญาภิสังขารในรูปภพ เป็นปัจจัยอย่างนั้นเหมือนกัน แก่ผลวิญญาณ ๑๐ ดวง ทั้งในปวัตติกาลและในปฏิสนธิกาล.

Dvādasākusalacetanābhedo apuññābhisaṅkhāro kāmabhave duggatiyaṃ ekassa viññāṇassa tatheva paccayo paṭisandhiyaṃ, no pavatte. Channaṃ pavatte, no paṭisandhiyaṃ. Sattannampi akusalavipākaviññāṇānaṃ pavatte ca paṭisandhiyañca.

อปุญญาภิสังขารอันมีอกุศลเจตนา ๑๒ เป็นประเภท ในกามภพ ในทุคติภูมิ เป็นปัจจัยอย่างนั้นเหมือนกัน แก่วิญญาณดวงหนึ่ง ในปฏิสนธิกาล, ไม่เป็นปัจจัยในปวัตติกาล. เป็นปัจจัยแก่ (อกุศลวิบากวิญญาณ) ๖ ดวง ในปวัตติกาล, ไม่เป็นปัจจัยในปฏิสนธิกาล. (โดยส่วนรวม) เป็นปัจจัยแก่อกุศลวิบากวิญญาณแม้ทั้ง ๗ ดวง ทั้งในปวัตติกาลและในปฏิสนธิกาล.

Kāmabhave pana sugatiyaṃ tesaṃyeva sattannaṃ tatheva paccayo pavatte, no paṭisandhiyaṃ. Rūpabhave catunnaṃ vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte, no paṭisandhiyaṃ. So ca kho kāmāvacare aniṭṭharūpadassanasaddasavanavasena, brahmaloke pana aniṭṭharūpādayo nāma natthi. Tathā kāmāvacaradevalokepi.

อนึ่ง ในกามภพ ในสุคติภูมิ เป็นปัจจัยอย่างนั้นเหมือนกัน แก่อกุศลวิบากวิญญาณ ๗ ดวงเหล่านั้นนั่นเทียว ในปวัตติกาล, ไม่เป็นปัจจัยในปฏิสนธิกาล. ในรูปภพ เป็นปัจจัยอย่างนั้นเหมือนกัน แก่ผลวิญญาณ ๔ ดวง ในปวัตติกาล, ไม่เป็นปัจจัยในปฏิสนธิกาล. และอปุญญาภิสังขารนั้นแล (เป็นปัจจัย) ในกามาวจรภูมิ โดยการเห็นรูปและฟังเสียงอันไม่น่าปรารถนา. อนึ่ง ในพรหมโลก อนิฏฐรูปเป็นต้น ไม่มี. แม้ในกามาวจรเทวโลกก็เช่นกัน.

Āneñjābhisaṅkhāro arūpabhave catunnaṃ vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte ca paṭisandhiyañca.

อาเนญชาภิสังขาร ในอรูปภพ เป็นปัจจัยอย่างนั้นเหมือนกัน แก่ผลวิญญาณ ๔ ดวง ทั้งในปวัตติกาลและในปฏิสนธิกาล.

Evaṃ tāva bhavesu paṭisandhipavattīnaṃ vasena ete saṅkhārā yesaṃ paccayā, yathā ca paccayā honti, tathā vijānitabbā. Eteneva nayena yoniādīsupi veditabbā.

ก่อนอื่น บัณฑิตพึงทราบสังขารเหล่านี้ว่า เป็นปัจจัยแก่วิญญาณเหล่าใด และเป็นปัจจัยโดยประการใด ก็พึงทราบโดยประการนั้น ด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิและปวัตติในภพทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้. พึงทราบแม้ในโยนิเป็นต้น ก็โดยนัยนี้นั่นเทียว.

637. Tatridaṃ ādito paṭṭhāya mukhamattapakāsanaṃ – imesu hi saṅkhāresu yasmā puññābhisaṅkhāro tāva dvīsu bhavesu paṭisandhiṃ datvā sabbamattano vipākaṃ janeti. Tathā aṇḍajādīsu catūsu yonīsu, devamanussasaṅkhātāsu dvīsu gatīsu, nānattakāyanānattasaññīnānattakāyaekattasaññī-ekattakāyanānattasaññī-ekattakāyaekattasaññīsaṅkhātāsu catūsu viññāṇaṭṭhitīsu. Asaññasattāvāse panesa rūpamattamevābhisaṅkharotīti catūsuyeva sattāvāsesu ca paṭisandhiṃ datvā sabbamattano vipākaṃ janeti. Tasmā esa etesu dvīsu bhavesu, catūsu yonīsu, dvīsu gatīsu, catūsu viññāṇaṭṭhitīsu, catūsu sattāvāsesu ca ekavīsatiyā vipākaviññāṇānaṃ vuttanayeneva paccayo hoti yathāsambhavaṃ paṭisandhiyaṃ pavatte ca.

637. ในคำว่า สังขารเป็นปัจจัยแก่วิญญาณนั้น คำต่อไปนี้เป็นการแสดงเพียงเค้าโครง เริ่มต้นตั้งแต่แรก. จริงอยู่ เพราะว่าในสังขารเหล่านี้ ก่อนอื่น ปุญญาภิสังขารให้ปฏิสนธิในภพ ๒ ภพแล้ว ย่อมให้วิบากทั้งหมดของตนเกิด. ฉันใดก็ฉันนั้น (ปุญญาภิสังขารให้ปฏิสนธิ) ในโยนิ ๔ มีอัณฑชะเป็นต้น, ในคติ ๒ ที่เรียกว่าเทวดาและมนุษย์, ในวิญญาณฐิติ ๔ ที่เรียกว่านานัตตกายนานัตตสัญญี นานัตตกายเอกัตตสัญญี เอกัตตกายนานัตตสัญญี และเอกัตตกายเอกัตตสัญญี. ส่วนในอสัญญสัตตาวาส ปุญญาภิสังขารนี้ย่อมปรุงแต่งเพียงรูปเท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงให้ปฏิสนธิในสัตตาวาส ๔ เท่านั้น แล้วให้วิบากทั้งหมดของตนเกิด. เพราะเหตุนั้น ปุญญาภิสังขารนี้ ในภพ ๒ เหล่านี้, ในโยนิ ๔, ในคติ ๒, ในวิญญาณฐิติ ๔, และในสัตตาวาส ๔ เป็นปัจจัยแก่ผลวิญญาณ ๒๑ ดวง ตามสมควร ทั้งในปฏิสนธิกาลและในปวัตติกาล โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

Apuññābhisaṅkhāro pana yasmā ekasmiṃyeva kāmabhave catūsu yonīsu, avasesāsu tīsu gatīsu, nānattakāyaekattasaññīsaṅkhātāya ekissā viññāṇaṭṭhitiyā, tādiseyeva ca ekasmiṃ sattāvāse paṭisandhivasena vipaccati, tasmā esa ekasmiṃ bhave, catūsu yonīsu, tīsu gatīsu, ekissā viññāṇaṭṭhitiyā, ekamhi ca sattāvāse sattannaṃ vipākaviññāṇānaṃ vuttanayeneva paccayo paṭisandhiyaṃ pavatte ca.

ส่วนอปุญญาภิสังขาร เพราะย่อมให้ผลโดยความเป็นปฏิสนธิ ในกามภพเดียวเท่านั้น, ในโยนิ ๔, ในคติ ๓ ที่เหลือ, ในวิญญาณฐิติ ๑ ที่เรียกว่านานัตตกายเอกัตตสัญญี, และในสัตตาวาส ๑ ที่เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน, เพราะเหตุนั้น อปุญญาภิสังขารนี้ ในภพ ๑, ในโยนิ ๔, ในคติ ๓, ในวิญญาณฐิติ ๑, และในสัตตาวาส ๑ เป็นปัจจัยแก่วิบากวิญญาณ ๗ ดวง ทั้งในปฏิสนธิกาลและในปวัตติกาล โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

Āneñjābhisaṅkhāro pana yasmā ekasmiṃyeva arūpabhave, ekissā opapātikayoniyā, ekissā devagatiyā, ākāsānañcāyatanādikāsu tīsu viññāṇaṭṭhitīsu, ākāsānañcāyatanādikesu ca catūsu sattāvāsesu paṭisandhivasena vipaccati, tasmā esa ekasmiṃ bhave, ekissā yoniyā, ekissā gatiyā, tīsu viññāṇaṭṭhitīsu, catūsu sattāvāsesu catunnaṃ viññāṇānaṃ vuttanayeneva paccayo hoti paṭisandhiyaṃ pavatte cāti. Evaṃ,

ส่วนอาเนญชาภิสังขาร เพราะย่อมให้ผลโดยความเป็นปฏิสนธิ ในอรูปภพเดียวเท่านั้น, ในโอปปาติกโยนิ ๑, ในเทวคติ ๑, ในวิญญาณฐิติ ๓ มีอากาสานัญจายตนะเป็นต้น, และในสัตตาวาส ๔ มีอากาสานัญจายตนะเป็นต้น, เพราะเหตุนั้น อาเนญชาภิสังขารนี้ ในภพ ๑, ในโยนิ ๑, ในคติ ๑, ในวิญญาณฐิติ ๓, ในสัตตาวาส ๔ เป็นปัจจัยแก่วิญญาณ ๔ ดวง ทั้งในปฏิสนธิกาลและในปวัตติกาล โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ด้วยประการฉะนี้.

Paṭisandhipavattīnaṃ, vasenete bhavādisu;

Vijānitabbā saṅkhārā, yathā yesañca paccayāti.

(คาถา) บัณฑิตพึงทราบสังขารเหล่านี้ ว่าเป็นปัจจัยแก่วิญญาณเหล่าใด และเป็นปัจจัยโดยประการใด ในภพเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิและปวัตติ.

Ayaṃ ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti padasmiṃ vitthārakathā.

นี้เป็นกถาขยายความในบทว่า "สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ".

Viññāṇapaccayānāmarūpapadavitthārakathā

กถาขยายความในบทว่า วิญญาณปัจจยา นามรูปํ

638. Viññāṇapaccayā nāmarūpapade –

638. ในบทว่า วิญญาณปัจจยา นามรูปํ

Vibhāgā nāmarūpānaṃ, bhavādīsu pavattito;

Saṅgahā paccayanayā, viññātabbo vinicchayo.

(คาถา) บัณฑิตพึงทราบการวินิจฉัย โดยการจำแนกนามรูป, โดยความเป็นไปในภพเป็นต้น, โดยการสงเคราะห์, และโดยนัยแห่งปัจจัย.

Vibhāgā nāmarūpānanti ettha hi nāmanti ārammaṇābhimukhaṃ namanato vedanādayo tayo khandhā, rūpanti cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ. Tesaṃ vibhāgo khandhaniddese vuttoyevāti. Evaṃ tāvettha vibhāgā nāmarūpānaṃ viññātabbo vinicchayo.

จริงอยู่ ในคำว่า "โดยการจำแนกนามรูป" นั้น คำว่า "นาม" ได้แก่ ขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น เพราะน้อมไปสู่อารมณ์. คำว่า "รูป" ได้แก่ มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔. การจำแนกนามและรูปเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในขันธนิทเทสนั่นเทียว. ก่อนอื่น บัณฑิตพึงทราบการวินิจฉัยโดยการจำแนกนามรูปในบทนี้ ด้วยประการฉะนี้.

Bhavādīsu pavattitoti ettha ca nāmaṃ ekaṃ sattāvāsaṃ ṭhapetvā sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisesasattāvāsesu pavattati, rūpaṃ dvīsu bhavesu, catūsu yonīsu, pañcasu gatīsu, purimāsu catūsu viññāṇaṭṭhitīsu, pañcasu sattāvāsesu pavattati.

ในบทว่า `Bhavādīsu pavattati` นี้ พึงทราบว่า นาม เว้นสัตตาวาสภูมิหนึ่ง (คืออสัญญสัตตาวาส) ย่อมเป็นไปในภพ โยนิ คติ วิญญาณัฏฐิติ และสัตตาวาสที่เหลือทั้งหมด, ส่วนรูป ย่อมเป็นไปในภพ ๒, ในโยนิ ๔, ในคติ ๕, ในวิญญาณัฏฐิติเบื้องต้น ๔, ในสัตตาวาส ๕.

Evaṃ pavattamāne ca etasmiṃ nāmarūpe yasmā abhāvakagabbhaseyyakānaṃ aṇḍajānañca paṭisandhikkhaṇe vatthukāyadasakavasena rūpato dvesantatisīsāni, tayo ca arūpino khandhā pātubhavanti, tasmā tesaṃ vitthārena rūparūpato vīsati dhammā, tayo ca arūpino khandhāti ete tevīsati dhammā viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbā. Aggahitaggahaṇena pana ekasantatisīsato nava rūpadhamme apanetvā cuddasa. Sabhāvakānaṃ bhāvadasakaṃ pakkhipitvā tettiṃsa, tesampi aggahitaggahaṇena santatisīsadvayato aṭṭhārasa rūpadhamme apanetvā pannarasa.

ก็เมื่อนามรูปนี้เป็นไปอยู่อย่างนี้ เพราะเหตุที่ในปฏิสนธิขณะของเหล่าสัตว์ผู้เป็นคัพภเสยยกะและอัณฑชะที่ไม่มีภาวรูป สันตติสีสะ (หัวต่อแห่งสันตติ) ๒ คือ วัตถุทสกะและกายทสกะฝ่ายรูป กับอรูปขันธ์ ๓ ย่อมปรากฏขึ้น ฉะนั้น โดยพิสดาร ธรรม ๒๐ คือ รูปรูป และอรูปขันธ์ ๓ ของสัตว์เหล่านั้น รวมเป็นธรรม ๒๓ เหล่านี้ พึงทราบว่าเป็นนามรูปมีวิญญาณเป็นปัจจัย. ส่วนโดยอัคคหิตัคคหณนัย (นัยที่นับธรรมที่ไม่เคยนับ) พึงนำรูปธรรม ๙ ออกจากสันตติสีสะหนึ่ง เหลือ ๑๔. สำหรับสัตว์ที่มีภาวรูป พึงเพิ่มภาวทสกะเข้าไป เป็น ๓๓, แม้สำหรับสัตว์เหล่านั้น โดยอัคคหิตัคคหณนัย พึงนำรูปธรรม ๑๘ ออกจากสันตติสีสะสอง เหลือ ๑๕.

Yasmā ca opapātikasattesu brahmakāyikādīnaṃ paṭisandhikkhaṇe cakkhusotavatthudasakānaṃ, jīvitindriyanavakassa ca vasena rūpato cattāri santatisīsāni, tayo ca arūpino khandhā pātubhavanti, tasmā tesaṃ vitthārena rūparūpato ekūnacattālīsa dhammā, tayo ca arūpino khandhāti ete bācattālīsa dhammā viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbā. Aggahitaggahaṇena pana santatisīsattayato sattavīsati dhamme apanetvā pannarasa.

อนึ่ง เพราะเหตุที่ในปฏิสนธิขณะของเหล่าพรหมกายิกาพรหมเป็นต้น ในบรรดาสัตว์โอปปาติกะ สันตติสีสะ ๔ คือ จักขุทสกะ โสตทสกะ วัตถุทสกะ และชีวิตินทริยนวกะ ฝ่ายรูป กับอรูปขันธ์ ๓ ย่อมปรากฏขึ้น ฉะนั้น โดยพิสดาร ธรรม ๓๙ คือ รูปรูป และอรูปขันธ์ ๓ ของพรหมเหล่านั้น รวมเป็นธรรม ๔๒ เหล่านี้ พึงทราบว่าเป็นนามรูปมีวิญญาณเป็นปัจจัย. ส่วนโดยอัคคหิตัคคหณนัย พึงนำธรรม ๒๗ ออกจากสันตติสีสะสาม เหลือ ๑๕.

Kāmabhave pana yasmā sesaopapātikānaṃ, saṃsedajānaṃ vā sabhāvakaparipuṇṇāyatanānaṃ paṭisandhikkhaṇe rūpato satta santatisīsāni, tayo ca arūpino khandhā pātubhavanti, tasmā tesaṃ vitthārena rūparūpato sattati dhammā, tayo ca arūpino khandhāti ete tesattati dhammā viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbā. Aggahitaggahaṇena pana rūpasantatisīsachakkato catupaññāsa dhamme apanetvā ekūnavīsati. Esa ukkaṃso. Avakaṃsena pana taṃtaṃrūpasantatisīsavikalānaṃ tassa tassa vasena hāpetvā hāpetvā saṅkhepato vitthārato ca paṭisandhiyaṃ viññāṇapaccayā nāmarūpasaṅkhā veditabbā.

ส่วนในกามภพ เพราะเหตุที่ในปฏิสนธิขณะของเหล่าโอปปาติกสัตว์ที่เหลือ หรือของเหล่าสังเสทชสัตว์ ผู้มีภาวรูปและมีอายตนะบริบูรณ์ สันตติสีสะ ๗ ฝ่ายรูป กับอรูปขันธ์ ๓ ย่อมปรากฏขึ้น ฉะนั้น โดยพิสดาร ธรรม ๗๐ คือ รูปรูป และอรูปขันธ์ ๓ ของสัตว์เหล่านั้น รวมเป็นธรรม ๗๓ เหล่านี้ พึงทราบว่าเป็นนามรูปมีวิญญาณเป็นปัจจัย. ส่วนโดยอัคคหิตัคคหณนัย พึงนำธรรม ๕๔ ออกจากรูปสันตติสีสะหก เหลือ ๑๙. นี้เป็นฝ่ายสูงสุด. ส่วนโดยฝ่ายต่ำสุด พึงลดหย่อน (รูปธรรม) ตามสมควรแก่สันตติสีสะที่บกพร่องนั้นๆ แล้วพึงทราบจำนวนนามรูปมีวิญญาณเป็นปัจจัยในปฏิสนธิ โดยย่อและโดยพิสดาร.

Arūpīnaṃ pana tayova arūpino khandhā. Asaññīnaṃ rūpato jīvitindriyanavakamevāti. Esa tāva paṭisandhiyaṃ nayo.

ส่วนสำหรับอรูปสัตว์ มีเพียงอรูปขันธ์ ๓. สำหรับอสัญญีสัตว์ มีเพียงชีวิตินทริยนวกกลาปฝ่ายรูป. นี้เป็นนัยในปฏิสนธิกาล.

Pavatte pana sabbattha rūpappavattidese paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe paṭisandhicittena saha pavattaututo utusamuṭṭhānaṃ suddhaṭṭhakaṃ pātubhavati. Paṭisandhicittaṃ pana rūpaṃ na samuṭṭhāpeti. Tañhi yathā papāte patitapuriso parassa paccayo hotuṃ na sakkoti, evaṃ vatthudubbalatāya dubbalattā rūpaṃ samuṭṭhāpetuṃ na sakkoti. Paṭisandhicittato pana uddhaṃ paṭhamabhavaṅgato pabhuti cittasamuṭṭhānaṃ suddhaṭṭhakaṃ, saddapātubhāvakāle paṭisandhikkhaṇato uddhaṃ pavattaututo ceva cittato ca saddanavakaṃ, ye pana kabaḷīkārāhārūpajīvino gabbhaseyyakasattā, tesaṃ,

ส่วนในปวัตติกาล ในที่ที่รูปเกิดขึ้นได้ทุกแห่ง สุทธัฏฐกกลาปอันมีอุตุเป็นสมุฏฐาน ย่อมเกิดขึ้นในฐิติขณะของปฏิสนธิจิต จากอุตุที่เกิดขึ้นพร้อมกับปฏิสนธิจิต. แต่ปฏิสนธิจิตย่อมไม่ยังรูปให้เกิดขึ้น. จริงอยู่ ปฏิสนธิจิตนั้นไม่อาจยังรูปให้เกิดขึ้นได้ เพราะมีวัตถุอ่อนกำลังและเพราะตนเองก็อ่อนกำลัง เหมือนบุรุษผู้กำลังตกจากหน้าผา ไม่อาจเป็นที่พึ่งแก่ผู้อื่นได้ ฉันใด. แต่ในเบื้องหลังจากปฏิสนธิจิต จำเดิมแต่ปฐมภวังค์ไป สุทธัฏฐกกลาปอันมีจิตเป็นสมุฏฐาน (ย่อมเกิดขึ้น), ในกาลที่เสียงปรากฏขึ้น ในเบื้องหลังจากปฏิสนธิขณะ สัททนวกกลาป (ย่อมเกิดขึ้น) จากอุตุและจิตที่เกิดขึ้นในปวัตติกาล, ส่วนเหล่าสัตว์ผู้เป็นคัพภเสยยกะที่ดำรงชีพด้วยกวฬิงการาหาร สำหรับสัตว์เหล่านั้น,

‘‘Yañcassa bhuñjati mātā, annaṃ pānañca bhojanaṃ;

Tena so tattha yāpeti, mātukucchigato naro’’ti. –

(ดังพระดำรัสว่า) "มารดาของทารกนั้นบริโภคโภชนะใด คือ ข้าวและน้ำ, ทารกผู้อยู่ในครรภ์มารดานั้น ย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปได้ในครรภ์นั้นด้วยโภชนะนั้น" ดังนี้.

Vacanato mātarā ajjhoharitāhārena anugate sarīre, opapātikānaṃ sabbapaṭhamaṃ attano mukhagataṃ kheḷaṃ ajjhoharaṇakāle āhārasamuṭṭhānaṃ suddhaṭṭhakanti idaṃ āhārasamuṭṭhānassa suddhaṭṭhakassa, utucittasamuṭṭhānānañca ukkaṃsato dvinnaṃ navakānaṃ vasena chabbīsatividhaṃ, pubbe ekekacittakkhaṇe tikkhattuṃ uppajjamānaṃ vuttaṃ kammasamuṭṭhānañca sattatividhanti channavutividhaṃ rūpaṃ, tayo ca arūpino khandhāti samāsato navanavuti dhammā. Yasmā vā saddo aniyato kadācideva pātubhāvato, tasmā duvidhampi taṃ apanetvā ime sattanavuti dhammā yathāsambhavaṃ sabbasattānaṃ viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbaṃ. Tesaṃ hi suttānampi pamattānampi khādantānampi pivantānampi divā ca rattiñca ete viññāṇapaccayā pavattanti. Tañca nesaṃ viññāṇapaccayabhāvaṃ parato vaṇṇayissāma.

จากพระดำรัสนี้ (พึงทราบว่า) ในสรีระที่อาหารอันมารดากลืนกินแล้วแผ่ซ่านไป (สุทธัฏฐกกลาปมีอาหารเป็นสมุฏฐานย่อมเกิดขึ้น), สำหรับเหล่าโอปปาติกสัตว์ ในกาลที่กลืนกินน้ำลายในปากของตนเป็นครั้งแรก สุทธัฏฐกกลาปมีอาหารเป็นสมุฏฐาน (ย่อมเกิดขึ้น) ดังนี้ รูป ๒๖ อย่างนี้ คือ สุทธัฏฐกกลาปมีอาหารเป็นสมุฏฐาน และนวกกลาป ๒ อย่างโดยอย่างสูงอันมีอุตุและจิตเป็นสมุฏฐาน, และรูป ๗๐ อย่างอันมีกรรมเป็นสมุฏฐาน ที่กล่าวไว้ในก่อนว่าเกิดขึ้น ๓ ครั้งในแต่ละจิตตขณะ รวมเป็นรูป ๙๖ อย่าง, กับอรูปขันธ์ ๓, โดยย่อจึงเป็นธรรม ๙๙. อีกอย่างหนึ่ง เพราะเสียงไม่แน่นอนเนื่องจากปรากฏขึ้นเป็นบางครั้งบางคราวเท่านั้น ฉะนั้น พึงนำเสียงทั้งสองอย่างนั้นออกเสีย แล้วพึงทราบว่า ธรรม ๙๗ เหล่านี้ ตามสมควร เป็นนามรูปมีวิญญาณเป็นปัจจัยของสัตว์ทั้งปวง. จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้ย่อมเป็นไปเพราะมีวิญญาณเป็นปัจจัย ทั้งกลางวันและกลางคืน แม้เมื่อสัตว์เหล่านั้นหลับอยู่ ประมาทอยู่ เคี้ยวกินอยู่ หรือดื่มอยู่. และเราจักพรรณนาความเป็นปัจจัยแห่งวิญญาณแก่ธรรมเหล่านั้นในภายหลัง.

Yampanetamettha kammajarūpaṃ, taṃ bhavayonigatiṭhitisattāvāsesu sabbapaṭhamaṃ patiṭṭhahantampi tisamuṭṭhānikarūpena anupatthaddhaṃ na sakkoti saṇṭhātuṃ, nāpi tisamuṭṭhānikaṃ tena anupatthaddhaṃ. Atha kho vātabbhāhatāpi catuddisā vavatthāpitā naḷakalāpiyo viya, ūmivegabbhāhatāpi mahāsamudde katthaci laddhapatiṭṭhā bhinnavāhanikā viya ca aññamaññupatthaddhānevetāni apatamānāni saṇṭhahitvā ekampi vassaṃ dvepi vassāni…pe… vassasatampi yāva tesaṃ sattānaṃ āyukkhayo vā puññakkhayo vā, tāva pavattantīti. Evaṃ bhavādīsu pavattitopettha viññātabbo vinicchayo.

ก็บรรดารูปเหล่านั้น กรรมชรูปใดมีอยู่, กรรมชรูปนั้น แม้จะตั้งขึ้นก่อนเป็นอันดับแรกในภพ โยนิ คติ ฐิติ และสัตตาวาสทั้งหลาย แต่เมื่อไม่ได้รับการอุปถัมภ์จากรูปอันมีสมุฏฐาน ๓ ก็ไม่อาจดำรงอยู่ได้, แม้รูปอันมีสมุฏฐาน ๓ ก็ไม่อาจดำรงอยู่ได้เมื่อไม่ได้รับการอุปถัมภ์จากกรรมชรูปนั้น. แต่โดยที่แท้ รูปเหล่านี้ต่างอุปถัมภ์ซึ่งกันและกัน ไม่เสื่อมสลาย ดำรงอยู่ได้ เหมือนฟ่อนอ้อที่วางพิงกันไว้ในสี่ทิศ แม้ถูกลมพัดก็ไม่ล้ม ฉันใด และเหมือนเรือแตกที่ได้ที่พึ่งพิง ณ ที่ใดที่หนึ่งในมหาสมุทร แม้ถูกแรงคลื่นซัดก็ไม่สลาย ฉันนั้น, แล้วเป็นไปตลอดปีหนึ่งบ้าง สองปีบ้าง... ตลอดร้อยปีบ้าง จนกว่าจะสิ้นอายุหรือสิ้นบุญของสัตว์เหล่านั้น. พึงทราบวินิจฉัยในบท `วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ` นี้ โดยความเป็นไปในภพเป็นต้นอย่างนี้.

639. Saṅgahāti ettha ca yaṃ āruppe pavattipaṭisandhīsu, pañcavokārabhave ca pavattiyaṃ viññāṇapaccayā nāmameva, yañca asaññesu sabbattha, pañcavokārabhave ca pavattiyaṃ viññāṇapaccayā rūpameva, yañca pañcavokārabhave sabbattha viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, taṃ sabbaṃ nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpanti evaṃ ekadesasarūpekasesanayena saṅgahetvā viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbaṃ.

639. พึงทราบว่า ในบทว่า สงฺคหาติ นี้ พึงทำการสงเคราะห์ด้วยเอกเทสสรูปเอกเสสนัย คือรวบรวมนามอย่างเดียวบ้าง รูปอย่างเดียวบ้าง นามรูปบ้าง ทั้งหมดนั้นเข้าเป็นนามรูป ดังนี้ว่า นามด้วย รูปด้วย นามและรูปด้วย ชื่อว่านามรูป แล้วพึงทราบว่า "เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี" โดยนัยดังต่อไปนี้ คือ นามอย่างเดียวใด อาศัยวิญญาณเป็นปัจจัยเกิดขึ้นในปฏิสนธิและปวัตติกาลในอรูปภพ และในปวัตติกาลในปัญจโวการภพ, รูปอย่างเดียวใด อาศัยวิญญาณเป็นปัจจัยเกิดขึ้นในกาลทั้งปวงในอสัญญีภพ และในปวัตติกาลในปัญจโวการภพ, และนามรูปใด อาศัยวิญญาณเป็นปัจจัยเกิดขึ้นในกาลทั้งปวงในปัญจโวการภพ

Asaññesu viññāṇābhāvā ayuttanti ce, nāyuttaṃ. Idampi,

หากมีผู้กล่าวว่า "ในอสัญญีสัตว์ไม่มีวิญญาณ เพราะฉะนั้น (คำกล่าวว่า รูปเกิดเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย) จึงไม่สมควร" คำกล่าวแม้นี้ก็ไม่สมควร (คือสมควรแล้ว)

Nāmarūpassa yaṃ hetu, viññāṇaṃ taṃ dvidhā mataṃ;

Vipākamavipākañca, yuttameva yato idaṃ.

เพราะเหตุที่วิญญาณที่เป็นเหตุแห่งนามรูปนั้น ท่านกล่าวไว้ ๒ อย่าง คือ วิปากวิญญาณ และอวิปากวิญญาณ ฉะนั้น คำกล่าวนี้จึงสมควรแล้ว

Yañhi nāmarūpassa hetu viññāṇaṃ, taṃ vipākāvipākabhedato dvedhā mataṃ. Idañca asaññasattesu kammasamuṭṭhānattā pañcavokārabhave pavattaabhisaṅkhāraviññāṇapaccayā rūpaṃ. Tathā pañcavokāre pavattiyaṃ kusalādicittakkhaṇe kammasamuṭṭhānanti yuttameva idaṃ. Evaṃ saṅgahatopettha viññātabbo vinicchayo.

จริงอยู่ วิญญาณที่เป็นเหตุแห่งนามรูปนั้น ท่านกล่าวไว้ ๒ อย่าง โดยจำแนกเป็นวิปากวิญญาณและอวิปากวิญญาณ และรูปนี้ในอสัญญีสัตว์ทั้งหลาย เพราะเป็นกรรมสมุฏฐาน จึงเป็นรูปที่มีอภิสังขารวิญญาณอันเป็นไปแล้วในปัญจโวการภพเป็นปัจจัย ฉันใดก็ดี รูปที่เป็นกรรมสมุฏฐานในกุสลจิตตขณะเป็นต้น ในปวัตติกาลในปัญจโวการภพ ก็ฉันนั้น เพราะฉะนั้น คำกล่าวนี้จึงสมควรแล้ว พึงทราบวินิจฉัยในบทนี้แม้โดยนัยแห่งการสงเคราะห์ ดังนี้

640. Paccayanayāti ettha hi,

640. ในบทว่า ปจฺจยนยาติ นี้แล

Nāmassa pākaviññāṇaṃ, navadhā hoti paccayo;

Vatthurūpassa navadhā, sesarūpassa aṭṭhadhā.

วิปากวิญญาณเป็นปัจจัยแก่นามโดย ๙ ประการ, เป็นปัจจัยแก่วัตถุรูปโดย ๙ ประการ, เป็นปัจจัยแก่รูปที่เหลือโดย ๘ ประการ

Abhisaṅkhāraviññāṇaṃ, hoti rūpassa ekadhā;

Tadaññaṃ pana viññāṇaṃ, tassa tassa yathārahaṃ.

อภิสังขารวิญญาณเป็นปัจจัยแก่รูปโดย ๑ ประการ ส่วนวิญญาณนอกนั้น เป็นปัจจัยแก่นามรูปนั้นๆ ตามสมควร

Yañhetaṃ paṭisandhiyaṃ pavattiyaṃ vā vipākasaṅkhātaṃ nāmaṃ, tassa rūpamissassa vā amissassa vā paṭisandhikaṃ vā aññaṃ vā vipākaviññāṇaṃ sahajātaaññamaññanissayasampayuttavipākāhārindriyaatthiavigatapaccayehi navadhā paccayo hoti.

จริงอยู่ นามใดที่เรียกว่าวิบาก ในปฏิสนธิกาลหรือปวัตติกาล, วิปากวิญญาณที่เป็นปฏิสนธิก็ตาม ที่เป็นอื่นก็ตาม ย่อมเป็นปัจจัยแก่นามนั้น ซึ่งระคนกับรูปก็ตาม ไม่ระคนกับรูปก็ตาม โดย ๙ ประการ คือ โดยสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย

Vatthurūpassa paṭisandhiyaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākāhārindriyavippayuttaatthiavigatapaccayehi navadhā paccayo hoti. Ṭhapetvā pana vatthurūpaṃ sesarūpassa imesu navasu aññamaññapaccayaṃ apanetvā sesehi aṭṭhahi paccayehi paccayo hoti.

(วิปากวิญญาณ) เป็นปัจจัยแก่วัตถุรูปในปฏิสนธิกาล โดย ๙ ประการ คือ โดยสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย แต่เว้นวัตถุรูปเสียแล้ว เป็นปัจจัยแก่รูปที่เหลือ ด้วยปัจจัย ๘ ที่เหลือ โดยยกอัญญมัญญปัจจัยออกจากปัจจัย ๙ เหล่านี้

Abhisaṅkhāraviññāṇaṃ pana asaññasattarūpassa vā pañcavokārabhave vā kammajassa rūpassa suttantikapariyāyato upanissayavasena ekadhāva paccayo hoti. Avasesaṃ paṭhamabhavaṅgato pabhuti sabbampi viññāṇaṃ tassa tassa nāmarūpassa yathārahaṃ paccayo hotīti veditabbaṃ. Vitthārato pana tassa paccayanaye dassiyamāne sabbāpi paṭṭhānakathā vitthāretabbā hotīti na naṃ ārabhāma.

ส่วนอภิสังขารวิญญาณ เป็นปัจจัยแก่รูปของอสัญญีสัตว์ หรือแก่กรรมชรูปในปัญจโวการภพ โดยปริยายแห่งสุตตันตะ ด้วยอำนาจอุปนิสสยปัจจัย โดยประการเดียวเท่านั้น พึงทราบว่า วิญญาณทั้งหมดที่เหลือ ตั้งแต่ปฐมภวังค์เป็นต้นไป ย่อมเป็นปัจจัยแก่นามรูปนั้นๆ ตามสมควร แต่เมื่อจะแสดงปัจจยนัยของวิญญาณนั้นโดยพิสดาร ก็จะต้องขยายปัฏฐานกถาทั้งหมดด้วย เพราะฉะนั้น เราจึงไม่เริ่มเรื่องนั้น

Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘paṭisandhināmarūpaṃ viññāṇapaccayā hotī’’ti? Suttato yuttito ca. Sutte hi ‘‘cittānuparivattino dhammā’’tiādinā (dha. sa. dukamātikā 62) nayena bahudhā vedanādīnaṃ viññāṇapaccayatā siddhā. Yuttito pana,

ในเรื่องนั้น อาจมีคำถามว่า "จะพึงทราบได้อย่างไรว่า ปฏิสนธินามรูปมีวิญญาณเป็นปัจจัย?" (ตอบว่า) พึงทราบได้โดยอาศัยสุตตะและยุตติ จริงอยู่ ในสุตตะ ความที่เวทนาเป็นต้นมีวิญญาณเป็นปัจจัย ย่อมสำเร็จได้โดยหลายปริยาย ด้วยนัยเป็นต้นว่า "ธรรมทั้งหลายที่เกิดตามจิต" ส่วนโดยยุตติ (มีดังนี้)

Cittajena hi rūpena, idha diṭṭhena sijjhati;

Adiṭṭhassāpi rūpassa, viññāṇaṃ paccayo iti.

จริงอยู่ ความที่วิญญาณเป็นปัจจัยแม้แก่รูปที่มองไม่เห็น ย่อมสำเร็จได้ด้วยจิตตชรูปที่มองเห็นในโลกนี้

Citte hi pasanne appasanne vā tadanurūpāni rūpāni uppajjamānāni diṭṭhāni. Diṭṭhena ca adiṭṭhassa anumānaṃ hotīti iminā idha diṭṭhena cittajarūpena adiṭṭhassāpi paṭisandhirūpassa viññāṇaṃ paccayo hotīti jānitabbametaṃ. Kammasamuṭṭhānassāpi hi tassa cittasamuṭṭhānasseva viññāṇapaccayatā paṭṭhāne āgatāti. Evaṃ paccayanayatopettha viññātabbo vinicchayoti.

จริงอยู่ เมื่อจิตผ่องใสหรือไม่ผ่องใส รูปทั้งหลายที่สมควรแก่จิตนั้นๆ ก็ปรากฏเกิดขึ้นให้เห็น และการอนุมานถึงสิ่งที่มองไม่เห็นด้วยสิ่งที่มองเห็นย่อมมีได้ เพราะฉะนั้น พึงทราบข้อนี้ว่า "วิญญาณเป็นปัจจัยแม้แก่ปฏิสนธิรูปที่มองไม่เห็น" โดยอาศัยจิตตชรูปที่มองเห็นในโลกนี้ เพราะว่า แม้รูปอันเป็นกรรมสมุฏฐานนั้น ความที่วิญญาณเป็นปัจจัยเหมือนจิตตสมุฏฐานรูป ก็มาในปัฏฐานปกรณ์ พึงทราบวินิจฉัยในบทนี้แม้โดยปัจจยนัย ดังนี้

Ayaṃ ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti padasmiṃ vitthārakathā.

นี้เป็นกถาโดยพิสดารในบทว่า "วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ"

Nāmarūpapaccayāsaḷāyatanapadavitthārakathā

กถาโดยพิสดารในบทว่า "นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ"

641. Nāmarūpapaccayā saḷāyatanapade –

641. ในบทว่า "นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ" (มีวินิจฉัยดังนี้)

Nāmaṃ khandhattayaṃ rūpaṃ, bhūtavatthādikaṃ mataṃ;

Katekasesaṃ taṃ tassa, tādisasseva paccayo.

ขันธ์ ๓ ท่านเรียกว่านาม, ภูตรูปและวัตถุรูปเป็นต้น ท่านเรียกว่ารูป นามรูปนั้นที่ท่านทำเอกเสสแล้ว ย่อมเป็นปัจจัยแก่สฬายตนะที่ท่านทำเอกเสสแล้วเช่นกัน

Yañhetaṃ saḷāyatanasseva paccayabhūtaṃ nāmarūpaṃ, tattha nāmanti vedanādikkhandhattayaṃ, rūpaṃ pana sasantatipariyāpannaṃ niyamato cattāri bhūtāni cha vatthūni jīvitindriyanti evaṃ bhūtavatthādikaṃ matanti veditabbaṃ. Taṃ pana nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpanti evaṃ katekasesaṃ chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca saḷāyatananti evaṃ katekasesasseva saḷāyatanassa paccayoti veditabbaṃ. Kasmā? Yasmā āruppe nāmameva paccayo, tañca chaṭṭhāyatanasseva na aññassa. ‘‘Nāmapaccayā chaṭṭhāyatana’’nti (vibha. 322) hi vibhaṅge vuttaṃ.

จริงอยู่ ในนามรูปที่เป็นปัจจัยแก่สฬายตนะนั้น ขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น ชื่อว่านาม ส่วนรูป พึงทราบว่า ได้แก่ ภูตรูปและวัตถุรูปเป็นต้น คือ ภูตรูป ๔ วัตถุ ๖ และชีวิตินทรีย์ ซึ่งนับเนื่องในสันดานของตนโดยแน่นอน แต่นามรูปนั้นที่ท่านทำเอกเสสแล้วว่า "นามด้วย รูปด้วย นามและรูปด้วย ชื่อว่านามรูป" ย่อมเป็นปัจจัยแก่สฬายตนะที่ท่านทำเอกเสสแล้วเช่นกันว่า "ฉัฏฐายตนะด้วย สฬายตนะด้วย ชื่อว่าสฬายตนะ" ดังนี้ เพราะเหตุไร? เพราะว่าในอรูปภพ นามอย่างเดียวเป็นปัจจัย และนามนั้นก็เป็นปัจจัยแก่ฉัฏฐายตนะเท่านั้น ไม่เป็นปัจจัยแก่อายตนะอื่น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในคัมภีร์วิภังค์ว่า "เพราะนามเป็นปัจจัย ฉัฏฐายตนะจึงมี"

Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘nāmarūpaṃ saḷāyatanassa paccayo’’ti? Nāmarūpabhāve bhāvato. Tassa tassa hi nāmassa rūpassa ca bhāve taṃ taṃ āyatanaṃ hoti, na aññathā. Sā panassa tabbhāvabhāvitā paccayanayasmiṃ yeva āvibhavissati. Tasmā,

ในเรื่องนั้น อาจมีคำถามว่า "จะพึงทราบได้อย่างไรว่า นามรูปเป็นปัจจัยแก่สฬายตนะ?" (ตอบว่า) พึงทราบได้เพราะมีสฬายตนะเมื่อนามรูปมี จริงอยู่ เมื่อนามนั้นๆ และรูปนั้นๆ มีอยู่ อายตนะนั้นๆ จึงมี, เมื่อไม่มี ก็ไม่มี แต่อันว่าความเป็นไปของอายตนะนั้นเนื่องด้วยความเป็นไปของนามรูปนั้น จักปรากฏชัดในปัจจยนัยนั่นเทียว เพราะฉะนั้น

Paṭisandhiyā pavatte vā, hoti yaṃ yassa paccayo;

Yathā ca paccayo hoti, tathā neyyaṃ vibhāvinā.

นามรูปใดเป็นปัจจัยแก่อายตนะใด ในปฏิสนธิกาลหรือปวัตติกาล และเป็นปัจจัยโดยประการใด ผู้มีปัญญาพึงทราบโดยประการนั้น

Tatrāyamatthadīpanā –

ในคาถานั้น มีการอธิบายความดังนี้

Nāmameva hi āruppe, paṭisandhipavattisu;

Paccayo sattadhā chadhā, hoti taṃ avakaṃsato.

จริงอยู่ ในอรูปภพ ในปฏิสนธิและปวัตติกาล นามอย่างเดียวเท่านั้น เป็นปัจจัยแก่อายตนะนั้น โดย ๗ ประการบ้าง ๖ ประการบ้าง เป็นอย่างน้อย

Kathaṃ? Paṭisandhiyaṃ tāva avakaṃsato sahajātaaññamaññanissayasampayuttavipākaatthiavigatapaccayehi sattadhā nāmaṃ chaṭṭhāyatanassa paccayo hoti. Kiñci panettha hetupaccayena, kiñci āhārapaccayenāti evaṃ aññathāpi paccayo hoti, tassa vasena ukkaṃsāvakaṃso veditabbo.

อย่างไร? คือ ในปฏิสนธิกาลก่อน เป็นอย่างน้อย นามเป็นปัจจัยแก่ฉัฏฐายตนะโดย ๗ ประการ คือ โดยสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปากปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ในนามนั้น บางอย่างเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย, บางอย่างเป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย, ด้วยประการฉะนี้ จึงเป็นปัจจัยโดยประการอื่นอีกก็ได้ พึงทราบความยิ่งและหย่อนโดยอำนาจแห่งปัจจัยนั้นๆ

Pavattepi vipākaṃ vuttanayeneva paccayo hoti, itaraṃ pana avakaṃsato vuttappakāresu paccayesu vipākapaccayavajjehi chahi paccayehi paccayo hoti. Kiñci panettha hetupaccayena, kiñci āhārapaccayenāti evaṃ aññathāpi paccayo hoti, tassa vasena ukkaṃsāvakaṃso veditabbo.

แม้ในปวัตติกาล วิปากนามเป็นปัจจัยโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ส่วนนามอื่น (อวิปากนาม) โดยอย่างน้อยที่สุด ย่อมเป็นปัจจัยด้วยปัจจัย ๖ อย่าง เว้นวิปากปัจจัย ในบรรดาปัจจัยทั้งหลายตามประเภทที่กล่าวแล้ว ในอวิปากนามนั้น นามบางอย่างเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย นามบางอย่างเป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย ด้วยประการฉะนี้ ย่อมเป็นปัจจัยโดยประการอื่นด้วย พึงทราบความยิ่งและหย่อนโดยอำนาจแห่งปัจจัยนั้นๆ

Aññasmimpi bhave nāmaṃ, tatheva paṭisandhiyaṃ;

Chaṭṭhassa itaresaṃ taṃ, chahākārehi paccayo.

แม้ในภพอื่น (ปัญจโวการภพ) ในขณะปฏิสนธิ นามนั้นเป็นปัจจัยแก่อายตนะที่ ๖ โดย ๗ ประการอย่างนั้นเหมือนกัน นามนั้นเป็นปัจจัยแก่อายตนะอื่นๆ โดย ๖ ประการ

Āruppato hi aññasmimpi pañcavokārabhave taṃ vipākanāmaṃ hadayavatthuno sahāyaṃ hutvā chaṭṭhassa manāyatanassa yathā āruppe vuttaṃ, tatheva avakaṃsato sattadhā paccayo hoti. Itaresaṃ pana taṃ pañcannaṃ cakkhāyatanādīnaṃ catumahābhūtasahāyaṃ hutvā sahajātanissayavipākavippayuttaatthiavigatavasena chahākārehi paccayo hoti. Kiñci panettha hetupaccayena, kiñci āhārapaccayenāti evaṃ aññathāpi paccayo hoti, tassa vasena ukkaṃsāvakaṃso veditabbo.

จริงอยู่ แม้ในปัญจโวการภพอื่นจากอรูปภพ วิปากนามนั้นเป็นสหายของหทยวัตถุแล้ว เป็นปัจจัยแก่มนายตนะที่ ๖ โดย ๗ ประการ โดยอย่างน้อยที่สุด เหมือนกับที่กล่าวไว้ในอรูปภพ ส่วนวิปากนามนั้นเป็นปัจจัยแก่อายตนะ ๕ อย่างมีจักขายตนะเป็นต้นนอกนี้ โดยเป็นสหายของมหาภูตรูป ๔ แล้ว เป็นปัจจัยโดย ๖ ประการ ด้วยอำนาจแห่งสหชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ในวิปากนามนั้น นามบางอย่างเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย นามบางอย่างเป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย ด้วยประการฉะนี้ ย่อมเป็นปัจจัยโดยประการอื่นด้วย พึงทราบความยิ่งและหย่อนโดยอำนาจแห่งปัจจัยนั้นๆ

Pavattepi tathā hoti, pākaṃ pākassa paccayo;

Apākaṃ avipākassa, chadhā chaṭṭhassa paccayo.

แม้ในปวัตติกาล ก็เป็นอย่างนั้นเหมือนกัน คือ วิปากนามเป็นปัจจัยแก่วิปากะ (มนายตนะที่ ๖) อวิปากนามเป็นปัจจัยแก่อวิปากะ (มนายตนะที่ ๖) โดย ๖ ประการ

Pavattepi hi pañcavokārabhave yathā paṭisandhiyaṃ, tatheva vipākanāmaṃ vipākassa chaṭṭhāyatanassa avakaṃsato sattadhā paccayo hoti. Avipākaṃ pana avipākassa chaṭṭhassa avakaṃsatova tato vipākapaccayaṃ apanetvā chadhā paccayo hoti. Vuttanayeneva panettha ukkaṃsāvakaṃso veditabbo.

จริงอยู่ แม้ในปวัตติกาลในปัญจโวการภพ วิปากนามเป็นปัจจัยแก่วิปากมนายตนะที่ ๖ โดย ๗ ประการ โดยอย่างน้อยที่สุด เหมือนในปฏิสนธิขณะ ส่วนอวิปากนามเป็นปัจจัยแก่มนายตนะที่ ๖ ที่ไม่ใช่วิปากะ โดย ๖ ประการ โดยนำวิปากปัจจัยออกจากปัจจัย ๗ นั้น โดยอย่างน้อยที่สุดนั่นเทียว ในที่นี้ พึงทราบความยิ่งและหย่อนโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Tattheva sesapañcannaṃ, vipākaṃ paccayo bhave;

Catudhā avipākampi, evameva pakāsitaṃ.

ในปวัตติกาลแห่งปัญจโวการภพนั้นนั่นเทียว วิปากนามพึงเป็นปัจจัยแก่อายตนะที่เหลือ ๕ อย่าง โดย ๔ ประการ แม้อวิปากนามก็ทรงแสดงไว้อย่างนี้เหมือนกัน

Tattheva hi pavatte sesānaṃ cakkhāyatanādīnaṃ pañcannaṃ cakkhupasādādivatthukaṃ itarampi vipākanāmaṃ pacchājātavippayuttaatthiavigatapaccayehi catudhā paccayo hoti. Yathā ca vipākaṃ, avipākampi evameva pakāsitaṃ. Tasmā kusalādibhedampi tesaṃ catudhā paccayo hotīti veditabbaṃ. Evaṃ tāva nāmameva paṭisandhiyaṃ pavatte vā yassa yassa āyatanassa paccayo hoti, yathā ca paccayo hoti, tathā veditabbaṃ.

จริงอยู่ ในปวัตติกาลนั้นนั่นเทียว วิปากนามซึ่งมีจักขุปสาทเป็นต้นเป็นวัตถุที่อาศัย และวิปากนามอื่น (ซึ่งมีหทยวัตถุเป็นวัตถุที่อาศัย) เป็นปัจจัยแก่อายตนะ ๕ อย่างมีจักขายตนะเป็นต้นที่เหลือ โดย ๔ ประการ ด้วยปัจจัยคือ ปัจฉาชาตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย และทรงแสดงอวิปากนามไว้อย่างนั้นเหมือนกันกับวิปากนาม เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า แม้นามที่มีประเภทเป็นกุศลเป็นต้น ก็เป็นปัจจัยแก่อายตนะเหล่านั้น โดย ๔ ประการ ด้วยประการฉะนี้ เบื้องต้น พึงทราบว่า นามอย่างเดียวเท่านั้นเป็นปัจจัยแก่อายตนะนั้นๆ ในปฏิสนธิกาลหรือในปวัตติกาล และเป็นปัจจัยโดยประการใด ก็พึงทราบ (นามนั้น) โดยประการนั้น

Rūpaṃ panettha āruppe, bhave bhavati paccayo;

Na ekāyatanassāpi, pañcakkhandhabhave pana.

ในนามรูปนั้น รูปในอรูปภพไม่เป็นปัจจัยแม้อายตนะอย่างหนึ่ง แต่ในภพที่มีขันธ์ ๕ (ปัญจโวการภพ)

Rūpato sandhiyaṃ vatthu, chadhā chaṭṭhassa paccayo;

Bhūtāni catudhā honti, pañcannaṃ avisesato.

ในบรรดารูปทั้งหลาย ในปฏิสนธิขณะ วัตถุรูปเป็นปัจจัยแก่อายตนะที่ ๖ โดย ๖ ประการ ภูตรูปทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่อายตนะ ๕ อย่าง โดย ๔ ประการ โดยไม่จำแนก

Rūpato hi paṭisandhiyaṃ vatthurūpaṃ chaṭṭhassa manāyatanassa sahajātaaññamaññanissayavippayuttaatthiavigatapaccayehi chadhā paccayo hoti. Cattāri pana bhūtāni avisesato paṭisandhiyaṃ pavatte ca yaṃ yaṃ āyatanaṃ uppajjati, tassa tassa vasena pañcannampi cakkhāyatanādīnaṃ sahajātanissayaatthiavigatapaccayehi catudhā paccayā honti.

จริงอยู่ ในบรรดารูปทั้งหลาย ในปฏิสนธิขณะ วัตถุรูปเป็นปัจจัยแก่มนายตนะที่ ๖ โดย ๖ ประการ ด้วยปัจจัยคือ สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ส่วนภูตรูป ๔ อย่าง โดยไม่จำแนก ทั้งในปฏิสนธิกาลและปวัตติกาล ย่อมเป็นปัจจัยแก่อายตนะทั้ง ๕ มีจักขายตนะเป็นต้น โดย ๔ ประการ ด้วยปัจจัยคือ สหชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย โดยอำนาจแห่งอายตนะนั้นๆ ที่เกิดขึ้น

Tidhā jīvitametesaṃ, āhāro ca pavattiyaṃ;

Tāneva chadhā chaṭṭhassa, vatthu tasseva pañcadhā.

ชีวิตรูปเป็นปัจจัยแก่อายตนะ ๕ อย่างเหล่านี้ โดย ๓ ประการ และอาหารรูป (ก็เป็นปัจจัย) ในปวัตติกาล อายตนะ ๕ อย่างเหล่านั้นนั่นเทียว เป็นปัจจัยแก่อายตนะที่ ๖ โดย ๖ ประการ วัตถุรูปเป็นปัจจัยแก่มนายตนะนั้นนั่นเทียว โดย ๕ ประการ

Etesaṃ pana cakkhādīnaṃ pañcannaṃ paṭisandhiyaṃ pavatte ca atthi avigataindriyavasena rūpajīvitaṃ tidhā paccayo hoti. Āhāro ca atthiavigatāhāravasena tividhā paccayo hoti, so ca kho ye sattā āhārūpajīvino, tesaṃ āhārānugate kāye pavattiyaṃyeva, no paṭisandhiyaṃ. Tāni pana pañca cakkhāyatanādīni chaṭṭhassa cakkhu sotaghānajivhākāyaviññāṇasaṅkhātassa manāyatanassa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatavasena chahākārehi paccayā honti pavatte, no paṭisandhiyaṃ. Ṭhapetvā pana pañcaviññāṇāni tasseva avasesamanāyatanassa vatthurūpaṃ nissayapurejātavippayuttaatthiavigatavasena pañcadhā paccayo hoti pavatteyeva, no paṭisandhiyaṃ. Evaṃ rūpameva paṭisandhiyaṃ pavatte vā yassa yassa āyatanassa paccayo hoti, yathā ca paccayo hoti, tathā veditabbaṃ.

ส่วนรูปชีวิตเป็นปัจจัยแก่อายตนะ ๕ อย่างมีจักขุเป็นต้นเหล่านี้ โดย ๓ ประการ ด้วยอำนาจแห่งอัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย และอินทริยปัจจัย ทั้งในปฏิสนธิกาลและปวัตติกาล และอาหารรูปเป็นปัจจัยโดย ๓ ประการ ด้วยอำนาจแห่งอัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย และอาหารปัจจัย แต่อาหารรูปนั้นเป็นปัจจัยในปวัตติกาลเท่านั้น ในร่างกายที่อาหารแผ่ซ่านไปของสัตว์ทั้งหลายที่ดำรงชีวิตอยู่ได้ด้วยอาหาร ไม่เป็นปัจจัยในปฏิสนธิกาล ส่วนอายตนะ ๕ อย่างมีจักขายตนะเป็นต้นเหล่านั้น เป็นปัจจัยแก่มนายตนะที่ ๖ อันได้แก่ จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ และกายวิญญาณ โดย ๖ ประการ ด้วยอำนาจแห่งนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อินทริยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ในปวัตติกาล ไม่เป็นปัจจัยในปฏิสนธิกาล ส่วนวัตถุรูป เว้นปัญจวิญญาณเสีย เป็นปัจจัยแก่มนายตนะที่เหลือนั้นนั่นเทียว โดย ๕ ประการ ด้วยอำนาจแห่งนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ในปวัตติกาลเท่านั้น ไม่เป็นปัจจัยในปฏิสนธิกาล ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า รูปอย่างเดียวเท่านั้นเป็นปัจจัยแก่อายตนะนั้นๆ ในปฏิสนธิกาลหรือในปวัตติกาล และเป็นปัจจัยโดยประการใด ก็พึงทราบ (รูปนั้น) โดยประการนั้น

Nāmarūpaṃ panubhayaṃ, hoti yaṃ yassa paccayo;

Yathā ca tampi sabbattha, viññātabbaṃ vibhāvinā.

ส่วนนามรูปทั้งสองอย่างใด เป็นปัจจัยแก่อายตนะใด และเป็นปัจจัยโดยประการใด ผู้มีปัญญาก็พึงทราบนามรูปนั้นในภพทั้งปวงโดยประการนั้นด้วย

Seyyathidaṃ. Paṭisandhiyaṃ tāva pañcavokārabhave khandhattayavatthurūpasaṅkhātaṃ nāmarūpaṃ chaṭṭhāyatanassa sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttavippayuttaatthiavigatapaccayādīhi paccayo hotīti. Idamettha mukhamattaṃ. Vuttanayānusārena pana sakkā sabbaṃ yojetunti na ettha vitthāro dassitoti.

ได้แก่สิ่งต่อไปนี้ ในปฏิสนธิขณะ เบื้องต้น ในปัญจโวการภพ นามรูปอันได้แก่ นามขันธ์ ๓ และวัตถุรูป เป็นปัจจัยแก่อายตนะที่ ๖ ด้วยปัจจัยมีสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัยเป็นต้น คำที่กล่าวมานี้เป็นเพียงหัวข้อในเรื่องนี้ แต่ก็สามารถประกอบความทั้งหมดได้โดยอนุโลมตามนัยที่กล่าวแล้ว เพราะฉะนั้น จึงมิได้แสดงความพิสดารไว้ในที่นี้

Ayaṃ ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti padasmiṃ vitthārakathā.

นี้เป็นกถาว่าด้วยการขยายความในบทว่า “นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ”

Saḷāyatanapaccayāphassapadavitthārakathā

กถาว่าด้วยการขยายความในบทว่า สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส

642. Saḷāyatanapaccayā phassapade –

642. ในบทว่า สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส

Saḷeva phassā saṅkhepā, cakkhusamphassaādayo;

Viññāṇamiva bāttiṃsa, vitthārena bhavanti te.

ผัสสะทั้งหลายโดยย่อมี ๖ อย่างเท่านั้น คือ จักขุสัมผัสเป็นต้น โดยพิสดาร ผัสสะเหล่านั้นมี ๓๒ อย่าง เหมือนวิญญาณ

Saṅkhepena hi saḷāyatanapaccayā phassoti cakkhusamphasso, sotasamphasso, ghānasamphasso, jivhāsamphasso, kāyasamphasso, manosamphassoti ime cakkhusamphassādayo cha eva phassā bhavanti. Vitthārena pana cakkhusamphassādayo pañca kusalavipākā, pañca akusalavipākāti dasa, sesā bāvīsati-lokiyavipākaviññāṇasampayuttā ca bāvīsatīti evaṃ sabbepi saṅkhārapaccayā vuttaviññāṇamiva bāttiṃsa honti.

โดยย่อ ในคำว่า 'เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี' นั้น ผัสสะ ๖ อย่างเหล่านี้เท่านั้น คือ จักขุสัมผัส โสตสัมผัส ฆานสัมผัส ชิวหาสัมผัส กายสัมผัส มโนสัมผัส แต่โดยพิสดาร จักขุสัมผัสเป็นต้น ๕ เป็นกุศลวิบาก ๕ เป็นอกุศลวิบาก ๕ รวมเป็น ๑๐, ส่วนที่เหลือ ๒๒ ประกอบกับโลกิยวิปากวิญญาณ ๒๒ ดวง จึงเป็น ๒๒, ด้วยประการฉะนี้ แม้ผัสสะทั้งหมดก็มี ๓๒ เหมือนวิญญาณที่กล่าวไว้แล้วว่ามีสังขารเป็นปัจจัย

Yaṃ panetassa bāttiṃsavidhassāpi phassassa paccayo saḷāyatanaṃ, tattha,

ก็สฬายตนะใดเป็นปัจจัยแก่ผัสสะแม้นี้ซึ่งมี ๓๒ อย่าง, ในสฬายตนะนั้น,

Chaṭṭhena saha ajjhattaṃ, cakkhādiṃ bāhirehipi;

Saḷāyatanamicchanti, chahi saddhiṃ vicakkhaṇā.

บัณฑิตทั้งหลาย ย่อมต้องการจักขุเป็นต้นภายใน พร้อมกับอายตนะที่ ๖ ว่าเป็นสฬายตนะ, และต้องการ (จักขุเป็นต้นภายใน) พร้อมกับอายตนะภายนอก ๖ ด้วย

Tattha ye tāva ‘‘upādiṇṇakapavattikathā aya’’nti sakasantatipariyāpannameva paccayaṃ paccayuppannañca dīpenti, te ‘‘chaṭṭhāyatanapaccayā phasso’’ti (vibha. 322) pāḷianusārato āruppe chaṭṭhāyatanañca, aññattha sabbasaṅgahato saḷāyatanañca phassassa paccayoti ekadesasarūpekasesaṃ katvā chaṭṭhena saha ajjhattaṃ cakkhādiṃ saḷāyatananti icchanti. Tañhi chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca saḷāyatanantveva saṅkhaṃ gacchati.

ในสองวาทะนั้น ก่อนอื่น บัณฑิตเหล่าใดแสดงปัจจัยและปัจจยุปบันอันเป็นไปในสันดานของตนเท่านั้น ด้วยมนสิการว่า 'นี้เป็นอุปาทินนกปวัตติกถา' บัณฑิตเหล่านั้นทำเอกเสสโดยมีรูปเป็นส่วนหนึ่ง ตามแนวพระบาลีว่า 'เพราะฉัฏฐายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี' ด้วยมนสิการว่า 'ในอรูปภพ ฉัฏฐายตนะเป็นปัจจัยแก่ผัสสะ, ในภพอื่น สฬายตนะเป็นปัจจัยแก่ผัสสะโดยการรวบรวมทั้งหมด' แล้วจึงต้องการจักขุเป็นต้นภายในพร้อมกับอายตนะที่ ๖ ว่าเป็นสฬายตนะ จริงอยู่ คำว่า ฉัฏฐายตนะและสฬายตนะนั้น ย่อมถึงการนับว่าสฬายตนะนั่นเทียว

Ye pana paccayuppannameva ekasantatipariyāpannaṃ dīpenti, paccayaṃ pana bhinnasantānampi, te yaṃ yaṃ āyatanaṃ phassassa paccayo hoti, taṃ sabbampi dīpentā bāhirampi pariggahetvā tadeva chaṭṭhena saha ajjhattaṃ bāhirehipi rūpāyatanādīhi saddhiṃ saḷāyatananti icchanti. Tampi hi chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca saḷāyatananti etesaṃ ekasese kate saḷāyatanantveva saṅkhaṃ gacchati.

ส่วนบัณฑิตเหล่าใดแสดงปัจจยุปบันอันเป็นไปในสันดานเดียวเท่านั้น แต่แสดงปัจจัยแม้เป็นไปในสันดานอื่น, บัณฑิตเหล่านั้น เมื่อจะแสดงอายตนะทั้งหมดที่เป็นปัจจัยแก่ผัสสะ จึงรวบรวมเอาแม้อายตนะภายนอกแล้ว ต้องการจักขุเป็นต้นภายในนั้นแหละพร้อมกับอายตนะที่ ๖ และพร้อมกับรูปายตนะเป็นต้นภายนอกด้วย ว่าเป็นสฬายตนะ จริงอยู่ แม้คำว่า ฉัฏฐายตนะ สฬายตนะ (ภายใน) และสฬายตนะ (ภายนอก) เหล่านี้ เมื่อทำเอกเสสแล้ว ย่อมถึงการนับว่าสฬายตนะนั่นเทียว

Etthāha – na sabbāyatanehi eko phasso sambhoti, nāpi ekamhā āyatanā sabbe phassā, ayañca saḷāyatanapaccayā phassoti ekova vutto, so kasmāti. Tatridaṃ vissajjanaṃ – saccametaṃ, sabbehi eko, ekamhā vā sabbe na sambhonti, sambhoti pana anekehi eko. Yathā cakkhusamphasso cakkhāyatanā rūpāyatanā cakkhuviññāṇasaṅkhātā manāyatanā avasesasampayuttadhammāyatanā cāti evaṃ sabbattha yathānurūpaṃ yojetabbaṃ. Tasmā eva hi,

ในเรื่องนี้ มีผู้กล่าวว่า – ผัสสะหนึ่งย่อมไม่เกิดขึ้นจากอายตนะทั้งหมด, และผัสสะทั้งหลายก็ไม่เกิดขึ้นจากอายตนะเดียว, แต่ในที่นี้พระองค์ตรัสไว้เพียงหนึ่งว่า 'เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี', เหตุไรจึงตรัสเช่นนั้น ในปัญหานั้น คำวิสัชนามีดังนี้ – คำพูดนั้นจริง, ผัสสะหนึ่งไม่เกิดขึ้นจากอายตนะทั้งหมด หรือผัสสะทั้งหมดก็ไม่เกิดขึ้นจากอายตนะเดียว, แต่ผัสสะหนึ่งย่อมเกิดขึ้นจากอายตนะหลายอย่าง เหมือนอย่างว่า จักขุสัมผัสย่อมเกิดขึ้นจากจักขายตนะ รูปายตนะ มนายตนะที่ชื่อว่าจักขุวิญญาณ และธัมมายตนะคือสัมปยุตตธรรมที่เหลือ ฉันใด, ในที่ทุกแห่งก็พึงประกอบตามสมควร ฉันนั้น เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว,

Ekopanekāyatanappabhavo iti dīpito;

Phassoyaṃ ekavacananiddesenīdha tādinā.

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้คงที่ ทรงแสดงผัสสะนี้ในปฏิจจสมุปบาทนี้ ด้วยบทเอกวจนะว่า 'ผัสสะนี้แม้เป็นหนึ่ง ก็มีอายตนะหลายอย่างเป็นแดนเกิด'

Ekavacananiddesenāti saḷāyatanapaccayā phassoti iminā ekavacananiddesena anekehi āyatanehi eko phasso hotīti tādinā dīpitoti attho. Āyatanesu pana,

บทว่า 'ด้วยบทเอกวจนะ' ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้คงที่ ทรงแสดงด้วยบทเอกวจนะนี้ว่า 'เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี' ว่า 'ผัสสะหนึ่งย่อมเกิดจากอายตนะหลายอย่าง' ก็ในบรรดาอายตนะทั้งหลาย,

Chadhā pañca tato ekaṃ, navadhā bāhirāni cha;

Yathāsambhavametassa, paccayatte vibhāvaye.

พึงแสดงความเป็นปัจจัยแก่มโนสัมผัสนี้ว่า อายตนะ ๕ เป็นปัจจัยโดย ๖ ประการ, อายตนะ ๑ ถัดจากนั้น เป็นปัจจัยโดย ๙ ประการ, อายตนะภายนอก ๖ เป็นปัจจัยตามสมควร

Tatrāyaṃ vibhāvanā – cakkhāyatanādīni tāva pañca cakkhusamphassādibhedato pañcavidhassa phassassa nissayapurejātindriyavippayuttaatthiavigatavasena chadhā paccayā honti. Tato paraṃ ekaṃ vipākamanāyatanaṃ anekabhedassa vipākamanosamphassassa sahajātaaññamaññanissayavipākāhāraindriyasampayuttaatthiavigatavasena navadhā paccayo hoti. Bāhiresu pana rūpāyatanaṃ cakkhusamphassassa ārammaṇapurejātaatthiavigatavasena catudhā paccayo hoti. Tathā saddāyatanādīni sotasamphassādīnaṃ. Manosamphassassa pana tāni ca dhammāyatanañca tathā ca ārammaṇapaccayamatteneva cāti evaṃ bāhirāni cha yathāsambhavametassa paccayatte vibhāvayeti.

ในคาถานั้น คำอธิบายมีดังนี้ – ก่อนอื่น อายตนะ ๕ มีจักขายตนะเป็นต้น เป็นปัจจัยโดย ๖ ประการ คือโดยความเป็นนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อินทริยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย แก่ผัสสะ ๕ อย่างซึ่งจำแนกโดยจักขุสัมผัสเป็นต้น ต่อจากนั้น วิปากมนายตนะ ๑ เป็นปัจจัยโดย ๙ ประการ คือโดยความเป็นสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย แก่ วิปากมโนสัมผัสที่มีหลายอย่าง ส่วนในอายตนะภายนอก รูปายตนะเป็นปัจจัยโดย ๔ ประการ คือโดยความเป็นอารัมมณปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย แก่จักขุสัมผัส สัททายตนะเป็นต้นก็เป็นปัจจัยแก่โสตสัมผัสเป็นต้นฉันนั้น ส่วนอายตนะเหล่านั้นและธัมมายตนะ เป็นปัจจัยแก่มโนสัมผัส โดย ๔ ประการฉันนั้นด้วย และโดยความเป็นอารัมมณปัจจัยอย่างเดียวด้วย ด้วยประการฉะนี้ พึงแสดงอายตนะภายนอก ๖ ว่าเป็นปัจจัยแก่ผัสสะนี้ตามสมควร

Ayaṃ ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti padasmiṃ vitthārakathā.

นี้เป็นกถาขยายความในบทว่า 'เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี'

Phassapaccayāvedanāpadavitthārakathā

กถาขยายความในบทว่า เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี

643. Phassapaccayā vedanāpade –

643. ในบทว่า เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี

Dvārato vedanā vuttā, cakkhusamphassajādikā;

Saḷeva tā pabhedena, ekūnanavutī matā.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนาอันเกิดจากจักขุสัมผัสเป็นต้น โดยทวารไว้ ๖ อย่างเท่านั้น, เวทนาเหล่านั้น ท่านทราบว่ามี ๘๙ อย่างโดยประเภท

Etassapi padassa vibhaṅge ‘‘cakkhusamphassajā vedanā. Sota… ghāna… jivhā… kāya… manosamphassajā vedanā’’ti (vibha. 231) evaṃ dvārato saḷeva vedanā vuttā, tā pana pabhedena ekūnanavutiyā cittehi sampayuttattā ekūnanavuti matā.

ในวิภังค์ของบทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสเวทนาไว้ ๖ อย่างเท่านั้นโดยทวารว่า 'เวทนาเกิดจากจักขุสัมผัส... เวทนาเกิดจากโสต... ฆาน... ชิวหา... กาย... มโนสัมผัส' แต่เวทนาเหล่านั้น ท่านทราบว่ามี ๘๙ อย่างโดยประเภท เพราะประกอบกับจิต ๘๙ ดวง

Vedanāsu panetāsu, idha bāttiṃsa vedanā;

Vipākacittayuttāva, adhippetāti bhāsitā.

แต่ในบรรดาเวทนาเหล่านั้น ท่านกล่าวว่า ในบทนี้ ทรงประสงค์เอาเวทนา ๓๒ ดวงที่ประกอบกับวิปากจิตเท่านั้น

Aṭṭhadhā tattha pañcannaṃ, pañcadvāramhi paccayo;

Sesānaṃ ekadhā phasso, manodvārepi so tathā.

ในเวทนา ๓๒ นั้น ผัสสะเป็นปัจจัยโดย ๘ ประการแก่เวทนา ๕ ในปัญจทวาร, เป็นปัจจัยโดย ๑ ประการแก่เวทนาที่เหลือ, แม้ในมโนทวาร ผัสสะนั้นก็เป็นปัจจัยฉันนั้น

Tattha hi pañcadvāre cakkhupasādādivatthukānaṃ pañcannaṃ vedanānaṃ cakkhusamphassādiko phasso sahajātaaññamaññanissayavipākaāhārasampayuttaatthiavigatavasena aṭṭhadhā paccayo hoti. Sesānaṃ pana ekekasmiṃ dvāre sampaṭicchanasantīraṇatadārammaṇavasena pavattānaṃ kāmāvacaravipākavedanānaṃ so cakkhusamphassādiko phasso upanissayavasena ekadhāva paccayo hoti.

จริงอยู่ ในเวทนา ๓๒ นั้น ในปัญจทวาร จักขุสัมผัสเป็นต้นเป็นปัจจัยโดย ๘ ประการ คือโดยความเป็นสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย แก่เวทนา ๕ ที่มีจักขุปสาทเป็นต้นเป็นวัตถุ ส่วนจักขุสัมผัสเป็นต้นนั้น เป็นปัจจัยโดย ๑ ประการเท่านั้น คือโดยความเป็นอุปนิสสยปัจจัย แก่กามาวจรวิปากเวทนาที่เหลือซึ่งเป็นไปโดยความเป็นสัมปฏิจฉันนะ สันตีรณะ และตทารัมมณะในทวารนั้นๆ

Manodvārepi so tathāti manodvārepi hi tadārammaṇavasena pavattānaṃ kāmāvacaravipākavedanānaṃ so sahajātamanosamphassasaṅkhāto phasso tatheva aṭṭhadhā paccayo hoti, paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattānaṃ tebhūmakavipākavedanānampi. Yā pana tā manodvāre tadārammaṇavasena pavattā kāmāvacaravedanā, tāsaṃ manodvārāvajjanasampayutto manosamphasso upanissayavasena ekadhāva paccayo hotīti.

คำว่า แม้ในมโนทวาร ผัสสะนั้นก็เป็นปัจจัยโดยนัยนั้นเหมือนกัน ความว่า แม้ในมโนทวาร ผัสสะที่ชื่อว่าสหชาตมโนสัมผัส ก็เป็นปัจจัยโดยส่วน ๘ อย่างนั้นเทียว แก่กามาวจรวิปากเวทนาทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยเป็นตทาลัมพณจิต แม้แก่ไตรภูมิวิปากเวทนาทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยเป็นปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติ (ก็เป็นปัจจัยโดยนัยนั้นเหมือนกัน) ส่วนกามาวจรวิปากเวทนาเหล่าใดที่เกิดขึ้นโดยเป็นตทาลัมพณจิตในมโนทวาร มโนสัมผัสที่สัมปยุตด้วยมโนทวาราวัชชนะ ก็เป็นปัจจัยโดยส่วนเดียวเท่านั้น คือโดยอุปนิสสยปัจจัย แก่กามาวจรวิปากเวทนาเหล่านั้น

Ayaṃ ‘‘phassapaccayā vedanā’’ti padasmiṃ vitthārakathā.

นี้เป็นกถาพรรณนาความโดยพิสดารในบทว่า ‘เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี’

Vedanāpaccayātaṇhāpadavitthārakathā

กถาพรรณนาความโดยพิสดารในบทว่า เวทนาปจฺจยา ตณฺหา

644. Vedanāpaccayā taṇhāpade –

644. ในบทว่า เวทนาปจฺจยา ตณฺหา (พึงทราบวินิจฉัยดังต่อไปนี้)

Rūpataṇhādibhedena, cha taṇhā idha dīpitā;

Ekekā tividhā tattha, pavattākārato matā.

ในบทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงตัณหา ๖ อย่าง โดยจำแนกเป็นรูปตัณหาเป็นต้น บัณฑิตพึงทราบว่า ในตัณหา ๖ อย่างนั้น แต่ละอย่างจำแนกเป็น ๓ อย่าง โดยอาการที่เกิดขึ้น

Imasmiṃ hi pade seṭṭhiputto brāhmaṇaputtoti pitito nāmavasena putto viya ‘‘rūpataṇhā. Sadda… gandha… rasa… phoṭṭhabba… dhammataṇhā’’ti (vibha. 232) ārammaṇato nāmavasena vibhaṅge cha taṇhā dīpitā.

จริงอยู่ ในบทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงตัณหา ๖ อย่างไว้ในพระวิภังค์ โดยชื่อที่มาจากอารมณ์ คือ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธรรมตัณหา เหมือนบุตรที่ได้ชื่อมาจากบิดาว่า เศรษฐีบุตร พราหมณบุตร

Tāsu pana taṇhāsu ekekā taṇhā pavattiākārato kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhāti evaṃ tividhā matā. Rūpataṇhāyeva hi yadā cakkhussa āpāthamāgataṃ rūpārammaṇaṃ kāmassādavasena assādayamānā pavattati, tadā kāmataṇhā nāma hoti. Yadā tadevārammaṇaṃ ‘‘dhuvaṃ sassata’’nti pavattāya sassatadiṭṭhiyā saddhiṃ pavattati, tadā bhavataṇhā nāma hoti. Sassatadiṭṭhisahagato hi rāgo bhavataṇhāti vuccati. Yadā pana tadevārammaṇaṃ ‘‘ucchijjati vinassatī’’ti pavattāya ucchedadiṭṭhiyā saddhiṃ pavattati, tadā vibhavataṇhā nāma hoti. Ucchedadiṭṭhisahagato hi rāgo vibhavataṇhāti vuccati. Esa nayo saddataṇhādīsupīti. Etā aṭṭhārasa taṇhā honti.

อนึ่ง ในตัณหา ๖ อย่างนั้น แต่ละอย่างบัณฑิตพึงทราบว่ามี ๓ อย่างโดยอาการที่เกิดขึ้น คือ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา. จริงอยู่ รูปตัณหานั่นแหละ เมื่อใดเกิดขึ้นโดยเพลิดเพลินยินดีในรูปารมณ์ที่มาสู่คลองจักษุโดยความเป็นกามัสสาทะ เมื่อนั้นชื่อว่ากามตัณหา. เมื่อใดเกิดขึ้นพร้อมกับสัสสตทิฏฐิที่เกิดขึ้นว่า ‘อารมณ์นั้นเที่ยง ยั่งยืน’ เมื่อนั้นชื่อว่าภวตัณหา. จริงอยู่ ราคะที่เกิดพร้อมกับสัสสตทิฏฐิ ท่านเรียกว่าภวตัณหา. ส่วนเมื่อใดเกิดขึ้นพร้อมกับอุจเฉททิฏฐิที่เกิดขึ้นว่า ‘อารมณ์นั้นจักขาดสูญ จักพินาศไป’ เมื่อนั้นชื่อว่าวิภวตัณหา. จริงอยู่ ราคะที่เกิดพร้อมกับอุจเฉททิฏฐิ ท่านเรียกว่าวิภวตัณหา. แม้ในสัททตัณหาเป็นต้นก็นัยนี้. ตัณหาเหล่านี้จึงมี ๑๘ อย่าง

Tā ajjhattarūpādīsu aṭṭhārasa, bahiddhā aṭṭhārasāti chattiṃsa. Iti atītā chattiṃsa, anāgatā chattiṃsa, paccuppannā chattiṃsāti aṭṭhasataṃ taṇhā honti. Tā puna saṅkheppamāṇā rūpādiārammaṇavasena cha, kāmataṇhādivasena vā tissova taṇhā hontīti veditabbā.

ตัณหา ๑๘ อย่างเหล่านั้น เกิดในรูปภายในเป็นต้น ๑๘ อย่าง ในรูปภายนอกเป็นต้น ๑๘ อย่าง รวมเป็น ๓๖ อย่าง. ด้วยประการฉะนี้ ตัณหาที่เป็นอดีต ๓๖ อย่าง อนาคต ๓๖ อย่าง ปัจจุบัน ๓๖ อย่าง รวมเป็นตัณหา ๑๐๘ อย่าง. เมื่อย่อตัณหา ๑๐๘ อย่างเหล่านั้นอีก พึงทราบว่ามี ๖ อย่างโดยอารมณ์มีรูปเป็นต้น หรือมีเพียง ๓ อย่างโดยเป็นกามตัณหาเป็นต้น

Yasmā panime sattā puttaṃ assādetvā putte mamattena dhātiyā viya rūpādiārammaṇavasena uppajjamānaṃ vedanaṃ assādetvā vedanāya mamattena rūpādiārammaṇadāyakānaṃ cittakāra-gandhabba-gandhika-sūda-tantavāyarasāyanavidhāyakavejjādīnaṃ mahāsakkāraṃ karonti. Tasmā sabbāpesā vedanāpaccayā taṇhā hotīti veditabbā.

อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่าสัตว์เหล่านี้เพลิดเพลินบุตรแล้ว ย่อมทำสักการะอย่างยิ่งแก่แม่นมด้วยความยึดมั่นในบุตรฉันใด ย่อมเพลิดเพลินเวทนาที่เกิดขึ้นโดยอารมณ์มีรูปเป็นต้นแล้ว ทำสักการะอย่างยิ่งแก่ผู้ให้ซึ่งอารมณ์มีรูปเป็นต้น คือ จิตรกร คนธรรพ์ คนขายเครื่องหอม พ่อครัว ช่างทอผ้า และแพทย์ผู้ปรุงยาอายุวัฒนะเป็นต้น ด้วยความยึดมั่นในเวทนาฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าตัณหาทั้งหมดนี้มีเวทนาเป็นปัจจัย

Yasmā cettha adhippetā, vipākasukhavedanā;

Ekāva ekadhāvesā, tasmā taṇhāya paccayo.

ก็เพราะในบทนี้ ท่านประสงค์เอาวิบากสุขเวทนาอย่างเดียวเท่านั้น เพราะเหตุนั้น สุขเวทนานั้นจึงเป็นปัจจัยแก่ตัณหาโดยส่วนเดียว

Ekadhāti upanissayapaccayeneva paccayo hoti. Yasmā vā,

คำว่า โดยส่วนเดียว คือ เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัยเท่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่า

Dukkhī sukhaṃ patthayati, sukhī bhiyyopi icchati;

Upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā.

ผู้มีทุกข์ย่อมปรารถนาสุข แม้ผู้มีสุขก็ย่อมต้องการสุขยิ่งขึ้นไป ส่วนอุเบกขา ท่านกล่าวว่าเป็นสุขนั่นเทียว เพราะเป็นธรรมประณีต

Taṇhāya paccayā tasmā, honti tissopi vedanā;

Vedanāpaccayā taṇhā, iti vuttā mahesinā.

เพราะเหตุนั้น เวทนาแม้ทั้ง ๓ จึงเป็นปัจจัยแก่ตัณหา เพราะเหตุนั้น พระมหรรษีจึงตรัสว่า เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี

Vedanāpaccayā cāpi, yasmā nānusayaṃ vinā;

Hoti tasmā na sā hoti, brāhmaṇassa vusīmatoti.

ก็เพราะแม้ตัณหาจะมีเวทนาเป็นปัจจัย แต่ก็เกิดขึ้นโดยปราศจากอนุสัยไม่ได้ เพราะเหตุนั้น ตัณหานั้นจึงไม่มีแก่พระพราหมณ์ (พระอรหันต์) ผู้มีพรหมจรรย์อยู่จบแล้ว

Ayaṃ ‘‘vedanāpaccayā taṇhā’’ti padasmiṃ vitthārakathā.

นี้เป็นกถาพรรณนาความโดยพิสดารในบทว่า ‘เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี’

Taṇhāpaccayāupādānapadavitthārakathā

กถาพรรณนาความโดยพิสดารในบทว่า ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ

645. Taṇhāpaccayā upādānapade –

645. ในบทว่า ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ (พึงทราบวินิจฉัยดังต่อไปนี้)

Upādānāni cattāri, tāni atthavibhāgato;

Dhammasaṅkhepavitthārā, kamato ca vibhāvaye.

อุปาทานมี ๔ อย่าง พึงประกาศอุปาทานเหล่านั้นโดยการจำแนกอรรถ โดยการสงเคราะห์ธรรมและการขยายความ และโดยลำดับ

Tatrāyaṃ vibhāvanā – kāmupādānaṃ, diṭṭhupādānaṃ, sīlabbatupādānaṃ, attavādupādānanti imāni tāvettha cattāri upādānāni. Tesaṃ ayaṃ atthavibhāgo – vatthusaṅkhātaṃ kāmaṃ upādiyatīti kāmupādānaṃ, kāmo ca so upādānañcātipi kāmupādānaṃ. Upādānanti daḷhaggahaṇaṃ. Daḷhattho hettha upasaddo upāyāsaupakaṭṭhādīsu viya. Tathā diṭṭhi ca sā upādānañcāti diṭṭhupādānaṃ. Diṭṭhiṃ upādiyatīti vā diṭṭhupādānaṃ. ‘‘Sassato attā ca loko cā’’tiādīsu (dī. ni. 1.31) hi purimadiṭṭhiṃ uttaradiṭṭhi upādiyati. Tathā sīlabbataṃ upādiyatīti sīlabbatupādānaṃ. Sīlabbatañca taṃ upādānañcātipi sīlabbatupādānaṃ. Gosīlagovatādīni hi ‘‘evaṃ suddhī’’ti abhinivesato sayameva upādānāni. Tathā vadanti etenāti vādo. Upādiyanti etenāti upādānaṃ. Kiṃ vadanti, upādiyanti vā? Attānaṃ. Attano vādupādānaṃ attavādupādānaṃ. Attavādamattameva vā attāti upādiyanti etenāti attavādupādānaṃ. Ayaṃ tāva tesaṃ atthavibhāgo.

ในคาถานั้น มีการประกาศความดังนี้ – ในบทนี้มีอุปาทาน ๔ อย่างนี้ก่อน คือ กามุปาทาน ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน อัตตวาทุปาทาน. นี้เป็นการจำแนกอรรถแห่งอุปาทาน ๔ อย่างนั้น. ธรรมชาติใดย่อมยึดมั่นกามที่เรียกว่าวัตถุ เหตุนั้นจึงชื่อว่ากามุปาทาน. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมชาตินั้นเป็นทั้งกามและเป็นทั้งอุปาทาน เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่ากามุปาทาน. คำว่า อุปาทาน หมายถึง การยึดมั่น. ในบทนี้ อุปศัพท์มีอรรถว่ามั่นคง เหมือนอุปศัพท์ในบทว่า อุปายาสะ อุปกุฏฐะ เป็นต้น. ในทำนองเดียวกัน ธรรมชาตินั้นเป็นทั้งทิฏฐิและเป็นทั้งอุปาทาน เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าทิฏฐุปาทาน. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมชาติใดย่อมยึดมั่นทิฏฐิ เหตุนั้นจึงชื่อว่าทิฏฐุปาทาน. จริงอยู่ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นภายหลังย่อมยึดมั่นทิฏฐิที่เกิดขึ้นก่อนในวาทะเป็นต้นว่า ‘อัตตาและโลกเที่ยง’. ในทำนองเดียวกัน ธรรมชาติใดย่อมยึดมั่นศีลพรต เหตุนั้นจึงชื่อว่าสีลัพพตุปาทาน. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมชาตินั้นเป็นทั้งศีลพรตและเป็นทั้งอุปาทาน เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าสีลัพพตุปาทาน. จริงอยู่ ศีลและพรตของโคเป็นต้น ชื่อว่าเป็นอุปาทานได้เอง เพราะเป็นความยึดมั่นว่า ‘ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้’. ในทำนองเดียวกัน สัตว์ทั้งหลายย่อมกล่าวด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าวาทะ. สัตว์ทั้งหลายย่อมยึดมั่นด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าอุปาทาน. ถามว่า ย่อมกล่าวอะไร หรือย่อมยึดมั่นอะไร? ตอบว่า ย่อมกล่าว ย่อมยึดมั่นอัตตา. วาทะและอุปาทานเกี่ยวกับอัตตา ชื่อว่าอัตตวาทุปาทาน. อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายย่อมยึดมั่นเพียงสักว่าวาทะเรื่องอัตตาว่าเป็นอัตตาด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าอัตตวาทุปาทาน. นี้เป็นการจำแนกอรรถแห่งอุปาทาน ๔ อย่างนั้นก่อน

Dhammasaṅkhepavitthāre pana kāmupādānaṃ tāva ‘‘tattha katamaṃ kāmupādānaṃ? Yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ, idaṃ vuccati kāmupādāna’’nti (dha. sa. 1220; vibha. 938) āgatattā saṅkhepato taṇhādaḷhattaṃ vuccati. Taṇhādaḷhattaṃ nāma purimataṇhāupanissayapaccayena daḷhasambhūtā uttarataṇhāva. Keci panāhu ‘‘appattavisayapatthanā taṇhā andhakāre corassa hatthappasāraṇaṃ viya, sampattavisayaggahaṇaṃ upādānaṃ tasseva bhaṇḍaggahaṇaṃ viya. Appicchatāsantuṭṭhitāpaṭipakkhā ca te dhammā. Tathā pariyesanārakkhadukkhamūlā’’ti. Sesupādānattayaṃ pana saṅkhepato diṭṭhimattameva.

อนึ่ง ในการกล่าวถึงธรรมโดยย่อและโดยพิสดาร ก่อนอื่น กามุปาทาน เพราะมีพระบาลีมาว่า ‘ในอุปาทาน ๔ นั้น กามุปาทานเป็นไฉน? กามฉันทะ กามราคะ กามนันทิ กามตัณหา กามสิเนหา กามปริฬาหะ กามมุจฉา กามัชโฌสานะ ในกามทั้งหลาย นี้เรียกว่า กามุปาทาน’ ดังนี้ โดยย่อ ท่านเรียกว่า ความที่ตัณหาเป็นของมั่นคง. ชื่อว่า ความที่ตัณหาเป็นของมั่นคง คือ ตัณหาที่เกิดภายหลังซึ่งเกิดขึ้นอย่างมั่นคงเพราะมีตัณหาที่เกิดก่อนเป็นอุปนิสสยปัจจัยนั่นเอง. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ‘ความปรารถนาอารมณ์ที่ยังไม่ได้มา ชื่อว่าตัณหา เปรียบเหมือนการเหยียดมือของโจรในที่มืด, การยึดถืออารมณ์ที่ได้มาแล้ว ชื่อว่าอุปาทาน เปรียบเหมือนการยึดถือสิ่งของของโจรนั้นนั่นเอง. ธรรมทั้งสองนั้นเป็นปฏิปักษ์ต่อความมักน้อยและความสันโดษ. และเป็นมูลแห่งทุกข์คือการแสวงหาและการรักษา’ ดังนี้. ส่วนอุปาทาน ๓ ที่เหลือ โดยย่อ ได้แก่ทิฏฐิเท่านั้น.

Vitthārato pana pubbe rūpādīsu vuttaaṭṭhasatappabhedāyapi taṇhāya daḷhabhāvo kāmupādānaṃ. Dasavatthukā micchādiṭṭhi diṭṭhupādānaṃ. Yathāha – ‘‘tattha katamaṃ diṭṭhupādānaṃ? Natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… sacchikatvā pavedentīti yā evarūpā diṭṭhi…pe… vipariyesaggāho. Idaṃ vuccati diṭṭhupādāna’’nti (dha. sa. 1221; vibha. 938). Sīlabbatehi suddhīti parāmasanaṃ pana sīlabbatupādānaṃ. Yathāha – ‘‘tattha katamaṃ sīlabbatupādānaṃ? Sīlena suddhi, vatena suddhi, sīlabbatena suddhīti yā evarūpā diṭṭhi…pe… vipariyesaggāho. Idaṃ vuccati sīlabbatupādāna’’nti (dha. sa. 1222; vibha. 938). Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi attavādupādānaṃ. Yathāha – ‘‘tattha katamaṃ attavādupādānaṃ? Idha assutavā puthujjano…pe… sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati…pe… vipariyesaggāho, idaṃ vuccati attavādupādāna’’nti (dha. sa. 1223; vibha. 938). Ayamettha dhammasaṅkhepavitthāro.

แต่โดยพิสดาร ความเป็นสภาพมั่นคงแห่งตัณหาแม้มีประเภท ๑๐๘ อย่างที่กล่าวไว้แล้วในก่อนในรูปเป็นต้น ชื่อว่า กามุปาทาน. มิจฉาทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐ ชื่อว่า ทิฏฐุปาทาน. ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘ในอุปาทาน ๔ นั้น ทิฏฐุปาทานเป็นไฉน? ทานที่ให้แล้วไม่มีผล, ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล...ฯลฯ...ความยึดถือโดยวิปลาส. นี้เรียกว่า ทิฏฐุปาทาน’ ดังนี้. ส่วนการยึดถือว่าความบริสุทธิ์มีได้ด้วยศีลและพรต ชื่อว่า สีลัพพตูปาทาน. ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘ในอุปาทาน ๔ นั้น สีลัพพตูปาทานเป็นไฉน? ความบริสุทธิ์มีได้ด้วยศีล, ความบริสุทธิ์มีได้ด้วยพรต, ความบริสุทธิ์มีได้ด้วยศีลและพรต ดังนี้ ทิฏฐิเห็นปานนี้...ฯลฯ...ความยึดถือโดยวิปลาส. นี้เรียกว่า สีลัพพตูปาทาน’ ดังนี้. สักกายทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐ ชื่อว่า อัตตวาทุปาทาน. ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘ในอุปาทาน ๔ นั้น อัตตวาทุปาทานเป็นไฉน? ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในโลกนี้...ฯลฯ...ไม่ได้แนะนำในสัปปุริสธรรม ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา...ฯลฯ...ความยึดถือโดยวิปลาส, นี้เรียกว่า อัตตวาทุปาทาน’ ดังนี้. นี้เป็นการกล่าวถึงธรรมโดยย่อและโดยพิสดารในอุปาทานนี้.

Kamatoti ettha pana tividho kamo uppattikkamo pahānakkamo desanākkamo ca. Tattha anamatagge saṃsāre imassa paṭhamaṃ uppattīti abhāvato kilesānaṃ nippariyāyena uppattikkamo na vuccati. Pariyāyena pana yebhuyyena ekasmiṃ bhave attaggāhapubbaṅgamo sassatucchedābhiniveso, tato ‘‘sassato ayaṃ attā’’ti gaṇhato attavisuddhatthaṃ sīlabbatupādānaṃ, ‘‘ucchijjatī’’ti gaṇhato paralokanirapekkhassa kāmupādānanti evaṃ paṭhamaṃ attavādupādānaṃ, tato diṭṭhisīlabbatakāmupādānānīti ayametesaṃ ekasmiṃ bhave uppattikkamo.

อนึ่ง ในคำว่า 'โดยลำดับ' นี้ ลำดับมี ๓ อย่าง คือ อุปปัตติกกมะ (ลำดับการเกิด) ปหานักกมะ (ลำดับการละ) และเทศนากกมะ (ลำดับการแสดง). ในลำดับ ๓ อย่างนั้น เพราะในสงสารอันมีเบื้องต้นที่รู้ไม่ได้ ไม่มี (การบัญญัติ) ว่า 'การเกิดขึ้นก่อนแห่งกิเลสนี้' ดังนี้ ท่านจึงไม่กล่าวถึงอุปปัตติกกมะของกิเลสทั้งหลายโดยนิปปริยาย. แต่โดยปริยาย โดยมากในภพหนึ่งๆ การน้อมใจเชื่อโดยความเป็นสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิซึ่งมีการยึดถืออัตตาเป็นเบื้องหน้าย่อมมี, ต่อจากนั้น เมื่อบุคคลยึดถือว่า 'อัตตานี้เที่ยง' สีลัพพตูปาทานย่อมเกิดขึ้นเพื่อความบริสุทธิ์แห่งอัตตา, เมื่อบุคคลผู้ไม่เยื่อใยในปรโลกยึดถือว่า 'อัตตานี้ย่อมขาดสูญ' กามุปาทานย่อมเกิดขึ้น ดังนี้. ด้วยประการฉะนี้ อัตตวาทุปาทานย่อมเกิดขึ้นก่อน, ต่อจากนั้น ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตูปาทาน และกามุปาทานจึงเกิดขึ้น. นี้คืออุปปัตติกกมะของอุปาทาน ๔ เหล่านี้ในภพหนึ่ง.

Diṭṭhupādānādīni cettha paṭhamaṃ pahīyanti sotāpattimaggavajjhattā. Kāmupādānaṃ pacchā, arahattamaggavajjhattāti ayametesaṃ pahānakkamo.

และในอุปาทาน ๔ เหล่านี้ ทิฏฐุปาทานเป็นต้นย่อมถูกละก่อน เพราะเป็นธรรมที่โสดาปัตติมรรคพึงกำจัด. กามุปาทาน (ถูกละ) ภายหลัง เพราะเป็นธรรมที่อรหัตตมรรคพึงกำจัด. นี้คือปหานักกมะของอุปาทาน ๔ เหล่านี้.

Mahāvisayattā pana pākaṭattā ca etesu kāmupādānaṃ paṭhamaṃ desitaṃ. Mahāvisayaṃ hi taṃ aṭṭhacittasampayogā, appavisayāni itarāni catucittasampayogā, yebhuyyena ca ālayarāmattā pajāya pākaṭaṃ kāmupādānaṃ, na itarāni. Kāmupādāna vā kāmānaṃ samadhigamatthaṃ kotūhalamaṅgalādibahulo hoti, sāssa diṭṭhīti tadanantaraṃ diṭṭhupādānaṃ, taṃ pabhijjamānaṃ sīlabbataattavādupādānavasena duvidhaṃ hoti. Tasmiṃ dvaye gokiriyaṃ kukkurakiriyaṃ vā disvāpi veditabbato oḷārikanti sīlabbatupādānaṃ paṭhamaṃ desitaṃ. Sukhumattā ante attavādupādānanti ayametesaṃ desanākkamo.

อนึ่ง เพราะมีวิสัยกว้างและเพราะปรากฏชัด ในบรรดาอุปาทาน ๔ เหล่านี้ พระองค์จึงทรงแสดงกามุปาทานก่อน. จริงอยู่ กามุปาทานนั้นมีวิสัยกว้าง เพราะสัมปยุตด้วยจิต ๘ ดวง, ส่วนอุปาทานที่เหลือมีวิสัยแคบ เพราะสัมปยุตด้วยจิต ๔ ดวง. และโดยมาก กามุปาทานย่อมปรากฏแก่หมู่สัตว์เพราะความยินดีในอาลัย, ส่วนอุปาทานที่เหลือไม่ปรากฏ. อีกอย่างหนึ่ง ผู้มีกามุปาทานย่อมมากไปด้วยโกตุหลมงคลเป็นต้นเพื่อบรรลุกามทั้งหลาย, ความเป็นผู้มากไปด้วยโกตุหลมงคลเป็นต้นของเขานั้นเป็นทิฏฐิ, เพราะฉะนั้น พระองค์จึงทรงแสดงทิฏฐุปาทานในลำดับต่อจากนั้น. ทิฏฐุปาทานนั้น เมื่อจำแนกออกไป ย่อมมี ๒ อย่างด้วยอำนาจสีลัพพตูปาทานและอัตตวาทุปาทาน. ใน ๒ อย่างนั้น เพราะเป็นสิ่งที่พึงรู้ได้แม้เพียงเห็นกิริยาของโคหรือกิริยาของสุนัข จึงเป็นของหยาบ, เพราะฉะนั้น พระองค์จึงทรงแสดงสีลัพพตูปาทานก่อน. เพราะเป็นของละเอียด จึงทรงแสดงอัตตวาทุปาทานในตอนท้าย. นี้คือเทศนากกมะของอุปาทาน ๔ เหล่านี้.

Taṇhā ca purimassettha, ekadhā hoti paccayo;

Sattadhā aṭṭhadhā vāpi, hoti sesattayassa sā.

ก็ตัณหาในอุปาทาน ๔ นี้ ย่อมเป็นปัจจัยแก่กามุปาทานอันดับแรกโดยส่วนเดียว; ตัณหานั้นย่อมเป็นปัจจัยแก่อุปาทาน ๓ ที่เหลือโดย ๗ ส่วนหรือ ๘ ส่วน.

Ettha ca evaṃ desite upādānacatukke purimassa kāmupādānassa kāmataṇhā upanissayavasena ekadhāva paccayo hoti, taṇhābhinanditesu visayesu uppattito. Sesattayassa pana sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatahetuvasena sattadhā vā, upanissayena saha aṭṭhadhā vāpi paccayo hoti. Yadā ca sā upanissayavasena paccayo hoti, tadā asahajātāva hotīti.

และในอุปาทานจตุกกะที่ทรงแสดงไว้อย่างนี้ กามตัณหาเป็นปัจจัยแก่กามุปาทานอันดับแรกโดยส่วนเดียวด้วยอำนาจอุปนิสสยปัจจัย เพราะเกิดขึ้นในอารมณ์ทั้งหลายที่ตัณหาเพลิดเพลินยิ่ง. ส่วนตัณหาเป็นปัจจัยแก่อุปาทาน ๓ ที่เหลือโดย ๗ ส่วน ด้วยอำนาจสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย และเหตุปัจจัย หรือเป็นปัจจัยโดย ๘ ส่วนพร้อมกับอุปนิสสยปัจจัย. และเมื่อใด ตัณหานั้นเป็นปัจจัยด้วยอำนาจอุปนิสสยปัจจัย เมื่อนั้น ย่อมเป็นปัจจัยที่ไม่เกิดร่วมกันเท่านั้น ดังนี้.

Ayaṃ ‘‘taṇhāpaccayā upādāna’’nti padasmiṃ vitthārakathā.

นี้เป็นกถาขยายความในบทว่า ‘ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ’.

Upādānapaccayābhavapadavitthārakathā

กถาขยายความบทว่า อุปาทานปจฺจยา ภโว

646. Upādānapaccayā bhavapade –

646. ในบทว่า อุปาทานปจฺจยา ภโว –

Atthato dhammato ceva, sātthato bhedasaṅgahā;

Yaṃ yassa paccayo ceva, viññātabbo vinicchayo.

พึงทราบวินิจฉัยโดยอรรถ โดยธรรม โดยความเป็นธรรมมีประโยชน์ โดยการจำแนกและการสงเคราะห์ และโดยความเป็นปัจจัยแห่งธรรมใดแก่ธรรมใด.

Tattha bhavatīti bhavo. So kammabhavo upapattibhavo cāti duvidho hoti. Yathāha – ‘‘bhavo duvidhena atthi kammabhavo, atthi upapattibhavo’’ti (vibha. 234). Tattha kammameva bhavo kammabhavo, tathā upapattiyeva bhavo upapattibhavo. Ettha ca upapatti bhavatīti bhavo. Kammaṃ pana yathā sukhakāraṇattā ‘‘sukho buddhānaṃ uppādo’’ti (dha. pa. 194) vutto, evaṃ bhavakāraṇattā phalavohārena bhavoti veditabbanti. Evaṃ tāvettha atthato viññātabbo vinicchayo.

ในบทเหล่านั้น สภาวะที่ย่อมมีอยู่ ชื่อว่า ภพ. ภพนั้นมี ๒ อย่าง คือ กัมมภพ และอุปปัตติภพ. ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ภพมี ๒ อย่าง คือ มีกัมมภพ มีอุปปัตติภพ’ ดังนี้. ในภพ ๒ อย่างนั้น กรรมนั่นเองเป็นภพ ชื่อว่า กัมมภพ, ฉันใด อุปปัตตินั่นเองเป็นภพ ชื่อว่า อุปปัตติภพ, ฉันนั้น. และในภพ ๒ อย่างนี้ อุปปัตติย่อมมีอยู่ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ภพ. ส่วนกรรมนั้น พึงทราบว่า ชื่อว่า ภพ โดยโวหารว่าเป็นผล เพราะเป็นเหตุแห่งภพ เหมือนดังที่ตรัสว่า ‘ความเกิดขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นสุข’ เพราะเป็นเหตุแห่งสุข. ด้วยประการฉะนี้ ก่อนอื่น พึงทราบวินิจฉัยโดยอรรถในบทว่าภพนี้.

647. Dhammato pana kammabhavo tāva saṅkhepato cetanā ceva cetanāsampayuttā ca abhijjhādayo kammasaṅkhātā dhammā. Yathāha – ‘‘tattha katamo kammabhavo? Puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro (vibha. 234) parittabhūmako vā mahābhūmako vā, ayaṃ vuccati kammabhavo. Sabbampi bhavagāmikammaṃ kammabhavo’’ti (vibha. 234). Ettha hi puññābhisaṅkhāroti terasa cetanā. Apuññābhisaṅkhāroti dvādasa. Āneñjābhisaṅkhāroti catasso cetanā. Evaṃ parittabhūmako vā mahābhūmako vāti etena tāsaṃyeva cetanānaṃ mandabahuvipākatā vuttā. Sabbampi bhavagāmikammanti iminā pana cetanāsampayuttā abhijjhādayo vuttā.

647. ส่วนโดยสภาวธรรม เบื้องต้น กรรมภพโดยย่อ ได้แก่ เจตนาด้วย และธรรมทั้งหลายที่ชื่อว่ากรรม มีอภิชฌาเป็นต้น อันสัมปยุตด้วยเจตนาด้วย ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘ในภพ 2 อย่างนั้น กรรมภพเป็นไฉน? ปุญญาภิสังขาร อปุญญาภิสังขาร อาเนญชาภิสังขาร ที่เป็นปริตตภูมิหรือมหัคคตภูมิ นี้เรียกว่า กรรมภพ. กรรมทั้งหมดที่เป็นไปเพื่อภพ (ก็) เรียกว่า กรรมภพ’ ดังนี้. จริงอยู่ ในคำนั้น ที่ชื่อว่า ปุญญาภิสังขาร ได้แก่ เจตนา 13 ดวง, ที่ชื่อว่า อปุญญาภิสังขาร ได้แก่ (เจตนา) 12 ดวง, ที่ชื่อว่า อาเนญชาภิสังขาร ได้แก่ เจตนา 4 ดวง. ด้วยบทว่า ‘ปริตตภูมโก วา มหคฺคตภูมโก วา’ นี้ พระองค์ตรัสถึงความเป็นผู้มีวิบากน้อยและมีวิบากมากของเจตนาเหล่านั้นนั่นเอง ส่วนด้วยบทว่า ‘สพฺพมฺปิ ภวคามิกมฺมํ’ นี้ พระองค์ตรัสถึงธรรมมีอภิชฌาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยเจตนา.

Upapattibhavo pana saṅkhepato kammābhinibbattā khandhā, pabhedato navavidho hoti. Yathāha – ‘‘tattha katamo upapattibhavo? Kāmabhavo rūpabhavo arūpabhavo saññābhavo asaññābhavo nevasaññānāsaññābhavo, ekavokārabhavo catuvokārabhavo pañcavokārabhavo, ayaṃ vuccati upapattibhavo’’ti (vibha. 234). Tattha kāmasaṅkhāto bhavo kāmabhavo. Esa nayo rūpārūpabhavesu. Saññāvataṃ bhavo, saññā vā ettha bhave atthīti saññābhavo. Vipariyāyena asaññābhavo. Oḷārikāya saññāya abhāvā sukhumāya ca bhāvā nevasaññā, nāsaññā asmiṃ bhaveti nevasaññānāsaññābhavo. Ekena rūpakkhandhena vokiṇṇo bhavo ekavokārabhavo. Eko vā vokāro assa bhavassāti ekavokārabhavo. Esa nayo catuvokārapañcavokārabhavesu. Tattha kāmabhavo pañca upādiṇṇakkhandhā. Tathā rūpabhavo. Arūpabhavo cattāro, saññābhavo pañca. Asaññābhavo eko upādiṇṇakkhandho. Nevasaññānāsaññābhavo cattāro. Ekavokārabhavādayo ekacatupañcakkhandhā upādiṇṇakkhandhehīti evamettha dhammatopi viññātabbo vinicchayo.

ส่วนอุปปัตติภพ โดยย่อ ได้แก่ ขันธ์ทั้งหลายที่กรรมให้เกิดขึ้น, โดยประเภท มี 9 อย่าง. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘ในภพ 2 อย่างนั้น อุปปัตติภพเป็นไฉน? กามภพ รูปภพ อรูปภพ สัญญาภพ อสัญญาภพ เนวสัญญานาสัญญาภพ เอกโวการภพ จตุโวการภพ ปัญจโวการภพ นี้เรียกว่า อุปปัตติภพ’ ดังนี้. ในภพเหล่านั้น ภพที่ชื่อว่ากาม ชื่อว่า กามภพ. นัยนี้มีในรูปภพและอรูปภพ. ภพของสัตว์ผู้มีสัญญา หรือ สัญญามีอยู่ในภพนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัญญาภพ. โดยนัยตรงกันข้าม ชื่อว่า อสัญญาภพ. เพราะไม่มีสัญญาอย่างหยาบ และเพราะมีสัญญาอย่างละเอียด สัญญาในภพนี้จึงเป็นเนวสัญญา (คือมิใช่สัญญา) และนาสัญญา (คือมิใช่ไม่ใช่สัญญา) เหตุนั้นจึงชื่อว่า เนวสัญญานาสัญญาภพ. ภพที่ระคนด้วยรูปขันธ์ขันธ์เดียว ชื่อว่า เอกโวการภพ. หรือโวการ (ขันธ์ที่เป็นส่วนประกอบ) ของภพนี้มีหนึ่งอย่าง เหตุนั้นจึงชื่อว่า เอกโวการภพ. นัยนี้มีในจตุโวการภพและปัญจโวการภพ. ในภพเหล่านั้น กามภพ ได้แก่ อุปาทินนขันธ์ 5. รูปภพก็เช่นกัน. อรูปภพ ได้แก่ (อุปาทินนขันธ์) 4, สัญญาภพ ได้แก่ (อุปาทินนขันธ์) 5. อสัญญาภพ ได้แก่ อุปาทินนขันธ์ 1. เนวสัญญานาสัญญาภพ ได้แก่ (อุปาทินนขันธ์) 4. เอกโวการภพเป็นต้น ได้แก่ ขันธ์ 1, 4, 5 โดยอุปาทินนขันธ์ทั้งหลาย. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบวินิจฉัยโดยสภาวธรรมในบทนี้.

648. Sātthatoti yathā ca bhavaniddese, tatheva kāmaṃ saṅkhāraniddesepi puññābhisaṅkhārādayova vuttā, evaṃ santepi purime atītakammavasena idha paṭisandhiyā paccayattā, ime paccuppannakammavasena āyatiṃ paṭisandhiyā paccayattāti punavacanaṃ sātthakameva, pubbe vā ‘‘tattha katamo puññābhisaṅkhāro? Kusalā cetanā kāmāvacarā’’ti (vibha. 226) evamādinā nayena cetanāva saṅkhārāti vuttā. Idha pana ‘‘sabbampi bhavagāmikamma’’nti (vibha. 234) vacanato cetanāsampayuttāpi. Pubbe ca viññāṇapaccayameva kammaṃ ‘‘saṅkhārā’’ti vuttaṃ. Idāni asaññābhavanibbattakampi. Kiṃ vā bahunā, ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti ettha puññābhisaṅkhārādayova kusalākusalā dhammā vuttā. ‘‘Upādānapaccayā bhavo’’ti idha pana upapattibhavassāpi saṅgahitattā kusalākusalābyākatā dhammā vuttā. Tasmā sabbathāpi sātthakamevidaṃ punavacananti evamettha sātthatopi viññātabbo vinicchayo.

648. วินิจฉัยว่า ‘การตรัสซ้ำเป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์’ เป็นอย่างไร? คือ แม้ว่าในภวนิทเทสจะตรัสถึงปุญญาภิสังขารเป็นต้นไว้อย่างไร ในสังขารนิทเทสก็ตรัสถึงปุญญาภิสังขารเป็นต้นไว้แล้วอย่างนั้นเหมือนกันก็จริง ถึงอย่างนั้น สังขารในปฏิจจสมุปบาทบทก่อน (อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา) พระองค์ตรัสไว้โดยเป็นปัจจัยแก่ปฏิสนธิในภพนี้ด้วยอำนาจแห่งกรรมในอดีต, ส่วนสังขาร (กรรมภพ) ในบทนี้ (อุปาทานปจฺจยา ภโว) พระองค์ตรัสไว้โดยเป็นปัจจัยแก่ปฏิสนธิในภพต่อไปด้วยอำนาจแห่งกรรมในปัจจุบัน เพราะเหตุนั้น การตรัสซ้ำจึงมีประโยชน์นั่นเทียว. อีกอย่างหนึ่ง ในกาลก่อน (ในสังขารนิทเทส) พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า เจตนาเท่านั้นเป็นสังขาร ด้วยนัยเป็นต้นว่า ‘ในสังขารเหล่านั้น ปุญญาภิสังขารเป็นไฉน? ได้แก่ กุศลเจตนาที่เป็นกามาวจร’ ดังนี้. แต่ในภวนิทเทสนี้ เพราะพระดำรัสว่า ‘กรรมทั้งหมดที่เป็นไปเพื่อภพ’ จึงทรงรวมถึงธรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนาด้วย. อีกอย่างหนึ่ง ในกาลก่อน พระองค์ตรัสกรรมที่เป็นปัจจัยแก่วิญญาณเท่านั้นว่าเป็น ‘สังขาร’. แต่บัดนี้ (ในภวนิทเทส) ทรงรวมถึงกรรมที่ยังอสัญญาภพให้เกิดขึ้นด้วย. หรือจะมีประโยชน์อะไรด้วยการกล่าวให้มากไป, ในบทว่า ‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงธรรมที่เป็นกุศลและอกุศล คือ ปุญญาภิสังขารเป็นต้นเท่านั้น. แต่ในบทว่า ‘อุปาทานปจฺจยา ภโว’ นี้ เพราะทรงสงเคราะห์แม้ซึ่งอุปปัตติภพด้วย จึงตรัสถึงธรรมที่เป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤต. เพราะเหตุนั้น การตรัสซ้ำนี้จึงมีประโยชน์โดยทุกประการ ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์ในบทนี้.

649. Bhedasaṅgahāti upādānapaccayā bhavassa bhedato ceva saṅgahato ca. Yañhi kāmupādānapaccayā kāmabhavanibbattakaṃ kammaṃ karīyati, so kammabhavo. Tadabhinibbattā khandhā upapattibhavo. Esa nayo rūpārūpabhavesu. Evaṃ kāmupādānapaccayā dve kāmabhavā, tadantogadhā ca saññābhavapañcavokārabhavā, dve rūpabhavā, tadantogadhā ca saññābhavaasaññābhavaekavokārabhavapañcavokārabhavā, dve arūpabhavā, tadantogadhā ca saññābhavanevasaññānāsaññābhavacatuvokārabhavāti saddhiṃ antogadhehi cha bhavā. Yathā ca kāmupādānapaccayā saddhiṃ antogadhehi cha bhavā. Tathā sesupādānapaccayāpīti evaṃ upādānapaccayā bhedato saddhiṃ antogadhehi catuvīsati bhavā.

649. วินิจฉัยว่า ‘โดยการจำแนกและรวบรวม’ เป็นอย่างไร? คือ (พึงทราบวินิจฉัย) ภพอันมีอุปาทานเป็นปัจจัย โดยการจำแนกและโดยการรวบรวม. จริงอยู่ กรรมที่ยังกามภพให้เกิดขึ้น อันบุคคลกระทำเพราะกามุปาทานเป็นปัจจัยใด กรรมนั้นชื่อว่า กรรมภพ. ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากกรรมนั้น ชื่อว่า อุปปัตติภพ. นัยนี้มีในรูปภพและอรูปภพ. ด้วยประการฉะนี้ เพราะกามุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีกามภพ 2 (คือ กรรมภพและอุปปัตติภพ), และมีสัญญาภพกับปัญจโวการภพสงเคราะห์เข้าในกามภพนั้น, มีรูปภพ 2, และมีสัญญาภพ อสัญญาภพ เอกโวการภพ ปัญจโวการภพสงเคราะห์เข้าในรูปภพนั้น, มีอรูปภพ 2, และมีสัญญาภพ เนวสัญญานาสัญญาภพ จตุโวการภพสงเคราะห์เข้าในอรูปภพนั้น. รวมเป็น 6 ภพ พร้อมกับภพที่สงเคราะห์เข้าภายใน. และเพราะกามุปาทานเป็นปัจจัย มี 6 ภพ พร้อมกับภพที่สงเคราะห์เข้าภายใน ฉันใด, แม้เพราะอุปาทานที่เหลือเป็นปัจจัย ก็มี (6 ภพ) ฉันนั้น. ด้วยประการฉะนี้ ภพอันมีอุปาทานเป็นปัจจัย โดยการจำแนก จึงมี 24 ภพ พร้อมกับภพที่สงเคราะห์เข้าภายใน.

Saṅgahato pana kammabhavaṃ upapattibhavañca ekato katvā kāmupādānapaccayā saddhiṃ antogadhehi eko kāmabhavo. Tathā rūpārūpabhavāti tayo bhavā. Tathā sesupādānapaccayā pīti. Evaṃ upādānapaccayā saṅgahato saddhiṃ antogadhehi dvādasa bhavā. Apica avisesena upādānapaccayā kāmabhavūpagaṃ kammaṃ kammabhavo. Tadabhinibbattā khandhā upapattibhavo. Esa nayo rūpārūpabhavesu. Evaṃ upādānapaccayā saddhiṃ antogadhehi dve kāmabhavā, dve rūpabhavā, dve arūpabhavāti aparena pariyāyena saṅgahato cha bhavā. Kammabhavaupapattibhavabhedaṃ vā anupagamma saddhiṃ antogadhehi kāmabhavādivasena tayo bhavā honti. Kāmabhavādibhedampi anupagamma kammabhavaupapattibhavavasena dve bhavā honti. Kammupapattibhedañcāpi anupagamma upādānapaccayā bhavoti bhavavasena ekova bhavo hotīti evamettha upādānapaccayassa bhavassa bhedasaṅgahāpi viññātabbo vinicchayo.

ส่วนโดยการรวบรวม คือ ทำกรรมภพและอุปปัตติภพให้เป็นอันเดียวกันแล้ว เพราะกามุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีกามภพหนึ่ง พร้อมกับภพที่สงเคราะห์เข้าภายใน. รูปภพและอรูปภพก็เช่นกัน รวมเป็น 3 ภพ. แม้เพราะอุปาทานที่เหลือเป็นปัจจัย ก็เช่นกัน. ด้วยประการฉะนี้ ภพอันมีอุปาทานเป็นปัจจัย โดยการรวบรวม จึงมี 12 ภพ พร้อมกับภพที่สงเคราะห์เข้าภายใน. อีกนัยหนึ่ง โดยไม่จำแนก (อุปาทาน) กรรมที่นำไปสู่กามภพเพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ชื่อว่า กรรมภพ. ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากกรรมนั้น ชื่อว่า อุปปัตติภพ. นัยนี้มีในรูปภพและอรูปภพ. ด้วยประการฉะนี้ เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีกามภพ 2, รูปภพ 2, อรูปภพ 2 พร้อมกับภพที่สงเคราะห์เข้าภายใน. โดยปริยายอื่น โดยการรวบรวม จึงมี 6 ภพ. อีกอย่างหนึ่ง โดยไม่ถือเอาความแตกต่างแห่งกรรมภพและอุปปัตติภพ พร้อมกับภพที่สงเคราะห์เข้าภายใน โดยนัยแห่งกามภพเป็นต้น จึงมี 3 ภพ. โดยไม่ถือเอาความแตกต่างแห่งกามภพเป็นต้น โดยนัยแห่งกรรมภพและอุปปัตติภพ จึงมี 2 ภพ. และโดยไม่ถือเอาแม้ความแตกต่างแห่งกรรมภพและอุปปัตติภพ (เมื่อกล่าวว่า) ‘เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี’ โดยนัยแห่งภพ จึงมีภพเดียวเท่านั้น. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบวินิจฉัยภพอันมีอุปาทานเป็นปัจจัย โดยการจำแนกและรวบรวมในบทนี้.

650. Yaṃ yassa paccayo cevāti yañcettha upādānaṃ yassa paccayo hoti, tatopi viññātabbo vinicchayoti attho. Kiṃ panettha kassa paccayo hoti? Yaṃkiñci yassa kassaci paccayo hotiyeva. Ummattako viya hi puthujjano. So idaṃ yuttaṃ idaṃ ayuttanti avicāretvā yassa kassaci upādānassa vasena yaṃkiñci bhavaṃ patthetvā yaṃkiñci kammaṃ karotiyeva. Tasmā yadekacce sīlabbatupādānena rūpārūpabhavā na hontīti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Sabbena pana sabbo hotīti gahetabbaṃ.

650. อนึ่ง ข้อวินิจฉัยพึงทราบแม้โดยอุปาทานและภพนั้นๆ ว่า อุปาทานใดในอุปาทาน ๔ นี้ เป็นปัจจัยแก่ภพใด ดังนี้. ในอุปาทาน ๔ นี้ อุปาทานอะไร เป็นปัจจัยแก่ภพอะไร? อุปาทานอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเป็นปัจจัยแก่ภพอย่างใดอย่างหนึ่งได้ทั้งนั้น. จริงอยู่ ปุถุชนเปรียบเหมือนคนบ้า. ปุถุชนนั้นไม่พิจารณาว่า ‘การกระทำนี้สมควร การกระทำนี้ไม่สมควร’ แล้วปรารถนาภพอย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยอำนาจแห่งอุปาทานอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมกระทำกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งได้ทั้งนั้น. เพราะเหตุนั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ‘รูปภพและอรูปภพทั้งหลาย ย่อมไม่มีเพราะสีลัพพตุปาทาน’ คำกล่าวนั้น ไม่ควรยึดถือ. แต่พึงยึดถือว่า ‘ภพทั้งหมด ย่อมมีได้เพราะอุปาทานทั้งหมด’.

Seyyathidaṃ – idhekacco anussavavasena vā diṭṭhānusārena vā ‘‘kāmā nāmete manussaloke ceva khattiyamahāsālakulādīsu, cha kāmāvacaradevaloke ca samiddhā’’ti cintetvā tesaṃ adhigamatthaṃ asaddhammassavanādīhi vañcito ‘‘iminā kammena kāmā sampajjantī’’ti maññamāno kāmupādānavasena kāyaduccaritādīnipi karoti, so duccaritapāripūriyā apāye upapajjati. Sandiṭṭhike vā pana kāme patthayamāno paṭiladdhe ca gopayamāno kāmupādānavasena kāyaduccaritādīni karoti, so duccaritapāripūriyā apāye upapajjati. Tatrāssa upapattihetubhūtaṃ kammaṃ kammabhavo. Kammābhinibbattā khandhā upapattibhavo. Saññābhavapañcavokārabhavā pana tadantogadhā eva.

มีอธิบายดังนี้ บุคคลบางคนในโลกนี้ คิดว่า ‘ชื่อว่ากามเหล่านี้ ย่อมบริบูรณ์ในมนุษยโลก ในตระกูลขัตติยมหาศาลเป็นต้น และในกามาวจรเทวโลก ๖ ชั้น’ เพราะได้ฟังตามๆ กันมาบ้าง หรือเพราะคล้อยตามสิ่งที่เคยเห็นมาบ้าง. เขาถูกการไม่ฟังสัทธรรมเป็นต้นลวงแล้ว เพื่อบรรลุกามเหล่านั้น สำคัญว่า ‘กามทั้งหลายย่อมสำเร็จได้ด้วยกรรมนี้’ จึงกระทำกายทุจริตเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งกามุปาทาน, เขาเมื่อทุจริตบริบูรณ์แล้ว ย่อมเข้าถึงอบาย. อีกอย่างหนึ่ง เขาปรารถนากามทั้งหลายที่เห็นในปัจจุบัน และคุ้มครองกามที่ได้แล้ว กระทำกายทุจริตเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งกามุปาทาน, เขาเมื่อทุจริตบริบูรณ์แล้ว ย่อมเข้าถึงอบาย. ในภพนั้น กรรมของเขาที่เป็นเหตุแห่งอุปบัติ ชื่อว่ากรรมภพ. ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากกรรม ชื่อว่าอุปปัตติภพ. ส่วนสัญญาภพและปัญจโวการภพ ก็สงเคราะห์เข้าในภพนั้นนั่นเอง.

Aparo pana saddhammassavanādīhi upabrūhitañāṇo ‘‘iminā kammena kāmā sampajjantī’’ti maññamāno kāmupādānavasena kāyasucaritādīni karoti. So sucaritapāripūriyā devesu vā manussesu vā upapajjati. Tatrāssa upapattihetubhūtaṃ kammaṃ kammabhavo. Kammābhinibbattā khandhā upapattibhavo. Saññābhavapañcavokārabhavā pana tadantogadhā eva. Iti kāmupādānaṃ sappabhedassa sāntogadhassa kāmabhavassa paccayo hoti.

ส่วนบุคคลอื่น มีญาณอันการฟังสัทธรรมเป็นต้นเพิ่มพูนแล้ว สำคัญว่า ‘กามทั้งหลายย่อมสำเร็จได้ด้วยกรรมนี้’ จึงกระทำกายสุจริตเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งกามุปาทาน. เขาเมื่อสุจริตบริบูรณ์แล้ว ย่อมเข้าถึงเทวโลกหรือมนุษยโลก. ในภพนั้น กรรมของเขาที่เป็นเหตุแห่งอุปบัติ ชื่อว่ากรรมภพ. ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากกรรม ชื่อว่าอุปปัตติภพ. ส่วนสัญญาภพและปัญจโวการภพ ก็สงเคราะห์เข้าในภพนั้นนั่นเอง. ด้วยประการฉะนี้ กามุปาทานจึงเป็นปัจจัยแก่กามภพ พร้อมทั้งประเภทและภพที่สงเคราะห์เข้าภายใน.

Aparo ‘‘rūpārūpabhavesu tato samiddhatarā kāmā’’ti sutvā parikappetvā vā kāmupādānavaseneva rūpārūpasamāpattiyo nibbattetvā samāpattibalena rūpārūpabrahmaloke upapajjati. Tatrāssa upapattihetubhūtaṃ kammaṃ kammabhavo. Kammābhinibbattā khandhā upapattibhavo. Saññā-asaññā-nevasaññānāsaññā-eka-catu-pañcavokārabhavā pana tadantogadhā eva. Iti kāmupādānaṃ sappabhedānaṃ sāntogadhānaṃ rūpārūpabhavānampi paccayo hoti.

บุคคลอื่น ฟังหรือกำหนดเอาว่า ‘ในรูปภพและอรูปภพ กามทั้งหลายบริบูรณ์ยิ่งกว่าในกามภพนั้น’ แล้วให้รูปสมาบัติและอรูปสมาบัติเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งกามุปาทานนั่นเอง แล้วเข้าถึงรูปพรหมโลกและอรูปพรหมโลกด้วยกำลังแห่งสมาบัติ. ในภพนั้น กรรมของเขาที่เป็นเหตุแห่งอุปบัติ ชื่อว่ากรรมภพ. ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากกรรม ชื่อว่าอุปปัตติภพ. ส่วนสัญญาภพ อสัญญาภพ เนวสัญญานาสัญญาภพ เอกโวการภพ จตุโวการภพ และปัญจโวการภพ ก็สงเคราะห์เข้าในภพนั้นนั่นเอง. ด้วยประการฉะนี้ กามุปาทานจึงเป็นปัจจัยแม้แก่รูปภพและอรูปภพทั้งหลาย พร้อมทั้งประเภทและภพที่สงเคราะห์เข้าภายใน.

Aparo ‘‘ayaṃ attā nāma kāmāvacarasampattibhave vā rūpārūpabhavānaṃ vā aññatarasmiṃ ucchinne suucchinno hotī’’ti ucchedadiṭṭhiṃ upādāya tadupagaṃ kammaṃ karoti, tassa taṃ kammaṃ kammabhavo. Kammābhinibbattā khandhā upapattibhavo. Saññābhavādayo pana tadantogadhā eva. Iti diṭṭhupādānaṃ sappabhedānaṃ sāntogadhānaṃ tiṇṇampi kāmarūpārūpabhavānaṃ paccayo hoti.

บุคคลอื่น ยึดถืออุจเฉททิฏฐิว่า ‘ชื่อว่าอัตตานี้ เมื่อขาดสูญในกามาวจรสมบัติภพ หรือในภพใดภพหนึ่งแห่งรูปภพและอรูปภพ ย่อมชื่อว่าขาดสูญดีแล้ว’ แล้วกระทำกรรมที่จะนำไปสู่ภพนั้น. กรรมนั้นของเขา ชื่อว่ากรรมภพ. ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากกรรม ชื่อว่าอุปปัตติภพ. ส่วนสัญญาภพเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าในภพนั้นนั่นเอง. ด้วยประการฉะนี้ ทิฏฐุปาทานจึงเป็นปัจจัยแก่ภพทั้ง ๓ คือ กามภพ รูปภพ และอรูปภพ พร้อมทั้งประเภทและภพที่สงเคราะห์เข้าภายใน.

Aparo ‘‘ayaṃ attā nāma kāmāvacarasampattibhave vā rūpārūpabhavānaṃ vā aññatarasmiṃ sukhī hoti vigatapariḷāho’’ti attavādupādānena tadupagaṃ kammaṃ karoti, tassa taṃ kammaṃ kammabhavo. Tadabhinibbattā khandhā upapattibhavo. Saññābhavādayo pana tadantogadhā eva. Iti attavādupādānaṃ sappabhedānaṃ sāntogadhānaṃ tiṇṇaṃ bhavānaṃ paccayo hoti.

บุคคลอื่น ด้วยอัตตวาทุปาทานว่า ‘ชื่อว่าอัตตานี้ ย่อมเป็นผู้มีสุข ปราศจากความเร่าร้อน ในกามาวจรสมบัติภพ หรือในภพใดภพหนึ่งแห่งรูปภพและอรูปภพ’ แล้วกระทำกรรมที่จะนำไปสู่ภพนั้น. กรรมนั้นของเขา ชื่อว่ากรรมภพ. ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากกรรมนั้น ชื่อว่าอุปปัตติภพ. ส่วนสัญญาภพเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าในภพนั้นนั่นเอง. ด้วยประการฉะนี้ อัตตวาทุปาทานจึงเป็นปัจจัยแก่ภพทั้ง ๓ พร้อมทั้งประเภทและภพที่สงเคราะห์เข้าภายใน.

Aparo ‘‘idaṃ sīlabbataṃ nāma kāmāvacarasampattibhave vā rūpārūpabhavānaṃ vā aññatarasmiṃ paripūrentassa sukhaṃ pāripūriṃ gacchatī’’ti sīlabbatupādānavasena tadupagaṃ kammaṃ karoti, tassa taṃ kammaṃ kammabhavo. Tadabhinibbattā khandhā upapattibhavo. Saññābhavādayo pana tadantogadhā eva. Iti sīlabbatupādānaṃ sappabhedānaṃ sāntogadhānaṃ tiṇṇaṃ bhavānaṃ paccayo hoti. Evamettha yaṃ yassa paccayo hoti, tatopi viññātabbo vinicchayo.

บุคคลอื่น ด้วยอำนาจแห่งสีลัพพตุปาทานว่า ‘ชื่อว่าสีลพรตนี้ ย่อมถึงความบริบูรณ์ได้โดยง่ายแก่ผู้บำเพ็ญให้บริบูรณ์ในกามาวจรสมบัติภพ หรือในภพใดภพหนึ่งแห่งรูปภพและอรูปภพ’ แล้วกระทำกรรมที่จะนำไปสู่ภพนั้น. กรรมนั้นของเขา ชื่อว่ากรรมภพ. ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากกรรมนั้น ชื่อว่าอุปปัตติภพ. ส่วนสัญญาภพเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าในภพนั้นนั่นเอง. ด้วยประการฉะนี้ สีลัพพตุปาทานจึงเป็นปัจจัยแก่ภพทั้ง ๓ พร้อมทั้งประเภทและภพที่สงเคราะห์เข้าภายใน. ด้วยประการฉะนี้ ในปฏิจจสมุปบาทนี้ ข้อวินิจฉัยพึงทราบแม้โดยอุปาทานและภพนั้นๆ ว่า อุปาทานใดเป็นปัจจัยแก่ภพใด.

Kiṃ panettha kassa bhavassa kathaṃ paccayo hotīti ce?

ถ้าหากถามว่า ในอุปาทาน ๔ นี้ อุปาทานอะไร เป็นปัจจัยแก่ภพอะไร อย่างไร?

Rūpārūpabhavānaṃ, upanissayapaccayo upādānaṃ;

Sahajātādīhipi taṃ, kāmabhavassāti viññeyyaṃ.

พึงทราบว่า อุปาทานเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่รูปภพและอรูปภพทั้งหลาย, อุปาทานนั้นเป็นปัจจัยแก่กามภพแม้ด้วยปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น.

Rūpārūpabhavānaṃ hi, kāmabhavapariyāpannassa ca kammabhave kusalakammasseva, upapattibhavassa cetaṃ catubbidhampi upādānaṃ upanissayapaccayavasena ekadhāva paccayo hoti. Kāmabhave attanā sampayuttākusalakammabhavassa sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatahetupaccayappabhedehi sahajātādīhi paccayo hoti. Vippayuttassa pana upanissayapaccayenevāti.

จริงอยู่ อุปาทานแม้ทั้ง ๔ ประการนี้ เป็นปัจจัยโดยส่วนเดียวเท่านั้น คือโดยความเป็นอุปนิสสยปัจจัย แก่รูปภพและอรูปภพทั้งหลาย, แก่กุศลกรรมอย่างเดียวในกรรมภพที่นับเนื่องในกามภพ และแก่อุปปัตติภพ. ในกามภพ อุปาทานเป็นปัจจัยแก่อกุศลกรรมภพที่สัมปยุตด้วยตน ด้วยปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น อันมีประเภทคือ สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย และเหตุปัจจัย. ส่วนอกุศลกรรมภพที่วิปปยุต (จากตน) อุปาทานเป็นปัจจัยโดยความเป็นอุปนิสสยปัจจัยอย่างเดียว.

Ayaṃ ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti padasmiṃ vitthārakathā.

นี้เป็นกถาขยายความในบทว่า อุปาทานปจฺจยา ภโว.

Bhavapaccayājātiādivitthārakathā

กถาขยายความเรื่องภวปัจจยา ชาติ เป็นต้น

651. Bhavapaccayā jātītiādīsu jātiādīnaṃ vinicchayo saccaniddese vuttanayeneva veditabbo. Bhavoti panettha kammabhavova adhippeto. So hi jātiyā paccayo, na upapattibhavo. So ca pana kammapaccayaupanissayapaccayavasena dvedhā paccayo hotīti.

651. ในบทว่า ภวปจฺจยา ชาติ เป็นต้น ข้อวินิจฉัยในชาติเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสัจจนิทเทสนั่นเอง. ในบทนี้ ท่านประสงค์เอากรรมภพอย่างเดียวว่า ภพ. จริงอยู่ กรรมภพนั้นเป็นปัจจัยแก่ชาติ, หาใช่อุปปัตติภพไม่. อนึ่ง กรรมภพนั้นเป็นปัจจัยโดย ๒ ประการ คือ โดยความเป็นกรรมปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย.

Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ bhavo jātiyā paccayoti ce? Bāhirapaccayasamattepi hīnapaṇītatādivisesadassanato. Bāhirānaṃ hi janakajananīsukkasoṇitāhārādīnaṃ paccayānaṃ samattepi sattānaṃ yamakānampi sataṃ hīnapaṇītatādiviseso dissati. So ca na ahetuko sabbadā ca sabbesañca abhāvato, na kammabhavato aññahetuko tadabhinibbattakasattānaṃ ajjhattasantāne aññassa kāraṇassa abhāvatoti kammabhavahetukova. Kammaṃ hi sattānaṃ hīnapaṇītatādivisesassa hetu. Tenāha bhagavā ‘‘kammaṃ satte vibhajati yadidaṃ hīnappaṇītatāyā’’ti (ma. ni. 3.289). Tasmā jānitabbametaṃ ‘‘bhavo jātiyā paccayo’’ti.

ในบทว่า ภวปจฺจยา ชาติ นั้น พึงมีคำถามว่า ก็ข้อนี้ว่า ภพเป็นปัจจัยแก่ชาติ พึงทราบได้อย่างไร? (ตอบว่า) พึงทราบได้เพราะเห็นความแตกต่างกัน คือ ความเลวและความประณีตเป็นต้น แม้เมื่อปัจจัยภายนอกเสมอกัน. จริงอยู่ แม้เมื่อปัจจัยภายนอกทั้งหลาย คือ มารดาบิดา น้ำอสุจิและเลือด อาหารเป็นต้น เสมอกัน ความแตกต่างกัน คือ ความเลวและความประณีตเป็นต้น ของสัตว์ทั้งหลาย แม้ที่เป็นคู่แฝดกัน ก็ยังปรากฏ. และความแตกต่างนั้น ก็ไม่มีเหตุหามิได้ เพราะความแตกต่างนั้นไม่มีในกาลทุกเมื่อและไม่มีแก่สัตว์ทั้งปวง, และไม่มีเหตุอื่นนอกจากกรรมภพ เพราะไม่มีเหตุอื่นที่เป็นเหตุให้เกิดความแตกต่างนั้นในสันดานภายในของสัตว์ทั้งหลายที่กรรมภพนั้นให้เกิดขึ้นแล้ว เพราะฉะนั้น ความแตกต่างนั้นจึงมีกรรมภพเท่านั้นเป็นเหตุ. จริงอยู่ กรรมเป็นเหตุแห่งความแตกต่างกัน คือ ความเลวและความประณีตเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “กรรมย่อมจำแนกสัตว์ให้เลวและประณีต”. เพราะฉะนั้น ข้อนี้ว่า ภพเป็นปัจจัยแก่ชาติ พึงทราบเถิด.

Yasmā ca asati jātiyā jarāmaraṇaṃ nāma, sokādayo vā dhammā na honti. Jātiyā pana sati jarāmaraṇañceva, jarāmaraṇasaṅkhātadukkhadhammaphuṭṭhassa ca bālajanassa jarāmaraṇābhisambandhā vā tena tena dukkhadhammena phuṭṭhassa anabhisambandhā vā sokādayo ca dhammā honti. Tasmā ayampi jāti jarāmaraṇassa ceva sokādīnañca paccayo hotīti veditabbā. Sā pana upanissayakoṭiyā ekadhāva paccayo hotīti.

อนึ่ง เพราะเมื่อชาติไม่มี ชรามรณะชื่อว่าย่อมไม่มี หรือธรรมทั้งหลายมีโสกะเป็นต้นก็ย่อมไม่มี. แต่เมื่อชาติมีอยู่ ชรามรณะก็มี และธรรมทั้งหลายมีโสกะเป็นต้น ที่เนื่องด้วยชรามรณะก็ตาม ที่ไม่เนื่องด้วยชรามรณะก็ตาม ของคนพาลผู้ถูกธรรมคือทุกข์อันมีชื่อว่าชรามรณะถูกต้องแล้ว หรือผู้ถูกธรรมคือทุกข์นั้นๆ ถูกต้องแล้ว ก็ย่อมมี. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า แม้ชาตินี้ก็เป็นปัจจัยแก่ชรามรณะด้วย แก่ธรรมทั้งหลายมีโสกะเป็นต้นด้วย. ก็แต่ว่า ชาตินั้นเป็นปัจจัยโดยส่วนเดียวคือโดยส่วนแห่งอุปนิสสยปัจจัย.

Ayaṃ ‘‘bhavapaccayā jātī’’tiādīsu vitthārakathā.

นี้เป็นกถาโดยพิสดารในบททั้งหลายมีอาทิว่า ภวปจฺจยา ชาติ.

Bhavacakkakathā

กถาว่าด้วยภวจักร

652. Yasmā panettha sokādayo avasāne vuttā, tasmā yā sā avijjāpaccayā saṅkhārāti evametassa bhavacakkassa ādimhi vuttā, sā,

652. เพราะในเทศนาปฏิจจสมุปบาทนี้ ธรรมมีโสกะเป็นต้น ท่านกล่าวไว้ในตอนท้าย เพราะฉะนั้น อวิชชาใดที่ท่านกล่าวไว้ในตอนต้นแห่งภวจักรนี้อย่างนี้ว่า อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, อวิชชานั้น,

Sokādīhi avijjā, siddhā bhavacakkamaviditādimidaṃ;

Kārakavedakarahitaṃ, dvādasavidhasuññatāsuññaṃ.

อวิชชาย่อมสำเร็จได้ด้วยธรรมมีโสกะเป็นต้น ภวจักรนี้มีเบื้องต้นอันใครๆ ไม่รู้ ปราศจากผู้ทำและผู้เสวย ว่างจากความเป็นของสูญ ๑๒ อย่าง.

Satataṃ samitaṃ pavattatīti veditabbaṃ.

พึงทราบว่า ย่อมเป็นไปติดต่อสืบเนื่องกันอยู่เสมอ.

Kathaṃ panettha sokādīhi avijjā siddhā, kathamidaṃ bhavacakkaṃ aviditādi, kathaṃ kārakavedakarahitaṃ, kathaṃ dvādasavidhasuññatāsuññanti ce? Ettha hi sokadomanassupāyāsā avijjāya aviyogino, paridevo ca nāma mūḷhassāti tesu tāva siddhesu siddhā hoti avijjā. Apica ‘‘āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) vuttaṃ. Āsavasamudayā cete sokādayo honti.

หากมีคำถามว่า ในเทศนานี้ อวิชชาสำเร็จด้วยธรรมมีโสกะเป็นต้นได้อย่างไร? ภวจักรนี้มีเบื้องต้นอันใครๆ ไม่รู้ได้อย่างไร? ปราศจากผู้ทำและผู้เสวยได้อย่างไร? ว่างจากความเป็นของสูญ ๑๒ อย่างได้อย่างไร? (ตอบว่า) จริงอยู่ ในเทศนานี้ โสกะ โทมนัส และอุปายาส ไม่พรากจากอวิชชา และความคร่ำครวญชื่อว่าย่อมมีแก่คนหลง เพราะฉะนั้น เมื่อธรรมมีโสกะเป็นต้นเหล่านั้นสำเร็จแล้ว อวิชชาก็ย่อมสำเร็จก่อน. อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “เพราะอาสวะสมุทัย จึงมีอวิชชาสมุทัย”. และธรรมมีโสกะเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมมีเพราะอาสวะสมุทัย.

Kathaṃ? Vatthukāmaviyoge tāva soko kāmāsavasamudayā hoti. Yathāha –

อย่างไร? คือ เมื่อมีความพลัดพรากจากวัตถุกาม โสกะย่อมมีเพราะกามาสวะสมุทัยก่อน. ดังที่พระองค์ตรัสว่า –

‘‘Tassa ce kāmayānassa, chandajātassa jantuno;

Te kāmā parihāyanti, sallaviddhova ruppatī’’ti. (su. ni. 773);

“หากกามทั้งหลายนั้นเสื่อมไปจากสัตว์ผู้ใคร่กามนั้น ผู้มีความพอใจเกิดขึ้นแล้ว สัตว์นั้นย่อมเดือดร้อนเหมือนถูกลูกศรเสียบแทง”.

Yathā cāha – ‘‘kāmato jāyati soko’’ti. (Dha. pa. 215).

และดังที่พระองค์ตรัสว่า “โสกะย่อมเกิดจากกาม”.

Sabbepi cete diṭṭhāsavasamudayā honti. Yathāha –

และธรรมมีโสกะเป็นต้นแม้ทั้งหมดเหล่านี้ ย่อมมีเพราะทิฏฐาสวะสมุทัย. ดังที่พระองค์ตรัสว่า –

‘‘Tassa ‘ahaṃ rūpaṃ mama rūpa’nti pariyuṭṭhaṭṭhāyino rūpavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti (saṃ. ni. 3.1).

“โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น ผู้มีทิฏฐิครอบงำว่า ‘เราเป็นรูป รูปเป็นของเรา’ เพราะความแปรปรวนและความเป็นโดยประการอื่นแห่งรูป”.

Yathā ca diṭṭhāsavasamudayā, evaṃ bhavāsavasamudayāpi. Yathāha –

และธรรมมีโสกะเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมมีเพราะทิฏฐาสวะสมุทัยฉันใด ย่อมมีเพราะภวาสวะสมุทัยฉันนั้นเหมือนกัน. ดังที่พระองค์ตรัสว่า –

‘‘Yepi te devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā uccesu vimānesu ciraṭṭhitikā, tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā bhayaṃ santāsaṃ saṃvegamāpajjantī’’ti (saṃ. ni. 3.78). Pañca pubbanimittāni disvā maraṇabhayena santajjitānaṃ devānaṃ viya.

“แม้เทวดาเหล่าใดมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีสุขมาก สถิตอยู่ในวิมานอันสูงส่งเป็นเวลายาวนาน เทวดาเหล่านั้นก็ยังถึงความกลัว ความหวาดสะดุ้ง ความสังเวช เพราะได้ฟังธรรมเทศนาของพระตถาคต” เหมือนเทวดาทั้งหลายผู้ถูกมรณภัยคุกคามเพราะเห็นบุพนิมิต ๕ ประการ.

Yathā ca bhavāsavasamudayā, evaṃ avijjāsavasamudayāpi. Yathāha –

และธรรมมีโสกะเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมมีเพราะภวาสวะสมุทัยฉันใด ย่อมมีเพราะอวิชชาสวะสมุทัยฉันนั้นเหมือนกัน. ดังที่พระองค์ตรัสว่า –

‘‘Sa kho so, bhikkhave, bālo tividhaṃ diṭṭheva dhamme dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedetī’’ti (ma. ni. 3.246).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนพาลนั้นแล ย่อมเสวยทุกข์โทมนัส ๓ อย่างในทิฏฐธรรม (ปัจจุบัน) ทีเดียว”.

Iti yasmā āsavasamudayā ete dhammā honti, tasmā ete sijjhamānā avijjāya hetubhūte āsave sādhenti. Āsavesu ca siddhesu paccayabhāve bhāvato avijjāpi siddhāva hotīti. Evaṃ tāvettha sokādīhi avijjā siddhā hotīti veditabbā.

เพราะฉะนั้น เพราะธรรมเหล่านี้มีเพราะอาสวะสมุทัย ฉะนั้น ธรรมเหล่านี้เมื่อสำเร็จอยู่ ย่อมทำอาสวะทั้งหลายอันเป็นเหตุของอวิชชาให้สำเร็จ. และเมื่ออาสวะทั้งหลายสำเร็จแล้ว เพราะเมื่อมีปัจจัย ผลก็ย่อมมี อวิชชาก็ย่อมสำเร็จด้วย. พึงทราบว่า ในเทศนานี้ อวิชชาสำเร็จด้วยธรรมมีโสกะเป็นต้นก่อน ด้วยประการฉะนี้.

Yasmā pana evaṃ paccayabhāve bhāvato avijjāya siddhāya puna avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇanti evaṃ hetuphalaparamparāya pariyosānaṃ natthi. Tasmā taṃ hetuphalasambandhavasena pavattaṃ dvādasaṅgaṃ bhavacakkaṃ aviditādīti siddhaṃ hoti.

ก็เพราะเมื่ออวิชชาสำเร็จแล้วด้วยอาการอย่างนี้ คือ เพราะเมื่อมีปัจจัย ผลก็ย่อมมี, ลำดับแห่งเหตุและผลว่า อีกอย่างหนึ่ง เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี ดังนี้ ย่อมไม่มีที่สุด. เพราะฉะนั้น ภวจักรมีองค์ ๑๒ นั้น อันเป็นไปโดยอำนาจแห่งความเกี่ยวข้องของเหตุและผล จึงสำเร็จว่าเป็นสิ่งมีเบื้องต้นอันใครๆ ไม่รู้.

Evaṃ sati avijjāpaccayā saṅkhārāti idaṃ ādimattakathanaṃ virujjhatīti ce. Nayidaṃ ādimattakathanaṃ. Padhānadhammakathanaṃ panetaṃ. Tiṇṇannaṃ hi vaṭṭānaṃ avijjā padhānā. Avijjāggahaṇena hi avasesakilesavaṭṭañca kammādīni ca bālaṃ palibodhenti. Sappasiraggahaṇena sesasappasarīraṃ viya bāhaṃ. Avijjāsamucchede pana kate tehi vimokkho hoti. Sappasiracchede kate palibodhitabāhāvimokkho viya. Yathāha – ‘‘avijjāyatveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho’’tiādi (saṃ. ni. 2.1; mahāva. 1). Iti yaṃ gaṇhato bandho, muccato ca mokkho hoti, tassa padhānadhammassa kathanamidaṃ, na ādimattakathananti. Evamidaṃ bhavacakkaṃ aviditādīti veditabbaṃ.

หากมีคำถามว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ คำกล่าวนี้ว่า อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา ซึ่งเป็นเพียงการกล่าวถึงเบื้องต้น ย่อมขัดแย้งกัน. (ตอบว่า) นี้ไม่ใช่เป็นเพียงการกล่าวถึงเบื้องต้น แต่เป็นคำกล่าวถึงธรรมที่เป็นประธาน. จริงอยู่ อวิชชาเป็นประธานแห่งวัฏฏะ ๓. จริงอยู่ เพราะการยึดถืออวิชชา กิเลสวัฏฏ์ที่เหลือและกรรมเป็นต้น ย่อมผูกมัดคนพาลไว้ เหมือนลำตัวงูที่เหลือผูกมัดแขนไว้เพราะการจับที่หัวงู. แต่เมื่อทำการตัดขาดอวิชชาได้แล้ว ความหลุดพ้นจากวัฏฏะเหล่านั้นย่อมมี เหมือนความหลุดพ้นของแขนที่ถูกรัดไว้เมื่อตัดหัวงูได้แล้ว. ดังที่พระองค์ตรัสว่า “เพราะความดับโดยไม่เหลือด้วยวิราคะแห่งอวิชชานั่นเทียว สังขารจึงดับ” เป็นต้น. เพราะฉะนั้น ธรรมใดที่เมื่อยึดถือแล้วย่อมเป็นเครื่องผูก เมื่อปล่อยแล้วย่อมเป็นความหลุดพ้น, คำกล่าวนี้เป็นการกล่าวถึงธรรมที่เป็นประธานนั้น ไม่ใช่เป็นเพียงการกล่าวถึงเบื้องต้น. พึงทราบว่า ภวจักรนี้มีเบื้องต้นอันใครๆ ไม่รู้ ด้วยประการฉะนี้.

Tayidaṃ yasmā avijjādīhi kāraṇehi saṅkhārādīnaṃ pavatti, tasmā tato aññena ‘‘brahmā mahābrahmā seṭṭho sajitā’’ti (dī. ni. 1.42) evaṃ parikappitena brahmādinā vā saṃsārassa kārakena, ‘‘so kho pana me ayaṃ attā vado vedeyyo’’ti evaṃ parikappitena attanā vā sukhadukkhānaṃ vedakena rahitaṃ. Iti kārakavedakarahitanti veditabbaṃ.

เพราะภวจักรนั้นเป็นเพียงความเกิดขึ้นแห่งสังขารเป็นต้น ด้วยเหตุคืออวิชชาเป็นต้น, เพราะฉะนั้น ภวจักรนั้นจึงปราศจากผู้สร้างสังสารวัฏ คือ พรหมเป็นต้น ที่บุคคลจินตนาการขึ้นอย่างนี้ว่า “พรหม มหาพรหม ผู้ประเสริฐสุด ผู้สร้าง” ซึ่งเป็นอื่นจากเหตุนั้น หรือปราศจากอัตตาผู้เสวยสุขและทุกข์ ที่บุคคลจินตนาการขึ้นอย่างนี้ว่า “อัตตาของเรานี้นั้นแล เป็นผู้กล่าว เป็นผู้เสวย”. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ภวจักรปราศจากผู้ทำและผู้เสวย.

Yasmā panettha avijjā udayabbayadhammakattā dhuvabhāvena, saṃkiliṭṭhattā saṃkilesikattā ca subhabhāvena, udayabbayapaṭipīḷitattā sukhabhāvena, paccayāyattavuttittā vasavattanabhūtena attabhāvena ca suññā. Tathā saṅkhārādīnipi aṅgāni. Yasmā vā avijjā na attā, na attano, na attani, na attavatī. Tathā saṅkhārādīnipi aṅgāni. Tasmā dvādasavidhasuññatāsuññametaṃ bhavacakkanti veditabbaṃ.

ก็เพราะเหตุที่ในปฏิจจสมุปบาทนี้ อวิชชาว่างเปล่าจากความเป็นของเที่ยง เพราะมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา, ว่างเปล่าจากความเป็นของงาม เพราะเป็นสภาวะที่ถูกทำให้เศร้าหมองและเป็นเหตุแห่งความเศร้าหมอง, ว่างเปล่าจากความเป็นสุข เพราะถูกการเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเบียดเบียน, และว่างเปล่าจากความเป็นอัตตาที่อยู่ในอำนาจ เพราะมีความเป็นไปเนื่องด้วยปัจจัย ฉันใด องค์ธรรมทั้งหลายมีสังขารเป็นต้น ก็ฉันนั้น. อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่อวิชชาไม่ใช่อัตตา ไม่ใช่ของอัตตา ไม่มีในอัตตา ไม่มีอัตตา ฉันใด องค์ธรรมทั้งหลายมีสังขารเป็นต้น ก็ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าภวจักรนี้ว่างเปล่าด้วยความว่าง ๑๒ ประการ.

653. Evañca viditvā puna,

653. และครั้นทราบอย่างนี้แล้ว อีกอย่างหนึ่ง

Tassāvijjātaṇhā, mūlamatītādayo tayo kālā;

Dve aṭṭha dve eva ca, sarūpato tesu aṅgāni.

อวิชชาและตัณหาเป็นมูลรากของภวจักรนั้น, กาล ๓ คือ อดีต เป็นต้น (เป็นกาลของภวจักรนั้น); ในบรรดากาลเหล่านั้น องค์ ๒, องค์ ๘, และองค์ ๒ ตามลำดับ โดยสภาวะ (เป็นองค์แห่งกาลนั้นๆ)

Tassa kho panetassa bhavacakkassa avijjā taṇhā cāti dve dhammā mūlanti veditabbā. Tadetaṃ pubbantāharaṇato avijjāmūlaṃ vedanāvasānaṃ, aparantasantānato taṇhāmūlaṃ jarāmaraṇāvasānanti duvidhaṃ hoti. Tattha purimaṃ diṭṭhicaritavasena vuttaṃ, pacchimaṃ taṇhācaritavasena. Diṭṭhicaritānaṃ hi avijjā, taṇhācaritānañca taṇhā saṃsāranāyikā. Ucchedadiṭṭhisamugghātāya vā paṭhamaṃ, phaluppattiyā hetūnaṃ anupacchedappakāsanato, sassatadiṭṭhisamugghātāya dutiyaṃ, uppannānaṃ jarāmaraṇappakāsanato. Gabbhaseyyakavasena vā purimaṃ, anupubbapavattidīpanato, opapātikavasena pacchimaṃ, sahuppattidīpanato.

ก็พึงทราบว่า ธรรม ๒ ประการ คือ อวิชชาและตัณหา เป็นมูลรากของภวจักรนี้. ภวจักรนั้นมี ๒ อย่าง คือ มีอวิชชาเป็นมูล มีเวทนาเป็นที่สุด โดยนัยที่นำมาจากส่วนเบื้องต้น (อดีต) อย่างหนึ่ง, มีตัณหาเป็นมูล มีชรามรณะเป็นที่สุด โดยนัยที่สืบต่อไปในส่วนเบื้องปลาย (อนาคต) อย่างหนึ่ง. ในภวจักร ๒ อย่างนั้น ภวจักรส่วนแรก ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต, ภวจักรส่วนหลัง ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งบุคคลผู้มีตัณหาจริต. จริงอยู่ อวิชชาเป็นตัวนำในสังสารวัฏของเหล่าบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต, ตัณหาเป็นตัวนำในสังสารวัฏของเหล่าบุคคลผู้มีตัณหาจริต. อีกอย่างหนึ่ง ภวจักรส่วนแรก ตรัสไว้เพื่อถอนอุจเฉททิฏฐิ เพราะแสดงการไม่ขาดสูญแห่งเหตุทั้งหลายด้วยการเกิดขึ้นแห่งผล, ภวจักรส่วนที่สอง ตรัสไว้เพื่อถอนสัสสตทิฏฐิ เพราะแสดงความแก่และความตายของธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว. อีกอย่างหนึ่ง ภวจักรส่วนแรก ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งบุคคลผู้เป็นคัพภเสยยกะ เพราะแสดงความเกิดขึ้นโดยลำดับ, ภวจักรส่วนหลัง ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งบุคคลผู้เป็นโอปปาติกะ เพราะแสดงความเกิดขึ้นพร้อมกัน.

Atītapaccuppannānāgatā cassa tayo kālā. Tesu pāḷiyaṃ sarūpato āgatavasena ‘‘avijjā, saṅkhārā cā’’ti dve aṅgāni atītakālāni. Viññāṇādīni bhavāvasānāni aṭṭha paccuppannakālāni. Jāti ceva jarāmaraṇañca dve anāgatakālānīti veditabbāni.

อนึ่ง กาล ๓ คือ อดีต ปัจจุบัน และอนาคต เป็นกาลของภวจักรนั้น. ในกาลทั้งสามนั้น โดยอำนาจแห่งองค์ที่มาในบาลีโดยสภาวะ พึงทราบว่า องค์ ๒ คือ อวิชชาและสังขาร เป็นองค์ในกาลอดีต. องค์ ๘ มีวิญญาณเป็นต้น มีภพเป็นที่สุด เป็นองค์ในกาลปัจจุบัน. องค์ ๒ คือ ชาติและชรามรณะ เป็นองค์ในกาลอนาคต.

654. Puna,

654. อีกอย่างหนึ่ง

‘‘Hetuphalahetupubbaka-tisandhicatubhedasaṅgahañcetaṃ;

Vīsati ākārāraṃ, tivaṭṭamanavaṭṭhitaṃ bhamati’’.

ภวจักรนี้ มีสนธิ ๓ คือ มีเหตุเป็นเบื้องหน้า มีผลเป็นเบื้องหน้า และมีเหตุเป็นเบื้องหน้า, มีสงเคราะห์ ๔ ประเภท, มีอาการคือกำ ๒๐, มีวัฏฏะ ๓, หมุนไปไม่หยุดหย่อน

Itipi veditabbaṃ.

พึงทราบแม้อย่างนี้.

Tattha saṅkhārānañca paṭisandhiviññāṇassa ca antarā eko hetuphalasandhi nāma. Vedanāya ca taṇhāya ca antarā eko phalahetusandhi nāma. Bhavassa ca jātiyā ca antarā eko hetuphalasandhīti evamidaṃ hetuphalahetupubbakatisandhīti veditabbaṃ.

ในคาถานั้น การเชื่อมต่อระหว่างสังขารทั้งหลายกับปฏิสนธิวิญญาณ ชื่อว่า เหตุผลสนธิ (การเชื่อมต่อระหว่างเหตุกับผล) อย่างหนึ่ง. การเชื่อมต่อระหว่างเวทนากับตัณหา ชื่อว่า ผลเหตุสนธิ (การเชื่อมต่อระหว่างผลกับเหตุ) อย่างหนึ่ง. การเชื่อมต่อระหว่างภพกับชาติ ชื่อว่า เหตุผลสนธิ อย่างหนึ่ง. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า ภวจักรนี้มีสนธิ ๓ คือ มีเหตุเป็นเบื้องหน้า มีผลเป็นเบื้องหน้า และมีเหตุเป็นเบื้องหน้า.

Sandhīnaṃ ādipariyosānavavatthitā panassa cattāro saṅgahā honti. Seyyathidaṃ – avijjāsaṅkhārā eko saṅgaho. Viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanā dutiyo. Taṇhupādānabhavā tatiyo. Jātijarāmaraṇaṃ catutthoti. Evamidaṃ catubhedasaṅgahanti veditabbaṃ.

อนึ่ง ภวจักรนี้มีสงเคราะห์ ๔ หมวด ซึ่งกำหนดโดยส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลายแห่งสนธิทั้งหลาย. ได้แก่ สังเขปหมวดหนึ่ง คือ อวิชชาและสังขาร. หมวดที่สอง คือ วิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ เวทนา. หมวดที่สาม คือ ตัณหา อุปาทาน ภพ. หมวดที่สี่ คือ ชาติและชรามรณะ. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า ภวจักรนี้มีสงเคราะห์ ๔ ประเภท.

Atīte hetavo pañca, idāni phalapañcakaṃ;

Idāni hetavo pañca, āyatiṃ phalapañcakanti.

เหตุ ๕ ในอดีต, หมวดผล ๕ ในบัดนี้; เหตุ ๕ ในบัดนี้, หมวดผล ๕ ในอนาคต.

Etehi pana vīsatiyā ākārasaṅkhātehi arehi vīsatiākārāranti veditabbaṃ. Tattha atīte hetavo pañcāti avijjā saṅkhārā cāti ime tāva dve vuttā eva. Yasmā pana avidvā paritassati, paritassito upādiyati, tassupādānapaccayā bhavo. Tasmā taṇhupādānabhavāpi gahitā honti. Tenāha ‘‘purimakammabhavasmiṃ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanaṃ upādānaṃ, cetanā bhavoti ime pañca dhammā purimakammabhavasmiṃ idha paṭisandhiyā paccayā’’ti (paṭi. ma. 1.47).

อนึ่ง พึงทราบว่า ภวจักรนี้มีอาการคือกำ ๒๐ โดยกำทั้ง ๒๐ เหล่านี้ที่นับว่าเป็นอาการ. ในข้อนั้น บทว่า เหตุ ๕ ในอดีต ความว่า เบื้องต้น ธรรม ๒ ประการนี้ คือ อวิชชาและสังขาร ท่านกล่าวไว้แล้ว. ก็เพราะว่า คนพาลย่อมอยาก, เมื่ออยากแล้วย่อมยึดมั่น, เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมีแก่เขานั้น. เพราะเหตุนั้น ตัณหา อุปาทาน และภพ จึงเป็นอันท่านถือเอาด้วย. เพราะเหตุนั้น พระธรรมเสนาบดีจึงกล่าวไว้ (ในปฏิสัมภิทามรรค) ว่า 'ในกรรมภพครั้งก่อน โมหะเป็นอวิชชา, การสั่งสมเป็นสังขาร, ความใคร่เป็นตัณหา, การเข้าไปยึดเป็นอุปาทาน, เจตนาเป็นภพ, ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ในกรรมภพครั้งก่อน เป็นปัจจัยแก่ปฏิสนธิในภพนี้'.

Tattha purimakammabhavasminti purime kammabhave, atītajātiyaṃ kammabhave kariyamāneti attho. Moho avijjāti yo tadā dukkhādīsu moho, yena mūḷho kammaṃ karoti, sā avijjā. Āyūhanā saṅkhārāti taṃ kammaṃ karoto yā purimacetanāyo, yathā ‘‘dānaṃ dassāmī’’ti cittaṃ uppādetvā māsampi saṃvaccharampi dānupakaraṇāni sajjentassa uppannā purimacetanāyo. Paṭiggāhakānaṃ pana hatthe dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpayato cetanā bhavoti vuccati. Ekāvajjanesu vā chasu javanesu cetanā āyūhanā saṅkhārā nāma. Sattame bhavo. Yā kāci vā pana cetanā bhavo. Sampayuttā āyūhanā saṅkhārā nāma. Nikanti taṇhāti yā kammaṃ karontassa phale upapattibhave nikāmanā patthanā, sā taṇhā nāma. Upagamanaṃ upādānanti yaṃ kammabhavassa paccayabhūtaṃ ‘‘idaṃ katvā asukasmiṃ nāma ṭhāne kāme sevissāmi ucchijjissāmī’’tiādinā nayena pavattaṃ upagamanaṃ gahaṇaṃ parāmasanaṃ, idaṃ upādānaṃ nāma. Cetanā bhavoti āyūhanāvasāne vuttā cetanā bhavoti evamattho veditabbo.

ในปฏิสัมภิทามรรคนั้น บทว่า 'purimakammabhavasmiṃ' มีความว่า ในกรรมภพก่อน คือ เมื่อกรรมภพกำลังถูกทำอยู่ในชาติก่อน. บทว่า 'moho avijjā' ความว่า โมหะใดในทุกข์เป็นต้นในกาลนั้น ที่บุคคลผู้หลงแล้วย่อมทำกรรมด้วยโมหะใด โมหะนั้นชื่อว่าอวิชชา. บทว่า 'āyūhanā saṅkhārā' ความว่า ปุพพเจตนาทั้งหลายของผู้ทำกรรมนั้นมีอยู่ฉันใด, เหมือนปุพพเจตนาทั้งหลายที่เกิดขึ้นแก่ผู้ที่ทำจิตให้เกิดขึ้นว่า 'เราจักให้ทาน' แล้วตระเตรียมทานูปกรณ์อยู่ตลอดเดือนบ้าง ตลอดปีบ้าง. ส่วนเจตนาของผู้ที่ประดิษฐานทักษิณาไว้ในมือของปฏิคาหกทั้งหลาย ท่านเรียกว่าภพ. อีกอย่างหนึ่ง เจตนาในชวนะ ๖ ขณะในอาวัชชนะเดียว ชื่อว่าอายูหนสังขาร. เจตนาในชวนะที่ ๗ ชื่อว่าภพ. อีกอย่างหนึ่ง เจตนาใดๆ ก็ตาม ชื่อว่าภพ, สัมปยุตตธรรมทั้งหลาย ชื่อว่าอายูหนสังขาร. บทว่า 'nikanti taṇhā' ความว่า ความปรารถนา ความต้องการใดในอุปปัตติภพอันเป็นผลของผู้ทำกรรมอยู่ ความปรารถนานั้นชื่อว่าตัณหา. บทว่า 'upagamanaṃ upādānaṃ' ความว่า การเข้าไปยึด การถือมั่น การลูบคลำ อันเป็นปัจจัยของกรรมภพ ซึ่งเป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า 'เราทำกรรมนี้แล้ว จักเสพกามทั้งหลายในสถานชื่อโน้น' หรือ 'จักขาดสูญ' การเข้าไปยึด การถือมั่น การลูบคลำนี้ ชื่อว่าอุปาทาน. บทว่า 'cetanā bhavo' ความว่า เจตนาที่กล่าวไว้ในตอนท้ายแห่งการสั่งสม ชื่อว่าภพ. พึงทราบความอย่างนี้.

Idāni phalapañcakanti viññāṇādivedanāvasānaṃ pāḷiyaṃ āgatameva. Yathāha – ‘‘idha paṭisandhi viññāṇaṃ, okkanti nāmarūpaṃ, pasādo āyatanaṃ, phuṭṭho phasso, vedayitaṃ vedanā, ime pañca dhammā idhūpapattibhavasmiṃ purekatassa kammassa paccayā’’ti (paṭi. 1.47). Tattha paṭisandhi viññāṇanti yaṃ bhavantarapaṭisandhānavasena uppannattā paṭisandhīti vuccati, taṃ viññāṇaṃ. Okkanti nāmarūpanti yā gabbhe rūpārūpadhammānaṃ okkanti āgantvā pavisanaṃ viya, idaṃ nāmarūpaṃ. Pasādo āyatananti idaṃ cakkhādipañcāyatanavasena vuttaṃ. Phuṭṭho phassoti yo ārammaṇaṃ phuṭṭho phusanto uppanno, ayaṃ phasso. Vedayitaṃ vedanāti yaṃ paṭisandhiviññāṇena vā saḷāyatanapaccayena vā phassena saha uppannaṃ vipākavedayitaṃ, sā vedanāti evamattho veditabbo.

บัดนี้ ผล 5 ประการ คือธรรมะมีวิญญาณเป็นต้น มีเวทนาเป็นที่สุด มาแล้วในพระบาลีนั่นเทียว ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – “ในภพนี้ ปฏิสนธิ ชื่อว่าวิญญาณ, การก้าวลง ชื่อว่านามรูป, ประสาท ชื่อว่าอายตนะ, การกระทบ ชื่อว่าผัสสะ, การเสวยอารมณ์ ชื่อว่าเวทนา, ธรรม 5 ประการเหล่านี้ ในอุปปัตติภพนี้ เกิดขึ้นเพราะกรรมที่ทำไว้ในภพก่อนเป็นปัจจัย” ในคำเหล่านั้น คำว่า ปฏิสนธิ ได้แก่ วิญญาณ ความว่า จิตใดอันบัณฑิตเรียกว่า ปฏิสนธิ เพราะเกิดขึ้นด้วยสามารถแห่งการสืบต่อภพอื่น จิตนั้นชื่อว่าวิญญาณ คำว่า การก้าวลง ได้แก่ นามรูป ความว่า การก้าวลงแห่งรูปธรรมและอรูปธรรมในครรภ์ใด เปรียบเหมือนการมาแล้วเข้าไปอยู่, การก้าวลงนี้ ชื่อว่านามรูป คำว่า ประสาท ได้แก่ อายตนะ คำนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยสามารถแห่งอายตนะ 5 มีจักขุเป็นต้น คำว่า การกระทบ ได้แก่ ผัสสะ ความว่า สภาวะใดกระทบอารมณ์ คือเกิดขึ้นกระทบอยู่, สภาวะนี้ชื่อว่าผัสสะ คำว่า การเสวยอารมณ์ ได้แก่ เวทนา ความว่า วิปากเวทนาใดเกิดขึ้นพร้อมกับปฏิสนธิวิญญาณ หรือกับผัสสะอันมีสฬายตนะเป็นปัจจัย, วิปากเวทนานั้นชื่อว่าเวทนา พึงทราบเนื้อความอย่างนี้

Idāni hetavo pañcāti taṇhādayo pāḷiyaṃ āgatā taṇhupādānabhavā. Bhave pana gahite tassa pubbabhāgā taṃsampayuttā vā saṅkhārā gahitāva honti. Taṇhupādānaggahaṇena ca taṃsampayuttā, yāya vā mūḷho kammaṃ karoti, sā avijjā gahitāva hotīti. Evaṃ pañca. Tenāha ‘‘idha paripakkattā āyatanānaṃ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanaṃ upādānaṃ, cetanā bhavoti ime pañca dhammā idha kammabhavasmiṃ āyatiṃ paṭisandhiyā paccayā’’ti (paṭi. ma. 1.47). Tattha idha paripakkattā āyatanānanti paripakkāyatanassa kammakaraṇakāle sammoho dassito. Sesaṃ uttānatthameva.

บัดนี้ เหตุ 5 ประการ คือธรรมะมีตัณหาเป็นต้น ในพระบาลีมาเพียง ตัณหา อุปาทาน ภพ แต่เมื่อถือเอาภพ สังขารทั้งหลายที่เป็นส่วนเบื้องต้นแห่งภพนั้น หรือที่สัมปยุตด้วยภพนั้น ก็เป็นอันถือเอาด้วย และโดยการถือเอาตัณหาและอุปาทาน อวิชชาที่สัมปยุตด้วยตัณหาและอุปาทานนั้น หรืออวิชชาใดที่คนหลงแล้วทำกรรม ก็เป็นอันถือเอาด้วย จึงเป็น 5 ประการอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ในภพนี้ เพราะความที่อายตนะทั้งหลายแก่กล้า โมหะ ชื่อว่าอวิชชา, การปรุงแต่ง ชื่อว่าสังขาร, ความใคร่ ชื่อว่าตัณหา, การเข้าถึง ชื่อว่าอุปาทาน, เจตนา ชื่อว่าภพ, ธรรม 5 ประการเหล่านี้ ในกรรมภพนี้ เป็นปัจจัยแห่งปฏิสนธิในภพหน้า” ในคำเหล่านั้น บทว่า ‘ในภพนี้ เพราะความที่อายตนะทั้งหลายแก่กล้า’ เป็นการแสดงถึงความหลงในเวลาทำกรรมของผู้มีอายตนะแก่กล้า ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

Āyatiṃ phalapañcakanti viññāṇādīni pañca. Tāni jātiggahaṇena vuttāni. Jarāmaraṇaṃ pana tesaṃyeva jarāmaraṇaṃ. Tenāha – ‘‘āyatiṃ paṭisandhi viññāṇaṃ, okkanti nāmarūpaṃ, pasādo āyatanaṃ, phuṭṭho phasso, vedayitaṃ vedanā, ime pañca dhammā āyatiṃ upapattibhavasmiṃ idha katassa kammassa paccayā’’ti (paṭi. ma. 1.47). Evamidaṃ vīsati ākārāraṃ hoti.

ผล 5 ประการในภพหน้า คือธรรมะ 5 ประการมีวิญญาณเป็นต้น ธรรมะ 5 ประการเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยการถือเอาชาติ ส่วนชรามรณะ ก็คือชรามรณะของธรรมะ 5 ประการเหล่านั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า – “ในภพหน้า ปฏิสนธิ ชื่อว่าวิญญาณ, การก้าวลง ชื่อว่านามรูป, ประสาท ชื่อว่าอายตนะ, การกระทบ ชื่อว่าผัสสะ, การเสวยอารมณ์ ชื่อว่าเวทนา, ธรรม 5 ประการเหล่านี้ ในอุปปัตติภพในภพหน้า เกิดขึ้นเพราะกรรมที่ทำไว้ในภพนี้เป็นปัจจัย” ภวจักรนี้มีซี่กง 20 ซี่ ด้วยประการฉะนี้

Tivaṭṭamanavaṭṭhitaṃ bhamatīti ettha pana saṅkhārabhavā kammavaṭṭaṃ, avijjātaṇhupādānāni kilesavaṭṭaṃ, viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanā vipākavaṭṭanti imehi tīhi vaṭṭehi tivaṭṭamidaṃ bhavacakkaṃ yāva kilesavaṭṭaṃ na upacchijjati, tāva anupacchinnapaccayattā anavaṭṭhitaṃ punappunaṃ parivattanato bhamatiyevāti veditabbaṃ.

ส่วนในคำว่า ‘ภวจักรมีวัฏฏะ 3 หมุนไปไม่หยุด’ นี้ สังขารและภพ เป็นกรรมวัฏฏ์, อวิชชา ตัณหา และอุปาทาน เป็นกิเลสวัฏฏ์, วิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ และเวทนา เป็นวิปากวัฏฏ์ ภวจักรนี้มีวัฏฏะ 3 ด้วยวัฏฏะ 3 เหล่านี้ ตราบใดที่กิเลสวัฏฏ์ยังไม่ขาด ตราบนั้น ภวจักรนั้นก็ย่อมหมุนไปไม่หยุดนั่นเทียว เพราะปัจจัยยังไม่ขาดตอน และเพราะหมุนไปบ่อยๆ พึงทราบดังนี้

655. Tayidamevaṃ bhamamānaṃ,

655. ภวจักรนั้นที่หมุนไปอยู่อย่างนี้

Saccappabhavato kiccā, vāraṇā upamāhi ca;

Gambhīranayabhedā ca, viññātabbaṃ yathārahaṃ.

พึงทราบตามสมควร โดยความเป็นต้นเค้าแห่งสัจจะ, โดยกิจ, โดยการห้าม, โดยอุปมาทั้งหลาย และโดยประเภทแห่งนัยอันลึกซึ้ง

Tattha yasmā kusalākusalaṃ kammaṃ avisesena samudayasaccanti saccavibhaṅge vuttaṃ, tasmā avijjāpaccayā saṅkhārāti avijjāya saṅkhārā dutiyasaccappabhavaṃ dutiyasaccaṃ. Saṅkhārehi viññāṇaṃ dutiyasaccappabhavaṃ paṭhamasaccaṃ. Viññāṇādīhi nāmarūpādīni vipākavedanāpariyosānāni paṭhamasaccappabhavaṃ paṭhamasaccaṃ. Vedanāya taṇhā paṭhamasaccappabhavaṃ dutiyasaccaṃ. Taṇhāya upādānaṃ dutiyasaccappabhavaṃ dutiyasaccaṃ. Upādānato bhavo dutiyasaccappabhavaṃ paṭhamadutiyasaccadvayaṃ. Bhavato jāti dutiyasaccappabhavaṃ paṭhamasaccaṃ. Jātiyā jarāmaraṇaṃ paṭhamasaccappabhavaṃ paṭhamasaccanti evaṃ tāvidaṃ saccappabhavato viññātabbaṃ yathārahaṃ.

ในคาถานั้น เพราะเหตุที่กรรมที่เป็นกุศลและอกุศล พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในสัจจวิภังค์ว่าเป็นสมุทัยสัจ โดยไม่เจาะจง เพราะเหตุนั้น ในคำว่า ‘เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี’ สังขารทั้งหลาย (เกิด) จากอวิชชา จึงเป็นสัจจะที่ 2 มีสัจจะที่ 2 เป็นต้นเค้า วิญญาณ (เกิด) จากสังขารทั้งหลาย เป็นสัจจะที่ 1 มีสัจจะที่ 2 เป็นต้นเค้า นามรูปเป็นต้น มีวิปากเวทนาเป็นที่สุด (เกิด) จากวิญญาณเป็นต้น เป็นสัจจะที่ 1 มีสัจจะที่ 1 เป็นต้นเค้า ตัณหา (เกิด) จากเวทนา เป็นสัจจะที่ 2 มีสัจจะที่ 1 เป็นต้นเค้า อุปาทาน (เกิด) จากตัณหา เป็นสัจจะที่ 2 มีสัจจะที่ 2 เป็นต้นเค้า ภพ (เกิด) จากอุปาทาน เป็นสัจจะทั้งสองคือสัจจะที่ 1 และสัจจะที่ 2 มีสัจจะที่ 2 เป็นต้นเค้า ชาติ (เกิด) จากภพ เป็นสัจจะที่ 1 มีสัจจะที่ 2 เป็นต้นเค้า ชรามรณะ (เกิด) จากชาติ เป็นสัจจะที่ 1 มีสัจจะที่ 1 เป็นต้นเค้า พึงทราบภวจักรนี้โดยความเป็นต้นเค้าแห่งสัจจะ ตามสมควร ด้วยประการฉะนี้ก่อน

656. Yasmā panettha avijjā vatthūsu ca satte sammoheti, paccayo ca hoti saṅkhārānaṃ pātubhāvāya. Tathā saṅkhārā saṅkhatañca abhisaṅkharonti, paccayā ca honti viññāṇassa. Viññāṇampi vatthuñca paṭivijānāti, paccayo ca hoti nāmarūpassa. Nāmarūpampi aññamaññañca upatthambheti, paccayo ca hoti saḷāyatanassa. Saḷāyatanampi savisaye ca pavattati, paccayo ca hoti phassassa. Phassopi ārammaṇañca phusati, paccayo ca hoti vedanāya. Vedanāpi ārammaṇarasañca anubhavati, paccayo ca hoti taṇhāya. Taṇhāpi rajjanīye ca dhamme rajjati, paccayo ca hoti upādānassa. Upādānampi upādāniye ca dhamme upādiyati, paccayo ca hoti bhavassa. Bhavopi nānāgatīsu ca vikkhipati, paccayo ca hoti jātiyā. Jātipi khandhe ca janeti tesaṃ abhinibbattibhāvena pavattattā, paccayo ca hoti jarāmaraṇassa. Jarāmaraṇampi khandhānaṃ pākabhedabhāvañca adhitiṭṭhati, paccayo ca hoti bhavantarapātubhāvāya sokādīnaṃ adhiṭṭhānattā. Tasmā sabbapadesu dvedhā pavattikiccatopi idaṃ viññātabbaṃ yathārahaṃ.

656. เพราะเหตุว่า ในภวจักรนี้ อวิชชาย่อมทำให้สัตว์ทั้งหลายหลงในวัตถุทั้งหลายด้วย และเป็นปัจจัยเพื่อความปรากฏแห่งสังขารทั้งหลายด้วย เหมือนกัน สังขารทั้งหลายย่อมปรุงแต่งสังขตธรรมด้วย และเป็นปัจจัยแห่งวิญญาณด้วย แม้วิญญาณก็ย่อมรู้วัตถุด้วย และเป็นปัจจัยแห่งนามรูปด้วย แม้นามรูปก็ย่อมค้ำจุนกันและกันด้วย และเป็นปัจจัยแห่งสฬายตนะด้วย แม้สฬายตนะก็ย่อมเป็นไปในวิสัยของตนด้วย และเป็นปัจจัยแห่งผัสสะด้วย แม้ผัสสะก็ย่อมกระทบอารมณ์ด้วย และเป็นปัจจัยแห่งเวทนาด้วย แม้เวทนาก็ย่อมเสวยรสแห่งอารมณ์ด้วย และเป็นปัจจัยแห่งตัณหาด้วย แม้ตัณหาก็ย่อมกำหนัดในธรรมที่น่ากำหนัดด้วย และเป็นปัจจัยแห่งอุปาทานด้วย แม้อุปาทานก็ย่อมยึดมั่นธรรมที่ควรยึดมั่นด้วย และเป็นปัจจัยแห่งภพด้วย แม้ภพก็ย่อมซัดไปในคติต่างๆ ด้วย และเป็นปัจจัยแห่งชาติด้วย แม้ชาติก็ย่อมให้เกิดขันธ์ทั้งหลายด้วย เพราะเป็นไปโดยความเป็นของเกิดใหม่แห่งขันธ์เหล่านั้น และเป็นปัจจัยแห่งชรามรณะด้วย แม้ชรามรณะก็ย่อมครอบงำความเป็นของสุกและแตกแห่งขันธ์ทั้งหลายด้วย และเป็นปัจจัยเพื่อความปรากฏแห่งภพอื่นด้วย เพราะเป็นที่ตั้งแห่งโสกะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น พึงทราบภวจักรนี้โดยกิจที่ดำเนินไปเป็น 2 อย่างในบททั้งปวง ตามสมควร

657. Yasmā cettha avijjāpaccayā saṅkhārāti idaṃ kārakadassananivāraṇaṃ. Saṅkhārapaccayā viññāṇanti attasaṅkantidassananivāraṇaṃ. Viññāṇapaccayā nāmarūpanti ‘‘attā’’tiparikappitavatthubhedadassanato ghanasaññānivāraṇaṃ. Nāmarūpapaccayā saḷāyatanantiādi attā passati…pe… vijānāti, phusati, vedayati, taṇhiyati, upādiyati, bhavati, jāyati, jīyati, mīyatītievamādidassananivāraṇaṃ. Tasmā micchādassananivāraṇatopetaṃ bhavacakkaṃ viññātabbaṃ yathārahaṃ.

657. อีกอย่างหนึ่ง เพราะในภวจักรนี้ คำว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี” นี้ เป็นเครื่องป้องกันความเห็นว่ามีผู้สร้าง คำว่า “เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี” เป็นเครื่องป้องกันความเห็นว่าอัตตาเวียนว่าย คำว่า “เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี” เพราะแสดงความแตกต่างแห่งวัตถุที่ถูกกำหนดว่าเป็น “อัตตา” จึงเป็นเครื่องป้องกันฆนสัญญา (ความจำหมายว่าเป็นก้อน) คำเป็นต้นว่า “เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี” เป็นเครื่องป้องกันความเห็นเป็นต้นอย่างนี้ว่า “อัตตาย่อมเห็น...ฯลฯ... ย่อมรู้แจ้ง ย่อมถูกต้อง ย่อมเสวยอารมณ์ ย่อมทะยานอยาก ย่อมยึดมั่น ย่อมมี ย่อมเกิด ย่อมแก่ ย่อมตาย” เพราะฉะนั้น พึงทราบภวจักรนี้แม้โดยความเป็นเครื่องป้องกันมิจฉาทิฏฐิตามสมควร

658. Yasmā panettha salakkhaṇasāmaññalakkhaṇavasena dhammānaṃ adassanato andho viya avijjā. Andhassa upakkhalanaṃ viya avijjāpaccayā saṅkhārā. Upakkhalitassa patanaṃ viya saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ. Patitassa gaṇḍapātubhāvo viya viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ. Gaṇḍabhedapīḷakā viya nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ. Gaṇḍapīḷakāghaṭṭanaṃ viya saḷāyatanapaccayā phasso. Ghaṭṭanadukkhaṃ viya phassapaccayā vedanā, dukkhassa paṭikārābhilāso viya vedanāpaccayā taṇhā. Paṭikārābhilāsena asappāyaggahaṇaṃ viya taṇhāpaccayā upādānaṃ. Upādiṇṇaasappāyālepanaṃ viya upādānapaccayā bhavo. Asappāyālepanena gaṇḍavikārapātubhāvo viya bhavapaccayā jāti. Gaṇḍavikārato gaṇḍabhedo viya jātipaccayā jarāmaraṇaṃ. Yasmā vā panettha avijjā appaṭipattimicchāpaṭipattibhāvena satte abhibhavati paṭalaṃ viya akkhīni. Tadabhibhūto ca bālo punabbhavikehi saṅkhārehi attānaṃ veṭheti kosakārakimi viya kosappadesehi. Saṅkhārapariggahitaṃ viññāṇaṃ gatīsu patiṭṭhaṃ labhati pariṇāyakapariggahito viya rājakumāro rajje. Upapattinimittaparikappanato viññāṇaṃ paṭisandhiyaṃ anekappakāraṃ nāmarūpaṃ abhinibbatteti māyākāro viya māyaṃ. Nāmarūpe patiṭṭhitaṃ saḷāyatanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇāti subhūmiyaṃ patiṭṭhito vanappagumbo viya. Āyatanaghaṭṭanato phasso jāyati araṇisahitābhimanthanato aggi viya. Phassena phuṭṭhassa vedanā pātubhavati agginā phuṭṭhassa dāho viya. Vedayamānassa taṇhā pavaḍḍhati loṇūdakaṃ pivato pipāsā viya. Tasito bhavesu abhilāsaṃ karoti pipāsito viya pānīye. Tadassupādānaṃ, upādānena bhavaṃ upādiyati āmisalobhena maccho baḷisaṃ viya. Bhave sati jāti hoti bīje sati aṅkuro viya. Jātassa avassaṃ jarāmaraṇaṃ uppannassa rukkhassa patanaṃ viya. Tasmā evaṃ upamāhipetaṃ bhavacakkaṃ viññātabbaṃ yathārahaṃ.

658. อีกอย่างหนึ่ง เพราะในภวจักรนี้ อวิชชาเปรียบเหมือนคนตาบอด เพราะไม่เห็นธรรมทั้งหลายโดยสภาวลักขณะและสามัญลักขณะ สังขารเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย เปรียบเหมือนการพลาดของคนตาบอด วิญญาณเพราะสังขารเป็นปัจจัย เปรียบเหมือนการล้มของผู้ที่พลาด นามรูปเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย เปรียบเหมือนการเกิดฝีของผู้ที่ล้ม สฬายตนะเพราะนามรูปเป็นปัจจัย เปรียบเหมือนตุ่มหนองที่ทำให้ฝีแตก ผัสสะเพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย เปรียบเหมือนการกระทบตุ่มหนอง เวทนาเพราะผัสสะเป็นปัจจัย เปรียบเหมือนทุกข์จากการกระทบ ตัณหาเพราะเวทนาเป็นปัจจัย เปรียบเหมือนความปรารถนาจะเยียวยาทุกข์ อุปาทานเพราะตัณหาเป็นปัจจัย เปรียบเหมือนการยึดถือสิ่งที่ไม่เป็นสัปปายะเพราะปรารถนาจะเยียวยา ภพเพราะอุปาทานเป็นปัจจัย เปรียบเหมือนการทาสิ่งที่ไม่เป็นสัปปายะที่ยึดถือแล้ว ชาติเพราะภพเป็นปัจจัย เปรียบเหมือนการเกิดความกำเริบของฝีเพราะการทาสิ่งที่ไม่เป็นสัปปายะ ชรามรณะเพราะชาติเป็นปัจจัย เปรียบเหมือนการแตกของฝีเพราะความกำเริบ อีกอย่างหนึ่ง เพราะในภวจักรนี้ อวิชชาย่อมครอบงำสัตว์ทั้งหลายโดยภาวะที่ไม่ปฏิบัติและปฏิบัติผิด เปรียบเหมือนฝ้าที่ครอบงำดวงตาทั้งหลาย และปุถุชนผู้ถูกอวิชชานั้นครอบงำแล้ว ย่อมพันธนาการตนด้วยสังขารทั้งหลายที่จะทำให้เกิดในภพใหม่ เปรียบเหมือนตัวไหมที่สร้างรังย่อมพันธนาการตนด้วยส่วนของรัง วิญญาณอันสังขารประคองไว้ ย่อมได้ที่ตั้งในคติต่างๆ เปรียบเหมือนราชกุมารอันอำมาตย์ผู้แนะนำประคองไว้ ย่อมได้ที่ตั้งในราชสมบัติ วิญญาณเพราะการกำหนดนิมิตที่จะเกิด ย่อมทำให้เกิดนามรูปมีประการต่างๆ ในปฏิสนธิกาล เปรียบเหมือนนักมายากลย่อมทำให้เกิดมายา สฬายตนะที่ตั้งอยู่ในนามรูป ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ เปรียบเหมือนกอไม้ในป่าที่ตั้งอยู่ในภูมิประเทศที่ดี ผัสสะย่อมเกิดเพราะการกระทบกันแห่งอายตนะ เปรียบเหมือนไฟย่อมเกิดเพราะการเสียดสีกันแห่งไม้สีไฟพร้อมกับเครื่องรอง เวทนาย่อมปรากฏแก่ผู้ที่ถูกผัสสะกระทบแล้ว เปรียบเหมือนความร้อนย่อมเกิดแก่ผู้ที่ถูกไฟกระทบแล้ว ตัณหาย่อมเจริญแก่ผู้เสวยเวทนา เปรียบเหมือนความกระหายน้ำย่อมเจริญแก่ผู้ดื่มน้ำเค็ม ผู้กระหาย ย่อมทำความปรารถนาในภพทั้งหลาย เปรียบเหมือนผู้กระหายน้ำย่อมทำความปรารถนาในน้ำ ความปรารถนานั้นเป็นอุปาทานของเขา, เขาย่อมยึดมั่นภพด้วยอุปาทาน เปรียบเหมือนปลาเพราะความโลภในเหยื่อ ย่อมยึดมั่นเบ็ด เมื่อภพมีอยู่ ชาติย่อมมี เปรียบเหมือนเมื่อพืชมีอยู่ หน่อย่อมมี ชรามรณะย่อมมีแก่ผู้ที่เกิดแล้วอย่างแน่นอน เปรียบเหมือนการล้มของต้นไม้ที่เกิดขึ้นแล้ว เพราะฉะนั้น พึงทราบภวจักรนี้แม้โดยอุปมาทั้งหลายอย่างนี้ตามสมควร

659. Yasmā ca bhagavatā atthatopi dhammatopi desanatopi paṭivedhatopi gambhīrabhāvaṃ sandhāya ‘‘gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso cā’’ti (dī. ni. 2.95; saṃ. ni. 2.60) vuttaṃ, tasmā gambhīrabhedatopetaṃ bhavacakkaṃ viññātabbaṃ yathārahaṃ.

659. อนึ่ง เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงความที่ (ปฏิจจสมุปบาท) เป็นธรรมลึกซึ้ง ทั้งโดยอรรถ โดยธรรม โดยเทศนา และโดยปฏิเวธ จึงได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนอานนท์ ปฏิจจสมุปบาทนี้ลึกซึ้งนัก ทั้งยังปรากฏเป็นของลึกด้วย” เพราะฉะนั้น พึงทราบภวจักรนี้แม้โดยความแตกต่างแห่งความลึกซึ้งตามสมควร

Tattha yasmā na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti, na ca jātiṃ vinā aññato hoti, itthañca jātito samudāgacchatīti evaṃ jātipaccayasamudāgataṭṭhassa duravabodhanīyato jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho gambhīro. Tathā jātiyā bhavapaccaya…pe… saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho gambhīro. Tasmā idaṃ bhavacakkaṃ atthagambhīranti ayaṃ tāvettha atthagambhīratā. Hetuphalañhi atthoti vuccati. Yathāha – ‘‘hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 720).

บรรดาความลึกซึ้ง ๔ อย่างนั้น เพราะเหตุที่ชรามรณะมิใช่ไม่เกิดจากชาติ และก็มิได้เกิดจากเหตุอื่นนอกจากชาติ แต่ย่อมเกิดขึ้นพร้อมจากชาติโดยประการนี้ ด้วยเหตุที่สภาวะอันเกิดขึ้นพร้อมเพราะชาติเป็นปัจจัยอย่างนี้ เป็นสิ่งที่รู้ได้โดยยาก สภาวะที่ชรามรณะเกิดขึ้นพร้อมเพราะชาติเป็นปัจจัยจึงลึกซึ้ง ฉันใด สภาวะที่ชาติเกิดขึ้นพร้อมเพราะภพเป็นปัจจัย...ฯลฯ... สภาวะที่สังขารทั้งหลายเกิดขึ้นพร้อมเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย ก็ลึกซึ้ง ฉันนั้น เพราะฉะนั้น ภวจักรนี้จึงชื่อว่าลึกซึ้งโดยอรรถ นี้เป็นอัตถคัมภีรตา (ความลึกซึ้งโดยอรรถ) ในภวจักรนี้ก่อน จริงอยู่ ผลของเหตุ ท่านเรียกว่า อรรถ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ญาณในผลของเหตุ ชื่อว่า อัตถปฏิสัมภิทา”

Yasmā pana yenākārena yadavatthā ca avijjā tesaṃ tesaṃ saṅkhārānaṃ paccayo hoti, tassa duravabodhanīyato avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho gambhīro. Tathā saṅkhārānaṃ…pe… jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho gambhīro, tasmā idaṃ bhavacakkaṃ dhammagambhīranti ayamettha dhammagambhīratā. Hetuno hi dhammoti nāmaṃ. Yathāha – ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti (vibha. 720).

อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่อวิชชาเป็นปัจจัยแก่สังขารนั้นๆ โดยอาการใดและโดยมีสภาวะใด สภาวะนั้นเป็นสิ่งที่รู้ได้โดยยาก สภาวะที่อวิชชาเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายจึงลึกซึ้ง ฉันใด สภาวะที่สังขารทั้งหลายเป็นปัจจัย...ฯลฯ... สภาวะที่ชาติเป็นปัจจัยแก่ชรามรณะ ก็ลึกซึ้ง ฉันนั้น เพราะฉะนั้น ภวจักรนี้จึงชื่อว่าลึกซึ้งโดยธรรม นี้เป็นธัมมคัมภีรตา (ความลึกซึ้งโดยธรรม) ในภวจักรนี้ จริงอยู่ ชื่อว่า ธรรม เป็นชื่อของเหตุ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ญาณในเหตุ ชื่อว่า ธัมมปฏิสัมภิทา”

Yasmā cassa tena tena kāraṇena tathā tathā pavattetabbattā desanāpi gambhīrā, na tattha sabbaññutaññāṇato aññaṃ ñāṇaṃ patiṭṭhaṃ labhati. Tathāhetaṃ katthaci sutte anulomato, katthaci paṭilomato, katthaci anulomapaṭilomato, katthaci vemajjhato paṭṭhāya anulomato vā paṭilomato vā, katthaci tisandhicatusaṅkhepaṃ, katthaci dvisandhitisaṅkhepaṃ, katthaci ekasandhidvisaṅkhepaṃ desitaṃ, tasmā idaṃ bhavacakkaṃ desanāgambhīranti ayaṃ desanāgambhīratā.

อนึ่ง เพราะภวจักรนี้อันพระผู้มีพระภาคพึงทรงแสดงโดยประการนั้นๆ ด้วยเหตุนั้นๆ เทศนาจึงลึกซึ้งด้วย ญาณอื่นนอกจากสัพพัญญุตญาณย่อมไม่ได้ที่ตั้งในเทศนานั้น จริงดังนั้น ภวจักรนี้ พระองค์ทรงแสดงแล้วในบางสูตรโดยอนุโลม, ในบางสูตรโดยปฏิโลม, ในบางสูตรโดยอนุโลมปฏิโลม, ในบางสูตรทรงเริ่มจากท่ามกลางแสดงโดยอนุโลมหรือโดยปฏิโลม, ในบางสูตรทรงแสดงโดยมี ๓ สันธิ ๔ สังเขป, ในบางสูตรโดยมี ๒ สันธิ ๓ สังเขป, ในบางสูตรโดยมี ๑ สันธิ ๒ สังเขป เพราะฉะนั้น ภวจักรนี้จึงชื่อว่าลึกซึ้งโดยเทศนา นี้เป็นเทศนาคัมภีรตา (ความลึกซึ้งโดยเทศนา)

Yasmā cettha yo so avijjādīnaṃ sabhāvo, yena paṭividdhena avijjādayo sammā salakkhaṇato paṭividdhā honti, so duppariyogāhattā gambhīro, tasmā idaṃ bhavacakkaṃ paṭivedhagambhīraṃ. Tathā hettha avijjāya aññāṇādassanasaccāsampaṭivedhaṭṭho gambhīro, saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇāyūhanasarāgavirāgaṭṭho, viññāṇassa suññataabyāpāraasaṅkantipaṭisandhipātubhāvaṭṭho, nāmarūpassa ekuppādavinibbhogāvinibbhoganamanaruppanaṭṭho, saḷāyatanassa adhipatilokadvārakhettavisayibhāvaṭṭho, phassassa phusanasaṅghaṭṭanasaṅgatisannipātaṭṭho, vedanāya ārammaṇarasānubhavanasukhadukkhamajjhattabhāvanijjīvavedayitaṭṭho. Taṇhāya abhinanditajjhosānasaritālatānadītaṇhāsamuddaduppūraṭṭho, upādānassa ādānaggahaṇābhinivesaparāmāsaduratikkamaṭṭho, bhavassa āyūhanābhisaṅkharaṇayonigatiṭhitinivāsesukhipanaṭṭho, jātiyā jāti sañjāti okkanti nibbatti pātubhāvaṭṭho, jarāmaraṇassa khayavayabhedavipariṇāmaṭṭho gambhīroti ayamettha paṭivedhagambhīratā.

อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่าในภวจักรนี้ สภาวะของอวิชชาเป็นต้นอันใดมีอยู่ ซึ่งเมื่อแทงตลอดสภาวะนั้นแล้ว อวิชชาเป็นต้นย่อมเป็นสภาวะอันบุคคลแทงตลอดแล้วโดยชอบตามสภาวลักษณะของตน สภาวะนั้นชื่อว่าลึกซึ้ง เพราะเป็นสภาวะที่หยั่งลงได้โดยยาก เพราะเหตุนั้น ภวจักรนี้จึงชื่อว่าลึกซึ้งโดยการแทงตลอด (ปฏิเวธคัมภีระ) จริงอย่างนั้น ในภวจักรนี้ อรรถคือความเป็นสภาวะที่ไม่รู้ ไม่เห็น ไม่แทงตลอดสัจจะของอวิชชา เป็นธรรมลึกซึ้ง, อรรถคือความเป็นสภาวะที่ปรุงแต่งอย่างยิ่ง ที่พยายาม ที่เป็นไปกับด้วยราคะและปราศจากราคะ ของสังขารทั้งหลาย, อรรถคือความเป็นสภาวะที่ว่างจากอัตตา ไม่มีความขวนขวาย ไม่เคลื่อนย้าย (จากภพเก่า) แต่ปรากฏเป็นปฏิสนธิ (ในภพใหม่) ของวิญญาณ, อรรถคือความเป็นสภาวะที่เกิดขึ้นร่วมกัน แยกกันได้ แยกกันไม่ได้ มีการน้อมไป มีการสลายไป ของนามรูป, อรรถคือความเป็นสภาวะที่เป็นใหญ่ เป็นโลก เป็นทวาร เป็นเขต และเป็นวิสัย (ที่ปรากฏแห่งอารมณ์) ของสฬายตนะ, อรรถคือความเป็นสภาวะที่ถูกต้อง กระทบ ประจวบ ประชุมกัน ของผัสสะ, อรรถคือความเป็นสภาวะที่เสวยรสของอารมณ์ เป็นสุข เป็นทุกข์ เป็นกลาง ไม่ใช่ชีวะ เป็นเพียงการเสวยอารมณ์ ของเวทนา, อรรถคือความเป็นสภาวะที่เพลิดเพลิน กลืนกิน ดุจกระแสน้ำ ดุจเถาวัลย์ ดุจแม่น้ำ เป็นดังตัณหาสมุทรที่เต็มได้ยาก ของตัณหา, อรรถคือความเป็นสภาวะที่ยึดถือ ถือมั่น เข้าไปตั้งมั่น การพิจารณาผิด และก้าวล่วงได้ยาก ของอุปาทาน, อรรถคือความเป็นสภาวะที่พยายาม ปรุงแต่ง และซัดไปในโยนิ คติ ฐิติ และนิวาส ของภพ, อรรถคือความเป็นสภาวะที่เกิด เกิดพร้อม การก้าวลง การบังเกิด การปรากฏ ของชาติ, อรรถคือความเป็นสภาวะที่สิ้นไป เสื่อมไป แตกทำลาย และแปรปรวน ของชรามรณะ เป็นธรรมลึกซึ้ง นี้คือความลึกซึ้งโดยการแทงตลอดในภวจักรนี้

660. Yasmā panettha ekattanayo, nānattanayo, abyāpāranayo, evaṃdhammatānayoti cattāro atthanayā honti, tasmā nayabhedatopetaṃ bhavacakkaṃ viññātabbaṃ yathārahaṃ.

660. อนึ่ง เพราะในภวจักรนี้มีอัตถนัย ๔ ประการ คือ เอกัตตนัย นานัตตนัย อัพยาปารนัย เอวํธัมมตานัย เพราะเหตุนั้น บัณฑิตพึงทราบภวจักรนี้แม้โดยความแตกต่างแห่งนัยตามสมควร

Tattha avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇanti evaṃ bījassa aṅkurādibhāvena rukkhabhāvappatti viya santānānupacchedo ekattanayo nāma. Yaṃ sammā passanto hetuphalasambandhena santānassa anupacchedāvabodhato ucchedadiṭṭhiṃ pajahati. Micchā passanto hetuphalasambandhena pavattamānassa santānānupacchedassa ekattagahaṇato sassatadiṭṭhiṃ upādiyati.

ในนัยทั้ง ๔ นั้น การไม่ขาดสายแห่งสันตติ ดุจความถึงภาวะเป็นต้นไม้ของพืชโดยภาวะเป็นหน่อเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ว่า เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี ดังนี้ ชื่อว่าเอกัตตนัย. บุคคลเมื่อเห็นนัยนั้นโดยชอบ ย่อมละอุจเฉททิฏฐิได้ เพราะเห็นแจ้งการไม่ขาดสายแห่งสันตติโดยความสัมพันธ์แห่งเหตุและผล. เมื่อเห็นโดยผิด ย่อมยึดถือสัสสตทิฏฐิ เพราะยึดถือความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันแห่งสันตติที่ไม่ขาดสายซึ่งเป็นไปอยู่โดยความสัมพันธ์แห่งเหตุและผล

Avijjādīnaṃ pana yathāsakaṃlakkhaṇavavatthānaṃ nānattanayo nāma. Yaṃ sammā passanto navanavānaṃ uppādadassanato sassatadiṭṭhiṃ pajahati. Micchā passanto ekasantānapatitassa bhinnasantānasseva nānattaggahaṇato ucchedadiṭṭhiṃ upādiyati.

ส่วนการกำหนดสภาวลักษณะตามที่เป็นของตน ๆ ของธรรมมีอวิชชาเป็นต้น ชื่อว่านานัตตนัย. บุคคลเมื่อเห็นนัยนั้นโดยชอบ ย่อมละสัสสตทิฏฐิได้ เพราะเห็นการเกิดขึ้นแห่งธรรมใหม่ ๆ. เมื่อเห็นโดยผิด ย่อมยึดถืออุจเฉททิฏฐิ เพราะยึดถือความแตกต่างกันแห่งธรรมที่ตกอยู่ในสันตติเดียวกัน เหมือนกับสันตติที่แตกต่างกัน

Avijjāya saṅkhārā mayā uppādetabbā, saṅkhārānaṃ vā viññāṇaṃ amhehīti evamādibyāpārābhāvo abyāpāranayo nāma. Yaṃ sammā passanto kārakassa abhāvāvabodhato attadiṭṭhiṃ pajahati. Micchā passanto yo asatipi byāpāre avijjādīnaṃ sabhāvaniyamasiddho hetubhāvo, tassa aggahaṇato akiriyadiṭṭhiṃ upādiyati.

ความไม่มีความขวนขวาย เป็นต้นว่า 'สังขารทั้งหลายเราผู้เป็นอวิชชาพึงให้เกิดขึ้น' หรือ 'วิญญาณอันเราทั้งหลายผู้เป็นสังขารพึงให้เกิดขึ้น' ดังนี้ ชื่อว่าอัพยาปารนัย. บุคคลเมื่อเห็นนัยนั้นโดยชอบ ย่อมละอัตตทิฏฐิได้ เพราะเห็นแจ้งความไม่มีผู้ทำ. เมื่อเห็นโดยผิด ย่อมยึดถืออกิริยทิฏฐิ เพราะไม่ยึดถือภาวะที่เป็นเหตุซึ่งสำเร็จด้วยสภาวนิยมของธรรมมีอวิชชาเป็นต้น แม้เมื่อความขวนขวายไม่มีอยู่

Avijjādīhi pana kāraṇehi saṅkhārādīnaṃyeva sambhavo khīrādīhi dadhiādīnaṃ viya, na aññesanti ayaṃ evaṃdhammatānayo nāma. Yaṃ sammā passanto paccayānurūpato phalāvabodhā ahetukadiṭṭhiṃ akiriyadiṭṭhiñca pajahati. Micchā passanto paccayānurūpaṃ phalappavattiṃ aggahetvā yato kutoci yassa kassaci asambhavaggahaṇato ahetukadiṭṭhiñceva niyatavādañca upādiyatīti evamidaṃ bhavacakkaṃ,

อนึ่ง ความที่สังขารเป็นต้นเท่านั้นย่อมเกิดขึ้นจากเหตุคืออวิชชาเป็นต้น เหมือนความที่นมส้มเป็นต้นเกิดขึ้นจากนมสดเป็นต้นเท่านั้น หาใช่จากสิ่งอื่นไม่ ดังนี้ นี้ชื่อว่าเอวํธัมมตานัย. บุคคลเมื่อเห็นนัยนั้นโดยชอบ ย่อมละอเหตุกทิฏฐิและอกิริยทิฏฐิได้ เพราะเห็นแจ้งผลตามสมควรแก่ปัจจัย. เมื่อเห็นโดยผิด ไม่ยึดถือความเป็นไปแห่งผลตามสมควรแก่ปัจจัย แต่ยึดถือความไม่เกิดแห่งผลใด ๆ จากเหตุใด ๆ ย่อมยึดถืออเหตุกทิฏฐิและนิยตวาท. ด้วยประการฉะนี้ ภวจักรนี้

Saccappabhavato kiccā, vāraṇāupamāhi ca;

Gambhīranayabhedā ca, viññātabbaṃ yathārahaṃ.

บัณฑิตพึงทราบภวจักรนี้ตามสมควร โดยความเป็นแดนเกิดแห่งสัจจะ โดยกิจ โดยการห้าม โดยอุปมาทั้งหลาย และโดยความแตกต่างแห่งนัยอันลึกซึ้ง

661. Idañhi atigambhīrato agādhaṃ. Nānānayagahanato duratiyānaṃ. Ñāṇāsinā samādhipavarasilāyaṃ sunisitena,

661. จริงอยู่ ภวจักรนี้หยั่งไม่ถึง เพราะลึกซึ้งอย่างยิ่ง ข้ามได้ยาก เพราะรกชัฏด้วยนัยต่าง ๆ. ด้วยดาบคือญาณ อันลับดีแล้วบนหินคือสมาธิอันประเสริฐ

Bhavacakkamapadāletvā, asanivicakkamiva niccanimmathanaṃ;

Saṃsārabhayamatīto, na koci supinantarepyatthi.

เมื่อยังไม่ทำลายภวจักร อันบดขยี้อยู่เป็นนิจ ดุจจักรแห่งสายฟ้าแล้ว ใครเลยจะข้ามพ้นภัยในสงสารได้ แม้ในความฝันก็ไม่มี

Vuttampi hetaṃ bhagavatā – ‘‘gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso ca. Etassa cānanda, dhammassa ananubodhā appaṭivedhā evamayaṃ pajā tantākulakajātā kulāgaṇṭhikajātā muñjapabbajabhūtā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattatī’’ti (mahāva. 95; saṃ. ni. 2.60). Tasmā attano vā paresaṃ vā hitāya ca sukhāya ca paṭipanno avasesakiccāni pahāya,

จริงอยู่ แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสพระดำรัสนี้ไว้ว่า 'ดูก่อนอานนท์ ปฏิจจสมุปบาทนี้ลึกซึ้ง ทั้งปรากฏว่าลึกซึ้ง. ดูก่อนอานนท์ เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดธรรมนี้ หมู่สัตว์นี้จึงเป็นเหมือนเส้นด้ายที่พันกันยุ่ง เป็นเหมือนกลุ่มด้ายที่ยุ่งเหยิง เป็นเหมือนหญ้ามุญชะและหญ้าปัพพชะ จึงไม่ล่วงพ้นอบาย ทุคติ วินิบาต สงสารไปได้'. เพราะเหตุนั้น ผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์และความสุขแก่ตนหรือแก่ผู้อื่น พึงละกิจที่เหลือเสีย

Gambhīre paccayākārappabhede idha paṇḍito;

Yathā gādhaṃ labhethevamanuyuñje sadā satoti.

บัณฑิตในศาสนานี้ พึงเป็นผู้มีสติ พากเพียรอยู่เป็นนิจในประเภทแห่งปัจจยาการอันลึกซึ้ง โดยประการที่ตนจะพึงได้ที่หยั่งลงได้ ฉะนี้แล

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคที่ทำขึ้นเพื่อความปราโมทย์ของสาธุชน

Paññābhāvanādhikāre

ในอธิการว่าด้วยปัญญาภาวนา

Paññābhūminiddeso nāma

ชื่อว่า ปัญญาภูมินิทเทส

Sattarasamo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๑๗

18. Diṭṭhivisuddhiniddeso

18. ทิฏฐิวิสุทธินิทเทส

Nāmarūpapariggahakathā

นามรูปปริคคหกถา

662. Idāni yā ‘‘imesu bhūmibhūtesu dhammesu uggahaparipucchāvasena ñāṇaparicayaṃ katvā ‘sīlavisuddhi ceva cittavisuddhi cā’ti dve mūlabhūtā visuddhiyo sampādetabbā’’ti vuttā. Tattha sīlavisuddhi nāma suparisuddhaṃ pātimokkhasaṃvarādicatubbidhaṃ sīlaṃ, tañca sīlaniddese vitthāritameva. Cittavisuddhi nāma saupacārā aṭṭha samāpattiyo, tāpi cittasīsena vuttasamādhiniddese sabbākārena vitthāritā eva. Tasmā tā tattha vitthāritanayeneva veditabbā.

662. บัดนี้ วิสุทธิ ๒ ประการที่เป็นรากฐาน คือ สีลวิสุทธิและจิตตวิสุทธิ อันใดที่กล่าวไว้ว่า 'ครั้นทำความคุ้นเคยในญาณในธรรมทั้งหลายที่เป็นภูมิเหล่านี้ ด้วยการเรียนและการสอบถามแล้ว พึงบำเพ็ญให้บริบูรณ์'. ในวิสุทธิทั้งสองนั้น ศีล ๔ อย่างมีปาฏิโมกขสังวรศีลเป็นต้นที่บริสุทธิ์ดีแล้ว ชื่อว่าสีลวิสุทธิ และศีลนั้นก็ได้ขยายความไว้แล้วในสีลนิทเทส. สมาบัติ ๘ พร้อมทั้งอุปจารสมาธิ ชื่อว่าจิตตวิสุทธิ และสมาบัตินั้นก็ได้ขยายความไว้โดยอาการทั้งปวงแล้วในสมาธินิทเทสที่กล่าวโดยหัวข้อคือจิต. เพราะเหตุนั้น วิสุทธิทั้งสองนั้น บัณฑิตพึงทราบโดยนัยที่ขยายไว้แล้วในนิทเทสนั้น ๆ

Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘diṭṭhivisuddhi, kaṅkhāvitaraṇavisuddhi, maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, paṭipadāñāṇadassanavisuddhi, ñāṇadassanavisuddhīti imā pana pañca visuddhiyo sarīra’’nti, tattha nāmarūpānaṃ yāthāvadassanaṃ diṭṭhivisuddhi nāma.

ส่วนคำที่กล่าวไว้ว่า 'วิสุทธิ ๕ ประการนี้ คือ ทิฏฐิวิสุทธิ กังขาวิตรณวิสุทธิ มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ ญาณทัสสนวิสุทธิ เป็นสรีระ (ของวิปัสสนา)'. ในวิสุทธิทั้ง ๕ นั้น การเห็นนามและรูปตามความเป็นจริง ชื่อว่าทิฏฐิวิสุทธิ

663. Taṃ sampādetukāmena samathayānikena tāva ṭhapetvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ avasesarūpārūpāvacarajjhānānaṃ aññatarato vuṭṭhāya vitakkādīni jhānaṅgāni, taṃsampayuttā ca dhammā lakkhaṇarasādivasena pariggahetabbā. Pariggahetvā sabbampetaṃ ārammaṇābhimukhaṃ namanato namanaṭṭhena nāmanti vavatthapetabbaṃ.

663. อันสมถยานิกบุคคลผู้ประสงค์จะให้ทิฏฐิวิสุทธินั้นบริบูรณ์ เบื้องต้น พึงเว้นเนวสัญญานาสัญญายตนะเสีย ออกจากฌานอันใดอันหนึ่งแห่งรูปาวจรฌานและอรูปาวจรฌานที่เหลือแล้ว พึงกำหนดองค์ฌานทั้งหลายมีวิตกเป็นต้น และธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยองค์ฌานนั้น โดยนัยมีลักษณะและรสเป็นต้น ครั้นกำหนดแล้ว พึงกำหนดธรรมทั้งหมดแม้นั้นว่า เป็น ‘นาม’ เพราะมีอรรถว่าน้อมไป คือน้อมไปสู่อารมณ์

Tato yathā nāma puriso antogehe sappaṃ disvā taṃ anubandhamāno tassa āsayaṃ passati, evameva ayampi yogāvacaro taṃ nāmaṃ upaparikkhanto ‘‘idaṃ nāmaṃ kiṃ nissāya pavattatī’’ti pariyesamāno tassa nissayaṃ hadayarūpaṃ passati. Tato hadayarūpassa nissayabhūtāni, bhūtanissitāni ca sesupādāyarūpānīti rūpaṃ pariggaṇhāti. So sabbampetaṃ ruppanato rūpanti vavatthapeti. Tato namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ, ruppanalakkhaṇaṃ rūpanti saṅkhepato nāmarūpaṃ vavatthapeti.

ลำดับนั้น เปรียบเหมือนบุรุษเห็นงูในเรือนแล้ว ติดตามงูนั้นไป ย่อมเห็นที่อยู่ของมัน ฉันใด แม้โยคาวจรนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อพิจารณานามนั้นอยู่ ค้นหาว่า ‘นามนี้อาศัยอะไรเป็นไป’ ย่อมเห็นหทยรูปอันเป็นที่อาศัยของนามนั้น ลำดับนั้น ท่านย่อมกำหนดรูป คือ มหาภูตรูปทั้งหลายอันเป็นที่อาศัยของหทยรูป และอุปาทายรูปที่เหลืออันอาศัยมหาภูตรูป โยคีนั้นย่อมกำหนดธรรมทั้งหมดแม้นั้นว่า เป็น ‘รูป’ เพราะมีสภาวะที่สลายไป ลำดับนั้น ท่านย่อมกำหนดนามรูปโดยย่อว่า ธรรมมีลักษณะน้อมไปเป็น ‘นาม’ ธรรมมีลักษณะสลายไปเป็น ‘รูป’

664. Suddhavipassanāyāniko pana ayameva vā samathayāniko catudhātuvavatthāne vuttānaṃ tesaṃ tesaṃ dhātupariggahamukhānaṃ aññataramukhavasena saṅkhepato vā vitthārato vā catasso dhātuyo pariggaṇhāti. Athassa yāthāvasarasalakkhaṇato āvibhūtāsu dhātūsu kammasamuṭṭhānamhi tāva kese ‘‘catasso dhātuyo, vaṇṇo, gandho, raso, ojā, jīvitaṃ, kāyappasādo’’ti evaṃ kāyadasakavasena dasa rūpāni, tattheva bhāvassa atthitāya bhāvadasakavasena dasa, tattheva āhārasamuṭṭhānaṃ ojaṭṭhamakaṃ, utusamuṭṭhānaṃ, cittasamuṭṭhānanti aparānipi catuvīsatīti evaṃ catusamuṭṭhānesu catuvīsatikoṭṭhāsesu catucattālīsa catucattālīsa rūpāni, sedo, assu, kheḷo, siṅghāṇikāti imesu pana catūsu utucittasamuṭṭhānesu dvinnaṃ ojaṭṭhamakānaṃ vasena soḷasa soḷasa rūpāni, udariyaṃ, karīsaṃ, pubbo, muttanti imesu catūsu utusamuṭṭhānesu utusamuṭṭhānasseva ojaṭṭhamakassa vasena aṭṭha aṭṭha rūpāni pākaṭāni hontīti. Esa tāva dvattiṃsākāre nayo.

664. ส่วนสุทธวิปัสสนายานิกบุคคล หรือสมถยานิกบุคคลนี้เอง ย่อมกำหนดธาตุ ๔ โดยย่อหรือโดยพิสดาร ด้วยนัยอันใดอันหนึ่งแห่งนัยเป็นเครื่องกำหนดธาตุนั้นๆ ที่กล่าวไว้ในจตุธาตุววัตถาน ครั้งนั้น เมื่อธาตุทั้งหลายปรากฏแก่โยคีนั้นโดยสภาวลักษณะของตนตามความเป็นจริงแล้ว ในผมอันมีกรรมเป็นสมุฏฐานก่อน รูป ๑๐ คือ ธาตุ ๔, วัณณะ, คันธะ, รสะ, โอชา, ชีวิต, กายัปปสาทะ โดยนัยแห่งกายทสกะ, รูป ๑๐ โดยนัยแห่งภาวทสกะ เพราะมีภาวะอยู่ในที่นั้นนั่นเอง, โอชัฏฐมกรูปที่มีอาหารเป็นสมุฏฐาน, ที่มีอุตุเป็นสมุฏฐาน, ที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน ในที่นั้นนั่นเอง อีก ๒๔ รูป ด้วยประการฉะนี้ ในโกฏฐาส ๒๔ ที่มีสมุฏฐาน ๔ รูป ๔๔ รูปๆ ย่อมปรากฏ แต่ในโกฏฐาส ๔ เหล่านี้ คือ เหงื่อ, น้ำตา, น้ำลาย, น้ำมูก ที่มีอุตุและจิตเป็นสมุฏฐาน รูป ๑๖ รูปๆ โดยนัยแห่งโอชัฏฐมกรูป ๒ หมวด ย่อมปรากฏ ในโกฏฐาส ๔ เหล่านี้ คือ อาหารใหม่, อาหารเก่า, หนอง, มูตร ที่มีอุตุเป็นสมุฏฐาน รูป ๘ รูปๆ โดยนัยแห่งโอชัฏฐมกรูปที่มีอุตุเป็นสมุฏฐานนั่นเอง ย่อมปรากฏ นี้เป็นนัยในอาการ ๓๒ ก่อน

Ye pana imasmiṃ dvattiṃsākāre āvibhūte apare dasa ākārā āvibhavanti. Tattha asitādiparipācake tāva kammaje tejokoṭṭhāsamhi ojaṭṭhamakañceva jīvitañcāti nava rūpāni, tathā cittaje assāsapassāsakoṭṭhāsepi ojaṭṭhamakañceva saddo cāti nava, sesesu catusamuṭṭhānesu aṭṭhasu jīvitanavakañceva tīṇi ca ojaṭṭhamakānīti tettiṃsa rūpāni pākaṭāni honti.

ก็เมื่ออาการ ๓๒ นี้ปรากฏแล้ว อาการอื่นอีก ๑๐ อย่างย่อมปรากฏ ในบรรดาอาการเหล่านั้น ในเตโชโกฏฐาสอันเกิดแต่กรรม ทำหน้าที่ย่อยอาหารที่กินแล้วเป็นต้นก่อน รูป ๙ คือ โอชัฏฐมกรูปและชีวิตรูป ย่อมปรากฏ ฉันนั้นเหมือนกัน แม้ในอัสสาสปัสสาสโกฏฐาสอันเกิดแต่จิต รูป ๙ คือ โอชัฏฐมกรูปและสัททรูป ย่อมปรากฏ ในโกฏฐาส ๘ ที่เหลืออันมีสมุฏฐาน ๔ รูป ๓๓ คือ ชีวิตนวกกลาปและโอชัฏฐมกกลาป ๓ หมวด ย่อมปรากฏ

Tassevaṃ vitthārato dvācattālīsākāravasena imesu bhūtupādāyarūpesu pākaṭesu jātesu vatthudvāravasena pañca cakkhudasakādayo, hadayavatthudasakañcāti aparānipi saṭṭhirūpāni pākaṭāni honti. So sabbānipi tāni ruppanalakkhaṇena ekato katvā ‘‘etaṃ rūpa’’nti passati.

เมื่อภูตรูปและอุปาทายรูปเหล่านี้ปรากฏแก่โยคีนั้นโดยพิสดาร ด้วยอาการ ๔๒ อย่างนี้แล้ว รูปอื่นอีก ๖๐ รูป คือ ทสกะ ๕ มีจักขุทสกะเป็นต้น และหทยวัตถุทสกะ โดยนัยแห่งวัตถุและทวาร ก็ย่อมปรากฏ โยคีนั้นรวบรวมรูปทั้งหมดนั้นเข้าเป็นอันเดียวกันโดยลักษณะที่สลายไป แล้วเห็นว่า ‘นี้เป็นรูป’

Tassevaṃ pariggahitarūpassa dvāravasena arūpadhammā pākaṭā honti. Seyyathidaṃ – dvepañcaviññāṇāni, tisso manodhātuyo, aṭṭhasaṭṭhi manoviññāṇadhātuyoti ekāsīti lokiyacittāni, avisesena ca tehi cittehi sahajāto phasso, vedanā, saññā, cetanā, jīvitaṃ, cittaṭṭhiti, manasikāroti ime satta satta cetasikāti. Lokuttaracittāni pana neva suddhavipassakassa, na samathayānikassa pariggahaṃ gacchanti anadhigatattāti. So sabbepi te arūpadhamme namanalakkhaṇena ekato katvā ‘‘etaṃ nāma’’nti passati. Evameko catudhātuvavatthānamukhena vitthārato nāmarūpaṃ vavatthapeti.

เมื่อโยคีนั้นกำหนดรูปได้อย่างนี้แล้ว อรูปธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏโดยนัยแห่งทวาร ได้แก่ โลกียจิต ๘๑ ดวง คือ ทวิปัญจวิญญาณ ๑๐, มโนธาตุ ๓, มโนวิญญาณธาตุ ๖๘, และเจตสิก ๗ ดวงเหล่านี้ คือ ผัสสะ, เวทนา, สัญญา, เจตนา, ชีวิต, จิตตัฏฐิติ, มนสิการ ที่เกิดร่วมกับจิตเหล่านั้นโดยไม่ต่างกัน ส่วนโลกุตตรจิตทั้งหลายย่อมไม่เข้าสู่การกำหนดของสุทธวิปัสสกบุคคลหรือของสมถยานิกบุคคล เพราะยังไม่บรรลุ โยคีนั้นรวบรวมอรูปธรรมทั้งหมดนั้นเข้าเป็นอันเดียวกันโดยลักษณะที่น้อมไป แล้วเห็นว่า ‘นี้เป็นนาม’ โยคีผู้หนึ่งย่อมกำหนดนามรูปโดยพิสดารด้วยนัยแห่งจตุธาตุววัตถาน ด้วยประการฉะนี้

665. Aparo aṭṭhārasadhātuvasena. Kathaṃ? Idha bhikkhu atthi imasmiṃ attabhāve cakkhudhātu…pe… manoviññāṇadhātūti dhātuyo āvajjitvā yaṃ loko setakaṇhamaṇḍalavicittaṃ āyatavitthataṃ akkhikūpake nhārusuttakena ābaddhaṃ maṃsapiṇḍaṃ ‘‘cakkhū’’ti sañjānāti, taṃ aggahetvā khandhaniddese upādārūpesu vuttappakāraṃ cakkhupasādaṃ ‘‘cakkhudhātū’’ti vavatthapeti.

665. อีกผู้หนึ่ง (กำหนดนามรูป) โดยนัยแห่งธาตุ ๑๘ อย่างไร? ภิกษุในศาสนานี้ พิจารณาธาตุทั้งหลายว่า ‘ในอัตภาพนี้มีจักขุธาตุ...ฯลฯ...มีมโนวิญญาณธาตุ’ ดังนี้แล้ว ไม่ถือก้อนเนื้อที่ชาวโลกเข้าใจกันว่าเป็น ‘จักษุ’ ซึ่งวิจิตรด้วยวงขาวและวงดำ ยาวและกว้าง ถูกร้อยรัดไว้ในเบ้าตาด้วยเส้นเอ็น แต่กำหนดจักขุปสาทตามประเภทที่กล่าวไว้ในอุปาทายรูปในขันธนิทเทสว่า เป็น ‘จักขุธาตุ’

Yāni panassa nissayabhūtā catasso dhātuyo, parivārakāni cattāri vaṇṇa-gandha-rasa-ojā-rūpāni, anupālakaṃ jīvitindriyanti nava sahajātarūpāni, tattheva ṭhitāni kāyadasakabhāvadasakavasena vīsati kammajarūpāni, āhārasamuṭṭhānādīnaṃ tiṇṇaṃ ojaṭṭhamakānaṃ vasena catuvīsati anupādinnarūpānīti evaṃ sesāni tepaṇṇāsa rūpāni honti, na tāni ca ‘‘cakkhudhātū’’ti vavatthapeti. Esa nayo sotadhātuādīsupi. Kāyadhātuyaṃ pana avasesāni tecattālīsa rūpāni honti. Keci pana utucittasamuṭṭhānāni saddena saha nava nava katvā pañcacattālīsāti vadanti.

ส่วนรูปที่เหลือ ๕๓ รูป คือ สหชาตรูป ๙ ได้แก่ ธาตุ ๔ อันเป็นที่อาศัย, รูปที่เป็นบริวาร ๔ คือ วัณณะ คันธะ รสะ โอชา, และชีวิตินทรีย์ผู้ตามรักษา; กัมมชรูป ๒๐ โดยนัยแห่งกายทสกะและภาวทสกะที่ตั้งอยู่ในที่นั้นนั่นเอง; อนุปาทินนรูป ๒๔ โดยนัยแห่งโอชัฏฐมกกลาป ๓ หมวด มีอาหารสมุฏฐานเป็นต้น; ท่านไม่กำหนดรูปเหล่านั้นว่าเป็น ‘จักขุธาตุ’ นี้เป็นนัยแม้ในโสตธาตุเป็นต้น แต่ในกายธาตุ รูปที่เหลือมี ๔๓ รูป แต่บางท่านกล่าวว่ามี ๔๕ รูป โดยนับรูปที่มีอุตุเป็นสมุฏฐานและจิตเป็นสมุฏฐานรวมกับสัททรูปเป็น ๙ รูปๆ

Iti ime pañca pasādā, tesañca visayā rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā pañcāti dasa rūpāni dasa dhātuyo honti. Avasesarūpāni dhammadhātuyeva honti. Cakkhuṃ pana nissāya rūpaṃ ārabbha pavattaṃ cittaṃ cakkhuviññāṇadhātu nāmāti evaṃ dvepañcaviññāṇāni pañca viññāṇadhātuyo honti. Tīṇi manodhātucittāni ekā manodhātu, aṭṭhasaṭṭhi manoviññāṇadhātucittāni manoviññāṇadhātūti sabbānipi ekāsīti lokiyacittāni satta viññāṇadhātuyo. Taṃsampayuttā phassādayo dhammadhātūti evamettha aḍḍhekādasa dhātuyo rūpaṃ, aḍḍhaṭṭhamā dhātuyo nāmanti evameko aṭṭhārasadhātuvasena nāmarūpaṃ vavatthapeti.

ด้วยประการฉะนี้ ปสาทรูป ๕ เหล่านี้ และวิสัย คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ๕ ของปสาทรูปเหล่านั้น รวมเป็นรูป ๑๐ อย่างเหล่านี้ เป็นธาตุ ๑๐ อย่าง รูปที่เหลือทั้งหลายเป็นธัมมธาตุเท่านั้น ส่วนจิตที่อาศัยจักขุ ปรารภรูปเกิดขึ้น ชื่อว่าจักขุวิญญาณธาตุ ด้วยนัยนี้ ทวิปัญจวิญญาณจึงเป็นวิญญาณธาตุ ๕ มโนธาตุจิต ๓ ดวง เป็นมโนธาตุ ๑, มโนวิญญาณธาตุจิต ๖๘ ดวง เป็นมโนวิญญาณธาตุ ๑, โดยนัยนี้ โลกิยจิต ๘๑ ดวงทั้งหมด จึงเป็นวิญญาณธาตุ ๗ เจตสิกมีผัสสะเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยวิญญาณธาตุเหล่านั้น เป็นธัมมธาตุ ด้วยประการฉะนี้ ในธาตุ ๑๘ นั้น ธาตุ ๑๐ อย่างครึ่งเป็นรูป ธาตุ ๗ อย่างครึ่งเป็นนาม ด้วยประการฉะนี้ โยคีบุคคลคนหนึ่ง ย่อมกำหนดนามรูปโดยนัยแห่งธาตุ ๑๘

666. Aparo dvādasāyatanavasena. Kathaṃ? Cakkhudhātuyaṃ vuttanayeneva ṭhapetvā tepaṇṇāsa rūpāni cakkhupasādamattaṃ ‘‘cakkhāyatana’’nti vavatthapeti. Tattha vuttanayeneva ca sotaghānajivhākāyadhātuyo ‘‘sotaghānajivhākāyāyatanānī’’ti, tesaṃ visayabhūte pañcadhamme ‘‘rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbāyatanānī’’ti, lokiyasattaviññāṇadhātuyo ‘‘manāyatana’’nti, taṃsampayuttā phassādayo sesarūpañca ‘‘dhammāyatana’’nti evamettha aḍḍhekādasa āyatanāni rūpaṃ, diyaḍḍhaāyatanāni nāmanti evameko dvādasāyatanavasena nāmarūpaṃ vavatthapeti.

666. โยคีบุคคลอีกคนหนึ่ง (ย่อมกำหนดนามรูป) โดยนัยแห่งอายตนะ ๑๒ อย่างไร? คือ โยคีบุคคลนั้นเว้นรูป ๕๓ อย่าง ตามนัยที่กล่าวแล้วในจักขุธาตุนั่นเทียว กำหนดเอาแต่จักขุปสาทว่า ‘จักขายตนะ’ และตามนัยที่กล่าวแล้วในจักขุธาตุนั่นแหละ กำหนดโสตธาตุ ฆานธาตุ ชิวหาธาตุ กายธาตุ ว่า ‘โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ’ กำหนดธรรม ๕ ที่เป็นอารมณ์ของอายตนะเหล่านั้นว่า ‘รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ’ กำหนดโลกิยวิญญาณธาตุ ๗ ว่า ‘มนายตนะ’ กำหนดเจตสิกมีผัสสะเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยมนายตนะนั้นและรูปที่เหลือว่า ‘ธัมมายตนะ’ ด้วยประการฉะนี้ ในอายตนะ ๑๒ นั้น อายตนะ ๑๐ อย่างครึ่งเป็นรูป อายตนะ ๑ อย่างครึ่งเป็นนาม ด้วยประการฉะนี้ โยคีบุคคลคนหนึ่ง ย่อมกำหนดนามรูปโดยนัยแห่งอายตนะ ๑๒

667. Aparo tato saṃkhittataraṃ khandhavasena vavatthapeti. Kathaṃ? Idha bhikkhu imasmiṃ sarīre catusamuṭṭhānā catasso dhātuyo, taṃnissito vaṇṇo, gandho, raso, ojā, cakkhupasādādayo pañca pasādā, vatthurūpaṃ, bhāvo, jīvitindriyaṃ, dvisamuṭṭhāno saddoti imāni sattarasa rūpāni sammasanupagāni nipphannāni rūparūpāni. Kāyaviññatti, vacīviññatti, ākāsadhātu, rūpassa lahutā, mudutā, kammaññatā, upacayo, santati, jaratā, aniccatāti imāni pana dasa rūpāni na sammasanupagāni, ākāravikāraantaraparicchedamattakāni, na nipphannarūpāni, na rūparūpāni. Apica kho rūpānaṃ ākāravikāraantaraparicchedamattato rūpanti saṅkhaṃ gatāni. Iti sabbāni petāni sattavīsati rūpāni rūpakkhandho, ekāsītiyā lokiyacittehi saddhiṃ uppannā vedanā vedanākkhandho, taṃsampayuttā saññā saññākkhandho, saṅkhārā saṅkhārakkhandho, viññāṇaṃ viññāṇakkhandhoti. Iti rūpakkhandho rūpaṃ, cattāro arūpino khandhā nāmanti evameko pañcakkhandhavasena nāmarūpaṃ vavatthapeti.

667. โยคีบุคคลอีกคนหนึ่ง ย่อมกำหนด (นามรูป) โดยย่อกว่านั้น โดยนัยแห่งขันธ์ อย่างไร? คือ ภิกษุในศาสนานี้ (ย่อมกำหนด) ในร่างกายนี้ว่า ธาตุ ๔ มีสมุฏฐาน ๔, วรรณะ คันธะ รส โอชา ที่อาศัยธาตุ ๔ นั้น, ปสาทรูป ๕ มีจักขุปสาทเป็นต้น, วัตถุรูป, ภาวรูป, ชีวิตินทรีย์, สัททรูปมีสมุฏฐาน ๒, รูป ๑๗ อย่างเหล่านี้ เป็นสัมมสนูปคะ (คือเป็นอารมณ์แห่งการพิจารณาได้) เป็นนิปผันนรูป เป็นรูปรูป ส่วนรูป ๑๐ อย่างเหล่านี้ คือ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ อากาสธาตุ รูปัสสลหุตา รูปัสมุทุตา รูปัสสกัมมัญญตา อุปจยะ สันตติ ชรตา อนิจจตา ไม่เป็นสัมมสนูปคะ เป็นเพียงอาการ วิการ และช่องว่างที่คั่นเท่านั้น ไม่เป็นนิปผันนรูป ไม่เป็นรูปรูป แต่ถึงกระนั้น รูปเหล่านั้นก็ถึงการนับว่า ‘รูป’ เพราะเป็นเพียงอาการ วิการ และช่องว่างที่คั่นของรูปทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ รูป ๒๗ อย่างทั้งหมดแม้นี้ เป็นรูปขันธ์ เวทนาที่เกิดขึ้นพร้อมกับโลกิยจิต ๘๑ ดวง เป็นเวทนาขันธ์, สัญญาที่สัมปยุตด้วยเวทนานั้น เป็นสัญญาขันธ์, สังขารทั้งหลาย เป็นสังขารขันธ์, วิญญาณ เป็นวิญญาณขันธ์ ด้วยประการฉะนี้ รูปขันธ์เป็นรูป, อรูปขันธ์ ๔ เป็นนาม ด้วยประการฉะนี้ โยคีบุคคลคนหนึ่ง ย่อมกำหนดนามรูปโดยนัยแห่งขันธ์ ๕

668. Aparo ‘‘yaṃkiñci rūpaṃ sabbaṃ rūpaṃ cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti (ma. ni. 1.347; a. ni. 11.17) evaṃ saṃkhitteneva imasmiṃ attabhāve rūpaṃ pariggahetvā, tathā manāyatanañceva dhammāyatanekadesañca nāmanti pariggahetvā ‘‘iti idañca nāmaṃ idañca rūpaṃ, idaṃ vuccati nāmarūpa’’nti saṅkhepato nāmarūpaṃ vavatthapeti.

668. โยคีบุคคลอีกคนหนึ่ง ครั้นกำหนดรูปในอัตภาพนี้โดยย่อเท่านั้นว่า ‘รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งหมดนั้นคือมหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔’ แล้วกำหนดมนายตนะและส่วนหนึ่งของธัมมายตนะว่าเป็นนาม ย่อมกำหนดนามรูปโดยย่อว่า ‘นี้เป็นนาม นี้เป็นรูป นี้เรียกว่านามรูป’ ดังนี้

669. Sace panassa tena tena mukhena rūpaṃ pariggahetvā arūpaṃ pariggaṇhato sukhumattā arūpaṃ na upaṭṭhāti, tena dhuranikkhepaṃ akatvā rūpameva punappunaṃ sammasitabbaṃ manasikātabbaṃ pariggahetabbaṃ vavatthapetabbaṃ. Yathā yathā hissa rūpaṃ suvikkhālitaṃ hoti nijjaṭaṃ suparisuddhaṃ, tathā tathā tadārammaṇā arūpadhammā sayameva pākaṭā honti.

669. ก็ถ้าเมื่อโยคีบุคคลนั้นกำหนดรูปโดยนัยนั้นๆ แล้ว กำหนดอรูปอยู่ อรูปไม่ปรากฏ เพราะเป็นของละเอียด โยคีบุคคลนั้นไม่ควรทอดธุระ พึงพิจารณา ใส่ใจ กำหนด และจำแนกรูปนั้นแหละบ่อยๆ จริงอยู่ รูปของโยคีบุคคลนั้นได้รับการชำระล้างอย่างดี หมดความยุ่งเหยิง บริสุทธิ์อย่างยิ่ง โดยประการใดๆ อรูปธรรมทั้งหลายที่มีรูปนั้นเป็นอารมณ์ ก็จะปรากฏขึ้นเองโดยประการนั้นๆ

Yathā hi cakkhumato purisassa aparisuddhe ādāse mukhanimittaṃ olokentassa nimittaṃ na paññāyati, so ‘‘nimittaṃ na paññāyatī’’ti na ādāsaṃ chaḍḍeti, atha kho naṃ punappunaṃ parimajjati. Tassa parisuddhe ādāse nimittaṃ sayameva pākaṭaṃ hoti. Yathā ca telatthiko tilapiṭṭhaṃ doṇiyaṃ ākiritvā udakena paripphosetvā ekavāraṃ dvevāraṃ pīḷanamattena tele anikkhamante na tilapiṭṭhaṃ chaḍḍeti, atha kho naṃ punappunaṃ uṇhodakena paripphosetvā madditvā pīḷeti. Tassevaṃ karoto vippasannaṃ tilatelaṃ nikkhamati. Yathā vā pana udakaṃ pasādetukāmo katakaṭṭhiṃ gahetvā antoghaṭe hatthaṃ otāretvā ekadvevāre ghaṃsanamattena udake avippasīdante na katakaṭṭhiṃ chaḍḍeti, atha kho naṃ punappunaṃ ghaṃsati. Tassevaṃ karontassa kalalakaddamaṃ sannisīdati. Udakaṃ acchaṃ hoti vippasannaṃ, evamevaṃ tena bhikkhunā dhuranikkhepaṃ akatvā rūpameva punappunaṃ sammasitabbaṃ manasikātabbaṃ pariggahetabbaṃ vavatthapetabbaṃ.

เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุ เมื่อมองดูเงาหน้าในกระจกที่ไม่บริสุทธิ์ เงาหน้าย่อมไม่ปรากฏ เขาย่อมไม่ทิ้งกระจกนั้นไปเพราะเหตุว่า ‘เงาหน้าไม่ปรากฏ’ แต่เขากลับขัดกระจกนั้นบ่อยๆ เมื่อกระจกบริสุทธิ์แล้ว เงาหน้าของเขาย่อมปรากฏขึ้นเอง อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนผู้ต้องการน้ำมัน โรยเมล็ดงาบดลงในรางแล้วประพรมด้วยน้ำ เมื่อน้ำมันยังไม่ออกมาด้วยการบีบคั้นเพียงครั้งหนึ่งหรือสองครั้ง เขาก็ไม่ทิ้งเมล็ดงาบดนั้นไป แต่เขากลับประพรมด้วยน้ำร้อน นวดแล้วบีบคั้นบ่อยๆ เมื่อเขาทำอย่างนั้น น้ำมันงาที่ใสดีย่อมออกมา หรืออีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนผู้ต้องการทำน้ำให้ใส ถือเมล็ดกะตะกะ (เมล็ดจันทน์เทศ) หย่อนมือลงในหม้อน้ำ เมื่อน้ำยังไม่ใสด้วยการขัดเพียงครั้งหนึ่งหรือสองครั้ง เขาก็ไม่ทิ้งเมล็ดกะตะกะนั้นไป แต่เขากลับขัดบ่อยๆ เมื่อเขาทำอย่างนั้น เปือกตมและโคลนย่อมนอนก้น น้ำย่อมใสสะอาด ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุนั้นไม่ควรทอดธุระ พึงพิจารณา ใส่ใจ กำหนด และจำแนกรูปนั้นแหละบ่อยๆ

Yathā yathā hissa rūpaṃ suvikkhālitaṃ hoti nijjaṭaṃ suparisuddhaṃ, tathā tathā tappaccanīkakilesā sannisīdanti, kaddamupari udakaṃ viya cittaṃ pasannaṃ hoti. Tadārammaṇā arūpadhammā sayameva pākaṭā honti. Evaṃ aññāhipi ucchucoragoṇadadhimacchādīhi upamāhi ayamattho pakāsetabbo.

จริงอยู่ รูปของโยคีบุคคลนั้นได้รับการชำระล้างอย่างดี หมดความยุ่งเหยิง บริสุทธิ์อย่างยิ่ง โดยประการใดๆ กิเลสที่เป็นข้าศึกต่อสมาธินั้นย่อมนอนก้นโดยประการนั้นๆ จิตย่อมผ่องใสเหมือนน้ำที่อยู่เหนือโคลน อรูปธรรมทั้งหลายที่มีรูปนั้นเป็นอารมณ์ ย่อมปรากฏขึ้นเอง พึงประกาศเนื้อความนี้ด้วยอุปมาอื่นๆ มีอ้อย โจร โค นมส้ม และปลา เป็นต้น ฉันนั้น

Arūpadhammānaṃ upaṭṭhānākārakathā

กถาว่าด้วยอาการปรากฏแห่งอรูปธรรมทั้งหลาย

670. Evaṃ suvisuddharūpapariggahassa panassa arūpadhammā tīhi ākārehi upaṭṭhahanti phassavasena vā vedanāvasena vā viññāṇavasena vā. Kathaṃ? Ekassa tāva ‘‘pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’tiādinā nayena dhātuyo pariggaṇhantassa paṭhamābhinipāto phasso, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, saddhiṃ phassena cetanā saṅkhārakkhandho, cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Tathā ‘‘kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā…pe… assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti (visuddhi. 1.307) paṭhamābhinipāto phasso, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho…pe… cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Evaṃ arūpadhammā phassavasena upaṭṭhahanti.

670. ก็แล เมื่อโยคีบุคคลนั้นมีการกำหนดรูปบริสุทธิ์ดีแล้วอย่างนี้ อรูปธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏโดยอาการ ๓ อย่าง คือ โดยความเป็นผัสสะ ๑ โดยความเป็นเวทนา ๑ โดยความเป็นวิญญาณ ๑. อย่างไร? คือ เบื้องต้น เมื่อโยคีบุคคลคนหนึ่งกำหนดธาตุทั้งหลายโดยนัยเป็นต้นว่า “ปฐวีธาตุมีลักษณะแข็ง” ดังนี้ ผัสสะอันเป็นความกระทบครั้งแรกย่อมปรากฏ, เวทนาที่สัมปยุตด้วยผัสสะนั้นเป็นเวทนาขันธ์, สัญญาเป็นสัญญาขันธ์, เจตนาพร้อมด้วยผัสสะเป็นสังขารขันธ์, จิตเป็นวิญญาณขันธ์ ดังนี้ ย่อมปรากฏ. ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อกำหนดว่า “ในผมทั้งหลาย ปฐวีธาตุมีลักษณะแข็ง...ฯลฯ...ในลมหายใจเข้าออก ปฐวีธาตุมีลักษณะแข็ง” ดังนี้ ผัสสะอันเป็นความกระทบครั้งแรกย่อมปรากฏ, เวทนาที่สัมปยุตด้วยผัสสะนั้นเป็นเวทนาขันธ์...ฯลฯ...จิตเป็นวิญญาณขันธ์ ดังนี้ ย่อมปรากฏ. อรูปธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏโดยความเป็นผัสสะ ด้วยประการฉะนี้.

Ekassa ‘‘pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti tadārammaṇarasānubhavanakavedanā vedanākkhandho, taṃsampayuttā saññā saññākkhandho, taṃsampayutto phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandho, taṃsampayuttaṃ cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Tathā ‘‘kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā …pe… assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti tadārammaṇarasānubhavanakavedanā vedanākkhandho…pe… taṃsampayuttaṃ cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Evaṃ vedanāvasena arūpadhammā upaṭṭhahanti.

สำหรับโยคีบุคคลคนหนึ่ง (เมื่อกำหนดธาตุทั้งหลายโดยนัยเป็นต้นว่า) “ปฐวีธาตุมีลักษณะแข็ง” ดังนี้ เวทนาอันมีการเสวยรสแห่งอารมณ์นั้นเป็นเวทนาขันธ์, สัญญาที่สัมปยุตด้วยเวทนานั้นเป็นสัญญาขันธ์, ผัสสะและเจตนาที่สัมปยุตด้วยเวทนานั้นเป็นสังขารขันธ์, จิตที่สัมปยุตด้วยเวทนานั้นเป็นวิญญาณขันธ์ ดังนี้ ย่อมปรากฏ. ฉันใดก็ฉันนั้น (เมื่อกำหนดว่า) “ในผมทั้งหลาย ปฐวีธาตุมีลักษณะแข็ง...ฯลฯ...ในลมหายใจเข้าออก ปฐวีธาตุมีลักษณะแข็ง” ดังนี้ เวทนาอันมีการเสวยรสแห่งอารมณ์นั้นเป็นเวทนาขันธ์...ฯลฯ...จิตที่สัมปยุตด้วยเวทนานั้นเป็นวิญญาณขันธ์ ดังนี้ ย่อมปรากฏ. อรูปธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏโดยความเป็นเวทนา ด้วยประการฉะนี้.

Aparassa ‘‘pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti ārammaṇapaṭivijānanaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandhoti upaṭṭhāti. Tathā ‘‘kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā…pe… assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti ārammaṇapaṭivijānanaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandhoti upaṭṭhāti. Evaṃ viññāṇavasena arūpadhammā upaṭṭhahanti.

สำหรับโยคีบุคคลอีกคนหนึ่ง (เมื่อกำหนดธาตุทั้งหลายโดยนัยเป็นต้นว่า) “ปฐวีธาตุมีลักษณะแข็ง” ดังนี้ วิญญาณอันเป็นการรู้แจ้งซึ่งอารมณ์เป็นวิญญาณขันธ์, เวทนาที่สัมปยุตด้วยวิญญาณนั้นเป็นเวทนาขันธ์, สัญญาเป็นสัญญาขันธ์, ผัสสะและเจตนาเป็นสังขารขันธ์ ดังนี้ ย่อมปรากฏ. ฉันใดก็ฉันนั้น (เมื่อกำหนดว่า) “ในผมทั้งหลาย ปฐวีธาตุมีลักษณะแข็ง...ฯลฯ...ในลมหายใจเข้าออก ปฐวีธาตุมีลักษณะแข็ง” ดังนี้ วิญญาณอันเป็นการรู้แจ้งซึ่งอารมณ์เป็นวิญญาณขันธ์, เวทนาที่สัมปยุตด้วยวิญญาณนั้นเป็นเวทนาขันธ์, สัญญาเป็นสัญญาขันธ์, ผัสสะและเจตนาเป็นสังขารขันธ์ ดังนี้ ย่อมปรากฏ. อรูปธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏโดยความเป็นวิญญาณ ด้วยประการฉะนี้.

Eteneva upāyena ‘‘kammasamuṭṭhāne kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’tiādinā nayena dvācattālīsāya dhātukoṭṭhāsesu catunnaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ vasena, sesesu ca cakkhudhātuādīsu rūpapariggahamukhesu sabbaṃ nayabhedaṃ anugantvā yojanā kātabbā.

พึงทำการประกอบโดยไล่ตามความแตกต่างแห่งนัยทั้งหมด ในส่วนแห่งธาตุ ๔๒ โดยอำนาจแห่งธาตุ ๔-๔ โดยนัยเป็นต้นว่า “ในผมทั้งหลายอันมีกรรมเป็นสมุฏฐาน ปฐวีธาตุมีลักษณะแข็ง” ดังนี้ และในมุขะแห่งการกำหนดรูปที่เหลือทั้งหลายมีจักขุธาตุเป็นต้น ด้วยอุบายนี้แหละ.

671. Yasmā ca evaṃ suvisuddharūpapariggahasseva tassa arūpadhammā tīhākārehi pākaṭā honti. Tasmā suvisuddharūpapariggaheneva arūpapariggahāya yogo kātabbo, na itarena. Sace hi ekasmiṃ vā rūpadhamme upaṭṭhite dvīsu vā rūpaṃ pahāya arūpapariggahaṃ ārabhati kammaṭṭhānato parihāyati, pathavīkasiṇabhāvanāya vuttappakārā pabbateyyā gāvī viya. Suvisuddharūpapariggahassa pana arūpapariggahāya yogaṃ karoto kammaṭṭhānaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇāti.

671. และเพราะเหตุที่อรูปธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏโดยอาการ ๓ อย่างแก่โยคีบุคคลนั้นผู้มีการกำหนดรูปบริสุทธิ์ดีแล้วอย่างนี้เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น พึงทำความเพียรเพื่อกำหนดอรูปโดยมีการกำหนดรูปบริสุทธิ์ดีแล้วเท่านั้น, ไม่พึงทำโดยประการอื่น. จริงอยู่ หากว่าเมื่อรูปธรรมอย่างหนึ่งหรือสองอย่างปรากฏแล้ว ละรูปเสีย เริ่มกำหนดอรูป ย่อมเสื่อมจากกรรมฐาน, เป็นเหมือนแม่โคชาวป่าที่กล่าวไว้ในภาวนาปฐวีกสิณ. แต่เมื่อโยคีบุคคลผู้มีการกำหนดรูปบริสุทธิ์ดีแล้ว ทำความเพียรเพื่อกำหนดอรูป กรรมฐานย่อมถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์.

So evaṃ phassādīnaṃ vasena upaṭṭhite cattāro arūpino khandhe nāmanti, tesaṃ ārammaṇabhūtāni cattāri mahābhūtāni, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ rūpanti vavatthapeti. Iti aṭṭhārasa dhātuyo dvādasāyatanāni pañcakkhandhāti sabbepi tebhūmake dhamme khaggena samuggaṃ vivaramāno viya yamakatālakandaṃ phālayamāno viya ca nāmañca rūpañcāti dvedhā vavatthapeti. Nāmarūpamattato uddhaṃ añño satto vā puggalo vā devo vā brahmā vā natthīti niṭṭhaṃ gacchati.

โยคีบุคคลนั้น เมื่อขันธ์อันเป็นอรูป ๔ ปรากฏแล้วโดยอำนาจแห่งผัสสะเป็นต้นอย่างนี้ ย่อมกำหนดว่า “เป็นนาม”, ย่อมกำหนดว่า “มหาภูตรูป ๔ อันเป็นอารมณ์ของขันธ์เหล่านั้น และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔ เป็นรูป”. ด้วยประการฉะนี้ ย่อมกำหนดธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งปวง คือ ธาตุ ๑๘ อายตนะ ๑๒ ขันธ์ ๕ โดยเป็น ๒ ส่วน คือ นามและรูป เหมือนคนเปิดผอบด้วยดาบ และเหมือนคนผ่าหน่อตาลคู่ ฉะนั้น. ย่อมถึงความตกลงใจว่า “นอกจากเพียงนามและรูป สัตว์ บุคคล เทวดา หรือพรหมอื่นไม่มี”.

Sambahulasuttantasaṃsandanā

การเทียบเคียงกับพระสูตรจำนวนมาก

672. So evaṃ yāthāvasarasato nāmarūpaṃ vavatthapetvā suṭṭhutaraṃ ‘‘satto puggalo’’ti imissā lokasamaññāya pahānatthāya sattasammohassa samatikkamatthāya asammohabhūmiyaṃ cittaṃ ṭhapanatthāya sambahulasuttantavasena ‘‘nāmarūpamattamevidaṃ, na satto, na puggalo atthī’’ti etamatthaṃ saṃsandetvā vavatthapeti. Vuttañhetaṃ –

672. โยคีบุคคลนั้น ครั้นกำหนดนามและรูปตามสภาวะของมันอย่างนี้แล้ว เพื่อจะละสมัญญาในโลกว่า “สัตว์ บุคคล” นี้ให้ดียิ่งขึ้น เพื่อจะก้าวล่วงความหลงในสัตว์ เพื่อจะตั้งจิตไว้ในภูมิที่ไม่หลง จึงเทียบเคียงแล้วกำหนดเนื้อความนี้โดยอำนาจแห่งพระสูตรจำนวนมากว่า “นี้เป็นเพียงนามและรูปเท่านั้น, สัตว์ไม่มี, บุคคลไม่มี”. จริงอยู่ คำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Yathāpi aṅgasambhārā, hoti saddo ratho iti;

Evaṃ khandhesu santesu, hoti sattoti sammutī’’ti. (saṃ. ni. 1.171);

“ศัพท์ว่า ‘รถ’ ย่อมมีได้เพราะการประกอบกันแห่งส่วนทั้งหลาย ฉันใด, สมมติว่า ‘สัตว์’ ย่อมมีได้เมื่อขันธ์ทั้งหลายมีอยู่ ฉันนั้น.”

Aparampi vuttaṃ, ‘‘seyyathāpi, āvuso, kaṭṭhañca paṭicca valliñca paṭicca mattikañca paṭicca tiṇañca paṭicca ākāso parivārito agārantveva saṅkhaṃ gacchati, evameva kho, āvuso, aṭṭhiñca paṭicca nhāruñca paṭicca maṃsañca paṭicca cammañca paṭicca ākāso parivārito rūpantveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti (ma. ni. 1.306).

อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวไว้ว่า “ดูกรอาวุโส เปรียบเหมือนอาศัยไม้ อาศัยเถาวัลย์ อาศัยดินเหนียว อาศัยหญ้า แล้วล้อมอากาศไว้ ย่อมถึงการนับว่า ‘เรือน’ ฉันใด, ดูกรอาวุโส ฉันนั้นเหมือนกันแล อาศัยกระดูก อาศัยเอ็น อาศัยเนื้อ อาศัยหนัง แล้วล้อมอากาศไว้ ย่อมถึงการนับว่า ‘รูป’”.

Aparampi vuttaṃ –

อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Dukkhameva hi sambhoti, dukkhaṃ tiṭṭhati veti ca;

Nāññatra dukkhā sambhoti, nāññaṃ dukkhā nirujjhatī’’ti. (saṃ. ni. 1.171);

“ทุกข์เท่านั้นย่อมเกิดขึ้น, ทุกข์ย่อมตั้งอยู่และเสื่อมไป. นอกจากทุกข์ ไม่มีอะไรเกิดขึ้น, นอกจากทุกข์ ไม่มีอะไรดับไป.”

Upamāhi nāmarūpavibhāvanā

การประกาศนามและรูปด้วยอุปมาทั้งหลาย

673. Evaṃ anekasatehi suttantehi nāmarūpameva dīpitaṃ, na satto na puggalo. Tasmā yathā akkhacakkapañjaraīsādīsu aṅgasambhāresu ekenākārena saṇṭhitesu rathoti vohāramattaṃ hoti, paramatthato ekekasmiṃ aṅge upaparikkhiyamāne ratho nāma natthi. Yathā ca kaṭṭhādīsu gehasambhāresu ekenākārena ākāsaṃ parivāretvā ṭhitesu gehanti vohāramattaṃ hoti, paramatthato gehaṃ nāma natthi. Yathā ca aṅguliaṅguṭṭhādīsu ekenākārena ṭhitesu muṭṭhīti vohāramattaṃ hoti. Doṇitantiādīsu vīṇāti. Hatthiassādīsu senāti. Pākāragehagopurādīsu nagaranti. Khandhasākhāpalāsādīsu ekenākārena ṭhitesu rukkhoti vohāramattaṃ hoti, paramatthato ekekasmiṃ avayave upaparikkhiyamāne rukkho nāma natthi. Evamevaṃ pañcasu upādānakkhandhesu sati ‘‘satto, puggalo’’ti vohāramattaṃ hoti, paramatthato ekekasmiṃ dhamme upaparikkhiyamāne ‘‘asmīti vā ahanti vā’’ti gāhassa vatthubhūto satto nāma natthi. Paramatthato pana nāmarūpamattameva atthīti. Evaṃ passato hi dassanaṃ yathābhūtadassanaṃ nāma hoti.

673. ในพระสูตรหลายร้อยสูตรอย่างนี้ ท่านแสดงแต่นามรูปเท่านั้น ไม่ได้แสดงสัตว์ ไม่ได้แสดงบุคคล เพราะฉะนั้น เปรียบเหมือนเมื่อส่วนประกอบทั้งหลายมีเพลา ล้อ ตัวถัง งอนรถ เป็นต้น ประกอบกันเข้าโดยอาการอย่างหนึ่ง ก็เกิดเป็นโวหารสักว่า "รถ" ขึ้น แต่โดยปรมัตถ์ เมื่อพิจารณาส่วนประกอบแต่ละอย่างๆ ไป รถชื่อว่าไม่มี อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนเมื่อส่วนประกอบของเรือนมีไม้เป็นต้นล้อมอากาศตั้งอยู่โดยอาการอย่างหนึ่ง ก็เกิดเป็นโวหารสักว่า "เรือน" ขึ้น แต่โดยปรมัตถ์ เรือนชื่อว่าไม่มี เปรียบเหมือนเมื่อนิ้วมือนิ้วหัวแม่มือเป็นต้นตั้งอยู่โดยอาการอย่างหนึ่ง ก็เกิดเป็นโวหารสักว่า "กำปั้น" เมื่อส่วนประกอบมีกระพุ้งพิณและสายพิณเป็นต้น ก็เกิดโวหารว่า "พิณ" เมื่อส่วนประกอบมีช้างและม้าเป็นต้น ก็เกิดโวหารว่า "กองทัพ" เมื่อส่วนประกอบมีกำแพง เรือน และซุ้มประตูเป็นต้น ก็เกิดโวหารว่า "เมือง" เมื่อส่วนประกอบมีลำต้น กิ่ง และใบเป็นต้นตั้งอยู่โดยอาการอย่างหนึ่ง ก็เกิดเป็นโวหารสักว่า "ต้นไม้" ขึ้น แต่โดยปรมัตถ์ เมื่อพิจารณาส่วนประกอบแต่ละอย่างๆ ไป ต้นไม้ชื่อว่าไม่มี ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่ออุปาทานขันธ์ ๕ มีอยู่ ก็เกิดเป็นโวหารสักว่า "สัตว์" "บุคคล" ขึ้น แต่โดยปรมัตถ์ เมื่อพิจารณาธรรมแต่ละอย่างๆ ไป สัตว์ผู้เป็นวัตถุแห่งความยึดถือว่า "เรามีอยู่" หรือ "เราเป็น" ชื่อว่าไม่มี แต่โดยปรมัตถ์ มีเพียงนามรูปเท่านั้น จริงอยู่ การเห็นของผู้ที่เห็นอยู่อย่างนี้ ชื่อว่ายถาภูตทัสนะ

674. Yo panetaṃ yathābhūtadassanaṃ pahāya ‘‘satto atthī’’ti gaṇhāti. So tassa vināsaṃ anujāneyya avināsaṃ vā. Avināsaṃ anujānanto sassate patati. Vināsaṃ anujānanto ucchede patati. Kasmā? Khīranvayassa dadhino viya tadanvayassa aññassa abhāvato. So ‘‘sassato satto’’ti gaṇhanto olīyati nāma. ‘‘Ucchijjatī’’ti gaṇhanto atidhāvati nāma. Tenāha bhagavā –

674. ก็ผู้ใดละยถาภูตทัสนะนี้แล้ว ยึดถือว่า "สัตว์มีอยู่" ผู้นั้นพึงยอมรับความพินาศหรือไม่พินาศของสัตว์นั้น เมื่อยอมรับความไม่พินาศ ก็ตกไปในสัสสตทิฏฐิ เมื่อยอมรับความพินาศ ก็ตกไปในอุจเฉททิฏฐิ เพราะเหตุไร เพราะไม่มีสิ่งอื่นที่สืบเนื่องมาจากอัตตานั้น เหมือนนมส้มที่สืบเนื่องมาจากนมสด ผู้นั้นเมื่อยึดถือว่า "สัตว์เที่ยง" ชื่อว่าย่อหย่อน เมื่อยึดถือว่า "สัตว์ขาดสูญ" ชื่อว่าแล่นเลยไป เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘Dvīhi, bhikkhave, diṭṭhigatehi pariyuṭṭhitā devamanussā olīyanti eke, atidhāvanti eke, cakkhumanto ca passanti.

"ภิกษุทั้งหลาย เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายถูกทิฏฐิ ๒ อย่างครอบงำแล้ว บางพวกย่อมย่อหย่อน บางพวกย่อมแล่นเลยไป ส่วนผู้มีจักษุย่อมเห็น"

‘‘Kathañca, bhikkhave, olīyanti eke? Bhavārāmā, bhikkhave, devamanussā bhavaratā bhavasamuditā. Tesaṃ bhavanirodhāya dhamme desiyamāne cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati. Evaṃ kho, bhikkhave, olīyanti eke.

"ภิกษุทั้งหลาย ก็บางพวกย่อหย่อนอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายมีภพเป็นที่มายินดี ยินดีแล้วในภพ บันเทิงแล้วในภพ เมื่อเราแสดงธรรมเพื่อความดับแห่งภพแก่เทวดาและมนุษย์เหล่านั้น จิตของพวกเขาย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไป ภิกษุทั้งหลาย บางพวกย่อมย่อหย่อนอย่างนี้แล"

‘‘Kathañca, bhikkhave, atidhāvanti eke? Bhaveneva kho paneke aṭṭīyamānā harāyamānā jigucchamānā vibhavaṃ abhinandanti, yato kira bho ayaṃ attā kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃmaraṇā, etaṃ santaṃ, etaṃ paṇītaṃ, etaṃ yāthāvanti. Evaṃ kho, bhikkhave, atidhāvanti eke.

"ภิกษุทั้งหลาย ก็บางพวกแล่นเลยไปอย่างไร ก็อีกอย่างหนึ่ง บางพวกถูกภพนั่นแหละบีบคั้น อึดอัด เกลียดชังอยู่ ย่อมเพลิดเพลินวิภพ (กล่าวว่า) 'ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า อัตตานี้เบื้องหน้าแต่กายแตกย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี ภาวะนี้สงบ ภาวะนี้ประณีต ภาวะนี้เป็นจริง' ดังนี้ ภิกษุทั้งหลาย บางพวกย่อมแล่นเลยไปอย่างนี้แล"

‘‘Kathañca, bhikkhave, cakkhumanto passanti? Idha, bhikkhave, bhikkhu bhūtaṃ bhūtato passati, bhūtaṃ bhūtato disvā bhūtassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, cakkhumanto passantī’’ti (itivu. 49).

"ภิกษุทั้งหลาย ก็ผู้มีจักษุย่อมเห็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเห็นสิ่งที่เป็นแล้วตามความเป็นจริง ครั้นเห็นสิ่งที่เป็นแล้วตามความเป็นจริง ก็เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งสิ่งที่เป็นแล้วนั้น ภิกษุทั้งหลาย ผู้มีจักษุย่อมเห็นอย่างนี้แล"

675. Tasmā yathā dāruyantaṃ suññaṃ nijjīvaṃ nirīhakaṃ, atha ca pana dārurajjukasamāyogavasena gacchatipi tiṭṭhatipi. Saīhakaṃ sabyāpāraṃ viya khāyati, evamidaṃ nāmarūpampi suññaṃ nijjīvaṃ nirīhakaṃ, atha ca pana aññamaññasamāyogavasena gacchatipi tiṭṭhatipi. Saīhakaṃ sabyāpāraṃ viya khāyatīti daṭṭhabbaṃ. Tenāhu porāṇā –

675. เพราะฉะนั้น เปรียบเหมือนหุ่นยนต์ไม้ เป็นของว่างเปล่า ไม่มีชีวะ ไม่มีความพยายาม แต่ว่าอาศัยความเชื่อมต่อกันแห่งไม้และเชือก จึงเดินไปได้บ้าง หยุดอยู่ได้บ้าง ย่อมปรากฏราวกับว่ามีความพยายาม มีความขวนขวาย ฉันใด นามรูปนี้ก็ฉันนั้น เป็นของว่างเปล่า ไม่มีชีวะ ไม่มีความพยายาม แต่ว่าอาศัยความเชื่อมต่อกันและกัน จึงเดินไปได้บ้าง หยุดอยู่ได้บ้าง พึงเห็นว่า ย่อมปรากฏราวกับว่ามีความพยายาม มีความขวนขวาย เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า –

‘‘Nāmañca rūpañca idhatthi saccato,

Na hettha satto manujo ca vijjati;

Suññaṃ idaṃ yantamivābhisaṅkhataṃ,

Dukkhassa puñjo tiṇakaṭṭhasādiso’’ti.

"ในโลกนี้มีแต่นามและรูปโดยสัจจะ สัตว์และมนุษย์ไม่มีในนามรูปนี้ นามรูปนี้ว่างเปล่า ถูกปรุงแต่งขึ้นเหมือนหุ่นยนต์ เป็นกองแห่งทุกข์ เปรียบด้วยหญ้าและไม้"

Na kevalañcetaṃ dāruyantupamāya, aññāhipi naḷakalāpīādīhi upamāhi vibhāvetabbaṃ – yathā hi dvīsu naḷakalāpīsu aññamaññaṃ nissāya ṭhapitāsu ekā ekissā upatthambho hoti, ekissā patamānāya itarāpi patati, evamevaṃ pañcavokārabhave nāmarūpaṃ aññamaññaṃ nissāya pavattati, ekaṃ ekassa upatthambho hoti. Maraṇavasena ekasmiṃ patamāne itarampi patati. Tenāhu porāṇā –

อนึ่ง พึงทำความข้อนี้ให้แจ่มแจ้ง ไม่ใช่เพียงด้วยอุปมาด้วยหุ่นยนต์ไม้เท่านั้น แต่พึงทำให้แจ่มแจ้งด้วยอุปมาอื่นๆ มีอุปมาด้วยฟ่อนอ้อเป็นต้น จริงอยู่ เปรียบเหมือนเมื่อฟ่อนอ้อ ๒ ฟ่อน อาศัยซึ่งกันและกันตั้งอยู่ ฟ่อนหนึ่งย่อมเป็นเครื่องค้ำจุนของอีกฟ่อนหนึ่ง เมื่อฟ่อนหนึ่งล้มไป อีกฟ่อนหนึ่งก็ล้มไปด้วย ฉันใดก็ฉันนั้น ในปัญจโวการภพ นามและรูปอาศัยซึ่งกันและกันเป็นไป อันหนึ่งย่อมเป็นเครื่องค้ำจุนของอีกอันหนึ่ง เมื่ออันหนึ่งล้มไปเพราะความตาย อีกอันหนึ่งก็ล้มไปด้วย เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า –

‘‘Yamakaṃ nāmarūpañca, ubho aññoññanissitā;

Ekasmiṃ bhijjamānasmiṃ, ubho bhijjanti paccayā’’ti.

"นามและรูปเป็นคู่กัน ทั้งสองอาศัยซึ่งกันและกัน เมื่ออย่างหนึ่งแตกไป ทั้งสองอย่างซึ่งเป็นปัจจัยแก่กันก็แตกไป"

676. Yathā ca daṇḍābhihataṃ bheriṃ nissāya sadde pavattamāne aññā bherī, añño saddo, bherisaddā asammissā, bherī saddena suññā, saddo bheriyā suñño, evamevaṃ vatthudvārārammaṇasaṅkhātaṃ rūpaṃ nissāya nāme pavattamāne aññaṃ rūpaṃ, aññaṃ nāmaṃ, nāmarūpā asammissā, nāmaṃ rūpena suññaṃ, rūpaṃ nāmena suññaṃ, apica kho bheriṃ paṭicca saddo viya rūpaṃ paṭicca nāmaṃ pavattati. Tenāhu porāṇā –

676. อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนเมื่อเสียงเกิดขึ้นอาศัยกลองที่ถูกตีด้วยไม้ กลองก็อย่างหนึ่ง เสียงก็อย่างหนึ่ง กลองและเสียงไม่ระคนกัน กลองว่างจากเสียง เสียงก็ว่างจากกลอง ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อนามเกิดขึ้นอาศัยรูปอันได้ชื่อว่าวัตถุ ทวาร และอารมณ์ รูปก็อย่างหนึ่ง นามก็อย่างหนึ่ง นามและรูปไม่ระคนกัน นามว่างจากรูป รูปก็ว่างจากนาม แต่ว่า นามย่อมเป็นไปเพราะอาศัยรูป เหมือนเสียงเกิดขึ้นเพราะอาศัยกลอง เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า –

‘‘Na cakkhuto jāyare phassapañcamā,

Na rūpato no ca ubhinnamantarā;

Hetuṃ paṭiccappabhavanti saṅkhatā,

Yathāpi saddo pahaṭāya bheriyā.

"ธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นที่ ๕ ไม่ได้เกิดจากจักษุ ไม่ได้เกิดจากรูป และไม่ได้เกิดจากระหว่างแห่งจักษุและรูปทั้งสองนั้น สังขตธรรมทั้งหลายอาศัยเหตุจึงเกิดขึ้น เปรียบเหมือนเสียงที่เกิดขึ้นจากกลองที่ถูกตี"

‘‘Na sotato jāyare phassapañcamā,

Na saddato no ca ubhinnamantarā…pe….

"ธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นที่ ๕ ไม่ได้เกิดจากโสตะ ไม่ได้เกิดจากเสียง และไม่ได้เกิดจากระหว่างแห่งโสตะและเสียงทั้งสองนั้น...ฯลฯ..."

‘‘Na ghānato jāyare phassapañcamā,

Na gandhato no ca ubhinnamantarā…pe….

"ธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นที่ ๕ ไม่ได้เกิดจากฆานะ ไม่ได้เกิดจากกลิ่น และไม่ได้เกิดจากระหว่างแห่งฆานะและกลิ่นทั้งสองนั้น...ฯลฯ..."

‘‘Na jivhāto jāyare phassapañcamā,

Na rasato no ca ubhinnamantarā…pe….

"ธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นที่ ๕ ไม่ได้เกิดจากชิวหา ไม่ได้เกิดจากรส และไม่ได้เกิดจากระหว่างแห่งชิวหาและรสทั้งสองนั้น...ฯลฯ..."

‘‘Na kāyato jāyare phassapañcamā,

Na phassato no ca ubhinnamantarā…pe….

"ธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นที่ ๕ ไม่ได้เกิดจากกาย ไม่ได้เกิดจากโผฏฐัพพะ และไม่ได้เกิดจากระหว่างแห่งกายและโผฏฐัพพะทั้งสองนั้น...ฯลฯ..."

‘‘Na vatthurūpā pabhavanti saṅkhatā,

Na cāpi dhammāyatanehi niggatā;

Hetuṃ paṭiccappabhavanti saṅkhatā,

Yathāpi saddo pahaṭāya bheriyā’’ti.

"สังขตธรรมทั้งหลายไม่ได้เกิดจากวัตถุรูป และไม่ได้ออกมาจากธัมมายตนะ สังขตธรรมทั้งหลายอาศัยเหตุจึงเกิดขึ้น เปรียบเหมือนเสียงที่เกิดขึ้นจากกลองที่ถูกตี"

677. Apicettha nāmaṃ nittejaṃ na sakena tejena pavattituṃ sakkoti, na khādati, na pivati, na byāharati, na iriyāpathaṃ kappeti. Rūpampi nittejaṃ na sakena tejena pavattituṃ sakkoti. Na hi tassā khāditukāmatā, nāpi pivitukāmatā, na byāharitukāmatā, na iriyāpathaṃ kappetukāmatā, atha kho nāmaṃ nissāya rūpaṃ pavattati, rūpaṃ nissāya nāmaṃ pavattati, nāmassa khāditukāmatāya pivitukāmatāya byāharitukāmatāya iriyāpathaṃ kappetukāmatāya sati rūpaṃ khādati, pivati, byāharati, iriyāpathaṃ kappeti.

677. อนึ่ง ในนามรูปนั้น นามไม่มีกำลัง ไม่สามารถเป็นไปได้ด้วยกำลังของตน ไม่กิน ไม่ดื่ม ไม่พูด ไม่จัดแจงอิริยาบถ. แม้รูปก็ไม่มีกำลัง ไม่สามารถเป็นไปได้ด้วยกำลังของตน. เพราะว่า รูปนั้นไม่มีความปรารถนาจะกิน ไม่มีความปรารถนาจะดื่ม ไม่มีความปรารถนาจะพูด ไม่มีความปรารถนาจะจัดแจงอิริยาบถ. แต่ว่า รูปอาศัยนามจึงเป็นไป นามอาศัยรูปจึงเป็นไป. เมื่อนามมีความปรารถนาจะกิน ปรารถนาจะดื่ม ปรารถนาจะพูด ปรารถนาจะจัดแจงอิริยาบถ รูปจึงกิน ดื่ม พูด จัดแจงอิริยาบถ.

Imassa panatthassa vibhāvanatthāya imaṃ upamaṃ udāharanti – yathā jaccandho ca pīṭhasappī ca disāpakkamitukāmā assu, jaccandho pīṭhasappiṃ evamāha ‘‘ahaṃ kho bhaṇe, sakkomi pādehi pādakaraṇīyaṃ kātuṃ, natthi ca me cakkhūni yehi samavisamaṃ passeyya’’nti. Pīṭhasappīpi jaccandhaṃ evamāha ‘‘ahaṃ kho bhaṇe, sakkomi cakkhunā cakkhukaraṇīyaṃ kātuṃ, natthi ca me pādāni yehi abhikkameyyaṃ vā paṭikkameyyaṃ vā’’ti. So tuṭṭhahaṭṭho jaccandho pīṭhasappiṃ aṃsakūṭaṃ āropesi. Pīṭhasappī jaccandhassa aṃsakūṭe nisīditvā evamāha ‘‘vāmaṃ muñca dakkhiṇaṃ gaṇha, dakkhiṇaṃ muñca vāmaṃ gaṇhā’’ti. Tattha jaccandhopi nittejo dubbalo na sakena tejena sakena balena gacchati, pīṭhasappīpi nittejo dubbalo na sakena tejena sakena balena gacchati, na ca tesaṃ aññamaññaṃ nissāya gamanaṃ nappavattati, evamevaṃ nāmampi nittejaṃ na sakena tejena uppajjati, na tāsu tāsu kiriyāsu pavattati. Rūpampi nittejaṃ na sakena tejena uppajjati, na tāsu tāsu kiriyāsu pavattati, na ca tesaṃ aññamaññaṃ nissāya uppatti vā pavatti vā na hoti. Tenetaṃ vuccati –

ก็เพื่อจะประกาศเนื้อความนี้ให้แจ่มแจ้ง ท่านจึงยกอุปมานี้ขึ้นแสดงว่า – เปรียบเหมือนคนตาบอดแต่กำเนิดกับคนง่อยเปลี้ย ปรารถนาจะหลีกไปยังทิศทางหนึ่ง. คนตาบอดแต่กำเนิดได้กล่าวกะคนง่อยเปลี้ยอย่างนี้ว่า "แน่ะเพื่อน เราสามารถทำกิจที่พึงทำด้วยเท้าได้ แต่เราไม่มีตาที่จะเห็นที่เรียบและไม่เรียบ". แม้คนง่อยเปลี้ยก็ได้กล่าวกะคนตาบอดแต่กำเนิดอย่างนี้ว่า "แน่ะเพื่อน เราสามารถทำกิจที่พึงทำด้วยตาได้ แต่เราไม่มีเท้าที่จะก้าวไปหรือถอยกลับ". คนตาบอดแต่กำเนิดนั้นดีใจร่าเริงแล้ว ให้คนง่อยเปลี้ยขึ้นสู่จะงอยบ่า. คนง่อยเปลี้ยนั่งอยู่บนจะงอยบ่าของคนตาบอดแต่กำเนิดแล้ว ได้กล่าวอย่างนี้ว่า "จงเว้นทางซ้าย ไปทางขวา จงเว้นทางขวา ไปทางซ้าย". ในคนทั้งสองนั้น แม้คนตาบอดแต่กำเนิดก็ไม่มีกำลัง อ่อนแอ ไม่ได้ไปด้วยกำลังของตน. แม้คนง่อยเปลี้ยก็ไม่มีกำลัง อ่อนแอ ไม่ได้ไปด้วยกำลังของตน. แต่การเดินทางของคนทั้งสองนั้นที่อาศัยซึ่งกันและกันมิได้ไม่เป็นไปก็หาไม่. ฉันใดก็ฉันนั้น แม้นามก็ไม่มีกำลัง ไม่เกิดขึ้นด้วยกำลังของตน ไม่เป็นไปในกิจนั้นๆ. แม้รูปก็ไม่มีกำลัง ไม่เกิดขึ้นด้วยกำลังของตน ไม่เป็นไปในกิจนั้นๆ. แต่ความเกิดขึ้นหรือความเป็นไปของนามและรูปทั้งสองนั้นที่อาศัยซึ่งกันและกันมิได้มีก็หาไม่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า –

‘‘Na sakena balena jāyare,

Nopi sakena balena tiṭṭhare;

Paradhammavasānuvattino,

Jāyare saṅkhatā attadubbalā.

สังขตธรรมทั้งหลาย มีตนอ่อนแอ ย่อมไม่เกิดด้วยกำลังของตน และย่อมไม่ตั้งอยู่ด้วยกำลังของตน, แต่เป็นไปตามอำนาจของธรรมอื่น จึงเกิดขึ้น.

‘‘Parapaccayato ca jāyare,

Paraārammaṇato samuṭṭhitā;

Ārammaṇapaccayehi ca,

Paradhammehi cime pabhāvitā.

สังขตธรรมเหล่านี้ย่อมเกิดจากปัจจัยอื่น เกิดขึ้นเพราะอารมณ์อื่น และถูกธรรมอื่นคืออารมณ์และปัจจัยทำให้เกิดขึ้น.

‘‘Yathāpi nāvaṃ nissāya, manussā yanti aṇṇave;

Evameva rūpaṃ nissāya, nāmakāyo pavattati.

เปรียบเหมือนมนุษย์ทั้งหลายอาศัยเรือแล่นไปในมหาสมุทร ฉันใด, นามกายก็อาศัยรูปเป็นไป ฉันนั้น.

‘‘Yathā ca manusse nissāya, nāvā gacchati aṇṇave;

Evameva nāmaṃ nissāya, rūpakāyo pavattati.

และเปรียบเหมือนเรืออาศัยมนุษย์ทั้งหลายแล่นไปในมหาสมุทร ฉันใด, รูปกายก็อาศัยนามเป็นไป ฉันนั้น.

‘‘Ubho nissāya gacchanti, manussā nāvā ca aṇṇave;

Evaṃ nāmañca rūpañca, ubho aññoññanissitā’’ti.

มนุษย์และเรือทั้งสองอาศัยกันและกันแล่นไปในมหาสมุทร ฉันใด, นามและรูปทั้งสองก็อาศัยซึ่งกันและกัน ฉันนั้น.

Evaṃ nānānayehi nāmarūpaṃ vavatthāpayato sattasaññaṃ abhibhavitvā asammohabhūmiyaṃ ṭhitaṃ nāmarūpānaṃ yāthāvadassanaṃ diṭṭhivisuddhīti veditabbaṃ. Nāmarūpavavatthānantipi saṅkhāraparicchedotipi etasseva adhivacanaṃ.

การเห็นนามรูปตามความเป็นจริง ของผู้กำหนดนามรูปโดยนัยต่างๆ อย่างนี้ ผู้ก้าวล่วงสัตตสัญญาแล้ว ตั้งอยู่ในภูมิที่ไม่หลงใหล พึงทราบว่า เป็นทิฏฐิวิสุทธิ. แม้คำว่า นามรูปววัตถาน และสังขารปริจเฉท ก็เป็นชื่อเรียกของทิฏฐิวิสุทธินั้นนั่นเอง.

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ที่ทำขึ้นเพื่อความปราโมทย์ของสาธุชน ดังนี้

Paññābhāvanādhikāre

ในปัญญาภาวนาธิการ

Diṭṭhivisuddhiniddeso nāma

ชื่อว่า ทิฏฐิวิสุทธินิทเทส

Aṭṭhārasamo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๑๘.

19. Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiniddeso

19. กังขาวิตรณวิสุทธินิทเทส

Paccayapariggahakathā

ปัจจยปริคคหกถา

678. Etasseva pana nāmarūpassa paccayapariggahaṇena tīsu addhāsu kaṅkhaṃ vitaritvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ kaṅkhāvitaraṇavisuddhi nāma.

678. ก็ญาณที่ตั้งอยู่โดยก้าวล่วงความสงสัยในกาลทั้งสามได้ ด้วยการกำหนดปัจจัยของนามรูปนี้เอง ชื่อว่า กังขาวิตรณวิสุทธิ.

Taṃ sampādetukāmo bhikkhu yathā nāma kusalo bhisakko rogaṃ disvā tassa samuṭṭhānaṃ pariyesati. Yathā vā pana anukampako puriso daharaṃ kumāraṃ mandaṃ uttānaseyyakaṃ rathikāya nipannaṃ disvā ‘‘kassa nu kho ayaṃ puttako’’ti tassa mātāpitaro āvajjati, evameva tassa nāmarūpassa hetupaccayapariyesanaṃ āpajjati.

ภิกษุผู้ประสงค์จะให้วิสุทธินั้นบริบูรณ์ ย่อมเข้าถึงการแสวงหาเหตุและปัจจัยของนามรูปนั้น เปรียบเหมือนนายแพทย์ผู้ฉลาดเห็นโรคแล้ว ย่อมแสวงหาสมุฏฐานของโรคนั้น หรือเปรียบเหมือนบุรุษผู้มีความเอ็นดู เห็นเด็กอ่อนนอนหงายอยู่บนถนนแล้ว ย่อมคำนึงถึงมารดาบิดาของเด็กนั้นว่า "เด็กน้อยนี้เป็นบุตรของใครหนอ" ฉันใดก็ฉันนั้น.

So āditova iti paṭisañcikkhati ‘‘na tāvidhaṃ nāmarūpaṃ ahetukaṃ, sabbattha sabbadā sabbesañca ekasadisabhāvāpattito, na issarādihetukaṃ, nāmarūpato uddhaṃ issarādīnaṃ abhāvato. Yepi nāmarūpamattameva issarādayoti vadanti, tesaṃ issarādisaṅkhātanāmarūpassa ahetukabhāvappattito. Tasmā bhavitabbamassa hetupaccayehi, ke nu kho te’’ti.

ในเบื้องต้นทีเดียว ภิกษุนั้นย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า "นามรูปนี้ไม่มีเหตุหามิได้ เพราะจะพึงถึงความเป็นอย่างเดียวกันในทุกที่ ทุกเวลา และแก่ทุกคน. และนามรูปนี้ไม่มีอิสสรเป็นต้นเป็นเหตุ เพราะไม่มีอิสสรเป็นต้นนอกเหนือไปจากนามรูป. แม้ชนเหล่าใดกล่าวว่า อิสสรเป็นต้นเป็นเพียงนามรูปเท่านั้น, สำหรับชนเหล่านั้น นามรูปที่ชื่อว่าอิสสรเป็นต้น ก็จะถึงความเป็นสิ่งที่ไม่มีเหตุ. เพราะฉะนั้น นามรูปนี้ต้องมีเหตุปัจจัยแน่นอน, เหตุปัจจัยเหล่านั้นคืออะไรหนอ".

679. So evaṃ nāmarūpassa hetupaccaye āvajjetvā imassa tāva rūpakāyassa evaṃ hetupaccaye pariggaṇhāti – ‘‘ayaṃ kāyo nibbattamāno neva uppalapadumapuṇḍarīkasogandhikādīnaṃ abbhantare nibbattati, na maṇimuttāhārādīnaṃ, atha kho āmāsayapakkāsayānaṃ antare udarapaṭalaṃ pacchato piṭṭhikaṇṭakaṃ purato katvā antaantaguṇaparivārito sayampi duggandhajegucchapaṭikkūlo duggandhajegucchapaṭikkūle paramasambādhe okāse pūtimacchapūtikummāsaoḷigallacandanikādīsu kimiva nibbattati. Tassevaṃ nibbattamānassa ‘avijjā taṇhā upādānaṃ kamma’nti ime cattāro dhammā nibbattakattā hetu, āhāro upatthambhakattā paccayoti pañca dhammā hetupaccayā honti. Tesupi avijjādayo tayo imassa kāyassa mātā viya dārakassa upanissayā honti. Kammaṃ pitā viya puttassa janakaṃ. Āhāro dhāti viya dārakassa sandhārako’’ti. Evaṃ rūpakāyassa paccayapariggahaṃ katvā, puna ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’ntiādinā (saṃ. ni. 2.43) nayena nāmakāyassa paccayapariggahaṃ karoti.

679. โยคีนั้น เมื่อคำนึงถึงเหตุและปัจจัยของนามรูปอย่างนี้แล้ว ย่อมกำหนดเหตุและปัจจัยแห่งรูปกายนี้อย่างนี้ก่อนว่า ‘กายนี้เมื่อเกิดขึ้น ย่อมไม่เกิดขึ้นในภายในแห่งดอกอุบล ดอกปทุม ดอกบุณฑริก ดอกโสคันธิกะ เป็นต้น, ทั้งไม่เกิดขึ้นในภายในแห่งแก้วมณี สร้อยมุกดา เป็นต้น แต่ทว่า ย่อมเกิดขึ้นในระหว่างกระเพาะอาหารใหม่และกระเพาะอาหารเก่า มีเยื่อบุท้องอยู่เบื้องหลัง มีกระดูกสันหลังอยู่เบื้องหน้า อันไส้ใหญ่และไส้น้อยแวดล้อมแล้ว ตนเองก็มีกลิ่นเหม็น น่าเกลียด น่ารังเกียจ เกิดขึ้นในสถานที่อันมีกลิ่นเหม็น น่าเกลียด น่ารังเกียจ คับแคบยิ่งนัก ดุจหนอนที่เกิดขึ้นในปลาเน่า ขนมบูด ในหลุมโสโครก ในท่อระบายของโสโครก เป็นต้น เมื่อกายนั้นเกิดขึ้นอยู่อย่างนี้ ธรรม ๔ ประการเหล่านี้ คือ อวิชชา ตัณหา อุปาทาน กรรม เป็นเหตุเพราะเป็นตัวทำให้เกิด, อาหารเป็นปัจจัยเพราะเป็นตัวอุปถัมภ์, ด้วยประการฉะนี้ ธรรม ๕ ประการจึงเป็นเหตุเป็นปัจจัย แม้ในธรรม ๕ ประการนั้น ธรรม ๓ ประการมีอวิชชาเป็นต้น เป็นอุปนิสัยแห่งกายนี้ เหมือนมารดาเป็นที่พึ่งของบุตร, กรรมเป็นตัวให้เกิด เหมือนบิดาให้กำเนิดบุตร, อาหารเป็นตัวค้ำจุน เหมือนแม่นมค้ำจุนเด็ก’ ดังนี้ โยคีนั้น ครั้นทำการกำหนดปัจจัยแห่งรูปกายอย่างนี้แล้ว ย่อมทำการกำหนดปัจจัยแห่งนามกายด้วยนัยเป็นต้นว่า ‘อาศัยจักษุและรูปทั้งหลาย จักษุวิญญาณจึงเกิดขึ้น’ อีก

So evaṃ paccayato nāmarūpassa pavattiṃ disvā yathā idaṃ etarahi, evaṃ atītepi addhāne paccayato pavattittha, anāgatepi paccayato pavattissatīti samanupassati.

680. Tassevaṃ samanupassato yā sā pubbantaṃ ārabbha ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānaṃ, na nu kho ahosiṃ atītamaddhānaṃ, kiṃ nu kho ahosiṃ atītamaddhānaṃ, kathaṃ nu kho ahosiṃ atītamaddhānaṃ, kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’nti (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) pañcavidhā vicikicchā vuttā, yāpi aparantaṃ ārabbha ‘‘bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ, na nu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṃ, kiṃ nu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṃ, kathaṃ nu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṃ, kiṃ hutvā kiṃ bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhāna’’nti pañcavidhā vicikicchā vuttā, yāpi paccuppannaṃ ārabbha ‘‘etarahi vā pana paccuppannaṃ addhānaṃ ajjhattaṃ kathaṃkathī hoti – ahaṃ nu khosmi, no nu khosmi, kiṃ nu khosmi, kathaṃ nu khosmi, ayaṃ nu kho satto kuto āgato, so kuhiṃ gāmī bhavissatī’’ti (ma. ni. 1.18) chabbidhā vicikicchā vuttā, sā sabbāpi pahīyati.

680. เมื่อโยคีนั้นพิจารณาเห็นอยู่อย่างนี้ วิจิกิจฉา ๕ ประการ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ปรารภส่วนเบื้องต้น (อดีต) ว่า ‘ในอดีตกาล เราได้มีแล้วหรือหนอ, ในอดีตกาล เราไม่ได้มีแล้วหรือหนอ, ในอดีตกาล เราได้เป็นอะไรหนอ, ในอดีตกาล เราได้เป็นอย่างไรหนอ, ในอดีตกาล เราเป็นอะไรแล้วจึงได้มาเป็นอะไรหนอ’ ก็ดี, วิจิกิจฉา ๕ ประการ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ปรารภส่วนเบื้องปลาย (อนาคต) ว่า ‘ในอนาคตกาล เราจักมีหรือหนอ, ในอนาคตกาล เราจักไม่มีหรือหนอ, ในอนาคตกาล เราจักเป็นอะไรหนอ, ในอนาคตกาล เราจักเป็นอย่างไรหนอ, ในอนาคตกาล เราเป็นอะไรแล้วจักไปเป็นอะไรหนอ’ ก็ดี, วิจิกิจฉา ๖ ประการ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ปรารภส่วนปัจจุบันในบัดนี้ ว่า ‘เรามีอยู่หรือหนอ, เราไม่มีอยู่หรือหนอ, เราเป็นอะไรหนอ, เราเป็นอย่างไรหนอ, สัตว์นี้มาจากไหนหนอ, เขาจักไปที่ไหน’ ก็ดี, วิจิกิจฉาแม้ทั้งหมดนั้น ย่อมเป็นอันโยคีนั้นละได้

681. Aparo sādhāraṇāsādhāraṇavasena duvidhaṃ nāmassa paccayaṃ passati, kammādivasena catubbidhaṃ rūpassa. Duvidho hi nāmassa paccayo sādhāraṇo asādhāraṇo ca. Tattha cakkhādīni cha dvārāni, rūpādīni cha ārammaṇāni nāmassa sādhāraṇo paccayo, kusalādibhedato sabbappakārassāpi tato pavattito. Manasikārādiko asādhāraṇo. Yoniso manasikārasaddhammassavanādiko hi kusalasseva hoti, viparīto akusalassa, kammādiko vipākassa, bhavaṅgādiko kiriyassāti.

681. โยคีอีกท่านหนึ่ง ย่อมเห็นปัจจัยแห่งนาม ๒ อย่าง โดยเป็นปัจจัยทั่วไปและปัจจัยไม่ทั่วไป, เห็นปัจจัยแห่งรูป ๔ อย่าง โดยเป็นปัจจัยมีกรรมเป็นต้น จริงอยู่ ปัจจัยแห่งนามมี ๒ อย่าง คือ ปัจจัยทั่วไป และปัจจัยไม่ทั่วไป ในปัจจัย ๒ อย่างนั้น ทวาร ๖ มีจักษุเป็นต้น และอารมณ์ ๖ มีรูปเป็นต้น เป็นปัจจัยทั่วไปแห่งนาม เพราะนามทุกประเภทโดยความแตกต่างมีกุศลเป็นต้น ล้วนเกิดขึ้นจากทวารและอารมณ์เหล่านั้น ปัจจัยมีมนสิการเป็นต้น เป็นปัจจัยไม่ทั่วไป เพราะปัจจัยมีโยนิโสมนสิการ การฟังพระสัทธรรมเป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัยแห่งกุศลเท่านั้น, ปัจจัยที่ตรงกันข้าม เป็นปัจจัยแห่งอกุศล, ปัจจัยมีกรรมเป็นต้น เป็นปัจจัยแห่งวิบาก, ปัจจัยมีภวังค์เป็นต้น เป็นปัจจัยแห่งกิริยา

Rūpassa pana kammaṃ cittaṃ utu āhāroti ayaṃ kammādiko catubbidho paccayo. Tattha kammaṃ atītameva kammasamuṭṭhānassa rūpassa paccayo hoti. Cittaṃ cittasamuṭṭhānassa uppajjamānaṃ. Utuāhārā utuāhārasamuṭṭhānassa ṭhitikkhaṇe paccayā hontīti. Evameveko nāmarūpassa paccayapariggahaṃ karoti.

ส่วนปัจจัยแห่งรูปมี ๔ อย่าง มีกรรมเป็นต้นเหล่านี้ คือ กรรม จิต อุตุ อาหาร ในปัจจัย ๔ อย่างนั้น กรรมที่เป็นอดีตเท่านั้น เป็นปัจจัยแห่งรูปที่มีกรรมเป็นสมุฏฐาน จิตที่กำลังเกิดขึ้น เป็นปัจจัยแห่งรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อุตุและอาหาร เป็นปัจจัยแห่งรูปที่มีอุตุและอาหารเป็นสมุฏฐานในฐิติขณะ โยคีผู้หนึ่ง ย่อมทำการกำหนดปัจจัยแห่งนามรูปอย่างนี้แล

So evaṃ paccayato nāmarūpassa pavattiṃ disvā yathā idaṃ etarahi, evaṃ atītepi addhāne paccayato pavattittha, anāgatepi paccayato pavattissatīti samanupassati. Tassevaṃ samanupassato vuttanayeneva tīsupi addhāsu vicikicchā pahīyati.

โยคีนั้น เห็นความเกิดขึ้นแห่งนามรูปจากปัจจัยอย่างนี้แล้ว ย่อมพิจารณาเห็นว่า ‘นามรูปนี้เกิดขึ้นจากปัจจัยในบัดนี้ฉันใด แม้ในอดีตกาล ก็ได้เกิดขึ้นจากปัจจัยฉันนั้น แม้ในอนาคตกาล ก็จักเกิดขึ้นจากปัจจัยฉันนั้น’ เมื่อโยคีนั้นพิจารณาเห็นอยู่อย่างนี้ วิจิกิจฉาในกาลทั้งสาม ย่อมเป็นอันโยคีนั้นละได้ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง

682. Aparo tesaṃyeva nāmarūpasaṅkhātānaṃ saṅkhārānaṃ jarāpattiṃ jiṇṇānañca bhaṅgaṃ disvā idaṃ saṅkhārānaṃ jarāmaraṇaṃ nāma jātiyā sati hoti, jāti bhave sati, bhavo upādāne sati, upādānaṃ taṇhāya sati, taṇhā vedanāya sati, vedanā phasse sati, phasso saḷāyatane sati, saḷāyatanaṃ nāmarūpe sati, nāmarūpaṃ viññāṇe sati, viññāṇaṃ saṅkhāresu sati, saṅkhārā avijjāya satīti evaṃ paṭilomapaṭiccasamuppādavasena nāmarūpassa paccayapariggahaṃ karoti. Athassa vuttanayeneva vicikicchā pahīyati.

682. โยคีอีกท่านหนึ่ง เห็นความถึงซึ่งความแก่และความแตกสลายแห่งสังขารที่แก่แล้วทั้งหลาย อันได้ชื่อว่านามรูปเหล่านั้นนั่นเทียวแล้ว ย่อมทำการกำหนดปัจจัยแห่งนามรูปโดยนัยแห่งปฏิจจสมุปบาทฝ่ายปฏิโลมอย่างนี้ว่า ‘ชรามรณะแห่งสังขารทั้งหลายนี้ ที่ชื่อว่ามีอยู่ เพราะมีชาติ, ชาติมีอยู่ เพราะมีภพ, ภพมีอยู่ เพราะมีอุปาทาน, อุปาทานมีอยู่ เพราะมีตัณหา, ตัณหามีอยู่ เพราะมีเวทนา, เวทนามีอยู่ เพราะมีผัสสะ, ผัสสะมีอยู่ เพราะมีสฬายตนะ, สฬายตนะมีอยู่ เพราะมีนามรูป, นามรูปมีอยู่ เพราะมีวิญญาณ, วิญญาณมีอยู่ เพราะมีสังขาร, สังขารทั้งหลายมีอยู่ เพราะมีอวิชชา’ ลำดับนั้น วิจิกิจฉาของโยคีนั้น ย่อมเป็นอันละได้ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง

683. Aparo ‘‘iti kho avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti (saṃ. ni. 2.2) pubbe vitthāretvā dassitaanulomapaṭiccasamuppādavaseneva nāmarūpassa paccayapariggahaṃ karoti. Athassa vuttanayeneva kaṅkhā pahīyati.

683. โยคีอีกท่านหนึ่ง ย่อมทำการกำหนดปัจจัยแห่งนามรูปโดยนัยแห่งปฏิจจสมุปบาทฝ่ายอนุโลมที่แสดงไว้โดยพิสดารก่อนแล้วว่า ‘ด้วยประการฉะนี้ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี’ ลำดับนั้น ความสงสัยของโยคีนั้น ย่อมเป็นอันละได้ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง

684. Aparo ‘‘purimakammabhavasmiṃ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanaṃ upādānaṃ, cetanā bhavoti ime pañca dhammā purimakammabhavasmiṃ idha paṭisandhiyā paccayā, idha paṭisandhi viññāṇaṃ, okkanti nāmarūpaṃ, pasādo āyatanaṃ, phuṭṭho phasso, vedayitaṃ vedanāti ime pañca dhammā idhūpapattibhavasmiṃ purekatassa kammassa paccayā. Idha paripakkattā āyatanānaṃ moho avijjā…pe… cetanā bhavoti ime pañca dhammā idha kammabhavasmiṃ āyatiṃ paṭisandhiyā paccayā’’ti (paṭi. ma. 1.47) evaṃ kammavaṭṭavipākavaṭṭavasena nāmarūpassa paccayapariggahaṃ karoti.

684. โยคีอีกองค์หนึ่ง ย่อมกำหนดปัจจัยแห่งนามรูปโดยอำนาจกรรมวัฏและวิปากวัฏ ด้วยประการฉะนี้ว่า “ในกรรมภพก่อน โมหะคืออวิชชา การปรุงแต่งคือสังขาร ความใคร่คือตัณหา ความยึดมั่นคืออุปาทาน เจตนาคือกรรมภพ ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ในกรรมภพก่อน เป็นปัจจัยแก่ปฏิสนธิในภพนี้, ในภพนี้ ปฏิสนธิคือวิญญาณ การหยั่งลงคือนามรูป ความผ่องใสคืออายตนะ การกระทบคือผัสสะ การเสวยอารมณ์คือเวทนา ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ในอุปปัตติภพนี้ เป็นผลแห่งกรรมที่ทำไว้ก่อน, ในภพนี้ เพราะความแก่กล้าแห่งอายตนะทั้งหลาย โมหะคืออวิชชา... เจตนาคือกรรมภพ ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ในกรรมภพนี้ เป็นปัจจัยแก่ปฏิสนธิในอนาคต” ดังนี้.

685. Tattha catubbidhaṃ kammaṃ – diṭṭhadhammavedanīyaṃ, upapajjavedanīyaṃ, aparāpariyavedanīyaṃ, ahosikammanti. Tesu ekajavanavīthiyaṃ sattasu cittesu kusalā vā akusalā vā paṭhamajavanacetanā diṭṭhidhammavedanīyakammaṃ nāma. Taṃ imasmiññeva attabhāve vipākaṃ deti. Tathā asakkontaṃ pana ‘‘ahosikammaṃ nāhosi kammavipāko, na bhavissati kammavipāko, natthi kammavipāko’’ti (paṭi. ma. 1.234) imassa tikassa vasena ahosikammaṃ nāma hoti. Atthasādhikā pana sattamajavanacetanā upapajjavedanīyakammaṃ nāma. Taṃ anantare attabhāve vipākaṃ deti. Tathā asakkontaṃ vuttanayeneva ahosikammaṃ nāma hoti. Ubhinnaṃ antare pañca javanacetanā aparāpariyavedanīyakammaṃ nāma. Taṃ anāgate yadā okāsaṃ labhati, tadā vipākaṃ deti. Sati saṃsārappavattiyā ahosikammaṃ nāma na hoti.

685. ในกรรมนั้น กรรมมี ๔ อย่าง คือ ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม อุปปัชชเวทนียกรรม อปราปริยเวทนียกรรม และอโหสิกรรม. ในกรรม ๔ อย่างนั้น เจตนาในชวนจิตดวงที่ ๑ ในบรรดาชวนจิต ๗ ดวงในชวนวิถีหนึ่ง จะเป็นกุศลหรืออกุศลก็ตาม ชื่อว่าทิฏฐธรรมเวทนียกรรม กรรมนั้นย่อมให้ผลในอัตภาพนี้แหละ แต่เมื่อไม่สามารถให้ผลได้อย่างนั้น ก็ชื่อว่าเป็นอโหสิกรรม โดยนัยแห่งติกะนี้ว่า “กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมมิได้มีแล้ว, วิบากของกรรมจักไม่มี, วิบากของกรรมไม่มี”. ส่วนเจตนาในชวนจิตดวงที่ ๗ อันยังประโยชน์ให้สำเร็จ ชื่อว่าอุปปัชชเวทนียกรรม กรรมนั้นย่อมให้ผลในอัตภาพถัดไป เมื่อไม่สามารถให้ผลได้อย่างนั้น ก็ชื่อว่าเป็นอโหสิกรรมโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ. เจตนาในชวนจิต ๕ ดวงในระหว่างแห่งชวนจิตทั้งสองนั้น ชื่อว่าอปราปริยเวทนียกรรม กรรมนั้น เมื่อได้โอกาสในอนาคต จึงให้ผล. ตราบที่สังสารวัฏยังเป็นไปอยู่ กรรมนั้นไม่ชื่อว่าเป็นอโหสิกรรม.

686. Aparampi catubbidhaṃ kammaṃ – yaṃ garukaṃ, yaṃ bahulaṃ, yadāsannaṃ, kaṭattā vā pana kammanti. Tattha kusalaṃ vā hotu akusalaṃ vā, garukāgarukesu yaṃ garukaṃ mātughātādikammaṃ vā mahaggatakammaṃ vā, tadeva paṭhamaṃ vipaccati. Tathā bahulābahulesupi yaṃ bahulaṃ hoti susīlyaṃ vā dussīlyaṃ vā, tadeva paṭhamaṃ vipaccati. Yadāsannaṃ nāma maraṇakāle anussaritakammaṃ. Yañhi āsannamaraṇo anussarituṃ sakkoti, teneva upapajjati. Etehi pana tīhi muttaṃ punappunaṃ laddhāsevanaṃ kaṭattā vā pana kammaṃ nāma hoti, tesaṃ abhāve taṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhati.

686. กรรมมี ๔ อย่างอีกประการหนึ่ง คือ กรรมหนัก (ครุกรรม) กรรมที่ทำจนชิน (พหุลกรรม) กรรมที่ทำเมื่อใกล้ตาย (อาสันนกรรม) และกรรมที่สักแต่ว่าทำ (กฏัตตากรรม). ในกรรม ๔ อย่างนั้น จะเป็นกุศลหรืออกุศลก็ตาม ในบรรดากรรมหนักและกรรมไม่หนัก กรรมใดเป็นกรรมหนัก คือ กรรมมีฆ่ามารดาเป็นต้น หรือมหัคคตกรรม กรรมนั้นแหละย่อมให้ผลก่อน. แม้ในบรรดากรรมที่ทำจนชินและไม่ชินก็เช่นกัน กรรมใดเป็นกรรมที่ทำจนชิน คือ ความเป็นผู้มีศีลดี หรือความเป็นผู้ทุศีล กรรมนั้นแหละย่อมให้ผลก่อน. กรรมที่ระลึกถึงในเวลาใกล้ตาย ชื่อว่า อาสันนกรรม. จริงอยู่ ผู้ใกล้จะตายสามารถระลึกถึงกรรมใดได้ ย่อมไปเกิดด้วยกรรมนั้น. ส่วนกรรมที่พ้นจากกรรม ๓ อย่างเหล่านี้ อันได้เสพบ่อยๆ ชื่อว่า กฏัตตากรรม, เมื่อกรรมเหล่านั้นไม่มี กรรมนี้ย่อมชักนำปฏิสนธิ.

687. Aparampi catubbidhaṃ kammaṃ – janakaṃ, upatthambhakaṃ, upapīḷakaṃ, upaghātakanti. Tattha janakaṃ nāma kusalampi hoti akusalampi. Taṃ paṭisandhiyampi pavattepi rūpārūpavipākakkhandhe janeti. Upatthambhakaṃ pana vipākaṃ janetuṃ na sakkoti, aññena kammena dinnāya paṭisandhiyā janite vipāke uppajjamānakasukhadukkhaṃ upatthambheti, addhānaṃ pavatteti. Upapīḷakaṃ aññena kammena dinnāya paṭisandhiyā janite vipāke uppajjamānakasukhadukkhaṃ pīḷeti bādhati, addhānaṃ pavattituṃ na deti. Upaghātakaṃ pana sayaṃ kusalampi akusalampi samānaṃ aññaṃ dubbalakammaṃ ghātetvā tassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti. Evaṃ pana kammena kate okāse taṃ vipākaṃ uppannaṃ nāma vuccati.

687. กรรมมี ๔ อย่างอีกประการหนึ่ง คือ ชนกกรรม อุปัตถัมภกกรรม อุปปีฬกกรรม และอุปฆาตกกรรม. ในกรรม ๔ อย่างนั้น ชนกกรรม จะเป็นกุศลหรืออกุศลก็ได้ กรรมนั้นย่อมยังวิบากขันธ์ที่เป็นรูปและอรูปให้เกิด ทั้งในปฏิสนธิกาลและในปวัตติกาล. ส่วนอุปัตถัมภกกรรม ไม่สามารถให้วิบากเกิดได้ แต่ย่อมอุปถัมภ์สุขและทุกข์ที่กำลังเกิดขึ้นในวิบากอันเกิดจากปฏิสนธิที่กรรมอื่นให้แล้ว ให้เป็นไปตลอดกาลนาน. อุปปีฬกกรรม ย่อมเบียดเบียน บีบคั้นสุขและทุกข์ที่กำลังเกิดขึ้นในวิบากอันเกิดจากปฏิสนธิที่กรรมอื่นให้แล้ว ไม่ให้เป็นไปตลอดกาลนาน. ส่วนอุปฆาตกกรรม ตนเองเป็นกุศลหรืออกุศลก็ตาม ย่อมฆ่ากรรมอื่นที่อ่อนแอกว่า ห้ามวิบากของกรรมนั้น แล้วทำโอกาสให้แก่วิบากของตน. เมื่อกรรมทำโอกาสให้แล้วอย่างนี้ วิบากนั้นจึงเรียกว่าเกิดขึ้นแล้ว.

Iti imesaṃ dvādasannaṃ kammānaṃ kammantarañceva vipākantarañca buddhānaṃ kammavipākañāṇasseva yāthāvasarasato pākaṭaṃ hoti, asādhāraṇaṃ sāvakehi. Vipassakena pana kammantarañca vipākantarañca ekadesato jānitabbaṃ. Tasmā ayaṃ mukhamattadassanena kammaviseso pakāsitoti.

ด้วยประการฉะนี้ ความแตกต่างแห่งกรรมและความแตกต่างแห่งวิบากของกรรม ๑๒ อย่างเหล่านี้ ย่อมปรากฏชัดตามความเป็นจริงแก่พระญาณคือพระกัมมวิปากญาณของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น ไม่ทั่วไปแก่พระสาวกทั้งหลาย. แต่ผู้เจริญวิปัสสนาพึงทราบความแตกต่างแห่งกรรมและความแตกต่างแห่งวิบากโดยส่วนหนึ่ง. เพราะเหตุนั้น ความพิเศษแห่งกรรมนี้จึงถูกประกาศไว้เพียงเพื่อเป็นแนวทางเบื้องต้น.

688. Iti imaṃ dvādasavidhaṃ kammaṃ kammavaṭṭe pakkhipitvā evaṃ eko kammavaṭṭavipākavaṭṭavasena nāmarūpassa paccayapariggahaṃ karoti. So evaṃ kammavaṭṭavipākavaṭṭavasena paccayato nāmarūpassa pavattiṃ disvā ‘‘yathā idaṃ etarahi, evaṃ atītepi addhāne kammavaṭṭavipākavaṭṭavasena paccayato pavattittha, anāgatepi kammavaṭṭavipākavaṭṭavaseneva paccayato pavattissatī’’ti. Iti kammañceva kammavipāko ca, kammavaṭṭañca vipākavaṭṭañca, kammapavattañca vipākapavattañca, kammasantati ca vipākasantati ca, kiriyā ca kiriyāphalañca.

688. ด้วยประการฉะนี้ โยคีองค์หนึ่งรวมกรรม ๑๒ อย่างนี้เข้าในกรรมวัฏ แล้วย่อมกำหนดปัจจัยแห่งนามรูปโดยอำนาจกรรมวัฏและวิปากวัฏ. โยคีนั้น ครั้นเห็นความสืบต่อแห่งนามรูปโดยเป็นไปตามปัจจัย โดยอำนาจกรรมวัฏและวิปากวัฏอย่างนี้แล้ว (ย่อมเห็นว่า) “นามรูปนี้เป็นไปตามปัจจัยโดยอำนาจกรรมวัฏและวิปากวัฏในบัดนี้ฉันใด แม้ในอดีตกาลก็ได้เป็นไปแล้วฉันนั้น แม้ในอนาคตกาลก็จักเป็นไปโดยอำนาจกรรมวัฏและวิปากวัฏโดยเป็นไปตามปัจจัยฉันนั้น”. ด้วยประการฉะนี้ (จึงมีแต่) กรรมและวิบากของกรรม, กรรมวัฏและวิปากวัฏ, ความเป็นไปแห่งกรรมและความเป็นไปแห่งวิบาก, ความสืบต่อแห่งกรรมและความสืบต่อแห่งวิบาก, กิริยาและผลของกิริยา.

Kammā vipākā vattanti, vipāko kammasambhavo;

Kammā punabbhavo hoti, evaṃ loko pavattatīti. –

วิบากทั้งหลายย่อมเป็นไปจากกรรม วิบากมีกรรมเป็นแดนเกิด ภพใหม่ย่อมมีได้เพราะกรรม โลกย่อมเป็นไปอย่างนี้ ดังนี้.

Samanupassati. Tassevaṃ samanupassato yā sā pubbantādayo ārabbha ‘‘ahosiṃ nu kho aha’’ntiādinā nayena vuttā soḷasavidhā vicikicchā, sā sabbā pahīyati. Sabbabhavayonigatiṭṭhitinivāsesu hetuphalasambandhavasena pavattamānaṃ nāmarūpamattameva khāyati. So neva kāraṇato uddhaṃ kārakaṃ passati, na vipākappavattito uddhaṃ vipākapaṭisaṃvedakaṃ. Kāraṇe pana sati ‘‘kārako’’ti, vipākappavattiyā sati ‘‘paṭisaṃvedako’’ti samaññāmattena paṇḍitā voharanticcevassa sammappaññāya sudiṭṭhaṃ hoti.

ย่อมพิจารณาเห็น. เมื่อโยคีนั้นพิจารณาเห็นอยู่อย่างนี้ วิจิกิจฉา ๑๖ อย่างที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า “เราได้มีแล้วในอดีตกาลหรือไม่หนอ” ปรารภส่วนเบื้องต้นเป็นต้น ย่อมถูกละเสียได้ทั้งหมด. มีเพียงนามรูปที่กำลังเป็นไปโดยอำนาจแห่งความสัมพันธ์ของเหตุและผลในภพ โยนิ คติ ฐิติ และนิวาสทั้งปวงเท่านั้นที่ปรากฏ. โยคีนั้นย่อมไม่เห็นผู้กระทำนอกเหนือไปจากเหตุ ไม่เห็นผู้เสวยวิบากนอกเหนือไปจากความเป็นไปแห่งวิบาก. แต่เมื่อมีเหตุอยู่ บัณฑิตทั้งหลายย่อมใช้โวหารเพียงสักว่าชื่อว่า “ผู้กระทำ” เมื่อมีความเป็นไปแห่งวิบากอยู่ ก็ใช้โวหารว่า “ผู้เสวยวิบาก” ข้อนี้เป็นสิ่งที่โยคีนั้นเห็นดีแล้วด้วยสัมมาปัญญา.

689. Tenāhu porāṇā –

689. เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวไว้ว่า

‘‘Kammassa kārako natthi, vipākassa ca vedako;

Suddhadhammā pavattanti, evetaṃ sammadassanaṃ.

ผู้กระทำกรรมไม่มี และผู้เสวยวิบากก็ไม่มี ธรรมล้วนๆ ย่อมเป็นไป การเห็นอย่างนี้แล ชื่อว่าสัมมาทัสสนะ

‘‘Evaṃ kamme vipāke ca, vattamāne sahetuke;

Bījarukkhādikānaṃva, pubbā koṭi na nāyati;

Anāgatepi saṃsāre, appavattaṃ na dissati.

เมื่อกรรมและวิบากพร้อมทั้งเหตุเป็นไปอยู่อย่างนี้ เบื้องต้นย่อมไม่ปรากฏ เหมือนเบื้องต้นของพืชและต้นไม้เป็นต้น แม้ในอนาคตเมื่อสังสารวัฏยังมีอยู่ ความไม่เป็นไป (ของกรรมและวิบาก) ก็ไม่ปรากฏ

‘‘Etamatthaṃ anaññāya, titthiyā asayaṃvasī;

Sattasaññaṃ gahetvāna, sassatucchedadassino;

Dvāsaṭṭhidiṭṭhiṃ gaṇhanti, aññamaññavirodhitā.

พวกเดียรถีย์ไม่รู้อรรถนี้ ไม่เป็นผู้มีตนในอำนาจ ยึดถือสัตตสัญญา มีความเห็นว่าเที่ยงและขาดสูญ มีความเห็นขัดแย้งกันและกัน ย่อมยึดถือทิฏฐิ ๖๒ ประการ

‘‘Diṭṭhibandhanabaddhā te, taṇhāsotena vuyhare;

Taṇhāsotena vuyhantā, na te dukkhā pamuccare.

เดียรถีย์เหล่านั้นถูกเครื่องผูกคือทิฏฐิผูกไว้ ถูกกระแสตัณหาพัดไป เมื่อถูกกระแสตัณหาพัดไป ย่อมไม่พ้นจากทุกข์ได้

‘‘Evametaṃ abhiññāya, bhikkhu buddhassa sāvako;

Gambhīraṃ nipuṇaṃ suññaṃ, paccayaṃ paṭivijjhati.

ภิกษุสาวกของพระพุทธเจ้า รู้ยิ่งซึ่งความข้อนี้อย่างนี้แล้ว ย่อมแทงตลอดปัจจัยอันลึกซึ้ง ละเอียด และว่างเปล่า

‘‘Kammaṃ natthi vipākamhi, pāko kamme na vijjati;

Aññamaññaṃ ubho suññā, na ca kammaṃ vinā phalaṃ.

กรรมไม่มีในวิบาก วิบากก็ไม่มีในกรรม ทั้งสองนั้นว่างจากกันและกัน แต่ผลย่อมไม่มีปราศจากกรรม

‘‘Yathā na sūriye aggi, na maṇimhi na gomaye;

Na tesaṃ bahi so atthi, sambhārehi ca jāyati.

เปรียบเหมือนไฟไม่มีในดวงอาทิตย์ ไม่มีในแก้วมณี ไม่มีในโคมัย และไฟนั้นก็ไม่มีภายนอกสิ่งเหล่านั้น แต่ย่อมเกิดได้เพราะอาศัยองค์ประกอบทั้งหลาย

‘‘Tathā na anto kammassa, vipāko upalabbhati;

Bahiddhāpi na kammassa, na kammaṃ tattha vijjati.

ฉันใดก็ฉันนั้น วิบากย่อมไม่ปรากฏในภายในกรรม และก็ไม่มีภายนอกกรรม ทั้งกรรมก็ไม่มีอยู่ในวิบากนั้น

‘‘Phalena suññaṃ taṃ kammaṃ, phalaṃ kamme na vijjati;

Kammañca kho upādāya, tato nibbattate phalaṃ.

กรรมนั้นว่างจากผล ผลไม่มีอยู่ในกรรม แต่เพราะอาศัยกรรมนั่นแล ผลจึงเกิดขึ้นจากกรรมนั้น

‘‘Na hettha devo brahmā vā, saṃsārassatthikārako;

Suddhadhammā pavattanti, hetusambhārapaccayā’’ti.

ในสังสารวัฏนี้ ไม่มีเทวดาหรือพรหมเป็นผู้สร้าง ธรรมล้วนๆ ย่อมเป็นไป เพราะอาศัยเหตุและปัจจัยประชุมกัน

690. Tassevaṃ kammavaṭṭavipākavaṭṭavasena nāmarūpassa paccayapariggahaṃ katvā tīsu addhāsu pahīnavicikicchassa sabbe atītānāgatapaccuppannadhammā cutipaṭisandhivasena viditā honti, sāssa hoti ñātapariññā.

690. โยคีนั้น ครั้นกำหนดปัจจัยแห่งนามรูปโดยความเป็นกัมมวัฏและวิปากวัฏอย่างนี้แล้ว ละวิจิกิจฉาในกาลทั้ง ๓ ได้แล้ว ธรรมทั้งปวงทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ย่อมเป็นอันรู้แจ้งโดยนัยแห่งจุติและปฏิสนธิ, ความรู้นั้นของโยคีนั้นชื่อว่าญาณปริญญา

So evaṃ pajānāti – ye atīte kammapaccayā nibbattā khandhā, te tattheva niruddhā, atītakammapaccayā pana imasmiṃ bhave aññe nibbattā, atītabhavato imaṃ bhavaṃ āgato ekadhammopi natthi, imasmimpi bhave kammapaccayena nibbattā khandhā nirujjhissanti, punabbhave aññe nibbattissanti, imamhā bhavā punabbhavaṃ ekadhammopi na gamissati. Apica kho yathā na ācariyamukhato sajjhāyo antevāsikassa mukhaṃ pavisati, na ca tappaccayā tassa mukhe sajjhāyo na vattati, na dūtena mantodakaṃ pītaṃ rogino udaraṃ pavisati, na ca tassa tappaccayā rogo na vūpasammati, na mukhe maṇḍanavidhānaṃ ādāsatalādīsu mukhanimittaṃ gacchati, na ca tattha tappaccayā maṇḍanavidhānaṃ na paññāyati, na ekissā vaṭṭiyā dīpasikhā aññaṃ vaṭṭiṃ saṅkamati, na ca tattha tappaccayā dīpasikhā na nibbattati, evameva na atītabhavato imaṃ bhavaṃ, ito vā punabbhavaṃ koci dhammo saṅkamati, na ca atītabhave khandhāyatanadhātupaccayā idha, idha vā khandhāyatanadhātupaccayā punabbhave khandhāyatanadhātuyo na nibbattantīti.

โยคีนั้นย่อมรู้อย่างนี้ว่า ขันธ์เหล่าใดที่เกิดขึ้นเพราะกรรมเป็นปัจจัยในอดีต ขันธ์เหล่านั้นก็ดับแล้วในภพนั้นนั่นเอง ส่วนในภพนี้ ขันธ์เหล่าอื่นเกิดขึ้นเพราะกรรมในอดีตเป็นปัจจัย ธรรมแม้สักอย่างหนึ่งก็มิได้มาจากภพในอดีตสู่ภพนี้ แม้ในภพนี้ ขันธ์ที่เกิดขึ้นเพราะกรรมเป็นปัจจัยจักดับไป ขันธ์เหล่าอื่นจักเกิดขึ้นในภพใหม่ ธรรมแม้สักอย่างหนึ่งก็จักไม่ไปจากภพนี้สู่ภพใหม่. อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนการสาธยายจากปากของอาจารย์มิได้เข้าไปสู่ปากของศิษย์ แต่การสาธยายในปากของศิษย์ก็มิใช่จะไม่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยนั้น, น้ำมนต์ที่ทูตดื่มมิได้เข้าไปสู่ท้องของผู้ป่วย แต่โรคของผู้ป่วยก็มิใช่จะไม่สงบระงับเพราะปัจจัยนั้น, การประดับตกแต่งที่ใบหน้ามิได้ไปสู่เงาหน้าในกระจกเป็นต้น แต่การประดับตกแต่งก็มิใช่จะไม่ปรากฏในเงานั้นเพราะปัจจัยนั้น, เปลวไฟจากไส้ตะเกียงดวงหนึ่งมิได้ข้ามไปยังไส้ตะเกียงอีกดวงหนึ่ง แต่เปลวไฟก็มิใช่จะไม่เกิดขึ้นที่ไส้ตะเกียงดวงนั้นเพราะปัจจัยนั้น ฉันใดก็ฉันนั้น ธรรมอะไรๆ มิได้ข้ามจากภพในอดีตมาสู่ภพนี้ หรือจากภพนี้ไปสู่ภพใหม่ แต่ก็มิใช่ว่าขันธ์ อายตนะ ธาตุในภพนี้จะไม่เกิดขึ้นเพราะขันธ์ อายตนะ ธาตุในอดีตภพเป็นปัจจัย หรือขันธ์ อายตนะ ธาตุในภพใหม่จะไม่เกิดขึ้นเพราะขันธ์ อายตนะ ธาตุในภพนี้เป็นปัจจัย

Yatheva cakkhuviññāṇaṃ, manodhātuanantaraṃ;

Na ceva āgataṃ nāpi, na nibbattaṃ anantaraṃ.

เปรียบเหมือนจักขุวิญญาณ (ที่เกิดขึ้น) ในลำดับต่อจากมโนธาตุ มิได้มาจากมโนธาตุนั้นเลย และก็มิใช่ว่าจะไม่เกิดขึ้นในลำดับต่อมา

Tatheva paṭisandhimhi, vattate cittasantati;

Purimaṃ bhijjate cittaṃ, pacchimaṃ jāyate tato.

ฉันนั้นเหมือนกัน สันตติแห่งจิตย่อมเป็นไปในปฏิสนธิ จิตดวงก่อนย่อมแตกดับไป จิตดวงหลังย่อมเกิดขึ้นต่อจากนั้น

Tesaṃ antarikā natthi, vīci tesaṃ na vijjati;

Na cito gacchati kiñci, paṭisandhi ca jāyatīti.

ระหว่างจิตสองดวงนั้นไม่มีช่องว่าง ระหว่างคลื่น (คือจิต) นั้นไม่มี (ช่องว่าง) อะไรๆ มิได้ไปจากจิตดวงนี้ แต่ปฏิสนธิก็เกิดขึ้นได้

691. Evaṃ cutipaṭisandhivasena viditasabbadhammassa sabbākārena nāmarūpassa paccayapariggahañāṇaṃ thāmagataṃ hoti, soḷasavidhā kaṅkhā suṭṭhutaraṃ pahīyati. Na kevalañca sā eva, ‘‘satthari kaṅkhatī’’ti (dha. sa. 1008) ādinayappavattā aṭṭhavidhāpi kaṅkhā pahīyatiyeva, dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni vikkhambhanti. Evaṃ nānānayehi nāmarūpapaccayapariggahaṇena tīsu addhāsu kaṅkhaṃ vitaritvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ kaṅkhāvitaraṇavisuddhīti veditabbaṃ. Dhammaṭṭhitiñāṇantipi yathābhūtañāṇantipi sammādassanantipi etassevādhivacanaṃ. Vuttañhetaṃ –

691. เมื่อโยคีรู้ธรรมทั้งปวงโดยนัยแห่งจุติและปฏิสนธิอย่างนี้แล้ว ญาณคือการกำหนดปัจจัยแห่งนามรูปโดยอาการทั้งปวงย่อมมีกำลัง ความสงสัย ๑๖ อย่างย่อมเป็นอันละได้ดียิ่งขึ้น. มิใช่เพียงเท่านั้น แม้ความสงสัย ๘ อย่าง มีนัยเป็นต้นว่า ‘ย่อมสงสัยในพระศาสดา’ ก็ย่อมเป็นอันละได้ด้วย ทิฏฐิ ๖๒ ประการย่อมถูกข่มไว้. ญาณที่ตั้งอยู่เพราะก้าวล่วงความสงสัยในกาลทั้ง ๓ ได้ ด้วยการกำหนดปัจจัยแห่งนามรูปโดยนัยต่างๆ อย่างนี้ พึงทราบว่า กังขาวิตรณวิสุทธิ. แม้ชื่อว่า ธัมมัฏฐิติญาณ บ้าง ยถาภูตญาณ บ้าง สัมมาทัสสนะ บ้าง ก็เป็นชื่อของกังขาวิตรณวิสุทธินี้นั่นเอง. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Avijjā paccayo, saṅkhārā paccayasamuppannā. Ubhopete dhammā paccayasamuppannāti paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.46).

‘อวิชชาเป็นปัจจัย สังขารเป็นธรรมที่อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น. ธรรมทั้งสองแม้นี้ก็เป็นธรรมที่อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น’ ดังนี้ ปัญญาในการกำหนดปัจจัย ชื่อว่า ธัมมัฏฐิติญาณ

‘‘Aniccato manasikaronto katame dhamme yathābhūtaṃ jānāti passati, kathaṃ sammādassanaṃ hoti, kathaṃ tadanvayena sabbe saṅkhārā aniccato sudiṭṭhā honti, kattha kaṅkhā pahīyati? Dukkhato…pe… anattato manasikaronto katame dhamme yathābhūtaṃ jānāti passati…pe… kattha kaṅkhā pahīyatīti?

เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมรู้ ย่อมเห็นธรรมเหล่าไหนตามความเป็นจริง, สัมมาทัสสนะย่อมมีได้อย่างไร, สังขารทั้งปวงเป็นของอันบุคคลเห็นดีแล้วโดยความเป็นของไม่เที่ยงตามลำดับแห่งการเห็นนั้นได้อย่างไร, ความสงสัยย่อมถูกละได้ในธรรมส่วนไหน? เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์...ฯลฯ... เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ย่อมรู้ ย่อมเห็นธรรมเหล่าไหนตามความเป็นจริง...ฯลฯ... ความสงสัยย่อมถูกละได้ในธรรมส่วนไหน?

‘‘Aniccato manasikaronto nimittaṃ yathābhūtaṃ jānāti passati, tena vuccati sammādassanaṃ. Evaṃ tadanvayena sabbe saṅkhārā aniccato sudiṭṭhā honti. Ettha kaṅkhā pahīyati. Dukkhato manasikaronto pavattaṃ yathābhūtaṃ jānāti passati…pe… anattato manasikaronto nimittañca pavattañca yathābhūtaṃ jānāti passati, tena vuccati sammādassanaṃ. Evaṃ tadanvayena sabbe dhammā anattato sudiṭṭhā honti. Ettha kaṅkhā pahīyati.

เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมรู้ ย่อมเห็นนิมิตตามความเป็นจริง เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า สัมมาทัสสนะ. ด้วยอาการอย่างนี้ สังขารทั้งปวงย่อมเป็นของอันบุคคลเห็นดีแล้วโดยความเป็นของไม่เที่ยงตามลำดับแห่งการเห็นนั้น. ความสงสัยย่อมถูกละได้ในธรรมส่วนนี้. เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ ย่อมรู้ ย่อมเห็นความสืบต่อตามความเป็นจริง...ฯลฯ... เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ย่อมรู้ ย่อมเห็นทั้งนิมิตและความสืบต่อตามความเป็นจริง เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า สัมมาทัสสนะ. ด้วยอาการอย่างนี้ ธรรมทั้งปวงย่อมเป็นของอันบุคคลเห็นดีแล้วโดยความเป็นอนัตตาตามลำดับแห่งการเห็นนั้น. ความสงสัยย่อมถูกละได้ในธรรมส่วนนี้

‘‘Yañca yathābhūtañāṇaṃ yañca sammādassanaṃ yā ca kaṅkhāvitaraṇā, ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca, udāhu ekatthā byañjanameva nānanti? Yañca yathābhūtañāṇaṃ yañca sammādassanaṃ yā ca kaṅkhāvitaraṇā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227).

ถามว่า ยถาภูตญาณก็ดี สัมมาทัสสนะก็ดี กังขาวิตรณะก็ดี ธรรมเหล่านี้มีอรรถต่างกันและพยัญชนะก็ต่างกัน หรือว่ามีอรรถเป็นอันเดียวกัน พยัญชนะเท่านั้นต่างกัน? ตอบว่า ยถาภูตญาณก็ดี สัมมาทัสสนะก็ดี กังขาวิตรณะก็ดี ธรรมเหล่านี้มีอรรถเป็นอันเดียวกัน พยัญชนะเท่านั้นต่างกัน ดังนี้ (ปฏิ.ม. ๑/๒๒๗)

Iminā pana ñāṇena samannāgato vipassako buddhasāsane laddhassāso laddhapatiṭṭho niyatagatiko cūḷasotāpanno nāma hoti.

ก็ พระโยคีผู้เจริญวิปัสสนาที่ประกอบด้วยญาณนี้ ย่อมได้ชื่อว่าเป็นผู้ได้ความอุ่นใจ ได้ที่พึ่งในพระพุทธศาสนา มีคติที่แน่นอน เป็นจูฬโสดาบัน

Tasmā bhikkhu sadā sato, nāmarūpassa sabbaso;

Paccaye pariggaṇheyya, kaṅkhāvitaraṇatthikoti.

เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้มีความประสงค์จะข้ามความสงสัย พึงเป็นผู้มีสติทุกเมื่อ กำหนดปัจจัยแห่งนามรูปโดยประการทั้งปวงเทอญ

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคที่รจนาขึ้นเพื่อความปราโมทย์แห่งสาธุชน ดังนี้

Paññābhāvanādhikāre

ในปัญญาภาวนาธิการ

Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiniddeso nāma

ชื่อว่า กังขาวิตรณวิสุทธินิทเทส

Ekūnavīsatimo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๑๙

20. Maggāmaggañāṇadassanavisuddhiniddeso

20. มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธินิทเทส

Sammasanañāṇakathā

สัมมสนญาณกถา

692. Ayaṃ maggo, ayaṃ na maggoti evaṃ maggañca amaggañca ñatvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ pana maggāmaggañāṇadassanavisuddhi nāma.

692. ส่วนญาณที่ตั้งอยู่เพราะรู้ชัดมรรคและอมรรคว่า 'นี้เป็นมรรค นี้ไม่ใช่มรรค' ดังนี้ ชื่อว่า มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ

Taṃ sampādetukāmena kalāpasammasanasaṅkhātāya nayavipassanāya tāva yogo karaṇīyo. Kasmā? Āraddhavipassakassa obhāsādisambhave maggāmaggañāṇasambhavato. Āraddhavipassakassa hi obhāsādīsu sambhūtesu maggāmaggañāṇaṃ hoti, vipassanāya ca kalāpasammasanaṃ ādi. Tasmā etaṃ kaṅkhāvitaraṇānantaraṃ uddiṭṭhaṃ. Apica yasmā tīraṇapariññāya vattamānāya maggāmaggañāṇaṃ uppajjati, tīraṇapariññā ca ñātapariññānantarā, tasmāpi taṃ maggāmaggañāṇadassanavisuddhiṃ sampādetukāmena kalāpasammasane tāva yogo kātabbo.

โยคีผู้ประสงค์จะให้วิสุทธินั้นถึงพร้อม พึงกระทำความเพียรในนยวิปัสสนาที่ชื่อว่ากลาปสัมมสนะก่อน. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเมื่อผู้ปรารภวิปัสสนามีโอภาสเป็นต้นเกิดขึ้น มัคคามัคคญาณย่อมเกิดขึ้นได้. จริงอยู่ เมื่อโอภาสเป็นต้นเกิดขึ้นแล้วแก่ผู้ปรารภวิปัสสนา มัคคามัคคญาณย่อมเกิดขึ้น และกลาปสัมมสนะเป็นเบื้องต้นแห่งวิปัสสนา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงแสดงกลาปสัมมสนะนั้นไว้ในลำดับแห่งกังขาวิตรณวิสุทธิ. อีกประการหนึ่ง เพราะเมื่อตีรณปริญญาเป็นไปอยู่ มัคคามัคคญาณย่อมเกิดขึ้น และตีรณปริญญาก็มีในลำดับแห่งญาตปริญญา เพราะเหตุนั้น โยคีผู้ประสงค์จะให้มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธินั้นถึงพร้อม จึงควรทำความเพียรในกลาปสัมมสนะก่อน

693. Tatrāyaṃ vinicchayo – tisso hi lokiyapariññā ñātapariññā tīraṇapariññā pahānapariññā ca. Yā sandhāya vuttaṃ ‘‘abhiññāpaññā ñātaṭṭhe ñāṇaṃ. Pariññāpaññā tīraṇaṭṭhe ñāṇaṃ. Pahānapaññā pariccāgaṭṭhe ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.75). Tattha ‘‘ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ, vedayitalakkhaṇā vedanā’’ti evaṃ tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ paccattalakkhaṇasallakkhaṇavasena pavattā paññā ñātapariññā nāma. ‘‘Rūpaṃ aniccaṃ, vedanā aniccā’’tiādinā nayena tesaṃyeva dhammānaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ āropetvā pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanā paññā tīraṇapariññā nāma. Tesuyeva pana dhammesu niccasaññādipajahanavasena pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanā paññā pahānapariññā nāma.

693. ในเรื่องนั้น มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้ โลกิยปริญญามี ๓ อย่าง คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา. สมจริงดังคำที่ท่านกล่าวไว้หมายถึงปริญญา ๓ อย่างนั้นว่า 'ปัญญาเครื่องรู้ยิ่ง เป็นญาณในอรรถว่ารู้, ปัญญาเครื่องกำหนดรู้ เป็นญาณในอรรถว่าพิจารณา, ปัญญาเครื่องละ เป็นญาณในอรรถว่าสละ' ดังนี้. ในปริญญา ๓ อย่างนั้น ปัญญาที่เกิดขึ้นโดยการกำหนดรู้ปัจจัตตลักษณะของธรรมนั้นๆ ว่า 'รูปมีลักษณะสลายไป เวทนามีลักษณะเสวยอารมณ์' ดังนี้ ชื่อว่า ญาตปริญญา. ปัญญาคือวิปัสสนาที่มีลักษณะเป็นอารมณ์ ซึ่งเกิดขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า 'รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง' ด้วยการยกสามัญลักษณะขึ้นสู่ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่า ตีรณปริญญา. ส่วนปัญญาคือวิปัสสนาที่มีลักษณะเป็นอารมณ์ ซึ่งเกิดขึ้นโดยการละสัญญาว่าเป็นของเที่ยงเป็นต้นในธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่า ปหานปริญญา.

Tattha saṅkhāraparicchedato paṭṭhāya yāva paccayapariggahā ñātapariññāya bhūmi. Etasmiṃ hi antare dhammānaṃ paccattalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccaṃ hoti. Kalāpasammasanato pana paṭṭhāya yāva udayabbayānupassanā tīraṇapariññāya bhūmi. Etasmiṃ hi antare sāmaññalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccaṃ hoti. Bhaṅgānupassanaṃ ādiṃ katvā upari pahānapariññāya bhūmi. Tato paṭṭhāya hi aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati, dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ, anattato anupassanto attasaññaṃ, nibbindanto nandiṃ, virajjanto rāgaṃ, nirodhento samudayaṃ, paṭinissajjanto ādānaṃ pajahatīti (paṭi. ma. 1.52) evaṃ niccasaññādipahānasādhikānaṃ sattannaṃ anupassanānaṃ ādhipaccaṃ. Iti imāsu tīsu pariññāsu saṅkhāraparicchedassa ceva paccayapariggahassa ca sādhitattā iminā yoginā ñātapariññāva adhigatā hoti, itarā ca adhigantabbā. Tena vuttaṃ ‘‘yasmā tīraṇapariññāya vattamānāya maggāmaggañāṇaṃ uppajjati, tīraṇapariññā ca ñātapariññānantarā, tasmāpi taṃ maggāmaggañāṇadassanavisuddhiṃ sampādetukāmena kalāpasammasane tāva yogo kātabbo’’ti.

ในปริญญา ๓ อย่างนั้น ภูมิของญาตปริญญา เริ่มตั้งแต่การกำหนดสังขารไปจนถึงการกำหนดปัจจัย. จริงอยู่ ในระหว่างนี้ การแทงตลอดปัจจัตตลักษณะของธรรมทั้งหลายย่อมเป็นใหญ่. ส่วนภูมิของตีรณปริญญา เริ่มตั้งแต่กลาปสัมมสนะไปจนถึงอุทยัพพยานุปัสสนา. จริงอยู่ ในระหว่างนี้ การแทงตลอดสามัญลักษณะย่อมเป็นใหญ่. ภูมิของปหานปริญญา อยู่ในเบื้องบน ถัดจากภังคานุปัสสนาเป็นต้นไป. จริงอยู่ ตั้งแต่ภังคานุปัสสนานั้นไป อนุปัสสนา ๗ ประการ ซึ่งเป็นเครื่องให้สำเร็จการละนิจจสัญญาเป็นต้น ย่อมเป็นใหญ่ คือ 'เมื่อพิจารณาเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละนิจจสัญญา เมื่อพิจารณาเห็นโดยความเป็นทุกข์ ย่อมละสุขสัญญา เมื่อพิจารณาเห็นโดยความเป็นอนัตตา ย่อมละอัตตสัญญา เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมละความเพลิดเพลิน เมื่อคลายกำหนัด ย่อมละราคะ เมื่อดับ ย่อมละสมุทัย เมื่อสละคืน ย่อมละความยึดมั่น' ดังนี้. บรรดาปริญญา ๓ อย่างนี้ เพราะโยคีผู้นี้ได้บำเพ็ญสังขารปริจเฉทและปัจจยปริคคหะสำเร็จแล้ว จึงเป็นอันว่าได้บรรลุเพียงญาตปริญญาเท่านั้น ส่วนปริญญาที่เหลือเป็นสิ่งที่พึงบรรลุ. เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวไว้ว่า 'เพราะเมื่อตีรณปริญญาเป็นไปอยู่ มัคคามัคคญาณย่อมเกิดขึ้น และตีรณปริญญาก็มีในลำดับแห่งญาตปริญญา เพราะเหตุนั้น โยคีผู้ประสงค์จะให้มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธินั้นถึงพร้อม จึงควรทำความเพียรในกลาปสัมมสนะก่อน' ดังนี้

694. Tatrāyaṃ pāḷi –

694. ในกลาปสัมมสนะนั้น มีพระบาลีดังต่อไปนี้

‘‘Kathaṃ atītānāgatapaccuppannānaṃ dhammānaṃ saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ? Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ aniccato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. Dukkhato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. Anattato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ…pe… anattato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ.

ปัญญาในการกำหนดธรรมทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบันโดยย่อ เป็นญาณในการพิจารณาได้อย่างไร? คือ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายใน...ฯลฯ... อยู่ในที่ไกลหรือที่ใกล้ก็ตาม ย่อมกำหนดรูปทั้งหมดนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยง นี้เป็นการพิจารณาอย่างหนึ่ง, ย่อมกำหนดโดยความเป็นทุกข์ นี้เป็นการพิจารณาอย่างหนึ่ง, ย่อมกำหนดโดยความเป็นอนัตตา นี้เป็นการพิจารณาอย่างหนึ่ง. เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง...ฯลฯ... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง...ฯลฯ... ย่อมกำหนดโดยความเป็นอนัตตา นี้เป็นการพิจารณาอย่างหนึ่ง.

‘‘Cakkhuṃ…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. Dukkhato anattato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ.

จักษุ...ฯลฯ... ชรามรณะ ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ย่อมกำหนดโดยความเป็นของไม่เที่ยง นี้เป็นการพิจารณาอย่างหนึ่ง, ย่อมกำหนดโดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา นี้เป็นการพิจารณาอย่างหนึ่ง.

‘‘Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena, dukkhaṃ bhayaṭṭhena, anattā asārakaṭṭhenāti saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ. Vedanaṃ… viññāṇaṃ… cakkhuṃ…pe… jarāmaraṇaṃ…pe… sammasane ñāṇaṃ.

ปัญญาในการกำหนดโดยย่อว่า 'รูปที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยงโดยอรรถว่าสิ้นไป, เป็นทุกข์โดยอรรถว่าเป็นภัย, เป็นอนัตตาโดยอรรถว่าไม่มีสาระ' ดังนี้ เป็นญาณในการพิจารณา. เวทนา... วิญญาณ... จักษุ...ฯลฯ... ชรามรณะ...ฯลฯ... เป็นญาณในการพิจารณา.

‘‘Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ. Vedanaṃ… viññāṇaṃ… cakkhuṃ… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ…pe… nirodhadhammanti saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ.

ปัญญาในการกำหนดโดยย่อว่า 'รูปที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ เป็นปฏิจจสมุปปันนะ มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา' ดังนี้ เป็นญาณในการพิจารณา. เวทนา... วิญญาณ... จักษุ... ชรามรณะ ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ...ฯลฯ... มีความดับไปเป็นธรรมดา ดังนี้ เป็นญาณในการพิจารณา.

‘‘Jātipaccayā jarāmaraṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ. Atītampi addhānaṃ, anāgatampi addhānaṃ jātipaccayā jarāmaraṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ. Bhavapaccayā jāti…pe… avijjāpaccayā saṅkhārā, asati avijjāya natthi saṅkhārāti saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ. Atītampi addhānaṃ, anāgatampi addhānaṃ avijjāpaccayā saṅkhārā, asati avijjāya natthi saṅkhārāti saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ.

ปัญญาในการกำหนดโดยย่อว่า 'เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี เมื่อชาติไม่มี ชรามรณะย่อมไม่มี' เป็นสัมมสนญาณ. ปัญญาในการกำหนดโดยย่อ แม้ในอดีตกาล แม้ในอนาคตกาลว่า 'เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี เมื่อชาติไม่มี ชรามรณะย่อมไม่มี' เป็นสัมมสนญาณ. เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี...ฯลฯ... เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี เมื่ออวิชชาไม่มี สังขารทั้งหลายย่อมไม่มี ดังนี้ ปัญญาในการกำหนดโดยย่อ เป็นสัมมสนญาณ. ปัญญาในการกำหนดโดยย่อ แม้ในอดีตกาล แม้ในอนาคตกาลว่า 'เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี เมื่ออวิชชาไม่มี สังขารทั้งหลายย่อมไม่มี' เป็นสัมมสนญาณ.

‘‘Taṃ ñātaṭṭhena ñāṇaṃ. Pajānanaṭṭhena paññā. Tena vuccati atītānāgatapaccuppannānaṃ dhammānaṃ saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.48).

การพิจารณานั้นชื่อว่าญาณ เพราะมีสภาวะว่ารู้ ชื่อว่าปัญญา เพราะมีสภาวะว่ารู้ทั่ว เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ปัญญาในการกำหนดธรรมทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบันโดยย่อ เป็นสัมมสนญาณ'

Ettha ca cakkhuṃ…pe… jarāmaraṇanti iminā peyyālena dvārārammaṇehi saddhiṃ dvārappavattā dhammā, pañcakkhandhā, cha dvārāni, cha ārammaṇāni, cha viññāṇāni, cha phassā, cha vedanā, cha saññā, cha cetanā, cha taṇhā, cha vitakkā, cha vicārā, cha dhātuyo, dasa kasiṇāni, dvattiṃsakoṭṭhāsā, dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo, bāvīsati indriyāni, tisso dhātuyo, nava bhavā, cattāri jhānāni, catasso appamaññā, catasso samāpattiyo, dvādasa paṭiccasamuppādaṅgānīti ime dhammarāsayo saṃkhittāti veditabbā.

ในพระบาลีนี้ พึงทราบว่า ด้วยเปยยาลมุขว่า 'จักขุ...ฯลฯ...ชรามรณะ' นี้ ทรงย่อธรรมราสีเหล่านี้ไว้ คือ ธรรมที่เกิดขึ้นในทวารพร้อมกับทวารและอารมณ์, ขันธ์ ๕, ทวาร ๖, อารมณ์ ๖, วิญญาณ ๖, ผัสสะ ๖, เวทนา ๖, สัญญา ๖, เจตนา ๖, ตัณหา ๖, วิตก ๖, วิจาร ๖, ธาตุ ๖, กสิณ ๑๐, อาการ ๓๒, อายตนะ ๑๒, ธาตุ ๑๘, อินทรีย์ ๒๒, ธาตุ ๓, ภพ ๙, ฌาน ๔, อัปปมัญญา ๔, สมาบัติ ๔, องค์แห่งปฏิจจสมุปบาท ๑๒.

Vuttaṃ hetaṃ abhiññeyyaniddese –

จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้ไว้ในอภิญเญยยนิเทศว่า

‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyyaṃ. Kiñca, bhikkhave, sabbaṃ abhiññeyyaṃ? Cakkhu, bhikkhave, abhiññeyyaṃ. Rūpā… cakkhuviññāṇaṃ… cakkhusamphasso… yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, tampi abhiññeyyaṃ. Sotaṃ…pe… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, tampi abhiññeyyaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงเป็นสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าชื่อว่าสิ่งทั้งปวงเป็นสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง? ภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง. รูป... จักขุวิญญาณ... จักขุสัมผัส... แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย จะเป็นสุขก็ตาม ทุกข์ก็ตาม หรืออทุกขมสุขก็ตาม แม้เวทนานั้นก็เป็นสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง. โสตะ...ฯลฯ... แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย จะเป็นสุขก็ตาม ทุกข์ก็ตาม หรืออทุกขมสุขก็ตาม แม้เวทนานั้นก็เป็นสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง.

‘‘Rūpaṃ…pe… viññāṇaṃ… cakkhu…pe… mano… rūpā…pe… dhammā… cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ… cakkhusamphasso…pe… manosamphasso….

รูป...ฯลฯ... วิญญาณ... จักษุ...ฯลฯ... มโน... รูป...ฯลฯ... ธรรมารมณ์... จักขุวิญญาณ...ฯลฯ... มโนวิญญาณ... จักขุสัมผัส...ฯลฯ... มโนสัมผัส...

‘‘Cakkhusamphassajā vedanā…pe… manosamphassajā vedanā… rūpasaññā…pe… dhammasaññā… rūpasañcetanā…pe… dhammasañcetanā… rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā… rūpavitakko…pe… dhammavitakko… rūpavicāro…pe… dhammavicāro….

เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส...ฯลฯ... เวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัส... รูปสัญญา...ฯลฯ... ธรรมสัญญา... รูปสัญเจตนา...ฯลฯ... ธรรมสัญเจตนา... รูปตัณหา...ฯลฯ... ธรรมตัณหา... รูปวิตก...ฯลฯ... ธรรมวิตก... รูปวิจาร...ฯลฯ... ธรรมวิจาร...

‘‘Pathavīdhātu…pe… viññāṇadhātu… pathavīkasiṇaṃ…pe… viññāṇakasiṇaṃ… kesā…pe… muttaṃ… matthaluṅgaṃ….

ปฐวีธาตุ...ฯลฯ... วิญญาณธาตุ... ปฐวีกสิณ...ฯลฯ... วิญญาณกสิณ... ผม...ฯลฯ... ปัสสาวะ... เยื่อในสมอง...

‘‘Cakkhāyatanaṃ…pe… dhammāyatanaṃ… cakkhudhātu…pe… manodhātu… manoviññāṇadhātu… cakkhundriyaṃ…pe… aññātāvindriyaṃ….

จักขายตนะ...ฯลฯ... ธัมมายตนะ... จักขุธาตุ...ฯลฯ... มโนธาตุ... มโนวิญญาณธาตุ... จักขุนทรีย์...ฯลฯ... อัญญาตาวินทรีย์...

‘‘Kāmadhātu… rūpadhātu… arūpadhātu… kāmabhavo… rūpabhavo… arūpabhavo… saññābhavo… asaññābhavo… nevasaññānāsaññābhavo… ekavokārabhavo… catuvokārabhavo… pañcavokārabhavo….

กามธาตุ... รูปธาตุ... อรูปธาตุ... กามภพ... รูปภพ... อรูปภพ... สัญญาภพ... อสัญญาภพ... เนวสัญญานาสัญญาภพ... เอกโวการภพ... จตุโวการภพ... ปัญจโวการภพ...

‘‘Paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ… mettācetovimutti…pe… upekkhācetovimutti… ākāsānañcāyatanasamāpatti…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti… avijjā abhiññeyyā…pe… jarāmaraṇaṃ abhiññeyya’’nti (paṭi. ma. 1.3; saṃ. ni. 4.46).

ปฐมฌาน...ฯลฯ... จตุตถฌาน... เมตตาเจโตวิมุตติ...ฯลฯ... อุเบกขาเจโตวิมุตติ... อากาสานัญจายตนสมาบัติ...ฯลฯ... เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ... อวิชชาเป็นสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง...ฯลฯ... ชรามรณะเป็นสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง

Taṃ tattha evaṃ vitthārena vuttattā idha sabbaṃ peyyālena saṃkhittaṃ. Evaṃ saṃkhitte panettha ye lokuttarā dhammā āgatā, te asammasanupagattā imasmiṃ adhikāre na gahetabbā. Yepi ca sammasanupagā, tesu ye yassa pākaṭā honti sukhena pariggahaṃ gacchanti, tesu tena sammasanaṃ ārabhitabbaṃ.

ธรรมทั้งหมดนั้น เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยพิสดารแล้วในอภิญเญยยนิเทศนั้นอย่างนี้ ในที่นี้จึงทรงย่อไว้ด้วยเปยยาลมุข. ในธรรมที่ทรงย่อยไว้อย่างนี้ ธรรมเหล่าใดที่เป็นโลกุตตระมาแล้ว ธรรมเหล่านั้นไม่ควรยึดถือในอธิการนี้ เพราะไม่ใช่อารมณ์แห่งการพิจารณา. อนึ่ง ธรรมเหล่าใดเป็นอารมณ์แห่งการพิจารณาได้ ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ธรรมเหล่าใดปรากฏแก่บุคคลใด เข้าถึงการกำหนดได้โดยง่าย บุคคลนั้นพึงเริ่มพิจารณาในธรรมเหล่านั้น.

695. Tatrāyaṃ khandhavasena ārabbhavidhānayojanā – yaṃkiñci rūpaṃ…pe… sabbaṃ rūpaṃ aniccato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. Dukkhato anattato vavatthapeti, ekaṃ sammasananti. Ettāvatā ayaṃ bhikkhu ‘‘yaṃkiñci rūpa’’nti evaṃ aniyamaniddiṭṭhaṃ sabbampi rūpaṃ atītattikena ceva catūhi ca ajjhattādidukehīti ekādasahi okāsehi paricchinditvā sabbaṃ rūpaṃ aniccato vavatthapeti, aniccanti sammasati.

695. ในธรรมเหล่านั้น นี่คือการประกอบวิธีเริ่มต้นโดยจำแนกตามขันธ์ – รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง...ฯลฯ... กำหนดรูปทั้งหมดโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นสัมมสนะหนึ่ง. กำหนดโดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา เป็นสัมมสนะหนึ่ง. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุนี้กำหนดรูปทั้งหมดที่ไม่ได้ระบุโดยเฉพาะอย่างนี้ว่า 'รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง' ด้วยโอกาส ๑๑ คือ ด้วยติกะแห่งอดีต และด้วยทุกะ ๔ มีอัชฌัตติกทุกะเป็นต้น แล้วกำหนดรูปทั้งหมดโดยความเป็นของไม่เที่ยง พิจารณาอยู่ว่า 'ไม่เที่ยง'.

Kathaṃ? Parato vuttanayena. Vuttañhetaṃ – ‘‘rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhenā’’ti (paṭi. ma. 1.48).

อย่างไร? ด้วยนัยที่กล่าวไว้ข้างหน้า. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า 'รูปที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยง เพราะมีสภาวะว่าสิ้นไป'

Tasmā esa yaṃ atītaṃ rūpaṃ, taṃ yasmā atīteyeva khīṇaṃ, nayimaṃ bhavaṃ sampattanti aniccaṃ khayaṭṭhena.

เพราะเหตุนั้น โยคีผู้นี้พิจารณาว่า รูปใดที่เป็นอดีต รูปนั้นสิ้นไปแล้วในอดีตนั้นเอง ไม่ได้มาถึงภพนี้ เพราะเหตุนั้นจึงไม่เที่ยง เพราะมีสภาวะว่าสิ้นไป.

Yaṃ anāgataṃ anantarabhave nibbattissati, tampi tattheva khīyissati, na tato paraṃ bhavaṃ gamissatīti aniccaṃ khayaṭṭhena.

รูปใดที่เป็นอนาคต จักเกิดขึ้นในภพต่อไป แม้รูปนั้นก็จะสิ้นไปในภพนั้นเอง จักไม่ไปสู่ภพอื่นจากภพนั้น เพราะเหตุนั้นจึงไม่เที่ยง เพราะมีสภาวะว่าสิ้นไป.

Yaṃ paccuppannaṃ rūpaṃ, tampi idheva khīyati, na ito gacchatīti aniccaṃ khayaṭṭhena.

รูปใดที่เป็นปัจจุบัน แม้รูปนั้นก็สิ้นไปในภพนี้เอง ไม่ได้ไปจากภพนี้ เพราะเหตุนั้นจึงไม่เที่ยง เพราะมีสภาวะว่าสิ้นไป.

Yaṃ ajjhattaṃ, tampi ajjhattameva khīyati, na bahiddhābhāvaṃ gacchatīti aniccaṃ khayaṭṭhena.

รูปใดที่เป็นภายใน แม้รูปนั้นก็สิ้นไปภายในนั่นเอง ไม่ได้ไปสู่ความเป็นภายนอก เพราะเหตุนั้นจึงไม่เที่ยง เพราะมีสภาวะว่าสิ้นไป.

Yaṃ bahiddhā…pe… oḷārikaṃ…pe… sukhumaṃ…pe… hīnaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… dūre…pe… santike, tampi tattheva khīyati, na dūrabhāvaṃ gacchatīti aniccaṃ khayaṭṭhenāti sammasati.

รูปใดที่เป็นภายนอก...ฯลฯ... ที่หยาบ...ฯลฯ... ที่ละเอียด...ฯลฯ... ที่เลว...ฯลฯ... ที่ประณีต...ฯลฯ... ที่ไกล...ฯลฯ... ที่ใกล้ แม้รูปนั้นก็สิ้นไปในที่ใกล้นั้นเอง ไม่ได้ไปสู่ความเป็นของไกล เพราะเหตุนั้นจึงไม่เที่ยง เพราะมีสภาวะว่าสิ้นไป ดังนี้ ย่อมพิจารณา.

Idaṃ sabbampi ‘‘aniccaṃ khayaṭṭhenā’’ti etassa vasena ekaṃ sammasanaṃ. Bhedato pana ekādasavidhaṃ hoti.

การพิจารณาทั้งหมดนี้ เป็นสัมมสนะอย่างหนึ่ง ด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาว่า 'ไม่เที่ยง เพราะมีสภาวะว่าสิ้นไป' นี้ แต่โดยความแตกต่างกัน มี ๑๑ อย่าง.

Sabbameva ca taṃ dukkhaṃ bhayaṭṭhena. Bhayaṭṭhenāti sappaṭibhayatāya. Yañhi aniccaṃ, taṃ bhayāvahaṃ hoti sīhopamasutte (saṃ. ni. 3.78; a. ni. 4.33) devānaṃ viya. Iti idampi ‘‘dukkhaṃ bhayaṭṭhenā’’ti etassa vasena ekaṃ sammasanaṃ. Bhedato pana ekādasavidhaṃ hoti.

และรูปทั้งหมดนั้นเป็นทุกข์โดยความเป็นภัย. คำว่า โดยความเป็นภัย อธิบายว่า เพราะมีความน่าหวาดกลัว. จริงอยู่ สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นย่อมนำภัยมาให้ เหมือนแก่เทวดาทั้งหลายในสีโหปมสูตร. ด้วยเหตุนี้ แม้การพิจารณาว่า “เป็นทุกข์โดยความเป็นภัย” นี้ ก็เป็นสัมมสนญาณอย่างหนึ่ง ด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาอย่างนี้. แต่โดยความแตกต่างกัน มี ๑๑ อย่าง.

Yathā ca dukkhaṃ, evaṃ sabbampi taṃ anattā asārakaṭṭhena. Asārakaṭṭhenāti ‘‘attā nivāsī kārako vedako sayaṃvasī’’ti evaṃ parikappitassa attasārassa abhāvena. Yañhi aniccaṃ, dukkhaṃ, taṃ attanopi aniccataṃ vā udayabbayapīḷanaṃ vā vāretuṃ na sakkoti, kuto tassa kārakādibhāvo. Tenāha – ‘‘rūpañca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa. Nayidaṃ rūpaṃ ābādhāya saṃvatteyyā’’tiādi (saṃ. ni. 3.59). Iti idampi ‘‘anattā asārakaṭṭhenā’’ti etassa vasena ekaṃ sammasanaṃ. Bhedato pana ekādasavidhaṃ hoti. Esa nayo vedanādīsu.

รูปทั้งหมดนั้นเป็นทุกข์ฉันใด ก็เป็นอนัตตาโดยความไม่มีสาระฉันนั้น. คำว่า โดยความไม่มีสาระ อธิบายว่า เพราะไม่มีสาระคืออัตตาที่พวกเดียรถีย์กำหนดไว้อย่างนี้ว่า “อัตตาเป็นผู้อยู่อาศัย เป็นผู้ทำ เป็นผู้เสวย เป็นผู้เป็นไปในอำนาจตน”. จริงอยู่ สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ สิ่งนั้นย่อมไม่อาจห้ามแม้ความเป็นของไม่เที่ยงหรือการเบียดเบียนของความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปของตนได้, ความเป็นผู้ทำเป็นต้นของสิ่งนั้นจะมีแต่ที่ไหน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้ารูปนี้จักเป็นอัตตาแล้วไซร้ รูปนี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ” เป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ แม้การพิจารณาว่า “เป็นอนัตตาโดยความไม่มีสาระ” นี้ ก็เป็นสัมมสนญาณอย่างหนึ่ง ด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาอย่างนี้. แต่โดยความแตกต่างกัน มี ๑๑ อย่าง. นัยนี้พึงทราบในเวทนาเป็นต้น.

696. Yaṃ pana aniccaṃ, taṃ yasmā niyamato saṅkhatādibhedaṃ hoti. Tenassa pariyāyadassanatthaṃ, nānākārehi vā manasikārappavattidassanatthaṃ ‘‘rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhamma’’nti puna pāḷi vuttā. Esa nayo vedanādīsūti.

696. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง, เพราะเหตุที่สิ่งนั้นมีประเภทเป็นสังขตะเป็นต้นโดยแน่นอน, เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงคำที่เป็นไวพจน์ของสิ่งที่ไม่เที่ยงนั้น หรือเพื่อแสดงความที่มนสิการเป็นไปโดยอาการต่างๆ จึงมีพระบาลีตรัสไว้อีกว่า “รูปที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ เป็นปฏิจจสมุปปันนะ มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา”. นัยนี้พึงทราบในเวทนาเป็นต้น.

Cattārīsākāraanupassanākathā

กถาว่าด้วยการพิจารณาเห็นโดยอาการ ๔๐

697. So tasseva pañcasu khandhesu aniccadukkhānattasammasanassa thirabhāvatthāya, yaṃ taṃ bhagavatā ‘‘katamehi cattārīsāya ākārehi anulomikaṃ khantiṃ paṭilabhati, katamehi cattārīsāya ākārehi sammattaniyāmaṃ okkamatī’’ti etassa vibhaṅge –

697. โยคีนั้น เพื่อความมั่นคงแห่งสัมมสนญาณที่พิจารณาเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ในขันธ์ ๕ นั้นนั่นเทียว, ในวิภังค์แห่งคำถามที่พระผู้มีพระภาคตรัสถามไว้นั้นว่า “บุคคลย่อมได้อนุโลมิกขันติด้วยอาการ ๔๐ อย่างเหล่าไหน, ย่อมก้าวลงสู่สัมมัตตนิยามด้วยอาการ ๔๐ อย่างเหล่าไหน” ดังนี้:-

‘‘Pañcakkhandhe aniccato, dukkhato, rogato, gaṇḍato, sallato, aghato, ābādhato, parato, palokato, ītito, upaddavato, bhayato, upasaggato, calato, pabhaṅguto, addhuvato, atāṇato, aleṇato, asaraṇato, rittato, tucchato, suññato, anattato, ādīnavato, vipariṇāmadhammato, asārakato, aghamūlato, vadhakato, vibhavato, sāsavato, saṅkhatato, mārāmisato, jātidhammato, jarādhammato, byādhidhammato, maraṇadhammato, sokadhammato, paridevadhammato, upāyāsadhammato, saṃkilesikadhammato’’ti (paṭi. ma. 3.37) –

“ขันธ์ ๕ โดยความเป็นของไม่เที่ยง, โดยความเป็นทุกข์, โดยความเป็นโรค, โดยความเป็นดังหัวฝี, โดยความเป็นดังลูกศร, โดยความเป็นสิ่งชั่วร้าย, โดยความเป็นอาพาธ, โดยความเป็นอื่น, โดยความเป็นของผุพัง, โดยความเป็นเสนียด, โดยความเป็นอุปัทวะ, โดยความเป็นภัย, โดยความเป็นอุปสรรค, โดยความเป็นของหวั่นไหว, โดยความเป็นของแตกสลาย, โดยความเป็นของไม่ยั่งยืน, โดยความเป็นสิ่งที่ต้านทานไม่ได้, โดยความเป็นที่หลีกเร้นไม่ได้, โดยความเป็นที่พึ่งไม่ได้, โดยความเป็นของว่าง, โดยความเป็นของเปล่า, โดยความเป็นของสูญ, โดยความเป็นอนัตตา, โดยความเป็นโทษ, โดยความเป็นของมีความแปรปรวนเป็นธรรมดา, โดยความเป็นของไม่มีสาระ, โดยความเป็นรากเหง้าแห่งความชั่ว, โดยความเป็นดังเพชฌฆาต, โดยความเป็นของไม่มีความเจริญ, โดยความเป็นสาสวะ, โดยความเป็นสังขตะ, โดยความเป็นเหยื่อของมาร, โดยความเป็นของมีความเกิดเป็นธรรมดา, โดยความเป็นของมีความแก่เป็นธรรมดา, โดยความเป็นของมีความเจ็บเป็นธรรมดา, โดยความเป็นของมีความตายเป็นธรรมดา, โดยความเป็นของมีความโศกเป็นธรรมดา, โดยความเป็นของมีความร่ำไรเป็นธรรมดา, โดยความเป็นของมีความคับแค้นใจเป็นธรรมดา, โดยความเป็นอารมณ์ของกิเลส”

Cattārīsāya ākārehi,

ด้วยอาการ ๔๐ อย่าง,

‘‘Pañcakkhandhe aniccato passanto anulomikaṃ khantiṃ paṭilabhati. Pañcannaṃ khandhānaṃ nirodho niccaṃ nibbānanti passanto sammattaniyāmaṃ okkamatī’’tiādinā (paṭi. ma. 3.38) nayena,

ด้วยนัยเป็นต้นว่า “เมื่อเห็นขันธ์ ๕ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมได้อนุโลมิกขันติ. เมื่อเห็นว่าความดับแห่งขันธ์ ๕ เป็นนิพพานอันเที่ยง ย่อมก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม”,

Anulomañāṇaṃ vibhajantena pabhedato aniccādisammasanaṃ vuttaṃ. Tassāpi vasena ime pañcakkhandhe sammasati.

(พระผู้มีพระภาค) ผู้ทรงจำแนกอนุโลมญาณ ได้ตรัสการพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นไว้โดยประเภท. (โยคี) ย่อมพิจารณาขันธ์ ๕ เหล่านี้ ด้วยอำนาจแห่งการพิจารณานั้นด้วย.

698. Kathaṃ? So hi ekekaṃ khandhaṃ anaccantikatāya, ādiantavantatāya ca aniccato. Uppādavayapaṭipīḷanatāya, dukkhavatthutāya ca dukkhato. Paccayayāpanīyatāya, rogamūlatāya ca rogato. Dukkhatāsūlayogitāya, kilesāsucipaggharaṇatāya, uppādajarābhaṅgehi uddhumātaparipakkapabhinnatāya ca gaṇḍato. Pīḷājanakatāya, antotudanatāya, dunnīharaṇīyatāya ca sallato. Vigarahaṇīyatāya, avaḍḍhiāvahanatāya, aghavatthutāya ca aghato. Aseribhāvajanakatāya, ābādhapadaṭṭhānatāya ca ābādhato. Avasatāya, avidheyyatāya ca parato. Byādhijarāmaraṇehi palujjanatāya palokato. Anekabyasanāvahanatāya ītito. Aviditānaṃyeva vipulānaṃ anatthānaṃ āvahanato, sabbupaddavavatthutāya ca upaddavato. Sabbabhayānaṃ ākaratāya, dukkhavūpasamasaṅkhātassa paramassāsassa paṭipakkhabhūtatāya ca bhayato. Anekehi anatthehi anubaddhatāya, dosūpasaṭṭhatāya, upasaggo viya anadhivāsanārahatāya ca upasaggato. Byādhijarāmaraṇehi ceva lābhālābhādīhi ca lokadhammehi pacalitatāya calato. Upakkamena ceva sarasena ca pabhaṅgupagamanasīlatāya pabhaṅguto. Sabbāvatthanipātitāya, thirabhāvassa ca abhāvatāya addhuvato. Atāyanatāya ceva, alabbhaneyyakhematāya ca atāṇato. Allīyituṃ anarahatāya, allīnānampi ca leṇakiccākāritāya aleṇato. Nissitānaṃ bhayasārakattābhāvena asaraṇato. Yathāparikappitehi dhuvasubhasukhattabhāvehi rittatāya rittato. Rittatāyeva tucchato appakattā vā, appakampi hi loke tucchanti vuccati. Sāmi-nivāsi-kāraka-vedakādhiṭṭhāyakavirahitatāya suññato. Sayañca assāmikabhāvāditāya anattato. Pavattidukkhatāya, dukkhassa ca ādīnavatāya ādīnavato, atha vā ādīnaṃ vāti gacchati pavattatīti ādīnavo, kapaṇamanussassetaṃ adhivacanaṃ, khandhāpi ca kapaṇāyevāti ādīnavasadisatāya ādīnavato. Jarāya ceva maraṇena cāti dvedhā pariṇāmapakatitāya vipariṇāmadhammato. Dubbalatāya, pheggu viya sukhabhañjanīyatāya ca asārakato. Aghahetutāya aghamūlato. Mittamukhasapatto viya vissāsaghātitāya vadhakato. Vigatabhavatāya, vibhavasambhūtatāya ca vibhavato. Āsavapadaṭṭhānatāya sāsavato. Hetupaccayehi abhisaṅkhatatāya saṅkhatato. Maccumārakilesamārānaṃ āmisabhūtatāya mārāmisato. Jāti-jarā-byādhimaraṇapakatitāya jāti-jarā-byādhi-maraṇadhammato. Soka-parideva-upāyāsahetutāya soka-paridevaupāyāsadhammato. Taṇhādiṭṭhiduccaritasaṃkilesānaṃ visayadhammatāya saṃkilesikadhammatoti evaṃ pabhedato vuttassa aniccādisammasanassa vasena sammasati.

698. อย่างไร? คือ พระโยคาวจรนั้นย่อมพิจารณาเห็นขันธ์แต่ละขันธ์ โดยความเป็นของไม่เที่ยง เพราะไม่มีที่สุด เพราะมีเบื้องต้นและที่สุด (๑) โดยความเป็นทุกข์ เพราะถูกความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเบียดเบียนอยู่เสมอ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ (๒) โดยความเป็นโรค เพราะต้องบริหารด้วยปัจจัย เพราะเป็นมูลแห่งโรค (๓) โดยความเป็นดังฝี เพราะประกอบด้วยความเจ็บปวดคือทุกข์ เพราะเป็นที่ไหลออกแห่งสิ่งไม่สะอาดคือกิเลส เพราะบวมเป่ง สุกงอม และแตกไปเพราะความเกิด ความแก่ และความดับ (๔) โดยความเป็นดังลูกศร เพราะก่อให้เกิดความเจ็บปวด เพราะเสียดแทงภายใน เพราะนำออกได้ยาก (๕) โดยความเป็นสิ่งชั่วร้าย เพราะเป็นสิ่งที่น่ารังเกียจ เพราะนำมาซึ่งความไม่เจริญ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความชั่ว (๖) โดยความเป็นอาพาธ เพราะก่อให้เกิดความไม่มีอิสระ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความเจ็บป่วย (๗) โดยความเป็นอื่น เพราะไม่อยู่ในอำนาจ เพราะไม่เป็นไปตามความปรารถนา (๘) โดยความเป็นของผุพัง เพราะย่อมผุพังไปเพราะความเจ็บไข้ ความแก่ และความตาย (๙) โดยความเป็นภัยพิบัติ เพราะนำมาซึ่งความพินาศหลายอย่าง (๑๐) โดยความเป็นอุปัทวะ เพราะนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์มากมายที่ยังไม่รู้ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งอุปัทวะทั้งปวง (๑๑) โดยความเป็นภัย เพราะเป็นบ่อเกิดแห่งภัยทั้งปวง เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อความเกษมอย่างยิ่งอันได้แก่ความสงบระงับแห่งทุกข์ (๑๒) โดยความเป็นอุปสรรค เพราะมีสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์หลายอย่างติดตามมา เพราะแปดเปื้อนด้วยโทษมีราคะเป็นต้น เพราะไม่ควรที่จะทนอยู่ได้เหมือนดังเสนียดจัญไร (๑๓) โดยความเป็นของหวั่นไหว เพราะหวั่นไหวไปด้วยความเจ็บไข้ ความแก่ ความตาย และโลกธรรมมีลาภและความเสื่อมลาภเป็นต้น (๑๔) โดยความเป็นของแตกง่าย เพราะมีปกติถึงความแตกสลายไปได้ทั้งโดยความพยายาม (ของผู้อื่น) และโดยตัวเอง (๑๕) โดยความเป็นของไม่ยั่งยืน เพราะย่อมตกไปในทุกสภาวะ และเพราะไม่มีภาวะที่มั่นคง (๑๖) โดยความเป็นสิ่งที่ป้องกันไม่ได้ เพราะป้องกันไม่ได้ และเพราะความเกษมเป็นสิ่งที่หาไม่ได้จากมัน (๑๗) โดยความเป็นที่พำนักไม่ได้ เพราะไม่ควรที่จะเข้าไปอาศัย และเพราะไม่ได้ทำหน้าที่เป็นที่หลบซ่อนแม้แก่ผู้ที่เข้าไปอาศัยแล้ว (๑๘) โดยความเป็นที่พึ่งไม่ได้ เพราะไม่มีภาวะที่จะขจัดภัยให้แก่ผู้ที่เข้ามาอาศัย (๑๙) โดยความเป็นของว่างเปล่า เพราะว่างเปล่าจากภาวะที่เที่ยง ที่งาม ที่เป็นสุข และที่เป็นอัตตาตามที่ปุถุชนสำคัญหมาย (๒๐) โดยความเป็นของเปล่า เพราะความที่ว่างเปล่านั่นเอง หรือเพราะเป็นของเล็กน้อย เพราะแม้ของเล็กน้อยในโลกก็เรียกว่าของเปล่า (๒๑) โดยความเป็นของสูญ เพราะปราศจากเจ้าของ ผู้อยู่อาศัย ผู้ทำ ผู้เสวย และผู้บงการ (๒๒) โดยความเป็นอนัตตา เพราะตนเองก็มีภาวะที่ไม่มีเจ้าของเป็นต้น (๒๓) โดยความเป็นโทษ เพราะเป็นทุกข์ในการดำเนินไป และเพราะทุกข์นั้นเป็นโทษ หรืออีกนัยหนึ่ง สัตว์ผู้ยากไร้ย่อมเป็นไป คือดำเนินไปอย่างลำบาก เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าอาทีนวะ คำนี้เป็นชื่อของคนยากไร้ แม้ขันธ์ทั้งหลายก็เป็นของยากไร้เหมือนกัน เพราะฉะนั้น จึงพิจารณาโดยความเป็นโทษ เพราะเหมือนกับคนยากไร้ (๒๔) โดยความเป็นของแปรปรวนเป็นธรรมดา เพราะมีปกติแปรปรวนไปสองอย่างคือด้วยความแก่และความตาย (๒๕) โดยความเป็นของไม่มีแก่นสาร เพราะเป็นของอ่อนแอ และเพราะแตกหักง่ายเหมือนดังแก่นไม้ผุ (๒๖) โดยความเป็นรากเหง้าแห่งความชั่ว เพราะเป็นเหตุแห่งความชั่ว (๒๗) โดยความเป็นดังเพชฌฆาต เพราะฆ่าความไว้วางใจเหมือนศัตรูผู้มีหน้าเป็นมิตร (๒๘) โดยความเป็นของสิ้นไป เพราะปราศจากความเจริญ และเพราะเกิดขึ้นจากความพินาศ (ของเหตุ) (๒๙) โดยความเป็นไปกับด้วยอาสวะ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะ (๓๐) โดยความเป็นสังขตะ เพราะถูกปรุงแต่งขึ้นด้วยเหตุและปัจจัย (๓๑) โดยความเป็นเหยื่อแห่งมาร เพราะเป็นเหยื่อของมัจจุมารและกิเลสมาร (๓๒) โดยความเป็นของมีความเกิด ความแก่ ความเจ็บ ความตายเป็นธรรมดา (๓๓-๓๖) โดยความเป็นของมีความโศก ความร่ำไร ความคับแค้นใจเป็นธรรมดา เพราะเป็นเหตุแห่งความโศก ความร่ำไร และความคับแค้นใจ (๓๗-๓๙) โดยความเป็นธรรมเครื่องเศร้าหมอง เพราะเป็นอารมณ์แห่งกิเลสเครื่องเศร้าหมองคือตัณหา ทิฏฐิ และทุจริต (๔๐) พระโยคาวจรย่อมพิจารณาด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ที่ท่านกล่าวไว้โดยประเภทอย่างนี้

Ettha hi aniccato, palokato, calato, pabhaṅguto, addhuvato, vipariṇāmadhammato, asārakato, vibhavato, saṅkhatato, maraṇadhammatoti ekekasmiṃ khandhe dasa dasa katvā paññāsa aniccānupassanāni. Parato, rittato, tucchato, suññato, anattatoti ekekasmiṃ khandhe pañca pañca katvā pañcavīsati anattānupassanāni. Sesāni dukkhato, rogatotiādīni ekekasmiṃ khandhe pañcavīsati pañcavīsati katvā pañcavīsatisataṃ dukkhānupassanānīti.

ในบรรดาการพิจารณาเหล่านั้น การพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นของผุพัง โดยความเป็นของหวั่นไหว โดยความเป็นของแตกง่าย โดยความเป็นของไม่ยั่งยืน โดยความเป็นของแปรปรวนเป็นธรรมดา โดยความเป็นของไม่มีแก่นสาร โดยความเป็นของสิ้นไป โดยความเป็นสังขตะ โดยความเป็นของมีความตายเป็นธรรมดา จัดเป็นอนิจจานุปัสสนา ๕๐ อย่าง คือในขันธ์แต่ละขันธ์ อย่างละ ๑๐ การพิจารณาโดยความเป็นอื่น โดยความเป็นของว่างเปล่า โดยความเป็นของเปล่า โดยความเป็นของสูญ โดยความเป็นอนัตตา จัดเป็นอนัตตานุปัสสนา ๒๕ อย่าง คือในขันธ์แต่ละขันธ์ อย่างละ ๕ การพิจารณาที่เหลือมีอาทิว่า โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นโรค จัดเป็นทุกขานุปัสสนา ๑๒๕ อย่าง คือในขันธ์แต่ละขันธ์ อย่างละ ๒๕

Iccassa iminā dvisatabhedena aniccādisammasanena pañcakkhandhe sammasato taṃ nayavipassanāsaṅkhātaṃ aniccadukkhānattasammasanaṃ thiraṃ hoti. Idaṃ tāvettha pāḷinayānusārena sammasanārambhavidhānaṃ.

ด้วยประการฉะนี้ เมื่อพระโยคาวจรพิจารณาขันธ์ ๕ ด้วยการพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น อันมีประเภท ๒๐๐ อย่างนี้ สัมมสนญาณนั้นอันชื่อว่านยวินิปัสสนา คือการพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ย่อมมั่นคง. นี้เป็นวิธีการเริ่มพิจารณาตามนัยแห่งบาลีในเรื่องนี้

Indriyatikkhakāraṇanavakakathā

ว่าด้วยเหตุ ๙ ประการที่ทำอินทรีย์ให้แก่กล้า

699. Yassa pana evaṃ nayavipassanāya yogaṃ karotopi nayavipassanā na sampajjati, tena ‘‘navahākārehi indriyāni tikkhāni bhavanti – uppannuppannānaṃ saṅkhārānaṃ khayameva passati, tattha ca sakkaccakiriyāya sampādeti, sātaccakiriyāya sampādeti, sappāyakiriyāya sampādeti, samādhissa ca nimittaggāhena, bojjhaṅgānañca anupavattanatāya, kāye ca jīvite ca anapekkhataṃ upaṭṭhāpeti, tattha ca abhibhuyya nekkhammena, antarā ca abyosānenā’’ti evaṃ vuttānaṃ navannaṃ ākārānaṃ vasena indriyāni tikkhāni katvā pathavīkasiṇaniddese vuttanayena satta asappāyāni vajjetvā satta sappāyāni sevamānena kālena rūpaṃ sammasitabbaṃ, kālena arūpaṃ. Rūpaṃ sammasantena rūpassa nibbatti passitabbā.

699. ส่วนโยคีใด แม้ทำความเพียรในนยวินิปัสสนาอย่างนี้ นยวินิปัสสนาก็ยังไม่สำเร็จ โยคีนั้นพึงทำอินทรีย์ให้แก่กล้าด้วยอาการ ๙ อย่างที่ตรัสไว้ว่า 'อินทรีย์ทั้งหลายย่อมแก่กล้าด้วยอาการ ๙ อย่าง คือ ๑. ย่อมเห็นแต่ความสิ้นไปแห่งสังขารทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วๆ ๒. ย่อมให้สำเร็จด้วยการกระทำโดยเคารพ ๓. ย่อมให้สำเร็จด้วยการกระทำโดยต่อเนื่อง ๔. ย่อมให้สำเร็จด้วยการกระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะ ๕. ย่อมให้สำเร็จด้วยการยึดถือนิมิตแห่งสมาธิ ๖. ย่อมให้สำเร็จด้วยการเป็นไปตามสมควรแห่งโพชฌงค์ทั้งหลาย ๗. ย่อมตั้งความไม่ห่วงใยในกายและชีวิตไว้ ๘. ในการนั้น ย่อมให้สำเร็จด้วยการครอบงำ (ทุกขเวทนา) ด้วยเนกขัมมะ (คือวิริยะ) ๙. และด้วยการไม่หยุดในระหว่าง' ดังนี้ แล้วเว้นอสัปปายะ ๗ อย่าง ตามนัยที่กล่าวไว้ในปฐวีกสิณนิทเทส เสพสัปปายะ ๗ อย่างแล้ว พึงพิจารณารูปในบางกาล พึงพิจารณาอรูปในบางกาล เมื่อพิจารณารูป พึงเห็นความเกิดขึ้นแห่งรูป

Rūpanibbattipassanākārakathā

ว่าด้วยอาการเห็นความเกิดขึ้นแห่งรูป

700. Seyyathidaṃ – idaṃ rūpaṃ nāma kammādivasena catūhi kāraṇehi nibbattati. Tattha sabbesaṃ sattānaṃ rūpaṃ nibbattamānaṃ paṭhamaṃ kammato nibbattati. Paṭisandhikkhaṇeyeva hi gabbhaseyyakānaṃ tāva tisantativasena vatthu-kāya-bhāvadasakasaṅkhātāni tiṃsa rūpāni nibbattanti, tāni ca kho paṭisandhicittassa uppādakkhaṇeyeva. Yathā ca uppādakkhaṇe, tathā ṭhitikkhaṇepi bhaṅgakkhaṇepi.

700. คืออย่างนี้ รูปนี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุ ๔ ประการ โดยมีกรรมเป็นต้น ในเหตุ ๔ ประการนั้น เมื่อรูปของสัตว์ทั้งปวงเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นจากกรรมก่อน จริงอยู่ ในปฏิสนธิขณะนั่นเอง รูป ๓๐ รูป คือ วัตถุทสกะ กายทสกะ และภาวทสกะ โดยนัยแห่งกลาป ๓ หมวด ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้เกิดในครรภ์ก่อน และรูปเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นในอุปปาทขณะแห่งปฏิสนธิจิตนั่นเอง (เกิดขึ้น) ในอุปปาทขณะฉันใด แม้ในฐิติขณะและภังคขณะก็ฉันนั้น

Tattha rūpaṃ dandhanirodhaṃ garuparivatti, cittaṃ khippanirodhaṃ lahuparivatti. Tenāha – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ yathayidaṃ, bhikkhave, citta’’nti (a. ni. 1.48). Rūpe dharanteyeva hi soḷasavāre bhavaṅgacittaṃ uppajjitvā nirujjhati. Cittassa uppādakkhaṇopi ṭhitikkhaṇopi bhaṅgakkhaṇopi ekasadisā. Rūpassa pana uppādabhaṅgakkhaṇāyeva lahukā, tehi sadisā. Ṭhitikkhaṇo pana mahā, yāva soḷasa cittāni uppajjitvā nirujjhanti, tāva vattati. Paṭisandhicittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ ṭhānappattaṃ purejātaṃ vatthuṃ nissāya dutiyaṃ bhavaṅgaṃ uppajjati. Tena saddhiṃ uppannaṃ ṭhānappattaṃ purejātaṃ vatthuṃ nissāya tatiyaṃ bhavaṅgaṃ uppajjati. Iminā nayena yāvatāyukaṃ cittappavatti veditabbā. Āsannamaraṇassa pana ekameva ṭhānappattaṃ purejātaṃ vatthuṃ nissāya soḷasa cittāni uppajjanti.

ในรูปและจิตนั้น รูปดับช้า เปลี่ยนแปลงช้า จิตดับเร็ว เปลี่ยนแปลงเร็ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเปลี่ยนแปลงได้รวดเร็วเหมือนจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย" จริงอยู่ เมื่อรูปยังทรงตัวอยู่ ภวังคจิตย่อมเกิดขึ้นแล้วดับไป ๑๖ ครั้ง อุปปาทขณะ ฐิติขณะ และภังคขณะของจิต ย่อมเท่ากัน ส่วนอุปปาทขณะและภังคขณะของรูปเท่านั้นที่รวดเร็ว เหมือนกับขณะเหล่านั้น (ของจิต) แต่ฐิติขณะ (ของรูป) นั้นยาวนาน ย่อมเป็นไปตราบเท่าที่จิต ๑๖ ดวงเกิดขึ้นแล้วดับไป ภวังคจิตดวงที่ ๒ ย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยปุเรชาตวัตถุที่เกิดขึ้นในอุปปาทขณะของปฏิสนธิจิต ซึ่งถึงฐิติขณะแล้ว ภวังคจิตดวงที่ ๓ ย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยปุเรชาตวัตถุที่เกิดขึ้นพร้อมกับภวังคจิตดวงนั้น (ดวงที่ ๒) ซึ่งถึงฐิติขณะแล้ว พึงทราบความเป็นไปของจิตตลอดชั่วอายุ ด้วยนัยนี้ ส่วนบุคคลผู้ใกล้จะตาย จิต ๑๖ ดวงย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยปุเรชาตวัตถุอันเดียวเท่านั้นที่ถึงฐิติขณะแล้ว

Paṭisandhicittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ rūpaṃ paṭisandhicittato uddhaṃ soḷasamena cittena saddhiṃ nirujjhati. Ṭhānakkhaṇe uppannaṃ sattarasamassa uppādakkhaṇena saddhiṃ nirujjhati. Bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ sattarasamassa ṭhānakkhaṇaṃ patvā nirujjhati. Yāva pavatti nāma atthi, evameva pavattati. Opapātikānampi sattasantativasena sattati rūpāni evameva pavattanti.

รูปที่เกิดขึ้นในอุปปาทขณะของปฏิสนธิจิต ย่อมดับพร้อมกับจิตดวงที่ ๑๖ ถัดจากปฏิสนธิจิต รูปที่เกิดขึ้นในฐานขณะ ย่อมดับพร้อมกับอุปปาทขณะของจิตดวงที่ ๑๗ รูปที่เกิดขึ้นในภังคขณะ ย่อมดับเมื่อถึงฐิติขณะของจิตดวงที่ ๑๗ ตราบใดที่ยังมีความเป็นไปอยู่ ก็ย่อมเป็นไปอย่างนี้ทีเดียว แม้แก่โอปปาติกสัตว์ทั้งหลาย รูป ๗๐ รูป โดยนัยแห่งกลาป ๗ หมวด ก็ย่อมเป็นไปอย่างนี้ทีเดียว

701. Tattha kammaṃ, kammasamuṭṭhānaṃ, kammapaccayaṃ, kammapaccayacittasamuṭṭhānaṃ, kammapaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ, kammapaccayautusamuṭṭhānanti esa vibhāgo veditabbo. Tattha kammaṃ nāma kusalākusalacetanā. Kammasamuṭṭhānaṃ nāma vipākakkhandhā ca, cakkhudasakādi samasattatirūpañca. Kammapaccayaṃ nāma tadeva, kammaṃ hi kammasamuṭṭhānassa upatthambhakapaccayopi hoti. Kammapaccayacittasamuṭṭhānaṃ nāma vipākacittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ. Kammapaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ nāma kammasamuṭṭhānarūpesu ṭhānappattā ojā aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti, tatrāpi ojā ṭhānaṃ patvā aññanti evaṃ catasso vā pañca vā pavattiyo ghaṭeti. Kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma kammajatejodhātu ṭhānappattā utusamuṭṭhānaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti, tatrāpi utu aññaṃ ojaṭṭhamakanti evaṃ catasso vā pañca vā pavattiyo ghaṭeti. Evaṃ tāva kammajarūpassa nibbatti passitabbā.

701. ในเรื่องนั้น พึงทราบการจำแนกนี้ คือ กรรม, กรรมสมุฏฐาน, กรรมปัจจัย, กรรมปัจจยจิตตสมุฏฐาน, กรรมปัจจยอาหารสมุฏฐาน, กรรมปัจจยอุตุสมุฏฐาน ในการจำแนกนั้น ที่ชื่อว่า กรรม ได้แก่ กุศลเจตนาและอกุศลเจตนา ที่ชื่อว่า กรรมสมุฏฐาน ได้แก่ วิปากขันธ์ทั้งหลาย และรูป ๗๐ ถ้วน มีจักขุทสกะเป็นต้น ที่ชื่อว่า กรรมปัจจัย ก็คือสิ่งนั้นนั่นเอง เพราะกรรมย่อมเป็นอุปัตถัมภกปัจจัยของกรรมสมุฏฐานด้วย ที่ชื่อว่า กรรมปัจจยจิตตสมุฏฐาน ได้แก่ รูปที่มีวิปากจิตเป็นสมุฏฐาน ที่ชื่อว่า กรรมปัจจยอาหารสมุฏฐาน คือ ในบรรดากรรมสมุฏฐานรูป โอชาที่ถึงฐิติขณะแล้ว ย่อมให้เกิดโอชัฏฐมกกลาปอื่นขึ้น แม้ในกลาปนั้น โอชาเมื่อถึงฐิติขณะแล้ว ก็ให้เกิดกลาปอื่นขึ้นอีก ด้วยประการฉะนี้ ย่อมก่อให้เกิดความเป็นไป ๔ หรือ ๕ ทอด ที่ชื่อว่า กรรมปัจจยอุตุสมุฏฐาน คือ กัมมชเตโชธาตุที่ถึงฐิติขณะแล้ว ย่อมให้เกิดอุตุสมุฏฐานโอชัฏฐมกกลาปขึ้น แม้ในกลาปนั้น อุตุย่อมให้เกิดโอชัฏฐมกกลาปอื่นขึ้นอีก ด้วยประการฉะนี้ ย่อมก่อให้เกิดความเป็นไป ๔ หรือ ๕ ทอด พึงเห็นความเกิดขึ้นแห่งกัมมชรูป ด้วยประการฉะนี้ก่อน

702. Cittajesupi cittaṃ, cittasamuṭṭhānaṃ, cittapaccayaṃ, cittapaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ, cittapaccayautusamuṭṭhānanti esa vibhāgo veditabbo. Tattha cittaṃ nāma ekūnanavuticittāni.

702. แม้ในจิตตชรูปทั้งหลาย พึงทราบการจำแนกนี้ คือ จิต, จิตตสมุฏฐาน, จิตตปัจจัย, จิตตปัจจยอาหารสมุฏฐาน, จิตตปัจจยอุตุสมุฏฐาน ในการจำแนกนั้น ที่ชื่อว่า จิต ได้แก่ จิต ๘๙ ดวง

Tesu dvattiṃsa cittāni, chabbīsekūnavīsati;

Soḷasa rūpiriyāpathaviññattijanakā matā.

ในบรรดาจิตเหล่านั้น บัณฑิตพึงทราบว่า จิต ๓๒ ดวง, ๒๖ ดวง, ๑๙ ดวง และ ๑๖ ดวง เป็นจิตที่ทำให้เกิดรูป อิริยาบถ และวิญญัติ (ตามลำดับ)

Kāmāvacarato hi aṭṭha kusalāni, dvādasākusalāni, manodhātuvajjā dasa kiriyā, kusalakiriyato dve abhiññācittānīti dvattiṃsa cittāni rūpaṃ, iriyāpathaṃ, viññattiñca janenti. Vipākavajjāni sesadasarūpāvacarāni, aṭṭha arūpāvacarāni, aṭṭha lokuttaracittānīti chabbīsati cittāni rūpaṃ, iriyāpathañca janayanti, na viññattiṃ. Kāmāvacare dasa bhavaṅgacittāni, rūpāvacare pañca, tisso manodhātuyo, ekā vipākāhetukamanoviññāṇadhātusomanassasahagatāti ekūnavīsati cittāni rūpameva janayanti, na iriyāpathaṃ, na viññattiṃ. Dvepañcaviññāṇāni, sabbasattānaṃ paṭisandhicittaṃ, khīṇāsavānaṃ cuticittaṃ, cattāri āruppavipākānīti soḷasa cittāni neva rūpaṃ janayanti, na iriyāpathaṃ, na viññattiṃ. Yāni cettha rūpaṃ janenti, tāni na ṭhitikkhaṇe, bhaṅgakkhaṇe vā, tadā hi cittaṃ dubbalaṃ hoti. Uppādakkhaṇe pana balavaṃ, tasmā taṃ tadā purejātaṃ vatthuṃ nissāya rūpaṃ samuṭṭhāpeti.

จริงอยู่ จิต ๓๒ ดวง คือ กุศลจิต ๘ อกุศลจิต ๑๒ กิริยาจิต ๑๐ (เว้นมโนธาตุ) และอภิญญาจิต ๒ (จากกุศลและกิริยา) ในกามาวจรภูมิ ย่อมทำให้เกิดรูป อิริยาบถ และวิญญัติ จิต ๒๖ ดวง คือ รูปาวจรจิต ๑๐ ที่เหลือ (เว้นวิบาก) อรูปาวจรจิต ๘ และโลกุตตรจิต ๘ ย่อมทำให้เกิดรูปและอิริยาบถ แต่ไม่ทำให้เกิดวิญญัติ จิต ๑๙ ดวง คือ ภวังคจิต ๑๐ ในกามาวจรภูมิ, (ภวังคจิต) ๕ ในรูปาวจรภูมิ, มโนธาตุ ๓, และวิปากอเหตุกมโนวิญญาณธาตุที่สหรคตด้วยโสมนัส ๑ ย่อมทำให้เกิดรูปเท่านั้น ไม่ทำให้เกิดอิริยาบถ ไม่ทำให้เกิดวิญญัติ จิต ๑๖ ดวง คือ ทวิปัญจวิญญาณ ๑๐, ปฏิสนธิจิตของสัตว์ทั้งปวง, จุติจิตของพระขีณาสพ, และอรูปวิบาก ๔ ย่อมไม่ทำให้เกิดรูป ไม่ทำให้เกิดอิริยาบถ และไม่ทำให้เกิดวิญญัติ ในบรรดาจิตเหล่านี้ จิตเหล่าใดที่ทำให้เกิดรูป จิตเหล่านั้นไม่ทำให้เกิด (รูป) ในฐิติขณะหรือภังคขณะ เพราะในขณะนั้นจิตมีกำลังอ่อน แต่ในอุปปาทขณะ จิตมีกำลังแข็งกล้า เพราะฉะนั้น ในขณะนั้น จิตนั้นย่อมอาศัยปุเรชาตวัตถุแล้วให้รูปเกิดขึ้น

Cittasamuṭṭhānaṃ nāma tayo arūpino khandhā, ‘‘saddanavakaṃ, kāyaviññatti, vacīviññatti, ākāsadhātu, lahutā, mudutā, kammaññatā, upacayo, santatī’’ti sattarasavidhaṃ rūpañca. Cittapaccayaṃ nāma ‘‘pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassā’’ti (paṭṭhā. 1.1.11) evaṃ vuttaṃ catusamuṭṭhānarūpaṃ. Cittapaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ nāma cittasamuṭṭhānarūpesu ṭhānappattā ojā aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti, evaṃ dve tisso pavattiyo ghaṭeti. Cittapaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma cittasamuṭṭhāno utu ṭhānappatto aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti, evaṃ dve tisso pavattiyo ghaṭeti. Evaṃ cittajarūpassa nibbatti passitabbā.

จิตตสมุฏฐาน ได้แก่ อรูปขันธ์ 3 และรูป 17 อย่าง คือ สัททนวกะ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ อากาสธาตุ ลหุตา มุทุตา กัมมัญญตา อุปจยะ สันตติ. จิตตปัจจัย ได้แก่ จตุสมุฏฐานรูปที่กล่าวไว้ว่า “จิตและเจตสิกธรรมที่เกิดทีหลัง เป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อน” ดังนี้. จิตตปัจจยอาหารสมุฏฐาน ได้แก่ โอชาที่ถึงฐิติขณะในจิตตสมุฏฐานรูป ย่อมให้เกิดโอชัฏฐมกรูปอื่นขึ้นอีก ทำให้เกิดความเป็นไปได้ 2-3 วาระอย่างนี้. จิตตปัจจยอุตุสมุฏฐาน ได้แก่ อุตุที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน เมื่อถึงฐิติขณะ ย่อมให้เกิดโอชัฏฐมกรูปอื่นขึ้นอีก ทำให้เกิดความเป็นไปได้ 2-3 วาระอย่างนี้. พึงเห็นความเกิดขึ้นแห่งจิตตชรูปอย่างนี้.

703. Āhārajesupi āhāro, āhārasamuṭṭhānaṃ, āhārapaccayaṃ, āhārapaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ, āhārapaccayautusamuṭṭhānanti esa vibhāgo veditabbo. Tattha āhāro nāma kabaḷīkāro āhāro. Āhārasamuṭṭhānaṃ nāma upādiṇṇaṃ kammajarūpaṃ paccayaṃ labhitvā tattha patiṭṭhāya ṭhānappattāya ojāya samuṭṭhāpitaṃ ojaṭṭhamakaṃ, ākāsadhātu, lahutā, mudutā, kammaññatā, upacayo, santatīti cuddasavidhaṃ rūpaṃ. Āhārapaccayaṃ nāma ‘‘kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa āhārapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.15) evaṃ vuttaṃ catusamuṭṭhānarūpaṃ. Āhārapaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ nāma āhārasamuṭṭhānesu rūpesu ṭhānappattā ojā aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti, tatrāpi ojā aññanti evaṃ dasadvādasavāre pavattiṃ ghaṭeti. Ekadivasaṃ paribhuttāhāro sattāhampi upatthambheti. Dibbā pana ojā ekamāsaṃ dvemāsampi upatthambheti. Mātarā paribhuttāhāropi dārakassa sarīraṃ pharitvā rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Sarīre makkhitāhāropi rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Kammajāhāro upādiṇṇakāhāro nāma. Sopi ṭhānappatto rūpaṃ samuṭṭhāpeti, tatrāpi ojā aññaṃ samuṭṭhāpetīti evaṃ catasso vā pañca vā pavattiyo ghaṭeti. Āhārapaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma āhārasamuṭṭhānā tejodhātu ṭhānappattā utusamuṭṭhānaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti. Tatrāyaṃ āhāro āhārasamuṭṭhānānaṃ janako hutvā paccayo hoti, sesānaṃ nissayāhāraatthiavigatavasenāti evaṃ āhārajarūpassa nibbatti passitabbā.

703. แม้ในอาหารชธรรม ก็พึงทราบการจำแนกนี้ คือ อาหาร อาหารสมุฏฐาน อาหารปัจจัย อาหารปัจจยอาหารสมุฏฐาน อาหารปัจจยอุตุสมุฏฐาน. ในธรรมเหล่านั้น อาหาร ได้แก่ กวฬิงการาหาร. อาหารสมุฏฐาน ได้แก่ รูป 14 อย่าง คือ โอชัฏฐมกกลาป อากาสธาตุ ลหุตา มุทุตา กัมมัญญตา อุปจยะ สันตติ ที่เกิดจากโอชาซึ่งถึงฐิติขณะ ตั้งอยู่และอาศัยอุปาทินนกัมมชรูปเป็นปัจจัย. อาหารปัจจัย ได้แก่ จตุสมุฏฐานรูปที่กล่าวไว้ว่า “กวฬิงการาหารเป็นปัจจัยแก่กายนี้ด้วยอาหารปัจจัย” ดังนี้. อาหารปัจจยอาหารสมุฏฐาน ได้แก่ โอชาที่ถึงฐิติขณะในอาหารสมุฏฐานรูป ย่อมให้เกิดโอชัฏฐมกรูปอื่นขึ้นอีก ในรูปนั้น โอชาก็ให้เกิดรูปอื่นอีก ดังนี้ ทำให้เกิดความเป็นไปได้ 10-12 วาระ. อาหารที่บริโภคในวันหนึ่ง ย่อมอุปถัมภ์ได้ถึง 7 วัน. ส่วนโอชาทิพย์ย่อมอุปถัมภ์ได้ถึง 1 เดือน หรือ 2 เดือน. แม้อาหารที่มารดาบริโภค ก็แผ่ไปทั่วสรีระของทารก ทำให้รูปเกิดขึ้น. แม้อาหารที่ทาบนร่างกาย ก็ทำให้รูปเกิดขึ้น. อาหารที่เกิดจากกรรม ชื่อว่า อุปาทินนกาหาร. แม้อาหารนั้นเมื่อถึงฐิติขณะ ก็ทำให้รูปเกิดขึ้น ในรูปนั้น โอชาก็ให้เกิดรูปอื่นอีก ดังนี้ ทำให้เกิดความเป็นไปได้ 4-5 วาระ. อาหารปัจจยอุตุสมุฏฐาน ได้แก่ เตโชธาตุที่มีอาหารเป็นสมุฏฐาน เมื่อถึงฐิติขณะ ย่อมให้เกิดโอชัฏฐมกกลาปที่มีอุตุเป็นสมุฏฐาน. ในธรรมเหล่านั้น อาหารนี้เป็นชนกปัจจัยแก่อาหารสมุฏฐานรูปทั้งหลาย ส่วนรูปที่เหลือ เป็นปัจจัยโดยนัยแห่งนิสสยปัจจัย อาหารปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. พึงเห็นความเกิดขึ้นแห่งอาหารชรูปอย่างนี้.

704. Utujesupi utu, utusamuṭṭhānaṃ, utupaccayaṃ, utupaccayautusamuṭṭhānaṃ, utupaccayaāhārasamuṭṭhānanti esa vibhāgo veditabbo. Tattha utu nāma catusamuṭṭhānā tejodhātu, uṇhautu sītautūti evaṃ panesa duvidho hoti. Utusamuṭṭhānaṃ nāma catusamuṭṭhāno utu upādiṇṇakaṃ paccayaṃ labhitvā ṭhānappatto sarīre rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Taṃ saddanavakaṃ, ākāsadhātu, lahutā, mudutā, kammaññatā, upacayo, santatīti pannarasavidhaṃ hoti. Utupaccayaṃ nāma utu catusamuṭṭhānikarūpānaṃ pavattiyā ca vināsassa ca paccayo hoti. Utupaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma utusamuṭṭhānā tejodhātu ṭhānappattā aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti, tatrāpi utu aññanti evaṃ dīghampi addhānaṃ anupādiṇṇapakkhe ṭhatvāpi utusamuṭṭhānaṃ pavattatiyeva. Utupaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ nāma utusamuṭṭhānā ṭhānappattā ojā aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti, tatrāpi ojā aññanti evaṃ dasadvādasavāre pavattiṃ ghaṭeti. Tatrāyaṃ utu utusamuṭṭhānānaṃ janako hutvā paccayo hoti, sesānaṃ nissayaatthiavigatavasenāti evaṃ utujarūpassa nibbatti passitabbā. Evañhi rūpassa nibbattiṃ passanto kālena rūpaṃ sammasati nāma.

704. แม้ในอุตุชธรรม ก็พึงทราบการจำแนกนี้ คือ อุตุ อุตุสมุฏฐาน อุตปัจจัย อุตปัจจยอุตุสมุฏฐาน อุตปัจจยอาหารสมุฏฐาน. ในธรรมเหล่านั้น อุตุ ได้แก่ เตโชธาตุที่มีสมุฏฐาน 4 และอุตุนั้นมี 2 อย่าง คือ อุตุร้อนและอุตุเย็น. อุตุสมุฏฐาน ได้แก่ อุตุที่มีสมุฏฐาน 4 อาศัยอุปาทินนกรูปเป็นปัจจัย เมื่อถึงฐิติขณะ ย่อมให้รูปเกิดขึ้นในสรีระ รูปนั้นมี 15 อย่าง คือ สัททนวกะ อากาสธาตุ ลหุตา มุทุตา กัมมัญญตา อุปจยะ สันตติ. อุตปัจจัย ได้แก่ อุตุเป็นปัจจัยแก่ความสืบต่อและความดับไปแห่งจตุสมุฏฐานิกรูป. อุตปัจจยอุตุสมุฏฐาน ได้แก่ เตโชธาตุที่มีอุตุเป็นสมุฏฐาน เมื่อถึงฐิติขณะ ย่อมให้เกิดโอชัฏฐมกรูปอื่นขึ้นอีก ในรูปนั้น อุตุนั้นก็ให้เกิดรูปอื่นอีก ดังนี้ แม้จะตั้งอยู่ในส่วนที่เป็นอนุปาทินนกะ ตลอดกาลนาน อุตุสมุฏฐานรูปก็ย่อมเป็นไปได้ทีเดียว. อุตปัจจยอาหารสมุฏฐาน ได้แก่ โอชาที่มีอุตุเป็นสมุฏฐาน เมื่อถึงฐิติขณะ ย่อมให้เกิดโอชัฏฐมกรูปอื่นขึ้นอีก ในรูปนั้น โอชาก็ให้เกิดรูปอื่นอีก ดังนี้ ทำให้เกิดความเป็นไปได้ 10-12 วาระ. ในธรรมเหล่านั้น อุตุนี้เป็นชนกปัจจัยแก่อุตุสมุฏฐานรูปทั้งหลาย ส่วนรูปที่เหลือ เป็นปัจจัยโดยนัยแห่งนิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. พึงเห็นความเกิดขึ้นแห่งอุตุชรูปอย่างนี้. ผู้ที่เห็นความเกิดขึ้นแห่งรูปอย่างนี้แล ชื่อว่าย่อมพิจารณารูปโดยกาลอันควร.

Arūpanibbattipassanākārakathā

กถาว่าด้วยอาการพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นแห่งอรูป

705. Yathā ca rūpaṃ sammasantena rūpassa, evaṃ arūpaṃ sammasantenapi arūpassa nibbatti passitabbā. Sā ca kho ekāsīti lokiyacittuppādavaseneva.

705. ผู้พิจารณารูป พึงเห็นความเกิดขึ้นแห่งรูปฉันใด ผู้พิจารณาอรูป ก็พึงเห็นความเกิดขึ้นแห่งอรูปฉันนั้นเหมือนกัน. และความเกิดขึ้นแห่งอรูปนั้น พึงเห็นได้โดยนัยแห่งโลกิยจิตตุปบาท 81 ดวงเท่านั้น.

Seyyathidaṃ – idañhi arūpaṃ nāma purimabhave āyūhitakammavasena paṭisandhiyaṃ tāva ekūnavīsaticittuppādappabhedaṃ nibbattati. Nibbattanākāro panassa paṭiccasamuppādaniddese vuttanayeneva veditabbo. Tadeva paṭisandhicittassa anantaracittato paṭṭhāya bhavaṅgavasena, āyupariyosāne cutivasena. Yaṃ tattha kāmāvacaraṃ, taṃ chasu dvāresu balavārammaṇe tadārammaṇavasena.

กล่าวคือ อรูปนี้ย่อมเกิดขึ้นในปฏิสนธิกาล โดยจำแนกเป็นจิตตุปบาท 19 ดวง ด้วยอำนาจแห่งกรรมที่สั่งสมไว้ในภพก่อน. ส่วนอาการที่เกิดขึ้นแห่งอรูปนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในปฏิจจสมุปปาทนิทเทส. จิตตุปบาท 19 ดวงนั้นนั่นแหละ ย่อมเกิดขึ้นเป็นภวังคจิต ตั้งแต่จิตดวงถัดจากปฏิสนธิจิตเป็นต้นไป และเกิดขึ้นเป็นจุติจิตในที่สุดแห่งอายุ. ในบรรดาจิตเหล่านั้น จิตที่เป็นกามาวจร ย่อมเกิดขึ้นเป็นตทาลัมพณจิตในทวาร 6 เมื่อมีอารมณ์ที่ชัดเจน.

Pavatte pana asambhinnattā cakkhussa āpāthagatattā rūpānaṃ ālokasannissitaṃ manasikārahetukaṃ cakkhuviññāṇaṃ nibbattati saddhiṃ sampayuttadhammehi. Cakkhupasādassa hi ṭhitikkhaṇe ṭhitippattameva rūpaṃ cakkhuṃ ghaṭṭeti. Tasmiṃ ghaṭṭite dvikkhattuṃ bhavaṅgaṃ uppajjitvā nirujjhati. Tato tasmiṃyeva ārammaṇe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjati. Tadanantaraṃ tadeva rūpaṃ passamānaṃ kusalavipākaṃ akusalavipākaṃ vā cakkhuviññāṇaṃ. Tato tadeva rūpaṃ sampaṭicchamānā vipākamanodhātu. Tato tadeva rūpaṃ santīrayamānā vipākāhetukamanoviññāṇadhātu. Tato tadeva rūpaṃ vavatthāpayamānā kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatā. Tato paraṃ kāmāvacarakusalākusalakiriyacittesu ekaṃ vā upekkhāsahagatāhetukaṃ cittaṃ pañca satta vā javanāni. Tato kāmāvacarasattānaṃ ekādasasu tadārammaṇacittesu javanānurūpaṃ yaṃkiñci tadārammaṇanti. Esa nayo sesadvāresupi. Manodvāre pana mahaggatacittānipi uppajjantīti. Evaṃ chasu dvāresu arūpassa nibbatti passitabbā. Evañhi arūpassa nibbattiṃ passanto kālena arūpaṃ sammasati nāma.

ส่วนในปวัตติกาล จักขุวิญญาณอันอาศัยแสงสว่าง มีมนสิการเป็นเหตุ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับสัมปยุตตธรรมทั้งหลาย เพราะจักขุ (ประสาท) ยังไม่แตกดับ และเพราะรูปารมณ์มาสู่คลอง จริงอยู่ รูปที่ถึงฐิติขณะแล้วเท่านั้น ย่อมกระทบจักขุ (ประสาท) ในฐิติขณะของจักขุปสาท เมื่อรูปนั้นกระทบแล้ว ภวังคจิตเกิดขึ้น ๒ ครั้งแล้วก็ดับไป ต่อจากนั้น กิริยามโนธาตุ (ปัญจทวาราวัชชนจิต) ทำกิจคืออาวัชชนะในอารมณ์นั้นนั่นแหละ เกิดขึ้น ในลำดับนั้น จักขุวิญญาณที่เป็นกุศลวิบากหรืออกุศลวิบาก เห็นรูปนั้นนั่นแหละ (เกิดขึ้น) ต่อจากนั้น วิปากมโนธาตุ (สัมปฏิจฉันนจิต) รับรูปนั้นนั่นแหละ (เกิดขึ้น) ต่อจากนั้น วิปากอเหตุกมโนวิญญาณธาตุ (สันตีรณจิต) ไต่สวนรูปนั้นนั่นแหละ (เกิดขึ้น) ต่อจากนั้น กิริยาอเหตุกมโนวิญญาณธาตุ (โวฏฐัพพนจิต) ที่สหรคตด้วยอุเบกขา ตัดสินรูปนั้นนั่นแหละ (เกิดขึ้น) ต่อจากนั้น ชวนจิต ๕ หรือ ๗ ขณะ ดวงใดดวงหนึ่งในบรรดากามาวจรกุศลจิต อกุศลจิต และกิริยาจิต หรือจิตที่เป็นอเหตุกะสหรคตด้วยอุเบกขา (เกิดขึ้น) ต่อจากนั้น ตทารัมมณจิตดวงใดดวงหนึ่งตามสมควรแก่ชวนะ ในบรรดาตทารัมมณจิต ๑๑ ดวง ของสัตว์ทั้งหลายผู้เป็นกามาวจร (เกิดขึ้น) นี้เป็นนัยในทวารที่เหลือแม้ทั้งหลาย ส่วนในมโนทวาร แม้มหัคคตจิตทั้งหลายก็ย่อมเกิดขึ้น พึงเห็นความเกิดขึ้นแห่งอรูปในทวาร ๖ อย่างนี้ จริงอยู่ ผู้เห็นความเกิดขึ้นแห่งอรูปอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมพิจารณาสัมมสนะอรูปในบางกาล

Evaṃ kālena rūpaṃ kālena arūpaṃ sammasitvāpi tilakkhaṇaṃ āropetvā anukkamena paṭipajjamāno eko paññābhāvanaṃ sampādeti.

โยคีบางท่านพิจารณารูปในบางกาล อรูปในบางกาลอย่างนี้แล้ว ยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่ (สังขารเหล่านั้น) ปฏิบัติอยู่โดยลำดับ ย่อมยังปัญญาภาวนาให้บริบูรณ์

Rūpasattakasammasanakathā

รูปสัตตกสัมมสนกถา

706. Aparo rūpasattakaarūpasattakavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre sammasati. Tattha ādānanikkhepanato, vayovuḍḍhatthaṅgamato, āhāramayato, utumayato, kammajato, cittasamuṭṭhānato, dhammatārūpatoti imehi ākārehi āropetvā sammasanto rūpasattakavasena āropetvā sammasati nāma. Tenāhu porāṇā –

706. โยคีอีกท่านหนึ่ง ยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่สังขารทั้งหลายแล้วพิจารณาโดยนัยแห่งรูปสัตตกะและอรูปสัตตกะ ในบรรดาสัตตกะทั้งสองนั้น เมื่อโยคียก (ไตรลักษณ์) ขึ้นแล้วพิจารณาด้วยอาการเหล่านี้ คือ (๑) โดยการถือเอาและการทอดทิ้ง (๒) โดยความเสื่อมสิ้นไปเพราะวัยเจริญขึ้น (๓) โดยความเป็นรูปที่สำเร็จด้วยอาหาร (๔) โดยความเป็นรูปที่สำเร็จด้วยอุตุ (๕) โดยความเป็นรูปที่เกิดแต่กรรม (๖) โดยความเป็นรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน (๗) โดยความเป็นธรรมตารูป ชื่อว่ายกขึ้นพิจารณาโดยนัยแห่งรูปสัตตกะ เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวไว้ว่า

‘‘Ādānanikkhepanato, vayovuḍḍhatthagāmito;

Āhārato ca ututo, kammato cāpi cittato;

Dhammatārūpato satta, vitthārena vipassatī’’ti.

โยคีย่อมเห็นแจ้งโดยพิสดารซึ่งรูป ๗ อย่าง คือ โดยการถือเอาและการทอดทิ้ง, โดยความถึงซึ่งความเสื่อมสิ้นเพราะวัยเจริญขึ้น, โดยอาหาร, โดยอุตุ, โดยกรรม, โดยจิต และโดยธรรมตารูป

Tattha ādānanti paṭisandhi. Nikkhepananti cuti. Iti yogāvacaro imehi ādānanikkhepehi ekaṃ vassasataṃ paricchinditvā saṅkhāresu tilakkhaṇaṃ āropeti. Kathaṃ? Etthantare sabbe saṅkhārā aniccā. Kasmā? Uppādavayavattito, vipariṇāmato, tāvakālikato, niccapaṭikkhepato ca. Yasmā pana uppannā saṅkhārā ṭhitiṃ pāpuṇanti, ṭhitiyaṃ jarāya kilamanti, jaraṃ patvā avassaṃ bhijjanti, tasmā abhiṇhasampaṭipīḷanato, dukkhamato dukkhavatthuto, sukhapaṭikkhepato ca dukkhā. Yasmā ca ‘‘uppannā saṅkhārā ṭhitiṃ mā pāpuṇantu, ṭhānappattā mā jīrantu, jarappattā mā bhijjantū’’ti imesu tīsu ṭhānesu kassaci vasavattibhāvo natthi, suññā tena vasavattanākārena, tasmā suññato, assāmikato, avasavattito, attapaṭikkhepato ca anattāti.

ใน ๗ อย่างนั้น คำว่า ถือเอา ได้แก่ ปฏิสนธิ. คำว่า ทอดทิ้ง ได้แก่ จุติ. ด้วยประการฉะนี้ พระโยคาวจรกำหนดอายุ ๑๐๐ ปีหนึ่งด้วยการถือเอาและทอดทิ้งเหล่านี้แล้ว ยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่สังขารทั้งหลาย อย่างไร? สังขารทั้งปวงในระหว่าง (ปฏิสนธิและจุติ) นี้ ไม่เที่ยง เพราะเหตุไร? เพราะเป็นไปโดยเกิดขึ้นและเสื่อมไป, เพราะแปรปรวน, เพราะเป็นไปชั่วคราว, และเพราะปฏิเสธความเที่ยง. อนึ่ง เพราะสังขารทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วย่อมถึงฐิติขณะ, ในฐิติขณะย่อมลำบากด้วยชรา, ถึงชราแล้วย่อมแตกทำลายไปเป็นแน่, ฉะนั้น สังขารทั้งหลายจึงเป็นทุกข์ เพราะถูกบีบคั้นเนืองๆ, เพราะเป็นสภาพที่ทนได้ยาก, เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์, และเพราะปฏิเสธความสุข. และเพราะในฐานะ ๓ อย่างนี้ คือ 'ขอสังขารที่เกิดขึ้นแล้วอย่าถึงฐิติขณะเลย, ขอสังขารที่ถึงฐิติขณะแล้วอย่าแก่เลย, ขอสังขารที่แก่แล้วอย่าแตกทำลายเลย' อำนาจของใครๆ ที่จะให้เป็นไปตามความปรารถนาไม่มี, สังขารเหล่านั้นว่างเปล่าจากอาการที่เป็นไปในอำนาจนั้น, ฉะนั้น สังขารทั้งหลายจึงเป็นอนัตตา เพราะว่างเปล่า, เพราะไม่มีเจ้าของ, เพราะไม่เป็นไปในอำนาจ, และเพราะปฏิเสธความเป็นอัตตา

707. Evaṃ ādānanikkhepanavasena vassasataparicchinne rūpe tilakkhaṇaṃ āropetvā tato paraṃ vayovuḍḍhatthaṅgamato āropeti. Tattha vayovuḍḍhatthaṅgamo nāma vayavasena vuḍḍhassa vaḍḍhitassa rūpassa atthaṅgamo. Tassa vasena tilakkhaṇaṃ āropetīti attho.

707. (โยคี) ยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่รูปที่กำหนดด้วยอายุ ๑๐๐ ปี โดยนัยแห่งการถือเอาและการทอดทิ้งอย่างนี้แล้ว ต่อจากนั้นจึงยกขึ้น (พิจารณา) โดยความเสื่อมสิ้นไปเพราะวัยเจริญขึ้น ในข้อนั้น ที่ชื่อว่า ความเสื่อมสิ้นไปเพราะวัยเจริญขึ้น ได้แก่ ความเสื่อมสิ้นไปแห่งรูปที่แก่แล้ว ที่เจริญแล้ว โดยนัยแห่งวัย ความว่า (โยคี) ย่อมยกไตรลักษณ์ขึ้นโดยนัยแห่งความเสื่อมสิ้นไปนั้น

Kathaṃ? So tameva vassasataṃ paṭhamavayena majjhimavayena pacchimavayenāti tīhi vayehi paricchindati. Tattha ādito tettiṃsa vassāni paṭhamavayo nāma. Tato catuttiṃsa majjhimavayo nāma. Tato tettiṃsa pacchimavayo nāmāti. Iti imehi tīhi vayehi paricchinditvā, ‘‘paṭhamavaye pavattaṃ rūpaṃ majjhimavayaṃ appatvā tattheva nirujjhati, tasmā taṃ aniccaṃ. Yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā. Majjhimavaye pavattarūpampi pacchimavayaṃ appatvā tattheva nirujjhati, tasmā tampi aniccaṃ dukkhamanattā. Pacchimavaye tettiṃsa vassāni pavattarūpampi maraṇato paraṃ gamanasamatthaṃ nāma natthi, tasmā tampi aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tilakkhaṇaṃ āropeti.

อย่างไร? โยคีนั้นย่อมกำหนดอายุ ๑๐๐ ปีนั้นนั่นแหละด้วยวัย ๓ คือ ปฐมวัย มัชฌิมวัย และปัจฉิมวัย ในวัยทั้งสามนั้น ๓๓ ปีแรก ชื่อว่า ปฐมวัย ต่อจากนั้น ๓๔ ปี ชื่อว่า มัชฌิมวัย ต่อจากนั้น ๓๓ ปี ชื่อว่า ปัจฉิมวัย (โยคี) กำหนดด้วยวัย ๓ เหล่านี้อย่างนี้แล้ว ยกไตรลักษณ์ขึ้นว่า 'รูปที่เป็นไปในปฐมวัย ไม่ถึงมัชฌิมวัย ย่อมดับในปฐมวัยนั้นนั่นแหละ เพราะฉะนั้น รูปนั้นจึงไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา แม้รูปที่เป็นไปในมัชฌิมวัย ก็ไม่ถึงปัจฉิมวัย ย่อมดับในมัชฌิมวัยนั้นนั่นแหละ เพราะฉะนั้น แม้รูปนั้นก็ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา แม้รูปที่เป็นไปตลอด ๓๓ ปีในปัจฉิมวัย ก็ไม่สามารถจะดำเนินต่อไปหลังจากความตายได้ เพราะฉะนั้น แม้รูปนั้นก็ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา'

708. Evaṃ paṭhamavayādivasena vayovuḍḍhatthaṅgamato tilakkhaṇaṃ āropetvā puna ‘‘mandadasakaṃ, khiḍḍādasakaṃ, vaṇṇadasakaṃ, baladasakaṃ, paññādasakaṃ, hānidasakaṃ, pabbhāradasakaṃ, vaṅkadasakaṃ, momūhadasakaṃ, sayanadasaka’’nti imesaṃ dasannaṃ dasakānaṃ vasena vayovuḍḍhatthaṅgamato tilakkhaṇaṃ āropeti.

708. (โยคี) ยกไตรลักษณ์ขึ้นโดยความเสื่อมสิ้นไปเพราะวัยเจริญขึ้น โดยนัยแห่งปฐมวัยเป็นต้นอย่างนี้แล้ว ย่อมยกไตรลักษณ์ขึ้นโดยความเสื่อมสิ้นไปเพราะวัยเจริญขึ้น โดยนัยแห่งทศกะ ๑๐ เหล่านี้อีก คือ มันททสกะ (วัยทศวรรษที่อ่อนแอ), ขิฑฑาทสกะ (วัยทศวรรษที่สนุกสนาน), วัณณทสกะ (วัยทศวรรษที่ผิวพรรณผ่องใส), พลทสกะ (วัยทศวรรษที่กำลังวังชาสมบูรณ์), ปัญญาทสกะ (วัยทศวรรษที่ปัญญาสมบูรณ์), หานิทสกะ (วัยทศวรรษที่เสื่อมถอย), ปัพภารทสกะ (วัยทศวรรษที่ร่างกายโน้มไปข้างหน้า), วังกทสกะ (วัยทศวรรษที่ร่างกายคดงอ), โมมูหทสกะ (วัยทศวรรษที่หลงลืม), และสยนทสกะ (วัยทศวรรษที่นอนติดเตียง)

Tattha dasakesu tāva vassasatajīvino puggalassa paṭhamāni dasa vassāni mandadasakaṃ nāma, tadā hi so mando hoti capalo kumārako. Tato parāni dasa khiḍḍādasakaṃ nāma, tadā hi so khiḍḍāratibahulo hoti. Tato parāni dasa vaṇṇadasakaṃ nāma, tadā hissa vaṇṇāyatanaṃ vepullaṃ pāpuṇāti. Tato parāni dasa baladasakaṃ nāma, tadā hissa balañca thāmo ca vepullaṃ pāpuṇāti. Tato parāni dasa paññādasakaṃ nāma, tadā hissa paññā suppatiṭṭhitā hoti, pakatiyā kira dubbalapaññassāpi tasmiṃ kāle appamattakā paññā uppajjatiyeva. Tato parāni dasa hānidasakaṃ nāma, tadā hissa khiḍḍārativaṇṇabalapaññā parihāyanti. Tato parāni dasa pabbhāradasakaṃ nāma, tadā hissa attabhāvo purato pabbhāro hoti. Tato parāni dasa vaṅkadasakaṃ nāma, tadā hissa attabhāvo naṅgalakoṭi viya vaṅko hoti. Tato parāni dasa momūhadasakaṃ nāma. Tadā hi so momūho hoti, kataṃ kataṃ pamussati. Tato parāni dasa sayanadasakaṃ nāma, vassasatiko hi sayanabahulova hoti.

ในทศกะเหล่านั้น ก่อนอื่น ๑๐ ปีแรกของบุคคลผู้มีอายุ ๑๐๐ ปี ชื่อว่า มันททศกะ (วัยเยาว์) จริงอยู่ ในวัยนั้น ผู้นั้นเป็นคนโง่เขลา เป็นคนกลับกลอก เป็นเพียงเด็กชาย ๑๐ ปีต่อจากนั้น ชื่อว่า ขิฑฑาทศกะ (วัยสนุก) จริงอยู่ ในวัยนั้น ผู้นั้นเป็นผู้มากด้วยความยินดีในการเล่น ๑๐ ปีต่อจากนั้น ชื่อว่า วัณณทศกะ (วัยมีผิวพรรณ) จริงอยู่ ในวัยนั้น ผิวพรรณของผู้นั้นย่อมถึงความไพบูลย์ ๑๐ ปีต่อจากนั้น ชื่อว่า พลทศกะ (วัยมีกำลัง) จริงอยู่ ในวัยนั้น ทั้งกำลังและเรี่ยวแรงของผู้นั้นย่อมถึงความไพบูลย์ ๑๐ ปีต่อจากนั้น ชื่อว่า ปัญญาทศกะ (วัยมีปัญญา) จริงอยู่ ในวัยนั้น ปัญญาของผู้นั้นย่อมตั้งมั่นดี ได้ยินว่า โดยปกติ แม้ผู้มีปัญญาอ่อน ในกาลนั้น ปัญญาก็ย่อมเกิดขึ้นได้บ้างทีเดียว ๑๐ ปีต่อจากนั้น ชื่อว่า หานิทศกะ (วัยเสื่อม) จริงอยู่ ในวัยนั้น ความยินดีในการเล่น ผิวพรรณ กำลัง และปัญญาของผู้นั้นย่อมเสื่อมไป ๑๐ ปีต่อจากนั้น ชื่อว่า ปัพภารทศกะ (วัยโน้ม) จริงอยู่ ในวัยนั้น อัตภาพของผู้นั้นย่อมน้อมไปข้างหน้า ๑๐ ปีต่อจากนั้น ชื่อว่า วังกทศกะ (วัยโค้ง) จริงอยู่ ในวัยนั้น อัตภาพของผู้นั้นย่อมโค้งงอเหมือนปลายไถ ๑๐ ปีต่อจากนั้น ชื่อว่า โมมูหทศกะ (วัยหลง) จริงอยู่ ในวัยนั้น ผู้นั้นเป็นคนหลงลืมจัด ย่อมลืมสิ่งที่ทำแล้วๆ ๑๐ ปีต่อจากนั้น ชื่อว่า สยนทศกะ (วัยนอน) จริงอยู่ ผู้มีอายุ ๑๐๐ ปี ย่อมเป็นผู้มากด้วยการนอนนั่นเทียว

Tatrāyaṃ yogī etesaṃ dasakānaṃ vasena vayovuḍḍhatthaṅgamato tilakkhaṇaṃ āropetuṃ iti paṭisañcikkhati – ‘‘paṭhamadasake pavattarūpaṃ dutiyadasakaṃ appatvā tattheva nirujjhati, tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā. Dutiyadasake…pe… navamadasake pavattarūpaṃ dasamadasakaṃ appatvā tattheva nirujjhati. Dasamadasake pavattarūpaṃ punabbhavaṃ appatvā idheva nirujjhati, tasmā tampi aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tilakkhaṇaṃ āropeti.

ในทศกะเหล่านั้น พระโยคีนี้ เมื่อจะยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่รูปที่แก่และดับไปโดยอำนาจแห่งทศกะเหล่านี้ ย่อมพิจารณาดังนี้ว่า “รูปที่เกิดขึ้นในทศกะแรก ยังไม่ทันถึงทศกะที่สอง ก็ดับไปในทศกะแรกนั้นเอง เพราะฉะนั้น รูปนั้นจึงเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา รูปที่เกิดขึ้นในทศกะที่สอง...ฯลฯ... รูปที่เกิดขึ้นในทศกะที่เก้า ยังไม่ทันถึงทศกะที่สิบ ก็ดับไปในทศกะที่เก้านั้นเอง รูปที่เกิดขึ้นในทศกะที่สิบ ยังไม่ทันถึงภพใหม่ ก็ดับไปในภพนี้เอง เพราะฉะนั้น แม้รูปนั้นก็เป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ดังนี้ แล้วยกไตรลักษณ์ขึ้น

709. Evaṃ dasakavasena vayovuḍḍhatthaṅgamato tilakkhaṇaṃ āropetvā puna tadeva vassasataṃ pañcapañcavassavasena vīsatikoṭṭhāse katvā vayovuḍḍhatthaṅgamato tilakkhaṇaṃ āropeti. Kathaṃ? So hi iti paṭisañcikkhati – ‘‘paṭhame vassapañcake pavattarūpaṃ dutiyaṃ vassapañcakaṃ appatvā tattheva nirujjhati, tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā. Dutiye vassapañcake pavattarūpaṃ tatiyaṃ…pe… ekūnavīsatime vassapañcake pavattarūpaṃ vīsatimaṃ vassapañcakaṃ appatvā tattheva nirujjhati. Vīsatime vassapañcake pavattarūpaṃ maraṇato paraṃ gamanasamatthaṃ nāma natthi, tasmā tampi aniccaṃ dukkhamanattā’’ti.

709. ครั้นยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่รูปที่แก่และดับไปโดยอำนาจแห่งทศกะอย่างนี้แล้ว ก็ทำอายุ ๑๐๐ ปีนั้นนั่นแหละให้เป็น ๒๐ ส่วน โดยอำนาจแห่งช่วง ๕ ปี ๕ ปี แล้วยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่รูปที่แก่และดับไปอีก อย่างไร? คือ พระโยคีย่อมพิจารณาดังนี้ว่า “รูปที่เกิดขึ้นในปัญจกะแห่งปีที่หนึ่ง ยังไม่ทันถึงปัญจกะแห่งปีที่สอง ก็ดับไปในที่นั้นเอง เพราะฉะนั้น รูปนั้นจึงเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา รูปที่เกิดขึ้นในปัญจกะแห่งปีที่สอง...ฯลฯ... รูปที่เกิดขึ้นในปัญจกะแห่งปีที่สิบเก้า ยังไม่ทันถึงปัญจกะแห่งปีที่ยี่สิบ ก็ดับไปในที่นั้นเอง รูปที่เกิดขึ้นในปัญจกะแห่งปีที่ยี่สิบ ชื่อว่าสามารถจะดำเนินต่อไปภายหลังความตาย ย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น แม้รูปนั้นก็เป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ดังนี้

Evaṃ vīsatikoṭṭhāsavasena vayovuḍḍhatthaṅgamato tilakkhaṇaṃ āropetvā puna pañcavīsati koṭṭhāse katvā catunnaṃ catunnaṃ vassānaṃ vasena āropeti. Tato tettiṃsa koṭṭhāse katvā tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vassānaṃ vasena, paññāsa koṭṭhāse katvā dvinnaṃ dvinnaṃ vassānaṃ vasena, sataṃ koṭṭhāse katvā ekekavassavasena. Tato ekaṃ vassaṃ tayo koṭṭhāse katvā vassānahemantagimhesu tīsu utūsu ekekautuvasena tasmiṃ vayovuḍḍhatthaṅgamarūpe tilakkhaṇaṃ āropeti.

ครั้นยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่รูปที่แก่และดับไปโดยอำนาจแห่งส่วน ๒๐ ส่วนอย่างนี้แล้ว ก็ทำเป็น ๒๕ ส่วน โดยอำนาจแห่ง ๔ ปี ๔ ปี แล้วยกขึ้นอีก ต่อจากนั้น ก็ทำเป็น ๓๓ ส่วน โดยอำนาจแห่ง ๓ ปี ๓ ปี, ทำเป็น ๕๐ ส่วน โดยอำนาจแห่ง ๒ ปี ๒ ปี, ทำเป็น ๑๐๐ ส่วน โดยอำนาจแห่งปีละปี ต่อจากนั้น ก็ทำปีหนึ่งให้เป็น ๓ ส่วน แล้วยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่รูปที่แก่และดับไปนั้น โดยอำนาจแห่งฤดูแต่ละฤดูใน ๓ ฤดู คือ ฤดูฝน ฤดูหนาว ฤดูร้อน

Kathaṃ? ‘‘Vassāne catumāsaṃ pavattarūpaṃ hemantaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ. Hemante pavattarūpaṃ gimhaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ. Gimhe pavattarūpaṃ puna vassānaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ, tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā’’ti. Evaṃ āropetvā puna ekaṃ vassaṃ cha koṭṭhāse katvā – ‘‘vassāne dvemāsaṃ pavattarūpaṃ saradaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ. Sarade pavattarūpaṃ hemantaṃ. Hemante pavattarūpaṃ sisiraṃ. Sisire pavattarūpaṃ vasantaṃ. Vasante pavattarūpaṃ gimhaṃ. Gimhe pavattarūpaṃ puna vassānaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ, tasmā aniccaṃ dukkhamanattā’’ti evaṃ tasmiṃ vayovuḍḍhatthaṅgamarūpe tilakkhaṇaṃ āropeti.

อย่างไร? คือ “รูปที่เกิดขึ้นตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน ยังไม่ทันถึงฤดูหนาว ก็ดับไปในที่นั้นเอง รูปที่เกิดขึ้นในฤดูหนาว ยังไม่ทันถึงฤดูร้อน ก็ดับไปในที่นั้นเอง รูปที่เกิดขึ้นในฤดูร้อน ยังไม่ทันถึงฤดูฝนอีก ก็ดับไปในที่นั้นเอง เพราะฉะนั้น รูปนั้นจึงเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ดังนี้ ครั้นยกขึ้นอย่างนี้แล้ว ก็ทำปีหนึ่งให้เป็น ๖ ส่วนอีก แล้วยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่รูปที่แก่และดับไปนั้นอย่างนี้ว่า “รูปที่เกิดขึ้นตลอด ๒ เดือนในวัสสานฤดู ยังไม่ทันถึงสรทฤดู ก็ดับไปในที่นั้นเอง รูปที่เกิดขึ้นในสรทฤดู (ยังไม่ทันถึง) เหมันตฤดู รูปที่เกิดขึ้นในเหมันตฤดู (ยังไม่ทันถึง) สิสิรฤดู รูปที่เกิดขึ้นในสิสิรฤดู (ยังไม่ทันถึง) วสันตฤดู รูปที่เกิดขึ้นในวสันตฤดู (ยังไม่ทันถึง) คิมหฤดู รูปที่เกิดขึ้นในคิมหฤดู ยังไม่ทันถึงวัสสานฤดูอีก ก็ดับไปในที่นั้นเอง เพราะฉะนั้น จึงเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ดังนี้

Evaṃ āropetvā tato kāḷajuṇhavasena – ‘‘kāḷe pavattarūpaṃ juṇhaṃ appatvā. Juṇhe pavattarūpaṃ kāḷaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ, tasmā aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tilakkhaṇaṃ āropeti. Tato rattindivavasena – ‘‘rattiṃ pavattarūpaṃ divasaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ. Divasaṃ pavattarūpampi rattiṃ appatvā tattheva niruddhaṃ, tasmā aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tilakkhaṇaṃ āropeti. Tato tadeva rattindivaṃ pubbaṇhādivasena cha koṭṭhāse katvā – ‘‘pubbaṇhe pavattarūpaṃ majjhanhaṃ appatvā. Majjhanhe pavattarūpaṃ sāyanhaṃ. Sāyanhe pavattarūpaṃ paṭhamayāmaṃ. Paṭhamayāme pavattarūpaṃ majjhimayāmaṃ. Majjhimayāme pavattarūpaṃ pacchimayāmaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ. Pacchimayāme pavattarūpaṃ puna pubbaṇhaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ, tasmā aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tilakkhaṇaṃ āropeti.

ครั้นยกขึ้นอย่างนี้แล้ว ต่อจากนั้น ก็ยกไตรลักษณ์ขึ้นโดยอำนาจแห่งปักษ์ดำและปักษ์ขาวว่า “รูปที่เกิดขึ้นในปักษ์ดำ ยังไม่ทันถึงปักษ์ขาว รูปที่เกิดขึ้นในปักษ์ขาว ยังไม่ทันถึงปักษ์ดำ ก็ดับไปในที่นั้นเอง เพราะฉะนั้น จึงเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ดังนี้ ต่อจากนั้น ก็ยกไตรลักษณ์ขึ้นโดยอำนาจแห่งกลางคืนและกลางวันว่า “รูปที่เกิดขึ้นในกลางคืน ยังไม่ทันถึงกลางวัน ก็ดับไปในที่นั้นเอง แม้รูปที่เกิดขึ้นในกลางวัน ก็ยังไม่ทันถึงกลางคืน ก็ดับไปในที่นั้นเอง เพราะฉะนั้น จึงเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ดังนี้ ต่อจากนั้น ก็ทำกลางคืนและกลางวันนั้นนั่นแหละให้เป็น ๖ ส่วน โดยอำนาจแห่งเวลาเช้าเป็นต้น แล้วยกไตรลักษณ์ขึ้นว่า “รูปที่เกิดขึ้นในเวลาเช้า ยังไม่ทันถึงเวลาเที่ยง รูปที่เกิดขึ้นในเวลาเที่ยง (ยังไม่ทันถึง) เวลาเย็น รูปที่เกิดขึ้นในเวลาเย็น (ยังไม่ทันถึง) ปฐมยาม รูปที่เกิดขึ้นในปฐมยาม (ยังไม่ทันถึง) มัชฌิมยาม รูปที่เกิดขึ้นในมัชฌิมยาม ยังไม่ทันถึงปัจฉิมยาม ก็ดับไปในที่นั้นเอง รูปที่เกิดขึ้นในปัจฉิมยาม ยังไม่ทันถึงเวลาเช้าอีก ก็ดับไปในที่นั้นเอง เพราะฉะนั้น จึงเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ดังนี้

710. Evaṃ āropetvā puna tasmiṃyeva rūpe abhikkamapaṭikkamaālokanavilokanasamiñjanapasāraṇavasena – ‘‘abhikkame pavattarūpaṃ paṭikkamaṃ appatvā tattheva nirujjhati. Paṭikkame pavattarūpaṃ ālokanaṃ. Ālokane pavattarūpaṃ vilokanaṃ. Vilokane pavattarūpaṃ samiñjanaṃ. Samiñjane pavattarūpaṃ pasāraṇaṃ appatvā tattheva nirujjhati. Tasmā aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tilakkhaṇaṃ āropeti.

710. ครั้นยก (ไตรลักษณ์) ขึ้นอย่างนี้แล้ว ก็ยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปนั้นนั่นแหละอีก โดยนัยแห่งการก้าวไปข้างหน้า การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก ว่า “รูปที่เกิดขึ้นในขณะก้าวไปข้างหน้า ยังไม่ทันถึงขณะถอยกลับ ก็ดับไปในที่นั้นนั่นเอง รูปที่เกิดขึ้นในขณะถอยกลับ (ยังไม่ทันถึงขณะ) แลดู (ก็ดับไป) รูปที่เกิดขึ้นในขณะแลดู (ยังไม่ทันถึงขณะ) เหลียวดู (ก็ดับไป) รูปที่เกิดขึ้นในขณะเหลียวดู (ยังไม่ทันถึงขณะ) คู้เข้า (ก็ดับไป) รูปที่เกิดขึ้นในขณะคู้เข้า ยังไม่ทันถึงขณะเหยียดออก ก็ดับไปในที่นั้นนั่นเอง เพราะฉะนั้น จึงเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา”

Tato ekapadavāraṃ uddharaṇa atiharaṇavītiharaṇavossajjanasannikkhepanasannirumbhanavasena cha koṭṭhāse karoti.

ต่อจากนั้น โยคีบุคคลย่อมกระทำ (รูป) ในวาระแห่งการก้าวเท้าหนึ่งก้าวให้เป็น ๖ ส่วน โดยนัยแห่งการยกขึ้น การนำไป การก้าวล่วง การปล่อยลง การวางลง และการเหยียบลง

Tattha uddharaṇaṃ nāma pādassa bhūmito ukkhipanaṃ. Atiharaṇaṃ nāma purato haraṇaṃ. Vītiharaṇaṃ nāma khāṇukaṇṭakadīghajātiādīsu kiñcideva disvā ito cito ca pādasañcāraṇaṃ. Vossajjanaṃ nāma pādassa heṭṭhā oropanaṃ. Sannikkhepanaṃ nāma pathavītale ṭhapanaṃ. Sannirumbhanaṃ nāma puna pāduddharaṇakāle pādassa pathaviyā saddhiṃ abhinippīḷanaṃ. Tattha uddharaṇe pathavīdhātu āpodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā honti balavatiyo. Tathā atiharaṇavītiharaṇesu. Vossajjane tejodhātu vāyodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā honti balavatiyo. Tathā sannikkhepanasannirumbhanesu. Evaṃ cha koṭṭhāse katvā tesaṃ vasena tasmiṃ vayovuḍḍhatthaṅgamarūpe tilakkhaṇaṃ āropeti.

ใน ๖ ส่วนนั้น การยกขึ้น ได้แก่ การยกเท้าขึ้นจากพื้น การนำไป ได้แก่ การนำไปข้างหน้า การก้าวล่วง ได้แก่ การเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่ง มีตอไม้ หนาม หรือสัตว์เลื้อยคลาน เป็นต้น แล้วเคลื่อนเท้าไปทางโน้นทางนี้ การปล่อยลง ได้แก่ การหย่อนเท้าลงเบื้องล่าง การวางลง ได้แก่ การวางลงบนพื้นดิน การเหยียบลง ได้แก่ การกดเท้าพร้อมกับพื้นดินในขณะจะยกเท้าอีกข้างหนึ่งขึ้น ใน ๖ ส่วนนั้น ในขณะยกขึ้น ธาตุ ๒ คือ ปฐวีธาตุและอาโปธาตุ มีปริมาณน้อย มีกำลังอ่อน ธาตุ ๒ ที่เหลือ มีปริมาณยิ่ง มีกำลังมาก ในขณะนำไปและก้าวล่วงก็เช่นกัน ในขณะปล่อยลง ธาตุ ๒ คือ เตโชธาตุและวาโยธาตุ มีปริมาณน้อย มีกำลังอ่อน ธาตุ ๒ ที่เหลือ มีปริมาณยิ่ง มีกำลังมาก ในขณะวางลงและเหยียบลงก็เช่นกัน โยคีบุคคลกระทำ (รูป) ให้เป็น ๖ ส่วนอย่างนี้แล้ว ก็ยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปที่ถึงความเจริญและความเสื่อมไปนั้น โดยนัยแห่งส่วนทั้ง ๖ นั้น

Kathaṃ? So iti paṭisañcikkhati – ‘‘yā uddharaṇe pavattā dhātuyo, yāni ca tadupādāyarūpāni, sabbe te dhammā atiharaṇaṃ appatvā ettheva nirujjhanti, tasmā aniccā dukkhā anattā. Tathā atiharaṇe pavattā vītiharaṇaṃ. Vītiharaṇe pavattā vossajjanaṃ. Vossajjane pavattā sannikkhepanaṃ. Sannikkhepane pavattā sannirumbhanaṃ appatvā ettheva nirujjhanti. Iti tattha tattha uppannā itaraṃ itaraṃ koṭṭhāsaṃ appatvā tattha tattheva pabbaṃ pabbaṃ sandhi sandhi odhi odhi hutvā tattakapāle pakkhittatilā viya taṭataṭāyantā saṅkhārā bhijjanti. Tasmā aniccā dukkhā anattā’’ti. Tassevaṃ pabbapabbagate saṅkhāre vipassato rūpasammasanaṃ sukhumaṃ hoti.

อย่างไร? โยคีบุคคลนั้นย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า “ธาตุทั้งหลายที่เกิดขึ้นในขณะยกขึ้น และอุปาทายรูปที่อาศัยธาตุเหล่านั้น ธรรมเหล่านั้นทั้งหมด ยังไม่ทันถึงขณะนำไป ก็ดับไปในที่นี้เอง เพราะฉะนั้น จึงไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา (ธรรม) ที่เกิดขึ้นในขณะนำไป (ยังไม่ทันถึงขณะ) ก้าวล่วง (ก็ดับไป) ก็ฉันนั้น (ธรรม) ที่เกิดขึ้นในขณะก้าวล่วง (ยังไม่ทันถึงขณะ) ปล่อยลง (ก็ดับไป) (ธรรม) ที่เกิดขึ้นในขณะปล่อยลง (ยังไม่ทันถึงขณะ) วางลง (ก็ดับไป) (ธรรม) ที่เกิดขึ้นในขณะวางลง ยังไม่ทันถึงขณะเหยียบลง ก็ดับไปในที่นี้เอง ด้วยประการฉะนี้ สังขารทั้งหลายที่เกิดขึ้นในส่วนนั้นๆ ยังไม่ทันถึงส่วนอื่น ก็แตกทำลายไปในส่วนนั้นๆ นั่นเอง เป็นข้อๆ เป็นต่อๆ เป็นส่วนๆ ไป เหมือนเมล็ดงาที่ใส่ลงในกระเบื้องร้อน ย่อมแตกดังเปาะแปะๆ เพราะฉะนั้น จึงไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” เมื่อโยคีบุคคลนั้นเห็นแจ้งสังขารทั้งหลายที่แตกไปเป็นข้อๆ อย่างนี้ การพิจารณารูปย่อมเป็นของละเอียด

711. Sukhumatte ca panassa idaṃ opammaṃ. Eko kira dārutiṇukkādīsu kataparicayo adiṭṭhapubbapadīpo paccantavāsiko nagaramāgamma antarāpaṇe jalamānaṃ padīpaṃ disvā ekaṃ purisaṃ pucchi ambho ‘‘kiṃ nāmetaṃ evaṃ manāpa’’nti? Tamenaṃ so āha ‘‘kimettha manāpaṃ, padīpo nāmesa telakkhayena vaṭṭikkhayena ca gatamaggopissa na paññāyissatī’’ti. Tamañño evamāha ‘‘idaṃ oḷārikaṃ, imissā hi vaṭṭiyā anupubbena ḍayhamānāya tatiyabhāge tatiyabhāge jālā itarītaraṃ padesaṃ appatvāva nirujjhissatī’’ti. Tamañño evamāha ‘‘idampi oḷārikaṃ, imissā hi aṅgulaṅgulantare aḍḍhaṅgulaḍḍhaṅgulantare tantumhi tantumhi aṃsumhi aṃsumhi jālā itarītaraṃ aṃsuṃ appatvāva nirujjhissati. Aṃsuṃ pana muñcitvā na sakkā jālaṃ paññāpetu’’nti.

711. ก็ในความที่การพิจารณารูปเป็นของละเอียดนั้น มีอุปมานี้ ได้ยินว่า ชาวบ้านชายแดนคนหนึ่ง ผู้คุ้นเคยแต่กับคบเพลิงที่ทำด้วยไม้และหญ้าเป็นต้น ไม่เคยเห็นประทีปมาก่อน มาถึงเมืองแล้ว เห็นประทีปที่ลุกโพลงอยู่ในตลาด จึงถามบุรุษคนหนึ่งว่า “แน่ะท่าน สิ่งที่น่าพอใจอย่างนี้ ชื่ออะไร?” บุรุษนั้นตอบเขาว่า “จะมีอะไรน่าพอใจในสิ่งนี้เล่า นี่ชื่อว่าประทีป เพราะสิ้นน้ำมันและสิ้นไส้ แม้ทางที่มันไปแล้วก็จะไม่ปรากฏ” บุรุษอีกคนหนึ่งกล่าวกับเขาว่า “นี่เป็นความเห็นที่หยาบ เพราะว่าเมื่อไส้ประทีปนี้ถูกไฟไหม้ไปโดยลำดับ เปลวไฟในแต่ละส่วนที่สามๆ ยังไม่ทันถึงส่วนอื่น ก็จะดับไป” บุรุษอีกคนหนึ่งกล่าวกับเขาว่า “แม้ข้อนี้ก็ยังหยาบอยู่ เพราะว่าในไส้ประทีปนี้ ในระยะทุกๆ องคุลี ทุกๆ กึ่งองคุลี ในทุกๆ เส้นด้าย ในทุกๆ ใยด้าย เปลวไฟยังไม่ทันถึงใยด้ายอื่น ก็จะดับไป อนึ่ง เว้นจากใยด้ายเสียแล้ว ก็ไม่สามารถจะบัญญัติเปลวไฟได้”

Tattha ‘‘telakkhayena vaṭṭikkhayena ca padīpassa gatamaggopi na paññāyissatī’’ti purisassa ñāṇaṃ viya yogino ādānanikkhepanato vassasatena paricchinnarūpe tilakkhaṇāropanaṃ. ‘‘Vaṭṭiyā tatiyabhāge tatiyabhāge jālā itarītaraṃ padesaṃ appatvāva nirujjhissatī’’ti purisassa ñāṇaṃ viya yogino vassasatassa tatiyakoṭṭhāsaparicchinne vayovuḍḍhatthaṅgamarūpe tilakkhaṇāropanaṃ. ‘‘Aṅgulaṅgulantare jālā itarītaraṃ appatvāva nirujjhissatī’’ti purisassa ñāṇaṃ viya yogino dasavassa pañcavassa catuvassa tivassa dvivassa ekavassa paricchinne rūpe tilakkhaṇāropanaṃ. ‘‘Aḍḍhaṅgulaḍḍhaṅgulantare jālā itarītaraṃ appatvāva nirujjhissatī’’ti purisassa ñāṇaṃ viya yogino ekekautuvasena ekaṃ vassaṃ tidhā, chadhā ca vibhajitvā catumāsa-dvimāsaparicchinne rūpe tilakkhaṇāropanaṃ. ‘‘Tantumhi tantumhi jālā itarītaraṃ appatvāva nirujjhissatī’’ti purisassa ñāṇaṃ viya yogino kāḷajuṇhavasena, rattindivavasena, ekarattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā pubbaṇhādivasena ca paricchinne rūpe tilakkhaṇāropanaṃ. ‘‘Aṃsumhi aṃsumhi jālā itarītaraṃ appatvāva nirujjhissatī’’ti purisassa ñāṇaṃ viya yogino abhikkamādivasena ceva uddharaṇādīsu ca ekekakoṭṭhāsavasena paricchinne rūpe tilakkhaṇāropananti.

ในอุปมานั้น การยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปที่กำหนดด้วยอายุ ๑๐๐ ปี โดยการถือปฏิสนธิและการตาย ของโยคีบุคคล เปรียบเหมือนความรู้ของบุรุษที่ว่า “เพราะสิ้นน้ำมันและสิ้นไส้ แม้ทางที่ประทีปไปแล้วก็จะไม่ปรากฏ” การยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปที่ถึงความเจริญและความเสื่อมไป ซึ่งกำหนดด้วยส่วนที่สามแห่งอายุ ๑๐๐ ปี ของโยคีบุคคล เปรียบเหมือนความรู้ของบุรุษที่ว่า “เปลวไฟในแต่ละส่วนที่สามๆ ของไส้ประทีป ยังไม่ทันถึงส่วนอื่น ก็จะดับไป” การยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปที่กำหนดด้วยอายุ ๑๐ ปี ๕ ปี ๔ ปี ๓ ปี ๒ ปี ๑ ปี ของโยคีบุคคล เปรียบเหมือนความรู้ของบุรุษที่ว่า “เปลวไฟในระยะทุกๆ องคุลี ยังไม่ทันถึงส่วนอื่น ก็จะดับไป” การยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปที่กำหนดด้วย ๔ เดือน ๒ เดือน โดยแบ่งปีหนึ่งออกเป็น ๓ ส่วน และ ๖ ส่วน โดยนัยแห่งแต่ละฤดู ของโยคีบุคคล เปรียบเหมือนความรู้ของบุรุษที่ว่า “เปลวไฟในระยะทุกๆ กึ่งองคุลี ยังไม่ทันถึงส่วนอื่น ก็จะดับไป” การยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปที่กำหนดโดยนัยแห่งปักษ์ดำปักษ์ขาว โดยนัยแห่งกลางคืนและกลางวัน และโดยกระทำคืนหนึ่งกับวันหนึ่งให้เป็น ๖ ส่วน โดยนัยแห่งเวลาเช้าเป็นต้น ของโยคีบุคคล เปรียบเหมือนความรู้ของบุรุษที่ว่า “เปลวไฟในทุกๆ เส้นด้าย ยังไม่ทันถึงเส้นด้ายอื่น ก็จะดับไป” การยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปที่กำหนดโดยนัยแห่งการก้าวไปเป็นต้น และโดยนัยแห่งแต่ละส่วนในอิริยาบถมีการยกขึ้นเป็นต้น ของโยคีบุคคล เปรียบเหมือนความรู้ของบุรุษที่ว่า “เปลวไฟในทุกๆ ใยด้าย ยังไม่ทันถึงใยด้ายอื่น ก็จะดับไป”

712. So evaṃ nānākārehi vayovuḍḍhatthaṅgamarūpe tilakkhaṇaṃ āropetvā puna tadeva rūpaṃ visaṅkharitvā āhāramayādivasena cattāro koṭṭhāse katvā ekekakoṭṭhāse tilakkhaṇaṃ āropeti. Tatrāssa āhāramayaṃ rūpaṃ chātasuhitavasena pākaṭaṃ hoti. Chātakāle samuṭṭhitaṃ rūpaṃ hi jhattaṃ hoti kilantaṃ, jhāmakhāṇuko viya, aṅgārapacchiyaṃ nilīnakāko viya ca dubbaṇṇaṃ dussaṇṭhitaṃ. Suhitakāle samuṭṭhitaṃ dhātaṃ pīṇitaṃ mudu siniddhaṃ phassavantaṃ hoti. So taṃ pariggahetvā ‘‘chātakāle pavattarūpaṃ suhitakālaṃ appatvā ettheva nirujjhati. Suhitakāle samuṭṭhitampi chātakālaṃ appatvā ettheva nirujjhati, tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā’’ti evaṃ tattha tilakkhaṇaṃ āropeti.

712. โยคีนั้นยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่วัยวุฑฒัตถังคมรูป (รูปที่เจริญวัยแล้วเสื่อมไป) โดยอาการต่าง ๆ อย่างนี้แล้ว ก็แยกรูปนั้นนั่นแหละอีก กระทำเป็น ๔ ส่วนด้วยอำนาจแห่งรูปอันเกิดจากอาหารเป็นต้นแล้ว ยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่แต่ละส่วน ในรูป ๔ ส่วนนั้น รูปอันเกิดจากอาหารย่อมปรากฏแก่โยคีนั้นโดยภาวะที่หิวและอิ่ม ก็รูปที่เกิดขึ้นในเวลาหิวย่อมซูบซีด เหน็ดเหนื่อย มีสีไม่ดี มีสัณฐานไม่ดี ดุจตอไม้ที่ถูกไฟไหม้ และดุจกาที่ซุกอยู่ในกระเช้าถ่าน ส่วนรูปที่เกิดขึ้นในเวลาอิ่มย่อมสมบูรณ์ เอิบอิ่ม อ่อนนุ่ม เกลี้ยงเกลา มีสัมผัสดี โยคีนั้นกำหนดรูปนั้นแล้ว ยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปนั้นอย่างนี้ว่า “รูปที่เป็นไปในเวลาหิว ไม่ถึงเวลาอิ่ม ย่อมดับไปในที่นี้เอง แม้รูปที่เกิดขึ้นในเวลาอิ่ม ก็ไม่ถึงเวลาหิว ย่อมดับไปในที่นี้เอง เพราะฉะนั้น รูปนั้นจึงไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา”

713. Utumayaṃ sītuṇhavasena pākaṭaṃ hoti. Uṇhakāle samuṭṭhitaṃ rūpaṃ hi jhattaṃ hoti kilantaṃ dubbaṇṇaṃ. Sītautunā samuṭṭhitaṃ rūpaṃ dhātaṃ pīṇitaṃ siniddhaṃ hoti. So taṃ pariggahetvā ‘‘uṇhakāle pavattarūpaṃ sītakālaṃ appatvā ettheva nirujjhati. Sītakāle pavattarūpaṃ uṇhakālaṃ appatvā ettheva nirujjhati, tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā’’ti evaṃ tattha tilakkhaṇaṃ āropeti.

713. รูปอันเกิดจากอุตุย่อมปรากฏโดยภาวะที่เย็นและร้อน ก็รูปที่เกิดขึ้นในเวลาร้อนย่อมซูบซีด เหน็ดเหนื่อย มีสีไม่ดี ส่วนรูปที่เกิดขึ้นเพราะอุตุเย็นย่อมสมบูรณ์ เอิบอิ่ม เกลี้ยงเกลา โยคีนั้นกำหนดรูปนั้นแล้ว ยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปนั้นอย่างนี้ว่า “รูปที่เป็นไปในเวลาร้อน ไม่ถึงเวลาเย็น ย่อมดับไปในที่นี้เอง รูปที่เป็นไปในเวลาเย็น ไม่ถึงเวลาร้อน ย่อมดับไปในที่นี้เอง เพราะฉะนั้น รูปนั้นจึงไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา”

714. Kammajaṃ āyatanadvāravasena pākaṭaṃ hoti. Cakkhudvārasmiṃ hi cakkhukāyabhāvadasakavasena tiṃsa kammajarūpāni, upatthambhakāni pana tesaṃ utucittāhārasamuṭṭhānāni catuvīsatīti catupaṇṇāsa honti. Tathā sotaghānajivhādvāresu. Kāyadvāre kāyabhāvadasakavasena ceva utusamuṭṭhānādivasena ca catucattālīsa. Manodvāre hadayavatthukāyabhāvadasakavasena ceva utusamuṭṭhānādivasena ca catupaṇṇāsameva.

714. รูปอันเกิดจากกรรมย่อมปรากฏโดยอำนาจแห่งอายตนทวาร ก็ในจักขุทวาร มีกัมมชรูป ๓๐ รูป โดยอำนาจแห่งจักขุทสกะ กายทสกะ และภาวทสกะ ส่วนรูปที่เกิดจากอุตุ จิต และอาหาร ซึ่งเป็นอุปัตถัมภกของกัมมชรูปเหล่านั้นมี ๒๔ รูป รวมเป็น ๕๔ รูป ในโสตทวาร ฆานทวาร และชิวหาทวารก็เช่นเดียวกัน ในกายทวาร มี ๔๔ รูป โดยอำนาจแห่งกายทสกะและภาวทสกะ และโดยอำนาจแห่งรูปที่เกิดจากอุตุเป็นต้น ในมโนทวาร มี ๕๔ รูปนั่นเอง โดยอำนาจแห่งหทยวัตถุทสกะ กายทสกะ และภาวทสกะ และโดยอำนาจแห่งรูปที่เกิดจากอุตุเป็นต้น

So sabbampi taṃ rūpaṃ pariggahetvā ‘‘cakkhudvāre pavattarūpaṃ sotadvāraṃ appatvā ettheva nirujjhati. Sotadvāre pavattarūpaṃ ghānadvāraṃ. Ghānadvāre pavattarūpaṃ jivhādvāraṃ. Jivhādvāre pavattarūpaṃ kāyadvāraṃ. Kāyadvāre pavattarūpaṃ manodvāraṃ appatvā ettheva nirujjhati, tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā’’ti evaṃ tattha tilakkhaṇaṃ āropeti.

โยคีนั้นกำหนดรูปทั้งหมดนั้นแล้ว ยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปนั้นอย่างนี้ว่า “รูปที่เป็นไปในจักขุทวาร ไม่ถึงโสตทวาร ย่อมดับไปในที่นี้เอง รูปที่เป็นไปในโสตทวาร (ไม่ถึงฆานทวาร) รูปที่เป็นไปในฆานทวาร (ไม่ถึงชิวหาทวาร) รูปที่เป็นไปในชิวหาทวาร (ไม่ถึงกายทวาร) รูปที่เป็นไปในกายทวาร ไม่ถึงมโนทวาร ย่อมดับไปในที่นี้เอง เพราะฉะนั้น รูปนั้นจึงไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา”

715. Cittasamuṭṭhānaṃ somanassitadomanassitavasena pākaṭaṃ hoti, somanassitakāle uppannaṃ hi rūpaṃ siniddhaṃ mudu pīṇitaṃ phassavantaṃ hoti. Domanassitakāle uppannaṃ jhattaṃ kilantaṃ dubbaṇṇaṃ hoti. So taṃ pariggahetvā ‘‘somanassitakāle pavattarūpaṃ domanassitakālaṃ appatvā ettheva nirujjhati. Domanassitakāle pavattarūpaṃ somanassitakālaṃ appatvā ettheva nirujjhati, tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā’’ti evaṃ tattha tilakkhaṇaṃ āropeti.

715. รูปอันเกิดจากจิตย่อมปรากฏโดยภาวะที่โสมนัสและโทมนัส ก็รูปที่เกิดขึ้นในเวลาโสมนัสย่อมเกลี้ยงเกลา อ่อนนุ่ม เอิบอิ่ม มีสัมผัสดี ส่วนรูปที่เกิดขึ้นในเวลาโทมนัสย่อมซูบซีด เหน็ดเหนื่อย มีสีไม่ดี โยคีนั้นกำหนดรูปนั้นแล้ว ยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปนั้นอย่างนี้ว่า “รูปที่เป็นไปในเวลาโสมนัส ไม่ถึงเวลาโทมนัส ย่อมดับไปในที่นี้เอง รูปที่เป็นไปในเวลาโทมนัส ไม่ถึงเวลาโสมนัส ย่อมดับไปในที่นี้เอง เพราะฉะนั้น รูปนั้นจึงไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา”

Tassevaṃ cittasamuṭṭhānarūpaṃ pariggahetvā tattha tilakkhaṇaṃ āropayato ayamattho pākaṭo hoti –

เมื่อโยคีนั้นกำหนดรูปอันเกิดจากจิตแล้ว ยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปนั้นอย่างนี้ อรรถนี้ย่อมปรากฏ

Jīvitaṃ attabhāvo ca, sukhadukkhā ca kevalā;

Ekacittasamāyuttā, lahuso vattate khaṇo.

ชีวิต อัตภาพ และสุขทุกข์ล้วน ๆ ประกอบกับจิตดวงเดียว ขณะย่อมเป็นไปอย่างรวดเร็ว

Cullāsīti sahassāni, kappaṃ tiṭṭhanti ye marū;

Na tveva tepi tiṭṭhanti, dvīhi cittehi samohitā.

ทวยเทพเหล่าใดดำรงอยู่ตลอดแปดหมื่นสี่พันกัป แม้ทวยเทพเหล่านั้นก็มิได้ดำรงอยู่พร้อมด้วยจิต ๒ ดวง

Ye niruddhā marantassa, tiṭṭhamānassa vā idha;

Sabbeva sadisā khandhā, gatā appaṭisandhikā.

ขันธ์ทั้งหลายที่ดับไปแล้วของผู้ที่กำลังตาย หรือของผู้ที่ดำรงอยู่ในโลกนี้ ขันธ์ทั้งหมดนั้นเหมือนกันทั้งสิ้น ไปแล้วโดยไม่มีการสืบต่อ

Anantarā ca ye bhaggā, ye ca bhaggā anāgate;

Tadantarā niruddhānaṃ, vesamaṃ natthi lakkhaṇe.

ขันธ์เหล่าใดที่แตกไปแล้วในลำดับก่อน และขันธ์เหล่าใดที่จะแตกไปในอนาคต ความแตกต่างในลักษณะแห่งขันธ์ที่ดับไปในระหว่างขันธ์ทั้งสองนั้นย่อมไม่มี

Anibbattena na jāto, paccuppannena jīvati;

Cittabhaṅgā mato loko, paññatti paramatthiyā.

สัตว์โลกมิได้เกิดด้วยจิตที่ยังไม่เกิด ย่อมมีชีวิตอยู่ด้วยจิตปัจจุบัน เมื่อจิตแตกทำลายไป โลกก็ชื่อว่าตายแล้ว บัญญัติเป็นไปโดยปรมัตถ์

Anidhānagatā bhaggā, puñjo natthi anāgate;

Nibbattā yepi tiṭṭhanti, āragge sāsapūpamā.

ขันธ์ที่แตกไปแล้วมิได้ไปสู่ที่เก็บไว้ กองขันธ์ในอนาคตก็ไม่มี แม้ขันธ์เหล่าใดที่เกิดขึ้นดำรงอยู่ ก็เปรียบเหมือนเมล็ดพันธุ์ผักกาดบนปลายเหล็กแหลม

Nibbattānañca dhammānaṃ, bhaṅgo nesaṃ purakkhato;

Palokadhammā tiṭṭhanti, purāṇehi amissitā.

ความแตกสลายย่อมปรากฏอยู่เบื้องหน้าแห่งธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้ว ธรรมทั้งหลายมีอันแตกสลายเป็นธรรมดา ดำรงอยู่โดยไม่ระคนกับธรรมเก่า

Adassanato āyanti, bhaggā gacchantudassanaṃ;

Vijjuppādova ākāse, uppajjanti vayanti cāti. (mahāni. 10);

สังขารทั้งหลายมาจากที่ที่มองไม่เห็น เมื่อแตกสลายแล้วก็ไปสู่ที่ที่มองไม่เห็น ย่อมเกิดขึ้นและเสื่อมไป ดุจสายฟ้าแลบในอากาศ ฉะนี้แล

716. Evaṃ āhāramayādīsu tilakkhaṇaṃ āropetvā puna dhammatārūpe tilakkhaṇaṃ āropeti. Dhammatārūpaṃ nāma bahiddhā anindriyabaddhaṃ ayalohatipusīsasuvaṇṇarajatamuttāmaṇiveḷuriyasaṅkhasilāpavāḷalohitaṅgamasāragallabhūmipāsāṇapabbatatiṇarukkhalatādibhedaṃ vivaṭṭakappato paṭṭhāya uppajjanakarūpaṃ. Tadassa asokaṅkurādivasena pākaṭaṃ hoti.

716. โยคียกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปมีรูปอันเกิดจากอาหารเป็นต้นอย่างนี้แล้ว ก็ยกไตรลักษณ์ขึ้นในธัมมตารูปอีก ที่ชื่อว่าธัมมตารูป ได้แก่ รูปภายนอกที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์ มีประเภทต่าง ๆ คือ เหล็ก ทองแดง ดีบุก ตะกั่ว ทอง เงิน มุกดา มณี ไพฑูรย์ สังข์ ศิลา ประพาฬ ทับทิม มสารคัลล์ แผ่นดิน ภูเขา หิน หญ้า ต้นไม้ เถาวัลย์ เป็นต้น ซึ่งเป็นรูปที่เกิดขึ้นจำเดิมแต่วิวัฏฏกัป รูปนั้นย่อมปรากฏแก่โยคีนั้นโดยภาวะแห่งหน่ออโศกเป็นต้น

Asokaṅkuraṃ hi āditova tanurattaṃ hoti, tato dvīhatīhaccayena ghanarattaṃ, puna dvīhatīhaccayena mandarattaṃ, tato taruṇapallavavaṇṇaṃ, tato pariṇatapallavavaṇṇaṃ, tato haritapaṇṇavaṇṇaṃ. Tato nīlapaṇṇavaṇṇaṃ. Tato nīlapaṇṇavaṇṇakālato paṭṭhāya sabhāgarūpasantatimanuppabandhāpayamānaṃ saṃvaccharamattena paṇḍupalāsaṃ hutvā vaṇṭato chijjitvā patati.

ก็หน่ออโศกในเบื้องต้นทีเดียวมีสีแดงอ่อน ต่อจากนั้นล่วงไป ๒-๓ วัน ก็มีสีแดงเข้ม ล่วงไปอีก ๒-๓ วัน ก็มีสีแดงจาง ๆ ต่อจากนั้นก็มีสีเหมือนใบไม้อ่อน ต่อจากนั้นก็มีสีเหมือนใบไม้แก่ ต่อจากนั้นก็มีสีเหมือนใบไม้เขียว ต่อจากนั้นก็มีสีเหมือนใบไม้สีคล้ำ จำเดิมแต่กาลที่มีสีเหมือนใบไม้สีคล้ำ หน่ออโศกนั้นยังสภาครูปสันตติให้สืบเนื่องไปไม่ขาดสาย โดยประมาณ ๑ ปี ก็กลายเป็นใบไม้เหลือง ขาดจากขั้วแล้วก็ร่วงหล่นไป

So taṃ pariggahetvā ‘‘tanurattakāle pavattarūpaṃ ghanarattakālaṃ appatvā nirujjhati. Ghanarattakāle pavattarūpaṃ mandarattakālaṃ. Mandarattakāle pavattarūpaṃ taruṇapallavavaṇṇakālaṃ. Taruṇapallavavaṇṇakāle pavattaṃ pariṇatapallavavaṇṇakālaṃ. Pariṇatapallavavaṇṇakāle pavattaṃ haritapaṇṇavaṇṇakālaṃ. Haritapaṇṇakāle pavattaṃ nīlapaṇṇavaṇṇakālaṃ. Nīlapaṇṇavaṇṇakāle pavattaṃ paṇḍupalāsakālaṃ. Paṇḍupalāsakāle pavattaṃ vaṇṭato chijjitvā patanakālaṃ appatvāva nirujjhati, tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tilakkhaṇaṃ āropeti, evaṃ tattha tilakkhaṇaṃ āropetvā iminā nayena sabbampi dhammatārūpaṃ sammasati.

โยคีนั้นกำหนดรูปนั้นแล้ว ย่อมยกไตรลักษณ์ขึ้นว่า “รูปที่เกิดขึ้นในเวลาที่มีสีแดงอ่อน ย่อมดับไปโดยไม่ทันถึงเวลาที่มีสีแดงเข้ม, รูปที่เกิดขึ้นในเวลาที่มีสีแดงเข้ม (ย่อมดับไปโดยไม่ทันถึง) เวลาที่มีสีแดงจาง, รูปที่เกิดขึ้นในเวลาที่มีสีแดงจาง (ย่อมดับไปโดยไม่ทันถึง) เวลาที่มีสีเหมือนใบไม้อ่อน, รูปที่เกิดขึ้นในเวลาที่มีสีเหมือนใบไม้อ่อน (ย่อมดับไปโดยไม่ทันถึง) เวลาที่มีสีเหมือนใบไม้แก่, รูปที่เกิดขึ้นในเวลาที่มีสีเหมือนใบไม้แก่ (ย่อมดับไปโดยไม่ทันถึง) เวลาที่มีสีเหมือนใบไม้เขียว, รูปที่เกิดขึ้นในเวลาที่มีสีเขียว (ย่อมดับไปโดยไม่ทันถึง) เวลาที่มีสีเหมือนใบไม้สีคล้ำ, รูปที่เกิดขึ้นในเวลาที่มีสีเหมือนใบไม้สีคล้ำ (ย่อมดับไปโดยไม่ทันถึง) เวลาที่เป็นใบไม้เหลือง, รูปที่เกิดขึ้นในเวลาที่เป็นใบไม้เหลือง ย่อมดับไปโดยไม่ทันถึงเวลาที่จะหลุดจากขั้วแล้วร่วงหล่นลง, เพราะเหตุนั้น รูปนั้นจึงเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ครั้นยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปนั้นอย่างนี้แล้ว ย่อมพิจารณารูปที่เป็นไปตามธรรมดาทั้งหมดด้วยนัยนี้

Evaṃ tāva rūpasattakavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre sammasati.

โยคียกไตรลักษณ์ขึ้นพิจารณาสังขารทั้งหลาย ด้วยอำนาจแห่งรูปสัตตกะ ด้วยประการฉะนี้ก่อน

Arūpasattakasammasanakathā

กถาว่าด้วยการพิจารณาอรูปสัตตกะ

717. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘arūpasattakavasenā’’ti, tattha ayaṃ mātikā – kalāpato, yamakato, khaṇikato, paṭipāṭito, diṭṭhiugghāṭanato, mānasamugghāṭanato, nikantipariyādānatoti.

717. ก็คำที่กล่าวไว้ว่า “ด้วยอำนาจแห่งอรูปสัตตกะ” นั้น มีมาติกา (หัวข้อ) ดังนี้ คือ โดยความเป็นกลุ่ม, โดยความเป็นคู่, โดยความเป็นขณะ, โดยลำดับ, โดยการถอนทิฏฐิ, โดยการถอนมานะ, โดยการกำจัดความอยาก

Tattha kalāpatoti phassapañcamakā dhammā. Kathaṃ kalāpato sammasatīti? Idha bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘‘ye ime ‘kesā aniccā dukkhā anattā’ti sammasane uppannā phassapañcamakā dhammā, ye ca ‘lomā…pe… matthaluṅgaṃ aniccaṃ dukkhamanattā’ti sammasane uppannā phassapañcamakā dhammā, sabbe te itarītaraṃ appatvā pabbaṃpabbaṃ odhiodhi hutvā tattakapāle pakkhittatilā viya taṭataṭāyantā vinaṭṭhā, tasmā aniccā dukkhā anattā’’ti. Ayaṃ tāva visuddhikathāyaṃ nayo.

ในบทเหล่านั้น บทว่า โดยความเป็นกลุ่ม ได้แก่ ธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕ ถามว่า พิจารณาโดยความเป็นกลุ่มอย่างไร? ตอบว่า ภิกษุในศาสนานี้ ย่อมพิจารณาดังนี้ว่า “ธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕ เหล่าใด ที่เกิดขึ้นในการพิจารณาว่า ‘ผมไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา’ และธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕ เหล่าใด ที่เกิดขึ้นในการพิจารณาว่า ‘ขน...ฯลฯ...เยื่อในสมอง ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา’ ธรรมเหล่านั้นทั้งหมด ไม่ทันถึงกันและกัน กลายเป็นข้อๆ เป็นส่วนๆ ไป แตกทำลายไป ดุจเมล็ดงาที่ใส่ลงในกระเบื้องร้อน มีเสียงดังเปรี๊ยะๆ ฉะนั้น เพราะเหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” นี้เป็นนัยในวิสุทธิกถาก่อน

Ariyavaṃsakathāyaṃ pana ‘‘heṭṭhā rūpasattake sattasu ṭhānesu ‘rūpaṃ aniccaṃ dukkhamanattā’ti pavattaṃ cittaṃ aparena cittena ‘aniccaṃ dukkhamanattā’ti sammasanto ‘kalāpato sammasatī’ti’’ vuttaṃ, taṃ yuttataraṃ. Tasmā sesānipi teneva nayena vibhajissāma.

ส่วนในอริยวงศ์กถา ท่านกล่าวไว้ว่า “ผู้ที่พิจารณาจิตซึ่งเกิดขึ้นในฐานะ ๗ ประการ ในรูปสัตตกะเบื้องต่ำว่า ‘รูปไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา’ ด้วยจิตอีกดวงหนึ่งว่า ‘(จิตนั้นก็) ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา’ ชื่อว่า ‘พิจารณาโดยความเป็นกลุ่ม’” คำนั้นสมควรกว่า เพราะฉะนั้น เราจักจำแนกข้อที่เหลือด้วยนัยนั้นเหมือนกัน

718. Yamakatoti idha bhikkhu ādānanikkheparūpaṃ ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasitvā tampi cittaṃ aparena cittena ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasati. Vayovuḍḍhatthaṅgamarūpaṃ, āhāramayaṃ, utumayaṃ, kammajaṃ, cittasamuṭṭhānaṃ, dhammatārūpaṃ ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasitvā tampi cittaṃ aparena cittena ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasati. Evaṃ yamakato sammasati nāma.

718. บทว่า โดยความเป็นคู่ คือ ภิกษุในศาสนานี้ พิจารณารูปที่กำหนดด้วยปฏิสนธิและจุติว่า “ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” แล้ว ก็พิจารณาแม้จิตนั้นด้วยจิตอีกดวงหนึ่งว่า “ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” พิจารณารูปคือความเจริญและความเสื่อมแห่งวัย, รูปเกิดจากอาหาร, รูปเกิดจากอุตุ, รูปเกิดจากกรรม, รูปเกิดจากจิต, รูปที่เป็นไปตามธรรมดา ว่า “ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” แล้ว ก็พิจารณาแม้จิตนั้นด้วยจิตอีกดวงหนึ่งว่า “ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” อย่างนี้ ชื่อว่า พิจารณาโดยความเป็นคู่

719. Khaṇikatoti idha bhikkhu ādānanikkheparūpaṃ ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasitvā taṃ paṭhamacittaṃ dutiyacittena, dutiyaṃ tatiyena, tatiyaṃ catutthena, catutthaṃ pañcamena ‘‘etampi aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasati. Vayovuḍḍhatthaṅgamarūpaṃ, āhāramayaṃ, utumayaṃ, kammajaṃ, cittasamuṭṭhānaṃ, dhammatārūpaṃ ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasitvā taṃ paṭhamacittaṃ dutiyacittena, dutiyaṃ tatiyena, tatiyaṃ catutthena, catutthaṃ pañcamena ‘‘etampi aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasati. Evaṃ rūpapariggāhakacittato paṭṭhāya cattāri cattāri cittāni sammasanto khaṇikato sammasati nāma.

719. บทว่า โดยความเป็นขณะ คือ ภิกษุในศาสนานี้ พิจารณารูปที่กำหนดด้วยปฏิสนธิและจุติว่า “ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” แล้ว พิจารณาจิตดวงที่หนึ่งนั้นด้วยจิตดวงที่สอง, พิจารณาจิตดวงที่สองด้วยจิตดวงที่สาม, พิจารณาจิตดวงที่สามด้วยจิตดวงที่สี่, พิจารณาจิตดวงที่สี่ด้วยจิตดวงที่ห้าว่า “แม้จิตนี้ก็ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” พิจารณารูปคือความเจริญและความเสื่อมแห่งวัย, รูปเกิดจากอาหาร, รูปเกิดจากอุตุ, รูปเกิดจากกรรม, รูปเกิดจากจิต, รูปที่เป็นไปตามธรรมดา ว่า “ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” แล้ว พิจารณาจิตดวงที่หนึ่งนั้นด้วยจิตดวงที่สอง, พิจารณาจิตดวงที่สองด้วยจิตดวงที่สาม, พิจารณาจิตดวงที่สามด้วยจิตดวงที่สี่, พิจารณาจิตดวงที่สี่ด้วยจิตดวงที่ห้าว่า “แม้จิตนี้ก็ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ผู้ที่พิจารณาจิต ๔ ดวง ๔ ดวงไปตามลำดับ เริ่มตั้งแต่จิตที่กำหนดรูปอย่างนี้ ชื่อว่า พิจารณาโดยความเป็นขณะ

720. Paṭipāṭitoti ādānanikkheparūpaṃ ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasitvā taṃ paṭhamacittaṃ dutiyacittena, dutiyaṃ tatiyena, tatiyaṃ catutthena…pe… dasamaṃ ekādasamena ‘‘etampi aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasati. Vayovuḍḍhatthaṅgamarūpaṃ, āhāramayaṃ, utumayaṃ, kammajaṃ, cittasamuṭṭhānaṃ, dhammatārūpaṃ ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasitvā taṃ paṭhamacittaṃ dutiyacittena, dutiyaṃ tatiyena, tatiyaṃ catutthena…pe… dasamaṃ ekādasamena ‘‘etampi aniccaṃ dukkhamanattā’’ti evaṃ vipassanā paṭipāṭiyā sakalampi divasabhāgaṃ sammasituṃ vaṭṭeyya. Yāva dasamacittasammasanā pana rūpakammaṭṭhānampi arūpakammaṭṭhānampi paguṇaṃ hoti. Tasmā dasameyeva ṭhapetabbanti vuttaṃ. Evaṃ sammasanto paṭipāṭito sammasati nāma.

720. บทว่า โดยลำดับ คือ พิจารณารูปที่กำหนดด้วยปฏิสนธิและจุติว่า “ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” แล้ว พิจารณาจิตดวงที่หนึ่งนั้นด้วยจิตดวงที่สอง, พิจารณาจิตดวงที่สองด้วยจิตดวงที่สาม, พิจารณาจิตดวงที่สามด้วยจิตดวงที่สี่...ฯลฯ...พิจารณาจิตดวงที่สิบด้วยจิตดวงที่สิบเอ็ดว่า “แม้จิตนี้ก็ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” พิจารณารูปคือความเจริญและความเสื่อมแห่งวัย, รูปเกิดจากอาหาร, รูปเกิดจากอุตุ, รูปเกิดจากกรรม, รูปเกิดจากจิต, รูปที่เป็นไปตามธรรมดา ว่า “ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” แล้ว พิจารณาจิตดวงที่หนึ่งนั้นด้วยจิตดวงที่สอง, พิจารณาจิตดวงที่สองด้วยจิตดวงที่สาม, พิจารณาจิตดวงที่สามด้วยจิตดวงที่สี่...ฯลฯ...พิจารณาจิตดวงที่สิบด้วยจิตดวงที่สิบเอ็ดว่า “แม้จิตนี้ก็ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” อย่างนี้ พึงพิจารณาได้ตลอดทั้งวันโดยลำดับแห่งวิปัสสนา แต่ว่าตราบเท่าที่พิจารณาถึงจิตดวงที่สิบ รูปกรรมฐานและอรูปกรรมฐานก็ย่อมจะคล่องแคล่ว เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า พึงหยุดไว้แค่จิตดวงที่สิบเท่านั้น ผู้ที่พิจารณาอย่างนี้ ชื่อว่า พิจารณาโดยลำดับ

721. Diṭṭhiugghāṭanato mānaugghāṭanato nikantipariyādānatoti imesu tīsu visuṃ sammasananayo nāma natthi. Yaṃ panetaṃ heṭṭhā rūpaṃ, idha ca arūpaṃ pariggahitaṃ, taṃ passanto rūpārūpato uddhaṃ aññaṃ sattaṃ nāma na passati. Sattassa adassanato paṭṭhāya sattasaññā ugghāṭitā hoti. Sattasaññaṃ ugghāṭitacittena saṅkhāre pariggaṇhato diṭṭhi nuppajjati. Diṭṭhiyā anuppajjamānāya diṭṭhi ugghāṭitā nāma hoti. Diṭṭhiugghāṭitacittena saṅkhāre pariggaṇhato māno nuppajjati. Māne anuppajjante māno samugghāṭito nāma hoti. Mānasamugghāṭitacittena saṅkhāre pariggaṇhato taṇhā nuppajjati. Taṇhāya anuppajjantiyā nikanti pariyādiṇṇā nāma hotīti idaṃ tāva visuddhikathāyaṃ vuttaṃ.

721. ใน ๓ บทนี้ คือ โดยการถอนทิฏฐิ, โดยการถอนมานะ, โดยการกำจัดความอยาก ไม่มีนัยแห่งการพิจารณาโดยเฉพาะ ก็รูปในเบื้องต่ำและอรูปในที่นี้ที่โยคีกำหนดแล้วนั้น เมื่อเห็นอยู่ ย่อมไม่เห็นสัตว์อื่นนอกเหนือไปจากรูปและอรูป จำเดิมแต่ที่ไม่เห็นสัตว์ สัตตสัญญาก็เป็นอันถูกถอนขึ้น เมื่อผู้กำหนดสังขารด้วยจิตที่ถอนสัตตสัญญาได้แล้ว ทิฏฐิย่อมไม่เกิดขึ้น เมื่อทิฏฐิไม่เกิดขึ้น ชื่อว่า ทิฏฐิเป็นอันถูกถอนขึ้น เมื่อผู้กำหนดสังขารด้วยจิตที่ถอนทิฏฐิได้แล้ว มานะย่อมไม่เกิดขึ้น เมื่อมานะไม่เกิดขึ้น ชื่อว่า มานะเป็นอันถูกถอนขึ้นด้วยดี เมื่อผู้กำหนดสังขารด้วยจิตที่ถอนมานะได้แล้ว ตัณหาย่อมไม่เกิดขึ้น เมื่อตัณหาไม่เกิดขึ้น ชื่อว่า ความอยากเป็นอันถูกกำจัดสิ้นแล้ว คำนี้ท่านกล่าวไว้ในวิสุทธิกถา

Ariyavaṃsakathāyaṃ pana ‘‘diṭṭhiugghāṭanato mānasamugghāṭanato nikantipariyādānato’’ti mātikaṃ ṭhapetvā ayaṃ nayo dassito.

ส่วนในอริยวงศ์กถา ท่านตั้งมาติกาไว้ว่า “โดยการถอนทิฏฐิ โดยการถอนมานะ โดยการกำหนดรู้แล้วละนิกกันติ” แล้วแสดงนัยนี้ไว้

‘‘Ahaṃ vipassāmi, mama vipassanā’’ti gaṇhato hi diṭṭhisamugghāṭanaṃ nāma na hoti. ‘‘Saṅkhārāva saṅkhāre vipassanti sammasanti vavatthapenti pariggaṇhanti paricchindantī’’ti gaṇhato pana diṭṭhiugghāṭanaṃ nāma hoti.

จริงอยู่ การถอนทิฏฐิย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ยึดถือว่า “เราเจริญวิปัสสนา วิปัสสนาของเรา” แต่การถอนทิฏฐิย่อมมีแก่ผู้ที่ยึดถือว่า “สังขารทั้งหลายนั่นแหละย่อมเห็นแจ้ง ย่อมพิจารณา ย่อมตัดสิน ย่อมกำหนด ย่อมจำกัด ซึ่งสังขารทั้งหลาย”

‘‘Suṭṭhu vipassāmi, manāpaṃ vipassāmī’’ti gaṇhato mānasamugghāṭo nāma na hoti. ‘‘Saṅkhārāva saṅkhāre vipassanti sammasanti vavatthapenti pariggaṇhanti paricchindantī’’ti gaṇhato pana mānasamugghāṭo nāma hoti.

การถอนมานะย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ยึดถือว่า “เราเจริญวิปัสสนาดี เราเจริญวิปัสสนาเป็นที่พอใจ” แต่การถอนมานะย่อมมีแก่ผู้ที่ยึดถือว่า “สังขารทั้งหลายนั่นแหละย่อมเห็นแจ้ง ย่อมพิจารณา ย่อมตัดสิน ย่อมกำหนด ย่อมจำกัด ซึ่งสังขารทั้งหลาย”

‘‘Vipassituṃ sakkomī’’ti vipassanaṃ assādentassa nikantipariyādānaṃ nāma na hoti. ‘‘Saṅkhārāva saṅkhāre vipassanti sammasanti vavatthapenti pariggaṇhanti paricchindantī’’ti gaṇhato pana nikantipariyādānaṃ nāma hoti.

การกำหนดรู้แล้วละนิกกันติย่อมไม่มีแก่ผู้ที่เพลิดเพลินในวิปัสสนาว่า “เราสามารถเจริญวิปัสสนาได้” แต่การกำหนดรู้แล้วละนิกกันติย่อมมีแก่ผู้ที่ยึดถือว่า “สังขารทั้งหลายนั่นแหละย่อมเห็นแจ้ง ย่อมพิจารณา ย่อมตัดสิน ย่อมกำหนด ย่อมจำกัด ซึ่งสังขารทั้งหลาย”

Sace saṅkhārā attā bhaveyyuṃ, attāti gahetuṃ vaṭṭeyyuṃ, anattā ca pana attāti gahitā, tasmā te avasavattanaṭṭhena anattā, hutvā abhāvaṭṭhena aniccā, uppādavayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhāti passato diṭṭhiugghāṭanaṃ nāma hoti.

ถ้าสังขารทั้งหลายพึงเป็นอัตตา ก็ควรจะยึดถือว่าเป็นอัตตา แต่เพราะเป็นอนัตตา (โยคี) กลับยึดถือว่าเป็นอัตตา ฉะนั้น การถอนทิฏฐิย่อมมีแก่ผู้ที่เห็นว่า สังขารเหล่านั้นเป็นอนัตตา เพราะไม่อยู่ในอำนาจ เป็นอนิจจัง เพราะเกิดขึ้นแล้วก็ไม่มี เป็นทุกข์ เพราะถูกเบียดเบียนด้วยความเกิดและความดับ

Sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ, niccāti gahetuṃ vaṭṭeyyuṃ, aniccā ca pana niccāti gahitā, tasmā te hutvā abhāvaṭṭhena aniccā, uppādavayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhā, avasavattanaṭṭhena anattāti passato mānasamugghāṭo nāma hoti.

ถ้าสังขารทั้งหลายพึงเป็นของเที่ยง ก็ควรจะยึดถือว่าเป็นของเที่ยง แต่เพราะเป็นของไม่เที่ยง (โยคี) กลับยึดถือว่าเป็นของเที่ยง ฉะนั้น การถอนมานะย่อมมีแก่ผู้ที่เห็นว่า สังขารเหล่านั้นเป็นอนิจจัง เพราะเกิดขึ้นแล้วก็ไม่มี เป็นทุกข์ เพราะถูกเบียดเบียนด้วยความเกิดและความดับ เป็นอนัตตา เพราะไม่อยู่ในอำนาจ

Sace saṅkhārā sukhā bhaveyyuṃ, sukhāti gahetuṃ vaṭṭeyyuṃ, dukkhā ca pana sukhāti gahitā, tasmā te uppādavayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhā, hutvā abhāvaṭṭhena aniccā, avasavattanaṭṭhena anattāti passato nikantipariyādānaṃ nāma hoti.

ถ้าสังขารทั้งหลายพึงเป็นสุข ก็ควรจะยึดถือว่าเป็นสุข แต่เพราะเป็นทุกข์ (โยคี) กลับยึดถือว่าเป็นสุข ฉะนั้น การกำหนดรู้แล้วละนิกกันติย่อมมีแก่ผู้ที่เห็นว่า สังขารเหล่านั้นเป็นทุกข์ เพราะถูกเบียดเบียนด้วยความเกิดและความดับ เป็นอนิจจัง เพราะเกิดขึ้นแล้วก็ไม่มี เป็นอนัตตา เพราะไม่อยู่ในอำนาจ

Evaṃ saṅkhāre anattato passantassa diṭṭhisamugghāṭanaṃ nāma hoti. Aniccato passantassa mānasamugghāṭanaṃ nāma hoti. Dukkhato passantassa nikantipariyādānaṃ nāma hoti. Iti ayaṃ vipassanā attano attano ṭhāneyeva tiṭṭhatīti.

ด้วยประการฉะนี้ การถอนทิฏฐิย่อมมีแก่ผู้เห็นสังขารโดยความเป็นอนัตตา การถอนมานะย่อมมีแก่ผู้เห็นโดยความเป็นอนิจจัง การกำหนดรู้แล้วละนิกกันติย่อมมีแก่ผู้เห็นโดยความเป็นทุกข์ ด้วยเหตุนี้ วิปัสสนานี้จึงตั้งอยู่ในฐานะของตนๆ เท่านั้น

Evaṃ arūpasattakavasenāpi tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre sammasati. Ettāvatā panassa rūpakammaṭṭhānampi arūpakammaṭṭhānampi paguṇaṃ hoti.

โยคีบุคคลย่อมพิจารณาสังขารทั้งหลายโดยยกไตรลักษณ์ขึ้น (พิจารณา) แม้ด้วยอำนาจอรูปสัตตกะ (หมวด ๗ แห่งธรรมที่เป็นอรูป) ด้วยประการฉะนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ทั้งรูปกรรมฐานและอรูปกรรมฐานของโยคีบุคคลนั้นย่อมแคล่วคล่อง

722. So evaṃ paguṇarūpārūpakammaṭṭhāno yā upari bhaṅgānupassanato paṭṭhāya pahānapariññāvasena sabbākārato pattabbā aṭṭhārasa mahāvipassanā, tāsaṃ idheva tāva ekadesaṃ paṭivijjhanto tappaṭipakkhe dhamme pajahati.

722. โยคีบุคคลนั้นผู้มีรูปกรรมฐานและอรูปกรรมฐานแคล่วคล่องแล้วอย่างนี้ ย่อมละธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อมหาวิปัสสนาเหล่านั้นได้ ในขณะที่กำลังแทงตลอดส่วนหนึ่งของมหาวิปัสสนา ๑๘ ประการ ซึ่งจะพึงบรรลุได้โดยอาการทั้งปวง ด้วยอำนาจแห่งปหานปริญญา จำเดิมแต่ภังคานุปัสสนาเป็นต้นไปในเบื้องหน้า ณ ที่นี้ (ในญาณนี้) นั่นเทียว

Aṭṭhārasa mahāvipassanā nāma aniccānupassanādikā paññā. Yāsu aniccānupassanaṃ bhāvento niccasaññaṃ pajahati, dukkhānupassanaṃ bhāvento sukhasaññaṃ pajahati, anattānupassanaṃ bhāvento attasaññaṃ pajahati, nibbidānupassanaṃ bhāvento nandiṃ pajahati, virāgānupassanaṃ bhāvento rāgaṃ pajahati, nirodhānupassanaṃ bhāvento samudayaṃ pajahati, paṭinissaggānupassanaṃ bhāvento ādānaṃ pajahati, khayānupassanaṃ bhāvento ghanasaññaṃ pajahati, vayānupassanaṃ bhāvento āyūhanaṃ pajahati, vipariṇāmānupassanaṃ bhāvento dhuvasaññaṃ pajahati, animittānupassanaṃ bhāvento nimittaṃ pajahati, appaṇihitānupassanaṃ bhāvento paṇidhiṃ pajahati, suññatānupassanaṃ bhāvento abhinivesaṃ pajahati, adhipaññādhammavipassanaṃ bhāvento sārādānābhinivesaṃ pajahati, yathābhūtañāṇadassanaṃ bhāvento sammohābhinivesaṃ pajahati, ādīnavānupassanaṃ bhāvento ālayābhinivesaṃ pajahati, paṭisaṅkhānupassanaṃ bhāvento appaṭisaṅkhaṃ pajahati, vivaṭṭānupassanaṃ bhāvento saṃyogābhinivesaṃ pajahati.

มหาวิปัสสนา ๑๘ ประการ คือ ปัญญา มีอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น ในมหาวิปัสสนาเหล่านั้น บุคคลเมื่อเจริญอนิจจานุปัสสนา ย่อมละนิจจสัญญา, เมื่อเจริญทุกขานุปัสสนา ย่อมละสุขสัญญา, เมื่อเจริญอนัตตานุปัสสนา ย่อมละอัตตสัญญา, เมื่อเจริญนิพพิทานุปัสสนา ย่อมละนันทิ, เมื่อเจริญวิราคานุปัสสนา ย่อมละราคะ, เมื่อเจริญนิโรธานุปัสสนา ย่อมละสมุทัย, เมื่อเจริญปฏินิสสัคคานุปัสสนา ย่อมละการยึดถือ, เมื่อเจริญขยานุปัสสนา ย่อมละฆนสัญญา, เมื่อเจริญวยานุปัสสนา ย่อมละความพากเพียร (ในภพ), เมื่อเจริญวิปริณามานุปัสสนา ย่อมละธุวสัญญา, เมื่อเจริญอนิมิตตานุปัสสนา ย่อมละนิมิต, เมื่อเจริญอัปปณิหิตานุปัสสนา ย่อมละความปรารถนา, เมื่อเจริญสุญญตานุปัสสนา ย่อมละอภินิเวส, เมื่อเจริญอธิปัญญาธัมมวิปัสสนา ย่อมละอภินิเวสในการยึดถือสาระ, เมื่อเจริญยถาภูตญาณทัสสนะ ย่อมละอภินิเวสคือความหลง, เมื่อเจริญอาทีนวานุปัสสนา ย่อมละอภินิเวสคือความอาลัย, เมื่อเจริญปฏิสังขานุปัสสนา ย่อมละการไม่พิจารณา, เมื่อเจริญวิวัฏฏานุปัสสนา ย่อมละอภินิเวสคือสัญโญชน์

Tāsu yasmā iminā aniccādilakkhaṇattayavasena saṅkhārā diṭṭhā, tasmā anicca-dukkha-anattānupassanā paṭividdhā honti. Yasmā ca ‘‘yā ca aniccānupassanā yā ca animittānupassanā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nānaṃ’’. Tathā ‘‘yā ca dukkhānupassanā yā ca appaṇihitānupassanā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nānaṃ’’. ‘‘Yā ca anattānupassanā yā ca suññatānupassanā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227) vuttaṃ. Tasmā tāpi paṭividdhā honti.

ในมหาวิปัสสนาเหล่านั้น เพราะโยคีบุคคลนี้ได้เห็นสังขารทั้งหลายด้วยอำนาจแห่งไตรลักษณ์มีอนิจจลักษณะเป็นต้น ฉะนั้น อนิจจานุปัสสนา ทุกขานุปัสสนา และอนัตตานุปัสสนา จึงเป็นอันแทงตลอดแล้ว และเพราะมีคำกล่าวไว้ว่า “อนิจจานุปัสสนาใด อนิมิตตานุปัสสนาใด ธรรม ๒ อย่างนี้มีความหมายอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น” ฉันใด “ทุกขานุปัสสนาใด อัปปณิหิตานุปัสสนาใด ธรรม ๒ อย่างนี้มีความหมายอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น” และ “อนัตตานุปัสสนาใด สุญญตานุปัสสนาใด ธรรม ๒ อย่างนี้มีความหมายอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น” ฉะนั้น อนุปัสสนาแม้เหล่านั้นก็เป็นอันแทงตลอดแล้ว

Adhipaññādhammavipassanā pana sabbāpi vipassanā. Yathābhūtañāṇadassanaṃ kaṅkhāvitaraṇavisuddhiyā eva saṅgahitaṃ. Iti idampi dvayaṃ paṭividdhameva hoti. Sesesu vipassanāñāṇesu kiñci paṭividdhaṃ, kiñci appaṭividdhaṃ, tesaṃ vibhāgaṃ parato āvikarissāma.

ส่วนอธิปัญญาธัมมวิปัสสนาก็คือวิปัสสนาทั้งหมด ยถาภูตญาณทัสสนะก็สงเคราะห์เข้าในกังขาวิตรณวิสุทธิแล้ว ฉะนั้น ญาณทั้งสองแม้นี้ก็เป็นอันแทงตลอดแล้วนั่นเทียว ในบรรดาวิปัสสนาญาณที่เหลือ บางอย่างก็แทงตลอดแล้ว บางอย่างก็ยังไม่แทงตลอด ซึ่งการจำแนกญาณเหล่านั้น (เรา) จักแสดงให้ปรากฏในภายหลัง

Yadeva hi paṭividdhaṃ, taṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘evaṃ paguṇarūpārūpakammaṭṭhāno yā upari bhaṅgānupassanato paṭṭhāya pahānapariññāvasena sabbākārato pattabbā aṭṭhārasa mahāvipassanā. Tāsaṃ idheva tāva ekadesaṃ paṭivijjhanto tappaṭipakkhe dhamme pajahatī’’ti.

จริงอยู่ คำที่เรากล่าวไว้นี้ว่า “โยคีบุคคลนั้นผู้มีรูปกรรมฐานและอรูปกรรมฐานแคล่วคล่องแล้วอย่างนี้ ย่อมละธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อมหาวิปัสสนาเหล่านั้นได้ ในขณะที่กำลังแทงตลอดส่วนหนึ่งของมหาวิปัสสนา ๑๘ ประการ ซึ่งจะพึงบรรลุได้โดยอาการทั้งปวง ด้วยอำนาจแห่งปหานปริญญา จำเดิมแต่ภังคานุปัสสนาเป็นต้นไปในเบื้องหน้า ณ ที่นี้ (ในญาณนี้) นั่นเทียว” เรากล่าวหมายถึงญาณที่แทงตลอดแล้วนั่นเอง

Udayabbayañāṇakathā

อุทัยพพยญาณกถา

723. So evaṃ aniccānupassanādipaṭipakkhānaṃ niccasaññādīnaṃ pahānena visuddhañāṇo sammasanañāṇassa pāraṃ gantvā, yaṃ taṃ sammasanañāṇānantaraṃ ‘‘paccuppannānaṃ dhammānaṃ vipariṇāmānupassane paññā udayabbayānupassane ñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 1.6) udayabbayānupassanaṃ vuttaṃ, tassa adhigamāya yogaṃ ārabhati. Ārabhamāno ca saṅkhepato tāva ārabhati. Tatrāyaṃ pāḷi –

723. โยคีบุคคลนั้น มีญาณบริสุทธิ์แล้ว ด้วยการละนิจจสัญญาเป็นต้น อันเป็นปฏิปักษ์ต่ออนิจจานุปัสสนาเป็นต้นอย่างนี้แล้ว ก้าวล่วงฝั่งแห่งสัมมสนญาณแล้ว จึงปรารภความเพียรเพื่อบรรลุอุทยัพพยานุปัสสนาญาณ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในลำดับแห่งสัมมสนญาณว่า “ปัญญาในการพิจารณาเห็นความแปรปรวนแห่งธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน เป็นญาณในการพิจารณาเห็นความเกิดและความดับ” ก็เมื่อปรารภอยู่ ย่อมปรารภโดยสังเขปก่อน ในเรื่องนั้น มีพระบาลีดังนี้

‘‘Kathaṃ paccuppannānaṃ dhammānaṃ vipariṇāmānupassane paññā udayabbayānupassane ñāṇaṃ? Jātaṃ rūpaṃ paccuppannaṃ, tassa nibbattilakkhaṇaṃ udayo, vipariṇāmalakkhaṇaṃ vayo, anupassanā ñāṇaṃ. Jātā vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ… jātaṃ cakkhu…pe… jāto bhavo paccuppanno, tassa nibbattilakkhaṇaṃ udayo, vipariṇāmalakkhaṇaṃ vayo, anupassanā ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.49).

ปัญญาในการพิจารณาเห็นความแปรปรวนแห่งธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน เป็นญาณในการพิจารณาเห็นความเกิดและความดับ เป็นอย่างไร? รูปที่เกิดขึ้นแล้ว เป็นปัจจุบัน, ลักษณะที่เกิดขึ้นแห่งรูปที่เป็นปัจจุบันนั้น เป็นความเกิด, ลักษณะที่แปรปรวนไป เป็นความดับ, การพิจารณาเห็น เป็นญาณ. เวทนาที่เกิดขึ้นแล้ว... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ... จักษุที่เกิดขึ้นแล้ว...ฯลฯ... ภพที่เกิดขึ้นแล้ว เป็นปัจจุบัน, ลักษณะที่เกิดขึ้นแห่งภพที่เป็นปัจจุบันนั้น เป็นความเกิด, ลักษณะที่แปรปรวนไป เป็นความดับ, การพิจารณาเห็น เป็นญาณ.

So iminā pāḷinayena jātassa nāmarūpassa nibbattilakkhaṇaṃ jātiṃ uppādaṃ abhinavākāraṃ ‘‘udayo’’ti, vipariṇāmalakkhaṇaṃ khayaṃ bhaṅgaṃ ‘‘vayo’’ti samanupassati. So evaṃ pajānāti ‘‘imassa nāmarūpassa uppattito pubbe anuppannassa rāsi vā nicayo vā natthi, uppajjamānassāpi rāsito vā nicayato vā āgamanaṃ nāma natthi, nirujjhamānassāpi disāvidisāgamanaṃ nāma natthi, niruddhassāpi ekasmiṃ ṭhāne rāsito nicayato nidhānato avaṭṭhānaṃ nāma natthi. Yathā pana vīṇāya vādiyamānāya uppannasaddassa neva uppattito pubbe sannicayo atthi, na uppajjamāno sannicayato āgato, na nirujjhamānassa disāvidisāgamanaṃ atthi, na niruddho katthaci sannicito tiṭṭhati, atha kho vīṇañca upavīṇañca purisassa ca tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicca ahutvā sambhoti, hutvā paṭiveti. Evaṃ sabbepi rūpārūpino dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’’ti.

โยคีบุคคลนั้น ย่อมพิจารณาเห็นลักษณะที่เกิดขึ้น คือ ชาติ ความเกิด อาการที่เกิดขึ้นใหม่ แห่งนามรูปที่เกิดขึ้นแล้ว ตามนัยพระบาลีนี้ว่า “เป็นความเกิด” ย่อมพิจารณาเห็นลักษณะที่แปรปรวนไป คือ ความสิ้นไป ความแตกไป ว่า “เป็นความดับ” เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า “ก่อนแต่นามรูปนี้จะเกิดขึ้น นามรูปที่ยังไม่เกิด ไม่มีกองหรือกลุ่มเลย, แม้นามรูปที่กำลังเกิดขึ้น ก็ไม่ได้มาแต่กองหรือกลุ่ม, แม้นามรูปที่กำลังดับ ก็ไม่ได้ไปสู่ทิศน้อยทิศใหญ่, แม้นามรูปที่ดับแล้ว ก็ไม่ได้ตั้งอยู่โดยเป็นกอง เป็นกลุ่ม หรือเป็นคลังเก็บไว้ในที่แห่งหนึ่ง. เปรียบเหมือนเสียงพิณที่เกิดขึ้นเมื่อเขาดีดอยู่ ก่อนแต่จะเกิดก็ไม่มีที่สั่งสมไว้, เมื่อเกิดขึ้นก็ไม่ได้มาจากที่สั่งสม, เมื่อกำลังดับก็ไม่ได้ไปสู่ทิศน้อยทิศใหญ่, เมื่อดับแล้วก็ไม่ได้ตั้งสั่งสมอยู่ที่ไหน, แต่เสียงนั้นอาศัยพิณ องค์ประกอบของพิณ และความพยายามอันสมควรของบุรุษแล้ว มิได้มีก็เกิดขึ้น, ครั้นเกิดขึ้นแล้วก็หายไป. ฉันใดก็ดี ธรรมทั้งหลายที่เป็นรูปและอรูปทั้งหมดก็ฉันนั้น มิได้มีก็เกิดขึ้น, ครั้นเกิดขึ้นแล้วก็หายไป”

724. Evaṃ saṅkhepato udayabbayamanasikāraṃ katvā puna yāni etasseva udayabbayañāṇassa vibhaṅge –

724. ครั้นโยคีบุคคลนั้นทำอุทยัพพยมนสิการโดยสังเขปอย่างนี้แล้ว ในวิภังค์แห่งอุทยัพพยญาณนั้นนั่นแล ยังมีข้อที่ท่านกล่าวไว้อีกว่า

‘‘Avijjāsamudayā rūpasamudayoti paccayasamudayaṭṭhena rūpakkhandhassa udayaṃ passati. Taṇhāsamudayā… kammasamudayā… āhārasamudayā rūpasamudayoti paccayasamudayaṭṭhena rūpakkhandhassa udayaṃ passati. Nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passati. Rūpakkhandhassa udayaṃ passanto imāni pañca lakkhaṇāni passati.

“โยคีบุคคลย่อมเห็นความเกิดขึ้นแห่งรูปขันธ์ โดยอรรถว่าเป็นความเกิดขึ้นแห่งปัจจัยว่า ‘เพราะอวิชชาเป็นสมุทัย รูปจึงเป็นสมุทัย’ ย่อมเห็นความเกิดขึ้นแห่งรูปขันธ์ โดยอรรถว่าเป็นความเกิดขึ้นแห่งปัจจัยว่า ‘เพราะตัณหาเป็นสมุทัย... เพราะกรรมเป็นสมุทัย... เพราะอาหารเป็นสมุทัย รูปจึงเป็นสมุทัย’ แม้เมื่อเห็นลักษณะที่เกิดขึ้น ก็ย่อมเห็นความเกิดขึ้นแห่งรูปขันธ์ เมื่อเห็นความเกิดขึ้นแห่งรูปขันธ์ ย่อมเห็นลักษณะ ๕ ประการเหล่านี้

‘‘Avijjānirodhā rūpanirodhoti paccayanirodhaṭṭhena rūpakkhandhassa vayaṃ passati. Taṇhānirodhā… kammanirodhā… āhāranirodhā rūpanirodhoti paccayanirodhaṭṭhena rūpakkhandhassa vayaṃ passati. Vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa vayaṃ passati. Rūpakkhandhassa vayaṃ passantopi imāni pañca lakkhaṇāni passati’’ (paṭi. ma. 1.50).

“โยคีบุคคลย่อมเห็นความดับแห่งรูปขันธ์ โดยอรรถว่าเป็นความดับแห่งปัจจัยว่า ‘เพราะอวิชชาดับ รูปจึงดับ’ ย่อมเห็นความดับแห่งรูปขันธ์ โดยอรรถว่าเป็นความดับแห่งปัจจัยว่า ‘เพราะตัณหาดับ... เพราะกรรมดับ... เพราะอาหารดับ รูปจึงดับ’ แม้เมื่อเห็นลักษณะที่แปรปรวนไป ก็ย่อมเห็นความดับแห่งรูปขันธ์ แม้เมื่อเห็นความดับแห่งรูปขันธ์ ก็ย่อมเห็นลักษณะ ๕ ประการเหล่านี้”

Tathā ‘‘avijjāsamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati. Taṇhāsamudayā… kammasamudayā… phassasamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati. Nibbattilakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa udayaṃ passati. Vedanākkhandhassa udayaṃ passanto imāni pañca lakkhaṇāni passati. Avijjānirodhā… taṇhānirodhā… kammanirodhā… phassanirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati. Vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa vayaṃ passati. Vedanākkhandhassa vayaṃ passanto imāni pañca lakkhaṇāni passati’’ (paṭi. ma. 1.50).

ฉันนั้นเหมือนกัน โยคีบุคคลย่อมเห็นความเกิดขึ้นแห่งเวทนาขันธ์ โดยอรรถว่าเป็นความเกิดขึ้นแห่งปัจจัยว่า ‘เพราะอวิชชาเป็นสมุทัย เวทนาจึงเป็นสมุทัย’ ย่อมเห็นความเกิดขึ้นแห่งเวทนาขันธ์ โดยอรรถว่าเป็นความเกิดขึ้นแห่งปัจจัยว่า ‘เพราะตัณหาเป็นสมุทัย... เพราะกรรมเป็นสมุทัย... เพราะผัสสะเป็นสมุทัย เวทนาจึงเป็นสมุทัย’ แม้เมื่อเห็นลักษณะที่เกิดขึ้น ก็ย่อมเห็นความเกิดขึ้นแห่งเวทนาขันธ์ เมื่อเห็นความเกิดขึ้นแห่งเวทนาขันธ์ ย่อมเห็นลักษณะ ๕ ประการเหล่านี้. ‘เพราะอวิชชาดับ... เพราะตัณหาดับ... เพราะกรรมดับ... เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ’ ย่อมเห็นความดับแห่งเวทนาขันธ์ โดยอรรถว่าเป็นความดับแห่งปัจจัย, แม้เมื่อเห็นลักษณะที่แปรปรวนไป ก็ย่อมเห็นความดับแห่งเวทนาขันธ์, เมื่อเห็นความดับแห่งเวทนาขันธ์ ย่อมเห็นลักษณะ ๕ ประการเหล่านี้.

Vedanākkhandhassa viya ca saññāsaṅkhāraviññāṇakkhandhānaṃ. Ayaṃ pana viseso, viññāṇakkhandhassa phassaṭṭhāne ‘‘nāmarūpasamudayā, nāmarūpanirodhā’’ti –

พึงเห็นความเกิดขึ้นและความดับแห่งสัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ และวิญญาณขันธ์ เหมือนแห่งเวทนาขันธ์ แต่มีความต่างกันดังนี้ คือ ในส่วนของวิญญาณขันธ์ ในตำแหน่งของผัสสะ พึงกล่าวว่า “เพราะนามรูปเป็นสมุทัย, เพราะนามรูปดับ”

Evaṃ ekekassa khandhassa udayabbayadassane dasa dasa katvā paññāsa lakkhaṇāni vuttāni. Tesaṃ vasena evampi rūpassa udayo evampi rūpassa vayo, evampi rūpaṃ udeti, evampi rūpaṃ vetīti paccayato ceva khaṇato ca vitthārena manasikāraṃ karoti.

ในการเห็นความเกิดและความดับแห่งขันธ์แต่ละขันธ์ มีลักษณะ ๑๐ อย่างๆ ละ ๑๐ รวมเป็น ๕๐ ลักษณะ ที่ท่านกล่าวไว้อย่างนี้ โยคีบุคคลนั้นย่อมทำมนสิการโดยพิสดารโดยปัจจัยและโดยขณะ ด้วยอำนาจแห่งลักษณะ ๕๐ เหล่านั้นว่า “ความเกิดขึ้นแห่งรูปมีอย่างนี้ ความดับแห่งรูปมีอย่างนี้, รูปย่อมเกิดขึ้นอย่างนี้, รูปย่อมดับไปอย่างนี้”

725. Tassevaṃ manasikaroto ‘‘iti kirime dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’’ti ñāṇaṃ visadataraṃ hoti. Tassevaṃ paccayato ceva khaṇato ca dvedhā udayabbayaṃ passato saccapaṭiccasamuppādanayalakkhaṇabhedā pākaṭā honti.

725. เมื่อโยคีบุคคลนั้นมนสิการอยู่อย่างนี้ ญาณย่อมแจ่มแจ้งขึ้นว่า “ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้มิได้มีก็เกิดขึ้น, ครั้นเกิดขึ้นแล้วก็หายไป” เมื่อเธอนั้นเห็นความเกิดและความดับโดย ๒ ทาง คือ โดยปัจจัยและโดยขณะอย่างนี้อยู่ ความแตกต่างแห่งสัจจะ ปฏิจจสมุปบาท นัย และลักษณะ ย่อมปรากฏชัด.

726. Yañhi so avijjādisamudayā khandhānaṃ samudayaṃ, avijjādinirodhā ca khandhānaṃ nirodhaṃ passati, idamassa paccayato udayabbayadassanaṃ. Yaṃ pana nibbattilakkhaṇavipariṇāmalakkhaṇāni passanto khandhānaṃ udayabbayaṃ passati, idamassa khaṇato udayabbayadassanaṃ, uppattikkhaṇeyeva hi nibbattilakkhaṇaṃ. Bhaṅgakkhaṇe ca vipariṇāmalakkhaṇaṃ.

726. จริงอยู่ การที่โยคีบุคคลนั้นเห็นความเกิดขึ้นแห่งขันธ์ทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นต้นเป็นสมุทัย และเห็นความดับแห่งขันธ์ทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นต้นดับไป นี้เป็นการเห็นความเกิดและความดับโดยปัจจัยของเธอนั้น. ส่วนการที่โยคีบุคคลนั้นเมื่อเห็นลักษณะที่เกิดขึ้นและลักษณะที่แปรปรวนไป ย่อมเห็นความเกิดและความดับแห่งขันธ์ทั้งหลาย นี้เป็นการเห็นความเกิดและความดับโดยขณะของเธอนั้น, เพราะว่า ลักษณะที่เกิดขึ้นมีในอุปปาทขณะเท่านั้น, และลักษณะที่แปรปรวนไปมีในภังคขณะ.

727. Iccassevaṃ paccayato ceva khaṇato ca dvedhā udayabbayaṃ passato paccayato udayadassanena samudayasaccaṃ pākaṭaṃ hoti janakāvabodhato. Khaṇato udayadassanena dukkhasaccaṃ pākaṭaṃ hoti jātidukkhāvabodhato. Paccayato vayadassanena nirodhasaccaṃ pākaṭaṃ hoti paccayānuppādena paccayavataṃ anuppādāvabodhato. Khaṇato vayadassanena dukkhasaccameva pākaṭaṃ hoti maraṇadukkhāvabodhato. Yañcassa udayabbayadassanaṃ, maggovāyaṃ lokikoti maggasaccaṃ pākaṭaṃ hoti tatra sammohavighātato.

727. เมื่อโยคีบุคคลนั้นเห็นความเกิดและความดับโดย ๒ ประการ คือ โดยปัจจัยและโดยขณะ อยู่อย่างนี้ สมุทัยสัจจะย่อมปรากฏ เพราะเห็นความเกิดโดยปัจจัย เนื่องจากรู้แจ้งถึงเหตุอันยังผลให้เกิด. ทุกขสัจจะย่อมปรากฏ เพราะเห็นความเกิดโดยขณะ เนื่องจากรู้แจ้งถึงชาติทุกข์. นิโรธสัจจะย่อมปรากฏ เพราะเห็นความดับโดยปัจจัย เนื่องจากรู้แจ้งถึงความไม่เกิดแห่งธรรมที่มีปัจจัย เพราะปัจจัยไม่เกิด. ทุกขสัจจะนั่นแหละย่อมปรากฏ เพราะเห็นความดับโดยขณะ เนื่องจากรู้แจ้งถึงมรณทุกข์. และญาณที่เห็นความเกิดและความดับของโยคีบุคคลนั้นใด ญาณนั้นเป็นโลกิยมรรค เพราะฉะนั้น มรรคสัจจะจึงปรากฏ เพราะกำจัดความหลงในญาณนั้นได้.

728. Paccayato cassa udayadassanena anulomo paṭiccasamuppādo pākaṭo hoti, ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hotī’’ti (ma. ni. 1.404; saṃ. ni. 2.21; udā. 1) avabodhato. Paccayato vayadassanena paṭilomo paṭiccasamuppādo pākaṭo hoti, ‘‘imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī’’ti (ma. ni. 1.406; saṃ. ni. 2.21; udā. 2) avabodhato. Khaṇato pana udayabbayadassanena paṭiccasamuppannā dhammā pākaṭā honti saṅkhatalakkhaṇāvabodhato. Udayabbayavanto hi saṅkhatā, te ca paṭiccasamuppannāti.

728. อนึ่ง อนุโลมปฏิจจสมุปบาท ย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้น เพราะเห็นความเกิดโดยปัจจัย เนื่องจากรู้แจ้งว่า "เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี". ปฏิโลมปฏิจจสมุปบาท ย่อมปรากฏ เพราะเห็นความดับโดยปัจจัย เนื่องจากรู้แจ้งว่า "เพราะสิ่งนี้ดับ สิ่งนี้ย่อมดับ". ส่วนปฏิจจสมุปปันนธรรมทั้งหลาย ย่อมปรากฏ เพราะเห็นความเกิดและความดับโดยขณะ เนื่องจากรู้แจ้งถึงสังขตลักษณะ. จริงอยู่ ธรรมที่มีความเกิดและความดับเป็นสังขตะ และธรรมเหล่านั้นเป็นปฏิจจสมุปปันนธรรม.

729. Paccayato cassa udayadassanena ekattanayo pākaṭo hoti hetuphalasambandhena santānassa anupacchedāvabodhato. Atha suṭṭhutaraṃ ucchedadiṭṭhiṃ pajahati. Khaṇato udayadassanena nānattanayo pākaṭo hoti navanavānaṃ uppādāvabodhato. Atha suṭṭhutaraṃ sassatadiṭṭhiṃ pajahati. Paccayato cassa udayabbayadassanena abyāpāranayo pākaṭo hoti dhammānaṃ avasavattibhāvāvabodhato. Atha suṭṭhutaraṃ attadiṭṭhiṃ pajahati. Paccayato pana udayadassanena evaṃdhammatānayo pākaṭo hoti paccayānurūpena phalassa uppādāvabodhato. Atha suṭṭhutaraṃ akiriyadiṭṭhiṃ pajahati.

729. อนึ่ง เอกัตตนัย ย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้น เพราะเห็นความเกิดโดยปัจจัย เนื่องจากรู้แจ้งถึงความไม่ขาดสายแห่งสันตติ โดยความสัมพันธ์แห่งเหตุและผล. ลำดับนั้น เธอย่อมละอุจเฉททิฏฐิได้ดียิ่งขึ้น. นานัตตนัย ย่อมปรากฏ เพราะเห็นความเกิดโดยขณะ เนื่องจากรู้แจ้งถึงการเกิดขึ้นแห่งธรรมใหม่ๆ. ลำดับนั้น เธอย่อมละสัสสตทิฏฐิได้ดียิ่งขึ้น. อัพยาปารนัย ย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้น เพราะเห็นความเกิดและความดับโดยปัจจัย เนื่องจากรู้แจ้งถึงภาวะที่ธรรมทั้งหลายไม่อยู่ในอำนาจ. ลำดับนั้น เธอย่อมละอัตตทิฏฐิได้ดียิ่งขึ้น. ส่วนเอวํธัมมตานัย ย่อมปรากฏ เพราะเห็นความเกิดโดยปัจจัย เนื่องจากรู้แจ้งถึงการเกิดขึ้นแห่งผลสมควรแก่ปัจจัย. ลำดับนั้น เธอย่อมละอกิริยทิฏฐิได้ดียิ่งขึ้น.

730. Paccayato cassa udayadassanena anattalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hoti dhammānaṃ nirīhakattapaccayapaṭibaddhavuttitāvabodhato. Khaṇato udayabbayadassanena aniccalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hoti hutvā abhāvāvabodhato, pubbantāparantavivekāvabodhato ca. Dukkhalakkhaṇampi pākaṭaṃ hoti udayabbayehi paṭipīḷanāvabodhato. Sabhāvalakkhaṇampi pākaṭaṃ hoti udayabbayaparicchinnāvabodhato. Sabhāvalakkhaṇe saṅkhatalakkhaṇassa tāvakālikattampi pākaṭaṃ hoti udayakkhaṇe vayassa, vayakkhaṇe ca udayassa abhāvāvabodhatoti.

730. อนึ่ง อนัตตลักษณะ ย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้น เพราะเห็นความเกิดโดยปัจจัย เนื่องจากรู้แจ้งถึงความเป็นไปที่เนื่องด้วยปัจจัยและความไม่มีผู้กระทำแห่งธรรมทั้งหลาย. อนิจจลักษณะ ย่อมปรากฏ เพราะเห็นความเกิดและความดับโดยขณะ เนื่องจากรู้แจ้งถึงความมีแล้วกลับไม่มี และเนื่องจากรู้แจ้งถึงความว่างจากส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลาย. ทุกขลักษณะ ก็ย่อมปรากฏ เนื่องจากรู้แจ้งถึงการถูกเบียดเบียนโดยความเกิดและความดับ. สภาวลักษณะ ก็ย่อมปรากฏ เนื่องจากรู้แจ้งถึงการถูกกำหนดโดยความเกิดและความดับ. ในสภาวลักษณะนั้น แม้ความเป็นไปชั่วขณะแห่งสังขตลักษณะก็ย่อมปรากฏ เนื่องจากรู้แจ้งถึงความไม่มีแห่งความดับในขณะที่เกิด และความไม่มีแห่งความเกิดในขณะที่ดับ.

731. Tassevaṃ pākaṭībhūtasaccapaṭiccasamuppādanayalakkhaṇabhedassa ‘‘evaṃ kira nāmime dhammā anuppannapubbā uppajjanti, uppannā nirujjhantī’’ti niccanavāva hutvā saṅkhārā upaṭṭhahanti. Na kevalañca niccanavā, sūriyuggamane ussāvabindu viya udakabubbuḷo viya udake daṇḍarāji viya āragge sāsapo viya vijjuppādo viya ca parittaṭṭhāyino. Māyāmarīcisupinantaalātacakkagandhabbanagarapheṇakadaliādayo viya assārā nissārāti cāpi upaṭṭhahanti.

731. เมื่อโยคีบุคคลนั้นมีสัจจะ ปฏิจจสมุปบาท นัย และลักษณะต่างๆ ปรากฏแล้วอย่างนี้ สังขารทั้งหลายย่อมปรากฏเป็นของใหม่เสมอไปว่า "ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน ย่อมเกิดขึ้น ครั้นเกิดขึ้นแล้ว ย่อมดับไป". และสังขารทั้งหลายไม่เพียงแต่ปรากฏเป็นของใหม่เสมอไปเท่านั้น แต่ยังปรากฏว่าเป็นสิ่งที่ตั้งอยู่ได้ชั่วครู่ ดุจหยาดน้ำค้างเมื่อพระอาทิตย์ขึ้น ดุจฟองน้ำ ดุจริ้วรอยที่ขีดในน้ำ ดุจเมล็ดพันธุ์ผักกาดบนปลายเหล็กแหลม และดุจฟ้าแลบ. ทั้งยังปรากฏว่าเป็นสิ่งที่ไม่มีแก่นสาร เป็นสิ่งที่ว่างเปล่า ดุจมายา พยับแดด ความฝัน จักรไฟ เมืองคนธรรพ์ ฟองน้ำ และต้นกล้วย เป็นต้น.

Ettāvatānena ‘‘vayadhammameva uppajjati, uppannañca vayaṃ upetī’’ti iminā ākārena samapaññāsa lakkhaṇāni paṭivijjhitvā ṭhitaṃ udayabbayānupassanaṃ nāma taruṇavipassanāñāṇaṃ adhigataṃ hoti, yassādhigamā āraddhavipassakoti saṅkhaṃ gacchati.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ โยคีบุคคลนั้นย่อมได้บรรลุญาณชื่อว่า ตรุณวิปัสสนาญาณ คือ อุทยัพพยานุปัสสนา ซึ่งตั้งอยู่โดยการแทงตลอดลักษณะ ๕๐ ประการ ด้วยอาการอย่างนี้ว่า "สิ่งที่มีความดับเป็นธรรมดานั่นแหละย่อมเกิดขึ้น และสิ่งที่เกิดขึ้นแล้วย่อมถึงซึ่งความดับ". เพราะการบรรลุญาณนั้น เธอจึงนับได้ว่าเป็นผู้ปรารภวิปัสสนาแล้ว.

Vipassanupakkilesakathā

ว่าด้วยเรื่องอุปกิเลสแห่งวิปัสสนา

732. Athassa imāya taruṇavipassanāya āraddhavipassakassa dasa vipassanupakkilesā uppajjanti. Vipassanupakkilesā hi paṭivedhappattassa ariyasāvakassa ceva vippaṭipannakassa ca nikkhittakammaṭṭhānassa kusītapuggalassa nuppajjanti. Sammāpaṭipannakassa pana yuttapayuttassa āraddhavipassakassa kulaputtassa uppajjantiyeva.

732. ครั้งนั้น อุปกิเลสแห่งวิปัสสนา ๑๐ ประการ ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ปรารภวิปัสสนาแล้วด้วยตรุณวิปัสสนานี้. จริงอยู่ อุปกิเลสแห่งวิปัสสนาจะไม่เกิดขึ้นแก่พระอริยสาวกผู้บรรลุถึงการแทงตลอดแล้ว แก่ผู้ปฏิบัติผิด แก่ผู้ทอดทิ้งกรรมฐาน และแก่บุคคลผู้เกียจคร้าน. แต่จะเกิดขึ้นแก่กุลบุตรผู้ปฏิบัติชอบ ผู้ประกอบความเพียร ผู้ปรารภวิปัสสนาแล้วเท่านั้น.

Katame pana te dasa upakkilesāti? Obhāso, ñāṇaṃ, pīti, passaddhi, sukhaṃ, adhimokkho, paggaho, upaṭṭhānaṃ, upekkhā, nikantīti. Vuttañhetaṃ –

ก็อุปกิเลส ๑๐ ประการเหล่านั้นคืออะไรบ้าง? คือ โอภาส ญาณ ปีติ ปัสสัทธิ สุขะ อธิโมกข์ ปัคคาหะ อุปัฏฐาน อุเบกขา และนิกกันติ. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Kathaṃ dhammuddhaccaviggahitamānasaṃ hoti? Aniccato manasikaroto obhāso uppajjati, ‘obhāso dhammo’ti obhāsaṃ āvajjati, tato vikkhepo uddhaccaṃ. Tena uddhaccena viggahitamānaso aniccato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Dukkhato… anattato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti’’.

"จิตที่ถูกความฟุ้งซ่านในธรรมครอบงำเป็นอย่างไร? เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง โอภาสย่อมเกิดขึ้น, เธอย่อมคำนึงถึงโอภาสนั้นว่า 'โอภาสเป็นธรรม', จากนั้นความฟุ้งซ่านคืออุทธัจจะย่อมเกิดขึ้น. เมื่อมีจิตถูกอุทธัจจะนั้นครอบงำ เธอย่อมไม่รู้ตามความเป็นจริงซึ่งการปรากฏโดยความเป็นของไม่เที่ยง. ซึ่งการปรากฏโดยความเป็นทุกข์... ซึ่งการปรากฏโดยความเป็นอนัตตา เธอย่อมไม่รู้ตามความเป็นจริง".

Tathā ‘‘aniccato manasikaroto ñāṇaṃ uppajjati…pe… pīti… passaddhi… sukhaṃ… adhimokkho… paggaho… upaṭṭhānaṃ… upekkhā… nikanti uppajjati, ‘nikanti dhammo’ti nikantiṃ āvajjati, tato vikkhepo uddhaccaṃ. Tena uddhaccena viggahitamānaso aniccato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Dukkhato… anattato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānātī’’ti (paṭi. ma. 2.6).

ฉันใดก็ฉันนั้น "เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง ญาณย่อมเกิดขึ้น...ฯลฯ... ปีติ... ปัสสัทธิ... สุขะ... อธิโมกข์... ปัคคาหะ... อุปัฏฐาน... อุเบกขา... นิกกันติย่อมเกิดขึ้น, เธอย่อมคำนึงถึงนิกกันตินั้นว่า 'นิกกันติเป็นธรรม', จากนั้นความฟุ้งซ่านคืออุทธัจจะย่อมเกิดขึ้น. เมื่อมีจิตถูกอุทธัจจะนั้นครอบงำ เธอย่อมไม่รู้ตามความเป็นจริงซึ่งการปรากฏโดยความเป็นของไม่เที่ยง. ซึ่งการปรากฏโดยความเป็นทุกข์... ซึ่งการปรากฏโดยความเป็นอนัตตา เธอย่อมไม่รู้ตามความเป็นจริง" ดังนี้.

733. Tattha obhāsoti vipassanobhāso. Tasmiṃ uppanne yogāvacaro ‘‘na vata me ito pubbe evarūpo obhāso uppannapubbo, addhā maggappattosmi phalapattosmī’’ti amaggameva ‘‘maggo’’ti, aphalameva ca ‘‘phala’’nti gaṇhāti. Tassa amaggaṃ ‘‘maggo’’ti aphalaṃ ‘‘phala’’nti gaṇhato vipassanāvīthi ukkantā nāma hoti. So attano mūlakammaṭṭhānaṃ vissajjetvā obhāsameva assādento nisīdati.

733. บรรดาอุปกิเลส ๑๐ อย่างนั้น โอภาส ได้แก่ วิปัสสนาโอภาส (แสงสว่างแห่งวิปัสสนา) เมื่อโอภาสนั้นเกิดขึ้นแล้ว พระโยคาวจรย่อมคิดว่า "โอหนอ แสงสว่างเช่นนี้ไม่เคยเกิดขึ้นแก่เรามาก่อนเลยในกาลก่อนแต่นี้ แน่แท้ เราเป็นผู้ถึงมรรค ถึงผลแล้ว" ดังนี้แล้ว ย่อมยึดถือเอามรรคเทียมว่าเป็นมรรค และผลเทียมว่าเป็นผล เมื่อท่านยึดถือมรรคเทียมว่าเป็นมรรค ผลเทียมว่าเป็นผลอยู่อย่างนั้น วิถีแห่งวิปัสสนาของท่านชื่อว่าพลาดไปแล้ว ท่านละทิ้งมูลกรรมฐานของตนเสียแล้ว นั่งเสวยโอภาสอยู่นั่นเอง

So kho panāyaṃ obhāso kassaci bhikkhuno pallaṅkaṭṭhānamattameva obhāsento uppajjati. Kassaci antogabbhaṃ. Kassaci bahigabbhampi. Kassaci sakalavihāraṃ, gāvutaṃ, aḍḍhayojanaṃ, yojanaṃ, dviyojanaṃ, tiyojanaṃ…pe… kassaci pathavītalato yāva akaniṭṭhabrahmalokā ekālokaṃ kurumāno. Bhagavato pana dasasahassilokadhātuṃ obhāsento udapādi.

ก็โอภาสนี้ เมื่อเกิดขึ้นแก่ภิกษุบางรูป ย่อมเกิดขึ้นส่องสว่างเพียงแค่ที่บัลลังก์ แก่บางรูป (ส่องสว่าง) ภายในห้อง แก่บางรูป (ส่องสว่าง) แม้ภายนอกห้อง แก่บางรูป (ส่องสว่าง) ทั่วทั้งวิหาร, คาวุตหนึ่ง, กึ่งโยชน์, โยชน์หนึ่ง, สองโยชน์, สามโยชน์...ฯลฯ... แก่บางรูป (เกิดขึ้น) ทำให้เป็นแสงสว่างอันเดียวกันตั้งแต่พื้นดินจนถึงอกนิฏฐพรหมโลก ส่วนของพระผู้มีพระภาค ได้เกิดขึ้นส่องสว่างไปทั่วหมื่นโลกธาตุ

Evaṃ vemattatāya cassa idaṃ vatthu – cittalapabbate kira dvikuṭṭagehassa anto dve therā nisīdiṃsu. Taṃdivasañca kāḷapakkhuposatho hoti, meghapaṭalacchannā disā, rattibhāge caturaṅgasamannāgataṃ tamaṃ pavattati. Atheko thero āha – ‘‘bhante, mayhaṃ idāni cetiyaṅgaṇamhi sīhāsane pañcavaṇṇāni kusumāni paññāyantī’’ti. Taṃ itaro āha – ‘‘anacchariyaṃ, āvuso, kathesi, mayhaṃ panetarahi mahāsamuddamhi yojanaṭṭhāne macchakacchapā paññāyantī’’ti.

ในความแตกต่างกันแห่งโอภาสนั้น มีเรื่องนี้เป็นอุทาหรณ์ ได้ยินว่า ที่จิตตลบรรพต พระเถระ ๒ รูปนั่งอยู่ในเรือนฝาสองชั้น วันนั้นเป็นวันอุโบสถฝ่ายกาฬปักษ์ ทิศทั้งหลายถูกหมู่เมฆบดบัง ในเวลากลางคืน ความมืดที่ประกอบด้วยองค์ ๔ กำลังเป็นไปอยู่ ครั้งนั้น พระเถระรูปหนึ่งกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ บัดนี้ ดอกไม้ ๕ สีปรากฏแก่ผมที่สีหาสนะในลานพระเจดีย์" พระเถระอีกรูปหนึ่งกล่าวกับท่านว่า "ท่านผู้มีอายุ ท่านพูดเรื่องไม่น่าอัศจรรย์เลย ส่วนผม บัดนี้ ปลาและเต่าในมหาสมุทรในที่ประมาณโยชน์หนึ่งกำลังปรากฏอยู่"

Ayaṃ pana vipassanupakkileso yebhuyyena samathavipassanālābhino uppajjati. So samāpattivikkhambhitānaṃ kilesānaṃ asamudācārato ‘‘arahā aha’’nti cittaṃ uppādeti uccavālikavāsī mahānāgatthero viya haṃkanakavāsī mahādattatthero viya cittalapabbate niṅkapeṇṇakapadhānagharavāsī cūḷasumanatthero viya ca.

ก็อุปกิเลสแห่งวิปัสสนานี้ โดยมากย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ได้สมถะและวิปัสสนา ท่านผู้นั้นย่อมยังจิตให้เกิดขึ้นว่า "เราเป็นพระอรหันต์" เพราะกิเลสทั้งหลายที่ข่มไว้ด้วยสมาบัติไม่เกิดขึ้น เหมือนพระมหานาคเถระผู้อยู่ในอุจจวาลิกะ เหมือนพระมหาทัตตเถระผู้อยู่ในหังกนกะ และเหมือนพระจูฬสุมนเถระผู้อยู่ในเรือนเป็นที่บำเพ็ญเพียรชื่อนิังกเปณณกะ ที่จิตตลบรรพต

Tatridaṃ ekavatthuparidīpanaṃ – talaṅgaravāsī dhammadinnatthero kira nāma eko pabhinnapaṭisambhido mahākhīṇāsavo mahato bhikkhusaṅghassa ovādadāyako ahosi. So ekadivasaṃ attano divāṭṭhāne nisīditvā ‘‘kinnu kho amhākaṃ ācariyassa uccavālikavāsīmahānāgattherassa samaṇabhāvakiccaṃ matthakaṃ pattaṃ, no’’ti āvajjanto puthujjanabhāvamevassa disvā ‘‘mayi agacchante puthujjanakālakiriyameva karissatī’’ti ca ñatvā iddhiyā vehāsaṃ uppatitvā divāṭṭhāne nisinnassa therassa samīpe orohitvā vanditvā vattaṃ dassetvā ekamantaṃ nisīdi. ‘‘Kiṃ, āvuso dhammadinna, akāle āgatosī’’ti ca vutte ‘‘pañhaṃ, bhante, pucchituṃ āgatomhī’’ti āha. Tato ‘‘pucchāvuso, jānamānā kathayissāmā’’ti vutte pañhasahassaṃ pucchi.

ในเรื่องนั้น มีการแสดงเรื่องหนึ่งดังนี้ ได้ยินว่า พระเถระรูปหนึ่งชื่อธรรมทินน์ ผู้อยู่ในตลังคระ เป็นพระมหาขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทา เป็นผู้ให้โอวาทแก่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ วันหนึ่ง ท่านนั่งอยู่ในที่พักกลางวันของตนแล้วใคร่ครวญว่า "กิจแห่งสมณภาวะของพระมหานาคเถระผู้อยู่ในอุจจวาลิกะซึ่งเป็นอาจารย์ของเรา ถึงที่สุดแล้วหรือไม่หนอ" เมื่อเห็นความเป็นปุถุชนของท่าน และทราบว่า "ถ้าเราไม่ไป ท่านจักทำกาละอย่างปุถุชนนั่นเทียว" จึงเหาะขึ้นสู่เวหาสด้วยฤทธิ์ ลงในที่ใกล้ของพระเถระผู้กำลังนั่งอยู่ในที่พักกลางวัน ไหว้แล้ว แสดงวัตรแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง เมื่อท่านถูกถามว่า "ท่านธรรมทินน์ผู้มีอายุ ท่านมาในเวลาที่ไม่ใช่กาลหรือ" จึงตอบว่า "ท่านผู้เจริญ กระผมมาเพื่อจะถามปัญหา" ลำดับนั้น เมื่อท่านกล่าวว่า "ท่านผู้มีอายุ เชิญถามเถิด ถ้ารู้ เราจักตอบ" ท่านจึงได้ถามปัญหาหนึ่งพันข้อ

Thero pucchitapucchitaṃ asajjamānova kathesi. Tato ‘‘atitikkhaṃ vo, bhante, ñāṇaṃ, kadā tumhehi ayaṃ dhammo adhigato’’ti vutte ‘‘ito saṭṭhivassakāle, āvuso’’ti āha. Samādhimpi, bhante, vaḷañjethāti, na yidaṃ, āvuso, bhāriyanti. Tena hi, bhante, ekaṃ hatthiṃ māpethāti. Thero sabbasetaṃ hatthiṃ māpesi. Idāni, bhante, yathā ayaṃ hatthī añcitakaṇṇo pasāritanaṅguṭṭho soṇḍaṃ mukhe pakkhipitvā bheravaṃ koñcanādaṃ karonto tumhākaṃ abhimukho āgacchati, tathā naṃ karothāti. Thero tathā katvā vegena āgacchato hatthissa bheravaṃ ākāraṃ disvā uṭṭhāya palāyituṃ āraddho. Tamenaṃ khīṇāsavatthero hatthaṃ pasāretvā cīvarakaṇṇe gahetvā ‘‘bhante, khīṇāsavassa sārajjaṃ nāma hotī’’ti āha.

พระเถระได้ตอบปัญหาที่ถูกถามแล้วๆ อย่างไม่ติดขัดเลย ลำดับนั้น เมื่อถูกถามว่า "ท่านผู้เจริญ ญาณของท่านคมกล้ายิ่งนัก ท่านบรรลุธรรมนี้เมื่อไร" ท่านตอบว่า "เมื่อ ๖๐ ปีล่วงมาแล้วแต่นี้ไป ท่านผู้มีอายุ" (พระธรรมทินนเถระถามว่า) "ท่านผู้เจริญ ท่านใช้สมาธิบ้างหรือไม่" (พระมหานาคเถระตอบว่า) "ท่านผู้มีอายุ เรื่องนี้ไม่หนักเลย" "ถ้าอย่างนั้น ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงเนรมิตช้างเชือกหนึ่ง" พระเถระได้เนรมิตช้างเผือกล้วนเชือกหนึ่ง "บัดนี้ ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงทำช้างเชือกนั้นให้งอหู เหยียดหาง เอางวงสอดเข้าในปาก ส่งเสียงร้องกึกก้องน่าสะพรึงกลัว วิ่งตรงมายังท่าน" พระเถระทำอย่างนั้นแล้ว เห็นอาการน่าสะพรึงกลัวของช้างที่วิ่งมาโดยเร็ว ก็ลุกขึ้นเริ่มจะหนีไป พระขีณาสพเถระนั้นเหยียดมือออกไปจับที่ชายจีวรของท่านแล้วกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ความหวาดสะดุ้งจะมีแก่พระขีณาสพด้วยหรือ"

So tamhi kāle attano puthujjanabhāvaṃ ñatvā ‘‘avassayo me, āvuso, dhammadinna hohī’’ti vatvā pādamūle ukkuṭikaṃ nisīdi. ‘‘Bhante, tumhākaṃ avassayo bhavissāmiccevāhaṃ āgato, mā cintayitthā’’ti kammaṭṭhānaṃ kathesi. Thero kammaṭṭhānaṃ gahetvā caṅkamaṃ āruyha tatiye padavāre aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇi. Thero kira dosacarito ahosi. Evarūpā bhikkhū obhāse kampanti.

ในขณะนั้น ท่านได้รู้ความเป็นปุถุชนของตน จึงกล่าวว่า "ท่านธรรมทินน์ผู้มีอายุ ขอท่านจงเป็นที่พึ่งของผมเถิด" แล้วนั่งกระโหย่งที่ใกล้เท้า (พระธรรมทินนเถระ) กล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ กระผมมาด้วยตั้งใจว่าจักเป็นที่พึ่งของท่าน ขอท่านอย่ากังวลเลย" แล้วได้บอกกรรมฐาน พระเถระรับเอากรรมฐานแล้ว ขึ้นสู่ที่จงกรม ในก้าวที่สาม ก็ได้บรรลุอรหัตตผลอันเป็นผลเลิศ ได้ยินว่า พระเถระเป็นผู้มีโทสจริต ภิกษุเช่นนี้ย่อมหวาดหวั่นในโอภาส

734. Ñāṇanti vipassanāñāṇaṃ. Tassa kira rūpārūpadhamme tulayantassa tīrentassa vissaṭṭhaindavajiramiva avihatavegaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ ativisadaṃ ñāṇaṃ uppajjati.

734. คำว่า ญาณ ได้แก่ วิปัสสนาญาณ ได้ยินว่า เมื่อพระโยคาวจรนั้นกำลังชั่ง กำลังไตร่ตรองรูปธรรมและอรูปธรรมอยู่ ญาณอันคมกล้า แกล้วกล้า และผ่องใสยิ่งนัก มีความเร็วไม่ถูกทำลาย ดุจวชิราวุธของพระอินทร์ที่ปล่อยไปแล้ว ย่อมเกิดขึ้น

Pītīti vipassanāpīti. Tassa kira tasmiṃ samaye khuddakāpīti, khaṇikāpīti, okkantikāpīti, ubbegāpīti, pharaṇāpītīti ayaṃ pañcavidhā pīti sakalasarīraṃ pūrayamānā uppajjati.

คำว่า ปีติ ได้แก่ วิปัสสนาปีติ ได้ยินว่า ในสมัยนั้น แก่พระโยคาวจรนั้น ปีติ ๕ อย่างนี้ คือ ขุททกาปีติ ขณิกาปีติ โอกกันติกาปีติ อุพเพคาปีติ และผรณาปีติ ย่อมเกิดขึ้นเต็มทั่วสรีระทั้งสิ้น

Passaddhīti vipassanāpassaddhi. Tassa kira tasmiṃ samaye rattiṭṭhāne vā divāṭṭhāne vā nisinnassa kāyacittānaṃ neva daratho, na gāravaṃ, na kakkhaḷatā, na akammaññatā, na gelaññaṃ, na vaṅkatā hoti, atha kho panassa kāyacittāni passaddhāni lahūni mudūni kammaññāni suvisadāni ujukāniyeva honti. So imehi passaddhādīhi anuggahitakāyacitto tasmiṃ samaye amānusiṃ nāma ratiṃ anubhavati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

คำว่า ปัสสัทธิ ได้แก่ วิปัสสนาปัสสัทธิ ได้ยินว่า ในสมัยนั้น เมื่อพระโยคาวจรนั้นนั่งอยู่ในที่พักกลางคืนหรือที่พักกลางวัน ความกระวนกระวาย ความหนัก ความกระด้าง ความไม่ควรแก่การงาน ความเจ็บไข้ ความคดแห่งกายและจิต ย่อมไม่มีเลย แต่โดยที่แท้ กายและจิตของท่านย่อมสงบ เบา อ่อน ควรแก่การงาน ผ่องใสยิ่งนัก และตรงทีเดียว ท่านผู้มีกายและจิตอันปัสสัทธิเป็นต้นเหล่านี้อนุเคราะห์แล้ว ในสมัยนั้น ย่อมเสวยความยินดีอันมิใช่ของมนุษย์ ซึ่งสมเด็จพระผู้มีพระภาคทรงหมายถึง ตรัสไว้ว่า

‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno;

Amānusī rati hoti, sammā dhammaṃ vipassato.

ความยินดีอันมิใช่ของมนุษย์ ย่อมมีแก่ภิกษุผู้เข้าไปสู่เรือนว่าง มีจิตสงบ ผู้เห็นแจ้งธรรมโดยชอบ

‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 373-374);

“ในกาลใดๆ โยคีบุคคลย่อมพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งขันธ์ทั้งหลาย ในกาลนั้นๆ เธอย่อมได้ปีติและปราโมทย์ (ธรรมคือปีติและปราโมทย์) นั้น เป็นอมตะของท่านผู้รู้ทั้งหลาย”

Evamassa imaṃ amānusiṃ ratiṃ sādhayamānā lahutādisampayuttā passaddhi uppajjati.

เมื่อโยคีบุคคลนั้นกำลังบำเพ็ญความยินดีอันมิใช่ของมนุษย์นี้อยู่ดังนี้ ปัสสัทธิที่สัมปยุตด้วยลหุตาทิคุณก็เกิดขึ้น

Sukhanti vipassanāsukhaṃ. Tassa kira tasmiṃ samaye sakalasarīraṃ abhisandayamānaṃ atipaṇītaṃ sukhaṃ uppajjati.

คำว่า สุขะ ได้แก่ วิปัสสนาสุข. ได้ยินว่า ในสมัยนั้น สุขอันประณีตอย่างยิ่ง แผ่ซ่านไปทั่วสรีระทั้งสิ้น ย่อมเกิดขึ้นแก่โยคีบุคคลนั้น

Adhimokkhoti saddhā. Vipassanāsampayuttāyeva hissa cittacetasikānaṃ atisayapasādabhūtā balavatī saddhā uppajjati.

คำว่า อธิโมกข์ ได้แก่ ศรัทธา. เพราะว่า ศรัทธาที่มีกำลังซึ่งเป็นเหตุให้จิตและเจตสิกทั้งหลายผ่องใสอย่างยิ่ง อันสัมปยุตด้วยวิปัสสนาเท่านั้น ย่อมเกิดขึ้นแก่โยคีบุคคลนั้น

Paggahoti vīriyaṃ. Vipassanāsampayuttameva hissa asithilaṃ anaccāraddhaṃ supaggahitaṃ vīriyaṃ uppajjati.

คำว่า ปัคคหะ ได้แก่ วิริยะ. เพราะว่า วิริยะที่ไม่ย่อหย่อนเกินไป ไม่ตึงเกินไป อันประคองไว้ดีแล้ว ซึ่งสัมปยุตด้วยวิปัสสนาเท่านั้น ย่อมเกิดขึ้นแก่โยคีบุคคลนั้น

Upaṭṭhānanti sati. Vipassanāsampayuttāyeva hissa supaṭṭhitā supatiṭṭhitā nikhātā acalā pabbatarājasadisā sati uppajjati. So yaṃ yaṃ ṭhānaṃ āvajjati samannāharati manasikaroti paccavekkhati, taṃ taṃ ṭhānamassa okkhanditvā pakkhanditvā dibbacakkhuno paraloko viya satiyā upaṭṭhāti.

คำว่า อุปัฏฐานะ ได้แก่ สติ. เพราะว่า สติที่ปรากฏดี ตั้งมั่นดี แน่วแน่ ไม่หวั่นไหว ดุจขุนเขา อันสัมปยุตด้วยวิปัสสนาเท่านั้น ย่อมเกิดขึ้นแก่โยคีบุคคลนั้น. โยคีบุคคลนั้นย่อมนึกถึง พิจารณา ใส่ใจ ทบทวนอารมณ์ใดๆ อารมณ์นั้นๆ ก็แล่นไป ปรากฏเข้าไปในสติของโยคีบุคคลนั้น เหมือนปรโลกปรากฏแก่ผู้ได้ทิพยจักษุฉะนั้น

Upekkhāti vipassanupekkhā ceva āvajjanupekkhā ca. Tasmiṃ hissa samaye sabbasaṅkhāresu majjhattabhūtā vipassanupekkhāpi balavatī uppajjati. Manodvāre āvajjanupekkhāpi. Sā hissa taṃ taṃ ṭhānaṃ āvajjantassa vissaṭṭhaindavajiramiva pattapuṭe pakkhitta tattanārāco viya ca sūrā tikhiṇā hutvā vahati.

คำว่า อุเบกขา ได้แก่ วิปัสสนูเบกขา และอาวัชชนูเบกขา. เพราะในสมัยนั้น แม้วิปัสสนูเบกขาซึ่งเป็นกลางในสังขารทั้งปวง ก็ย่อมเกิดขึ้นอย่างมีกำลังแก่โยคีบุคคลนั้น แม้อาวัชชนูเบกขาในมโนทวารก็เกิดขึ้น. อาวัชชนูเบกขานั้น เมื่อโยคีบุคคลนั้นนึกถึงอารมณ์นั้นๆ ย่อมเป็นไปอย่างกล้าแข็งและเฉียบแหลม ดุจสายฟ้าของพระอินทร์ที่ถูกปล่อยไป และดุจลูกศรเหล็กที่ร้อนจัดอันเขาวางไว้ในกระทงใบไม้

Nikantīti vipassanānikanti. Evaṃ obhāsādipaṭimaṇḍitāya hissa vipassanāya ālayaṃ kurumānā sukhumā santākārā nikanti uppajjati. Yā nikanti kilesoti pariggahetumpi na sakkā hoti.

คำว่า นิกันติ ได้แก่ วิปัสสนานิกันติ. เพราะว่า เมื่อโยคีบุคคลนั้นทำความอาลัยในวิปัสสนาที่ประดับด้วยโอภาสเป็นต้นอย่างนี้ นิกันติอันมีอาการสงบ ละเอียดอ่อน ย่อมเกิดขึ้น. นิกันตินั้นถึงกับไม่อาจจะกำหนดได้ว่าเป็นกิเลส

Yathā ca obhāse, evaṃ etesupi aññatarasmiṃ uppanne yogāvacaro ‘‘na vata me ito pubbe evarūpaṃ ñāṇaṃ uppannapubbaṃ, evarūpā pīti, passaddhi, sukhaṃ, adhimokkho, paggaho, upaṭṭhānaṃ, upekkhā, nikanti uppannapubbā, addhā maggappattosmi phalappattosmī’’ti amaggameva ‘‘maggo’’ti aphalameva ca ‘‘phala’’nti gaṇhāti. Tassa amaggaṃ ‘‘maggo’’ti aphalaṃ ‘‘phala’’nti gaṇhato vipassanāvīthi ukkantā nāma hoti. So attano mūlakammaṭṭhānaṃ vissajjetvā nikantimeva assādento nisīdatīti.

ก็แล เช่นเดียวกับในเรื่องโอภาส, แม้ในธรรมเหล่านี้อย่างใดอย่างหนึ่งเกิดขึ้นแล้ว พระโยคาวจรย่อมยึดถือสิ่งที่ไม่ใช่มรรคว่าเป็น 'มรรค' และสิ่งที่ไม่ใช่ผลว่าเป็น 'ผล' ด้วยคิดว่า 'โอหนอ! ก่อนแต่นี้ ญาณเช่นนี้ไม่เคยเกิดขึ้นแก่เราเลย ปีติ ปัสสัทธิ สุขะ อธิโมกข์ ปัคคหะ อุปัฏฐานะ อุเบกขา นิกันติ เช่นนี้ ไม่เคยเกิดขึ้นเลย, แน่แท้ เราเป็นผู้บรรลุมรรค บรรลุผลแล้ว' เมื่อเธอยึดถือสิ่งที่ไม่ใช่มรรคว่าเป็นมรรค สิ่งที่ไม่ใช่ผลว่าเป็นผลอยู่อย่างนี้ วิถีแห่งวิปัสสนาก็ชื่อว่าพลาดไป. เธอนั้นละทิ้งมูลกรรมฐานของตนแล้ว ย่อมเสวยแต่นิกันติอยู่

735. Ettha ca obhāsādayo upakkilesavatthutāya upakkilesāti vuttā, na akusalattā. Nikanti pana upakkileso ceva upakkilesavatthu ca. Vatthuvaseneva cete dasa. Gāhavasena pana samatiṃsa honti. Kathaṃ? ‘‘Mama obhāso uppanno’’ti gaṇhato hi diṭṭhigāho hoti, ‘‘manāpo vata obhāso uppanno’’ti gaṇhato mānagāho, obhāsaṃ assādayato taṇhāgāho, iti obhāse diṭṭhimānataṇhāvasena tayo gāhā. Tathā sesesupīti evaṃ gāhavasena samatiṃsa upakkilesā honti. Tesaṃ vasena akusalo abyatto yogāvacaro obhāsādīsu kampati vikkhipati. Obhāsādīsu ekekaṃ ‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti (ma. ni. 1.241) samanupassati. Tenāhu porāṇā –

735. ในธรรม ๑๐ ประการนั้น โอภาสเป็นต้น (๙ อย่าง) ท่านเรียกว่าอุปกิเลส เพราะเป็นวัตถุแห่งอุปกิเลส ไม่ใช่เพราะเป็นอกุศล. ส่วนนิกันติเป็นทั้งอุปกิเลสและเป็นวัตถุแห่งอุปกิเลสด้วย. อุปกิเลสเหล่านี้มี ๑๐ อย่างโดยเป็นวัตถุ แต่โดยการยึดถือมี ๓๐ อย่าง. อย่างไร? คือ เมื่อยึดถือว่า 'โอภาสเกิดขึ้นแก่เรา' ย่อมเป็นทิฏฐิคาหะ (การยึดถือด้วยทิฏฐิ), เมื่อยึดถือว่า 'โอ โอภาสที่น่าพอใจเกิดขึ้นแล้ว' ย่อมเป็นมานคาหะ (การยึดถือด้วยมานะ), เมื่อเสวยโอภาส ย่อมเป็นตัณหาคาหะ (การยึดถือด้วยตัณหา), ด้วยประการฉะนี้ คาหะ ๓ อย่างคือ ทิฏฐิ มานะ และตัณหา ย่อมมีในโอภาส. แม้ในธรรมที่เหลือก็เช่นเดียวกัน. ด้วยประการฉะนี้ อุปกิเลสจึงมี ๓๐ อย่างโดยการยึดถือ. พระโยคาวจรผู้ไม่ฉลาด ไม่เฉียบแหลม ย่อมจะหวั่นไหว ฟุ้งซ่านไปในโอภาสเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งอุปกิเลส ๓๐ เหล่านั้น. เธอย่อมพิจารณาเห็นธรรมแต่ละอย่างในโอภาสเป็นต้นว่า 'นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา'. เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์จึงกล่าวว่า –

‘‘Obhāse ceva ñāṇe ca, pītiyā ca vikampati;

Passaddhiyā sukhe ceva, yehi cittaṃ pavedhati.

“โยคีย่อมจะหวั่นไหวในโอภาสและในญาณ และในปีติ, และย่อมจะหวั่นไหวในปัสสัทธิและในสุขะ ซึ่งเป็นเหตุให้จิตสั่นสะเทือน

‘‘Adhimokkhe ca paggāhe, upaṭṭhāne ca kampati;

Upekkhāvajjanāyañca, upekkhāya nikantiyā’’ti. (paṭi. ma. 2.7);

โยคีย่อมจะหวั่นไหวในอธิโมกข์และในปัคคหะ และในอุปัฏฐานะ, และย่อมจะหวั่นไหวในอุเบกขาคืออาวัชชนะ ในอุเบกขา (คือวิปัสสนูเบกขา) และในนิกันติ”

Maggāmaggavavatthānakathā

กถาว่าด้วยการจำแนกมรรคและอมรรค

736. Kusalo pana paṇḍito byatto buddhisampanno yogāvacaro obhāsādīsu uppannesu ‘‘ayaṃ kho me obhāso uppanno, so kho panāyaṃ anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno khayadhammo vayadhammo virāgadhammo nirodhadhammo’’ti iti vā taṃ paññāya paricchindati upaparikkhati. Atha vā panassa evaṃ hoti, ‘‘sace obhāso attā bhaveyya, ‘attā’ti gahetuṃ vaṭṭeyya. Anattā ca panāyaṃ ‘attā’ti gahito. Tasmā so avasavattanaṭṭhena anattā, hutvā abhāvaṭṭhena anicco, uppādavayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkho’’ti sabbaṃ arūpasattake vuttanayena vitthāretabbaṃ. Yathā ca obhāse, evaṃ sesesupi.

736. ส่วนพระโยคาวจรผู้ฉลาด เป็นบัณฑิต ผู้เชี่ยวชาญ สมบูรณ์ด้วยปัญญา เมื่อโอภาสเป็นต้นเกิดขึ้นแล้ว ย่อมกำหนด ย่อมพิจารณาธรรมนั้นด้วยปัญญาว่า 'โอภาสนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้วหนอ ก็โอภาสนี้แล ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา' หรือมิฉะนั้น ความคิดของเธอย่อมเป็นไปอย่างนี้ว่า 'ถ้าโอภาสพึงเป็นอัตตา ก็ควรจะยึดถือได้ว่าเป็นอัตตา แต่นี้เป็นอนัตตาแท้ๆ กลับถูกยึดถือว่าเป็นอัตตา เพราะฉะนั้น โอภาสนั้นเป็นอนัตตาโดยความหมายว่าไม่เป็นไปในอำนาจ, เป็นของไม่เที่ยงโดยความหมายว่ามีแล้วกลับไม่มี, เป็นทุกข์โดยความหมายว่าถูกบีบคั้นด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป' พึงขยายความทั้งหมดโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรูปสัตตกะ. ในโอภาสเป็นฉันใด แม้ในธรรมที่เหลือก็เป็นฉันนั้น

So evaṃ upaparikkhitvā obhāsaṃ ‘‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’ti (ma. ni. 1.241) samanupassati. Ñāṇaṃ…pe… nikantiṃ ‘‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’ti (ma. ni. 1.241) samanupassati. Evaṃ samanupassanto obhāsādīsu na kampati na vedhati. Tenāhu porāṇā –

เธอนั้นครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว ย่อมพิจารณาเห็นโอภาสว่า 'นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา'. ย่อมพิจารณาเห็นญาณ...เป...นิกันติว่า 'นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา'. เมื่อพิจารณาเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะเทือนในโอภาสเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์จึงกล่าวว่า –

‘‘Imāni dasa ṭhānāni, paññāyassa pariccitā;

Dhammuddhaccakusalo hoti, na ca vikkhepaṃ gacchatī’’ti. (paṭi. ma. 2.7);

“โยคีใดกำหนดรู้ฐานะ ๑๐ ประการเหล่านี้ได้ด้วยปัญญา, โยคีนั้นย่อมเป็นผู้ฉลาดในธัมมุทธัจจะ และย่อมไม่ถึงความฟุ้งซ่าน”

So evaṃ vikkhepaṃ agacchanto taṃ samatiṃsavidhaṃ upakkilesajaṭaṃ vijaṭetvā obhāsādayo dhammā na maggo. Upakkilesavimuttaṃ pana vīthipaṭipannaṃ vipassanāñāṇaṃ maggoti maggañca amaggañca vavatthapeti. Tassevaṃ ‘‘ayaṃ maggo, ayaṃ na maggo’’ti maggañca amaggañca ñatvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ maggāmaggañāṇadassanavisuddhīti veditabbaṃ.

โยคีนั้นเมื่อไม่ถึงความฟุ้งซ่านอย่างนี้ สางรกชัฏคืออุปกิเลส ๓๐ ประการนั้นแล้ว ย่อมจำแนกมรรคและอมรรคได้ว่า 'ธรรมมีโอภาสเป็นต้นไม่ใช่มรรค ส่วนวิปัสสนาญาณที่ดำเนินไปตามวิถี พ้นจากอุปกิเลสแล้ว เป็นมรรค' ญาณที่ตั้งอยู่โดยรู้มรรคและอมรรคอย่างนี้ว่า 'นี้เป็นมรรค, นี้ไม่ใช่มรรค' พึงทราบว่า เป็นมัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ

Ettāvatā ca pana tena tiṇṇaṃ saccānaṃ vavatthānaṃ kataṃ hoti. Kathaṃ? Diṭṭhivisuddhiyaṃ tāva nāmarūpassa vavatthāpanena dukkhasaccassa vavatthānaṃ kataṃ. Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiyaṃ paccayapariggahaṇena samudayasaccassa vavatthānaṃ. Imissaṃ maggāmaggañāṇadassanavisuddhiyaṃ sammāmaggassa avadhāraṇena maggasaccassa vavatthānaṃ katanti, evaṃ lokiyeneva tāva ñāṇena tiṇṇaṃ saccānaṃ vavatthānaṃ kataṃ hoti.

ก็แล ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นอันว่า พระโยคีนั้นได้ทำการกำหนดสัจจะ ๓ ประการแล้ว อย่างไร? คือ ในทิฏฐิวิสุทธิ เป็นอันว่า ได้ทำการกำหนดทุกขสัจจะแล้ว ด้วยการกำหนดนามรูป ในกังขาวิตรณวิสุทธิ เป็นอันว่า ได้ทำการกำหนดสมุทัยสัจจะแล้ว ด้วยการกำหนดปัจจัย ในมัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิข้อนี้ เป็นอันว่า ได้ทำการกำหนดมรรคสัจจะแล้ว ด้วยการกำหนดสัมมามรรค ด้วยประการฉะนี้ เป็นอันว่า พระโยคีนั้นได้ทำการกำหนดสัจจะ ๓ ประการแล้ว ด้วยโลกิยญาณนั่นเทียว

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคที่รจนาขึ้นเพื่อความปราโมทย์แห่งสาธุชน ฉะนี้

Paññābhāvanādhikāre

ในปัญญาภาวนาธิการ

Maggāmaggañāṇadassanavisuddhiniddeso nāma

ชื่อว่า มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธินิทเทส

Vīsatimo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๒๐

21. Paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddeso

21. ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธินิทเทส

Upakkilesavimuttaudayabbayañāṇakathā

ว่าด้วยอุทัยัพพยญาณที่พ้นจากอุปกิเลส

737. Aṭṭhannaṃ pana ñāṇānaṃ vasena sikhāppattā vipassanā, navamañca saccānulomikañāṇanti ayaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhi nāma. Aṭṭhannanti cettha upakkilesavimuttaṃ vīthipaṭipannavipassanāsaṅkhātaṃ udayabbayānupassanāñāṇaṃ, bhaṅgānupassanāñāṇaṃ, bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ, ādīnavānupassanāñāṇaṃ, nibbidānupassanāñāṇaṃ, muñcitukamyatāñāṇaṃ, paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ, saṅkhārupekkhāñāṇanti imāni aṭṭha ñāṇāni veditabbāni. Navamaṃ saccānulomikañāṇanti anulomassetaṃ adhivacanaṃ. Tasmā taṃ sampādetukāmena upakkilesavimuttaṃ udayabbayañāṇaṃ ādiṃ katvā etesu ñāṇesu yogo karaṇīyo.

737. ก็วิปัสสนาที่ถึงยอดโดยอำนาจแห่งญาณ ๘ ประการ และสัจจานุโลมิกญาณที่ ๙ นี้ ชื่อว่า ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ ในญาณ ๘ ประการนั้น พึงทราบญาณ ๘ เหล่านี้ คือ อุทัยัพพยานุปัสสนาญาณ อันนับว่าวิถีปฏิปันนวิปัสสนา ที่พ้นจากอุปกิเลส ภังคานุปัสสนาญาณ ภยตูปัฏฐานญาณ อาทีนวานุปัสสนาญาณ นิพพิทานุปัสสนาญาณ มุญจิตุกัมยตาญาณ ปฏิสังขานุปัสสนาญาณ สังขารุเปกขาญาณ ส่วนสัจจานุโลมิกญาณที่ ๙ นั้น เป็นชื่อของอนุโลมญาณ เพราะฉะนั้น พระโยคีผู้ประสงค์จะทำให้บริบูรณ์ซึ่งปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธินั้น พึงประกอบความเพียรในญาณเหล่านี้ โดยทำอุทัยัพพยญาณที่พ้นจากอุปกิเลสให้เป็นเบื้องต้น

738. Puna udayabbayañāṇe yogo kimatthiyoti ce? Lakkhaṇasallakkhaṇattho. Udayabbayañāṇaṃ hi heṭṭhā dasahi upakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ hutvā yāthāvasarasato tilakkhaṇaṃ sallakkhetuṃ nāsakkhi. Upakkilesavimuttaṃ pana sakkoti. Tasmā lakkhaṇasallakkhaṇatthamettha puna yogo karaṇīyo.

738. ถามว่า ก็การประกอบความเพียรในอุทัยัพพยญาณอีก เพื่อประโยชน์อะไร? ตอบว่า เพื่อประโยชน์ในการกำหนดรู้ลักษณะ จริงอยู่ อุทัยัพพยญาณในเบื้องต้น ถูกอุปกิเลส ๑๐ อย่างทำให้เศร้าหมองแล้ว จึงไม่สามารถจะกำหนดรู้ไตรลักษณ์ตามสภาวะของมันได้ ส่วนญาณที่พ้นจากอุปกิเลสแล้วย่อมสามารถ เพราะฉะนั้น พึงประกอบความเพียรในอุทัยัพพยญาณนี้อีก เพื่อประโยชน์ในการกำหนดรู้ลักษณะ

739. Lakkhaṇāni pana kissa amanasikārā kena paṭicchannattā na upaṭṭhahanti? Aniccalakkhaṇaṃ tāva udayabbayānaṃ amanasikārā santatiyā paṭicchannattā na upaṭṭhāti. Dukkhalakkhaṇaṃ abhiṇhasampaṭipīḷanassa amanasikārā iriyāpathehi paṭicchannattā na upaṭṭhāti. Anattalakkhaṇaṃ nānādhātuvinibbhogassa amanasikārā ghanena paṭicchannattā na upaṭṭhāti. Udayabbayampana pariggahetvā santatiyā vikopitāya aniccalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti. Abhiṇhasampaṭipīḷanaṃ manasikatvā iriyāpathe ugghāṭite dukkhalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti. Nānādhātuyo vinibbhujitvā ghanavinibbhoge kate anattalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti.

739. ก็ลักษณะทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏ เพราะไม่มนสิการถึงอะไร และเพราะอะไรปิดบังไว้? คือ อนิจจลักษณะย่อมไม่ปรากฏ เพราะไม่มนสิการถึงความเกิดและความดับ และเพราะสันตติปิดบังไว้ ทุกขลักษณะย่อมไม่ปรากฏ เพราะไม่มนสิการถึงการบีบคั้นอยู่เนืองๆ และเพราะอิริยาบถปิดบังไว้ อนัตตลักษณะย่อมไม่ปรากฏ เพราะไม่มนสิการถึงการแยกธาตุต่างๆ และเพราะฆนสัญญาปิดบังไว้ แต่เมื่อกำหนดความเกิดและความดับแล้ว ทำลายสันตติได้แล้ว อนิจจลักษณะย่อมปรากฏตามสภาวะของมัน เมื่อมนสิการถึงการบีบคั้นอยู่เนืองๆ เปิดอิริยาบถได้แล้ว ทุกขลักษณะย่อมปรากฏตามสภาวะของมัน เมื่อแยกธาตุต่างๆ ทำลายฆนสัญญาได้แล้ว อนัตตลักษณะย่อมปรากฏตามสภาวะของมัน

740. Ettha ca aniccaṃ, aniccalakkhaṇaṃ, dukkhaṃ, dukkhalakkhaṇaṃ, anattā, anattalakkhaṇanti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Tattha aniccanti khandhapañcakaṃ. Kasmā? Uppādavayaññathattabhāvā, hutvā abhāvato vā. Uppādavayaññathattaṃ aniccalakkhaṇaṃ hutvā abhāvasaṅkhāto vā ākāravikāro.

740. ในข้อนี้ พึงทราบการจำแนกนี้ว่า อนิจจัง อนิจจลักษณะ, ทุกขัง ทุกขลักษณะ, อนัตตา อนัตตลักษณะ ดังนี้ ในคำเหล่านั้น ขันธ์ ๕ ชื่อว่า อนิจจัง เพราะเหตุไร? เพราะมีความเกิด ความดับ และความแปรไปเป็นอย่างอื่น หรือเพราะมีแล้วกลับไม่มี ความเกิด ความดับ และความแปรไปเป็นอย่างอื่น ชื่อว่า อนิจจลักษณะ หรืออาการที่แปรไปอันนับว่ามีแล้วกลับไม่มี (ชื่อว่า อนิจจลักษณะ)

‘‘Yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti (saṃ. ni. 3.15) vacanato pana tadeva khandhapañcakaṃ dukkhaṃ. Kasmā? Abhiṇhapaṭipīḷanā, abhiṇhapaṭipīḷanākāro dukkhalakkhaṇaṃ.

ก็ขันธ์ ๕ นั่นเอง ชื่อว่า ทุกขัง ตามนัยพระบาลีว่า 'สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์' เพราะเหตุไร? เพราะถูกบีบคั้นอยู่เนืองๆ อาการที่ถูกบีบคั้นอยู่เนืองๆ ชื่อว่า ทุกขลักษณะ

‘‘Yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15) pana vacanato tadeva khandhapañcakaṃ anattā. Kasmā? Avasavattanato, avasavattanākāro anattalakkhaṇaṃ.

ก็ขันธ์ ๕ นั่นเอง ชื่อว่า อนัตตา ตามนัยพระบาลีว่า 'สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา' เพราะเหตุไร? เพราะไม่อยู่ในอำนาจ อาการที่ไม่อยู่ในอำนาจ ชื่อว่า อนัตตลักษณะ

Tayidaṃ sabbampi ayaṃ yogāvacaro upakkilesavimuttena vīthipaṭipannavipassanāsaṅkhātena udayabbayānupassanāñāṇena yāthāvasarasato sallakkheti.

พระโยคาวจรนี้ ย่อมกำหนดรู้ธรรมทั้งหมดนั้นตามสภาวะของมัน ด้วยอุทัยัพพยานุปัสสนาญาณ อันนับว่าวิถีปฏิปันนวิปัสสนา ที่พ้นจากอุปกิเลส

Upakkilesavimuttaudayabbayañāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

อุทัยัพพยญาณที่พ้นจากอุปกิเลส จบ

Bhaṅgānupassanāñāṇakathā

ว่าด้วยภังคานุปัสสนาญาณ

741. Tassevaṃ sallakkhetvā punappunaṃ ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti rūpārūpadhamme tulayato tīrayato taṃ ñāṇaṃ tikkhaṃ hutvā vahati, saṅkhārā lahuṃ upaṭṭhahanti, ñāṇe tikkhe vahante saṅkhāresu lahuṃ upaṭṭhahantesu uppādaṃ vā ṭhitiṃ vā pavattaṃ vā nimittaṃ vā na sampāpuṇāti. Khayavayabhedanirodheyeva sati santiṭṭhati. Tassa ‘‘evaṃ uppajjitvā evaṃ nāma saṅkhāragataṃ nirujjhatī’’ti passato etasmiṃ ṭhāne bhaṅgānupassanaṃ nāma vipassanāñāṇaṃ uppajjati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

741. เมื่อพระโยคีนั้นกำหนดรู้อยู่อย่างนี้แล้ว ชั่ง ตรอง รูปารูปธรรมทั้งหลายอยู่บ่อยๆ ว่า 'ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา' ญาณนั้นย่อมแก่กล้าดำเนินไป สังขารทั้งหลายย่อมปรากฏโดยรวดเร็ว เมื่อญาณแก่กล้าดำเนินไป เมื่อสังขารทั้งหลายปรากฏโดยรวดเร็ว ญาณย่อมไม่ไปถึงความเกิด หรือความตั้งอยู่ หรือความเป็นไป หรือนิมิต สติย่อมตั้งมั่นอยู่ในความสิ้น ความเสื่อม ความแตก และความดับเท่านั้น เมื่อพระโยคีนั้นเห็นอยู่ว่า 'สังขารธรรมเกิดขึ้นอย่างนี้แล้วย่อมดับไปอย่างนี้' วิปัสสนาญาณชื่อว่าภังคานุปัสสนา ย่อมเกิดขึ้นในฐานะนี้ ซึ่งสมเด็จพระผู้มีพระภาคทรงหมายถึง ตรัสไว้ว่า –

‘‘Kathaṃ ārammaṇapaṭisaṅkhā bhaṅgānupassane paññā vipassane ñāṇaṃ? Rūpārammaṇatā cittaṃ uppajjitvā bhijjati, taṃ ārammaṇaṃ paṭisaṅkhā tassa cittassa bhaṅgaṃ anupassati. Anupassatīti kathaṃ anupassati? Aniccato anupassati no niccato, dukkhato anupassati no sukhato, anattato anupassati no attato, nibbindati no nandati, virajjati no rajjati, nirodheti no samudeti, paṭinissajjati no ādiyati.

ปัญญาในการพิจารณาอารมณ์ในภังคานุปัสสนา ชื่อว่าญาณในวิปัสสนา เป็นอย่างไร? จิตที่มีรูปเป็นอารมณ์เกิดขึ้นแล้วย่อมแตกไป พระโยคีพิจารณาอารมณ์นั้นแล้ว ย่อมตามเห็นความแตกของจิตนั้น คำว่า ตามเห็น คือ ตามเห็นอย่างไร? คือ ตามเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง ไม่ใช่โดยความเป็นของเที่ยง, ตามเห็นโดยความเป็นทุกข์ ไม่ใช่โดยความเป็นสุข, ตามเห็นโดยความเป็นอนัตตา ไม่ใช่โดยความเป็นอัตตา, ย่อมเบื่อหน่าย ไม่ใช่เพลิดเพลิน, ย่อมคลายกำหนัด ไม่ใช่กำหนัด, ย่อมดับ ไม่ใช่ก่อ, ย่อมสละคืน ไม่ใช่ยึดถือ

‘‘Aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati. Dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ, anattato anupassanto attasaññaṃ, nibbindanto nandiṃ, virajjanto rāgaṃ, nirodhento samudayaṃ paṭinissajjanto ādānaṃ pajahati.

เมื่อตามเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละนิจจสัญญาได้ เมื่อตามเห็นโดยความเป็นทุกข์ ย่อมละสุขสัญญาได้ เมื่อตามเห็นโดยความเป็นอนัตตา ย่อมละอัตตสัญญาได้ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมละความเพลิดเพลินได้ เมื่อคลายกำหนัด ย่อมละราคะได้ เมื่อดับ ย่อมละสมุทัยได้ เมื่อสละคืน ย่อมละความยึดถือได้

‘‘Vedanārammaṇatā…pe… saññārammaṇatā… saṅkhārārammaṇatā… viññāṇārammaṇatā… cakkhārammaṇatā…pe… jarāmaraṇārammaṇatā cittaṃ uppajjitvā bhijjati…pe… paṭinissajjanto ādānaṃ pajahati.

จิตที่มีเวทนาเป็นอารมณ์...ฯลฯ... จิตที่มีสัญญาเป็นอารมณ์... จิตที่มีสังขารเป็นอารมณ์... จิตที่มีวิญญาณเป็นอารมณ์... จิตที่มีจักษุเป็นอารมณ์...ฯลฯ... จิตที่มีชรามรณะเป็นอารมณ์ เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป...ฯลฯ... เมื่อสละคืน ย่อมละความยึดมั่น

‘‘Vatthusaṅkamanā ceva, paññāya ca vivaṭṭanā;

Āvajjanābalañceva, paṭisaṅkhāvipassanā.

เพราะการก้าวล่วงวัตถุ ๑ เพราะการคลายออกแห่งปัญญา ๑ และเพราะกำลังแห่งอาวัชชนะ ๑ (ปัญญานี้) ชื่อว่า ปฏิสังขาวิปัสสนา

‘‘Ārammaṇaanvayena, ubho ekavavatthanā;

Nirodhe adhimuttatā, vayalakkhaṇavipassanā.

เพราะการกำหนดธรรมทั้งสองโดยความเป็นอันเดียวกันตามแนวแห่งอารมณ์ ๑ เพราะความน้อมใจไปในนิโรธ ๑ (ปัญญานี้) ชื่อว่า วยลักขณวิปัสสนา

‘‘Ārammaṇañca paṭisaṅkhā, bhaṅgañca anupassati;

Suññato ca upaṭṭhānaṃ, adhipaññāvipassanā.

พิจารณาอารมณ์ด้วย ตามเห็นความดับด้วย และเพราะความปรากฏโดยความเป็นของว่างด้วย (ปัญญานี้) ชื่อว่า อธิปัญญาวิปัสสนา

‘‘Kusalo tīsu anupassanāsu, catasso ca vipassanāsu;

Tayo upaṭṭhāne kusalatā, nānādiṭṭhīsu na kampatī’’ti.

ผู้ฉลาดในอนุสัปนา ๓ อย่าง ในวิปัสสนา ๔ อย่าง และเพราะความฉลาดในอุปัฏฐาน ๓ อย่าง ย่อมไม่หวั่นไหวในทิฏฐิต่างๆ

‘‘Taṃ ñātaṭṭhena ñāṇaṃ, pajānanaṭṭhena paññā, tena vuccati ‘ārammaṇapaṭisaṅkhā bhaṅgānupassane paññā vipassane ñāṇa’’’nti (paṭi. ma. 1.51-52).

ธรรมนั้นชื่อว่าญาณ เพราะอรรถว่ารู้ ชื่อว่าปัญญา เพราะอรรถว่ารู้ทั่ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปัญญาในการพิจารณาอารมณ์แล้วตามเห็นความดับไป เป็นญาณในวิปัสสนา'

742. Tattha ārammaṇapaṭisaṅkhāti yaṃkiñci ārammaṇaṃ paṭisaṅkhāya jānitvā, khayato vayato disvāti attho. Bhaṅgānupassane paññāti tassa, ārammaṇaṃ khayato vayato paṭisaṅkhāya uppannassa ñāṇassa bhaṅgaṃ anupassane yā paññā, idaṃ vipassane ñāṇanti vuttaṃ. Taṃ kathaṃ hotīti ayaṃ tāva kathetukamyatāpucchāya attho. Tato yathā taṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘rūpārammaṇatā’’tiādi vuttaṃ.

742. ในคำนั้น บทว่า อารัมมณปฏิสังขา ความว่า พิจารณาคือรู้ซึ่งอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง เห็นโดยความสิ้นไปเสื่อมไป. บทว่า ปัญญาในภังคานุปัสสนา ความว่า ปัญญาใดในการตามเห็นความดับแห่งญาณที่เกิดขึ้นเพราะพิจารณาอารมณ์โดยความสิ้นไปเสื่อมไป ปัญญานี้ท่านเรียกว่า ญาณในวิปัสสนา. คำว่า ญาณนั้นเป็นอย่างไร นี้เป็นเนื้อความของคำถามที่ต้องการจะตอบก่อน. แต่นั้น เพื่อจะแสดงว่าญาณนั้นเกิดขึ้นได้อย่างไร จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า รูปารัมมณตา.

Tattha rūpārammaṇatā cittaṃ uppajjitvā bhijjatīti rūpārammaṇaṃ cittaṃ uppajjitvā bhijjati. Atha vā rūpārammaṇabhāve cittaṃ uppajjitvā bhijjatīti attho. Taṃ ārammaṇaṃ paṭisaṅkhāti taṃ rūpārammaṇaṃ paṭisaṅkhāya jānitvā, khayato vayato disvāti attho. Tassa cittassa bhaṅgaṃ anupassatīti yena cittena taṃ rūpārammaṇaṃ khayato vayato diṭṭhaṃ, tassa cittassa aparena cittena bhaṅgaṃ anupassatīti attho. Tenāhu porāṇā ‘‘ñātañca ñāṇañca ubhopi vipassatī’’ti.

ในคำนั้น บทว่า รูปารัมมณตา จิตตัง อุปปัชชิตวา ภิชชติ ความว่า จิตมีรูปเป็นอารมณ์ เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป. อีกอย่างหนึ่ง ความว่า จิตเกิดขึ้นแล้วย่อมดับไปในภาวะที่มีรูปเป็นอารมณ์. บทว่า ตัง อารัมมณัง ปฏิสังขา ความว่า พิจารณาคือรู้ซึ่งรูปารมณ์นั้น เห็นโดยความสิ้นไปเสื่อมไป. บทว่า ตัสสะ จิตตัสสะ ภังคัง อนุปัสสติ ความว่า ตามเห็นความดับแห่งจิตนั้นด้วยจิตอื่น ซึ่งเป็นจิตที่เห็นรูปารมณ์นั้นโดยความสิ้นไปเสื่อมไป. เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์จึงกล่าวไว้ว่า 'ย่อมเห็นทั้งอารมณ์ที่ถูกรู้และทั้งญาณ (ที่รู้)'

Ettha ca anupassatīti anu anu passati, anekehi ākārehi punappunaṃ passatīti attho. Tenāha – ‘‘anupassatīti kathaṃ anupassati. Aniccato anupassatī’’tiādi.

ในคำนี้ บทว่า อนุปัสสติ ความว่า ตามเห็นเนืองๆ คือเห็นบ่อยๆ โดยอาการหลายอย่าง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ที่ว่าตามเห็นนั้น ตามเห็นอย่างไร คือ ตามเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง' เป็นต้น.

Tattha yasmā bhaṅgo nāma aniccatāya paramā koṭi, tasmā so bhaṅgānupassako yogāvacaro sabbaṃ saṅkhāragataṃ aniccato anupassati, no niccato. Tato aniccassa dukkhattā, dukkhassa ca anattattā tadeva dukkhato anupassati, no sukhato. Anattato anupassati no attato.

ในคำนั้น เพราะเหตุว่าความดับเป็นส่วนสุดยอดแห่งความเป็นของไม่เที่ยง ฉะนั้น โยคาวจรผู้ตามเห็นความดับนั้น ย่อมตามเห็นสังขารทั้งหมดโดยความเป็นของไม่เที่ยง ไม่ใช่โดยความเป็นของเที่ยง. แต่นั้น เพราะสิ่งที่ไม่เที่ยงเป็นทุกข์ และเพราะสิ่งที่เป็นทุกข์เป็นอนัตตา จึงตามเห็นสิ่งนั้นนั่นแหละโดยความเป็นทุกข์ ไม่ใช่โดยความเป็นสุข. ตามเห็นโดยความเป็นอนัตตา ไม่ใช่โดยความเป็นอัตตา.

Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhamanattā, na taṃ abhinanditabbaṃ. Yañca anabhinanditabbaṃ, na tattha rajjitabbaṃ. Tasmā etasmiṃ bhaṅgānupassanānusārena ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti diṭṭhe saṅkhāragate nibbindati, no nandati. Virajjati, no rajjati. So evaṃ arajjanto lokikeneva tāva ñāṇena rāgaṃ nirodheti, no samudeti. Samudayaṃ na karotīti attho.

ก็เพราะว่า สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา สิ่งนั้นไม่ควรเพลิดเพลิน. และสิ่งใดไม่ควรเพลิดเพลิน ในสิ่งนั้นไม่ควรกำหนัด. เพราะฉะนั้น ในสังขารที่เห็นแล้วว่า 'ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา' ตามแนวแห่งภังคานุปัสสนา ย่อมเบื่อหน่าย ไม่เพลิดเพลิน. ย่อมคลายกำหนัด ไม่กำหนัด. เธอนั้นเมื่อไม่กำหนัดอย่างนี้ ย่อมยับยั้งราคะด้วยโลกิยญาณก่อนทีเดียว ไม่ให้เกิดขึ้น. ความว่า ไม่กระทำความเกิดขึ้น.

Atha vā so evaṃ viratto yathā diṭṭhaṃ saṅkhāragataṃ, tathā adiṭṭhampi anvayañāṇavasena nirodheti, no samudeti. Nirodhatova manasikaroti. Nirodhamevassa passati, no samudayanti attho.

อีกอย่างหนึ่ง เธอนั้นผู้คลายกำหนัดแล้วอย่างนี้ ย่อมยับยั้งแม้สังขารที่ยังไม่เห็น เหมือนสังขารที่เห็นแล้ว ด้วยอำนาจแห่งอนุวยญาณ ไม่ให้เกิดขึ้น. ย่อมมนสิการโดยความเป็นของดับเท่านั้น. ความว่า ย่อมเห็นแต่ความดับของสังขารนั้น ไม่เห็นความเกิดขึ้น.

So evaṃ paṭipanno paṭinissajjati, no ādiyati. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ayampi aniccādianupassanā tadaṅgavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato, saṅkhatadosadassanena ca tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cāti vuccati. Tasmā tāya samannāgato bhikkhu yathāvuttena nayena kilese pariccajati, nibbāne ca pakkhandati. Nāpi nibbattanavasena kilese ādiyati, na adosadassitāvasena saṅkhatārammaṇaṃ. Tena vuccati ‘‘paṭinissajjati no ādiyatī’’ti.

เธอผู้ปฏิบัติอย่างนี้ ย่อมสละคืน ไม่ยึดถือ. หมายความว่าอย่างไร? แม้วิปัสสนานี้ที่ตามเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ก็เรียกว่า ปริจจาคปฏินิสสัคคะ (การสละคืนโดยการบริจาค) และ ปักขันทนปฏินิสสัคคะ (การสละคืนโดยการแล่นเข้าไป) เพราะสละกิเลสพร้อมทั้งขันธาภิสังขารโดยความเป็นตทังคปหาน และเพราะแล่นเข้าไปสู่นิพพานอันตรงกันข้าม (กับสังขาร) ด้วยความน้อมไปในนิพพานนั้น เพราะเห็นโทษในสังขตธรรม. เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้ประกอบด้วยวิปัสสนานั้น ย่อมสละกิเลสและแล่นเข้าไปสู่นิพพานโดยนัยที่กล่าวแล้ว. ไม่ยึดถือกิเลสโดยการทำให้เกิด และไม่ยึดถือสังขตารมณ์โดยการไม่เห็นโทษ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ย่อมสละคืน ไม่ยึดถือ'

743. Idānissa tehi ñāṇehi yesaṃ dhammānaṃ pahānaṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī’’tiādi vuttaṃ. Tattha nandinti sappītikaṃ taṇhaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

743. บัดนี้ เพื่อจะแสดงธรรมที่เธอย่อมละได้ด้วยญาณเหล่านั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'เมื่อตามเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละนิจจสัญญา'. ในคำนั้น บทว่า นันทิ คือ ตัณหาที่สัมปยุตด้วยปีติ. ส่วนที่เหลือมีนัยดังกล่าวแล้วนั่นเทียว.

744. Gāthāsu pana vatthusaṅkamanāti rūpassa bhaṅgaṃ disvā puna yena cittena bhaṅgo diṭṭho, tassāpi bhaṅgadassanavasena purimavatthuto aññavatthusaṅkamanā. Paññāya ca vivaṭṭanāti udayaṃ pahāya vaye santiṭṭhanā. Āvajjanābalañcevāti rūpassa bhaṅgaṃ disvā puna bhaṅgārammaṇassa cittassa bhaṅgadassanatthaṃ anantarameva āvajjanasamatthatā. Paṭisaṅkhāvipassanāti esā ārammaṇapaṭisaṅkhābhaṅgānupassanā nāma.

744. ส่วนในคาถาทั้งหลาย บทว่า วัตถุสังคมนา คือ การก้าวล่วงจากวัตถุก่อนไปยังวัตถุอื่น โดยการเห็นความดับแม้ของจิตที่เห็นความดับ (ของรูป) หลังจากเห็นความดับของรูปแล้ว. บทว่า ปัญญายะ จะ วิวัฏฏนา คือ การละอุทยะแล้วตั้งอยู่ในวยะ. บทว่า อาวัชชนาพลัญเจวะ คือ ความสามารถในการพิจารณาได้ทันทีเพื่อเห็นความดับของจิตที่มีความดับเป็นอารมณ์ หลังจากเห็นความดับของรูปแล้ว. บทว่า ปฏิสังขาวิปัสสนา คือ นี้ชื่อว่า อารัมมณปฏิสังขาภังคานุปัสสนา.

745. Ārammaṇaanvayena ubho ekavavatthanāti paccakkhato diṭṭhassa ārammaṇassa anvayena anugamanena yathā idaṃ, tathā atītepi saṅkhāragataṃ bhijjittha, anāgatepi bhijjissatīti evaṃ ubhinnaṃ ekasabhāveneva vavatthāpananti attho.

745. บทว่า อารัมมณาน्वเยนะ อุโภ เอกววัตถนา ความว่า การกำหนดธรรมทั้งสองโดยความเป็นสภาวะเดียวกัน คือ โดยการตามแนวแห่งอารมณ์ที่เห็นแล้วโดยประจักษ์ว่า 'สังขารทั้งหลายในอดีตก็ดับไปแล้ว ในอนาคตก็จักดับไป เหมือนอย่างนี้' ดังนี้.

Vuttampi cetaṃ porāṇehi –

คำนี้ท่านโบราณาจารย์กล่าวไว้ว่า

‘‘Saṃvijjamānamhi visuddhadassano,

Tadanvayaṃ neti atītanāgate;

Sabbepi saṅkhāragatā palokino,

Ussāvabindū sūriyeva uggate’’ti.

ผู้มีทัศนะอันบริสุทธิ์ในปัจจุบันธรรม ย่อมนำความรู้นั้นไปเทียบเคียงในอดีตและอนาคตว่า 'สังขารทั้งปวงล้วนมีความเสื่อมสลายไปเป็นธรรมดา เหมือนหยาดน้ำค้างเมื่อพระอาทิตย์ขึ้นฉะนั้น'

Nirodhe adhimuttatāti evaṃ ubhinnaṃ bhaṅgavasena ekavavatthānaṃ katvā tasmiññeva bhaṅgasaṅkhāte nirodhe adhimuttatā taggarutā tanninnatā tappoṇatā tappabbhāratāti attho. Vayalakkhaṇavipassanāti esā vayalakkhaṇavipassanā nāmāti vuttaṃ hoti.

คำว่า นิโรเธ อธิมุตฺตตา ความว่า กำหนดอารมณ์ทั้งสองอย่างโดยความเป็นอันเดียวกันด้วยอำนาจแห่งความดับไปอย่างนี้แล้ว เป็นผู้น้อมใจเชื่อในความดับนั้นนั่นแหละที่เรียกว่าความดับไป มีความดับนั้นเป็นที่เคารพ มีความดับนั้นเป็นที่น้อมไป มีความดับนั้นเป็นที่โอนไป มีความดับนั้นเป็นที่เอนไป ดังนี้ นี้คืออธิบาย คำว่า วยลักขณวิปัสสนา ความว่า ปัญญานี้ชื่อว่า วยลักขณวิปัสสนา (วิปัสสนาเห็นลักษณะแห่งความเสื่อม)

746. Ārammaṇañca paṭisaṅkhāti purimañca rūpādiārammaṇaṃ jānitvā. Bhaṅgañca anupassatīti tassārammaṇassa bhaṅgaṃ disvā tadārammaṇassa cittassa bhaṅgaṃ anupassati. Suññato ca upaṭṭhānanti tassevaṃ bhaṅgaṃ anupassato ‘‘saṅkhārāva bhijjanti, tesaṃ bhedo maraṇaṃ, na añño koci atthī’’ti suññato upaṭṭhānaṃ ijjhati.

746. คำว่า อารมฺมณญฺจ ปฏิสงฺขา คือ รู้ชัดซึ่งอารมณ์มีรูปเป็นต้นอันมีมาก่อน คำว่า ภงฺคญฺจ อนุปสฺสติ คือ เห็นความดับแห่งอารมณ์นั้นแล้ว ย่อมพิจารณาเห็นความดับแห่งจิตที่มีอารมณ์นั้น คำว่า สุญฺญโต จ อุปฏฺฐานํ คือ เมื่อโยคีพิจารณาเห็นความดับไปอยู่อย่างนี้ ความปรากฏโดยความเป็นของว่างย่อมสำเร็จว่า "สังขารทั้งหลายเท่านั้นย่อมแตกไป ความแตกแห่งสังขารเหล่านั้นชื่อว่ามรณะ สัตว์อื่นไม่มี"

Tenāhu porāṇā –

เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวไว้ว่า

‘‘Khandhā nirujjhanti na catthi añño,

Khandhāna bhedo maraṇanti vuccati;

Tesaṃ khayaṃ passati appamatto,

Maṇiṃva vijjhaṃ vajirena yoniso’’ti.

ขันธ์ทั้งหลายย่อมดับไป สัตว์อื่นไม่มี ความแตกแห่งขันธ์ทั้งหลาย ท่านเรียกว่ามรณะ ผู้ไม่ประมาท พิจารณาโดยแยบคาย ย่อมเห็นความสิ้นไปแห่งขันธ์เหล่านั้น เหมือนบุคคลเจาะแก้วมณีด้วยเพชรฉะนั้น

Adhipaññāvipassanāti yā ca ārammaṇapaṭisaṅkhā yā ca bhaṅgānupassanā yañca suññato upaṭṭhānaṃ, ayaṃ adhipaññāvipassanā nāmāti vuttaṃ hoti.

คำว่า อธิปัญญาวินัสสนา ความว่า การพิจารณาอารมณ์ ๑ การพิจารณาเห็นความดับไป ๑ ความปรากฏโดยความเป็นของว่าง ๑ นี้ชื่อว่า อธิปัญญาวินัสสนา

747. Kusalo tīsu anupassanāsūti aniccānupassanādīsu tīsu cheko bhikkhu. Catasso ca vipassanāsūti nibbidādīsu ca catūsu vipassanāsu. Tayo upaṭṭhāne kusalatāti khayato vayato suññatoti imasmiñca tividhe upaṭṭhāne kusalatāya. Nānādiṭṭhīsu na kampatīti sassatadiṭṭhiādīsu nānappakārāsu diṭṭhīsu na vedhati.

747. คำว่า กุสโล ตีสุ อนุปสฺสนาสุ คือ ภิกษุผู้ฉลาดในอนุปัสสนา ๓ มีอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น คำว่า จตสฺโส จ วิปสฺสนาสุ คือ ในวิปัสสนา ๔ มีนิพพิทานุปัสสนาเป็นต้น คำว่า ตโย อุปฏฺฐาเน กุสลตา คือ เพราะความฉลาดในความปรากฏ ๓ อย่างนี้ คือ โดยความเป็นของสิ้นไป โดยความเป็นของเสื่อมไป โดยความเป็นของว่างเปล่า คำว่า นานาทิฏฺฐีสุ น กมฺปติ คือ ย่อมไม่หวั่นไหวในทิฏฐิมีประการต่างๆ มีสัสสตทิฏฐิเป็นต้น

748. So evaṃ avedhamāno ‘‘aniruddhameva nirujjhati, abhinnameva bhijjatī’’ti pavattamanasikāro dubbalabhājanassa viya bhijjamānassa, sukhumarajasseva vippakiriyamānassa, tilānaṃ viya bhajjiyamānānaṃ sabbasaṅkhārānaṃ uppādaṭṭhitipavattanimittaṃ vissajjetvā bhedameva passati. So yathā nāma cakkhumā puriso pokkharaṇītīre vā nadītīre vā ṭhito thūlaphusitake deve vassante udakapiṭṭhe mahantamahantāni udakabubbuḷakāni uppajjitvā uppajjitvā sīghaṃ sīghaṃ bhijjamānāni passeyya, evameva sabbe saṅkhārā bhijjanti bhijjantīti passati. Evarūpaṃ hi yogāvacaraṃ sandhāya vuttaṃ bhagavatā –

748. โยคีนั้นไม่หวั่นไหวอย่างนี้ มีมนสิการเป็นไปว่า "สิ่งที่ยังไม่ดับนั่นแหละย่อมดับ สิ่งที่ยังไม่แตกนั่นแหละย่อมแตก" ละนิมิตคือความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ และความเป็นไปของสังขารทั้งปวงเสียแล้ว ย่อมเห็นแต่ความแตกไปอย่างเดียว เหมือนภาชนะที่อ่อนกำลังแตกอยู่ เหมือนฝุ่นละเอียดกำลังฟุ้งไป เหมือนเมล็ดงากำลังถูกคั่วอยู่ โยคีนั้นเปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่ที่ฝั่งสระโบกขรณีหรือฝั่งแม่น้ำ เมื่อฝนเม็ดใหญ่กำลังตก พึงเห็นฟองน้ำใหญ่ๆ บนผิวน้ำเกิดขึ้นๆ แล้วก็แตกไปๆ อย่างรวดเร็ว ฉันใด ก็ฉันนั้น ย่อมเห็นว่า สังขารทั้งปวงย่อมแตกไปๆ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงโยคาวจรเช่นนี้ จึงตรัสไว้ว่า

‘‘Yathā bubbuḷakaṃ passe, yathā passe marīcikaṃ;

Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti. (dha. pa. 170);

บุคคลพึงเห็น (โลก) เหมือนฟองน้ำ พึงเห็นเหมือนพยับแดด มัจจุราชย่อมไม่เห็นบุคคลผู้พิจารณาเห็นโลกอยู่อย่างนี้

749. Tassevaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā bhijjanti bhijjantī’’ti abhiṇhaṃ passato aṭṭhānisaṃsaparivāraṃ bhaṅgānupassanāñāṇaṃ balappattaṃ hoti. Tatrime aṭṭhānisaṃsā – bhavadiṭṭhippahānaṃ, jīvitanikantipariccāgo, sadāyuttapayuttatā, visuddhājīvitā, ussukkappahānaṃ, vigatabhayatā, khantisoraccapaṭilābho, aratiratisahanatāti.

749. เมื่อโยคีนั้นพิจารณาเห็นเนืองๆ ว่า "สังขารทั้งปวงย่อมแตกไปๆ" อยู่อย่างนี้ ภังคานุปัสสนาญาณอันมีอานิสงส์ ๘ ประการเป็นบริวาร ย่อมถึงความมีกำลัง อานิสงส์ ๘ ประการเหล่านี้มีดังนี้ คือ การละภวทิฏฐิ การสละความอยากในชีวิต ความเป็นผู้ประกอบความเพียรติดต่อกันเสมอ ความมีอาชีวะบริสุทธิ์ การละความกระวนกระวาย ความปราศจากภัย การได้ขันติและโสรัจจะ และความอดทนต่อความไม่ยินดีและความยินดี

Tenāhu porāṇā –

เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวไว้ว่า

‘‘Imāni aṭṭhagguṇamuttamāni,

Disvā tahiṃ sammasate punappunaṃ;

Ādittacelassirasūpamo muni,

Bhaṅgānupassī amatassa pattiyā’’ti.

พระมุนีผู้พิจารณาเห็นความแตกไป เพื่อบรรลุอมตนิพพาน เห็นคุณอันสูงสุด ๘ ประการเหล่านี้ในภังคานุปัสสนาญาณนั้นแล้ว ย่อมพิจารณาเนืองๆ เป็นผู้เปรียบด้วยบุคคลมีเสื้อผ้าและศีรษะถูกไฟไหม้

Bhaṅgānupassanāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

ภังคานุปัสสนาญาณ จบ

Bhayatupaṭṭhānañāṇakathā

พรรณนาภยตูปัฏฐานญาณ

750. Tassevaṃ sabbasaṅkhārānaṃ khayavayabhedanirodhārammaṇaṃ bhaṅgānupassanaṃ āsevantassa bhāventassa bahulīkarontassa sabbabhavayonigatiṭhitisattāvāsesu pabhedakā saṅkhārā sukhena jīvitukāmassa bhīrukapurisassa sīhabyagghadīpiacchataracchayakkharakkhasacaṇḍagoṇacaṇḍakukkurapabhinnamadacaṇḍahatthighoraāsīvisaasanivicakkasusānaraṇabhūmijalitaaṅgārakāsuādayo viya mahābhayaṃ hutvā upaṭṭhahanti. Tassa ‘‘atītā saṅkhārā niruddhā, paccuppannā nirujjhanti, anāgate nibbattanakasaṅkhārāpi evameva nirujjhissantī’’ti passato etasmiṃ ṭhāne bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ nāma uppajjati.

750. เมื่อโยคีนั้นเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งภังคานุปัสสนา อันมีอนิจจัง คือความสิ้นไป ความเสื่อมไป ความแตกไป และความดับไปแห่งสังขารทั้งปวงเป็นอารมณ์อยู่อย่างนี้ สังขารทั้งหลายที่แตกไปในภพ กำเนิด คติ ฐิติ และสัตตาวาสทั้งปวง ย่อมปรากฏเป็นของน่ากลัวอย่างยิ่ง เหมือนราชสีห์ เสือโคร่ง เสือเหลือง หมี สุนัขป่า ยักษ์ รากษส โคดุ สุนัขดุ ช้างตกมันร้าย อสรพิษร้าย สายฟ้า ป่าช้า สนามรบ และหลุมถ่านเพลิงที่ลุกโชน เป็นต้น ปรากฏเป็นของน่ากลัวอย่างยิ่งแก่บุรุษผู้ขลาด ผู้ต้องการมีชีวิตอยู่อย่างสบาย ฉะนั้น เมื่อโยคีนั้นเห็นว่า "สังขารทั้งหลายที่เป็นอดีตดับไปแล้ว สังขารที่เป็นปัจจุบันกำลังดับไป แม้สังขารที่จะเกิดขึ้นในอนาคตก็จะดับไปอย่างนี้เหมือนกัน" ญาณชื่อว่าภยตูปัฏฐานญาณย่อมเกิดขึ้นในฐานะนี้

Tatrāyaṃ upamā – ekissā kira itthiyā tayo puttā rājaparādhikā, tesaṃ rājā sīsacchedaṃ āṇāpesi. Sā puttehi saddhiṃ āghātanaṃ agamāsi. Athassā jeṭṭhaputtassa sīsaṃ chinditvā majjhimassa chindituṃ ārabhiṃsu. Sā jeṭṭhassa sīsaṃ chinnaṃ majjhimassa ca chijjamānaṃ disvā kaniṭṭhamhi ālayaṃ vissajji ‘‘ayampi etesaññeva sadiso bhavissatī’’ti. Tattha tassā itthiyā jeṭṭhaputtassa chinnasīsadassanaṃ viya yogino atītasaṅkhārānaṃ nirodhadassanaṃ, majjhimassa chijjamānasīsadassanaṃ viya paccuppannānaṃ nirodhadassanaṃ, ‘‘ayampi etesaññeva sadiso bhavissatī’’ti kaniṭṭhaputtamhi ālayavissajjanaṃ viya ‘‘anāgatepi nibbattanakasaṅkhārā bhijjissantī’’ti anāgatānaṃ nirodhadassanaṃ. Tassevaṃ passato etasmiṃ ṭhāne uppajjati bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ.

ในเรื่องนั้น มีอุปมาดังนี้ ได้ยินว่า หญิงคนหนึ่งมีบุตร ๓ คนเป็นผู้ประทุษร้ายต่อพระราชา พระราชาทรงรับสั่งให้ตัดศีรษะของบุตรทั้งสามนั้น นางได้ไปสู่ลานประหารพร้อมกับบุตรทั้งหลาย ครั้งนั้น เมื่อเพชฌฆาตตัดศีรษะบุตรคนโตของนางแล้ว ก็เริ่มจะตัดศีรษะบุตรคนกลาง นางเห็นศีรษะของบุตรคนโตถูกตัดแล้ว และศีรษะของบุตรคนกลางกำลังถูกตัดอยู่ จึงสละความเยื่อใยในบุตรคนเล็กเสียว่า "แม้ผู้นี้ก็จักเป็นเหมือนบุตรทั้งสองนั้น" ในอุปมานั้น การที่หญิงนั้นเห็นศีรษะของบุตรคนโตที่ถูกตัดแล้ว เปรียบเหมือนการที่โยคีเห็นความดับแห่งสังขารในอดีต การเห็นศีรษะของบุตรคนกลางที่กำลังถูกตัดอยู่ เปรียบเหมือนการเห็นความดับแห่งสังขารในปัจจุบัน การสละความเยื่อใยในบุตรคนเล็กว่า "แม้ผู้นี้ก็จักเป็นเหมือนบุตรทั้งสองนั้น" เปรียบเหมือนการเห็นความดับแห่งสังขารในอนาคตว่า "แม้สังขารที่จะเกิดขึ้นในอนาคตก็จะแตกไป" เมื่อโยคีเห็นอยู่อย่างนี้ ภยตูปัฏฐานญาณย่อมเกิดขึ้นในฐานะนี้

Aparāpi upamā – ekā kira pūtipajā itthī dasa dārake vijāyi. Tesu nava matā, eko hatthagato marati, aparo kucchiyaṃ. Sā nava dārake mate dasamañca mīyamānaṃ disvā kucchigate ālayaṃ vissajji ‘‘ayampi etesaññeva sadiso bhavissatī’’ti. Tattha tassā itthiyā navannaṃ dārakānaṃ maraṇānussaraṇaṃ viya yogino atītasaṅkhārānaṃ nirodhadassanaṃ, hatthagatassa mīyamānabhāvadassanaṃ viya yogino paccuppannānaṃ nirodhadassanaṃ, kucchigate ālayavissajjanaṃ viya anāgatānaṃ nirodhadassanaṃ. Tassevaṃ passato etasmiṃ khaṇe uppajjati bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ.

อุปมาอีกอย่างหนึ่ง ได้ยินว่า หญิงมีลูกตายคนหนึ่ง คลอดบุตร ๑๐ คน ในบุตรเหล่านั้น ๙ คนตายแล้ว คนหนึ่งกำลังจะตายในมือ อีกคนหนึ่งอยู่ในท้อง นางเห็นบุตร ๙ คนตายแล้ว และคนที่ ๑๐ กำลังจะตาย จึงสละความอาลัยในบุตรที่อยู่ในท้อง ด้วยคิดว่า "แม้บุตรคนนี้ก็จักเป็นเหมือนบุตรเหล่านั้นนั่นแหละ" ในอุปมานั้น การที่โยคีเห็นความดับแห่งสังขารในอดีต เปรียบเหมือนการระลึกถึงความตายของบุตร ๙ คนของหญิงนั้น การที่โยคีเห็นความดับแห่งสังขารในปัจจุบัน เปรียบเหมือนการเห็นภาวะที่บุตรในมือกำลังจะตาย การที่โยคีเห็นความดับแห่งสังขารในอนาคต เปรียบเหมือนการสละความอาลัยในบุตรที่อยู่ในท้อง เมื่อโยคีเห็นอยู่อย่างนี้ ภยตูปัฏฐานญาณย่อมเกิดขึ้นในขณะนั้น

751. Bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ pana bhāyati na bhāyatīti? Na bhāyati. Tañhi atītā saṅkhārā niruddhā, paccuppannā nirujjhanti, anāgatā nirujjhissantīti tīraṇamattameva hoti. Tasmā yathā nāma cakkhumā puriso nagaradvāre tisso aṅgārakāsuyo olokayamāno sayaṃ na bhāyati, kevalaṃ hissa ‘‘ye ye ettha nipatissanti, sabbe anappakaṃ dukkhamanubhavissantī’’ti tīraṇamattameva hoti. Yathā vā pana cakkhumā puriso khadirasūlaṃ ayosūlaṃ suvaṇṇasūlanti paṭipāṭiyā ṭhapitaṃ sūlattayaṃ olokayamāno sayaṃ na bhāyati, kevalaṃ hissa ‘‘ye ye imesu sūlesu nipatissanti, sabbe anappakaṃ dukkhamanubhavissantī’’ti tīraṇamattameva hoti, evameva bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ sayaṃ na bhāyati, kevalaṃ hissa aṅgārakāsuttayasadisesu, sūlattayasadisesu ca tīsu bhavesu ‘‘atītā saṅkhārā niruddhā, paccuppannā nirujjhanti, anāgatā nirujjhissantī’’ti tīraṇamattameva hoti. Yasmā panassa kevalaṃ sabbabhavayonigatiṭhitinivāsagatā saṅkhārā byasanāpannā sappaṭibhayā hutvā bhayato upaṭṭhahanti, tasmā bhayatupaṭṭhānanti vuccati.

751. ก็ภยตูปัฏฐานญาณย่อมกลัวหรือไม่กลัว? ตอบว่า ไม่กลัว เพราะว่าญาณนั้นเป็นเพียงการพิจารณาเห็นว่า "สังขารในอดีตดับแล้ว สังขารในปัจจุบันกำลังดับ สังขารในอนาคตจักดับ" เพราะฉะนั้น เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุ มองดูหลุมถ่านเพลิง ๓ หลุมที่ประตูเมือง ตนเองย่อมไม่กลัว เป็นแต่เพียงพิจารณาเห็นว่า "ผู้ใดก็ตามตกลงไปในหลุมถ่านเพลิงนี้ ผู้นั้นทั้งหมดจักเสวยทุกข์มิใช่น้อย" หรืออีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุ มองดูหลาว ๓ เล่ม คือ หลาวไม้ตะเคียน หลาวเหล็ก และหลาวทอง ที่ตั้งไว้ตามลำดับ ตนเองย่อมไม่กลัว เป็นแต่เพียงพิจารณาเห็นว่า "ผู้ใดก็ตามตกลงไปบนหลาวเหล่านี้ ผู้นั้นทั้งหมดจักเสวยทุกข์มิใช่น้อย" ฉันใดก็ฉันนั้น ภยตูปัฏฐานญาณเองย่อมไม่กลัว เป็นแต่เพียงพิจารณาเห็นในภพ ๓ ซึ่งเปรียบเหมือนหลุมถ่านเพลิง ๓ หลุม และเปรียบเหมือนหลาว ๓ เล่มว่า "สังขารในอดีตดับแล้ว สังขารในปัจจุบันกำลังดับ สังขารในอนาคตจักดับ" แต่เพราะสังขารทั้งปวงที่ดำเนินไปในภพ กำเนิด คติ ฐิติ และนิวาสทั้งหมด ถึงความพินาศ เป็นสิ่งมีภัย ปรากฏแก่ญาณนั้นโดยความเป็นภัยเท่านั้น ฉะนั้นจึงเรียกว่า ภยตูปัฏฐาน

Evaṃ bhayato upaṭṭhāne panassa ayaṃ pāḷi –

เมื่อสังขารปรากฏโดยความเป็นภัยแก่โยคีนั้นอย่างนี้ มีพระบาลีดังนี้

‘‘Aniccato manasikaroto kiṃ bhayato upaṭṭhāti? Dukkhato. Anattato manasikaroto kiṃ bhayato upaṭṭhātīti? Aniccato manasikaroto nimittaṃ bhayato upaṭṭhāti. Dukkhato manasikaroto pavattaṃ bhayato upaṭṭhāti. Anattato manasikaroto nimittañca pavattañca bhayato upaṭṭhātī’’ti (paṭi. ma. 1.227).

"เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง อะไรปรากฏโดยความเป็นภัย? เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์... โดยความเป็นอนัตตา อะไรปรากฏโดยความเป็นภัย? เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง นิมิตย่อมปรากฏโดยความเป็นภัย เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ ความเป็นไปย่อมปรากฏโดยความเป็นภัย เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ทั้งนิมิตและความเป็นไปย่อมปรากฏโดยความเป็นภัย"

Tattha nimittanti saṅkhāranimittaṃ. Atītānāgatapaccuppannānaṃ saṅkhārānamevetaṃ adhivacanaṃ. Aniccato manasikaronto hi saṅkhārānaṃ maraṇameva passati, tenassa nimittaṃ bhayato upaṭṭhāti. Pavattanti rūpārūpabhavapavatti. Dukkhato manasikaronto hi sukhasammatāyapi pavattiyā abhiṇhapaṭipīḷanabhāvameva passati, tenassa pavattaṃ bhayato upaṭṭhāti. Anattato manasikaronto pana ubhayampetaṃ suññagāmaṃ viya marīcigandhabbanagarādīni viya ca rittaṃ tucchaṃ suññaṃ assāmikaṃ apariṇāyakaṃ passati. Tenassa nimittañca pavattañca ubhayaṃ bhayato upaṭṭhātīti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า นิมิตฺตํ ได้แก่ สังขารนิมิต คำนี้เป็นชื่อของสังขารทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบันนั่นเอง จริงอยู่ ผู้มนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมเห็นแต่ความตายของสังขารทั้งหลายเท่านั้น เพราะเหตุนั้น นิมิตจึงปรากฏแก่โยคีนั้นโดยความเป็นภัย บทว่า ปวตฺตํ ได้แก่ ความเป็นไปแห่งรูปภพและอรูปภพ จริงอยู่ ผู้มนสิการโดยความเป็นทุกข์ ย่อมเห็นแต่ภาวะที่ถูกบีบคั้นเนืองๆ แม้ในความเป็นไปที่สมมติกันว่าเป็นสุข เพราะเหตุนั้น ความเป็นไปจึงปรากฏแก่โยคีนั้นโดยความเป็นภัย ส่วนผู้มนสิการโดยความเป็นอนัตตา ย่อมเห็นทั้งสองอย่างนั้นว่า ว่างเปล่า สูญเปล่า ว่างจากเจ้าของ ไม่มีผู้นำ เหมือนบ้านร้าง และเหมือนพยับแดด เมืองคนธรรพ์ เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ทั้งนิมิตและความเป็นไป ทั้งสองอย่างจึงปรากฏแก่โยคีนั้นโดยความเป็นภัย

Bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

ภยตูปัฏฐานญาณ จบ

Ādīnavānupassanāñāṇakathā

กถาว่าด้วยอาทีนวานุปัสสนาญาณ

752. Tassa taṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ āsevantassa bhāventassa bahulīkarontassa sabbabhavayonigatiṭhitisattāvāsesu neva tāṇaṃ, na leṇaṃ, na gati, nappaṭisaraṇaṃ paññāyati. Sabbabhavayonigatiṭhitinivāsagatesu saṅkhāresu ekasaṅkhārepi patthanā vā parāmāso vā na hoti. Tayo bhavā vītaccikaṅgārapuṇṇaaṅgārakāsuyo viya, cattāro mahābhūtā ghoravisaāsīvisā viya, pañcakkhandhā ukkhittāsikavadhakā viya, cha ajjhattikāyatanāni suññagāmo viya, cha bāhirāyatanāni gāmaghātakacorā viya, satta viññāṇaṭṭhitiyo, nava ca sattāvāsā ekādasahi aggīhi ādittā sampajjalitā sajotibhūtā viya ca, sabbe saṅkhārā gaṇḍabhūtā rogabhūtā sallabhūtā aghabhūtā ābādhabhūtā viya ca nirassādā nirasā mahāādīnavarāsibhūtā hutvā upaṭṭhahanti.

752. เมื่อโยคีนั้นเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งภยตูปัฏฐานญาณนั้นอยู่ ที่ต้านทาน ที่หลีกเร้น ที่ไป และที่พึ่งพิงในภพ กำเนิด คติ ฐิติ และสัตตาวาสทั้งปวง ย่อมไม่ปรากฏเลย ความปรารถนาหรือความยึดมั่นในสังขารแม้สักอย่างหนึ่งที่ดำเนินไปในภพ กำเนิด คติ ฐิติ และนิวาสทั้งปวง ย่อมไม่มี ภพ ๓ ปรากฏเหมือนหลุมถ่านเพลิงที่เต็มไปด้วยถ่านที่ปราศจากเปลวไฟ มหาภูตรูป ๔ เหมือนอสรพิษมีพิษร้าย ขันธ์ ๕ เหมือนเพชฌฆาตผู้เงื้อดาบขึ้น อายตนะภายใน ๖ เหมือนบ้านร้าง อายตนะภายนอก ๖ เหมือนโจรผู้ปล้นหมู่บ้าน วิญญาณฐิติ ๗ และสัตตาวาส ๙ เหมือนถูกไฟ ๑๑ กองเผาแล้ว ลุกโชนแล้ว เป็นดุจเปลวเพลิง และสังขารทั้งปวงปรากฏเป็นดุจหัวฝี เป็นดุจโรค เป็นดุจลูกศร เป็นดุจความชั่วร้าย เป็นดุจอาพาธ ไม่มีรสชาติ ปราศจากความอร่อย เป็นดุจกองแห่งโทษใหญ่

Kathaṃ? Sukhena jīvitukāmassa bhīrukapurisassa ramaṇīyākārasaṇṭhitampi savāḷakamiva vanagahanaṃ, sasaddūlā viya guhā, sagāharakkhasaṃ viya udakaṃ, samussitakhaggā viya paccatthikā, savisaṃ viya bhojanaṃ, sacoro viya maggo, ādittamiva agāraṃ, uyyuttasenā viya raṇabhūmi. Yathā hi so puriso etāni savāḷakavanagahanādīni āgamma bhīto saṃviggo lomahaṭṭhajāto samantato ādīnavameva passati, evamevāyaṃ yogāvacaro bhaṅgānupassanāvasena sabbasaṅkhāresu bhayato upaṭṭhitesu samantato nirasaṃ nirassādaṃ ādīnavameva passati. Tassevaṃ passato ādīnavañāṇaṃ nāma uppannaṃ hoti. Yaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ –

อย่างไร? สำหรับบุรุษขี้ขลาดผู้ต้องการมีชีวิตอยู่อย่างเป็นสุข แม้ป่าทึบที่ตั้งอยู่อย่างน่ารื่นรมย์ก็ปรากฏเหมือนมีสัตว์ร้าย ถ้ำเหมือนมีเสือโคร่ง น้ำเหมือนมีจระเข้และรากษส ศัตรูเหมือนเงื้อดาบขึ้น โภชนะเหมือนเจือด้วยยาพิษ หนทางเหมือนมีโจร บ้านเหมือนถูกไฟไหม้ สนามรบเหมือนมีกองทัพประชิด เปรียบเหมือนบุรุษนั้นเข้าไปยังป่าทึบที่มีสัตว์ร้ายเป็นต้นเหล่านี้แล้ว เกิดความกลัว ความสลดใจ ขนลุกชัน ย่อมเห็นแต่โทษโดยรอบฉันใด พระโยคาวจรนี้ก็ฉันนั้น เมื่อสังขารทั้งปวงปรากฏโดยความเป็นภัย ด้วยอำนาจแห่งภังคานุปัสสนา ย่อมเห็นแต่ความไม่มีรสชาติ ความไม่อร่อย และโทษโดยรอบ เมื่อโยคีนั้นเห็นอยู่อย่างนี้ ญาณชื่อว่าอาทีนวญาณย่อมเกิดขึ้น ซึ่งหมายถึงคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้

‘‘Kathaṃ bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ? Uppādo bhayanti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ. Pavattaṃ bhayanti… nimittaṃ bhayanti… āyūhanā bhayanti… paṭisandhi bhayanti… gati bhayanti… nibbatti bhayanti… upapatti bhayanti… jāti bhayanti… jarā bhayanti… byādhi bhayanti… maraṇaṃ bhayanti… soko bhayanti… paridevo bhayanti… upāyāso bhayanti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ. Anuppādo khemanti santipade ñāṇaṃ. Appavattaṃ…pe… anupāyāso khemanti santipade ñāṇaṃ. Uppādo bhayaṃ, anuppādo khemanti santipade ñāṇaṃ. Pavattaṃ…pe… upāyāso bhayaṃ, anupāyāso khemanti santipade ñāṇaṃ.

ปัญญาในอาทีนวญาณ เมื่อสิ่งปรากฏเป็นภัย เป็นอย่างไร? ปัญญาในอาทีนวญาณ เมื่อสิ่งปรากฏเป็นภัยว่า ความเกิดขึ้นเป็นภัย ความเป็นไปเป็นภัย... นิมิตเป็นภัย... ความพยายามเป็นภัย... ปฏิสนธิเป็นภัย... คติเป็นภัย... การบังเกิดเป็นภัย... การเข้าถึงเป็นภัย... ชาติเป็นภัย... ชราเป็นภัย... พยาธิเป็นภัย... มรณะเป็นภัย... โสกะเป็นภัย... ปริเทวะเป็นภัย... อุปายาสเป็นภัย. ญาณในสันติบทว่า ความไม่เกิดขึ้นเป็นแดนเกษม. ความไม่เป็นไป...ฯลฯ... ความไม่คับแค้นใจเป็นแดนเกษม. ญาณในสันติบทว่า ความเกิดขึ้นเป็นภัย ความไม่เกิดขึ้นเป็นแดนเกษม. ความเป็นไป...ฯลฯ... ความคับแค้นใจเป็นภัย ความไม่คับแค้นใจเป็นแดนเกษม.

‘‘Uppādo dukkhanti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ. Pavattaṃ…pe… upāyāso dukkhanti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ. Anuppādo sukhanti santipade ñāṇaṃ. Appavattaṃ…pe… anupāyāso sukhanti santipade ñāṇaṃ. Uppādo dukkhaṃ, anuppādo sukhanti santipade ñāṇaṃ. Pavattaṃ…pe… upāyāso dukkhaṃ, anupāyāso sukhanti santipade ñāṇaṃ.

ปัญญาในอาทีนวญาณ เมื่อสิ่งปรากฏเป็นภัยว่า ความเกิดขึ้นเป็นทุกข์. ความเป็นไป...ฯลฯ... ความคับแค้นใจเป็นทุกข์. ญาณในสันติบทว่า ความไม่เกิดขึ้นเป็นสุข. ความไม่เป็นไป...ฯลฯ... ความไม่คับแค้นใจเป็นสุข. ญาณในสันติบทว่า ความเกิดขึ้นเป็นทุกข์ ความไม่เกิดขึ้นเป็นสุข. ความเป็นไป...ฯลฯ... ความคับแค้นใจเป็นทุกข์ ความไม่คับแค้นใจเป็นสุข.

‘‘Uppādo sāmisanti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ. Pavattaṃ…pe… upāyāso sāmisanti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ. Anuppādo nirāmisanti santipade ñāṇaṃ. Appavattaṃ…pe… anupāyāso nirāmisanti santipade ñāṇaṃ. Uppādo sāmisaṃ, anuppādo nirāmisanti santipade ñāṇaṃ. Pavattaṃ…pe… upāyāso sāmisaṃ, anupāyāso nirāmisanti santipade ñāṇaṃ.

ปัญญาในอาทีนวญาณ เมื่อสิ่งปรากฏเป็นภัยว่า ความเกิดขึ้นเป็นอามิส. ความเป็นไป...ฯลฯ... ความคับแค้นใจเป็นอามิส. ญาณในสันติบทว่า ความไม่เกิดขึ้นเป็นนิรามิส. ความไม่เป็นไป...ฯลฯ... ความไม่คับแค้นใจเป็นนิรามิส. ญาณในสันติบทว่า ความเกิดขึ้นเป็นอามิส ความไม่เกิดขึ้นเป็นนิรามิส. ความเป็นไป...ฯลฯ... ความคับแค้นใจเป็นอามิส ความไม่คับแค้นใจเป็นนิรามิส.

Uppādo ‘‘saṅkhārāti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ. Pavattaṃ…pe… upāyāso saṅkhārāti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ. Anuppādo nibbānanti santipade ñāṇaṃ. Appavattaṃ…pe… anupāyāso nibbānanti santipade ñāṇaṃ. Uppādo saṅkhārā, anuppādo nibbānanti santipade ñāṇaṃ. Pavattaṃ…pe… upāyāso saṅkhārā, anupāyāso nibbānanti santipade ñāṇaṃ.

ปัญญาในอาทีนวญาณ เมื่อสิ่งปรากฏเป็นภัยว่า ความเกิดขึ้นเป็นสังขาร. ความเป็นไป...ฯลฯ... ความคับแค้นใจเป็นสังขาร. ญาณในสันติบทว่า ความไม่เกิดขึ้นเป็นนิพพาน. ความไม่เป็นไป...ฯลฯ... ความไม่คับแค้นใจเป็นนิพพาน. ญาณในสันติบทว่า ความเกิดขึ้นเป็นสังขาร ความไม่เกิดขึ้นเป็นนิพพาน. ความเป็นไป...ฯลฯ... ความคับแค้นใจเป็นสังขาร ความไม่คับแค้นใจเป็นนิพพาน.

‘‘Uppādañca pavattañca, nimittaṃ dukkhanti passati;

Āyūhanaṃ paṭisandhiṃ, ñāṇaṃ ādīnave idaṃ.

บุคคลย่อมเห็นความเกิดขึ้น ความเป็นไป นิมิต ความพยายาม และปฏิสนธิ ว่าเป็นทุกข์ ญาณนี้เป็นอาทีนวญาณ

‘‘Anuppādaṃ appavattaṃ, animittaṃ sukhanti ca;

Anāyūhanā appaṭisandhi, ñāṇaṃ santipade idaṃ.

บุคคลย่อมเห็นความไม่เกิดขึ้น ความไม่เป็นไป ความไม่มีนิมิต ความไม่พยายาม และความไม่มีปฏิสนธิ ว่าเป็นสุข ญาณนี้เป็นสันติปทญาณ

‘‘Idaṃ ādīnave ñāṇaṃ, pañcaṭhānesu jāyati;

Pañcaṭhāne santipade, dasa ñāṇe pajānāti;

Dvinnaṃ ñāṇānaṃ kusalatā, nānādiṭṭhīsu na kampatī’’ti.

อาทีนวญาณนี้ เกิดขึ้นในฐานะ ๕ สันติปทญาณเกิดขึ้นในฐานะ ๕ บุคคลย่อมรู้ญาณ ๑๐ เพราะความฉลาดในญาณ ๒ จึงไม่หวั่นไหวในทิฏฐิต่างๆ

‘‘Taṃ ñātaṭṭhena ñāṇaṃ. Pajānanaṭṭhena paññā. Tena vuccati ‘‘bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.53).

ธรรมนั้นชื่อว่าญาณ เพราะอรรถว่ารู้ ชื่อว่าปัญญา เพราะอรรถว่ารู้ทั่ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปัญญาในอาทีนวญาณ เมื่อสิ่งปรากฏเป็นภัย

753. Tattha uppādoti purimakammapaccayā idha uppatti. Pavattanti tathā uppannassa pavatti. Nimittanti sabbampi saṅkhāranimittaṃ. Āyūhanāti āyatiṃ paṭisandhihetubhūtaṃ kammaṃ. Paṭisandhīti āyatiṃ uppatti. Gatīti yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti. Nibbattīti khandhānaṃ nibbattanaṃ. Upapattīti ‘‘samāpannassa vā upapannassa vā’’ti (dha. sa. 1289, 1291) evaṃ vuttā vipākappavatti. Jātīti jarādīnaṃ paccayabhūtā bhavapaccayā jāti. Jarāmaraṇādayo pākaṭā eva. Ettha ca uppādādayo pañceva ādīnavañāṇassa vatthuvasena vuttā. Sesā tesaṃ vevacanavasena. Nibbatti jātīti idañhi dvayaṃ uppādassa ceva paṭisandhiyā ca vevacanaṃ. Gati upapattīti idaṃ dvayaṃ pavattassa. Jarādayo nimittassāti. Tenāha –

753. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อุปฺปาโท ได้แก่ การเกิดขึ้นในภพนี้เพราะกรรมในปางก่อนเป็นปัจจัย. บทว่า ปวตฺตํ ได้แก่ ความเป็นไปแห่งขันธ์ที่เกิดขึ้นแล้วอย่างนั้น. บทว่า นิมิตฺตํ ได้แก่ สังขารนิมิตทั้งหมด. บทว่า อายูหนา ได้แก่ กรรมที่เป็นเหตุแห่งปฏิสนธิในอนาคต. บทว่า ปฏิสนฺธิ ได้แก่ การเกิดขึ้นในอนาคต. บทว่า คติ ได้แก่ คติที่ปฏิสนธินั้นย่อมมี. บทว่า นิพฺพตฺติ ได้แก่ การบังเกิดแห่งขันธ์ทั้งหลาย. บทว่า อุปปตฺติ ได้แก่ ความเป็นไปแห่งวิบากที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า ของผู้เข้าสมาบัติหรือของผู้อุบัติ. บทว่า ชาติ ได้แก่ ชาติที่เป็นปัจจัยแห่งภพ เป็นปัจจัยแห่งชราเป็นต้น. ชราและมรณะเป็นต้น ปรากฏชัดแล้ว. และในบทเหล่านั้น อุปปาทะเป็นต้น ๕ เท่านั้น ท่านกล่าวไว้โดยเป็นวัตถุแห่งอาทีนวญาณ. บทที่เหลือ ท่านกล่าวไว้โดยเป็นไวพจน์ของบทเหล่านั้น. คือ นิพพัตติและชาติ ๒ บทนี้ เป็นไวพจน์ของอุปปาทะและปฏิสนธิ. คติและอุปปัตติ ๒ บทนี้ เป็นไวพจน์ของปวัตตะ. ชราเป็นต้น เป็นไวพจน์ของนิมิต. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า

‘‘Uppādañca pavattañca, nimittaṃ dukkhanti passati;

Āyūhanaṃ paṭisandhiṃ, ñāṇaṃ ādīnave ida’’nti ca.

‘‘Idaṃ ādīnave ñāṇaṃ, pañcaṭhānesu jāyatī’’ti ca.

บุคคลย่อมเห็นความเกิดขึ้น ความเป็นไป นิมิต ความพยายาม และปฏิสนธิ ว่าเป็นทุกข์ ญาณนี้เป็นอาทีนวญาณ ดังนี้บ้าง. อาทีนวญาณนี้ เกิดขึ้นในฐานะ ๕ ดังนี้บ้าง.

Anuppādo khemanti santipade ñāṇantiādi pana ādīnavañāṇassa paṭipakkhañāṇadassanatthaṃ vuttaṃ. Bhayatupaṭṭhānena vā ādīnavaṃ disvā ubbiggahadayānaṃ abhayampi atthi khemaṃ nirādīnavanti assāsajananatthampi etaṃ vuttaṃ. Yasmā vā panassa uppādādayo bhayato sūpaṭṭhitā honti, tassa tappaṭipakkhaninnaṃ cittaṃ hoti, tasmā bhayatupaṭṭhānavasena siddhassa ādīnavañāṇassa ānisaṃsadassanatthampetaṃ vuttanti veditabbaṃ.

ส่วนคำเป็นต้นว่า ญาณในสันติบทว่า ความไม่เกิดขึ้นเป็นแดนเกษม ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงญาณที่เป็นปฏิปักษ์ต่ออาทีนวญาณ. อีกอย่างหนึ่ง คำนั้นท่านกล่าวไว้เพื่อปลอบใจผู้มีใจเบื่อหน่าย ผู้เห็นโทษโดยปรากฏเป็นภัยว่า แม้ธรรมที่ไม่มีภัย เป็นแดนเกษม ไม่มีโทษ ก็มีอยู่. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า คำนั้นท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงอานิสงส์แห่งอาทีนวญาณที่สำเร็จด้วยอำนาจแห่งการปรากฏเป็นภัย เพราะว่าความเกิดขึ้นเป็นต้นของผู้ปฏิบัติปรากฏโดยความเป็นภัยเป็นอย่างดี จิตของผู้นั้นย่อมเป็นไปในธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความเกิดขึ้นเป็นต้นนั้น.

Ettha ca yaṃ bhayaṃ, taṃ yasmā niyamato dukkhaṃ. Taṃ vaṭṭāmisalokāmisakilesāmisehi avippamuttattā sāmisameva. Yañca sāmisaṃ, taṃ saṅkhāramattameva. Tasmā ‘‘uppādo dukkhanti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Evaṃ santepi bhayākārena dukkhākārena sāmisākārenāti evaṃ ākāranānattato pavattivasenevettha nānattaṃ veditabbaṃ.

ในข้อนั้น สิ่งใดเป็นภัย สิ่งนั้นเป็นทุกข์โดยแน่นอน. สิ่งนั้นเป็นอามิสแท้ เพราะไม่พ้นจากวัฏฏามิส โลกามิส และกิเลสสามิส. สิ่งใดเป็นอามิส สิ่งนั้นเป็นเพียงสังขาร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ปัญญาในอาทีนวญาณ เมื่อสิ่งปรากฏเป็นภัยว่า ความเกิดขึ้นเป็นทุกข์. ถึงอย่างนั้น พึงทราบความต่างกันในข้อนี้ โดยความต่างแห่งอาการ คือ โดยความเป็นไปโดยอาการเป็นภัย โดยอาการเป็นทุกข์ โดยอาการเป็นอามิส.

Dasañāṇe pajānātīti ādīnavañāṇaṃ pajānanto uppādādivatthukāni pañca, anuppādādivatthukāni pañcāti dasa ñāṇāni pajānāti paṭivijjhati sacchikaroti. Dvinnaṃ ñāṇānaṃ kusalatāti ādīnavañāṇassa ceva santipadañāṇassa cāti imesaṃ dvinnaṃ kusalatāya. Nānādiṭṭhīsu na kampatīti paramadiṭṭhadhammanibbānādivasena pavattāsu diṭṭhīsu na vedhati. Sesamettha uttānamevāti.

บทว่า ทส ญาเณ ปชานาติ ความว่า เมื่อรู้แจ้งอาทีนวญาณ ย่อมรู้ คือย่อมแทงตลอด ย่อมทำให้แจ้ง ซึ่งญาณ ๑๐ คือ ญาณมีอุปปาทะเป็นต้นเป็นวัตถุ ๕ ญาณมีอนุปปาทะเป็นต้นเป็นวัตถุ ๕. บทว่า ทฺวินฺนํ ญาณานํ กุสลตา ความว่า เพราะความฉลาดในญาณ ๒ เหล่านี้ คือ อาทีนวญาณและสันติปทญาณ. บทว่า นานาทิฏฺฐีสุ น กมฺปติ ความว่า ย่อมไม่หวั่นไหวในทิฏฐิทั้งหลายที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจปรมทิฏฐธัมมนิพพานเป็นต้น. บทที่เหลือในข้อนี้มีความหมายตื้นแล้ว.

Ādīnavānupassanāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

อาทีนวานุปัสสนาญาณ จบ.

Nibbidānupassanāñāṇakathā

ว่าด้วยนิพพิทานุปัสสนาญาณ

754. So evaṃ sabbasaṅkhāre ādīnavato passanto sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsagate sabhedake saṅkhāragate nibbindati ukkaṇṭhati nābhiramati.

754. โยคีนั้น เมื่อเห็นสังขารทั้งปวงโดยความเป็นโทษอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่าย ย่อมกระสัน ย่อมไม่เพลิดเพลินในหมู่สังขารที่แตกสลายไป อันเป็นไปในภพทั้งปวง ในโยนิ คติ วิญญาณฐีติ และสัตตาวาสทั้งปวง

Seyyathāpi nāma, cittakūṭapabbatapādābhirato suvaṇṇarājahaṃso asucimhi caṇḍālagāmadvāraāvāṭe nābhiramati, sattasu mahāsaresuyeva abhiramati, evameva ayampi yogīrājahaṃso suparidiṭṭhādīnave sabhedake saṅkhāragate nābhiramati. Bhāvanārāmatāya pana bhāvanāratiyā samannāgatattā sattasu anupassanāsuyeva ramati.

เปรียบเหมือนพญาหงส์ทองผู้ยินดีที่เชิงเขาจิตรกูฏ ย่อมไม่เพลิดเพลินในบ่อของโสโครกใกล้ประตูบ้านจัณฑาล ย่อมเพลิดเพลินในสระใหญ่ทั้ง ๗ เท่านั้น ฉันใด แม้โยคีผู้เป็นดุจพญาหงส์นี้ ก็ฉันนั้น ย่อมไม่เพลิดเพลินในหมู่สังขารที่แตกสลายไป อันตนเห็นโทษโดยประจักษ์แล้ว แต่เพราะเป็นผู้ประกอบด้วยความยินดีในภาวนา มีภาวนาเป็นที่มายินดี จึงย่อมยินดีในอนุปัสสนาทั้ง ๗ เท่านั้น

Yathā ca suvaṇṇapañjare pakkhitto sīho migarājā nābhiramati, tiyojanasahassavitthate pana himavanteyeva ramati, evamayaṃ yogīsīho tividhe sugatibhavepi nābhiramati, tīsu pana anupassanāsuyeva ramati.

อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนราชสีห์ พญาสัตว์ ถูกขังไว้ในกรงทอง ย่อมไม่เพลิดเพลิน แต่ย่อมเพลิดเพลินในป่าหิมพานต์อันกว้างใหญ่ ๓,๐๐๐ โยชน์เท่านั้น ฉันใด โยคีผู้เป็นดุจราชสีห์นี้ ก็ฉันนั้น ย่อมไม่เพลิดเพลินแม้ในสุคติภพ ๓ อย่าง แต่ย่อมเพลิดเพลินในอนุปัสสนาทั้ง ๓ เท่านั้น

Yathā ca sabbaseto sattapatiṭṭho iddhimā vehāsaṅgamo chaddanto nāgarājā nagaramajjhe nābhiramati, himavati chaddantadahagahaneyeva abhiramati, evamayaṃ yogīvaravāraṇo sabbasmimpi saṅkhāragate nābhiramati, anuppādo khemantiādinā nayena diṭṭhe santipadeyeva abhiramati, tanninnatappoṇatappabbhāramānaso hotīti.

อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนพญาช้างฉัททันต์ มีกายขาวล้วน ตั้งมั่นด้วยองค์ ๗ มีฤทธิ์ เหาะไปในอากาศได้ ย่อมไม่เพลิดเพลินในท่ามกลางเมือง ย่อมเพลิดเพลินในดงสระฉัททันต์ในป่าหิมพานต์เท่านั้น ฉันใด โยคีผู้เป็นดุจช้างประเสริฐนี้ ก็ฉันนั้น ย่อมไม่เพลิดเพลินในหมู่สังขารทั้งปวงเลย ย่อมเพลิดเพลินในสันติบทที่เห็นแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า "ความไม่เกิดขึ้นเป็นแดนเกษม" เท่านั้น มีใจน้อมไปในสันติบทนั้น โน้มไปในสันติบทนั้น โอนไปในสันติบทนั้น

Nibbidānupassanāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

นิพพิทานุปัสสนาญาณ จบ

755. Taṃ panetaṃ purimena ñāṇadvayena atthato ekaṃ. Tenāhu porāṇā –

755. ก็ญาณนี้เป็นอันเดียวกันโดยอรรถกับญาณ ๒ อย่างก่อน เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวไว้ว่า

‘‘Bhayatupaṭṭhānaṃ ekameva tīṇi nāmāni labhati, sabbasaṅkhāre bhayato addasāti bhayatupaṭṭhānaṃ nāma jātaṃ. Tesuyeva saṅkhāresu ādīnavaṃ uppādetīti ādīnavānupassanā nāma jātaṃ. Tesuyeva saṅkhāresu nibbindamānaṃ uppannanti nibbidānupassanā nāma jāta’’nti.

ภยตูปัฏฐานญาณอย่างเดียวเท่านั้น ได้ชื่อ ๓ อย่าง คือ เพราะเห็นสังขารทั้งปวงโดยความเป็นภัย จึงเกิดชื่อว่า ภยตูปัฏฐานญาณ, เพราะทำโทษให้เกิดขึ้นในสังขารเหล่านั้นนั่นเอง จึงเกิดชื่อว่า อาทีนวานุปัสสนาญาณ, เพราะเกิดขึ้นเมื่อเบื่อหน่ายในสังขารเหล่านั้นนั่นเอง จึงเกิดชื่อว่า นิพพิทานุปัสสนาญาณ

Pāḷiyampi vuttaṃ – ‘‘yā ca bhayatupaṭṭhāne paññā, yañca ādīnave ñāṇaṃ, yā ca nibbidā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227).

แม้ในพระบาลีก็ตรัสไว้ว่า "ปัญญาในภยตูปัฏฐานก็ดี ญาณในอาทีนวะก็ดี นิพพิทาก็ดี ธรรมเหล่านี้มีอรรถเป็นอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น"

Muñcitukamyatāñāṇakathā

ว่าด้วยมุญจิตุกัมยตาญาณ

756. Iminā pana nibbidāñāṇena imassa kulaputtassa nibbindantassa ukkaṇṭhantassa anabhiramantassa sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsagatesu sabhedakesu saṅkhāresu ekasaṅkhārepi cittaṃ na sajjati, na laggati, na bajjhati, sabbasmā saṅkhāragatā muccitukāmaṃ nissaritukāmaṃ hoti. Yathā kiṃ? Yathā nāma jālabbhantaragato maccho, sappamukhagato maṇḍūko, pañjarapakkhitto vanakukkuṭo, daḷhapāsavasagato migo, ahituṇḍikahatthagato sappo, mahāpaṅkapakkhando kuñjaro, supaṇṇamukhagato nāgarājā, rāhumukhappaviṭṭho cando, sapattaparivārito purisoti evamādayo tato tato muccitukāmā nissaritukāmāva honti, evaṃ tassa yogino cittaṃ sabbasmā saṅkhāragatā muccitukāmaṃ nissaritukāmaṃ hoti. Athassa evaṃ sabbasaṅkhāresu vigatālayassa sabbasmā saṅkhāragatā muccitukāmassa uppajjati muñcitukamyatā ñāṇanti.

756. ก็ด้วยนิพพิทาญาณนี้ จิตของกุลบุตรนี้ผู้เบื่อหน่าย กระสัน ไม่เพลิดเพลินอยู่ ย่อมไม่ข้อง ไม่ติด ไม่ผูกพันแม้ในสังขารอย่างหนึ่งในบรรดาสังขารที่แตกสลายไป อันเป็นไปในภพ โยนิ คติ วิญญาณฐีติ และสัตตาวาสทั้งปวง ย่อมปรารถนาจะพ้นไป ปรารถนาจะออกไปเสียจากหมู่สังขารทั้งปวง เปรียบเหมือนอะไร? เปรียบเหมือนปลาที่เข้าไปอยู่ในภายในข่าย กบที่เข้าไปอยู่ในปากงู ไก่ป่าที่ถูกขังในกรง เนื้อที่ติดบ่วงอันมั่นคง งูที่อยู่ในมือหมองู ช้างที่ตกในเปือกตมใหญ่ พญานาคที่เข้าไปอยู่ในปากสุบรรณ พระจันทร์ที่เข้าไปในปากราหู บุรุษที่ถูกข้าศึกล้อมไว้ เป็นต้น เหล่านี้ย่อมปรารถนาจะพ้นไป ปรารถนาจะออกไปจากที่นั้นๆ เท่านั้น ฉันใด จิตของโยคีนั้นก็ฉันนั้น ย่อมปรารถนาจะพ้นไป ปรารถนาจะออกไปเสียจากหมู่สังขารทั้งปวง เมื่อนั้น มุญจิตุกัมยตาญาณย่อมเกิดขึ้นแก่โยคีนั้น ผู้หมดอาลัยในสังขารทั้งปวง ปรารถนาจะพ้นไปจากหมู่สังขารทั้งปวงอย่างนี้

Muñcitukamyatāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

มุญจิตุกัมยตาญาณ จบ

Paṭisaṅkhānupassanāñāṇakathā

ว่าด้วยปฏิสังขานุปัสสนาญาณ

757. So evaṃ sabbabhavayonigatiṭṭhitinivāsagatehi sabhedakehi saṅkhārehi muccitukāmo sabbasmā saṅkhāragatā muccituṃ puna te evaṃ saṅkhāre paṭisaṅkhānupassanāñāṇena tilakkhaṇaṃ āropetvā pariggaṇhāti.

757. โยคีนั้น เมื่อปรารถนาจะพ้นจากสังขารที่แตกสลายไป อันเป็นไปในภพ โยนิ คติ ฐีติ และนิวาสทั้งปวงอย่างนี้ เพื่อจะพ้นจากหมู่สังขารทั้งปวง จึงยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่สังขารเหล่านั้นนั่นแหละอีก แล้วพิจารณาด้วยปฏิสังขานุปัสสนาญาณ

So sabbasaṅkhāre anaccantikato, tāvakālikato, uppādavayaparicchinnato, palokato, calato, pabhaṅguto, addhuvato, vipariṇāmadhammato, assārakato, vibhavato, saṅkhatato, maraṇadhammatotiādīhi kāraṇehi aniccāti passati.

โยคีนั้น ย่อมเห็นสังขารทั้งปวงว่าเป็นของไม่เที่ยง ด้วยเหตุทั้งหลาย มีอาทิคือ เพราะเป็นของไม่แน่นอน เพราะเป็นของชั่วคราว เพราะถูกจำกัดด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป เพราะเป็นของผุพัง เพราะเป็นของหวั่นไหว เพราะเป็นของเปราะบาง เพราะเป็นของไม่ยั่งยืน เพราะมีสภาพแปรปรวน เพราะเป็นของไม่มีสาระ เพราะเป็นของจะต้องฉิบหาย เพราะเป็นสิ่งที่ถูกปรุงแต่ง เพราะมีสภาพจะต้องตาย

Abhiṇhapaṭipīḷanato, dukkhamato, dukkhavatthuto, rogato, gaṇḍato, sallato, aghato, ābādhato, ītito, upaddavato, bhayato, upasaggato, atāṇato, aleṇato, asaraṇato, ādīnavato, aghamūlato, vadhakato, sāsavato, mārāmisato, jātidhammato, jarādhammato, byādhidhammato, sokadhammato, paridevadhammato, upāyāsadhammato, saṃkilesikadhammatotiādīhi kāraṇehi dukkhāti passati.

ย่อมเห็นว่าเป็นทุกข์ ด้วยเหตุทั้งหลาย มีอาทิคือ เพราะเป็นสภาพบีบคั้นอยู่เนืองๆ เพราะเป็นของทนได้ยาก เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ เพราะเป็นโรค เพราะเป็นฝี เพราะเป็นลูกศร เพราะเป็นความฉิบหาย เพราะเป็นอาพาธ เพราะเป็นเสนียดจัญไร เพราะเป็นอุปัทวะ เพราะเป็นภัย เพราะเป็นอุปสรรค เพราะเป็นสิ่งที่ป้องกันไม่ได้ เพราะเป็นที่หลีกเร้นไม่ได้ เพราะเป็นที่พึ่งไม่ได้ เพราะเป็นโทษ เพราะเป็นรากเหง้าแห่งความฉิบหาย เพราะเป็นเพชฌฆาต เพราะเป็นอารมณ์ของอาสวะ เพราะเป็นเหยื่อของมาร เพราะมีสภาพต้องเกิด เพราะมีสภาพต้องแก่ เพราะมีสภาพต้องเจ็บไข้ เพราะมีสภาพต้องโศก เพราะมีสภาพต้องคร่ำครวญ เพราะมีสภาพต้องคับแค้นใจ เพราะเป็นสภาพที่ก่อให้เกิดความเศร้าหมอง

Ajaññato, duggandhato, jegucchato, paṭikkūlato, amaṇḍanārahato, virūpato, bībhacchatotiādīhi kāraṇehi dukkhalakkhaṇassa parivārabhūtato asubhato passati.

ย่อมเห็นว่าเป็นของไม่งาม เพราะเป็นบริวารของทุกขลักษณะ ด้วยเหตุทั้งหลาย มีอาทิคือ เพราะเป็นของเลวทราม เพราะมีกลิ่นเหม็น เพราะเป็นของน่าเกลียด เพราะเป็นของปฏิกูล เพราะไม่ควรแก่การประดับประดา เพราะมีรูปไม่งาม เพราะเป็นของน่าขยะแขยง

Parato, rittato, tucchato, suññato, assāmikato, anissarato, avasavattitotiādīhi kāraṇehi anattato passati.

ย่อมเห็นว่าเป็นอนัตตา ด้วยเหตุทั้งหลาย มีอาทิคือ เพราะเป็นของอื่น เพราะเป็นของว่างเปล่า เพราะเป็นของเปล่าประโยชน์ เพราะเป็นของสูญ เพราะไม่มีเจ้าของ เพราะไม่เป็นใหญ่ เพราะไม่อยู่ในอำนาจ

758. Evañhi passatānena tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhārā pariggahitā nāma honti. Kasmā panāyamete evaṃ pariggaṇhātīti? Muñcanassa upāyasampādanatthaṃ.

758. เมื่อโยคีเห็นอยู่อย่างนี้แล จึงชื่อว่ายกไตรลักษณ์ขึ้นสู่สังขารแล้วพิจารณา ก็เหตุไรโยคีนี้จึงพิจารณาสังขารเหล่านั้นอย่างนี้? เพื่อทำอุบายแห่งการปลดเปลื้องให้บริบูรณ์

Tatrāyaṃ upamā – eko kira puriso ‘‘macche gahessāmī’’ti macchakhippaṃ gahetvā udake oḍḍāpesi so khippamukhena hatthaṃ otāretvā antoudake sappaṃ gīvāya gahetvā ‘‘maccho me gahito’’ti attamano ahosi. So ‘‘mahā vata mayā maccho laddho’’ti ukkhipitvā passanto sovatthikattayadassanena sappoti sañjānitvā bhīto ādīnavaṃ disvā gahaṇe nibbinno muñcitukāmo hutvā muñcanassa upāyaṃ karonto agganaṅguṭṭhato paṭṭhāya hatthaṃ nibbeṭhetvā bāhuṃ ukkhipitvā uparisīse dve tayo vāre āvijjhitvā sappaṃ dubbalaṃ katvā ‘‘gaccha duṭṭha sappā’’ti nissajjitvā vegena taḷākapāḷiṃ āruyha ‘‘mahantassa vata bho sappassa mukhato muttomhī’’ti āgatamaggaṃ olokayamāno aṭṭhāsi.

ในอุปมานั้น มีดังนี้ ได้ยินว่า บุรุษคนหนึ่งคิดว่า "เราจักจับปลา" จึงถือเอาข้องดักปลาไปวางดักไว้ในน้ำ เขาล้วงมือเข้าไปทางปากข้อง จับงูที่คอได้ในน้ำ มีใจยินดีว่า "ปลาถูกเราจับได้แล้ว" เขาคิดว่า "โอ ปลาตัวใหญ่ เราได้แล้วหนอ" จึงยกขึ้นดู เมื่อเห็นลายดอกจัน ๓ ดวง ก็รู้ว่าเป็นงู จึงกลัว เห็นโทษ เบื่อหน่ายในการจับ ประสงค์จะปล่อย กระทำอุบายเพื่อจะปล่อย จึงแก้ (คลาย) มือออกเริ่มตั้งแต่ปลายหาง ยกแขนขึ้น แกว่งไปเหนือศีรษะ ๒-๓ ครั้ง ทำให้งูอ่อนกำลัง แล้วปล่อยไปว่า "เจ้าอสรพิษร้าย จงไปเถิด" แล้วรีบขึ้นไปยังขอบสระโดยเร็ว ยืนมองดูทางที่ตนมา พลางคิดว่า "โอ ท่านผู้เจริญ เราพ้นแล้วจากปากของงูใหญ่หนอ"

Tattha tassa purisassa ‘‘maccho’’ti sappaṃ gīvāya gahetvā tuṭṭhakālo viya imassāpi yogino āditova attabhāvaṃ paṭilabhitvā tuṭṭhakālo, tassa khippamukhato sīsaṃ nīharitvā sovatthikattayadassanaṃ viya imassa ghanavinibbhogaṃ katvā saṅkhāresu tilakkhaṇadassanaṃ, tassa bhītakālo viya imassa bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ. Tato ādīnavadassanaṃ viya ādīnavānupassanāñāṇaṃ, gahaṇe nibbindanaṃ viya nibbidānupassanāñāṇaṃ. Sappaṃ muñcitukāmatā viya muñcitukamyatāñāṇaṃ, muñcanassa upāyakaraṇaṃ viya paṭisaṅkhānupassanāñāṇena saṅkhāresu tilakkhaṇāropanaṃ. Yathā hi so puriso sappaṃ āvijjhitvā dubbalaṃ katvā nivattetvā ḍaṃsituṃ asamatthabhāvaṃ pāpetvā sumuttaṃ muñcati, evamayaṃ yogāvacaro tilakkhaṇāropanena saṅkhāre āvijjhitvā dubbale katvā puna niccasukhasubhaattākārena upaṭṭhātuṃ asamatthataṃ pāpetvā sumuttaṃ muñcati. Tena vuttaṃ ‘‘muñcanassa upāyasampādanatthaṃ evaṃ pariggaṇhātī’’ti.

ในอุปมานั้น เวลาที่บุรุษนั้นจับงูที่คอโดยสำคัญว่าเป็น "ปลา" แล้วดีใจฉันใด เวลาที่โยคีนี้ได้อัตภาพในเบื้องต้นแล้วดีใจก็ฉันนั้น, การที่บุรุษนั้นนำหัวงูออกจากปากข้องแล้วเห็นลายดอกจัน ๓ ดวงฉันใด การที่โยคีนี้ทำลายฆนสัญญาแล้วเห็นไตรลักษณ์ในสังขารทั้งหลายก็ฉันนั้น, เวลาที่บุรุษนั้นกลัวฉันใด ภยตูปัฏฐานญาณของโยคีนี้ก็ฉันนั้น, แต่นั้น การเห็นโทษของบุรุษนั้นฉันใด อาทีนวานุปัสสนาญาณ (ของโยคีนี้) ก็ฉันนั้น, การเบื่อหน่ายในการจับฉันใด นิพพิทานุปัสสนาญาณก็ฉันนั้น, ความปรารถนาจะปล่อยงูฉันใด มุญจิตุกัมยตาญาณก็ฉันนั้น, การทำอุบายเพื่อปล่อยฉันใด การยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่สังขารทั้งหลายด้วยปฏิสังขานุปัสสนาญาณก็ฉันนั้น. จริงอยู่ บุรุษนั้นแกว่งงู ทำให้มันอ่อนกำลัง ทำให้มันถึงความไม่สามารถจะหันกลับมากัดได้แล้ว จึงปล่อยไปอย่างดีฉันใด โยคาวจรนี้ก็ฉันนั้น ย่อมแกว่งสังขารทั้งหลายด้วยการยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่สังขาร ทำให้สังขารอ่อนกำลัง ทำให้ถึงความไม่สามารถจะปรากฏขึ้นอีกโดยอาการว่าเป็นของเที่ยง เป็นสุข เป็นของงาม เป็นอัตตา แล้วจึงปล่อยไปอย่างดี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมพิจารณาอย่างนี้ เพื่อทำอุบายแห่งการปล่อยให้สำเร็จ"

759. Ettāvatā tassa uppannaṃ hoti paṭisaṅkhāñāṇaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

759. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ปฏิสังขาญาณย่อมเกิดขึ้นแล้วแก่โยคีนั้น ซึ่งท่านหมายถึงแล้วกล่าวว่า –

‘‘Aniccato manasikaroto kiṃ paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjati? Dukkhato. Anattato manasikaroto kiṃ paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjati? Aniccato manasikaroto nimittaṃ paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjati. Dukkhato manasikaroto pavattaṃ paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjati. Anattato manasikaroto nimittañca pavattañca paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjatī’’ti (paṭi. ma. 1.227).

เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง พิจารณาอะไรซ้ำอีก ญาณจึงเกิดขึ้น? (ตอบว่า) พิจารณาโดยความเป็นทุกข์. เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นอนัตตา พิจารณาอะไรซ้ำอีก ญาณจึงเกิดขึ้น? (ตอบว่า) เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง ญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะพิจารณาซ้ำซึ่งนิมิต, เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นทุกข์ ญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะพิจารณาซ้ำซึ่งความเป็นไป, เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะพิจารณาซ้ำซึ่งนิมิตและความเป็นไป ดังนี้

Ettha ca nimittaṃ paṭisaṅkhāti saṅkhāranimittaṃ ‘‘addhuvaṃ tāvakālika’’nti aniccalakkhaṇavasena jānitvā. Kāmañca na paṭhamaṃ jānitvā pacchā ñāṇaṃ uppajjati, vohāravasena pana ‘‘manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇa’’ntiādīni (ma. ni. 3.421) viya evaṃ vuccati. Ekattanayena vā purimañca pacchimañca ekaṃ katvā evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Iminā nayena itarasmimpi padadvaye attho veditabboti.

ในพระบาลีนั้น บทว่า นิมิตฺตํ ปฏิสงฺขา ความว่า รู้แล้วซึ่งสังขารนิมิตโดยความเป็นของไม่เที่ยงว่า "ไม่ยั่งยืน มีอยู่ชั่วคราว" ก็จริงอยู่ ญาณมิได้เกิดขึ้นทีหลังจากการรู้ก่อน แต่ท่านกล่าวอย่างนี้โดยโวหาร เหมือนในคำเป็นต้นว่า "อาศัยใจและธรรมารมณ์ มโนวิญญาณจึงเกิดขึ้น" หรือพึงทราบว่า ท่านกล่าวอย่างนี้โดยรวมเอากาลก่อนและกาลหลังเป็นอันเดียวกัน โดยนัยเป็นอันเดียวกัน พึงทราบเนื้อความในอีกสองบทที่เหลือโดยนัยนี้แล

Paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

ปฏิสังขานุปัสสนาญาณ จบ

Saṅkhārupekkhāñāṇakathā

กถาว่าด้วยสังขารุเปกขาญาณ

760. So evaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇena ‘‘sabbe saṅkhārā suññā’’ti pariggahetvā puna ‘‘suññamidaṃ attena vā attaniyena vā’’ti (ma. ni. 3.69) dvikoṭikaṃ suññataṃ pariggaṇhāti. So evaṃ neva attānaṃ, na paraṃ kiñci attano parikkhārabhāve ṭhitaṃ disvā puna ‘‘nāhaṃ kvacani, kassaci kiñcanatasmiṃ, na ca mama kvacani, kismiñci kiñcanatatthī’’ti yā ettha catukoṭikā suññatā kathitā, taṃ pariggaṇhāti.

760. โยคีนั้น ครั้นพิจารณาด้วยปฏิสังขานุปัสสนาญาณอย่างนี้ว่า "สังขารทั้งปวงว่างเปล่า" แล้ว ย่อมพิจารณาความว่างสองส่วนอีกว่า "สิ่งนี้ว่างจากอัตตาหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา" โยคีนั้น เมื่อไม่เห็นทั้งอัตตา ไม่เห็นสิ่งอื่นใดที่ตั้งอยู่ในความเป็นบริขารของตนอย่างนี้แล้ว ย่อมพิจารณาความว่างสี่ส่วนที่กล่าวไว้ในพระสูตรนี้อีกว่า "เราไม่มีในที่ไหนๆ ไม่เป็นของใครในสิ่งใดๆ และของเราไม่มีในที่ไหนๆ ในสิ่งใดๆ"

Kathaṃ? Ayañhi nāhaṃ kvacanīti kvaci attānaṃ na passati. Kassaci kiñcanatasminti attano attānaṃ kassaci parassa kiñcanabhāve upanetabbaṃ na passati. Bhātiṭṭhānevā bhātaraṃ, sahāyaṭṭhāne vā sahāyaṃ, parikkhāraṭṭhāne vā parikkhāraṃ maññitvā upanetabbaṃ na passatīti attho. Na ca mama kvacanīti ettha mama-saddaṃ tāva ṭhapetvā na ca kvacanīti parassa ca attānaṃ kvaci napassatīti ayamattho. Idāni mama-saddaṃ āharitvā mama kismiñci kiñcanatatthīti so parassa attā mama kismiñci kiñcanabhāve atthīti na passatīti. Attano bhātiṭṭhāne vā bhātaraṃ, sahāyaṭṭhāne vā sahāyaṃ parikkhāraṭṭhāne vā parikkhāranti kismiñci ṭhāne parassa attānaṃ iminā kiñcanabhāvena upanetabbaṃ na passatīti attho. Evamayaṃ yasmā neva katthaci attānaṃ passati, na taṃ parassa kiñcanabhāve upanetabbaṃ passati, na parassa attānaṃ passati, na parassa attānaṃ attano kiñcanabhāve upanetabbaṃ passati. Tasmānena catukoṭikā suññatā pariggahitā hotīti.

อย่างไร? คือว่า โยคีนี้ ย่อมไม่เห็นอัตตาในที่ไหนๆ ด้วยบทว่า นาหํ กฺวจนิ (เราไม่มีในที่ไหนๆ). ด้วยบทว่า กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมึ (เราไม่เป็นของใครในสิ่งใดๆ) ย่อมไม่เห็นว่าจะพึงน้อมนำอัตตาของตนเข้าไปในความเป็นสิ่งของของใครอื่น อธิบายว่า ย่อมไม่เห็นว่าจะพึงน้อมนำเข้าไปโดยสำคัญว่าเป็นพี่น้องในฐานะพี่น้อง หรือเป็นสหายในฐานะสหาย หรือเป็นบริขารในฐานะบริขาร. ในบทว่า น จ มม กฺวจนิ (และของเราไม่มีในที่ไหนๆ) นี้ พึงพักคำว่า มม ไว้ก่อน ด้วยบทว่า น จ กฺวจนิ มีเนื้อความว่า ย่อมไม่เห็นอัตตาของผู้อื่นในที่ไหนๆ. บัดนี้ พึงนำคำว่า มม มา ด้วยบทว่า มม กิสฺมิญฺจิ กิญฺจนตตฺถิ ความว่า ย่อมไม่เห็นว่า อัตตาของผู้อื่นนั้นมีอยู่ในความเป็นสิ่งของของเราในสิ่งใดสิ่งหนึ่ง อธิบายว่า ย่อมไม่เห็นว่าจะพึงน้อมนำอัตตาของผู้อื่นเข้ามาโดยความเป็นสิ่งของนี้ ในฐานะใดฐานะหนึ่ง คือ โดยสำคัญว่าเป็นพี่น้องในฐานะพี่น้องของตน หรือเป็นสหายในฐานะสหาย หรือเป็นบริขารในฐานะบริขาร. โยคีนี้เป็นเช่นนี้ เพราะเหตุที่ไม่เห็นอัตตาในที่ไหนๆ เลย, ไม่เห็นว่าจะพึงน้อมนำอัตตานั้นเข้าไปในความเป็นสิ่งของของผู้อื่น, ไม่เห็นอัตตาของผู้อื่น, ไม่เห็นว่าจะพึงน้อมนำอัตตาของผู้อื่นเข้ามาในความเป็นสิ่งของของตน. เพราะเหตุนั้น ความว่างสี่ส่วนจึงเป็นอันว่าโยคีนั้นพิจารณาแล้ว.

761. Evaṃ catukoṭikaṃ suññataṃ pariggahetvā puna chahākārehi suññataṃ pariggaṇhāti. Kathaṃ? Cakkhu suññaṃ attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā…pe… mano suñño. Rūpā suññā…pe… dhammā suññā. Cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ. Cakkhusamphassoti evaṃ yāva jarāmaraṇā nayo netabbo.

761. ครั้นพิจารณาความว่างสี่ส่วนอย่างนี้แล้ว ย่อมพิจารณาความว่างโดยอาการหกอีก. อย่างไร? คือ จักษุว่างจากอัตตา หรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา หรือจากสิ่งที่เที่ยง หรือจากสิ่งที่ยั่งยืน หรือจากสิ่งที่แน่นอน หรือจากสิ่งที่มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา...ฯลฯ...ใจก็ว่าง. รูปทั้งหลายว่าง...ฯลฯ...ธรรมารมณ์ทั้งหลายว่าง. จักษุวิญญาณ...ฯลฯ...มโนวิญญาณ. จักษุสัมผัส ดังนี้ พึงนำนัยไปจนถึงชรามรณะ.

762. Evaṃ chahākārehi suññataṃ pariggahetvā puna aṭṭhahākārehi pariggaṇhāti. Seyyathidaṃ – rūpaṃ asāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā dhuvasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ… cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ asāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā dhuvasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā. Yathā naḷo asāro nissāro sārāpagato. Yathā eraṇḍo… yathā udumbaro… yathā setavaccho… yathā pāḷibhaddako… yathā pheṇapiṇḍo… yathā udakabubbuḷaṃ… yathā marīci… yathā kadalikkhandho… yathā māyā asārā nissārā sārāpagatā, evameva rūpaṃ…pe… jarāmaraṇaṃ asāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā…pe… avipariṇāmadhammena vāti (cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 88).

762. ครั้นพิจารณาเห็นความว่างโดยอาการ ๖ อย่างนี้แล้ว ย่อมพิจารณาเห็นโดยอาการ ๘ อีกอย่างนี้คือ รูปไม่มีสาระ ปราศจากสาระ เว้นจากสาระ โดยสาระคือความเที่ยง หรือโดยสาระคือความยั่งยืน หรือโดยสาระคือความสุข หรือโดยสาระคืออัตตา หรือโดยความเป็นของเที่ยง หรือโดยความเป็นของยั่งยืน หรือโดยความเป็นของสืบต่อ หรือโดยความเป็นของไม่แปรปรวน เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ... จักษุ... ฯลฯ... ชรามรณะ ไม่มีสาระ ปราศจากสาระ เว้นจากสาระ โดยสาระคือความเที่ยง หรือโดยสาระคือความยั่งยืน หรือโดยสาระคือความสุข หรือโดยสาระคืออัตตา หรือโดยความเป็นของเที่ยง หรือโดยความเป็นของยั่งยืน หรือโดยความเป็นของสืบต่อ หรือโดยความเป็นของไม่แปรปรวน เปรียบเหมือนต้นอ้อ ไม่มีสาระ ปราศจากสาระ เว้นจากสาระ เปรียบเหมือนต้นละหุ่ง... เปรียบเหมือนต้นมะเดื่อ... เปรียบเหมือนต้นกุ่มบก... เปรียบเหมือนต้นทองหลาง... เปรียบเหมือนฟองน้ำ... เปรียบเหมือนฟองคลื่น... เปรียบเหมือนพยับแดด... เปรียบเหมือนต้นกล้วย... เปรียบเหมือนมายากล ไม่มีสาระ ปราศจากสาระ เว้นจากสาระ ฉันใด รูป... ฯลฯ... ชรามรณะ ก็ไม่มีสาระ ปราศจากสาระ เว้นจากสาระ โดยสาระคือความเที่ยง... ฯลฯ... หรือโดยความเป็นของไม่แปรปรวน ฉันนั้น

763. So evaṃ aṭṭhahākārehi suññataṃ pariggahetvā puna dasahākārehi pariggaṇhāti, rūpaṃ rittato passati. Tucchato… suññato… anattato… anissariyato… akāmakāriyato… alabbhanīyato… avasavattakato… parato… vivittato passati. Vedanaṃ…pe… viññāṇaṃ rittato…pe… vivittato passatīti.

763. โยคีนั้น ครั้นพิจารณาเห็นความว่างโดยอาการ ๘ อย่างนี้แล้ว ย่อมพิจารณาเห็นโดยอาการ ๑๐ อีก คือ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นของว่าง โดยความเป็นของเปล่า โดยความเป็นของสูญ โดยความเป็นอนัตตา โดยความเป็นของไม่เป็นใหญ่ โดยความเป็นของทำตามความใคร่ไม่ได้ โดยความเป็นของที่ปรารถนาไม่ได้ โดยความเป็นของไม่อยู่ในอำนาจ โดยความเป็นของอื่น โดยความเป็นของสงัด เวทนา... ฯลฯ... ย่อมเห็นวิญญาณโดยความเป็นของว่าง... ฯลฯ... โดยความเป็นของสงัด

764. Evaṃ dasahākārehi suññataṃ pariggahetvā puna dvādasahākārehi pariggaṇhāti. Seyyathidaṃ – rūpaṃ na satto, na jīvo, na naro, na māṇavo, na itthī, na puriso, na attā, na attaniyaṃ. Nāhaṃ, na mama, na aññassa, na kassaci. Vedanā…pe… viññāṇaṃ na kassacīti (cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 88).

764. ครั้นพิจารณาเห็นความว่างโดยอาการ ๑๐ อย่างนี้แล้ว ย่อมพิจารณาเห็นโดยอาการ ๑๒ อีกอย่างนี้คือ รูปไม่ใช่สัตว์ ไม่ใช่ชีวะ ไม่ใช่นรชน ไม่ใช่มาณพ ไม่ใช่สตรี ไม่ใช่บุรุษ ไม่ใช่อัตตา ไม่ใช่ของเนื่องด้วยอัตตา ไม่ใช่เรา ไม่ใช่ของเรา ไม่ใช่ของผู้อื่น ไม่ใช่ของใครๆ เวทนา... ฯลฯ... วิญญาณไม่ใช่ของใครๆ

765. Evaṃ dvādasahākārehi suññataṃ pariggaṇhitvā puna tīraṇapariññāvasena dvācattālīsāya ākārehi suññataṃ pariggaṇhāti, rūpaṃ aniccato… dukkhato… rogato… gaṇḍato… sallato… aghato… ābādhato… parato… palokato… ītito… upaddavato… bhayato… upasaggato… calato… pabhaṅguto… addhuvato… atāṇato… aleṇato… asaraṇato… asaraṇībhūtato… rittato… tucchato… suññato… anattato… anassādato… ādīnavato… vipariṇāmadhammato… assārakato… aghamūlato… vadhakato… vibhavato… sāsavato… saṅkhatato… mārāmisato… jātidhammato… jarādhammato… byādhidhammato… maraṇadhammato… sokaparidevadukkhadomanassaupāyāsadhammato… samudayato… atthaṅgamato… anassādato … ādīnavato… nissaraṇato passati. Vedanaṃ…pe… viññāṇaṃ aniccato…pe… nissaraṇato passati.

765. ครั้นพิจารณาเห็นความว่างโดยอาการ ๑๒ อย่างนี้แล้ว ย่อมพิจารณาเห็นความว่างโดยอาการ ๔๒ ด้วยอำนาจแห่งตีรณปริญญาอีก คือ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นของไม่เที่ยง... โดยความเป็นทุกข์... โดยความเป็นโรค... โดยความเป็นดังหัวฝี... โดยความเป็นดังลูกศร... โดยความเป็นสิ่งชั่ว... โดยความเป็นอาพาธ... โดยความเป็นของอื่น... โดยความเป็นของผุพัง... โดยความเป็นเสนียด... โดยความเป็นอุปัทวะ... โดยความเป็นภัย... โดยความเป็นอุปสรรค... โดยความเป็นของหวั่นไหว... โดยความเป็นของแตกง่าย... โดยความเป็นของไม่ยั่งยืน... โดยความเป็นของป้องกันไม่ได้... โดยความเป็นที่หลีกเร้นมิได้... โดยความเป็นที่พึ่งมิได้... โดยความเป็นสิ่งที่ทำที่พึ่งมิได้... โดยความเป็นของว่าง... โดยความเป็นของเปล่า... โดยความเป็นของสูญ... โดยความเป็นอนัตตา... โดยความเป็นของไม่น่ายินดี... โดยความเป็นโทษ... โดยมีความแปรปรวนเป็นธรรมดา... โดยความเป็นของไม่มีสาระ... โดยความเป็นรากเหง้าแห่งความชั่ว... โดยความเป็นตัวฆ่า... โดยปราศจากความเจริญ... โดยเป็นอารมณ์ของอาสวะ... โดยเป็นสังขตะ... โดยเป็นเหยื่อของมาร... โดยมีความเกิดเป็นธรรมดา... โดยมีความแก่เป็นธรรมดา... โดยมีความเจ็บเป็นธรรมดา... โดยมีความตายเป็นธรรมดา... โดยมีความโศก ความร่ำไร ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจเป็นธรรมดา... โดยความเป็นเหตุเกิด... โดยความเป็นเหตุดับ... โดยความน่ายินดี... โดยความเป็นโทษ... โดยเป็นทางออก ย่อมเห็นเวทนา... ฯลฯ... ย่อมเห็นวิญญาณโดยความเป็นของไม่เที่ยง... ฯลฯ... โดยเป็นทางออก

Vuttampi cetaṃ – ‘‘rūpaṃ aniccato…pe… nissaraṇato passanto suññato lokaṃ avekkhati. Vedanaṃ…pe… viññāṇaṃ aniccato…pe… nissaraṇato passanto suññato lokaṃ avekkhati’’.

จริงดังคำที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ผู้เห็นรูปโดยความเป็นของไม่เที่ยง... ฯลฯ... โดยเป็นทางออก ย่อมชื่อว่าพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญ ผู้เห็นเวทนา... ฯลฯ... วิญญาณโดยความเป็นของไม่เที่ยง... ฯลฯ... โดยเป็นทางออก ย่อมชื่อว่าพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญ"

‘‘Suññato lokaṃ avekkhassu, mogharāja sadā sato;

Attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyā;

Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti. (su. ni. 1125; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 88);

"โมฆราช ท่านจงมีสติทุกเมื่อ พิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญเถิด จงถอนอัตตานุทิฏฐิเสีย อย่างนี้จึงจะเป็นผู้ข้ามพ้นมัจจุได้ มัจจุราชย่อมไม่เห็นผู้พิจารณาเห็นโลกอยู่อย่างนี้"

766. Evaṃ suññato disvā tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre pariggaṇhanto bhayañca nandiñca vippahāya saṅkhāresu udāsīno ahosi majjhatto, ahanti vā mamanti vā na gaṇhāti vissaṭṭhabhariyo viya puriso.

766. โยคีผู้เห็นโดยความเป็นของสูญอย่างนี้แล้ว ยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์ พิจารณาสังขารอยู่ ย่อมละทั้งภัยและความยินดีเสียได้ เป็นผู้วางเฉย เป็นกลางในสังขารทั้งหลาย ไม่ยึดถือว่าเป็นเรา หรือเป็นของเรา เปรียบเหมือนบุรุษผู้สละภรรยาแล้ว

Yathā nāma purisassa bhariyā bhaveyya iṭṭhā kantā manāpā, so tāya vinā muhuttampi adhivāsetuṃ na sakkuṇeyya, ativiya naṃ mamāyeyya, so taṃ itthiṃ aññena purisena saddhiṃ ṭhitaṃ vā nisinnaṃ vā kathentiṃ vā hasantiṃ vā disvā kupito assa anattamano, adhimattaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeyya. So aparena samayena tassā itthiyā dosaṃ disvā muñcitukāmo hutvā taṃ vissajjeyya, na naṃ mamāti gaṇheyya. Tato paṭṭhāya taṃ yenakenaci saddhiṃ yaṃkiñci kurumānaṃ disvāpi neva kuppeyya, na domanassaṃ āpajjeyya, aññadatthu udāsīnova bhaveyya majjhatto. Evamevāyaṃ sabbasaṅkhārehi muñcitukāmo hutvā paṭisaṅkhānupassanāya saṅkhāre pariggaṇhanto ahaṃ mamāti gahetabbaṃ adisvā bhayañca nandiñca vippahāya sabbasaṅkhāresu udāsīno hoti majjhatto.

เปรียบเหมือนบุรุษผู้หนึ่งมีภรรยาที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เขาจะอยู่โดยปราศจากนางแม้เพียงครู่หนึ่งก็ไม่ได้ ย่อมมีความเยื่อใยในนางเป็นอย่างยิ่ง เขาเห็นหญิงนั้นยืนอยู่ก็ดี นั่งอยู่ก็ดี พูดอยู่ก็ดี หัวเราะอยู่ก็ดี กับชายอื่น ก็จะโกรธ ไม่พอใจ พึงเสวยโทมนัสอย่างยิ่ง ต่อมาภายหลัง เขาเห็นโทษของหญิงนั้นแล้ว ประสงค์จะพ้นไป จึงสละนางเสีย ไม่ยึดถือว่านางเป็นของเรา จำเดิมแต่นั้นมา แม้เห็นนางทำอะไรๆ อยู่กับชายคนใดคนหนึ่ง ก็ไม่โกรธ ไม่ถึงความโทมนัส ที่แท้ก็คงเป็นผู้วางเฉย เป็นกลางอยู่นั่นเอง ฉันใด โยคีผู้นี้ก็ฉันนั้น ประสงค์จะพ้นจากสังขารทั้งปวง พิจารณาสังขารอยู่ด้วยปฏิสังขานุปัสสนา ไม่เห็นสิ่งที่จะพึงยึดถือได้ว่าเป็นเรา เป็นของเรา จึงละทั้งภัยและความยินดีเสียได้ เป็นผู้วางเฉย เป็นกลางในสังขารทั้งปวง

Tassa evaṃ jānato evaṃ passato tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu cittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati, upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti.

เมื่อโยคีนั้นรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมหดหู่ งอเข้า ถอยกลับ ไม่แผ่ไปในภพ ๓ ในโยนิ ๔ ในคติ ๕ ในวิญญาณฐิติ ๗ ในสัตตาวาส ๙ อุเบกขาหรือความเป็นปฏิกูลย่อมตั้งอยู่

Seyyathāpi nāma padumapalāse īsakapoṇe udakaphusitāni patilīyanti patikuṭanti pativattanti na sampasāriyanti, evameva…pe… seyyathāpi nāma kukkuṭapattaṃ vā nahārudaddulaṃ vā aggimhi pakkhittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati (a. ni. 7.49), evameva tassa tīsu bhavesu cittaṃ…pe… upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti. Iccassa saṅkhārupekkhāñāṇaṃ nāma uppannaṃ hoti.

เปรียบเหมือนหยาดน้ำบนใบบัวที่ลาดเอียงเล็กน้อย ย่อมหดหู่ งอเข้า ถอยกลับ ไม่แผ่ไป ฉันใด... ฯลฯ... เปรียบเหมือนขนไก่หรือเอ็นวัวที่ใส่ลงในไฟ ย่อมหดหู่ งอเข้า ถอยกลับ ไม่แผ่ไป ฉันนั้น จิตของโยคีนั้นในภพ ๓... ฯลฯ... อุเบกขาหรือความเป็นปฏิกูลย่อมตั้งอยู่ ด้วยเหตุนี้ สังขารุเปกขาญาณชื่อว่าเกิดขึ้นแล้วแก่โยคีนั้น

767. Taṃ panetaṃ sace santipadaṃ nibbānaṃ santato passati, sabbaṃ saṅkhārappavattaṃ vissajjetvā nibbānameva pakkhandati. No ce nibbānaṃ santato passati, punappunaṃ saṅkhārārammaṇameva hutvā pavattati sāmuddikānaṃ disākāko viya. Sāmuddikā kira vāṇijakā nāvaṃ ārohantā disākākaṃ nāma gaṇhanti, te yadā nāvā vātakkhittā videsaṃ pakkhandati, tīraṃ na paññāyati, tadā disākākaṃ vissajjenti. So kūpakayaṭṭhito ākāsaṃ laṅghitvā sabbā disā ca vidisā ca anugantvā sace tīraṃ passati, tadabhimukhova gacchati. No ce passati, punappunaṃ āgantvā kūpakayaṭṭhiṃyeva allīyati. Evameva sace saṅkhārupekkhāñāṇaṃ santipadaṃ nibbānaṃ santato passati, sabbaṃ saṅkhārappavattaṃ vissajjetvā nibbānameva pakkhandati. No ce passati, punappunaṃ saṅkhārārammaṇameva hutvā pavattati.

767. ก็ญาณนี้ (สังขารุเปกขาญาณ) นั้น ถ้าเห็นนิพพานอันเป็นสันติบทโดยความเป็นของสงบ ก็จะสละความสืบต่อแห่งสังขารทั้งหมดแล้วแล่นเข้าไปสู่นิพพานทีเดียว ถ้าไม่เห็นนิพพานโดยความเป็นของสงบ ก็จะกลับเป็นไปโดยมีสังขารเป็นอารมณ์อยู่ร่ำไป ดุจกาทิศของพวกพ่อค้าชาวทะเล ได้ยินว่า พวกพ่อค้าชาวทะเล เมื่อลงเรือ จะนำกาทิศไปด้วย เมื่อใด เรือของพ่อค้าเหล่านั้นถูกลมพัดไปสู่ต่างถิ่น มองไม่เห็นฝั่ง เมื่อนั้น พวกเขาก็จะปล่อยกาทิศไป กานั้น บินขึ้นจากยอดเสากระโดงสู่ท้องฟ้า บินวนไปตามทิศใหญ่และทิศน้อยทั้งปวง ถ้าเห็นฝั่ง ก็จะบินตรงไปยังทิศนั้น ถ้าไม่เห็น ก็จะบินกลับมาจับที่ยอดเสากระโดงนั้นเองอยู่ร่ำไป ฉันใดก็ฉันนั้น สังขารุเปกขาญาณ ถ้าเห็นนิพพานอันเป็นสันติบทโดยความเป็นของสงบ ก็จะสละความสืบต่อแห่งสังขารทั้งหมดแล้วแล่นเข้าไปสู่นิพพานทีเดียว ถ้าไม่เห็น ก็จะกลับเป็นไปโดยมีสังขารเป็นอารมณ์อยู่ร่ำไป

Tadidaṃ suppagge piṭṭhaṃ vaṭṭayamānaṃ viya. Nibbaṭṭitakappāsaṃ vihanamānaṃ viya nānappakārato saṅkhāre pariggahetvā bhayañca nandiñca pahāya saṅkhāravicinane majjhattaṃ hutvā tividhānupassanāvasena tiṭṭhati. Evaṃ tiṭṭhamānaṃ tividhavimokkhamukhabhāvaṃ āpajjitvā sattaariyapuggalavibhāgāya paccayo hoti.

ญาณนี้ เปรียบเหมือนการแผ่แป้งบนกระด้ง หรือเหมือนการดีดปุยนุ่นที่เอาเมล็ดออกแล้ว ย่อมกำหนดสังขารโดยประการต่างๆ ละภัยและความเพลิดเพลิน เป็นกลางในการพิจารณาสังขาร ตั้งอยู่ด้วยอำนาจแห่งอนุปัสสนา ๓ อย่าง เมื่อตั้งอยู่อย่างนี้ ก็จะถึงความเป็นวิโมกขมุข ๓ อย่าง แล้วเป็นปัจจัยเพื่อจำแนกอริยบุคคล ๗ จำพวก

768. Tatridaṃ tividhānupassanāvasena pavattanato tiṇṇaṃ indriyānaṃ ādhipateyyavasena tividhavimokkhamukhabhāvaṃ āpajjati nāma. Tisso hi anupassanā tīṇi vimokkhamukhānīti vuccanti. Yathāha –

768. บรรดาญาณนั้น ญาณนี้ชื่อว่าย่อมถึงความเป็นวิโมกขมุข ๓ อย่าง เพราะเป็นไปโดยอำนาจแห่งอนุปัสสนา ๓ อย่าง และโดยอำนาจความเป็นอธิบดีแห่งอินทรีย์ ๓ จริงอยู่ อนุปัสสนา ๓ อย่าง ท่านเรียกว่า วิโมกขมุข ๓ อย่าง ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Tīṇi kho panimāni vimokkhamukhāni lokaniyyānāya saṃvattanti, sabbasaṅkhāre paricchedaparivaṭumato samanupassanatāya, animittāya ca dhātuyā cittasampakkhandanatāya, sabbasaṅkhāresu manosamuttejanatāya, appaṇihitāya ca dhātuyā cittasampakkhandanatāya, sabbadhamme parato samanupassanatāya, suññatāya ca dhātuyā cittasampakkhandanatāya, imāni tīṇi vimokkhamukhāni lokaniyyānāya saṃvattantī’’ti (paṭi. ma. 1.219).

วิโมกขมุข ๓ ประการเหล่านี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อออกจากโลก คือ เพื่อพิจารณาเห็นสังขารทั้งปวงโดยเป็นของมีขอบเขตและมีที่สุด และเพื่อความแล่นไปแห่งจิตในอนิมิตตธาตุ, เพื่อความเร้าใจในสังขารทั้งปวง และเพื่อความแล่นไปแห่งจิตในอัปปณิหิตธาตุ, เพื่อพิจารณาเห็นธรรมทั้งปวงโดยความเป็นของอื่น และเพื่อความแล่นไปแห่งจิตในสุญญตธาตุ, วิโมกขมุข ๓ ประการเหล่านี้ ย่อมเป็นไปเพื่อออกจากโลก ดังนี้

Tattha paricchedaparivaṭumatoti udayabbayavasena paricchedato ceva parivaṭumato ca. Aniccānupassanaṃ hi ‘‘udayato pubbe saṅkhārā natthī’’ti paricchinditvā tesaṃ gatiṃ samannesamānaṃ ‘‘vayato paraṃ na gacchanti, ettheva antaradhāyantī’’ti parivaṭumato samanupassati. Manosamuttejanatāyāti cittasaṃvejanatāya. Dukkhānupassanena hi saṅkhāresu cittaṃ saṃvejeti. Parato samanupassanatāyāti ‘‘nāhaṃ, na mamā’’ti evaṃ anattato samanupassanatāya. Iti imāni tīṇi padāni aniccānupassanādīnaṃ vasena vuttānīti veditabbāni. Teneva tadanantare pañhavissajjane vuttaṃ – ‘‘aniccato manasikaroto khayato saṅkhārā upaṭṭhahanti. Dukkhato manasikaroto bhayato saṅkhārā upaṭṭhahanti. Anattato manasikaroto suññato saṅkhārā upaṭṭhahantī’’ti (paṭi. ma. 1.219).

ในบทเหล่านั้น บทว่า โดยเป็นของมีขอบเขตและมีที่สุด (ปริจเฉทปริวฏุมโต) คือ โดยมีขอบเขตและมีที่สุดด้วยอำนาจแห่งความเกิดและความดับ จริงอยู่ อนิจจานุปัสสนา ย่อมกำหนดว่า 'ก่อนแต่จะเกิด สังขารไม่มี' แล้วแสวงหาคติของสังขารเหล่านั้นอยู่ ย่อมพิจารณาเห็นโดยความเป็นของมีที่สุดว่า 'สังขารทั้งหลายจะไม่ก้าวล่วงความดับไป แต่จะอันตรธานไปในที่นั้นเอง' บทว่า เพื่อความเร้าใจ (มโนสมุตฺเตชนตาย) คือ เพื่อความสลดใจ (จิตฺตสํเวชนตาย) จริงอยู่ บุคคลย่อมยังจิตให้สลดในสังขารทั้งหลายด้วยทุกขานุปัสสนา บทว่า เพื่อพิจารณาเห็นโดยความเป็นของอื่น (ปรโต สมนุปสฺสนตาย) คือ เพื่อพิจารณาเห็นโดยความเป็นอนัตตาว่า 'นั่นไม่ใช่เรา ไม่ใช่ของเรา' ดังนี้ พึงทราบว่า บททั้ง ๓ เหล่านี้ ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น ด้วยเหตุนั้นนั่นแล ในการวิสัชนาปัญหาในลำดับต่อจากนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า 'เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง สังขารทั้งหลายย่อมปรากฏโดยความเป็นของสิ้นไป เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ สังขารทั้งหลายย่อมปรากฏโดยความเป็นของน่ากลัว เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา สังขารทั้งหลายย่อมปรากฏโดยความเป็นของว่างเปล่า' ดังนี้

769. Katame pana te vimokkhā, yesaṃ imāni anupassanāni mukhānīti? Animitto, appaṇihito, suññatoti ete tayo. Vuttaṃ hetaṃ ‘‘aniccato manasikaronto adhimokkhabahulo animittaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati. Dukkhato manasikaronto passaddhibahulo appaṇihitaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati. Anattato manasikaronto vedabahulo suññatavimokkhaṃ paṭilabhatī’’ti (paṭi. ma. 1.223).

769. ก็วิโมกข์ ที่อนุปัสสนาเหล่านี้เป็นมุข (ทางเข้า) เป็นไฉน? คือ ๓ อย่างเหล่านี้ ได้แก่ อนิมิตตวิโมกข์ อัปปณิหิตวิโมกข์ และสุญญตวิโมกข์ สมดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า 'ผู้มนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นผู้มากด้วยอธิโมกข์ ย่อมได้อนิมิตตวิโมกข์ ผู้มนสิการโดยความเป็นทุกข์ เป็นผู้มากด้วยปัสสัทธิ ย่อมได้อัปปณิหิตวิโมกข์ ผู้มนสิการโดยความเป็นอนัตตา เป็นผู้มากด้วยปัญญา ย่อมได้สุญญตวิโมกข์' ดังนี้

Ettha ca animitto vimokkhoti animittākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto ariyamaggo. So hi animittāya dhātuyā uppannattā animitto. Kilesehi ca vimuttattā vimokkho. Eteneva nayena appaṇihitākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto appaṇihito. Suññatākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto suññatoti veditabbo.

ในวิโมกข์ ๓ อย่างนั้น อนิมิตตวิโมกข์ ได้แก่ อริยมรรคที่เกิดขึ้นโดยกระทำนิพพานให้เป็นอารมณ์โดยอาการเป็นอนิมิตตะ (ไม่มีนิมิต) อริยมรรคนั้น ชื่อว่าอนิมิตตะ เพราะเกิดขึ้นในอนิมิตตธาตุ และชื่อว่าวิโมกข์ เพราะพ้นจากกิเลส โดยนัยนี้ พึงทราบว่า อริยมรรคที่เกิดขึ้นโดยกระทำนิพพานให้เป็นอารมณ์โดยอาการเป็นอัปปณิหิตะ (ไม่มีที่ตั้ง) ชื่อว่าอัปปณิหิตะ อริยมรรคที่เกิดขึ้นโดยกระทำนิพพานให้เป็นอารมณ์โดยอาการเป็นสุญญตะ (ว่าง) ชื่อว่าสุญญตะ

770. Yaṃ pana abhidhamme ‘‘yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati appaṇihitaṃ suññata’’nti (dha. sa. 343 ādayo) evaṃ vimokkhadvayameva vuttaṃ, taṃ nippariyāyato vipassanāgamanaṃ sandhāya. Vipassanāñāṇaṃ hi kiñcāpi paṭisambhidāmagge –

770. ส่วนที่ในอภิธรรม ท่านกล่าวถึงวิโมกข์ไว้เพียง ๒ อย่างว่า 'ในสมัยใด บุคคลเจริญโลกุตตรฌานที่เป็นไปเพื่อออกจากวัฏฏะ ไม่เป็นที่สั่งสมกรรม เพื่อละทิฏฐิ เพื่อบรรลุภูมิที่ ๑ สงัดจากกาม... บรรลุปฐมฌาน... อันเป็นอัปปณิหิตะ เป็นสุญญตะ อยู่' ดังนี้ คำที่กล่าวไว้นั้น ท่านมุ่งถึงทางมาแห่งวิปัสสนาโดยตรง จริงอยู่ แม้ว่าวิปัสสนาญาณในปฏิสัมภิทามรรค...

‘‘Aniccānupassanāñāṇaṃ niccato abhinivesaṃ muñcatīti suññato vimokkho. Dukkhānupassanāñāṇaṃ sukhato abhinivesaṃ. Anattānupassanāñāṇaṃ attato abhinivesaṃ muñcatīti suññato vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.229) evaṃ abhinivesaṃ muñcanavasena suññato vimokkhoti ca,

ท่านกล่าวไว้ว่า 'อนิจจานุปัสสนาญาณ ย่อมเปลื้องอภินิเวส (ความยึดมั่น) ในความเป็นของเที่ยง ฉะนั้นจึงชื่อว่าสุญญตวิโมกข์ ทุกขานุปัสสนาญาณ ย่อมเปลื้องอภินิเวสในความเป็นสุข อนัตตานุปัสสนาญาณ ย่อมเปลื้องอภินิเวสในความเป็นอัตตา ฉะนั้นจึงชื่อว่าสุญญตวิโมกข์' ดังนี้ โดยนัยนี้ ท่านจึงเรียกว่าสุญญตวิโมกข์ ด้วยอำนาจแห่งการเปลื้องอภินิเวส และ...

‘‘Aniccānupassanāñāṇaṃ niccato nimittaṃ muñcatīti animitto vimokkho. Dukkhānupassanāñāṇaṃ sukhato nimittaṃ, anattānupassanāñāṇaṃ attato nimittaṃ muñcatīti animitto vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.229) evaṃ nimittaṃ muñcanavasena animitto vimokkhoti ca,

ท่านกล่าวไว้ว่า 'อนิจจานุปัสสนาญาณ ย่อมเปลื้องนิมิตในความเป็นของเที่ยง ฉะนั้นจึงชื่อว่าอนิมิตตวิโมกข์ ทุกขานุปัสสนาญาณ ย่อมเปลื้องนิมิตในความเป็นสุข อนัตตานุปัสสนาญาณ ย่อมเปลื้องนิมิตในความเป็นอัตตา ฉะนั้นจึงชื่อว่าอนิมิตตวิโมกข์' ดังนี้ โดยนัยนี้ ท่านจึงเรียกว่าอนิมิตตวิโมกข์ ด้วยอำนาจแห่งการเปลื้องนิมิต และ...

‘‘Aniccānupassanāñāṇaṃ niccato paṇidhiṃ muñcatīti appaṇihito vimokkho. Dukkhānupassanāñāṇaṃ sukhato paṇidhiṃ. Anattānupassanāñāṇaṃ attato paṇidhiṃ muñcatīti appaṇihito vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.229) evaṃ paṇidhiṃ muñcanavasena appaṇihito vimokkhoti ca –

“อนิจจานุปัสสนาญาณย่อมละความปรารถนาในสิ่งเที่ยง ฉะนั้นจึงชื่อว่าอัปปณิหิตวิโมกข์, ทุกขานุปัสสนาญาณย่อมละความปรารถนาในสุข, อนัตตานุปัสสนาญาณย่อมละความปรารถนาในอัตตา ฉะนั้นจึงชื่อว่าอัปปณิหิตวิโมกข์” ดังนี้ และตรัสไว้ว่า ชื่อว่าอัปปณิหิตวิโมกข์โดยนัยที่ละความปรารถนา

Vuttaṃ. Tathāpi taṃ saṅkhāranimittassa avijahanato na nippariyāyena animittaṃ. Nippariyāyena pana suññatañceva appaṇihitañca. Tassa ca āgamanavasena ariyamaggakkhaṇe vimokkho uddhaṭo. Tasmā appaṇihitaṃ suññatanti vimokkhadvayameva vuttanti veditabbaṃ. Ayaṃ tāvettha vimokkhakathā.

จริงอยู่ แต่ถึงกระนั้น ญาณนั้นก็ไม่ชื่อว่าอนิมิตตะโดยนิปปริยาย เพราะยังไม่ละสังขารนิมิต แต่โดยนิปปริยายแล้ว ชื่อว่าสุญญตะและอัปปณิหิตะเท่านั้น และโดยนัยแห่งการมาของวิปัสสนานั้น ชื่อว่าวิโมกข์จึงถูกยกขึ้นแสดงในขณะแห่งอริยมรรค เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พระองค์ตรัสวิโมกข์ไว้เพียง ๒ อย่าง คือ อัปปณิหิตวิโมกข์และสุญญตวิโมกข์. นี้เป็นวิโมกขกถาในที่นี้ก่อน.

771. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘sattaariyapuggalavibhāgāya paccayo hotī’’ti, tattha saddhānusārī, saddhāvimutto, kāyasakkhi, ubhatobhāgavimutto, dhammānusārī, diṭṭhippatto, paññāvimuttoti ime tāva satta ariyapuggalā, tesaṃ vibhāgāya idaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ paccayo hoti.

771. ส่วนที่กล่าวไว้ว่า “เป็นปัจจัยเพื่อการจำแนกอริยบุคคล ๗ จำพวก” นั้น ในคำนั้น อริยบุคคล ๗ จำพวกก่อน คือ สัทธานุสารี, สัทธาวิมุต, กายสักขี, อุภโตภาควิมุต, ธัมมานุสารี, ทิฏฐิปปัตตะ, และปัญญาวิมุต. สังขารุเปกขาญาณนี้เป็นปัจจัยเพื่อการจำแนกอริยบุคคลเหล่านั้น.

772. Yo hi aniccato manasikaronto adhimokkhabahulo saddhindriyaṃ paṭilabhati, so sotāpattimaggakkhaṇe saddhānusārī hoti. Sesesu sattasu ṭhānesu saddhāvimutto.

772. จริงอยู่ บุคคลใดมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นผู้มากด้วยอธิโมกข์ ย่อมได้สัทธินทรีย์ บุคคลนั้นเป็นสัทธานุสารีในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค, เป็นสัทธาวิมุตในฐานะที่เหลือ ๗.

773. Yo pana dukkhato manasikaronto passaddhibahulo samādhindriyaṃ paṭilabhati, so sabbattha kāyasakkhi nāma hoti. Arūpajjhānaṃ pana patvā aggaphalappatto ubhatobhāgavimutto nāma hoti.

773. ส่วนบุคคลใดมนสิการโดยความเป็นทุกข์ เป็นผู้มากด้วยปัสสัทธิ ย่อมได้สมาธินทรีย์ บุคคลนั้นชื่อว่าเป็นกายสักขีในทุกฐานะ, แต่เมื่อบรรลุอรูปฌานแล้ว บรรลุอัคคผล ชื่อว่าเป็นอุภโตภาควิมุต.

774. Yo pana anattato manasikaronto vedabahulo paññindriyaṃ paṭilabhati, so sotāpattimaggakkhaṇe dhammānusārī hoti. Chasu ṭhānesu diṭṭhippatto aggaphale paññāvimuttoti.

774. ส่วนบุคคลใดมนสิการโดยความเป็นอนัตตา เป็นผู้มากด้วยเวทะ (ความรู้) ย่อมได้ปัญญินทรีย์ บุคคลนั้นเป็นธัมมานุสารีในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค, เป็นทิฏฐิปปัตตะในฐานะ ๖, เป็นปัญญาวิมุตในอัคคผล.

775. Vuttaṃ hetaṃ –

775. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Aniccato manasikaroto saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Saddhindriyassa adhimattattā sotāpattimaggaṃ paṭilabhati, tena vuccati saddhānusārī’’ti.

“เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง สัทธินทรีย์ย่อมแก่กล้า, เพราะสัทธินทรีย์แก่กล้า จึงบรรลุโสดาปัตติมรรค, เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า สัทธานุสารี”

Tathā ‘‘aniccato manasikaroto saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, saddhindriyassa adhimattattā sotāpattiphalaṃ sacchikataṃ hoti, tena vuccati saddhāvimutto’’tiādi (paṭi. ma. 1.221).

และตรัสไว้เช่นเดียวกันว่า “เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง สัทธินทรีย์ย่อมแก่กล้า, เพราะสัทธินทรีย์แก่กล้า จึงกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล, เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า สัทธาวิมุต” เป็นต้น.

776. Aparampi vuttaṃ –

776. ยังมีคำอื่นที่ตรัสไว้อีกว่า –

‘‘Saddahanto vimuttoti saddhāvimutto. Phuṭṭhantaṃ sacchikatoti kāyasakkhi. Diṭṭhantaṃ pattoti diṭṭhippatto. Saddahanto vimuccatīti saddhāvimutto. Jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti kāyasakkhi. ‘Dukkhā saṅkhārā, sukho nirodho’ti ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phusitaṃ paññāyāti diṭṭhippatto’’ti (paṭi. ma. 1.221).

“ชื่อว่าสัทธาวิมุต เพราะเชื่อแล้วจึงหลุดพ้น. ชื่อว่ากายสักขี เพราะกระทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่พึงถูกต้อง. ชื่อว่าทิฏฐิปปัตตะ เพราะบรรลุธรรมที่พึงเห็น. ชื่อว่าสัทธาวิมุต เพราะเชื่อแล้วย่อมหลุดพ้น. ชื่อว่ากายสักขี เพราะถูกต้องฌานผัสสะก่อน ภายหลังจึงกระทำให้แจ้งซึ่งนิโรธคือนิพพาน. ชื่อว่าทิฏฐิปปัตตะ เพราะ ‘สังขารทั้งหลายเป็นทุกข์, ความดับเป็นสุข’ ดังนี้ เป็นสิ่งที่รู้แล้ว เห็นแล้ว ทราบแล้ว กระทำให้แจ้งแล้ว ถูกต้องแล้วด้วยปัญญา.”

777. Itaresu pana catūsu saddhaṃ anusarati, saddhāya vā anusarati gacchatīti saddhānusārī. Tathā paññāsaṅkhātaṃ dhammaṃ anusarati, dhammena vā anusaratīti dhammānusārī. Arūpajjhānena ceva ariyamaggena cāti ubhatobhāgena vimuttoti ubhatobhāgavimutto. Pajānanto vimuttoti paññāvimuttoti evaṃ vacanattho veditabboti.

777. ส่วนใน ๔ จำพวกที่เหลือ พึงทราบความหมายของศัพท์ดังนี้: ชื่อว่าสัทธานุสารี เพราะแล่นไปตามสัทธา หรือเพราะแล่นไปคือดำเนินไปตามสัทธา. ชื่อว่าธัมมานุสารี เพราะแล่นไปตามธรรมคือปัญญา หรือเพราะแล่นไปตามธรรม. ชื่อว่าอุภโตภาควิมุต เพราะหลุดพ้นด้วยส่วนทั้งสอง คือด้วยอรูปฌานและด้วยอริยมรรค. ชื่อว่าปัญญาวิมุต เพราะรู้แจ้งแล้วจึงหลุดพ้น.

Saṅkhārupekkhāñāṇaṃ.

สังขารุเปกขาญาณ.

778. Taṃ panetaṃ purimena ñāṇadvayena atthato ekaṃ. Tenāhu porāṇā – ‘‘idaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ ekameva tīṇi nāmāni labhati, heṭṭhā muñcitukamyatāñāṇaṃ nāma jātaṃ, majjhe paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ nāma, ante ca sikhāppattaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ nāma’’.

778. ก็สังขารุเปกขาญาณนั้น โดยอรรถแล้วเป็นอันเดียวกับญาณ ๒ อย่างก่อน. เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์จึงกล่าวว่า “สังขารุเปกขาญาณนี้เป็นญาณเดียวเท่านั้น แต่ได้ ๓ ชื่อ คือ ในเบื้องต้นเกิดขึ้นชื่อว่ามุญจิตุกัมยตาญาณ, ในท่ามกลางชื่อว่าปฏิสังขานุปัสสนาญาณ, และในที่สุดเมื่อถึงยอดแล้วชื่อว่าสังขารุเปกขาญาณ”.

779. Pāḷiyampi vuttaṃ –

779. แม้ในพระบาลีก็ตรัสไว้ว่า –

‘‘Kathaṃ muñcitukamyatā-paṭisaṅkhā-santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ? Uppādaṃ muñcitukamyatā-paṭisaṅkhā-santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ. Pavattaṃ…pe… nimittaṃ…pe… upāyāsaṃ muñcitukamyatāpaṭisaṅkhā-santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ. Uppādo dukkhanti…pe… bhayanti…pe… sāmisanti…pe… uppādo saṅkhārāti…pe… upāyāso saṅkhārāti muñcitukamyatā-paṭisaṅkhā-santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.54).

“ปัญญาคือความปรารถนาจะพ้นไป-การพิจารณา-การตั้งมั่น เป็นญาณในสังขารุเปกขาทั้งหลายอย่างไร? ปัญญาคือความปรารถนาจะพ้นไป-การพิจารณา-การตั้งมั่นจากความเกิดขึ้น เป็นญาณในสังขารุเปกขาทั้งหลาย. จากความเป็นไป...ฯลฯ... จากนิมิต...ฯลฯ... จากความคับแค้น ปัญญาคือความปรารถนาจะพ้นไป-การพิจารณา-การตั้งมั่น เป็นญาณในสังขารุเปกขาทั้งหลาย. ความเกิดขึ้นเป็นทุกข์...ฯลฯ... เป็นภัย...ฯลฯ... เป็นสิ่งมีโทษ...ฯลฯ... ความเกิดขึ้นเป็นสังขาร...ฯลฯ... ความคับแค้นเป็นสังขาร ปัญญาคือความปรารถนาจะพ้นไป-การพิจารณา-การตั้งมั่น เป็นญาณในสังขารุเปกขาทั้งหลาย.”

780. Tattha muñcitukamyatā ca sā paṭisaṅkhā ca santiṭṭhanā cāti muñcitukamyatā-paṭisaṅkhā-santiṭṭhanā. Iti pubbabhāge nibbidāñāṇena nibbinnassa uppādādīni pariccajitukāmatā muñcitukāmatā. Muñcanassa upāyakaraṇatthaṃ majjhe paṭisaṅkhānaṃ paṭisaṅkhā. Muñcitvā avasāne ajjhupekkhanaṃ santiṭṭhanā. Yaṃ sandhāya ‘‘uppādo saṅkhārā, te saṅkhāre ajjhupekkhatīti saṅkhārupekkhā’’tiādi (paṭi. ma. 1.54) vuttaṃ. Evaṃ ekamevidaṃ ñāṇaṃ.

780. ในคำนั้น บทว่า มุญจิตุกัมยตา-ปฏิสังขา-สันติฏฐนา คือ เป็นทั้งความปรารถนาจะพ้นไป เป็นทั้งการพิจารณา และเป็นทั้งการตั้งมั่น. ดังนั้น ในเบื้องต้น ความปรารถนาจะสละทิ้งความเกิดขึ้นเป็นต้น ของผู้เบื่อหน่ายด้วยนิพพิทาญาณ ชื่อว่ามุญจิตุกัมยตา. ในท่ามกลาง การพิจารณาเพื่อกระทำอุบายแห่งการพ้น ชื่อว่าปฏิสังขา. ในที่สุด การเพิกเฉยหลังจากพ้นแล้ว ชื่อว่าสันติฏฐนา. ซึ่งพระองค์ทรงหมายถึงคำที่ตรัสไว้ว่า “ความเกิดขึ้นเป็นสังขาร, บุคคลย่อมเพิกเฉยต่อสังขารเหล่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่าสังขารุเปกขา” เป็นต้น. ด้วยประการฉะนี้ ญาณนี้จึงเป็นญาณเดียวเท่านั้น.

781. Apica imāyapi pāḷiyā idaṃ ekamevāti veditabbaṃ. Vuttaṃ hetaṃ – ‘‘yā ca muñcitukamyatā, yā ca paṭisaṅkhānupassanā, yā ca saṅkhārupekkhā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227).

781. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่าญาณนี้เป็นอันเดียวกันแม้โดยพระบาลีนี้. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “มุญจิตุกัมยตาก็ดี, ปฏิสังขานุปัสสนาก็ดี, สังขารุเปกขาก็ดี, ธรรมเหล่านี้มีอรรถเป็นอันเดียวกัน, ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น.”

782. Evaṃ adhigatasaṅkhārupekkhassa pana imassa kulaputtassa vipassanā sikhāppattā vuṭṭhānagāminī hoti. Sikhāppattā vipassanāti vā vuṭṭhānagāminīti vā saṅkhārupekkhādiñāṇattayasseva etaṃ nāmaṃ. Sā hi sikhaṃ uttamabhāvaṃ pattattā sikhāppattā. Vuṭṭhānaṃ gacchatīti vuṭṭhānagāminī. Vuṭṭhānaṃ vuccati bahiddhānimittabhūtato abhiniviṭṭhavatthuto ceva ajjhattapavattato ca vuṭṭhahanato maggo, taṃ gacchatīti vuṭṭhānagāminī, maggena saddhiṃ ghaṭiyatīti attho.

782. ก็วิปัสสนาของกุลบุตรนี้ผู้ได้บรรลุสังขารุเบกขาญาณแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นสิขาปัตตา (ถึงยอด) และเป็นวุฏฐานคามินี (เป็นไปเพื่อการออกจากสังขาร) คำว่า สิขาปัตตวิปัสสนา หรือ วุฏฐานคามินีวิปัสสนา นี้ เป็นชื่อของญาณ ๓ อย่าง มีสังขารุเบกขาญาณเป็นต้นนั่นเอง จริงอยู่ ญาณ ๓ นั้น ชื่อว่า สิขาปัตตา เพราะถึงยอดคือความเป็นธรรมอันสูงสุด ชื่อว่า วุฏฐานคามินี เพราะเป็นไปเพื่อวุฏฐานะ มรรคเรียกว่าวุฏฐานะ เพราะออกจากวัตถุที่ยึดถืออันเป็นนิมิตภายนอก และออกจากความเป็นไปภายใน (วิปัสสนา) นั้นเป็นไปสู่วุฏฐานะนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า วุฏฐานคามินี อธิบายว่า ย่อมประกอบพร้อมด้วยมรรค

783. Tatrāyaṃ abhinivesavuṭṭhānānaṃ āvibhāvatthāya mātikā – ajjhattaṃ abhinivisitvā ajjhattā vuṭṭhāti, ajjhattaṃ abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhāti, bahiddhā abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhāti, bahiddhā abhinivisitvā ajjhattā vuṭṭhāti, rūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti, rūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti, arūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti, arūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti, ekappahārena pañcahi khandhehi vuṭṭhāti, aniccato abhinivisitvā aniccato vuṭṭhāti, aniccato abhinivisitvā dukkhato, anattato vuṭṭhāti, dukkhato abhinivisitvā dukkhato, aniccato, anattato vuṭṭhāti, anattato abhinivisitvā anattato, aniccato, dukkhato vuṭṭhāti.

783. ในเรื่องนั้น นี้เป็นมาติกา (หัวข้อ) เพื่อแสดงการเข้าถึงและการออกจากสังขาร คือ ๑. เข้าถึงภายในแล้วออกจากภายใน ๒. เข้าถึงภายในแล้วออกจากภายนอก ๓. เข้าถึงภายนอกแล้วออกจากภายนอก ๔. เข้าถึงภายนอกแล้วออกจากภายใน ๕. เข้าถึงรูปแล้วออกจากรูป ๖. เข้าถึงรูปแล้วออกจากอรูป ๗. เข้าถึงอรูปแล้วออกจากอรูป ๘. เข้าถึงอรูปแล้วออกจากรูป ๙. ออกจากขันธ์ ๕ โดยประการเดียว ๑๐. เข้าถึงโดยความเป็นของไม่เที่ยงแล้วออกโดยความเป็นของไม่เที่ยง ๑๑. เข้าถึงโดยความเป็นของไม่เที่ยงแล้วออกโดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา ๑๒. เข้าถึงโดยความเป็นทุกข์แล้วออกโดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นอนัตตา ๑๓. เข้าถึงโดยความเป็นอนัตตาแล้วออกโดยความเป็นอนัตตา โดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์

784. Kathaṃ? Idhekacco āditova ajjhattasaṅkhāresu abhinivisati, abhinivisitvā te passati. Yasmā pana na suddhaajjhattadassanamatteneva maggavuṭṭhānaṃ hoti, bahiddhāpi daṭṭhabbameva, tasmā parassa khandhepi anupādiṇṇasaṅkhārepi aniccaṃ dukkhamanattāti passati. So kālena ajjhattaṃ sammasati, kālena bahiddhā. Tassevaṃ sammasato ajjhattaṃ sammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati. Ayaṃ ajjhattaṃ abhinivisitvā ajjhattā vuṭṭhāti nāma.

784. เป็นอย่างไร? คือ บุคคลบางคนในศาสนานี้ ย่อมเข้าถึงสังขารภายในตั้งแต่แรก ครั้นเข้าถึงแล้วย่อมเห็นสังขารเหล่านั้น แต่เพราะการออกจากสังขารด้วยมรรคย่อมไม่มีเพียงด้วยการเห็นสังขารภายในล้วนๆ ต้องเห็นสังขารภายนอกด้วยเหมือนกัน ฉะนั้น เขาจึงเห็นขันธ์ของผู้อื่นบ้าง สังขารที่ไม่มีใครครองบ้าง ว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา โยคีนั้น พิจารณาภายในโดยกาลบางคราว พิจารณาภายนอกโดยกาลบางคราว เมื่อโยคีนั้นพิจารณาอยู่อย่างนี้ ในกาลที่พิจารณาภายใน วิปัสสนาของเขาย่อมประกอบพร้อมด้วยมรรค นี้ชื่อว่า เข้าถึงภายในแล้วออกจากภายใน

Sace panassa bahiddhā sammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati, ayaṃ ajjhattaṃ abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhāti nāma. Esa nayo bahiddhā abhinivisitvā bahiddhā ca ajjhattā ca vuṭṭhānepi.

แต่ถ้าในกาลที่พิจารณาภายนอก วิปัสสนาของโยคีนั้นประกอบพร้อมด้วยมรรค นี้ชื่อว่า เข้าถึงภายในแล้วออกจากภายนอก แม้ในการเข้าถึงภายนอกแล้วออกจากภายนอกและภายใน ก็นัยนี้เหมือนกัน

785. Aparo āditova rūpe abhinivisati, abhinivisitvā bhūtarūpañca upādārūpañca rāsiṃ katvā passati. Yasmā pana na suddharūpadassanamatteneva vuṭṭhānaṃ hoti, arūpampi daṭṭhabbameva. Tasmā taṃ rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaṃ vedanaṃ saññaṃ saṅkhāre viññāṇañca ‘‘idaṃ arūpa’’nti arūpaṃ passati. So kālena rūpaṃ sammasati, kālena arūpaṃ. Tassevaṃ sammasato rūpasammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati, ayaṃ rūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti nāma.

785. โยคีอีกคนหนึ่ง ย่อมเข้าถึงรูปตั้งแต่แรก ครั้นเข้าถึงแล้ว ทำภูตรูปและอุปาทายรูปให้เป็นกลุ่มก้อนแล้วเห็น แต่เพราะการออกจากสังขารย่อมไม่มีเพียงด้วยการเห็นรูปล้วนๆ ต้องเห็นอรูปด้วยเหมือนกัน ฉะนั้น โยคีนั้นทำรูปนั้นให้เป็นอารมณ์แล้ว ย่อมเห็นเวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณที่เกิดขึ้นว่า “นี้เป็นอรูป” ดังนี้ โยคีนั้นพิจารณารูปโดยกาลบางคราว พิจารณาอรูปโดยกาลบางคราว เมื่อโยคีนั้นพิจารณาอยู่อย่างนี้ ในกาลที่พิจารณารูป วิปัสสนาของเขาย่อมประกอบพร้อมด้วยมรรค นี้ชื่อว่า เข้าถึงรูปแล้วออกจากรูป

Sace panassa arūpasammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati, ayaṃ arūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti nāma. Esa nayo arūpe abhinivisitvā arūpā ca rūpā ca vuṭṭhānepi.

แต่ถ้าในกาลที่พิจารณาอรูป วิปัสสนาของโยคีนั้นประกอบพร้อมด้วยมรรค นี้ชื่อว่า เข้าถึงรูปแล้วออกจากอรูป แม้ในการเข้าถึงอรูปแล้วออกจากอรูปและรูป ก็นัยนี้เหมือนกัน

786. ‘‘Yaṃkiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti (dī. ni. 1.298) evaṃ abhinivisitvā evameva vuṭṭhānakāle pana ekappahārena pañcahi khandhehi vuṭṭhāti nāma.

786. ส่วนในกาลที่เข้าถึงว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งหมดมีความดับไปเป็นธรรมดา” ดังนี้ แล้วออกไปอย่างนั้นเหมือนกัน ชื่อว่า ออกจากขันธ์ ๕ โดยประการเดียว

787. Eko āditova aniccato saṅkhāre sammasati. Yasmā pana na aniccato sammasanamatteneva vuṭṭhānaṃ hoti, dukkhatopi anattatopi sammasitabbameva, tasmā dukkhatopi anattatopi sammasati. Tassevaṃ paṭipannassa aniccato sammasanakāle vuṭṭhānaṃ hoti, ayaṃ aniccato abhinivisitvā aniccato vuṭṭhāti nāma.

787. โยคีคนหนึ่ง ย่อมพิจารณาสังขารโดยความเป็นของไม่เที่ยงตั้งแต่แรก แต่เพราะการออกจากสังขารย่อมไม่มีเพียงด้วยการพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง ต้องพิจารณาโดยความเป็นทุกข์และโดยความเป็นอนัตตาด้วย ฉะนั้น เขาจึงพิจารณาโดยความเป็นทุกข์และโดยความเป็นอนัตตาด้วย เมื่อโยคีนั้นปฏิบัติอยู่อย่างนี้ การออกจากสังขารย่อมมีในกาลที่พิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง นี้ชื่อว่า เข้าถึงโดยความเป็นของไม่เที่ยงแล้วออกโดยความเป็นของไม่เที่ยง

Sace panassa dukkhato anattato sammasanakāle vuṭṭhānaṃ hoti, ayaṃ aniccato abhinivisitvā dukkhato, anattato vuṭṭhāti nāma. Esa nayo dukkhato anattato abhinivisitvā sesavuṭṭhānesupi.

แต่ถ้าการออกจากสังขารของโยคีนั้นมีในกาลที่พิจารณาโดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา นี้ชื่อว่า เข้าถึงโดยความเป็นของไม่เที่ยงแล้วออกโดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา แม้ในการเข้าถึงโดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา แล้วออกในข้อที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน

788. Ettha ca yopi aniccato abhiniviṭṭho, yopi dukkhato, yopi anattato, vuṭṭhānakāle ca aniccato vuṭṭhānaṃ hoti. Tayopi janā adhimokkhabahulā honti, saddhindriyaṃ paṭilabhanti, animittavimokkhena vimuccanti, paṭhamamaggakkhaṇe saddhānusārino honti, sattasu ṭhānesu saddhāvimuttā. Sace pana dukkhato vuṭṭhānaṃ hoti, tayopi janā passaddhibahulā honti, samādhindriyaṃ paṭilabhanti, appaṇihitavimokkhena vimuccanti, sabbattha kāyasakkhino honti. Yassa panettha arūpajjhānaṃ pādakaṃ, so aggaphale ubhatobhāgavimutto hoti. Atha nesaṃ anattato vuṭṭhānaṃ hoti, tayopi janā vedabahulā honti, paññindriyaṃ paṭilabhanti, suññatavimokkhena vimuccanti, paṭhamamaggakkhaṇe dhammānusārino honti, chasu ṭhānesu diṭṭhippattā aggaphale paññāvimuttāti.

788. ในบุคคลเหล่านั้น ผู้ใดเข้าถึงโดยความเป็นของไม่เที่ยงก็ดี ผู้ใดเข้าถึงโดยความเป็นทุกข์ก็ดี ผู้ใดเข้าถึงโดยความเป็นอนัตตาก็ดี แต่ในกาลออกจากสังขาร การออกย่อมมีโดยความเป็นของไม่เที่ยง ทั้ง ๓ คนนั้นย่อมเป็นผู้มากด้วยอธิโมกข์ ย่อมได้สัทธินทรีย์ ย่อมหลุดพ้นด้วยอนิมิตตวิโมกข์ ในขณะแห่งมรรคที่หนึ่ง ย่อมเป็นสัทธานุสารี ในฐานะ ๗ ย่อมเป็นสัทธาวิมุต แต่ถ้าการออกมีโดยความเป็นทุกข์ ทั้ง ๓ คนนั้นย่อมเป็นผู้มากด้วยปัสสัทธิ ย่อมได้สมาธินทรีย์ ย่อมหลุดพ้นด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์ ย่อมเป็นกายสักขีในที่ทั้งปวง ใน ๓ คนนั้น ผู้ใดมีอรูปฌานเป็นบาท ผู้นั้นย่อมเป็นอุภโตภาควิมุตในอัคคผล อนึ่ง ถ้าการออกของ ๓ คนนั้นมีโดยความเป็นอนัตตา ทั้ง ๓ คนนั้นย่อมเป็นผู้มากด้วยเวทะ (ความรู้) ย่อมได้ปัญญินทรีย์ ย่อมหลุดพ้นด้วยสุญญตวิโมกข์ ในขณะแห่งมรรคที่หนึ่ง ย่อมเป็นธัมมานุสารี ในฐานะ ๖ ย่อมเป็นทิฏฐิปปัตตะ ในอัคคผลย่อมเป็นปัญญาวิมุต

789. Idāni saddhiṃ purimapacchimañāṇehi imissā vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya āvibhāvatthaṃ dvādasa upamā veditabbā. Tāsaṃ idaṃ uddānaṃ –

789. บัดนี้ พึงทราบอุปมา ๑๒ ข้อ เพื่อแสดงวุฏฐานคามินีวิปัสสนานี้ พร้อมด้วยญาณก่อนและหลังให้แจ่มแจ้ง นี้เป็นอุทานคาถา (คาถาที่ยกขึ้นเป็นหัวข้อ) ของอุปมาเหล่านั้น

‘‘Vaggulī kaṇhasappo ca, gharaṃ go yakkhi dārako;

Khuddaṃ pipāsaṃ sītuṇhaṃ, andhakāraṃ visena cā’’ti.

ค้างคาว งูเห่า เรือน โค นางยักษิณี เด็ก ความหิว ความกระหาย ความหนาว ความร้อน ความมืด และยาพิษ

Imā ca upamā bhayatupaṭṭhānato pabhuti yattha katthaci ñāṇe ṭhatvā āharituṃ vaṭṭeyyuṃ. Imasmiṃ pana ṭhāne āhariyamānāsu bhayatupaṭṭhānato yāva phalañāṇaṃ sabbaṃ pākaṭaṃ hoti, tasmā idheva āharitabbāti vuttā.

อุปมาเหล่านี้ ควรที่บุคคลจะยกขึ้นแสดง โดยตั้งอยู่ในญาณไหนๆ ก็ได้ จำเดิมแต่ภยตูปัฏฐานญาณ แต่เมื่อยกขึ้นแสดงในที่นี้ ทุกอย่างย่อมปรากฏแจ้งชัดจำเดิมแต่ภยตูปัฏฐานญาณจนถึงผลญาณ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า อุปมาเหล่านี้ควรยกขึ้นแสดงในที่นี้เท่านั้น

790. Vaggulīti ekā kira vaggulī ‘‘ettha pupphaṃ vā phalaṃ vā labhissāmī’’ti pañcasākhe madhukarukkhe nilīyitvā ekaṃ sākhaṃ parāmasitvā na tattha kiñci pupphaṃ phalaṃ vā gayhupagaṃ addasa. Yathā ca ekaṃ, evaṃ dutiyaṃ, tatiyaṃ, catutthaṃ. Pañcamampi sākhaṃ parāmasitvā nāddasa. Sā ‘‘aphalo vatāyaṃ rukkho, natthettha kiñci gayhupaga’’nti tasmiṃ rukkhe ālayaṃ vissajjetvā ujukāya sākhāya āruyha viṭapantarena sīsaṃ nīharitvā uddhaṃ ulloketvā ākāse uppatitvā aññasmiṃ phalarukkhe nilīyati.

790. คำว่า ค้างคาว ความว่า ได้ยินว่า ค้างคาวตัวหนึ่ง เกาะอยู่บนต้นมะพลับมีกิ่ง ๕ กิ่ง ด้วยหวังว่า "เราจักได้ดอกไม้หรือผลไม้ในต้นไม้นี้" แล้วสำรวจดูกิ่งหนึ่ง ก็ไม่เห็นดอกไม้หรือผลไม้ไรๆ ที่พอจะถือเอาได้ในกิ่งนั้นเลย แม้สำรวจดูกิ่งที่สอง ที่สาม ที่สี่ และที่ห้า ก็ไม่เห็นเหมือนกิ่งที่หนึ่ง ค้างคาวนั้นจึงคิดว่า "โอ ต้นไม้นี้ไม่มีผล ไม่มีอะไรที่พอจะถือเอาได้ในต้นไม้นี้เลย" แล้วสละความอาลัยในต้นไม้นั้น ขึ้นไปตามกิ่งที่ตรง โผล่ศีรษะออกไประหว่างคาคบไม้ แหงนดูเบื้องบน แล้วบินขึ้นไปในอากาศ ไปเกาะอยู่บนต้นไม้มีผลต้นอื่น

Tattha vagguli viya yogāvacaro daṭṭhabbo, pañcasākho madhukarukkho viya pañcupādānakkhandhā, tattha vagguliyā nilīyanaṃ viya yogino khandhapañcake abhiniveso, tassā ekekaṃ sākhaṃ parāmasitvā kiñci gayhupagaṃ adisvā avasesasākhāparāmasanaṃ viya yogino rūpakkhandhaṃ sammasitvā tattha kiñci gayhupagaṃ adisvā avasesakkhandhasammasanaṃ, tassā ‘‘aphalo vatāyaṃ rukkho’’ti rukkhe ālayavissajjanaṃ viya yogino pañcasupi khandhesu aniccalakkhaṇādidassanavasena nibbinnassa muñcitukamyatādiñāṇattayaṃ, tassā ujukāya sākhāya upari ārohanaṃ viya yogino anulomaṃ, sīsaṃ nīharitvā uddhaṃ ullokanaṃ viya gotrabhuñāṇaṃ, ākāse uppatanaṃ viya maggañāṇaṃ, aññasmiṃ phalarukkhe nilīyanaṃ viya phalañāṇaṃ.

ในอุปมานั้น พึงเห็นโยคาวจรเปรียบเหมือนค้างคาว, อุปาทานขันธ์ ๕ เปรียบเหมือนต้นมะพลับมีกิ่ง ๕ กิ่ง, การที่โยคีใส่ใจในขันธ์ ๕ เปรียบเหมือนการที่ค้างคาวเกาะอยู่บนต้นไม้นั้น, การที่โยคีพิจารณาเห็นรูปขันธ์แล้วไม่เห็นสาระอะไรในรูปขันธ์นั้น จึงพิจารณาขันธ์ที่เหลือ เปรียบเหมือนการที่ค้างคาวนั้นสำรวจดูกิ่งแต่ละกิ่งแล้วไม่เห็นสาระอะไร จึงสำรวจดูกิ่งที่เหลือ, ญาณ ๓ ประการ มีมุญจิตุกัมยตาญาณเป็นต้น ของโยคีผู้เบื่อหน่ายเพราะเห็นอนิจจลักษณะเป็นต้นในขันธ์ทั้ง ๕ เปรียบเหมือนการที่ค้างคาวนั้นสละความอาลัยในต้นไม้เพราะคิดว่า "โอ ต้นไม้นี้ไม่มีผล", อนุโลมญาณของโยคีเปรียบเหมือนการที่ค้างคาวนั้นขึ้นไปเบื้องบนตามกิ่งที่ตรง, โคตรภูญาณเปรียบเหมือนการโผล่ศีรษะออกไปแหงนดูเบื้องบน, มรรคญาณเปรียบเหมือนการบินขึ้นไปในอากาศ, ผลญาณเปรียบเหมือนการไปเกาะอยู่บนต้นไม้มีผลต้นอื่น

791. Kaṇhasappupamā paṭisaṅkhāñāṇe vuttāva. Upamāsaṃsandane panettha sappavissajjanaṃ viya gotrabhuñāṇaṃ, muñcitvā āgatamaggaṃ olokentassa ṭhānaṃ viya maggañāṇaṃ, gantvā abhayaṭṭhāne ṭhānaṃ viya phalañāṇanti ayaṃ viseso.

791. อุปมาด้วยงูเห่า ท่านกล่าวไว้แล้วในปฏิสังขานุปัสสนาญาณนั่นเทียว แต่ในที่นี้มีความพิเศษในการเชื่อมโยงอุปมาดังนี้ คือ โคตรภูญาณเปรียบเหมือนการปล่อยงู, มรรคญาณเปรียบเหมือนการยืนมองดูทางที่ตนมาหลังจากปล่อยงูไปแล้ว, ผลญาณเปรียบเหมือนการไปยืนอยู่ในที่ปลอดภัย นี้คือความพิเศษ

792. Gharanti gharasāmike kira sāyaṃ bhuñjitvā sayanaṃ āruyha niddaṃ okkante gharaṃ ādittaṃ, so pabujjhitvā aggiṃ disvā ‘‘bhīto sādhu vatassa sace aḍayhamāno nikkhameyya’’nti olokayamāno maggaṃ disvā nikkhamitvā vegena khemaṭṭhānaṃ gantvā ṭhito. Tattha gharasāmikassa bhuñjitvā sayanaṃ āruyha niddokkamanaṃ viya bālaputhujjanassa khandhapañcake ‘‘ahaṃ mamā’’ti gahaṇaṃ. Pabujjhitvā aggiṃ disvā bhītakālo viya sammāpaṭipadaṃ paṭipajjitvā lakkhaṇaṃ disvā bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ, nikkhamanamaggaṃ olokanaṃ viya muñcitukamyatāñāṇaṃ, maggadassanaṃ viya anulomaṃ, nikkhamanaṃ viya gotrabhuñāṇaṃ, vegena gamanaṃ viya maggañāṇaṃ, khemaṭṭhāne ṭhānaṃ viya phalañāṇaṃ.

792. คำว่า เรือน ความว่า ได้ยินว่า เมื่อเจ้าของเรือนบริโภคอาหารเย็นแล้ว ขึ้นสู่ที่นอน หลับไปแล้ว เรือนก็ถูกไฟไหม้ เขาตื่นขึ้นมาเห็นไฟแล้วตกใจ มองหาทางออกด้วยคิดว่า "ถ้าเราจะพึงออกไปได้โดยไม่ถูกไฟไหม้ ก็คงจะดีหนอ" เมื่อเห็นทางออกแล้ว ก็ออกไป วิ่งไปสู่ที่ปลอดภัยโดยเร็วแล้วก็หยุดยืนอยู่ ในอุปมานั้น การที่ปุถุชนยึดถือขันธ์ ๕ ว่า "เรา ของเรา" เปรียบเหมือนการที่เจ้าของเรือนบริโภคอาหารแล้วขึ้นสู่ที่นอนหลับไป, ภยตูปัฏฐานญาณที่เกิดขึ้นเพราะเห็นลักษณะ (ไตรลักษณ์) หลังจากปฏิบัติสัมมาปฏิบัติ เปรียบเหมือนเวลาที่ตกใจเมื่อตื่นขึ้นมาเห็นไฟ, มุญจิตุกัมยตาญาณเปรียบเหมือนการมองหาทางออก, อนุโลมญาณเปรียบเหมือนการเห็นทางออก, โคตรภูญาณเปรียบเหมือนการออกไป, มรรคญาณเปรียบเหมือนการวิ่งไปโดยเร็ว, ผลญาณเปรียบเหมือนการยืนอยู่ในที่ปลอดภัย

793. Goti ekassa kira kassakassa rattibhāge niddaṃ okkantassa vajaṃ bhinditvā goṇā palātā, so paccūsasamaye tattha gantvā olokento tesaṃ palātabhāvaṃ ñatvā anupadaṃ gantvā rañño goṇe addasa. Te ‘‘mayhaṃ goṇā’’ti sallakkhetvā āharanto pabhātakāle ‘‘na ime mayhaṃ goṇā, rañño goṇā’’ti sañjānitvā ‘‘yāva maṃ ‘coro aya’nti gahetvā rājapurisā na anayabyasanaṃ pāpenti, tāvadeva palāyissāmī’’ti bhīto goṇe pahāya vegena palāyitvā nibbhayaṭṭhāne aṭṭhāsi. Tattha ‘‘mayhaṃ goṇā’’ti rājagoṇānaṃ gahaṇaṃ viya bālaputhujjanassa ‘‘ahaṃ mamā’’ti khandhānaṃ gahaṇaṃ, pabhāte ‘‘rājagoṇā’’ti sañjānanaṃ viya yogino tilakkhaṇavasena khandhānaṃ ‘‘aniccā dukkhā anattā’’ti sañjānanaṃ, bhītakālo viya bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ, vissajjitvā gantukāmatā viya muñcitukamyatā, vissajjanaṃ viya gotrabhu, palāyanaṃ viya maggo, palāyitvā abhayadese ṭhānaṃ viya phalaṃ.

793. คำว่า โค ความว่า ได้ยินว่า โคทั้งหลายของชาวนาคนหนึ่ง เมื่อเขาหลับไปในเวลากลางคืน ได้พังคอกหนีไป เขาไปที่คอกในเวลาใกล้รุ่ง มองดูแล้วรู้ว่าโคหนีไป จึงตามรอยไป ได้เห็นโคของพระราชา เขาสำคัญว่าเป็นโคของตนจึงต้อนมา เมื่อสว่างแล้วจึงรู้ว่า "นี่ไม่ใช่โคของเรา เป็นโคของพระราชา" แล้วเกิดความกลัวว่า "ก่อนที่ราชบุรุษจะจับเราด้วยข้อหาว่า 'ผู้นี้เป็นโจร' แล้วทำความพินาศฉิบหายให้แก่เรา เราจะหนีไป" ดังนี้แล้ว จึงทิ้งโคเหล่านั้นเสีย วิ่งหนีไปโดยเร็ว แล้วไปยืนอยู่ในที่ที่ไม่มีภัย ในอุปมานั้น การที่ปุถุชนยึดถือขันธ์ทั้งหลายว่า "เรา ของเรา" เปรียบเหมือนการยึดถือโคของพระราชาว่าเป็น "โคของเรา", การที่โยคีรู้ชัดซึ่งขันธ์ทั้งหลายโดยไตรลักษณ์ว่าเป็น "ของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา" เปรียบเหมือนการรู้ชัดในเวลาสว่างว่าเป็น "โคของพระราชา", ภยตูปัฏฐานญาณเปรียบเหมือนเวลาที่เกิดความกลัว, มุญจิตุกัมยตาญาณเปรียบเหมือนความต้องการที่จะสละทิ้งแล้วหนีไป, โคตรภูญาณเปรียบเหมือนการสละทิ้ง, มรรคเปรียบเหมือนการวิ่งหนี, ผลเปรียบเหมือนการวิ่งหนีไปยืนอยู่ในที่ปลอดภัย

794. Yakkhīti eko kira puriso yakkhiniyā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi, sā rattibhāge ‘‘sutto aya’’nti mantvā āmakasusānaṃ gantvā manussamaṃsaṃ khādati. So ‘‘kuhiṃ esā gacchatī’’ti anubandhitvā manussamaṃsaṃ khādamānaṃ disvā tassā amanussibhāvaṃ ñatvā ‘‘yāva maṃ na khādati, tāva palāyissāmī’’ti bhīto vegena palāyitvā khemaṭṭhāne aṭṭhāsi. Tattha yakkhiniyā saddhiṃ saṃvāso viya khandhānaṃ ‘‘ahaṃ mamā’’ti gahaṇaṃ, susāne manussamaṃsaṃ khādamānaṃ disvā ‘‘yakkhinī aya’’nti jānanaṃ viya khandhānaṃ tilakkhaṇaṃ disvā aniccādibhāvajānanaṃ, bhītakālo viya bhayatupaṭṭhānaṃ, palāyitukāmatā viya muñcitukamyatā, susānavijahanaṃ viya gotrabhu, vegena palāyanaṃ viya maggo, abhayadese ṭhānaṃ viya phalaṃ.

794. คำว่า นางยักษิณี ความว่า ได้ยินว่า บุรุษผู้หนึ่งอยู่ร่วมกับนางยักษิณีตนหนึ่ง ในเวลากลางคืน นางยักษิณีนั้นคิดว่า "เขาหลับแล้ว" จึงไปยังป่าช้าดิบแล้วกินเนื้อมนุษย์ บุรุษนั้นสะกดรอยตามไปเพราะสงสัยว่า "นางนี่ไปไหนหนอ" เมื่อเห็นนางกำลังกินเนื้อมนุษย์อยู่ จึงรู้ว่านางไม่ใช่มนุษย์ แล้วเกิดความกลัวว่า "ก่อนที่นางจะกินเรา เราจะหนีไป" ดังนี้แล้ว จึงวิ่งหนีไปโดยเร็ว แล้วไปยืนอยู่ในที่ปลอดภัย ในอุปมานั้น การยึดถือขันธ์ทั้งหลายว่า "เรา ของเรา" เปรียบเหมือนการอยู่ร่วมกับนางยักษิณี, การรู้สภาวะว่าเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น เพราะเห็นไตรลักษณ์ของขันธ์ทั้งหลาย เปรียบเหมือนการรู้ว่า "นี่คือนางยักษิณี" เพราะเห็นนางกำลังกินเนื้อมนุษย์อยู่ในป่าช้า, ภยตูปัฏฐานญาณเปรียบเหมือนเวลาที่เกิดความกลัว, มุญจิตุกัมยตาญาณเปรียบเหมือนความต้องการที่จะวิ่งหนี, โคตรภูญาณเปรียบเหมือนการละทิ้งป่าช้า, มรรคเปรียบเหมือนการวิ่งหนีไปโดยเร็ว, ผลเปรียบเหมือนการยืนอยู่ในที่ปลอดภัย

795. Dārakoti ekā kira puttagiddhinī itthī, sā uparipāsāde nisinnāva antaravīthiyaṃ dārakasaddaṃ sutvā ‘‘putto nu kho me kenaci viheṭhiyatī’’ti vegasā gantvā ‘‘attano putto’’ti saññāya paraputtaṃ aggahesi. Sā ‘‘paraputto aya’’nti sañjānitvā ottappamānā ito cito ca oloketvā ‘‘mā heva maṃ koci ‘dārakacorī aya’nti vadeyyā’’ti dārakaṃ tattheva oropetvā puna vegasā pāsādaṃ āruyha nisīdi. Tattha attano puttasaññāya paraputtassa gahaṇaṃ viya ‘‘ahaṃ mamā’’ti pañcakkhandhagahaṇaṃ, ‘‘paraputto aya’’nti sañjānanaṃ viya tilakkhaṇavasena ‘‘nāhaṃ, na mamā’’ti sañjānanaṃ, ottappanaṃ viya bhayatupaṭṭhānaṃ, ito cito ca olokanaṃ viya muñcitukamyatāñāṇaṃ, tattheva dārakassa oropanaṃ viya anulomaṃ, oropetvā antaravīthiyaṃ ṭhitakālo viya gotrabhu, pāsādārūhanaṃ viya maggo, āruyha nisīdanaṃ viya phalaṃ.

795. คำว่า ทารก ความว่า ได้ยินว่า มีหญิงคนหนึ่งรักบุตรมาก นางนั่งอยู่บนปราสาท ได้ยินเสียงเด็กร้องที่ถนน คิดว่า "บุตรของเราถูกใครเบียดเบียนหนอ" จึงรีบลงไป ด้วยสำคัญว่าเป็นบุตรของตน จึงอุ้มเอาบุตรของคนอื่น ครั้นนางรู้ว่า "นี่เป็นบุตรของคนอื่น" ก็เกิดความละอายใจ เหลียวดูทางโน้นทางนี้ ด้วยคิดว่า "อย่าให้ใครๆ กล่าวหาเราว่า 'นางนี่เป็นโจรลักเด็ก' เลย" จึงวางเด็กไว้ที่นั่นแล้วรีบขึ้นปราสาทไปนั่งอยู่ตามเดิม ในอุปมานั้น การอุ้มเอาบุตรของคนอื่นด้วยสำคัญว่าเป็นบุตรของตน เปรียบเหมือนการยึดถือเบญจขันธ์ว่า "เรา ของเรา" การรู้ว่า "นี่เป็นบุตรของคนอื่น" เปรียบเหมือนการรู้ว่า "ไม่ใช่เรา ไม่ใช่ของเรา" ด้วยอำนาจไตรลักษณ์ ความละอายใจ เปรียบเหมือนภยตูปัฏฐานญาณ การเหลียวดูทางโน้นทางนี้ เปรียบเหมือนมุญจิตุกัมยตาญาณ การวางเด็กไว้ที่นั่น เปรียบเหมือนอนุโลมญาณ เวลาที่ยืนอยู่บนถนนหลังจากวางเด็กแล้ว เปรียบเหมือนโคตรภูญาณ การขึ้นสู่ปราสาท เปรียบเหมือนมรรค การขึ้นไปนั่งแล้ว เปรียบเหมือนผล

796. Khuddaṃ pipāsaṃ sītuṇhaṃ, andhakāraṃ visena cāti imā pana cha upamā vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya ṭhitassa lokuttaradhammābhimukhaninnapoṇapabbhārabhāvadassanatthaṃ vuttā. Yathā hi khuddāya abhibhūto sujighacchito puriso sādurasaṃ bhojanaṃ pattheti, evamevāyaṃ saṃsāravaṭṭajighacchāya phuṭṭho yogāvacaro amatarasaṃ kāyagatāsatibhojanaṃ pattheti.

796. ส่วนอุปมา ๖ อย่างนี้ คือ ความหิว ความกระหาย ความหนาว ความร้อน ความมืด และยาพิษ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงภาวะที่ผู้ตั้งอยู่ในวุฏฐานคามินีวิปัสสนามีหน้าเฉพาะ น้อมไป โน้มไป เอนไปสู่โลกุตรธรรม จริงอยู่ เปรียบเหมือนบุรุษผู้หิวจัด ถูกความหิวครอบงำ ย่อมปรารถนาโภชนะมีรสอร่อย ฉันใด โยคาวจรนี้ก็ฉันนั้น ถูกความหิวคือสังสารวัฏฏ์ถูกต้องแล้ว ย่อมปรารถนาโภชนะคือกายคตาสติอันมีอมตรส

Yathā ca pipāsito puriso parisussamānakaṇṭhamukho anekaṅgasambhāraṃ pānakaṃ pattheti, evamevāyaṃ saṃsāravaṭṭapipāsāya phuṭṭho yogāvacaro ariyaṃ aṭṭhaṅgikamaggapānakaṃ pattheti.

เปรียบเหมือนบุรุษผู้กระหายน้ำ มีคอและปากแห้งผาก ย่อมปรารถนาน้ำปานะที่ปรุงด้วยเครื่องปรุงหลายอย่าง ฉันใด โยคาวจรนี้ก็ฉันนั้น ถูกความกระหายคือสังสารวัฏฏ์ถูกต้องแล้ว ย่อมปรารถนาน้ำปานะคืออริยมรรคมีองค์ ๘

Yathā pana sītasamphuṭṭho puriso uṇhaṃ pattheti, evamevāyaṃ saṃsāravaṭṭe taṇhāsinehasītena phuṭṭho yogāvacaro kilesasantāpakaṃ maggatejaṃ pattheti.

เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกความหนาวถูกต้องแล้ว ย่อมปรารถนาความร้อน ฉันใด โยคาวจรนี้ก็ฉันนั้น ถูกความหนาวคือยางเหนียวแห่งตัณหาในสังสารวัฏฏ์ถูกต้องแล้ว ย่อมปรารถนาเดชแห่งมรรคที่เผากิเลส

Yathā ca uṇhasamphuṭṭho puriso sītaṃ pattheti, evamevāyaṃ saṃsāravaṭṭe ekādasaggisantāpasantatto yogāvacaro ekādasaggivūpasamaṃ nibbānaṃ pattheti.

เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกความร้อนถูกต้องแล้ว ย่อมปรารถนาความเย็น ฉันใด โยคาวจรนี้ก็ฉันนั้น ผู้เร่าร้อนด้วยไฟ ๑๑ กองในสังสารวัฏฏ์ ย่อมปรารถนานิพพานอันเป็นที่ระงับไฟ ๑๑ กอง

Yathā pana andhakārapareto puriso ālokaṃ pattheti, evamevāyaṃ avijjandhakārena onaddhapariyonaddho yogāvacaro ñāṇālokaṃ maggabhāvanaṃ pattheti.

เปรียบเหมือนบุรุษผู้อยู่ในความมืด ย่อมปรารถนาแสงสว่าง ฉันใด โยคาวจรนี้ก็ฉันนั้น ผู้ถูกความมืดคืออวิชชาผูกรัดครอบงำแล้ว ย่อมปรารถนาการเจริญมรรคอันเป็นแสงสว่างแห่งญาณ

Yathā ca visasamphuṭṭho puriso visaghātanaṃ bhesajjaṃ pattheti, evamevāyaṃ kilesavisasamphuṭṭho yogāvacaro kilesavisanimmathanaṃ amatosadhaṃ nibbānaṃ pattheti. Tena vuttaṃ – ‘‘tassevaṃ jānato evaṃ passato tīsu bhavesu…pe… navasu sattāvāsesu cittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati. Upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti. Seyyathāpi nāma padumapalāse īsakapoṇe’’ti sabbaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ.

เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกยาพิษถูกต้องแล้ว ย่อมปรารถนาเภสัชที่กำจัดยาพิษ ฉันใด โยคาวจรนี้ก็ฉันนั้น ผู้ถูกยาพิษคือกิเลสถูกต้องแล้ว ย่อมปรารถนานิพพานอันเป็นอมตโอสถที่ทำลายยาพิษคือกิเลส เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า "เมื่อโยคีนั้นรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมหดหู่ ถอยกลับ หันกลับจากภพ ๓...ฯลฯ...จากสัตตาวาส ๙ ไม่แผ่ไป อุเบกขาหรือความเป็นปฏิกูลย่อมตั้งอยู่ เปรียบเหมือนหยาดน้ำบนใบบัวที่เอียงเล็กน้อย" ดังนี้ พึงทราบความทั้งหมดโดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเทียว

797. Ettāvatā ca panesa patilīnacaro nāma hoti, yaṃ sandhāya vuttaṃ –

797. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ โยคีนี้จึงชื่อว่าเป็นผู้มีปกติประพฤติหลีกเร้น ซึ่งท่านหมายถึงแล้วกล่าวไว้ว่า –

‘‘Patilīnacarassa bhikkhuno,

Bhajamānassa vivittamāsanaṃ;

Sāmaggiyamāhu tassa taṃ,

Yo attānaṃ bhavane na dassaye’’ti. (su. ni. 816; mahāni. 45);

บัณฑิตทั้งหลายกล่าวความเหมาะสมนั้น ของภิกษุผู้มีปกติประพฤติหลีกเร้น ผู้เสพเสนาสนะอันสงัด ซึ่งไม่แสดงตนในภพ

Evamidaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ yogino patilīnacarabhāvaṃ niyametvā uttari ariyamaggassāpi bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgapaṭipadāvimokkhavisesaṃ niyameti. Keci hi therā bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgānaṃ visesaṃ pādakajjhānaṃ niyametīti vadanti. Keci vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentīti vadanti. Keci puggalajjhāsayo niyametīti vadanti. Tesampi vādesu ayaṃ pubbabhāgavuṭṭhānagāminivipassanāva niyametīti veditabbā.

สังขารุเปกขาญาณนี้ กำหนดความเป็นผู้มีปกติประพฤติหลีกเร้นของโยคีอย่างนี้แล้ว ย่อมกำหนดความพิเศษแห่งโพชฌงค์ มรรคองค์ ฌานองค์ ปฏิปทา และวิโมกข์ แม้ของอริยมรรคต่อไปอีก จริงอยู่ พระเถระบางพวกกล่าวว่า ฌานอันเป็นบาท กำหนดความพิเศษแห่งโพชฌงค์ มรรคองค์ และฌานองค์ บางพวกกล่าวว่า ขันธ์ทั้งหลายอันเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา กำหนด บางพวกกล่าวว่า อัธยาศัยของบุคคล กำหนด แม้ในวาทะของพระเถระเหล่านั้น ก็พึงทราบว่า วุฏฐานคามินีวิปัสสนาอันเป็นส่วนเบื้องต้นนี้แหละ กำหนด

798. Tatrāyaṃ anupubbikathā – vipassanāniyamena hi sukkhavipassakassa uppannamaggopi, samāpattilābhino jhānaṃ pādakaṃ akatvā uppannamaggopi, paṭhamajjhānaṃ pādakaṃ katvā pakiṇṇakasaṅkhāre sammasitvā uppāditamaggopi paṭhamajjhānikāva honti. Sabbesu satta bojjhaṅgāni aṭṭha maggaṅgāni pañca jhānaṅgāni honti. Tesaṃ hi pubbabhāgavipassanā somanassasahagatāpi upekkhāsahagatāpi hutvā vuṭṭhānakāle saṅkhārupekkhābhāvaṃ patvā somanassasahagatā hoti. Pañcakanaye dutiyatatiyacatutthajjhānāni pādakāni katvā uppāditamaggesu yathākkameneva jhānaṃ caturaṅgikaṃ tivaṅgikaṃ duvaṅgikañca hoti. Sabbesu pana satta maggaṅgāni honti. Catutthe cha bojjhaṅgāni. Ayaṃ viseso pādakajjhānaniyamena ceva vipassanāniyamena ca hoti. Tesampi hi pubbabhāgavipassanā somanassasahagatāpi upekkhāsahagatāpi hoti. Vuṭṭhānagāminī somanassasahagatāva. Pañcamajjhānaṃ pādakaṃ katvā nibbattitamagge pana upekkhācittekaggatāvasena dve jhānaṅgāni bojjhaṅgamaggaṅgāni cha satta ceva. Ayampi viseso ubhayaniyamavasena hoti. Imasmiṃ hi naye pubbabhāgavipassanā somanassasahagatā vā upekkhāsahagatā vā hoti. Vuṭṭhānagāminī upekkhāsahagatāva. Arūpajjhānāni pādakaṃ katvā uppāditamaggepi eseva nayo. Evaṃ pādakajjhānato vuṭṭhāya yekeci saṅkhāre sammasitvā nibbattitamaggassa āsannapadese vuṭṭhitasamāpatti attano sadisabhāvaṃ karoti bhūmivaṇṇo viya godhāvaṇṇassa.

798. ในข้อนั้น มีคำอธิบายตามลำดับดังนี้ โดยกำหนดแห่งวิปัสสนา แม้มรรคที่เกิดขึ้นแก่พระสุกขวิปัสสก แม้มรรคที่เกิดขึ้นแก่ผู้ได้สมาบัติโดยไม่ทำฌานให้เป็นบาท แม้มรรคที่ท่านผู้ทำปฐมฌานให้เป็นบาทแล้วพิจารณาสังขารที่เป็นปกิณณกะให้เกิดขึ้น ย่อมเป็นปฐมฌานิกมรรคทั้งนั้น ในมรรคทั้งหมดนั้น มีโพชฌงค์ ๗ องค์ มรรคมีองค์ ๘ ฌานังคะ ๕ ก็วิปัสสนาที่เป็นส่วนเบื้องต้นของมรรคเหล่านั้น แม้เป็นโสมนัสสสหคตบ้าง อุเบกขาสหคตบ้าง แต่เมื่อถึงความเป็นสังขารุเบกขาในกาลเป็นที่ออกจากวิปัสสนา (วุฏฐานกาล) ย่อมเป็นโสมนัสสสหคต ในปัญจกนัย ในมรรคที่บุคคลทำทุติยฌาน ตติยฌาน และจตุตถฌานให้เป็นบาทแล้วให้เกิดขึ้น ฌานย่อมมีองค์ ๔ มีองค์ ๓ และมีองค์ ๒ ตามลำดับ แต่ในมรรคทั้งหมดนั้น มีมรรคมีองค์ ๗ ในจตุตถฌานมรรคมีโพชฌงค์ ๖ ความแตกต่างนี้ย่อมมีได้โดยกำหนดแห่งปาทกฌานและโดยกำหนดแห่งวิปัสสนา จริงอยู่ แม้วิปัสสนาที่เป็นส่วนเบื้องต้นของมรรคเหล่านั้น ก็เป็นโสมนัสสสหคตบ้าง อุเบกขาสหคตบ้าง แต่วุฏฐานคามินีวิปัสสนาเป็นโสมนัสสสหคตเท่านั้น ส่วนในมรรคที่บังเกิดขึ้นเพราะทำปัญจมฌานให้เป็นบาท มีฌานังคะ ๒ องค์ คือ อุเบกขาและจิตเตกัคคตา มีโพชฌงค์ ๖ องค์ และมรรคมีองค์ ๗ องค์ แม้ความแตกต่างนี้ก็มีได้ด้วยอำนาจแห่งการกำหนดทั้งสอง จริงอยู่ ในนัยนี้ วิปัสสนาที่เป็นส่วนเบื้องต้นเป็นโสมนัสสสหคต หรืออุเบกขาสหคต แต่วุฏฐานคามินีวิปัสสนาเป็นอุเบกขาสหคตเท่านั้น แม้ในมรรคที่บังเกิดขึ้นเพราะทำอรูปฌานให้เป็นบาท ก็นัยนี้แหละ ด้วยประการฉะนี้ สมาบัติที่ตนออกจากปาทกฌานแล้วพิจารณาสังขารอย่างใดอย่างหนึ่งให้เกิดขึ้น ย่อมทำความเป็นเช่นกับตนแก่มรรคที่เกิดขึ้นในที่ใกล้ เหมือนสีของแผ่นดินทำสีของกิ้งก่าให้เหมือนสีของตนฉะนั้น

799. Dutiyattheravāde pana yato yato samāpattito vuṭṭhāya ye ye samāpattidhamme sammasitvā maggo nibbattito hoti, taṃtaṃsamāpattisadisova hoti. Tatrāpi ca vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo.

799. ส่วนในวาทะของพระเถระองค์ที่ ๒ บุคคลออกจากสมาบัติใดๆ แล้วพิจารณาสมาบัติธรรมใดๆ มรรคบังเกิดขึ้น, มรรคนั้นย่อมเป็นเช่นกับสมาบัตินั้นๆ นั่นเทียว และในวาทะนั้น พึงทราบการกำหนดแห่งวิปัสสนาโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล

800. Tatiyattheravāde attano attano ajjhāsayānurūpena yaṃ yaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā ye ye jhānadhamme sammasitvā maggo nibbattito, taṃtaṃjhānasadisova hoti. Pādakajjhānaṃ pana sammasitajjhānaṃ vā vinā ajjhāsayamatteneva taṃ na ijjhati. Svāyamattho nandakovādasuttena (ma. ni. 3.398 ādayo) dīpetabbo. Etthāpi ca vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo. Evaṃ tāva saṅkhārupekkhā bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgāni niyametīti veditabbā.

800. ในวาทะของพระเถระองค์ที่ ๓ บุคคลทำฌานใดๆ ให้เป็นบาทตามสมควรแก่อัธยาศัยของตนๆ แล้วพิจารณาฌานธรรมใดๆ มรรคบังเกิดขึ้น, มรรคนั้นย่อมเป็นเช่นกับฌานนั้นๆ นั่นเทียว แต่เว้นปาทกฌานหรือฌานที่พิจารณาเสียแล้ว ความสำเร็จนั้นย่อมไม่มีได้เพียงด้วยอัธยาศัยเท่านั้น เนื้อความนั้นพึงแสดงด้วยนันทโกวาทสูตร และในวาทะแม้นี้ พึงทราบการกำหนดแห่งวิปัสสนาโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล พึงทราบว่า สังขารุเบกขากำหนดโพชฌงค์ มรรคมีองค์ และฌานังคะ ด้วยประการฉะนี้ก่อน

801. Sace panāyaṃ ādito kilese vikkhambhayamānā dukkhena sappayogena sasaṅkhārena vikkhambhetuṃ asakkhi, dukkhāpaṭipadā nāma hoti. Vipariyāyena sukhāpaṭipadā. Kilese pana vikkhambhetvā vipassanāparivāsaṃ maggapātubhāvaṃ saṇikaṃ kurumānā dandhābhiññā nāma hoti. Vipariyāyena khippābhiññā. Iti ayaṃ saṅkhārupekkhā āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano attano maggassa nāmaṃ deti. Tena maggo cattāri nāmāni labhati.

801. ก็ถ้าสังขารุเบกขานี้ เมื่อข่มกิเลสในเบื้องต้น ไม่สามารถจะข่มได้ ต้องข่มด้วยความลำบาก ด้วยความพากเพียร ด้วยความมีสังขารไซร้, (ปฏิปทานั้น) ชื่อว่า ทุกขาปฏิปทา โดยปริยายตรงกันข้าม ชื่อว่า สุขาปฏิปทา ส่วนเมื่อข่มกิเลสแล้ว ทำการอยู่ด้วยวิปัสสนาคือความปรากฏแห่งมรรคให้เป็นไปช้าๆ (ปฏิปทานั้น) ชื่อว่า ทันธาภิญญา โดยปริยายตรงกันข้าม ชื่อว่า ขิปปาภิญญา ด้วยเหตุนี้ สังขารุเบกขานี้ ตั้งอยู่ในฐานะเป็นที่มา ย่อมให้ชื่อแก่มรรคของตนๆ เพราะเหตุนั้น มรรคจึงได้ชื่อ ๔ อย่าง

Sā panāyaṃ paṭipadā kassaci bhikkhuno nānā hoti, kassaci catūsupi maggesu ekāva. Buddhānaṃ pana cattāropi maggā sukhāpaṭipadā khippābhiññāva ahesuṃ. Tathā dhammasenāpatissa. Mahāmoggallānattherassa pana paṭhamamaggo sukhāpaṭipado khippābhiñño ahosi. Upari tayo dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā. Yathā ca paṭipadā, evaṃ adhipatayopi kassaci bhikkhuno catūsu maggesu nānā honti. Kassaci catūsupi ekāva. Evaṃ saṅkhārupekkhā paṭipadāvisesaṃ niyameti. Yathā pana vimokkhavisesaṃ niyameti, taṃ pubbe vuttameva.

ก็ปฏิปทานี้ ของภิกษุบางรูปย่อมแตกต่างกันไป, ของบางรูปย่อมเป็นอย่างเดียวกันในมรรคทั้ง ๔ ส่วนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย มรรคทั้ง ๔ ได้เป็นสุขาปฏิปทาขิปปาภิญญาทั้งนั้น ของพระธรรมเสนาบดี (สารีบุตร) ก็เช่นนั้น แต่ของพระมหาโมคคัลลานเถระ ปฐมมรรคเป็นสุขาปฏิปทาขิปปาภิญญา มรรคเบื้องบน ๓ เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา ปฏิปทาฉันใด อธิบดีทั้งหลายก็ฉันนั้น ของภิกษุบางรูปย่อมแตกต่างกันไปในมรรค ๔, ของบางรูปย่อมเป็นอย่างเดียวกันในมรรคทั้ง ๔ สังขารุเบกขาย่อมกำหนดความพิเศษแห่งปฏิปทาด้วยประการฉะนี้ ส่วนสังขารุเบกขากำหนดความพิเศษแห่งวิโมกข์ได้อย่างไรนั้น กล่าวไว้แล้วในหนหลังนั่นเทียว

802. Apica maggo nāma pañcahi kāraṇehi nāmaṃ labhati sarasena vā paccanīkena vā saguṇena vā ārammaṇena vā āgamanena vā. Sace hi saṅkhārupekkhā aniccato saṅkhāre sammasitvā vuṭṭhāti, animittavimokkhena vimuccati. Sace dukkhato sammasitvā vuṭṭhāti, appaṇihitavimokkhena vimuccati. Sace anattato sammasitvā vuṭṭhāti, suññatavimokkhena vimuccati. Idaṃ sarasato nāmaṃ nāma.

802. อีกอย่างหนึ่ง ที่ชื่อว่ามรรค ย่อมได้ชื่อด้วยเหตุ ๕ ประการ คือ โดยสภาวะของตน ๑ โดยความเป็นข้าศึก ๑ โดยคุณของตน ๑ โดยอารมณ์ ๑ หรือโดยความเป็นที่มา ๑ จริงอยู่ ถ้าสังขารุเบกขาพิจารณาสังขารโดยความเป็นของไม่เที่ยงแล้วเกิดขึ้น, ย่อมหลุดพ้นด้วยอนิมิตตวิโมกข์ ถ้าพิจารณาโดยความเป็นทุกข์แล้วเกิดขึ้น, ย่อมหลุดพ้นด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์ ถ้าพิจารณาโดยความเป็นอนัตตาแล้วเกิดขึ้น, ย่อมหลุดพ้นด้วยสุญญตวิโมกข์ นี้ชื่อว่า ชื่อโดยสภาวะของตน

Yasmā panesa aniccānupassanāya saṅkhārānaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā niccanimittadhuvanimittasassatanimittāni pajahanto āgato, tasmā animitto. Dukkhānupassanāya pana sukhasaññaṃ pahāya paṇidhiṃ patthanaṃ sukkhāpetvā āgatattā appaṇihito. Anattānupassanāya attasattapuggalasaññaṃ pahāya saṅkhārānaṃ suññato diṭṭhattā suññatoti idaṃ paccanīkato nāmaṃ nāma.

ก็เพราะมรรคนี้ ทำการแยกกลุ่มก้อนแห่งสังขารด้วยอนิจจานุปัสสนา ละนิจจนิมิต ธุวนิมิต สัสสตนิมิตมา, ฉะนั้นจึงชื่อว่า อนิมิตตะ ส่วนเพราะละสุขสัญญาด้วยทุกขานุปัสสนา ยังความตั้งใจและความปรารถนาให้เหือดแห้งแล้วมา ฉะนั้นจึงชื่อว่า อัปปณิหิตะ เพราะละอัตตสัญญา สัตตสัญญา บุคคลสัญญาด้วยอนัตตานุปัสสนา เห็นสังขารโดยความเป็นของว่างเปล่า ฉะนั้นจึงชื่อว่า สุญญตะ นี้ชื่อว่า ชื่อโดยความเป็นข้าศึก

Rāgādīhi panesa suññattā suññato, rūpanimittādīnaṃ rāganimittādīnaññeva vā abhāvena animitto, rāgapaṇidhiādīnaṃ abhāvato appaṇihitoti idamassa saguṇato nāmaṃ.

ก็มรรคนี้ว่างจากราคะเป็นต้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า สุญญตะ เพราะไม่มีรูปนิมิตเป็นต้น หรือไม่มีราคนิมิตเป็นต้นนั่นเทียว ฉะนั้นจึงชื่อว่า อนิมิตตะ เพราะไม่มีความตั้งใจในราคะเป็นต้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า อัปปณิหิตะ นี้เป็นชื่อของมรรคนั้นโดยคุณของตน

Svāyaṃ suññaṃ animittaṃ appaṇihitañca nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotītipi suññato animitto appaṇihitoti vuccati. Idamassa ārammaṇato nāmaṃ.

มรรคนั้นทำนิพพานซึ่งว่าง ไม่มีนิมิต และไม่มีที่ตั้งปรารถนาให้เป็นอารมณ์ เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า สุญญตะ อนิมิตตะ และอัปปณิหิตะ นี้เป็นชื่อของมรรคนั้นโดยอารมณ์

803. Āgamanaṃ pana duvidhaṃ vipassanāgamanaṃ maggāgamanañca. Tattha magge vipassanāgamanaṃ labhati, phale maggāgamanaṃ. Anattānupassanā hi suññatā nāma, suññatavipassanāya maggo suññato, aniccānupassanā animittā nāma, animittavipassanāya maggo animitto. Idaṃ pana nāmaṃ na abhidhammapariyāyena labbhati, suttantapariyāyena labbhati. Tatra hi gotrabhuñāṇaṃ animittaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā animittanāmakaṃ hutvā sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā maggassa nāmaṃ detīti vadanti. Tena maggo animittoti vutto. Maggāgamanena pana phalaṃ animittanti yujjatiyeva. Dukkhānupassanā saṅkhāresu paṇidhiṃ sukkhāpetvā āgatattā appaṇihitā nāma, appaṇihitavipassanāya maggo appaṇihito, appaṇihitamaggassa phalaṃ appaṇihitaṃ. Evaṃ vipassanā attano nāmaṃ maggassa deti, maggo phalassāti idaṃ āgamanato nāmaṃ. Evamayaṃ saṅkhārupekkhā vimokkhavisesaṃ niyametīti.

803. อนึ่ง อาคมะ (ที่มา) มี ๒ อย่าง คือ วิปัสสนาคมะ และมัคคาคมะ. ในบรรดาอาคมะทั้งสองนั้น ในมรรค ย่อมได้วิปัสสนาคมะ, ในผล ย่อมได้มัคคาคมะ. จริงอยู่ อนัตตานุปัสสนา ชื่อว่า สุญญตา, มรรคของสุญญตวิปัสสนา ชื่อว่า สุญญตะ, อนิจจานุปัสสนา ชื่อว่า อนิมิตตา, มรรคของอนิมิตตวิปัสสนา ชื่อว่า อนิมิตตะ. แต่อันว่าชื่อนี้ ย่อมไม่ได้โดยนัยแห่งอภิธรรม ย่อมได้โดยนัยแห่งสุตตันตะ. เพราะว่า ในสุตตันตะนั้น ท่านกล่าวว่า โคตรภูญาณกระทำพระนิพพานอันไม่มีนิมิตให้เป็นอารมณ์แล้ว จึงมีชื่อว่าอนิมิตตะ ตนเองตั้งอยู่ในฐานะเป็นที่มาแล้ว ย่อมให้ชื่อแก่มรรค. เพราะเหตุนั้น มรรคจึงถูกเรียกว่า อนิมิตตะ. ส่วนผลชื่อว่าอนิมิตตะโดยมัคคาคมะ ย่อมสมควรทีเดียว. ทุกขานุปัสสนา ชื่อว่า อัปปณิหิตา เพราะทำความปรารถนาในสังขารทั้งหลายให้เหือดแห้งแล้วจึงมา, มรรคของอัปปณิหิตวิปัสสนา ชื่อว่า อัปปณิหิตะ, ผลของอัปปณิหิตมรรค ชื่อว่า อัปปณิหิตะ. ด้วยประการฉะนี้ วิปัสสนาให้ชื่อของตนแก่มรรค มรรคให้ชื่อแก่ผล นี้เป็นชื่อโดยอาคมะ. ด้วยประการฉะนี้ สังขารุเปกขาญาณนี้ ย่อมกำหนดวิโมกข์พิเศษ.

Saṅkhārupekkhāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

สังขารุเปกขาญาณ จบ.

Anulomañāṇakathā

กถาว่าด้วยอนุโลมญาณ

804. Tassa taṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ āsevantassa bhāventassa bahulīkarontassa adhimokkhasaddhā balavatarā nibbattati, vīriyaṃ supaggahitaṃ hoti, sati sūpaṭṭhitā, cittaṃ susamāhitaṃ, tikkhatarā saṅkhārupekkhā uppajjati. Tassa ‘‘dāni maggo uppajjissatī’’ti saṅkhārupekkhā saṅkhāre aniccāti vā dukkhāti vā anattāti vā sammasitvā bhavaṅgaṃ otarati. Bhavaṅgānantaraṃ saṅkhārupekkhāya katanayeneva saṅkhāre aniccāti vā dukkhāti vā anattāti vā ārammaṇaṃ kurumānaṃ uppajjati manodvārāvajjanaṃ. Tato bhavaṅgaṃ āvaṭṭetvā uppannassa tassa kiriyacittassānantaraṃ avīcikaṃ cittasantatiṃ anuppabandhamānaṃ tatheva saṅkhāre ārammaṇaṃ katvā uppajjati paṭhamaṃ javanacittaṃ, yaṃ parikammanti vuccati. Tadanantaraṃ tatheva saṅkhāre ārammaṇaṃ katvā uppajjati dutiyaṃ javanacittaṃ, yaṃ upacāranti vuccati. Tadanantarampi tatheva saṅkhāre ārammaṇaṃ katvā uppajjati tatiyaṃ javanacittaṃ, yaṃ anulomanti vuccati. Idaṃ nesaṃ pāṭiyekkaṃ nāmaṃ.

804. เมื่อโยคีนั้นเสพ เจริญ กระทำให้มากซึ่งสังขารุเปกขาญาณนั้นอยู่ อธิโมกขสัทธาจะบังเกิดมีกำลังกล้ายิ่งขึ้น, วิริยะจะประคองไว้ดี, สติจะตั้งมั่นดี, จิตจะตั้งมั่นดี, สังขารุเปกขาญาณที่แก่กล้ายิ่งขึ้นจะเกิดขึ้น. แก่โยคีนั้น สังขารุเปกขาญาณพิจารณาเห็นสังขารทั้งหลายโดยความเป็นของไม่เที่ยงบ้าง เป็นทุกข์บ้าง เป็นอนัตตาบ้าง แล้วหยั่งลงสู่ภวังค์ ด้วยคิดว่า "บัดนี้ มรรคจักเกิดขึ้น". ในลำดับต่อจากภวังค์ มโนทวาราวัชชนะย่อมเกิดขึ้น กระทำสังขารทั้งหลายให้เป็นอารมณ์โดยความเป็นของไม่เที่ยงบ้าง เป็นทุกข์บ้าง เป็นอนัตตาบ้าง ตามนัยที่สังขารุเปกขาญาณได้กระทำไว้นั่นเทียว. ลำดับนั้น ในลำดับต่อจากกิริยาจิตนั้นที่เกิดขึ้นหน่วงภวังค์ ชวนจิตดวงที่ ๑ ซึ่งสืบต่อสันตติแห่งจิตไม่ขาดสาย กระทำสังขารทั้งหลายให้เป็นอารมณ์อย่างนั้นเหมือนกัน ย่อมเกิดขึ้น, ซึ่งท่านเรียกว่า ปริกรรม. ในลำดับต่อจากชวนจิตนั้น ชวนจิตดวงที่ ๒ กระทำสังขารทั้งหลายให้เป็นอารมณ์อย่างนั้นเหมือนกัน ย่อมเกิดขึ้น, ซึ่งท่านเรียกว่า อุปจาระ. แม้ในลำดับต่อจากชวนจิตนั้น ชวนจิตดวงที่ ๓ กระทำสังขารทั้งหลายให้เป็นอารมณ์อย่างนั้นเหมือนกัน ย่อมเกิดขึ้น, ซึ่งท่านเรียกว่า อนุโลม. นี้เป็นชื่อจำเพาะของชวนจิตทั้ง ๓ ดวงนั้น.

Avisesena pana tividhampetaṃ āsevanantipi parikammantipi upacārantipi anulomantipi vattuṃ vaṭṭati. Kissānulomaṃ? Purimabhāgapacchimabhāgānaṃ. Tañhi purimānaṃ aṭṭhannaṃ vipassanāñāṇānaṃ tathakiccatāya ca anulometi, upari ca sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ. Tañhi aniccalakkhaṇādivasena saṅkhāre ārabbha pavattattā, ‘‘udayabbayavantānaṃyeva vata dhammānaṃ udayabbayañāṇaṃ uppādavaye addasā’’ti ca, ‘‘bhaṅgavantānaṃyeva vata bhaṅgānupassanaṃ bhaṅgaṃ addasā’’ti ca, ‘‘sabhayaṃyeva vata bhayatupaṭṭhānassa bhayato upaṭṭhita’’nti ca, ‘‘sādīnaveyeva vata ādīnavānupassanaṃ ādīnavaṃ addasā’’ti ca, ‘‘nibbinditabbeyeva vata nibbidāñāṇaṃ nibbinna’’nti ca, ‘‘muñcitabbamhiyeva vata muñcitukamyatāñāṇaṃ muñcitukāmaṃ jāta’’nti ca, ‘‘paṭisaṅkhātabbaṃyeva vata paṭisaṅkhāñāṇena paṭisaṅkhāta’’nti ca, ‘‘upekkhitabbaṃyeva vata saṅkhārupekkhāya upekkhita’’nti ca atthato vadamānaṃ viya imesañca aṭṭhannaṃ ñāṇānaṃ tathakiccatāya anulometi, upari ca sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ tāya paṭipattiyā pattabbattā.

แต่โดยทั่วไปแล้ว ควรจะเรียกชวนจิตทั้ง ๓ ดวงนี้ว่า อาเสวนะก็ได้ ปริกรรมก็ได้ อุปจาระก็ได้ อนุโลมก็ได้. ถามว่า อนุโลมต่ออะไร? ตอบว่า อนุโลมต่อส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลาย. จริงอยู่ ญาณนั้นย่อมอนุโลมต่อความเป็นผู้มีกิจที่ทำแล้วอย่างนั้นของวิปัสสนาญาณ ๘ ประการในเบื้องต้น และอนุโลมต่อโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการในเบื้องสูง. เพราะว่า ญาณนั้นเกิดขึ้นปรารภสังขารทั้งหลายโดยความเป็นอนิจจลักษณะเป็นต้น จึงเป็นประหนึ่งกล่าวโดยอรรถว่า "โอหนอ อุทยัพพยญาณได้เห็นความเกิดและความดับของธรรมทั้งหลายที่มีความเกิดและความดับนั่นเทียว" ดังนี้บ้าง, "โอหนอ ภังคานุปัสสนาได้เห็นความดับของธรรมทั้งหลายที่มีความดับนั่นเทียว" ดังนี้บ้าง, "โอหนอ สังขารปรากฏโดยความเป็นของน่ากลัวแก่ภยตูปัฏฐานญาณโดยความเป็นของน่ากลัวนั่นเทียว" ดังนี้บ้าง, "โอหนอ อาทีนวานุปัสสนาได้เห็นโทษในสังขารทั้งหลายที่มีโทษนั่นเทียว" ดังนี้บ้าง, "โอหนอ นิพพิทาญาณเบื่อหน่ายในสังขารทั้งหลายที่ควรเบื่อหน่ายนั่นเทียว" ดังนี้บ้าง, "โอหนอ มุญจิตุกัมยตาญาณเป็นผู้ใคร่จะพ้นไปในสังขารทั้งหลายที่ควรจะพ้นไปนั่นเทียว" ดังนี้บ้าง, "โอหนอ ปฏิสังขาญาณได้พิจารณาแล้วซึ่งสังขารที่ควรพิจารณานั่นเทียว" ดังนี้บ้าง, "โอหนอ สังขารุเปกขาญาณได้เพิกเฉยในสังขารที่ควรเพิกเฉยนั่นเทียว" ดังนี้บ้าง, ย่อมอนุโลมต่อความเป็นผู้มีกิจที่ทำแล้วอย่างนั้นของญาณทั้ง ๘ เหล่านี้ และอนุโลมต่อโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการในเบื้องสูง เพราะเป็นธรรมอันจะพึงบรรลุได้ด้วยปฏิปทานั้น.

Yathā hi dhammiko rājā vinicchayaṭṭhāne nisinno vohārikamahāmattānaṃ vinicchayaṃ sutvā agatigamanaṃ pahāya majjhatto hutvā ‘‘evaṃ hotū’’ti anumodamāno tesañca vinicchayassa anulometi, porāṇassa ca rājadhammassa, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Rājā viya hi anulomañāṇaṃ, aṭṭha vohārikamahāmattā viya aṭṭha ñāṇāni, porāṇo rājadhammo viya sattatiṃsa bodhipakkhiyā. Tattha yathā rājā ‘‘evaṃ hotū’’ti vadamāno vohārikānañca vinicchayassa, rājadhammassa ca anulometi, evamidaṃ aniccādivasena saṅkhāre ārabbha uppajjamānaṃ aṭṭhannañca ñāṇānaṃ tathakiccatāya anulometi, upari ca sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ. Teneva saccānulomikañāṇanti vuccatīti.

เปรียบเหมือนพระราชาผู้ทรงธรรม ประทับนั่งในที่วินิจฉัย ทรงสดับคำวินิจฉัยของอำมาตย์ผู้พิจารณาคดีแล้ว ทรงละอคติเสีย เป็นกลาง อนุโมทนาว่า "จงเป็นอย่างนั้นเถิด" ย่อมอนุโลมต่อคำวินิจฉัยของอำมาตย์เหล่านั้นด้วย อนุโลมต่อราชธรรมโบราณด้วย ฉันใด พึงทราบความถึงพร้อมนี้ฉันนั้น. จริงอยู่ อนุโลมญาณเปรียบเหมือนพระราชา, ญาณ ๘ ประการเปรียบเหมือนอำมาตย์ผู้พิจารณาคดี ๘ คน, โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการเปรียบเหมือนราชธรรมโบราณ. ในอุปมานั้น พระราชาตรัสว่า "จงเป็นอย่างนั้นเถิด" ย่อมอนุโลมต่อคำวินิจฉัยของอำมาตย์และต่อราชธรรม ฉันใด, อนุโลมญาณนี้ที่เกิดขึ้นปรารภสังขารทั้งหลายโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ก็ย่อมอนุโลมต่อความเป็นผู้มีกิจที่ทำแล้วอย่างนั้นของญาณทั้ง ๘ ประการ และอนุโลมต่อโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการในเบื้องสูง ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ญาณนี้จึงถูกเรียกว่า สัจจานุโลมิกญาณ.

Anulomañāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

อนุโลมญาณ จบ.

Vuṭṭhānagāminīvipassanākathā

กถาว่าด้วยวุฏฐานคามินีวิปัสสนา

805. Idañca pana anulomañāṇaṃ saṅkhārārammaṇāya vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya pariyosānaṃ hoti. Sabbena sabbaṃ pana gotrabhuñāṇaṃ vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya pariyosānaṃ. Idāni tassāyeva vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya asammohatthaṃ ayaṃ suttasaṃsandanā veditabbā.

805. ก็อนุโลมญาณนี้แล เป็นที่สุดแห่งวุฏฐานคามินีวิปัสสนาที่มีสังขารเป็นอารมณ์. แต่โคตรภูญาณเป็นที่สุดแห่งวุฏฐานคามินีวิปัสสนาโดยประการทั้งปวง. บัดนี้ เพื่อความไม่หลงในวุฏฐานคามินีวิปัสสนานั้นนั่นเทียว พึงทราบการเทียบเคียงพระสูตรนี้.

Seyyathidaṃ –

คือดังนี้ –

Ayañhi vuṭṭhānagāminī vipassanā saḷāyatanavibhaṅgasutte ‘‘atammayataṃ, bhikkhave, nissāya atammayataṃ āgamma yāyaṃ upekkhā ekattā ekattasitā, taṃ pajahatha taṃ samatikkamathā’’ti (ma. ni. 3.310) evaṃ atammayatāti vuttā.

จริงอยู่ วุฏฐานคามินีวิปัสสนานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่า อตัมมยตา ในสฬายตนวิภังคสูตรว่า "ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายอาศัยอตัมมยตา เข้าถึงอตัมมยตาแล้ว พึงละอุเบกขาที่เป็นเอกัตตะ อาศัยเอกัตตะนั้นเสีย พึงก้าวล่วงอุเบกขานั้นเสีย" ดังนี้.

Alagaddasuttante ‘‘nibbindaṃ virajjati, virāgā vimuccatī’’ti (ma. ni. 1.245) evaṃ nibbidāti vuttā.

ในอลคัททสูตร ตรัสไว้ว่า "เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น" ด้วยเหตุนี้ จึงตรัสเรียกว่า นิพพิทา

Susimasuttante ‘‘pubbe kho, susima, dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, pacchā nibbāne ñāṇa’’nti (saṃ. ni. 2.70) evaṃ dhammaṭṭhitiñāṇanti vuttā.

ในสุสิมสูตร ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนสุสิมะ ธัมมัฏฐิติญาณเกิดขึ้นก่อน ญาณในนิพพานเกิดขึ้นภายหลัง" ด้วยเหตุนี้ จึงตรัสเรียกว่า ธัมมัฏฐิติญาณ

Poṭṭhapādasuttante ‘‘saññā kho, poṭṭhapāda, paṭhamaṃ uppajjati, pacchā ñāṇa’’nti (dī. ni. 1.416) evaṃ saññagganti vuttā.

ในโปฏฐปาทสูตร ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนโปฏฐปาทะ สัญญาย่อมเกิดขึ้นก่อน ญาณเกิดขึ้นภายหลัง" ด้วยเหตุนี้ จึงตรัสเรียกว่า สัญญัคคะ

Dasuttarasuttante ‘‘paṭipadāñāṇadassanavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅga’’nti (dī. ni. 3.359) evaṃ pārisuddhipadhāniyaṅganti vuttā.

ในทสุตตรสูตร ตรัสไว้ว่า "ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ เป็นองค์อันเป็นประธานแห่งความบริสุทธิ์" ด้วยเหตุนี้ จึงตรัสเรียกว่า ปาริสุทธิปธานิยังคะ

Paṭisambhidāmagge ‘‘yā ca muñcitukamyatā yā ca paṭisaṅkhānupassanā yā ca saṅkhārupekkhā, ime dhammā ekatthā byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227) evaṃ tīhi nāmehi vuttā.

ในปฏิสัมภิทามรรค ตรัสไว้ว่า "มุญจิตุกัมยตาก็ดี ปฏิสังขานุปัสสนาก็ดี สังขารุเปกขาก็ดี ธรรมเหล่านี้มีอรรถเป็นอันเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น" ด้วยเหตุนี้ จึงตรัสเรียกด้วย ๓ ชื่อ

Paṭṭhāne ‘‘anulomaṃ gotrabhussa, anulomaṃ vodānassā’’ti (paṭṭhā. 1.1.417) evaṃ tīhi nāmehi vuttā.

ในปัฏฐาน ตรัสไว้ว่า "อนุโลมเป็นปัจจัยแก่โคตรภู, อนุโลมเป็นปัจจัยแก่โวทาน" ด้วยเหตุนี้ จึงตรัสเรียกด้วย ๓ ชื่อ

Rathavinītasuttante ‘‘kiṃ panāvuso, paṭipadāñāṇadassanavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti (ma. ni. 1.257) evaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhīti vuttā.

ในรถวินีตสูตร ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนอาวุโส ท่านประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่อปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิหรือ" ด้วยเหตุนี้ จึงตรัสเรียกว่า ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ

Itinekehi nāmehi, kittitā yā mahesinā;

Vuṭṭhānagāminī santā, parisuddhā vipassanā.

พระมเหสีเจ้าทรงสรรเสริญวุฏฐานคามินีวิปัสสนาอันสงบและบริสุทธิ์ยิ่ง ซึ่งตรัสเรียกด้วยชื่อหลายชื่อดังพรรณนามาฉะนี้

Vuṭṭhātukāmo saṃsāra-dukkhapaṅkā mahabbhayā;

Kareyya satataṃ tattha, yogaṃ paṇḍitajātikoti.

กุลบุตรผู้เป็นบัณฑิตชาติ ปรารถนาจะขึ้นจากเปลือกตมคือทุกข์ในสงสารอันน่าสะพรึงกลัวอย่างยิ่ง พึงประกอบความเพียรในวุฏฐานคามินีวิปัสสนานั้นเนืองนิตย์เถิด

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคที่รจนาขึ้นเพื่อความปราโมทย์แห่งสาธุชน ดังนี้

Paññābhāvanādhikāre

ในปัญญาภาวนาธิการ

Paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddeso nāma

ชื่อ ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธินิทเทส

Ekavīsatimo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๒๑

22. Ñāṇadassanavisuddhiniddeso

22. ญาณทัสสนวิสุทธินิทเทส

Paṭhamamaggañāṇakathā

ปฐมมัคคญาณกถา

806. Ito paraṃ gotrabhuñāṇaṃ hoti, taṃ maggassa āvajjanaṭṭhāniyattā neva paṭipadāñāṇadassanavisuddhiṃ na ñāṇadassanavisuddhiṃ bhajati, antarā abbohārikameva hoti. Vipassanāsote patitattā pana vipassanāti saṅkhaṃ gacchati. Sotāpattimaggo sakadāgāmimaggo anāgāmimaggo arahattamaggoti imesu pana catūsu maggesu ñāṇaṃ ñāṇadassanavisuddhi nāma.

806. ต่อจากนี้ไปก็เกิดโคตรภูญาณขึ้น ญาณนั้นเพราะเป็นฐานะแห่งอาวัชชนะแก่มรรค จึงไม่นับเข้าในปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิด้วย ไม่นับเข้าในญาณทัสสนวิสุทธิด้วย เป็นญาณที่อยู่ระหว่างวิสุทธิทั้งสอง ไม่จัดเป็นวิสุทธิ แต่เพราะเนื่องอยู่ในกระแสแห่งวิปัสสนา จึงนับว่าเป็นวิปัสสนา ส่วนญาณในมรรค ๔ คือ โสดาปัตติมรรค สกทาคามิมรรค อนาคามิมรรค อรหัตตมรรค นี้ ชื่อว่า ญาณทัสสนวิสุทธิ

Tattha paṭhamamaggañāṇaṃ tāva sampādetukāmena aññaṃ kiñci kātabbaṃ nāma natthi. Yañhi anena kātabbaṃ siyā, taṃ anulomāvasānaṃ vipassanaṃ uppādentena katameva. Evaṃ uppannaanulomañāṇassa panassa tehi tīhipi anulomañāṇehi attano balānurūpena thūlathūle saccapaṭicchādake tamamhi antaradhāpite sabbasaṅkhāragatesu cittaṃ na pakkhandati, na santiṭṭhati, nādhimuccati, na sajjati, na laggati, na bajjhati. Padumapalāsato udakaṃ viya patilīyati patikuṭati pativattati. Sabbaṃ nimittārammaṇampi sabbaṃ pavattārammaṇampi palibodhato upaṭṭhāti. Athassa sabbasmiṃ nimittapavattārammaṇe palibodhato upaṭṭhite anulomañāṇassa āsevanante animittaṃ appavattaṃ visaṅkhāraṃ nirodhaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ kurumānaṃ puthujjanagottaṃ puthujjanasaṅkhaṃ puthujjanabhūmiṃ atikkamamānaṃ ariyagottaṃ ariyasaṅkhaṃ ariyabhūmiṃ okkamamānaṃ nibbānārammaṇe paṭhamāvaṭṭanapaṭhamābhogapaṭhamasamannāhārabhūtaṃ maggassa anantarasamanantarāsevanaupanissayanatthivigatavasena chahi ākārehi paccayabhāvaṃ sādhayamānaṃ sikhāppattaṃ vipassanāya muddhabhūtaṃ apunarāvaṭṭakaṃ uppajjati gotrabhuñāṇaṃ.

ในมรรค ๔ นั้น เบื้องต้นโยคีผู้ประสงค์จะให้ปฐมมัคคญาณสำเร็จ ไม่มีกิจอะไรอื่นที่จะต้องทำอีกเลย เพราะกิจใดที่โยคีพึงทำ กิจนั้นโยคีทำเสร็จแล้วด้วยการยังวิปัสสนาอันมีอนุโลมญาณเป็นที่สุดให้เกิดขึ้น ก็เมื่อโยคีนั้นมีอนุโลมญาณเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ เมื่อความมืดที่ปกปิดสัจจะอย่างหยาบๆ อันอนุโลมญาณทั้ง ๓ นั้นทำให้หายไปตามกำลังของตนแล้ว จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่ตั้งอยู่ ไม่น้อมไป ไม่ติด ไม่ข้อง ไม่ผูกพันในสังขารทั้งปวง ย่อมหดหู่ งอกลับ ถอยกลับ เหมือนหยาดน้ำบนใบบัว ฉะนั้น นิมิตตารมณ์ทั้งหมดก็ดี ปวัตตารมณ์ทั้งหมดก็ดี ย่อมปรากฏโดยความเป็นของน่ากังวล เมื่อนิมิตตารมณ์และปวัตตารมณ์ทั้งหมดปรากฏโดยความเป็นของน่ากังวลแก่โยคีนั้น ในที่สุดแห่งการเสพอารมณ์ของอนุโลมญาณ โคตรภูญาณซึ่งกระทำนิพพานอันไม่มีนิมิต ไม่มีปวัตตะ เป็นวิสังขาร เป็นนิโรธ ให้เป็นอารมณ์ ก้าวล่วงปุถุชนโคตร ปุถุชนบัญญัติ ปุถุชนภูมิ หยั่งลงสู่ อริยโคตร อริยบัญญัติ อริยภูมิ เป็นญาณที่น้อมไปครั้งแรก ใฝ่ใจครั้งแรก มนสิการครั้งแรกในอารมณ์คือนิพพาน สำเร็จความเป็นปัจจัยแก่มรรคโดย ๖ อาการ ด้วยอำนาจอนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อาเสวนปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย เป็นญาณที่ถึงยอด เป็นประดุจศีรษะแห่งวิปัสสนา ไม่กลับมาอีก ย่อมเกิดขึ้น

Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

สมดังที่ตรัสไว้ว่า

‘‘Kathaṃ bahiddhā vuṭṭhānavivaṭṭane paññā gotrabhuñāṇaṃ? Uppādaṃ abhibhuyyatīti gotrabhu. Pavattaṃ…pe… upāyāsaṃ abhibhuyyatīti gotrabhu. Bahiddhā saṅkhāranimittaṃ abhibhuyyatīti gotrabhu. Anuppādaṃ pakkhandatīti gotrabhu. Appavattaṃ…pe… anupāyāsaṃ nirodhaṃ nibbānaṃ pakkhandatīti gotrabhu. Uppādaṃ abhibhuyyitvā anuppādaṃ pakkhandatīti gotrabhū’’ti (paṭi. ma. 1.59) sabbaṃ vitthāretabbaṃ.

ปัญญาในการออกจากสังขารภายนอกและคลายออก ชื่อว่าโคตรภูญาณ เป็นอย่างไร? ชื่อว่าโคตรภู เพราะครอบงำความเกิดขึ้น, ชื่อว่าโคตรภู เพราะครอบงำความสืบต่อ...ฯลฯ... เพราะครอบงำความคับแค้น, ชื่อว่าโคตรภู เพราะครอบงำสังขารนิมิตภายนอก, ชื่อว่าโคตรภู เพราะแล่นไปสู่ความไม่เกิด, ชื่อว่าโคตรภู เพราะแล่นไปสู่ความไม่สืบต่อ...ฯลฯ... เพราะแล่นไปสู่ความไม่คับแค้น คือนิโรธนิพพาน, ชื่อว่าโคตรภู เพราะครอบงำความเกิดขึ้นแล้วแล่นไปสู่ความไม่เกิด ดังนี้ พึงขยายความให้พิสดารทั้งหมด

807. Tatrāyaṃ ekāvajjanena ekavīthiyaṃ pavattamānānampi anulomagotrabhūnaṃ nānārammaṇe pavattanākāradīpikā upamā – yathā hi mahāmātikaṃ laṅghitvā paratīre patiṭṭhātukāmo puriso vegena dhāvitvā mātikāya orimatīre rukkhasākhāya bandhitvā olambitaṃ rajjuṃ vā yaṭṭhiṃ vā gahetvā ullaṅghitvā paratīraninnapoṇapabbhārakāyo hutvā paratīrassa uparibhāgaṃ patto taṃ muñcitvā vedhamāno paratīre patitvā saṇikaṃ patiṭṭhāti, evamevāyaṃ yogāvacaropi bhavayonigatiṭṭhitinivāsānaṃ paratīrabhūte nibbāne patiṭṭhātukāmo udayabbayānupassanādinā vegena dhāvitvā attabhāvarukkhasākhāya bandhitvā olambitaṃ rūparajjuṃ vā vedanādīsu aññataradaṇḍaṃ vā aniccanti vā dukkhanti vā anattāti vāti anulomāvajjanena gahetvā taṃ amuñcamānova paṭhamena anulomacittena ullaṅghitvā dutiyena paratīraninnapoṇapabbhārakāyo viya nibbānaninnapoṇapabbhāramānaso hutvā tatiyena paratīrassa uparibhāgaṃ patto viya idāni pattabbassa nibbānassa āsanno hutvā tassa cittassa nirodhena taṃ saṅkhārārammaṇaṃ muñcitvā gotrabhucittena visaṅkhāre paratīrabhūte nibbāne patati. Ekārammaṇe pana aladdhāsevanatāya vedhamāno so puriso viya na tāva suppatiṭṭhito hoti, tato maggañāṇena patiṭṭhātīti.

807. ในบรรดาญาณทั้งสองนั้น อุปมานี้เป็นเครื่องแสดงอาการที่เป็นไปในอารมณ์ต่างกันของอนุโลมญาณและโคตรภูญาณ แม้เป็นไปในวิถีเดียวกันโดยอาวัชชนะเดียวกัน เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการจะข้ามคูใหญ่ไปตั้งอยู่บนฝั่งโน้น วิ่งไปโดยเร็วแล้ว จับเชือกหรือไม้ที่ผูกไว้กับกิ่งไม้ที่ฝั่งในแล้วห้อยลง กระโดดข้ามไป มีกายน้อมโอนเอนไปยังฝั่งโน้น เมื่อถึงส่วนเบื้องบนของฝั่งโน้นแล้ว ก็ปล่อยเชือกหรือไม้นั้น สั่นเทาตกลงบนฝั่งโน้น แล้วจึงตั้งมั่นได้โดยช้าๆ ฉันใด พระโยคาวจรนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ผู้ต้องการจะตั้งอยู่ในพระนิพพานอันเป็นฝั่งโน้นแห่งภพ โยนิ คติ ฐิติ และสัตตาวาส วิ่งไปโดยเร็วด้วยอุทยัพพยานุปัสสนาญาณเป็นต้นแล้ว ยึดเอาเชือกคือรูป หรือท่อนไม้คือเวทนาเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งผูกไว้กับกิ่งไม้คืออัตภาพแล้วห้อยลง ด้วยอนุโลมาวัชชนะว่า เป็นของไม่เที่ยงบ้าง เป็นทุกข์บ้าง เป็นอนัตตาบ้าง ไม่ปล่อยอารมณ์นั้นนั่นแหละ กระโดดไปด้วยอนุโลมจิตดวงที่ ๑ มีใจน้อมโอนเอนไปในพระนิพพาน เหมือนบุรุษมีกายน้อมโอนเอนไปยังฝั่งโน้น ด้วยอนุโลมจิตดวงที่ ๒ เป็นผู้ใกล้ต่อพระนิพพานที่จะพึงบรรลุในบัดนี้ เหมือนบุรุษผู้ถึงส่วนเบื้องบนของฝั่งโน้น ด้วยอนุโลมจิตดวงที่ ๓ เพราะจิตดวงนั้นดับไป จึงปล่อยสังขารารมณ์นั้น ตกลงในพระนิพพานอันเป็นฝั่งโน้นซึ่งเป็นวิสังขาร ด้วยโคตรภูจิต แต่เพราะยังไม่ได้เสพอารมณ์เดียว จึงยังไม่ตั้งมั่นดี เหมือนบุรุษนั้นที่ยังสั่นเทาอยู่ ต่อจากนั้นจึงตั้งมั่นได้ด้วยมรรคญาณ

808. Tattha anulomaṃ saccapaṭicchādakaṃ kilesatamaṃ vinodetuṃ sakkoti, na nibbānamārammaṇaṃ kātuṃ. Gotrabhu nibbānameva ārammaṇaṃ kātuṃ sakkoti, na saccapaṭicchādakaṃ tamaṃ vinodetuṃ. Tatrāyaṃ upamā – eko kira cakkhumā puriso ‘‘nakkhattayogaṃ jānissāmī’’ti rattibhāge nikkhamitvā candaṃ passituṃ uddhaṃ ullokesi, tassa valāhakehi paṭicchannattā cando na paññāyittha. Atheko vāto uṭṭhahitvā thūlathūle valāhake viddhaṃseti. Aparo majjhime, aparo sukhumeti. Tato so puriso vigatavalāhake nabhe candaṃ disvā nakkhattayogaṃ aññāsi.

808. ในญาณทั้งสองนั้น อนุโลมญาณสามารถกำจัดความมืดคือกิเลสที่ปิดบังอริยสัจได้ แต่ไม่สามารถทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์ได้ ส่วนโคตรภูญาณสามารถทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์ได้อย่างเดียว แต่ไม่สามารถกำจัดความมืดที่ปิดบังอริยสัจได้ ในเรื่องนั้น มีอุปมาดังนี้ ได้ยินว่า บุรุษผู้มีจักษุคนหนึ่ง คิดว่า ‘เราจักรู้ตำแหน่งดาวนักษัตร’ จึงออกไปในเวลากลางคืน แหงนดูเบื้องบนเพื่อจะดูดวงจันทร์ แต่ดวงจันทร์ไม่ปรากฏแก่เขา เพราะถูกเมฆบังไว้ ครั้งนั้น ลมลูกหนึ่งเกิดขึ้น พัดทำลายเมฆก้อนใหญ่ๆ เสีย ลมลูกอื่นพัดทำลายเมฆขนาดกลาง ลมลูกอื่นพัดทำลายเมฆละเอียด ต่อจากนั้น บุรุษนั้นเห็นดวงจันทร์ในท้องฟ้าที่ปราศจากเมฆแล้ว จึงได้รู้ตำแหน่งดาวนักษัตร

Tattha tayo valāhakā viya saccapaṭicchādakathūlamajjhimasukhumaṃ kilesandhakāraṃ, tayo vātā viya tīṇi anulomacittāni, cakkhumā puriso viya gotrabhuñāṇaṃ, cando viya nibbānaṃ, ekekassa vātassa yathākkamena valāhakaviddhaṃsanaṃ viya ekekassa anulomacittassa saccapaṭicchādakatamavinodanaṃ, vigatavalāhake nabhe tassa purisassa visuddhacandadassanaṃ viya vigate saccapaṭicchādake tame gotrabhuñāṇassa visuddhanibbānadassanaṃ.

ในอุปมานั้น พึงทราบว่า ความมืดคือกิเลสที่ปิดบังอริยสัจ มี ๓ อย่าง คือ อย่างหยาบ อย่างกลาง และอย่างละเอียด เปรียบเหมือนเมฆ ๓ ก้อน อนุโลมจิต ๓ ดวง เปรียบเหมือนลม ๓ ลูก โคตรภูญาณ เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุ พระนิพพาน เปรียบเหมือนดวงจันทร์ การที่อนุโลมจิตแต่ละดวงกำจัดความมืดที่ปิดบังอริยสัจ เปรียบเหมือนการที่ลมแต่ละลูกพัดทำลายเมฆไปโดยลำดับ การที่โคตรภูญาณเห็นพระนิพพานอันบริสุทธิ์ เมื่อความมืดที่ปิดบังอริยสัจหมดไปแล้ว เปรียบเหมือนการที่บุรุษนั้นเห็นดวงจันทร์อันบริสุทธิ์ในท้องฟ้าที่ปราศจากเมฆ

Yatheva hi tayo vātā candapaṭicchādake valāhakeyeva viddhaṃsetuṃ sakkonti, na candaṃ daṭṭhuṃ, evaṃ anulomāni saccapaṭicchādakaṃ tamaññeva vinodetuṃ sakkonti, na nibbānaṃ daṭṭhuṃ. Yathā so puriso candameva daṭṭhuṃ sakkoti, na valāhake viddhaṃsetuṃ, evaṃ gotrabhuñāṇaṃ nibbānameva daṭṭhuṃ sakkoti, na kilesatamaṃ vinodetuṃ. Teneva cetaṃ maggassa āvajjananti vuccati. Tañhi anāvajjanampi samānaṃ āvajjanaṭṭhāne ṭhatvā ‘‘evaṃ nibbattāhī’’ti maggassa saññaṃ datvā viya nirujjhati. Maggopi tena dinnasaññaṃ amuñcitvāva avīcisantativasena taṃ ñāṇaṃ anuppabandhamāno anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ dosakkhandhaṃ mohakkhandhaṃ nibbijjhamānova padālayamānova nibbattati.

เปรียบเหมือนลม ๓ ลูก สามารถทำลายได้เพียงเมฆที่บดบังดวงจันทร์เท่านั้น แต่ไม่สามารถเห็นดวงจันทร์ได้ ฉันใด อนุโลมญาณทั้งหลายก็สามารถกำจัดได้เพียงความมืดที่ปิดบังอริยสัจเท่านั้น แต่ไม่สามารถเห็นพระนิพพานได้ ฉันนั้น เปรียบเหมือนบุรุษนั้นสามารถเห็นได้เพียงดวงจันทร์เท่านั้น แต่ไม่สามารถทำลายเมฆได้ ฉันใด โคตรภูญาณก็สามารถเห็นได้เพียงพระนิพพานเท่านั้น แต่ไม่สามารถกำจัดความมืดคือกิเลสได้ ฉันนั้น ด้วยเหตุนั้นเอง โคตรภูญาณนี้ ท่านจึงเรียกว่าเป็นอาวัชชนะของมรรค จริงอยู่ โคตรภูญาณนั้น แม้จะไม่ใช่อาวัชชนะ แต่ก็ตั้งอยู่ในฐานะของอาวัชชนะ ดับไปประดุจให้สัญญาณแก่มรรคว่า ‘เธอจงเกิดขึ้นอย่างนี้’ แม้มรรคก็ไม่ปล่อยสัญญาณที่โคตรภูญาณนั้นให้แล้ว สืบต่อจากญาณนั้นโดยความเป็นสันตติที่ไม่ขาดสาย บังเกิดขึ้นพร้อมกับแทงทะลุ ทำลายกองโลภะ กองโทสะ กองโมหะ ที่ไม่เคยแทงทะลุ ไม่เคยทำลายมาก่อน

809. Tatrāyaṃ upamā – eko kira issāso aṭṭhausabhamatte padese phalakasataṃ ṭhapāpetvā vatthena mukhaṃ veṭhetvā saraṃ sannahitvā cakkayante aṭṭhāsi. Añño puriso cakkayantaṃ āvijjhitvā yadā issāsassa phalakaṃ abhimukhaṃ hoti, tadā tattha daṇḍakena saññaṃ deti. Issāso daṇḍakasaññaṃ amuñcitvāva saraṃ khipitvā phalakasataṃ nibbijjhati. Tattha daṇḍakasaññaṃ viya gotrabhuñāṇaṃ, issāso viya maggañāṇaṃ. Issāsassa daṇḍakasaññaṃ amuñcitvāva phalakasatanibbijjhanaṃ viya maggañāṇassa gotrabhuñāṇena dinnasaññaṃ amuñcitvāva nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā anibbiddhapubbānaṃ apadālitapubbānaṃ lobhadosamohakkhandhānaṃ nibbijjhanapadālanaṃ.

809. ในเรื่องนั้น มีอุปมาดังนี้ ได้ยินว่า นายขมังธนูคนหนึ่ง ให้คนตั้งแผ่นกระดานร้อยแผ่นไว้ในที่ประมาณ ๘ อุสภะ เอาผ้าพันหน้าที่ตนเอง ขึ้นเกาทัณฑ์แล้วยืนอยู่บนจักรยนต์ บุรุษอีกคนหนึ่งหมุนจักรยนต์ เมื่อใดแผ่นกระดานอยู่ตรงหน้านายขมังธนู เมื่อนั้นเขาก็เอาไม้ให้สัญญาณที่แผ่นกระดานนั้น นายขมังธนูไม่ปล่อยสัญญาณไม้นั้นนั่นแหละ ยิงลูกศรไปทะลุแผ่นกระดานร้อยแผ่น ในอุปมานั้น พึงทราบว่า โคตรภูญาณ เปรียบเหมือนสัญญาณไม้ มรรคญาณ เปรียบเหมือนนายขมังธนู การที่มรรคญาณไม่ปล่อยสัญญาณที่โคตรภูญาณให้แล้ว ทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์ แทงทะลุ ทำลายกองโลภะ โทสะ โมหะ ที่ไม่เคยแทงทะลุ ไม่เคยทำลายมาก่อน เปรียบเหมือนการที่นายขมังธนูไม่ปล่อยสัญญาณไม้นั้นนั่นแหละ ยิงทะลุแผ่นกระดานร้อยแผ่น

810. Na kevalañcesa maggo lobhakkhandhādīnaṃ nibbijjhanameva karoti, apica kho anamataggasaṃsāravaṭṭadukkhasamuddaṃ soseti, sabbaapāyadvārāni pidahati, sattannaṃ ariyadhanānaṃ sammukhībhāvaṃ karoti, aṭṭhaṅgikaṃ micchāmaggaṃ pajahati, sabbaverabhayāni vūpasameti, sammāsambuddhassa orasaputtabhāvaṃ upaneti, aññesañca anekasatānaṃ ānisaṃsānaṃ paṭilābhāya saṃvattatīti evaṃ anekānisaṃsadāyakena sotāpattimaggena sampayuttaṃ ñāṇaṃ sotāpattimagge ñāṇanti.

810. มรรคนี้มิใช่เพียงแต่กระทำการแทงทะลุกองโลภะเป็นต้นเท่านั้น แต่ยังทำให้สมุทรคือทุกข์ในวัฏสงสารที่หาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้เหือดแห้งไป ปิดประตูอบายทั้งหมด ทำอริยทรัพย์ ๗ ประการให้ปรากฏ ละมิจฉามรรคมีองค์ ๘ ระงับเวรและภัยทั้งปวง นำเข้าไปสู่ความเป็นโอรสของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า และย่อมเป็นไปเพื่อการได้มาซึ่งอานิสงส์อื่นอีกหลายร้อยอย่าง ด้วยประการฉะนี้ ญาณที่สัมปยุตด้วยโสดาปัตติมรรคซึ่งให้อานิสงส์มากมายเช่นนี้ ชื่อว่าญาณในโสดาปัตติมรรค

Paṭhamamaggañāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

ปฐมมรรคญาณ จบ

Sotāpannapuggalakathā

โสดาปันนบุคคลกถา

811. Imassa pana ñāṇassa anantaraṃ tasseva vipākabhūtāni dve tīṇi vā phalacittāni uppajjanti. Anantaravipākattāyeva hi lokuttarakusalānaṃ ‘‘samādhimānantarikaññamāhū’’ti (khu. pā. 6.5) ca ‘‘dandhaṃ ānantarikaṃ pāpuṇāti āsavānaṃ khayāyā’’ti (a. ni. 4.162) ca ādi vuttaṃ. Keci pana ekaṃ dve tīṇi cattāri vā phalacittānīti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ.

811. ก็ในลำดับแห่งญาณนี้ ผลจิต ๒ หรือ ๓ ดวง อันเป็นวิบากของญาณนั้นนั่นแหละ ย่อมเกิดขึ้น. จริงอยู่ เพราะความเป็นธรรมที่ให้ผลในลำดับแห่งโลกุตรกุศลทั้งหลายนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้เป็นอาทิว่า "บัณฑิตทั้งหลายกล่าวสมาธิ (คือมรรคสมาธิ) ว่าเป็นธรรมให้ผลในลำดับ" และ "บุคคลย่อมบรรลุธรรมที่ให้ผลในลำดับเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายได้ช้า". ก็อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "ผลจิต ๑, ๒, ๓ หรือ ๔ ดวง (ย่อมเกิดขึ้น)" คำนั้นไม่ควรยึดถือ.

Anulomassa hi āsevanante gotrabhuñāṇaṃ uppajjati. Tasmā sabbantimena paricchedena dvīhi anulomacittehi bhavitabbaṃ. Na hi ekaṃ āsevanapaccayaṃ labhati, sattacittaparamā ca ekāvajjanavīthi. Tasmā yassa dve anulomāni, tassa tatiyaṃ gotrabhu catutthaṃ maggacittaṃ tīṇi phalacittāni honti. Yassa tīṇi anulomāni, tassa catutthaṃ gotrabhu pañcamaṃ maggacittaṃ dve phalacittāni honti. Tena vuttaṃ ‘‘dve tīṇi vā phalacittāni uppajjantī’’ti.

จริงอยู่ ในที่สุดแห่งการเสพอารมณ์ของอนุโลมญาณ โคตรภูญาณย่อมเกิดขึ้น. เพราะฉะนั้น โดยปริเฉทสุดท้ายที่สุด พึงมีอนุโลมจิต ๒ ดวง. เพราะอนุโลมจิตดวงเดียวย่อมไม่ได้อาเสวนปัจจัย และวิถีจิตที่มีอาวัชชนะดวงเดียวมีชวนจิต ๗ ดวงเป็นอย่างยิ่ง. เพราะฉะนั้น บุคคลใดมีอนุโลมจิต ๒ ดวง, แก่บุคคลนั้น โคตรภูจิตเป็นดวงที่ ๓ มรรคจิตเป็นดวงที่ ๔ ผลจิต ๓ ดวงย่อมมี. บุคคลใดมีอนุโลมจิต ๓ ดวง, แก่บุคคลนั้น โคตรภูจิตเป็นดวงที่ ๔ มรรคจิตเป็นดวงที่ ๕ ผลจิต ๒ ดวงย่อมมี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผลจิต ๒ หรือ ๓ ดวงย่อมเกิดขึ้น".

Keci pana yassa cattāri anulomāni, tassa pañcamaṃ gotrabhu chaṭṭhaṃ maggacittaṃ ekaṃ phalacittanti vadanti, taṃ pana yasmā catutthaṃ pañcamaṃ vā appeti, na tato paraṃ āsannabhavaṅgattāti paṭikkhittaṃ. Tasmā na sārato paccetabbaṃ.

ก็อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "บุคคลใดมีอนุโลมจิต ๔ ดวง, แก่บุคคลนั้น โคตรภูจิตเป็นดวงที่ ๕ มรรคจิตเป็นดวงที่ ๖ ผลจิต ๑ ดวง (ย่อมมี)". แต่คำนั้น ท่านปฏิเสธไว้แล้ว เพราะอัปปนาจิตย่อมเกิดขึ้นในชวนะดวงที่ ๔ หรือที่ ๕, ไม่เกินกว่านั้น เพราะมีภวังค์ใกล้เข้ามา. เพราะฉะนั้น คำนั้นไม่ควรเชื่อถือโดยความเป็นสาระ.

812. Ettāvatā ca panesa sotāpanno nāma dutiyo ariyapuggalo hoti. Bhusaṃ pamattopi hutvā sattakkhattuṃ devesu ca manussesu ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantassa karaṇasamattho hoti. Phalapariyosāne panassa cittaṃ bhavaṅgaṃ otarati, tato bhavaṅgaṃ upacchinditvā maggapaccavekkhaṇatthāya uppajjati manodvārāvajjanaṃ, tasmiṃ niruddhe paṭipāṭiyā satta maggapaccavekkhaṇajavanānīti. Puna bhavaṅgaṃ otaritvā teneva nayena phalādīnaṃ paccavekkhaṇatthāya āvajjanādīni uppajjanti. Yesaṃ uppattiyā esa maggaṃ paccavekkhati, phalaṃ paccavekkhati, pahīnakilese paccavekkhati, avasiṭṭhakilese paccavekkhati, nibbānaṃ paccavekkhati.

812. ก็ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ โยคีบุคคลนี้ย่อมเป็นพระอริยบุคคลที่ ๒ ชื่อว่าพระโสดาบัน. แม้เป็นผู้ประมาทอย่างยิ่ง ก็ย่อมสามารถเพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ หลังจากท่องเที่ยวไปในเทวดาและมนุษย์ ๗ ครั้ง. ก็ในที่สุดแห่งผลจิต จิตของท่านย่อมหยั่งลงสู่ภวังค์. จากนั้น มโนทวาราวัชชนะย่อมเกิดขึ้นเพื่อพิจารณามรรค โดยตัดภวังค์เสีย. เมื่อมโนทวาราวัชชนะนั้นดับไปแล้ว ชวนจิตที่พิจารณามรรค ๗ ดวงย่อมเกิดขึ้นตามลำดับ. จิตหยั่งลงสู่ภวังค์อีกแล้ว อาวัชชนะเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นเพื่อพิจารณาผลเป็นต้น โดยนัยนั้นนั่นแหละ. เพราะการเกิดขึ้นแห่งปัจจเวกขณจิตเหล่านั้น ท่านย่อมพิจารณามรรค, พิจารณาผล, พิจารณากิเลสที่ละแล้ว, พิจารณากิเลสที่เหลืออยู่, พิจารณาพระนิพพาน.

So hi ‘‘iminā vatāhaṃ maggena āgato’’ti maggaṃ paccavekkhati, tato ‘‘ayaṃ me ānisaṃso laddho’’ti phalaṃ paccavekkhati. Tato ‘‘ime nāma me kilesā pahīnā’’ti pahīnakilese paccavekkhati. Tato ‘‘ime nāma me kilesā avasiṭṭhā’’ti uparimaggattayavajjhe kilese paccavekkhati. Avasāne ca ‘‘ayaṃ me dhammo ārammaṇato paṭividdho’’ti amataṃ nibbānaṃ paccavekkhati. Iti sotāpannassa ariyasāvakassa pañca paccavekkhaṇāni honti. Yathā ca sotāpannassa, evaṃ sakadāgāmianāgāmīnampi. Arahato pana avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇaṃ nāma natthīti. Evaṃ sabbānipi ekūnavīsati paccavekkhaṇāni nāma.

จริงอยู่ พระโสดาบันนั้นย่อมพิจารณามรรคว่า "เรามาแล้วด้วยมรรคานี้หนอ". จากนั้น ย่อมพิจารณาผลว่า "อานิสงส์นี้เราได้แล้ว". จากนั้น ย่อมพิจารณากิเลสที่ละแล้วว่า "กิเลสชื่อเหล่านี้เราละได้แล้ว". จากนั้น ย่อมพิจารณากิเลสที่พึงละด้วยมรรคเบื้องบน ๓ ว่า "กิเลสชื่อเหล่านี้ของเรายังเหลืออยู่". และในที่สุด ย่อมพิจารณาอมตนิพพานว่า "ธรรมนี้เราแทงตลอดแล้วโดยเป็นอารมณ์". ด้วยประการฉะนี้ พระอริยสาวกผู้เป็นโสดาบันย่อมมีปัจจเวกขณ์ ๕ อย่าง. ปัจจเวกขณ์ ๕ อย่างมีแก่พระโสดาบันฉันใด, ก็มีแก่พระสกทาคามีและพระอนาคามีฉันนั้น. แต่สำหรับพระอรหันต์ การพิจารณากิเลสที่เหลืออยู่ย่อมไม่มี. ด้วยประการฉะนี้ ปัจจเวกขณ์ทั้งหมดชื่อว่ามี ๑๙ อย่าง.

Ukkaṭṭhaparicchedoyeva ceso. Pahīnāvasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇañhi sekkhānampi hoti vā na vā. Tassa hi paccavekkhaṇassa abhāveneva mahānāmo bhagavantaṃ pucchi ‘‘kosu nāma me dhammo ajjhattaṃ appahīno, yena me ekadā lobhadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantī’’ti (ma. ni. 1.175) sabbaṃ vitthārato veditabbaṃ.

นี้เป็นเพียงปริเฉทอย่างสูงเท่านั้น. จริงอยู่ การพิจารณากิเลสที่ละแล้วและที่เหลืออยู่ แม้แก่พระเสขะทั้งหลาย ก็มีบ้าง ไม่มีบ้าง. จริงอยู่ เพราะไม่มีการพิจารณานั้นนั่นแหละ ท่านมหานามะจึงได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมอะไรหนอที่ข้าพระองค์ยังละไม่ได้ในภายใน ซึ่งเป็นเหตุให้ในบางครั้ง ธรรมคือโลภะทั้งหลายย่อมครอบงำจิตของข้าพระองค์ตั้งอยู่" เรื่องทั้งหมดพึงทราบโดยพิสดาร.

Dutiyamaggañāṇakathā

วาทะว่าด้วยทุติยมรรคญาณ

813. Evaṃ paccavekkhitvā pana so sotāpanno ariyasāvako tasmiññeva vā āsane nisinno, aparena vā samayena kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvāya dutiyāya bhūmiyā pattiyā yogaṃ karoti. So indriyabalabojjhaṅgāni samodhānetvā tadeva rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇabhedaṃ saṅkhāragataṃ aniccaṃ dukkhamanattāti ñāṇena parimaddati, parivatteti, vipassanāvīthiṃ ogāhati. Tassevaṃ paṭipannassa vuttanayeneva saṅkhārupekkhāvasāne ekāvajjanena anulomagotrabhuñāṇesu uppannesu gotrabhuanantaraṃ sakadāgāmimaggo uppajjati. Tena sampayuttaṃ ñāṇaṃ sakadāgāmimagge ñāṇanti.

813. ก็พระอริยสาวกผู้เป็นโสดาบันนั้น ครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว นั่งอยู่บนอาสนะนั้นนั่นแหละ หรือในสมัยอื่น ย่อมประกอบความเพียรเพื่อความเบาบางแห่งกามราคะและพยาบาท เพื่อบรรลุภูมิที่ ๒. ท่านรวบรวมอินทรีย์ พละ โพชฌงค์แล้ว ย่ำยี พลิกกลับ ซึ่งสังขารธรรมอันมีประเภทเป็นรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณนั้นนั่นแหละ ด้วยญาณว่า "ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา" แล้วหยั่งลงสู่วิปัสสนาวิถี. เมื่อท่านปฏิบัติอยู่อย่างนี้ ในที่สุดแห่งสังขารุเปกขาญาณ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ เมื่ออนุโลมญาณและโคตรภูญาณเกิดขึ้นด้วยอาวัชชนะดวงเดียว ในลำดับแห่งโคตรภูญาณ สกทาคามิมรรคย่อมเกิดขึ้น. ญาณที่สัมปยุตด้วยสกทาคามิมรรคนั้น ชื่อว่าญาณในสกทาคามิมรรค.

Dutiyañāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

ทุติยญาณ จบ.

Tatiyamaggañāṇakathā

วาทะว่าด้วยตติยมรรคญาณ

814. Imassāpi ñāṇassa anantaraṃ vuttanayeneva phalacittāni veditabbāni. Ettāvatā cesa sakadāgāmī nāma catuttho ariyapuggalo hoti sakiṃdeva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantakaraṇasamattho. Tato paraṃ paccavekkhaṇaṃ vuttanayameva.

814. ในลำดับแห่งญาณแม้นี้ พึงทราบผลจิตทั้งหลายโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ท่านย่อมเป็นพระอริยบุคคลที่ ๔ ชื่อว่าพระสกทาคามี ผู้สามารถกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ โดยกลับมาสู่โลกนี้เพียงครั้งเดียวเท่านั้น. การพิจารณาหลังจากนั้น ก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นแหละ.

Evaṃ paccavekkhitvā ca so sakadāgāmī ariyasāvako tasmiññeva vā āsane nisinno aparena vā samayena kāmarāgabyāpādānaṃ anavasesappahānāya tatiyāya bhūmiyā pattiyā yogaṃ karoti, so indriyabalabojjhaṅgāni samodhānetvā tadeva saṅkhāragataṃ aniccaṃ dukkhamanattāti ñāṇena parimaddati, parivatteti, vipassanāvīthiṃ ogāhati. Tassevaṃ paṭipannassa vuttanayeneva saṅkhārupekkhāvasāne ekāvajjanena anulomagotrabhuñāṇesu uppannesu gotrabhuanantaraṃ anāgāmimaggo uppajjati, tena sampayuttaṃ ñāṇaṃ anāgāmimagge ñāṇanti.

และพระอริยสาวกผู้เป็นสกทาคามีนั้น ครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว นั่งอยู่บนอาสนะนั้นนั่นแหละ หรือในสมัยอื่น ย่อมประกอบความเพียรเพื่อการละกามราคะและพยาบาทโดยไม่เหลือ เพื่อบรรลุภูมิที่ ๓. ท่านรวบรวมอินทรีย์ พละ โพชฌงค์แล้ว ย่ำยี พลิกกลับ ซึ่งสังขารธรรมนั้นนั่นแหละ ด้วยญาณว่า "ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา" แล้วหยั่งลงสู่วิปัสสนาวิถี. เมื่อท่านปฏิบัติอยู่อย่างนี้ ในที่สุดแห่งสังขารุเปกขาญาณ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ เมื่ออนุโลมญาณและโคตรภูญาณเกิดขึ้นด้วยอาวัชชนะดวงเดียว ในลำดับแห่งโคตรภูญาณ อนาคามิมรรคย่อมเกิดขึ้น. ญาณที่สัมปยุตด้วยอนาคามิมรรคนั้น ชื่อว่าญาณในอนาคามิมรรค.

Tatiyañāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

ตติยญาณ จบ.

Catutthamaggañāṇakathā

วาทะว่าด้วยจตุตถมรรคญาณ

815. Imassapi ñāṇassa anantaraṃ vuttanayeneva phalacittāni veditabbāni. Ettāvatā cesa anāgāmī nāma chaṭṭho ariyapuggalo hoti opapātiko tatthaparinibbāyī anāvattidhammo paṭisandhivasena imaṃ lokaṃ puna anāgantā. Tato paraṃ paccavekkhaṇaṃ vuttanayameva.

815. ในลำดับแห่งญาณแม้นี้ พึงทราบผลจิตทั้งหลายโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ บุคคลนี้ย่อมเป็นพระอริยบุคคลที่ ๖ ชื่อว่าอนาคามี เป็นโอปปาติกะ จักปรินิพพานในภพนั้น มีปกติไม่กลับมา คือไม่มาสู่โลกนี้อีกโดยปฏิสนธิ ต่อจากนั้น ปัจจเวกขณ์ก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Evaṃ paccavekkhitvā ca so anāgāmī ariyasāvako tasmiññeva vā āsane nisinno, aparena vā samayena rūpārūparāgamānauddhaccaavijjānaṃ anavasesappahānāya catutthāya bhūmiyā pattiyā yogaṃ karoti, so indriyabalabojjhaṅgāni samodhānetvā tadeva saṅkhāragataṃ aniccaṃ dukkhamanattāti ñāṇena parimaddati, parivatteti, vipassanāvīthiṃ ogāhati. Tassevaṃ paṭipannassa vuttanayeneva saṅkhārupekkhāvasāne ekāvajjanena anulomagotrabhuñāṇesu uppannesu gotrabhuanantaraṃ arahattamaggo uppajjati, tena sampayuttaṃ ñāṇaṃ arahattamagge ñāṇanti.

พระอริยสาวกผู้อนาคามีนั้น ครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว นั่งอยู่บนอาสนะนั้นนั่นเทียว หรือในสมัยอื่น ย่อมประกอบความเพียรเพื่อถึงภูมิที่ ๔ เพื่อประหาณรูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ และอวิชชา โดยไม่มีส่วนเหลือ ท่านรวบรวมอินทรีย์ พละ โพชฌงค์แล้ว ย่ำยี พลิกกลับ ซึ่งสังขารธรรมนั้นนั่นเทียว ด้วยญาณว่า เป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา หยั่งลงสู่วิปัสสนาวิถี เมื่อท่านปฏิบัติอยู่อย่างนี้ ในที่สุดแห่งสังขารุเบกขา โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว เมื่ออนุโลมญาณและโคตรภูญาณเกิดขึ้นด้วยอาวัชชนะเดียว ในลำดับแห่งโคตรภูญาณ อรหัตตมรรคย่อมเกิดขึ้น ญาณที่สัมปยุตด้วยอรหัตตมรรคนั้น ชื่อว่าญาณในอรหัตตมรรค

Catutthañāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

จตุตถญาณ จบแล้ว

Arahantapuggalakathā

อรหันตบุคคลกถา

816. Imassapi ñāṇassa anantaraṃ vuttanayeneva phalacittāni veditabbāni. Ettāvatā cesa arahā nāma aṭṭhamo ariyapuggalo hoti mahākhīṇāsavo antimadehadhārī ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammādaññā vimutto sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyoti.

816. ในลำดับแห่งญาณแม้นี้ พึงทราบผลจิตทั้งหลายโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ บุคคลนี้ย่อมเป็นพระอริยบุคคลที่ ๘ ชื่อว่าพระอรหันต์ เป็นพระมหาขีณาสพ ทรงไว้ซึ่งอัตภาพสุดท้าย ปลงภาระลงแล้ว บรรลุประโยชน์ตนแล้ว มีภวสังโยชน์สิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ เป็นพระทักขิไณยบุคคลชั้นเลิศของโลกรวมทั้งเทวโลก

Iti yaṃ taṃ vuttaṃ ‘‘sotāpattimaggo sakadāgāmimaggo anāgāmimaggo arahattamaggoti imesu pana catūsu maggesu ñāṇaṃ ñāṇadassanavisuddhi nāmā’’ti, taṃ imāni iminā anukkamena pattabbāni cattāri ñāṇāni sandhāya vuttaṃ.

เพราะเหตุนั้น คำใดที่ท่านกล่าวไว้ว่า “ญาณในมรรค ๔ เหล่านี้ คือ โสดาปัตติมรรค สกทาคามิมรรค อนาคามิมรรค อรหัตตมรรค ชื่อว่าญาณทัสสนวิสุทธิ” คำนั้น ท่านกล่าวหมายถึงญาณ ๔ เหล่านี้ที่พึงบรรลุตามลำดับนี้

Bodhipakkhiyakathā

โพธิปักขิยกถา

817. Idāni imissāyeva catuñāṇāya ñāṇadassanavisuddhiyā ānubhāvavijānanatthaṃ –

817. บัดนี้ เพื่อจะให้ทราบอานุภาพแห่งญาณทัสสนวิสุทธิอันมีญาณ ๔ นี้แหละ (จึงขอกล่าว) –

Paripuṇṇabodhipakkhiya, bhāvo vuṭṭhānabalasamāyogo;

Ye yena pahātabbā, dhammā tesaṃ pahānañca.

ความเป็นผู้มีโพธิปักขิยธรรมบริบูรณ์, ความเป็นผู้ประกอบด้วยวุฏฐานะและพละ, และการละธรรมทั้งหลายที่พึงละได้ด้วยญาณใดๆ

Kiccāni pariññādīni, yāni vuttāni abhisamayakāle;

Tāni ca yathāsabhāvena, jānitabbāni sabbānīti.

และกิจทั้งหลายมีปริญญาเป็นต้น ที่ท่านกล่าวไว้ในกาลแห่งการตรัสรู้ กิจทั้งหมดนั้น พึงทราบตามสภาวะของมัน

818. Tattha paripuṇṇabodhipakkhiya, bhāvoti bodhipakkhiyānaṃ paripuṇṇabhāvo. Cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti hi ime sattatiṃsa dhammā bujjhanaṭṭhena bodhoti laddhanāmassa ariyamaggassa pakkhe bhavattā bodhipakkhiyā nāma. Pakkhe bhavattāti upakārabhāve ṭhitattā.

818. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปริปุณฺณโพธิปกฺขิยภาโว คือ ความบริบูรณ์แห่งโพธิปักขิยธรรมทั้งหลาย. จริงอยู่ ธรรม ๓๗ ประการเหล่านี้ คือ สติปัฏฐาน ๔, สัมมัปปธาน ๔, อิทธิบาท ๔, อินทรีย์ ๕, พละ ๕, โพชฌงค์ ๗, อริยมรรคมีองค์ ๘ ชื่อว่าโพธิปักขิยะ เพราะเป็นไปในฝ่ายแห่งอริยมรรคซึ่งได้ชื่อว่าโพธิ เพราะอรรถว่าตรัสรู้. คำว่า เป็นไปในฝ่าย หมายความว่า ตั้งอยู่ในความเป็นธรรมอุปการะ

819. Tesu tesu ārammaṇesu okkhanditvā pakkhanditvā upaṭṭhānato paṭṭhānaṃ. Satiyeva paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. Kāyavedanācittadhammesu panassā asubha-dukkha-anicca-anattākāragahaṇavasena subha-sukha-nicca-atta-saññāpahānakiccasādhanavasena ca pavattito catudhā bhedo hoti. Tasmā cattāro satipaṭṭhānāti vuccanti.

819. การเข้าไปตั้งมั่น คือ แล่นไป หยั่งลงไป ในอารมณ์นั้นๆ ชื่อว่าปัฏฐาน. สตินั่นแหละเป็นปัฏฐาน ชื่อว่าสติปัฏฐาน. ก็สติปัฏฐานนั้นมีความแตกต่างกันเป็น ๔ อย่าง เพราะเป็นไปโดยนัยแห่งการกำหนดลักษณะว่าเป็นของไม่งาม เป็นทุกข์ ไม่เที่ยง เป็นอนัตตา ในกาย เวทนา จิต และธรรมทั้งหลาย และโดยนัยแห่งการทำกิจคือการละสัญญาว่าเป็นของงาม เป็นสุข เที่ยง เป็นอัตตาให้สำเร็จ. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า สติปัฏฐาน ๔.

820. Padahanti etenāti padhānaṃ. Sobhanaṃ padhānaṃ sammappadhānaṃ. Sammā vā padahanti etenāti sammappadhānaṃ. Sobhanaṃ vā taṃ kilesavirūpattavirahato padhānañca hitasukhanipphādakattena seṭṭhabhāvāvahanato padhānabhāvakāraṇato cāti sammappadhānaṃ. Vīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Tayidaṃ uppannānuppannānaṃ akusalānaṃ pahānānuppattikiccaṃ anuppannuppannānañca kusalānaṃ uppattiṭṭhitikiccaṃ sādhayatīti catubbidhaṃ hoti, tasmā cattāro sammappadhānāti vuccanti.

820. สัตว์ทั้งหลายย่อมเพียรด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้น ธรรมชาตินี้ชื่อว่าปธาน. ปธานที่งาม ชื่อว่าสัมมัปปธาน. หรือว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมเพียรโดยชอบด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้น ธรรมชาตินี้ชื่อว่าสัมมัปปธาน. หรือว่า ธรรมชาตินั้นงาม เพราะปราศจากความน่าเกลียดคือกิเลส และเป็นประธาน เพราะนำมาซึ่งความเป็นธรรมอันเลิศ โดยเป็นตัวทำให้ประโยชน์สุขสำเร็จ และเพราะเป็นเหตุแห่งความเป็นใหญ่ ฉะนั้นจึงชื่อว่าสัมมัปปธาน. คำนี้เป็นชื่อของวิริยะ. สัมมัปปธานนั้นทำกิจคือการละอกุศลที่เกิดขึ้นแล้วและป้องกันอกุศลที่ยังไม่เกิด และทำกิจคือการทำกุศลที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้นและดำรงรักษากุศลที่เกิดขึ้นแล้วให้สำเร็จ จึงมี ๔ อย่าง. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า สัมมัปปธาน ๔.

821. Pubbe vuttena ijjhanaṭṭhena iddhi. Tassā sampayuttāya pubbaṅgamaṭṭhena phalabhūtāya pubbabhāgakāraṇaṭṭhena ca iddhiyā pādoti iddhipādo. So chandādivasena catubbidho hoti, tasmā cattāro iddhipādāti vuccanti. Yathāha – ‘‘cattāro iddhipādā chandiddhipādo cittiddhipādo vīriyiddhipādo vīmaṃsiddhipādo’’ti (vibha. 457). Ime lokuttarāva. Lokiyā pana ‘‘chandañce bhikkhu adhipatiṃ karitvā labhati samādhiṃ, labhati cittassa ekaggataṃ. Ayaṃ vuccati chandasamādhī’’tiādivacanato (vibha. 432) chandādiadhipativasena paṭiladdhadhammāpi honti.

821. ความสำเร็จ ชื่อว่าอิทธิ เพราะอรรถว่าสำเร็จ ดังที่กล่าวไว้แล้วในก่อน. บาทแห่งอิทธิ ชื่อว่าอิทธิบาท เพราะอรรถว่าเป็นตัวนำหน้าแห่งอิทธิที่สัมปยุตด้วยกัน และเพราะอรรถว่าเป็นเหตุในส่วนเบื้องต้นแห่งอิทธิที่เป็นผล. อิทธิบาทนั้นมี ๔ อย่าง โดยเป็นฉันทะเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า อิทธิบาท ๔. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “อิทธิบาท ๔ คือ ฉันทิทธิบาท จิตติทธิบาท วิริยิทธิบาท วิมังสิทธิบาท”. อิทธิบาทเหล่านี้เป็นโลกุตตระเท่านั้น. ส่วนอิทธิบาทที่เป็นโลกิยะก็มีอยู่ คือธรรมที่ได้แล้วด้วยอำนาจอธิบดีมีฉันทะเป็นต้น จากพระดำรัสเป็นอาทิว่า “ภิกษุถ้าอาศัยฉันทะเป็นอธิบดี ย่อมได้สมาธิ ย่อมได้เอกัคคตาจิต นี้เรียกว่าฉันทสมาธิ”.

822. Assaddhiyakosajjapamādavikkhepasammohānaṃ abhibhavanato abhibhavanasaṅkhātena adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ. Assaddhiyādīhi ca anabhibhavanīyato akampiyaṭṭhena balaṃ. Tadubhayampi saddhādivasena pañcavidhaṃ hoti, tasmā pañcindriyāni pañca balānīti vuccanti.

822. ชื่อว่าอินทรีย์ เพราะอรรถว่าเป็นใหญ่ ที่เรียกว่าครอบงำ เพราะครอบงำความไม่มีศรัทธา ความเกียจคร้าน ความประมาท ความฟุ้งซ่าน และความหลง. และชื่อว่าพละ เพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหว เพราะอันความไม่มีศรัทธาเป็นต้นครอบงำไม่ได้. ทั้งสองอย่างนั้นมี ๕ อย่าง โดยเป็นศรัทธาเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า อินทรีย์ ๕ พละ ๕.

823. Bujjhanakasattassa pana aṅgabhāvena satiādayo satta bojjhaṅgā. Niyyānikaṭṭhena ca sammādiṭṭhiādayo aṭṭha maggaṅgā honti. Tena vuttaṃ ‘‘satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti.

823. ส่วนธรรม ๗ ประการมีสติเป็นต้น ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะเป็นองค์ของผู้ตรัสรู้. และธรรม ๘ ประการมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น ชื่อว่ามรรคังคะ เพราะอรรถว่าเป็นเครื่องนำออก. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “โพชฌงค์ ๗, อริยมรรคมีองค์ ๘”.

824. Iti ime sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā pubbabhāge lokiyavipassanāya vattamānāya cuddasavidhena kāyaṃ pariggaṇhato ca kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, navavidhena vedanaṃ pariggaṇhato ca vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, soḷasavidhena cittaṃ pariggaṇhato ca cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, pañcavidhena dhamme pariggaṇhato ca dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ. Imasmiṃ attabhāve anuppannapubbaṃ parassa uppannaṃ akusalaṃ disvā ‘‘yathā paṭipannassetaṃ uppannaṃ, na tathā paṭipajjissāmi evaṃ me etaṃ nuppajjissatī’’ti, tassa anuppādāya vāyamanakāle paṭhamaṃ sammappadhānaṃ. Attano samudācārappattaṃ akusalaṃ disvā tassa pahānāya vāyamanakāle dutiyaṃ. Imasmiṃ attabhāve anuppannapubbaṃ jhānaṃ vā vipassanaṃ vā uppādetuṃ vāyamantassa tatiyaṃ. Uppannaṃ yathā na parihāyati, evaṃ punappunaṃ uppādentassa catutthaṃ sammappadhānaṃ. Chandaṃ dhuraṃ katvā kusaluppādanakāle chandiddhipādo. Micchāvācāya viramaṇakāle sammāvācāti evaṃ nānācittesu labbhanti. Imesaṃ pana catunnaṃ ñāṇānaṃ uppattikāle ekacitte labbhanti. Phalakkhaṇe ṭhapetvā cattāro sammappadhāne avasesā tettiṃsa labbhanti.

824. โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการเหล่านี้ ในเบื้องต้น เมื่อโลกิยวิปัสสนาดำเนินไปอยู่ กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน ย่อมมีได้แก่ผู้พิจารณากายโดยอาการ ๑๔, เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน ย่อมมีได้แก่ผู้พิจารณาเวทนาโดยอาการ ๙, จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน ย่อมมีได้แก่ผู้พิจารณาจิตโดยอาการ ๑๖, ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน ย่อมมีได้แก่ผู้พิจารณาธรรมโดยอาการ ๕. สัมมัปปธานข้อที่ ๑ ย่อมมีได้ในกาลที่บุคคลเห็นอกุศลที่เกิดขึ้นแก่ผู้อื่น ซึ่งไม่เคยเกิดขึ้นแก่ตนในอัตภาพนี้แล้วพยายามเพื่อไม่ให้เกิดอกุศลนั้นขึ้น โดยคิดว่า ‘อกุศลนี้เกิดขึ้นแก่ผู้ปฏิบัติอย่างใด เราจักไม่ปฏิบัติอย่างนั้น ด้วยอาการอย่างนี้ อกุศลนี้จักไม่เกิดขึ้นแก่เรา’, สัมมัปปธานข้อที่ ๒ ย่อมมีได้ในกาลที่บุคคลเห็นอกุศลที่เกิดขึ้นแก่ตนแล้วพยายามเพื่อละอกุศลนั้น, สัมมัปปธานข้อที่ ๓ ย่อมมีได้แก่ผู้พยายามเพื่อทำฌานหรือวิปัสสนาซึ่งไม่เคยเกิดขึ้นในอัตภาพนี้ให้เกิดขึ้น, สัมมัปปธานข้อที่ ๔ ย่อมมีได้แก่ผู้ทำฌานหรือวิปัสสนาที่เกิดขึ้นแล้วให้เกิดขึ้นบ่อยๆ เพื่อไม่ให้เสื่อมไป. ฉันทิทธิบาท ย่อมมีได้ในกาลที่ทำฉันทะให้เป็นใหญ่แล้วทำกุศลให้เกิดขึ้น. สัมมาวาจา ย่อมมีได้ในกาลที่เว้นจากมิจฉาวาจา. ด้วยประการฉะนี้ ธรรมเหล่านี้ย่อมมีได้ในจิตต่างดวงกัน. แต่ในกาลที่ญาณทั้ง ๔ เหล่านี้เกิดขึ้น ย่อมมีได้ในจิตดวงเดียว. ในขณะแห่งผลจิต เว้นสัมมัปปธาน ๔ เสีย ธรรมที่เหลือ ๓๓ ประการย่อมมีได้.

825. Evaṃ ekacitte labbhamānesu cetesu ekāva nibbānārammaṇā sati kāyādīsu subhasaññādippahānakiccasādhanavasena cattāro satipaṭṭhānāti vuccati. Ekameva ca vīriyaṃ anuppannānaṃ anuppādādikiccasādhanavasena cattāro sammappadhānāti vuccati. Sesesu pana hāpanavaḍḍhanaṃ natthi.

825. เมื่อโพธิปักขิยธรรมเหล่านี้มีได้ในจิตดวงเดียวกันอย่างนี้ สติอย่างเดียวเท่านั้นที่มีพระนิพพานเป็นอารมณ์ ก็ถูกเรียกว่า สติปัฏฐาน ๔ โดยสามารถสำเร็จกิจคือการละสุภสัญญาเป็นต้นในกายเป็นต้น และวิริยะอย่างเดียวเท่านั้น ก็ถูกเรียกว่า สัมมัปปธาน ๔ โดยสามารถสำเร็จกิจคือการไม่ทำอกุศลที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้นเป็นต้น ส่วนในธรรมที่เหลือ ไม่มีการลดหรือเพิ่ม.

826. Apica tesu –

826. อีกอย่างหนึ่ง ในโพธิปักขิยธรรมเหล่านั้น

Nava ekavidhā eko, dvedhātha catu pañcadhā;

Aṭṭhadhā navadhā ceva, iti chaddhā bhavanti te.

ธรรม ๙ อย่างมีประเภทเดียว ธรรม ๑ อย่างมี ๒ ประเภท อีกอย่างเป็น ๔ และ ๕ ประเภท อีกอย่างเป็น ๘ และ ๙ ประเภท ด้วยประการฉะนี้ ธรรมเหล่านั้นจึงมี ๖ ประเภทด้วยกัน

Nava ekavidhāti chando, cittaṃ, pīti, passaddhi, upekkhā, saṅkappo, vācā, kammanto, ājīvoti ime nava chandiddhipādādivasena ekavidhāva honti, na aññaṃ koṭṭhāsaṃ bhajanti. Eko dvedhāti saddhā indriya, balavasena dvedhā ṭhitā. Atha catu pañcadhāti athañño eko catudhā, añño pañcadhā ṭhitoti attho. Tattha samādhi eko indriya, bala, bojjhaṅga, maggaṅgavasena catudhā ṭhito. Paññā tesañca catunnaṃ iddhipādakoṭṭhāsassa ca vasena pañcadhā. Aṭṭhadhā navadhā cevāti aparo eko aṭṭhadhā, eko navadhā ṭhitoti attho. Catusatipaṭṭhāna, indriya, bala, bojjhaṅga, maggaṅgavasena sati aṭṭhadhā ṭhitā. Catusammappadhāna, iddhipāda, indriya, bala, bojjhaṅga, maggaṅgavasena vīriyaṃ navadhāti. Evaṃ –

คำว่า ธรรม ๙ อย่างมีประเภทเดียว คือ ฉันทะ จิต ปีติ ปัสสัทธิ อุเบกขา สังกัปปะ วาจา กัมมันตะ อาชีวะ ธรรม ๙ อย่างเหล่านี้ มีประเภทเดียวโดยเป็นฉันทิทธิบาทเป็นต้น ไม่จัดเข้าในหมวดอื่น. คำว่า ธรรม ๑ อย่างมี ๒ ประเภท คือ สัทธา ตั้งอยู่ ๒ ประเภท โดยเป็นอินทรีย์และพละ. คำว่า อีกอย่างเป็น ๔ และ ๕ ประเภท ความว่า ธรรมอีกอย่างหนึ่งตั้งอยู่ ๔ ประเภท อีกอย่างหนึ่งตั้งอยู่ ๕ ประเภท. ในธรรมเหล่านั้น สมาธิอย่างหนึ่ง ตั้งอยู่ ๔ ประเภท โดยเป็นอินทรีย์ พละ โพชฌงค์ มรรคองค์. ปัญญา ตั้งอยู่ ๕ ประเภท โดยเป็น ๔ อย่างนั้นด้วย และเป็นส่วนแห่งอิทธิบาทด้วย. คำว่า อีกอย่างเป็น ๘ และ ๙ ประเภท ความว่า ธรรมอีกอย่างหนึ่งตั้งอยู่ ๘ ประเภท อีกอย่างหนึ่งตั้งอยู่ ๙ ประเภท. สติ ตั้งอยู่ ๘ ประเภท โดยเป็นสติปัฏฐาน ๔ อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ มรรคองค์. วิริยะ ตั้งอยู่ ๙ ประเภท โดยเป็นสัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ มรรคองค์. ด้วยประการฉะนี้

Cuddaseva asambhinnā, hontete bodhipakkhiyā;

Koṭṭhāsato sattavidhā, sattatiṃsappabhedato.

โพธิปักขิยธรรมเหล่านี้ เมื่อไม่ปะปนกัน (นับตามสภาวธรรม) มีเพียง ๑๔ อย่างเท่านั้น โดยหมวดมี ๗ ประเภท โดยการจำแนกมี ๓๗ ประเภท

Sakiccanipphādanato, sarūpena ca vuttito;

Sabbeva ariyamaggassa, sambhave sambhavanti teti.

เพราะสำเร็จกิจของตน และเพราะถูกกล่าวโดยสภาวะของตน (จึงมี ๓๗ ประเภท) ธรรมเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งอริยมรรค

Evaṃ tāvettha paripuṇṇabodhipakkhiyabhāvo jānitabbo.

พึงทราบความเป็นธรรมมีโพธิปักขิยธรรมบริบูรณ์ในญาณทัสสนวิสุทธินี้ ด้วยประการฉะนี้ก่อน

Vuṭṭhānabalasamāyogakathā

กถาว่าด้วยวุฏฐานะและพละสมาโยค

827. Vuṭṭhānabalasamāyogoti vuṭṭhānañceva balasamāyogo ca. Lokiyavipassanā hi nimittārammaṇattā ceva pavattikāraṇassa ca samudayassa asamucchindanato neva nimittā na pavattā vuṭṭhāti. Gotrabhuñāṇaṃ samudayassa asamucchindanato pavattā na vuṭṭhāti. Nibbānārammaṇato pana nimittā vuṭṭhātīti ekato vuṭṭhānaṃ hoti. Tenāha ‘‘bahiddhāvuṭṭhānavivaṭṭane paññā gotrabhuñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 1.10). Tathā ‘‘uppādā vivaṭṭitvā anuppādaṃ pakkhandatīti gotrabhu, pavattā vivaṭṭitvā’’ti (paṭi. ma. 1.59) sabbaṃ veditabbaṃ. Imāni pana cattāripi ñāṇāni animittārammaṇattā nimittato vuṭṭhahanti, samudayassa samucchindanato pavattā vuṭṭhahantīti dubhato vuṭṭhānāni honti.

827. คำว่า วุฏฐานพลสมาโยค คือ วุฏฐานะและพละสมาโยค. จริงอยู่ โลกิยวิปัสสนา ไม่ชื่อว่าออกจากนิมิตและไม่ชื่อว่าออกจากปวัตติ เพราะมีสังขารนิมิตเป็นอารมณ์ และเพราะยังตัดสมุทัยซึ่งเป็นเหตุแห่งปวัตติไม่ได้เด็ดขาด. โคตรภูญาณ ไม่ชื่อว่าออกจากปวัตติ เพราะยังตัดสมุทัยไม่ได้เด็ดขาด แต่ชื่อว่าออกจากนิมิต เพราะมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ ฉะนั้นจึงเป็นเอกโตวุฏฐาน (การออกจากส่วนเดียว). เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ปัญญาในการออกจากภายนอกและคลายออก เป็นโคตรภูญาณ’. พึงทราบทั้งหมดตามนัยที่ว่า ‘ชื่อว่าโคตรภู เพราะคลายออกจากความเกิดขึ้นแล้วแล่นไปสู่ความไม่เกิด, คลายออกจากปวัตติ...’. ส่วนญาณทั้ง ๔ เหล่านี้ ชื่อว่าออกจากนิมิต เพราะมีพระนิพพานอันไม่มีนิมิตเป็นอารมณ์ และชื่อว่าออกจากปวัตติ เพราะตัดสมุทัยได้เด็ดขาด ฉะนั้นจึงเป็นอุภโตวุฏฐาน (การออกจากทั้งสองส่วน).

Tena vuttaṃ –

เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า

‘‘Kathaṃ dubhato vuṭṭhānavivaṭṭane paññā magge ñāṇaṃ?

ปัญญาในการออกจากทั้งสองส่วนและคลายออก เป็นญาณในมรรค เป็นอย่างไร

‘‘Sotāpattimaggakkhaṇe dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiyā vuṭṭhāti, tadanuvattakakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhāti, bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhāti. Tena vuccati dubhato vuṭṭhānavivaṭṭane paññā magge ñāṇaṃ. Abhiniropanaṭṭhena sammāsaṅkappo micchāsaṅkappā…pe… pariggahaṭṭhena sammāvācā micchāvācāya. Samuṭṭhānaṭṭhena sammākammanto. Vodānaṭṭhena sammāājīvo. Paggahaṭṭhena sammāvāyāmo. Upaṭṭhānaṭṭhena sammāsati. Avikkhepaṭṭhena sammāsamādhi micchāsamādhito vuṭṭhāti, tadanuvattakakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhāti, bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhāti. Tena vuccati ‘dubhato vuṭṭhānavivaṭṭane paññā magge ñāṇa’nti.

ในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค สัมมาทิฏฐิโดยอรรถว่าเห็น ย่อมออกจากมิจฉาทิฏฐิ ย่อมออกจากกิเลสและขันธ์ที่ตามมิจฉาทิฏฐินั้นมา และย่อมออกจากสรรพนิมิตภายนอก. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปัญญาในการออกจากทั้งสองส่วนและคลายออก เป็นญาณในมรรค. สัมมาสังกัปปะโดยอรรถว่าน้อมใจไป ย่อมออกจากมิจฉาสังกัปปะ...ฯลฯ... สัมมาวาจาโดยอรรถว่ากำหนด, สัมมากัมมันตะโดยอรรถว่าตั้งขึ้น, สัมมาอาชีวะโดยอรรถว่าบริสุทธิ์, สัมมาวายามะโดยอรรถว่าประคองไว้, สัมมาสติโดยอรรถว่าปรากฏ, สัมมาสมาธิโดยอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมออกจากมิจฉาสมาธิ ย่อมออกจากกิเลสและขันธ์ที่ตามมิจฉาสมาธินั้นมา และย่อมออกจากสรรพนิมิตภายนอก. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘ปัญญาในการออกจากทั้งสองส่วนและคลายออก เป็นญาณในมรรค’.

‘‘Sakadāgāmimaggakkhaṇe dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi…pe… avikkhepaṭṭhena sammāsamādhi oḷārikā kāmarāgasaṃyojanā paṭighasaṃyojanā oḷārikā kāmarāgānusayā paṭighānusayā vuṭṭhāti…pe….

ในขณะแห่งสกทาคามิมรรค สัมมาทิฏฐิโดยอรรถว่าเห็น...ฯลฯ... สัมมาสมาธิโดยอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมออกจากกามราคสังโยชน์และปฏิฆสังโยชน์อย่างหยาบ ย่อมออกจากกามราคานุสัยและปฏิฆานุสัยอย่างหยาบ...ฯลฯ...

‘‘Anāgāmimaggakkhaṇe dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi…pe… avikkhepaṭṭhena sammāsamādhi anusahagatā kāmarāgasaṃyojanā paṭighasaṃyojanā anusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayā vuṭṭhāti…pe….

ในขณะแห่งอนาคามิมรรค สัมมาทิฏฐิโดยอรรถว่าเห็น...สัมมาสมาธิโดยอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมออกจากกามราคสังโยชน์และปฏิฆสังโยชน์อย่างละเอียด และออกจากกามราคานุสัยและปฏิฆานุสัยอย่างละเอียด...ฯลฯ...

‘‘Arahattamaggakkhaṇe dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi…pe… avikkhepaṭṭhena sammāsamādhi rūparāgā arūparāgā mānā uddhaccā avijjāya mānānusayā bhavarāgānusayā avijjānusayā vuṭṭhāti, tadanuvattakakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhāti, bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhāti. Tena vuccati ‘dubhato vuṭṭhānavivaṭṭane paññā magge ñāṇa’’’nti (paṭi. ma. 1.61).

ในขณะแห่งอรหัตตมรรค สัมมาทิฏฐิโดยอรรถว่าเห็น...สัมมาสมาธิโดยอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมออกจากรูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ อวิชชา, จากมานานุสัย ภวราคานุสัย อวิชชานุสัย, และย่อมออกจากกิเลสที่ตามเป็นไปของธรรมเหล่านั้นและออกจากขันธ์ทั้งหลาย, และย่อมออกจากนิมิตทั้งปวงในภายนอก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ปัญญาในมรรค เป็นญาณในการออกจากส่วนสองและในการคลายออก’ ดังนี้.

828. Lokiyānañca aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ bhāvanākāle samathabalaṃ adhikaṃ hoti. Aniccānupassanādīnaṃ bhāvanākāle vipassanābalaṃ. Ariyamaggakkhaṇe pana yuganaddhā te dhammā pavattanti aññamaññaṃ anativattanaṭṭhena. Tasmā imesu catūsupi ñāṇesu ubhayabalasamāyogo hoti. Yathāha –

828. ก็ในกาลแห่งการเจริญโลกิยสมาบัติ ๘ สมาถพละย่อมยิ่ง, ในกาลแห่งการเจริญอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น วิปัสสนาพละย่อมยิ่ง. แต่ในขณะแห่งอริยมรรค ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมชาตที่ประกอบกันเป็นคู่เป็นไปอยู่ โดยอรรถว่าไม่ก้าวล่วงกันและกัน. เพราะเหตุนั้น ในญาณทั้ง ๔ เหล่านี้ จึงมีการประกอบพร้อมแห่งพละทั้งสอง. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Uddhaccasahagatakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhahato cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi nirodhagocaro, avijjāsahagatakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhahato anupassanaṭṭhena vipassanā nirodhagocarā. Iti vuṭṭhānaṭṭhena samathavipassanā ekarasā honti, yuganaddhā honti, aññamaññaṃ nātivattantīti. Tena vuccati vuṭṭhānaṭṭhena samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī’’ti (paṭi. ma. 2.5).

สมาธิคือความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง ความไม่ฟุ้งซ่าน ของบุคคลผู้ออกจากกิเลสที่สหรคตด้วยอุทธัจจะและออกจากขันธ์ทั้งหลาย มีนิโรธเป็นโคจร, วิปัสสนาโดยอรรถว่าตามเห็น ของบุคคลผู้ออกจากกิเลสที่สหรคตด้วยอวิชชาและออกจากขันธ์ทั้งหลาย มีนิโรธเป็นโคจร. ด้วยเหตุนั้น สมถะและวิปัสสนาจึงมีรสเป็นอันเดียวกัน โดยอรรถว่าออก, เป็นธรรมชาติประกอบกันเป็นคู่, ย่อมไม่ก้าวล่วงกันและกัน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘บุคคลย่อมเจริญสมถะและวิปัสสนาให้เป็นคู่กัน โดยอรรถว่าออก’ ดังนี้.

Evamettha vuṭṭhānabalasamāyogo veditabbo.

พึงทราบการประกอบพร้อมแห่งพละคือการออกในญาณทัสสนวิสุทธินี้ ด้วยประการฉะนี้.

Pahātabbadhammapahānakathā

กถาว่าด้วยการละธรรมที่พึงละ

829. Ye yena pahātabbā dhammā, tesaṃ pahānañcāti imesu pana catūsu ñāṇesu ye dhammā yena ñāṇena pahātabbā, tesaṃ pahānañca jānitabbaṃ. Etāni hi yathāyogaṃ saṃyojanakilesamicchattalokadhammamacchariyavipallāsaganthaagatiāsavaoghayoganīvaraṇaparāmāsaupādānaanusayamalaakusalakammapathacittuppādasaṅkhātānaṃ dhammānaṃ pahānakarāni.

829. ธรรมเหล่าใดอันญาณใดพึงละ การละธรรมเหล่านั้นดังนี้. แต่ในญาณทั้ง ๔ เหล่านี้ ธรรมเหล่าใดอันญาณใดพึงละ พึงทราบการละธรรมเหล่านั้น. จริงอยู่ ญาณทั้ง ๔ เหล่านี้ ย่อมกระทำการละธรรมทั้งหลายที่นับว่า สังโยชน์ กิเลส มิจฉัตตะ โลกธรรม มัจฉริยะ วิปลาส คันถะ อคติ อาสวะ โอฆะ โยคะ นีวรณ์ ปรามาส อุปาทาน อนุสัย มลทิน อกุศลกรรมบถ และอกุศลจิตตุปบาท ตามสมควร.

Tattha saṃyojanānīti khandhehi khandhānaṃ phalena kammassa dukkhena vā sattānaṃ saṃyojakattā rūparāgādayo dasa dhammā vuccanti. Yāvañhi te, tāva etesaṃ anuparamoti. Tatrāpi rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṃ avijjāti ime pañca uddhaṃnibbattanakakhandhādisaṃyojakattā uddhaṃbhāgiyasaṃyojanāni nāma. Sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso kāmarāgo paṭighoti ime pañca adhonibbattanakakhandhādisaṃyojakattā adhobhāgiyasaṃyojanāni nāma.

ในธรรมเหล่านั้น ธรรม ๑๐ ประการ มีรูปราคะเป็นต้น ท่านเรียกว่า สังโยชน์ เพราะเป็นตัวเชื่อมขันธ์ทั้งหลายกับขันธ์ทั้งหลาย, เชื่อมผลกับกรรม, หรือเชื่อมสัตว์ทั้งหลายกับทุกข์. จริงอยู่ ตราบใดที่สังโยชน์เหล่านั้นยังมีอยู่, การหยุดยั้งแห่งธรรมเหล่านี้ย่อมไม่มี. แม้ในสังโยชน์ ๑๐ นั้น ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ คือ รูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ อวิชชา ชื่อว่า อุทธัมภาคิยสังโยชน์ เพราะเป็นตัวเชื่อมขันธ์เป็นต้นที่จะบังเกิดในเบื้องบน. ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส กามราคะ ปฏิฆะ ชื่อว่า อโธภาคิยสังโยชน์ เพราะเป็นตัวเชื่อมขันธ์เป็นต้นที่จะบังเกิดในเบื้องล่าง.

Kilesāti sayaṃ saṃkiliṭṭhattā sampayuttadhammānañca saṃkilesikattā lobho doso moho māno diṭṭhi vicikicchā thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime dasa dhammā.

ธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้ คือ โลภะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา ถีนะ อุทธัจจะ อหิริกะ อโนตตัปปะ (ชื่อว่า กิเลส) เพราะตนเองก็เศร้าหมอง และเพราะทำสัมปยุตตธรรมให้เศร้าหมอง.

Micchattāti micchāpavattanato micchādiṭṭhi micchāsaṅkappo micchāvācā micchākammanto micchāājīvo micchāvāyāmo micchāsati micchāsamādhīti ime aṭṭha dhammā. Micchāvimuttimicchāñāṇehi vā saddhiṃ dasa.

ธรรม ๘ ประการเหล่านี้ คือ มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ (ชื่อว่า มิจฉัตตะ) เพราะเป็นไปโดยผิด. หรือรวมกับมิจฉาวิมุตติและมิจฉาญาณเป็น ๑๐ ประการ.

Lokadhammāti lokappavattiyā sati anuparamadhammakattā lābho alābho yaso ayaso sukhaṃ dukkhaṃ nindā pasaṃsāti ime aṭṭha. Idha pana kāraṇopacārena lābhādivatthukassa anunayassa alābhādivatthukassa paṭighassa cetaṃ lokadhammaggahaṇena gahaṇaṃ katanti veditabbaṃ.

ธรรม ๘ ประการเหล่านี้ คือ ลาภ ความเสื่อมลาภ ยศ ความเสื่อมยศ สุข ทุกข์ นินทา สรรเสริญ (ชื่อว่า โลกธรรม) เพราะเป็นธรรมที่หยุดยั้งไม่ได้เมื่อโลกเป็นไปอยู่. แต่ในที่นี้ พึงทราบว่า ท่านถือเอาความยินดีอันมีลาภเป็นต้นเป็นวัตถุ และความยินร้ายอันมีความเสื่อมลาภเป็นต้นเป็นวัตถุ ด้วยการถือเอาโลกธรรมนี้ โดยเป็นเหตุอุปจาร.

Macchariyānīti āvāsamacchariyaṃ kulamacchariyaṃ lābhamacchariyaṃ dhammamacchariyaṃ vaṇṇamacchariyanti imāsu āvāsādīsu aññesaṃ sādhāraṇabhāvaṃ asahanākārena pavattāni pañca macchariyāni.

มัจฉริยะ ๕ ประการ คือ อาวาสมัจฉริยะ กุลมัจฉริยะ ลาภมัจฉริยะ ธัมมมัจฉริยะ วัณณมัจฉริยะ ซึ่งเป็นไปโดยอาการที่ทนไม่ได้ซึ่งความเป็นของสาธารณะแก่คนอื่น ๆ ในอาวาสเป็นต้นเหล่านี้ (ชื่อว่า มัจฉริยะ).

Vipallāsāti aniccadukkhaanattaasubhesuyeva vatthūsu ‘‘niccaṃ sukhaṃ attā subha’’nti evaṃ pavatto saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāsoti ime tayo.

วิปลาส ๓ ประการเหล่านี้ คือ สัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส ทิฏฐิวิปลาส ซึ่งเป็นไปอย่างนี้ว่า ‘เที่ยง เป็นสุข เป็นอัตตา งาม’ ในวัตถุทั้งหลายอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ไม่งาม นั่นเทียว.

Ganthāti nāmakāyassa ceva rūpakāyassa ca ganthanato abhijjhādayo cattāro. Tathā hi te abhijjhā kāyagantho, byāpādo kāyagantho, sīlabbataparāmāso kāyagantho, idaṃsaccābhiniveso kāyagantho icceva vuttā.

ธรรม ๔ ประการ มีอภิชฌาเป็นต้น (ชื่อว่า คันถะ) เพราะร้อยรัดนามกายและรูปกาย. จริงอยู่ ธรรม ๔ ประการนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า อภิชฌากายคันถะ, พยาบาทกายคันถะ, สีลัพพตปรามาสกายคันถะ, อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ.

Agatīti chandadosamohabhayehi akattabbakaraṇassa, kattabbākaraṇassa ca adhivacanaṃ. Tañhi ariyehi agantabbattā agatīti vuccati.

เป็นชื่อของการกระทำสิ่งที่ไม่ควรทำ และการไม่กระทำสิ่งที่ควรทำ ด้วยฉันทะ โทสะ โมหะ และภยะ. จริงอยู่ การกระทำนั้นท่านเรียกว่า อคติ เพราะเป็นทางที่พระอริยเจ้าทั้งหลายไม่พึงไป.

Āsavāti ārammaṇavasena āgotrabhuto, ābhavaggato ca savanā, asaṃvutehi vā dvārehi ghaṭachiddehi udakaṃ viya savanato niccapaggharaṇaṭṭhena saṃsāradukkhassa vā savanato kāmarāgabhavarāgamicchādiṭṭhiavijjānametaṃ adhivacanaṃ.

เป็นชื่อของกามราคะ ภวราคะ มิจฉาทิฏฐิ และอวิชชา เพราะไหลไปโดยอำนาจแห่งอารมณ์จนถึงโคตรภูและจนถึงภวัคคพรหม, หรือเพราะไหลออกเหมือนน้ำไหลออกจากช่องหม้อจากทวารที่ไม่ได้สังวร โดยอรรถว่าไหลออกอยู่เป็นนิตย์, หรือเพราะเป็นเหตุไหลออกแห่งทุกข์ในสังสารวัฏ.

Bhavasāgare ākaḍḍhanaṭṭhena duruttaraṇaṭṭhena ca oghātipi, ārammaṇaviyogassa ceva dukkhaviyogassa ca appadānato yogātipi tesaññeva adhivacanaṃ.

ก็เป็นชื่อของธรรมเหล่านั้นนั่นเอง แม้ว่า โอฆะ เพราะอรรถว่าฉุดลงในภพสาครและเพราะอรรถว่าข้ามได้ยาก, แม้ว่า โยคะ เพราะไม่ให้การพรากจากอารมณ์และการพรากจากทุกข์.

Nīvaraṇānīti cittassa āvaraṇanīvaraṇapaṭicchādanaṭṭhena kāmacchandādayo pañca.

ธรรม ๕ ประการ มีกามฉันทะเป็นต้น (ชื่อว่า นิวรณ์) เพราะอรรถว่ากั้น ห้าม และปิดบังจิต.

Parāmāsoti tassa tassa dhammassa sabhāvaṃ atikkamma parato abhūtaṃ sabhāvaṃ āmasanākārena pavattanato micchādiṭṭhiyā etaṃ adhivacanaṃ.

เป็นชื่อของมิจฉาทิฏฐิ เพราะเป็นไปโดยอาการที่ลูบคลำสภาวะที่ไม่เป็นจริงอื่น โดยก้าวล่วงสภาวะของธรรมนั้น ๆ.

Upādānānīti sabbākārena paṭiccasamuppādaniddese vuttāni kāmupādānādīni cattāri.

อุปาทาน ๔ มีกามุปาทานเป็นต้น ที่กล่าวไว้โดยอาการทั้งปวงในปฏิจจสมุปปาทนิทเทส.

Anusayāti thāmagataṭṭhena kāmarāgānusayo, paṭigha, māna, diṭṭhi, vicikicchā, bhavarāga, avijjānusayoti evaṃ vuttā kāmarāgādayo satta. Te hi thāmagatattā punappunaṃ kāmarāgādīnaṃ uppattihetubhāvena anusentiyevāti anusayā.

ชื่อว่าอนุสัย ได้แก่ กามราคะเป็นต้น ๗ ประการ คือ กามราคานุสัย ปฏิฆานุสัย มานานุสัย ทิฏฐานุสัย วิจิกิจฉานุสัย ภวราคานุสัย อวิชชานุสัย ที่ท่านกล่าวไว้โดยอรรถว่าถึงกำลัง (มีศักยภาพที่จะเกิดขึ้น) จริงอยู่ ธรรม ๗ ประการเหล่านั้น เพราะความเป็นธรรมที่ถึงกำลัง จึงตามนอนเนื่องอยู่โดยความเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นแห่งกามราคะเป็นต้นบ่อยๆ ฉะนั้นจึงชื่อว่าอนุสัย

Malāti telañjanakalalaṃ viya sayañca asuddhattā, aññesañca asuddhabhāvakaraṇato lobhadosamohā tayo.

ชื่อว่ามลทิน ได้แก่ โลภะ โทสะ โมหะ ๓ ประการ เพราะเป็นของไม่สะอาดด้วยตนเองด้วย ดุจเปลือกตมคือน้ำมันและเขม่า และเพราะกระทำความเป็นของไม่สะอาดแก่ธรรมอื่นด้วย

Akusalakammapathāti akusalakammabhāvena ceva duggatīnañca pathabhāvena pāṇātipāto adinnādānaṃ kāmesumicchācāro musāvādo pisuṇavācā pharusavācā samphappalāpo abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhīti ime dasa.

ชื่อว่าอกุศลกรรมบถ ได้แก่ ธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้ คือ ปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร มุสาวาท ปิสุณาวาจา ผรุสวาจา สัมผัปปลาปะ อภิชฌา พยาบาท มิจฉาทิฏฐิ เพราะความเป็นอกุศลกรรมด้วย และเพราะความเป็นทางแห่งทุคติด้วย

Akusalacittuppādāti lobhamūlā aṭṭha dosamūlā dve mohamūlā dveti ime dvādasa.

ชื่อว่าอกุศลจิตตุปบาท ได้แก่ จิต ๑๒ ดวงเหล่านี้ คือ โลภมูลจิต ๘ ดวง โทสมูลจิต ๒ ดวง และโมหมูลจิต ๒ ดวง

830. Iti etesaṃ saṃyojanādīnaṃ dhammānaṃ etāni yathāyogaṃ pahānakarāni. Kathaṃ? Saṃyojanesu tāva sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso apāyagamanīyā ca kāmarāgapaṭighāti ete pañca dhammā paṭhamañāṇavajjhā, sesā kāmarāgapaṭighā oḷārikā dutiyañāṇavajjhā, sukhumā tatiyañāṇavajjhā, rūparāgādayo pañcapi catutthañāṇavajjhā eva. Paratopi ca yattha yattha evasaddena niyamaṃ na karissāma. Tattha tattha yaṃ yaṃ ‘‘upariñāṇavajjho’’ti vakkhāma, so so purimañāṇehi hatāpāyagamanīyādibhāvova hutvā upariñāṇavajjho hotīti veditabbo.

830. มรรคญาณเหล่านี้ ย่อมกระทำการละซึ่งธรรมทั้งหลายมีสังโยชน์เป็นต้นเหล่านั้นตามสมควร อย่างไร? คือ ในสังโยชน์ทั้งหลาย บรรดาธรรม ๕ ประการเหล่านี้ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส และกามราคะกับปฏิฆะที่เป็นไปเพื่ออบาย เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ พึงกำจัด, กามราคะและปฏิฆะที่เหลือส่วนหยาบ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๒ พึงกำจัด, ส่วนละเอียด เป็นธรรมที่ญาณที่ ๓ พึงกำจัด, สังโยชน์ ๕ ประการมีรูปราคะเป็นต้นทั้งหมด เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ เท่านั้นพึงกำจัด และในข้อต่อไป ในที่ใดๆ ที่เราจักไม่กระทำข้อกำหนดด้วยเอวศัพท์ ในที่นั้นๆ ธรรมใดๆ ที่เราจักกล่าวว่า "เป็นธรรมที่ญาณเบื้องบนพึงกำจัด" พึงทราบว่า ธรรมนั้นๆ เป็นธรรมที่ญาณเบื้องบนพึงกำจัด ก็ต่อเมื่อความเป็นธรรมที่นำไปสู่อบายเป็นต้น อันญาณก่อนๆ กำจัดแล้ว

Kilesesu diṭṭhivicikicchā paṭhamañāṇavajjhā, doso tatiyañāṇavajjho, lobhamohamānathinauddhaccaahirikaanottappāni catutthañāṇavajjhāni.

ในกิเลสทั้งหลาย ทิฏฐิและวิจิกิจฉา เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ พึงกำจัด, โทสะ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๓ พึงกำจัด, โลภะ โมหะ มานะ ถีนะ อุทธัจจะ อหิริกะ อโนตตัปปะ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด

Micchattesu micchādiṭṭhi musāvādo micchākammanto micchāājīvoti ime paṭhamañāṇavajjhā, micchāsaṅkappo pisuṇavācā pharusavācāti ime tatiyañāṇavajjhā, cetanāyeva cettha vācāti veditabbā. Samphappalāpamicchāvāyāmasatisamādhivimuttiñāṇāni catutthañāṇavajjhāni.

ในมิจฉัตตะทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้ คือ มิจฉาทิฏฐิ มุสาวาท มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ พึงกำจัด, ธรรมเหล่านี้ คือ มิจฉาสังกัปปะ ปิสุณาวาจา ผรุสวาจา เป็นธรรมที่ญาณที่ ๓ พึงกำจัด, และในข้อนี้พึงทราบว่าเจตนานั่นแหละคือวาจา สัมผัปปลาปะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ มิจฉาวิมุตติ มิจฉาญาณะ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด

Lokadhammesu paṭigho tatiyañāṇavajjho, anunayo catutthañāṇavajjho, yase ca pasaṃsāya ca anunayo catutthañāṇavajjhoti eke. Macchariyāni paṭhamañāṇavajjhāneva.

ในโลกธรรมทั้งหลาย ปฏิฆะ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๓ พึงกำจัด, อนุนยะ (ความพอใจ) เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด อาจารย์บางพวกกล่าวว่า อนุนยะในยศและในสรรเสริญ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด มัจฉริยะทั้งหลาย เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ เท่านั้นพึงกำจัด

Vipallāsesu anicce niccaṃ, anattani attāti ca saññācittadiṭṭhivipallāsā, dukkhe sukhaṃ, asubhe subhanti diṭṭhivipallāso cāti ime paṭhamañāṇavajjhā, asubhe subhanti saññācittavipallāsā tatiyañāṇavajjhā, dukkhe sukhanti saññācittavipallāsā catutthañāṇavajjhā.

ในวิปลาสทั้งหลาย สัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส และทิฏฐิวิปลาสในสิ่งที่ไม่เที่ยงว่าเที่ยง และในสิ่งที่มิใช่ตนว่าตน และทิฏฐิวิปลาสในทุกข์ว่าสุข และในสิ่งไม่งามว่างาม เหล่านี้ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ พึงกำจัด, สัญญาวิปลาสและจิตตวิปลาสในสิ่งไม่งามว่างาม เป็นธรรมที่ญาณที่ ๓ พึงกำจัด, สัญญาวิปลาสและจิตตวิปลาสในทุกข์ว่าสุข เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด

Ganthesu sīlabbataparāmasaidaṃsaccābhinivesakāyaganthā paṭhamañāṇavajjhā, byāpādakāyagantho tatiyañāṇavajjho, itaro catutthañāṇavajjho.

ในคันถะทั้งหลาย สีลัพพตปรามาสกายคันถะและอิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ พึงกำจัด, พยาบาทกายคันถะ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๓ พึงกำจัด, คันถะที่เหลือ (อภิชฌากายคันถะ) เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด

Agati paṭhamañāṇavajjhāva.

อคติ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ เท่านั้นพึงกำจัด

Āsavesu diṭṭhāsavo paṭhamañāṇavajjho, kāmāsavo tatiyañāṇavajjho, itare dve catutthañāṇavajjhā. Oghayogesupi eseva nayo.

ในอาสวะทั้งหลาย ทิฏฐาสวะ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ พึงกำจัด, กามาสวะ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๓ พึงกำจัด, อาสวะ ๒ อย่างที่เหลือ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด แม้ในโอฆะและโยคะทั้งหลาย ก็นัยนี้เช่นกัน

Nīvaraṇesu vicikicchānīvaraṇaṃ paṭhamañāṇavajjhaṃ, kāmacchando byāpādo kukkuccanti tīṇi tatiyañāṇavajjhāni, thinamiddhauddhaccāni catutthañāṇavajjhāni.

ในนิวรณ์ทั้งหลาย วิจิกิจฉานิวรณ์ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ พึงกำจัด, นิวรณ์ ๓ อย่าง คือ กามฉันทะ พยาบาท กุกกุจจะ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๓ พึงกำจัด, ถีนมิทธะและอุทธัจจะ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด

Parāmāso paṭhamañāṇavajjhova.

ปรามาส เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ เท่านั้นพึงกำจัด

Upādānesu sabbesampi lokiyadhammānaṃ vatthukāmavasena kāmāti āgatattā rūpārūparāgopi kāmupādāne patati, tasmā taṃ catutthañāṇavajjhaṃ, sesāni paṭhamañāṇavajjhāni.

ในอุปาทานทั้งหลาย เพราะโลกิยธรรมแม้ทั้งหมด ท่านกล่าวว่า 'กามะ' โดยความเป็นวัตถุกาม ฉะนั้น แม้รูปราคะและอรูปราคะก็ตกอยู่ในกามุปาทาน, เพราะเหตุนั้น กามุปาทานนั้นจึงเป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด, ส่วนอุปาทานที่เหลือ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ พึงกำจัด

Anusayesu diṭṭhivicikicchānusayā paṭhamañāṇavajjhāva, kāmarāgapaṭighānusayā tatiyañāṇavajjhā, mānabhavarāgāvijjānusayā catutthañāṇavajjhā.

ในอนุสัยทั้งหลาย ทิฏฐานุสัยและวิจิกิจฉานุสัย เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ เท่านั้นพึงกำจัด, กามราคานุสัยและปฏิฆานุสัย เป็นธรรมที่ญาณที่ ๓ พึงกำจัด, มานานุสัย ภวราคานุสัย และอวิชชานุสัย เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด

Malesu dosamalaṃ tatiyañāṇavajjhaṃ, itarāni catutthañāṇavajjhāni.

ในมลทินทั้งหลาย โทสมลทิน เป็นธรรมที่ญาณที่ ๓ พึงกำจัด, มลทินที่เหลือ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด

Akusalakammapathesu pāṇātipāto adinnādānaṃ micchācāro musāvādo micchādiṭṭhīti ime paṭhamañāṇavajjhā, pisuṇavācā pharusavācā byāpādoti tayo tatiyañāṇavajjhā, samphappalāpābhijjhā catutthañāṇavajjhā.

ในอกุศลกรรมบถทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้ คือ ปาณาติบาต อทินนาทาน มิจฉาจาร มุสาวาท มิจฉาทิฏฐิ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ พึงกำจัด, ธรรม ๓ อย่าง คือ ปิสุณาวาจา ผรุสวาจา พยาบาท เป็นธรรมที่ญาณที่ ๓ พึงกำจัด, สัมผัปปลาปะและอภิชฌา เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด

Akusalacittuppādesu cattāro diṭṭhigatasampayuttā vicikicchāsampayutto cāti pañca paṭhamañāṇavajjhāva, dve paṭighasampayuttā tatiyañāṇavajjhā, sesā catutthañāṇavajjhāti.

ในอกุศลจิตตุปบาททั้งหลาย จิต ๕ ดวง คือ ทิฏฐิคตสัมปยุต ๔ ดวง และวิจิกิจฉาสัมปยุต ๑ ดวง เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ เท่านั้นพึงกำจัด, ปฏิฆสัมปยุต ๒ ดวง เป็นธรรมที่ญาณที่ ๓ พึงกำจัด, จิตที่เหลือ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด

Yañca yena vajjhaṃ, taṃ tena pahātabbaṃ nāma. Tena vuttaṃ ‘‘iti etesaṃ saṃyojanādīnaṃ dhammānaṃ etāni yathāyogaṃ pahānakarānī’’ti.

ก็ธรรมใด อันญาณใดพึงกำจัด, ธรรมนั้น ชื่อว่าอันญาณนั้นพึงละ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มรรคญาณเหล่านี้ ย่อมกระทำการละซึ่งธรรมทั้งหลายมีสังโยชน์เป็นต้นเหล่านั้นตามสมควร"

831. Kiṃ panetāni ete dhamme atītānāgate pajahanti udāhu paccuppanneti. Kiṃ panettha yadi tāva atītānāgate, aphalo vāyāmo āpajjati. Kasmā? Pahātabbānaṃ natthitāya. Atha paccuppanne, tathāpi aphalo, vāyāmena saddhiṃ pahātabbānaṃ atthitāya, saṃkilesikā ca maggabhāvanā āpajjati, vippayuttatā vā kilesānaṃ, na ca paccuppannakileso cittavippayutto nāma atthīti. Nāyaṃ āveṇikā codanā. Pāḷiyaṃyeva hi ‘‘svāyaṃ kilese pajahati, atīte kilese pajahati, anāgate kilese pajahati, paccuppanne kilese pajahatī’’ti vatvā, puna ‘‘hañci atīte kilese pajahati, tenahi khīṇaṃ khepeti, niruddhaṃ nirodheti, vigataṃ vigameti, atthaṅgataṃ atthaṅgameti. Atītaṃ yaṃ natthi, taṃ pajahatī’’ti (paṭi. ma. 3.21) ca vatvā, ‘‘na atīte kilese pajahatī’’ti paṭikkhittaṃ.

831. ก็มรรคญาณเหล่านี้ ย่อมละธรรมเหล่านี้ที่เป็นอดีตและอนาคต หรือว่าเป็นปัจจุบัน? ในปัญหานี้มีคำอธิบายว่า ถ้าหากมรรคญาณละธรรมที่เป็นอดีตและอนาคต ความพยายามก็จะไม่มีผล เพราะเหตุไร? เพราะธรรมที่พึงละไม่มีอยู่ แต่ถ้าละธรรมที่เป็นปัจจุบัน ถึงอย่างนั้นความพยายามก็ไม่มีผล เพราะธรรมที่พึงละมีอยู่พร้อมกับความพยายาม, และมรรคภาวนาก็จะกลายเป็นสิ่งเศร้าหมอง หรือว่ากิเลสทั้งหลายก็จะกลายเป็นวิปปยุต (จากจิต), แต่กิเลสที่เป็นปัจจุบันชื่อว่าวิปปยุตจากจิตนั้นไม่มี คำถามนี้มิใช่คำถามเฉพาะในคัมภีร์นี้ จริงอยู่ แม้ในพระบาลี ท่านกล่าวไว้ว่า "บุคคลนั้นย่อมละกิเลส, เขาย่อมละกิเลสที่เป็นอดีต, ย่อมละกิเลสที่เป็นอนาคต, หรือย่อมละกิเลสที่เป็นปัจจุบัน" แล้วกล่าวอีกว่า "ถ้าหากเขาย่อมละกิเลสที่เป็นอดีต, เมื่อเป็นเช่นนั้น เขาก็ย่อมทำลายสิ่งที่สิ้นไปแล้วให้สิ้นไป, ย่อมทำให้สิ่งที่ดับแล้วดับไป, ย่อมทำให้สิ่งที่ปราศไปแล้วปราศไป, ย่อมทำให้สิ่งที่อัสดงคตแล้วอัสดงคตไป เขาย่อมละสิ่งที่เป็นอดีตซึ่งไม่มีอยู่" ดังนี้แล้ว จึงปฏิเสธว่า "เขามิได้ละกิเลสที่เป็นอดีต"

Tathā ‘‘hañci anāgate kilese pajahati, tenahi ajātaṃ pajahati, anibbattaṃ pajahati, anuppannaṃ pajahati, apātubhūtaṃ pajahati. Anāgataṃ yaṃ natthi, taṃ pajahatī’’ti ca vatvā, ‘‘na anāgate kilese pajahatī’’ti paṭikkhittaṃ.

ฉันนั้นเหมือนกัน ครั้นกล่าวว่า ‘ถ้าว่าบุคคลย่อมละกิเลสทั้งหลายในอนาคต, เพราะเหตุนั้น เขาย่อมละสิ่งที่ยังไม่เกิด, ย่อมละสิ่งที่ยังไม่บังเกิด, ย่อมละสิ่งที่ยังไม่เกิดขึ้น, ย่อมละสิ่งที่ยังไม่ปรากฏ. สิ่งใดที่เป็นอนาคตยังไม่มีอยู่, เขาย่อมละสิ่งนั้น’ ดังนี้แล้ว, จึงทรงปฏิเสธไว้ว่า ‘บุคคลย่อมไม่ละกิเลสทั้งหลายในอนาคต’

Tathā ‘‘hañci paccuppanne kilese pajahati, tenahi ratto rāgaṃ pajahati. Duṭṭho dosaṃ, mūḷho mohaṃ, vinibaddho mānaṃ, parāmaṭṭho diṭṭhiṃ, vikkhepagato uddhaccaṃ, aniṭṭhaṅgato vicikicchaṃ, thāmagato anusayaṃ pajahati. Kaṇhasukkā dhammā yuganaddhāva vattanti. Saṃkilesikā maggabhāvanā hotī’’ti ca vatvā, ‘‘na atīte kilese pajahati, na anāgate, na paccuppanne kilese pajahatī’’ti sabbaṃ paṭikkhipitvā, ‘‘tenahi natthi maggabhāvanā, natthi phalasacchikiriyā, natthi kilesappahānaṃ, natthi dhammābhisamayo’’ti pañhāpariyosāne ‘‘na hi natthi maggabhāvanā…pe… natthi dhammābhisamayo’’ti paṭijānitvā ‘‘yathā kathaṃ viyā’’ti vutte idaṃ vuttaṃ –

ฉันนั้นเหมือนกัน ครั้นกล่าวว่า ‘ถ้าว่าบุคคลย่อมละกิเลสทั้งหลายในปัจจุบัน, เพราะเหตุนั้น ผู้กำหนัดอยู่ย่อมละราคะ, ผู้ประทุษร้ายอยู่ย่อมละโทสะ, ผู้หลงอยู่ย่อมละโมหะ, ผู้ถูกผูกมัดอยู่ย่อมละมานะ, ผู้ลูบคลำอยู่ย่อมละทิฏฐิ, ผู้ถึงความฟุ้งซ่านย่อมละอุทธัจจะ, ผู้ถึงความไม่ตกลงใจย่อมละวิจิกิจฉา, ผู้ถึงกำลังย่อมละอนุสัย. ธรรมฝ่ายดำและฝ่ายขาวย่อมเป็นไปคู่กันดุจเทียมแอก, การเจริญมรรคย่อมเป็นไปกับด้วยกิเลส’ ดังนี้แล้ว, และครั้นทรงปฏิเสธทั้งหมดว่า ‘บุคคลย่อมไม่ละกิเลสทั้งหลายในอดีต, ไม่ละในอนาคต, และไม่ละกิเลสทั้งหลายในปัจจุบัน’ ในตอนท้ายแห่งปัญหาว่า ‘ถ้าอย่างนั้น การเจริญมรรคก็ไม่มี, การทำให้แจ้งซึ่งผลก็ไม่มี, การละกิเลสก็ไม่มี, การตรัสรู้ธรรมก็ไม่มี’ ดังนี้แล้ว, ครั้นทรงรับรองว่า ‘การเจริญมรรคไม่มีก็หามิได้...ฯลฯ...การตรัสรู้ธรรมไม่มีก็หามิได้’ เมื่อมีผู้ทูลถามว่า ‘เป็นอย่างไร’ จึงตรัสคำนี้ไว้ว่า –

‘‘Seyyathāpi taruṇo rukkho ajātaphalo, tamenaṃ puriso mūle chindeyya, ye tassa rukkhassa ajātaphalā, te ajātāyeva na jāyanti, anibbattāyeva na nibbattanti, anuppannāyeva na uppajjanti, apātubhūtāyeva na pātubhavanti, evameva uppādo hetu uppādo paccayo kilesānaṃ nibbattiyāti uppāde ādīnavaṃ disvā anuppāde cittaṃ pakkhandati, anuppāde cittassa pakkhandattā ye āyūhanapaccayā kilesā nibbatteyyuṃ, te ajātāyeva na jāyanti…pe… apātubhūtāyeva na pātubhavanti, evaṃ hetunirodhā dukkhanirodho. Pavattaṃ hetu…pe… nimittaṃ hetu…pe… āyūhanā hetu…pe… anāyūhane cittassa pakkhandattā ye āyūhanapaccayā kilesā nibbatteyyuṃ, te ajātāyeva…pe… apātubhūtāyeva na pātubhavanti, evaṃ hetunirodhā dukkhanirodho. Evaṃ atthi maggabhāvanā, atthi phalasacchikiriyā, atthi kilesappahānaṃ, atthi dhammābhisamayo’’ti (paṭi. ma. 3.21).

‘เปรียบเหมือนต้นไม้อ่อนที่ยังไม่มีผล บุรุษพึงตัดต้นไม้นั้นที่โคน ผลทั้งหลายของต้นไม้นั้นที่ยังไม่เกิด ผลเหล่านั้นยังไม่เกิดแล้วนั่นแหละ ย่อมไม่เกิด, ยังไม่บังเกิดแล้วนั่นแหละ ย่อมไม่บังเกิด, ยังไม่เกิดขึ้นแล้วนั่นแหละ ย่อมไม่เกิดขึ้น, ยังไม่ปรากฏแล้วนั่นแหละ ย่อมไม่ปรากฏ, ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลเห็นโทษในความเกิดขึ้นว่า ‘ความเกิดขึ้นเป็นเหตุ ความเกิดขึ้นเป็นปัจจัยแห่งการบังเกิดของกิเลสทั้งหลาย’ ดังนี้แล้ว จิตย่อมแล่นไปในความไม่เกิดขึ้น, เพราะจิตแล่นไปในความไม่เกิดขึ้น กิเลสเหล่าใดพึงบังเกิดเพราะความเกิดขึ้นเป็นปัจจัย กิเลสเหล่านั้นยังไม่เกิดแล้วนั่นแหละ ย่อมไม่เกิด...ฯลฯ...ยังไม่ปรากฏแล้วนั่นแหละ ย่อมไม่ปรากฏ, ด้วยประการฉะนี้ เพราะเหตุดับไป ทุกข์จึงดับไป. ความเป็นไปเป็นเหตุ...ฯลฯ...นิมิตเป็นเหตุ...ฯลฯ...ความพยายามเป็นเหตุ...ฯลฯ...เพราะจิตแล่นไปในความไม่พยายาม กิเลสเหล่าใดพึงบังเกิดเพราะความพยายามเป็นปัจจัย กิเลสเหล่านั้นยังไม่เกิดแล้วนั่นแหละ...ฯลฯ...ยังไม่ปรากฏแล้วนั่นแหละ ย่อมไม่ปรากฏ, ด้วยประการฉะนี้ เพราะเหตุดับไป ทุกข์จึงดับไป. ด้วยประการฉะนี้ การเจริญมรรคมีอยู่, การทำให้แจ้งซึ่งผลมีอยู่, การละกิเลสมีอยู่, การตรัสรู้ธรรมมีอยู่’ ดังนี้

832. Etena kiṃ dīpitaṃ hoti? Bhūmiladdhānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ dīpitaṃ hoti. Bhūmiladdhā pana kiṃ atītānāgatā udāhu paccuppannāti. Bhūmiladdhuppannā eva nāma te.

832. ด้วยพระบาลีนี้ ท่านแสดงอะไรไว้? ท่านแสดงการละกิเลสทั้งหลายที่เป็นภุมิลัทธะไว้. ก็กิเลสที่เป็นภุมิลัทธะ เป็นอดีต อนาคต หรือว่าเป็นปัจจุบัน? กิเลสเหล่านั้นชื่อว่า ภุมิลัทธุัปปันนะ นั่นเทียว.

833. Uppannaṃ hi vattamānabhūtāpagatokāsakatabhūmiladdhavasena anekappabhedaṃ. Tattha sabbampi uppādajarābhaṅgasamaṅgisaṅkhātaṃ vattamānuppannaṃ nāma. Ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddhaṃ anubhūtāpagatasaṅkhātaṃ kusalākusalaṃ uppādādittayaṃ anuppatvā niruddhaṃ bhūtāpagatasaṅkhātaṃ sesasaṅkhatañca bhūtāpagatuppannaṃ nāma. ‘‘Yānissa tāni pubbekatāni kammānī’’ti (ma. ni. 3.248) evamādinā nayena vuttaṃ kammaṃ atītampi samānaṃ aññaṃ vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassokāsaṃ katvā ṭhitattā tathā katokāsañca vipākaṃ anuppannampi samānaṃ evaṃ kate okāse ekantena uppajjanato okāsakatuppannaṃ nāma. Tāsu tāsu bhūmīsu asamūhataṃ akusalaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāma.

833. จริงอยู่ คำว่า อุปปันนะ (สิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว) มีหลายประเภท ด้วยอำนาจแห่งวัตตมานะ ภูตาปคตะ โอกาสกตะ และภุมิลัทธะ. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ธรรมทั้งหมดที่นับว่าประกอบด้วยความเกิด ความแก่ และความดับ ชื่อว่า วัตตมานุปปันนะ. กุศลและอกุศลที่ดับไปแล้วหลังจากเสวยรสของอารมณ์ อันนับได้ว่า อนุภูตาปคตะ (เสวยแล้วผ่านไป) และสังขตธรรมที่เหลือซึ่งดับไปแล้วหลังจากบรรลุถึงภาวะ ๓ คือ ความเกิดเป็นต้น อันนับได้ว่า ภูตาปคตะ (เป็นแล้วผ่านไป) ชื่อว่า ภูตาปคตุปปันนะ. กรรมที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า ‘กรรมเหล่านั้นอันบุคคลนั้นทำไว้แล้วในก่อน’ แม้จะเป็นอดีต แต่เพราะยังคงอยู่โดยการทำโอกาสให้แก่วิบากของตน ด้วยการห้ามวิบากอื่น และเพราะวิบากที่ได้รับโอกาสเช่นนั้นแล้ว แม้จะยังไม่เกิดขึ้น แต่เมื่อโอกาสถูกทำแล้วย่อมเกิดขึ้นอย่างแน่นอน จึงชื่อว่า โอกาสกตุปปันนะ. อกุศลที่ยังมิได้ถอนขึ้นในภูมินั้นๆ ชื่อว่า ภุมิลัทธุัปปันนะ.

834. Ettha ca bhūmiyā bhūmiladdhassa ca nānattaṃ veditabbaṃ. Bhūmīti hi vipassanāya ārammaṇabhūtā tebhūmakā pañcakkhandhā. Bhūmiladdhaṃ nāma tesu khandhesu uppattirahaṃ kilesajātaṃ. Tenahi sā bhūmi laddhā nāma hotīti tasmā bhūmiladdhanti vuccati, sā ca kho na ārammaṇavasena. Ārammaṇavasena hi sabbepi atītānāgate pariññātepi ca khīṇāsavānaṃ khandhe ārabbha kilesā uppajjanti mahākaccānauppalavaṇṇādīnaṃ khandhe ārabbha soreyyaseṭṭhi nandamāṇavakādīnaṃ viya. Yadi ca taṃ bhūmiladdhaṃ nāma siyā, tassa appaheyyato na koci bhavamūlaṃ pajaheyya. Vatthuvasena pana bhūmiladdhaṃ veditabbaṃ. Yattha yattha hi vipassanāya apariññātā khandhā uppajjanti, tattha tattha uppādato pabhuti tesu vaṭṭamūlaṃ kilesajātaṃ anuseti. Taṃ appahīnaṭṭhena bhūmiladdhanti veditabbaṃ.

834. ในเรื่องนี้ พึงทราบความแตกต่างกันแห่งภูมิและภุมิลัทธะ. จริงอยู่ คำว่า ภูมิ ได้แก่ เบญจขันธ์อันเป็นไปในภูมิ ๓ ซึ่งเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา. คำว่า ภุมิลัทธะ ได้แก่ หมู่กิเลสที่สมควรเกิดขึ้นในขันธ์เหล่านั้น. เพราะเหตุที่หมู่นั้นได้ภูมิแล้ว ฉะนั้นจึงเรียกว่า ภุมิลัทธะ, แต่การได้ภูมินั้น หาใช่ด้วยอำนาจแห่งอารมณ์ไม่. จริงอยู่ โดยอำนาจแห่งอารมณ์ กิเลสทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นโดยปรารภแม้ซึ่งขันธ์ทั้งหลายของพระขีณาสพทั้งในอดีตและอนาคตที่ท่านกำหนดรู้แล้ว เหมือนกิเลสที่เกิดขึ้นแก่โสเรยยเศรษฐีและนันทมาณพเป็นต้น โดยปรารภขันธ์ของพระมหากัจจานะและพระอุบลวรรณาเถรีเป็นต้น. และถ้าหากกิเลสนั้นจะพึงชื่อว่า ภุมิลัทธะ แล้วไซร้, เพราะกิเลสนั้นเป็นสิ่งที่ละไม่ได้ ก็จะไม่มีใครสามารถละรากเหง้าแห่งภพได้เลย. แต่พึงทราบภุมิลัทธะโดยอำนาจแห่งวัตถุ. จริงอยู่ ในสันดานใดๆ ขันธ์ทั้งหลายที่ยังมิได้กำหนดรู้ด้วยวิปัสสนาย่อมเกิดขึ้น, ในสันดานนั้นๆ หมู่กิเลสอันเป็นรากเหง้าแห่งวัฏฏะย่อมนอนเนื่องอยู่ในขันธ์เหล่านั้นจำเดิมแต่กาลที่เกิดขึ้น. พึงทราบว่า หมู่กิเลสนั้นชื่อว่า ภุมิลัทธะ เพราะอรรถว่ายังละไม่ได้.

835. Tattha ca yassa yesu khandhesu appahīnaṭṭhena anusayitā kilesā, tassa te eva khandhā tesaṃ kilesānaṃ vatthu, na aññesaṃ santakā khandhā. Atītakkhandhesu ca appahīnānusayitānaṃ kilesānaṃ atītakkhandhāva vatthu, na itare. Esa nayo anāgatādīsu. Tathā kāmāvacarakkhandhesu appahīnānusayitānaṃ kilesānaṃ kāmāvacarakkhandhāva vatthu, na itare. Esa nayo rūpārūpāvacaresu. Sotāpannādīsu pana yassa yassa ariyapuggalassa khandhesu taṃ taṃ vaṭṭamūlaṃ kilesajātaṃ tena tena maggena pahīnaṃ, tassa tassa te te khandhā pahīnānaṃ tesaṃ tesaṃ vaṭṭamūlakilesānaṃ avatthuto bhūmīti saṅkhaṃ na labhanti. Puthujjanassa sabbasova vaṭṭamūlakilesānaṃ appahīnattā yaṃkiñci kariyamānaṃ kammaṃ kusalaṃ akusalaṃ vā hoti. Iccassa kammakilesapaccayā vaṭṭaṃ vaṭṭati. Tassetaṃ vaṭṭamūlaṃ rūpakkhandheyeva, na vedanākkhandhādīsu. Viññāṇakkhandheyeva vā, na rūpakkhandhādīsūti na vattabbaṃ. Kasmā? Avisesena pañcasupi khandhesu anusayitattā.

835. อนึ่ง ในบรรดากิเลสเหล่านั้น กิเลสทั้งหลายที่ยังละไม่ได้นอนเนื่องอยู่ในขันธ์เหล่าใดของบุคคลใด ขันธ์เหล่านั้นนั่นแหละเป็นวัตถุ (อารมณ์) แห่งกิเลสเหล่านั้นของบุคคลนั้น ขันธ์ที่เป็นของบุคคลอื่นไม่เป็นวัตถุ และกิเลสทั้งหลายที่ยังละไม่ได้นอนเนื่องอยู่ในอดีตขันธ์ทั้งหลาย มีอดีตขันธ์เท่านั้นเป็นวัตถุ ขันธ์นอกนี้ไม่เป็น นัยนี้มีในอนาคตขันธ์เป็นต้นด้วย ฉันใดก็ฉันนั้น กิเลสทั้งหลายที่ยังละไม่ได้นอนเนื่องอยู่ในกามาวจรขันธ์ทั้งหลาย มีกามาวจรขันธ์เท่านั้นเป็นวัตถุ ขันธ์นอกนี้ไม่เป็น นัยนี้มีในรูปาวจรขันธ์และอรูปาวจรขันธ์ทั้งหลายด้วย ส่วนในพระอริยบุคคลทั้งหลายมีพระโสดาบันเป็นต้น กิเลสชาติที่เป็นมูลแห่งวัฏฏะกองนั้นๆ อันพระอริยบุคคลนั้นๆ ละได้แล้วด้วยมรรคนั้นๆ ในขันธ์เหล่าใด ขันธ์เหล่านั้นๆ ของพระอริยบุคคลนั้นๆ ย่อมไม่ถึงการนับว่าภูมิ เพราะไม่เป็นวัตถุแห่งวัฏฏมูลกิเลสเหล่านั้นๆ ที่ละได้แล้ว สำหรับปุถุชน เพราะยังละวัฏฏมูลกิเลสทั้งหลายไม่ได้โดยประการทั้งปวง กรรมอย่างใดอย่างหนึ่งที่ทำอยู่จึงเป็นกุศลหรืออกุศล ด้วยเหตุนี้ วัฏฏะย่อมหมุนไปแก่ปุถุชนนั้น เพราะมีกรรมและกิเลสเป็นปัจจัย วัฏฏมูลกิเลสของปุถุชนนั้นมีในรูปขันธ์เท่านั้น ไม่มีในเวทนาขันธ์เป็นต้น หรือมีในวิญญาณขันธ์เท่านั้น ไม่มีในรูปขันธ์เป็นต้น ดังนี้ ไม่พึงกล่าว เพราะเหตุไร เพราะนอนเนื่องอยู่ในขันธ์ ๕ ทั้งหมดโดยไม่เจาะจง

836. Kathaṃ? Pathavīrasādi viya rukkhe. Yathā hi mahārukkhe pathavītalaṃ adhiṭṭhāya pathavīrasañca āporasañca nissāya tappaccayā mūlakhandhasākhapasākhapallavapalāsapupphaphalehi vaḍḍhitvā nabhaṃ pūretvā yāva kappāvasānā bījaparamparāya rukkhapaveṇiṃ santānayamāne ṭhite taṃ pathavīrasādi mūleyeva, na khandhādīsu…pe… phaleyeva vā, na mūlādīsūti na vattabbaṃ. Kasmā? Avisesena sabbesu mūlādīsu anugatattāti.

836. อย่างไร เหมือนปฐวีรสเป็นต้นในต้นไม้ จริงอยู่ เปรียบเหมือนต้นไม้ใหญ่ ตั้งอยู่บนพื้นดิน อาศัยปฐวีรสและอาโปรส เจริญขึ้นด้วยราก ลำต้น กิ่ง กิ่งก้าน ใบอ่อน ใบแก่ ดอก และผล เพราะรสนั้นเป็นปัจจัย แผ่เต็มท้องฟ้า ดำรงสืบต่อเชื้อสายแห่งต้นไม้โดยลำดับแห่งพืชพันธุ์อยู่จนสิ้นกัปป์ เมื่อต้นไม้ดำรงอยู่ ปฐวีรสเป็นต้นนั้นมีอยู่ในรากเท่านั้น ไม่มีในลำต้นเป็นต้น...ฯลฯ...หรือมีอยู่ในผลเท่านั้น ไม่มีในรากเป็นต้น ดังนี้ ไม่พึงกล่าว เพราะเหตุไร เพราะซึมซาบไปในส่วนทั้งปวงมีรากเป็นต้นโดยไม่เจาะจง

Yathā pana tasseva rukkhassa pupphaphalādīsu nibbinno koci puriso catūsu disāsu maṇḍūkakaṇṭakaṃ nāma visakaṇṭakaṃ ākoṭeyya, atha so rukkho tena visasamphassena phuṭṭho pathavīrasaāporasānaṃ pariyādiṇṇattā appasavanadhammataṃ āgamma puna santānaṃ nibbattetuṃ na sakkuṇeyya, evameva khandhapavattiyaṃ nibbinno kulaputto tassa purisassa catūsu disāsu rukkhe visayojanaṃ viya attano santāne catumaggabhāvanaṃ ārabhati. Athassa so khandhasantāno tena catumaggavisasamphassena sabbaso vaṭṭamūlakakilesānaṃ pariyādiṇṇattā kiriyabhāvamattaupagatakāyakammādisabbakammappabhedo hutvā āyatiṃ punabbhavānabhinibbattanadhammataṃ āgamma bhavantarasantānaṃ nibbattetuṃ na sakkoti. Kevalaṃ carimaviññāṇanirodhena nirindhano viya jātavedo anupādāno parinibbāyati, evaṃ bhūmiyā bhūmiladdhassa ca nānattaṃ veditabbaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษคนหนึ่ง เบื่อหน่ายในดอกและผลเป็นต้นของต้นไม้นั้น พึงตอกหนามพิษชื่อว่าหนามหลังกบในทิศทั้งสี่ ลำดับนั้น ต้นไม้นั้นถูกสัมผัสแห่งพิษนั้นกระทบแล้ว เพราะปฐวีรสและอาโปรสสิ้นไป จึงถึงความเป็นสภาพไม่เกิดผล ไม่สามารถจะให้สันดานเกิดขึ้นได้อีก ฉันใด กุลบุตรผู้เบื่อหน่ายในความสืบต่อแห่งขันธ์ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมปรารภการเจริญมรรค ๔ ในสันดานของตน เหมือนการประกอบยาพิษที่ต้นไม้ในทิศทั้ง ๔ ของบุรุษนั้น ลำดับนั้น สันดานแห่งขันธ์ของกุลบุตรนั้น ถูกสัมผัสแห่งพิษคือมรรค ๔ กระทบแล้ว เพราะวัฏฏมูลกิเลสทั้งหลายสิ้นไปโดยประการทั้งปวง จึงมีกรรมทุกประเภทมีกายกรรมเป็นต้นถึงความเป็นเพียงกิริยาเท่านั้น ถึงความเป็นสภาพไม่เกิดภพใหม่อีกในอนาคต ไม่สามารถจะให้สันดานในภพอื่นเกิดขึ้นได้ เป็นแต่ว่า ด้วยการดับแห่งวิญญาณดวงสุดท้าย ย่อมปรินิพพานโดยไม่มีอุปาทาน เหมือนไฟที่ไม่มีเชื้อ ฉันนั้น พึงทราบความแตกต่างกันแห่งภูมิและกิเลสที่ได้ภูมิอย่างนี้

837. Apica aparampi samudācāraārammaṇādhiggahitaavikkhambhitaasamūhatavasena catubbidhaṃ uppannaṃ. Tattha vattamānuppannameva samudācāruppannaṃ. Cakkhādīnaṃ pana āpāthagate ārammaṇe pubbabhāge anuppajjamānampi kilesajātaṃ ārammaṇassa adhiggahitattā eva aparabhāge ekantena uppattito ārammaṇādhiggahituppannanti vuccati, kalyāṇigāme piṇḍāya carato mahātissattherassa visabhāgarūpadassanena uppannakilesajātaṃ viya. Samathavipassanānaṃ aññataravasena avikkhambhitaṃ kilesajātaṃ cittasantatimanārūḷhampi uppattinivārakassa hetuno abhāvā avikkhambhituppannaṃ nāma. Samathavipassanāvasena pana vikkhambhitampi ariyamaggena asamūhatattā uppattidhammataṃ anatītatāya asamūhatuppannanti vuccati, ākāsena gacchantassa aṭṭhasamāpattilābhino therassa kusumitarukkhe upavane pupphāni uccinantassa madhurena sarena gāyato mātugāmassa gītasavanena uppannakilesajātaṃ viya. Tividhampi cetaṃ ārammaṇādhiggahitāvikkhambhitaasamūhatuppannaṃ bhūmiladdheneva saṅgahaṃ gacchatīti veditabbaṃ.

837. อีกประการหนึ่ง อุปปันนะ (กิเลสที่เกิดขึ้น) มี ๔ อย่างอีก โดยแบ่งเป็น สมุദാจารุปปันนะ อารัมมณาธิคคหิตุปปันนะ อวิกขัมภิตุปปันนะ และอสมูหตุปปันนะ ใน ๔ อย่างนั้น วัตตมานุปปันนะ (กิเลสที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน) นั่นแหละคือ สมุദാจารุปปันนะ ส่วนเมื่ออารมณ์มาสู่คลองแห่งจักษุเป็นต้น กิเลสชาติแม้ยังไม่เกิดขึ้นในเบื้องต้น แต่เพราะเหตุที่อารมณ์ถูกยึดถือไว้แล้วเท่านั้น จึงเกิดขึ้นโดยแน่นอนในภายหลัง เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า อารัมมณาธิคคหิตุปปันนะ เหมือนกิเลสชาติที่เกิดขึ้นแก่พระมหาติสสเถระผู้เที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านกัลยาณี เพราะเห็นวิสภาครูป กิเลสชาติที่ยังไม่ได้ข่มไว้ด้วยสมถะหรือวิปัสสนาอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ยังไม่ปรากฏขึ้นในจิตตสันดาน ก็ชื่อว่า อวิกขัมภิตุปปันนะ เพราะไม่มีเหตุป้องกันการเกิดขึ้น ส่วนกิเลสชาติที่ข่มไว้แล้วด้วยสมถะหรือวิปัสสนา แต่ยังมิได้ถอนขึ้นด้วยอริยมรรค เพราะยังไม่ล่วงพ้นสภาวะที่จะเกิดขึ้นได้ จึงเรียกว่า อสมูหตุปปันนะ เหมือนกิเลสชาติที่เกิดขึ้นแก่พระเถระผู้ได้สมาบัติ ๘ กำลังไปทางอากาศ เพราะได้ยินเสียงเพลงของมาตุคามผู้กำลังร้องเพลงด้วยเสียงอันไพเราะเก็บดอกไม้อยู่ในสวนป่าใกล้ต้นไม้ที่ออกดอก พึงทราบว่า อุปปันนะทั้ง ๓ อย่างนี้ คือ อารัมมณาธิคคหิตุปปันนะ อวิกขัมภิตุปปันนะ และอสมูหตุปปันนะ ย่อมสงเคราะห์เข้าด้วยภุมิลัทธกิเลสเท่านั้น

838. Iccetasmiṃ vuttappabhede uppanne yadetaṃ vattamānabhūtāpagatokāsakatasamudācārasaṅkhātaṃ catubbidhaṃ uppannaṃ, taṃ amaggavajjhattā kenacipi ñāṇena pahātabbaṃ na hoti. Yaṃ panetaṃ bhūmiladdhārammaṇādhiggahitaavikkhambhitaasamūhatasaṅkhātaṃ uppannaṃ, tassa taṃ uppannabhāvaṃ vināsayamānaṃ yasmā taṃ taṃ lokiyalokuttarañāṇaṃ uppajjati, tasmā taṃ sabbampi pahātabbaṃ hotīti. Evamettha ye yena pahātabbā dhammā, tesaṃ pahānañca jānitabbaṃ.

838. ในบรรดาอุปปันนะประเภทที่กล่าวแล้วนั้น อุปปันนะ ๔ อย่างนี้ คือ ที่นับว่าเป็น วัตตมานะ ภูตาปคตะ โอกาสกตะ และสมุദാจาระ ไม่เป็นธรรมที่พึงละได้ด้วยญาณใดๆ เพราะไม่เป็นธรรมที่มรรคจะพึงกำจัด ส่วนอุปปันนะ ๔ อย่างนี้ คือ ที่นับว่าเป็น ภุมิลัทธะ อารัมมณาธิคคหิตะ อวิกขัมภิตะ และอสมูหตะ เพราะเหตุที่โลกิยญาณและโลกุตรญาณนั้นๆ เกิดขึ้นทำลายความเป็นอุปปันนะนั้นเสีย เพราะเหตุนั้น อุปปันนะทั้งหมดนั้นจึงเป็นธรรมที่พึงละได้ ในเรื่องนี้ ธรรมเหล่าใดอันญาณใดพึงละได้ พึงทราบธรรมเหล่านั้นและการละธรรมเหล่านั้นอย่างนี้

Pariññādikiccakathā

ปริญญาดิกิจจกถา

839.

Kiccāni pariññādīni, yāni vuttāni abhisamayakāle;

Tāni ca yathāsabhāvena, jānitabbāni sabbānīti.

กิจทั้งหลายมีปริญญาเป็นต้น ที่ท่านกล่าวไว้ในกาลแห่งการตรัสรู้ กิจเหล่านั้นทั้งหมด พึงทราบโดยสภาวะที่แท้จริง

Saccābhisamayakālaṃ hi etesu catūsu ñāṇesu ekekassa ekakkhaṇe pariññā pahānaṃ sacchikiriyā bhāvanāti etāni pariññādīni cattāri kiccāni vuttāni, tāni yathāsabhāvena jānitabbāni. Vuttaṃ hetaṃ porāṇehi –

จริงอยู่ ในกาลแห่งการตรัสรู้สัจจะ กิจ ๔ อย่างมีปริญญาเป็นต้นเหล่านี้ คือ ปริญญา (การกำหนดรู้) ปหานะ (การละ) สัจฉิกิริยา (การทำให้แจ้ง) และภาวนา (การเจริญ) ท่านกล่าวไว้ว่ามีในขณะเดียวแห่งญาณแต่ละอย่างในบรรดาญาณ ๔ เหล่านี้ กิจเหล่านั้นพึงทราบโดยสภาวะที่แท้จริง สมดังที่โบราณาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า –

‘‘Yathā padīpo apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇe cattāri kiccāni karoti, vaṭṭiṃ jhāpeti, andhakāraṃ vidhamati, ālokaṃ parividaṃseti, sinehaṃ pariyādiyati, evameva maggañāṇaṃ apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇe cattāri saccāni abhisameti, dukkhaṃ pariññābhisamayena abhisameti, samudayaṃ pahānābhisamayena abhisameti, maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti, nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena abhisameti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Nirodhaṃ ārammaṇaṃ karitvā cattāripi saccāni pāpuṇāti passati paṭivijjhatī’’ti.

เปรียบเหมือนประทีป ย่อมทำกิจ ๔ อย่างในขณะเดียวกัน ไม่ก่อนไม่หลังกัน คือ ย่อมเผาไส้ ย่อมกำจัดความมืด ย่อมแสดงแสงสว่าง ย่อมทำเชื้อให้สิ้นไป ฉันใด มรรคญาณก็ฉันนั้น ย่อมตรัสรู้สัจจะ ๔ ในขณะเดียวกัน ไม่ก่อนไม่หลังกัน คือ ย่อมตรัสรู้ทุกข์ด้วยปริญญาภิสมัย ย่อมตรัสรู้สมุทัยด้วยปหานาภิสมัย ย่อมตรัสรู้มรรคด้วยภาวนาภิสมัย ย่อมตรัสรู้นิโรธด้วยสัจฉิกิริยาภิสมัย ถามว่า ท่านกล่าวอะไรไว้ ตอบว่า ท่านกล่าวว่า (มรรคญาณ) ทำนิโรธให้เป็นอารมณ์แล้ว ย่อมถึง ย่อมเห็น ย่อมแทงตลอดสัจจะทั้ง ๔

Vuttampi cetaṃ ‘‘yo, bhikkhave, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passati, dukkhanirodhampi passati, dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadampi passatī’’ti (saṃ. ni. 5.1100) sabbaṃ veditabbaṃ.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้ไว้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเห็นทุกข์ ผู้นั้นย่อมเห็นแม้ทุกขสมุทัย ย่อมเห็นแม้ทุกขนิโรธ ย่อมเห็นแม้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ดังนี้ พึงทราบความทั้งหมด

Aparampi vuttaṃ ‘‘maggasamaṅgissa ñāṇaṃ, dukkhepetaṃ ñāṇaṃ, dukkhasamudayepetaṃ ñāṇaṃ, dukkhanirodhepetaṃ ñāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapetaṃ ñāṇa’’nti (vibha. 794; paṭi. ma. 1.109).

อีกอย่างหนึ่ง ตรัสไว้ว่า ‘ญาณของผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรค ญาณแม้นี้มีในทุกข์ ญาณแม้นี้มีในทุกขสมุทัย ญาณแม้นี้มีในทุกขนิโรธ ญาณแม้นี้มีในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ดังนี้

Tattha yathā padīpo vaṭṭiṃ jhāpeti, evaṃ maggañāṇaṃ dukkhaṃ parijānāti. Yathā andhakāraṃ vidhamati, evaṃ samudayaṃ pajahati. Yathā ālokaṃ parividaṃseti, evaṃ sahajātādipaccayatāya sammāsaṅkappādidhammasaṅkhātaṃ maggaṃ bhāveti. Yathā sinehaṃ pariyādiyati, evaṃ kilesapariyādānaṃ nirodhaṃ sacchikarotīti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ.

ในอุปมานั้น พึงทราบการเชื่อมโยงอุปมาดังนี้ คือ ประทีปย่อมเผาไส้ ฉันใด มรรคญาณย่อมกำหนดรู้ทุกข์ ฉันนั้น ประทีปย่อมกำจัดความมืด ฉันใด มรรคญาณย่อมละสมุทัย ฉันนั้น ประทีปย่อมแสดงแสงสว่าง ฉันใด มรรคญาณย่อมเจริญมรรคอันได้แก่ธรรมะมีสัมมาสังกัปปะเป็นต้น โดยเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น ฉันนั้น ประทีปย่อมทำเชื้อให้สิ้นไป ฉันใด มรรคญาณย่อมทำให้แจ้งซึ่งนิโรธอันเป็นที่สิ้นไปแห่งกิเลส ฉันนั้น

840. Aparo nayo – yathā sūriyo udayanto apubbaṃ acarimaṃ saha pātubhāvā cattāri kiccāni karoti, rūpagatāni obhāseti, andhakāraṃ vidhamati, ālokaṃ dasseti, sītaṃ paṭippassambheti, evameva maggañāṇaṃ…pe… nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena abhisameti. Idhāpi yathā sūriyo rūpagatāni obhāseti, evaṃ maggañāṇaṃ dukkhaṃ parijānāti. Yathā andhakāraṃ vidhamati, evaṃ samudayaṃ pajahati. Yathā ālokaṃ dasseti, evaṃ sahajātādipaccayatāya maggaṃ bhāveti. Yathā sītaṃ paṭippassambheti, evaṃ kilesapaṭippassaddhiṃ nirodhaṃ sacchikarotīti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ.

840. อีกนัยหนึ่ง เปรียบเหมือนดวงอาทิตย์เมื่ออุทัยขึ้น ย่อมทำกิจ ๔ อย่างในขณะเดียวกัน ไม่ก่อนไม่หลังกัน พร้อมกับการปรากฏ คือ ย่อมส่องรูปให้สว่าง ย่อมกำจัดความมืด ย่อมแสดงแสงสว่าง ย่อมระงับความเย็น ฉันใด มรรคญาณก็ฉันนั้น...ฯลฯ... ย่อมตรัสรู้นิโรธด้วยสัจฉิกิริยาภิสมัย ในอุปมานี้ก็พึงทราบการเชื่อมโยงอุปมาดังนี้ คือ ดวงอาทิตย์ย่อมส่องรูปให้สว่าง ฉันใด มรรคญาณย่อมกำหนดรู้ทุกข์ ฉันนั้น ดวงอาทิตย์ย่อมกำจัดความมืด ฉันใด มรรคญาณย่อมละสมุทัย ฉันนั้น ดวงอาทิตย์ย่อมแสดงแสงสว่าง ฉันใด มรรคญาณย่อมเจริญมรรคโดยเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น ฉันนั้น ดวงอาทิตย์ย่อมระงับความเย็น ฉันใด มรรคญาณย่อมทำให้แจ้งซึ่งนิโรธอันเป็นที่สงบระงับแห่งกิเลส ฉันนั้น

841. Aparo nayo – yathā nāvā apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇe cattāri kiccāni karoti, orimatīraṃ pajahati, sotaṃ chindati, bhaṇḍaṃ vahati, pārimatīraṃ appeti, evameva maggañāṇaṃ…pe… nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena abhisameti. Etthāpi yathā nāvā orimatīraṃ pajahati, evaṃ maggañāṇaṃ dukkhaṃ parijānāti. Yathā sotaṃ chindati, evaṃ samudayaṃ pajahati. Yathā bhaṇḍaṃ vahati, evaṃ sahajātādipaccayatāya maggaṃ bhāveti. Yathā pārimatīraṃ appeti, evaṃ pārimatīrabhūtaṃ nirodhaṃ sacchikarotīti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ.

841. อีกนัยหนึ่ง เปรียบเหมือนเรือ ย่อมทำกิจ ๔ อย่างในขณะเดียวกัน ไม่ก่อนไม่หลังกัน คือ ย่อมละฝั่งนี้ ย่อมตัดกระแสน้ำ ย่อมนำสินค้าไป ย่อมถึงฝั่งโน้น ฉันใด มรรคญาณก็ฉันนั้น...ฯลฯ... ย่อมตรัสรู้นิโรธด้วยสัจฉิกิริยาภิสมัย ในอุปมาแม้นี้ พึงทราบการเชื่อมโยงอุปมาดังนี้ คือ เรือย่อมละฝั่งนี้ ฉันใด มรรคญาณย่อมกำหนดรู้ทุกข์ ฉันนั้น เรือย่อมตัดกระแสน้ำ ฉันใด มรรคญาณย่อมละสมุทัย ฉันนั้น เรือย่อมนำสินค้าไป ฉันใด มรรคญาณย่อมเจริญมรรคโดยเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น ฉันนั้น เรือย่อมถึงฝั่งโน้น ฉันใด มรรคญาณย่อมทำให้แจ้งซึ่งนิโรธผู้เป็นดุจฝั่งโน้น ฉันนั้น

842. Evaṃ saccābhisamayakālasmiṃ ekakkhaṇe catunnaṃ kiccānaṃ vasena pavattañāṇassa panassa soḷasahākārehi tathaṭṭhena cattāri kiccāni ekapaṭivedhāni honti. Yathāha –

842. ก็ในกาลแห่งการตรัสรู้สัจจะอย่างนี้ ญาณที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งกิจ ๔ อย่างในขณะเดียวนั้น มีกิจ ๔ อย่างที่ถูกแทงตลอดเป็นอันเดียวกัน โดยสภาวะที่แท้จริงด้วยอาการ ๑๖ อย่าง ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า –

‘‘Kathaṃ tathaṭṭhena cattāri kiccāni ekapaṭivedhāni? Soḷasahi ākārehi tathaṭṭhena cattāri kiccāni ekapaṭivedhāni. Dukkhassa pīḷanaṭṭho, saṅkhataṭṭho, santāpaṭṭho, vipariṇāmaṭṭho, tathaṭṭho. Samudayassa āyūhanaṭṭho, nidānaṭṭho, saṃyogaṭṭho, palibodhaṭṭho, tathaṭṭho. Nirodhassa nissaraṇaṭṭho, vivekaṭṭho, asaṅkhataṭṭho, amataṭṭho, tathaṭṭho. Maggassa niyyānaṭṭho, hetuṭṭho, dassanaṭṭho, adhipateyyaṭṭho, tathaṭṭho. Imehi soḷasahi ākārehi tathaṭṭhena cattāri saccāni ekasaṅgahitāni. Yaṃ ekasaṅgahitaṃ, taṃ ekattaṃ. Yaṃ ekattaṃ, taṃ ekena ñāṇena paṭivijjhatīti cattāri saccāni ekapaṭivedhānī’’ti (paṭi. ma. 2.11).

ถามว่า กิจ ๔ อย่างถูกแทงตลอดเป็นอันเดียวกันโดยสภาวะที่แท้จริงอย่างไร ตอบว่า กิจ ๔ อย่างถูกแทงตลอดเป็นอันเดียวกันโดยสภาวะที่แท้จริงด้วยอาการ ๑๖ อย่าง สภาวะที่แท้จริงของทุกข์ คือ สภาวะที่เบียดเบียน สภาวะที่ถูกปรุงแต่ง สภาวะที่เร่าร้อน สภาวะที่แปรปรวน สภาวะที่แท้จริงของสมุทัย คือ สภาวะที่ประมวลมา สภาวะที่เป็นเหตุเกิด สภาวะที่เป็นเครื่องประกอบ สภาวะที่เป็นเครื่องกังวล สภาวะที่แท้จริงของนิโรธ คือ สภาวะที่สลัดออก สภาวะที่สงัด สภาวะที่ไม่ถูกปรุงแต่ง สภาวะที่ไม่ตาย สภาวะที่แท้จริงของมรรค คือ สภาวะที่นำออก สภาวะที่เป็นเหตุ สภาวะที่เห็น สภาวะที่เป็นใหญ่ สัจจะ ๔ ท่านสงเคราะห์เป็นอันเดียวกันโดยสภาวะที่แท้จริงด้วยอาการ ๑๖ อย่างเหล่านี้ สิ่งใดถูกสงเคราะห์เป็นอันเดียวกัน สิ่งนั้นเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน สิ่งใดเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน สิ่งนั้นย่อมถูกแทงตลอดด้วยญาณอันเดียว ฉะนั้น สัจจะ ๔ จึงถูกแทงตลอดเป็นอันเดียวกัน

843. Tattha siyā yadā dukkhādīnaṃ aññepi rogagaṇḍādayo atthā atthi, atha kasmā cattāroyeva vuttāti. Ettha vadāma, aññasaccadassanavasena āvibhāvato. ‘‘Tattha katamaṃ dukkhe ñāṇaṃ? Dukkhaṃ ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā’’tiādinā (vibha. 794; paṭi. ma. 1.109) hi nayena ekekasaccārammaṇavasenāpi saccañāṇaṃ vuttaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, dukkhaṃ passati, samudayampi so passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1100) nayena ekaṃ saccaṃ ārammaṇaṃ katvā sesesupi kiccanipphattivasenāpi vuttaṃ.

843. ในข้อนั้น อาจมีคำถามว่า เมื่อทุกข์เป็นต้น ยังมีสภาวะอื่นอีก เช่น เป็นโรค เป็นฝี เป็นต้นอยู่ เหตุไรจึงกล่าวไว้เพียง ๔ อย่างเท่านั้น ในคำถามนั้น เราขอตอบว่า เพราะสภาวะเหล่านั้นปรากฏโดยอำนาจแห่งการเห็นสัจจะอื่น จริงอยู่ สัจจญาณท่านกล่าวไว้แม้โดยอำนาจแห่งการปรารภสัจจะแต่ละอย่างตามนัยเป็นต้นว่า ‘ในสัจจะเหล่านั้น ญาณในทุกข์เป็นไฉน ปัญญา ความรู้ทั่ว...ที่เกิดขึ้นปรารภทุกข์’ และกล่าวไว้แม้โดยอำนาจแห่งการสำเร็จกิจในสัจจะที่เหลือด้วยการทำสัจจะหนึ่งให้เป็นอารมณ์ตามนัยเป็นต้นว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเห็นทุกข์ ผู้นั้นย่อมเห็นแม้สมุทัย’

Tattha yadā ekekaṃ saccaṃ ārammaṇaṃ karoti, tadā samudayadassanena tāva sabhāvato pīḷanalakkhaṇassāpi dukkhassa, yasmā taṃ āyūhanalakkhaṇena samudayena āyūhitaṃ saṅkhataṃ rāsikataṃ, tasmāssa so saṅkhataṭṭho āvibhavati. Yasmā pana maggo kilesasantāpaharo susītalo, tasmāssa maggassa dassanena santāpaṭṭho āvibhavati āyasmato nandassa accharādassanena sundariyā anabhirūpabhāvo viya. Avipariṇāmadhammassa pana nirodhassa dassanenassa vipariṇāmaṭṭho āvibhavatīti vattabbamevettha natthi.

ในข้อนั้น เมื่อทำสัจจะแต่ละอย่างให้เป็นอารมณ์ ก่อนอื่น สภาวะที่ถูกปรุงแต่งของทุกข์ซึ่งมีสภาวะที่เบียดเบียนเป็นลักษณะโดยธรรมชาติ ย่อมปรากฏด้วยการเห็นสมุทัย เพราะเหตุว่า ทุกข์นั้นถูกสมุทัยซึ่งมีสภาวะที่ประมวลมาเป็นลักษณะ ประมวลมา ปรุงแต่ง รวบรวมไว้ ฉะนั้น สภาวะที่ถูกปรุงแต่งนั้นของทุกข์จึงปรากฏ อนึ่ง เพราะเหตุว่า มรรคเป็นเครื่องกำจัดความเร่าร้อนแห่งกิเลส เย็นสนิท ฉะนั้น สภาวะที่เร่าร้อนของทุกข์จึงปรากฏด้วยการเห็นมรรคนั้น เปรียบเหมือนความเป็นผู้ไม่งามของนางสุนทรีปรากฏแก่ท่านพระนันทะเพราะเห็นนางอัปสร ส่วนสภาวะที่แปรปรวนของทุกข์นั้น ย่อมปรากฏด้วยการเห็นนิโรธซึ่งมีสภาวะที่ไม่แปรปรวนเป็นธรรมดา ข้อนี้ไม่จำต้องกล่าวเลย

Tathā sabhāvato āyūhanalakkhaṇassāpi samudayassa, dukkhadassanena nidānaṭṭho āvibhavati asappāyabhojanato uppannabyādhidassanena bhojanassa byādhinidānabhāvo viya. Visaṃyogabhūtassa nirodhassa dassanena saṃyogaṭṭho. Niyyānabhūtassa ca maggassa dassanena palibodhaṭṭhoti.

ฉันนั้นเหมือนกัน แม้สมุทัยสัจจะซึ่งมีสภาวะคือการประมวลมาเป็นลักษณะ เมื่อเห็นทุกขสัจจะ อรรถว่าเป็นเหตุย่อมปรากฏ เหมือนความเป็นเหตุแห่งโรคของโภชนะ ย่อมปรากฏเพราะเห็นโรคที่เกิดขึ้นจากโภชนะอันไม่เป็นที่สบาย ฉันนั้น เมื่อเห็นนิโรธสัจจะอันเป็นธรรมปราศจากเครื่องประกอบ อรรถว่าเป็นเครื่องประกอบ (ด้วยทุกข์) ย่อมปรากฏ และเมื่อเห็นมรรคสัจจะอันเป็นธรรมเครื่องนำออก อรรถว่าเป็นเครื่องผูกพันย่อมปรากฏ

Tathā nissaraṇalakkhaṇassāpi nirodhassa, avivekabhūtassa samudayassa dassanena vivekaṭṭho āvibhavati. Maggadassanena asaṅkhataṭṭho, iminā hi anamataggasaṃsāre maggo nadiṭṭhapubbo, sopi ca sappaccayattā saṅkhatoyevāti appaccayadhammassa asaṅkhatabhāvo ativiya pākaṭo hoti. Dukkhadassanena panassa amataṭṭho āvibhavati, dukkhaṃ hi visaṃ, amataṃ nibbānanti.

ฉันนั้นเหมือนกัน แม้นิโรธสัจจะซึ่งมีการสลัดออกเป็นลักษณะ เมื่อเห็นสมุทัยสัจจะอันเป็นธรรมไม่สงัด อรรถว่าเป็นธรรมสงัดย่อมปรากฏ เมื่อเห็นมรรคสัจจะ อรรถว่าเป็นธรรมที่ปัจจัยไม่ปรุงแต่ง (อสังขตะ) ย่อมปรากฏ จริงอยู่ มรรคนี้อันโยคีบุคคลนี้ไม่เคยเห็นมาก่อนในสงสารที่กำหนดเบื้องต้นเบื้องปลายไม่ได้ แม้มรรคนั้นเล่า ก็เพราะเป็นธรรมมีปัจจัย จึงเป็นสังขตธรรมนั่นเอง ฉะนั้น ความเป็นอสังขตธรรมของนิพพานอันเป็นธรรมไม่มีปัจจัย จึงปรากฏชัดอย่างยิ่ง แต่เมื่อเห็นทุกขสัจจะ อรรถว่าเป็นอมตะของนิโรธสัจจะนั้นย่อมปรากฏ เพราะว่าทุกข์เป็นดังยาพิษ นิพพานเป็นอมตธรรม

Tathā niyyānalakkhaṇassāpi maggassa, samudayadassanena ‘‘nāyaṃ hetu nibbānassa pattiyā, ayaṃ hetū’’ti hetuṭṭho āvibhavati. Nirodhadassanena dassanaṭṭho, paramasukhumāni rūpāni passato ‘‘vippasannaṃ vata me cakkhū’’nti cakkhussa vippasannabhāvo viya. Dukkhadassanena adhipateyyaṭṭho, anekarogāturakapaṇajanadassanena issarajanassa uḷārabhāvo viyāti evamettha salakkhaṇavasena ekekassa, aññasaccadassanavasena ca itaresaṃ tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ āvibhāvato ekekassa cattāro cattāro atthā vuttā. Maggakkhaṇe pana sabbe cete atthā ekeneva dukkhādīsu catukiccena ñāṇena paṭivedhaṃ gacchantīti. Ye pana nānābhisamayaṃ icchanti, tesaṃ uttaraṃ abhidhamme kathāvatthusmiṃ vuttameva.

ฉันนั้นเหมือนกัน แม้มรรคสัจจะซึ่งมีธรรมเครื่องนำออกเป็นลักษณะ เมื่อเห็นสมุทัยสัจจะ อรรถว่าเป็นเหตุย่อมปรากฏว่า ‘ตัณหานี้ไม่ใช่เหตุเพื่อบรรลุนิพพาน, มรรคนี้เป็นเหตุ’ เมื่อเห็นนิโรธสัจจะ อรรถว่าเป็นการเห็นย่อมปรากฏ เหมือนความเป็นผู้ผ่องใสแห่งจักษุของบุคคลผู้เห็นรูปอันละเอียดอย่างยิ่งว่า ‘โอหนอ จักษุของเราผ่องใส’ ฉันนั้น เมื่อเห็นทุกขสัจจะ อรรถว่าเป็นใหญ่ย่อมปรากฏ เหมือนความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ของพระราชา เพราะเห็นคนป่วยไข้และคนอนาถาจำนวนมาก ฉันนั้น ในสัจจะ ๔ นี้ ท่านกล่าวอรรถ ๔ อย่างๆ ของสัจจะแต่ละอย่าง ด้วยอำนาจแห่งสภาวลักษณะของตนอย่างหนึ่ง และเพราะความปรากฏแห่งอรรถ ๓ อย่างๆ ของสัจจะที่เหลือ ด้วยอำนาจแห่งการเห็นสัจจะอื่นอีกอย่างหนึ่ง แต่ในขณะแห่งมรรค อรรถเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมถึงการแทงตลอดด้วยญาณอันเดียวเท่านั้น ซึ่งมีกิจ ๔ อย่างในทุกข์เป็นต้น ส่วนอาจารย์เหล่าใดปรารถนาการตรัสรู้ต่างขณะกัน คำตอบแก่ท่านเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในคัมภีร์กถาวัตถุ ในอภิธรรมนั่นเทียว

Pariññādippabhedakathā

กถาว่าด้วยประเภทแห่งปริญญาเป็นต้น

844. Idāni yāni tāni pariññādīni cattāri kiccāni vuttāni, tesu –

844. บัดนี้ กิจ ๔ อย่าง คือ ปริญญาเป็นต้น เหล่าใดที่ท่านกล่าวไว้แล้ว ในกิจ ๔ อย่างนั้น

Tividhā hoti pariññā, tathā pahānampi sacchikiriyāpi;

Dve bhāvanā abhimatā, vinicchayo tattha ñātabbo.

ปริญญามี ๓ อย่าง, ประหาณและสัจฉิกิริยาก็เหมือนกัน, ส่วนภาวนามี ๒ อย่าง, พึงทราบวินิจฉัยในกิจเหล่านั้นดังนี้

845. Tividhā hoti pariññāti ñātapariññā tīraṇapariññā pahānapariññāti evaṃ pariññā tividhā hoti. Tattha ‘‘abhiññāpaññā ñātaṭṭhena ñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 1.20) evaṃ uddisitvā ‘‘ye ye dhammā abhiññātā honti, te te dhammā ñātā hontī’’ti (paṭi. ma. 1.75) evaṃ saṅkhepato, ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyyaṃ. Kiñca, bhikkhave, sabbaṃ abhiññeyyaṃ? Cakkhuṃ, bhikkhave, abhiññeyya’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.2) nayena vitthārato vuttā ñātapariññā nāma. Tassā sappaccayanāmarūpābhijānanā āveṇikā bhūmi.

845. คำว่า ปริญญามี ๓ อย่าง ความว่า ปริญญามี ๓ อย่าง คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา ในปริญญา ๓ อย่างนั้น ปริญญาที่ท่านยกขึ้นแสดงไว้โดยย่อว่า ‘ปัญญาเครื่องรู้ยิ่ง เป็นญาณในอรรถว่ารู้’ ดังนี้ และว่า ‘ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งอันบุคคลรู้ยิ่งแล้ว ธรรมเหล่านั้นชื่อว่ารู้แล้ว’ ดังนี้ โดยย่อ และโดยพิสดารด้วยนัยมีอาทิว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงอันบุคคลพึงรู้ยิ่ง, ภิกษุทั้งหลาย ก็สิ่งทั้งปวงอันบุคคลพึงรู้ยิ่งคืออะไร? คือ จักขุอันบุคคลพึงรู้ยิ่ง’ ดังนี้ ชื่อว่าญาตปริญญา ภูมิเฉพาะของญาตปริญญานั้น คือการรู้แจ้งนามรูปพร้อมทั้งปัจจัย

846. ‘‘Pariññāpaññā tīraṇaṭṭhena ñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 1.21) evaṃ uddisitvā pana ‘‘ye ye dhammā pariññātā honti, te te dhammā tīritā hontī’’ti (paṭi. ma. 1.75) evaṃ saṅkhepato, ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, pariññeyyaṃ. Kiñca, bhikkhave, sabbaṃ pariññeyyaṃ? Cakkhuṃ, bhikkhave, pariññeyya’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.21) nayena vitthārato vuttā tīraṇapariññā nāma. Tassā kalāpasammasanato paṭṭhāya aniccaṃ dukkhamanattāti tīraṇavasena pavattamānāya yāva anulomā āveṇikā bhūmi.

846. ส่วนปริญญาที่ท่านยกขึ้นแสดงไว้ว่า ‘ปัญญาเครื่องกำหนดรู้ เป็นญาณในอรรถว่าพิจารณา’ ดังนี้ และว่า ‘ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งอันบุคคลกำหนดรู้แล้ว ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าพิจารณาแล้ว’ ดังนี้ โดยย่อ และโดยพิสดารด้วยนัยมีอาทิว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงอันบุคคลพึงกำหนดรู้, ภิกษุทั้งหลาย ก็สิ่งทั้งปวงอันบุคคลพึงกำหนดรู้คืออะไร? คือ จักขุอันบุคคลพึงกำหนดรู้’ ดังนี้ ชื่อว่าตีรณปริญญา ภูมิเฉพาะของตีรณปริญญานั้น ซึ่งเป็นไปโดยอาการพิจารณาว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ตั้งแต่กลาปสัมมสนะไปจนถึงอนุโลมญาณ

847. ‘‘Pahānapaññā pariccāgaṭṭhena ñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 1.22) evaṃ pana uddisitvā ‘‘ye ye dhammā pahīnā honti, te te dhammā pariccattā hontī’’ti (paṭi. ma. 1.75) evaṃ vitthārato vuttā ‘‘aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatī’’tiādinayappavattā pahānapariññā. Tassā bhaṅgānupassanato paṭṭhāya yāva maggañāṇā bhūmi, ayaṃ idha adhippetā.

847. ส่วนปริญญาที่ท่านยกขึ้นแสดงไว้ว่า ‘ปัญญาเครื่องละ เป็นญาณในอรรถว่าสละ’ ดังนี้ และที่ท่านกล่าวไว้โดยพิสดารว่า ‘ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งอันบุคคลละได้แล้ว ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าสละได้แล้ว’ ดังนี้ ซึ่งเป็นไปโดยนัยมีอาทิว่า ‘บุคคลย่อมละนิจจสัญญาด้วยอนิจจานุปัสสนา’ ชื่อว่าปหานปริญญา ภูมิของปหานปริญญานั้น ตั้งแต่ภังคานุปัสสนาไปจนถึงมรรคญาณ ปหานปริญญานี้แหละที่ประสงค์ในที่นี้

Yasmā vā ñātatīraṇapariññāyopi tadatthāyeva, yasmā ca ye dhamme pajahati, te niyamato ñātā ceva tīritā ca honti, tasmā pariññāttayampi iminā pariyāyena maggañāṇassa kiccanti veditabbaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง เพราะญาตปริญญาและตีรณปริญญาก็มีเพื่อประโยชน์แก่ปหานปริญญานั้นนั่นแหละ และเพราะบุคคลย่อมละธรรมเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นสิ่งที่รู้แล้วและพิจารณาแล้วโดยแน่นอน ฉะนั้น พึงทราบว่า แม้ปริญญาทั้ง ๓ ก็เป็นกิจของมรรคญาณโดยปริยายนี้

848. Tathā pahānampīti pahānampi hi vikkhambhanappahānaṃ tadaṅgappahānaṃ samucchedappahānanti pariññā viya tividhameva hoti. Tattha yaṃ sasevāle udake pakkhittena ghaṭena sevālassa viya tena tena lokiyasamādhinā nīvaraṇādīnaṃ paccanīkadhammānaṃ vikkhambhanaṃ, idaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma. Pāḷiyaṃ pana ‘‘vikkhambhanappahānañca nīvaraṇānaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ bhāvayato’’ti (paṭi. ma. 1.24) nīvaraṇānaññeva vikkhambhanaṃ vuttaṃ, taṃ pākaṭattā vuttanti veditabbaṃ. Nīvaraṇāni hi jhānassa pubbabhāgepi pacchābhāgepi na sahasā cittaṃ ajjhottharanti, vitakkādayo appitakkhaṇeyeva. Tasmā nīvaraṇānaṃ vikkhambhanaṃ pākaṭaṃ.

848. คำว่า ประหาณก็เหมือนกัน ความว่า แม้ประหาณก็มี ๓ อย่างเหมือนปริญญา คือ วิกขัมภนปหาน ตทังคปหาน และสมุจเฉทปหาน ในประหาณ ๓ อย่างนั้น การข่มธรรมที่เป็นข้าศึกมีนิวรณ์เป็นต้น ด้วยโลกิยสมาธินั้นๆ เหมือนการแหวกไปแห่งจอกแหนด้วยหม้อที่โยนลงไปในน้ำมีจอกแหน ฉันใด นี้ชื่อว่าวิกขัมภนปหาน แต่ในบาลีท่านกล่าวไว้แต่การข่มนิวรณ์ว่า ‘วิกขัมภนปหานแห่งนิวรณ์ของบุคคลผู้เจริญปฐมฌาน’ พึงทราบว่า ที่ท่านกล่าวไว้อย่างนั้นเพราะเป็นสิ่งที่ปรากฏชัด จริงอยู่ นิวรณ์ทั้งหลายย่อมไม่ครอบงำจิตโดยฉับพลัน ทั้งในปุพพภาคและปัจฉาภาคของฌาน ส่วนวิตกเป็นต้น (ย่อมไม่มี) ในอัปปนาขณะเท่านั้น ฉะนั้น การข่มนิวรณ์จึงเป็นสิ่งที่ปรากฏชัด

849. Yaṃ pana rattibhāge samujjalitena padīpena andhakārassa viya tena tena vipassanāya avayavabhūtena ñāṇaṅgena paṭipakkhavaseneva tassa tassa pahātabbadhammassa pahānaṃ, idaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma. Seyyathidaṃ – nāmarūpaparicchedena tāva sakkāyadiṭṭhiyā. Paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhiyā ceva kaṅkhāmalassa ca. Kalāpasammasanena ‘‘ahaṃ mamā’’ti samūhagāhassa. Maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya. Udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā. Vayadassanena sassatadiṭṭhiyā. Bhayatupaṭṭhānena sabhaye abhayasaññāya. Ādīnavadassanena assādasaññāya. Nibbidānupassanena abhiratisaññāya. Muñcitukamyatāya amuñcitukāmabhāvassa. Paṭisaṅkhānena appaṭisaṅkhānassa. Upekkhāya anupekkhanassa. Anulomena saccapaṭilomagāhassa pahānaṃ.

849. อนึ่ง การละธรรมที่ควรละนั้นๆ ด้วยอำนาจแห่งธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ โดยองค์แห่งญาณนั้นๆ อันเป็นส่วนหนึ่งแห่งวิปัสสนา เปรียบเหมือนการกำจัดความมืดด้วยประทีปที่จุดสว่างในเวลากลางคืน การละนี้ชื่อว่า ตทังคปหาน. เป็นไฉน? คือ การละสักกายทิฏฐิด้วยนามรูปปริจเฉทญาณ. การละอเหตุกทิฏฐิ วิสมเหตุกทิฏฐิ และมลทินคือความสงสัย ด้วยปัจจยปริคคหญาณ. การละความยึดถือโดยความเป็นกลุ่มก้อนว่า 'เรา' 'ของเรา' ด้วยกลาปสัมมสนญาณ. การละความจำหมายในทางมิใช่ทางว่าเป็นทาง ด้วยมัคคามัคควัฏฐานญาณ. การละอุจเฉททิฏฐิด้วยอุทยทัสสนญาณ. การละสัสสตทิฏฐิด้วยวยทัสสนญาณ. การละความจำหมายในสิ่งที่มีภัยว่าไม่มีภัย ด้วยภยตูปัฏฐานญาณ. การละความจำหมายในความยินดี ด้วยอาทีนวทัสสนญาณ. การละความจำหมายในความเพลิดเพลิน ด้วยนิพพิทานุปัสสนา. การละความไม่ต้องการจะสละ ด้วยมุญจิตุกัมยตาญาณ. การละความไม่พิจารณา ด้วยปฏิสังขานุปัสสนา. การละความไม่วางเฉย ด้วยอุเบกขาญาณ. การละความยึดถืออันเป็นข้าศึกต่อสัจจะ ด้วยอนุโลมญาณ.

Yaṃ vā pana aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu aniccānupassanāya niccasaññāya. Dukkhānupassanāya sukhasaññāya. Anattānupassanāya attasaññāya. Nibbidānupassanāya nandiyā. Virāgānupassanāya rāgassa. Nirodhānupassanāya samudayassa. Paṭinissaggānupassanāya ādānassa. Khayānupassanāya ghanasaññāya. Vayānupassanāya āyūhanassa. Vipariṇāmānupassanāya dhuvasaññāya. Animittānupassanāya nimittassa. Appaṇihitānupassanāya paṇidhiyā. Suññatānupassanāya abhinivesassa. Adhipaññādhammavipassanāya sārādānābhinivesassa. Yathābhūtañāṇadassanena sammohābhinivesassa. Ādīnavānupassanāya ālayābhinivesassa. Paṭisaṅkhānupassanāya appaṭisaṅkhāya. Vivaṭṭānupassanāya saṃyogābhinivesassa pahānaṃ. Idampi tadaṅgappahānameva.

อีกอย่างหนึ่ง การละในมหาวิปัสสนา ๑๘ ประการ คือ การละนิจจสัญญาด้วยอนิจจานุปัสสนา, การละสุขสัญญาด้วยทุกขานุปัสสนา, การละอัตตสัญญาด้วยอนัตตานุปัสสนา, การละความเพลิดเพลินด้วยนิพพิทานุปัสสนา, การละราคะด้วยวิราคานุปัสสนา, การละสมุทัยด้วยนิโรธานุปัสสนา, การละความยึดมั่นด้วยปฏินิสสัคคานุปัสสนา, การละฆนสัญญาด้วยขยานุปัสสนา, การละความพยายามด้วยวยานุปัสสนา, การละธุวสัญญาด้วยวิปริณามานุปัสสนา, การละนิมิตด้วยอนิมิตตานุปัสสนา, การละความปรารถนาด้วยอัปปณิหิตานุปัสสนา, การละความยึดมั่นด้วยสุญญตานุปัสสนา, การละความยึดมั่นว่ามีสาระด้วยอธิปัญญาธัมมวิปัสสนา, การละความยึดมั่นด้วยความหลงด้วยยถาภูตญาณทัสสนะ, การละความยึดมั่นในอาลัยด้วยอาทีนวานุปัสสนา, การละความไม่พิจารณาด้วยปฏิสังขานุปัสสนา, การละความยึดมั่นในสังโยชน์ด้วยวิวัฏฏานุปัสสนา, แม้นี้ก็เป็นตทังคปหานเหมือนกัน

850. Tattha yathā aniccānupassanādīhi sattahi niccasaññādīnaṃ pahānaṃ hoti, taṃ bhaṅgānupassane vuttameva.

850. บรรดาอนุปัสสนาเหล่านั้น การละนิจจสัญญาเป็นต้น ด้วยอนุปัสสนา ๗ ประการ มีอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น เป็นอย่างไรนั้น ได้กล่าวไว้แล้วในภังคานุปัสสนา

Khayānupassanāti pana ghanavinibbhogaṃ katvā aniccaṃ khayaṭṭhenāti evaṃ khayaṃ passato ñāṇaṃ. Tena ghanasaññāya pahānaṃ hoti.

ส่วนขยานุปัสสนา คือ ญาณของผู้ที่เห็นความสิ้นไปอย่างนี้ว่า ไม่เที่ยงโดยความหมายว่าสิ้นไป เพราะทำลายความเป็นก้อนเสีย การละฆนสัญญา ย่อมมีได้ด้วยญาณนั้น

Vayānupassanāti –

วยานุปัสสนา คือ –

Ārammaṇānvayena, ubho ekavavatthānā;

Nirodhe adhimuttatā, vayalakkhaṇavipassanāti. –

วิปัสสนาที่กำหนดอารมณ์ทั้งสองเป็นอันเดียวกันโดยอนุโลมตามอารมณ์ และความน้อมใจไปในนิโรธ ชื่อว่า วยลักขณวิปัสสนา ดังนี้

Evaṃ vuttā paccakkhato ceva anvayato ca saṅkhārānaṃ bhaṅgaṃ disvā tasmiññeva bhaṅgasaṅkhāte nirodhe adhimuttatā, tāya āyūhanassa pahānaṃ hoti. Yesaṃ hi atthāya āyūheyya, ‘‘te evaṃ vayadhammā’’ti vipassato āyūhane cittaṃ na namati.

วยานุปัสสนาที่ท่านกล่าวไว้อย่างนี้ คือ ความน้อมใจไปในนิโรธที่เรียกว่าภังคะนั้นแหละ เพราะเห็นความแตกดับของสังขารทั้งหลายทั้งโดยประจักษ์และโดยอนุมาน การละความพยายามย่อมมีได้ด้วยวยานุปัสสนานั้น จริงอยู่ จิตของผู้เห็นอยู่ว่า 'สังขารเหล่านั้นมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาอย่างนี้' ย่อมไม่น้อมไปในความพยายามเพื่อประโยชน์แก่สังขารเหล่าใด

Vipariṇāmānupassanāti rūpasattakādivasena taṃ taṃ paricchedaṃ atikkamma aññathāpavattidassanaṃ. Uppannassa vā jarāya ceva maraṇena ca dvīhākārehi vipariṇāmadassanaṃ, tāya dhuvasaññāya pahānaṃ hoti.

วิปริณามานุปัสสนา คือ การเห็นความแปรเป็นอย่างอื่นโดยล่วงเลยขีดกำหนดนั้นๆ ด้วยอำนาจแห่งรูปสัตตกะเป็นต้น หรือการเห็นความแปรปรวนโดยอาการ ๒ อย่าง คือ โดยชราและมรณะของสิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว การละธุวสัญญา ย่อมมีได้ด้วยวิปริณามานุปัสสนานั้น

Animittānupassanāti aniccānupassanāva, tāya niccanimittassa pahānaṃ hoti.

อนิมิตตานุปัสสนา ก็คืออนิจจานุปัสสนานั่นเอง การละนิจจนิมิต ย่อมมีได้ด้วยอนิมิตตานุปัสสนานั้น

Appaṇihitānupassanāti dukkhānupassanāva, tāya sukhapaṇidhisukhapatthanāpahānaṃ hoti.

อัปปณิหิตานุปัสสนา ก็คือทุกขานุปัสสนานั่นเอง การละความตั้งปรารถนาในสุขและความมุ่งหวังในสุข ย่อมมีได้ด้วยอัปปณิหิตานุปัสสนานั้น

Suññatānupassanāti anattānupassanāva, tāya ‘‘atthi attā’’ti abhinivesassa pahānaṃ hoti.

สุญญตานุปัสสนา ก็คืออนัตตานุปัสสนานั่นเอง การละความยึดมั่นว่า 'อัตตามีอยู่' ย่อมมีได้ด้วยสุญญตานุปัสสนานั้น

Adhipaññādhammavipassanāti –

อธิปัญญาธัมมวิปัสสนา คือ –

‘‘Ārammaṇañca paṭisaṅkhā, bhaṅgañca anupassati;

Suññato ca upaṭṭhānaṃ, adhipaññā vipassanā’’ti. –

วิปัสสนาที่พิจารณาอารมณ์ ตามเห็นความแตกดับ และมีความว่างปรากฏ ชื่อว่า อธิปัญญาวิปัสสนา ดังนี้

Evaṃ vuttā rūpādiārammaṇaṃ jānitvā tassa ca ārammaṇassa tadārammaṇassa ca cittassa bhaṅgaṃ disvā ‘‘saṅkhārāva bhijjanti, saṅkhārānaṃ maraṇaṃ, na añño koci atthī’’ti bhaṅgavasena suññataṃ gahetvā pavattā vipassanā. Sā adhipaññā ca dhammesu ca vipassanāti katvā adhipaññādhammavipassanāti vuccati, tāya niccasārābhāvassa ca attasārābhāvassa ca suṭṭhu diṭṭhattā sārādānābhinivesassa pahānaṃ hoti.

วิปัสสนาที่ท่านกล่าวไว้อย่างนี้ คือ วิปัสสนาที่เกิดขึ้นโดยรู้ชัดอารมณ์มีรูปเป็นต้นแล้ว เห็นความแตกดับของอารมณ์นั้นและของจิตที่มีอารมณ์นั้น แล้วยึดเอาความว่างโดยอำนาจแห่งความแตกดับว่า 'สังขารทั้งหลายเท่านั้นย่อมแตกดับ ความตายเป็นของสังขารทั้งหลาย ไม่มีผู้อื่นใด (ที่ตาย)' วิปัสสนานั้นท่านเรียกว่า อธิปัญญาธัมมวิปัสสนา เพราะเป็นอธิปัญญาด้วย และเป็นวิปัสสนาในธรรมทั้งหลายด้วย การละความยึดมั่นว่ามีสาระ ย่อมมีได้ด้วยวิปัสสนานั้น เพราะเห็นความไม่มีสาระคือความเที่ยงและความไม่มีสาระคืออัตตาเป็นอย่างดี

Yathābhūtañāṇadassananti sappaccayanāmarūpapariggaho, tena ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādivasena ceva, ‘‘issarato loko sambhotī’’tiādivasena ca pavattassa sammohābhinivesassa pahānaṃ hoti.

ยถาภูตญาณทัสสนะ คือ การกำหนดรู้นามรูปพร้อมทั้งปัจจัย การละความยึดมั่นด้วยความหลงที่เกิดขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า 'เราได้มีแล้วในอดีตกาลหรือหนอ' และโดยนัยเป็นต้นว่า 'โลกเกิดขึ้นจากพระอิศวร' ย่อมมีได้ด้วยยถาภูตญาณทัสสนะนั้น

Ādīnavānupassanāti bhayatupaṭṭhānavasena uppannaṃ sabbabhavādīsu ādīnavadassanañāṇaṃ, tena ‘‘kiñci allīyitabbaṃ na dissatī’’ti ālayābhinivesassa pahānaṃ hoti.

อาทีนวานุปัสสนา คือ ญาณที่เห็นโทษในภพทั้งปวงเป็นต้น อันเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งภยตูปัฏฐานญาณ การละความยึดมั่นในอาลัย ย่อมมีได้ด้วยญาณนั้น เพราะไม่เห็นสิ่งใดๆ ที่ควรยึดเหนี่ยว

Paṭisaṅkhānupassanāti muñcanassa upāyakaraṇaṃ paṭisaṅkhāñāṇaṃ, tena appaṭisaṅkhāya pahānaṃ hoti.

ปฏิสังขานุปัสสนา คือ ปฏิสังขาญาณอันกระทำซึ่งอุบายแห่งการสละ การละความไม่พิจารณา ย่อมมีได้ด้วยญาณนั้น

Vivaṭṭānupassanāti saṅkhārupekkhā ceva anulomañca. Tadā hissa cittaṃ īsakapoṇe padumapalāse udakabindu viya sabbasmā saṅkhāragatā patilīyati, patikuṭati, pativattatīti vuttaṃ. Tasmā tāya saṃyogābhinivesassa pahānaṃ hoti, kāmasaṃyogādikassa kilesābhinivesassa kilesappavattiyā pahānaṃ hotīti attho. Evaṃ vitthārato tadaṅgappahānaṃ veditabbaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘tadaṅgappahānañca diṭṭhigatānaṃ nibbedhabhāgiyaṃ samādhiṃ bhāvayato’’ti (paṭi. ma. 1.24) saṅkhepeneva vuttaṃ.

วิวัฏฏานุปัสสนา คือ สังขารุเปกขาญาณและอนุโลมญาณ. จริงอยู่ ในขณะนั้น ท่านกล่าวว่า จิตของโยคีนั้นย่อมหดหู่ งอเข้า ถอยกลับจากสังขารคตะทั้งปวง เหมือนหยาดน้ำบนใบบัวที่เอนเล็กน้อย. เพราะฉะนั้น การละความยึดมั่นในสังโยชน์ ย่อมมีได้ด้วยวิวัฏฏานุปัสสนานั้น อธิบายว่า การละความยึดมั่นในกิเลส คือความเกิดขึ้นแห่งกิเลส มีกามสังโยชน์เป็นต้น ย่อมมีได้. พึงทราบตทังคปหานโดยพิสดารอย่างนี้. ส่วนในบาลี ท่านกล่าวไว้โดยย่อเท่านั้นว่า 'ตทังคปหาน คือ การละทิฏฐิทั้งหลายของผู้เจริญสมาธิอันเป็นส่วนแห่งการทำลายกิเลส'

851. Yaṃ pana asanivicakkābhihatassa rukkhassa viya ariyamaggañāṇena saṃyojanādīnaṃ dhammānaṃ yathā na puna pavatti, evaṃ pahānaṃ, idaṃ samucchedappahānaṃ nāma. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘samucchedappahānañca lokuttaraṃ khayagāmimaggaṃ bhāvayato’’ti (paṭi. ma. 1.24). Iti imesu tīsu pahānesu samucchedappahānameva idha adhippetaṃ. Yasmā pana tassa yogino pubbabhāge vikkhambhanatadaṅgappahānānipi tadatthāneva, tasmā pahānattayampi iminā pariyāyena maggañāṇassa kiccanti veditabbaṃ. Paṭirājānaṃ vadhitvā rajjaṃ pattena hi yampi tato pubbe kataṃ, sabbaṃ ‘‘idañcidañca raññā kata’’ntiyeva vuccati.

851. ส่วนการละธรรมทั้งหลายมีสังโยชน์เป็นต้น ด้วยอริยมรรคญาณ เพื่อไม่ให้กลับเกิดขึ้นได้อีก เหมือนต้นไม้ที่ถูกสายฟ้าฟาดแล้วไม่งอกงามขึ้นได้อีก การละอย่างนี้ชื่อว่าสมุจเฉทปหาน การละที่ตรัสหมายถึงไว้ว่า "สมุจเฉทปหานของท่านผู้เจริญโลกุตรขยคามิมรรค" ดังนี้ ในบรรดาปหาน ๓ อย่างนี้ ประสงค์เอาสมุจเฉทปหานเท่านั้นในที่นี้ แต่เพราะว่าแม้กระทั่งวิกขัมภนปหานและตทังคปหานในเบื้องต้นของโยคีนั้น ก็เป็นไปเพื่อสมุจเฉทปหานนั้นเหมือนกัน ฉะนั้น พึงทราบว่าแม้ปหานทั้ง ๓ ก็เป็นกิจของมรรคญาณโดยปริยายนี้ จริงอยู่ การงานใดที่บุคคลผู้ฆ่าพระราชาที่เป็นข้าศึกแล้วได้ราชสมบัติทำไว้ก่อนหน้านั้น การงานทั้งหมดนั้นย่อมถูกกล่าวถึงว่า "การงานนี้ๆ พระราชาได้ทรงทำแล้ว" ดังนี้เท่านั้น

852. Sacchikiriyāpīti lokiyasacchikiriyā lokuttarasacchikiriyāti dvedhā bhinnāpi lokuttarāya dassanabhāvanāvasena bhedato tividhā hoti. Tattha ‘‘paṭhamassa jhānassa lābhīmhi, vasīmhi, paṭhamajjhānaṃ sacchikataṃ mayā’’tiādinā (pārā. 203-204) nayena āgatā paṭhamajjhānādīnaṃ phassanā lokiyasacchikiriyā nāma. Phassanāti adhigantvā ‘‘idaṃ mayā adhigata’’nti paccakkhato ñāṇaphassena phusanā. Imameva hi atthaṃ sandhāya ‘‘sacchikiriyā paññā phassanaṭṭhe ñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 1.24) uddisitvā ‘‘ye ye dhammā sacchikatā honti, te te dhammā phassitā hontī’’ti (paṭi. ma. 1.75) sacchikiriyaniddeso vutto.

852. แม้สัจฉิกิริยา (การทำให้แจ้ง) ก็แบ่งเป็น ๒ อย่าง คือ โลกิยสัจฉิกิริยา และโลกุตรสัจฉิกิริยา แต่เพราะโลกุตรสัจฉิกิริยาแบ่งได้อีกโดยอำนาจแห่งทัสสนะและภาวนา จึงมี ๓ อย่าง ในบรรดาสัจฉิกิริยา ๓ อย่างนั้น การสัมผัสธรรมมีปฐมฌานเป็นต้น ที่มาโดยนัยเป็นอาทิว่า "เราเป็นผู้ได้ปฐมฌาน เป็นผู้ชำนาญในปฐมฌาน ปฐมฌานเราทำให้แจ้งแล้ว" ชื่อว่าโลกิยสัจฉิกิริยา คำว่า "การสัมผัส" หมายถึง การสัมผัสด้วยญาณสัมผัสโดยประจักษ์ว่า "ธรรมนี้เราบรรลุแล้ว" ครั้นบรรลุแล้ว จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเนื้อความนี้นั่นแหละ จึงทรงยกขึ้นแสดงว่า "ปัญญาคือสัจฉิกิริยา เป็นญาณในอรรถว่าสัมผัส" แล้วตรัสสัจฉิกิริยานิทเทสไว้ว่า "ธรรมเหล่าใดๆ อันบุคคลทำให้แจ้งแล้ว ธรรมเหล่านั้นๆ อันบุคคลสัมผัสแล้ว"

Apica attano santāne anuppādetvāpi ye dhammā kevalaṃ aparappaccayena ñāṇena ñātā, te sacchikatā honti. Teneva hi ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, sacchikātabbaṃ. Kiñca, bhikkhave, sabbaṃ sacchikātabbaṃ? Cakkhu, bhikkhave, sacchikātabba’’ntiādi (paṭi. ma. 1.29) vuttaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง ธรรมเหล่าใด แม้ยังไม่ให้เกิดขึ้นในสันดานของตน แต่บุคคลรู้ได้ด้วยญาณที่ไม่ต้องอาศัยปัจจัยจากผู้อื่นเท่านั้น ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าอันบุคคลทำให้แจ้งแล้ว เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงอันบุคคลพึงทำให้แจ้ง ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าคือสิ่งทั้งปวงอันบุคคลพึงทำให้แจ้ง? ภิกษุทั้งหลาย จักษุอันบุคคลพึงทำให้แจ้ง" เป็นต้น

Aparampi vuttaṃ ‘‘rūpaṃ passanto sacchikaroti. Vedanaṃ…pe… viññāṇaṃ passanto sacchikaroti. Cakkhuṃ…pe… jarāmaraṇaṃ…pe… amatogadhaṃ nibbānaṃ passanto sacchikarotīti. Ye ye dhammā sacchikatā honti, te te dhammā phassitā hontī’’ti (paṭi. ma. 1.29).

ยังมีคำตรัสไว้อีกว่า "เมื่อเห็นรูป ย่อมทำให้แจ้ง เมื่อเห็นเวทนา...ฯลฯ... เมื่อเห็นวิญญาณ ย่อมทำให้แจ้ง เมื่อเห็นจักษุ...ฯลฯ... ชรามรณะ...ฯลฯ... เมื่อเห็นนิพพานอันหยั่งลงสู่อมตะ ย่อมทำให้แจ้ง ธรรมเหล่าใดๆ อันบุคคลทำให้แจ้งแล้ว ธรรมเหล่านั้นๆ อันบุคคลสัมผัสแล้ว"

Paṭhamamaggakkhaṇe pana nibbānadassanaṃ dassanasacchikiriyā. Sesamaggakkhaṇesu bhāvanāsacchikiriyāti. Sā duvidhāpi idha adhippetā. Tasmā dassanabhāvanāvasena nibbānassa sacchikiriyā imassa ñāṇassa kiccanti veditabbaṃ.

ส่วนการเห็นนิพพานในขณะแห่งมรรคที่หนึ่ง ชื่อว่าทัสสนสัจฉิกิริยา (การทำให้แจ้งด้วยการเห็น) ในขณะแห่งมรรคที่เหลือ ชื่อว่าภาวนาสัจฉิกิริยา (การทำให้แจ้งด้วยการเจริญ) สัจฉิกิริยาทั้ง ๒ อย่างนั้น ประสงค์เอาในที่นี้ ฉะนั้น พึงทราบว่า การทำให้แจ้งซึ่งนิพพานโดยอำนาจแห่งทัสสนะและภาวนา เป็นกิจของญาณนี้

853. Dve bhāvanā abhimatāti bhāvanā pana lokiyabhāvanā lokuttarabhāvanāti dveyeva abhimatā. Tattha lokiyānaṃ sīlasamādhipaññānaṃ uppādanaṃ, tāhi ca santānavāsanaṃ lokiyabhāvanā. Lokuttarānaṃ uppādanaṃ, tāhi ca santānavāsanaṃ lokuttarabhāvanā. Tāsu idha lokuttarā adhippetā. Lokuttarāni hi sīlādīni catubbidhampetaṃ ñāṇaṃ uppādeti. Tesaṃ sahajātapaccayāditāya tehi ca santānaṃ vāsetīti lokuttarabhāvanāvassa kiccanti.

853. คำว่า "ภาวนา ๒ อย่างเป็นที่ประสงค์" หมายถึง ประสงค์เอาภาวนาเพียง ๒ อย่าง คือ โลกิยภาวนา และโลกุตรภาวนา ในภาวนา ๒ อย่างนั้น การทำให้ศีล สมาธิ ปัญญาที่เป็นโลกิยะเกิดขึ้น และการอบรมสันดานด้วยธรรมเหล่านั้น ชื่อว่าโลกิยภาวนา การทำให้ศีล สมาธิ ปัญญาที่เป็นโลกุตระเกิดขึ้น และการอบรมสันดานด้วยธรรมเหล่านั้น ชื่อว่าโลกุตรภาวนา ในภาวนา ๒ อย่างนั้น ประสงค์เอาโลกุตรภาวนาในที่นี้ จริงอยู่ ญาณทั้ง ๔ นี้ย่อมทำให้ศีลเป็นต้นที่เป็นโลกุตระเกิดขึ้น เพราะความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้นของธรรมเหล่านั้น และย่อมอบรมสันดานด้วยธรรมเหล่านั้น ฉะนั้น โลกุตรภาวนาจึงเป็นกิจของญาณนี้

Evaṃ –

ด้วยประการฉะนี้

Kiccāni pariññādīni, yāni vuttāni abhisamayakāle;

Tāni ca yathāsabhāvena, jānitabbāni sabbānīti.

กิจทั้งหลายมีปริญญาเป็นต้น ที่ท่านกล่าวไว้ในกาลแห่งการตรัสรู้ กิจทั้งหมดนั้น อันบุคคลพึงรู้ตามสภาวะ

Ettāvatā ca –

และด้วยเหตุเพียงเท่านี้

‘‘Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvaya’’nti. –

"นรชนผู้มีปัญญา ตั้งมั่นอยู่ในศีลแล้ว พึงเจริญจิตและปัญญา"

Evaṃ sarūpeneva ābhatāya paññābhāvanāya vidhānadassanatthaṃ yaṃ vuttaṃ ‘‘mūlabhūtā dve visuddhiyo sampādetvā sarīrabhūtā pañca visuddhiyo sampādentena bhāvetabbā’’ti, taṃ vitthāritaṃ hoti. Kathaṃ bhāvetabbāti ayañca pañho vissajjitoti.

คำที่กล่าวไว้เพื่อแสดงวิธีแห่งปัญญาภาวนาที่นำมาแสดงโดยสรุปอย่างนี้ว่า "บุคคลผู้ทำวิสุทธิ ๒ ที่เป็นมูลให้บริบูรณ์แล้ว ทำวิสุทธิ ๕ ที่เป็นสรีระให้บริบูรณ์ พึงเจริญ" คำนั้นเป็นอันขยายความให้พิสดารแล้ว และปัญหานี้ว่า "พึงเจริญอย่างไร" ก็เป็นอันวิสัชนาแล้ว

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ที่รจนาขึ้นเพื่อความปราโมทย์แห่งสาธุชน ฉะนี้

Paññābhāvanādhikāre

ในอธิการว่าด้วยปัญญาภาวนา

Ñāṇadassanavisuddhiniddeso nāma

ชื่อ ญาณทัสสนวิสุทธินิทเทส

Bāvīsatimo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๒๒

23. Paññābhāvanānisaṃsaniddeso

23. ปัญญาภาวนานิสังส-นิทเทส (ปริจเฉทที่ ๒๓)

Ānisaṃsapakāsanā

ประกาศอานิสงส์

854. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘paññābhāvanāya ko ānisaṃso’’ti, tattha vadāma. Ayañhi paññābhāvanā nāma anekasatānisaṃsā. Tassā dīghenāpi addhunā na sukaraṃ vitthārato ānisaṃsaṃ pakāsetuṃ. Saṅkhepato panassā nānākilesaviddhaṃsanaṃ, ariyaphalarasānubhavanaṃ, nirodhasamāpattisamāpajjanasamatthatā, āhuneyyabhāvādisiddhīti ayamānisaṃso veditabbo.

854. ส่วนคำที่กล่าวไว้ว่า "อะไรเป็นอานิสงส์ของปัญญาภาวนา" เราจะกล่าวแก้ในคำนั้น อันว่าปัญญาภาวนานี้มีอานิสงส์หลายร้อยอย่าง การจะประกาศอานิสงส์ของปัญญาภาวนานั้นโดยพิสดาร แม้โดยกาลยาวนานก็ทำได้ไม่ง่าย แต่โดยย่อ พึงทราบอานิสงส์ของปัญญาภาวนานี้ คือ การกำจัดกิเลสต่างๆ การได้เสวยรสแห่งอริยผล ความสามารถในการเข้าถึงนิโรธสมาบัติ และความสำเร็จแห่งความเป็นอาหุไนยบุคคลเป็นต้น

Nānākilesaviddhaṃsanakathā

กถาว่าด้วยการกำจัดกิเลสต่างๆ

855. Tattha yaṃ nāmarūpaparicchedato paṭṭhāya sakkāyadiṭṭhādīnaṃ vasena nānākilesaviddhaṃsanaṃ vuttaṃ, ayaṃ lokikāya paññābhāvanāya ānisaṃso. Yaṃ ariyamaggakkhaṇe saṃyojanādīnaṃ vasena nānākilesaviddhaṃsanaṃ vuttaṃ, ayaṃ lokuttarāya paññābhāvanāya ānisaṃsoti veditabbo.

855. ในอานิสงส์เหล่านั้น การกำจัดกิเลสต่างๆ โดยอำนาจแห่งสักกายทิฏฐิเป็นต้น จำเดิมแต่นามรูปปริจเฉท ที่กล่าวแล้วนั้น นี้เป็นอานิสงส์ของโลกิยปัญญาภาวนา การกำจัดกิเลสต่างๆ โดยอำนาจแห่งสังโยชน์เป็นต้น ในขณะแห่งอริยมรรค ที่กล่าวแล้วนั้น พึงทราบว่า นี้เป็นอานิสงส์ของโลกุตรปัญญาภาวนา

Bhīmavegānupatitā, asanīva siluccaye;

Vāyuvegasamuṭṭhito, araññamiva pāvako.

เหมือนสายฟ้าที่ตกลงมาด้วยความเร็วอันน่ากลัวเหนือยอดเขา เหมือนไฟป่าที่เกิดจากแรงลมในป่า

Andhakāraṃ viya ravi, satejujjalamaṇḍalo;

Dīgharattānupatitaṃ, sabbānatthavidhāyakaṃ.

เหมือนดวงอาทิตย์มีมณฑลรุ่งเรืองด้วยเดชกำจัดความมืด (ปัญญาย่อมกำจัดข่ายกิเลส) อันติดตามมาตลอดกาลนาน เป็นผู้ก่อความพินาศทั้งปวง

Kilesajālaṃ paññā hi, viddhaṃsayati bhāvitā;

Sandiṭṭhikamato jaññā, ānisaṃsamimaṃ idha.

จริงอยู่ ปัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว ย่อมกำจัดข่ายแห่งกิเลสได้ เพราะฉะนั้น พึงทราบอานิสงส์ที่เห็นได้ด้วยตนเองนี้ในที่นี้

Phalasamāpattikathā

กถาว่าด้วยผลสมาบัติ

856. Ariyaphalarasānubhavananti na kevalañca kilesaviddhaṃsanaññeva, ariyaphalarasānubhavanampi paññābhāvanāya ānisaṃso. Ariyaphalanti hi sotāpattiphalādi sāmaññaphalaṃ vuccati. Tassa dvīhākārehi rasānubhavanaṃ hoti. Maggavīthiyañca phalasamāpattivasena ca pavattiyaṃ. Tatrāssa maggavīthiyaṃ pavatti dassitāyeva.

856. คำว่า เสวยรสแห่งอริยผล ไม่ใช่เพียงแค่การทำลายกิเลสเท่านั้น แม้การเสวยรสแห่งอริยผลก็เป็นอานิสงส์แห่งปัญญาภาวนา. จริงอยู่ คำว่า อริยผล ได้แก่ สามัญผล มีโสดาปัตติผลเป็นต้น. การเสวยรสแห่งอริยผลนั้นมีได้ ๒ อย่าง คือ ในมรรควิถี และโดยความเป็นไปแห่งผลสมาบัติ. ใน ๒ อย่างนั้น ความเป็นไปแห่งอริยผลนั้นในมรรควิถี ท่านแสดงไว้แล้ว.

857. Apica ye ‘‘saṃyojanappahānamattameva phalaṃ nāma, na koci añño dhammo atthī’’ti vadanti, tesaṃ anunayatthaṃ idaṃ suttampi dassetabbaṃ – ‘‘kathaṃ payogapaṭippassaddhipaññā phale ñāṇaṃ? Sotāpattimaggakkhaṇe dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiyā vuṭṭhāti, tadanuvattakakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhāti, bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhāti. Tampayogapaṭippassaddhattā uppajjati sammādiṭṭhi, maggassetaṃ phala’’nti (paṭi. ma. 1.63) vitthāretabbaṃ.

857. อีกอย่างหนึ่ง ชนเหล่าใดกล่าวว่า “ชื่อว่าผล มีเพียงการละสังโยชน์เท่านั้น ธรรมอื่นไม่มี” เพื่อจะอนุเคราะห์ชนเหล่านั้น พึงแสดงพระสูตรนี้ว่า “ปัญญาในการระงับแห่งประโยค เป็นญาณในผลอย่างไร? ในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค สัมมาทิฏฐิย่อมออกจากมิจฉาทิฏฐิ ด้วยอรรถว่าเห็น ย่อมออกจากกิเลสและขันธ์ที่ตามเป็นไปแห่งมิจฉาทิฏฐินั้นด้วย ย่อมออกจากนิมิตทั้งปวงในภายนอกด้วย. สัมมาทิฏฐิย่อมเกิดขึ้น เพราะความที่ประโยคนั้นระงับไป นี้เป็นผลของมรรค” ดังนี้ พึงให้พิสดาร.

‘‘Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, ime dhammā appamāṇārammaṇā’’ (dha. sa. 1422). ‘‘Mahaggato dhammo appamāṇassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.62) evamādīnipi cettha sādhakāni.

แม้คำเป็นต้นว่า “มรรค ๔ ที่ไม่นับเนื่องในภูมิ ๓ และสามัญผล ๔ ธรรมเหล่านี้มีอารมณ์หาประมาณมิได้” และ “มหัคคตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัปปมาณธรรมโดยอนันตรปัจจัย” ดังนี้ ก็เป็นเครื่องยืนยันในเรื่องนี้.

858. Phalasamāpattiyaṃ pavattidassanatthaṃ panassa idaṃ pañhākammaṃ – kā phalasamāpatti, ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjanti, kasmā samāpajjanti, kathañcassā samāpajjanaṃ hoti, kathaṃ ṭhānaṃ, kathaṃ vuṭṭhānaṃ, kiṃ phalassa anantaraṃ, kassa ca phalaṃ anantaranti?

858. ก็เพื่อจะแสดงความเป็นไปในผลสมาบัติ จึงตั้งปัญหาในเรื่องนั้นดังนี้: ผลสมาบัติคืออะไร? ใครเข้าสมาบัตินั้น? ใครไม่เข้า? เข้าสมาบัติเพราะเหตุไร? การเข้าสมาบัตินั้นเป็นอย่างไร? การตั้งอยู่เป็นอย่างไร? การออกเป็นอย่างไร? อะไรเป็นลำดับแห่งผล? และผลเป็นลำดับแห่งอะไร?

859. Tattha kā phalasamāpattīti yā ariyaphalassa nirodhe appanā.

859. ในคำถามเหล่านั้น คำว่า ผลสมาบัติคืออะไร? ตอบว่า คือการแน่วแน่แห่งอริยผลในนิโรธ (พระนิพพาน).

860. Ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjantīti sabbepi puthujjanā na samāpajjanti. Kasmā? Anadhigatattā. Ariyā pana sabbepi samāpajjanti. Kasmā? Adhigatattā. Uparimā pana heṭṭhimaṃ na samāpajjanti, puggalantarabhāvupagamanena paṭippassaddhattā. Heṭṭhimā ca uparimaṃ, anadhigatattā. Attano attanoyeva pana phalaṃ samāpajjantīti idamettha sanniṭṭhānaṃ.

860. ใครเข้าสมาบัตินั้น? ใครไม่เข้า? ตอบว่า ปุถุชนทั้งหมดไม่เข้า. เพราะเหตุไร? เพราะยังไม่ได้บรรลุ. ส่วนพระอริยะทั้งหมดเข้าได้. เพราะเหตุไร? เพราะบรรลุแล้ว. แต่พระอริยะเบื้องบนไม่เข้าผลเบื้องต่ำ เพราะผลนั้นระงับไปแล้วด้วยการถึงความเป็นบุคคลอื่น. และพระอริยะเบื้องต่ำก็ไม่เข้าผลเบื้องบน เพราะยังไม่ได้บรรลุ. แต่ท่านย่อมเข้าผลของตนๆ เท่านั้น. นี้เป็นข้อสันนิษฐานในเรื่องนี้.

Keci pana ‘‘sotāpannasakadāgāminopi na samāpajjanti. Uparimā dveyeva samāpajjantī’’ti vadanti. Idañca tesaṃ kāraṇaṃ, ete hi samādhismiṃ paripūrakārinoti. Taṃ puthujjanassāpi attanā paṭiladdhalokiyasamādhisamāpajjanato akāraṇameva. Kiñcettha kāraṇākāraṇacintāya. Nanu pāḷiyaṃyeva vuttaṃ – ‘‘katame dasa gotrabhudhammā vipassanāvasena uppajjanti? Sotāpattimaggapaṭilābhatthāya uppādaṃ pavattaṃ…pe… upāyāsaṃ bahiddhā saṅkhāranimittaṃ abhibhuyyatīti gotrabhu. Sotāpattiphalasamāpattatthāya sakadāgāmimaggaṃ …pe… arahattaphalasamāpattatthāya… suññatavihārasamāpattatthāya… animittavihārasamāpattatthāya uppādaṃ…pe… bahiddhā saṅkhāranimittaṃ abhibhuyyatīti gotrabhū’’ti (paṭi. ma. 1.60). Tasmā sabbepi ariyā attano attano phalaṃ samāpajjantīti niṭṭhamettha gantabbaṃ.

แต่บางพวกกล่าวว่า “แม้พระโสดาบันและพระสกทาคามีก็เข้าไม่ได้ พระอริยะเบื้องบน ๒ จำพวกเท่านั้นเข้าได้”. และนี่เป็นเหตุผลของพวกเขาว่า “เพราะท่านเหล่านั้นเป็นผู้ทำความบริบูรณ์ในสมาธิ”. เหตุผลนั้นไม่ใช่เหตุผลเลย เพราะแม้ปุถุชนก็ยังเข้าโลกิยสมาธิที่ตนได้แล้วได้. จะมีประโยชน์อะไรด้วยการคิดถึงเหตุและมิใช่เหตุในเรื่องนี้. ก็ในพระบาลีท่านกล่าวไว้มิใช่หรือว่า “โคตรภูธรรม ๑๐ อย่าง ที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจวิปัสสนาเป็นไฉน? เพื่อประโยชน์แก่การได้โสดาปัตติมรรค ความเกิดขึ้น ความเป็นไป...ฯลฯ...ความคับแค้นใจ ชื่อว่าโคตรภู เพราะครอบงำสังขารนิมิตภายนอก. เพื่อประโยชน์แก่ผลสมาบัติแห่งโสดาปัตติ... เพื่อประโยชน์แก่มรรคแห่งสกทาคามี...ฯลฯ... เพื่อประโยชน์แก่ผลสมาบัติแห่งอรหัต... เพื่อประโยชน์แก่สมาบัติคือสุญญตวิหาร... เพื่อประโยชน์แก่สมาบัติคืออนิมิตตวิหาร ความเกิดขึ้น...ฯลฯ... ชื่อว่าโคตรภู เพราะครอบงำสังขารนิมิตภายนอก”. เพราะฉะนั้น ในเรื่องนี้ พึงถึงความตกลงใจว่า พระอริยะทั้งหมด ย่อมเข้าผลของตนๆ.

861. Kasmā samāpajjantīti diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ. Yathā hi rājā rajjasukhaṃ, devatā dibbasukhaṃ anubhavanti, evaṃ ariyā ‘‘ariyaṃ lokuttarasukhaṃ anubhavissāmā’’ti addhānapparicchedaṃ katvā icchiticchitakkhaṇe phalasamāpattiṃ samāpajjanti.

861. ถามว่า เข้าสมาบัติเพราะเหตุไร? ตอบว่า เพื่อความอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน. เหมือนอย่างว่า พระราชาเสวยราชสุข เทวดาเสวยทิพยสุข ฉันใด พระอริยะทั้งหลายก็ฉันนั้น กำหนดเวลาแล้วเข้าผลสมาบัติในขณะที่ต้องการๆ ด้วยคิดว่า “เราจักเสวยอริยสุขคือโลกุตตรสุข”.

862. Kathañcassā samāpajjanaṃ hoti, kathaṃ ṭhānaṃ, kathaṃ vuṭṭhānanti dvīhi tāva ākārehi assā samāpajjanaṃ hoti – nibbānato aññassa ārammaṇassa amanasikārā nibbānassa ca manasikārā. Yathāha – ‘‘dve kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā samāpattiyā sabbanimittānañca amanasikāro, animittāya ca dhātuyā manasikāro’’ti (ma. ni. 1.458).

862. การเข้าสมาบัตินั้นเป็นอย่างไร? การตั้งอยู่เป็นอย่างไร? การออกเป็นอย่างไร? ตอบว่า การเข้าสมาบัตินั้นมีได้โดย ๒ อาการก่อน คือ โดยการไม่มนสิการอารมณ์อื่นจากพระนิพพาน และโดยการมนสิการพระนิพพาน. ดังที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนอาวุโส ปัจจัยเพื่อเข้าอนิมิตตเจโตวิมุตติมี ๒ อย่าง คือ การไม่มนสิการนิมิตทั้งปวง ๑ การมนสิการอนิมิตตธาตุ ๑”.

863. Ayampanettha samāpajjanakkamo. Phalasamāpattatthikena hi ariyasāvakena rahogatena paṭisallīnena udayabbayādivasena saṅkhārā vipassitabbā. Tassa pavattānupubbavipassanassa saṅkhārārammaṇagotrabhuñāṇānantarā phalasamāpattivasena nirodhe cittaṃ appeti. Phalasamāpattininnatāya cettha sekkhassāpi phalameva uppajjati, na maggo.

863. อนึ่ง นี้เป็นลำดับแห่งการเข้าผลสมาบัติในเรื่องนี้. คือ พระอริยสาวกผู้ต้องการเข้าผลสมาบัติ ไปในที่สงัด หลีกเร้นอยู่ พึงเจริญวิปัสสนาเห็นสังขารโดยความเป็นของเกิดดับเป็นต้น. เมื่อท่านมีวิปัสสนาเป็นไปตามลำดับแล้ว ในลำดับแห่งโคตรภูญาณมีสังขารเป็นอารมณ์ จิตย่อมแน่วแน่ในนิโรธ (พระนิพพาน) ด้วยอำนาจผลสมาบัติ. ในเรื่องนี้ แม้พระเสขะก็เกิดผลเท่านั้น ไม่เกิดมรรค เพราะจิตน้อมไปในผลสมาบัติ.

Ye pana vadanti ‘‘sotāpanno ‘phalasamāpattiṃ samāpajjissāmī’ti vipassanaṃ paṭṭhapetvā sakadāgāmī hoti. Sakadāgāmī ca anāgāmī’’ti, te vattabbā ‘‘evaṃ sati anāgāmī arahā bhavissati, arahā paccekabuddho, paccekabuddho ca buddho. Tasmā na kiñci etaṃ, pāḷivaseneva ca paṭikkhitta’’ntipi na gahetabbaṃ. Idameva pana gahetabbaṃ – sekkhassāpi phalameva uppajjati, na maggo. Phalañcassa sace anena paṭhamajjhāniko maggo adhigato hoti. Paṭhamajjhānikameva uppajjati. Sace dutiyādīsu aññatarajjhāniko, dutiyādīsu aññatarajjhānikamevāti. Evaṃ tāvassā samāpajjanaṃ hoti.

ส่วนชนเหล่าใดกล่าวว่า “พระโสดาบันตั้งวิปัสสนาว่า ‘เราจักเข้าผลสมาบัติ’ ดังนี้แล้ว ย่อมเป็นพระสกทาคามี และพระสกทาคามีก็เป็นพระอนาคามี” ดังนี้, ชนเหล่านั้นพึงถูกกล่าวตอบว่า “ถ้าอย่างนั้น พระอนาคามีก็จักเป็นพระอรหันต์ พระอรหันต์ก็จักเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า และพระปัจเจกพุทธเจ้าก็จักเป็นพระพุทธเจ้า. เพราะฉะนั้น คำกล่าวนี้ไม่มีสาระอะไรเลย และเป็นคำที่ถูกปฏิเสธโดยพระบาลีนั่นเอง” ดังนี้ จึงไม่พึงถือเอา. แต่พึงถือเอาคำนี้เท่านั้นว่า “แม้พระเสขะก็เกิดผลเท่านั้น ไม่เกิดมรรค”. และผลของท่านนั้น ถ้ามรรคที่ท่านบรรลุเป็นปฐมฌาน ผลที่เป็นปฐมฌานเท่านั้นย่อมเกิดขึ้น. ถ้าเป็นมรรคที่ประกอบด้วยฌานอย่างใดอย่างหนึ่งในทุติยฌานเป็นต้น ผลที่ประกอบด้วยฌานอย่างใดอย่างหนึ่งในทุติยฌานเป็นต้นนั่นแหละย่อมเกิดขึ้น. การเข้าผลสมาบัตินั้นย่อมมีได้ดังนี้ก่อน.

864. ‘‘Tayo kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyā sabbanimittānañca amanasikāro, animittāya ca dhātuyā manasikāro, pubbe ca abhisaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.458) vacanato panassā tīhākārehi ṭhānaṃ hoti. Tattha pubbe ca abhisaṅkhāroti samāpattito pubbe kālaparicchedo. ‘‘Asukasmiṃ nāma kāle vuṭṭhahissāmī’’ti paricchinnattā hissā yāva so kālo nāgacchati, tāva ṭhānaṃ hoti. Evamassā ṭhānaṃ hotīti.

864. ก็แล การตั้งอยู่แห่งอนิมิตตเจโตวิมุตตินั้น ย่อมมีได้ด้วยอาการ ๓ อย่าง ตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนอาวุโส ปัจจัยเพื่อความตั้งอยู่แห่งอนิมิตตเจโตวิมุตติมี ๓ ประการ คือ การไม่ใส่ใจนิมิตทั้งปวง ๑ การใส่ใจอนิมิตตธาตุ ๑ และการทำไว้ในใจก่อน ๑' ใน ๓ อย่างนั้น คำว่า การทำไว้ในใจก่อน ได้แก่ การกำหนดกาลไว้ก่อนเข้าสมาบัติ จริงอยู่ เพราะท่านกำหนดไว้ว่า 'เราจักออกจากสมาบัติในกาลชื่อโน้น' การตั้งอยู่แห่งสมาบัตินั้นย่อมมีอยู่ตราบเท่าที่กาลนั้นยังมาไม่ถึง การตั้งอยู่แห่งสมาบัตินั้นย่อมมีได้อย่างนี้

865. ‘‘Dve kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā vuṭṭhānāya sabbanimittānañca manasikāro, animittāya ca dhātuyā amanasikāro’’ti (ma. ni. 1.458) vacanato panassā dvīhākārehi vuṭṭhānaṃ hoti. Tattha sabbanimittānanti rūpanimittavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇanimittānaṃ. Kāmañca na sabbānevetāni ekato manasikaroti sabbasaṅgāhikavasena panetaṃ vuttaṃ. Tasmā yaṃ bhavaṅgassa ārammaṇaṃ hoti, taṃ manasikaroto phalasamāpattivuṭṭhānaṃ hotīti evamassā vuṭṭhānaṃ veditabbaṃ.

865. ก็แล การออกจากอนิมิตตเจโตวิมุตตินั้น ย่อมมีได้ด้วยอาการ ๒ อย่าง ตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนอาวุโส ปัจจัยเพื่อการออกจากอนิมิตตเจโตวิมุตติมี ๒ ประการ คือ การใส่ใจนิมิตทั้งปวง ๑ และการไม่ใส่ใจอนิมิตตธาตุ ๑' ใน ๒ อย่างนั้น คำว่า นิมิตทั้งปวง ได้แก่ รูปนิมิต เวทนานิมิต สัญญานิมิต สังขารนิมิต วิญญาณนิมิต จริงอยู่ ท่านมิได้ใส่ใจนิมิตทั้งหมดนั้นพร้อมกันทีเดียว แต่คำนี้ท่านกล่าวไว้โดยนัยที่รวบรวมทั้งหมด เพราะฉะนั้น เมื่อท่านใส่ใจอารมณ์ใดที่เป็นอารมณ์ของภวังค์ การออกจากผลสมาบัติย่อมมีได้ พึงทราบการออกจากสมาบัตินั้นได้อย่างนี้

866. Kiṃ phalassa anantaraṃ, kassa ca phalaṃ anantaranti phalassa tāva phalameva vā anantaraṃ hoti, bhavaṅgaṃ vā. Phalaṃ pana atthi maggānantaraṃ, atthi phalānantaraṃ, atthi gotrabhuanantaraṃ, atthi nevasaññānāsaññāyatanānantaraṃ. Tattha maggavīthiyaṃ maggānantaraṃ, purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ phalānantaraṃ. Phalasamāpattīsu purimaṃ purimaṃ gotrabhuanantaraṃ. Gotrabhūti cettha anulomaṃ veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ paṭṭhāne – ‘‘arahato anulomaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo. Sekkhānaṃ anulomaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417). Yena phalena nirodhā vuṭṭhānaṃ hoti, taṃ nevasaññānāsaññāyatanānantaranti. Tattha ṭhapetvā maggavīthiyaṃ uppannaṃ phalaṃ avasesaṃ sabbaṃ phalasamāpattivasena pavattaṃ nāma. Evametaṃ maggavīthiyaṃ phalasamāpattiyaṃ vā uppajjanavasena,

866. อะไรเป็นธรรมชาติติดต่อจากผล และผลเป็นธรรมชาติติดต่อจากอะไร? ก่อนอื่น ผลนั่นเอง หรือภวังค์ เป็นธรรมชาติติดต่อจากผล ส่วนผลนั้น มีที่เป็นธรรมชาติติดต่อจากมรรคก็มี ที่เป็นธรรมชาติติดต่อจากผลก็มี ที่เป็นธรรมชาติติดต่อจากโคตรภูก็มี ที่เป็นธรรมชาติติดต่อจากเนวสัญญานาสัญญายตนะก็มี ในบรรดาผลเหล่านั้น ในมรรควิถี ผลเป็นธรรมชาติติดต่อจากมรรค ผลหลังๆ เป็นธรรมชาติติดต่อจากผลก่อนๆ ในผลสมาบัติทั้งหลาย ผลก่อนๆ เป็นธรรมชาติติดต่อจากโคตรภู และในที่นี้ พึงทราบว่าโคตรภูคืออนุโลม จริงอยู่ คำนี้ท่านกล่าวไว้ในปกรณ์ปัฏฐานว่า 'อนุโลมของพระอรหันต์ เป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติโดยอนันตรปัจจัย อนุโลมของพระเสขะ เป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติโดยอนันตรปัจจัย' ผลใดที่ทำให้บุคคลออกจากนิโรธสมาบัติ ผลนั้นเป็นธรรมชาติติดต่อจากเนวสัญญานาสัญญายตนะ ในบรรดาผลเหล่านั้น ยกเว้นผลที่เกิดขึ้นในมรรควิถีแล้ว ผลที่เหลือทั้งหมดชื่อว่าเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งผลสมาบัติ ด้วยประการฉะนี้ โดยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นในมรรควิถีหรือในผลสมาบัตินี้,

Paṭippassaddhadarathaṃ, amatārammaṇaṃ subhaṃ;

Vantalokāmisaṃ santaṃ, sāmaññaphalamuttamaṃ.

สามัญผลอันสูงสุด มีความกระวนกระวายสงบระงับแล้ว มีอมตะเป็นอารมณ์ เป็นผลอันงาม มีโลกามิสอันคายแล้ว สงบระงับ

Ojavantena sucinā, sukhena abhisanditaṃ;

Yena sātātisātena, amatena madhuṃ viya.

(สามัญผลนั้น) ถูกชโลมแล้วด้วยสุขที่บริสุทธิ์ มีโอชา ซึ่งเป็นสุขที่น่าใคร่ยิ่งกว่าสุขที่น่าใคร่ (อื่น) เปรียบเหมือนน้ำผึ้งที่ถูกชโลมด้วยอมฤต

Taṃ sukhaṃ tassa ariyassa, rasabhūtamanuttaraṃ;

Phalassa paññaṃ bhāvetvā, yasmā vindati paṇḍito.

เพราะเหตุที่บัณฑิตเจริญปัญญาแล้ว ย่อมได้เสวยสุขนั้น ซึ่งเป็นรสอันยอดเยี่ยมของผลแห่งพระอริยเจ้านั้น

Tasmā ariyaphalassetaṃ, rasānubhavanaṃ idha;

Vipassanābhāvanāya, ānisaṃsoti vuccati.

เพราะฉะนั้น การเสวยรสแห่งอริยผลนี้ในศาสนานี้ ท่านจึงเรียกว่าเป็นอานิสงส์แห่งวิปัสสนาภาวนา

Nirodhasamāpattikathā

นิโรธสมาปัตติกถา

867. Nirodhasamāpattisamāpajjanasamatthatāti na kevalañca ariyaphalarasānubhavanaṃyeva, ayaṃ pana nirodhasamāpattiyā samāpajjanasamatthatāpi imissā paññābhāvanāya ānisaṃsoti veditabbo.

867. ความสามารถในการเข้านิโรธสมาบัติ มิใช่เพียงแต่การเสวยรสแห่งอริยผลเท่านั้น แต่พึงทราบว่า แม้ความสามารถในการเข้านิโรธสมาบัตินี้ ก็เป็นอานิสงส์แห่งปัญญาภาวนานี้ด้วย

Tatridaṃ nirodhasamāpattiyā vibhāvanatthaṃ pañhākammaṃ – kā nirodhasamāpatti, ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjanti, kattha samāpajjanti, kasmā samāpajjanti, kathañcassā samāpajjanaṃ hoti, kathaṃ ṭhānaṃ, kathaṃ vuṭṭhānaṃ, vuṭṭhitassa kiṃninnaṃ cittaṃ hoti, matassa ca samāpannassa ca ko viseso, nirodhasamāpatti kiṃ saṅkhatā asaṅkhatā lokiyā lokuttarā nipphannā anipphannāti?

ในเรื่องนั้น มีปุจฉากรรมเพื่อจำแนกนิโรธสมาบัตินี้ดังนี้: นิโรธสมาบัติคืออะไร? ใครเข้าสมาบัตินั้นได้? ใครเข้าไม่ได้? เข้าได้ในที่ไหน? เข้าเพราะเหตุไร? การเข้าสมาบัตินั้นเป็นอย่างไร? การตั้งอยู่เป็นอย่างไร? การออกเป็นอย่างไร? จิตของผู้ที่ออกจากสมาบัติแล้วน้อมไปสู่อะไร? อะไรคือความแตกต่างระหว่างผู้ที่ตายแล้วกับผู้ที่เข้าสมาบัติ? นิโรธสมาบัติเป็นสังขตะหรืออสังขตะ? เป็นโลกิยะหรือโลกุตตระ? เป็นนิปผันนะหรืออนิปผันนะ?

868. Tattha kā nirodhasamāpattīti yā anupubbanirodhavasena cittacetasikānaṃ dhammānaṃ appavatti. Ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjantīti sabbepi puthujjanā, sotāpannā, sakadāgāmino, sukkhavipassakā ca anāgāmino, arahanto na samāpajjanti. Aṭṭhasamāpattilābhino pana anāgāmino, khīṇāsavā ca samāpajjanti. ‘‘Dvīhi balehi samannāgatattā, tayo ca saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā, soḷasahi ñāṇacariyāhi, navahi samādhicariyāhi vasībhāvatā paññā nirodhasamāpattiyā ñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 1.34) hi vuttaṃ. Ayañca sampadā ṭhapetvā aṭṭhasamāpattilābhino anāgāmikhīṇāsave aññesaṃ natthi. Tasmā teyeva samāpajjanti, na aññe.

868. ในคำถามเหล่านั้น นิโรธสมาบัติคืออะไร? คือความไม่เป็นไปแห่งจิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายโดยอำนาจแห่งการดับไปตามลำดับ ใครเข้าสมาบัตินั้นได้? ใครเข้าไม่ได้? ปุถุชนทั้งหมด, พระโสดาบัน, พระสกทาคามี, และพระอนาคามีและพระอรหันต์ผู้เป็นสุกขวิปัสสก เข้าไม่ได้ ส่วนพระอนาคามีและพระขีณาสพผู้ได้สมาบัติ ๘ ย่อมเข้าได้ จริงอยู่ ท่านกล่าวไว้ว่า 'ปัญญาเป็นญาณในนิโรธสมาบัติ เพราะประกอบด้วยกำลัง ๒, เพราะความสงบระงับแห่งสังขาร ๓, เพราะมีญาณจริยา ๑๖, เพราะมีความเป็นผู้ชำนาญในสมาธิจริยา ๙' และความถึงพร้อมนี้ไม่มีแก่บุคคลอื่น นอกจากพระอนาคามีและพระขีณาสพผู้ได้สมาบัติ ๘ เพราะฉะนั้น ท่านเหล่านั้นเท่านั้นจึงเข้าได้, บุคคลอื่นเข้าไม่ได้

869. Katamāni panettha dve balāni…pe… katamā vasībhāvatāti? Na ettha kiñci amhehi vattabbaṃ atthi. Sabbamidaṃ etassa uddesassa niddese vuttameva. Yathāha –

869. ในที่นี้ กำลัง ๒ เป็นไฉน?...ฯลฯ...ความเป็นผู้ชำนาญเป็นไฉน? ในเรื่องนี้ ไม่มีอะไรที่เราจะต้องกล่าวเลย ทั้งหมดนี้ท่านกล่าวไว้แล้วในนิทเทสแห่งอุเทศนั้นนั่นเอง ดังที่ท่านกล่าวว่า –

‘‘Dvīhi balehīti dve balāni samathabalaṃ vipassanābalaṃ. Katamaṃ samathabalaṃ? Nekkhammavasena cittassa ekaggatā avikkhepo samathabalaṃ. Abyāpādavasena… ālokasaññāvasena… avikkhepavasena…pe… paṭinissaggānupassiassāsavasena… paṭinissaggānupassipassāsavasena cittassa ekaggatā avikkhepo samathabalanti. Kenaṭṭhena samathabalaṃ? Paṭhamajjhānena nīvaraṇe na kampatīti samathabalaṃ. Dutiyajjhānena vitakkavicāre…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññāya na kampatīti samathabalaṃ. Uddhacce ca uddhaccasahagatakilese ca khandhe ca na kampati na calati na vedhatīti samathabalaṃ. Idaṃ samathabalaṃ.

คำว่า ด้วยกำลัง ๒ คือ กำลัง ๒ ได้แก่ สมถพละและวิปัสสนาพละ สมถพละเป็นไฉน? ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง ความไม่ฟุ้งซ่านโดยอำนาจแห่งเนกขัมมะ เป็นสมถพละ โดยอำนาจแห่งอัพยาบาท... โดยอำนาจแห่งอาโลกสัญญา... โดยอำนาจแห่งอวิกเขปะ...ฯลฯ... โดยอำนาจแห่งลมหายใจเข้าที่พิจารณาเห็นความสละคืน... โดยอำนาจแห่งลมหายใจออกที่พิจารณาเห็นความสละคืน ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง ความไม่ฟุ้งซ่าน เป็นสมถพละ ชื่อว่าสมถพละโดยอรรถว่าอย่างไร? ชื่อว่าสมถพละ เพราะไม่หวั่นไหวในนิวรณ์ด้วยปฐมฌาน ชื่อว่าสมถพละ เพราะไม่หวั่นไหวในวิตกวิจารด้วยทุติยฌาน...ฯลฯ... ชื่อว่าสมถพละ เพราะไม่หวั่นไหวในอากิญจัญญายตนสัญญาด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ชื่อว่าสมถพละ เพราะไม่หวั่นไหว ไม่เอนเอียง ไม่สั่นสะเทือนในอุทธัจจะ ในกิเลสที่เกิดร่วมกับอุทธัจจะ และในขันธ์ทั้งหลาย นี้คือสมถพละ

‘‘Katamaṃ vipassanābalaṃ? Aniccānupassanā vipassanābalaṃ. Dukkhānupassanā… anattānupassanā… nibbidānupassanā… virāgānupassanā… nirodhānupassanā… paṭinissaggānupassanā vipassanābalaṃ. Rūpe aniccānupassanā…pe… rūpe paṭinissaggānupassanā vipassanābalaṃ. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe… cakkhusmiṃ…pe… jarāmaraṇe aniccānupassanā. Jarāmaraṇe paṭinissaggānupassanā vipassanābalanti. Kenaṭṭhena vipassanābalaṃ? Aniccānupassanāya niccasaññāya na kampatīti vipassanābalaṃ. Dukkhānupassanāya sukhasaññāya na kampatīti… anattānupassanāya attasaññāya na kampatīti… nibbidānupassanāya nandiyā na kampatīti… virāgānupassanāya rāge na kampatīti… nirodhānupassanāya samudaye na kampatīti… paṭinissaggānupassanāya ādāne na kampatīti vipassanābalaṃ. Avijjāya ca avijjāsahagatakilese ca khandhe ca na kampati na calati na vedhatīti vipassanābalaṃ. Idaṃ vipassanābalaṃ.

วิปัสสนาพละเป็นไฉน? อนิจจานุปัสสนาเป็นวิปัสสนาพละ, ทุกขานุปัสสนา... อนัตตานุปัสสนา... นิพพิทานุปัสสนา... วิราคานุปัสสนา... นิโรธานุปัสสนา... ปฏินิสสัคคานุปัสสนาเป็นวิปัสสนาพละ. อนิจจานุปัสสนาในรูป...ฯลฯ... ปฏินิสสัคคานุปัสสนาในรูปเป็นวิปัสสนาพละ. ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลาย... ในวิญญาณ... ในจักษุ...ฯลฯ... อนิจจานุปัสสนาในชรามรณะ... ปฏินิสสัคคานุปัสสนาในชรามรณะเป็นวิปัสสนาพละ. ชื่อว่าวิปัสสนาพละ เพราะอรรถว่ากระไร? ชื่อว่าวิปัสสนาพละ เพราะไม่หวั่นไหวเพราะนิจจสัญญา ด้วยอนิจจานุปัสสนา. ชื่อว่าวิปัสสนาพละ เพราะไม่หวั่นไหวเพราะสุขสัญญา ด้วยทุกขานุปัสสนา... เพราะไม่หวั่นไหวเพราะอัตตสัญญา ด้วยอนัตตานุปัสสนา... เพราะไม่หวั่นไหวเพราะความเพลิดเพลิน ด้วยนิพพิทานุปัสสนา... เพราะไม่หวั่นไหวเพราะราคะ ด้วยวิราคานุปัสสนา... เพราะไม่หวั่นไหวเพราะสมุทัย ด้วยนิโรธานุปัสสนา... เพราะไม่หวั่นไหวเพราะความยึดมั่น ด้วยปฏินิสสัคคานุปัสสนา. ชื่อว่าวิปัสสนาพละ เพราะไม่หวั่นไหว ไม่เอนเอียง ไม่สะทกสะท้าน เพราะอวิชชาด้วย เพราะกิเลสที่เกิดร่วมกับอวิชชาด้วย และเพราะขันธ์ทั้งหลายด้วย. นี้คือวิปัสสนาพละ.

‘‘Tayo ca saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyāti katamesaṃ tiṇṇannaṃ saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā? Dutiyajjhānaṃ samāpannassa vitakkavicārā vacīsaṅkhārā paṭippassaddhā honti. Catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa assāsapassāsā kāyasaṅkhārā paṭippassaddhā honti. Saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa saññā ca vedanā ca cittasaṅkhārā paṭippassaddhā honti. Imesaṃ tiṇṇannaṃ saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā.

ที่ว่า ‘เพราะความสงบระงับแห่งสังขาร ๓’ สังขาร ๓ อย่างไหนสงบระงับ? วิตกวิจารอันเป็นวจีสังขาร ย่อมสงบระงับไป สำหรับผู้เข้าทุติยฌาน. อัสสาสะปัสสาสะอันเป็นกายสังขาร ย่อมสงบระงับไป สำหรับผู้เข้าจตุตถฌาน. สัญญาและเวทนาอันเป็นจิตตสังขาร ย่อมสงบระงับไป สำหรับผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ. เพราะความสงบระงับแห่งสังขาร ๓ เหล่านี้.

‘‘Soḷasahi ñāṇacariyāhīti katamāhi soḷasahi ñāṇacariyāhi? Aniccānupassanā ñāṇacariyā. Dukkhā… anattā… nibbidā… virāgā… nirodhā… paṭinissaggā… vivaṭṭānupassanā ñāṇacariyā. Sotāpattimaggo ñāṇacariyā. Sotāpattiphalasamāpatti ñāṇacariyā. Sakadāgāmimaggo…pe… arahattaphalasamāpatti ñāṇacariyā. Imāhi soḷasahi ñāṇacariyāhi.

ที่ว่า ‘ด้วยญาณจริยา ๑๖’ ญาณจริยา ๑๖ เป็นไฉน? อนิจจานุปัสสนาเป็นญาณจริยา, ทุกขานุปัสสนา... อนัตตานุปัสสนา... นิพพิทานุปัสสนา... วิราคานุปัสสนา... นิโรธานุปัสสนา... ปฏินิสสัคคานุปัสสนา... วิวัฏฏานุปัสสนาเป็นญาณจริยา. โสดาปัตติมรรคเป็นญาณจริยา. โสดาปัตติผลสมาบัติเป็นญาณจริยา. สกทาคามิมรรค...ฯลฯ... อรหัตตผลสมาบัติเป็นญาณจริยา. ด้วยญาณจริยา ๑๖ เหล่านี้.

‘‘Navahi samādhicariyāhīti katamāhi navahi samādhicariyāhi? Paṭhamajjhānaṃ samādhicariyā. Dutiyajjhānaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti samādhicariyā. Paṭhamajjhānapaṭilābhatthāya vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilābhatthāya vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca. Imāhi navahi samādhicariyāhi.

ที่ว่า ‘ด้วยสมาธิจริยา ๙’ สมาธิจริยา ๙ เป็นไฉน? ปฐมฌานเป็นสมาธิจริยา, ทุติยฌาน...ฯลฯ... เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติเป็นสมาธิจริยา. วิตก วิจาร ปีติ สุข และจิตเตกัคคตา เพื่อการได้เฉพาะซึ่งปฐมฌาน...ฯลฯ... วิตก วิจาร ปีติ สุข และจิตเตกัคคตา เพื่อการได้เฉพาะซึ่งเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ. ด้วยสมาธิจริยา ๙ เหล่านี้.

‘‘Vasīti pañca vasiyo – āvajjanavasī, samāpajjanavasī, adhiṭṭhānavasī, vuṭṭhānavasī, paccavekkhaṇavasī. Paṭhamajjhānaṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ āvajjati, āvajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti āvajjanavasī. Paṭhamajjhānaṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjati, samāpajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti samāpajjanavasī…pe… adhiṭṭhāti adhiṭṭhāne…pe… vuṭṭhāti vuṭṭhāne…pe… paccavekkhati paccavekkhaṇāya dandhāyitattaṃ natthīti paccavekkhaṇavasī. Dutiyaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ āvajjati …pe… paccavekkhati. Paccavekkhaṇāya dandhāyitattaṃ natthīti paccavekkhaṇavasī. Imā pañca vasiyo’’ti (paṭi. ma. 1.83).

ที่ว่า ‘วสี’ วสีมี ๕ อย่าง คือ อาวัชชนวสี สมาปัชชนวสี อธิษฐานวสี วุฏฐานวสี ปัจจเวกขณวสี. (ภิกษุ) นึกถึงปฐมฌานในที่ที่ต้องการ ตามเวลาที่ต้องการ ตลอดเวลาที่ต้องการได้, ความเชื่องช้าในการนึกไม่มี ฉะนั้นจึงชื่อว่าอาวัชชนวสี. (ภิกษุ) เข้าปฐมฌานในที่ที่ต้องการ ตามเวลาที่ต้องการ ตลอดเวลาที่ต้องการได้, ความเชื่องช้าในการเข้าไม่มี ฉะนั้นจึงชื่อว่าสมาปัชชนวสี...ฯลฯ... อธิษฐาน... ในการอธิษฐาน...ฯลฯ... ออก... ในการออก...ฯลฯ... พิจารณา, ความเชื่องช้าในการพิจารณาไม่มี ฉะนั้นจึงชื่อว่าปัจจเวกขณวสี. (ภิกษุ) นึกถึงทุติยฌาน...ฯลฯ... เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ในที่ที่ต้องการ ตามเวลาที่ต้องการ ตลอดเวลาที่ต้องการได้...ฯลฯ... พิจารณาได้, ความเชื่องช้าในการพิจารณาไม่มี ฉะนั้นจึงชื่อว่าปัจจเวกขณวสี. เหล่านี้คือวสี ๕.

870. Ettha ca ‘‘soḷasahi ñāṇacariyāhī’’ti ukkaṭṭhaniddeso esa. Anāgāmino pana cuddasahi ñāṇacariyāhi hoti. Yadi evaṃ sakadāgāmino dvādasahi sotāpannassa ca dasahi kiṃ na hotīti? Na hoti, samādhipāribandhikassa pañca kāmaguṇikarāgassa appahīnattā. Tesaṃ hi so appahīno. Tasmā samathabalaṃ na paripuṇṇaṃ hoti, tasmiṃ aparipūre dvīhi balehi samāpajjitabbaṃ nirodhasamāpattiṃ balavekallena samāpajjituṃ na sakkonti. Anāgāmissa pana so pahīno, tasmā esa paripuṇṇabalo hoti. Paripuṇṇabalattā sakkoti. Tenāha bhagavā – ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanakusalaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417). Idañhi paṭṭhāne mahāpakaraṇe anāgāminova nirodhā vuṭṭhānaṃ sandhāya vuttanti.

870. ในข้อนั้น คำว่า ‘ด้วยญาณจริยา ๑๖’ นี้ เป็นการแสดงอย่างสูงสุด. ส่วนพระอนาคามี (ย่อมเข้าสมาบัติ) ได้ด้วยญาณจริยา ๑๔. หากเป็นเช่นนั้น เหตุไรพระสกทาคามีจึงเข้า (สมาบัติ) ด้วยญาณจริยา ๑๒ และพระโสดาบันด้วยญาณจริยา ๑๐ ไม่ได้เล่า? ตอบว่า ไม่ได้, เพราะยังละราคะในกามคุณ ๕ อันเป็นข้าศึกต่อสมาธิไม่ได้. จริงอยู่ ราคะนั้นท่านเหล่านั้นยังละไม่ได้. เพราะฉะนั้น สมถพละจึงยังไม่บริบูรณ์, เมื่อสมถพละยังไม่บริบูรณ์ ท่านเหล่านั้นจึงไม่สามารถเข้าถึงนิโรธสมาบัติอันจะต้องเข้าด้วยพละ ๒ ได้ เพราะมีกำลังบกพร่อง. ส่วนพระอนาคามีละราคะนั้นได้แล้ว, เพราะฉะนั้น ท่านจึงเป็นผู้มีกำลังบริบูรณ์. เพราะมีกำลังบริบูรณ์จึงสามารถ (เข้าได้). เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘เนวสัญญานาสัญญายตนกุศล เป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติ ด้วยอนันตรปัจจัย แก่บุคคลผู้ออกจากนิโรธ’ ดังนี้. จริงอยู่ คำนี้พระองค์ตรัสไว้ในมหาปกรณ์ คือปัฏฐาน โดยทรงหมายถึงการออกจากนิโรธของพระอนาคามีเท่านั้น.

871. Kattha samāpajjantīti pañcavokārabhave. Kasmā? Anupubbasamāpattisabbhāvato. Catuvokārabhave pana paṭhamajjhānādīnaṃ uppatti natthi. Tasmā na sakkā tattha samāpajjitunti. Keci pana ‘‘vatthussa abhāvā’’ti vadanti.

871. ถามว่า ท่านเหล่านั้นเข้าสมาบัติในที่ไหน? ตอบว่า ในปัญจโวการภพ. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะมีอนุปุพพสมาบัติ (การเข้าสมาบัติตามลำดับ) อยู่. ส่วนในจตุโวการภพ การเกิดขึ้นแห่งปฐมฌานเป็นต้นไม่มี. เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถเข้าสมาบัติในภพนั้นได้. แต่บางพวกกล่าวว่า ‘เพราะไม่มีวัตถุ (รูป)’.

872. Kasmā samāpajjantīti saṅkhārānaṃ pavattibhede ukkaṇṭhitvā diṭṭheva dhamme acittakā hutvā ‘‘nirodhaṃ nibbānaṃ patvā sukhaṃ viharissāmā’’ti samāpajjanti.

872. ถามว่า ท่านเหล่านั้นเข้าสมาบัติเพราะเหตุไร? ตอบว่า ท่านเหล่านั้นเบื่อหน่ายในความแตกต่างแห่งความเป็นไปของสังขารทั้งหลายแล้ว จึงเข้าสมาบัติด้วยคิดว่า ‘เราทั้งหลายจักเป็นผู้ไม่มีจิตในทิฏฐธรรมนี้เทียว บรรลุนิโรธคือนิพพานแล้ว จักอยู่เป็นสุข’.

873. Kathañcassā samāpajjanaṃ hotīti samathavipassanāvasena ussakkitvā katapubbakiccassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodhayato, evamassa samāpajjanaṃ hoti. Yo hi samathavaseneva ussakkati, so nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati. Yo pana vipassanāvaseneva ussakkati, so phalasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati. Yo pana ubhayavaseneva ussakkitvā pubbakiccaṃ katvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodheti, so taṃ samāpajjatīti ayamettha saṅkhepo.

873. การเข้าสมาบัตินั้นเป็นอย่างไร? ตอบว่า สำหรับผู้ทำปุพพกิจแล้ว พากเพียรโดยลำดับด้วยอำนาจสมถะและวิปัสสนา แล้วดับเนวสัญญานาสัญญายตนะ การเข้าสมาบัติย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้. จริงอยู่ ผู้ใดพากเพียรโดยลำดับด้วยอำนาจสมถะอย่างเดียว ผู้นั้นย่อมเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติแล้วดำรงอยู่. ส่วนผู้ใดพากเพียรโดยลำดับด้วยอำนาจวิปัสสนาอย่างเดียว ผู้นั้นย่อมเข้าถึงผลสมาบัติแล้วดำรงอยู่. แต่ผู้ใดทำปุพพกิจแล้ว พากเพียรโดยลำดับด้วยอำนาจทั้งสอง แล้วดับเนวสัญญานาสัญญายตนะ ผู้นั้นย่อมเข้าสมาบัตินั้นได้. นี้เป็นใจความย่อในเรื่องนี้.

874. Ayaṃ pana vitthāro – idha bhikkhu nirodhaṃ samāpajjitukāmo katabhattakicco sudhotahatthapādo vivitte okāse supaññattamhi āsane nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā, so paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre aniccato dukkhato anattato vipassati.

874. ส่วนนี้เป็นคำขยายความ – ภิกษุในศาสนานี้ เมื่อปรารถนาจะเข้านิโรธสมาบัติ ทำภัตกิจเสร็จแล้ว ล้างมือและเท้าให้สะอาดแล้ว นั่งขัดสมาธิในที่สงัด บนอาสนะที่ปูลาดไว้ดีแล้ว ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า. เธอนั้นเข้าปฐมฌานแล้ว ออกมาแล้ว พิจารณาสังขารในฌานนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา.

Vipassanā panesā tividhā hoti – saṅkhāraparigaṇhanakavipassanā, phalasamāpattivipassanā, nirodhasamāpattivipassanāti. Tattha saṅkhāraparigaṇhanakavipassanā mandā vā hotu tikkhā vā, maggassa padaṭṭhānaṃ hotiyeva. Phalasamāpattivipassanā tikkhāva vaṭṭati maggabhāvanāsadisā. Nirodhasamāpattivipassanā pana nātimandanātitikkhā vaṭṭati. Tasmā esa nātimandāya nātitikkhāya vipassanāya te saṅkhāre vipassati.

ก็วิปัสสนานี้มี ๓ อย่าง คือ สังขารปริคคณหกวิปัสสนา (วิปัสสนาที่กำหนดสังขาร), ผลสมาปัตติวิปัสสนา, และนิโรธสมาปัตติวิปัสสนา. ในวิปัสสนา ๓ อย่างนั้น สังขารปริคคณหกวิปัสสนาจะอ่อนหรือแก่กล้าก็ตาม ย่อมเป็นบาทฐานของมรรคได้ทีเดียว. ผลสมาปัตติวิปัสสนาต้องแก่กล้าเท่านั้นจึงจะสมควร เหมือนกับการเจริญมรรค. ส่วนนิโรธสมาปัตติวิปัสสนา ต้องไม่อ่อนนัก ไม่แก่กล้านักจึงจะสมควร. เพราะเหตุนั้น ภิกษุรูปนี้จึงพิจารณาสังขารเหล่านั้นด้วยวิปัสสนาที่ไม่ B อ่อนนัก ไม่แก่กล้านัก.

Tato dutiyaṃ jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassati. Tato tatiyaṃ jhānaṃ…pe… tato viññāṇañcāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassati. Tathā ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya catubbidhaṃ pubbakiccaṃ karoti – nānābaddhaavikopanaṃ, saṅghapaṭimānanaṃ, satthupakkosanaṃ, addhānaparicchedanti.

จากนั้น เธอเข้าทุติยฌานแล้ว ออกมาแล้ว พิจารณาสังขารในฌานนั้นอย่างนั้นเหมือนกัน. จากนั้นเข้าตติยฌาน...ฯลฯ... จากนั้นเข้าวิญญาณัญจายตนฌานแล้ว ออกมาแล้ว พิจารณาสังขารในฌานนั้นอย่างนั้นเหมือนกัน. ฉันใดก็ฉันนั้น เธอเข้าอากิญจัญญายตนฌานแล้ว ออกมาแล้ว ทำปุพพกิจ ๔ อย่าง คือ การทำบริขารที่ไม่เนื่องกับตัวมิให้เสียหาย, การรอคอยของสงฆ์, การเรียกหาของพระศาสดา, และการกำหนดเวลา.

875. Tattha nānābaddhaavikopananti yaṃ iminā bhikkhunā saddhiṃ ekābaddhaṃ na hoti, nānābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ pattacīvaraṃ vā mañcapīṭhaṃ vā nivāsagehaṃ vā aññaṃ vā pana kiñci parikkhārajātaṃ, taṃ yathā na vikuppati, aggiudakavātacoraundūrādīnaṃ vasena na vinassati, evaṃ adhiṭṭhātabbaṃ.

875. ในปุพพกิจ ๔ อย่างนั้น คำว่า การทำบริขารที่ไม่เนื่องกับตัวมิให้เสียหาย หมายความว่า บริขารชนิดใดที่ไม่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกับภิกษุรูปนี้ เป็นของตั้งอยู่ต่างหาก เช่น บาตร จีวร เตียง ตั่ง ที่อยู่อาศัย หรือบริขารอื่นใดก็ตาม พึงอธิษฐานบริขารนั้นโดยประการที่มันจะไม่บุบสลาย คือไม่พินาศไปด้วยไฟ น้ำ ลม โจร หรือหนู เป็นต้น.

Tatridaṃ adhiṭṭhānavidhānaṃ ‘‘idañca idañca imasmiṃ sattāhabbhantare mā agginā jhāyatu, mā udakena vuyhatu, mā vātena viddhaṃsatu, mā corehi hariyatu, mā undūrādīhi khajjatū’’ti. Evaṃ adhiṭṭhite taṃ sattāhaṃ tassa na koci parissayo hoti.

วิธีอธิษฐานในเรื่องนั้นมีดังนี้: "ขอสิ่งของชื่อนี้และชื่อนี้ ตลอด ๗ วันนี้ อย่าได้ถูกไฟไหม้, อย่าได้ถูกน้ำพัดไป, อย่าได้ถูกลมทำลาย, อย่าได้ถูกโจรลักไป, อย่าได้ถูกหนูเป็นต้นกัดกินเลย". เมื่ออธิษฐานไว้อย่างนี้แล้ว ตลอด ๗ วันนั้น ย่อมไม่มีอันตรายใดๆ เกิดขึ้นแก่บริขารนั้น.

Anadhiṭṭhahato pana aggiādīhi vinassati mahānāgattherassa viya. Thero kira mātuupāsikāya gāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Upāsikā yāguṃ datvā āsanasālāya nisīdāpesi. Thero nirodhaṃ samāpajjitvā nisīdi. Tasmiṃ nisinne āsanasālāya agginā gahitāya sesabhikkhū attano attano nisinnāsanaṃ gahetvā palāyiṃsu. Gāmavāsikā sannipatitvā theraṃ disvā ‘‘alasasamaṇo’’ti āhaṃsu. Aggi tiṇaveṇukaṭṭhāni jhāpetvā theraṃ parikkhipitvā aṭṭhāsi. Manussā ghaṭehi udakaṃ āharitvā nibbāpetvā chārikaṃ apanetvā paribhaṇḍaṃ katvā pupphāni vikiritvā namassamānā aṭṭhaṃsu. Thero paricchinnakālavasena vuṭṭhāya te disvā ‘‘pākaṭomhi jāto’’ti vehāsaṃ uppatitvā piyaṅgudīpaṃ agamāsi. Idaṃ nānābaddhaavikopanaṃ nāma.

ส่วนของภิกษุผู้ไม่ได้อธิษฐานไว้ ย่อมพินาศไปด้วยไฟเป็นต้น เหมือนของพระมหานาคเถระ. ได้ยินว่า พระเถระเข้าไปบิณฑบาตยังหมู่บ้านของมารดาอุบาสิกา. อุบาสิกาถวายข้าวต้มแล้ว นิมนต์ให้นั่งในศาลาฉัน. พระเถระเข้านิโรธสมาบัตินั่งอยู่. เมื่อท่านนั่งอยู่นั้น ศาลาฉันถูกไฟไหม้ ภิกษุรูปอื่นๆ ต่างก็ถือเอาอาสนะของตนๆ หนีไป. ชาวบ้านประชุมกันมาเห็นพระเถระเข้า ก็กล่าวว่า "สมณะขี้เกียจ". ไฟไหม้หญ้า ไม้ไผ่ และไม้ต่างๆ แล้วล้อมพระเถระไว้แล้วก็หยุด. พวกมนุษย์พากันตักน้ำใส่หม้อมาดับไฟ แล้วเก็บกวาดเถ้าถ่าน ทำปริมณฑล โปรยดอกไม้ ยืนไหว้อยู่. พระเถระออกจากสมาบัติตามเวลาที่กำหนดไว้ เห็นคนเหล่านั้นแล้วคิดว่า "เราปรากฏเสียแล้ว" จึงเหาะขึ้นสู่เวหาส ไปยังเกาะปิยังคุ. นี้ชื่อว่า การทำบริขารที่ไม่เนื่องกับตัวมิให้เสียหาย.

Yaṃ ekābaddhaṃ hoti nivāsanapāvuraṇaṃ vā nisinnāsanaṃ vā, tattha visuṃ adhiṭṭhānakiccaṃ natthi. Samāpattivaseneva naṃ rakkhati āyasmato sañjīvassa viya. Vuttampi cetaṃ ‘‘āyasmato sañjīvassa samādhivipphārā iddhi, āyasmato sāriputtassa samādhivipphārā iddhī’’ti.

ส่วนบริขารใดที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกับร่างกาย เช่น ผ้าสบง ผ้าจีวร หรือผ้ารองนั่ง, ในบริขารนั้นไม่มีกิจต้องอธิษฐานต่างหาก. สมาบัติย่อมรักษาบริขารนั้นไว้เองด้วยอำนาจของสมาบัติ เหมือนในเรื่องของพระสัญชีวเถระ. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ฤทธิ์ที่แผ่ไปเพราะสมาธิของท่านพระสัญชีวะ, ฤทธิ์ที่แผ่ไปเพราะสมาธิของท่านพระสารีบุตร".

876. Saṅghapaṭimānananti saṅghassa paṭimānanaṃ udikkhanaṃ. Yāva eso bhikkhu āgacchati, tāva saṅghakammassa akaraṇanti attho. Ettha ca na paṭimānanaṃ etassa pubbakiccaṃ, paṭimānanāvajjanaṃ pana pubbakiccaṃ. Tasmā evaṃ āvajjitabbaṃ ‘‘sace mayi sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā nisinne saṅgho uttikammādīsu kiñcideva kammaṃ kattukāmo hoti, yāva maṃ koci bhikkhu āgantvā na pakkosati, tāvadeva vuṭṭhahissāmī’’ti. Evaṃ katvā samāpanno hi tasmiṃ samaye vuṭṭhātiyeva.

876. คำว่า การรอคอยของสงฆ์ หมายถึง การรอคอย การเฝ้ามองของสงฆ์. อธิบายว่า ไม่กระทำสังฆกรรมตราบเท่าที่ภิกษุรูปนี้ยังไม่มา. ในเรื่องนี้ การรอคอยของสงฆ์ไม่ใช่ปุพพกิจของภิกษุรูปนี้ แต่การคำนึงถึงการรอคอยนั้นเป็นปุพพกิจ. เพราะฉะนั้น พึงคำนึงอย่างนี้ว่า "ถ้าเมื่อเราเข้านิโรธสมาบัตินั่งอยู่ตลอด ๗ วัน สงฆ์มีความประสงค์จะทำกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง มีญัตติกรรมเป็นต้น เราจักออกจากสมาบัติก่อนที่ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งจะมาเรียกหา". ผู้ที่ทำอย่างนี้แล้วเข้าสมาบัติ ย่อมออกจากสมาบัติในเวลานั้นนั่นเทียว.

Yo pana evaṃ na karoti, saṅgho ca sannipatitvā taṃ apassanto ‘‘asuko bhikkhu kuhi’’nti ‘‘nirodhasamāpanno’’ti vutte saṅgho kañci bhikkhuṃ peseti ‘‘gaccha naṃ saṅghassa vacanena pakkosāhī’’ti. Athassa tena bhikkhunā savanūpacāre ṭhatvā ‘‘saṅgho taṃ āvuso paṭimānetī’’ti vuttamatteva vuṭṭhānaṃ hoti. Evaṃ garukā hi saṅghassa āṇā nāma. Tasmā taṃ āvajjitvā yathā sayameva vuṭṭhāti, evaṃ samāpajjitabbaṃ.

ส่วนภิกษุใดไม่ทำอย่างนี้ และเมื่อสงฆ์ประชุมกันแล้วไม่เห็นภิกษุนั้น จึงถามว่า "ภิกษุชื่อโน้นอยู่ที่ไหน" เมื่อมีผู้ตอบว่า "ท่านเข้านิโรธสมาบัติอยู่" สงฆ์ย่อมส่งภิกษุรูปหนึ่งไปว่า "เธอจงไปเรียกภิกษุนั้นมาด้วยคำสั่งของสงฆ์". ครั้งนั้น เมื่อภิกษุนั้นไปยืนอยู่ในระยะที่พอจะได้ยินแล้ว กล่าวเพียงว่า "อาวุโส สงฆ์รอท่านอยู่" เธอก็จะออกจากสมาบัติทันที. จริงอยู่ คำสั่งของสงฆ์นั้นหนักถึงเพียงนี้. เพราะฉะนั้น ภิกษุพึงคำนึงถึงเรื่องนั้นแล้วเข้าสมาบัติโดยประการที่จะพึงออกจากสมาบัติได้เอง.

877. Satthupakkosananti idhāpi satthupakkosanāvajjanameva imassa kiccaṃ. Tasmā tampi evaṃ āvajjitabbaṃ ‘‘sace mayi sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā nisinne satthā otiṇṇavatthusmiṃ sikkhāpadaṃ vā paññapeti, tathārūpāya vā atthuppattiyā dhammaṃ deseti, yāva maṃ koci āgantvā na pakkosati, tāvadeva vuṭṭhahissāmī’’ti. Evaṃ katvā nisinno hi tasmiṃ samaye vuṭṭhātiyeva.

877. ในคำว่า สัตถุปักโกสนะ นี้ก็เหมือนกัน การคำนึงถึงการเรียกหาของพระศาสดาเท่านั้น เป็นกิจของภิกษุนี้ เพราะฉะนั้น แม้ข้อนั้น ภิกษุพึงคำนึงอย่างนี้ว่า "ถ้าเมื่อเราเข้าสมาบัติอยู่ตลอด ๗ วัน พระศาสดาจะพึงทรงบัญญัติสิกขาบทในเรื่องที่เกิดขึ้น หรือจะพึงทรงแสดงธรรมเพราะมีเรื่องเกิดขึ้นเช่นนั้น เราจักออกจากสมาบัติก่อนที่ใครๆ จะมาเรียกเรา" จริงอยู่ ภิกษุผู้ทำอย่างนี้แล้วนั่งเข้าสมาบัติ ย่อมออกจากสมาบัติในเวลานั้นนั่นเอง

Yo pana evaṃ na karoti, satthā ca saṅghe sannipatite taṃ apassanto ‘‘asuko bhikkhu kuhi’’nti ‘‘nirodhasamāpanno’’ti vutte kañci bhikkhuṃ peseti ‘‘gaccha naṃ mama vacanena pakkosā’’ti. Athassa tena bhikkhunā savanūpacāre ṭhatvā ‘‘satthā āyasmantaṃ āmantetī’’ti vuttamatteva vuṭṭhānaṃ hoti. Evaṃ garukaṃ hi satthupakkosanaṃ, tasmā taṃ āvajjitvā yathā sayameva vuṭṭhāti, evaṃ samāpajjitabbaṃ.

ส่วนภิกษุใดไม่ทำอย่างนี้ และเมื่อสงฆ์ประชุมกัน พระศาสดาไม่ทรงเห็นภิกษุนั้น จึงตรัสถามว่า "ภิกษุชื่อโน้นอยู่ที่ไหน" เมื่อมีผู้กราบทูลว่า "เข้าสมาบัติอยู่" จึงทรงส่งภิกษุรูปหนึ่งไปว่า "เธอจงไปเรียกภิกษุนั้นมาด้วยคำของเรา" ครั้งนั้น เมื่อภิกษุนั้นไปยืนอยู่ในระยะที่ได้ยิน เพียงกล่าวว่า "พระศาสดารับสั่งหาท่านผู้มีอายุ" การออกจากสมาบัติก็มีขึ้น จริงอยู่ การเรียกหาของพระศาสดาเป็นเรื่องหนักอย่างนี้ เพราะฉะนั้น พึงคำนึงถึงข้อนั้นแล้วเข้าสมาบัติอย่างที่ตนจะออกจากสมาบัติได้เอง

878. Addhānaparicchedoti jīvitaddhānassa paricchedo. Iminā bhikkhunā addhānaparicchede sukusalena bhavitabbaṃ. Attano ‘‘āyusaṅkhārā sattāhaṃ pavattissanti na pavattissantī’’ti āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ. Sace hi sattāhabbhantare nirujjhanake āyusaṅkhāre anāvajjitvāva samāpajjati, nāssa nirodhasamāpatti maraṇaṃ paṭibāhituṃ sakkoti. Antonirodhe maraṇassa natthitāya antarāva samāpattito vuṭṭhāti. Tasmā etaṃ āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ. Avasesaṃ hi anāvajjitumpi vaṭṭati. Idaṃ pana āvajjitabbamevāti vuttaṃ.

878. คำว่า อัทธานปริจเฉท คือ การกำหนดระยะเวลาแห่งชีวิต ภิกษุนี้พึงเป็นผู้ฉลาดในการกำหนดระยะเวลา พึงคำนึงว่า "อายุสังขารของเราจักเป็นไปตลอด ๗ วัน หรือจักไม่เป็นไป" แล้วจึงเข้าสมาบัติ เพราะถ้าภิกษุไม่คำนึงถึงอายุสังขารที่จะดับในภายใน ๗ วันแล้วเข้าสมาบัติ นิโรธสมาบัติของภิกษุนั้นไม่สามารถจะป้องกันความตายได้ เพราะความตายไม่มีในระหว่างนิโรธสมาบัติ ภิกษุนั้นจึงออกจากสมาบัติในระหว่างนั่นเอง เพราะฉะนั้น พึงคำนึงถึงข้อนี้แล้วจึงเข้าสมาบัติ จริงอยู่ ข้อที่เหลือ แม้ไม่คำนึงถึงก็ควร แต่ท่านกล่าวว่า ข้อนี้แลพึงคำนึงถึง

879. So evaṃ ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya imaṃ pubbakiccaṃ katvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjati. Athekaṃ vā dve vā cittavāre atikkamitvā acittako hoti, nirodhaṃ phusati. Kasmā panassa dvinnaṃ cittānaṃ uparicittāni na pavattantīti? Nirodhassa payogattā. Idañhi imassa bhikkhuno dve samathavipassanādhamme yuganaddhe katvā aṭṭha samāpattiārohanaṃ anupubbanirodhassa payogo, na nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyāti nirodhassa payogattā dvinnaṃ cittānaṃ upari na pavattanti.

879. ภิกษุนั้นเข้าอากิญจัญญายตนะอย่างนี้แล้ว ออกจากสมาบัตินั้น ทำปุพพกิจนี้แล้ว จึงเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะ ครั้งนั้น พอล่วงจิตวาระหนึ่งหรือสองวาระไป ก็เป็นผู้ไม่มีจิต ย่อมถูกต้องนิโรธ ก็เพราะเหตุไร จิตทั้งหลายเบื้องบนแห่งจิต ๒ ดวงจึงไม่เป็นไปแก่ภิกษุนั้น เพราะเป็นประโยคแห่งนิโรธ จริงอยู่ การขึ้นสมาบัติ ๘ ของภิกษุนี้ โดยทำธรรมะคือสมถะและวิปัสสนาทั้งสองให้เป็นคู่กันไป เป็นประโยคแห่งอนุปุพพนิโรธ ไม่ใช่เป็นประโยคแห่งเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ เพราะเป็นประโยคแห่งนิโรธ จิตทั้งหลายจึงไม่เป็นไปเบื้องบนแห่งจิต ๒ ดวง

Yo pana bhikkhu ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya idaṃ pubbakiccaṃ akatvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjati, so parato acittako bhavituṃ na sakkoti, paṭinivattitvā puna ākiñcaññāyataneyeva patiṭṭhāti. Maggaṃ agatapubbapurisūpamā cettha vattabbā –

ส่วนภิกษุใดออกจากอากิญจัญญายตนะแล้ว ไม่ทำปุพพกิจนี้ เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะ ภิกษุนั้นไม่สามารถจะเป็นผู้ไม่มีจิตในเบื้องหน้าได้ ย่อมกลับมาตั้งอยู่ในอากิญจัญญายตนะอีก ในเรื่องนี้ มีอุปมาด้วยบุรุษผู้ไม่เคยไปหนทางนั้นมาก่อน พึงกล่าว

Eko kira puriso ekaṃ maggaṃ agatapubbo antarā udakakandaraṃ vā gambhīraṃ udakacikkhallaṃ atikkamitvā ṭhapitaṃ caṇḍātapasantattapāsāṇaṃ vā āgamma taṃ nivāsanapāvuraṇaṃ asaṇṭhapetvāva kandaraṃ orūḷho parikkhāratemanabhayena punadeva tīre patiṭṭhāti. Pāsāṇaṃ akkamitvāpi santattapādo punadeva orabhāge patiṭṭhāti. Tattha yathā so puriso asaṇṭhapitanivāsanapāvuraṇattā kandaraṃ otiṇṇamattova, tattapāsāṇaṃ akkantamatto eva ca paṭinivattitvā oratova patiṭṭhāti, evaṃ yogāvacaropi pubbakiccassa akatattā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannamattova paṭinivattitvā ākiñcaññāyatane patiṭṭhāti.

ได้ยินว่า บุรุษคนหนึ่งไม่เคยไปหนทางหนึ่ง ในระหว่างทาง ผ่านเหวที่มีน้ำหรือโคลนตมลึก แล้วมาถึงแผ่นหินที่ร้อนจัดเพราะแดดกล้า เขาไม่ได้จัดแจงผ้านุ่งผ้าห่มให้ดี ลงไปในเหวแล้ว ก็กลับมายืนอยู่ที่ฝั่งอีกเพราะกลัวบริขารจะเปียก แม้เหยียบแผ่นหินแล้ว เท้าก็ร้อน ก็กลับมายืนอยู่ที่ฝั่งนี้อีก ในอุปมานั้น บุรุษนั้นเพราะไม่ได้จัดแจงผ้านุ่งผ้าห่มให้ดี เพียงแค่ลงไปในเหว หรือเพียงแค่เหยียบแผ่นหินร้อน ก็กลับมายืนอยู่ที่ฝั่งนี้ ฉันใด โยคาวจรก็ฉันนั้น เพราะไม่ได้ทำปุพพกิจ เพียงแค่เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะ ก็กลับมาตั้งอยู่ในอากิญจัญญายตนะ

Yathā pana pubbepi taṃ maggaṃ gatapubbapuriso taṃ ṭhānaṃ āgamma ekaṃ sāṭakaṃ daḷhaṃ nivāsetvā aparaṃ hatthena gahetvā kandaraṃ uttaritvā tattapāsāṇaṃ vā akkantamattakameva karitvā parato gacchati, evamevaṃ katapubbakicco bhikkhu nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvāva parato acittako hutvā nirodhaṃ phusitvā viharati.

ส่วนบุรุษผู้เคยไปหนทางนั้นมาก่อน เมื่อมาถึงที่นั้น นุ่งผ้าผืนหนึ่งให้มั่นคง ถือผ้าอีกผืนหนึ่งไว้ด้วยมือ ข้ามเหวไป หรือเพียงแค่เหยียบแผ่นหินร้อนแล้วก็ไปต่อได้ ฉันใด ภิกษุผู้ทำปุพพกิจแล้วก็ฉันนั้นเหมือนกัน เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะแล้ว ก็เป็นผู้ไม่มีจิตในเบื้องหน้า ย่อมถูกต้องนิโรธอยู่

880. Kathaṃ ṭhānanti evaṃ samāpannāya panassā kālaparicchedavasena ceva antarāāyukkhayasaṅghapaṭimānanasatthupakkosanābhāvena ca ṭhānaṃ hoti.

880. ถามว่า ตั้งอยู่อย่างไร ตอบว่า ก็สมาบัตินั้นที่ภิกษุเข้าแล้วอย่างนี้ ย่อมตั้งอยู่ได้ด้วยอำนาจแห่งการกำหนดกาลเวลา และด้วยความไม่มีแห่งความสิ้นอายุ การรอคอยของสงฆ์ และการเรียกหาของพระศาสดาในระหว่าง

881. Kathaṃ vuṭṭhānanti anāgāmissa anāgāmiphaluppattiyā, arahato arahattaphaluppattiyāti evaṃ dvedhā vuṭṭhānaṃ hoti.

881. ถามว่า ออกอย่างไร ตอบว่า สำหรับพระอนาคามี การออกย่อมมีได้ด้วยการเกิดขึ้นแห่งอนาคามิผล สำหรับพระอรหันต์ ด้วยการเกิดขึ้นแห่งอรหัตตผล การออกย่อมมีได้ ๒ อย่าง ด้วยประการฉะนี้

882. Vuṭṭhitassa kiṃninnaṃ cittaṃ hotīti nibbānaninnaṃ. Vuttaṃ hetaṃ ‘‘saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitassa kho, āvuso visākha, bhikkhuno vivekaninnaṃ cittaṃ hoti vivekapoṇaṃ vivekapabbhāra’’nti (ma. ni. 1.464).

882. ถามว่า จิตของผู้ที่ออกจากสมาบัติแล้วน้อมไปในอะไร ตอบว่า น้อมไปในนิพพาน จริงอยู่ คำนี้พระธรรมทินนาเถรีได้กล่าวไว้ว่า "ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ จิตของภิกษุผู้ออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ ย่อมน้อมไปในวิเวก โน้มไปในวิเวก โอนไปในวิเวก"

883. Matassa ca samāpannassa ca ko visesoti ayampi attho sutte vuttoyeva. Yathāha – ‘‘yvāyaṃ, āvuso, mato kālaṅkato, tassa kāyasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, vacīsaṅkhārā… cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, āyu parikkhīṇo, usmā vūpasantā, indriyāni paribhinnāni. Yo cāyaṃ bhikkhu saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno, tassapi kāyasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, vacīsaṅkhārā… cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, āyu aparikkhīṇo, usmā avūpasantā, indriyāni aparibhinnānī’’ti (ma. ni. 1.457).

883. ถามว่า อะไรคือความแตกต่างระหว่างผู้ที่ตายแล้วกับผู้ที่เข้าสมาบัติ ตอบว่า แม้เนื้อความนี้ก็มีกล่าวไว้แล้วในพระสูตร ดังที่ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนอาวุโส ผู้ที่ตายแล้ว ทำกาละแล้วนี้ กายสังขารของเขาย่อมดับ ย่อมสงบระงับ วจีสังขาร... จิตตสังขารของเขาย่อมดับ ย่อมสงบระงับ อายุสิ้นไป ไออุ่นสงบไป อินทรีย์ทั้งหลายแตกสลายไป ส่วนภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัตินี้ แม้กายสังขารของเธอก็ดับ สงบระงับ วจีสังขาร... จิตตสังขารก็ดับ สงบระงับ แต่อายุยังไม่สิ้น ไออุ่นยังไม่สงบ อินทรีย์ทั้งหลายยังไม่แตกสลาย"

884. Nirodhasamāpatti saṅkhatātiādipucchāyaṃ pana saṅkhatātipi asaṅkhatātipi lokiyātipi lokuttarātipi na vattabbā. Kasmā? Sabhāvato natthitāya. Yasmā panassā samāpajjantassa vasena samāpannā nāma hoti, tasmā nipphannāti vattuṃ vaṭṭati, no anipphannā.

884. อนึ่ง ในปัญหาเป็นต้นว่า นิโรธสมาบัติเป็นสังขตธรรมหรือ? นิโรธสมาบัตินั้นไม่ควรกล่าวว่าเป็นสังขตธรรมบ้าง เป็นอสังขตธรรมบ้าง เป็นโลกิยธรรมบ้าง เป็นโลกุตรธรรมบ้าง. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีโดยสภาวะ. แต่เพราะอาศัยผู้เข้าสมาบัตินั้น จึงได้ชื่อว่าสมาบัติที่เข้าแล้ว ฉะนั้น จึงควรกล่าวว่าเป็นธรรมที่สำเร็จแล้ว ไม่ควรกล่าวว่าเป็นธรรมที่ยังไม่สำเร็จ.

Iti santaṃ samāpattiṃ, imaṃ ariyanisevitaṃ;

Diṭṭheva dhamme nibbānamitisaṅkhaṃ upāgataṃ;

Bhāvetvā ariyaṃ paññaṃ, samāpajjanti paṇḍitā.

บัณฑิตทั้งหลายเจริญปัญญาอันประเสริฐแล้ว ย่อมเข้าสมาบัตินี้อันสงบระงับ ที่พระอริยเจ้าเสพแล้ว อันถึงความนับว่า เป็นนิพพานในปัจจุบัน ดังนี้.

Yasmā tasmā imissāpi, samāpattisamatthatā;

Ariyamaggesu paññāya, ānisaṃsoti vuccatīti.

เพราะเหตุนั้น ความสามารถในการเข้าสมาบัตินี้ จึงถูกเรียกว่าเป็นอานิสงส์แห่งปัญญาในอริยมรรคทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้.

Āhuneyyabhāvādisiddhikathā

ว่าด้วยความสำเร็จแห่งความเป็นอาหุไนยบุคคลเป็นต้น

885. Āhuneyyabhāvādisiddhīti na kevalañca nirodhasamāpattiyā samāpajjanasamatthatāva, ayaṃ pana āhuneyyabhāvādisiddhipi imissā lokuttarapaññābhāvanāya ānisaṃsoti veditabbo. Avisesena hi catubbidhāyapi etissā bhāvitattā bhāvitapañño puggalo sadevakassa lokassa āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalīkaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa.

885. ว่าด้วยความสำเร็จแห่งความเป็นอาหุไนยบุคคลเป็นต้น ความว่า มิใช่เพียงความสามารถในการเข้านิโรธสมาบัติเท่านั้นที่เป็นอานิสงส์ แต่พึงทราบว่า แม้ความสำเร็จแห่งความเป็นอาหุไนยบุคคลเป็นต้นนี้ ก็เป็นอานิสงส์แห่งการเจริญโลกุตรปัญญานี้. จริงอยู่ เพราะโลกุตรปัญญาทั้ง ๔ ประเภทนี้ แม้อย่างใดอย่างหนึ่ง อันบุคคลเจริญแล้วโดยไม่จำเพาะเจาะจง บุคคลผู้มีปัญญาอันเจริญแล้ว ย่อมเป็นอาหุไนยบุคคล (ผู้ควรแก่ของคำนับ) ปาหุไนยบุคคล (ผู้ควรแก่ของต้อนรับ) ทักขิไณยบุคคล (ผู้ควรแก่ทักษิณาทาน) อัญชลีกรณียบุคคล (ผู้ควรแก่การทำอัญชลี) เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก พร้อมทั้งเทวโลก.

886. Visesato panettha paṭhamamaggapaññaṃ tāva bhāvetvā mandāya vipassanāya āgato mudindriyopi sattakkhattuparamo nāma hoti, sattasugatibhave saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. Majjhimāya vipassanāya āgato majjhimindriyo kolaṃkolo nāma hoti, dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. Tikkhāya vipassanāya āgato tikkhindriyo ekabījī nāma hoti, ekaññeva mānusakaṃ bhavaṃ nibbattetvā dukkhassantaṃ karoti.

886. โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในบรรดาอริยมรรคเหล่านั้น บุคคลผู้เจริญปัญญาในมรรคที่หนึ่ง มาด้วยวิปัสสนาอย่างอ่อน แม้มีอินทรีย์อ่อน ก็ได้ชื่อว่า สัตตักขัตตุปรมโสดาบัน ท่องเที่ยวไปในสุคติภพ ๗ ครั้งแล้ว ย่อมทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. บุคคลผู้มาด้วยวิปัสสนาอย่างกลาง มีอินทรีย์ปานกลาง ได้ชื่อว่า โกลังโกลโสดาบัน แล่นไปท่องเที่ยวสู่ตระกูล ๒ หรือ ๓ ตระกูลแล้ว ย่อมทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. บุคคลผู้มาด้วยวิปัสสนาอย่างแก่กล้า มีอินทรีย์แก่กล้า ได้ชื่อว่า เอกพีชีโสดาบัน บังเกิดในภพแห่งมนุษย์อีกเพียงภพเดียวเท่านั้น ย่อมทำที่สุดแห่งทุกข์ได้.

887. Dutiyamaggapaññaṃ bhāvetvā sakadāgāmī nāma hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti.

887. บุคคลผู้เจริญปัญญาในมรรคที่สอง ได้ชื่อว่า สกทาคามี มาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวเท่านั้น ย่อมทำที่สุดแห่งทุกข์ได้.

888. Tatiyamaggapaññaṃ bhāvetvā anāgāmī nāma hoti. So indriyavemattatāvasena antarāparinibbāyī, upahaccaparinibbāyī, asaṅkhāraparinibbāyī, sasaṅkhāraparinibbāyī, uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti pañcadhā. Idha vihāyaniṭṭho hoti. Tattha antarāparinibbāyīti yattha katthaci suddhāvāsabhave upapajjitvā āyuvemajjhaṃ appatvāva parinibbāyati. Upahaccaparinibbāyīti āyuvemajjhaṃ atikkamitvā parinibbāyati. Asaṅkhāraparinibbāyīti asaṅkhārena appayogena uparimaggaṃ nibbatteti. Sasaṅkhāraparinibbāyīti sasaṅkhārena sappayogena uparimaggaṃ nibbatteti. Uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti yatthupapanno, tato uddhaṃ yāva akaniṭṭhabhavā āruyha tattha parinibbāyati.

888. บุคคลผู้เจริญปัญญาในมรรคที่สาม ได้ชื่อว่า อนาคามี. ท่านผู้นั้นมี ๕ ประเภท ด้วยอำนาจแห่งความแตกต่างกันแห่งอินทรีย์ คือ อันตราปรินิพพายี อุปหัจจปรินิพพายี อสังขารปรินิพพายี สสังขารปรินิพพายี และอุทธังโสโตอกนิฏฐคามี. ท่านเป็นผู้มีความสิ้นสุดในโลกนี้ (คือไม่ต้องกลับมาสู่กามโลก). ใน ๕ ประเภทนั้น อันตราปรินิพพายี ได้แก่ ท่านผู้บังเกิดในสุทธาวาสภพแห่งใดแห่งหนึ่งแล้ว ปรินิพพานโดยยังไม่ทันถึงกึ่งอายุ. อุปหัจจปรินิพพายี ได้แก่ ท่านผู้ปรินิพพานหลังจากล่วงกึ่งอายุไปแล้ว. อสังขารปรินิพพายี ได้แก่ ท่านผู้ยังมรรคเบื้องสูงให้บังเกิดได้โดยไม่ต้องใช้ความเพียร คือโดยไม่มีสสังขาร. สสังขารปรินิพพายี ได้แก่ ท่านผู้ยังมรรคเบื้องสูงให้บังเกิดได้โดยใช้ความเพียร คือโดยมีสสังขาร. อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี ได้แก่ ท่านผู้บังเกิดในภพใดแล้ว ก็ขึ้นไปเบื้องบนจากภพนั้นจนถึงอกนิฏฐภพ แล้วปรินิพพานในภพนั้น.

889. Catutthamaggapaññaṃ bhāvetvā koci saddhāvimutto hoti, koci paññāvimutto hoti, koci ubhatobhāgavimutto hoti, koci tevijjo, koci chaḷabhiñño, koci paṭisambhidappabhedappatto mahākhīṇāsavo. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘maggakkhaṇe panesa taṃ jaṭaṃ vijaṭeti nāma. Phalakkhaṇe vijaṭitajaṭo sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyo hotī’’ti.

889. บุคคลผู้เจริญปัญญาในมรรคที่สี่ บางท่านเป็นสัทธาวิมุต บางท่านเป็นปัญญาวิมุต บางท่านเป็นอุภโตภาควิมุต บางท่านเป็นเตวิชชะ บางท่านเป็นฉฬภิญญะ บางท่านเป็นพระมหาขีณาสพผู้บรรลุถึงความแตกฉานในปฏิสัมภิทา. ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงท่านผู้นี้ ตรัสไว้ว่า ‘ก็ในมรรคขณะ ภิกษุนี้ชื่อว่าย่อมสางรกชัฏนั้น. ในผลขณะ ท่านเป็นผู้มีรกชัฏอันสางแล้ว เป็นทักขิไณยบุคคลชั้นเลิศของโลกพร้อมทั้งเทวโลก’ ดังนี้.

Evaṃ anekānisaṃsā, ariyapaññāya bhāvanā;

Yasmā tasmā kareyyātha, ratiṃ tattha vicakkhaṇo.

การเจริญอริยปัญญามีอานิสงส์มากมายดังนี้ เพราะเหตุนั้น ผู้มีวิจารณญาณพึงทำความยินดีในการเจริญอริยปัญญานั้นเถิด.

890. Ettāvatā ca –

890. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล

Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ;

Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭanti. –

นรชนผู้มีปัญญา ตั้งมั่นอยู่ในศีล เจริญจิตและปัญญาอยู่ เป็นภิกษุผู้มีความเพียร มีปัญญารักษาตน เขาย่อมสางรกชัฏนี้ได้ ดังนี้.

Imissā gāthāya sīlasamādhipaññāmukhena desite visuddhimagge sānisaṃsā paññābhāvanā paridīpitā hotīti.

ในวิสุทธิมรรคที่ท่านแสดงไว้โดยมุขคือศีล สมาธิ และปัญญา แห่งคาถานี้ การเจริญปัญญาพร้อมทั้งอานิสงส์เป็นอันท่านประกาศไว้จบแล้ว ด้วยประการฉะนี้.

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ที่ข้าพเจ้าทำขึ้นเพื่อความปราโมทย์แห่งสาธุชน ดังนี้

Paññābhāvanādhikāre

ในอธิการว่าด้วยการเจริญปัญญา

Paññābhāvanānisaṃsaniddeso nāma

ชื่อ ปัญญาภาวนานิสังสสิตเทส

Tevīsatimo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๒๓

Nigamanakathā

นิคมนกถา

891. Ettāvatā ca –

891. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล

‘‘Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ;

Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭa’’nti. –

Imaṃ gāthaṃ nikkhipitvā yadavocumha –

เราได้ตั้งคาถานี้ไว้แล้ว ได้ปฏิญญาไว้ว่า

‘‘Imissā dāni gāthāya, kathitāya mahesinā;

Vaṇṇayanto yathābhūtaṃ, atthaṃ sīlādibhedanaṃ.

บัดนี้ เราจักพรรณนาเนื้อความตามความเป็นจริง อันมีศีลเป็นต้นเป็นประเภท แห่งคาถานี้ที่พระมหามุนีตรัสไว้

‘‘Sudullabhaṃ labhitvāna, pabbajjaṃ jinasāsane;

Sīlādisaṅgahaṃ khemaṃ, ujuṃ maggaṃ visuddhiyā.

ครั้นได้บรรพชาอันได้แสนยากในพระศาสนาของพระชินเจ้าแล้ว (แต่ไม่รู้) หนทางอันเกษม ตรง อันสงเคราะห์ด้วยศีลเป็นต้น เพื่อความบริสุทธิ์

‘‘Yathābhūtaṃ ajānantā, suddhikāmāpi ye idha;

Visuddhiṃ nādhigacchanti, vāyamantāpi yogino.

โยคีบุคคลเหล่าใดในศาสนานี้ แม้ปรารถนาความบริสุทธิ์ แต่ไม่รู้หนทางนั้นตามความเป็นจริง แม้พากเพียรอยู่ ก็ย่อมไม่บรรลุความบริสุทธิ์

‘‘Tesaṃ pāmojjakaraṇaṃ, suvisuddhavinicchayaṃ;

Mahāvihāravāsīnaṃ, desanānayanissitaṃ.

เราจักกล่าว (หนทางนั้น) อันกระทำความปราโมทย์แก่โยคีบุคคลเหล่านั้น มีวินิจฉัยอันบริสุทธิ์หมดจดดี อาศัยนัยแห่งเทศนาของพระเถระผู้พำนักในมหาวิหาร

‘‘Visuddhimaggaṃ bhāsissaṃ, taṃ me sakkacca bhāsato;

Visuddhikāmā sabbepi, nisāmayatha sādhavo’’ti.

คือ วิสุทธิมรรค ขอสาธุชนทั้งปวงผู้ปรารถนาความบริสุทธิ์ จงตั้งใจฟังวิสุทธิมรรคนั้น ที่เราผู้กล่าวอยู่โดยเคารพเถิด ดังนี้

Svāyaṃ bhāsito hoti.

วิสุทธิมรรคนั้น เราได้กล่าวจบแล้ว

892. Tattha ca –

892. ก็ในวิสุทธิมรรคนั้น

Tesaṃ sīlādibhedānaṃ, atthānaṃ yo vinicchayo;

Pañcannampi nikāyānaṃ, vutto aṭṭhakathānaye.

วินิจฉัยในเนื้อความแห่งธรรมเหล่านั้น อันมีศีลเป็นต้นเป็นประเภทใด ที่ท่านกล่าวไว้แล้วในนัยแห่งอรรถกถาแห่งนิกายทั้ง ๕

Samāharitvā taṃ sabbaṃ, yebhuyyena sanicchayo;

Sabbasaṅkaradosehi, mutto yasmā pakāsito.

เพราะเหตุที่เราได้รวบรวมวินิจฉัยทั้งหมดนั้นมาโดยมากแล้ว ประกาศไว้พร้อมทั้งข้อตัดสิน อันพ้นจากโทษคือความสับสนแห่งลัทธิต่างๆ

Tasmā visuddhikāmehi, suddhapaññehi yogihi;

Visuddhimagge etasmiṃ, karaṇīyova ādaroti.

เพราะเหตุนั้น โยคีบุคคลทั้งหลายผู้ใคร่ความบริสุทธิ์ ผู้มีปัญญาบริสุทธิ์ พึงกระทำความเอื้อเฟื้อในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนี้โดยแท้แล

893.

Vibhajjavādiseṭṭhānaṃ, theriyānaṃ yasassinaṃ;

Mahāvihāravāsīnaṃ, vaṃsajassa vibhāvino.

ผู้เกิดในวงศ์ของพระเถระทั้งหลายชาวมหาวิหาร ผู้ประเสริฐในลัทธิวิภัชชวาท ผู้มียศ ผู้มีความรู้แจ่มแจ้ง

Bhadantasaṅghapālassa, sucisallekhavuttino;

Vinayācārayuttassa, yuttassa paṭipattiyaṃ.

คือพระภัททันตสังฆปาลเถระ ผู้มีวัตรคือการขัดเกลาอันสะอาด ผู้ประกอบด้วยวินัยและอาจาระ ผู้ประกอบเนืองๆ ในปฏิปทา

Khantisoraccamettādi-guṇabhūsitacetaso;

Ajjhesanaṃ gahetvāna, karontena imaṃ mayā.

ผู้มีจิตใจอันประดับแล้วด้วยคุณมีขันติ โสรัจจะ และเมตตาเป็นต้น, (ข้าพเจ้า) รับคำอาราธนาแล้ว เมื่อรจนาคัมภีร์นี้อยู่

Saddhammaṭṭhitikāmena, yo patto puññasañcayo;

Tassa tejena sabbepi, sukhamedhantu pāṇino.

กองบุญใดที่ข้าพเจ้าผู้ใคร่ความดำรงมั่นแห่งพระสัทธรรมได้บรรลุแล้ว ด้วยเดชแห่งกองบุญนั้น ขอสัตว์ทั้งปวงจงถึงความสุขเถิด

894.

Visuddhimaggo eso ca, antarāyaṃ vinā idha;

Niṭṭhito aṭṭhapaññāsa-bhāṇavārāya pāḷiyā.

และคัมภีร์วิสุทธิมรรคนี้ สำเร็จลงแล้วในศาสนานี้ ปราศจากอันตราย ด้วยบาลีมี ๕๘ ภาณวาร ฉันใด

Yathā tatheva lokassa, sabbe kalyāṇanissitā;

Anantarāyā ijjhantu, sīghaṃ sīghaṃ manorathāti.

ฉันนั้นเหมือนกัน ขอความดำริทั้งปวงของชาวโลก อันอาศัยกัลยาณธรรม จงสำเร็จโดยปราศจากอันตรายโดยพลันโดยเร็วเถิด

895. Parama visuddha saddhā buddhi vīriya paṭimaṇḍitena sīlācārajjava maddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamaya samayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattibhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā chaḷabhiññāpaṭisambhidādi bhedaguṇapaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme appaṭihatabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena mudantakhedakavattabbena kato visuddhimaggo nāma.

895. คัมภีร์ชื่อวิสุทธิมรรค อันพระเถระผู้ประดับแล้วด้วยศรัทธา ปัญญา และวิริยะอันบริสุทธิ์อย่างยิ่ง, สมบูรณ์ด้วยหมู่แห่งคุณคือศีล อาจาระ ความซื่อตรง ความอ่อนโยน เป็นต้น, ประกอบด้วยความฉลาดในปัญญา สามารถหยั่งลงสู่ความลึกซึ้งแห่งลัทธิของตนและลัทธิอื่น, มีอานุภาพแห่งญาณไม่ติดขัดในศาสนาของพระศาสดา พร้อมทั้งอรรถกถา อันมีประเภทคือพระไตรปิฎกเป็นปริยัติ, เป็นมหาไวยากรณ์, ประกอบด้วยความงามแห่งถ้อยคำอันไพเราะองอาจ ซึ่งออกจากปากได้โดยง่าย อันเกิดจากความถึงพร้อมแห่งกรณ์, มีปกติกล่าวถ้อยคำที่สมควรและเป็นอิสระ, เป็นผู้ประเสริฐกว่านักกล่าววาทะ, เป็นมหากวี, มีปัญญาไม่ติดขัดในอุตริมนุสธรรมอันประดับด้วยคุณมีประเภทคืออภิญญา ๖ และปฏิสัมภิทาเป็นต้น, เป็นประดุจเครื่องประดับแห่งวงศ์ของพระเถระทั้งหลายชาวมหาวิหาร ผู้เป็นประทีปส่องสว่างวงศ์พระเถระ, มีปัญญาไพบูลย์และบริสุทธิ์, ผู้มีนามอันครูบาอาจารย์ขนานให้ว่าพุทธโฆสะ และผู้พึงกล่าวได้ว่าเป็นชาวโมรันทเขต ได้รจนาขึ้นแล้ว

896.

Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;

Dassento kulaputtānaṃ, nayaṃ sīlādisuddhiyā.

ขอคัมภีร์นี้จงดำรงอยู่ในโลก ตราบเท่าที่ยังแสดงนัยแห่งความบริสุทธิ์มีศีลเป็นต้น แก่กุลบุตรทั้งหลายผู้แสวงหาทางข้ามพ้นโลก

Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;

Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.

ตราบเท่าที่พระนามว่า 'พุทโธ' ของพระมหาสี ผู้เป็นใหญ่กว่าโลก ผู้คงที่ มีพระทัยบริสุทธิ์ ยังคงเป็นไปอยู่ในโลก

Iti sādhujanapāmojjatthāya katā visuddhimaggakathā,

วิสุทธิมรรคกถา อันข้าพเจ้าทำแล้วเพื่อความปราโมทย์แห่งสาธุชน ฉะนี้

Pāḷigaṇanāya pana sā aṭṭhapaññāsabhāṇavārā hotīti.

ก็โดยการนับจำนวนพระบาลี วิสุทธิมรรคกถานั้นมี ๕๘ ภาณวาร

Visuddhimaggapakaraṇaṃ niṭṭhitaṃ.

ปกรณ์วิสุทธิมรรค จบแล้ว

Chinese
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 English8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Hindi8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Hindi
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Indonesian8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Indonesian
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Thai8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Thai
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Vietnamese8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ซึ่งเป็นผู้ไกลจากกิเลส ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง Visuddhimaggo วิสุทธิมรรค (Dutiyo bhāgo) (ภาคที่ ๒) 12. Iddhividhaniddeso 12. อิทธิวิธินิทเทส Abhiññākathā อภิญญากถา 365. Idāni yāsaṃ lokikābhiññānaṃ vasena ayaṃ samādhibhāvanā abhiññānisaṃsāti vuttā, tā abhiññā sampādetuṃ yasmā pathavīkasiṇādīsu adhigatacatutthajjhānena yoginā yogo kātabbo. Evañhissa sā samādhibhāvanā adhigatānisaṃsā ceva bhavissati thiratarā ca, so adhigatānisaṃsāya thiratarāya samādhibhāvanāya samannāgato sukheneva paññābhāvanaṃ sampādessati. Tasmā abhiññākathaṃ tāva ārabhissāma. 365. ๓๖๕. บัดนี้ สมาธิภาวนานี้ อันเรากล่าวไว้แล้วว่า มีอภิญญาเป็นอานิสงส์ ด้วยอำนาจแห่งโลกิยาภิญญาเหล่าใด, เพราะเหตุที่โยคีผู้ได้จตุตถฌานแล้วในปฐวีกสิณเป็นต้น พึงกระทำความเพียรเพื่อทำอภิญญาเหล่านั้นให้สำเร็จ. จริงอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น สมาธิภาวนาของโยคีนั้น จักเป็นสมาธิภาวนาที่มีอานิสงส์อันได้แล้วด้วย จักมั่นคงยิ่งขึ้นด้วย, โยคีนั้นผู้ประกอบด้วยสมาธิภาวนาที่มีอานิสงส์อันได้แล้วและมั่นคงยิ่งขึ้น จักทำปัญญาภาวนาให้สำเร็จได้โดยง่ายทีเดียว. เพราะเหตุนั้น เราจักเริ่มอภิญญากถาก่อน. Bhagavatā hi adhigatacatutthajjhānasamādhīnaṃ kulaputtānaṃ samādhibhāvanānisaṃsadassanatthañceva uttaruttari paṇītapaṇītadhammadesanatthañca ‘‘so evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte iddhividhāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti ekopi hutvā bahudhā hotī’’tiādinā (dī. ni. 1.238) nayena iddhividhaṃ, dibbasotadhātuñāṇaṃ, cetopariyañāṇaṃ, pubbenivāsānussatiñāṇaṃ, sattānaṃ cutūpapāte ñāṇanti pañca lokikābhiññā vuttā. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสโลกิยาภิญญา ๕ ประการ คือ อิทธิวิธะ ทิพพโสตธาตุญาณ เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ และญาณในจุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย แก่กุลบุตรผู้ได้สมาธิคือจตุตถฌานแล้ว เพื่อทรงแสดงอานิสงส์แห่งสมาธิภาวนาด้วย เพื่อทรงแสดงธรรมที่ประณีตยิ่งๆ ขึ้นไป ด้วยนัยเป็นต้นว่า “ภิกษุนั้น เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อนโยน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว อย่างนี้แล้ว ย่อมน้อมจิตไปเพื่ออิทธิวิธะ เธอบรรลุอิทธิวิธะได้หลายประการ คือ คนเดียวเป็นหลายคนก็ได้” ดังนี้. Tattha ekopi hutvā bahudhā hotītiādikaṃ iddhivikubbanaṃ kātukāmena ādikammikena yoginā odātakasiṇapariyantesu aṭṭhasu kasiṇesu aṭṭha aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā – ในอภิญญา ๕ ประการนั้น โยคีผู้เป็นอาทิกัมมิกะ ประสงค์จะทำการแสดงฤทธิ์และการจำแลงกายมีอาทิว่า “คนเดียวเป็นหลายคนก็ได้” พึงยังสมาบัติ ๘ สมาบัติ ๘ ในกสิณ ๘ ที่มีโอทาตกสิณเป็นที่สุด ให้บังเกิดแล้ว – Kasiṇānulomato, kasiṇapaṭilomato, kasiṇānulomapaṭilomato, jhānānulomato, jhānapaṭilomato, jhānānulomapaṭilomato, jhānukkantikato, kasiṇukkantikato, jhānakasiṇukkantikato, aṅgasaṅkantito, ārammaṇasaṅkantito, aṅgārammaṇasaṅkantito, aṅgavavatthāpanato, ārammaṇavavatthāpanatoti. (๑) โดยกสิณานุโลม (๒) โดยกสิณปฏิโลม (๓) โดยกสิณานุโลมปฏิโลม (๔) โดยฌานานุโลม (๕) โดยฌานปฏิโลม (๖) โดยฌานานุโลมปฏิโลม (๗) โดยฌานุกกันติกะ (๘) โดยกสิณุกกันติกะ (๙) โดยฌานกสิณุกกันติกะ (๑๐) โดยอังคสังกิตะ (๑๑) โดยอารัมมณสังกิตะ (๑๒) โดยอังคารัมมณสังกิตะ (๑๓) โดยอังคววัตถาปนะ (๑๔) โดยอารัมมณววัตถาปนะ. Imehi cuddasahi ākārehi cittaṃ paridametabbaṃ. พึงฝึกฝนจิตด้วยอาการ ๑๔ อย่างเหล่านี้. 366. Katamaṃ panettha kasiṇānulomaṃ…pe… katamaṃ ārammaṇavavatthāpananti. Idha bhikkhu pathavīkasiṇe jhānaṃ samāpajjati, tato āpokasiṇeti evaṃ paṭipāṭiyā aṭṭhasu kasiṇesu satakkhattumpi sahassakkhattumpi samāpajjati, idaṃ kasiṇānulomaṃ nāma. 366. ๓๖๖. ใน ๑๔ อย่างนั้น กสิณานุโลมเป็นไฉน...ฯลฯ...อารัมมณววัตถาปนะเป็นไฉน? (๑) ภิกษุในศาสนานี้ เข้าฌานในปฐวีกสิณ, จากนั้นเข้าฌานในอาโปกสิณ, ด้วยประการฉะนี้ เธอจึงเข้าฌานในกสิณ ๘ ตามลำดับ แม้ร้อยครั้ง แม้พันครั้ง, นี้ชื่อว่า กสิณานุโลม. Odātakasiṇato pana paṭṭhāya tatheva paṭilomakkamena samāpajjanaṃ kasiṇapaṭilomaṃ nāma. (๒) ส่วนการเข้าฌานโดยลำดับย้อนกลับอย่างนั้นเหมือนกัน เริ่มตั้งแต่โอทาตกสิณ ชื่อว่า กสิณปฏิโลม. Pathavīkasiṇato paṭṭhāya yāva odātakasiṇaṃ, odātakasiṇatopi paṭṭhāya yāva pathavīkasiṇanti evaṃ anulomapaṭilomavasena punappunaṃ samāpajjanaṃ kasiṇānulomapaṭilomaṃ nāma. (๓) การเข้าฌานบ่อยๆ ด้วยอำนาจอนุโลมและปฏิโลมอย่างนี้ คือ เริ่มตั้งแต่ปฐวีกสิณจนถึงโอทาตกสิณ และเริ่มตั้งแต่โอทาตกสิณจนถึงปฐวีกสิณ ชื่อว่า กสิณานุโลมปฏิโลม. Paṭhamajjhānato pana paṭṭhāya paṭipāṭiyā yāva nevasaññānāsaññāyatanaṃ, tāva punappunaṃ samāpajjanaṃ jhānānulomaṃ nāma. (๔) ส่วนการเข้าฌานบ่อยๆ ตามลำดับ เริ่มตั้งแต่ปฐมฌานจนถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ ชื่อว่า ฌานานุโลม. Nevasaññānāsaññāyatanato paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānaṃ, tāva punappunaṃ samāpajjanaṃ jhānapaṭilomaṃ nāma. (๕) การเข้าฌานบ่อยๆ เริ่มตั้งแต่เนวสัญญานาสัญญายตนะจนถึงปฐมฌาน ชื่อว่า ฌานปฏิโลม. Paṭhamajjhānato paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanaṃ, nevasaññānāsaññāyatanato paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānanti evaṃ anulomapaṭilomavasena punappunaṃ samāpajjanaṃ jhānānulomapaṭilomaṃ nāma. (๖) การเข้าฌานบ่อยๆ ด้วยอำนาจอนุโลมและปฏิโลมอย่างนี้ คือ เริ่มตั้งแต่ปฐมฌานจนถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ และเริ่มตั้งแต่เนวสัญญานาสัญญายตนะจนถึงปฐมฌาน ชื่อว่า ฌานานุโลมปฏิโลม. Pathavīkasiṇe pana paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā tattheva tatiyaṃ samāpajjati, tato tadeva ugghāṭetvā ākāsānañcāyatanaṃ, tato ākiñcaññāyatananti evaṃ kasiṇaṃ anukkamitvā jhānasseva ekantarikabhāvena ukkamanaṃ jhānukkantikaṃ nāma. Evaṃ āpokasiṇādimūlikāpi yojanā kātabbā. (๗) ส่วนการเข้าปฐมฌานในปฐวีกสิณแล้วเข้าตติยฌานในปฐวีกสิณนั้นแหละ, จากนั้นเพิกกสิณนั้นนั่นแหละแล้วเข้าอากาสานัญจายตนะ, จากนั้นเข้าอากิญจัญญายตนะ, ด้วยประการฉะนี้ การข้ามไปโดยความเป็นธรรมมีในระหว่างหนึ่งเฉพาะฌานเท่านั้น ไม่ข้ามกสิณ ชื่อว่า ฌานุกกันติกะ. พึงทำการประกอบแม้ที่มีอาโปกสิณเป็นต้นเป็นมูลอย่างนี้. Pathavīkasiṇe paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā puna tadeva tejokasiṇe, tato nīlakasiṇe, tato lohitakasiṇeti iminā nayena jhānaṃ anukkamitvā kasiṇasseva ekantarikabhāvena ukkamanaṃ kasiṇukkantikaṃ nāma. (๘) การเข้าปฐมฌานในปฐวีกสิณแล้วเข้าปฐมฌานนั้นแหละอีกในเตโชกสิณ, จากนั้นในนีลกสิณ, จากนั้นในโลหิตกสิณ, ด้วยนัยนี้ การข้ามไปโดยความเป็นธรรมมีในระหว่างหนึ่งเฉพาะกสิณเท่านั้น ไม่ข้ามฌาน ชื่อว่า กสิณุกกันติกะ. Pathavīkasiṇe paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā tato tejokasiṇe tatiyaṃ, nīlakasiṇaṃ ugghāṭetvā ākāsānañcāyatanaṃ, lohitakasiṇato ākiñcaññāyatananti iminā nayena jhānassa ceva kasiṇassa ca ukkamanaṃ jhānakasiṇukkantikaṃ nāma. (๙) การเข้าปฐมฌานในปฐวีกสิณ, จากนั้นเข้าตติยฌานในเตโชกสิณ, เพิกนีลกสิณแล้วเข้าอากาสานัญจายตนะ, จากโลหิตกสิณเข้าอากิญจัญญายตนะ, ด้วยนัยนี้ การข้ามทั้งฌานและกสิณ ชื่อว่า ฌานกสิณุกกันติกะ. Pathavīkasiṇe pana paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā tattheva itaresampi samāpajjanaṃ aṅgasaṅkantikaṃ nāma. (๑๐) ส่วนการเข้าปฐมฌานในปฐวีกสิณแล้วเข้าฌานแม้อื่นๆ ในปฐวีกสิณนั้นแหละ ชื่อว่า อังคสังกิตะ. Pathavīkasiṇe paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā tadeva āpokasiṇe…pe… tadeva odātakasiṇeti evaṃ sabbakasiṇesu ekasseva jhānassa samāpajjanaṃ ārammaṇasaṅkantikaṃ nāma. (๑๑) การเข้าปฐมฌานในปฐวีกสิณแล้วเข้าปฐมฌานนั้นแหละในอาโปกสิณ...ฯลฯ...เข้าปฐมฌานนั้นแหละในโอทาตกสิณ, ด้วยประการฉะนี้ การเข้าฌานเดียวเท่านั้นในกสิณทั้งปวง ชื่อว่า อารัมมณสังกิตะ. Pathavīkasiṇe paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā āpokasiṇe dutiyaṃ, tejokasiṇe tatiyaṃ, vāyokasiṇe catutthaṃ, nīlakasiṇaṃ ugghāṭetvā ākāsānañcāyatanaṃ, pītakasiṇato viññāṇañcāyatanaṃ, lohitakasiṇato ākiñcaññāyatanaṃ, odātakasiṇato nevasaññānāsaññāyatananti evaṃ ekantarikavasena aṅgānañca ārammaṇānañca saṅkamanaṃ aṅgārammaṇasaṅkantikaṃ nāma. (๑๒) การเข้าปฐมฌานในปฐวีกสิณแล้วเข้าทุติยฌานในอาโปกสิณ, ตติยฌานในเตโชกสิณ, จตุตถฌานในวาโยกสิณ, เพิกนีลกสิณแล้วเข้าอากาสานัญจายตนะ, จากปีตกสิณเข้าวิญญาณัญจายตนะ, จากโลหิตกสิณเข้าอากิญจัญญายตนะ, จากโอทาตกสิณเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะ, ด้วยประการฉะนี้ การก้าวไปทั้งองค์ฌานและอารมณ์โดยเว้นไปหนึ่งๆ ชื่อว่า อังคารัมมณสังกิตะ. Paṭhamaṃ jhānaṃ pana pañcaṅgikanti vavatthapetvā dutiyaṃ tivaṅgikaṃ, tatiyaṃ duvaṅgikaṃ, tathā catutthaṃ ākāsānañcāyatanaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatananti evaṃ jhānaṅgamattasseva vavatthāpanaṃ aṅgavavatthāpanaṃ nāma. (๑๓) ส่วนการกำหนดว่า ปฐมฌานมีองค์ ๕, ทุติยฌานมีองค์ ๓, ตติยฌานมีองค์ ๒, จตุตถฌานก็มีองค์ ๒, อากาสานัญจายตนะ...ฯลฯ...เนวสัญญานาสัญญายตนะก็มีองค์ ๒, ด้วยประการฉะนี้ การกำหนดเฉพาะองค์ฌานเท่านั้น ชื่อว่า อังคววัตถาปนะ. Tathā idaṃ pathavīkasiṇanti vavatthapetvā idaṃ āpokasiṇaṃ…pe… idaṃ odātakasiṇanti evaṃ ārammaṇamattasseva vavatthāpanaṃ ārammaṇavavatthāpanaṃ nāma. Aṅgārammaṇavavatthāpanampi eke icchanti. Aṭṭhakathāsu pana anāgatattā addhā taṃ bhāvanāmukhaṃ na hoti. ฉันนั้น ครั้นกำหนดว่า "นี้ปฐวีกสิณ" แล้วกำหนดว่า "นี้อาโปกสิณ...ฯลฯ...นี้โอทาตกสิณ" ดังนี้ การกำหนดเพียงแค่อารมณ์เท่านั้น ชื่อว่า อารัมมณววัตถานะ (การกำหนดอารมณ์) อาจารย์บางพวกย่อมปรารถนาแม้ซึ่งอังคารัมมณววัตถานะ (การกำหนดองค์และอารมณ์) แต่เพราะการกำหนดนั้นไม่มาในอรรถกถาทั้งหลาย โดยแท้จริง การกำหนดนั้นจึงไม่เป็นมุขแห่งภาวนา 367. Imehi pana cuddasahi ākārehi cittaṃ aparidametvā pubbe abhāvitabhāvano ādikammiko yogāvacaro iddhivikubbanaṃ sampādessatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ādikammikassa hi kasiṇaparikammampi bhāro, satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Katakasiṇaparikammassa nimittuppādanaṃ bhāro, satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Uppanne nimitte taṃ vaḍḍhetvā appanādhigamo bhāro, satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Adhigatappanassa cuddasahākārehi cittaparidamanaṃ bhāro, satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Cuddasahākārehi paridamitacittassāpi iddhivikubbanaṃ nāma bhāro, satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Vikubbanappattassāpi khippanisantibhāvo nāma bhāro, satesu sahassesu vā ekova khippanisantī hoti. Therambatthale mahārohaṇaguttattherassa gilānupaṭṭhānaṃ āgatesu tiṃsamattesu iddhimantasahassesu upasampadāya aṭṭhavassiko rakkhitatthero viya. Tassānubhāvo pathavīkasiṇaniddese (visuddhi. 1.78 ādayo) vuttoyeva. Taṃ panassānubhāvaṃ disvā thero āha ‘‘āvuso, sace rakkhito nābhavissa sabbe garahappattā assāma ‘nāgarājānaṃ rakkhituṃ nāsakkhiṃsū’ti. Tasmā attanā gahetvā vicaritabbaṃ āvudhaṃ nāma malaṃ sodhetvāva gahetvā vicarituṃ vaṭṭatī’’ti. Te therassa ovāde ṭhatvā tiṃsasahassāpi bhikkhū khippanisantino ahesuṃ. 367. ก็ โยคาวจรผู้เป็นอาทิกัมมิกะ ผู้มีภาวนาที่ยังไม่เคยเจริญมาก่อน ไม่ได้ฝึกฝนจิตด้วยอาการ ๑๔ เหล่านี้แล้ว จักให้สำเร็จอิทธิวิกุพพนะ (การแสดงฤทธิ์) ได้นั้น ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้. จริงอยู่ แม้กสิณบริกรรมก็เป็นภาระหนักสำหรับอาทิกัมมิกบุคคล ในร้อยคนหรือพันคน จะสามารถได้เพียงผู้เดียวเท่านั้น. การทำนิมิตให้เกิดขึ้นก็เป็นภาระหนักสำหรับผู้ทำกสิณบริกรรมแล้ว ในร้อยคนหรือพันคน จะสามารถได้เพียงผู้เดียวเท่านั้น. เมื่อนิมิตเกิดขึ้นแล้ว การทำนิมิตนั้นให้เจริญขึ้นแล้วบรรลุอัปปนา ก็เป็นภาระหนัก ในร้อยคนหรือพันคน จะสามารถได้เพียงผู้เดียวเท่านั้น. การฝึกฝนจิตด้วยอาการ ๑๔ อย่าง ก็เป็นภาระหนักสำหรับผู้บรรลุอัปปนาแล้ว ในร้อยคนหรือพันคน จะสามารถได้เพียงผู้เดียวเท่านั้น. แม้สำหรับผู้มีจิตอันฝึกฝนแล้วด้วยอาการ ๑๔ อย่าง การแสดงฤทธิ์ก็เป็นภาระหนัก ในร้อยคนหรือพันคน จะสามารถได้เพียงผู้เดียวเท่านั้น. แม้สำหรับผู้ถึงการแสดงฤทธิ์ได้แล้ว ความเป็นผู้มีขิัปปนิสันติ (ความฉับไว) ก็เป็นภาระหนัก ในร้อยคนหรือพันคน จะมีผู้มีขิัปปนิสันติได้เพียงผู้เดียวเท่านั้น. เหมือนพระรักขิตเถระผู้มีพรรษา ๘ โดยอุปสมบท ในบรรดาพระผู้มีฤทธิ์สามหมื่นรูปผู้มาเพื่ออุปัฏฐากไข้พระมหาโรหณคุตตเถระ ณ เถรัมพัตถละ. อานุภาพของท่านพระเถระนั้น กล่าวไว้แล้วในปฐวีกสิณนิทเทส. ก็แล พระเถระ (มหาโรหณคุตตะ) เห็นอานุภาพของท่านแล้ว ได้กล่าวว่า "อาวุโสทั้งหลาย ถ้าพระรักขิตะไม่มีอยู่ พวกเราทั้งหมดก็จะถึงความถูกตำหนิว่า 'ไม่สามารถเพื่อจะคุ้มครองนาคราชได้'. เพราะฉะนั้น อาวุธที่ตนพึงถือเที่ยวไป ชื่อว่าควรชำระมลทินแล้วเท่านั้นจึงถือเที่ยวไป" ดังนี้. ภิกษุแม้ทั้งสามหมื่นรูปเหล่านั้น ตั้งอยู่ในโอวาทของพระเถระแล้ว ได้เป็นผู้มีขิัปปนิสันติ. Khippanisantiyāpi ca sati parassa patiṭṭhābhāvo bhāro, satesu sahassesu vā ekova hoti, giribhaṇḍavāhanapūjāya mārena aṅgāravasse pavattite ākāse pathaviṃ māpetvā aṅgāravassaparittārako thero viya. และเมื่อขิัปปนิสันติมีอยู่ ความเป็นที่พึ่งพำนักของผู้อื่นก็เป็นภาระหนัก ในร้อยคนหรือพันคน จะมีได้เพียงผู้เดียวเท่านั้น เหมือนพระเถระผู้ป้องกันฝนถ่านเพลิง โดยเนรมิตแผ่นดินในอากาศ ในคราวที่มารบันดาลให้ฝนถ่านเพลิงตกลงมาในงานบูชาที่เรียกว่า คิริภัณฑวาหนะ. Balavapubbayogānaṃ pana buddhapaccekabuddhaaggasāvakādīnaṃ vināpi iminā vuttappakārena bhāvanānukkamena arahattapaṭilābheneva idañca iddhivikubbanaṃ aññe ca paṭisambhidādibhedā guṇā ijjhanti. Tasmā yathā piḷandhanavikatiṃ kattukāmo suvaṇṇakāro aggidhamanādīhi suvaṇṇaṃ muduṃ kammaññaṃ katvāva karoti, yathā ca bhājanavikatiṃ kattukāmo kumbhakāro mattikaṃ suparimadditaṃ muduṃ katvā karoti, evameva ādikammikena imehi cuddasahākārehi cittaṃ paridametvā chandasīsacittasīsavīriyasīsavīmaṃsāsīsasamāpajjanavasena ceva āvajjanādivasībhāvavasena ca muduṃ kammaññaṃ katvā iddhividhāya yogo karaṇīyo. Pubbahetusampannena pana kasiṇesu catutthajjhānamatte ciṇṇavasināpi kātuṃ vaṭṭati. Yathā panettha yogo kātabbo, taṃ vidhiṃ dassento bhagavā ‘‘so evaṃ samāhite citte’’tiādimāha. ส่วนสำหรับพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระอัครสาวกเป็นต้น ผู้มีปุพพโยคะอันมีกำลัง แม้เว้นจากลำดับภาวนาตามวิธีที่กล่าวแล้วนี้ การแสดงฤทธิ์นี้และคุณอย่างอื่นมีปฏิสัมภิทาเป็นต้น ย่อมสำเร็จได้ด้วยการบรรลุอรหัตผลนั่นเทียว. เพราะฉะนั้น เปรียบเหมือนช่างทองผู้ต้องการทำเครื่องประดับ ย่อมทำทองคำให้อ่อนและควรแก่การงานด้วยการเป่าไฟเป็นต้นแล้วจึงทำ, และเปรียบเหมือนช่างหม้อผู้ต้องการทำภาชนะ ย่อมทำดินเหนียวที่นวดดีแล้วให้อ่อนแล้วจึงทำ ฉันใด, อาทิกัมมิกบุคคลก็ฉันนั้นเหมือนกัน พึงฝึกฝนจิตด้วยอาการ ๑๔ เหล่านี้แล้ว ทำให้เป็นจิตอ่อนและควรแก่การงาน ด้วยอำนาจแห่งการเข้าสมาบัติมีฉันทะเป็นประธาน มีจิตเป็นประธาน มีวิริยะเป็นประธาน มีวิมังสาเป็นประธาน และด้วยอำนาจแห่งวสีภาวะมีอาวัชชนะเป็นต้น แล้วพึงประกอบความเพียรเพื่ออิทธิวิธา. ส่วนผู้ถึงพร้อมด้วยเหตุในปางก่อน แม้เป็นผู้มีวสีอันสั่งสมแล้วในจตุตถฌานในกสิณทั้งหลายเท่านั้น ก็ควรเพื่อจะกระทำได้. พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงวิธีที่ความเพียรในอิทธิวิธานี้พึงกระทำอย่างไร จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต" (ภิกษุนั้น เมื่อจิตตั้งมั่นแล้วอย่างนี้). 368. Tatrāyaṃ pāḷinayānusāreneva vinicchayakathā. Tattha soti so adhigatacatutthajjhāno yogī. Evanti catutthajjhānakkamanidassanametaṃ. Iminā paṭhamajjhānādhigamādinā kamena catutthajjhānaṃ paṭilabhitvāti vuttaṃ hoti. Samāhiteti iminā catutthajjhānasamādhinā samāhite. Citteti rūpāvacaracitte. Parisuddhetiādīsu pana upekkhāsatipārisuddhibhāvena parisuddhe. Parisuddhattāyeva pariyodāte, pabhassareti vuttaṃ hoti. Sukhādīnaṃ paccayānaṃ ghātena vihatarāgādiaṅgaṇattā anaṅgaṇe. Anaṅgaṇattāyeva vigatūpakkilese. Aṅgaṇena hi taṃ cittaṃ upakkilissati. Subhāvitattā mudubhūte, vasībhāvappatteti vuttaṃ hoti. Vase vattamānaṃ hi cittaṃ mudunti vuccati. Muduttāyeva ca kammaniye, kammakkhame kammayoggeti vuttaṃ hoti. Muduṃ hi cittaṃ kammaniyaṃ hoti sudantamiva suvaṇṇaṃ, tañca ubhayampi subhāvitattāyevāti. Yathāha ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ muduñca hoti kammaniyañca, yathayidaṃ, bhikkhave, citta’’nti (a. ni. 1.22). 368. ในบทเหล่านั้น วินิจฉยกถานี้เป็นไปตามนัยแห่งบาลีเท่านั้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า โส คือ โยคีผู้นั้นผู้บรรลุจตุตถฌานแล้ว. บทว่า เอวํ เป็นการแสดงลำดับแห่งจตุตถฌาน ความว่า ได้บรรลุจตุตถฌานโดยลำดับนี้มีการบรรลุปฐมฌานเป็นต้น. บทว่า สมาหิเต คือ ตั้งมั่นแล้วด้วยสมาธิคือจตุตถฌานนี้. บทว่า จิตฺเต คือ ในรูปาวจรจิต. ส่วนในบทว่า ปริสุทฺเธ เป็นต้น (มีความว่า) บริสุทธิ์แล้วด้วยความเป็นผู้มีความบริสุทธิ์แห่งสติอันเกิดจากอุเบกขา. ผ่องใสและประภัสสรแล้ว ก็เพราะความบริสุทธิ์นั่นเอง. บทว่า อนงฺคเณ คือ ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน เพราะได้กำจัดเหตุแห่งราคะเป็นต้นเสียแล้ว. บทว่า วิคตูปกฺกิเลเส คือ ปราศจากอุปกิเลส ก็เพราะความไม่มีกิเลสเพียงดังเนินนั่นเอง. จริงอยู่ จิตนั้นย่อมเศร้าหมองด้วยกิเลสเพียงดังเนิน. บทว่า มุทุภูเต คือ เป็นจิตอ่อนแล้ว เพราะเป็นจิตที่อบรมดีแล้ว ความว่า ถึงความเป็นผู้มีวสีแล้ว. จริงอยู่ จิตที่ดำเนินไปในอำนาจ ท่านเรียกว่า "อ่อน". บทว่า กมฺมนิเย คือ ควรแก่การงานแล้ว ก็เพราะความเป็นจิตอ่อนนั่นเอง ความว่า ทนต่อการงาน ควรแก่การงาน. จริงอยู่ จิตที่อ่อนย่อมควรแก่การงาน เหมือนทองคำที่หลอมดีแล้ว และความเป็นจิตอ่อนและควรแก่การงานทั้งสองนั้นย่อมมีได้เพราะการอบรมดีแล้วนั่นเอง. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่อบุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว จะเป็นธรรมอ่อนและควรแก่การงาน เหมือนอย่างจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย" ดังนี้. Etesu parisuddhabhāvādīsu ṭhitattā ṭhite. Ṭhitattāyeva āneñjappatte, acale niriñjaneti vuttaṃ hoti. Mudukammaññabhāvena vā attano vase ṭhitattā ṭhite. Saddhādīhi pariggahitattā āneñjappatte. Saddhāpariggahitaṃ hi cittaṃ assaddhiyena na iñjati. Vīriyapariggahitaṃ kosajjena na iñjati. Satipariggahitaṃ pamādena na iñjati. Samādhipariggahitaṃ uddhaccena na iñjati. Paññāpariggahitaṃ avijjāya na iñjati. Obhāsagataṃ kilesandhakārena na iñjati. Imehi chahi dhammehi pariggahitaṃ āneñjappattaṃ hoti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ abhinīhārakkhamaṃ hoti abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāya. บทว่า ฐิเต คือ ตั้งมั่นแล้ว เพราะตั้งอยู่ในภาวะมีความบริสุทธิ์เป็นต้นเหล่านี้. บทว่า อาเนญฺชปฺปตฺเต คือ ถึงความไม่หวั่นไหวแล้ว ก็เพราะความตั้งมั่นนั่นเอง ความว่า ไม่หวั่นไหว ไม่เอนเอียง. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ฐิเต คือ ตั้งมั่นแล้วในอำนาจของตน ด้วยความเป็นจิตอ่อนและควรแก่การงาน. บทว่า อาเนญฺชปฺปตฺเต คือ ถึงความไม่หวั่นไหวแล้ว เพราะอันคุณมีศรัทธาเป็นต้นประคองไว้แล้ว. จริงอยู่ จิตที่ศรัทธาประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะความไม่มีศรัทธา. จิตที่วิริยะประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะความเกียจคร้าน. จิตที่สติประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะความประมาท. จิตที่สมาธิประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะอุทธัจจะ. จิตที่ปัญญาประคองไว้ ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะอวิชชา. จิตที่ถึงพร้อมด้วยแสงสว่าง ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะความมืดคือกิเลส. จิตอันธรรม ๖ ประการเหล่านี้ประคองไว้ ย่อมถึงความไม่หวั่นไหว. จิตที่ประกอบด้วยองค์ ๘ อย่างนี้ ย่อมควรเพื่อการน้อมไปเพื่อประจักษ์แจ้งธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยอภิญญา. Aparo nayo, catutthajjhānasamādhinā samāhite. Nīvaraṇadūrabhāvena parisuddhe. Vitakkādisamatikkamena pariyodāte. Jhānapaṭilābhapaccayānaṃ icchāvacarānaṃ abhāvena anaṅgaṇe. Abhijjhādīnaṃ cittassa upakkilesānaṃ vigamena vigatūpakkilese. Ubhayampi cetaṃ anaṅgaṇasuttavatthasuttānusārena (ma. ni. 1.57 ādayo) veditabbaṃ. Vasippattiyā mudubhūte. Iddhipādabhāvūpagamena kammaniye. Bhāvanāpāripūriyā paṇītabhāvūpagamena ṭhite āneñjappatte. Yathā āneñjappattaṃ hoti, evaṃ ṭhiteti attho. Evampi aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ abhinīhārakkhamaṃ hoti abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāya pādakaṃ padaṭṭhānabhūtanti. อีกนัยหนึ่ง เมื่อจิตตั้งมั่นด้วยจตุตถฌานสมาธิ บริสุทธิ์เพราะความที่นิวรณ์ไกล ผ่องแผ้วเพราะก้าวล่วงวิตกเป็นต้น ไม่มีอังคณะเพราะไม่มีอิจฉาวจรธรรมอันเป็นปัจจัยแห่งการได้ฌาน ปราศจากอุปกิเลสเพราะปราศจากอุปกิเลสของจิตมีอภิชฌาเป็นต้น พึงทราบแม้ทั้งสองอย่างนี้ตามนัยแห่งอังคณสูตรและวัตถสูตร เมื่อเป็นจิตอ่อนโยนเพราะถึงความเป็นผู้ชำนาญ เมื่อเป็นจิตควรแก่การงานเพราะถึงความเป็นอิทธิบาท เมื่อดำรงมั่น ไม่หวั่นไหว เพราะถึงความเป็นของประณีตด้วยความบริบูรณ์แห่งภาวนา คือ ดำรงมั่นอยู่อย่างไรจึงจะชื่อว่าถึงความไม่หวั่นไหว ก็ดำรงมั่นอยู่อย่างนั้น อธิบายว่าอย่างนี้ แม้โดยนัยนี้ จิตที่ประกอบด้วยองค์ ๘ ย่อมควรเพื่อการน้อมไป เพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่พึงกระทำให้แจ้งด้วยอภิญญา เป็นปาทกะ เป็นปทัฏฐาน Dasaiddhikathā กถาว่าด้วยฤทธิ์ ๑๐ ประการ 369. Iddhividhāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetīti ettha ijjhanaṭṭhena iddhi, nipphattiatthena paṭilābhaṭṭhena cāti vuttaṃ hoti. Yañhi nipphajjati paṭilabbhati ca, taṃ ijjhatīti vuccati. Yathāha ‘‘kāmaṃ kāmayamānassa, tassa cetaṃ samijjhatī’’ti (su. ni. 772). Tathā ‘‘nekkhammaṃ ijjhatīti iddhi, paṭiharatīti pāṭihāriyaṃ. Arahattamaggo ijjhatīti iddhi, paṭiharatīti pāṭihāriya’’nti (paṭi. ma. 3.32). 369. ในคำว่า ‘ย่อมน้อมจิตไปเพื่อฤทธิ์วิธี’ นั้น ชื่อว่า อิทธิ เพราะอรรถว่าสำเร็จ, ชื่อว่า อิทธิ เพราะอรรถว่าสำเร็จ และเพราะอรรถว่าได้ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. จริงอยู่ ธรรมชาติใดย่อมสำเร็จ และย่อมได้, ธรรมชาตินั้น ท่านเรียกว่า ย่อมสำเร็จ. ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘เมื่อบุคคลปรารถนากาม, กามนั้นย่อมสำเร็จแก่เขา’ ดังนี้. และดังที่ตรัสไว้ว่า ‘เนกขัมมะย่อมสำเร็จ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า อิทธิ, ย่อมกำจัด (ข้าศึก) เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ปาฏิหาริย์. อรหัตตมรรคย่อมสำเร็จ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า อิทธิ, ย่อมกำจัด (ข้าศึก) เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ปาฏิหาริย์’ ดังนี้. Aparo nayo, ijjhanaṭṭhena iddhi. Upāyasampadāyetamadhivacanaṃ. Upāyasampadā hi ijjhati adhippetaphalappasavanato. Yathāha – ‘‘ayaṃ kho citto gahapati sīlavā kalyāṇadhammo, sace paṇidahissati ‘anāgatamaddhānaṃ rājā assaṃ cakkavattī’ti, tassa kho ayaṃ ijjhissati sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā’’ti (saṃ. ni. 4.352). อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า อิทธิ เพราะอรรถว่าทำให้สำเร็จ. คำว่า อิทธิ นี้ เป็นชื่อของความถึงพร้อมแห่งอุบาย. จริงอยู่ ความถึงพร้อมแห่งอุบาย ย่อมทำให้สำเร็จ เพราะทำให้เกิดผลที่ต้องการ. ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘จิตตคฤหบดีนี้แล เป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม, ถ้าเธอจะตั้งความปรารถนาว่า ‘ในอนาคตกาล เราพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ’ ดังนี้, ความตั้งใจของเธอผู้มีศีลนั้น จะพึงสำเร็จได้ เพราะเป็นความปรารถนาที่บริสุทธิ์’ ดังนี้. Aparo nayo, etāya sattā ijjhantīti iddhi. Ijjhantīti iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti vuttaṃ hoti. Sā dasavidhā. Yathāha ‘‘kati iddhiyoti dasa iddhiyo’’. Puna caparaṃ āha ‘‘katamā dasa iddhiyo? Adhiṭṭhānā iddhi, vikubbanā iddhi, manomayā iddhi, ñāṇavipphārā iddhi, samādhivipphārā iddhi, ariyā iddhi, kammavipākajā iddhi, puññavato iddhi, vijjāmayā iddhi, tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhī’’ti (paṭi. ma. 3.9). อีกนัยหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายย่อมเจริญด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อิทธิ. อธิบายว่า ย่อมเจริญ คือ เป็นผู้เจริญแล้ว รุ่งเรืองแล้ว ถึงความยอดเยี่ยม. อิทธินั้นมี ๑๐ อย่าง. ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ฤทธิ์มีเท่าไร? ฤทธิ์มี ๑๐ อย่าง’. อีกอย่างหนึ่ง ตรัสว่า ‘ฤทธิ์ ๑๐ อย่างเป็นไฉน? คือ อธิษฐานาอิทธิ, วิกุพพนาอิทธิ, มโนมยาอิทธิ, ญาณวิปผาราอิทธิ, สมาธิวิปผาราอิทธิ, อริยาอิทธิ, กัมมวิปากชาอิทธิ, ปุญญวโตอิทธิ, วิชชามยาอิทธิ, ตัตถะ ตัตถะ สัมมาปะโยคะปัจจะยา อิชฌะนัฏเฐนะ อิทธิ’ ดังนี้. 370. Tattha ‘‘pakatiyā eko bahukaṃ āvajjati. Sataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vā āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti ‘bahuko homī’’’ti (paṭi. ma. 3.10) evaṃ vibhajitvā dassitā iddhi adhiṭṭhānavasena nipphannattā adhiṭṭhānā iddhi nāma. 370. ในฤทธิ์ ๑๐ อย่างนั้น ฤทธิ์ที่ท่านจำแนกแสดงไว้ว่า ‘โดยปกติเป็นคนเดียวย่อมน้อมนึกถึงคนมาก น้อมนึกถึงร้อยหนึ่งบ้าง พันหนึ่งบ้าง แสนหนึ่งบ้างแล้ว ย่อมอธิษฐานด้วยญาณว่า ‘เราจงเป็นคนมาก’’ ดังนี้ ชื่อว่า อธิษฐานาอิทธิ เพราะสำเร็จด้วยอำนาจอธิษฐาน. 371. ‘‘So pakativaṇṇaṃ vijahitvā kumārakavaṇṇaṃ vā dasseti nāgavaṇṇaṃ vā…pe… vividhampi senābyūhaṃ dassetī’’ti (paṭi. ma. 3.13) evaṃ āgatā iddhi pakativaṇṇavijahanavikāravasena pavattattā vikubbanā iddhi nāma. 371. ฤทธิ์ที่มาแล้วอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุนั้นละวรรณะปกติแล้ว ย่อมแสดงวรรณะแห่งกุมารบ้าง วรรณะแห่งนาคบ้าง... ย่อมแสดงแม้ซึ่งหมู่เสนาอันต่างชนิด’ ดังนี้ ชื่อว่า วิกุพพนาอิทธิ เพราะเป็นไปด้วยอำนาจแห่งการละวรรณะปกติและการแปลง. 372. ‘‘Idha bhikkhu imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimmināti rūpiṃ manomaya’’nti (paṭi. ma. 3.14) iminā nayena āgatā iddhi sarīrabbhantare aññasseva manomayassa sarīrassa nipphattivasena pavattattā manomayā iddhi nāma. 372. ฤทธิ์ที่มาแล้วโดยนัยนี้ว่า ‘ภิกษุในศาสนานี้ย่อมเนรมิตกายอื่นจากกายนี้ อันมีรูปสำเร็จด้วยใจ’ ดังนี้ ชื่อว่า มโนมยาอิทธิ เพราะเป็นไปด้วยอำนาจแห่งความสำเร็จของสรีระอื่นอันสำเร็จด้วยใจในภายในสรีระ. 373. Ñāṇuppattito pana pubbe vā pacchā vā taṃkhaṇe vā ñāṇānubhāvanibbatto viseso ñāṇavipphārā iddhi nāma. Vuttañhetaṃ – ‘‘aniccānupassanāya niccasaññāya pahānaṭṭho ijjhatīti ñāṇavipphārā iddhi…pe… arahattamaggena sabbakilesānaṃ pahānaṭṭho ijjhatīti ñāṇavipphārā iddhi. Āyasmato bākkulassa ñāṇavipphārā iddhi. Āyasmato saṃkiccassa ñāṇavipphārā iddhi. Āyasmato bhūtapālassa ñāṇavipphārā iddhī’’ti (paṭi. ma. 3.15). 373. ก็ ความวิเศษที่สำเร็จด้วยอานุภาพแห่งญาณ ในกาลก่อนแต่ญาณเกิดขึ้นบ้าง ในกาลภายหลังบ้าง ในขณะนั้นบ้าง ชื่อว่า ญาณวิปผาราอิทธิ. จริงอยู่ คำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า ‘อรรถคือการละนิจจสัญญาด้วยอนิจจานุปัสสนาย่อมสำเร็จ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ญาณวิปผาราอิทธิ... อรรถคือการละกิเลสทั้งปวงด้วยอรหัตตมรรคย่อมสำเร็จ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ญาณวิปผาราอิทธิ. ญาณวิปผาราอิทธิของพระพากุลเถระ. ญาณวิปผาราอิทธิของพระสังกิจจเถระ. ญาณวิปผาราอิทธิของพระภูตปาลเถระ’ ดังนี้. Tattha āyasmā bākkulo daharova maṅgaladivase nadiyā nhāpiyamāno dhātiyā pamādena sote patito. Tamenaṃ maccho gilitvā bārāṇasītitthaṃ agamāsi. Tatra taṃ macchabandho gahetvā seṭṭhibhariyāya vikkiṇi. Sā macche sinehaṃ uppādetvā ahameva naṃ pacissāmīti phālentī macchakucchiyaṃ suvaṇṇabimbaṃ viya dārakaṃ disvā putto me laddhoti somanassajātā ahosi. Iti macchakucchiyaṃ arogabhāvo āyasmato bākkulassa pacchimabhavikassa tena attabhāvena paṭilabhitabbaarahattamaggañāṇānubhāvena nibbattattā ñāṇavipphārā iddhi nāma. Vatthu pana vitthārena kathetabbaṃ. ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น ท่านพระพากุละ เมื่อยังเยาว์ ในวันมงคล เมื่อแม่นมให้อาบน้ำในแม่น้ำ ได้ตกลงไปในกระแสน้ำเพราะความประมาทของแม่นม. ปลาได้กลืนเด็กนั้นแล้วไปสู่ท่าเมืองพาราณสี. ณ ที่นั้น นายพรานปลาจับปลานั้นได้แล้วขายให้แก่ภรรยาเศรษฐี. นางยังความรักให้เกิดในปลาแล้ว เมื่อคิดว่า ‘เรานี่แหละจักปรุงมัน’ ผ่าท้องปลาอยู่ ได้เห็นเด็กในท้องปลาเหมือนรูปทองคำ เกิดโสมนัสว่า ‘เราได้บุตรแล้ว’. ด้วยเหตุนี้ ความเป็นผู้ไม่มีโรคในท้องปลาของท่านพระพากุละผู้เป็นปัจฉิมภวิกะ ชื่อว่า ญาณวิปผาราอิทธิ เพราะสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งอรหัตตมรรคญาณอันจะพึงได้ด้วยอัตภาพนั้น. ส่วนเรื่องราวพึงกล่าวโดยพิสดาร. Saṃkiccattherassa pana gabbhagatasseva mātā kālamakāsi. Tassā citakaṃ āropetvā sūlehi vijjhitvā jhāpiyamānāya dārako sūlakoṭiyā akkhikūṭe pahāraṃ labhitvā saddaṃ akāsi. Tato dārako jīvatīti otāretvā kucchiṃ phāletvā dārakaṃ ayyikāya adaṃsu. So tāya paṭijaggito vuddhimanvāya pabbajitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Iti vuttanayeneva dārucitakāya arogabhāvo āyasmato saṃkiccassa ñāṇavipphārā iddhi nāma. ส่วนมารดาของพระสังกิจจเถระได้ทำกาละในขณะที่ท่านยังอยู่ในครรภ์นั่นเทียว. เมื่อเขายกศพของนางขึ้นสู่เชิงตะกอน แทงด้วยหลาวเผาอยู่ เด็กได้ถูกปลายหลาวกระทบที่หางตาแล้วได้ทำเสียงร้อง. ลำดับนั้น เมื่อรู้ว่า ‘เด็กยังมีชีวิตอยู่’ เขาจึงนำศพลงมา ผ่าท้องแล้วได้ให้เด็กแก่ยาย. เด็กนั้นอันยายเลี้ยงดูแล้ว เจริญวัยแล้ว บวชแล้ว ได้บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย. ด้วยเหตุนี้ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ความเป็นผู้ไม่มีโรคบนเชิงตะกอนฟืนของท่านพระสังกิจจะ ชื่อว่า ญาณวิปผาราอิทธิ. Bhūtapāladārakassa pana pitā rājagahe daliddamanusso. So dārūnaṃ atthāya sakaṭena aṭaviṃ gantvā dārubhāraṃ katvā sāyaṃ nagaradvārasamīpaṃ patto. Athassa goṇā yugaṃ ossajjitvā nagaraṃ pavisiṃsu. So sakaṭamūle puttakaṃ nisīdāpetvā goṇānaṃ anupadaṃ gacchanto nagarameva pāvisi. Tassa anikkhantasseva dvāraṃ pihitaṃ. Dārakassa vāḷayakkhānucaritepi bahinagare tiyāmarattiṃ arogabhāvo vuttanayeneva ñāṇavipphārā iddhi nāma. Vatthu pana vitthāretabbaṃ. ส่วนบิดาของเด็กชายภูตบาลเป็นคนยากจนในกรุงราชคฤห์ เขาไปป่าเพื่อหาฟืนด้วยเกวียน ทำหาบฟืนแล้ว ถึงใกล้ประตูเมืองในเวลาเย็น ครั้งนั้น โคทั้งหลายของเขาปลดแอกแล้วเข้าไปสู่เมือง เขาให้นั่งบุตรน้อยไว้ที่โคนเกวียนแล้ว ติดตามรอยเท้าของโคทั้งหลายไป ก็ได้เข้าไปสู่เมืองนั่นเอง ประตูเมืองก็ถูกปิดในขณะที่เขายังไม่ออกมา ความที่เด็กชายไม่มีโรคภัยไข้เจ็บตลอด ๓ ยามในนอกเมืองอันเป็นที่ที่ยักษ์ดุร้ายเที่ยวไป ก็ชื่อว่าญาณวิปผาริทธิ ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง ส่วนเรื่องราวพึงให้พิสดาร 374. Samādhito pubbe vā pacchā vā taṃkhaṇe vā samathānubhāvanibbatto viseso samādhivipphārā iddhi. Vuttañhetaṃ ‘‘paṭhamajjhānena nīvaraṇānaṃ pahānaṭṭho ijjhatīti samādhivipphārā iddhi…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññāya pahānaṭṭho ijjhatīti samādhivipphārā iddhi. Āyasmato sāriputtassa samādhivipphārā iddhi, āyasmato sañjīvassa, āyasmato khāṇukoṇḍaññassa, uttarāya upāsikāya, sāmāvatiyā upāsikāya samādhivipphārā iddhī’’ti (paṭi. ma. 3.16). 374. ความสำเร็จพิเศษอันเกิดด้วยอานุภาพแห่งสมถะ ในกาลก่อนสมาธิบ้าง ในกาลภายหลังบ้าง หรือในขณะนั้นบ้าง ชื่อว่าสมาธิวิปผาริทธิ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “อรรถคือการละนิวรณ์ทั้งหลายย่อมสำเร็จได้ด้วยปฐมฌาน เหตุนั้นจึงชื่อว่าสมาธิวิปผาริทธิ...ฯลฯ...อรรถคือการละอากิญจัญญายตนสัญญาย่อมสำเร็จได้ด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ เหตุนั้นจึงชื่อว่าสมาธิวิปผาริทธิ สมาธิวิปผาริทธิของพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ ของพระสัญชีวะเถระผู้มีอายุ ของพระขาณุโกณฑัญญเถระผู้มีอายุ ของนางอุตตราอุบาสิกา ของนางสามาวดีอุบาสิกา” Tattha yadā āyasmato sāriputtassa mahāmoggallānattherena saddhiṃ kapotakandarāyaṃ viharato juṇhāya rattiyā navoropitehi kesehi ajjhokāse nisinnassa eko duṭṭhayakkho sahāyakena yakkhena vāriyamānopi sīse pahāramadāsi. Yassa meghassa viya gajjato saddo ahosi. Tadā thero tassa paharaṇasamaye samāpattiṃ appesi. Athassa tena pahārena na koci ābādho ahosi. Ayaṃ tassāyasmato samādhivipphārā iddhi. Vatthu pana udāne (udā. 34) āgatameva. ในบรรดาฤทธิ์เหล่านั้น ในกาลเมื่อพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ อยู่ที่กโปตกัทรวิหารกับพระมหาโมคคัลลานเถระ นั่งอยู่ในที่แจ้ง มีผมที่เพิ่งปลงใหม่ ในราตรีที่มีแสงจันทร์ ยักษ์ร้ายตนหนึ่ง แม้อันยักษ์ผู้เป็นสหายห้ามอยู่ ก็ได้ประหารที่ศีรษะ การประหารนั้นมีเสียงดังราวกับเสียงของเมฆที่คำรามอยู่ ในกาลนั้น พระเถระได้เข้าสมาบัติในเวลาที่ยักษ์นั้นประหาร ครั้งนั้น ความเจ็บป่วยอะไรๆ มิได้มีแก่ท่านเพราะการประหารนั้นเลย นี้เป็นสมาธิวิปผาริทธิของพระเถระผู้มีอายุนั้น ส่วนเรื่องราวมาแล้วในอุทานนั่นเอง Sañjīvattheraṃ pana nirodhasamāpannaṃ kālakatoti sallakkhetvā gopālakādayo tiṇakaṭṭhagomayāni saṅkaḍḍhetvā aggiṃ adaṃsu. Therassa cīvare aṃsumattampi najjhāyittha. Ayamassa anupubbasamāpattivasena pavattasamathānubhāvanibbattattā samādhivipphārā iddhi. Vatthu pana sutte (ma. ni. 1.507) āgatameva. ส่วนพระสัญชีวเถระผู้เข้าสมาบัติ พวกคนเลี้ยงโคเป็นต้นสำคัญว่าท่านมรณภาพแล้ว จึงรวบรวมหญ้า ไม้ และมูลโค แล้วจุดไฟ แม้เพียงเส้นด้ายในจีวรของพระเถระก็ไม่ไหม้ นี้เป็นสมาธิวิปผาริทธิของท่าน เพราะสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งสมถะอันเป็นไปโดยกำลังแห่งสมาบัติที่เข้าตามลำดับ ส่วนเรื่องราวมาแล้วในพระสูตรนั่นเอง Khāṇukoṇḍaññatthero pana pakatiyāva samāpattibahulo. So aññatarasmiṃ araññe rattiṃ samāpattiṃ appetvā nisīdi. Pañcasatā corā bhaṇḍakaṃ thenetvā gacchantā ‘‘idāni amhākaṃ anupathaṃ āgacchantā natthī’’ti vissamitukāmā bhaṇḍakaṃ oropayamānā ‘‘khāṇuko aya’’nti maññamānā therasseva upari sabbabhaṇḍakāni ṭhapesuṃ. Tesaṃ vissamitvā gacchantānaṃ paṭhamaṃ ṭhapitabhaṇḍakassa gahaṇakāle kālaparicchedavasena thero vuṭṭhāsi. Te therassa calanākāraṃ disvā bhītā viraviṃsu. Thero ‘‘mā bhāyittha upāsakā, bhikkhu aha’’nti āha. Te āgantvā vanditvā theragatena pasādena pabbajitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsu (dha. pa. aṭṭha. 1.1). Ayamettha pañcahi bhaṇḍakasatehi ajjhotthaṭassa therassa ābādhābhāvo samādhivipphārā iddhi. ส่วนพระขาณุโกณฑัญญเถระเป็นผู้มากด้วยการเข้าสมาบัติโดยปกติอยู่แล้ว ท่านเข้าสมาบัติในเวลากลางคืนในป่าแห่งหนึ่งแล้วนั่งอยู่ โจร ๕๐๐ คนขโมยห่อสิ่งของแล้วไปอยู่ เมื่อปรารถนาจะพักผ่อนด้วยคิดว่า “บัดนี้ ไม่มีใครตามหลังพวกเรามา” ขณะจะวางห่อสิ่งของลง ก็สำคัญว่า “นี่คือตอไม้” จึงวางห่อสิ่งของทั้งหมดไว้บนพระเถระนั่นเอง ในเวลาที่โจรเหล่านั้นพักผ่อนแล้วจะไป เมื่อจะหยิบห่อสิ่งของที่วางไว้ก่อน พระเถระก็ออกจากสมาบัติด้วยอำนาจแห่งการกำหนดเวลา โจรเหล่านั้นเห็นอาการไหวตัวของพระเถระแล้วก็กลัว ร้องครวญคราง พระเถระกล่าวว่า “อุบาสกทั้งหลาย อย่ากลัวเลย เราเป็นภิกษุ” โจรเหล่านั้นมาไหว้แล้ว บวชด้วยความเลื่อมใสในพระเถระ บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย ในเรื่องนี้ ความที่พระเถระผู้ถูกห่อสิ่งของ ๕๐๐ ห่อทับไว้ไม่มีความเจ็บป่วย นี้เป็นสมาธิวิปผาริทธิ Uttarā pana upāsikā puṇṇaseṭṭhissa dhītā. Tassā sirimā nāma gaṇikā issāpakatā tattatelakaṭāhaṃ sīse āsiñci. Uttarā taṃkhaṇaññeva mettaṃ samāpajji. Telaṃ pokkharapattato udakabindu viya vivaṭṭamānaṃ agamāsi. Ayamassā samādhivipphārā iddhi. Vatthu pana vitthāretabbaṃ. ส่วนนางอุตตราอุบาสิกาเป็นธิดาของปุณณเศรษฐี หญิงนครโสเภณีชื่อสิริมาถูกความริษยาครอบงำ ได้ราดกระทะน้ำมันเดือดลงบนศีรษะของนาง นางอุตตราได้เข้าเมตตาสมาบัติในขณะนั้นเอง น้ำมันได้กลิ้งตกลงไปดุจหยาดน้ำจากใบบัว นี้เป็นสมาธิวิปผาริทธิของนาง ส่วนเรื่องราวพึงให้พิสดาร Sāmāvatī nāma udenassa rañño aggamahesī. Māgaṇḍiyabrāhmaṇo attano dhītāya aggamahesiṭṭhānaṃ patthayamāno tassā vīṇāya āsīvisaṃ pakkhipāpetvā rājānaṃ āha ‘‘mahārāja, sāmāvatī taṃ māretukāmā vīṇāya āsīvisaṃ gahetvā pariharatī’’ti. Rājā taṃ disvā kupito sāmāvatiṃ vadhissāmīti dhanuṃ āropetvā visapītaṃ khurappaṃ sannayhi. Sāmāvatī saparivārā rājānaṃ mettāya phari. Rājā neva saraṃ khipituṃ na oropetuṃ sakkonto vedhamāno aṭṭhāsi. Tato naṃ devī āha ‘‘kiṃ, mahārāja, kilamasī’’ti? ‘‘Āma kilamāmī’’ti. ‘‘Tena hi dhanuṃ oropehī’’ti. Saro rañño pādamūleyeva pati. Tato naṃ devī ‘‘mahārāja, appaduṭṭhassa nappadussitabba’’nti ovadi. Iti rañño saraṃ muñcituṃ avisahanabhāvo sāmāvatiyā upāsikāya samādhivipphārā iddhīti. นางสามาวดีเป็นอัครมเหสีของพระเจ้าอุเทน มาคัณฑิยพราหมณ์ปรารถนาตำแหน่งอัครมเหสีให้แก่ธิดาของตน จึงให้ใส่อสรพิษไว้ในพิณของนาง แล้วกราบทูลพระราชาว่า “ข้าแต่พระมหาราช นางสามาวดีประสงค์จะปลงพระชนม์พระองค์ จึงถืออสรพิษไว้ในพิณแล้วเที่ยวไป” พระราชาทอดพระเนตรเห็นอสรพิษนั้นแล้วทรงกริ้ว มีพระประสงค์จะประหารนางสามาวดี จึงทรงขึ้นสายธนูแล้วพาดลูกศรอาบยาพิษมีใบมีด นางสามาวดีพร้อมด้วยบริวารได้แผ่เมตตาไปยังพระราชา พระราชาไม่สามารถจะยิงลูกศรออกไปหรือวางลงได้ ได้แต่ประทับยืนตัวสั่นอยู่ ลำดับนั้น พระเทวีได้ทูลถามพระองค์ว่า “ข้าแต่พระมหาราช พระองค์ทรงลำบากหรือ” (ตรัสตอบว่า) “ใช่แล้ว เราลำบาก” (พระเทวีทูลว่า) “ถ้าเช่นนั้น ขอพระองค์ทรงวางธนูลงเถิด” ลูกศรได้ตกลงที่ใกล้พระบาทของพระราชานั่นเอง ลำดับนั้น พระเทวีได้ถวายโอวาทแก่พระองค์ว่า “ข้าแต่พระมหาราช ไม่ควรประทุษร้ายต่อผู้ไม่ประทุษร้าย” ด้วยเหตุนี้ ความที่พระราชาไม่สามารถจะปล่อยลูกศรไปได้ เป็นสมาธิวิปผาริทธิของนางสามาวดีอุบาสิกา 375. Paṭikkūlādīsu appaṭikkūlasaññivihārādikā pana ariyā iddhi nāma. Yathāha – ‘‘katamā ariyā iddhi? Idha – bhikkhu sace ākaṅkhati ‘paṭikkūle appaṭikkūlasaññī vihareyya’nti, appaṭikkūlasaññī tattha viharati…pe… upekkhako tattha viharati sato sampajāno’’ti (paṭi. ma. 3.17). Ayañhi cetovasippattānaṃ ariyānaṃyeva sambhavato ariyā iddhīti vuccati. 375. ส่วนการอยู่โดยมีความสำคัญว่าไม่ปฏิกูลในอารมณ์มีปฏิกูลเป็นต้น ชื่อว่าอริยอิทธิ ดังที่ตรัสไว้ว่า “อริยอิทธิเป็นไฉน? ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ถ้าหวังว่า ‘เราพึงมีความสำคัญว่าไม่ปฏิกูลในสิ่งปฏิกูลอยู่’ เธอก็มีความสำคัญว่าไม่ปฏิกูลในสิ่งนั้นอยู่...ฯลฯ...เธอเป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ในสิ่งนั้น” จริงอยู่ ฤทธิ์นี้ย่อมเกิดขึ้นแก่พระอริยเจ้าผู้ถึงความเป็นวสีในจิตเท่านั้น เหตุนั้นจึงเรียกว่าอริยอิทธิ Etāya hi samannāgato khīṇāsavo bhikkhu paṭikkūle aniṭṭhe vatthusmiṃ mettāpharaṇaṃ vā dhātumanasikāraṃ vā karonto appaṭikkūlasaññī viharati. Appaṭikkūle iṭṭhe vatthusmiṃ asubhapharaṇaṃ vā aniccanti manasikāraṃ vā karonto paṭikkūlasaññī viharati. Tathā paṭikkūlāpaṭikkūlesu tadeva mettāpharaṇaṃ vā dhātumanasikāraṃ vā karonto appaṭikkūlasaññī viharati. Appaṭikkūlapaṭikkūlesu ca tadeva asubhapharaṇaṃ vā aniccanti manasikāraṃ vā karonto paṭikkūlasaññī viharati. Cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hotītiādinā nayena vuttaṃ pana chaḷaṅgupekkhaṃ pavattayamāno paṭikkūle ca appaṭikkūle ca tadubhayaṃ abhinivajjitvā upekkhako viharati sato sampajāno. Paṭisambhidāyañhi ‘‘kathaṃ paṭikkūle appaṭikkūlasaññī viharati? Aniṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ mettāya vā pharati dhātuso vā upasaṃharatī’’tiādinā (paṭi. ma. 3.17) nayena ayameva attho vibhatto. Ayaṃ cetovasippattānaṃ ariyānaṃyeva sambhavato ariyā iddhīti vuccati. จริงอยู่ ภิกษุผู้สิ้นอาสวะ ประกอบด้วยอริยฤทธิ์นี้ เมื่อกระทำซึ่งการแผ่เมตตา หรือการมนสิการโดยความเป็นธาตุ ในวัตถุอันเป็นที่น่ารังเกียจ ไม่น่าปรารถนา ย่อมเป็นผู้มีความหมายว่าไม่น่ารังเกียจอยู่ เมื่อกระทำซึ่งการแผ่อสุภะ หรือการมนสิการว่าไม่เที่ยง ในวัตถุอันไม่เป็นที่น่ารังเกียจ เป็นที่น่าปรารถนา ย่อมเป็นผู้มีความหมายว่าน่ารังเกียจอยู่ แม้ในวัตถุทั้งที่น่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจ ก็อย่างนั้นเหมือนกัน เมื่อกระทำซึ่งการแผ่เมตตานั่นแหละ หรือการมนสิการโดยความเป็นธาตุนั่นแหละ ย่อมเป็นผู้มีความหมายว่าไม่น่ารังเกียจอยู่ และในวัตถุทั้งที่ไม่น่ารังเกียจและน่ารังเกียจ เมื่อกระทำซึ่งการแผ่อสุภะนั่นแหละ หรือการมนสิการว่าไม่เที่ยงนั่นแหละ ย่อมเป็นผู้มีความหมายว่าน่ารังเกียจอยู่ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุผู้ทำฉฬังคุเบกขาที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า 'เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ไม่ดีใจ' ให้เป็นไปอยู่ ละอารมณ์ทั้งสองนั้น ทั้งในอารมณ์ที่น่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจ เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่. จริงอยู่ ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรค อรรถนี้นั่นแหละ ท่านจำแนกไว้แล้วโดยนัยเป็นต้นว่า 'ภิกษุเป็นผู้มีความหมายว่าไม่น่ารังเกียจในอารมณ์ที่น่ารังเกียจอยู่ อย่างไร? คือ ย่อมแผ่เมตตาไป หรือย่อมน้อมเข้ามาโดยความเป็นธาตุ ในวัตถุที่ไม่น่าปรารถนา' ฤทธิ์นี้เกิดขึ้นได้แก่พระอริยเจ้าผู้ถึงความชำนาญในจิตเท่านั้น เหตุนั้นจึงเรียกว่า อริยฤทธิ์ 376. Pakkhīādīnaṃ pana vehāsagamanādikā kammavipākajā iddhi nāma. Yathāha – ‘‘katamā kammavipākajā iddhi? Sabbesaṃ pakkhīnaṃ sabbesaṃ devānaṃ ekaccānaṃ manussānaṃ ekaccānañca vinipātikānaṃ ayaṃ kammavipākajā iddhī’’ti (paṭi. ma. 3.18). Ettha hi sabbesaṃ pakkhīnaṃ jhānaṃ vā vipassanaṃ vā vināyeva ākāsena gamanaṃ. Tathā sabbesaṃ devānaṃ paṭhamakappikānañca ekaccānaṃ manussānaṃ. Tathā piyaṅkaramātā (saṃ. ni. 1.240) yakkhinī uttaramātā phussamittā dhammaguttāti evamādīnaṃ ekaccānaṃ vinipātikānaṃ ākāsena gamanaṃ kammavipākajā iddhīti. 376. อนึ่ง การไปในอากาศเป็นต้นของสัตว์มีนกเป็นต้น ชื่อว่า กัมมวิปากชาอิทธิ (ฤทธิ์เกิดจากวิบากกรรม). สมดังที่ตรัสไว้ว่า 'กัมมวิปากชาอิทธิเป็นไฉน? (การไปในอากาศ) ของนกทั้งปวง ของเทวดาทั้งปวง ของมนุษย์บางพวก และของวินิปาติกาสูรบางพวก นี้ชื่อว่า กัมมวิปากชาอิทธิ'. จริงอยู่ ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น การไปในอากาศของนกทั้งปวงย่อมมีได้โดยไม่ต้องมีฌานหรือวิปัสสนาเลย. การไปในอากาศของเทวดาทั้งปวงและของมนุษย์บางพวกในปฐมกัปก็เช่นกัน. การไปในอากาศของวินิปาติกาสูรบางพวกมีนางยักษิณีชื่อปิยังกรมาตา อุตตรมาตา ผุสสสุมิตตา และธัมมคุตตาเป็นอาทิ ก็เช่นกัน ชื่อว่า กัมมวิปากชาอิทธิ. 377. Cakkavattiādīnaṃ vehāsagamanādikā pana puññavato iddhi nāma. Yathāha ‘‘katamā puññavato iddhi? Rājā cakkavattī vehāsaṃ gacchati saddhiṃ caturaṅginiyā senāya antamaso assabandhagobandhapurise upādāya. Jotikassa gahapatissa puññavato iddhi. Jaṭilakassa gahapatissa puññavato iddhi. Ghositassa gahapatissa puññavato iddhi. Meṇḍakassa gahapatissa puññavato iddhi. Pañcannaṃ mahāpuññānaṃ puññavato iddhī’’ti. Saṅkhepato pana paripākaṃ gate puññasambhāre ijjhanakaviseso puññavato iddhi. 377. อนึ่ง การไปในอากาศเป็นต้นของพระเจ้าจักรพรรดิเป็นอาทิ ชื่อว่า ปุญญวโตอิทธิ (ฤทธิ์ของผู้มีบุญ). สมดังที่ตรัสไว้ว่า 'ปุญญวโตอิทธิเป็นไฉน? พระเจ้าจักรพรรดิเสด็จไปในอากาศพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า จนกระทั่งถึงคนเลี้ยงม้าและคนเลี้ยงโค. ฤทธิ์ของโชติกคหบดีเป็นปุญญวโตอิทธิ. ฤทธิ์ของชฏิลคหบดีเป็นปุญญวโตอิทธิ. ฤทธิ์ของโฆสิตคหบดีเป็นปุญญวโตอิทธิ. ฤทธิ์ของเมณฑกคหบดีเป็นปุญญวโตอิทธิ. ฤทธิ์ของผู้มีบุญใหญ่ ๕ ท่านเป็นปุญญวโตอิทธิ'. แต่โดยย่อ ความสำเร็จพิเศษในเมื่อกองบุญถึงความแก่รอบแล้ว ชื่อว่า ปุญญวโตอิทธิ. Ettha ca jotikassa gahapatissa pathaviṃ bhinditvā maṇipāsādo uṭṭhahi. Catusaṭṭhi ca kapparukkhāti ayamassa puññavato iddhi. Jaṭilakassa asītihattho suvaṇṇapabbato nibbatti. Ghositassa sattasu ṭhānesu māraṇatthāya upakkame katepi arogabhāvo puññavato iddhi. Meṇḍakassa ekakarīsamatte padese sattaratanamayānaṃ meṇḍakānaṃ pātubhāvo puññavato iddhi. Pañca mahāpuññā nāma meṇḍakaseṭṭhi, tassa bhariyā candapadumasirī, putto dhanañcayaseṭṭhi, suṇisā sumanadevī, dāso puṇṇo nāmāti. Tesu seṭṭhissa sīsaṃ nhātassa ākāsaṃ ullokanakāle aḍḍhateḷasakoṭṭhasahassāni ākāsato rattasālīnaṃ pūrenti. Bhariyāya nāḷikodanamattampi gahetvā sakalajambudīpavāsike parivisamānāya bhattaṃ na khīyati. Puttassa sahassatthavikaṃ gahetvā sakalajambudīpavāsikānampi dentassa kahāpaṇā na khīyanti. Suṇisāya ekaṃ vīhitumbaṃ gahetvā sakalajambudīpavāsikānampi bhājayamānāya dhaññaṃ na khīyati. Dāsassa ekena naṅgalena kasato ito satta ito sattāti cuddasa maggā honti. Ayaṃ nesaṃ puññavato iddhi. ในบรรดาผู้มีบุญเหล่านั้น ปราสาทแก้วมณีของโชติกคหบดีผุดขึ้นทำลายแผ่นดิน. และต้นกัลปพฤกษ์ ๖๔ ต้น (ก็ผุดขึ้น) นี้เป็นปุญญวโตอิทธิของท่าน. ภูเขาทองสูง ๘๐ ศอกเกิดขึ้นแก่ชฏิลคหบดี. ความไม่มีโรค (ความปลอดภัย) แม้เมื่อความพยายามเพื่อจะฆ่าในที่ ๗ แห่งสำเร็จแล้วของโฆสิตคหบดี เป็นปุญญวโตอิทธิ. การปรากฏขึ้นแห่งรูปแพะที่สำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ ในเนื้อที่ประมาณ ๑ กรีส ของเมณฑกคหบดี เป็นปุญญวโตอิทธิ. มหาบุรุษผู้มีบุญใหญ่ ๕ ท่าน คือ เมณฑกเศรษฐี, จันทปทุมสิรี ภรรยาของท่าน, ธนัญชัยเศรษฐี บุตรชาย, สุมนาเทวี สะใภ้, และทาสชื่อปุณณะ. ใน ๕ ท่านนั้น เมื่อเมณฑกเศรษฐีสระผมแล้วแลดูท้องฟ้า ฉางข้าว ๑๒,๕๐๐ ฉาง ย่อมเต็มด้วยข้าวสาลีแดงจากอากาศ. เมื่อภรรยาของท่านถือเอาข้าวสุกเพียงทะนานเดียวเลี้ยงชาวชมพูทวีปทั้งสิ้น ข้าวก็ไม่หมดสิ้น. เมื่อบุตรชายถือเอาถุงเงินหนึ่งพันให้แก่ชาวชมพูทวีปทั้งสิ้น กหาปณะก็ไม่หมดสิ้น. เมื่อสะใภ้ถือเอาทะนานข้าวเปลือกใบหนึ่งแจกจ่ายให้แก่ชาวชมพูทวีปทั้งสิ้น ข้าวเปลือกก็ไม่หมดสิ้น. เมื่อทาสไถนาด้วยไถคันเดียว ทางไถ ๑๔ แนว คือ ข้างนี้ ๗ แนว ข้างโน้น ๗ แนว ย่อมเกิดขึ้น. นี้เป็นปุญญวโตอิทธิของท่านเหล่านั้น. 378. Vijjādharādīnaṃ vehāsagamanādikā pana vijjāmayā iddhi. Yathāha ‘‘katamā vijjāmayā iddhi? Vijjādharā vijjaṃ parijapitvā vehāsaṃ gacchanti. Ākāse antalikkhe hatthimpi dassenti…pe… vividhampi senābyūhaṃ dassentī’’ti (paṭi. ma. 3.18). 378. อนึ่ง การไปในอากาศเป็นต้นของพวกวิทยาธรเป็นอาทิ ชื่อว่า วิชชามยาอิทธิ (ฤทธิ์สำเร็จด้วยวิทยาคม). สมดังที่ตรัสไว้ว่า 'วิชชามยาอิทธิเป็นไฉน? พวกวิทยาธรสาธยายมนต์แล้วไปในอากาศ. ย่อมแสดงกองทัพช้าง...ฯลฯ... ย่อมแสดงกระบวนทัพแม้หลากหลายในอากาศ' ดังนี้. 379. Tena tena pana sammāpayogena tassa tassa kammassa ijjhanaṃ tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhi. Yathāha – ‘‘nekkhammena kāmacchandassa pahānaṭṭho ijjhatīti tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhi…pe… arahattamaggena sabbakilesānaṃ pahānaṭṭho ijjhatīti tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhī’’ti (paṭi. ma. 3.18). Ettha ca paṭipattisaṅkhātasseva sammāpayogassa dīpanavasena purimapāḷisadisāva pāḷi āgatā. Aṭṭhakathāyaṃ pana sakaṭabyūhādikaraṇavasena yaṃkiñci sippakammaṃ yaṃkiñci vejjakammaṃ tiṇṇaṃ bedānaṃ uggahaṇaṃ tiṇṇaṃ piṭakānaṃ uggahaṇaṃ antamaso kasanavapanādīni upādāya taṃ taṃ kammaṃ katvā nibbattaviseso tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhīti āgatā. (10) 379. อนึ่ง ความสำเร็จแห่งกรรมนั้นๆ ด้วยความพยายามโดยชอบนั้นๆ ชื่อว่า ฤทธิ์โดยความหมายว่าสำเร็จได้เพราะความพยายามโดยชอบในกิจนั้นๆ เป็นปัจจัย. สมดังที่ตรัสไว้ว่า 'ความหมายคือการละกามฉันทะย่อมสำเร็จได้ด้วยเนกขัมมะ ดังนี้ ชื่อว่า ฤทธิ์โดยความหมายว่าสำเร็จได้เพราะความพยายามโดยชอบในกิจนั้นๆ เป็นปัจจัย...ฯลฯ... ความหมายคือการละกิเลสทั้งปวงย่อมสำเร็จได้ด้วยอรหัตตมรรค ดังนี้ ชื่อว่า ฤทธิ์โดยความหมายว่าสำเร็จได้เพราะความพยายามโดยชอบในกิจนั้นๆ เป็นปัจจัย'. และในข้อนี้ พระบาลีที่มาก็เป็นเช่นเดียวกับพระบาลีก่อนๆ โดยแสดงถึงความพยายามโดยชอบอันได้ชื่อว่าปฏิปทา. แต่อรรถกถาแสดงไว้ว่า 'ศิลปกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง เวชกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง การเรียนไตรเพท การเรียนไตรปิฎก โดยที่สุดอาศัยการไถการหว่านเป็นต้น กระทำกรรมนั้นๆ แล้วเกิดผลสำเร็จพิเศษขึ้น ชื่อว่า ฤทธิ์โดยความหมายว่าสำเร็จได้เพราะความพยายามโดยชอบในกิจนั้นๆ เป็นปัจจัย' ดังนี้. Iti imāsu dasasu iddhīsu iddhividhāyāti imasmiṃ pade adhiṭṭhānā iddhiyeva āgatā. Imasmiṃ panatthe vikubbanāmanomayāiddhiyopi icchitabbā eva. ด้วยประการฉะนี้ ในบรรดาฤทธิ์ ๑๐ ประการเหล่านี้ ในบทว่า อิทธิวิธายะ นี้ อธิษฐานาอิทธิเท่านั้นที่มา (ในพระบาลี). แต่อย่างไรก็ตาม ในอรรถกถานี้ แม้วิกุพพนาอิทธิและมโนมยาอิทธิก็พึงประสงค์เอาด้วย. 380. Iddhividhāyāti iddhikoṭṭhāsāya, iddhivikappāya vā. Cittaṃ abhinīharati abhininnāmetīti so bhikkhu vuttappakāravasena tasmiṃ citte abhiññāpādake jāte iddhividhādhigamatthāya parikammacittaṃ abhinīharati kasiṇārammaṇato apanetvā iddhividhābhimukhaṃ peseti. Abhininnāmetīti adhigantabbaiddhipoṇaṃ iddhipabbhāraṃ karoti. Soti so evaṃ katacittābhinīhāro bhikkhu. Anekavihitanti anekavidhaṃ nānappakārakaṃ. Iddhividhanti iddhikoṭṭhāsaṃ. Paccanubhotīti paccanubhavati, phusati sacchikaroti pāpuṇātīti attho. Idānissa anekavihitabhāvaṃ dassento ‘‘ekopi hutvā’’tiādimāha. Tattha ekopi hutvāti iddhikaraṇato pubbe pakatiyā ekopi hutvā. Bahudhā hotīti bahūnaṃ santike caṅkamitukāmo vā sajjhāyaṃ vā kattukāmo pañhaṃ vā pucchitukāmo hutvā satampi sahassampi hoti. Kathaṃ panāyamevaṃ hoti? Iddhiyā catasso bhūmiyo cattāro pādā aṭṭha padāni soḷasa ca mūlāni sampādetvā ñāṇena adhiṭṭhahanto. 380. คำว่า อิทฺธิวิธาย ความว่า เพื่อส่วนแห่งฤทธิ์ หรือเพื่อฤทธิ์ที่แตกต่างกัน. คำว่า จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ ความว่า ภิกษุนั้น เมื่อจิตที่เป็นบาทแห่งอภิญญาเกิดขึ้นแล้วโดยประการที่กล่าวแล้ว ย่อมน้อมนำบริกรรมจิตไปเพื่อบรรลุอิทธิวิธี คือนำออกไปจากกสิณารมณ์แล้วส่งไปเฉพาะหน้าต่ออิทธิวิธี. คำว่า อภินินฺนาเมติ ความว่า กระทำความน้อมไปในฤทธิ์ที่พึงบรรลุ กระทำความโน้มไปในฤทธิ์. บทว่า โส ความว่า ภิกษุนั้นผู้น้อมนำจิตไปแล้วอย่างนี้. บทว่า อเนกวิหิตํ ความว่า มีประการต่างๆ มีประการนานา. บทว่า อิทฺธิวิธํ ความว่า ซึ่งส่วนแห่งฤทธิ์. บทว่า ปจฺจนุโภติ ความว่า ย่อมเสวยเฉพาะ, ถูกต้อง, กระทำให้แจ้ง, ย่อมถึง นี้เป็นเนื้อความ. บัดนี้ เมื่อทรงแสดงความเป็นผู้มีประการต่างๆ ของฤทธิ์นั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอโกปิ หุตฺวา. ในบทเหล่านั้น บทว่า เอโกปิ หุตฺวา ความว่า ก่อนแต่จะทำฤทธิ์ โดยปกติเป็นคนเดียว. บทว่า พหุธา โหติ ความว่า เป็นผู้ประสงค์จะจงกรม หรือประสงค์จะทำการสาธยาย หรือประสงค์จะถามปัญหาในสำนักของชนเป็นอันมาก เป็นร้อยบ้าง เป็นพันบ้าง. ก็ท่านผู้มีฤทธิ์นี้เป็นเช่นนี้ได้อย่างไร. คือท่านให้สมบูรณ์แล้วซึ่งภูมิ ๔ ปาทะ ๔ ปทะ ๘ และมูล ๑๖ ของฤทธิ์ แล้วอธิษฐานอยู่ด้วยญาณ. 381. Tattha catasso bhūmiyoti cattāri jhānāni veditabbāni. Vuttañhetaṃ dhammasenāpatinā ‘‘iddhiyā katamā catasso bhūmiyo? Vivekajabhūmi paṭhamaṃ jhānaṃ, pītisukhabhūmi dutiyaṃ jhānaṃ, upekkhāsukhabhūmi tatiyaṃ jhānaṃ, adukkhamasukhabhūmi catutthaṃ jhānaṃ. Iddhiyā imā catasso bhūmiyo iddhilābhāya iddhipaṭilābhāya iddhivikubbanatāya iddhivisavitāya iddhivasitāya iddhivesārajjāya saṃvattantī’’ti (paṭi. ma. 3.9). Ettha ca purimāni tīṇi jhānāni yasmā pītipharaṇena ca sukhapharaṇena ca sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā lahumudukammaññakāyo iddhiṃ pāpuṇāti, tasmā iminā pariyāyena iddhilābhāya saṃvattanato sambhārabhūmiyoti veditabbāni. Catutthajjhānaṃ pana iddhilābhāya pakatibhūmiyeva. 381. ในองค์ประกอบเหล่านั้น บัณฑิตพึงทราบว่า ฌาน ๔ เป็นภูมิ ๔ อย่าง. จริงอยู่ พระธรรมเสนาบดีได้กล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘ภูมิ ๔ ของฤทธิ์เป็นไฉน? ปฐมฌานเป็นวิเวกชภูมิ, ทุติยฌานเป็นปีติสุขภูมิ, ตติยฌานเป็นอุเปกขาสุขภูมิ, จตุตถฌานเป็นอทุกขมสุขภูมิ. เหล่านี้คือภูมิ ๔ ของฤทธิ์ ภูมิ ๔ เหล่านี้ย่อมเป็นไปเพื่อได้ฤทธิ์ เพื่อได้เฉพาะซึ่งฤทธิ์ เพื่อการแสดงฤทธิ์ต่างๆ เพื่อความชำนาญในฤทธิ์ เพื่อความเป็นวสีในฤทธิ์ เพื่อความแกล้วกล้าในฤทธิ์’ ดังนี้ (ปฏิ.ม. ๓.๙). ก็ในฌาน ๔ นั้น ฌาน ๓ เบื้องต้น บัณฑิตพึงทราบว่าเป็นสัมภารภูมิ เพราะว่าบุคคลหยั่งลงสู่สุขสัญญาและลหุสัญญาด้วยการแผ่ไปแห่งปีติและสุข มีกายเบา อ่อน ควรแก่การงาน ย่อมบรรลุฤทธิ์ได้ ฉะนั้น ฌาน ๓ นั้นจึงเป็นไปเพื่อการได้ฤทธิ์โดยปริยายนี้. ส่วนจตุตถฌานเป็นปกติภูมิเพื่อการได้ฤทธิ์ทีเดียว. 382. Cattāro pādāti cattāro iddhipādā veditabbā. Vuttañhetaṃ ‘‘iddhiyā katame cattāro pādā? Idha bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Vīriya… citta… vīmaṃsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Iddhiyā ime cattāro pādā iddhilābhāya…pe… iddhivesārajjāya saṃvattantī’’ti (paṭi. ma. 3.9). Ettha ca chandahetuko chandādhiko vā samādhi chandasamādhi. Kattukamyatāchandaṃ adhipatiṃ karitvā paṭiladdhasamādhissetaṃ adhivacanaṃ. Padhānabhūtā saṅkhārā padhānasaṅkhārā. Catukiccasādhakassa sammappadhānavīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Samannāgatanti chandasamādhinā ca padhānasaṅkhārehi ca upetaṃ. Iddhipādanti nipphattipariyāyena vā ijjhanaṭṭhena, ijjhanti etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iminā vā pariyāyena iddhīti saṅkhaṃ gatānaṃ abhiññācittasampayuttānaṃ chandasamādhipadhānasaṅkhārānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena pādabhūtaṃ sesacittacetasikarāsinti attho. Vuttañhetaṃ ‘‘iddhipādoti tathābhūtassa vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti (vibha. 434). 382. บัณฑิตพึงทราบว่า อิทธิบาท ๔ เป็นปาทะ ๔ อย่าง. จริงอยู่ มีคำตรัสไว้ว่า ‘ปาทะ ๔ ของฤทธิ์เป็นไฉน? ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริย... จิตต... วิมังสาสมาธิและปธานสังขาร. เหล่านี้คือปาทะ ๔ ของฤทธิ์ ย่อมเป็นไปเพื่อได้ฤทธิ์... เพื่อความแกล้วกล้าในฤทธิ์’ ดังนี้ (ปฏิ.ม. ๓.๙). ในบทเหล่านั้น สมาธิมีฉันทะเป็นเหตุ หรือมีฉันทะเป็นใหญ่ ชื่อว่าฉันทสมาธิ. คำนี้เป็นชื่อของสมาธิที่ได้เพราะทำกัตตุกัมยตาฉันทะให้เป็นใหญ่. สังขารที่เป็นประธาน ชื่อว่าปธานสังขาร. คำนี้เป็นชื่อของสัมมัปปธานวิริยะที่ทำกิจ ๔ อย่างให้สำเร็จ. บทว่า สมนฺนาคตํ ความว่า ประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร. บทว่า อิทฺธิปาทํ มีเนื้อความว่า ธรรมที่เหลือคือจิตและเจตสิกอันเป็นรากฐาน เพราะเป็นที่ตั้งแห่งฉันทสมาธิและปธานสังขาร ซึ่งถึงการนับว่า ‘อิทธิ’ โดยปริยายแห่งความสำเร็จ หรือโดยความหมายว่าสำเร็จ, หรือโดยปริยายนี้ว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมสำเร็จ เป็นผู้เจริญ เป็นผู้ถึงความยอดเยี่ยมด้วยธรรมชาตินั้น. จริงอยู่ มีคำตรัสไว้ว่า ‘คำว่า อิทธิบาท ได้แก่ เวทนาขันธ์... วิญญาณขันธ์ ของบุคคลผู้เป็นเช่นนั้น’ ดังนี้ (วิ. ๔๓๔). Atha vā pajjate anenāti pādo. Pāpuṇīyatīti attho. Iddhiyā pādo iddhipādo. Chandādīnametaṃ adhivacanaṃ. Yathāha – ‘‘chandañce, bhikkhave, bhikkhu nissāya labhati samādhiṃ, labhati cittassekaggataṃ, ayaṃ vuccati chandasamādhi. So anuppannānaṃ pāpakānaṃ…pe… padahati, ime vuccanti padhānasaṅkhārā. Iti ayañca chando ayañca chandasamādhi ime ca padhānasaṅkhārā, ayaṃ vuccati, bhikkhave, chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgato iddhipādo’’ti (saṃ. ni. 5.825). Evaṃ sesiddhipādesupi attho veditabbo. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมชาติที่บุคคลอาศัยย่างเข้าไป ชื่อว่า ปาทะ. เนื้อความว่า อันบุคคลย่อมเข้าถึง. ปาทะแห่งฤทธิ์ ชื่อว่า อิทธิบาท. คำนี้เป็นชื่อของฉันทะเป็นต้น. สมดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุอาศัยฉันทะแล้วย่อมได้สมาธิ ย่อมได้ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง นี้เรียกว่าฉันทสมาธิ. เธอ... ย่อมปรารภความเพียร... เหล่านี้เรียกว่าปธานสังขาร. ด้วยประการฉะนี้ ฉันทะนี้ด้วย ฉันทสมาธินี้ด้วย ปธานสังขารเหล่านี้ด้วย, ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร’ ดังนี้ (สํ.นิ. ๕.๘๒๕). พึงทราบเนื้อความในอิทธิบาทที่เหลือแม้เหล่าอื่นอย่างนี้. 383. Aṭṭha padānīti chandādīni aṭṭha veditabbāni. Vuttañhetaṃ ‘‘iddhiyā katamāni aṭṭha padāni? Chandañce bhikkhu nissāya labhati samādhiṃ, labhati cittassekaggataṃ. Chando na samādhi, samādhi na chando. Añño chando, añño samādhi. Vīriyañce bhikkhu… cittañce bhikkhu… vīmaṃsañce bhikkhu nissāya labhati samādhiṃ, labhati cittassekaggataṃ. Vīmaṃsā na samādhi, samādhi na vīmaṃsā. Aññā vīmaṃsā, añño samādhi. Iddhiyā imāni aṭṭha padāni iddhilābhāya…pe… iddhivesārajjāya saṃvattantī’’ti (paṭi. ma. 3.9). Ettha hi iddhimuppādetukāmatāchando samādhinā ekato niyuttova iddhilābhāya saṃvattati; tathā vīriyādayo. Tasmā imāni aṭṭha padāni vuttānīti veditabbāni. 383. บัณฑิตพึงทราบว่า ธรรม ๘ ประการมีฉันทะเป็นต้น เป็นปทะ ๘ อย่าง. จริงอยู่ มีคำตรัสไว้ว่า ‘ปทะ ๘ ของฤทธิ์เป็นไฉน? ภิกษุอาศัยฉันทะแล้วย่อมได้สมาธิ ย่อมได้ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง. ฉันทะไม่ใชสมาธิ สมาธิไม่ใชฉันทะ ฉันทะอย่างหนึ่ง สมาธิอย่างหนึ่ง. ภิกษุอาศัยวิริยะ... จิต... วิมังสาแล้วย่อมได้สมาธิ ย่อมได้ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง. วิมังสาไม่ใชสมาธิ สมาธิไม่ใชวิมังสา วิมังสาอย่างหนึ่ง สมาธิอย่างหนึ่ง. เหล่านี้คือปทะ ๘ ของฤทธิ์ ย่อมเป็นไปเพื่อได้ฤทธิ์... เพื่อความแกล้วกล้าในฤทธิ์’ ดังนี้ (ปฏิ.ม. ๓.๙). จริงอยู่ ในบทเหล่านั้น ฉันทะคือความต้องการจะให้ฤทธิ์เกิดขึ้น ประกอบเข้ากับสมาธิเท่านั้น จึงจะเป็นไปเพื่อการได้ฤทธิ์; วิริยะเป็นต้นก็เช่นนั้น. ฉะนั้น บัณฑิตพึงทราบว่า พระองค์จึงตรัสปทะ ๘ เหล่านี้ไว้. 384. Soḷasa mūlānīti soḷasahi ākārehi āneñjatā cittassa veditabbā. Vuttañhetaṃ – ‘‘iddhiyā kati mūlāni? Soḷasa mūlāni – anonataṃ cittaṃ kosajje na iñjatīti āneñjaṃ, anunnataṃ cittaṃ uddhacce na iñjatīti āneñjaṃ, anabhinataṃ cittaṃ rāge na iñjatīti āneñjaṃ, anapanataṃ cittaṃ byāpāde na iñjatīti āneñjaṃ, anissitaṃ cittaṃ diṭṭhiyā na iñjatīti āneñjaṃ, appaṭibaddhaṃ cittaṃ chandarāge na iñjatīti āneñjaṃ, vippamuttaṃ cittaṃ kāmarāge na iñjatīti āneñjaṃ, visaṃyuttaṃ cittaṃ kilese na iñjatīti āneñjaṃ, vimariyādikataṃ cittaṃ kilesamariyāde na iñjatīti āneñjaṃ, ekattagataṃ cittaṃ nānattakilese na iñjatīti āneñjaṃ, saddhāya pariggahitaṃ cittaṃ assaddhiye na iñjatīti āneñjaṃ, vīriyena pariggahitaṃ cittaṃ kosajje na iñjatīti āneñjaṃ, satiyā pariggahitaṃ cittaṃ pamāde na iñjatīti āneñjaṃ, samādhinā pariggahitaṃ cittaṃ uddhacce na iñjatīti āneñjaṃ, paññāya pariggahitaṃ cittaṃ avijjāya na iñjatīti āneñjaṃ, obhāsagataṃ cittaṃ avijjandhakāre na iñjatīti āneñjaṃ. Iddhiyā imāni soḷasa mūlāni iddhilābhāya…pe… iddhivesārajjāya saṃvattantī’’ti (paṭi. ma. 3.9). 384. ในบทว่า โสฬส มูลานิ (มูล ๑๖) พึงทราบความที่จิตไม่หวั่นไหวโดยอาการ ๑๖ อย่าง จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “มูลของฤทธิ์มีเท่าไร? มูลมี ๑๖ อย่าง คือ จิตที่ไม่น้อมไป ไม่หวั่นไหวเพราะความเกียจคร้าน ชื่อว่าอาเนญชะ (ความไม่หวั่นไหว), จิตที่ไม่ฟูขึ้น ไม่หวั่นไหวเพราะความฟุ้งซ่าน ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่ไม่น้อมไปในราคะ ไม่หวั่นไหวเพราะราคะ ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่ไม่เอนไปในพยาบาท ไม่หวั่นไหวเพราะพยาบาท ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่ไม่อาศัยทิฏฐิ ไม่หวั่นไหวเพราะทิฏฐิ ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่ไม่ข้องอยู่ ไม่หวั่นไหวเพราะฉันทราคะ ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่หลุดพ้นแล้ว ไม่หวั่นไหวเพราะกามราคะ ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่ไม่ประกอบด้วยกิเลส ไม่หวั่นไหวเพราะกิเลส ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่ทำลายขอบเขตแล้ว ไม่หวั่นไหวเพราะขอบเขตแห่งกิเลส ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่ถึงความเป็นหนึ่ง ไม่หวั่นไหวเพราะกิเลสต่างๆ ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่ศรัทธาประคองไว้ ไม่หวั่นไหวเพราะความไม่มีศรัทธา ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่วิริยะประคองไว้ ไม่หวั่นไหวเพราะความเกียจคร้าน ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่สติประคองไว้ ไม่หวั่นไหวเพราะความประมาท ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่สมาธิประคองไว้ ไม่หวั่นไหวเพราะความฟุ้งซ่าน ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่ปัญญาประคองไว้ ไม่หวั่นไหวเพราะอวิชชา ชื่อว่าอาเนญชะ, จิตที่ถึงความสว่าง ไม่หวั่นไหวเพราะความมืดคืออวิชชา ชื่อว่าอาเนญชะ มูล ๑๖ ประการเหล่านี้ของฤทธิ์ ย่อมเป็นไปเพื่อการได้ฤทธิ์...ฯลฯ...เพื่อความแกล้วกล้าในฤทธิ์” ดังนี้ Kāmañca esa attho evaṃ samāhite cittetiādināpi siddhoyeva, paṭhamajjhānādīnaṃ pana iddhiyā bhūmipādapadamūlabhāvadassanatthaṃ puna vutto. Purimo ca suttesu āgatanayo. Ayaṃ paṭisambhidāyaṃ. Iti ubhayattha asammohatthampi puna vutto. ก็จริงอยู่ เนื้อความนี้สำเร็จแล้วด้วยคำเป็นต้นว่า เอวํ สมาหิเต จิตฺเต นั่นเทียว แต่ท่านกล่าวซ้ำอีกเพื่อแสดงความเป็นภูมิ เป็นบาท เป็นปทัฏฐาน และเป็นมูลแห่งฤทธิ์ของปฐมฌานเป็นต้น และนัยก่อนเป็นนัยที่มาในพระสูตรทั้งหลาย ส่วนนัยนี้เป็นนัยที่มาในปฏิสัมภิทามรรค เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวซ้ำอีกแม้เพื่อความไม่หลงในทั้งสองแห่ง 385. Ñāṇena adhiṭṭhahantoti svāyamete iddhiyā bhūmipādapadabhūte dhamme sampādetvā abhiññāpādakaṃ jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya sace sataṃ icchati ‘‘sataṃ homi sataṃ homī’’ti parikammaṃ katvā puna abhiññāpādakaṃ jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhāti, adhiṭṭhānacittena saheva sataṃ hoti. Sahassādīsupi eseva nayo. Sace evaṃ na ijjhati puna parikammaṃ katvā dutiyampi samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhātabbaṃ. Saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ hi ekavāraṃ dvevāraṃ samāpajjituṃ vaṭṭatīti vuttaṃ. Tattha pādakajjhānacittaṃ nimittārammaṇaṃ. Parikammacittāni satārammaṇāni vā sahassārammaṇāni vā, tāni ca kho vaṇṇavasena, no paṇṇattivasena. Adhiṭṭhānacittampi tatheva satārammaṇaṃ vā sahassārammaṇaṃ vā. Taṃ pubbe vuttaṃ appanācittamiva gotrabhuanantaraṃ ekameva uppajjati rūpāvacaracatutthajjhānikaṃ. 385. ในบทว่า ญาเณน อธิฏฺฐหนฺโต ความว่า ภิกษุผู้มีฤทธิ์นั้น ครั้นยังธรรมเหล่านี้ที่เป็นภูมิ เป็นบาท และเป็นปทัฏฐานแห่งฤทธิ์ให้ถึงพร้อมแล้ว เข้าฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา ออกแล้ว ถ้าปรารถนา (จะเป็น) ร้อยรูป ก็ทำบริกรรมว่า “เราจงเป็นร้อยรูป เราจงเป็นร้อยรูป” แล้วเข้าฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญาอีก ออกแล้วจึงอธิษฐาน, พร้อมกับอธิษฐานจิตนั่นเอง ก็เป็นร้อยรูปได้ แม้ในพันรูปเป็นต้นก็นัยนี้แหละ ถ้าไม่สำเร็จอย่างนี้ พึงทำบริกรรมแล้วเข้า (ฌาน) แม้ครั้งที่สอง ออกแล้วจึงอธิษฐาน จริงอยู่ ในสังยุตตอรรถกถา ท่านกล่าวไว้ว่า ย่อมควรเพื่อจะเข้า (ฌาน) ครั้งหนึ่งหรือสองครั้ง ในบรรดาจิตเหล่านั้น ปาทกฌานจิตมีนิมิตเป็นอารมณ์ บริกรรมจิตทั้งหลายมีร้อยรูปหรือพันรูปเป็นอารมณ์ ก็แหละ จิตเหล่านั้นย่อมทำอารมณ์โดยความเป็นสีสัน ไม่ใช่โดยความเป็นบัญญัติ แม้อธิษฐานจิตก็เหมือนกัน มีร้อยรูปหรือพันรูปเป็นอารมณ์ อธิษฐานจิตนั้นเกิดขึ้นดวงเดียวเท่านั้นในลำดับแห่งโคตรภูจิต เป็นจิตที่เป็นไปในรูปาวจรจตุตถฌาน เหมือนอัปปนาจิตที่กล่าวไว้ในก่อน 386. Yampi paṭisambhidāyaṃ vuttaṃ ‘‘pakatiyā eko bahukaṃ āvajjati sataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vā, āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti ‘bahuko homī’ti, bahuko hoti, yathā āyasmā cūḷapanthako’’ti (paṭi. ma. 3.10). Tatrāpi āvajjatīti parikammavaseneva vuttaṃ. Āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhātīti abhiññāñāṇavasena vuttaṃ. Tasmā bahukaṃ āvajjati, tato tesampi parikammacittānaṃ avasāne samāpajjati, samāpattito vuṭṭhahitvā puna bahuko homīti āvajjitvā tato paraṃ pavattānaṃ tiṇṇaṃ catunnaṃ vā pubbabhāgacittānaṃ anantarā uppannena sanniṭṭhāpanavasena adhiṭṭhānanti laddhanāmena ekeneva abhiññāñāṇena adhiṭṭhātīti evamettha attho daṭṭhabbo. 386. อนึ่ง คำใดที่ท่านกล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรคว่า “โดยปกติ คนเดียว ย่อมน้อมนึกถึงคนมาก คือร้อยหนึ่งบ้าง พันหนึ่งบ้าง แสนหนึ่งบ้าง น้อมนึกแล้วย่อมอธิษฐานด้วยญาณว่า ‘เราจงเป็นคนมาก’ ดังนี้ ก็ย่อมเป็นคนมากได้ เหมือนท่านพระจูฬปันถก” ดังนี้ แม้ในคำนั้น บทว่า อาวชฺชติ ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งบริกรรมเท่านั้น บทว่า อาวชฺชิตฺวา ญาเณน อธิฏฺฐาติ ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งอภิญญาญาณ เพราะฉะนั้น (โยคี) ย่อมน้อมนึกถึงคนมาก, แต่นั้น ในที่สุดแห่งบริกรรมจิตแม้เหล่านั้น ย่อมเข้า (ปาทกฌาน), ออกจากสมาบัติแล้ว น้อมนึกอีกว่า “เราจงเป็นคนมาก” ดังนี้ แล้วอธิษฐานด้วยอภิญญาญาณดวงเดียวเท่านั้น อันได้ชื่อว่า “อธิษฐาน” เพราะทำกิจให้สำเร็จ ซึ่งเกิดขึ้นในลำดับแห่งปุพพภาคจิต ๓ หรือ ๔ ดวง ที่เป็นไปต่อจากนั้น พึงเห็นเนื้อความในพระบาลีนี้อย่างนี้ Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘yathā āyasmā cūḷapanthako’’ti, taṃ bahudhābhāvassa kāyasakkhidassanatthaṃ vuttaṃ. Taṃ pana vatthunā dīpetabbaṃ. Te kira dvebhātaro panthe jātattā panthakāti nāmaṃ labhiṃsu. Tesaṃ jeṭṭho mahāpanthako, so pabbajitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Arahā hutvā cūḷapanthakaṃ pabbājetvā – ส่วนคำที่ท่านกล่าวว่า “เหมือนท่านพระจูฬปันถก” นั้น ท่านกล่าวเพื่อแสดงความเป็นกายสักขีแห่งความเป็นคนมาก ก็เรื่องนั้น พึงแสดงให้แจ่มแจ้งด้วยเรื่องราว ได้ยินว่า พี่น้องสองคนนั้นเกิดในหนทาง เพราะเหตุนั้นจึงได้ชื่อว่า “ปันถกะ” ในสองคนนั้น พี่ชายชื่อมหาปันถกะ, ท่านบวชแล้วได้บรรลุพระอรหัตพร้อมกับปฏิสัมภิทาทั้งหลาย เป็นพระอรหันต์แล้ว ให้จูฬปันถกะน้องชายบวชแล้ว – Padumaṃ yathā kokanadaṃ sugandhaṃ, pāto siyā phullamavītagandhaṃ; Aṅgīrasaṃ passa virocamānaṃ, tapantamādiccamivantalikkheti. (a. ni. 5.195) – ดอกปทุมชาติชื่อโกกนุท มีกลิ่นหอม บานในเวลาเช้า มีกลิ่นไม่จางหาย ฉันใด เธอจงดูพระอังคีรส ผู้รุ่งเรืองงาม ส่องสว่างดุจพระอาทิตย์ในท้องฟ้า ฉันนั้นเถิด Imaṃ gāthaṃ adāsi. So taṃ catūhi māsehi paguṇaṃ kātuṃ nāsakkhi. Atha naṃ thero abhabbo tvaṃ sāsaneti vihārato nīhari. Tasmiñca kāle thero bhattuddesako hoti. Jīvako theraṃ upasaṅkamitvā ‘‘sve, bhante, bhagavatā saddhiṃ pañcabhikkhusatāni gahetvā amhākaṃ gehe bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti āha. Theropi ṭhapetvā cūḷapanthakaṃ sesānaṃ adhivāsemīti adhivāsesi. ได้ให้คาถานี้ ท่านจูฬปันถกะไม่สามารถทำให้คล่องแคล่วได้โดย ๔ เดือน ลำดับนั้น พระเถระจึงขับไล่ท่านออกจากวิหารว่า “เธอเป็นอภัพบุคคลในศาสนานี้” ก็ในกาลนั้น พระเถระเป็นภัตตุทเทสก์ หมอชีวกเข้าไปหาพระเถระแล้วกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พรุ่งนี้ ขอท่านโปรดพาภิกษุ ๕๐๐ รูปพร้อมกับพระผู้มีพระภาคไปรับภิกษาในเรือนของข้าพเจ้าทั้งหลายเถิด” แม้พระเถระก็รับนิมนต์สำหรับภิกษุที่เหลือ โดยยกเว้นท่านจูฬปันถกะ Cūḷapanthako dvārakoṭṭhake ṭhatvā rodati. Bhagavā dibbacakkhunā disvā taṃ upasaṅkamitvā kasmā rodasīti āha. So taṃ pavattimācikkhi. Bhagavā na sajjhāyaṃ kātuṃ asakkonto mama sāsane abhabbo nāma hoti, mā soci bhikkhūti taṃ bāhāyaṃ gahetvā vihāraṃ pavisitvā iddhiyā pilotikakhaṇḍaṃ abhinimminitvā adāsi, handa bhikkhu imaṃ parimajjanto rajoharaṇaṃ rajoharaṇanti punappunaṃ sajjhāyaṃ karohīti. Tassa tathā karoto taṃ kāḷavaṇṇaṃ ahosi. So parisuddhaṃ vatthaṃ, natthettha doso, attabhāvassa panāyaṃ dosoti saññaṃ paṭilabhitvā pañcasu khandhesu ñāṇaṃ otāretvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā anulomato gotrabhusamīpaṃ pāpesi. Athassa bhagavā obhāsagāthā abhāsi – ท่านพระจูฬปันถกยืนร้องไห้อยู่ที่ซุ้มประตู. พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นด้วยทิพยจักษุแล้ว เสด็จเข้าไปหาท่านแล้วตรัสถามว่า “เธอร้องไห้ทำไม”. ท่านจึงกราบทูลเรื่องนั้น. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุผู้ไม่สามารถทำการสาธยายได้ ชื่อว่าเป็นอภัพพบุคคลในศาสนาของเรา ย่อมไม่มี, ภิกษุ เธออย่าเศร้าโศกไปเลย” แล้วทรงจูงแขนท่านเข้าไปสู่วิหาร ทรงเนรมิตท่อนผ้าขาวด้วยฤทธิ์แล้วประทานให้ ตรัสว่า “เอาเถิด ภิกษุ เธอจงลูบคลำผ้าผืนนี้แล้วทำการสาธยายซ้ำๆ ว่า ‘รโชหรณัง รโชหรณัง’ (ผ้าเช็ดธุลี)”. เมื่อท่านทำอยู่อย่างนั้น ผ้านั้นได้มีสีดำคล้ำ. ท่านได้เกิดสัญญาขึ้นว่า “ผ้าผืนนี้บริสุทธิ์ดี โทษในผ้านี้ไม่มี แต่ว่าโทษนี้เป็นโทษของอัตภาพนี้เท่านั้น” แล้วหยั่งญาณลงในขันธ์ ๕ เจริญวิปัสสนา ยังญาณให้ดำเนินไปโดยอนุโลมจนใกล้โคตรภูญาณ. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคาถาเปล่งรัศมีแก่ท่านว่า – ‘‘Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati, Rāgassetaṃ adhivacanaṃ rajoti; Etaṃ rajaṃ vippajahitvā paṇḍitā, Viharanti te vigatarajassa sāsane. “ราคะเรียกว่าธุลี แต่ละอองธุลีหาเรียกว่าธุลีไม่, คำว่า ‘ธุลี’ นี้เป็นชื่อของราคะ. บัณฑิตทั้งหลายละธุลีนั้นแล้ว ย่อมอยู่ในศาสนาของพระองค์ผู้ปราศจากธุลี. ‘‘Doso …pe…. “โทสะ ...ฯลฯ... ‘‘Moho rajo na ca pana reṇu vuccati, Mohassetaṃ adhivacanaṃ rajoti; Etaṃ rajaṃ vippajahitvā paṇḍitā, Viharanti te vigatarajassa sāsane’’ti. (mahāni. 209); “โมหะเรียกว่าธุลี แต่ละอองธุลีหาเรียกว่าธุลีไม่, คำว่า ‘ธุลี’ นี้เป็นชื่อของโมหะ. บัณฑิตทั้งหลายละธุลีนั้นแล้ว ย่อมอยู่ในศาสนาของพระองค์ผู้ปราศจากธุลี.” Tassa gāthāpariyosāne catupaṭisambhidāchaḷabhiññāparivārā nava lokuttaradhammā hatthagatāva ahesuṃ. ในเวลาจบคาถา โลกุตรธรรม ๙ ประการ พร้อมทั้งปฏิสัมภิทา ๔ และอภิญญา ๖ ได้มาอยู่ในเงื้อมมือของท่านแล้ว. Satthā dutiyadivase jīvakassa gehaṃ agamāsi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Atha dakkhiṇodakāvasāne yāguyā diyyamānāya hatthena pattaṃ pidahi. Jīvako kiṃ bhanteti pucchi. Vihāre eko bhikkhu atthīti. So purisaṃ pesesi ‘‘gaccha, ayyaṃ gahetvā sīghaṃ ehī’’ti. Vihārato nikkhante pana bhagavati, ในวันที่สอง พระศาสดาได้เสด็จไปยังเรือนของหมอชีวกพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์. ครั้งนั้น ในเวลาจบการถวายทักษิโณทก เมื่อเขาถวายยาคู พระองค์ทรงใช้พระหัตถ์ปิดบาตร. หมอชีวกทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุไรพระเจ้าข้า”. (ตรัสตอบว่า) “ยังมีภิกษุรูปหนึ่งอยู่ในวิหาร”. เขาจึงส่งบุรุษไปว่า “จงไปนิมนต์พระคุณเจ้ามาโดยเร็ว”. ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากวิหารไปแล้ว, Sahassakkhattumattānaṃ, nimminitvāna panthako; Nisīdambavane ramme, yāva kālappavedanāti. (theragā. 563); ท่านปันถกะเนรมิตอัตภาพได้พันครั้งแล้ว นั่งอยู่ในอัมพวันอันน่ารื่นรมย์ จนกว่าจะถึงเวลาประกาศภัตกาล. Atha so puriso gantvā kāsāvehi ekapajjotaṃ ārāmaṃ disvā āgantvā bhikkhūhi bharito bhante ārāmo, nāhaṃ jānāmi katamo so ayyoti āha. Tato naṃ bhagavā āha ‘‘gaccha yaṃ paṭhamaṃ passasi, taṃ cīvarakaṇṇe gahetvā ‘satthā taṃ āmantetī’ti vatvā ānehī’’ti. So taṃ gantvā therasseva cīvarakaṇṇe aggahesi. Tāvadeva sabbepi nimmitā antaradhāyiṃsu. Thero ‘‘gaccha tva’’nti taṃ uyyojetvā mukhadhovanādisarīrakiccaṃ niṭṭhapetvā paṭhamataraṃ gantvā pattāsane nisīdi. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yathā āyasmā cūḷapanthako’’ti. ครั้งนั้น บุรุษนั้นไปเห็นอารามสว่างไสวเป็นอันเดียวด้วยผ้ากาสาวะแล้ว กลับมาทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อารามเต็มไปด้วยภิกษุ ข้าพระองค์ไม่ทราบว่าพระคุณเจ้ารูปไหนคือรูปนั้น”. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสกับเขาว่า “จงไป เธอเห็นรูปใดก่อน จงจับที่ชายจีวรของรูปนั้นแล้วกล่าวว่า ‘พระศาสดารับสั่งหาท่าน’ แล้วจงนำมา”. เขาไปที่นั่นแล้วได้จับที่ชายจีวรของพระเถระนั่นเอง. ขณะนั้นเอง ภิกษุที่ถูกเนรมิตทั้งหมดก็ได้อันตรธานไป. พระเถระส่งเขาไปว่า “เธอจงไปเถิด” แล้วทำสรีรกิจมีการล้างหน้าเป็นต้นเสร็จแล้ว ไปก่อนบุรุษนั้น นั่งบนอาสนะที่ถึงแก่ตน. ท่านหมายถึงเรื่องนี้จึงกล่าวว่า “เหมือนอย่างท่านพระจูฬปันถกะ”. Tatra ye te bahū nimmitā te aniyametvā nimmitattā iddhimatā sadisāva honti. Ṭhānanisajjādīsu vā bhāsitatuṇhībhāvādīsu vā yaṃ yaṃ iddhimā karoti, taṃ tadeva karonti. Sace pana nānāvaṇṇe kātukāmo hoti, keci paṭhamavaye, keci majjhimavaye, keci pacchimavaye, tathā dīghakese, upaḍḍhamuṇḍe, muṇḍe, missakese, upaḍḍharattacīvare, paṇḍukacīvare, padabhāṇadhammakathāsarabhaññapañhapucchanapañhavissajjanarajanapacanacīvarasibbanadhovanādīni karonte aparepi vā nānappakārake kātukāmo hoti, tena pādakajjhānato vuṭṭhāya ettakā bhikkhū paṭhamavayā hontūtiādinā nayena parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhātabbaṃ. Adhiṭṭhānacittena saddhiṃ icchiticchitappakārāyeva hontīti. Esa nayo bahudhāpi hutvā eko hotītiādīsu. ในบรรดาภิกษุที่ถูกเนรมิตจำนวนมากเหล่านั้น เพราะถูกเนรมิตขึ้นโดยไม่ได้กำหนด (ลักษณะเฉพาะ) จึงเป็นเช่นเดียวกับผู้มีฤทธิ์นั่นเอง. ในอิริยาบถมีการยืนการนั่งเป็นต้น หรือในอาการมีการพูดการนิ่งเป็นต้น ผู้มีฤทธิ์ทำอย่างใดๆ ภิกษุเหล่านั้นก็ทำอย่างนั้นๆ. แต่ถ้าประสงค์จะทำ (ภิกษุเนรมิต) ให้มีลักษณะต่างๆ กัน คือ บางพวกอยู่ในปฐมวัย บางพวกอยู่ในมัชฌิมวัย บางพวกอยู่ในปัจฉิมวัย, หรือมีผมยาว, มีศีรษะโล้นกึ่งหนึ่ง, มีศีรษะโล้น, มีผมหงอกแซม, มีจีวรสีแดงกึ่งหนึ่ง, มีจีวรสีเหลืองซีด, หรือประสงค์จะทำ (ภิกษุเนรมิต) ที่กำลังทำการสวดสาธยายธรรมกถา สรภัญญะ การถามปัญหา การตอบปัญหา การย้อมผ้า การเย็บจีวร การซักล้างเป็นต้น หรือประสงค์จะทำ (ภิกษุเนรมิต) ที่มีลักษณะต่างๆ แม้อย่างอื่นอีก, ภิกษุนั้นพึงออกจากปาทกฌานแล้ว ทำบริกรรมด้วยนัยเป็นต้นว่า “ขอภิกษุเท่านี้จงเป็นผู้มีปฐมวัย” แล้วเข้า (ฌาน) อีก ออกมาแล้วพึงอธิษฐาน. พร้อมกับจิตที่อธิษฐาน ภิกษุเหล่านั้นก็จะมีลักษณะตามที่ต้องการนั่นเอง. นัยนี้ (พึงนำไปใช้) ในข้อความทั้งหลายมีอาทิว่า “เป็นหลายรูปแล้วกลับเป็นรูปเดียว”. Ayaṃ pana viseso, iminā bhikkhunā evaṃ bahubhāvaṃ nimminitvā puna ‘‘ekova hutvā caṅkamissāmi, sajjhāyaṃ karissāmi, pañhaṃ pucchissāmī’’ti cintetvā vā, ‘‘ayaṃ vihāro appabhikkhuko, sace keci āgamissanti ‘kuto ime ettakā ekasadisā bhikkhū, addhā therassa esa ānubhāvo’ti maṃ jānissantī’’ti appicchatāya vā antarāva ‘‘eko homī’’ti icchantena pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘eko homī’’ti parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘eko homī’’ti adhiṭṭhātabbaṃ. Adhiṭṭhānacittena saddhiṃyeva eko hoti. Evaṃ akaronto pana yathā paricchinnakālavasena sayameva eko hoti. แต่ว่า นี้เป็นข้อแตกต่างพิเศษ: ภิกษุนี้เนรมิตภาวะเป็นอันมากอย่างนี้แล้ว เมื่อประสงค์จะกลับเป็นรูปเดียวในระหว่าง (เวลาที่กำหนด) เพราะคิดว่า “เราจักเป็นรูปเดียวแล้วจงกรม, จักทำการสาธยาย, จักถามปัญหา” หรือเพราะความเป็นผู้มักน้อย (โดยคิดว่า) “วิหารนี้มีภิกษุน้อย ถ้าใครๆ มา (แล้วเห็นภิกษุมาก) ก็จักรู้เราว่า ‘ภิกษุเหล่านี้มีจำนวนเท่านี้ มีลักษณะเหมือนกัน มาจากไหนหนอ, แน่นอนว่า นี่เป็นอานุภาพของพระเถระ’” พึงเข้าปาทกฌานแล้ว ออกมาทำบริกรรมว่า “เราจงเป็นผู้เดียว” แล้วเข้า (ฌาน) อีก ออกมาแล้วพึงอธิษฐานว่า “เราจงเป็นผู้เดียว”. พร้อมกับจิตที่อธิษฐานนั่นเอง เธอก็กลับเป็นผู้เดียว. แต่เมื่อไม่ทำอย่างนี้ เธอย่อมกลับเป็นผู้เดียวได้เองตามเวลาที่กำหนดไว้. 387. Āvibhāvaṃ tirobhāvanti ettha āvibhāvaṃ karoti tirobhāvaṃ karotīti ayamattho. Idameva hi sandhāya paṭisambhidāyaṃ vuttaṃ ‘‘āvibhāvanti kenaci anāvaṭaṃ hoti appaṭicchannaṃ vivaṭaṃ pākaṭaṃ. Tirobhāvanti kenaci āvaṭaṃ hoti paṭicchannaṃ pihitaṃ paṭikujjita’’nti (paṭi. ma. 3.11). Tatrāyaṃ iddhimā āvibhāvaṃ kātukāmo andhakāraṃ vā ālokaṃ karoti, paṭicchannaṃ vā vivaṭaṃ, anāpāthaṃ vā āpāthaṃ karoti. Kathaṃ? Ayañhi yathā paṭicchannopi dūre ṭhitopi vā dissati, evaṃ attānaṃ vā paraṃ vā kātukāmo pādakajjhānato vuṭṭhāya idaṃ andhakāraṭṭhānaṃ ālokajātaṃ hotūti vā, idaṃ paṭicchannaṃ vivaṭaṃ hotūti vā, idaṃ anāpāthaṃ āpāthaṃ hotūti vā āvajjitvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhāti, saha adhiṭṭhānacittena yathādhiṭṭhitameva hoti. Pare dūre ṭhitāpi passanti. Sayampi passitukāmo passati. 387. ในคำว่า อาวิภาวํ ติโรภาวํ นี้ มีอรรถว่า กระทำให้ปรากฏ กระทำให้หายไป ก็โดยที่แท้จริง ท่านกล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรคโดยหมายถึงข้อความนี้แหละว่า “คำว่า อาวิภาวํ คือ เป็นสิ่งที่ไม่ถูกอะไรๆ กั้นไว้ ไม่ถูกปิดบัง เปิดเผย ปรากฏ คำว่า ติโรภาวํ คือ เป็นสิ่งที่ถูกอะไรๆ กั้นไว้ ถูกปิดบัง ปิดไว้ คว่ำไว้” ในบรรดาฤทธิ์ ๒ อย่างนั้น ผู้มีฤทธิ์นี้ เมื่อต้องการจะทำให้ปรากฏ ก็ย่อมทำความมืดให้เป็นแสงสว่าง หรือทำสิ่งที่ถูกปิดบังให้เปิดเผย หรือทำสิ่งที่ไม่ปรากฏให้ปรากฏ ถามว่า ทำอย่างไร? ตอบว่า ผู้มีฤทธิ์นี้ เมื่อต้องการจะทำตนหรือผู้อื่นให้ปรากฏ แม้จะถูกปิดบังไว้หรืออยู่ไกล ก็สามารถมองเห็นได้ฉันใด ก็ฉันนั้น คือออกจากปาทกฌานแล้ว มนสิการแล้วทำบริกรรมว่า “ขอสถานที่มืดนี้จงเกิดเป็นแสงสว่าง” หรือว่า “ขอสิ่งที่ถูกปิดบังนี้จงเปิดเผย” หรือว่า “ขอสิ่งที่ไม่ปรากฏนี้จงปรากฏ” แล้วย่อมอธิษฐานด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ สิ่งนั้นย่อมเป็นไปตามที่อธิษฐานไว้พร้อมกับอธิษฐานจิตทีเดียว ชนทั้งหลายเหล่าอื่นแม้อยู่ไกลก็ย่อมเห็น แม้ตนเองเมื่อต้องการจะเห็นก็ย่อมเห็น 388. Etaṃ pana pāṭihāriyaṃ kena katapubbanti? Bhagavatā. Bhagavā hi cūḷasubhaddāya nimantito vissakammunā nimmitehi pañcahi kūṭāgārasatehi sāvatthito sattayojanabbhantaraṃ sāketaṃ gacchanto yathā sāketanagaravāsino sāvatthivāsike, sāvatthivāsino ca sāketavāsike passanti, evaṃ adhiṭṭhāsi. Nagaramajjhe ca otaritvā pathaviṃ dvidhā bhinditvā yāva avīciṃ ākāsañca dvidhā viyūhitvā yāva brahmalokaṃ dassesi. 388. ก็ปาฏิหาริย์นี้ ใครเคยทำมาแล้ว? พระผู้มีพระภาคเคยทรงทำมาแล้ว จริงอยู่ พระผู้มีพระภาค เมื่อครั้งที่นางจุฬสุภัททาอาราธนา ได้เสด็จจากกรุงสาวัตถีไปยังกรุงสาเกตซึ่งอยู่ภายในระยะ ๗ โยชน์ ด้วยเรือนยอด ๕๐๐ หลังที่วิสสุกรรมเทพบุตรเนรมิตขึ้น ทรงอธิษฐานให้ชาวกรุงสาเกตเห็นชาวกรุงสาวัตถี และชาวกรุงสาวัตถีก็เห็นชาวกรุงสาเกตได้ และเมื่อเสด็จลง ณ ท่ามกลางพระนครแล้ว ได้ทรงแยกแผ่นดินออกเป็น ๒ ส่วน แสดงให้เห็นตลอดถึงอเวจี และทรงแหวกอากาศออกเป็น ๒ ส่วน แสดงให้เห็นตลอดถึงพรหมโลก Devorohaṇenapi ca ayamattho vibhāvetabbo. Bhagavā kira yamakapāṭihāriyaṃ katvā caturāsītipāṇasahassāni bandhanā pamocetvā atītā buddhā yamakapāṭihāriyāvasāne kuhiṃ gatāti āvajjitvā tāvatiṃsabhavanaṃ gatāti addasa. Athekena pādena pathavītalaṃ akkamitvā dutiyaṃ yugandharapabbate patiṭṭhapetvā puna purimapādaṃ uddharitvā sinerumatthakaṃ akkamitvā tattha paṇḍukambalasilātale vassaṃ upagantvā sannipatitānaṃ dasasahassacakkavāḷadevatānaṃ ādito paṭṭhāya abhidhammakathaṃ ārabhi. Bhikkhācāravelāya nimmitabuddhaṃ māpesi. So dhammaṃ deseti. Bhagavā nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā anotattadahe mukhaṃ dhovitvā uttarakurūsu piṇḍapātaṃ gahetvā anotattadahatīre paribhuñjati. Sāriputtatthero tattha gantvā bhagavantaṃ vandati. Bhagavā ajja ettakaṃ dhammaṃ desesinti therassa nayaṃ deti. Evaṃ tayo māse abbocchinnaṃ abhidhammakathaṃ kathesi. Taṃ sutvā asītikoṭidevatānaṃ dhammābhisamayo ahosi. และพึงทำอรรถนี้ให้แจ่มแจ้งแม้ด้วยการเสด็จลงจากเทวโลก ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงกระทำยมกปาฏิหาริย์แล้ว ทรงเปลื้องสัตว์ ๘๔,๐๐๐ จากเครื่องผูกพันแล้ว ทรงมนสิการว่า “พระพุทธเจ้าในอดีตทั้งหลาย เมื่อสิ้นสุดการทำยมกปาฏิหาริย์แล้ว เสด็จไปที่ไหน” ดังนี้แล้ว ได้ทอดพระเนตรเห็นว่าเสด็จไปสู่ภพดาวดึงส์ ลำดับนั้น ทรงเหยียบพื้นปฐพีด้วยพระบาทข้างหนึ่ง แล้วทรงตั้งพระบาทอีกข้างหนึ่งไว้บนยอดเขายุคันธร แล้วทรงยกพระบาทข้างเดิมขึ้นเหยียบยอดเขาสิเนรุ ณ ที่นั้น ทรงเข้าจำพรรษาบนบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ แล้วทรงเริ่มแสดงอภิธรรมกถาแก่เทวดาในหมื่นจักรวาลที่ประชุมกันตั้งแต่ต้น ในเวลาภิกขาจาร ทรงเนรมิตพระพุทธนิมิต พระพุทธนิมิตนั้นย่อมแสดงธรรม ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงเคี้ยวไม้ชำระพระทนต์ชื่อนาคลดา ทรงล้างพระพักตร์ในสระอโนดาต แล้วทรงรับบิณฑบาตในอุตตรกุรุทวีป เสวย ณ ริมฝั่งสระอโนดาต พระสารีบุตรเถระไป ณ ที่นั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคประทานนัยแก่พระเถระว่า “วันนี้เราแสดงธรรมไปเท่านี้” ด้วยประการฉะนี้ ได้ตรัสอภิธรรมกถาติดต่อกันตลอด ๓ เดือน เมื่อได้ฟังธรรมนั้นแล้ว ธรรมาภิสมัยได้มีแก่เทวดา ๘๐ โกฏิ Yamakapāṭihāriye sannipatitāpi dvādasayojanā parisā bhagavantaṃ passitvāva gamissāmāti khandhāvāraṃ bandhitvā aṭṭhāsi. Taṃ cūḷaanāthapiṇḍikaseṭṭhiyeva sabbapaccayehi upaṭṭhāsi. Manussā kuhiṃ bhagavāti jānanatthāya anuruddhattheraṃ yāciṃsu. Thero ālokaṃ vaḍḍhetvā addasa dibbena cakkhunā tattha vassūpagataṃ bhagavantaṃ disvā ārocesi. แม้บริษัทประมาณ ๑๒ โยชน์ที่ประชุมกันในคราวแสดงยมกปาฏิหาริย์ ก็ได้ตั้งค่ายพักอยู่ด้วยคิดว่า “พวกเราเห็นพระผู้มีพระภาคแล้วจึงจักไป” จุลอนาถบิณฑิกเศรษฐีเท่านั้นได้อุปัฏฐากบริษัทนั้นด้วยปัจจัยทั้งปวง มนุษย์ทั้งหลายได้ทูลขอพระอนุรุทธเถระเพื่อประสงค์จะทราบว่า “พระผู้มีพระภาคอยู่ที่ไหน” พระเถระได้ทำแสงสว่างให้กว้างขวางออกไป ได้เห็นพระผู้มีพระภาคผู้ทรงเข้าจำพรรษา ณ ที่นั้นด้วยทิพพจักขุแล้ว จึงได้กราบทูลให้ทราบ Te bhagavato vandanatthāya mahāmoggallānattheraṃ yāciṃsu. Thero parisamajjheyeva mahāpathaviyaṃ nimujjitvā sinerupabbataṃ nibbijjhitvā tathāgatapādamūle bhagavato pāde vandamānova ummujjitvā bhagavantaṃ etadavoca ‘‘jambudīpavāsino, bhante, bhagavato pāde vanditvā passitvāva gamissāmāti vadantī’’ti. Bhagavā āha ‘‘kuhiṃ pana te, moggallāna, etarahi jeṭṭhabhātā dhammasenāpatī’’ti? ‘‘Saṅkassanagare bhante’’ti. ‘‘Moggallāna, maṃ daṭṭhukāmā sve saṅkassanagaraṃ āgacchantu, ahaṃ sve mahāpavāraṇapuṇṇamāsīuposathadivase saṅkassanagare otarissāmī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti thero dasabalaṃ vanditvā āgatamaggeneva oruyha manussānaṃ santikaṃ sampāpuṇi. Gamanāgamanakāle ca yathā naṃ manussā passanti, evaṃ adhiṭṭhāsi. Idaṃ tāvettha mahāmoggallānatthero āvibhāvapāṭihāriyaṃ akāsi. ชนเหล่านั้นได้ทูลขอพระมหาโมคคัลลานเถระเพื่อถวายบังคมพระผู้มีพระภาค พระเถระได้ดำลงในมหาปฐพี ณ ท่ามกลางบริษัทนั่นเอง ทะลุภูเขาสิเนรุขึ้นปรากฏที่เบื้องพระยุคลบาทของพระตถาคต กำลังถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคอยู่นั่นเอง ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคด้วยคำนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชาวชมพูทวีปกล่าวกันว่า ‘พวกข้าพระองค์ถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคและได้เห็นพระองค์แล้วจึงจักไป’” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “โมคคัลลานะ ก็บัดนี้ ธรรมเสนาบดีผู้เป็นพี่ชายใหญ่ของเธออยู่ที่ไหน?” “อยู่ที่สังกัสสนคร พระเจ้าข้า” “โมคคัลลานะ ผู้ที่ต้องการจะเห็นเรา พรุ่งนี้จงมาที่สังกัสสนคร เราจักลงที่สังกัสสนครในวันพรุ่งนี้ ซึ่งเป็นวันมหาปวารณาปุรณมีอุโบสถ” “สาธุ พระเจ้าข้า” พระเถระถวายบังคมพระทศพลแล้ว ลงมาตามทางที่มานั่นเอง ถึงสำนักของมนุษย์ทั้งหลาย และในคราวที่ไปและกลับ ก็ได้อธิษฐานให้นายสารถีเห็นตนฉันใด ก็ฉันนั้น ในเรื่องนี้ พระมหาโมคคัลลานเถระได้ทำอาวิภาวปาฏิหาริย์นี้ก่อน So evaṃ āgato taṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘dūranti saññaṃ akatvā katapātarāsāva nikkhamathā’’ti āha. Bhagavā sakkassa devarañño ārocesi ‘‘mahārāja, sve manussalokaṃ gacchāmī’’ti. Devarājā vissakammaṃ āṇāpesi ‘‘tāta, sve bhagavā manussalokaṃ gantukāmo, tisso sopānapantiyo māpehi ekaṃ kanakamayaṃ, ekaṃ rajatamayaṃ, ekaṃ maṇimaya’’nti. So tathā akāsi. Bhagavā dutiyadivase sinerumuddhani ṭhatvā puratthimalokadhātuṃ olokesi, anekāni cakkavāḷasahassāni vivaṭāni hutvā ekaṅgaṇaṃ viya pakāsiṃsu. Yathā ca puratthimena, evaṃ pacchimenapi uttarenapi dakkhiṇenapi sabbaṃ vivaṭamaddasa. Heṭṭhāpi yāva avīci, upari yāva akaniṭṭhabhavanaṃ, tāva addasa. ท่านมาแล้วอย่างนี้ ได้กราบทูลเรื่องราวนั้นแล้วกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายอย่าได้มีความสำคัญว่าไกล เมื่อฉันภัตตาหารเช้าเสร็จแล้วจงออกเดินทางเถิด” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสบอกแก่ท้าวสักกเทวราชว่า “มหาราช พรุ่งนี้เราจักไปยังมนุษยโลก” ท้าวเทวราชได้มีพระบัญชาสั่งวิสสุกรรมเทพบุตรว่า “พ่อคุณ พรุ่งนี้พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะเสด็จไปยังมนุษยโลก ท่านจงเนรมิตบันได ๓ สาย คือ บันไดทองสายหนึ่ง บันไดเงินสายหนึ่ง บันไดแก้วมณีสายหนึ่ง” วิสสุกรรมเทพบุตรนั้นได้กระทำเช่นนั้น ในวันที่สอง พระผู้มีพระภาคประทับยืนบนยอดเขาสิเนรุ ทอดพระเนตรไปยังโลกธาตุเบื้องบูรพา จักรวาลหลายพันแห่งได้เปิดโล่งปรากฏประดุจลานอันเดียวกัน และทรงทอดพระเนตรเห็นทั่วทั้งหมดเปิดโล่งในทิศประจิม ทิศอุดร และทิศทักษิณ เหมือนกับทิศบูรพาฉันใด ก็ฉันนั้น เบื้องล่างก็ทอดพระเนตรเห็นตลอดถึงอเวจี เบื้องบนก็ทอดพระเนตรเห็นตลอดถึงอกนิฏฐภพ Taṃ divasaṃ kira lokavivaraṇaṃ nāma ahosi. Manussāpi deve passanti, devāpi manusse. Tattha neva manussā uddhaṃ ullokenti, na devā adho olokenti, sabbe sammukhāva aññamaññaṃ passanti. Bhagavā majjhe maṇimayena sopānena otarati, chakāmāvacaradevā vāmapasse kanakamayena, suddhāvāsā ca mahābrahmā ca dakkhiṇapasse rajatamayena. Devarājā pattacīvaraṃ aggahesi, mahābrahmā tiyojanikaṃ setacchattaṃ, suyāmo vāḷabījaniṃ, pañcasikho gandhabbaputto tigāvutamattaṃ beḷuvapaṇḍuvīṇaṃ gahetvā tathāgatassa pūjaṃ karonto otarati. Taṃdivasaṃ bhagavantaṃ disvā buddhabhāvāya pihaṃ anuppādetvā ṭhitasatto nāma natthi. Idamettha bhagavā āvibhāvapāṭihāriyaṃ akāsi. ได้ยินว่า ในวันนั้น ปาฏิหาริย์ชื่อว่าโลกวิวรณะได้มีแล้ว แม้มนุษย์ทั้งหลายก็เห็นเทวดา แม้เทวดาทั้งหลายก็เห็นมนุษย์ ในเทวดาและมนุษย์เหล่านั้น มนุษย์ไม่ต้องแหงนดูเบื้องบน เทวดาก็ไม่ต้องก้มดูเบื้องล่าง ทุกคนเห็นกันซึ่งหน้าทั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จลงทางบันไดแก้วมณีในท่ามกลาง เทวดาในกามภพ ๖ ชั้น (เสด็จลง) ทางบันไดทองด้านซ้าย สุทธาวาสพรหมและมหาพรหม (เสด็จลง) ทางบันไดเงินด้านขวา ท้าวสักกเทวราชทรงรับบาตรและจีวร ท้าวมหาพรหมกั้นเศวตฉัตรขนาด ๓ โยชน์ ท้าวสุยามะถวายวาลวีชนี ปัญจสิขคนธรรพบุตรถือพิณชื่อเวฬุวปัณฑุ ขนาด ๓ คาวุต บูชาพระตถาคตแล้วลงมา ในวันนั้น สัตว์ที่เห็นพระผู้มีพระภาคแล้วไม่ยังความปรารถนาเพื่อความเป็นพระพุทธเจ้าให้เกิดขึ้น ไม่มีเลย ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคได้ทรงทำอาวิภาวปาฏิหาริย์นี้ Apica tambapaṇṇidīpe talaṅgaravāsī dhammadinnattheropi tissamahāvihāre cetiyaṅgaṇasmiṃ nisīditvā ‘‘tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu apaṇṇakapaṭipadaṃ paṭipanno hotī’’ti apaṇṇakasuttaṃ (a. ni. 3.16) kathento heṭṭhāmukhaṃ bījaniṃ akāsi, yāva avīcito ekaṅgaṇaṃ ahosi. Tato uparimukhaṃ akāsi, yāva brahmalokā ekaṅgaṇaṃ ahosi. Thero nirayabhayena tajjetvā saggasukhena ca palobhetvā dhammaṃ desesi. Keci sotāpannā ahesuṃ, keci sakadāgāmī anāgāmī arahantoti. อีกอย่างหนึ่ง แม้พระธรรมทินนเถระผู้อยู่ในตำบลตลังคระ ในเกาะตัมพปัณณิ นั่งที่ลานพระเจดีย์ในติสสมหาวิหาร เมื่อกล่าวอัปปัณณกสูตรว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการ ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติอปัณณกปฏิปทา” ดังนี้ ได้ทำพัดให้มีหน้าลงเบื้องต่ำ ที่โล่งแจ้งเป็นลานเดียวกันได้มีแล้วจนถึงอเวจี แต่นั้น ได้ทำพัดให้มีหน้าขึ้นเบื้องบน ที่โล่งแจ้งเป็นลานเดียวกันได้มีแล้วจนถึงพรหมโลก พระเถระขู่ด้วยภัยในนรกและล่อด้วยสุขในสวรรค์แล้วแสดงธรรม บางพวกเป็นพระโสดาบัน บางพวกเป็นพระสกทาคามี พระอนาคามี และพระอรหันต์ 389. Tirobhāvaṃ kātukāmo pana ālokaṃ vā andhakāraṃ karoti, appaṭicchannaṃ vā paṭicchannaṃ, āpāthaṃ vā anāpāthaṃ karoti. Kathaṃ? Ayañhi yathā appaṭicchannopi samīpe ṭhitopi vā na dissati, evaṃ attānaṃ vā paraṃ vā kātukāmo pādakajjhānato vuṭṭhāya ‘‘idaṃ ālokaṭṭhānaṃ andhakāraṃ hotū’’ti vā, ‘‘idaṃ appaṭicchannaṃ paṭicchannaṃ hotū’’ti vā, ‘‘idaṃ āpāthaṃ anāpāthaṃ hotū’’ti vā āvajjitvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhāti. Saha adhiṭṭhānacittena yathādhiṭṭhitameva hoti. Pare samīpe ṭhitāpi na passanti. Sayampi apassitukāmo na passati. 389. ส่วนผู้ที่ต้องการจะทำติโรภาวะ (การหายตัว) ย่อมทำที่สว่างให้มืด หรือทำที่ไม่มีอะไรปิดบังให้มีสิ่งปิดบัง หรือทำสิ่งที่ปรากฏให้ไม่ปรากฏ อย่างไร คือ ผู้มีฤทธิ์นี้ต้องการจะทำตนหรือคนอื่นให้เป็นอย่างที่แม้ไม่ถูกปิดบัง หรือแม้ยืนอยู่ใกล้ๆ ก็มองไม่เห็น จึงออกจากปาทกฌานแล้วน้อมใจไปว่า “ขอที่สว่างนี้จงมืด” ดังนี้บ้าง “ขอสิ่งที่ไม่มีอะไรปิดบังนี้จงมีสิ่งปิดบัง” ดังนี้บ้าง “ขอสิ่งที่ปรากฏนี้จงอย่าปรากฏ” ดังนี้บ้าง ทำบริกรรมแล้วอธิษฐานตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล พร้อมกับจิตที่อธิษฐาน ก็ย่อมเป็นไปตามที่อธิษฐานไว้ คนอื่นแม้ยืนอยู่ใกล้ๆ ก็มองไม่เห็น แม้ตนเองเมื่อไม่ต้องการจะเห็น ก็ย่อมไม่เห็น 390. Etaṃ pana pāṭihāriyaṃ kena katapubbanti? Bhagavatā. Bhagavā hi yasaṃ kulaputtaṃ samīpe nisinnaṃyeva yathā naṃ pitā na passati, evamakāsi. Tathā vīsayojanasataṃ mahākappinassa paccuggamanaṃ katvā taṃ anāgāmiphale, amaccasahassañcassa sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā, tassa anumaggaṃ āgatā sahassitthiparivārā anojādevī āgantvā samīpe nisinnāpi yathā saparisaṃ rājānaṃ na passati, tathā katvā ‘‘api, bhante, rājānaṃ passathā’’ti vutte ‘‘kiṃ pana te rājānaṃ gavesituṃ varaṃ, udāhu attāna’’nti? ‘‘Attānaṃ, bhante’’ti vatvā nisinnāya tassā tathā dhammaṃ desesi, yathā sā saddhiṃ itthisahassena sotāpattiphale patiṭṭhāsi, amaccā anāgāmiphale, rājā arahatteti. Apica tambapaṇṇidīpaṃ āgatadivase yathā attanā saddhiṃ āgate avasese rājā na passati, evaṃ karontena mahindattherenāpi idaṃ katameva (pārā. aṭṭha. 1.tatiyasaṅgītikathā). 390. ก็ปาฏิหาริย์นี้ใครเคยทำมาแล้ว? พระผู้มีพระภาค จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้ทรงทำยสกุลบุตรผู้นั่งอยู่ใกล้ๆ นั่นแล ให้เป็นอย่างที่บิดาของท่านมองไม่เห็น อีกอย่างหนึ่ง ทรงทำการต้อนรับพระเจ้ามหากัปปินะไป ๑๒๐ โยชน์ ทรงให้พระองค์ดำรงอยู่ในอนาคามิผล และให้อำมาตย์หนึ่งพันของพระองค์ดำรงอยู่ในโสดาปัตติผลแล้ว ทรงทำพระนางอโนชาเทวีผู้มีหญิงหนึ่งพันเป็นบริวาร ซึ่งตามเสด็จพระราชามา ประทับนั่งอยู่ใกล้ๆ ให้เป็นอย่างที่มองไม่เห็นพระราชาพร้อมทั้งบริษัทแล้ว เมื่อพระนางทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทรงเห็นพระราชาหรือไม่” จึงตรัสถามว่า “อะไรประเสริฐกว่ากัน คือการที่เธอแสวงหาพระราชา หรือแสวงหาตน” เมื่อพระนางกราบทูลว่า “แสวงหาตน พระเจ้าข้า” ได้ทรงแสดงธรรมแก่พระนางผู้ประทับนั่งอยู่อย่างนั้น โดยประการที่พระนางพร้อมด้วยหญิงหนึ่งพันได้ดำรงอยู่ในโสดาปัตติผล อำมาตย์ทั้งหลายดำรงอยู่ในอนาคามิผล พระราชาดำรงอยู่ในอรหัตผล อีกอย่างหนึ่ง แม้พระมหินทเถระผู้ทรงทำในวันที่เสด็จถึงเกาะตัมพปัณณิ ให้เป็นอย่างที่พระราชาไม่ทรงเห็นพระเถระที่เหลือซึ่งมาพร้อมกับตน ก็ได้ทรงทำปาฏิหาริย์นี้แล้วเหมือนกัน 391. Apica sabbampi pākaṭaṃ pāṭihāriyaṃ āvibhāvaṃ nāma. Apākaṭapāṭihāriyaṃ tirobhāvaṃ nāma. Tattha pākaṭapāṭihāriye iddhipi paññāyati iddhimāpi. Taṃ yamakapāṭihāriyena dīpetabbaṃ. Tatra hi ‘‘idha tathāgato yamakapāṭihāriyaṃ karoti asādhāraṇaṃ sāvakehi. Uparimakāyato aggikkhandho pavattati, heṭṭhimakāyato udakadhārā pavattatī’’ti (paṭi. ma. 1.116) evaṃ ubhayaṃ paññāyittha. Apākaṭapāṭihāriye iddhiyeva paññāyati, na iddhimā. Taṃ mahakasuttena (saṃ. ni. 4.346) ca brahmanimantanikasuttena (ma. ni. 1.501 ādayo) ca dīpetabbaṃ. Tatra hi āyasmato ca mahakassa, bhagavato ca iddhiyeva paññāyittha, na iddhimā. 391. อีกอย่างหนึ่ง ปาฏิหาริย์ที่ปรากฏทั้งหมดชื่อว่าอาวิภาวะ ปาฏิหาริย์ที่ไม่ปรากฏชื่อว่าติโรภาวะ ในปาฏิหาริย์ทั้งสองนั้น ในปาฏิหาริย์ที่ปรากฏ ทั้งฤทธิ์และผู้มีฤทธิ์ย่อมปรากฏ ปาฏิหาริย์นั้นพึงแสดงด้วยยมกปาฏิหาริย์ จริงอยู่ ในยมกปาฏิหาริย์นั้น ทั้งสองอย่างปรากฏแล้วอย่างนี้ว่า “พระตถาคตในโลกนี้ทรงกระทำยมกปาฏิหาริย์ซึ่งไม่ทั่วไปแก่พระสาวก เปลวไฟปรากฏจากพระวรกายเบื้องบน สายน้ำปรากฏจากพระวรกายเบื้องล่าง” ในปาฏิหาริย์ที่ไม่ปรากฏ ฤทธิ์เท่านั้นปรากฏ ผู้มีฤทธิ์ไม่ปรากฏ ปาฏิหาริย์นั้นพึงแสดงด้วยมหากสูตรและพรหมนิมันตนิกสูตร จริงอยู่ ในสูตรนั้น ฤทธิ์ของท่านพระมหากะและของพระผู้มีพระภาคเท่านั้นปรากฏ ผู้มีฤทธิ์ไม่ปรากฏ Yathāha – ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘Ekamantaṃ nisinno kho citto gahapati āyasmantaṃ mahakaṃ etadavoca ‘sādhu me, bhante, ayyo mahako uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ dassetū’ti. Tena hi tvaṃ gahapati āḷinde uttarāsaṅgaṃ paññāpetvā tiṇakalāpaṃ okāsehīti. ‘Evaṃ, bhante’ti kho citto gahapati āyasmato mahakassa paṭissutvā āḷinde uttarāsaṅgaṃ paññāpetvā tiṇakalāpaṃ okāsesi. Atha kho āyasmā mahako vihāraṃ pavisitvā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsi, yathā tālacchiggaḷena ca aggaḷantarikāya ca acci nikkhamitvā tiṇāni jhāpesi, uttarāsaṅgaṃ na jhāpesī’’ti (saṃ. ni. 4.346). “จิตตคหบดีนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กล่าวกะท่านพระมหากะดังนี้ว่า ‘ดีละ ท่านผู้เจริญ ขอท่านพระมหากะจงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์แก่ข้าพเจ้าเถิด’ ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านคหบดี จงปูผ้าห่มไว้ที่ชานเรือนแล้ววางฟ่อนหญ้าไว้’ จิตตคหบดีรับคำท่านพระมหากะว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ’ แล้วปูผ้าห่มไว้ที่ชานเรือน วางฟ่อนหญ้าไว้ ครั้งนั้น ท่านพระมหากะเข้าไปในวิหารแล้วได้บันดาลอิทธาภิสังขารเช่นนั้น ซึ่งโดยอาการนั้น เปลวไฟได้ออกจากรูกุญแจและช่องดาลแล้วไหม้หญ้า แต่ไม่ไหม้ผ้าห่ม” Yathā cāha – และดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘Atha khvāhaṃ, bhikkhave, tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsiṃ ‘ettāvatā brahmā ca brahmaparisā ca brahmapārisajjā ca saddañca me sossanti, na ca maṃ dakkhissantī’ti antarahito imaṃ gāthaṃ abhāsiṃ – “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น เราได้บันดาลอิทธาภิสังขารเช่นนั้นว่า ‘ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พรหม พรหมบริษัท และพรหมปาริสัชชะ จักได้ยินเสียงของเรา แต่จักไม่เห็นเรา’ ดังนี้แล้ว หายตัวไปกล่าวคาถานี้ว่า – ‘Bhave vāhaṃ bhayaṃ disvā, bhavañca vibhavesinaṃ; Bhavaṃ nābhivadiṃ kiñci, nandiñca na upādiyi’’’nti. (ma. ni. 1.504); ‘เราเห็นภัยในภพ และเห็นภพของผู้แสวงหาวิภพ จึงไม่สรรเสริญภพอะไรๆ และไม่ยึดมั่นความเพลิดเพลิน’” 392. Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāseti ettha tirokuṭṭanti parakuṭṭaṃ, kuṭṭassa parabhāganti vuttaṃ hoti. Esa nayo itaresu. Kuṭṭoti ca gehabhittiyā etamadhivacanaṃ. Pākāroti gehavihāragāmādīnaṃ parikkhepapākāro. Pabbatoti paṃsupabbato vā pāsāṇapabbato vā. Asajjamānoti alaggamāno. Seyyathāpi ākāseti ākāse viya. Evaṃ gantukāmena pana ākāsakasiṇaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya kuṭṭaṃ vā pākāraṃ vā sinerucakkavāḷesupi aññataraṃ pabbataṃ vā āvajjitvā kataparikammena ākāso hotūti adhiṭṭhātabbo. Ākāsoyeva hoti. Adho otaritukāmassa, uddhaṃ vā ārohitukāmassa susiro hoti, vinivijjhitvā gantukāmassa chiddo. So tattha asajjamāno gacchati. 392. ในบทว่า "ติโรกุฏฺฏํ ติโรปาการํ ติโรปพฺพตํ อสชฺชมาโน คจฺฉติ เสยฺยถาปิ อากาเส" นี้ บทว่า "ติโรกุฏฺฏํ" ท่านกล่าวว่า ได้แก่ "ปรํ กุฏฺฏํ" (ฝาฟากโน้น) คือส่วนเบื้องอื่นแห่งฝา นัยนี้มีในบทที่เหลือ (คือ ติโรปาการํ ติโรปพฺพตํ) ก็บทว่า "กุฏฺฏํ" นี้ เป็นชื่อของฝาเรือน บทว่า "ปาการํ" ได้แก่กำแพงล้อมเรือน วิหาร และบ้านเป็นต้น บทว่า "ปพฺพตํ" ได้แก่ภูเขาดินหรือภูเขาหิน บทว่า "อสชฺชมาโน" ได้แก่ ไม่ติดข้อง บทว่า "เสยฺยถาปิ อากาเส" ได้แก่ ราวกับในอากาศ ก็แต่ว่า ผู้ที่ต้องการจะไปอย่างนี้ พึงเข้าอากาสกสิณสมาบัติ ออกแล้ว น้อมใจไปถึงฝาก็ดี กำแพงก็ดี หรือภูเขาอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ในบรรดาภูเขาสิเนรุและภูเขาจักรวาลก็ดี ทำบริกรรมแล้ว พึงอธิษฐานว่า "จงเป็นอากาศ" ก็ย่อมเป็นอากาศทีเดียว สำหรับผู้ที่ต้องการจะลงไปข้างล่าง หรือผู้ที่ต้องการจะขึ้นไปข้างบน (ฝาเป็นต้นนั้น) ย่อมเป็นของกลวง สำหรับผู้ที่ต้องการจะทะลุไป ย่อมเป็นช่อง เขาย่อมไปในที่นั้นโดยไม่ติดข้อง Tipiṭakacūḷābhayatthero panetthāha – ‘‘ākāsakasiṇasamāpajjanaṃ, āvuso, kimatthiyaṃ, kiṃ hatthiassādīni abhinimminitukāmo hatthiassādi kasiṇāni samāpajjati, nanu yattha katthaci kasiṇe parikammaṃ katvā aṭṭhasamāpattivasībhāvoyeva pamāṇaṃ. Yaṃ yaṃ icchati, taṃ tadeva hotī’’ti. Bhikkhū āhaṃsu – ‘‘pāḷiyā, bhante, ākāsakasiṇaṃyeva āgataṃ, tasmā avassametaṃ vattabba’’nti. Tatrāyaṃ pāḷi – ส่วนพระติปิฏกจูฬาภยเถระได้กล่าวในเรื่องนี้ว่า "ดูก่อนอาวุโส การเข้าอากาสกสิณสมาบัติมีประโยชน์อะไร ผู้ที่ต้องการจะเนรมิตช้างและม้าเป็นต้น จะต้องเข้าช้างกสิณและม้ากสิณเป็นต้นหรือ ความเป็นผู้มีวสีในสมาบัติ ๘ ทำบริกรรมในกสิณใดกสิณหนึ่งแล้วนั่นแหละเป็นประมาณมิใช่หรือ (โยคี) ปรารถนาสิ่งใดๆ สิ่งนั้นๆ นั่นแหละย่อมมีได้" ภิกษุทั้งหลายกราบเรียนว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในบาลีมาแต่อากาสกสิณเท่านั้น เพราะฉะนั้น เรื่องนี้จึงจำต้องกล่าว" ในเรื่องนั้น มีบาลีดังนี้ ‘‘Pakatiyā ākāsakasiṇasamāpattiyā lābhī hoti. Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ āvajjati. Āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti – ‘ākāso hotū’ti. Ākāso hoti. Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati. Yathā manussā pakatiyā aniddhimanto kenaci anāvaṭe aparikkhitte asajjamānā gacchanti, evameva so iddhimā cetovasippatto tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati, seyyathāpi ākāse’’ti (paṭi. ma. 3.11). "โดยปกติ (ผู้มีฤทธิ์) เป็นผู้ได้อากาสกสิณสมาบัติ เขาน้อมใจไปถึงฝาฟากโน้น กำแพงฟากโน้น ภูเขาฟากโน้น ครั้นน้อมใจไปแล้ว ก็อธิษฐานด้วยญาณว่า 'จงเป็นอากาศ' ก็ย่อมเป็นอากาศ เขาไปถึงฝาฟากโน้น กำแพงฟากโน้น ภูเขาฟากโน้น โดยไม่ติดข้อง มนุษย์ทั้งหลายผู้ไม่มีฤทธิ์โดยปกติ ย่อมไปในที่ที่ไม่มีอะไรกั้น ไม่มีอะไรล้อมรอบ โดยไม่ติดข้อง ฉันใด ผู้มีฤทธิ์นั้นผู้ถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้ชำนาญแห่งจิต ก็ไปถึงฝาฟากโน้น กำแพงฟากโน้น ภูเขาฟากโน้น โดยไม่ติดข้อง ฉันนั้นเหมือนกัน ราวกับไปในอากาศฉะนั้น" Sace panassa bhikkhuno adhiṭṭhahitvā gacchantassa antarā pabbato vā rukkho vā uṭṭheti, kiṃ puna samāpajjitvā adhiṭṭhātabbanti? Doso natthi. Puna samāpajjitvā adhiṭṭhānaṃ hi upajjhāyassa santike nissayaggahaṇasadisaṃ hoti. Iminā ca pana bhikkhunā ākāso hotūti adhiṭṭhitattā ākāso hotiyeva. Purimādhiṭṭhānabaleneva cassa antarā añño pabbato vā rukkho vā utumayo uṭṭhahissatīti aṭṭhānamevetaṃ. Aññena iddhimatā nimmite pana paṭhamanimmānaṃ balavaṃ hoti. Itarena tassa uddhaṃ vā adho vā gantabbaṃ. ก็ถ้าว่า เมื่อภิกษุนั้นอธิษฐานแล้วไปอยู่ ภูเขาหรือต้นไม้เกิดขึ้นในระหว่าง (จะพึงทำอย่างไร) พึงเข้าสมาบัติอธิษฐานอีกหรือ? (ตอบว่า) ไม่มีโทษ แต่ว่าการเข้าสมาบัติอธิษฐานอีก ก็เปรียบเหมือนการถือเอาซึ่งนิสัยในสำนักของพระอุปัชฌาย์ ก็แต่ว่า เพราะภิกษุนี้อธิษฐานไว้ว่า "จงเป็นอากาศ" ก็ย่อมเป็นอากาศทีเดียว และการที่ภูเขาหรือต้นไม้อื่นอันเกิดจากอุตุจะพึงเกิดขึ้นในระหว่างแก่ภิกษุนั้น ด้วยกำลังแห่งอธิษฐานครั้งก่อนนั่นแหละ เรื่องนั้นไม่ใช่ฐานะที่จะมีได้ แต่เมื่อผู้อื่นผู้มีฤทธิ์เนรมิตขึ้น นิมิตแรกย่อมมีกำลังกว่า (นิมิตหลัง) อันผู้อื่นพึงไปข้างบนหรือข้างล่างของนิมิตนั้น 393. Pathaviyāpi ummujjanimujjanti ettha ummujjanti uṭṭhānaṃ vuccati. Nimujjanti saṃsīdanaṃ. Ummujjañca nimujjañca ummujjanimujjaṃ. Evaṃ kātukāmena āpokasiṇaṃ samāpajjitvā uṭṭhāya ettake ṭhāne pathavī udakaṃ hotūti paricchinditvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhātabbaṃ. Saha adhiṭṭhānena yathā paricchinne ṭhāne pathavī udakameva hoti. So tattha ummujjanimujjaṃ karoti. Tatrāyaṃ pāḷi – 393. ในบทว่า "ปถวิยาปิ อุมฺมุชฺชนิมุชฺชํ" นี้ บทว่า "อุมฺมุชฺชํ" ท่านเรียกว่า การผุดขึ้น บทว่า "นิมุชฺชํ" ท่านเรียกว่า การดำลง การผุดขึ้นและการดำลง ชื่อว่า "อุมฺมุชฺชนิมุชฺชํ" ผู้ที่ต้องการจะทำอย่างนี้ พึงเข้าอาโปกสิณสมาบัติ ออกแล้ว กำหนดว่า "ในสถานที่มีประมาณเท่านี้ แผ่นดินจงเป็นน้ำ" แล้วทำบริกรรม พึงอธิษฐานโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ พร้อมกับอธิษฐาน แผ่นดินในสถานที่ที่กำหนดไว้ก็ย่อมเป็นน้ำทีเดียว เขาย่อมทำการผุดขึ้นและดำลงในที่นั้น ในเรื่องนั้น มีบาลีดังนี้ ‘‘Pakatiyā āpokasiṇasamāpattiyā lābhī hoti. Pathaviṃ āvajjati. Āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti – ‘udakaṃ hotū’ti. Udakaṃ hoti. So pathaviyā ummujjanimujjaṃ karoti. Yathā manussā pakatiyā aniddhimanto udake ummujjanimujjaṃ karonti, evameva so iddhimā cetovasippatto pathaviyā ummujjanimujjaṃ karoti, seyyathāpi udake’’ti (paṭi. ma. 3.11). "โดยปกติ (ผู้มีฤทธิ์) เป็นผู้ได้อาโปกสิณสมาบัติ เขาน้อมใจไปถึงแผ่นดิน ครั้นน้อมใจไปแล้ว ก็อธิษฐานด้วยญาณว่า 'จงเป็นน้ำ' ก็ย่อมเป็นน้ำ เขาย่อมทำการผุดขึ้นและดำลงในแผ่นดิน มนุษย์ทั้งหลายผู้ไม่มีฤทธิ์โดยปกติ ย่อมทำการผุดขึ้นและดำลงในน้ำ ฉันใด ผู้มีฤทธิ์นั้นผู้ถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้ชำนาญแห่งจิต ก็ย่อมทำการผุดขึ้นและดำลงในแผ่นดิน ฉันนั้นเหมือนกัน ราวกับในน้ำฉะนั้น" Na kevalañca ummujjanimujjameva, nhānapānamukhadhovanabhaṇḍakadhovanādīsu yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ karoti. Na kevalañca udakameva, sappitelamadhuphāṇitādīsupi yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ idañcidañca ettakaṃ hotūti āvajjitvā parikammaṃ katvā adhiṭṭhahantassa yathādhiṭṭhitameva hoti. Uddharitvā bhājanagataṃ karontassa sappi sappimeva hoti. Telādīni telādīniyeva. Udakaṃ udakameva. So tattha temitukāmova temeti, na temitukāmo na temeti. Tasseva ca sā pathavī udakaṃ hoti sesajanassa pathavīyeva. Tattha manussā pattikāpi gacchanti, yānādīhipi gacchanti, kasikammādīnipi karontiyeva. Sace panāyaṃ tesampi udakaṃ hotūti icchati, hotiyeva. Paricchinnakālaṃ pana atikkamitvā yaṃ pakatiyā ghaṭataḷākādīsu udakaṃ, taṃ ṭhapetvā avasesaṃ paricchinnaṭṭhānaṃ pathavīyeva hoti. (ผู้มีฤทธิ์) ไม่ใช่ทำการเพียงผุดขึ้นและดำลงเท่านั้น แต่ปรารถนาจะทำสิ่งใดๆ ในบรรดาการอาบ การดื่ม การล้างหน้า การซักบริขารเป็นต้น ก็ย่อมทำสิ่งนั้นๆ ได้ และไม่ใช่ (เนรมิต) ได้เพียงน้ำเท่านั้น แม้ในบรรดาเนยใส น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อยเป็นต้น ปรารถนาสิ่งใดๆ เมื่อน้อมใจไป ทำบริกรรมแล้วอธิษฐานว่า "สิ่งนี้ๆ จงมีประมาณเท่านี้" ก็ย่อมมีได้ตามที่อธิษฐานไว้นั่นแหละ เมื่อตักขึ้นใส่ในภาชนะ เนยใสก็เป็นเนยใสทีเดียว น้ำมันเป็นต้นก็เป็นน้ำมันเป็นต้นนั่นแหละ น้ำก็เป็นน้ำนั่นแหละ ในที่นั้น ถ้าเขาต้องการจะเปียกก็เปียก ถ้าไม่ต้องการจะเปียกก็ไม่เปียก และแผ่นดินนั้นย่อมเป็นน้ำสำหรับเขาผู้เดียวเท่านั้น สำหรับชนที่เหลือก็เป็นแผ่นดินนั่นเอง ในที่นั้น มนุษย์ทั้งหลายเดินไปด้วยเท้าบ้าง ไปด้วยยานพาหนะเป็นต้นบ้าง ย่อมทำการเกษตรเป็นต้นได้ทีเดียว ก็ถ้าว่า ผู้นี้ปรารถนาว่า "จงเป็นน้ำแม้แก่ชนเหล่านั้น" ก็ย่อมเป็นได้ทีเดียว แต่เมื่อล่วงเลยกาลที่กำหนดไว้แล้ว สถานที่ที่กำหนดไว้ที่เหลือ นอกจากน้ำที่มีอยู่โดยปกติในหม้อและสระเป็นต้น ก็ย่อมกลับเป็นแผ่นดินนั่นเอง 394. Udakepi abhijjamāneti ettha yaṃ udakaṃ akkamitvā saṃsīdati, taṃ bhijjamānanti vuccati. Viparītaṃ abhijjamānaṃ. Evaṃ gantukāmena pana pathavīkasiṇaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ettake ṭhāne udakaṃ pathavī hotūti paricchinditvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhātabbaṃ. Saha adhiṭṭhānena yathā paricchinnaṭṭhāne udakaṃ pathavīyeva hoti. So tattha gacchati, tatrāyaṃ pāḷi – 394. ในบทว่า "อุทเกปิ อภิชฺชมาเน" นี้ น้ำใดที่เมื่อเหยียบแล้วย่อมจมลง น้ำนั้นเรียกว่า "ภิชฺชมาน" (น้ำที่แตก) ที่ตรงกันข้ามเรียกว่า "อภิชฺชมาน" (น้ำที่ไม่แตก) ก็แต่ว่า ผู้ที่ต้องการจะไปอย่างนี้ พึงเข้าปฐวีกสิณสมาบัติ ออกแล้ว กำหนดว่า "ในสถานที่มีประมาณเท่านี้ น้ำจงเป็นแผ่นดิน" แล้วทำบริกรรม พึงอธิษฐานโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ พร้อมกับอธิษฐาน น้ำในสถานที่ที่กำหนดไว้ก็ย่อมเป็นแผ่นดินทีเดียว เขาย่อมเดินไปในที่นั้น ในเรื่องนั้น มีบาลีดังนี้ ‘‘Pakatiyā pathavīkasiṇasamāpattiyā lābhī hoti. Udakaṃ āvajjati. Āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti – ‘pathavī hotū’ti. Pathavī hoti. So abhijjamāne udake gacchati. Yathā manussā pakatiyā aniddhimanto abhijjamānāya pathaviyā gacchanti, evameva so iddhimā cetovasippatto abhijjamāne udake gacchati, seyyathāpi pathaviya’’nti (paṭi. ma. 3.11). “โดยปกติ ท่านผู้ได้ปฐวีกสิณสมาบัติย่อมเป็นผู้มีลาภคือได้สมาบัตินั้น. ท่านย่อมน้อมนึกถึงน้ำ. ครั้นน้อมนึกแล้ว ย่อมอธิษฐานด้วยญาณว่า ‘จงเป็นแผ่นดินเถิด’. น้ำนั้นก็กลายเป็นแผ่นดิน. ท่านย่อมเดินไปในน้ำที่ไม่แตกแยก. เปรียบเหมือนมนุษย์ทั้งหลายผู้ไม่มีฤทธิ์โดยปกติ ย่อมเดินไปบนแผ่นดินที่ไม่แตกแยก ฉันใด, ท่านผู้มีฤทธิ์ถึงความชำนาญแห่งจิต ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเดินไปในน้ำที่ไม่แตกแยก เหมือนเดินไปบนแผ่นดิน ฉะนั้น.” Na kevalañca gacchati, yaṃ yaṃ iriyāpathaṃ icchati, taṃ taṃ karoti. Na kevalañca pathavimeva karoti, maṇisuvaṇṇapabbatarukkhādīsupi yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ vuttanayeneva āvajjitvā adhiṭṭhāti, yathādhiṭṭhitameva hoti. Tasseva ca taṃ udakaṃ pathavī hoti, sesajanassa udakameva, macchakacchapā ca udakakākādayo ca yathāruci vicaranti. Sace panāyaṃ aññesampi manussānaṃ taṃ pathaviṃ kātuṃ icchati, karotiyeva. Paricchinnakālātikkamena pana udakameva hoti. ใช่แต่จะเดินไปได้อย่างเดียวก็หาไม่, ท่านปรารถนาอิริยาบถใดๆ ย่อมกระทำอิริยาบถนั้นๆ ได้. ใช่แต่จะทำ(น้ำ)ให้เป็นแผ่นดินได้อย่างเดียวก็หาไม่, แม้ในแก้วมณี ทอง ภูเขา และต้นไม้เป็นต้น ท่านปรารถนาสิ่งใดๆ ย่อมน้อมนึกถึงสิ่งนั้นๆ แล้วอธิษฐานด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว, สิ่งนั้นย่อมเป็นไปตามที่อธิษฐานไว้. และน้ำนั้นย่อมเป็นแผ่นดินสำหรับท่านผู้มีฤทธิ์นั้นเท่านั้น, สำหรับชนที่เหลือยังคงเป็นน้ำอยู่นั่นเอง, ส่วนปลาและเต่า และกาน้ำเป็นต้น ย่อมเที่ยวไปตามความพอใจ. ก็ถ้าท่านผู้มีฤทธิ์นี้ปรารถนาจะทำน้ำนั้นให้เป็นแผ่นดินแม้แก่ชนเหล่าอื่น ก็ย่อมทำได้ทีเดียว. แต่เมื่อล่วงเลยกาลที่กำหนดไว้ไปแล้ว ก็ย่อมกลับเป็นน้ำตามเดิม. 395. Pallaṅkena kamatīti pallaṅkena gacchati. Pakkhī sakuṇoti pakkhehi yuttasakuṇo. Evaṃ kātukāmena pana pathavīkasiṇaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya sace nisinno gantumicchati, pallaṅkappamāṇaṃ ṭhānaṃ paricchinditvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhātabbaṃ. Sace nipanno gantukāmo hoti mañcappamāṇaṃ, sace padasā gantukāmo hoti maggappamāṇanti evaṃ yathānurūpaṃ ṭhānaṃ paricchinditvā vuttanayeneva pathavī hotūti adhiṭṭhātabbaṃ, saha adhiṭṭhānena pathavīyeva hoti. Tatrāyaṃ pāḷi – 395. บทว่า ปลฺลงฺเกน กมติ ความว่า ย่อมไปด้วยบัลลังก์ (คือท่านั่งขัดสมาธิ). บทว่า ปกฺขี สกุโณ ความว่า นกที่ประกอบด้วยปีก. ก็แต่ว่า ผู้ที่ต้องการจะทำเช่นนั้น พึงเข้าปฐวีกสิณสมาบัติแล้วออกจากสมาบัตินั้น ถ้าปรารถนาจะไปในท่านั่ง พึงกำหนดสถานที่มีประมาณเท่าบัลลังก์ ทำบริกรรมแล้วพึงอธิษฐานโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ถ้าเป็นผู้ประสงค์จะไปในท่านอน พึงกำหนดสถานที่มีประมาณเท่าเตียง, ถ้าเป็นผู้ประสงค์จะไปโดยเท้า พึงกำหนดสถานที่มีประมาณเท่าหนทาง ดังนี้ พึงกำหนดสถานที่ตามสมควรแล้วอธิษฐานโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียวว่า ‘จงเป็นแผ่นดินเถิด’, พร้อมกับการอธิษฐานก็กลายเป็นแผ่นดินทันที. ในเรื่องนั้น มีพระบาลีดังนี้ – ‘‘Ākāsepi pallaṅkena kamati, seyyathāpi pakkhī sakuṇoti. Pakatiyā pathavīkasiṇasamāpattiyā lābhī hoti, ākāsaṃ āvajjati. Āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti – ‘pathavī hotū’ti. Pathavī hoti. So ākāse antalikkhe caṅkamatipi tiṭṭhatipi nisīdatipi seyyampi kappeti. Yathā manussā pakatiyā aniddhimanto pathaviyaṃ caṅkamantipi…pe… seyyampi kappenti, evameva so iddhimā cetovasippatto ākāse antalikkhe caṅkamatipi…pe… seyyampi kappetī’’ti (paṭi. ma. 3.11). “แม้ในอากาศ ก็ย่อมไปด้วยบัลลังก์ เหมือนนกมีปีก ฉะนั้น. โดยปกติ ท่านผู้ได้ปฐวีกสิณสมาบัติย่อมเป็นผู้มีลาภคือได้สมาบัตินั้น, ท่านย่อมน้อมนึกถึงอากาศ. ครั้นน้อมนึกแล้ว ย่อมอธิษฐานด้วยญาณว่า ‘จงเป็นแผ่นดินเถิด’. อากาศนั้นก็กลายเป็นแผ่นดิน. ท่านผู้นั้นย่อมจงกรมบ้าง ยืนบ้าง นั่งบ้าง สำเร็จการนอนบ้าง ในอากาศ ในท้องฟ้า. เปรียบเหมือนมนุษย์ทั้งหลายผู้ไม่มีฤทธิ์โดยปกติ ย่อมจงกรมบ้าง...ฯลฯ... สำเร็จการนอนบ้าง บนแผ่นดิน ฉันใด, ท่านผู้มีฤทธิ์ถึงความชำนาญแห่งจิต ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมจงกรมบ้าง...ฯลฯ... สำเร็จการนอนบ้าง ในอากาศ ในท้องฟ้า ฉะนั้น.” Ākāse gantukāmena ca bhikkhunā dibbacakkhulābhināpi bhavitabbaṃ. Kasmā? Antare utusamuṭṭhānā vā pabbatarukkhādayo honti, nāgasupaṇṇādayo vā usūyantā māpenti, nesaṃ dassanatthaṃ. Te pana disvā kiṃ kātabbanti? Pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ākāso hotūti parikammaṃ katvā adhiṭṭhātabbaṃ. Thero panāha ‘‘samāpattisamāpajjanaṃ, āvuso, kimatthiyaṃ, nanu samāhitamevassa cittaṃ, tena yaṃ yaṃ ṭhānaṃ ākāso hotūti adhiṭṭhāti, ākāsoyeva hotī’’ti. Kiñcāpi evamāha, atha kho tirokuṭṭapārihāriye vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ. อนึ่ง ภิกษุผู้ประสงค์จะไปในอากาศ พึงเป็นผู้ได้ทิพพจักขุด้วย. เพราะเหตุไร? เพราะในระหว่างทาง ภูเขาและต้นไม้เป็นต้นที่เกิดจากอุตุ หรือ นาคและครุฑเป็นต้น เกิดความริษยาขึ้นแล้วเนรมิตขึ้น ก็ย่อมมีได้, (การได้ทิพพจักขุ) ก็เพื่อประโยชน์แก่การเห็นสิ่งเหล่านั้น. ก็เมื่อเห็นสิ่งเหล่านั้นแล้ว พึงทำอย่างไร? พึงเข้าปาทกฌานแล้วออกจากฌานนั้น ทำบริกรรมว่า ‘จงเป็นอากาศเถิด’ แล้วพึงอธิษฐาน. แต่พระเถระ (ติปิฏกจูฬาภยเถระ) กล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย การเข้าสมาบัติอีกจะมีประโยชน์อะไร, ก็จิตของท่านผู้นั้นเป็นจิตตั้งมั่นดีแล้วมิใช่หรือ, ด้วยจิตนั้น ท่านอธิษฐานสถานใดๆ ว่า ‘จงเป็นอากาศเถิด’ สถานนั้นๆ ก็ย่อมเป็นอากาศนั่นเทียวมิใช่หรือ”. แม้ท่านจะกล่าวอย่างนี้ แต่ก็พึงปฏิบัติโดยนัยที่กล่าวไว้ในติโรกุฑฑปาฏิหาริย์นั่นเทียว. Apica okāse orohaṇatthampi iminā dibbacakkhulābhinā bhavitabbaṃ, ayañhi sace anokāse nhānatitthe vā gāmadvāre vā orohati. Mahājanassa pākaṭo hoti. Tasmā dibbacakkhunā passitvā anokāsaṃ vajjetvā okāse otaratīti. อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุนี้พึงเป็นผู้ได้ทิพพจักขุ แม้เพื่อประโยชน์แก่การลงในที่อันสมควร, เพราะว่า หากภิกษุนี้ลงในที่ไม่สมควร คือที่ท่าอาบน้ำหรือที่ประตูบ้าน, เธอก็จะปรากฏแก่หมู่ชน. เพราะฉะนั้น เธอพึงเห็นด้วยทิพพจักขุแล้ว เว้นที่ไม่สมควรเสีย ลงในที่อันสมควร. 396. Imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjatīti ettha candimasūriyānaṃ dvācattālīsayojanasahassassa upari caraṇena mahiddhikatā, tīsu dīpesu ekakkhaṇe ālokakaraṇena mahānubhāvatā veditabbā. Evaṃ upari caraṇaālokakaraṇehi vā mahiddhike teneva mahānubhāve. Parāmasatīti pariggaṇhati ekadese vā chupati. Parimajjatīti samantato ādāsatalaṃ viya parimajjati. Ayaṃ panassa iddhi abhiññāpādakajjhānavaseneva ijjhati, natthettha kasiṇasamāpattiniyamo. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ – 396. ในบทว่า อิเมปิ จนฺทิมสูริเย เอวํมหิทฺธิเก เอวํมหานุภาเว ปาณินา ปรามสติ ปริมชฺชติ (ย่อมลูบคลำพระจันทร์และพระอาทิตย์แม้เหล่านี้ ผู้มีฤทธิ์มากอย่างนี้ มีอานุภาพมากอย่างนี้ ด้วยฝ่ามือ) นี้ พึงทราบความเป็นผู้มีฤทธิ์มากของพระจันทร์และพระอาทิตย์ ด้วยการโคจรไปเบื้องบน ๔๒,๐๐๐ โยชน์, พึงทราบความเป็นผู้มีอานุภาพมาก ด้วยการทำแสงสว่างในทวีปทั้งสามในขณะเดียวกัน. หรือว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์ชื่อว่ามีฤทธิ์มาก ด้วยการโคจรไปเบื้องบนและการทำแสงสว่างอย่างนี้ และด้วยเหตุนั้นนั่นเทียว จึงชื่อว่ามีอานุภาพมาก. บทว่า ปรามสติ ความว่า ย่อมจับต้อง หรือถูกต้อง ณ ส่วนใดส่วนหนึ่ง. บทว่า ปริมชฺชติ ความว่า ย่อมลูบคลำโดยรอบ ดุจแผ่นกระจกเงา. ก็ฤทธิ์นี้ของท่านผู้มีฤทธิ์นั้น ย่อมสำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งอภิญญาปาทกฌานเท่านั้น, ในเรื่องนี้ไม่มีข้อกำหนดว่าต้องเข้ากสิณสมาบัติ. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคว่า – ‘‘Imepi candimasūriye…pe… parimajjatīti idha so iddhimā cetovasippatto candimasūriye āvajjati, āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti – ‘hatthapāse hotū’ti. Hatthapāse hoti. So nisinnako vā nipannako vā candimasūriye pāṇinā āmasati parāmasati parimajjati. Yathā manussā pakatiyā aniddhimanto kiñcideva rūpagataṃ hatthapāse āmasanti parāmasanti parimajjanti, evameva so iddhimā…pe… parimajjatī’’ti (paṭi. ma. 3.12). “ในบทว่า อิเมปิ จนฺทิมสูริเย...ฯลฯ...ปริมชฺชติ นี้ มีคำอธิบายว่า ท่านผู้มีฤทธิ์ถึงความชำนาญแห่งจิตในโลกนี้ ย่อมน้อมนึกถึงพระจันทร์และพระอาทิตย์, ครั้นน้อมนึกแล้ว ย่อมอธิษฐานด้วยญาณว่า ‘จงมีในที่ใกล้ฝ่ามือเถิด’. พระจันทร์และพระอาทิตย์นั้นก็มาอยู่ในที่ใกล้ฝ่ามือ. ท่านผู้นั้นจะนั่งอยู่หรือนอนอยู่ก็ตาม ย่อมจับต้อง ลูบคลำพระจันทร์และพระอาทิตย์ด้วยฝ่ามือ. เปรียบเหมือนมนุษย์ทั้งหลายผู้ไม่มีฤทธิ์โดยปกติ ย่อมจับต้อง ลูบคลำรูปอะไรๆ ที่อยู่ในที่ใกล้ฝ่ามือ ฉันใด, ท่านผู้มีฤทธิ์...ฯลฯ... ก็ย่อมลูบคลำ ฉันนั้น.” Svāyaṃ yadi icchati gantvā parāmasituṃ, gantvā parāmasati, yadi pana idheva nisinnako vā nipannako vā parāmasitukāmo hoti, hatthapāse hotūti adhiṭṭhāti, adhiṭṭhānabalena vaṇṭā muttatālaphalaṃ viya āgantvā hatthapāse ṭhite vā parāmasati, hatthaṃ vā vaḍḍhetvā. Vaḍḍhentassa pana kiṃ upādiṇṇakaṃ vaḍḍhati, anupādiṇṇakanti? Upādiṇṇakaṃ nissāya anupādiṇṇakaṃ vaḍḍhati. ท่านผู้มีฤทธิ์นั้น ถ้าปรารถนาจะไปลูบคลำ ก็ไปลูบคลำได้, แต่ถ้าท่านประสงค์จะลูบคลำในขณะที่นั่งหรือนอนอยู่ ณ ที่นี้เอง ก็อธิษฐานว่า ‘จงมีในที่ใกล้ฝ่ามือเถิด’, ด้วยกำลังแห่งอธิษฐาน พระจันทร์และพระอาทิตย์นั้นก็มาตั้งอยู่ในที่ใกล้ฝ่ามือ ดุจผลตาลหลุดจากขั้ว, ท่านก็ลูบคลำพระจันทร์และพระอาทิตย์ที่มาตั้งอยู่นั้น หรือยืดมือออกไปลูบคลำ. ก็เมื่อท่านยืดมือออกไปนั้น อุปาทินนกรูป (รูปที่มีใจครอง) เจริญขึ้น หรือ อนุปาทินนกรูป (รูปที่ไม่มีใจครอง) เจริญขึ้น? อนุปาทินนกรูปอาศัยอุปาทินนกรูปแล้วเจริญขึ้น. Tattha tipiṭakacūḷanāgatthero āha ‘‘kiṃ panāvuso, upādiṇṇakaṃ khuddakampi mahantampi na hoti, nanu yadā bhikkhu tālacchiddādīhi nikkhamati, tadā upādiṇṇakaṃ khuddakaṃ hoti. Yadā mahantaṃ attabhāvaṃ karoti, tadā mahantaṃ hoti mahāmoggallānattherassa viyā’’ti. ในเรื่องนั้น พระติปิฏกจูฬนาคเถระกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็อุปาทินนกรูป จะเล็กบ้างใหญ่บ้างไม่ได้หรือ, ก็ในเวลาที่ภิกษุออกจากช่องกุญแจเป็นต้น ในเวลานั้น อุปาทินนกรูปก็ย่อมเล็กลงมิใช่หรือ. ในเวลาที่ท่านทำอัตภาพให้ใหญ่ ในเวลานั้น อุปาทินนกรูปก็ย่อมใหญ่ขึ้นเหมือนพระมหาโมคคัลลานเถระมิใช่หรือ.” Nandopanandanāgadamanakathā นันโทปนันทนาคทมนกถา Ekasmiṃ kira samaye anāthapiṇḍiko gahapati bhagavato dhammadesanaṃ sutvā ‘‘sve, bhante, pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ amhākaṃ gehe bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti nimantetvā pakkami. Bhagavā adhivāsetvā taṃdivasāvasesaṃ rattibhāgañca vītināmetvā paccūsasamaye dasasahassilokadhātuṃ olokesi. Athassa nandopanando nāma nāgarājā ñāṇamukhe āpāthamāgacchi. Bhagavā ‘‘ayaṃ nāgarājā mayhaṃ ñāṇamukhe āpāthamāgacchi, atthi nu kho assa upanissayo’’ti āvajjento ‘‘ayaṃ micchādiṭṭhiko tīsu ratanesu appasannoti disvā ko nu kho imaṃ micchādiṭṭhito viveceyyā’’ti āvajjento mahāmoggallānattheraṃ addasa. ได้ยินว่า ในสมัยหนึ่ง อนาถบิณฑิกคหบดีฟังธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงนิมนต์ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในวันพรุ่งนี้ ขอพระองค์โปรดรับภิกษาในเรือนของข้าพระองค์ทั้งหลาย พร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูปเถิด' ดังนี้แล้วก็หลีกไป พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์แล้ว ทรงยังส่วนที่เหลือแห่งวันนั้นและส่วนแห่งราตรีให้ล่วงไปแล้ว ในเวลาใกล้รุ่ง ทรงตรวจดูโลกธาตุหมื่นหนึ่ง ครั้งนั้น พญานาคชื่อนันโทปนันทะ ได้มาปรากฏในข่ายพระญาณของพระองค์ พระผู้มีพระภาคทรงคำนึงว่า 'พญานาคนี้มาปรากฏในข่ายพระญาณของเรา อุปนิสัยของเขาจะมีอยู่หนอแลหรือ' ทรงเห็นว่า 'พญานาคนี้เป็นมิจฉาทิฏฐิ ไม่เลื่อมใสในพระรัตนตรัย' ดังนี้แล้ว จึงทรงคำนึงว่า 'ใครหนอแลจะพึงให้พญานาคนี้ออกจากมิจฉาทิฏฐิได้' ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นพระมหาโมคคัลลานเถระ Tato pabhātāya rattiyā sarīrapaṭijagganaṃ katvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘ānanda, pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ ārocehi tathāgato devacārikaṃ gacchatī’’ti. Taṃ divasañca nandopanandassa āpānabhūmiṃ sajjayiṃsu. So dibbaratanapallaṅke dibbena setacchattena dhāriyamānena tividhanāṭakehi ceva nāgaparisāya ca parivuto dibbabhājanesu upaṭṭhāpitaṃ annapānavidhiṃ olokayamāno nisinno hoti. Atha bhagavā yathā nāgarājā passati, tathā katvā tassa vitānamatthakeneva pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ tāvatiṃsadevalokābhimukho pāyāsi. ลำดับนั้น เมื่อราตรีสว่างแล้ว ทรงบำรุงพระสรีระแล้ว ตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า 'อานนท์ เธอจงบอกแก่ภิกษุ ๕๐๐ รูปว่า พระตถาคตจะเสด็จจาริกไปในเทวโลก' ก็ในวันนั้น พวกนาคจัดแจงสถานที่ดื่มของนันโทปนันทะ พญานาคนั้นแวดล้อมด้วยนางฟ้อน ๓ จำพวกและบริษัทนาค มีเศวตฉัตรทิพย์กั้นอยู่เบื้องบน นั่งทอดเนตรดูการจัดแจงข้าวและน้ำที่เขาจัดตั้งไว้ในภาชนะทิพย์บนบัลลังก์แก้วทิพย์อยู่ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงกระทำโดยประการที่พญานาคจะเห็นได้ แล้วเสด็จมุ่งตรงต่อเทวโลกชั้นดาวดึงส์พร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป ไปทางเบื้องบนเพดานของพญานาคนั้นนั่นเทียว Tena kho pana samayena nandopanandassa nāgarājassa evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘‘ime hi nāma muṇḍakā samaṇakā amhākaṃ uparūparibhavanena devānaṃ tāvatiṃsānaṃ bhavanaṃ pavisantipi nikkhamantipi, na dāni ito paṭṭhāya imesaṃ amhākaṃ matthake pādapaṃsuṃ okirantānaṃ gantuṃ dassāmī’’ti uṭṭhāya sinerupādaṃ gantvā taṃ attabhāvaṃ vijahitvā sineruṃ sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā upari phaṇaṃ katvā tāvatiṃsabhavanaṃ avakujjena phaṇena gahetvā adassanaṃ gamesi. ก็โดยสมัยนั้นแล ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้ได้เกิดขึ้นแล้วแก่นันโทปนันทนาคราชว่า 'สมณะโล้นเหล่านี้หนา เข้าไปและออกมาสู่ภพของทวยเทพชั้นดาวดึงส์โดยทางเบื้องบนๆ แห่งภพของเรา บัดนี้ จำเดิมแต่นี้ไป เราจักไม่ให้สมณะเหล่านี้ผู้โปรยละอองเท้าลงบนกระหม่อมของเราไปได้' ดังนี้แล้ว จึงลุกขึ้นไปที่เชิงเขาสิเนรุ ละอัตภาพนั้นแล้ว เอาขนดวงรอบเขาสิเนรุ ๗ รอบ แล้วแผ่พังพานไว้เบื้องบน ครอบภพดาวดึงส์ไว้ด้วยพังพานที่คว่ำลง แล้วทำให้หายไป (คือมองไม่เห็น) Atha kho āyasmā raṭṭhapālo bhagavantaṃ etadavoca ‘‘pubbe, bhante, imasmiṃ padese ṭhito sineruṃ passāmi, sineruparibhaṇḍaṃ passāmi, tāvatiṃsaṃ passāmi, vejayantaṃ passāmi, vejayantassa pāsādassa upari dhajaṃ passāmi. Ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo, yaṃ etarahi neva sineruṃ passāmi…pe… na vejayantassa pāsādassa upari dhajaṃ passāmī’’ti. ‘‘Ayaṃ, raṭṭhapāla, nandopanando nāma nāgarājā tumhākaṃ kupito sineruṃ sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā upari phaṇena paṭicchādetvā andhakāraṃ katvā ṭhito’’ti. ‘‘Damemi naṃ, bhante’’ti. Na bhagavā anujāni. Atha kho āyasmā bhaddiyo āyasmā rāhuloti anukkamena sabbepi bhikkhū uṭṭhahiṃsu. Na bhagavā anujāni. ครั้งนั้น ท่านพระรัฏฐปาลได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อก่อน ข้าพระองค์ยืนอยู่ในประเทศนี้ ย่อมเห็นเขาสิเนรุ เห็นเครื่องประดับทิวเขาสิเนรุ เห็นสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เห็นเวชยันตปราสาท เห็นธง ณ เบื้องบนแห่งเวชยันตปราสาท ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่ในบัดนี้ ข้าพระองค์จึงไม่เห็นเขาสิเนรุ...ละ... ไม่เห็นธง ณ เบื้องบนแห่งเวชยันตปราสาท' พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'รัฏฐปาล นันโทปนันทนาคราชนี้โกรธพวกเธอ จึงเอาขนดวงรอบเขาสิเนรุ ๗ รอบ แล้วเอาพังพานปิดบังไว้เบื้องบน กระทำให้มืดมนแล้วยืนอยู่' ท่านพระรัฏฐปาลกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะปราบนาคราชนั้น' พระผู้มีพระภาคไม่ทรงอนุญาต ครั้งนั้น ท่านพระภัททิยะ ท่านพระราหุล โดยลำดับ ภิกษุแม้ทั้งหมดก็ได้ลุกขึ้น พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงอนุญาต Avasāne mahāmoggallānatthero ‘‘ahaṃ, bhante, damemi na’’nti āha. ‘‘Damehi moggallānā’’ti bhagavā anujāni. Thero attabhāvaṃ vijahitvā mahantaṃ nāgarājavaṇṇaṃ abhinimminitvā nandopanandaṃ cuddasakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā tassa phaṇamatthake attano phaṇaṃ ṭhapetvā sinerunā saddhiṃ abhinippīḷesi. Nāgarājā padhūmāyi. Theropi na tuyhaṃyeva sarīre dhūmo atthi, mayhampi atthīti padhūmāyi. Nāgarājassa dhūmo theraṃ na bādhati. Therassa pana dhūmo nāgarājānaṃ bādhati. Tato nāgarājā pajjali. Theropi na tuyhaṃyeva sarīre aggi atthi, mayhampi atthīti pajjali. Nāgarājassa tejo theraṃ na bādhati. Therassa pana tejo nāgarājānaṃ bādhati. Nāgarājā ayaṃ maṃ sinerunā abhinippīḷetvā dhūmāyati ceva pajjalati cāti cintetvā ‘‘bho tvaṃ kosī’’ti paṭipucchi. ‘‘Ahaṃ kho, nanda, moggallāno’’ti. ‘‘Bhante, attano bhikkhubhāvena tiṭṭhāhī’’ti. ในที่สุด พระมหาโมคคัลลานเถระกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะปราบนาคราชนั้น' พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตว่า 'โมคคัลลานะ เธอจงปราบเถิด' พระเถระละอัตภาพ (ของตน) แล้ว เนรมิตอัตภาพเป็นพญานาคใหญ่ เอาขนดวงรอบนันโทปนันทนาคราช ๑๔ รอบ แล้ววางพังพานของตนบนพังพานของนาคราชนั้น แล้วบีบพร้อมกับเขาสิเนรุ พญานาคก็พ่นควัน พระเถระก็พ่นควันบ้าง (ด้วยคิดว่า) 'ควันไม่ได้มีอยู่ในสรีระของท่านผู้เดียว แม้ของเราก็มี' ควันของพญานาคเบียดเบียนพระเถระไม่ได้ แต่ควันของพระเถระเบียดเบียนพญานาคได้ ลำดับนั้น พญานาคก็พ่นไฟ พระเถระก็พ่นไฟบ้าง (ด้วยคิดว่า) 'ไฟไม่ได้มีอยู่ในสรีระของท่านผู้เดียว แม้ของเราก็มี' ไฟของพญานาคเบียดเบียนพระเถระไม่ได้ แต่ไฟของพระเถระเบียดเบียนพญานาคได้ พญานาคคิดว่า 'ท่านผู้นี้บีบเราพร้อมกับเขาสิเนรุ ทั้งพ่นควัน ทั้งพ่นไฟ' ดังนี้แล้ว จึงถามกลับไปว่า 'ท่านผู้เจริญ ท่านเป็นใคร' พระเถระตอบว่า 'นันทะ เราคือโมคคัลลานะ' พญานาคกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงตั้งอยู่ในภาวะแห่งภิกษุของตนเถิด' Thero taṃ attabhāvaṃ vijahitvā tassa dakkhiṇakaṇṇasotena pavisitvā vāmakaṇṇasotena nikkhami, vāmakaṇṇasotena pavisitvā dakkhiṇakaṇṇasotena nikkhami, tathā dakkhiṇanāsasotena pavisitvā vāmanāsasotena nikkhami, vāmanāsasotena pavisitvā dakkhiṇanāsasotena nikkhami. Tato nāgarājā mukhaṃ vivari. Thero mukhena pavisitvā antokucchiyaṃ pācīnena ca pacchimena ca caṅkamati. Bhagavā ‘‘moggallāna, manasikarohi mahiddhiko esa nāgo’’ti āha. Thero ‘‘mayhaṃ kho, bhante, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, tiṭṭhatu, bhante, nandopanando, ahaṃ nandopanandasadisānaṃ nāgarājānaṃ satampi sahassampi satasahassampi dameyya’’nti āha. พระเถระละอัตภาพนั้นแล้ว เข้าไปทางช่องหูเบื้องขวาของนาคราชนั้น ออกทางช่องหูเบื้องซ้าย เข้าไปทางช่องหูเบื้องซ้าย ออกทางช่องหูเบื้องขวา ฉันนั้นเหมือนกัน เข้าไปทางช่องจมูกเบื้องขวา ออกทางช่องจมูกเบื้องซ้าย เข้าไปทางช่องจมูกเบื้องซ้าย ออกทางช่องจมูกเบื้องขวา ลำดับนั้น พญานาคจึงอ้าปาก พระเถระเข้าไปทางปากแล้ว จงกรมอยู่ทางทิศตะวันออกและทิศตะวันตกในภายในท้อง พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'โมคคัลลานะ เธอจงใส่ใจเถิด นาคนี้มีฤทธิ์มาก' พระเถระกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อิทธิบาท ๔ ของข้าพระองค์ อันข้าพระองค์เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นันโทปนันทะจงยกไว้ก่อนเถิด ข้าพระองค์พึงปราบนาคราชที่เหมือนนันโทปนันทะได้ตั้งร้อย ตั้งพัน หรือตั้งแสน' ดังนี้ Nāgarājā cintesi ‘‘pavisanto tāva me na diṭṭho, nikkhamanakāle dāni naṃ dāṭhantare pakkhipitvā saṅkhādissāmī’’ti cintetvā nikkhama bhante, mā maṃ antokucchiyaṃ aparāparaṃ caṅkamanto bādhayitthāti āha. Thero nikkhamitvā bahi aṭṭhāsi. Nāgarājā ayaṃ soti disvā nāsavātaṃ vissajji. Thero catutthaṃ jhānaṃ samāpajji. Lomakūpampissa vāto cāletuṃ nāsakkhi. Avasesā bhikkhū kira ādito paṭṭhāya sabbapāṭihāriyāni kātuṃ sakkuṇeyyuṃ, imaṃ pana ṭhānaṃ patvā evaṃ khippanisantino hutvā samāpajjituṃ na sakkhissantīti tesaṃ bhagavā nāgarājadamanaṃ nānujāni. พญานาคดำริว่า “เมื่อกำลังเข้าไป เรายังไม่เห็นเลย บัดนี้ ในเวลาออกไป เราจักจับท่านผู้นั้นใส่ไว้ในระหว่างเขี้ยวแล้วเคี้ยวกิน” ครั้นดำริแล้วจึงกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงออกไปเถิด ท่านจงกรมกลับไปกลับมาอยู่ในท้องของข้าพเจ้า อย่าได้เบียดเบียนข้าพเจ้าเลย” พระเถระออกไปแล้ว ได้ยืนอยู่ภายนอก พญานาคเห็นว่า “นี่คือท่านผู้นั้น” จึงพ่นลมจมูกออกไป พระเถระได้เข้าจตุตถฌาน ลมไม่อาจทำให้แม้ขุมขนของท่านไหวได้ ได้ยินว่า ภิกษุทั้งหลายที่เหลือพึงอาจกระทำปาฏิหาริย์ทั้งปวงได้จำเดิมแต่ต้น แต่ครั้นถึงฐานะนี้แล้ว จักไม่อาจเป็นผู้มีปกติพิจารณาเร็วอย่างนี้แล้วเข้า (ฌาน) ได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงมิได้ทรงอนุญาตการทรมานพญานาคแก่ภิกษุเหล่านั้น Nāgarājā ‘‘ahaṃ imassa samaṇassa nāsavātena lomakūpampi cāletuṃ nāsakkhiṃ, mahiddhiko samaṇo’’ti cintesi. Thero attabhāvaṃ vijahitvā supaṇṇarūpaṃ abhinimminitvā supaṇṇavātaṃ dassento nāgarājānaṃ anubandhi. Nāgarājā taṃ attabhāvaṃ vijahitvā māṇavakavaṇṇaṃ abhinimminitvā ‘‘bhante, tumhākaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti vadanto therassa pāde vandi. Thero ‘‘satthā, nanda, āgato, ehi gamissāmā’’ti nāgarājānaṃ damayitvā nibbisaṃ katvā gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Nāgarājā bhagavantaṃ vanditvā ‘‘bhante, tumhākaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti āha. Bhagavā ‘‘sukhī hohi, nāgarājā’’ti vatvā bhikkhusaṅghaparivuto anāthapiṇḍikassa nivesanaṃ agamāsi. พญานาคดำริว่า “เราไม่อาจทำให้แม้ขุมขนของสมณะนี้ไหวได้ด้วยลมจมูก สมณะมีฤทธิ์มากหนอ” พระเถระละอัตภาพแล้ว เนรมิตรูปพญาครุฑ แสดงลมครุฑ ติดตามพญานาคไป พญานาคละอัตภาพนั้นแล้ว เนรมิตเพศมาณพ กล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอถึงท่านเป็นสรณะ” แล้วไหว้เท้าของพระเถระ พระเถระกล่าวว่า “ดูก่อนนันทะ พระศาสดาเสด็จมาแล้ว มาเถิด เราจักไปกัน” ดังนี้ ทรมานพญานาคแล้ว ทำให้หมดพิษแล้ว พาไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ พญานาคถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอถึงพระองค์เป็นสรณะ” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนพญานาค ท่านจงเป็นสุขเถิด” แล้วอันภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จไปยังนิเวศน์ของอนาถบิณฑิกเศรษฐี Anāthapiṇḍiko ‘‘kiṃ, bhante, atidivā āgatatthā’’ti āha. Moggallānassa ca nandopanandassa ca saṅgāmo ahosīti. Kassa, bhante, jayo, kassa parājayoti. Moggallānassa jayo, nandassa parājayoti. Anāthapiṇḍiko ‘‘adhivāsetu me, bhante, bhagavā sattāhaṃ ekapaṭipāṭiyā bhattaṃ, sattāhaṃ therassa sakkāraṃ karissāmī’’ti vatvā sattāhaṃ buddhapamukhānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ mahāsakkāraṃ akāsi. Iti imaṃ imasmiṃ nandopanandadamane kataṃ mahantaṃ attabhāvaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘yadā mahantaṃ attabhāvaṃ karoti, tadā mahantaṃ hoti mahāmoggallānattherassa viyā’’ti. Evaṃ vuttepi bhikkhū upādiṇṇakaṃ nissāya anupādiṇṇakameva vaḍḍhatīti āhaṃsu. Ayameva cettha yutti. อนาถบิณฑิกเศรษฐีกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุไร พระองค์จึงเสด็จมาสายเกินไป” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “เพราะการรบของโมคคัลลานะและนันโทปนันทะได้มีขึ้น” (เศรษฐีทูลถามว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชัยชนะเป็นของใคร ความพ่ายแพ้เป็นของใคร” (ตรัสตอบว่า) “ชัยชนะเป็นของโมคคัลลานะ ความพ่ายแพ้เป็นของนันทะ” อนาถบิณฑิกเศรษฐีกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงรับภัตตาหารของข้าพระองค์โดยลำดับเดียวตลอด ๗ วัน ข้าพระองค์จักกระทำสักการะแก่พระเถระตลอด ๗ วัน” แล้วได้กระทำมหาทานแก่ภิกษุ ๕๐๐ รูปมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขตลอด ๗ วัน ด้วยเหตุนี้ พระดำรัสว่า “ในกาลใด (ภิกษุผู้มีฤทธิ์) กระทำอัตภาพใหญ่ ในกาลนั้น อัตภาพนั้นย่อมใหญ่เหมือนของพระมหาโมคคัลลานเถระ” นี้ ท่านกล่าวหมายถึงอัตภาพใหญ่นี้ที่ (พระเถระ) กระทำแล้วในการทรมานนันโทปนันทะนี้ แม้เมื่อท่านกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุทั้งหลายก็กล่าวว่า “รูปที่ไม่มีกรรมเป็นปัจจัยอาศัยรูปที่มีกรรมเป็นปัจจัยเท่านั้น ย่อมเจริญขึ้น” ในข้อนี้ ยุตตินี้เท่านั้นสมควร So evaṃ katvā na kevalaṃ candimasūriye parāmasati. Sace icchati pādakathalikaṃ katvā pāde ṭhapeti, pīṭhaṃ katvā nisīdati, mañcaṃ katvā nipajjati, apassenaphalakaṃ katvā apassayati. Yathā ca eko, evaṃ aparopi. Anekesupi hi bhikkhusatasahassesu evaṃ karontesu tesañca ekamekassa tatheva ijjhati. Candimasūriyānañca gamanampi ālokakaraṇampi tatheva hoti. Yathā hi pātisahassesu udakapūresu sabbapātīsu ca candamaṇḍalāni dissanti. Pākatikameva ca candassa gamanaṃ ālokakaraṇañca hoti. Tathūpamametaṃ pāṭihāriyaṃ. ท่านผู้มีฤทธิ์นั้นกระทำอย่างนี้แล้ว มิใช่เพียงลูบคลำพระจันทร์พระอาทิตย์ได้เท่านั้น ถ้าปรารถนา ก็สามารถทำเป็นกระเบื้องเช็ดเท้าแล้ววางเท้าได้ ทำเป็นตั่งแล้วนั่งได้ ทำเป็นเตียงแล้วนอนได้ ทำเป็นพนักพิงแล้วพิงได้ ภิกษุองค์หนึ่ง (ทำได้) ฉันใด แม้องค์อื่นก็ (ทำได้) ฉันนั้น จริงอยู่ แม้เมื่อภิกษุหลายแสนรูปกระทำอยู่อย่างนี้ กิจนั้นก็ย่อมสำเร็จแก่ภิกษุแต่ละองค์ๆ ในภิกษุเหล่านั้นอย่างนั้นเหมือนกัน และการโคจรกับการทำแสงสว่างของพระจันทร์และพระอาทิตย์ก็เป็นไปอย่างนั้นเหมือนกัน เปรียบเหมือนในภาชนะนับพันที่เต็มด้วยน้ำ ดวงจันทร์ย่อมปรากฏในภาชนะทั้งปวง และการโคจรกับการทำแสงสว่างของดวงจันทร์ก็เป็นไปตามปกติ ปาฏิหาริย์นี้มีอุปมาเช่นนั้น 397. Yāva brahmalokāpīti brahmalokampi paricchedaṃ katvā. Kāyena vasaṃ vattetīti tattha brahmaloke kāyena attano vasaṃ vatteti. Tassattho pāḷiṃ anugantvā veditabbo. Ayañhettha pāḷi – 397. บทว่า ยาว พฺรหฺมโลกาปิ คือ กระทำการกำหนดแม้ซึ่งพรหมโลก บทว่า กาเยน วสํ วตฺเตติ คือ ย่อมให้อำนาจของตนเป็นไปโดยกายในพรหมโลกนั้น เนื้อความของบทนั้น พึงทราบโดยเทียบเคียงพระบาลี นี้คือพระบาลีในที่นี้ – ‘‘Yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattetīti. Sace so iddhimā cetovasippatto brahmalokaṃ gantukāmo hoti, dūrepi santike adhiṭṭhāti santike hotūti, santike hoti. Santikepi dūre adhiṭṭhāti dūre hotūti, dūre hoti. Bahukampi thokanti adhiṭṭhāti thokaṃ hotūti, thokaṃ hoti. Thokampi bahukanti adhiṭṭhāti bahukaṃ hotūti, bahukaṃ hoti. Dibbena cakkhunā tassa brahmuno rūpaṃ passati. Dibbāya sotadhātuyā tassa brahmuno saddaṃ suṇāti. Cetopariyañāṇena tassa brahmuno cittaṃ pajānāti. Sace so iddhimā cetovasippatto dissamānena kāyena brahmalokaṃ gantukāmo hoti, kāyavasena cittaṃ pariṇāmeti, kāyavasena cittaṃ adhiṭṭhāti, kāyavasena cittaṃ pariṇāmetvā kāyavasena cittaṃ adhiṭṭhahitvā sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā dissamānena kāyena brahmalokaṃ gacchati. Sace so iddhimā cetovasippatto adissamānena kāyena brahmalokaṃ gantukāmo hoti, cittavasena kāyaṃ pariṇāmeti, cittavasena kāyaṃ adhiṭṭhāti. Cittavasena kāyaṃ pariṇāmetvā cittavasena kāyaṃ adhiṭṭhahitvā sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā adissamānena kāyena brahmalokaṃ gacchati. So tassa brahmuno purato rūpaṃ abhinimmināti manomayaṃ sabbaṅgapañcaṅgiṃ ahīnindriyaṃ. Sace so iddhimā caṅkamati, nimmitopi tattha caṅkamati. Sace so iddhimā tiṭṭhati, nisīdati, seyyaṃ kappeti, nimmitopi tattha seyyaṃ kappeti. Sace so iddhimā dhūmāyati, pajjalati, dhammaṃ bhāsati, pañhaṃ pucchati, pañhaṃ puṭṭho vissajjeti, nimmitopi tattha pañhaṃ puṭṭho vissajjeti. Sace so iddhimā tena brahmunā saddhiṃ santiṭṭhati, sallapati, sākacchaṃ samāpajjati, nimmitopi tattha tena brahmunā saddhiṃ santiṭṭhati, sallapati, sākacchaṃ samāpajjati. Yaṃ yadeva hi so iddhimā karoti, taṃ tadeva nimmito karotī’’ti (paṭi. ma. 3.12). คำว่า ย่อมยังอำนาจให้เป็นไปทางกายได้ตลอดพรหมโลก ความว่า ถ้าผู้มีฤทธิ์นั้นผู้ถึงความชำนาญทางใจ เป็นผู้ใคร่จะไปพรหมโลก, แม้ของไกล ก็อธิษฐานว่า ‘จงเป็นของใกล้’ ดังนี้ ของนั้นก็เป็นของใกล้. แม้ของใกล้ ก็อธิษฐานว่า ‘จงเป็นของไกล’ ดังนี้ ของนั้นก็เป็นของไกล. แม้ของมาก ก็อธิษฐานว่า ‘จงเป็นของน้อย’ ดังนี้ ของนั้นก็เป็นของน้อย. แม้ของน้อย ก็อธิษฐานว่า ‘จงเป็นของมาก’ ดังนี้ ของนั้นก็เป็นของมาก. ย่อมเห็นรูปของพรหมนั้นด้วยทิพยจักษุ. ย่อมได้ยินเสียงของพรหมนั้นด้วยทิพยโสตธาตุ. ย่อมรู้จิตของพรหมนั้นด้วยเจโตปริยญาณ. ถ้าผู้มีฤทธิ์นั้นผู้ถึงความชำนาญทางใจ เป็นผู้ใคร่จะไปพรหมโลกด้วยกายที่ปรากฏ, ย่อมน้อมจิตไปตามอำนาจกาย, อธิษฐานจิตไปตามอำนาจกาย, น้อมจิตไปตามอำนาจกายแล้ว อธิษฐานจิตไปตามอำนาจกายแล้ว ก้าวลงสู่สุขสัญญาและลหุสัญญาแล้ว ย่อมไปพรหมโลกด้วยกายที่ปรากฏ. ถ้าผู้มีฤทธิ์นั้นผู้ถึงความชำนาญทางใจ เป็นผู้ใคร่จะไปพรหมโลกด้วยกายที่ไม่ปรากฏ, ย่อมน้อมกายไปตามอำนาจจิต, อธิษฐานกายไปตามอำนาจจิต, น้อมกายไปตามอำนาจจิตแล้ว อธิษฐานกายไปตามอำนาจจิตแล้ว ก้าวลงสู่สุขสัญญาและลหุสัญญาแล้ว ย่อมไปพรหมโลกด้วยกายที่ไม่ปรากฏ. ผู้นั้นย่อมเนรมิตรูปอันสำเร็จด้วยใจ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง ไว้เบื้องหน้าของพรหมนั้น. ถ้าผู้มีฤทธิ์นั้นจงกรม, แม้รูปนิมิตก็จงกรมในที่นั้น. ถ้าผู้มีฤทธิ์นั้นยืน นั่ง นอน, แม้รูปนิมิตก็นอนในที่นั้น. ถ้าผู้มีฤทธิ์นั้นให้เป็นควัน, ให้เป็นไฟ, กล่าวธรรม, ถามปัญหา, ถูกถามปัญหาแล้วแก้, แม้รูปนิมิตก็ถูกถามปัญหาแล้วแก้ในที่นั้น. ถ้าผู้มีฤทธิ์นั้นยืนสนทนา ปราศรัย ทำสากัจฉากับพรหมนั้น, แม้รูปนิมิตก็ยืนสนทนา ปราศรัย ทำสากัจฉากับพรหมนั้นในที่นั้น. จริงอยู่ ผู้มีฤทธิ์นั้นทำกิจใดๆ, รูปนิมิตก็ทำกิจนั้นๆ Tattha dūrepi santike adhiṭṭhātīti pādakajjhānato vuṭṭhāya dūre devalokaṃ vā brahmalokaṃ vā āvajjati santike hotūti. Āvajjitvā parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti santike hotūti, santike hoti. Esa nayo sesapadesupi. ในคำเหล่านั้น คำว่า แม้ของไกล ก็อธิษฐานให้เป็นของใกล้ ความว่า ออกจากปาทกฌานแล้ว ย่อมน้อมนึกไปถึงเทวโลกหรือพรหมโลกที่อยู่ไกลว่า ‘จงเป็นของใกล้’ ดังนี้. น้อมนึกไปแล้ว ทำบริกรรมแล้ว เข้าสมาบัติอีกแล้ว ย่อมอธิษฐานด้วยญาณว่า ‘จงเป็นของใกล้’ ดังนี้, ของนั้นก็เป็นของใกล้. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้. Tattha ko dūraṃ gahetvā santikaṃ akāsīti? Bhagavā. Bhagavā hi yamakapāṭihāriyāvasāne devalokaṃ gacchanto yugandharañca sineruñca santike katvā pathavītalato ekapādaṃ yugandhare patiṭṭhapetvā dutiyaṃ sinerumatthake ṭhapesi. Añño ko akāsi? Mahāmoggallānatthero. Thero hi sāvatthito bhattakiccaṃ katvā nikkhantaṃ dvādasayojanikaṃ parisaṃ tiṃsayojanaṃ saṅkassanagaramaggaṃ saṅkhipitvā taṅkhaṇaññeva sampāpesi. ในอิทธินั้น ใครทำของไกลให้เป็นของใกล้? ตอบว่า พระผู้มีพระภาค. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาค ในคราวสิ้นสุดยมกปาฏิหาริย์ เสด็จไปเทวโลก ทรงทำภูเขายุคันธรและภูเขาสิเนรุให้ใกล้แล้ว ทรงวางพระบาทข้างหนึ่งจากพื้นดินไว้บนยอดเขายุคันธร ทรงวางพระบาทที่สองไว้บนยอดเขาสิเนรุ. ใครอื่นอีกที่ทำได้? ตอบว่า พระมหาโมคคัลลานเถระ. จริงอยู่ พระเถระย่นหนทางไปเมืองสังกัสสะ ๓๐ โยชน์ ให้บริษัท ๑๒ โยชน์ที่ออกจากเมืองสาวัตถีหลังจากทำภัตกิจแล้ว ให้ถึงในขณะนั้นนั่นเอง. Apica tambapaṇṇidīpe cūḷasamuddattheropi akāsi. Dubbhikkhasamaye kira therassa santikaṃ pātova satta bhikkhusatāni āgamaṃsu. Thero ‘‘mahā bhikkhusaṅgho kuhiṃ bhikkhācāro bhavissatī’’ti cintento sakalatambapaṇṇidīpe adisvā ‘‘paratīre pāṭaliputte bhavissatī’’ti disvā bhikkhū pattacīvaraṃ gāhāpetvā ‘‘ethāvuso, bhikkhācāraṃ gamissāmā’’ti pathaviṃ saṅkhipitvā pāṭaliputtaṃ gato. Bhikkhū ‘‘kataraṃ, bhante, imaṃ nagara’’nti pucchiṃsu. Pāṭaliputtaṃ, āvusoti. Pāṭaliputtaṃ nāma dūre bhanteti. Āvuso, mahallakattherā nāma dūrepi gahetvā santike karontīti. Mahāsamuddo kuhiṃ, bhanteti? Nanu, āvuso, antarā ekaṃ nīlamātikaṃ atikkamitvā āgatatthāti? Āma, bhante. Mahāsamuddo pana mahantoti. Āvuso, mahallakattherā nāma mahantampi khuddakaṃ karontīti. อีกอย่างหนึ่ง แม้พระจุฬสมุทรเถระในเกาะตัมพปัณณิก็ได้ทำแล้ว. ได้ยินว่า ในสมัยทุพภิกขภัย ภิกษุ ๗๐๐ รูปได้มาหาพระเถระแต่เช้าตรู่. พระเถระคิดว่า ‘ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ที่ไหนจะมีที่บิณฑบาต’ เมื่อไม่เห็นในเกาะตัมพปัณณิทั้งสิ้น จึงเห็นว่า ‘จะมีที่ฝั่งโน้นในเมืองปาฏลีบุตร’ แล้วให้ภิกษุทั้งหลายถือบาตรจีวร กล่าวว่า ‘มาเถิด อาวุโส เราจะไปบิณฑบาตกัน’ แล้วย่นแผ่นดินไปเมืองปาฏลีบุตร. ภิกษุทั้งหลายถามว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมืองนี้ชื่ออะไร’. (พระเถระตอบว่า) ‘อาวุโส เมืองปาฏลีบุตร’. (ภิกษุทั้งหลายทูลว่า) ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่าเมืองปาฏลีบุตรอยู่ไกล’. (พระเถระกล่าวว่า) ‘อาวุโส ชื่อว่าพระเถระผู้ใหญ่ ย่อมทำของไกลให้เป็นของใกล้ได้’. (ภิกษุทั้งหลายทูลถามว่า) ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มหาสมุทรอยู่ที่ไหน’. (พระเถระตอบว่า) ‘อาวุโส พวกท่านข้ามร่องน้ำสีเขียวสายหนึ่งในระหว่างทางมามิใช่หรือ’. (ภิกษุทั้งหลายทูลว่า) ‘ใช่ขอรับ ท่านผู้เจริญ’. (แล้วทูลถามว่า) ‘แต่มหาสมุทรใหญ่โตมิใช่หรือ’. (พระเถระตอบว่า) ‘อาวุโส ชื่อว่าพระเถระผู้ใหญ่ ย่อมทำของใหญ่ให้เป็นของเล็กได้’. Yathā cāyaṃ, evaṃ tissadattattheropi sāyanhasamaye nhāyitvā katuttarāsaṅgo mahābodhiṃ vandissāmīti citte uppanne santike akāsi. เหมือนพระเถระรูปนี้ฉันใด แม้พระติสสทัตตเถระก็ฉันนั้น ในเวลาเย็น อาบน้ำแล้ว ทำอุตตราสงค์แล้ว เมื่อจิตเกิดขึ้นว่า ‘เราจักไหว้พระมหาโพธิ์’ ก็ได้ทำ (พระมหาโพธิ์) ให้ใกล้. Santikaṃ pana gahetvā ko dūramakāsīti? Bhagavā. Bhagavā hi attano ca aṅgulimālassa (ma. ni. 2.348) ca antaraṃ santikampi dūramakāsīti. ส่วนการทำของใกล้ให้ไกล ใครทำได้? ตอบว่า พระผู้มีพระภาค. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงทำระยะทางระหว่างพระองค์กับองคุลิมาลซึ่งอยู่ใกล้ให้ไกลออกไป. Atha ko bahukaṃ thokaṃ akāsīti? Mahākassapatthero. Rājagahe kira nakkhattadivase pañcasatā kumāriyo candapūve gahetvā nakkhattakīḷanatthāya gacchantiyo bhagavantaṃ disvā kiñci nādaṃsu. Pacchato āgacchantaṃ pana theraṃ disvā amhākaṃ thero eti pūvaṃ dassāmāti sabbā pūve gahetvā theraṃ upasaṅkamiṃsu. Thero pattaṃ nīharitvā sabbaṃ ekapattapūramattamakāsi. Bhagavā theraṃ āgamayamāno purato nisīdi. Thero āharitvā bhagavato adāsi. อนึ่ง ใครทำของมากให้เป็นของน้อย? ตอบว่า พระมหากัสสปเถระ. ได้ยินว่า ในกรุงราชคฤห์ ในวันนักขัตฤกษ์ เด็กหญิง ๕๐๐ คนถือขนมกุมภัณฑ์ไปเพื่อเล่นนักขัตฤกษ์ เห็นพระผู้มีพระภาคแล้วก็มิได้ถวายอะไรเลย. แต่เมื่อเห็นพระเถระผู้ตามมาข้างหลัง (จึงพูดกันว่า) ‘พระเถระของเรามาแล้ว เราจะถวายขนม’ แล้วทั้งหมดก็ถือขนมเข้าไปหาพระเถระ. พระเถระนำบาตรออกมาแล้วทำให้ (ขนมทั้งหมด) เต็มเพียงบาตรเดียว. พระผู้มีพระภาคประทับนั่งรอพระเถระอยู่เบื้องหน้า. พระเถระนำไปถวายแด่พระผู้มีพระภาค. Illisaseṭṭhivatthusmiṃ pana mahāmoggallānatthero thokaṃ bahukamakāsi, kākavaliyavatthusmiñca bhagavā. Mahākassapatthero kira sattāhaṃ samāpattiyā vītināmetvā daliddasaṅgahaṃ karonto kākavaliyassa nāma duggatamanussassa gharadvāre aṭṭhāsi. Tassa jāyā theraṃ disvā patino pakkaṃ aloṇambilayāguṃ patte ākiri. Thero taṃ gahetvā bhagavato hatthe ṭhapesi. Bhagavā mahābhikkhusaṅghassa pahonakaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Ekapattena ābhatā sabbesaṃ pahosi. Kākavaliyopi sattame divase seṭṭhiṭṭhānaṃ alatthāti. อนึ่ง ในอิลลิสเศรษฐีวัตถุ พระมหาโมคคัลลานเถระได้ทำของน้อยให้มาก แม้ในกากวลิยวัตถุ พระผู้มีพระภาคก็ทรงทำของน้อยให้มาก. ได้ยินว่า พระมหากัสสปเถระให้เวลา ๗ วันล่วงไปด้วยสมาบัติแล้ว เมื่อจะทำการสงเคราะห์คนจน ได้ยืนอยู่ที่ประตูเรือนของคนเข็ญใจชื่อกากวลิยะ. ภรรยาของเขาเห็นพระเถระแล้ว ได้ตักข้าวต้มเปรี้ยวที่ไม่มีรสเค็มซึ่งหุงไว้เพื่อสามีใส่ลงในบาตร. พระเถระรับข้าวนั้นแล้ว ได้วางไว้ในพระหัตถ์ของพระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงทำ (ข้าวต้มนั้น) ให้เพียงพอแก่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่แล้วทรงอธิษฐาน. (ข้าวต้ม) ที่นำมาด้วยบาตรเดียว ได้เพียงพอแก่ภิกษุทั้งปวง. แม้กากวลิยะก็ได้ตำแหน่งเศรษฐีในวันที่ ๗ ดังนี้แล. Na kevalañca thokassa bahukaraṇaṃ, madhuraṃ amadhuraṃ, amadhuraṃ madhurantiādīsupi yaṃ yaṃ icchati, sabbaṃ iddhimato ijjhati. Tathā hi mahāanuḷatthero nāma sambahule bhikkhū piṇḍāya caritvā sukkhabhattameva labhitvā gaṅgātīre nisīditvā paribhuñjamāne disvā gaṅgāya udakaṃ sappimaṇḍanti adhiṭṭhahitvā sāmaṇerānaṃ saññaṃ adāsi. Te thālakehi āharitvā bhikkhusaṅghassa adaṃsu. Sabbe madhurena sappimaṇḍena bhuñjiṃsūti. มิใช่เพียงแต่การทำของน้อยให้มากเท่านั้น แม้ในเรื่องการทำของหวานให้ไม่หวาน การทำของไม่หวานให้หวานเป็นต้น ผู้มีฤทธิ์ปรารถนาสิ่งใดๆ สิ่งนั้นทั้งหมด ย่อมสำเร็จได้. จริงอย่างนั้น พระเถระชื่อมหาอนุฬะ เห็นภิกษุจำนวนมากเที่ยวบิณฑบาตได้แต่ข้าวสุกเปล่าๆ แล้วนั่งฉันอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำคงคา จึงอธิษฐานว่า "น้ำในแม่น้ำคงคาจงเป็นเนยใส" แล้วได้ให้สัญญาณแก่สามเณรทั้งหลาย. สามเณรเหล่านั้นตักมาด้วยถ้วยแล้วได้ถวายแก่ภิกษุสงฆ์. ภิกษุทั้งหมดได้ฉัน (ข้าว) กับเนยใสอันมีรสอร่อย ดังนี้แล. Dibbena cakkhunāti idheva ṭhito ālokaṃ vaḍḍhetvā tassa brahmuno rūpaṃ passati. Idheva ca ṭhito sabbaṃ tassa bhāsato saddaṃ suṇāti. Cittaṃ pajānāti. Kāyavasena cittaṃ pariṇāmetīti karajakāyassa vasena cittaṃ pariṇāmeti. Pādakajjhānacittaṃ gahetvā kāye āropeti. Kāyānugatikaṃ karoti dandhagamanaṃ. Kāyagamanaṃ hi dandhaṃ hoti. Sukhasaññañca lahusaññañca okkamatīti pādakajjhānārammaṇena iddhicittena sahajātaṃ sukhasaññañca lahusaññañca okkamati pavisati phasseti sampāpuṇāti. Sukhasaññā nāma upekkhāsampayuttasaññā. Upekkhā hi santaṃ sukhanti vuttā. Sāyeva ca saññā nīvaraṇehi ceva vitakkādīhi paccanīkehi ca vimuttattā lahusaññātipi veditabbā. Taṃ okkantassa panassa karajakāyopi tūlapicu viya sallahuko hoti. So evaṃ vāyukkhittatūlapicunā viya sallahukena dissamānena kāyena brahmalokaṃ gacchati. Evaṃ gacchanto ca sace icchati pathavīkasiṇavasena ākāse maggaṃ nimminitvā padasā gacchati. Sace icchati vāyokasiṇavasena vāyuṃ adhiṭṭhahitvā tūlapicu viya vāyunā gacchati. Apica gantukāmatā eva ettha pamāṇaṃ. ‘‘Sati hi gantukāmatāya’’ evaṃ katacittādhiṭṭhāno adhiṭṭhānavegukkhittova so issāsakhittasaro viya dissamāno gacchati. (คำว่า) ด้วยทิพยจักษุ (หมายความว่า) ผู้มีฤทธิ์ยืนอยู่ในที่นี้เอง ทำแสงสว่างให้เจริญแล้ว ย่อมเห็นรูปของพรหมนั้น. และยืนอยู่ในที่นี้เอง ย่อมได้ยินเสียงทั้งหมดของพรหมนั้นผู้กำลังพูดอยู่. ย่อมรู้จิต (ของพรหมนั้น). (คำว่า) ย่อมน้อมจิตไปตามอำนาจกาย (หมายความว่า) ย่อมน้อมจิตไปตามอำนาจของกรัชกาย. คือถือเอาจิตที่เป็นบาทแห่งฌานแล้ว ให้สวมลงในกาย. ทำให้มีการไปเนิบช้าซึ่งเป็นไปตามกาย. เพราะว่า การไปแห่งกายย่อมเนิบช้า. (คำว่า) ย่อมก้าวลงสู่สุขสัญญาและลหุสัญญา (หมายความว่า) ย่อมก้าวลง คือ เข้าไป คือ ถูกต้อง คือ ถึงพร้อม ซึ่งสุขสัญญาและลหุสัญญาอันสหรคตด้วยอิทธิจิตซึ่งมีปาทกฌานเป็นอารมณ์. ชื่อว่าสุขสัญญา ได้แก่ สัญญาที่สัมปยุตด้วยอุเบกขา. เพราะว่า อุเบกขา ท่านเรียกว่า สุข เพราะเป็นธรรมสงบ. และสัญญานั่นแหละ พึงทราบว่า แม้เป็นลหุสัญญา เพราะพ้นแล้วจากนิวรณ์ทั้งหลายและจากธรรมที่เป็นข้าศึกมีวิตกเป็นต้น. ก็กรัชกายของโยคีนั้นผู้ก้าวลงสู่สัญญานั้นแล้ว ย่อมเบาอย่างยิ่งเหมือนปุยนุ่น. โยคีนั้นย่อมไปด้วยกายที่ปรากฏซึ่งเบาอย่างยิ่งเหมือนปุยนุ่นที่ถูกลมพัดไปฉะนั้น สู่พรหมโลก ด้วยประการฉะนี้. และเมื่อไปอย่างนั้น ถ้าปรารถนา ก็เนรมิตหนทางในอากาศด้วยอำนาจปฐวีกสิณแล้วไปโดยเท้า. ถ้าปรารถนา ก็อธิษฐานลมด้วยอำนาจวาโยกสิณแล้วไปโดยลมเหมือนปุยนุ่น. อีกอย่างหนึ่ง ความเป็นผู้ใคร่จะไปเท่านั้นเป็นประมาณในเรื่องนี้. (อธิบายว่า) เพราะเมื่อมีความเป็นผู้ใคร่จะไป โยคีนั้นผู้มีการอธิษฐานจิตที่ทำแล้วอย่างนี้ ถูกแรงแห่งอธิษฐานซัดไปนั่นเทียว ย่อมไปโดยปรากฏ (กาย) เหมือนลูกศรที่นายธนูยิงไปฉะนั้น. Cittavasena kāyaṃ pariṇāmetīti kāyaṃ gahetvā citte āropeti. Cittānugatikaṃ karoti sīghagamanaṃ. Cittagamanaṃ hi sīghaṃ hoti. Sukhasaññañca lahusaññañca okkamatīti rūpakāyārammaṇena iddhicittena sahajātaṃ sukhasaññañca lahusaññañca okkamatīti. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Idaṃ pana cittagamanameva hoti. Evaṃ adissamānena kāyena gacchanto panāyaṃ kiṃ tassa adhiṭṭhānacittassa uppādakkhaṇe gacchati, udāhu ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe vāti vutte tīsupi khaṇesu gacchatīti thero āha. Kiṃ pana so sayaṃ gacchati nimmitaṃ pesetīti. Yathāruci karoti. Idha panassa sayaṃ gamanameva āgataṃ. (คำว่า) ย่อมน้อมกายไปตามอำนาจจิต (หมายความว่า) คือถือเอากายแล้ว ให้สวมลงในจิต. ทำให้มีการไปเร็วซึ่งเป็นไปตามจิต. เพราะว่า การไปแห่งจิตย่อมเร็ว. (คำว่า) ย่อมก้าวลงสู่สุขสัญญาและลหุสัญญา (หมายความว่า) ย่อมก้าวลงสู่สุขสัญญาและลหุสัญญาอันสหรคตด้วยอิทธิจิตซึ่งมีรูปกายเป็นอารมณ์. เนื้อความที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ก็ข้อนี้ย่อมเป็นการไปของจิตนั่นเอง. ก็เมื่อโยคีนี้ไปด้วยกายที่ไม่ปรากฏอย่างนี้ (มีผู้) กล่าวว่า "ไปในอุปปาทขณะแห่งอธิษฐานจิตนั้น หรือว่าไปในฐิติขณะ หรือภังคขณะ" พระเถระกล่าวว่า "ย่อมไปได้ในขณะทั้งสาม". (ถามว่า) ก็โยคีนั้นไปเอง หรือว่าส่งรูปนิมิตไป. (ตอบว่า) ย่อมทำได้ตามความพอใจ. แต่ในที่นี้ การไปเองของโยคีนั้นเท่านั้นที่มา (ในบาลี). Manomayanti adhiṭṭhānamanena nimmitattā manomayaṃ. Ahīnindriyanti idaṃ cakkhusotādīnaṃ saṇṭhānavasena vuttaṃ. Nimmitarūpe pana pasādo nāma natthi. Sace iddhimā caṅkamati nimmitopi tattha caṅkamatītiādi sabbaṃ sāvakanimmitaṃ sandhāya vuttaṃ. Buddhanimmito pana yaṃ yaṃ bhagavā karoti, taṃ tampi karoti. Bhagavato rucivasena aññampi karotīti. Ettha ca yaṃ so iddhimā idheva ṭhito dibbena cakkhunā rūpaṃ passati, dibbāya sotadhātuyā saddaṃ suṇāti, cetopariyañāṇena cittaṃ pajānāti, na ettāvatā kāyena vasaṃ vatteti. Yampi so idheva ṭhito tena brahmunā saddhiṃ santiṭṭhati sallapati sākacchaṃ samāpajjati, ettāvatāpi na kāyena vasaṃ vatteti. Yampissa dūrepi santike adhiṭṭhātītiādikaṃ adhiṭṭhānaṃ, ettāvatāpi na kāyena vasaṃ vatteti. Yampi so dissamānena vā adissamānena vā kāyena brahmalokaṃ gacchati, ettāvatāpi na kāyena vasaṃ vatteti. Yañca kho so tassa brahmuno purato rūpaṃ abhinimminātītiādinā nayena vuttavidhānaṃ āpajjati, ettāvatā kāyena vasaṃ vatteti nāmaṃ. Sesaṃ panettha kāyena vasaṃ vattanāya pubbabhāgadassanatthaṃ vuttanti ayaṃ tāva adhiṭṭhānā iddhi. (คำว่า) มโนมัย (หมายความว่า) สำเร็จด้วยใจ เพราะถูกเนรมิตด้วยอธิษฐานจิต. คำว่า มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง นี้ ท่านกล่าวโดยอำนาจสัณฐานของจักษุและโสตะเป็นต้น. แต่ในรูปนิมิต ไม่มีสิ่งที่ชื่อว่าประสาทรูป. คำทั้งหมดมีอาทิว่า "ถ้าผู้มีฤทธิ์จงกรม แม้รูปนิมิตก็จงกรมในที่นั้น" ท่านกล่าวหมายถึงรูปนิมิตของสาวก. ส่วนพุทธนิมิตนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทำสิ่งใดๆ ก็ย่อมทำสิ่งนั้นๆ ได้ด้วย และย่อมทำสิ่งอื่นได้ด้วยอำนาจตามความพอพระทัยของพระผู้มีพระภาค ดังนี้. และในเรื่องนี้ การที่ผู้มีฤทธิ์นั้นยืนอยู่ในที่นี้เอง เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ได้ยินเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ รู้จิตด้วยเจโตปริยญาณ เพียงเท่านี้ ยังไม่ชื่อว่าให้เป็นไปในอำนาจโดยทางกาย. การที่ผู้มีฤทธิ์นั้นยืนอยู่ในที่นี้เอง ยืนสนทนาปราศรัยกับพรหมนั้น แม้เพียงเท่านี้ ก็ยังไม่ชื่อว่าให้เป็นไปในอำนาจโดยทางกาย. การอธิษฐานของผู้นั้นมีอาทิว่า "อธิษฐานของไกลให้มาใกล้" แม้เพียงเท่านี้ ก็ยังไม่ชื่อว่าให้เป็นไปในอำนาจโดยทางกาย. การที่ผู้นั้นไปด้วยกายที่ปรากฏหรือไม่ปรากฏสู่พรหมโลก แม้เพียงเท่านี้ ก็ยังไม่ชื่อว่าให้เป็นไปในอำนาจโดยทางกาย. ส่วนการที่ผู้นั้นเข้าถึงวิธีการที่ท่านกล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "เนรมิตรูปต่อหน้าพรหมนั้น" เพียงเท่านี้แล จึงชื่อว่าให้เป็นไปในอำนาจโดยทางกาย. ส่วนที่เหลือในที่นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงส่วนเบื้องต้นของการให้เป็นไปในอำนาจโดยทางกาย ดังนี้. นี้คือ อธิษฐานฤทธิ์ก่อน. 398. Vikubbanāya pana manomayāya ca idaṃ nānākaraṇaṃ. Vikubbanaṃ tāva karontena ‘‘so pakativaṇṇaṃ vijahitvā kumārakavaṇṇaṃ vā dasseti, nāgavaṇṇaṃ vā dasseti, supaṇṇavaṇṇaṃ vā dasseti, asuravaṇṇaṃ vā dasseti, indavaṇṇaṃ vā dasseti, devavaṇṇaṃ vā dasseti, brahmavaṇṇaṃ vā dasseti, samuddavaṇṇaṃ vā dasseti, pabbatavaṇṇaṃ vā dasseti, sīhavaṇṇaṃ vā dasseti, byagghavaṇṇaṃ vā dasseti, dīpivaṇṇaṃ vā dasseti, hatthimpi dasseti, assampi dasseti, rathampi dasseti, pattimpi dasseti, vividhampi senābyūhaṃ dassetī’’ti (paṭi. ma. 3.13) evaṃ vuttesu kumārakavaṇṇādīsu yaṃ yaṃ ākaṅkhati, taṃ taṃ adhiṭṭhātabbaṃ. Adhiṭṭhahantena ca pathavīkasiṇādīsu aññatarārammaṇato abhiññāpādakajjhānato vuṭṭhāya attano kumārakavaṇṇo āvajjitabbo. Āvajjitvā parikammāvasāne puna samāpajjitvā vuṭṭhāya evarūpo nāma kumārako homīti adhiṭṭhātabbaṃ. Saha adhiṭṭhānacittena kumārako hoti devadatto viya (cūḷava. 333). Esa nayo sabbattha. 398. อนึ่ง นี้เป็นความแตกต่างกันแห่งวิกุพพนาอิทธิและมโนมยิทธิ. ก่อนอื่น ผู้ทำวิกุพพนาอิทธิ พึงอธิษฐานวรรณะนั้นๆ ที่ตนปรารถนาในบรรดาวรรณะมีกุมารวรรณะเป็นต้นที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีฤทธิ์นั้นละวรรณะปกติของตนแล้ว ย่อมแสดงวรรณะกุมารบ้าง ย่อมแสดงวรรณะนาคบ้าง ย่อมแสดงวรรณะสุบรรณบ้าง ย่อมแสดงวรรณะอสูรบ้าง ย่อมแสดงวรรณะพระอินทร์บ้าง ย่อมแสดงวรรณะเทพบ้าง ย่อมแสดงวรรณะพรหมบ้าง ย่อมแสดงวรรณะสมุทรบ้าง ย่อมแสดงวรรณะภูเขาบ้าง ย่อมแสดงวรรณะสีหะบ้าง ย่อมแสดงวรรณะเสือโคร่งบ้าง ย่อมแสดงวรรณะเสือเหลืองบ้าง ย่อมแสดงแม้ช้างบ้าง ย่อมแสดงแม้มาบ้าง ย่อมแสดงแม้รถบ้าง ย่อมแสดงแม้พลเดินเท้าบ้าง ย่อมแสดงแม้กระบวนทัพต่างๆ บ้าง’ ดังนี้. และเมื่อจะอธิษฐาน พึงออกจากอภิญญาปาทกฌานอันมีอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในปฐวีกสิณเป็นต้นแล้ว พึงพิจารณาวรรณะกุมารของตน. ครั้นพิจารณาแล้ว ในที่สุดแห่งบริกรรม เข้าฌานอีก ออกแล้ว พึงอธิษฐานว่า ‘เราจงเป็นกุมารชื่อเห็นปานนี้’. พร้อมกับอธิษฐานจิต ก็ย่อมเป็นกุมาร เหมือนพระเทวทัต. นัยนี้พึงทราบในที่ทั้งปวง. Hatthimpi dassetītiādi panettha bahiddhāpi hatthiādidassanavasena vuttaṃ. Tattha hatthī homīti anadhiṭṭhahitvā hatthī hotūti adhiṭṭhātabbaṃ, assādīsupi eseva nayoti. Ayaṃ vikubbanā iddhi. คำว่า ‘ย่อมแสดงแม้ช้างบ้าง’ เป็นต้นในวิกุพพนาอิทธินี้ ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งการแสดงช้างเป็นต้นแม้ในภายนอก. ในการแสดงนั้น ไม่พึงอธิษฐานว่า ‘เราจงเป็นช้าง’ แต่พึงอธิษฐานว่า ‘ขอช้างจงมี’ แม้ในม้าเป็นต้นก็นัยนี้แหละ. นี้คือวิกุพพนาอิทธิ. 399. Manomayaṃ kātukāmo pana pādakajjhānato vuṭṭhāya kāyaṃ tāva āvajjitvā vuttanayeneva susiro hotūti adhiṭṭhāti, susiro hoti. Athassa abbhantare aññaṃ kāyaṃ āvajjitvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhāti, tassa abbhantare añño kāyo hotūti. So taṃ muñjamhā īsikaṃ viya kosiyā asiṃ viya karaṇḍāya ahiṃ viya ca abbāhati. Tena vuttaṃ ‘‘idha bhikkhu imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimmināti rūpiṃ manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriyaṃ. Seyyathāpi puriso muñjamhā īsikaṃ pavāheyya, tassa evamassa ayaṃ muñjo ayaṃ īsikā, añño muñjo aññā īsikā, muñjamhātveva īsikā pavāḷhā’’tiādi (paṭi. ma. 3.14). Ettha ca yathā īsikādayo muñjādīhi sadisā honti, evaṃ manomayarūpaṃ iddhimatāsadisameva hotīti dassanatthaṃ etā upamā vuttāti. Ayaṃ manomayā iddhi. 399. ส่วนผู้ต้องการจะทำกายอันสำเร็จด้วยใจ พึงออกจากปาทกฌานแล้วพิจารณากายก่อน แล้วอธิษฐานตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละว่า ‘ขอจงเป็นกายกลวง’ กายก็ย่อมเป็นกายกลวง. ลำดับนั้น ท่านพิจารณากายอื่นในภายในกายของตนนั้นแล้ว ทำบริกรรม อธิษฐานตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ กายอื่นก็ย่อมมีในภายในกายของท่าน. ท่านผู้นั้นย่อมดึงกายนั้นออกมาเหมือนดึงไส้หญ้าออกจากหญ้ามุงกระต่าย เหมือนดึงดาบออกจากฝัก และเหมือนดึงงูออกจากกระเช้า. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า ‘ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมนิรมิตกายอื่นจากกายนี้ มีรูป สำเร็จด้วยใจ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง. เปรียบเหมือนบุรุษจะพึงดึงไส้หญ้าออกจากหญ้ามุงกระต่าย. เขาจะพึงคิดเห็นดังนี้ว่า นี้หญ้ามุงกระต่าย นี้ไส้หญ้า หญ้ามุงกระต่ายอย่างหนึ่ง ไส้หญ้าอีกอย่างหนึ่ง แต่ไส้หญ้าก็ดึงออกมาจากหญ้ามุงกระต่ายนั่นเอง’ เป็นต้น. และในอุปมานี้ ท่านกล่าวอุปมาเหล่านี้ไว้เพื่อแสดงว่า เหมือนไส้หญ้าเป็นต้นเป็นเช่นเดียวกับหญ้ามุงกระต่ายเป็นต้น ฉันใด รูปที่สำเร็จด้วยใจก็เป็นเช่นเดียวกับท่านผู้มีฤทธิ์นั่นแหละ ฉันนั้น. นี้คือมโนมยาอิทธิ. Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคที่รจนาขึ้นเพื่อความปราโมทย์แห่งสาธุชน ดังนี้ Iddhividhaniddeso nāma ชื่อว่า อิทธิวิธินิทเทส Dvādasamo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๑๒ 13. Abhiññāniddeso 13. อภิญญานิทเทส Dibbasotadhātukathā ทิพพโสตธาตุกถา 400. Idāni dibbasotadhātuyā niddesakkamo anuppatto. Tattha tato parāsu ca tīsu abhiññāsu so evaṃ samāhite cittetiādīnaṃ (dī. ni. 1.240 ādayo) attho vuttanayeneva veditabbo. Sabbattha pana visesamattameva vaṇṇayissāma. Tatra dibbāya sotadhātuyāti ettha dibbasadisattā dibbā. Devānaṃ hi sucaritakammanibbattā pittasemharuhirādīhi apalibuddhā upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇaṃ sampaṭicchanasamatthā dibbapasādasotadhātu hoti. Ayañcāpi imassa bhikkhuno vīriyabhāvanābalanibbattā ñāṇasotadhātu tādisāyevāti dibbasadisattā dibbā. Apica dibbavihāravasena paṭiladdhattā attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbā. Savanaṭṭhena nijjīvaṭṭhena ca sotadhātu. Sotadhātukiccakaraṇena ca sotadhātu viyātipi sotadhātu. Tāya dibbāya sotadhātuyā. 400. บัดนี้ ถึงลำดับแห่งการแสดงทิพพโสตธาตุ. ในทิพพโสตธาตุนิทเทสนั้นและในอภิญญาสามอย่างนอกนี้ พึงทราบเนื้อความแห่งคำเป็นต้นว่า ‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต’ ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ. ส่วนในอภิญญาทั้งปวง เราจักพรรณนาแต่เฉพาะข้อที่แตกต่างกันเท่านั้น. ในคำเหล่านั้น บทว่า ‘ทิพฺพาย โสตธาตุยา’ นี้ ชื่อว่าทิพพา เพราะเป็นเช่นกับของทิพย์. จริงอยู่ โสตธาตุคือทิพพปสาทของทวยเทพ อันเกิดจากสุจริตกรรม ไม่ถูกขัดขวางด้วยดี เสมหะ และโลหิตเป็นต้น เพราะพ้นจากอุปกิเลส จึงสามารถรับอารมณ์ได้แม้ในที่ไกล. แม้โสตธาตุคือญาณนี้ของภิกษุนี้ อันเกิดจากกำลังแห่งวิริยภาวนา ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าทิพพา เพราะเป็นเช่นกับของทิพย์. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าทิพพา เพราะได้มาด้วยอำนาจทิพพวิหาร และเพราะตนเองก็อาศัยทิพพวิหาร. ชื่อว่าโสตธาตุ เพราะมีความหมายว่าฟัง และเพราะมีความหมายว่าไม่มีชีวะ. และชื่อว่าโสตธาตุ แม้เพราะเป็นประดุจโสตธาตุ ด้วยการทำกิจของโสตธาตุ. (ย่อมฟัง) ด้วยโสตธาตุอันเป็นทิพย์นั้น. Visuddhāyāti parisuddhāya nirupakkilesāya. Atikkantamānusikāyāti manussūpacāraṃ atikkamitvā saddasavanena mānusikaṃ maṃsasotadhātuṃ atikkantāya vītivattitvā ṭhitāya. Ubho sadde suṇātīti dve sadde suṇāti. Katame dve? Dibbe ca mānuse ca, devānañca manussānañca saddeti vuttaṃ hoti. Etena padesapariyādānaṃ veditabbaṃ. Ye dūre santike cāti ye saddā dūre paracakkavāḷepi ye ca santike antamaso sadehasannissitapāṇakasaddāpi, te suṇātīti vuttaṃ hoti. Etena nippadesapariyādānaṃ veditabbaṃ. บทว่า ‘วิสุทฺธาย’ ได้แก่ บริสุทธิ์ ไม่มีอุปกิเลส. บทว่า ‘อติกฺกนฺตมานุสิกาย’ ได้แก่ ก้าวล่วงโสตธาตุคือมังสะของมนุษย์ ด้วยการฟังเสียงโดยก้าวล่วงวิสัยของมนุษย์ ตั้งอยู่โดยก้าวล่วงไป. บทว่า ‘อุโภ สทฺเท สุณาติ’ คือ ย่อมฟังเสียง ๒ อย่าง. เสียง ๒ อย่างคืออะไรบ้าง? คือ เสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ ท่านกล่าวหมายถึงเสียงของทวยเทพและของมนุษย์. ด้วยบทนี้ พึงทราบว่าเป็นการรวบรวมโดยมีส่วนเหลือ. บทว่า ‘เย ทูเร สนฺติเก จ’ คือ ท่านกล่าวหมายความว่า ย่อมฟังเสียงเหล่านั้น คือ เสียงเหล่าใดที่อยู่ในที่ไกล แม้ในจักรวาลอื่น และเสียงเหล่าใดที่อยู่ในที่ใกล้ โดยที่สุดแม้เสียงของสัตว์ที่อาศัยอยู่ในร่างกายของตน. ด้วยบทนี้ พึงทราบว่าเป็นการรวบรวมโดยไม่มีส่วนเหลือ. Kathaṃ panāyaṃ uppādetabbāti? Tena bhikkhunā abhiññāpādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya parikammasamādhicittena paṭhamataraṃ pakatisotapathe dūre oḷāriko araññe sīhādīnaṃ saddo āvajjitabbo. Vihāre ghaṇḍisaddo, bherisaddo, saṅkhasaddo, sāmaṇeradaharabhikkhūnaṃ sabbathāmena sajjhāyantānaṃ sajjhāyanasaddo, pakatikathaṃ kathentānaṃ ‘‘kiṃ bhante, kimāvuso’’tiādisaddo, sakuṇasaddo, vātasaddo, padasaddo, pakkuthitaudakassa cicciṭāyanasaddo, ātape sussamānatālapaṇṇasaddo, kunthakipillikādisaddoti evaṃ sabboḷārikato pabhuti yathākkamena sukhumasaddā āvajjitabbā. Tena puratthimāya disāya saddānaṃ saddanimittaṃ manasikātabbaṃ. Pacchimāya, uttarāya, dakkhiṇāya, heṭṭhimāya, uparimāya disāya, puratthimāya anudisāya, pacchimāya, uttarāya, dakkhiṇāya anudisāya saddānaṃ saddanimittaṃ manasikātabbaṃ. Oḷārikānampi sukhumānampi saddānaṃ saddanimittaṃ manasikātabbaṃ. Tassa te saddā pākatikacittassāpi pākaṭā honti. Parikammasamādhicittassa pana ativiya pākaṭā. ก็ทิพพโสตธาตุนี้ อันภิกษุพึงให้เกิดขึ้นได้อย่างไร? ภิกษุนั้นเข้าสมาบัติคืออภิญญาปาทกฌานแล้ว ออกมาแล้ว พึงมนสิการเสียงหยาบในป่าของพวกราชสีห์เป็นต้น ซึ่งอยู่ในวิสัยของโสตปสาทปกติในที่ไกล เป็นลำดับแรก ด้วยจิตที่เป็นสมาธิในบริกรรม เสียงระฆังในวิหาร เสียงกลอง เสียงสังข์ เสียงสาธยายของสามเณรและภิกษุหนุ่มผู้กำลังสาธยายโดยสุดกำลัง เสียงพูดเป็นต้นว่า 'อะไรครับ ท่านผู้เจริญ' 'อะไรครับ ท่านผู้มีอายุ' ของผู้ที่พูดคุยกันตามปกติ เสียงนก เสียงลม เสียงฝีเท้า เสียงดังจิจจิฏะของน้ำที่เดือดพล่าน เสียงใบตาลที่แห้งในแดด เสียงมดและปลวกเป็นต้น พึงมนสิการเสียงที่ละเอียดอ่อนตามลำดับ เริ่มตั้งแต่เสียงที่หยาบที่สุดอย่างนี้ ภิกษุนั้นพึงมนสิการสัททนิมิตของเสียงทั้งหลายในทิศตะวันออก ในทิศตะวันตก ทิศเหนือ ทิศใต้ ทิศเบื้องล่าง ทิศเบื้องบน ในทิศานุทิศตะวันออก ทิศตะวันตก ทิศเหนือ ทิศใต้ พึงมนสิการสัททนิมิตของเสียงทั้งหลาย ทั้งที่หยาบและละเอียด เสียงเหล่านั้นย่อมปรากฏแม้แก่จิตปกติของภิกษุนั้น แต่จะปรากฏอย่างยิ่งแก่จิตที่เป็นสมาธิในบริกรรม Tassevaṃ saddanimittaṃ manasikaroto idāni dibbasotadhātu uppajjissatīti tesu saddesu aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjati. Tasmiṃ niruddhe cattāri pañca vā javanāni javanti, yesaṃ purimāni tīṇi cattāri vā parikammaupacārānulomagotrabhunāmakāni kāmāvacarāni, catutthaṃ pañcamaṃ vā appanācittaṃ rūpāvacaraṃ catutthajjhānikaṃ. Tattha yaṃ tena appanācittena saddhiṃ uppannaṃ ñāṇaṃ, ayaṃ dibbasotadhātūti veditabbā. Tato paraṃ tasmiṃ sote patito hoti. Taṃ thāmajātaṃ karontena ‘‘etthantare saddaṃ suṇāmī’’ti ekaṅgulamattaṃ paricchinditvā vaḍḍhetabbaṃ. Tato dvaṅgulacaturaṅgulaaṭṭhaṅgulavidatthiratanaantogabbhapamukhapāsādapariveṇasaṅghārāmagocaragāmajanapadādivasena yāva cakkavāḷaṃ tato vā bhiyyopi paricchinditvā paricchinditvā vaḍḍhetabbaṃ. เมื่อภิกษุนั้นมนสิการสัททนิมิตอยู่อย่างนี้ (ในขณะที่ควรจะกล่าวได้ว่า) 'บัดนี้ ทิพพโสตธาตุจักเกิดขึ้น' มโนทวาราวัชชนะย่อมเกิดขึ้นโดยทำเสียงอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเสียงเหล่านั้นให้เป็นอารมณ์ เมื่อมโนทวาราวัชชนะนั้นดับไป ชวนะ ๔ หรือ ๕ ขณะย่อมเกิดขึ้น ในชวนะเหล่านั้น ชวนะ ๓ หรือ ๔ ขณะแรกเป็นกามาวจร มีชื่อว่า บริกรรม อุปจาระ อนุโลม และโคตรภู ชวนะที่ ๔ หรือที่ ๕ เป็นอัปปนาจิต เป็นรูปาวจร ประกอบด้วยจตุตถฌาน ในบรรดาจิตเหล่านั้น ญาณใดที่เกิดขึ้นพร้อมกับอัปปนาจิตนั้น พึงทราบว่าญาณนี้คือทิพพโสตธาตุ หลังจากนั้น ภิกษุนั้นชื่อว่าเป็นผู้ตกไปในโสตะนั้น ภิกษุผู้ทำให้ญาณนั้นมีกำลัง พึงขยาย (ปาทกฌาน) โดยกำหนด (พื้นที่) ประมาณ ๑ องคุลีว่า 'เราจักฟังเสียงในระหว่างนี้' จากนั้น พึงขยายโดยกำหนดไปๆ โดยนัยแห่ง ๒ องคุลี ๔ องคุลี ๘ องคุลี คืบ ศอก ภายในห้อง มุข ปราสาท บริเวณ สังฆาราม โคจรคาม ชนบท เป็นต้น จนถึงจักรวาล หรือยิ่งกว่านั้น Evaṃ adhigatābhiñño esa pādakajjhānārammaṇena phuṭṭhokāsabbhantaragatepi sadde puna pādakajjhānaṃ asamāpajjitvāpi abhiññāñāṇena suṇātiyeva. Evaṃ suṇanto ca sacepi yāva brahmalokā saṅkhabheripaṇavādisaddehi ekakolāhalaṃ hoti, pāṭiyekkaṃ vavatthapetukāmatāya sati ayaṃ saṅkhasaddo ayaṃ bherisaddoti vavatthapetuṃ sakkotiyevāti. ภิกษุนี้ผู้บรรลุอภิญญาแล้วอย่างนี้ ย่อมฟังได้ด้วยอภิญญาณแท้ แม้ซึ่งเสียงทั้งหลายที่อยู่ในโอกาสอันอารมณ์แห่งปาทกฌานถูกต้องแล้ว โดยไม่ต้องเข้าปาทกฌานอีก และเมื่อฟังอยู่อย่างนี้ แม้หากว่าเสียงอึกทึกเป็นอันเดียวกันจะเกิดขึ้นด้วยเสียงสังข์ กลอง ปณวะ เป็นต้น ตลอดถึงพรหมโลก เมื่อมีความต้องการจะกำหนดแยกแยะโดยเฉพาะ ก็ย่อมสามารถกำหนดได้ว่า 'นี่เสียงสังข์ นี่เสียงกลอง' ดังนี้ทีเดียว Dibbasotadhātukathā niṭṭhitā. กถาว่าด้วยทิพพโสตธาตุ จบ Cetopariyañāṇakathā กถาว่าด้วยเจโตปริยญาณ 401. Cetopariyañāṇakathāya cetopariyañāṇāyāti ettha pariyātīti pariyaṃ, paricchindatīti attho. Cetaso pariyaṃ cetopariyaṃ. Cetopariyañca taṃ ñāṇañcāti cetopariyañāṇaṃ. Tadatthāyāti vuttaṃ hoti. Parasattānanti attānaṃ ṭhapetvā sesasattānaṃ. Parapuggalānanti idampi iminā ekatthameva. Veneyyavasena pana desanāvilāsena ca byañjananānattaṃ kataṃ. Cetasā cetoti attano cittena tesaṃ cittaṃ. Paricca pajānātīti paricchinditvā sarāgādivasena nānappakārato jānāti. 401. ในกถาว่าด้วยเจโตปริยญาณ ในบทว่า เจโตปริยญาณายะ นี้ (มีวิเคราะห์ดังนี้) ธรรมชาติที่ย่อมกำหนดรู้ ชื่อว่า ปริยะ อธิบายว่า ย่อมกำหนดรู้ การกำหนดรู้ซึ่งจิต (ของผู้อื่น) ชื่อว่า เจโตปริยะ ธรรมชาตินั้นเป็นเจโตปริยะด้วย เป็นญาณด้วย เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า เจโตปริยญาณ ท่านกล่าวว่า 'เพื่อเจโตปริยญาณนั้น' บทว่า ปรสตฺตานํ คือ ของสัตว์ที่เหลือ เว้นตนเสีย บทว่า ปรปุคฺคลานํ นี้ก็มีความหมายเหมือนกับบทนี้ แต่ท่านทำความแตกต่างแห่งพยัญชนะไว้ด้วยอำนาจแห่งเวไนยและด้วยความงดงามแห่งเทศนา บทว่า เจตสา เจโต คือ (กำหนดรู้) จิตของสัตว์เหล่านั้นด้วยจิตของตน บทว่า ปริจฺจ ปชานาติ คือ กำหนดรู้แล้วย่อมรู้โดยประการต่างๆ โดยความเป็นจิตมีราคะเป็นต้น Kathaṃ panetaṃ ñāṇaṃ uppādetabbanti? Etañhi dibbacakkhuvasena ijjhati, taṃ etassa parikammaṃ. Tasmā tena bhikkhunā ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā parassa hadayarūpaṃ nissāya vattamānassa lohitassa vaṇṇaṃ passitvā cittaṃ pariyesitabbaṃ. Yadā hi somanassacittaṃ vattati, tadā rattaṃ nigrodhapakkasadisaṃ hoti. Yadā domanassacittaṃ vattati, tadā kāḷakaṃ jambupakkasadisaṃ. Yadā upekkhācittaṃ vattati, tadā pasannatilatelasadisaṃ. Tasmā tena ‘‘idaṃ rūpaṃ somanassindriyasamuṭṭhānaṃ, idaṃ domanassindriyasamuṭṭhānaṃ, idaṃ upekkhindriyasamuṭṭhāna’’nti parassa hadayalohitavaṇṇaṃ passitvā cittaṃ pariyesantena cetopariyañāṇaṃ thāmagataṃ kātabbaṃ. Evaṃ thāmagate hi tasmiṃ anukkamena sabbampi kāmāvacaracittaṃ rūpāvacarārūpāvacaracittañca pajānāti cittā cittameva saṅkamanto vināpi hadayarūpadassanena. Vuttampi cetaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘āruppe parassa cittaṃ jānitukāmo kassa hadayarūpaṃ passati, kassindriyavikāraṃ oloketīti? Na kassaci. Iddhimato visayo esa yadidaṃ yattha katthaci cittaṃ āvajjanto soḷasappabhedaṃ cittaṃ jānāti. Akatābhinivesassa pana vasena ayaṃ kathā’’ti. ก็ญาณนี้ อันภิกษุพึงให้เกิดขึ้นได้อย่างไร? จริงอยู่ ญาณนี้ย่อมสำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งทิพพจักขุ ทิพพจักขุนั้นเป็นบริกรรมของญาณนี้ เพราะฉะนั้น ภิกษุนั้นขยายแสงสว่างแล้ว พึงค้นหาจิตโดยเห็นสีของเลือดที่อาศัยหทัยรูปของผู้อื่นเป็นไปด้วยทิพพจักขุ จริงอยู่ เมื่อโสมนัสสจิตเกิดขึ้น เมื่อนั้น (เลือด) ย่อมเป็นสีแดงเหมือนผลไทรสุก เมื่อโทมนัสสจิตเกิดขึ้น เมื่อนั้น (เลือด) ย่อมเป็นสีดำเหมือนผลหว้า เมื่ออุเบกขาจิตเกิดขึ้น เมื่อนั้น (เลือด) ย่อมใสเหมือนน้ำมันงา เพราะฉะนั้น ภิกษุนั้นเห็นสีของเลือดในหทัยของผู้อื่นแล้วค้นหาจิตอยู่ พึงทำเจโตปริยญาณให้มีกำลัง โดย (พิจารณา) ว่า 'รูปนี้มีโสมนัสสินทรีย์เป็นสมุฏฐาน รูปนี้มีโทมนัสสินทรีย์เป็นสมุฏฐาน รูปนี้มีอุเบกขินทรีย์เป็นสมุฏฐาน' จริงอยู่ เมื่อญาณนั้นมีกำลังอย่างนี้แล้ว ภิกษุนั้นย่อมรู้กามาวจรจิตทั้งหมดและรูปาวจรจิตอรูปาวจรจิตทั้งหมดได้ตามลำดับ โดยก้าวจากจิตไปสู่จิตได้แม้ไม่ต้องเห็นหทัยรูป และคำนี้ท่านก็กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'ผู้ที่ต้องการจะรู้จิตของผู้อื่นในอรูปภพ จะเห็นหทัยรูปของใคร จะแลดูความแปรผันแห่งอินทรีย์ของใคร? (ตอบว่า) ไม่ต้องเห็นของใครเลย นี้เป็นวิสัยของผู้มีฤทธิ์ คือการที่ภิกษุนั้นมนสิการถึงจิตในที่ไหนๆ ก็ตาม ย่อมรู้จิตที่มี ๑๖ ประเภทได้ แต่กถานี้ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งผู้ที่ยังไม่ได้ทำการสั่งสม' Sarāgaṃ vā cittantiādīsu pana aṭṭhavidhaṃ lobhasahagataṃ cittaṃ sarāgaṃ cittanti veditabbaṃ. Avasesaṃ catubhūmakaṃ kusalābyākataṃ cittaṃ vītarāgaṃ. Dve domanassacittāni dve vicikicchuddhaccacittānīti imāni pana cattāri cittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti. Keci pana therā tānipi saṅgaṇhanti. Duvidhaṃ pana domanassacittaṃ sadosaṃ cittaṃ nāma. Sabbampi catubhūmakaṃ kusalābyākataṃ vītadosaṃ. Sesāni dasākusalacittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti. Keci pana therā tānipi saṅgaṇhanti. อนึ่ง ในบาลีเป็นต้นว่า สราคํ วา จิตฺตํ พึงทราบว่า โลภสหคตจิต ๘ ดวง ชื่อว่า สราคจิต. จิตที่เป็นกุศลและอัพยากฤตในภูมิ ๔ ที่เหลือ ชื่อว่า วีตราคจิต. ส่วนจิต ๔ ดวงนี้ คือ โทมนัสสจิต ๒ ดวง วิจิกิจฉาอุทธัจจจิต ๒ ดวง ไม่นับสงเคราะห์ในทุกะ (หมวด ๒) นี้. แต่พระเถระบางพวกก็นับสงเคราะห์จิตเหล่านั้นด้วย. อนึ่ง โทมนัสสจิต ๒ ดวง ชื่อว่า สโทสจิต. จิตที่เป็นกุศลและอัพยากฤตในภูมิ ๔ ทั้งหมด ชื่อว่า วีตโทสจิต. อกุศลจิต ๑๐ ดวงที่เหลือ ไม่นับสงเคราะห์ในทุกะนี้. แต่พระเถระบางพวกก็นับสงเคราะห์จิตเหล่านั้นด้วย. Samohaṃ vītamohanti ettha pana pāṭipuggalikanayena vicikicchuddhaccasahagatadvayameva samohaṃ, mohassa pana sabbākusalesu sambhavato dvādasavidhampi akusalacittaṃ samohaṃ cittanti veditabbaṃ. Avasesaṃ vītamohaṃ. Thinamiddhānugataṃ pana saṃkhittaṃ. Uddhaccānugataṃ vikkhittaṃ. Rūpāvacarārūpāvacaraṃ mahaggataṃ. Avasesaṃ amahaggataṃ. Sabbampi tebhūmakaṃ sauttaraṃ. Lokuttaraṃ anuttaraṃ. Upacārappattaṃ appanāppattañca samāhitaṃ. Ubhayamappattaṃ asamāhitaṃ. Tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭipassaddhinissaraṇavimuttippattaṃ vimuttaṃ. Pañcavidhampi etaṃ vimuttimappattaṃ avimuttanti veditabbaṃ. Iti cetopariyañāṇalābhī bhikkhu sabbappakārampi idaṃ sarāgaṃ vā cittaṃ…pe… avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ cittanti pajānātīti. ส่วนในทุกะว่า สโมหํ วีตโมหํ นี้ โดยนัยปาฏิปุคคลิก (จำเพาะ) จิต ๒ ดวงที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะเท่านั้น ชื่อว่า สโมหะ, แต่เพราะโมหะมีอยู่ได้ในอกุศลจิตทั้งปวง พึงทราบว่า อกุศลจิตทั้ง ๑๒ ดวง ชื่อว่า สโมหจิต. จิตที่เหลือ ชื่อว่า วีตโมหะ. อนึ่ง จิตที่ประกอบด้วยถีนมิทธะ ชื่อว่า สังขิตตะ. จิตที่ประกอบด้วยอุทธัจจะ ชื่อว่า วิกขิตตะ. รูปาวจรและอรูปาวจรจิต ชื่อว่า มหัคคตะ. จิตที่เหลือ ชื่อว่า อมหัคคตะ. จิตที่เป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมด ชื่อว่า สอุตตระ. โลกุตตรจิต ชื่อว่า อนุตตระ. จิตที่ถึงอุปจาระและอัปปนา ชื่อว่า สมาหิตะ. จิตที่ไม่ถึงทั้งสองอย่าง ชื่อว่า อสมาหิตะ. จิตที่ถึงวิมุตติ คือ ตทังควิมุตติ วิกขัมภนวิมุตติ สมุจเฉทวิมุตติ ปฏิปัสสัทธิวิมุตติ และนิสสรณวิมุตติ ชื่อว่า วิมุตตะ. พึงทราบว่า จิตที่ไม่ถึงวิมุตติ ๕ อย่างนี้ ชื่อว่า อวิมุตตะ. ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุผู้ได้เจโตปริยญาณ ย่อมรู้ชัดจิตนี้แม้ทุกประเภทว่า จิตมีราคะ...ฯลฯ...หรือจิตไม่หลุดพ้น ว่าเป็นจิตไม่หลุดพ้น. Cetopariyañāṇakathā niṭṭhitā. เจโตปริยญาณกถา จบ. Pubbenivāsānussatiñāṇakathā ปุพเพนิวาสานุสสติญาณกถา 402. Pubbenivāsānussatiñāṇakathāyaṃ pubbenivāsānussatiñāṇāyāti (dī. ni. 1.244) pubbenivāsānussatimhi yaṃ ñāṇaṃ, tadatthāya. Pubbenivāsoti pubbe atītajātīsu nivutthakkhandhā. Nivutthāti ajjhāvutthā anubhūtā attano santāne uppajjitvā niruddhā. Nivutthadhammā vā. Nivutthāti gocaranivāsena nivutthā attano viññāṇena viññātā paricchinnā, paraviññāṇaviññātāpi vā chinnavaṭumakānussaraṇādīsu, te buddhānaṃyeva labbhanti. Pubbenivāsānussatīti yāya satiyā pubbenivāsaṃ anussarati, sā pubbenivāsānussati. Ñāṇanti tāya satiyā sampayuttañāṇaṃ. Evamimassa pubbenivāsānussatiñāṇassa atthāya pubbenivāsānussatiñāṇāya etassa ñāṇassa adhigamāya pattiyāti vuttaṃ hoti. 402. ในปุพเพนิวาสานุสสติญาณกถา บทว่า ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณาย ความว่า ญาณใดมีในปุพเพนิวาสานุสสติ เพื่อประโยชน์แก่ญาณนั้น. บทว่า ปุพฺเพนิวาโส ได้แก่ ขันธ์ที่เคยอยู่อาศัยแล้วในชาติก่อนๆ ในอดีต. บทว่า นิวุตฺถา ได้แก่ ที่เคยสถิตอยู่ ที่เคยเสวยแล้ว เกิดขึ้นในสันดานของตนแล้วดับไป. หรือ ธรรมที่เคยอยู่อาศัย. บทว่า นิวุตฺถา ได้แก่ ที่เคยอยู่อาศัยโดยความเป็นโคจร ที่วิญญาณของตนรู้แล้ว กำหนดแล้ว, หรือแม้ธรรมที่ผู้อื่นรู้ด้วยวิญญาณ ในการระลึกถึงพระขีณาสพเป็นต้น, ธรรมเหล่านั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้นทรงได้. สติใดระลึกถึงปุพเพนิวาส สตินั้นชื่อว่า ปุพเพนิวาสานุสสติ. บทว่า ญาณํ ได้แก่ ญาณที่สัมปยุตด้วยสตินั้น. เป็นอันท่านกล่าวว่า เพื่อประโยชน์ เพื่อการบรรลุ เพื่อการเข้าถึงปุพเพนิวาสานุสสติญาณนี้. Anekavihitanti anekavidhaṃ, anekehi vā pakārehi pavattitaṃ, saṃvaṇṇitanti attho. Pubbenivāsanti samanantarātītabhavaṃ ādiṃ katvā tattha tattha nivutthasantānaṃ. Anussaratīti khandhapaṭipāṭivasena cutipaṭisandhivasena vā anugantvā anugantvā sarati. Imañhi pubbenivāsaṃ cha janā anussaranti – titthiyā, pakatisāvakā, mahāsāvakā, aggasāvakā, paccekabuddhā, buddhāti. บทว่า อเนกวิหิตํ คือ มีประการต่างๆ, หรือมีความหมายว่า ที่ท่านให้เป็นไปแล้ว พรรณนาแล้ว โดยประการต่างๆ. บทว่า ปุพฺเพนิวาสํ ได้แก่ สันดานที่เคยอยู่อาศัยในภพนั้นๆ โดยทำภพที่ล่วงไปแล้วในลำดับก่อนให้เป็นเบื้องต้น. บทว่า อนุสฺสรติ คือ ย่อมระลึกโดยตามไปๆ ด้วยอำนาจลำดับขันธ์ หรือด้วยอำนาจจุติและปฏิสนธิ. จริงอยู่ บุคคล ๖ จำพวกย่อมระลึกถึงปุพเพนิวาสนี้ได้ คือ เดียรถีย์, ปกติสาวก, มหาสาวก, อัครสาวก, พระปัจเจกพุทธเจ้า, และพระพุทธเจ้า. Tattha titthiyā cattālīsaṃyeva kappe anussaranti, na tato paraṃ. Kasmā, dubbalapaññattā. Tesañhi nāmarūpaparicchedavirahitattā dubbalā paññā hoti. Pakatisāvakā kappasatampi kappasahassampi anussarantiyeva, balavapaññattā. Asītimahāsāvakā satasahassakappe anussaranti. Dve aggasāvakā ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ satasahassañca. Paccekabuddhā dve asaṅkhyeyyāni satasahassañca. Ettako hi etesaṃ abhinīhāro. Buddhānaṃ pana paricchedo nāma natthi. ใน ๖ จำพวกนั้น พวกเดียรถีย์ระลึกได้เพียง ๔๐ กัปเท่านั้น, ไม่เกินกว่านั้น. เพราะเหตุไร, เพราะมีปัญญาอ่อน. จริงอยู่ ปัญญาของพวกเขาย่อมอ่อน เพราะปราศจากการกำหนดรู้นามรูป. พวกปกติสาวกระลึกได้ถึงร้อยกัปบ้าง พันกัปบ้างเทียว, เพราะมีปัญญาแก่กล้า. พระมหาสาวก ๘๐ รูป ระลึกได้แสนกัป. พระอัครสาวก ๒ รูป ระลึกได้หนึ่งอสงไขยกับอีกแสนกัป. พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ระลึกได้สองอสงไขยกับอีกแสนกัป. เพราะอภินิหาร (การตั้งความปรารถนา) ของท่านเหล่านั้นมีประมาณเท่านี้. ส่วนพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ไม่มีขอบเขตกำหนด. Titthiyā ca khandhapaṭipāṭimeva saranti, paṭipāṭiṃ muñcitvā cutipaṭisandhivasena sarituṃ na sakkonti. Tesañhi andhānaṃ viya icchitapadesokkamanaṃ natthi. Yathā pana andhā yaṭṭhiṃ amuñcitvāva gacchanti, evaṃ te khandhānaṃ paṭipāṭiṃ amuñcitvāva saranti. Pakatisāvakā khandhapaṭipāṭiyāpi anussaranti cutipaṭisandhivasenapi saṅkamanti. Tathā asītimahāsāvakā. Dvinnaṃ pana aggasāvakānaṃ khandhapaṭipāṭikiccaṃ natthi. Ekassa attabhāvassa cutiṃ disvā paṭisandhiṃ passanti, puna aparassa cutiṃ disvā paṭisandhinti evaṃ cutipaṭisandhivaseneva saṅkamantā gacchanti. Tathā paccekabuddhā. และพวกเดียรถีย์ย่อมระลึกได้แต่ลำดับขันธ์เท่านั้น, ไม่สามารถระลึกโดยอำนาจจุติและปฏิสนธิ โดยเว้นลำดับเสียได้. จริงอยู่ พวกเขาไม่มีการก้าวไปสู่ประเทศที่ต้องการได้เหมือนคนตาบอด. เปรียบเหมือนคนตาบอดไม่ปล่อยไม้เท้าแล้วจึงไปฉันใด, พวกเดียรถีย์ก็ฉันนั้น ไม่ปล่อยลำดับขันธ์แล้วจึงระลึกได้. พวกปกติสาวกระลึกได้โดยลำดับขันธ์บ้าง ก้าวไปโดยอำนาจจุติและปฏิสนธิบ้าง. พระมหาสาวก ๘๐ รูปก็เช่นกัน. แต่สำหรับพระอัครสาวก ๒ รูป ไม่มีกิจที่ต้องทำโดยลำดับขันธ์. ท่านเห็นจุติของอัตภาพหนึ่งแล้ว ก็เห็นปฏิสนธิ, อีกครั้งหนึ่ง เห็นจุติของอัตภาพอื่นแล้ว ก็เห็นปฏิสนธิ, ท่านก้าวไปโดยอำนาจจุติและปฏิสนธิอย่างเดียวเท่านั้น. พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายก็เช่นกัน. Buddhānaṃ pana neva khandhapaṭipāṭikiccaṃ, na cutipaṭisandhivasena saṅkamanakiccaṃ atthi. Tesañhi anekāsu kappakoṭīsu heṭṭhā vā upari vā yaṃ yaṃ ṭhānaṃ icchanti, taṃ taṃ pākaṭameva hoti. Tasmā anekāpi kappakoṭiyo peyyālapāḷiṃ viya saṃkhipitvā yaṃ yaṃ icchanti, tatra tatreva okkamantā sīhokkantavasena gacchanti. Evaṃ gacchantānañca nesaṃ ñāṇaṃ yathā nāma katavālavedhaparicayassa sarabhaṅgasadisassa dhanuggahassa khitto saro antarā rukkhalatādīsu asajjamāno lakkheyeva patati, na sajjati, na virajjhati, evaṃ antarantarāsu jātīsu na sajjati, na virajjhati, asajjamānaṃ avirajjhamānaṃ icchiticchitaṭṭhānaṃyeva gaṇhāti. ส่วนพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ไม่มีกิจที่ต้องทำโดยลำดับขันธ์ และไม่มีกิจที่ต้องก้าวไปโดยอำนาจจุติและปฏิสนธิ. จริงอยู่ สำหรับพระพุทธเจ้าเหล่านั้น สถานที่ใดๆ ที่ทรงปรารถนาในเบื้องต่ำหรือเบื้องบนในหลายโกฏิกัป สถานที่นั้นๆ ย่อมปรากฏชัดทีเดียว. เพราะเหตุนั้น พระองค์ทรงย่นแม้หลายโกฏิกัปเหมือนเปยยาลบาลี แล้วทรงปรารถนาสิ่งใดๆ ก็เสด็จก้าวลงไปในที่นั้นๆ โดยอาการดุจราชสีห์เหลียว. และเมื่อพระพุทธเจ้าเหล่านั้นเสด็จไปอย่างนี้ ญาณของพระองค์ เปรียบเหมือนลูกศรที่นายขมังธนูผู้เสมอด้วยสรภังคดาบส ผู้มีความชำนาญในการยิงขนทราย ยิงไปแล้ว ไม่ติดขัดในระหว่างต้นไม้และเถาวัลย์เป็นต้น ย่อมตกไปที่เป้าหมายเท่านั้น ไม่ติดขัด ไม่คลาดเคลื่อน ฉันใด, ญาณของพระองค์ก็ฉันนั้น ไม่ติดขัด ไม่คลาดเคลื่อนในชาติทั้งหลายในระหว่างๆ ย่อมทรงถือเอาเฉพาะสถานที่ที่ทรงปรารถนาแล้วๆ โดยไม่ติดขัด ไม่คลาดเคลื่อน. Imesu ca pana pubbenivāsaṃ anussaraṇasattesu titthiyānaṃ pubbenivāsadassanaṃ khajjupanakapabhāsadisaṃ hutvā upaṭṭhāti. Pakatisāvakānaṃ dīpappabhāsadisaṃ. Mahāsāvakānaṃ ukkāpabhāsadisaṃ. Aggasāvakānaṃ osadhitārakappabhāsadisaṃ. Paccekabuddhānaṃ candappabhāsadisaṃ. Buddhānaṃ rasmisahassapaṭimaṇḍitasaradasūriyamaṇḍalasadisaṃ hutvā upaṭṭhāti. ก็แล ในบรรดาสัตว์ผู้ระลึกถึงปุพเพนิวาสเหล่านี้ การเห็นปุพเพนิวาสของพวกเดียรถีย์ ย่อมปรากฏเป็นดุจแสงสว่างของหิ่งห้อย ของพระปกติสาวก (ย่อมปรากฏ) ดุจแสงสว่างแห่งประทีป ของพระมหาสาวก (ย่อมปรากฏ) ดุจแสงสว่างแห่งคบเพลิง ของพระอัครสาวก (ย่อมปรากฏ) ดุจแสงสว่างแห่งดาวประกายพรึก ของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย (ย่อมปรากฏ) ดุจแสงสว่างแห่งดวงจันทร์ ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมปรากฏเป็นดุจดวงอาทิตย์ในสารทกาล อันประดับด้วยรัศมีพันหนึ่ง Titthiyānañca pubbenivāsānussaraṇaṃ andhānaṃ yaṭṭhikoṭigamanaṃ viya hoti. Pakatisāvakānaṃ daṇḍakasetugamanaṃ viya. Mahāsāvakānaṃ jaṅghasetugamanaṃ viya. Aggasāvakānaṃ sakaṭasetugamanaṃ viya. Paccekabuddhānaṃ mahājaṅghamaggagamanaṃ viya. Buddhānaṃ mahāsakaṭamaggagamanaṃ viya. อีกอย่างหนึ่ง การระลึกถึงปุพเพนิวาสของพวกเดียรถีย์ ย่อมเป็นเหมือนการเดินด้วยปลายไม้เท้าของคนตาบอด ของพระปกติสาวก เป็นเหมือนการเดินไปบนสะพานท่อนไม้ ของพระมหาสาวก เป็นเหมือนการเดินไปบนสะพานสำหรับคนเดิน ของพระอัครสาวก เป็นเหมือนการเดินไปบนสะพานสำหรับเกวียน ของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย เป็นเหมือนการเดินไปบนทางเท้าขนาดใหญ่ ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เป็นเหมือนการเดินไปบนทางเกวียนขนาดใหญ่ Imasmiṃ pana adhikāre sāvakānaṃ pubbenivāsānussaraṇaṃ adhippetaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘anussaratīti khandhapaṭipāṭivasena cutipaṭisandhivasena vā anugantvā anugantvā saratī’’ti. ก็ในอธิการนี้ ท่านประสงค์เอาปุพเพนิวาสานุสรณะของพระสาวกทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า ‘ชื่อว่า ย่อมระลึกตาม คือ ตามไปๆ ระลึกได้ ด้วยอำนาจลำดับแห่งขันธ์ หรือด้วยอำนาจจุติและปฏิสนธิ’ 403. Tasmā evamanussaritukāmena ādikammikena bhikkhunā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantena rahogatena paṭisallinena paṭipāṭiyā cattāri jhānāni samāpajjitvā abhiññāpādakacatutthajjhānato vuṭṭhāya sabbapacchimā nisajjā āvajjitabbā. Tato āsanapaññāpanaṃ, senāsanappavesanaṃ, pattacīvarapaṭisāmanaṃ, bhojanakālo, gāmato āgamanakālo, gāme piṇḍāya caritakālo, gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhakālo, vihārato nikkhamanakālo, cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavandanakālo, pattadhovanakālo, pattapaṭiggahaṇakālo, pattapaṭiggahaṇato yāva mukhadhovanā katakiccaṃ, paccūsakāle katakiccaṃ, majjhimayāme katakiccaṃ, paṭhamayāme katakiccanti evaṃ paṭilomakkamena sakalaṃ rattindivaṃ katakiccaṃ āvajjitabbaṃ. Ettakaṃ pana pakaticittassapi pākaṭaṃ hoti. Parikammasamādhicittassa pana atipākaṭameva. 403. เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้เป็นอาทิกัมมิกะ ประสงค์จะระลึกตามอย่างนี้ เป็นผู้กลับจากบิณฑบาตในเวลาปัจฉาภัต เข้าไปสู่ที่สงัด หลีกเร้นอยู่ พึงเข้าฌาน ๔ ตามลำดับแล้ว ออกจากจตุตถฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา พึงมนสิการถึงการนั่งครั้งสุดท้ายที่สุด. แต่นั้น พึงมนสิการถึงการปูอาสนะ, การเข้าสู่เสนาสนะ, การเก็บงำบาตรและจีวร, เวลาฉันภัต, เวลากลับจากบ้าน, เวลาเที่ยวบิณฑบาตในบ้าน, เวลาเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาต, เวลาออกจากวิหาร, เวลาไหว้เจดียสถานและโพธิสถาน, เวลาล้างบาตร, กิจที่ทำแล้วตั้งแต่เวลารับบาตรจนถึงเวลาล้างหน้า, กิจที่ทำแล้วในเวลาปัจจุสมัย, กิจที่ทำแล้วในมัชฌิมยาม, กิจที่ทำแล้วในปฐมยาม ด้วยประการฉะนี้ พึงมนสิการถึงกิจที่ทำแล้วตลอดทั้งคืนทั้งวันโดยลำดับทวนกระแส. ก็กิจเพียงเท่านี้ ย่อมปรากฏแม้แก่จิตตามปกติ แต่จะปรากฏอย่างยิ่งทีเดียวแก่จิตที่มีปริกัมมสมาธิ. Sace panettha kiñci na pākaṭaṃ hoti, puna pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya āvajjitabbaṃ. Ettakena dīpe jalite viya pākaṭaṃ hoti. Evaṃ paṭilomakkameneva dutiyadivasepi tatiyacatutthapañcamadivasepi dasāhepi aḍḍhamāsepi māsepi yāva saṃvaccharāpi katakiccaṃ āvajjitabbaṃ. Eteneva upāyena dasavassāni vīsativassānīti yāva imasmiṃ bhave attano paṭisandhi, tāva āvajjantena purimabhave cutikkhaṇe pavattitanāmarūpaṃ āvajjitabbaṃ. Pahoti hi paṇḍito bhikkhu paṭhamavāreneva paṭisandhiṃ ugghāṭetvā cutikkhaṇe nāmarūpamārammaṇaṃ kātuṃ. ถ้าหากว่ากิจอะไรๆ ในบรรดากิจเหล่านั้นไม่ปรากฏ พึงเข้าปาทกฌานอีกแล้วออกมามนสิการ. ด้วยการทำเพียงเท่านี้ กิจนั้นย่อมจะปรากฏเหมือนประทีปที่ถูกจุดขึ้น. พึงมนสิการถึงกิจที่ทำแล้วโดยลำดับทวนกระแสอย่างนี้ แม้ในวันที่สอง แม้ในวันที่สาม ที่สี่ ที่ห้า แม้ในสิบวัน แม้ในกึ่งเดือน แม้ในเดือนหนึ่ง จนกระทั่งถึงหนึ่งปี. ด้วยอุบายนี้แหละ พึงมนสิการถึงกิจที่ทำแล้วตลอดสิบปี ยี่สิบปี จนกระทั่งถึงปฏิสนธิของตนในภพนี้ เมื่อมนสิการไปอยู่เพียงเท่าใด พึงมนสิการถึงนามรูปที่เกิดขึ้นในขณะจุติในภพก่อน. จริงอยู่ ภิกษุผู้เป็นบัณฑิตย่อมอาจเพื่อเปิดปฏิสนธิแล้วทำนามรูปในขณะจุติให้เป็นอารมณ์ได้ในวาระแรกนั่นเอง. Yasmā pana purimabhave nāmarūpaṃ asesaṃ niruddhaṃ aññaṃ uppannaṃ, tasmā taṃ ṭhānaṃ āhundarikaṃ andhatamamiva hoti duddasaṃ duppaññena. Tenāpi ‘‘na sakkomahaṃ paṭisandhiṃ ugghāṭetvā cutikkhaṇe pavattitanāmarūpamārammaṇaṃ kātu’’nti dhuranikkhepo na kātabbo. Tadeva pana pādakajjhānaṃ punappunaṃ samāpajjitabbaṃ. Tato ca vuṭṭhāya vuṭṭhāya taṃ ṭhānaṃ āvajjitabbaṃ. ก็เพราะนามรูปในภพก่อนดับไปโดยไม่เหลือเศษ นามรูปอื่นเกิดขึ้นแล้ว เพราะฉะนั้น ฐานะนั้นจึงเป็นที่คับแคบ เป็นประดุจความมืดสนิท อันบุคคลผู้มีปัญญาทรามเห็นได้ยาก. ถึงกระนั้น บุคคลนั้นก็ไม่ควรทอดธุระว่า ‘เราไม่สามารถจะเปิดปฏิสนธิแล้วทำนามรูปที่เกิดขึ้นในขณะจุติให้เป็นอารมณ์ได้’. ก็พึงเข้าปาทกฌานนั้นนั่นแหละบ่อยๆ และพึงออกจากฌานนั้นๆ แล้วมนสิการถึงฐานะนั้น. Evaṃ karonto hi seyyathāpi nāma balavā puriso kūṭāgārakaṇṇikatthāya mahārukkhaṃ chindanto sākhāpalāsacchedanamatteneva pharasudhārāya vipannāya mahārukkhaṃ chindituṃ asakkontopi dhuranikkhepaṃ akatvāva kammārasālaṃ gantvā tikhiṇaṃ pharasuṃ kārāpetvā puna āgantvā chindeyya, puna vipannāya ca punapi tatheva kāretvā chindeyya. So evaṃ chindanto chinnassa chinnassa puna chetabbābhāvato acchinnassa ca chedanato nacirasseva mahārukkhaṃ pāteyya, evamevaṃ pādakajjhānā vuṭṭhāya pubbe āvajjitaṃ anāvajjitvā paṭisandhimeva āvajjanto nacirasseva paṭisandhiṃ ugghāṭetvā cutikkhaṇe pavattitanāmarūpaṃ ārammaṇaṃ kareyyāti. Kaṭṭhaphālakakesohārakādīhipi ayamattho dīpetabbo. จริงอยู่ ผู้ที่ทำอย่างนั้น เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีกำลัง เมื่อจะตัดต้นไม้ใหญ่เพื่อทำเป็นช่อฟ้าเรือนยอด แม้จะไม่สามารถตัดต้นไม้ใหญ่ได้เพราะคมขวานเสียไปเพียงแค่การตัดกิ่งและใบ ก็ไม่ทอดธุระ ไปยังโรงช่างเหล็ก ให้เขาทำขวานให้คมแล้วกลับมาตัดอีก เมื่อคมขวานเสียอีก ก็ให้เขาทำอย่างนั้นอีกแล้วตัด. บุรุษนั้นเมื่อตัดอยู่อย่างนี้ เพราะไม่ต้องตัดส่วนที่ตัดแล้วๆ ซ้ำอีก และเพราะตัดส่วนที่ยังไม่ได้ตัด ในไม่ช้าก็พึงยังต้นไม้ใหญ่ให้ล้มลงได้ ฉันใด; ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ออกจากปาทกฌานแล้ว ไม่มนสิการถึงสิ่งที่มนสิการแล้วในก่อน มนสิการถึงปฏิสนธิอย่างเดียว ในไม่ช้าก็พึงเปิดปฏิสนธิแล้วทำนามรูปที่เกิดขึ้นในขณะจุติให้เป็นอารมณ์ได้. อรรถนี้พึงแสดงให้ชัดเจนด้วยอุปมาทั้งหลาย มีคนผ่าฟืนและคนตัดผมเป็นต้น. Tattha pacchimanisajjato pabhuti yāva paṭisandhito ārammaṇaṃ katvā pavattaṃ ñāṇaṃ pubbenivāsañāṇaṃ nāma na hoti. Taṃ pana parikammasamādhiñāṇaṃ nāma hoti. Atītaṃsañāṇantipi eke vadanti. Taṃ rūpāvacaraṃ sandhāya na yujjati. Yadā panassa bhikkhuno paṭisandhiṃ atikkamma cutikkhaṇe pavattitanāmarūpaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjati, tasmiñca niruddhe tadevārammaṇaṃ katvā cattāri pañca vā javanāni javanti. Sesaṃ pubbe vuttanayeneva purimāni parikammādināmakāni kāmāvacarāni honti. Pacchimaṃ rūpāvacaraṃ catutthajjhānikaṃ appanācittaṃ. Tadāssa yaṃ tena cittena saha ñāṇaṃ uppajjati, idaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ nāma. Tena ñāṇena sampayuttāya satiyā anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ, ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussaratīti (dī. ni. 1.244). ในบรรดาคำเหล่านั้น ญาณที่เกิดขึ้นโดยการทำอารมณ์ตั้งแต่การนั่งครั้งสุดท้ายจนถึงปฏิสนธิ ไม่ชื่อว่าปุพเพนิวาสญาณ แต่ญาณนั้นชื่อว่าปริกัมมสมาธิญาณ. บางพวกกล่าวว่า เป็นอดีตังสญาณ. คำนั้นไม่ถูกต้อง เพราะมุ่งถึงญาณที่เป็นรูปาวจร. ก็เมื่อใด มโนทวาราวัชชนะเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้น โดยการทำนามรูปที่เกิดขึ้นในขณะจุติให้เป็นอารมณ์ ด้วยการก้าวล่วงปฏิสนธิไป และเมื่อมโนทวาราวัชชนะนั้นดับไปแล้ว ชวนะ ๔ หรือ ๕ ดวงก็แล่นไปโดยทำนามรูปนั้นนั่นแหละให้เป็นอารมณ์. บรรดาชวนะเหล่านั้น ชวนะดวงต้นๆ เป็นกามาวจร มีชื่อว่าปริกรรมเป็นต้น ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อน. ชวนะดวงสุดท้ายเป็นอัปปนาจิต ที่เป็นรูปาวจร ประกอบด้วยจตุตถฌาน. ในกาลนั้น ญาณใดเกิดขึ้นพร้อมกับจิตดวงนั้นแก่ภิกษุนั้น ญาณนี้ชื่อว่าปุพเพนิวาสานุสสติญาณ. ด้วยสติที่สัมปยุตด้วยญาณนั้น ภิกษุนั้นย่อมระลึกถึงปุพเพนิวาสอันมีประการต่างๆ ได้. อย่างไรคือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง... ดังนี้เป็นต้น... ชื่อว่า ย่อมระลึกถึงปุพเพนิวาสอันมีประการต่างๆ พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ได้ฉะนี้. 404. Tattha ekampi jātinti ekampi paṭisandhimūlaṃ cutipariyosānaṃ ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ. Esa nayo dvepi jātiyotiādīsupi. Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo, vaḍḍhamāno vivaṭṭakappoti veditabbo. Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī gahito hoti, taṃmūlakattā. Vivaṭṭena ca vivaṭṭaṭṭhāyī, evañhi sati yāni tāni ‘‘cattārimāni, bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyāni. Katamāni cattāri? Saṃvaṭṭo, saṃvaṭṭaṭṭhāyī, vivaṭṭo, vivaṭṭaṭṭhāyīti (a. ni. 4.156 thokaṃ visadisaṃ) vuttāni, tāni pariggahitāni honti. 404. ในบรรดาคำเหล่านั้น คำว่า แม้ชาติหนึ่ง ได้แก่ ความสืบต่อแห่งขันธ์แม้หนึ่ง ซึ่งมีการปฏิสนธิเป็นมูล มีจุติเป็นที่สุด อันนับเนื่องในภพหนึ่ง แม้ในบทเป็นต้นว่า แม้สองชาติ ก็นัยนี้ ส่วนในบทเป็นต้นว่า แม้ในสังวัฏฏกัปเป็นอันมาก พึงทราบว่า กัปที่กำลังเสื่อม ชื่อว่า สังวัฏฏกัป กัปที่กำลังเจริญ ชื่อว่า วิวัฏฏกัป ในกัปทั้งสองนั้น สังวัฏฏัฏฐายีกัป ท่านถือเอาด้วยสังวัฏฏกัป เพราะมีกัปนั้นเป็นมูล และวิวัฏฏัฏฐายีกัป (ท่านถือเอา) ด้วยวิวัฏฏกัป เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น อสงไขยกัปเหล่านั้นที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย อสงไขยแห่งกัปเหล่านี้มี ๔ อย่าง ๔ อย่างคืออะไรบ้าง คือ สังวัฏฏะ สังวัฏฏัฏฐายี วิวัฏฏะ วิวัฏฏัฏฐายี’ ย่อมเป็นอันท่านถือรวบยอดไว้ได้ Tattha tayo saṃvaṭṭā – āposaṃvaṭṭo, tejosaṃvaṭṭo, vāyosaṃvaṭṭoti. Tisso saṃvaṭṭasīmā – ābhassarā, subhakiṇhā, vehapphalāti. ในบรรดากัปเหล่านั้น สังวัฏฏะ (ความพินาศ) มี ๓ อย่าง คือ อาโปสังวัฏฏะ (พินาศด้วยน้ำ) เตโชสังวัฏฏะ (พินาศด้วยไฟ) และวาโยสังวัฏฏะ (พินาศด้วยลม) ขอบเขตแห่งความพินาศมี ๓ อย่าง คือ พรหมโลกชั้นอาภัสสระ พรหมโลกชั้นสุภกิณหะ และพรหมโลกชั้นเวหัปผละ Yadā kappo tejena saṃvaṭṭati, ābhassarato heṭṭhā agginā ḍayhati. Yadā āpena saṃvaṭṭati, subhakiṇhato heṭṭhā udakena vilīyati. Yadā vāyunā saṃvaṭṭati, vehapphalato heṭṭhā vātena viddhaṃsati. Vitthārato pana sadāpi ekaṃ buddhakhettaṃ vinassati. เมื่อใดกัปพินาศด้วยไฟ, เบื้องต่ำจากพรหมโลกชั้นอาภัสสระย่อมถูกไฟไหม้. เมื่อใดกัปพินาศด้วยน้ำ, เบื้องต่ำจากพรหมโลกชั้นสุภกิณหะย่อมถูกน้ำทำให้สลายไป. เมื่อใดกัปพินาศด้วยลม, เบื้องต่ำจากพรหมโลกชั้นเวหัปผละย่อมถูกลมทำลายไป. แต่โดยพิสดารแล้ว พุทธเขตหนึ่งย่อมพินาศไปทุกเมื่อ. Buddhakhettaṃ nāma tividhaṃ hoti – jātikhettaṃ, āṇākhettaṃ, visayakhettañca. Tattha jātikhettaṃ dasasahassacakkavāḷapariyantaṃ hoti. Yaṃ tathāgatassa paṭisandhigahaṇādīsu kampati. Āṇākhettaṃ koṭisatasahassacakkavāḷapariyantaṃ, yattha ratanasuttaṃ (khu. pā. 6.1 ādayo) khandhaparittaṃ (cūḷava. 251; a. ni. 4.67) dhajaggaparittaṃ (saṃ. ni. 1.249) āṭānāṭiyaparittaṃ (dī. ni. 3.275 ādayo) moraparittanti (jā. 1.2.17-18) imesaṃ parittānaṃ ānubhāvo vattati. Visayakhettaṃ anantamaparimāṇaṃ. Yaṃ ‘‘yāvatā vā pana ākaṅkheyyā’’ti (a. ni. 3.81) vuttaṃ, yattha yaṃ yaṃ tathāgato ākaṅkhati, taṃ taṃ jānāti. Evametesu tīsu buddhakhettesu ekaṃ āṇākhettaṃ vinassati. Tasmiṃ pana vinassante jātikhettampi vinaṭṭhameva hoti. Vinassantañca ekatova vinassati, saṇṭhahantampi ekato saṇṭhahati. Tassevaṃ vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ. ชื่อว่าพุทธเขตมี ๓ อย่าง คือ ชาติเขต อาณาเขต และวิสัยเขต. ในพุทธเขต ๓ อย่างนั้น ชาติเขตมีหมื่นจักรวาลเป็นที่สุด ซึ่งจะหวั่นไหวในกาลเป็นต้นว่า ทรงถือปฏิสนธิแห่งพระตถาคต. อาณาเขตมีแสนโกฏิจักรวาลเป็นที่สุด ซึ่งในอาณาเขตนั้น อานุภาพแห่งปริตรเหล่านี้ คือ รตนสูตร ขันธปริตร ธชคัคคปริตร อาฏานาฏิยปริตร โมรปริตร ย่อมเป็นไป. วิสัยเขตไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณ. ซึ่งพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ก็หรือตถาคตพึงหวังประมาณเท่าใด’ ดังนี้, ในวิสัยเขตใด พระตถาคตทรงหวังสิ่งใดๆ ย่อมทรงทราบสิ่งนั้นๆ. บรรดาพุทธเขต ๓ อย่างเหล่านั้นอย่างนี้ อาณาเขตแห่งหนึ่งย่อมพินาศ. ก็เมื่ออาณาเขตนั้นพินาศอยู่ แม้ชาติเขตก็เป็นอันพินาศแล้วนั่นเทียว. และเมื่อพินาศก็พินาศพร้อมกันทีเดียว, แม้เมื่อตั้งขึ้นก็ตั้งขึ้นพร้อมกันทีเดียว. พึงทราบความพินาศและความตั้งขึ้นแห่งอาณาเขตนั้นอย่างนี้. 405. Yasmiṃ hi samaye kappo agginā nassati, āditova kappavināsakamahāmegho vuṭṭhahitvā koṭisatasahassacakkavāḷe ekaṃ mahāvassaṃ vassati. Manussā tuṭṭhahaṭṭhā sabbabījāni nīharitvā vapanti. Sassesu pana gokhāyitakamattesu jātesu gadrabharavaṃ ravanto ekabindumpi na vassati, tadā pacchinnaṃ pacchinnameva vassaṃ hoti. Idaṃ sandhāya hi bhagavatā ‘‘hoti kho so, bhikkhave, samayo yaṃ bahūni vassāni bahūni vassasatāni bahūni vassasahassāni bahūni vassasatasahassāni devo na vassatī’’ti (a. ni. 7.66) vuttaṃ. Vassūpajīvino sattā kālaṅkatvā brahmaloke nibbattanti, pupphaphalūpajīviniyo ca devatā. Evaṃ dīghe addhāne vītivatte tattha tattha udakaṃ parikkhayaṃ gacchati, athānupubbena macchakacchapāpi kālaṅkatvā brahmaloke nibbattanti, nerayikasattāpi. Tattha nerayikā sattamasūriyapātubhāve vinassantīti eke. 405. ก็ในสมัยใด กัปพินาศด้วยไฟ, ในเบื้องต้นทีเดียว มหาเมฆอันยังกัปให้พินาศตั้งขึ้นแล้ว ย่อมยังฝนใหญ่ให้ตกครั้งหนึ่งในแสนโกฏิจักรวาล. มนุษย์ทั้งหลายมีใจยินดีร่าเริง ขนพืชทุกอย่างออกไปหว่าน. แต่เมื่อข้าวกล้าทั้งหลายเกิดขึ้นขนาดที่โคพอจะกินได้, มหาเมฆก็บันลือเสียงเหมือนเสียงลาแล้วไม่ตกเลยแม้สักหยาดหนึ่ง, ในกาลนั้น ฝนที่ขาดแล้วก็เป็นอันขาดแล้วทีเดียว. สมเด็จพระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเรื่องนี้จึงตรัสไว้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สมัยที่ฝนไม่ตกตลอดหลายปี หลายร้อยปี หลายพันปี หลายแสนปี ย่อมมี’ ดังนี้. สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยฝนเลี้ยงชีพ ทำกาละแล้วย่อมบังเกิดในพรหมโลก, แม้เทวดาทั้งหลายที่อาศัยดอกไม้และผลไม้เลี้ยงชีพ (ก็เช่นกัน). เมื่อกาลนานอย่างนี้ผ่านไป, น้ำในที่นั้นๆ ย่อมถึงความเหือดแห้งไป, ลำดับนั้น โดยลำดับ แม้ปลาและเต่าก็ทำกาละแล้วบังเกิดในพรหมโลก, แม้สัตว์นรกก็เช่นกัน. ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า สัตว์นรกย่อมพินาศในคราวที่ดวงอาทิตย์ดวงที่ ๗ ปรากฏ. Jhānaṃ vinā natthi brahmaloke nibbatti, etesañca keci dubbhikkhapīḷitā keci abhabbā jhānādhigamāya, te kathaṃ tattha nibbattantīti. Devaloke paṭiladdhajjhānavasena. Tadā hi ‘‘vassasatasahassassaccayena kappuṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti lokabyūhā nāma kāmāvacaradevā muttasirā vikiṇṇakesā rudamukhā assūni hatthehi puñchamānā rattavatthanivatthā ativiya virūpavesadhārino hutvā manussapathe vicarantā evaṃ ārocenti ‘‘mārisā ito vassasatasahassassaccayena kappavuṭṭhānaṃ bhavissati, ayaṃ loko vinassissati, mahāsamuddopi ussussissati, ayañca mahāpathavī sineru ca pabbatarājā uddayhissanti vinassissanti. Yāva brahmalokā lokavināso bhavissati. Mettaṃ mārisā bhāvetha, karuṇaṃ, muditaṃ, upekkhaṃ mārisā bhāvetha, mātaraṃ upaṭṭhahatha, pitaraṃ upaṭṭhahatha, kule jeṭṭhāpacāyino hothā’’ti. การบังเกิดในพรหมโลกย่อมไม่มี เว้นจากฌาน, ก็บรรดาสัตว์เหล่านั้น บางพวกถูกความอดอยากเบียดเบียน บางพวกไม่สมควรเพื่อจะบรรลุฌาน, สัตว์เหล่านั้นจะบังเกิดในพรหมโลกนั้นได้อย่างไร. (ตอบว่า) บังเกิดด้วยอำนาจฌานที่ได้แล้วในเทวโลก. จริงอยู่ ในกาลนั้น เทวดาชาวกามาวจรชื่อว่าโลกพยูหะ (ผู้ตักเตือนชาวโลก) (ทราบว่า) ‘ในอีกแสนปี กัปจะพินาศ’ ดังนี้แล้ว จึงมีผมสยาย มีใบหน้าร้องไห้ ใช้มือเช็ดน้ำตา นุ่งห่มผ้าแดง มีเพศที่แปลกน่าเกลียดอย่างยิ่ง เที่ยวไปในถิ่นมนุษย์ ประกาศอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ในอีกแสนปีนับแต่นี้ไป กัปจักพินาศ, โลกนี้จักพินาศ, แม้มหาสมุทรก็จักเหือดแห้ง, แผ่นดินใหญ่นี้และภูเขาสิเนรุราชาก็จักถูกไฟไหม้พินาศไป. ความพินาศแห่งโลกจักมีไปจนถึงพรหมโลก. ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ขอจงเจริญเมตตา, กรุณา, มุทิตา, ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ขอจงเจริญอุเบกขา, จงบำรุงมารดา, จงบำรุงบิดา, จงเป็นผู้มีความเคารพยำเกรงผู้ใหญ่ในตระกูลเถิด’ ดังนี้. Tesaṃ vacanaṃ sutvā yebhuyyena manussā ca bhummadevatā ca saṃvegajātā aññamaññaṃ muducittā hutvā mettādīni puññāni karitvā devaloke nibbattanti. Tattha dibbasudhābhojanaṃ bhuñjitvā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā jhānaṃ paṭilabhanti. Tadaññe pana aparāpariyavedanīyena kammena devaloke nibbattanti. Aparāpariyavedanīyakammarahito hi saṃsāre saṃsaramāno satto nāma natthi. Tepi tattha tatheva jhānaṃ paṭilabhanti. Evaṃ devaloke paṭiladdhajjhānavasena sabbepi brahmaloke nibbattantīti. มนุษย์และภุมมเทวดาโดยมาก ได้ฟังคำของเทวดาเหล่านั้นแล้ว เกิดความสังเวช มีจิตอ่อนโยนต่อกันและกัน บำเพ็ญบุญมีเมตตาเป็นต้นแล้ว บังเกิดในเทวโลก. ในเทวโลกนั้น บริโภคทิพยสุธาโภชน์แล้ว ทำบริกรรมในวายุกสิณ ย่อมได้ฌาน. ส่วนสัตว์เหล่าอื่นนอกนั้น ย่อมบังเกิดในเทวโลกด้วยอปรปริยายเวทนียกรรม. จริงอยู่ สัตว์ชื่อว่าผู้เว้นจากอปรปริยายเวทนียกรรมเที่ยวไปในสงสารย่อมไม่มี. แม้สัตว์เหล่านั้นก็ได้ฌานในเทวโลกนั้นเหมือนอย่างนั้น. ด้วยประการฉะนี้ สัตว์ทั้งหมด ย่อมบังเกิดในพรหมโลกด้วยอำนาจฌานที่ได้แล้วในเทวโลก. Vassūpacchedato pana uddhaṃ dīghassa addhuno accayena dutiyo sūriyo pātubhavati. Vuttampi cetaṃ bhagavatā ‘‘hoti kho so, bhikkhave, samayo’’ti sattasūriyaṃ (a. ni. 7.66) vitthāretabbaṃ. Pātubhūte ca pana tasmiṃ neva rattiparicchedo, na divāparicchedo paññāyati. Eko sūriyo uṭṭheti, eko atthaṃ gacchati. Avicchinnasūriyasantāpova loko hoti. Yathā ca pakatisūriye sūriyadevaputto hoti, evaṃ kappavināsakasūriye natthi. Tattha pakatisūriye vattamāne ākāse valāhakāpi dhūmasikhāpi caranti. Kappavināsakasūriye vattamāne vigatadhūmavalāhakaṃ ādāsamaṇḍalaṃ viya nimmalaṃ nabhaṃ hoti. Ṭhapetvā pañca mahānadiyo sesakunnadīādīsu udakaṃ sussati. ก็แล เบื้องหน้าแต่ฝนขาดช่วงไป โดยล่วงไปแห่งกาลนาน ดวงอาทิตย์ดวงที่ ๒ ย่อมปรากฏขึ้น. แม้คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว พึงขยายความสัตตสูริยสูตรว่า "ภิกษุทั้งหลาย สมัยนั้นมีอยู่แล" ดังนี้. ก็เมื่อดวงอาทิตย์ดวงนั้นปรากฏขึ้นแล้ว การกำหนดกลางคืน การกำหนดกลางวัน ย่อมไม่ปรากฏ. ดวงอาทิตย์ดวงหนึ่งขึ้น ดวงหนึ่งตก โลกมีความร้อนแห่งดวงอาทิตย์ไม่ขาดสายทีเดียว. และเหมือนอย่างว่า ในดวงอาทิตย์ปกติมีสุริยเทพบุตรอยู่ฉันใด ในดวงอาทิตย์ที่ทำลายกัปป์ไม่มีฉันนั้น. ในบรรดาดวงอาทิตย์ทั้งสองนั้น เมื่อดวงอาทิตย์ปกติโคจรอยู่ แม้เมฆ แม้เปลวควัน ย่อมเที่ยวไปในอากาศ. เมื่อดวงอาทิตย์ที่ทำลายกัปป์โคจรอยู่ ท้องฟ้าปราศจากควันและเมฆ บริสุทธิ์ผุดผ่องดุจแว่นแก้ว. ยกเว้นแม่น้ำใหญ่ ๕ สาย น้ำในแม่น้ำน้อยเป็นต้นที่เหลือ ย่อมแห้งไป. Tatopi dīghassa addhuno accayena tatiyo sūriyo pātubhavati. Yassa pātubhāvā mahānadiyopi sussanti. แม้หลังจากนั้น โดยล่วงไปแห่งกาลนาน ดวงอาทิตย์ดวงที่ ๓ ย่อมปรากฏขึ้น. เพราะการปรากฏขึ้นแห่งดวงอาทิตย์ดวงใด แม้แม่น้ำใหญ่ทั้งหลายก็ย่อมแห้งไป. Tatopi dīghassa addhuno accayena catuttho sūriyo pātubhavati. Yassa pātubhāvā himavati mahānadīnaṃ pabhavā ‘‘sīhapapāto haṃsapātano kaṇṇamuṇḍako rathakāradaho anotattadaho chaddantadaho kuṇāladaho’’ti ime satta mahāsarā sussanti. แม้หลังจากนั้น โดยล่วงไปแห่งกาลนาน ดวงอาทิตย์ดวงที่ ๔ ย่อมปรากฏขึ้น. เพราะการปรากฏขึ้นแห่งดวงอาทิตย์ดวงใด สระใหญ่ ๗ สระเหล่านี้ คือ สระสีหปปาตะ สระหังสปาตนะ สระกัณณมุณฑกะ สระรถการทหะ สระอโนตัตตะ สระฉัททันตะ สระกุณาลทหะ อันเป็นต้นกำเนิดแห่งแม่น้ำใหญ่ทั้งหลายในป่าหิมพานต์ ย่อมแห้งไป. Tatopi dīghassa addhuno accayena pañcamo sūriyo pātubhavati. Yassa pātubhāvā anupubbena mahāsamudde aṅgulipabbatemanamattampi udakaṃ na saṇṭhāti. แม้หลังจากนั้น โดยล่วงไปแห่งกาลนาน ดวงอาทิตย์ดวงที่ ๕ ย่อมปรากฏขึ้น. เพราะการปรากฏขึ้นแห่งดวงอาทิตย์ดวงใด โดยลำดับ น้ำแม้ประมาณเพียงข้อนิ้วในมหาสมุทรก็ไม่ตั้งอยู่. Tatopi dīghassa addhuno accayena chaṭṭho sūriyo pātubhavati. Yassa pātubhāvā sakalacakkavāḷaṃ ekadhūmaṃ hoti. Pariyādiṇṇasinehaṃ dhūmena. Yathā cidaṃ, evaṃ koṭisatasahassacakkavāḷānipi. แม้หลังจากนั้น โดยล่วงไปแห่งกาลนาน ดวงอาทิตย์ดวงที่ ๖ ย่อมปรากฏขึ้น. เพราะการปรากฏขึ้นแห่งดวงอาทิตย์ดวงใด จักรวาลทั้งสิ้นย่อมมีควันเป็นอันเดียวกัน. ความชุ่มชื้นถูกควันกำจัดสิ้นไป. จักรวาลนี้ฉันใด แม้แสนโกฏิจักรวาลก็ฉันนั้น. Tatopi dīghassa addhuno accayena sattamo sūriyo pātubhavati. Yassa pātubhāvā sakalacakkavāḷaṃ ekajālaṃ hoti saddhiṃ koṭisatasahassacakkavāḷehi. Yojanasatikādibhedāni sinerukūṭānipi palujjitvā ākāseyeva antaradhāyanti. Sā aggijālā uṭṭhahitvā cātumahārājike gaṇhāti. Tattha kanakavimānaratanavimānamaṇivimānāni jhāpetvā tāvatiṃsabhavanaṃ gaṇhāti. Eteneva upāyena yāva paṭhamajjhānabhūmiṃ gaṇhāti. Tattha tayopi brahmaloke jhāpetvā ābhassare āhacca tiṭṭhati. Sā yāva aṇumattampi saṅkhāragataṃ atthi, tāva na nibbāyati. Sabbasaṅkhāraparikkhayā pana sappitelajhāpanaggisikhā viya chārikampi anavasesetvā nibbāyati. Heṭṭhāākāsena saha upariākāso eko hoti mahandhakāro. แม้หลังจากนั้น โดยล่วงไปแห่งกาลนาน ดวงอาทิตย์ดวงที่ ๗ ย่อมปรากฏขึ้น. เพราะการปรากฏขึ้นแห่งดวงอาทิตย์ดวงใด จักรวาลทั้งสิ้นพร้อมกับแสนโกฏิจักรวาลย่อมมีเปลวไฟเป็นอันเดียวกัน. แม้ยอดเขาสิเนรุทั้งหลายที่มีความสูงต่างกันตั้งแต่ร้อยโยชน์เป็นต้นไปก็พังทลาย หายไปในอากาศนั่นเอง. เปลวไฟนั้นลุกขึ้นยึดเอาสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกา. ในสวรรค์ชั้นนั้น เผาผลาญวิมานทอง วิมานแก้วมณี วิมานแก้ว แล้วยึดเอาภพดาวดึงส์. ด้วยอุบายนี้เอง ยึดเอาไปจนถึงปฐมฌานภูมิ. ในพรหมโลกนั้น เผาผลาญพรหมโลกทั้งสามแล้ว ก็ไปจรดถึงพรหมโลกชั้นอาภัสสระแล้วจึงหยุดอยู่. ตราบใดที่สังขตธรรมแม้ประมาณเท่าอณูยังมีอยู่ เปลวไฟนั้นก็ยังไม่ดับ. แต่เพราะสังขารทั้งปวงสิ้นไป เปลวไฟนั้นก็ดับไปโดยไม่เหลือแม้เถ้า ดุจเปลวไฟที่เผาเนยใสและน้ำมัน. อากาศเบื้องบนกับอากาศเบื้องล่างรวมเป็นอันเดียวกัน เกิดเป็นความมืดมิด. 406. Atha dīghassa addhuno accayena mahāmegho uṭṭhahitvā paṭhamaṃ sukhumaṃ sukhumaṃ vassati. Anupubbena kumudanāḷayaṭṭhimusalatālakkhandhādippamāṇāhi dhārāhi vassanto koṭisatasahassacakkavāḷesu sabbaṃ daḍḍhaṭṭhānaṃ pūretvā antaradhāyati. Taṃ udakaṃ heṭṭhā ca tiriyañca vāto samuṭṭhahitvā ghanaṃ karoti parivaṭumaṃ paduminipatte udakabindusadisaṃ. Kathaṃ tāva mahantaṃ udakarāsiṃ ghanaṃ karotīti ce? Vivarasampadānato. Tañhissa tamhi tamhi vivaraṃ deti. Taṃ evaṃ vātena sampiṇḍiyamānaṃ ghanaṃ kariyamānaṃ parikkhayamānaṃ anupubbena heṭṭhā otarati. Otiṇṇe otiṇṇe udake brahmalokaṭṭhāne brahmalokā, upari catukāmāvacaradevalokaṭṭhāne ca devalokā pātubhavanti. 406. ลำดับนั้น โดยล่วงไปแห่งกาลนาน มหาเมฆตั้งขึ้นแล้ว ในเบื้องต้นฝนย่อมตกปรอยๆ. โดยลำดับ เมื่อฝนตกเป็นสายมีขนาดเท่าก้านบัว ไม้เท้า สาก และลำต้นตาลเป็นต้น ย่อมเต็มสถานที่ที่ถูกเผาไหม้ทั้งหมดในแสนโกฏิจักรวาลแล้วหายไป. ลมตั้งขึ้นทั้งเบื้องล่างและโดยรอบแห่งน้ำนั้น แล้วทำให้น้ำนั้นจับตัวเป็นก้อนกลม เหมือนหยาดน้ำบนใบบัว. ถามว่า ลมทำมวลน้ำที่ใหญ่โตถึงเพียงนั้นให้จับตัวเป็นก้อนได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะการให้เกิดช่องว่าง. จริงอยู่ ลมนั้นย่อมให้เกิดช่องว่างแก่น้ำนั้นในที่นั้นๆ. น้ำนั้นอันลมรวบรวม ทำให้จับตัวเป็นก้อน และลดน้อยลงอยู่อย่างนี้ ย่อมลดลงสู่เบื้องล่างโดยลำดับ. เมื่อน้ำลดลงๆ พรหมโลกทั้งหลายย่อมปรากฏขึ้นในที่ตั้งพรหมโลก และเทวโลกทั้งหลายย่อมปรากฏขึ้นในที่ตั้งกามาวจรเทวโลก ๔ ชั้นเบื้องบน. Purimapathaviṭṭhānaṃ otiṇṇe pana balavavātā uppajjanti. Te taṃ pihitadvāre dhamakaraṇe ṭhitaudakamiva nirassāsaṃ katvā rundhanti. Madhurodakaṃ parikkhayaṃ gacchamānaṃ upari rasapathaviṃ samuṭṭhāpeti. Sā vaṇṇasampannā ceva hoti gandharasasampannā ca nirudakapāyāsassa upari paṭalaṃ viya. ก็เมื่อน้ำลดลงถึงที่ตั้งของแผ่นดินเดิม ลมมีกำลังย่อมเกิดขึ้น. ลมเหล่านั้นกักกั้นน้ำนั้นไว้โดยทำให้ไม่มีทางระบาย เหมือนน้ำที่อยู่ในธมกรก (เครื่องกรองน้ำ) ที่ปิดฝา. น้ำที่มีรสหวานเมื่อลดน้อยลง ย่อมทำให้ง้วนดินเกิดขึ้นเบื้องบน. ง้วนดินนั้นสมบูรณ์ด้วยสี และสมบูรณ์ด้วยกลิ่นและรส เหมือนฝาที่เกิดบนข้าวมธุปายาสที่ไม่มีน้ำ. Tadā ca ābhassarabrahmaloke paṭhamatarābhinibbattā sattā āyukkhayā vā puññakkhayā vā tato cavitvā idhūpapajjanti. Te honti sayaṃpabhā antalikkhacarā. Te aggaññasutte (dī. ni. 3.119) vuttanayena taṃ rasapathaviṃ sāyitvā taṇhābhibhūtā āluppakārakaṃ paribhuñjituṃ upakkamanti. Atha nesaṃ sayaṃpabhā antaradhāyati, andhakāro hoti. Te andhakāraṃ disvā bhāyanti. และในครั้งนั้น สัตว์ทั้งหลายที่เกิดก่อนในอาภัสสรพรหมโลก เคลื่อนจากภพนั้นเพราะสิ้นอายุหรือสิ้นบุญ แล้วมาเกิดในโลกนี้. สัตว์เหล่านั้นมีรัศมีในตัวเอง เที่ยวไปในอากาศ. สัตว์เหล่านั้นลิ้มง้วนดินนั้นตามนัยที่กล่าวไว้ในอัคคัญญสูตร ถูกตัณหาครอบงำแล้ว เริ่มเพื่อจะบริโภคเป็นคำๆ. ลำดับนั้น รัศมีในตัวเองของสัตว์เหล่านั้นก็หายไป เกิดความมืดขึ้น. สัตว์เหล่านั้นเห็นความมืดแล้วย่อมกลัว. Tato nesaṃ bhayaṃ nāsetvā sūrabhāvaṃ janayantaṃ paripuṇṇapaṇṇāsayojanaṃ sūriyamaṇḍalaṃ pātubhavati, te taṃ disvā ‘‘ālokaṃ paṭilabhimhā’’ti haṭṭhatuṭṭhā hutvā ‘‘amhākaṃ bhītānaṃ bhayaṃ nāsetvā sūrabhāvaṃ janayanto uṭṭhito, tasmā ‘‘sūriyo hotū’’ti sūriyotvevassa nāmaṃ karonti. ลำดับนั้น ดวงอาทิตย์มีปริมณฑลเต็ม ๕๐ โยชน์ ซึ่งกำจัดความกลัวและทำให้เกิดความกล้าหาญแก่สัตว์เหล่านั้น ย่อมปรากฏขึ้น. สัตว์เหล่านั้นเห็นดวงอาทิตย์นั้นแล้ว มีใจยินดีร่าเริงว่า "เราได้แสงสว่างแล้ว" จึงตั้งชื่อดวงอาทิตย์นั้นว่า "ดวงอาทิตย์นี้ขึ้นมาเพื่อกำจัดความกลัวของพวกเราผู้กลัวแล้ว และทำให้เกิดความกล้าหาญ เพราะฉะนั้น จงชื่อว่า 'สูริยะ' เถิด" ดังนี้. Atha sūriye divasaṃ ālokaṃ katvā atthaṅgate yampi ālokaṃ labhimhā, sopi no naṭṭhoti puna bhītā honti. Tesaṃ evaṃ hoti ‘‘sādhu vatassa sace aññaṃ ālokaṃ labheyyāmā’’ti. Tesaṃ cittaṃ ñatvā viya ekūnapaṇṇāsayojanaṃ candamaṇḍalaṃ pātubhavati. Te taṃ disvā bhiyyoso mattāya haṭṭhatuṭṭhā hutvā ‘‘amhākaṃ chandaṃ ñatvā viya uṭṭhito, tasmā cando hotū’’ti candotvevassa nāmaṃ karonti. Evaṃ candimasūriyesu pātubhūtesu nakkhattāni tārakarūpāni pātubhavanti. ลำดับนั้น เมื่อดวงอาทิตย์ทำแสงสว่างตลอดวันแล้วตกไป สัตว์เหล่านั้นก็กลัวอีกว่า "แสงสว่างใดที่เราได้แล้ว แม้แสงสว่างนั้นก็หายไปจากเราแล้ว". สัตว์เหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า "ถ้าเราพึงได้แสงสว่างอื่นอีก ก็คงจะดีหนอ". ดวงจันทร์มีปริมณฑล ๔๙ โยชน์ ราวกับรู้ความคิดของสัตว์เหล่านั้น ย่อมปรากฏขึ้น. สัตว์เหล่านั้นเห็นดวงจันทร์นั้นแล้ว มีใจยินดีร่าเริงยิ่งขึ้นไปอีก จึงตั้งชื่อดวงจันทร์นั้นว่า "ดวงจันทร์นี้ขึ้นมาราวกับรู้ความพอใจของเรา เพราะฉะนั้น จงชื่อว่า 'จันทะ' เถิด" ดังนี้. เมื่อดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ปรากฏขึ้นแล้วอย่างนี้ หมู่ดาวนักษัตรและดาวต่างๆ ก็ปรากฏขึ้น. Tato pabhuti rattindivā paññāyanti, anukkamena ca māsaddhamāsautusaṃvaccharā. Candimasūriyānaṃ pana pātubhūtadivaseyeva sinerucakkavāḷahimavantapabbatā pātubhavanti. Te ca kho apubbaṃ acarimaṃ phagguṇapuṇṇamadivaseyeva pātubhavanti. Kathaṃ? Yathā nāma kaṅgubhatte paccamāne ekappahāreneva pupphuḷakāni uṭṭhahanti. Eke padesā thūpathūpā honti, eke ninnaninnā, eke samasamā. Evamevaṃ thūpathūpaṭṭhāne pabbatā honti, ninnaninnaṭṭhāne samuddā, samasamaṭṭhāne dīpāti. จำเดิมแต่นั้นมา กลางคืนและกลางวันก็ปรากฏขึ้น และโดยลำดับ เดือน กึ่งเดือน ฤดู และปีก็ปรากฏขึ้น ก็ในวันแห่งการปรากฏขึ้นของพระจันทร์และพระอาทิตย์นั่นเอง ภูเขาสิเนรุ ภูเขาจักรวาล และภูเขาหิมพานต์ก็ปรากฏขึ้น และสิ่งเหล่านั้นก็ปรากฏขึ้นพร้อมกันไม่ก่อนไม่หลังกันในวันเพ็ญเดือนผัคคุณะนั่นเอง อย่างไรเล่า? เปรียบเหมือนเมื่อหุงข้าวฟ่าง ฟองข้าวก็เดือดขึ้นพร้อมกันทีเดียว บางแห่งก็เป็นที่นูนขึ้น บางแห่งก็เป็นที่ลุ่มลง บางแห่งก็เป็นที่ราบเรียบ ฉันใดก็ฉันนั้น ในที่ที่นูนขึ้นก็กลายเป็นภูเขา ในที่ที่ลุ่มลงก็กลายเป็นมหาสมุทร ในที่ที่ราบเรียบก็กลายเป็นทวีป Atha tesaṃ sattānaṃ rasapathaviṃ paribhuñjantānaṃ kamena ekacce vaṇṇavanto, ekacce dubbaṇṇā honti. Tattha vaṇṇavanto dubbaṇṇe atimaññanti. Tesaṃ atimānapaccayā sāpi rasapathavī antaradhāyati. Bhūmipappaṭako pātubhavati. Atha nesaṃ teneva nayena sopi antaradhāyati. Padālatā pātubhavati. Teneva nayena sāpi antaradhāyati. Akaṭṭhapāko sāli pātubhavati akaṇo athuso suddho sugandho taṇḍulapphalo. ครั้งนั้น เมื่อสัตว์เหล่านั้นบริโภคง้วนดินอยู่ โดยลำดับ บางพวกมีผิวพรรณดี บางพวกมีผิวพรรณทราม ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น พวกที่มีผิวพรรณดีก็ดูหมิ่นพวกที่มีผิวพรรณทราม เพราะความถือตัวของสัตว์เหล่านั้น ง้วนดินนั้นจึงหายไป กะบิดินได้ปรากฏขึ้น ครั้งนั้น กะบิดินนั้นก็หายไปโดยนัยนั้นเหมือนกัน เครือดินได้ปรากฏขึ้น โดยนัยนั้นเหมือนกัน เครือดินนั้นก็หายไป ข้าวสาลีที่สุกเองในที่ที่ไม่ได้ไถ ไม่มีรำ ไม่มีแกลบ บริสุทธิ์ มีกลิ่นหอม มีเมล็ดเป็นข้าวสาร ได้ปรากฏขึ้น Tato nesaṃ bhājanāni uppajjanti. Te sāliṃ bhājane ṭhapetvā pāsāṇapiṭṭhiyā ṭhapenti, sayameva jālasikhā uṭṭhahitvā taṃ pacati. So hoti odano sumanajātipupphasadiso, na tassa sūpena vā byañjanena vā karaṇīyaṃ atthi. Yaṃ yaṃ rasaṃ bhuñjitukāmā honti, taṃ taṃ rasova hoti. Tesaṃ taṃ oḷārikaṃ āhāraṃ āharayataṃ tato pabhuti muttakarīsaṃ sañjāyati. Atha nesaṃ tassa nikkhamanatthāya vaṇamukhāni pabhijjanti, purisassa purisabhāvo, itthiyāpi itthibhāvo pātubhavati. ลำดับนั้น ภาชนะทั้งหลายได้เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น สัตว์เหล่านั้นใส่ข้าวสาลีลงในภาชนะแล้วตั้งไว้บนแผ่นหิน เปลวไฟก็ลุกขึ้นเองหุงข้าวนั้น ข้าวสุกนั้นเป็นเช่นกับดอกมะลิ ไม่มีกิจที่จะต้องทำด้วยแกงหรือกับข้าวเลย สัตว์เหล่านั้นปรารถนาจะบริโภครสใดๆ ก็เกิดเป็นรสนั้นๆ ขึ้นมา เมื่อสัตว์เหล่านั้นบริโภคอาหารหยาบนั้น จำเดิมแต่นั้นมา มูตรและกรีสก็ได้เกิดขึ้น ครั้งนั้น เพื่อจะขับถ่ายมูตรและกรีสนั้น ช่องทวารก็แตกออก ความเป็นชายปรากฏแก่บุรุษ แม้ความเป็นหญิงก็ปรากฏแก่สตรี Tatra sudaṃ itthī purisaṃ, puriso ca itthiṃ ativelaṃ upanijjhāyati. Tesaṃ ativelaṃ upanijjhāyanapaccayā kāmapariḷāho uppajjati. Tato methunadhammaṃ paṭisevanti. Te asaddhammapaṭisevanapaccayā viññūhi garahiyamānā viheṭhiyamānā tassa asaddhammassa paṭicchādanahetu agārāni karonti. Te agāraṃ ajjhāvasamānā anukkamena aññatarassa alasajātikassa sattassa diṭṭhānugatiṃ āpajjantā sannidhiṃ karonti. Tato pabhuti kaṇopi thusopi taṇḍulaṃ pariyonandhati, lāyitaṭṭhānampi na paṭivirūhati. ในกาลนั้นแล หญิงย่อมเพ่งดูบุรุษ และบุรุษก็เพ่งดูหญิงเกินเวลาอันควร เพราะการเพ่งดูกันเกินเวลาอันควรของสัตว์เหล่านั้น ความเร่าร้อนเพราะกามจึงเกิดขึ้น ลำดับนั้น สัตว์เหล่านั้นก็เสพเมถุนธรรม เพราะเหตุแห่งการเสพอสัทธรรมนั้น สัตว์เหล่านั้นถูกวิญญูชนติเตียนเบียดเบียนอยู่ จึงสร้างเรือนขึ้นเพื่อจะปกปิดอสัทธรรมนั้น สัตว์เหล่านั้นเมื่ออาศัยอยู่ในเรือน โดยลำดับ ก็ได้ถือตามเยี่ยงอย่างของสัตว์ผู้เกียจคร้านตนหนึ่ง ทำการสะสมอาหารไว้ จำเดิมแต่นั้นมา ทั้งรำและแกลบก็หุ้มห่อข้าวสาร แม้ในที่ที่เกี่ยวแล้ว ข้าวก็ไม่งอกขึ้นอีก Te sannipatitvā anutthunanti ‘‘pāpakā vata bho dhammā sattesu pātubhūtā, mayaṃ hi pubbe manomayā ahumhā’’ti aggaññasutte (dī. ni. 3.128) vuttanayena vitthāretabbaṃ. Tato mariyādaṃ ṭhapenti. Atha aññataro satto aññassa bhāgaṃ adinnaṃ ādiyati. Taṃ dvikkhattuṃ paribhāsetvā tatiyavāre pāṇileṭṭudaṇḍehi paharanti. Te evaṃ adinnādānagarahamusāvādadaṇḍādānesu uppannesu sannipatitvā cintayanti ‘‘yaṃnūna mayaṃ ekaṃ sattaṃ sammanneyyāma, yo no sammā khīyitabbaṃ khīyeyya, garahitabbaṃ garaheyya, pabbājetabbaṃ pabbājeyya, mayaṃ panassa sālīnaṃ bhāgaṃ anuppadassāmā’’ti. สัตว์เหล่านั้นประชุมกันแล้วคร่ำครวญว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ ธรรมอันลามกปรากฏขึ้นในหมู่สัตว์แล้วหนอ เพราะว่าในกาลก่อน พวกเราสำเร็จด้วยใจ" ดังนี้ พึงขยายความตามนัยที่ตรัสไว้ในอัคคัญญสูตร ลำดับนั้น สัตว์เหล่านั้นได้ตั้งเขตแดนขึ้น ครั้งนั้น สัตว์ตนหนึ่งได้ถือเอาส่วนของผู้อื่นที่เขาไม่ให้ สัตว์เหล่านั้นบริภาษสัตว์นั้นสองครั้ง แล้วในครั้งที่สาม ก็ประหารด้วยฝ่ามือ ก้อนดิน และท่อนไม้ เมื่อการลักทรัพย์ การติเตียน การพูดเท็จ และการถือท่อนไม้เกิดขึ้นอย่างนี้แล้ว สัตว์เหล่านั้นจึงประชุมกันคิดว่า "ไฉนหนอ พวกเราพึงสมมติสัตว์ผู้หนึ่ง ซึ่งจะพึงขู่เข็ญ ติเตียน และขับไล่คนที่ควรขู่เข็ญ ควรติเตียน และควรขับไล่โดยชอบ ส่วนพวกเราจะแบ่งส่วนข้าวสาลีให้แก่ผู้นั้น" Evaṃ katasanniṭṭhānesu pana sattesu imasmiṃ tāva kappe ayameva bhagavā bodhisattabhūto tena samayena tesu sattesu abhirūpataro ca dassanīyataro ca mahesakkhataro ca buddhisampanno paṭibalo niggahapaggahaṃ kātuṃ. Te taṃ upasaṅkamitvā yācitvā sammanniṃsu. So tena mahājanena sammatoti mahāsammato, khettānaṃ adhipatīti khattiyo, dhammena samena pare rañjetīti rājāti tīhi nāmehi paññāyittha. Yañhi loke acchariyaṭṭhānaṃ, bodhisattova tattha ādipurisoti evaṃ bodhisattaṃ ādiṃ katvā khattiyamaṇḍale saṇṭhite anupubbena brāhmaṇādayopi vaṇṇā saṇṭhahiṃsu. ก็ในบรรดาสัตว์ผู้ได้ตกลงกันอย่างนั้นแล้ว ในกัปนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้เองผู้เป็นพระโพธิสัตว์ ในสมัยนั้น เป็นผู้มีรูปงามยิ่งกว่า น่าดูยิ่งกว่า มีศักดิ์ใหญ่ยิ่งกว่า และสมบูรณ์ด้วยปัญญากว่าสัตว์เหล่านั้น สามารถที่จะข่มและยกย่องได้ สัตว์เหล่านั้นเข้าไปหาพระโพธิสัตว์นั้นแล้ว อ้อนวอนสมมติขึ้น พระโพธิสัตว์นั้นอันมหาชนสมมติแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า มหาสมมติ เป็นใหญ่แห่งเขตทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กษัตริย์ ย่อมยังชนเหล่าอื่นให้ยินดีโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ราชา ได้ปรากฏชื่อด้วยนาม ๓ อย่างนี้ จริงอยู่ สถานที่อันน่าอัศจรรย์ใดในโลก พระโพธิสัตว์เท่านั้นเป็นบุรุษคนแรกในสถานที่นั้น ด้วยประการฉะนี้ เมื่อหมู่กษัตริย์ตั้งขึ้นแล้วโดยมีพระโพธิสัตว์เป็นเบื้องต้น วรรณะทั้งหลายมีพราหมณ์เป็นต้นก็ได้ตั้งขึ้นโดยลำดับ Tattha kappavināsakamahāmeghato yāva jālupacchedo, idamekaṃ asaṅkhyeyyaṃ saṃvaṭṭoti vuccati. ในบรรดากัปเหล่านั้น ช่วงเวลาตั้งแต่ฝนล้างโลกตกจนถึงเปลวไฟดับไป อสงไขยหนึ่งนี้เรียกว่า สังวัฏฏกัป Kappavināsakajālupacchedato yāva koṭisatasahassacakkavāḷaparipūrako sampattimahāmegho, idaṃ dutiyaṃ asaṅkhyeyyaṃ saṃvaṭṭaṭṭhāyīti vuccati. ช่วงเวลาตั้งแต่เปลวไฟที่ทำลายกัปดับไปจนถึงฝนสร้างโลกที่ทำให้แสนโกฏิจักรวาลเต็มบริบูรณ์ตก อสงไขยที่สองนี้เรียกว่า สังวัฏฏัฏฐายีกัป Sampattimahāmeghato yāva candimasūriyapātubhāvo, idaṃ tatiyaṃ asaṅkhyeyyaṃ vivaṭṭoti vuccati. ช่วงเวลาตั้งแต่ฝนสร้างโลกตกจนถึงการปรากฏขึ้นของพระจันทร์และพระอาทิตย์ อสงไขยที่สามนี้เรียกว่า วิวัฏฏกัป Candimasūriyapātubhāvato yāva puna kappavināsakamahāmegho, idaṃ catutthaṃ asaṅkhyeyyaṃ vivaṭṭaṭṭhāyīti vuccati. Imāni cattāri asaṅkhyeyyāni eko mahākappo hoti. Evaṃ tāva agginā vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ. ช่วงเวลาตั้งแต่การปรากฏขึ้นของพระจันทร์และพระอาทิตย์จนถึงฝนล้างโลกตกอีกครั้ง อสงไขยที่สี่นี้เรียกว่า วิวัฏฏัฏฐายีกัป อสงไขยทั้งสี่นี้เป็นหนึ่งมหากัป พึงทราบความพินาศและความตั้งอยู่ด้วยไฟอย่างนี้ก่อน 407. Yasmiṃ pana samaye kappo udakena nassati, āditova kappavināsakamahāmegho uṭṭhahitvāti pubbe vuttanayeneva vitthāretabbaṃ. Ayaṃ pana viseso, yathā tattha dutiyasūriyo, evamidha kappavināsako khārudakamahāmegho vuṭṭhāti. So ādito sukhumaṃ sukhumaṃ vassanto anukkamena mahādhārāhi koṭisatasahassacakkavāḷānaṃ pūrento vassati. Khārudakena phuṭṭhaphuṭṭhā pathavīpabbatādayo vilīyanti, udakaṃ samantato vātehi dhāriyati. Pathavito yāva dutiyajjhānabhūmiṃ udakaṃ gaṇhāti. Tattha tayopi brahmaloke vilīyāpetvā subhakiṇhe āhacca tiṭṭhati. Taṃ yāva aṇumattampi saṅkhāragataṃ atthi, tāva na vūpasammati. Udakānugataṃ pana sabbasaṅkhāragataṃ abhibhavitvā sahasā vūpasammati antaradhānaṃ gacchati. Heṭṭhāākāsena saha upariākāso eko hoti mahandhakāroti sabbaṃ vuttasadisaṃ. Kevalaṃ panidha ābhassarabrahmalokaṃ ādiṃ katvā loko pātubhavati. Subhakiṇhato ca cavitvā ābhassaraṭṭhānādīsu sattā nibbattanti. 407. ก็ในสมัยใด กัปพินาศไปเพราะน้ำ, พึงขยายความตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในหนหลังว่า มหาเมฆอันยังกัปให้พินาศตั้งขึ้นแล้วตั้งแต่ต้นทีเดียว. แต่ในเรื่องนี้มีความแปลกกันดังนี้ คือ ในกัปที่พินาศเพราะไฟนั้น มีพระอาทิตย์ดวงที่ ๒ ปรากฏขึ้นฉันใด, ในกัปที่พินาศเพราะน้ำนี้ ก็มีมหาเมฆคือฝนน้ำเค็มอันยังกัปให้พินาศตั้งขึ้นฉันนั้น. มหาเมฆนั้นเบื้องต้นตกลงมาเป็นฝนละเอียดๆ โดยลำดับแล้วก็ตกลงมาเป็นห่าฝนใหญ่เต็มทั่วแสนโกฏิจักรวาล. แผ่นดิน ภูเขา เป็นต้น ที่ถูกน้ำเค็มนั้นแล้วๆ ก็ละลายไป, ลมทั้งหลายย่อมพยุงน้ำไว้โดยรอบ. น้ำท่วมตั้งแต่แผ่นดินจนถึงทุติยฌานภูมิ. ในพรหมโลกนั้น น้ำยังพรหมโลกทั้ง ๓ ให้ละลายไปแล้ว ก็หยุดตั้งอยู่จรดสุภกิณหพรหม. ตราบใดที่สังขารแม้ประมาณเท่าอณูยังมีอยู่, ตราบนั้น น้ำนั้นก็ยังไม่สงบ. แต่ครั้นครอบงำสังขารทั้งหมดอันเนื่องด้วยน้ำแล้ว ก็สงบหายไปโดยฉับพลัน. อากาศเบื้องบนกับอากาศเบื้องล่างรวมเป็นอันเดียวกัน เกิดเป็นความมืดมิด ทั้งหมดนี้เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว. เพียงแต่ในกัปนี้ โลกปรากฏขึ้นโดยเริ่มตั้งแต่อาภัสสรพรหมโลก. และสัตว์ทั้งหลายจุติจากสุภกิณหพรหมแล้ว ก็บังเกิดในที่ทั้งหลายมีอาภัสสรภูมิเป็นต้น. Tattha kappavināsakamahāmeghato yāva kappavināsakudakūpacchedo, idamekaṃ asaṅkhyeyyaṃ. Udakūpacchedato yāva sampattimahāmegho, idaṃ dutiyaṃ asaṅkhyeyyaṃ. Sampattimahāmeghato…pe… imāni cattāri asaṅkhyeyyāni eko mahākappo hoti. Evaṃ udakena vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ. ในกัปที่พินาศเพราะน้ำนั้น, ระยะเวลาตั้งแต่กัปวินาศมหาเมฆตั้งขึ้นจนถึงน้ำอันยังกัปให้พินาศขาดสายไป, นี้เป็นอสงไขยหนึ่ง. ระยะเวลาตั้งแต่น้ำขาดสายไปจนถึงสัมปัตติมหาเมฆ (เมฆที่ทำให้กัปกลับเจริญ) ตั้งขึ้น, นี้เป็นอสงไขยที่สอง. ระยะเวลาตั้งแต่สัมปัตติมหาเมฆตั้งขึ้น...ฯลฯ... อสงไขยทั้งสี่เหล่านี้เป็นหนึ่งมหากัป. พึงทราบความพินาศและความตั้งอยู่แห่งกัปเพราะน้ำ ด้วยประการฉะนี้. 408. Yasmiṃ samaye kappo vātena vinassati, āditova kappavināsakamahāmegho uṭṭhahitvāti pubbe vuttanayeneva vitthāretabbaṃ. Ayaṃ pana viseso, yathā tattha dutiyasūriyo, evamidha kappavināsanatthaṃ vāto samuṭṭhāti. So paṭhamaṃ thūlarajaṃ uṭṭhāpeti. Tato saṇharajaṃ sukhumavālikaṃ thūlavālikaṃ sakkharapāsāṇādayoti yāva kūṭāgāramatte pāsāṇe visamaṭṭhāne ṭhitamahārukkhe ca uṭṭhāpeti. Te pathavito nabhamuggatā na ca puna patanti. Tattheva cuṇṇavicuṇṇā hutvā abhāvaṃ gacchanti. 408. ในสมัยใด กัปพินาศไปเพราะลม, พึงขยายความตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในหนหลังว่า มหาเมฆอันยังกัปให้พินาศตั้งขึ้นแล้วตั้งแต่ต้นทีเดียว. แต่ในเรื่องนี้มีความแปลกกันดังนี้ คือ ในกัปที่พินาศเพราะไฟนั้น มีพระอาทิตย์ดวงที่ ๒ ปรากฏขึ้นฉันใด, ในกัปที่พินาศเพราะลมนี้ ก็มีลมตั้งขึ้นเพื่อทำลายกัปฉันนั้น. ลมนั้นเบื้องต้นพัดให้ฝุ่นหยาบฟุ้งขึ้น. ต่อจากนั้นก็พัดให้ฝุ่นละเอียด ทรายละเอียด ทรายหยาบ กรวด หิน เป็นต้น จนกระทั่งถึงก้อนหินขนาดเท่าเรือนยอด และต้นไม้ใหญ่ที่ตั้งอยู่ในพื้นที่ไม่สม่ำเสมอให้ฟุ้งขึ้น. สิ่งเหล่านั้นลอยขึ้นจากแผ่นดินสู่ท้องฟ้าแล้วก็ไม่ตกลงมาอีก. ณ ที่นั้นเอง สิ่งเหล่านั้นก็กลายเป็นผุยผงถึงความไม่มีไป. Athānukkamena heṭṭhā mahāpathaviyā vāto samuṭṭhahitvā pathaviṃ parivattetvā uddhaṃmūlaṃ katvā ākāse khipati. Yojanasatappamāṇāpi pathavippadesā dviyojanatiyojanacatuyojanapañcayojanasatappamāṇāpi bhijjitvā vātavegena khittā ākāseyeva cuṇṇavicuṇṇā hutvā abhāvaṃ gacchanti. Cakkavāḷapabbatampi sinerupabbatampi vāto ukkhipitvā ākāse khipati. Te aññamaññaṃ abhihantvā cuṇṇavicuṇṇā hutvā vinassanti. Eteneva upāyena bhummaṭṭhakavimānāni ca ākāsaṭṭhakavimānāni ca vināsento chakāmāvacaradevaloke vināsetvā koṭisatasahassacakkavāḷāni vināseti. Tattha cakkavāḷā cakkavāḷehi himavantā himavantehi sinerū sinerūhi aññamaññaṃ samāgantvā cuṇṇavicuṇṇā hutvā vinassanti. Pathavito yāva tatiyajjhānabhūmiṃ vāto gaṇhāti. Tattha tayopi brahmaloke vināsetvā vehapphalaṃ āhacca tiṭṭhati. Evaṃ sabbasaṅkhāragataṃ vināsetvā sayampi vinassati. Heṭṭhāākāsena saha upariākāso eko hoti mahandhakāroti sabbaṃ vuttasadisaṃ. Idha pana subhakiṇhabrahmalokaṃ ādiṃ katvā loko pātubhavati. Vehapphalato ca cavitvā subhakiṇhaṭṭhānādīsu sattā nibbattanti. ลำดับนั้น ลมเกิดขึ้นข้างใต้มหาปฐพี พลิกแผ่นดินกลับเอาข้างล่างขึ้นบนแล้วซัดไปในอากาศ. แม้แผ่นดินส่วนที่มีประมาณร้อยโยชน์ สองร้อยโยชน์ สามร้อยโยชน์ สี่ร้อยโยชน์ ห้าร้อยโยชน์ ก็แตกสลาย ถูกกำลังลมซัดไปในอากาศนั่นเอง กลายเป็นผุยผงถึงความไม่มีไป. ลมยังยกเอาภูเขาจักรวาลและภูเขาสิเนรุซัดไปในอากาศ. ภูเขาเหล่านั้นกระทบกันและกัน กลายเป็นผุยผงพินาศไป. ด้วยอุบายนี้เอง ลมทำลายวิมานที่ตั้งอยู่บนพื้นดินและวิมานที่ตั้งอยู่ในอากาศ ทำลายเทวโลกชั้นกามาวจร ๖ ชั้น แล้วทำลายแสนโกฏิจักรวาล. ในจักรวาลเหล่านั้น ภูเขาจักรวาลกระทบกับภูเขาจักรวาล ภูเขาหิมพานต์กระทบกับภูเขาหิมพานต์ ภูเขาสิเนรุกระทบกับภูเขาสิเนรุ มาประชุมกันแล้วกลายเป็นผุยผงพินาศไป. ลมทำลายตั้งแต่แผ่นดินจนถึงตติยฌานภูมิ. ในพรหมโลกนั้น ลมทำลายพรหมโลกทั้ง ๓ ชั้นแล้ว ก็หยุดตั้งอยู่จรดเวหัปผลพรหม. ครั้นทำลายสังขารทั้งหมดอย่างนี้แล้ว ตนเองก็พินาศไปด้วย. ความว่า อากาศเบื้องบนกับอากาศเบื้องล่างรวมเป็นอันเดียวกัน เกิดเป็นความมืดมิด ทั้งหมดนี้เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว. แต่ในกัปนี้ โลกปรากฏขึ้นโดยเริ่มตั้งแต่สุภกิณหพรหมโลก. และสัตว์ทั้งหลายจุติจากเวหัปผลพรหมแล้ว ก็บังเกิดในที่ทั้งหลายมีสุภกิณหภูมิเป็นต้น. Tattha kappavināsakamahāmeghato yāva kappavināsakavātūpacchedo, idamekaṃ asaṅkhyeyyaṃ. Vātūpacchedato yāva sampattimahāmegho, idaṃ dutiyaṃ asaṅkhyeyyaṃ…pe… imāni cattāri asaṅkhyeyyāni eko mahākappo hoti. Evaṃ vātena vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ. ในกัปที่พินาศเพราะลมนั้น, ระยะเวลาตั้งแต่กัปวินาศมหาเมฆตั้งขึ้นจนถึงลมอันยังกัปให้พินาศขาดสายไป, นี้เป็นอสงไขยหนึ่ง. ระยะเวลาตั้งแต่ลมขาดสายไปจนถึงสัมปัตติมหาเมฆตั้งขึ้น, นี้เป็นอสงไขยที่สอง...ฯลฯ... อสงไขยทั้งสี่เหล่านี้เป็นหนึ่งมหากัป. พึงทราบความพินาศและความตั้งอยู่แห่งกัปเพราะลม ด้วยประการฉะนี้. 409. Kiṃkāraṇā evaṃ loko vinassati? Akusalamūlakāraṇā. Akusalamūlesu hi ussannesu evaṃ loko vinassati. So ca kho rāge ussannatare agginā vinassati. Dose ussannatare udakena vinassati. Keci pana dose ussannatare agginā. Rāge ussannatare udakenāti vadanti. Mohe ussannatare vātena vinassati. Evaṃ vinassantopi ca nirantarameva sattavāre agginā vinassati. Aṭṭhame vāre udakena. Puna sattavāre agginā. Aṭṭhame vāre udakenāti evaṃ aṭṭhame aṭṭhame vāre vinassanto sattakkhattuṃ udakena vinassitvā puna sattavāre agginā nassati. Ettāvatā tesaṭṭhi kappā atītā honti. Etthantare udakena nassanavāraṃ sampattampi paṭibāhitvā laddhokāso vāto paripuṇṇacatusaṭṭhikappāyuke subhakiṇhe viddhaṃsento lokaṃ vināseti. 409. ถามว่า เพราะเหตุไร โลกจึงพินาศอย่างนี้? ตอบว่า เพราะอกุศลมูลเป็นเหตุ. จริงอยู่ เมื่ออกุศลมูลทั้งหลายมีกำลังกล้าขึ้น โลกย่อมพินาศอย่างนี้. ก็โลกนั้น เมื่อราคะมีกำลังกล้ากว่า ย่อมพินาศด้วยไฟ. เมื่อโทสะมีกำลังกล้ากว่า ย่อมพินาศด้วยน้ำ. แต่บางพวกกล่าวว่า เมื่อโทสะมีกำลังกล้ากว่า ย่อมพินาศด้วยไฟ, เมื่อราคะมีกำลังกล้ากว่า ย่อมพินาศด้วยน้ำ. เมื่อโมหะมีกำลังกล้ากว่า ย่อมพินาศด้วยลม. และแม้เมื่อพินาศอย่างนี้ โลกย่อมพินาศด้วยไฟติดต่อกันเจ็ดครั้ง. ในครั้งที่แปด พินาศด้วยน้ำ. อีกเจ็ดครั้งพินาศด้วยไฟ. ในครั้งที่แปด พินาศด้วยน้ำ. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อพินาศในครั้งที่แปดๆ ไปอย่างนี้ ครั้นพินาศด้วยน้ำครบเจ็ดครั้งแล้ว ก็พินาศด้วยไฟอีกเจ็ดครั้ง. ด้วยกาลประมาณเท่านี้ กัปหกสิบสามกัปย่อมล่วงไป. ในระหว่างนี้ แม้เมื่อวาระที่จะพินาศด้วยน้ำมาถึง ลมที่ได้โอกาสก็เข้าป้องกันไว้ แล้วทำลายโลกโดยทำลายสุภกิณหพรหมผู้มีอายุครบหกสิบสี่กัป. 410. Pubbenivāsaṃ anussarantopi ca kappānussaraṇako bhikkhu etesu kappesu anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe anussarati. Kathaṃ? ‘‘Amutrāsi’’ntiādinā (dī. ni. 1.244) nayena. 410. ก็แม้ภิกษุผู้ระลึกถึงกัป เมื่อระลึกถึงปุพเพนิวาส ย่อมระลึกถึงสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง วิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง สังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ในกัปเหล่านี้. ระลึกได้อย่างไร? ระลึกได้โดยนัยเป็นต้นว่า "ในภพโน้น เราได้เป็นอย่างนั้น" Tattha amutrāsinti amumhi saṃvaṭṭakappe ahaṃ amumhi bhave vā yoniyā vā gatiyā vā viññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā sattanikāye vā āsiṃ. Evaṃnāmoti tisso vā phusso vā. Evaṃgottoti kaccāno vā kassapo vā. Idamassa atītabhave attano nāmagottānussaraṇavasena vuttaṃ. Sace pana tasmiṃ kāle attano vaṇṇasampattiṃ vā lūkhapaṇītajīvikabhāvaṃ vā sukhadukkhabahulataṃ vā appāyukadīghāyukabhāvaṃ vā anussaritukāmo hoti, tampi anussaratiyeva. Tenāha ‘‘evaṃvaṇṇo…pe… evamāyupariyanto’’ti. ในบทเหล่านั้น บทว่า อมุตฺราสึ คือ เราได้เคยเป็นแล้วในสังวัฏฏกัปชื่อโน้น ในภพชื่อโน้นบ้าง ในกำเนิดบ้าง ในคติบ้าง ในวิญญาณฐิติบ้าง ในสัตตาวาสบ้าง หรือในหมู่สัตว์บ้าง บทว่า เอวํนาโม คือ (เรา) มีชื่อว่าติสสะบ้าง ผุสสะบ้าง บทว่า เอวํโคตฺโต คือ (เรา) มีโคตรว่ากัจจานะบ้าง กัสสปะบ้าง คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยเป็นการระลึกถึงชื่อและโคตรของตนในภพก่อนของภิกษุนั้น ก็ถ้าในกาลนั้น เธอปรารถนาจะระลึกถึงความถึงพร้อมแห่งวรรณะของตนบ้าง ความเป็นอยู่เลวหรือประณีตบ้าง ความมีสุขทุกข์มากบ้าง ความมีอายุสั้นหรือยืนยาวบ้าง เธอก็ย่อมระลึกถึงเรื่องทั้งหมดนั้นได้ทีเดียว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘เอวํวณฺโณ...ฯลฯ...เอวมายุปริยนฺโต’ ดังนี้ Tattha evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā. Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā. Evaṃ sukhadukkhapaṭisaṃvedīti anekappakārena kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisādippabhedānaṃ vā sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī. Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparimāṇāyupariyanto vā caturāsītikappasatasahassāyupariyanto vā. So tato cuto amutra udapādinti sohaṃ tato bhavato yonito gatito viññāṇaṭṭhitito sattāvāsato sattanikāyato vā cuto puna amukasmiṃ nāma bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā udapādiṃ. Tatrāpāsinti atha tatrāpi bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā puna ahosiṃ. Evaṃnāmotiādi vuttanayameva. ในบทเหล่านั้น บทว่า เอวํวณฺโณ คือ (เรา) มีวรรณะขาวบ้าง มีวรรณะเหลืองทองบ้าง บทว่า เอวมาหาโร คือ (เรา) มีข้าวสาลีและเนื้อเป็นอาหารบ้าง มีผลไม้ที่หล่นเองเป็นอาหารบ้าง บทว่า เอวํ สุขทุกฺขปฏิสํเวที คือ (เรา) ได้เสวยสุขและทุกข์ทางกายและทางใจ อันมีประเภทต่างๆ คือ ที่เจือด้วยอามิสและไม่เจือด้วยอามิสเป็นต้น โดยประการต่างๆ บทว่า เอวมายุปริยนฺโต คือ (เรา) มีอายุขัยกำหนดร้อยปีบ้าง มีอายุขัยแปดหมื่นสี่พันกัปบ้าง บทว่า โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ คือ เรานั้นจุติจากภพนั้น จากกำเนิดนั้น จากคตินั้น จากวิญญาณฐิตินั้น จากสัตตาวาสนั้น หรือจากหมู่สัตว์นั้นแล้ว ได้บังเกิดอีกในภพชื่อโน้น ในกำเนิด ในคติ ในวิญญาณฐิติ ในสัตตาวาส หรือในหมู่สัตว์ บทว่า ตตฺราปาสึ คือ ครั้งนั้น แม้ในภพนั้น ในกำเนิด ในคติ ในวิญญาณฐิติ ในสัตตาวาส หรือในหมู่สัตว์นั้น เราก็ได้เป็นอีก บทว่า เอวํนาโม เป็นต้น ก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง Apica yasmā amutrāsinti idaṃ anupubbena ārohantassa yāvadicchakaṃ anussaraṇaṃ. So tato cutoti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ, tasmā ‘‘idhūpapanno’’ti imissā idhūpapattiyā anantaramevassa upapattiṭṭhānaṃ sandhāya ‘‘amutra udapādi’’nti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tatrāpāsinti evamādi panassa tatra imissā upapattiyā anantare upapattiṭṭhāne nāmagottādīnaṃ anussaraṇadassanatthaṃ vuttaṃ. So tato cuto idhūpapannoti svāhaṃ tato anantarūpapattiṭṭhānato cuto idha asukasmiṃ nāma khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbattoti. Itīti evaṃ. Sākāraṃ sauddesanti nāmagottavasena sauddesaṃ, vaṇṇādivasena sākāraṃ. Nāmagottena hi satto tisso kassapoti uddisīyati. Vaṇṇādīhi sāmo odātoti nānattato paññāyati. Tasmā nāmagottaṃ uddeso, itare ākārā. Anekavihitaṃ pubbenivāsamanussaratīti idaṃ uttānatthamevāti. อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุว่า การระลึกถึงนี้ว่า อมุตฺราสึ เป็นการระลึกถึงตามลำดับเท่าที่ต้องการของผู้ที่ย้อนรอยขึ้นไปโดยลำดับ ส่วนการพิจารณาว่า โส ตโต จุโต เป็นการพิจารณาของผู้ที่กลับลงมา เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า คำว่า อมุตฺร อุทปาทิ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงสถานที่บังเกิดของภิกษุนั้นอันเกิดขึ้นถัดจากอุบัติในภพนี้ว่า อิธูปปนฺโน ส่วนคำว่า ตตฺราปาสึ เป็นต้นนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงการระลึกถึงชื่อและโคตรเป็นต้นในสถานที่บังเกิดนั้น อันเกิดขึ้นถัดจากอุบัติในภพนี้ของภิกษุนั้น บทว่า โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน คือ เรานั้นจุติจากสถานที่บังเกิดอันเกิดขึ้นถัดจากภพนี้แล้ว มาบังเกิดในตระกูลกษัตริย์หรือตระกูลพราหมณ์ชื่อโน้นในภพนี้ บทว่า อิติ คือ อย่างนี้ บทว่า สอากาํร สอุทฺเทสํ คือ พร้อมทั้งการระบุโดยนัยแห่งชื่อและโคตร พร้อมทั้งอาการโดยนัยแห่งวรรณะเป็นต้น จริงอยู่ สัตว์ย่อมถูกระบุด้วยชื่อและโคตรว่า (ผู้นี้) ชื่อติสสะ (ผู้นี้) โคตรกัสสปะ (แต่) ย่อมปรากฏโดยความแตกต่างกันด้วยวรรณะเป็นต้นว่า (ผู้นี้) มีผิวคล้ำ (ผู้นี้) มีผิวขาว เพราะฉะนั้น ชื่อและโคตรจึงเป็นอุเทส (สิ่งที่ต้องระบุ) ส่วนที่เหลือเป็นอาการ (ลักษณะที่ปรากฏ) คำว่า อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสมนุสฺสรติ นี้ มีเนื้อความตื้นดีแล้ว Pubbenivāsānussatiñāṇakathā niṭṭhitā. ปุพเพนิวาสานุสสติญาณกถา จบ Cutūpapātañāṇakathā จุตูปปาตญาณกถา 411. Sattānaṃ cutūpapātañāṇakathāya cutūpapātañāṇāyāti (dī. ni. 1.247) cutiyā ca upapāte ca ñāṇāya. Yena ñāṇena sattānaṃ cuti ca upapāto ca ñāyati, tadatthaṃ dibbacakkhuñāṇatthanti vuttaṃ hoti. Cittaṃ abhinīharati abhininnāmetīti parikammacittaṃ abhinīharati ceva abhininnāmeti ca. Soti so katacittābhinīhāro bhikkhu. Dibbenātiādīsu pana dibbasadisattā dibbaṃ. Devatānañhi sucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇaṃ sampaṭicchanasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti. Idañcāpi vīriyabhāvanābalanibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ. Dibbavihāravasena paṭiladdhattā attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ. Ālokapariggahena mahājutikattāpi dibbaṃ. Tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ. Taṃ sabbaṃ saddasatthānusāreneva veditabbaṃ. 411. ในจุตูปปาตญาณกถาของสัตว์ทั้งหลาย บทว่า จุตูปปาตญาณาย คือ เพื่อญาณในจุติและในอุบัติ ความว่า เพื่อประโยชน์แก่ญาณนั้น อันเป็นญาณที่รู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย คือ เพื่อประโยชน์แก่ทิพพจักขุญาณ บทว่า จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ คือ ย่อมน้อมนำและโน้มไปซึ่งบริกรรมจิต บทว่า โส คือ ภิกษุนั้นผู้ได้ทำการน้อมนำจิตไปแล้ว ส่วนในบทว่า ทิพฺเพน เป็นต้น (คำว่า ทิพฺพํ) ชื่อว่าทิพย์ เพราะเป็นเช่นเดียวกับของทิพย์ จริงอยู่ ประสาทจักษุอันเป็นทิพย์ของเทวดาทั้งหลาย อันเกิดจากสุจริตกรรม ไม่ถูกดี เสมหะ และโลหิตเป็นต้นขัดขวาง จึงพ้นจากอุปกิเลส สามารถรับอารมณ์ได้แม้ในที่ไกล แม้ญาณจักษุนี้ก็เช่นกัน อันสำเร็จด้วยกำลังแห่งความเพียรและภาวนา ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าทิพย์ เพราะเป็นเช่นเดียวกับของทิพย์ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าทิพย์ เพราะได้มาด้วยอำนาจทิพพวิหาร และเพราะตนเองอาศัยทิพพวิหาร ชื่อว่าทิพย์ แม้เพราะมีความรุ่งเรืองมากด้วยการกำหนดแสงสว่าง ชื่อว่าทิพย์ แม้เพราะมีการดำเนินไปอย่างยิ่งใหญ่ด้วยการเห็นรูปที่อยู่เลยฝาเป็นต้นไป ทั้งหมดนั้น พึงทราบตามหลักสัททศาสตร์นั่นเทียว Dassanaṭṭhena cakkhu. Cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu. Cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhaṃ. Yo hi cutimattameva passati, na upapātaṃ. So ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo upapātamattameva passati, na cutiṃ, so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo pana tadubhayaṃ passati, so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigataṃ ativattati. Tasmāssa taṃdassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti. Ubhayampi cetaṃ buddhaputtā passanti. Tena vuttaṃ ‘‘cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddha’’nti. ชื่อว่า จักษุ เพราะอรรถว่าเห็น อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า จักษุ แม้เพราะเป็นดุจจักษุด้วยการทำกิจของจักษุ ชื่อว่า วิสุทธะ (บริสุทธิ์) เพราะเป็นเหตุแห่งความบริสุทธิ์แห่งทิฏฐิด้วยการเห็นจุติและอุบัติ จริงอยู่ ผู้ใดเห็นเพียงจุติ แต่ไม่เห็นอุบัติ ผู้นั้นย่อมยึดถืออุจเฉททิฏฐิ ผู้ใดเห็นเพียงอุบัติ แต่ไม่เห็นจุติ ผู้นั้นย่อมยึดถือทิฏฐิว่ามีสัตว์ใหม่ปรากฏขึ้น ส่วนผู้ใดเห็นทั้งสองอย่างนั้น ผู้นั้นย่อมก้าวล่วงทิฏฐิอันเป็นข้าศึกทั้งสองประการนั้นได้ เพราะเหตุนั้น การเห็นของผู้นั้นจึงเป็นเหตุแห่งความบริสุทธิ์แห่งทิฏฐิ และพระพุทธบุตรทั้งหลายย่อมเห็นทั้งสองอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ชื่อว่า วิสุทธะ เพราะเป็นเหตุแห่งความบริสุทธิ์แห่งทิฏฐิด้วยการเห็นจุติและอุบัติ" Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ, mānusakaṃ vā maṃsacakkhuṃ atikkantattā atikkantamānusakanti veditabbaṃ. Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena. Satte passatīti manussānaṃ maṃsacakkhunā viya satte oloketi. ชื่อว่า อติกฺกนฺตมานุสกํ (ก้าวล่วงของมนุษย์) เพราะเห็นรูปโดยก้าวล่วงวิสัยของมนุษย์ หรือพึงทราบว่า ชื่อว่า อติกฺกนฺตมานุสกํ เพราะก้าวล่วงมังสจักษุของมนุษย์ (ด้วยจักษุอันเป็นทิพย์ บริสุทธิ์ ก้าวล่วงของมนุษย์นั้น) บทว่า สตฺเต ปสฺสติ คือ ย่อมแลดูสัตว์ทั้งหลายประดุจ (แลดู) ด้วยมังสจักษุของมนุษย์ Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā. Ye pana āsannacutikā idāni cavissanti, te cavamānā. Ye ca gahitapaṭisandhikā sampatinibbattāva, te upapajjamānāti adhippetā. Te evarūpe cavamāne ca upapajjamāne ca passatīti dasseti. ในบทว่า จวมาเน อุปปชฺชมาเน นี้ ไม่สามารถจะเห็นได้ด้วยทิพพจักษุในขณะแห่งจุติหรือในขณะแห่งอุบัติ แต่สัตว์เหล่าใดใกล้จะจุติ จักจุติในบัดนี้ สัตว์เหล่านั้น (ชื่อว่า) จวมานา (กำลังจุติ) และสัตว์เหล่าใดถือปฏิสนธิแล้ว เพิ่งบังเกิดใหม่ สัตว์เหล่านั้น ท่านประสงค์เอาว่า อุปปชฺชมานา (กำลังอุบัติ) พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า (ภิกษุนั้น) ย่อมเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้เป็นเช่นนั้น คือ กำลังจุติและกำลังอุบัติ Hīneti mohanissandayuttattā hīnānaṃ jātikulabhogādīnaṃ vasena hīḷite ohīḷite oññāte avaññāte. Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte. Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte. Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhākantaamanāpavaṇṇayutte. Anabhirūpe virūpetipi attho. Sugateti sugatigate. Alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane. Duggateti duggatigate. Lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne. บทว่า หีเน ได้แก่ สัตว์ที่เลวทราม คือ ถูกดูหมิ่น ถูกดูหมิ่นอย่างยิ่ง ถูกรู้โดยความเป็นของต่ำ ถูกดูแคลน ด้วยอำนาจแห่งชาติ ตระกูล โภคะ เป็นต้น อันเลวทราม เพราะประกอบด้วยผลแห่งโมหะ บทว่า ปณีเต ได้แก่ สัตว์ผู้ตรงกันข้ามจากนั้น เพราะประกอบด้วยผลแห่งอโมหะ บทว่า สุวณฺเณ ได้แก่ สัตว์ผู้ประกอบด้วยผิวพรรณที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เพราะประกอบด้วยผลแห่งอโทสะ บทว่า ทุพฺพณฺเณ ได้แก่ สัตว์ผู้ประกอบด้วยผิวพรรณที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ อธิบายว่า มีรูปไม่งาม มีรูปวิปริต บทว่า สุคเต ได้แก่ สัตว์ผู้ไปสู่สุคติ หรือเพราะประกอบด้วยผลแห่งอโลภะ จึงเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก บทว่า ทุคฺคเต ได้แก่ สัตว์ผู้ไปสู่ทุคติ หรือเพราะประกอบด้วยผลแห่งโลภะ จึงเป็นผู้ยากจน มีข้าวและน้ำน้อย Yathākammupageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ, tena tena upagate. Tattha purimehi cavamānetiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttaṃ. Iminā pana padena yathākammupagañāṇakiccaṃ. Tassa ca ñāṇassa ayamuppattikkamo, idha bhikkhu heṭṭhā nirayābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nerayike satte passati mahādukkhamanubhavamāne. Taṃ dassanaṃ dibbacakkhukiccameva. So evaṃ manasikaroti ‘‘kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ dukkhaṃ anubhavantī’’ti. Athassa idaṃ nāma katvāti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇaṃ uppajjati. Tathā uparidevalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nandanavanamissakavanaphārusakavanādīsu satte passati mahāsampattiṃ anubhavamāne. Tampi dassanaṃ dibbacakkhukiccameva. So evaṃ manasikaroti ‘‘kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ sampattiṃ anubhavantī’’ti. Athassa idaṃ nāma katvāti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇaṃ uppajjati. Idaṃ yathākammupagañāṇaṃ nāma. Imassa visuṃ parikammaṃ nāma natthi, yathā cimassa, evaṃ anāgataṃsañāṇassāpi. Dibbacakkhupādakāneva hi imāni dibbacakkhunā saheva ijjhanti. บทว่า ยถากมฺมูปเค ได้แก่ สัตว์ผู้เข้าถึง (ภพ) ตามกรรมนั้นๆ ที่ตนสั่งสมไว้ ในบทเหล่านั้น กิจของทิพพจักขุ ท่านกล่าวไว้ด้วยบทก่อนๆ มีบทว่า จวมาเน เป็นต้น ส่วนด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงกิจของยถากัมมูปคญาณ ลำดับการเกิดขึ้นแห่งญาณนั้นมีดังนี้ ภิกษุในศาสนานี้ขยายแสงสว่างไปเบื้องต่ำ มุ่งตรงต่อนรก เห็นสัตว์นรกกำลังเสวยทุกข์ใหญ่ การเห็นนั้นเป็นกิจของทิพพจักขุเท่านั้น เธอย่อมมนสิการอย่างนี้ว่า 'สัตว์เหล่านี้ทำกรรมอะไรหนอ จึงเสวยทุกข์นี้' ลำดับนั้น ญาณมีกรรมนั้นเป็นอารมณ์ย่อมเกิดขึ้นแก่เธอว่า 'เพราะทำกรรมชื่อนี้' ฉันใดก็ฉันนั้น เธอขยายแสงสว่างไปเบื้องบน มุ่งตรงต่อเทวโลก เห็นสัตว์ทั้งหลายกำลังเสวยมหาสมบัติในสวนนันทวัน สวนมิสสกวัน สวนปารุสกวัน เป็นต้น การเห็นแม้นั้นก็เป็นกิจของทิพพจักขุเท่านั้น เธอย่อมมนสิการอย่างนี้ว่า 'สัตว์เหล่านี้ทำกรรมอะไรหนอ จึงเสวยสมบัตินี้' ลำดับนั้น ญาณมีกรรมนั้นเป็นอารมณ์ย่อมเกิดขึ้นแก่เธอว่า 'เพราะทำกรรมชื่อนี้' ญาณนี้ชื่อว่า ยถากัมมูปคญาณ บริกรรมต่างหากสำหรับญาณนี้ไม่มี เหมือนอย่างบริกรรมต่างหากสำหรับญาณนี้ไม่มี ฉันใด สำหรับอนาคตังสญาณก็ฉันนั้น จริงอยู่ ญาณเหล่านี้มีทิพพจักขุเป็นบาทฐาน ย่อมสำเร็จพร้อมกับทิพพจักขุนั่นเทียว Kāyaduccaritenātiādīsu duṭṭhu caritaṃ, duṭṭhaṃ vā caritaṃ kilesapūtikattāti duccaritaṃ. Kāyena duccaritaṃ, kāyato vā uppannaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ, itaresupi eseva nayo. Samannāgatāti samaṅgībhūtā. Ariyānaṃ upavādakāti buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ antamaso gihisotāpannānampi anatthakāmā hutvā antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā akkosakā garahakāti vuttaṃ hoti. Tattha natthi imesaṃ samaṇadhammo, assamaṇā eteti vadanto antimavatthunā upavadati. Natthi imesaṃ jhānaṃ vā vimokkho vā maggo vā phalaṃ vātiādīni vadanto guṇaparidhaṃsanavasena upavadatīti veditabbo. So ca jānaṃ vā upavadeyya ajānaṃ vā, ubhayathāpi ariyūpavādova hoti. Bhāriyaṃ kammaṃ ānantariyasadisaṃ saggāvaraṇañca maggāvaraṇañca, satekicchaṃ pana hoti. Tassa āvibhāvatthaṃ idaṃ vatthu veditabbaṃ. ในบทว่า กายทุจฺจริเตน เป็นต้น ความประพฤติชั่ว หรือความประพฤติที่เสียเพราะมีความเน่าคือกิเลส ชื่อว่า ทุจริต ทุจริตด้วยกาย หรือทุจริตที่เกิดขึ้นจากกายทวาร ชื่อว่า กายทุจริต แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า สมนฺนาคตา ได้แก่ เป็นผู้พร้อมเพรียงกัน บทว่า อริยานํ อุปวาทกา ได้แก่ เป็นผู้กล่าวร้ายพระอริยะ คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกของพระพุทธเจ้า ที่เป็นพระอริยะ อย่างน้อยที่สุดแม้พระโสดาบันผู้เป็นคฤหัสถ์ โดยเป็นผู้ไม่หวังประโยชน์เกื้อกูลแล้ว กล่าวร้าย ติเตียน ด่าว่า ด้วยอันติมวัตถุ หรือด้วยการทำลายคุณ ในสองอย่างนั้น ผู้ที่กล่าวว่า 'สมณธรรมของท่านเหล่านี้ไม่มี ท่านเหล่านี้ไม่ใช่สมณะ' ชื่อว่ากล่าวร้ายด้วยอันติมวัตถุ พึงทราบว่า ผู้ที่กล่าวคำเป็นต้นว่า 'ฌานก็ดี วิโมกข์ก็ดี มรรคก็ดี ผลก็ดี ของท่านเหล่านี้ไม่มี' ชื่อว่ากล่าวร้ายโดยนัยแห่งการทำลายคุณ และผู้นั้นจะรู้แล้วกล่าวร้าย หรือไม่รู้แล้วกล่าวร้ายก็ตาม โดยทั้งสองประการก็เป็นอริยุปวาททั้งนั้น เป็นกรรมหนักเสมอด้วยอนันตริยกรรม เป็นเครื่องกั้นสวรรค์และมรรค แต่เป็นกรรมที่แก้ไขได้ พึงทราบเรื่องนี้เพื่อทำให้ความข้อนั้นแจ่มแจ้ง Aññatarasmiṃ kira gāme eko thero ca daharabhikkhu ca piṇḍāya caranti. Te paṭhamaghareyeva uḷuṅkamattaṃ uṇhayāguṃ labhiṃsu. Therassa ca kucchivāto rujjhati. So cintesi ‘‘ayaṃ yāgu mayhaṃ sappāyā, yāva na sītalā hoti, tāva naṃ pivāmī’’ti. So manussehi ummāratthāya āhaṭe dārukhaṇḍe nisīditvā pivi. Itaro taṃ jigucchanto ‘‘atikhuddābhibhūto mahallako, amhākaṃ lajjitabbakaṃ akāsī’’ti āha. Thero gāme caritvā vihāraṃ gantvā daharabhikkhuṃ āha ‘‘atthi te, āvuso, imasmiṃ sāsane patiṭṭhā’’ti? Āma, bhante, sotāpanno ahanti. Tena hāvuso, uparimaggatthāya vāyāmaṃ mā akāsi. Khīṇāsavo tayā upavaditoti. So taṃ khamāpesi. Tenassa taṃ kammaṃ pākatikaṃ ahosi. ได้ยินว่า ในบ้านแห่งหนึ่ง พระเถระรูปหนึ่งและภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งเที่ยวบิณฑบาต ท่านทั้งสองได้ข้าวต้มร้อนประมาณหนึ่งทัพพีในเรือนหลังแรกนั่นเอง และโรคลมในท้องของพระเถระก็กำเริบ ท่านคิดว่า 'ข้าวต้มนี้เป็นสัปปายะแก่เรา เราจะดื่มมันตราบเท่าที่ยังไม่เย็น' ท่านนั่งบนท่อนไม้ที่พวกมนุษย์นำมาเพื่อทำธรณีประตูแล้วดื่ม ภิกษุอีกรูปหนึ่งรังเกียจท่านแล้วกล่าวว่า 'พระเถระแก่ถูกความหิวครอบงำยิ่งนัก ได้ทำสิ่งที่เราควรละอาย' พระเถระเที่ยวบิณฑบาตในบ้านแล้ว ไปสู่วิหาร กล่าวกับภิกษุหนุ่มว่า 'อาวุโส ท่านมีที่ตั้งในศาสนานี้หรือไม่?' (ภิกษุหนุ่มตอบว่า) 'มี ขอรับ ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นโสดาบัน' (พระเถระกล่าวว่า) 'ถ้าเช่นนั้น อาวุโส ท่านอย่าได้ทำความพยายามเพื่อมรรคเบื้องสูงเลย พระขีณาสพถูกท่านกล่าวร้ายแล้ว' ภิกษุหนุ่มนั้นให้พระเถระนั้นอดโทษให้ เพราะเหตุนั้น กรรมนั้นของเธอจึงได้เป็นปกติ Tasmā yo aññopi ariyaṃ upavadati, tena gantvā sace attanā vuḍḍhataro hoti, ukkuṭikaṃ nisīditvā ‘‘ahaṃ āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, taṃ me khamāhī’’ti khamāpetabbo. Sace navakataro hoti, vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ahaṃ, bhante, tumhe idañcidañca avacaṃ, taṃ me khamathā’’ti khamāpetabbo. Sace disāpakkanto hoti, sayaṃ vā gantvā saddhivihārikādike vā pesetvā khamāpetabbo. เพราะฉะนั้น แม้ผู้อื่นใดกล่าวร้ายพระอริยะ ผู้นั้นพึงไป (หาพระอริยะนั้น) ถ้าตนเป็นผู้ใหญ่กว่า พึงนั่งกระโหย่งแล้วให้อดโทษว่า 'ข้าพเจ้าได้กล่าวคำนี้ๆ แก่ท่านผู้มีอายุ ขอท่านจงอดโทษนั้นแก่ข้าพเจ้า' ถ้าเป็นผู้น้อยกว่า พึงไหว้แล้ว นั่งกระโหย่ง ประคองอัญชลี แล้วให้อดโทษว่า 'ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้กล่าวคำนี้ๆ แก่ท่านทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงอดโทษนั้นแก่ข้าพเจ้า' ถ้าท่านหลีกไปสู่ทิศอื่น พึงไปเอง หรือส่งสัทธิวิหาริกเป็นต้นไป แล้วให้อดโทษ Sace ca nāpi gantuṃ, na pesetuṃ sakkā hoti, ye tasmiṃ vihāre bhikkhū vasanti, tesaṃ santikaṃ gantvā sace navakatarā honti, ukkuṭikaṃ nisīditvā, sace vuḍḍhatarā, vuḍḍhe vuttanayeneva paṭipajjitvā ‘‘ahaṃ, bhante, asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, khamatu me so āyasmā’’ti vatvā khamāpetabbaṃ. Sammukhā akhamantepi etadeva kattabbaṃ. และถ้าไม่อาจไปเอง และไม่อาจส่ง (ใคร) ไปได้ พึงไปสู่สำนักของภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในวิหารนั้น ถ้า (ภิกษุเหล่านั้น) เป็นผู้น้อยกว่า พึงนั่งกระโหย่ง ถ้าเป็นผู้ใหญ่กว่า พึงปฏิบัติตามนัยที่กล่าวไว้สำหรับผู้ใหญ่กว่า แล้วกล่าวให้อดโทษว่า 'ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้กล่าวคำนี้ๆ แก่ท่านผู้มีอายุชื่อโน้น ขอท่านผู้มีอายุนั้นจงอดโทษแก่ข้าพเจ้า' แม้เมื่อท่าน (ผู้ถูกกล่าวร้าย) ไม่ยอมอดโทษให้ซึ่งหน้า ก็พึงทำอย่างนี้เหมือนกัน Sace ekacārikabhikkhu hoti, nevassa vasanaṭṭhānaṃ, na gataṭṭhānaṃ paññāyati, ekassa paṇḍitassa bhikkhuno santikaṃ gantvā ‘‘ahaṃ, bhante, asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, taṃ me anussarato vippaṭisāro hoti, kiṃ karomī’’ti vattabbaṃ. So vakkhati ‘‘tumhe mā cintayittha, thero tumhākaṃ khamati, cittaṃ vūpasamethā’’ti. Tenāpi ariyassa gatadisābhimukhena añjaliṃ paggahetvā khamatūti vattabbaṃ. Sace so parinibbuto hoti, parinibbutamañcaṭṭhānaṃ gantvā yāvasivathikaṃ gantvāpi khamāpetabbaṃ. Evaṃ kate neva saggāvaraṇaṃ, na maggāvaraṇaṃ hoti, pākatikameva hotīti. ถ้าภิกษุ (ผู้ถูกกล่าวหา) เป็นผู้เที่ยวไปผู้เดียว ที่อยู่ของเธอก็ไม่ปรากฏ ที่ไปก็ไม่ปรากฏ พึงเข้าไปหาภิกษุผู้เป็นบัณฑิตรูปหนึ่ง แล้วกล่าวว่า 'ท่านขอรับ กระผมได้กล่าวกะท่านผู้มีอายุชื่อโน้นด้วยเรื่องชื่อนี้และชื่อนี้ เมื่อกระผมระลึกถึงคำพูดนั้น ความเดือดร้อนใจก็เกิดขึ้น กระผมจะทำอย่างไรดี' ภิกษุบัณฑิตรูปนั้นจะกล่าวว่า 'พวกท่านอย่ากังวลเลย พระเถระย่อมอดโทษให้แก่พวกท่าน ขอพวกท่านจงระงับจิตใจเสียเถิด' แม้ภิกษุนั้นก็พึงประคองอัญชลี หันหน้าไปทางทิศที่พระอริยะนั้นไปแล้ว กล่าวว่า 'ขอท่านจงอดโทษด้วยเถิด' ถ้าท่านปรินิพพานแล้ว ก็พึงไปยังสถานที่ปรินิพพาน หรือไปจนถึงป่าช้าแล้วขอขมา เมื่อทำอย่างนี้แล้ว กรรมนั้นก็ไม่เป็นเครื่องกั้นสวรรค์ ไม่เป็นเครื่องกั้นมรรค เป็นปกติเหมือนเดิม Micchādiṭṭhikāti viparītadassanā. Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhivasena samādinnanānāvidhakammā, ye ca micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādapenti. Ettha ca vacīduccaritaggahaṇeneva ariyūpavāde manoduccaritaggahaṇena ca micchādiṭṭhiyā saṅgahitāyapi imesaṃ dvinnaṃ puna vacanaṃ mahāsāvajjabhāvadassanatthanti veditabbaṃ. Mahāsāvajjo hi ariyūpavādo, ānantariyasadisattā. Vuttampi cetaṃ ‘‘seyyathāpi, sāriputta, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya, evaṃsampadamidaṃ, sāriputta, vadāmi taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto, evaṃ niraye’’ti (ma. ni. 1.149). Micchādiṭṭhito ca mahāsāvajjataraṃ nāma aññaṃ natthi. Yathāha ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ mahāsāvajjaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave, micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhiparamāni, bhikkhave, vajjānī’’ti (a. ni. 1.310). บทว่า มิจฉาทิฏฐิกา ความว่า มีความเห็นที่ผิดพลาด บทว่า มิจฉาทิฏฐิกัมมสมาทานา ความว่า เป็นผู้สมาทานกรรมต่างๆ นานาโดยความเป็นมิจฉาทิฏฐิ และคือชนเหล่าใดผู้ชักชวนแม้ผู้อื่นในกายกรรมเป็นต้น อันมีมิจฉาทิฏฐิเป็นมูล ในบทเหล่านั้น แม้การว่าร้ายพระอริยะจะสงเคราะห์ได้ด้วยการถือเอาวจีทุจริต และมิจฉาทิฏฐิจะสงเคราะห์ได้ด้วยการถือเอามโนทุจริตแล้วก็ตาม พึงทราบว่า การกล่าวถึงกรรมสองอย่างนี้ซ้ำอีก ก็เพื่อแสดงความเป็นกรรมมีโทษมาก จริงอยู่ การว่าร้ายพระอริยะมีโทษมาก เพราะเป็นเช่นเดียวกับอนันตริยกรรม แม้พระดำรัสนี้ก็ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนสารีบุตร เปรียบเหมือนภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยศีล สมบูรณ์ด้วยสมาธิ สมบูรณ์ด้วยปัญญา พึงบรรลุอรหัตตผลในปัจจุบันฉันใด ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวข้อนี้ว่ามีอุปมาฉันนั้น (บุคคล) ไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละคืนทิฏฐินั้น ย่อมถูกทอดทิ้งไว้ในนรกเหมือนของที่เขานำมา' และกรรมอื่นชื่อว่ามีโทษมากกว่ามิจฉาทิฏฐิย่อมไม่มี ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งมีโทษมากเหมือนอย่างมิจฉาทิฏฐินี้เลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทษทั้งหลายมีมิจฉาทิฏฐิเป็นอย่างยิ่ง' Kāyassa bhedāti upādiṇṇakkhandhapariccāgā. Parammaraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattikkhandhaggahaṇe. Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassa upacchedā. Parammaraṇāti cuticittato uddhaṃ. Apāyanti evamādi sabbaṃ nirayavevacanameva. บทว่า กายสฺส เภทา ความว่า เพราะการสละอุปาทินนขันธ์ บทว่า ปรํ มรณา ความว่า ในการถือเอาขันธ์ที่เกิดขึ้นใหม่ในลำดับถัดจากนั้น อีกนัยหนึ่ง บทว่า กายสฺส เภทา ความว่า เพราะความขาดแห่งชีวิตินทรีย์ บทว่า ปรํ มรณา ความว่า ในเบื้องหน้าแต่จุติจิต คำทั้งหมดมีอาทิว่า อปายํ ล้วนเป็นไวพจน์ของนรกทั้งสิ้น Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā, sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati, dosabahulatāya vā duṭṭhena kammunā nibbattā gatīti duggati. Vivasā nipatanti ettha dukkaṭakārinoti vinipāto. Vinassantā vā ettha patanti saṃbhijjamānaṅgapaccaṅgātipi vinipāto. Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo. จริงอยู่ นรกชื่อว่า อบาย เพราะปราศจาก 'อยะ' ที่สมมติว่าเป็นบุญอันเป็นเหตุแห่งสวรรค์และโมกข์ หรือเพราะไม่มี 'อายะ' คือความสุข ชื่อว่า ทุคติ เพราะเป็นคติเป็นที่พึ่งพิงของทุกข์ หรือเป็นคติที่เกิดขึ้นด้วยกรรมอันชั่วร้ายเพราะมีความเป็นทุจริตมาก ชื่อว่า วินิบาต เพราะผู้ทำความชั่วทั้งหลายย่อมตกไปในที่นั้นโดยปราศจากอำนาจของตน หรือเพราะสัตว์ทั้งหลายมีอวัยวะน้อยใหญ่แตกทำลายย่อมตกไปในที่นั้น ชื่อว่า นิรยะ เพราะไม่มี 'อยะ' ที่เรียกว่าความน่าเพลิดเพลินในที่นั้น Atha vā apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti. Tiracchānayoni hi apāyo sugatito apetattā, na duggati mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato. Duggatiggahaṇena pettivisayaṃ. So hi apāyo ceva duggati ca, sugatito apetattā dukkhassa ca gatibhūtattā. Na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā. Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ. So hi yathāvuttena atthena apāyo ceva duggati ca sabbasamussayehi ca vinipatitattā vinipātoti vuccati. Nirayaggahaṇena avīciādianekappakāraṃ nirayamevāti. Upapannāti upagatā, tattha abhinibbattāti adhippāyo. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo. อีกนัยหนึ่ง ท่านแสดงกำเนิดดิรัจฉานด้วยการถือเอาคำว่าอบาย จริงอยู่ กำเนิดดิรัจฉานชื่อว่าอบาย เพราะปราศจากสุคติ แต่ไม่ชื่อว่าทุคติ เพราะมีพญานาคเป็นต้นผู้มีศักดิ์ใหญ่เกิดอยู่ ท่านแสดงเปรตวิสัยด้วยการถือเอาคำว่าทุคติ จริงอยู่ เปรตวิสัยนั้นชื่อว่าอบายด้วย ชื่อว่าทุคติด้วย เพราะปราศจากสุคติและเพราะเป็นคติของทุกข์ แต่ไม่ชื่อว่าวินิบาต เพราะไม่ตกไปย่อยยับเหมือนพวกอสูร ท่านแสดงอสูรกายด้วยการถือเอาคำว่าวินิบาต จริงอยู่ อสูรกายนั้นชื่อว่าอบายด้วย ชื่อว่าทุคติด้วย ตามนัยที่กล่าวแล้ว และชื่อว่าวินิบาต เพราะตกไปจากสมบัติทั้งปวง ท่านแสดงนรกมีอเวจีเป็นต้นมีประการต่างๆ ด้วยการถือเอาคำว่านรกนั่นเทียว บทว่า อุปปนฺนา ความว่า เข้าถึงแล้ว คือบังเกิดแล้วในที่นั้น นี้เป็นความหมาย พึงทราบฝ่ายขาวโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว Ayaṃ pana viseso, tattha sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhati. Saggaggahaṇena devagatiyeva. Tattha sundarā gatīti sugati. Rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo. So sabbopi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti ayaṃ vacanattho. ส่วนนี้เป็นข้อแตกต่าง ในฝ่ายขาวนั้น แม้มนุสสคติก็สงเคราะห์เข้าได้ด้วยการถือเอาคำว่าสุคติ แต่เทวคติเท่านั้นสงเคราะห์เข้าได้ด้วยการถือเอาคำว่าสวรรค์ ในสองคำนั้น ชื่อว่า สุคติ เพราะเป็นคติที่สวยงาม ชื่อว่า สวรรค์ เพราะเป็นเลิศอย่างยิ่งด้วยอารมณ์มีรูปเป็นต้น ทั้งหมดนั้นชื่อว่า โลก เพราะมีความหมายว่าย่อยยับและย่อยยับอยู่เนืองๆ นี้เป็นอรรถาธิบาย ‘‘Iti dibbena cakkhunā’’tiādi sabbaṃ nigamanavacanaṃ. Evaṃ dibbena cakkhunā…pe… passatīti ayamettha saṅkhepattho. คำทั้งหมดมีอาทิว่า อิติ ทิพฺเพน จกฺขุนา เป็นคำสรุป ความย่อในที่นี้คือ 'ย่อมเห็น...ด้วยทิพยจักษุอย่างนี้...ดังนี้' 412. Evaṃ passitukāmena pana ādikammikena kulaputtena kasiṇārammaṇaṃ abhiññāpādakajjhānaṃ sabbākārena abhinīhārakkhamaṃ katvā ‘‘tejokasiṇaṃ, odātakasiṇaṃ, ālokakasiṇa’’nti imesu tīsu kasiṇesu aññataraṃ āsannaṃ kātabbaṃ. Upacārajjhānagocaraṃ katvā vaḍḍhetvā ṭhapetabbaṃ. Na tattha appanā uppādetabbāti adhippāyo. Sace hi uppādeti, pādakajjhānanissayaṃ hoti, na parikammanissayaṃ. Imesu ca pana tīsu ālokakasiṇaṃyeva seṭṭhataraṃ. Tasmā taṃ vā itaresaṃ vā aññataraṃ kasiṇaniddese vuttanayena uppādetvā upacārabhūmiyaṃyeva ṭhatvā vaḍḍhetabbaṃ. Vaḍḍhanānayopi cassa tattha vuttanayeneva veditabbo. 412. ส่วนกุลบุตรผู้เป็นอาทิกัมมิกะผู้ประสงค์จะเห็นอย่างนี้ พึงทำอภิญญาปาทกฌานอันมีกสิณเป็นอารมณ์ให้ควรแก่การน้อมไปด้วยอาการทั้งปวงแล้ว พึงทำกสิณอย่างใดอย่างหนึ่งในกสิณ ๓ อย่างนี้ คือ เตโชกสิณ โอทาตกสิณ อาโลกกสิณ ให้เป็นที่ใกล้ชิด พึงทำให้เป็นอารมณ์ของอุปจารฌานแล้วเจริญตั้งไว้ ความหมายคือ ไม่พึงทำอัปปนาให้เกิดในกสิณนั้น จริงอยู่ ถ้าทำอัปปนาให้เกิด กสิณนั้นย่อมเป็นที่อาศัยของปาทกฌาน ไม่เป็นที่อาศัยของบริกรรม และในกสิณ ๓ อย่างนี้ อาโลกกสิณเท่านั้นประเสริฐที่สุด เพราะฉะนั้น พึงทำอาโลกกสิณนั้น หรือกสิณอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากสิณที่เหลือให้เกิดขึ้นตามนัยที่กล่าวไว้ในกสิณนิทเทสแล้ว ตั้งอยู่ในอุปจารภูมินั่นแหละเจริญต่อไป และนัยแห่งการเจริญปฏิภาคนิมิตนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในกสิณนิทเทสนั่นเทียว Vaḍḍhitaṭṭhānassa antoyeva rūpagataṃ passitabbaṃ. Rūpagataṃ passato panassa parikammassa vāro atikkamati. Tato āloko antaradhāyati. Tasmiṃ antarahite rūpagatampi na dissati. Athānena punappunaṃ pādakajjhānameva pavisitvā tato vuṭṭhāya āloko pharitabbo. Evaṃ anukkamena āloko thāmagato hotīti ettha āloko hotūti yattakaṃ ṭhānaṃ paricchindati, tattha āloko tiṭṭhatiyeva. Divasampi nisīditvā passato rūpadassanaṃ hoti. Rattiṃ tiṇukkāya maggapaṭipanno cettha puriso opammaṃ. พึงเห็นรูปที่ปรากฏภายในสถานที่เป็นที่ขยายแล้วเท่านั้น. ก็เมื่อภิกษุนั้นเห็นรูป (ภายนอก) วาระแห่งบริกรรมย่อมก้าวล่วงไป. เพราะเหตุนั้น แสงสว่างย่อมอันตรธานไป. เมื่อแสงสว่างนั้นอันตรธานไปแล้ว แม้รูปที่ปรากฏ (ภายใน) ก็ไม่ปรากฏ. ลำดับนั้น ภิกษุนี้พึงเข้าปาทกฌานนั่นแหละบ่อยๆ แล้วออกจากฌานนั้นแผ่แสงสว่างไป. โดยลำดับอย่างนี้ แสงสว่างย่อมถึงความตั้งมั่น. ในข้อนั้น ภิกษุกำหนดสถานที่มีประมาณเท่าใดว่า 'ขอแสงสว่างจงมี' แสงสว่างย่อมตั้งอยู่ ณ ที่นั้นนั่นเทียว. การเห็นรูปย่อมมีแก่ผู้ที่นั่งเห็นอยู่แม้ตลอดทั้งวัน. ในข้อนี้ บุรุษผู้เดินทางในเวลากลางคืนด้วยคบหญ้า เป็นอุปมา. Eko kira rattiṃ tiṇukkāya maggaṃ paṭipajji. Tassa sā tiṇukkā vijjhāyi. Athassa samavisamāni na paññāyiṃsu. So taṃ tiṇukkaṃ bhūmiyaṃ ghaṃsitvā tiṇukkā puna ujjālesi. Sā pajjalitvā purimālokato mahantataraṃ ālokaṃ akāsi. Evaṃ punappunaṃ vijjhātaṃ ujjālayato kamena sūriyo uṭṭhāsi. Sūriye uṭṭhite ukkāya kammaṃ natthīti taṃ chaḍḍetvā divasampi agamāsi. Tattha ukkāloko viya parikammakāle kasiṇāloko. Ukkāya vijjhātāya samavisamānaṃ adassanaṃ viya rūpagataṃ passato parikammassa vārātikkamena āloke antarahite rūpagatānaṃ adassanaṃ. Ukkāya ghaṃsanaṃ viya punappunaṃ pavesanaṃ. Ukkāya purimālokato mahantatarālokakaraṇaṃ viya puna parikammaṃ karoto balavatarālokapharaṇaṃ. Sūriyuṭṭhānaṃ viya thāmagatālokassa yathāparicchedena ṭhānaṃ. Tiṇukkaṃ chaḍḍetvā divasampi gamanaṃ viya parittālokaṃ chaḍḍetvā thāmagatenālokena divasampi rūpadassanaṃ. ได้ยินว่า บุรุษคนหนึ่งเดินทางในเวลากลางคืนด้วยคบหญ้า. คบหญ้านั้นของเขาได้ดับไป. ลำดับนั้น ที่ที่เรียบและไม่เรียบก็ไม่ปรากฏแก่เขา. เขาครูดคบหญ้านั้นบนพื้นดินแล้วจุดคบหญ้าขึ้นอีก. คบหญ้านั้นลุกโพลงขึ้นแล้วได้ทำแสงสว่างให้ยิ่งใหญ่กว่าแสงสว่างที่มีมาก่อน. เมื่อเขาจุดคบหญ้าที่ดับแล้วๆ เล่าๆ อย่างนี้ โดยลำดับ ดวงอาทิตย์ก็ขึ้น. เมื่อดวงอาทิตย์ขึ้นแล้ว (คิดว่า) 'กิจด้วยคบเพลิงไม่มี' ดังนี้แล้ว จึงทิ้งคบหญ้านั้นไปแม้ตลอดทั้งวัน. ในอุปมานั้น แสงสว่างแห่งกสิณในเวลาทำบริกรรม เปรียบเหมือนแสงสว่างแห่งคบเพลิง. การไม่เห็นรูปทั้งหลายที่ปรากฏ เมื่อแสงสว่างอันตรธานไปเพราะการก้าวล่วงวาระแห่งบริกรรมของผู้เห็นรูป เปรียบเหมือนการไม่เห็นที่ที่เรียบและไม่เรียบเมื่อคบเพลิงดับไป. การเข้า (ฌาน) บ่อยๆ เปรียบเหมือนการครูดคบเพลิง. การแผ่แสงสว่างที่แรงกล้ายิ่งขึ้นของผู้ทำบริกรรมอีก เปรียบเหมือนการทำแสงสว่างให้ยิ่งใหญ่กว่าแสงสว่างที่มีมาก่อนของคบเพลิง. การตั้งอยู่แห่งแสงสว่างที่ตั้งมั่นแล้วตามที่กำหนดไว้ เปรียบเหมือนการขึ้นแห่งดวงอาทิตย์. การเห็นรูปแม้ตลอดทั้งวันด้วยแสงสว่างที่ตั้งมั่นแล้ว โดยละแสงสว่างเล็กน้อยเสีย เปรียบเหมือนการทิ้งคบหญ้าไปแม้ตลอดทั้งวัน. Tattha yadā tassa bhikkhuno maṃsacakkhussa anāpāthagataṃ antokucchigataṃ hadayavatthunissitaṃ heṭṭhāpathavītalanissitaṃ tirokuṭṭapabbatapākāragataṃ paracakkavāḷagatanti idaṃ rūpaṃ ñāṇacakkhussa āpāthaṃ āgacchati, maṃsacakkhunā dissamānaṃ viya hoti, tadā dibbacakkhu uppannaṃ hotīti veditabbaṃ. Tadeva cettha rūpadassanasamatthaṃ, na pubbabhāgacittāni. ในบรรดาจิตเหล่านั้น เมื่อใด รูปนี้คือ รูปที่ไม่อยู่ในวิสัยแห่งมังสจักขุของภิกษุนั้น ได้แก่ รูปที่อยู่ในภายในท้อง รูปที่อาศัยหทัยวัตถุ รูปที่อาศัยพื้นปฐพีเบื้องล่าง รูปที่อยู่เลยฝา ภูเขา และกำแพงไป รูปที่อยู่ในจักรวาลอื่น ย่อมมาสู่วิสัยแห่งญาณจักษุ, เป็นประดุจว่าอันมังสจักขุเห็นอยู่, เมื่อนั้น พึงทราบว่า ทิพพจักขุเกิดขึ้นแล้ว. และในบรรดาจิตเหล่านั้น ทิพพจักขุนั่นแหละสามารถเพื่อจะเห็นรูป, ส่วนจิตที่เป็นบุพภาคไม่สามารถ. Taṃ panetaṃ puthujjanassa paribandho hoti. Kasmā? So hi yasmā yattha yattha āloko hotūti adhiṭṭhāti, taṃ taṃ pathavīsamuddapabbate vinivijjhitvāpi ekālokaṃ hoti, athassa tattha bhayānakāni yakkharakkhasādirūpāni passato bhayaṃ uppajjati. Yena cittavikkhepaṃ patvā jhānavibbhantako hoti, tasmā rūpadassane appamattena bhavitabbaṃ. ก็ทิพพจักขุนั้นเป็นอันตรายแก่ปุถุชน. เพราะเหตุไร? เพราะว่าปุถุชนนั้นอธิษฐานในที่ใดๆ ว่า 'ขอแสงสว่างจงมี' ที่นั้นๆ แม้จะเจาะทะลุแผ่นดิน สมุทร และภูเขาไป ก็ย่อมเป็นแสงสว่างเดียวกัน. ลำดับนั้น เมื่อเขาเห็นรูปที่น่าสะพรึงกลัวมีรูปยักษ์และรากษสเป็นต้นในที่นั้น ความกลัวย่อมเกิดขึ้น. เพราะความกลัวนั้น เขาจึงถึงความฟุ้งซ่านแห่งจิต กลายเป็นผู้คลั่งฌาน. เพราะฉะนั้น พึงเป็นผู้ไม่ประมาทในการเห็นรูป. Tatrāyaṃ dibbacakkhuno uppattikkamo. Vuttappakārametaṃ rūpamārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjane uppajjitvā niruddhe tadeva rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā cattāri pañca vā javanāni uppajjantīti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Idhāpi pubbabhāgacittāni savitakkasavicārāni kāmāvacarāni. Pariyosāne atthasādhakacittaṃ catutthajjhānikaṃ rūpāvacaraṃ. Tena sahajātaṃ ñāṇaṃ sattānaṃ cutūpapāte ñāṇantipi dibbacakkhuñāṇantipi vuccatīti. ในข้อนั้น นี้เป็นลำดับการเกิดขึ้นแห่งทิพพจักขุ. พึงทราบเรื่องทั้งหมดโดยนัยก่อนว่า: (จิต) ทำรูปตามที่กล่าวแล้วนี้ให้เป็นอารมณ์ เมื่อมโนทวาราวัชชนะเกิดขึ้นแล้วดับไป (ชวนจิต) ๔ หรือ ๕ ขณะ ทำรูปนั้นนั่นแหละให้เป็นอารมณ์ ย่อมเกิดขึ้น. แม้ในที่นี้ จิตที่เป็นบุพภาคเป็นกามาวจร ประกอบด้วยวิตกวิจาร. ในที่สุด จิตที่ยังประโยชน์ให้สำเร็จเป็นรูปาวจร ประกอบด้วยจตุตถฌาน. ญาณที่เกิดพร้อมกับจิตนั้นเรียกว่า จุตูปปาตญาณของสัตว์ทั้งหลายบ้าง เรียกว่า ทิพพจักขุญาณบ้าง. Cutūpapātañāṇakathā niṭṭhitā. จุตูปปาตญาณกถา จบ. Pakiṇṇakakathā ปกิณณกกถา 413. Iti pañcakkhandhavidū, pañca abhiññā avoca yā nātho; Tā ñatvā tāsu ayaṃ, pakiṇṇakakathāpi viññeyyā. พระศาสดาผู้ทรงรู้แจ้งขันธ์ ๕ ได้ตรัสอภิญญา ๕ เหล่าใดไว้ดังนี้, ครั้นรู้อภิญญาเหล่านั้นแล้ว พึงทราบแม้ปกิณณกกถานี้ในอภิญญาเหล่านั้น. Etāsu hi yadetaṃ cutūpapātañāṇasaṅkhātaṃ dibbacakkhu, tassa anāgataṃsañāṇañca yathākammupagañāṇañcāti dvepi paribhaṇḍañāṇāni honti. Iti imāni ca dve iddhividhādīni ca pañcāti satta abhiññāñāṇāni idhāgatāni. Idāni tesaṃ ārammaṇavibhāge asammohatthaṃ – จริงอยู่ ในบรรดาอภิญญา ๕ เหล่านั้น ทิพพจักขุที่นับว่าเป็นจุตูปปาตญาณนี้มีอยู่, ญาณที่เป็นบริวาร ๒ อย่าง คือ อนาคตังสญาณและยถากัมมูปคญาณ ของทิพพจักขุนั้นก็มีอยู่. ด้วยเหตุนี้ ญาณ ๒ อย่างนี้ด้วย อภิญญา ๕ มีอิทธิวิธีเป็นต้นด้วย รวมเป็นอภิญญาญาณ ๗ อย่าง มาในที่นี้. บัดนี้ เพื่อความไม่หลงในการจำแนกอารมณ์ของญาณเหล่านั้น – Ārammaṇattikā vuttā, ye cattāro mahesinā; Sattannamapi ñāṇānaṃ, pavattiṃ tesu dīpaye. พระมหาสีได้ตรัสอารัมมณติกะ ๔ เหล่าใดไว้, (ข้าพเจ้า) จะแสดงความเป็นไปของญาณทั้ง ๗ แม้ทั้งหมดในอารัมมณติกะเหล่านั้น. Tatrāyaṃ dīpanā. Cattāro hi ārammaṇattikā mahesinā vuttā. Katame cattāro? Parittārammaṇattiko, maggārammaṇattiko, atītārammaṇattiko, ajjhattārammaṇattikoti (dha. sa. tikamātikā 13, 16, 19, 21). ในคาถานั้น นี่คือคำอธิบาย. จริงอยู่ พระมหาสีได้ตรัสอารัมมณติกะ ๔ หมวดไว้. ๔ หมวดคืออะไรบ้าง? คือ ปริตตารัมมณติกะ, มัคคารัมมณติกะ, อตีตารัมมณติกะ, อัชฌัตตารัมมณติกะ. 414. Tattha iddhividhañāṇaṃ parittamahaggataatītānāgatapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena sattasu ārammaṇesu pavattati. Kathaṃ? Tañhi yadā kāyaṃ cittasannissitaṃ katvā adissamānena kāyena gantukāmo cittavasena kāyaṃ pariṇāmeti, mahaggatacitte samodahati samāropeti, tadā upayogaladdhaṃ ārammaṇaṃ hotīti katvā rūpakāyārammaṇato parittārammaṇaṃ hoti. Yadā cittaṃ kāyasannissitaṃ katvā dissamānena kāyena gantukāmo kāyavasena cittaṃ pariṇāmeti, pādakajjhānacittaṃ rūpakāye samodahati samāropeti, tadā upayogaladdhaṃ ārammaṇaṃ hotīti katvā mahaggatacittārammaṇato mahaggatārammaṇaṃ hoti. 414. ในบรรดาญาณ ๗ อย่างนั้น อิทธิวิธญาณย่อมเป็นไปในอารมณ์ ๗ อย่าง โดยอำนาจแห่งอารมณ์คือ ปริตตะ มหัคคตะ อดีต อนาคต ปัจจุบัน อัชฌัตตะ และพหิทธะ. เป็นไปอย่างไร? คือ เมื่อใด ภิกษุทำกายให้อาศัยจิตแล้ว ประสงค์จะไปด้วยกายที่มองไม่เห็น ย่อมน้อมกายไปโดยอำนาจจิต สอดใส่ ตั้งไว้ในมหัคคตจิต, เมื่อนั้น เพราะอารมณ์ที่ได้มาเพื่อใช้สอย (คือกาย) เป็นรูปกายารมณ์ จึงมีปริตตารมณ์. เมื่อใด ภิกษุทำจิตให้อาศัยกายแล้ว ประสงค์จะไปด้วยกายที่มองเห็นได้ ย่อมน้อมจิตไปโดยอำนาจกาย สอดใส่ ตั้งไว้ซึ่งปาทกฌานจิตในรูปกาย, เมื่อนั้น เพราะอารมณ์ที่ได้มาเพื่อใช้สอย (คือจิต) เป็นมหัคคตจิตตารมณ์ จึงมีมหัคคตารมณ์. Yasmā pana tadeva cittaṃ atītaṃ niruddhaṃ ārammaṇaṃ karoti, tasmā atītārammaṇaṃ hoti. Mahādhātunidhāne mahākassapattherādīnaṃ viya anāgataṃ adhiṭṭhahantānaṃ anāgatārammaṇaṃ hoti. Mahākassapatthero kira mahādhātunidhānaṃ karonto ‘‘anāgate aṭṭhārasavassādhikāni dvevassasatāni ime gandhā mā sussiṃsu, pupphāni mā milāyiṃsu, dīpā mā nibbāyiṃsū’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1434) adhiṭṭhahi. Sabbaṃ tatheva ahosi. Assaguttatthero vattaniyasenāsane bhikkhusaṅghaṃ sukkhabhattaṃ bhuñjamānaṃ disvā udakasoṇḍiṃ divase divase purebhatte dadhirasaṃ hotūti adhiṭṭhāsi. Purebhatte gahitaṃ dadhirasaṃ hoti. Pacchābhatte pākatikaudakameva (dha. sa. aṭṭha. 1434). Kāyaṃ pana cittasannissitaṃ katvā adissamānena kāyena gamanakāle paccuppannārammaṇaṃ hoti. อนึ่ง เพราะเหตุที่อิทธวิธญาณนั้นกระทำจิตที่เป็นอดีตดับไปแล้วนั่นเทียวให้เป็นอารมณ์ ฉะนั้น จึงชื่อว่ามีอดีตเป็นอารมณ์ (อิทธวิธญาณ) ของท่านผู้อธิษฐานอนาคต เหมือนอย่างพระมหากัสสปเถระเป็นต้นในคราวบรรจุพระมหาธาตุ ชื่อว่ามีอนาคตเป็นอารมณ์ ได้ยินว่า พระมหากัสสปเถระเมื่อกระทำการบรรจุพระมหาธาตุ ได้อธิษฐานว่า “ในอนาคตตลอด ๒๑๘ ปี ของหอมเหล่านี้อย่าแห้ง ดอกไม้ทั้งหลายอย่าเหี่ยว ประทีปทั้งหลายอย่าดับ” ทุกสิ่งได้เป็นเช่นนั้นเทียว พระอัสสคุตตเถระในเสนาสนะชื่อวัตตนิยะ เห็นภิกษุสงฆ์กำลังฉันภัตแห้ง ได้อธิษฐานสระน้ำว่า “ในเวลาเช้าทุกๆ วัน จงเป็นรสนมส้มเถิด” (น้ำ) ที่ตักในเวลาเช้าก็เป็นรสนมส้ม ในเวลาบ่ายก็เป็นน้ำปกตินั่นเทียว ส่วนในกาลที่ไป ด้วยกายที่ใครๆ มองไม่เห็น โดยทำกายให้อาศัยจิต (อิทธวิธญาณ) ชื่อว่ามีปัจจุบันเป็นอารมณ์ Kāyavasena cittaṃ, cittavasena vā kāyaṃ pariṇāmanakāle attano kumārakavaṇṇādinimmānakāle ca sakāyacittānaṃ ārammaṇakaraṇato ajjhattārammaṇaṃ hoti. Bahiddhā hatthiassādidassanakāle pana bahiddhārammaṇanti evaṃ tāva iddhividhañāṇassa sattasu ārammaṇesu pavatti veditabbā. ในกาลที่น้อมจิตไปตามอำนาจกาย หรือน้อมกายไปตามอำนาจจิต และในกาลที่นิรมิตเพศกุมารเป็นต้นของตน (อิทธวิธญาณ) ชื่อว่ามีอัชฌัตตะเป็นอารมณ์ เพราะกระทำกายและจิตของตนให้เป็นอารมณ์ ส่วนในกาลที่แสดงช้างม้าเป็นต้นในภายนอก ชื่อว่ามีพหิทธารมณ์ พึงทราบความเป็นไปแห่งอิทธวิธญาณในอารมณ์ ๗ ประการ ด้วยประการฉะนี้ก่อน 415. Dibbasotadhātuñāṇaṃ parittapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena catūsu ārammaṇesu pavattati. Kathaṃ? Tañhi yasmā saddaṃ ārammaṇaṃ karoti, saddo ca paritto, tasmā parittārammaṇaṃ hoti. Vijjamānaṃyeva pana saddaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattanato paccuppannārammaṇaṃ hoti. Taṃ attano kucchisaddasavanakāle ajjhattārammaṇaṃ. Paresaṃ saddasavanakāle bahiddhārammaṇanti evaṃ dibbasotadhātuñāṇassa catūsu ārammaṇesu pavatti veditabbā. 415. ทิพพโสตธาตุญาณย่อมเป็นไปในอารมณ์ ๔ อย่าง โดยเป็นปริตตารมณ์ ปัจจุบันนารมณ์ อัชฌัตตารมณ์ และพหิทธารมณ์ อย่างไร? จริงอยู่ เพราะเหตุที่ทิพพโสตธาตุญาณนั้นกระทำเสียงให้เป็นอารมณ์ และเสียงก็เป็นปริตตะ ฉะนั้น จึงชื่อว่ามีปริตตะเป็นอารมณ์ อนึ่ง เพราะกระทำเสียงที่มีอยู่เท่านั้นให้เป็นอารมณ์แล้วเป็นไป จึงชื่อว่ามีปัจจุบันเป็นอารมณ์ ทิพพโสตธาตุญาณนั้น ในกาลที่ได้ยินเสียงในท้องของตน ชื่อว่ามีอัชฌัตตะเป็นอารมณ์ ในกาลที่ได้ยินเสียงของผู้อื่น ชื่อว่ามีพหิทธะเป็นอารมณ์ พึงทราบความเป็นไปแห่งทิพพโสตธาตุญาณในอารมณ์ ๔ อย่าง ด้วยประการฉะนี้ 416. Cetopariyañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaatītānāgatapaccuppannabahiddhārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattati. Kathaṃ? Tañhi paresaṃ kāmāvacaracittajānanakāle parittārammaṇaṃ hoti. Rūpāvacaraarūpāvacaracittajānanakāle mahaggatārammaṇaṃ hoti. Maggaphalajānanakāle appamāṇārammaṇaṃ hoti. 416. เจโตปริยญาณย่อมเป็นไปในอารมณ์ ๘ อย่าง โดยเป็นปริตตารมณ์ มหัคคตารมณ์ อัปปมาณารมณ์ มัคคารมณ์ อดีตารมณ์ อนาคตารมณ์ ปัจจุบันนารมณ์ และพหิทธารมณ์ อย่างไร? จริงอยู่ เจโตปริยญาณนั้น ในกาลที่รู้กามาวจรจิตของผู้อื่น ชื่อว่ามีปริตตะเป็นอารมณ์ ในกาลที่รู้รูปาวจรจิตและอรูปาวจรจิต ชื่อว่ามีมหัคคตะเป็นอารมณ์ ในกาลที่รู้มรรคและผล ชื่อว่ามีอัปปมาณะเป็นอารมณ์ Ettha ca puthujjano sotāpannassa cittaṃ na jānāti. Sotāpanno vā sakadāgāmissāti evaṃ yāva arahato netabbaṃ. Arahā pana sabbesaṃ cittaṃ jānāti. Aññopi ca uparimo heṭṭhimassāti ayaṃ viseso veditabbo. Maggacittārammaṇakāle maggārammaṇaṃ hoti. Yadā pana atīte sattadivasabbhantare ca anāgate sattadivasabbhantare ca paresaṃ cittaṃ jānāti, tadā atītārammaṇaṃ anāgatārammaṇañca hoti. ก็ในข้อนี้ ปุถุชนย่อมไม่รู้จิตของพระโสดาบัน หรือพระโสดาบันก็ย่อมไม่รู้จิตของพระสกทาคามี พึงนำความไปอย่างนี้จนถึงพระอรหันต์ ส่วนพระอรหันต์ย่อมรู้จิตของพระอริยบุคคลทั้งหมด และพึงทราบความแตกต่างนี้ว่า แม้พระอริยบุคคลเบื้องบนอื่นอีก ก็ย่อมรู้จิตของพระอริยบุคคลเบื้องล่าง ในกาลที่กระทำมรรคจิตให้เป็นอารมณ์ ชื่อว่ามีมรรคเป็นอารมณ์ ส่วนในกาลใด ย่อมรู้จิตของผู้อื่นในภายใน ๗ วันที่เป็นอดีต และในภายใน ๗ วันที่เป็นอนาคต ในกาลนั้น ชื่อว่ามีอดีตเป็นอารมณ์และมีอนาคตเป็นอารมณ์ Kathaṃ paccuppannārammaṇaṃ hoti. Paccuppannaṃ nāma tividhaṃ – khaṇapaccuppannaṃ, santatipaccuppannaṃ, addhāpaccuppannañca. Tattha uppādaṭṭhitibhaṅgappattaṃ khaṇapaccuppannaṃ. Ekadvesantativārapariyāpannaṃ santatipaccuppannaṃ. Tattha andhakāre nisīditvā ālokaṭṭhānaṃ gatassa na tāva ārammaṇaṃ pākaṭaṃ hoti, yāva pana taṃ pākaṭaṃ hoti, etthantare ekadvesantativārā veditabbā. Ālokaṭṭhāne vicaritvā ovarakaṃ paviṭṭhassāpi na tāva sahasā rūpaṃ pākaṭaṃ hoti, yāva pana taṃ pākaṭaṃ hoti, etthantare ekadvesantativārā veditabbā. Dūre ṭhatvā pana rajakānaṃ hatthavikāraṃ, ghaṇḍibherīākoṭanavikārañca disvāpi na tāva saddaṃ suṇāti, yāva pana taṃ suṇāti, etasmimpi antare ekadvesantativārā veditabbā. Evaṃ tāva majjhimabhāṇakā. (เจโตปริยญาณ) ชื่อว่ามีปัจจุบันเป็นอารมณ์ได้อย่างไร? ชื่อว่าปัจจุบันมี ๓ อย่าง คือ ขณปัจจุปันนะ สันตติปัจจุปันนะ และอัทธาปัจจุปันนะ ในปัจจุบัน ๓ อย่างนั้น (ธรรม) ที่ถึงแล้วซึ่งอุปปาทะ ฐีติ และภังคะ ชื่อว่าขณปัจจุปันนะ (ธรรม) ที่นับเนื่องในสันตติวาระ ๑ หรือ ๒ ชื่อว่าสันตติปัจจุปันนะ ในข้อนั้น สำหรับผู้ที่นั่งในที่มืดแล้วไปสู่ที่สว่าง อารมณ์ยังไม่ปรากฏก่อน แต่กว่าอารมณ์นั้นจะปรากฏ ในระหว่างนี้ พึงทราบสันตติวาระ ๑ หรือ ๒ แม้สำหรับผู้ที่เที่ยวไปในที่สว่างแล้วเข้าไปสู่ห้องทึบ รูปก็ยังไม่ปรากฏโดยฉับพลันก่อน แต่กว่ารูปนั้นจะปรากฏ ในระหว่างนี้ พึงทราบสันตติวาระ ๑ หรือ ๒ อนึ่ง ยืนอยู่ในที่ไกล แม้เห็นอาการเคลื่อนไหวของมือของคนซักฟอก และอาการเคลื่อนไหวในการตีระฆังและกลองเป็นต้น ก็ยังไม่ได้ยินเสียงก่อน แต่กว่าจะได้ยินเสียงนั้น แม้ในระหว่างนี้ พึงทราบสันตติวาระ ๑ หรือ ๒ พระมัชฌิมภาณกาจารย์กล่าวไว้อย่างนี้ก่อน Saṃyuttabhāṇakā pana rūpasantati arūpasantatīti dve santatiyo vatvā udakaṃ akkamitvā gatassa yāva tīre akkantaudakalekhā na vippasīdati, addhānato āgatassa yāva kāye usumabhāvo na vūpasammati, ātapā āgantvā gabbhaṃ paviṭṭhassa yāva andhakārabhāvo na vigacchati, antogabbhe kammaṭṭhānaṃ manasi karitvā divā vātapānaṃ vivaritvā olokentassa yāva akkhīnaṃ phandanabhāvo na vūpasammati, ayaṃ rūpasantati nāma. Dve tayo javanavārā arūpasantati nāmāti vatvā tadubhayampi santatipaccuppannaṃ nāmāti vadanti. ส่วนพระสังยุตตภาณกาจารย์กล่าวสันตติ ๒ อย่าง คือ รูปสันตติและอรูปสันตติแล้ว (กล่าวอธิบายว่า) สำหรับผู้ที่เหยียบน้ำไป ตราบใดที่รอยน้ำที่ถูกเหยียบที่ฝั่งยังไม่ใส, สำหรับผู้ที่มาจากทางไกล ตราบใดที่ไอร้อนในกายยังไม่สงบ, สำหรับผู้ที่มาจากแดดแล้วเข้าไปในห้อง ตราบใดที่ความมืดยังไม่หายไป, สำหรับผู้ที่ทำกรรมฐานในใจในห้องแล้วเปิดหน้าต่างมองดูในเวลากลางวัน ตราบใดที่อาการสั่นของตายังไม่สงบ, นี้ชื่อว่ารูปสันตติ ชวนวาระ ๒ หรือ ๓ ชื่อว่าอรูปสันตติ ดังนี้ แล้วกล่าวว่า แม้ทั้งสองอย่างนั้นชื่อว่าสันตติปัจจุปันนะ Ekabhavaparicchinnaṃ pana addhāpaccuppannaṃ nāma. Yaṃ sandhāya bhaddekarattasutte ‘‘yo cāvuso, mano ye ca dhammā ubhayametaṃ paccuppannaṃ, tasmiṃ ce paccuppanne chandarāgappaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ, chandarāgappaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati, tadabhinandanto paccuppannesu dhammesu saṃhīratī’’ti (ma. ni. 3.284) vuttaṃ. Santatipaccuppannañcettha aṭṭhakathāsu āgataṃ. Addhāpaccuppannaṃ sutte. ส่วน (ธรรม) ที่กำหนดโดยภพเดียว ชื่อว่าอัทธาปัจจุปันนะ ซึ่งทรงหมายถึง (ธรรม) นี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ในภัทเทกรัตตสูตรว่า “ดูก่อนอาวุโส มนะใด และธรรมเหล่าใด ทั้งสองอย่างนี้เป็นปัจจุบัน หากว่าในปัจจุบันนั้น วิญญาณเป็นธรรมชาติผูกพันด้วยฉันทราคะ เพราะความที่วิญญาณเป็นธรรมชาติผูกพันด้วยฉันทราคะ จึงย่อมเพลิดเพลินซึ่งปัจจุบันธรรมนั้น เมื่อเพลิดเพลินซึ่งปัจจุบันธรรมนั้น ย่อมถูกดึงเข้าไปในธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน” ก็สันตติปัจจุปันนะในที่นี้มาในอรรถกถาทั้งหลาย อัทธาปัจจุปันนะมาในพระสูตร Tattha keci khaṇapaccuppannaṃ cittaṃ cetopariyañāṇassa ārammaṇaṃ hotīti vadanti. Kiṃ kāraṇā? Yasmā iddhimato ca parassa ca ekakkhaṇe cittaṃ uppajjatīti. Idañca nesaṃ opammaṃ, yathā ākāse khitte pupphamuṭṭhimhi avassaṃ ekaṃ pupphaṃ ekassa vaṇṭena vaṇṭaṃ paṭivijjhati, evaṃ parassa cittaṃ jānissāmīti rāsivasena mahājanassa citte āvajjite avassaṃ ekassa cittaṃ ekena cittena uppādakkhaṇe vā ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā paṭivijjhatīti. Taṃ pana vassasatampi vassasahassampi āvajjanto yena ca cittena āvajjati, yena ca jānāti. Tesaṃ dvinnaṃ sahaṭhānābhāvato āvajjanajavanānañca aniṭṭhaṭṭhāne nānārammaṇabhāvappattidosato ayuttanti aṭṭhakathāsu paṭikkhittaṃ. ในปัจจุบัน ๓ อย่างนั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า จิตที่เป็นขณปัจจุบันเป็นอารมณ์ของเจโตปริยญาณ. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะจิตของผู้มีฤทธิ์และของผู้อื่นย่อมเกิดขึ้นในขณะเดียวกัน. และนี่เป็นอุปมาของอาจารย์เหล่านั้นว่า เหมือนเมื่อกำดอกไม้ถูกซัดไปในอากาศ ดอกไม้ดอกหนึ่งย่อมเสียบก้านของดอกไม้ดอกหนึ่งด้วยก้านของตน ฉันใด เมื่อน้อมนึกถึงจิตของมหาชนโดยความเป็นกลุ่มก้อนว่า เราจักรู้จิตของผู้อื่น จิตของคนคนหนึ่งย่อมถูกรู้ได้ด้วยจิตดวงหนึ่งในอุปปาทขณะ ฐิติขณะ หรือภังคขณะแน่นอน ฉันนั้น. แต่คำกล่าวนั้นถูกปฏิเสธไว้ในอรรถกถาว่าไม่สมควร เพราะผู้ที่น้อมนึกอยู่แม้ตลอดร้อยปีหรือพันปี จะน้อมนึกด้วยจิตใด และจะรู้ด้วยจิตใด จิตทั้งสองนั้นก็ไม่มีการตั้งอยู่ร่วมกัน และเพราะมีโทษคือการที่อาวัชชนะและชวนะมีอารมณ์ต่างกันในฐานะที่ไม่น่าปรารถนา. Santatipaccuppannaṃ pana addhāpaccuppannañca ārammaṇaṃ hotīti veditabbaṃ. Tattha yaṃ vattamānajavanavīthito atītānāgatavasena dvittijavanavīthiparimāṇe kāle parassa cittaṃ, taṃ sabbampi santatipaccuppannaṃ nāma. ‘‘Addhāpaccuppannaṃ pana javanavārena dīpetabba’’nti saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Taṃ suṭṭhu vuttaṃ. ส่วนสันตติปัจจุบันและอัทธาปัจจุบันเป็นอารมณ์ พึงทราบดังนี้. ในปัจจุบันทั้งสองนั้น จิตใดของผู้อื่นในกาลที่มีประมาณเท่ากับชวนวิถี ๒-๓ วิถี โดยเป็นอดีตและอนาคตจากชวนวิถีที่เป็นปัจจุบัน จิตทั้งหมดนั้นชื่อว่าสันตติปัจจุบัน. ท่านกล่าวไว้ในสังยุตตอรรถกถาว่า 'ส่วนอัทธาปัจจุบัน พึงแสดงด้วยชวนวาระ'. คำกล่าวนั้นเป็นคำกล่าวที่ดี. Tatrāyaṃ dīpanā, iddhimā parassa cittaṃ jānitukāmo āvajjati, āvajjanaṃ khaṇapaccuppannaṃ ārammaṇaṃ katvā teneva saha nirujjhati. Tato cattāri pañca vā javanāni. Yesaṃ pacchimaṃ iddhicittaṃ, sesāni kāmāvacarāni, tesaṃ sabbesampi tadeva niruddhaṃ cittamārammaṇaṃ hoti, na ca tāni nānārammaṇāni honti, addhāvasena paccuppannārammaṇattā. Ekārammaṇattepi ca iddhicittameva parassa cittaṃ jānāti, na itarāni. Yathā cakkhudvāre cakkhuviññāṇameva rūpaṃ passati, na itarānīti. Iti idaṃ santatipaccuppannassa ceva addhāpaccuppannassa ca vasena paccuppannārammaṇaṃ hoti. Yasmā vā santatipaccuppannampi addhāpaccuppanneyeva patati, tasmā addhāpaccuppannavasenevetaṃ paccuppannārammaṇanti veditabbaṃ. Parassa cittārammaṇattāyeva pana bahiddhārammaṇaṃ hotīti evaṃ cetopariyañāṇassa aṭṭhasu ārammaṇesu pavatti veditabbā. ในเรื่องนั้น มีคำอธิบายดังนี้ ผู้มีฤทธิ์ปรารถนาจะรู้จิตของผู้อื่น ย่อมน้อมนึก อาวัชชนะทำจิตที่เป็นขณปัจจุบันให้เป็นอารมณ์แล้วก็ดับไปพร้อมกับจิตนั้น. ต่อจากนั้น ชวนะ ๔ หรือ ๕ ขณะก็เกิดขึ้น. ในบรรดาชวนะเหล่านั้น ชวนะสุดท้ายเป็นอิทธิจิต ที่เหลือเป็นกามาวจรจิต. จิตที่ดับไปแล้วนั่นแหละเป็นอารมณ์ของชวนะทั้งหมดนั้น และจิตเหล่านั้นก็ไม่ได้มีอารมณ์ต่างกัน เพราะมีปัจจุบันเป็นอารมณ์โดยอัทธา. แม้จะมีอารมณ์เดียวกัน อิทธิจิตเท่านั้นที่รู้จิตของผู้อื่น จิตอื่น ๆ ไม่รู้ เหมือนในจักขุทวาร จักขุวิญญาณเท่านั้นที่เห็นรูป จิตอื่น ๆ ไม่เห็น ฉะนั้น. เพราะฉะนั้น อภิญญานี้จึงมีปัจจุบันเป็นอารมณ์โดยอำนาจของสันตติปัจจุบันและอัทธาปัจจุบัน. หรือเพราะสันตติปัจจุบันก็ตกอยู่ในอัทธาปัจจุบันนั่นเอง ฉะนั้น พึงทราบว่าอภิญญานี้มีปัจจุบันเป็นอารมณ์โดยอำนาจของอัทธาปัจจุบันเท่านั้น. และเพราะมีจิตของผู้อื่นเป็นอารมณ์ จึงมีอารมณ์ภายนอก. พึงทราบความเป็นไปของเจโตปริยญาณในอารมณ์ ๘ ประการ ด้วยประการฉะนี้. 417. Pubbenivāsañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaatītaajjhattabahiddhānavattabbārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattati. Kathaṃ? Tañhi kāmāvacarakkhandhānussaraṇakāle parittārammaṇaṃ hoti. Rūpāvacarārūpāvacarakkhandhānussaraṇakāle mahaggatārammaṇaṃ. Atīte attanā parehi vā bhāvitamaggaṃ sacchikataphalañca anussaraṇakāle appamāṇārammaṇaṃ. Bhāvitamaggameva anussaraṇakāle maggārammaṇaṃ. Niyamato panetaṃ atītārammaṇameva. 417. ปุพเพนิวาสญาณย่อมเป็นไปในอารมณ์ ๘ ประการ โดยอำนาจแห่งอารมณ์คือ ปริตตะ มหัคคตะ อัปปมาณะ มัคคะ อดีต อัชฌัตตะ พหิทธา และนวัตตัพพะ. อย่างไร? คือ ญาณนั้นเมื่อระลึกถึงขันธ์ที่เป็นกามาวจร ย่อมมีปริตตารมณ์. เมื่อระลึกถึงขันธ์ที่เป็นรูปาวจรและอรูปาวจร ย่อมมีมหัคคตารมณ์. เมื่อระลึกถึงมรรคที่ตนหรือผู้อื่นเจริญแล้วและผลที่ทำให้แจ้งแล้วในอดีต ย่อมมีอัปปมาณารมณ์. เมื่อระลึกถึงเฉพาะมรรคที่เจริญแล้ว ย่อมมีมัคคารมณ์. แต่โดยแน่นอนแล้ว ญาณนี้มีอดีตเป็นอารมณ์เท่านั้น. Tattha kiñcāpi cetopariyañāṇayathākammupagañāṇānipi atītārammaṇāni honti, atha kho tesaṃ cetopariyañāṇassa sattadivasabbhantarātītaṃ cittameva ārammaṇaṃ. Tañhi aññaṃ khandhaṃ vā khandhapaṭibaddhaṃ vā na jānāti. Maggasampayuttacittārammaṇattā pana pariyāyato maggārammaṇanti vuttaṃ. Yathākammupagañāṇassa ca atītaṃ cetanāmattameva ārammaṇaṃ. Pubbenivāsañāṇassa pana atītā khandhā khandhapaṭibaddhañca kiñci anārammaṇaṃ nāma natthi. Tañhi atītakkhandhakhandhapaṭibaddhesu dhammesu sabbaññutaññāṇagatikaṃ hotīti ayaṃ viseso veditabbo. Ayamettha aṭṭhakathānayo. Yasmā pana ‘‘kusalā khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammupagañāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.404) paṭṭhāne vuttaṃ. Tasmā cattāropi khandhā cetopariyañāṇayathākammupagañāṇānaṃ ārammaṇā honti. Tatrāpi yathākammupagañāṇassa kusalākusalā evāti. ในญาณเหล่านั้น แม้ว่าเจโตปริยญาณและยถากัมมูปคญาณจะมีอดีตเป็นอารมณ์ก็จริง แต่ในญาณทั้งสองนั้น เจโตปริยญาณมีเพียงจิตที่เป็นอดีตภายใน ๗ วันเป็นอารมณ์. จริงอยู่ ญาณนั้นไม่รู้ขันธ์อื่นหรือสิ่งที่เนื่องด้วยขันธ์. แต่เพราะมีจิตที่สัมปยุตด้วยมรรคเป็นอารมณ์ จึงถูกเรียกว่ามีมรรคเป็นอารมณ์โดยปริยาย. และยถากัมมูปคญาณก็มีเพียงเจตนาในอดีตเป็นอารมณ์. ส่วนปุพเพนิวาสญาณนั้น ไม่มีสิ่งใดเลยในบรรดาขันธ์ในอดีตและสิ่งที่เนื่องด้วยขันธ์ ที่ไม่ชื่อว่าเป็นอารมณ์. จริงอยู่ ญาณนั้นเป็นไปประดุจสัพพัญญุตญาณในธรรมทั้งหลายคือขันธ์ในอดีตและสิ่งที่เนื่องด้วยขันธ์ พึงทราบความแตกต่างนี้. นี่เป็นนัยแห่งอรรถกถาในเรื่องนี้. แต่เพราะท่านกล่าวไว้ในปัฏฐานว่า 'กุศลขันธ์เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่...เจโตปริยญาณ...ยถากัมมูปคญาณ...' ฉะนั้น แม้ขันธ์ ๔ ก็เป็นอารมณ์ของเจโตปริยญาณและยถากัมมูปคญาณได้. และในญาณทั้งสองนั้น ยถากัมมูปคญาณมีเฉพาะกุศลและอกุศลขันธ์เป็นอารมณ์. Attano khandhānussaraṇakāle panetaṃ ajjhattārammaṇaṃ. Parassa khandhānussaraṇakāle bahiddhārammaṇaṃ. ‘‘Atīte vipassī bhagavā ahosi. Tassa mātā bandhumatī, pitā bandhumā’’tiādinā (dī. ni. 2.12) nayena nāmagottapathavīnimittādianussaraṇakāle navattabbārammaṇaṃ hoti. Nāmagottanti cettha khandhūpanibandho sammutisiddho byañjanattho daṭṭhabbo, na byañjanaṃ. Byañjanañhi saddāyatanasaṅgahitattā parittaṃ hoti. Yathāha ‘‘niruttipaṭisambhidā parittārammaṇā’’ti (vibha. 749). Ayamettha amhākaṃ khanti. Evaṃ pubbenivāsañāṇassa aṭṭhasu ārammaṇesu pavatti veditabbā. อนึ่ง ญาณนี้เมื่อระลึกถึงขันธ์ของตน ย่อมมีอารมณ์ภายใน. เมื่อระลึกถึงขันธ์ของผู้อื่น ย่อมมีอารมณ์ภายนอก. เมื่อระลึกถึงชื่อ สกุล ปฐวีนิมิต เป็นต้น ด้วยนัยเป็นอาทิว่า 'ในอดีต พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสีได้มีแล้ว มารดาของพระองค์ชื่อว่าพันธุมดี บิดาชื่อว่าพันธุมา' ย่อมมีนวัตตัพพารมณ์. ในคำว่า 'ชื่อและสกุล' นี้ พึงเห็นว่าเป็นอรรถของพยัญชนะที่สำเร็จโดยสมมติ เนื่องอยู่กับขันธ์ ไม่ใช่ตัวพยัญชนะ. จริงอยู่ พยัญชนะเพราะนับเนื่องในสัททายตนะ จึงเป็นปริตตธรรม. ดังที่ตรัสไว้ว่า 'นิรุตติปฏิสัมภิทามีปริตตารมณ์'. นี่เป็นความเห็นที่พวกเราพอใจในเรื่องนี้. พึงทราบความเป็นไปของปุพเพนิวาสญาณในอารมณ์ ๘ ประการ ด้วยประการฉะนี้. 418. Dibbacakkhuñāṇaṃ parittapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena catūsu ārammaṇesu pavattati. Kathaṃ? Tañhi yasmā rūpaṃ ārammaṇaṃ karoti, rūpañca parittaṃ, tasmā parittārammaṇaṃ hoti. Vijjamāneyeva ca rūpe pavattattā paccuppannārammaṇaṃ. Attano kucchigatādirūpadassanakāle ajjhattārammaṇaṃ. Parassa rūpadassanakāle bahiddhārammaṇanti evaṃ dibbacakkhuñāṇassa catūsu ārammaṇesu pavatti veditabbā. 418. ทิพพจักขุญาณย่อมเป็นไปในอารมณ์ ๔ อย่าง โดยเป็นปริตตารมณ์ ปัจจุปปันนารมณ์ อัชฌัตตารมณ์ และพหิทธารมณ์. อย่างไร? คือ เพราะทิพพจักขุญาณนั้นทำรูปให้เป็นอารมณ์ และรูปก็เป็นปริตตะ ฉะนั้นจึงชื่อว่ามีปริตตารมณ์. และเพราะเป็นไปในรูปที่มีอยู่เท่านั้น จึงชื่อว่ามีปัจจุปปันนารมณ์. ในกาลที่เห็นรูปมีรูปในท้องของตนเป็นต้น ชื่อว่ามีอัชฌัตตารมณ์. ในกาลที่เห็นรูปของผู้อื่น ชื่อว่ามีพหิทธารมณ์. พึงทราบความเป็นไปในอารมณ์ ๔ อย่างของทิพพจักขุญาณอย่างนี้. 419. Anāgataṃsañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaanāgataajjhattabahiddhānavattabbārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattati. Kathaṃ? Tañhi ‘‘ayaṃ anāgate kāmāvacare nibbattissatī’’ti jānanakāle parittārammaṇaṃ hoti. ‘‘Rūpāvacare arūpāvacare vā nibbattissatī’’ti jānanakāle mahaggatārammaṇaṃ. ‘‘Maggaṃ bhāvessati, phalaṃ sacchikarissatī’’ti jānanakāle appamāṇārammaṇaṃ. ‘‘Maggaṃ bhāvessati’’cceva jānanakāle maggārammaṇaṃ. Niyamato pana taṃ anāgatārammaṇameva. 419. อนาคตังสญาณย่อมเป็นไปในอารมณ์ ๘ อย่าง โดยเป็นปริตตารมณ์ มหัคคตารมณ์ อัปปมาณารมณ์ มัคคารมณ์ อนาคตารมณ์ อัชฌัตตารมณ์ พหิทธารมณ์ และนวัตตัพพารมณ์. อย่างไร? คือ ในกาลที่รู้อยู่ว่า 'ผู้นี้จักบังเกิดในกามาวจรภพในอนาคต' ชื่อว่ามีปริตตารมณ์. ในกาลที่รู้อยู่ว่า 'จักบังเกิดในรูปาวจรภพหรืออรูปาวจรภพ' ชื่อว่ามีมหัคคตารมณ์. ในกาลที่รู้อยู่ว่า 'จักเจริญมรรค จักทำให้แจ้งซึ่งผล' ชื่อว่ามีอัปปมาณารมณ์. ในกาลที่รู้อยู่ว่า 'จักเจริญมรรค' เท่านั้น ชื่อว่ามีมัคคารมณ์. แต่โดยแน่นอน ญาณนั้นมีอนาคตเป็นอารมณ์อย่างเดียว. Tattha kiñcāpi cetopariyañāṇampi anāgatārammaṇaṃ hoti, atha kho tassa sattadivasabbhantarānāgataṃ cittameva ārammaṇaṃ. Tañhi aññaṃ khandhaṃ vā khandhapaṭibaddhaṃ vā na jānāti. Anāgataṃsañāṇassa pubbenivāsañāṇe vuttanayena anāgate anārammaṇaṃ nāma natthi. ‘‘Ahaṃ amutra nibbattissāmī’’ti jānanakāle ajjhattārammaṇaṃ. ‘‘Asuko amutra nibbattissatī’’ti jānanakāle bahiddhārammaṇaṃ. ‘‘Anāgate metteyyo bhagavā uppajjissati (dī. ni. 3.107). Subrahmā nāmassa brāhmaṇo pitā bhavissati. Brahmavatī nāma brāhmaṇī mātā’’tiādinā pana nayena nāmagottajānanakāle pubbenivāsañāṇe vuttanayeneva na vattabbārammaṇaṃ hotīti evaṃ anāgataṃsañāṇassa aṭṭhasu ārammaṇesu pavatti veditabbā. ในบรรดาญาณเหล่านั้น แม้เจโตปริยญาณจะมีอนาคตเป็นอารมณ์ได้ก็จริง แต่ทว่า ญาณนั้นมีเพียงจิตที่จะเกิดในอนาคตภายใน ๗ วันเป็นอารมณ์. เพราะญาณนั้นไม่รู้ขันธ์อื่นหรือสิ่งที่เนื่องกับขันธ์. สำหรับอนาคตังสญาณ ไม่มีสิ่งใดในอนาคตที่จะไม่เป็นอารมณ์ ตามนัยที่กล่าวไว้ในปุพเพนิวาสญาณ. ในกาลที่รู้อยู่ว่า 'เราจักบังเกิดในภพโน้น' ชื่อว่ามีอัชฌัตตารมณ์. ในกาลที่รู้อยู่ว่า 'คนโน้นจักบังเกิดในภพโน้น' ชื่อว่ามีพหิทธารมณ์. ส่วนในกาลที่รู้ชื่อและโคตร โดยนัยเป็นต้นว่า 'ในอนาคต พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าเมตเตยยะจักอุบัติขึ้น พระบิดาของพระองค์จักเป็นพราหมณ์ชื่อสุพรหมา พระมารดาจักเป็นพราหมณีชื่อพรหมวดี' ชื่อว่ามีนวัตตัพพารมณ์ ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในปุพเพนิวาสญาณนั่นเอง. พึงทราบความเป็นไปในอารมณ์ ๘ อย่างของอนาคตังสญาณอย่างนี้. 420. Yathākammupagañāṇaṃ parittamahaggataatītaajjhattabahiddhārammaṇavasena pañcasu ārammaṇesu pavattati. Kathaṃ? Tañhi kāmāvacarakammajānanakāle parittārammaṇaṃ hoti. Rūpāvacarārūpāvacarakammajānanakāle mahaggatārammaṇaṃ. Atītameva jānātīti atītārammaṇaṃ. Attano kammaṃ jānanakāle ajjhattārammaṇaṃ. Parassa kammaṃ jānanakāle bahiddhārammaṇaṃ hoti. Evaṃ yathākammupagañāṇassa pañcasu ārammaṇesu pavatti veditabbā. Yañcettha ajjhattārammaṇañceva bahiddhārammaṇañcāti vuttaṃ, taṃ kālena ajjhattaṃ kālena bahiddhā jānanakāle ajjhattabahiddhārammaṇampi hotiyevāti. 420. ยถากัมมูปคญาณย่อมเป็นไปในอารมณ์ ๕ อย่าง โดยเป็นปริตตารมณ์ มหัคคตารมณ์ อดีตารมณ์ อัชฌัตตารมณ์ และพหิทธารมณ์. อย่างไร? คือ ในกาลที่รู้กรรมที่เป็นกามาวจร ชื่อว่ามีปริตตารมณ์. ในกาลที่รู้กรรมที่เป็นรูปาวจรและอรูปาวจร ชื่อว่ามีมหัคคตารมณ์. เพราะรู้แต่อดีตเท่านั้น จึงชื่อว่ามีอดีตารมณ์. ในกาลที่รู้กรรมของตน ชื่อว่ามีอัชฌัตตารมณ์. ในกาลที่รู้กรรมของผู้อื่น ชื่อว่ามีพหิทธารมณ์. พึงทราบความเป็นไปในอารมณ์ ๕ อย่างของยถากัมมูปคญาณอย่างนี้. และคำที่กล่าวไว้ในอธิการนี้ว่า มีทั้งอัชฌัตตารมณ์และพหิทธารมณ์นั้น ท่านกล่าวด้วยอธิบายว่า ในบางคราวที่รู้ภายใน ในบางคราวที่รู้ภายนอก ก็ย่อมเป็นอัชฌัตตพหิทธารมณ์ได้เหมือนกัน. Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค อันข้าพเจ้าทำแล้ว เพื่อความปราโมทย์แห่งสาธุชน ฉะนี้ Abhiññāniddeso nāma ชื่อว่า อภิญญานิทเทส Terasamo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๑๓ 14. Khandhaniddeso 14. ขันธนิทเทส Paññākathā ปัญญากถา 421. Idāni yasmā evaṃ abhiññāvasena adhigatānisaṃsāya thiratarāya samādhibhāvanāya samannāgatena bhikkhunā sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayanti ettha cittasīsena niddiṭṭho samādhi sabbākārena bhāvito hoti. 421. บัดนี้ เพราะเหตุที่ภิกษุผู้ประกอบด้วยสมาธิภาวนาอันมั่นคงกว่า ซึ่งมีอานิสงส์อันได้บรรลุแล้วด้วยอำนาจอภิญญาอย่างนี้ เป็นผู้เจริญสมาธิ อันท่านแสดงไว้โดยมีจิตเป็นประธานในพระบาลีว่า 'นรชนผู้มีปัญญา ตั้งมั่นในศีลแล้ว เจริญจิตและปัญญาอยู่' ให้บริบูรณ์แล้วโดยอาการทั้งปวง. Tadanantarā pana paññā bhāvetabbā. Sā ca atisaṅkhepadesitattā viññātumpi tāva na sukarā, pageva bhāvetuṃ. Tasmā tassā vitthāraṃ bhāvanānayañca dassetuṃ idaṃ pañhākammaṃ hoti. แต่ในลำดับต่อจากนั้น ภิกษุพึงเจริญปัญญา. และปัญญานั้น เพราะพระองค์ทรงแสดงไว้โดยย่ออย่างยิ่ง จึงไม่ง่ายแม้ที่จะรู้ได้ก่อน จะป่วยกล่าวไปไยถึงการเจริญ. เพราะเหตุนั้น เพื่อจะแสดงความพิสดารและนัยแห่งการเจริญปัญญานั้น จึงเกิดปุจฉากรรม (การตั้งคำถาม) นี้ขึ้น. Kā paññā, kenaṭṭhena paññā, kānassā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni, katividhā paññā, kathaṃ bhāvetabbā, paññābhāvanāya ko ānisaṃsoti? ปัญญาคืออะไร? ชื่อว่าปัญญาด้วยอรรถอะไร? อะไรคือลักษณะ รส ปัจจุปัฏฐาน และปทัฏฐานของปัญญานั้น? ปัญญามีกี่อย่าง? พึงเจริญอย่างไร? อะไรคืออานิสงส์ของการเจริญปัญญา? 422. Tatridaṃ vissajjanaṃ, kā paññāti paññā bahuvidhā nānappakārā. Taṃ sabbaṃ vibhāvayituṃ ārabbhamānaṃ vissajjanaṃ adhippetañceva atthaṃ na sādheyya, uttari ca vikkhepāya saṃvatteyya, tasmā idha adhippetameva sandhāya vadāma. Kusalacittasampayuttaṃ vipassanāñāṇaṃ paññā. 422. ในคำถามเหล่านั้น คำวิสัชชนาเป็นดังนี้. ในคำถามว่า ปัญญาคืออะไร? (ตอบว่า) ปัญญามีหลายอย่าง มีประเภทต่างๆ. คำวิสัชชนาที่เริ่มจะอธิบายทั้งหมดนั้น ก็จะไม่สำเร็จประโยชน์ที่ประสงค์ไว้ และจะกลับเป็นไปเพื่อความฟุ้งซ่านยิ่งขึ้น. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ เราจะกล่าวหมายเอาเฉพาะที่ประสงค์เท่านั้น. วิปัสสนาญาณที่สัมปยุตด้วยกุศลจิต ชื่อว่าปัญญา. 423. Kenaṭṭhena paññāti pajānanaṭṭhena paññā. Kimidaṃ pajānanaṃ nāma? Sañjānanavijānanākāravisiṭṭhaṃ nānappakārato jānanaṃ. Saññāviññāṇapaññānaṃ hi samānepi jānanabhāve, saññā ‘‘nīlaṃ pītaka’’nti ārammaṇasañjānanamattameva hoti. ‘‘Aniccaṃ dukkhamanattā’’ti lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Viññāṇaṃ ‘‘nīlaṃ pītaka’’nti ārammaṇañca jānāti, lakkhaṇapaṭivedhañca pāpeti. Ussakkitvā pana maggapātubhāvaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Paññā vuttanayavasena ārammaṇañca jānāti, lakkhaṇapaṭivedhañca pāpeti, ussakkitvā maggapātubhāvañca pāpeti. 423. ในคำถามว่า ชื่อว่าปัญญาด้วยอรรถอะไร? (ตอบว่า) ชื่อว่าปัญญาด้วยอรรถว่ารู้ทั่ว. การรู้ทั่วนี้นั้นคืออะไร? คือการรู้โดยประการต่างๆ อันวิเศษกว่าอาการแห่งสัญชานนะ (การจำได้หมายรู้) และวิชานนะ (การรู้แจ้ง). จริงอยู่ แม้เมื่อความเป็นผู้รู้มีเสมอกันในสัญญากับวิญญาณและปัญญา, สัญญาก็เป็นเพียงการจำได้หมายรู้อารมณ์ว่า 'สีเขียว สีเหลือง' เท่านั้น, ไม่สามารถจะให้ถึงการแทงตลอดลักษณะว่า 'ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา' ได้. วิญญาณย่อมรู้อารมณ์ว่า 'สีเขียว สีเหลือง' ด้วย, ย่อมให้ถึงการแทงตลอดลักษณะด้วย. แต่ก็ไม่สามารถพยายามให้ถึงการบังเกิดแห่งมรรคได้. ส่วนปัญญานั้น โดยนัยที่กล่าวแล้ว ย่อมรู้อารมณ์ด้วย, ย่อมให้ถึงการแทงตลอดลักษณะด้วย, และพยายามให้ถึงการบังเกิดแห่งมรรคด้วย. Yathā hi heraññikaphalake ṭhapitaṃ kahāpaṇarāsiṃ eko ajātabuddhidārako, eko gāmikapuriso, eko heraññikoti tīsu janesu passamānesu ajātabuddhidārako kahāpaṇānaṃ cittavicittadīghacaturassaparimaṇḍalabhāvamattameva jānāti, ‘‘idaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ratanasammata’’nti na jānāti. Gāmikapuriso cittavicittādibhāvaṃ jānāti, ‘‘idaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ratanasammata’’nti ca. ‘‘Ayaṃ cheko, ayaṃ kūṭo, ayaṃ addhasāro’’ti imaṃ pana vibhāgaṃ na jānāti. Heraññiko sabbepi te pakāre jānāti, jānanto ca kahāpaṇaṃ oloketvāpi jānāti, ākoṭitassa saddaṃ sutvāpi, gandhaṃ ghāyitvāpi, rasaṃ sāyitvāpi, hatthena dhārayitvāpi, asukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā nagare vā pabbate vā nadītīre vā katotipi, asukācariyena katotipi jānāti, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. เปรียบเหมือนกองกษาปณ์ที่วางไว้บนแผ่นกระดานของพนักงานแลกเปลี่ยนเงินตรา เมื่อชน ๓ จำพวก คือ เด็กที่ยังไม่มีปัญญาเดียงสา ๑ บุรุษชาวบ้าน ๑ พนักงานแลกเปลี่ยนเงินตรา ๑ กำลังดูอยู่ (ใน ๓ จำพวกนั้น) เด็กที่ยังไม่มีปัญญาเดียงสา ย่อมรู้เพียงความเป็นของวิจิตรและไม่วิจิตร เป็นของยาว สี่เหลี่ยม และกลม ของกษาปณ์ทั้งหลายเท่านั้น แต่ไม่รู้ว่า “สิ่งนี้เป็นวัตถุที่สมมติกันว่าเป็นรัตนะ เป็นเครื่องอุปโภคบริโภคของมนุษย์” บุรุษชาวบ้าน ย่อมรู้ความเป็นของวิจิตรและไม่วิจิตรเป็นต้นด้วย และรู้ว่า “สิ่งนี้เป็นวัตถุที่สมมติกันว่าเป็นรัตนะ เป็นเครื่องอุปโภคบริโภคของมนุษย์” ด้วย แต่ว่า ไม่รู้ความแตกต่างนี้ว่า “กษาปณ์นี้เป็นของแท้ กษาปณ์นี้เป็นของปลอม กษาปณ์นี้มีเนื้อเพียงกึ่งหนึ่ง” ส่วนพนักงานแลกเปลี่ยนเงินตรา ย่อมรู้ประเภทเหล่านั้นทั้งหมด และเมื่อรู้ ก็ย่อมรู้ได้แม้เพียงดูกษาปณ์ แม้ฟังเสียงที่เคาะ แม้ดมกลิ่น แม้ลิ้มรส แม้ถือไว้ด้วยมือ ย่อมรู้ได้แม้กระทั่งว่า “กษาปณ์นี้ทำในบ้านชื่อโน้น หรือในนิคมชื่อโน้น หรือในนครชื่อโน้น หรือที่ภูเขาโน้น หรือที่ฝั่งแม่น้ำโน้น” และรู้ได้ว่า “อาจารย์ชื่อโน้นทำ” พึงทราบข้ออุปมานี้ให้ถึงพร้อมอย่างนี้ Saññā hi ajātabuddhino dārakassa kahāpaṇadassanaṃ viya hoti, nīlādivasena ārammaṇassa upaṭṭhānākāramattagahaṇato. Viññāṇaṃ gāmikassa purisassa kahāpaṇadassanamiva hoti, nīlādivasena ārammaṇākāragahaṇato, uddhaṃpi ca lakkhaṇapaṭivedhasampāpanato. Paññā heraññikassa kahāpaṇadassanamiva hoti, nīlādivasena ārammaṇākāraṃ gahetvā, lakkhaṇapaṭivedhañca pāpetvā, tato uddhampi maggapātubhāvapāpanato. Tasmā yadetaṃ sañjānanavijānanākāravisiṭṭhaṃ nānappakārato jānanaṃ. Idaṃ pajānananti veditabbaṃ. Idaṃ sandhāya hi etaṃ vuttaṃ ‘‘pajānanaṭṭhena paññā’’ti. จริงอยู่ สัญญาเปรียบเหมือนการเห็นกษาปณ์ของเด็กที่ยังไม่มีปัญญาเดียงสา เพราะรับเอาเพียงอาการที่ปรากฏของอารมณ์โดยนัยมีสีเขียวเป็นต้น วิญญาณเปรียบเหมือนการเห็นกษาปณ์ของบุรุษชาวบ้าน เพราะรับเอาอาการของอารมณ์โดยนัยมีสีเขียวเป็นต้น และเพราะยังการแทงตลอดลักษณะให้ถึงพร้อมแม้ในเบื้องสูงขึ้นไป ปัญญาเปรียบเหมือนการเห็นกษาปณ์ของพนักงานแลกเปลี่ยนเงินตรา เพราะรับเอาอาการของอารมณ์โดยนัยมีสีเขียวเป็นต้น และยังการแทงตลอดลักษณะให้ถึงพร้อมแล้ว ยังการปรากฏแห่งมรรคให้ถึงพร้อมแม้สูงขึ้นไปกว่านั้น เพราะเหตุนั้น การรู้โดยประการต่างๆ ที่วิเศษกว่าอาการคือสัญชานนะและวิชานนะใด นี้ พึงทราบว่า นี้คือปชานนะ (การรู้ทั่ว) จริงอยู่ คำว่า “ชื่อว่าปัญญา เพราะอรรถว่ารู้ทั่ว” นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการรู้นี้ Sā panesā yattha saññāviññāṇāni, na tattha ekaṃsena hoti. Yadā pana hoti, tadā avinibbhuttā tehi dhammehi ‘‘ayaṃ saññā, idaṃ viññāṇaṃ, ayaṃ paññā’’ti vinibbhujjitvā alabbhaneyyanānattā sukhumā duddasā. Tenāha āyasmā nāgaseno ‘‘dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā kata’’nti. Kiṃ, bhante, nāgasena bhagavatā dukkaraṃ katanti? ‘Dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā kataṃ yaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ vavatthānaṃ akkhātaṃ ayaṃ phasso, ayaṃ vedanā, ayaṃ saññā, ayaṃ cetanā, idaṃ citta’’’nti (mi. pa. 2.7.16). ก็ปัญญานั้น มีอยู่ในจิตตุปบาทใด สัญญากับวิญญาณก็มีอยู่ในจิตตุปบาทนั้น แต่ปัญญาไม่ได้มีโดยส่วนเดียว แต่เมื่อใดมีขึ้น เมื่อนั้นก็แยกออกจากธรรมเหล่านั้นไม่ได้ มีความต่างกันที่ไม่อาจจะแยกแยะได้ว่า “นี้สัญญา นี้วิญญาณ นี้ปัญญา” เป็นธรรมละเอียด เห็นได้ยาก เพราะเหตุนั้น พระนาคเสนเถระจึงกล่าวว่า “ข้าแต่พระมหาราช พระผู้มีพระภาคทรงกระทำกรรมที่ทำได้ยาก” (ทูลถามว่า) “ข้าแต่ท่านนาคเสนผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำกรรมที่ทำได้ยากอะไร” (ตอบว่า) “ข้าแต่พระมหาราช พระผู้มีพระภาคทรงกระทำกรรมที่ทำได้ยาก คือ ทรงบัญญัติจำแนกธรรมทั้งหลายที่เป็นอรูป คือ จิตและเจตสิก ซึ่งเป็นไปในอารมณ์เดียวกันว่า นี้ผัสสะ นี้เวทนา นี้สัญญา นี้เจตนา นี้จิต” 424. Kānassā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānīti ettha pana dhammasabhāvapaṭivedhalakkhaṇā paññā, dhammānaṃ sabhāvapaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsanarasā, asammohapaccupaṭṭhānā. ‘‘Samāhito yathābhūtaṃ jānāti passatī’’ti (a. ni. 10.2) vacanato pana samādhi tassā padaṭṭhānaṃ. 424. ในคำถามว่า “อะไรเป็นลักษณะ รส ปัจจุปัฏฐาน และปทัฏฐานของปัญญานั้น” (มีคำตอบดังนี้) ปัญญามีการแทงตลอดสภาวะของธรรมเป็นลักษณะ มีการกำจัดความมืดคือโมหะอันปิดบังภาวะของธรรมทั้งหลายเป็นรส (กิจ) มีความไม่หลงเป็นปัจจุปัฏฐาน (อาการปรากฏ) ส่วนสมาธิเป็นปทัฏฐาน (เหตุใกล้) ของปัญญานั้น เพราะพระดำรัสว่า “ผู้มีจิตตั้งมั่น ย่อมรู้ ย่อมเห็นตามความเป็นจริง” Paññāpabhedakathā ปัญญาปเภทกถา 425. Katividhā paññāti dhammasabhāvapaṭivedhalakkhaṇena tāva ekavidhā. Lokiyalokuttaravasena duvidhā. Tathā sāsavānāsavādivasena, nāmarūpavavatthāpanavasena, somanassupekkhāsahagatavasena, dassanabhāvanābhūmivasena ca. Tividhā cintāsutabhāvanāmayavasena. Tathā parittamahaggataappamāṇārammaṇavasena, āyāpāyaupāyakosallavasena, ajjhattābhinivesādivasena ca. Catubbidhā catūsu saccesu ñāṇavasena catupaṭisambhidāvasena cāti. 425. ในคำถามว่า “ปัญญามีกี่อย่าง” (มีคำตอบว่า) โดยลักษณะคือการแทงตลอดสภาวะของธรรม มีอย่างเดียวก่อน โดยเป็นโลกิยะและโลกุตตระ มี ๒ อย่าง และโดยเป็นสาสวะและอนาสวะเป็นต้น โดยการกำหนดนามและรูป โดยสัมปยุตด้วยโสมนัสและอุเบกขา โดยภูมิคือทัสสนะและภาวนา ก็มี ๒ อย่างเช่นกัน โดยเป็นจินตามยะ สุตมยะ และภาวนามยะ มี ๓ อย่าง และโดยมีปริตตารมณ์ มหัคคตารมณ์ และอัปปมาณารมณ์ โดยความฉลาดในความเจริญ ความเสื่อม และอุบาย โดยการน้อมไปในภายในเป็นต้น ก็มี ๓ อย่างเช่นกัน โดยเป็นญาณในสัจจะ ๔ และโดยเป็นปฏิสัมภิทา ๔ มี ๔ อย่าง 426. Tattha ekavidhakoṭṭhāso uttānatthoyeva. Duvidhakoṭṭhāse lokiyamaggasampayuttā lokiyā. Lokuttaramaggasampayuttā lokuttarāti evaṃ lokiyalokuttaravasena duvidhā. 426. ในประเภทเหล่านั้น หมวดที่มีอย่างเดียวมีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว ในหมวดที่มี ๒ อย่าง ปัญญาที่สัมปยุตด้วยโลกิยมรรค ชื่อว่า โลกิยา ปัญญาที่สัมปยุตด้วยโลกุตตรมรรค ชื่อว่า โลกุตตรา ด้วยประการฉะนี้ ปัญญาจึงมี ๒ อย่าง โดยเป็นโลกิยะและโลกุตตระ Dutiyaduke āsavānaṃ ārammaṇabhūtā sāsavā. Tesaṃ anārammaṇā anāsavā. Atthato panesā lokiyalokuttarāva hoti. Āsavasampayuttā sāsavā. Āsavavippayuttā anāsavātiādīsupi eseva nayo. Evaṃ sāsavānāsavādivasena duvidhā. ในทุกะ (หมวด ๒) ที่สอง ปัญญาที่เป็นอารมณ์ของอาสวะทั้งหลาย ชื่อว่า สาสวา ปัญญาที่ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะเหล่านั้น ชื่อว่า อนาสวา แต่โดยอรรถแล้ว ปัญญานี้ก็คือโลกิยะและโลกุตตระนั่นเอง แม้ในทุกะมีอาทิว่า ปัญญาที่สัมปยุตด้วยอาสวะ ชื่อว่า สาสวา ปัญญาที่วิปปยุตจากอาสวะ ชื่อว่า อนาสวา ก็นัยนี้เช่นกัน ด้วยประการฉะนี้ ปัญญาจึงมี ๒ อย่าง โดยเป็นสาสวะและอนาสวะเป็นต้น Tatiyaduke yā vipassanaṃ ārabhitukāmassa catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ vavatthāpane paññā, ayaṃ nāmavavatthāpanapaññā. Yā rūpakkhandhassa vavatthāpane paññā, ayaṃ rūpavavatthāpanapaññāti evaṃ nāmarūpavavatthāpanavasena duvidhā. ในทุกะที่สาม ปัญญาใดในการกำหนดอรูปขันธ์ ๔ ของผู้ที่ประสงค์จะเริ่มวิปัสสนา ปัญญานี้ชื่อว่า นามววัตถาปนปัญญา ปัญญาใดในการกำหนดรูปขันธ์ ปัญญานี้ชื่อว่า รูปววัตถาปนปัญญา ด้วยประการฉะนี้ ปัญญาจึงมี ๒ อย่าง โดยการกำหนดนามและรูป Catutthaduke dvīsu kāmāvacarakusalacittesu soḷasasu ca pañcakanayena catukkajjhānikesu maggacittesu paññā somanassasahagatā. Dvīsu kāmāvacarakusalacittesu catūsu ca pañcamajjhānikesu maggacittesu paññā upekkhāsahagatāti evaṃ somanassupekkhāsahagatavasena duvidhā. ในทุกะที่สี่ ปัญญาในกามาวจรกุศลจิต (ที่สหรคตด้วยโสมนัส) ๒ ดวง และในมรรคจิต ๑๖ ดวงที่เป็นจตุกกฌานิกะโดยปัญจกนัย ชื่อว่า โสมนัสสสหคตา ปัญญาในกามาวจรกุศลจิต (ที่สหรคตด้วยอุเบกขา) ๒ ดวง และในมรรคจิต ๔ ดวงที่เป็นปัญจมฌานิกะ ชื่อว่า อุเบกขาสหคตา ด้วยประการฉะนี้ ปัญญาจึงมี ๒ อย่าง โดยสัมปยุตด้วยโสมนัสและอุเบกขา Pañcamaduke paṭhamamaggapaññā dassanabhūmi. Avasesamaggattayapaññā bhāvanābhūmīti evaṃ dassanabhāvanābhūmivasena duvidhā. ในทุกะที่ห้า ปัญญาในปฐมมรรค ชื่อว่า ทัสสนภูมิ ปัญญาในมรรค ๓ ที่เหลือ ชื่อว่า ภาวนาภูมิ ด้วยประการฉะนี้ ปัญญาจึงมี ๒ อย่าง โดยเป็นทัสสนภูมิและภาวนาภูมิ 427. Tikesu paṭhamattike parato assutvā paṭiladdhapaññā attano cintāvasena nipphannattā cintāmayā. Parato sutvā paṭiladdhapaññā sutavasena nipphannattā sutamayā. Yathā tathā vā bhāvanāvasena nipphannā appanāppattā paññā bhāvanāmayā. Vuttañhetaṃ – 427. ในติกะ (หมวด ๓) ทั้งหลาย ในติกะแรก ปัญญาที่ได้มาโดยไม่ได้ฟังจากผู้อื่น สำเร็จได้ด้วยอำนาจความคิดของตน จึงชื่อว่า จินตามยา ปัญญาที่ได้มาโดยฟังจากผู้อื่น สำเร็จได้ด้วยอำนาจสุตะ จึงชื่อว่า สุตมยา ปัญญาที่ถึงอัปปนา สำเร็จได้ด้วยอำนาจภาวนาโดยประการใดประการหนึ่ง ชื่อว่า ภาวนามยา และคำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า – ‘‘Tattha katamā cintāmayā paññā? Yogavihitesu vā kammāyatanesu yogavihitesu vā sippāyatanesu yogavihitesu vā vijjāṭṭhānesu kammassakataṃ vā saccānulomikaṃ vā rūpaṃ aniccanti vā vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccanti vā, yaṃ evarūpiṃ anulomikaṃ khantiṃ diṭṭhiṃ ruciṃ mutiṃ pekkhaṃ dhammanijjhānakhantiṃ parato assutvā paṭilabhati, ayaṃ vuccati cintāmayā paññā…pe… sutvā paṭilabhati, ayaṃ vuccati sutamayā paññā. Sabbāpi samāpannassa paññā bhāvanāmayā paññā’’ti (vibha. 768). ในบรรดาปัญญาเหล่านั้น จินตามยปัญญาเป็นไฉน? ปัญญา ความรู้ทั่ว ความเห็น ความชอบใจ ความเข้าใจ การพิจารณา ความทนทานต่อการเพ่งธรรม อันเป็นไปโดยอนุโลมเห็นปานนี้อย่างใดอย่างหนึ่ง ในกรรมฐานที่ประกอบด้วยปัญญา ศิลปาฐานที่ประกอบด้วยปัญญา หรือวิชชาฐานที่ประกอบด้วยปัญญา หรือในกัมมัสสกตญาณ หรือในสัจจานุโลมิกญาณ ว่า รูปไม่เที่ยง เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง ที่บุคคลได้มาโดยไม่ต้องฟังจากผู้อื่น นี้เรียกว่า จินตามยปัญญา... ที่ได้มาเพราะฟัง (จากผู้อื่น) นี้เรียกว่า สุตมยปัญญา. ปัญญาทั้งหมดของผู้เข้าสมาบัติ เป็นภาวนามยปัญญา ดังนี้ (วิภงฺค. ๗๖๘). Evaṃ cintāsutabhāvanāmayavasena tividhā. ปัญญา ๓ อย่าง ด้วยอำนาจเป็นจินตามยปัญญา สุตมยปัญญา และภาวนามยปัญญา ด้วยประการฉะนี้ Dutiyattike kāmāvacaradhamme ārabbha pavattā paññā parittārammaṇā. Rūpāvacarārūpāvacare ārabbha pavattā mahaggatārammaṇā. Sā lokiyavipassanā. Nibbānaṃ ārabbha pavattā appamāṇārammaṇā. Sā lokuttaravipassanāti evaṃ parittamahaggatāppamāṇārammaṇavasena tividhā. ในติกะที่ ๒ ปัญญาที่ปรารภกามาวจรธรรมเป็นไป ชื่อว่า ปริตตารัมมณปัญญา. ปัญญาที่ปรารภรูปาวจรและอรูปาวจรธรรมเป็นไป ชื่อว่า มหัคคตารัมมณปัญญา. ปัญญานั้นเป็นโลกิยวิปัสสนา. ปัญญาที่ปรารภพระนิพพานเป็นไป ชื่อว่า อัปปมาณารัมมณปัญญา. ปัญญานั้นเป็นโลกุตตรวิปัสสนา. ปัญญา ๓ อย่าง ด้วยอำนาจเป็นปริตตารัมมณปัญญา มหัคคตารัมมณปัญญา และอัปปมาณารัมมณปัญญา ด้วยประการฉะนี้ Tatiyattike āyo nāma vuddhi, sā duvidhā anatthahānito atthuppattito ca. Tattha kosallaṃ āyakosallaṃ. Yathāha – ในติกะที่ ๓ ที่ชื่อว่า อายะ คือความเจริญ. ความเจริญนั้นมี ๒ อย่าง คือเพราะความเสื่อมแห่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และเพราะความเกิดขึ้นแห่งสิ่งที่เป็นประโยชน์. ความฉลาดในความเจริญนั้น ชื่อว่า อายโกศล. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘‘Tattha katamaṃ āyakosallaṃ? Ime me dhamme manasikaroto anuppannā ceva akusalā dhammā na uppajjanti, uppannā ca akusalā dhammā pahīyanti, ime vā panime dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā uppajjanti. Uppannā ca kusalā dhammā bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattantīti, yā tattha paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, idaṃ vuccati āyakosalla’’nti (vibha. 771). ในโกศล ๓ อย่างนั้น อายโกศลเป็นไฉน? เมื่อเรามนสิการธรรมเหล่านี้อยู่ อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น และอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมเสื่อมไป หรือเมื่อเรามนสิการธรรมเหล่านี้อยู่ กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดก็เกิดขึ้น และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญยิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความสมบูรณ์แห่งภาวนา. ในธรรมเหล่านั้น ปัญญา ความรู้ทั่ว... ความไม่หลง ความวิจัยธรรม สัมมาทิฏฐิ อันใด นี้เรียกว่า อายโกศล ดังนี้ (วิภงฺค. ๗๗๑). Apāyoti pana avuddhi, sāpi duvidhā atthahānito ca anatthuppattito ca. Tattha kosallaṃ apāyakosallaṃ. Yathāha ‘‘tattha katamaṃ apāyakosallaṃ? Ime dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā na uppajjantī’’tiādi (vibha. 771). ส่วนที่ชื่อว่า อปายะ คือความไม่เจริญ. แม้ความไม่เจริญนั้นก็มี ๒ อย่าง คือเพราะความเสื่อมแห่งสิ่งที่เป็นประโยชน์ และเพราะความเกิดขึ้นแห่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. ความฉลาดในความไม่เจริญนั้น ชื่อว่า อปายโกศล. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ในโกศล ๓ อย่างนั้น อปายโกศลเป็นไฉน? เมื่อมนสิการธรรมเหล่านี้อยู่ กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น' เป็นต้น ดังนี้ (วิภงฺค. ๗๗๑). Sabbattha pana tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ upāyesu nibbattikāraṇesu taṃkhaṇappavattaṃ ṭhānuppattikaṃ kosallaṃ upāyakosallaṃ nāma. Yathāha – ‘‘sabbāpi tatrupāyā paññā upāyakosalla’’nti (vibha. 771). Evaṃ āyāpāyaupāyakosallavasena tividhā. อนึ่ง ความฉลาดที่เกิดขึ้นในขณะนั้น ที่เกิดขึ้นตามเหตุการณ์ในอุบายทั้งหลาย คือในเหตุแห่งความสำเร็จแห่งธรรมนั้นๆ ทั้งปวง ชื่อว่า อุปายโกศล. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ปัญญาทั้งหมดที่เป็นอุบายในธรรมนั้นๆ ชื่อว่า อุปายโกศล' ดังนี้ (วิภงฺค. ๗๗๑). ปัญญา ๓ อย่าง ด้วยอำนาจเป็นอายโกศล อปายโกศล และอุปายโกศล ด้วยประการฉะนี้ Catutthattike attano khandhe gahetvā āraddhā vipassanā paññā ajjhattābhinivesā. Parassa khandhe bāhiraṃ vā anindriyabaddharūpaṃ gahetvā āraddhā bahiddhābhinivesā. Ubhayaṃ gahetvā āraddhā ajjhattabahiddhābhinivesāti evaṃ ajjhattābhinivesādivasena tividhā. ในติกะที่ ๔ วิปัสสนาปัญญาที่ปรารภแล้วโดยยึดถือขันธ์ของตน ชื่อว่า อัชฌัตตาภินิเวสา. วิปัสสนาปัญญาที่ปรารภแล้วโดยยึดถือขันธ์ของผู้อื่น หรือรูปภายนอกที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์ ชื่อว่า พหิทธาภินิเวสา. วิปัสสนาปัญญาที่ปรารภแล้วโดยยึดถือทั้งสองอย่าง ชื่อว่า อัชฌัตตพหิทธาภินิเวสา. ปัญญา ๓ อย่าง ด้วยอำนาจเป็นอัชฌัตตาภินิเวสาเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ 428. Catukkesu paṭhamacatukke dukkhasaccaṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhe ñāṇaṃ. Dukkhasamudayaṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhasamudaye ñāṇaṃ. Dukkhanirodhaṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhanirodhe ñāṇaṃ. Dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇanti evaṃ catūsu saccesu ñāṇavasena catubbidhā. 428. ในจตุกกะทั้งหลาย ในจตุกกะที่ ๑ ญาณที่ปรารภทุกขสัจเป็นไป ชื่อว่า ญาณในทุกข์. ญาณที่ปรารภทุกขสมุทัยเป็นไป ชื่อว่า ญาณในทุกขสมุทัย. ญาณที่ปรารภทุกขนิโรธเป็นไป ชื่อว่า ญาณในทุกขนิโรธ. ญาณที่ปรารภทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาเป็นไป ชื่อว่า ญาณในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา. ปัญญา ๔ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งญาณในสัจจะ ๔ ด้วยประการฉะนี้ Dutiyacatukke catasso paṭisambhidā nāma atthādīsu pabhedagatāni cattāri ñāṇāni. Vuttañhetaṃ – ‘‘atthe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Dhamme ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Tatradhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā. Ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā’’ti (vibha. 718). ในจตุกกะที่ ๒ ที่ชื่อว่า ปฏิสัมภิทา ๔ คือญาณ ๔ อย่างที่ถึงความแตกฉานในอรรถเป็นต้น. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ญาณในอรรถ ชื่อว่า อัตถปฏิสัมภิทา. ญาณในธรรม ชื่อว่า ธัมมปฏิสัมภิทา. ญาณในการกล่าวสุนทรพจน์ในนิรุตติแห่งธรรมนั้น ชื่อว่า นิรุตติปฏิสัมภิทา. ญาณในญาณทั้งหลาย ชื่อว่า ปฏิภาณปฏิสัมภิทา' ดังนี้ (วิภงฺค. ๗๑๘). Tattha atthoti saṅkhepato hetuphalassetaṃ adhivacanaṃ. Hetuphalaṃ hi yasmā hetuanusārena ariyati adhigamiyati sampāpuṇiyati, tasmā atthoti vuccati. Pabhedato pana yaṃ kiñci paccayasambhūtaṃ, nibbānaṃ, bhāsitattho, vipāko, kiriyāti ime pañca dhammā atthoti veditabbā. Taṃ atthaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ atthe pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Dhammotipi saṅkhepato paccayassetaṃ adhivacanaṃ. Paccayo hi yasmā taṃ taṃ dahati pavatteti vā sampāpuṇituṃ vā deti, tasmā dhammoti vuccati. Pabhedato pana yo koci phalanibbattako hetu, ariyamaggo, bhāsitaṃ, kusalaṃ, akusalanti ime pañca dhammā dhammoti veditabbā. Taṃ dhammaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. ในปฏิสัมภิทาเหล่านั้น คำว่า อัตถะ นี้ โดยย่อเป็นชื่อของผลแห่งเหตุ. จริงอยู่ เพราะเหตุว่าผลแห่งเหตุ อันบุคคลย่อมเข้าถึง ย่อมบรรลุ ย่อมประสบได้ตามเหตุ ฉะนั้นจึงเรียกว่า อัตถะ. แต่โดยประเภท พึงทราบว่า ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ คือ ธรรมที่เกิดจากปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่ง, พระนิพพาน, เนื้อความที่กล่าวแล้ว, วิบาก, กิริยา ชื่อว่า อัตถะ. ญาณที่แตกฉานในอรรถนั้น ของผู้พิจารณาอรรถนั้นอยู่ ชื่อว่า อัตถปฏิสัมภิทา. แม้คำว่า ธรรมะ นี้ โดยย่อก็เป็นชื่อของปัจจัย. จริงอยู่ เพราะเหตุว่าปัจจัยย่อมทรงไว้ ย่อมให้เป็นไป หรือย่อมให้เพื่อบรรลุซึ่งผลนั้นๆ ฉะนั้นจึงเรียกว่า ธรรมะ. แต่โดยประเภท พึงทราบว่า ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ คือ เหตุที่ให้เกิดผลอย่างใดอย่างหนึ่ง, อริยมรรค, คำที่กล่าวแล้ว, กุศล, อกุศล ชื่อว่า ธรรมะ. ญาณที่แตกฉานในธรรมนั้น ของผู้พิจารณาธรรมนั้นอยู่ ชื่อว่า ธัมมปฏิสัมภิทา. Ayameva hi attho abhidhamme – จริงอยู่ เนื้อความนี้แหละ ในอภิธรรมว่า ‘‘Dukkhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Dukkhasamudaye ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Ye dhammā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā. Imesu dhammesu ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Yamhā dhammā te dhammā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā, tesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Jarāmaraṇe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Jarāmaraṇasamudaye ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā…pe… saṅkhāranirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Saṅkhāranirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Idha bhikkhu dhammaṃ jānāti suttaṃ geyyaṃ…pe… vedallaṃ. Ayaṃ vuccati dhammapaṭisambhidā. So tassa tasseva bhāsitassa atthaṃ jānāti ‘ayaṃ imassa bhāsitassa attho, ayaṃ imassa bhāsitassa attho’ti. Ayaṃ vuccati atthapaṭisambhidā. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti…pe… ime dhammā kusalā. Imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’tiādinā (vibha. 719 ādayo) nayena vibhajitvā dassito. “ญาณในทุกข์ เป็นอัตถปฏิสัมภิทา ญาณในทุกขสมุทัย เป็นธัมมปฏิสัมภิทา ญาณในเหตุ เป็นธัมมปฏิสัมภิทา ญาณในผลแห่งเหตุ เป็นอัตถปฏิสัมภิทา ธรรมเหล่าใด เกิดแล้ว มีแล้ว เกิดพร้อมแล้ว บังเกิดแล้ว บังเกิดจำเพาะแล้ว ปรากฏแล้ว ญาณในธรรมเหล่านี้ เป็นอัตถปฏิสัมภิทา ธรรมเหล่านั้น เกิดแล้ว มีแล้ว เกิดพร้อมแล้ว บังเกิดแล้ว บังเกิดจำเพาะแล้ว ปรากฏแล้ว จากธรรมใด ญาณในธรรมเหล่านั้น เป็นธัมมปฏิสัมภิทา ญาณในชรามรณะ เป็นอัตถปฏิสัมภิทา ญาณในชรามรณสมุทัย เป็นธัมมปฏิสัมภิทา...ฯลฯ... ญาณในความดับแห่งสังขาร เป็นอัตถปฏิสัมภิทา ญาณในปฏิปทาอันเป็นทางให้ถึงความดับแห่งสังขาร เป็นธัมมปฏิสัมภิทา ภิกษุในศาสนานี้ ย่อมรู้ธรรม คือ สุตตะ เคยยะ...ฯลฯ... เวทัลละ นี้เรียกว่า ธัมมปฏิสัมภิทา ภิกษุนั้นย่อมรู้เนื้อความแห่งภาษิตนั้นๆ ว่า ‘นี้เป็นเนื้อความแห่งภาษิตนี้ นี้เป็นเนื้อความแห่งภาษิตนี้’ นี้เรียกว่า อัตถปฏิสัมภิทา ธรรมเหล่าไหนเป็นกุศล? ในสมัยใด กามาวจรกุศลจิตเกิดขึ้น...ฯลฯ... ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล ญาณในธรรมเหล่านี้ เป็นธัมมปฏิสัมภิทา ญาณในวิบากของธรรมเหล่านั้น เป็นอัตถปฏิสัมภิทา” ดังนี้เป็นต้น พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงไว้โดยนัย (ในวิภังค์ พระไตรปิฎกเล่มที่ ๓๕ ข้อ ๗๑๙ เป็นต้น) Tatradhammaniruttābhilāpe ñāṇanti tasmiṃ atthe ca dhamme ca yā sabhāvanirutti abyabhicārī vohāro. Tadabhilāpe tassa bhāsane udīraṇe taṃ bhāsitaṃ lapitaṃ udīritaṃ sutvāva ayaṃ sabhāvanirutti, ayaṃ na sabhāvaniruttīti evaṃ tassā dhammaniruttisaññitāya sabhāvaniruttiyā māgadhikāya sabbasattānaṃ mūlabhāsāya pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā. Niruttipaṭisambhidāppatto hi phasso vedanāti evamādivacanaṃ sutvāva ayaṃ sabhāvaniruttīti jānāti. Phassā vedanoti evamādikaṃ pana ayaṃ na sabhāvaniruttīti. บรรดาอรรถและธรรมนั้น คำว่า ญาณในการกล่าวธรรมนิรุตติ คือ สภาวนิรุตติ ได้แก่ โวหารที่ไม่วิปริตใด ในอรรถและธรรมนั้นมีอยู่, ญาณที่เข้าถึงความแตกต่างแห่งสภาวนิรุตตินั้น ซึ่งเรียกว่าธรรมนิรุตติ อันเป็นภาษามคธซึ่งเป็นภาษาดั้งเดิมของสัตว์ทั้งปวง ด้วยอาการอย่างนี้ว่า พอได้ฟังคำที่กล่าว ที่พูด ที่เปล่งออกนั้น ในการกล่าว การพูด การเปล่งออกซึ่งสภาวนิรุตตินั้นแล้ว (ก็รู้ว่า) ‘นี้เป็นสภาวนิรุตติ, นี้ไม่เป็นสภาวนิรุตติ’ (ญาณนี้) ชื่อว่า นิรุตติปฏิสัมภิทา. จริงอยู่ ผู้บรรลุนิรุตติปฏิสัมภิทา พอได้ฟังคำเป็นต้นว่า ผัสโส เวทนา ก็รู้ว่า ‘นี้เป็นสภาวนิรุตติ’ แต่พอได้ฟังคำเป็นต้นว่า ผัสสา เวทโน ก็รู้ว่า ‘นี้ไม่เป็นสภาวนิรุตติ’ Ñāṇesu ñāṇanti sabbattha ñāṇamārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa ñāṇārammaṇaṃ ñāṇaṃ, yathāvuttesu vā tesu ñāṇesu sagocarakiccādivasena vitthārato ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidāti attho. คำว่า ญาณในญาณทั้งหลาย คือ ญาณมีญาณเป็นอารมณ์ของผู้พิจารณาโดยกระทำญาณในอารมณ์ทั้งปวงให้เป็นอารมณ์, หรืออีกนัยหนึ่ง ญาณที่รู้โดยพิสดารในญาณทั้ง ๓ เหล่านั้นตามที่กล่าวแล้ว โดยความเป็นไปแห่งโคจรและกิจเป็นต้นของตนๆ ชื่อว่า ปฏิภาณปฏิสัมภิทา นี้เป็นเนื้อความ 429. Catassopi cetā paṭisambhidā dvīsu ṭhānesu pabhedaṃ gacchanti sekkhabhūmiyañca asekkhabhūmiyañca. 429. ปฏิสัมภิทา ๔ เหล่านี้ ถึงความแตกฉานในฐานะ ๒ อย่าง คือ ในเสกขภูมิและอเสกขภูมิ Tattha aggasāvakānaṃ mahāsāvakānañca asekkhabhūmiyaṃ pabhedagatā. Ānandattheracittagahapatidhammikaupāsakaupāligahapatikhujjuttarāupāsikādīnaṃ sekkhabhūmiyaṃ. Evaṃ dvīsu bhūmīsu pabhedaṃ gacchantiyopi cetā adhigamena pariyattiyā savanena paripucchāya pubbayogena cāti imehi pañcahākārehi visadā honti. ในฐานะ ๒ อย่างนั้น (ปฏิสัมภิทา) ของพระอัครสาวกและพระมหาสาวกทั้งหลาย ถึงความแตกฉานในอเสกขภูมิ (ปฏิสัมภิทา) ของท่านพระอานนทเถระ จิตตคหบดี ธัมมิกอุบาสก อุบาลีคหบดี ขุชชุตตราอุบาสิกา เป็นต้น ถึงความแตกฉานในเสกขภูมิ ปฏิสัมภิทาเหล่านี้ แม้ถึงความแตกฉานในภูมิ ๒ อย่างนี้ ก็ย่อมบริสุทธิ์ชัดเจนด้วยเหตุ ๕ ประการเหล่านี้ คือ ด้วยอธิคม ด้วยปริยัติ ด้วยสวนะ ด้วยปริปุจฉา และด้วยปุพพโยคะ Tattha adhigamo nāma arahattappatti. Pariyatti nāma buddhavacanassa pariyāpuṇanaṃ. Savanaṃ nāma sakkaccaṃ atthiṃ katvā dhammassavanaṃ. Paripucchā nāma pāḷiaṭṭhakathādīsu gaṇṭhipadaatthapadavinicchayakathā, pubbayogo nāma pubbabuddhānaṃ sāsane gatapaccāgatikabhāvena yāva anulomaṃ gotrabhusamīpaṃ, tāva vipassanānuyogo. ในเหตุ ๕ ประการนั้น อธิคม ได้แก่ การบรรลุอรหัตตผล ปริยัติ ได้แก่ การเล่าเรียนพุทธวจนะ สวนะ ได้แก่ การฟังธรรมโดยเคารพ กระทำไว้ในใจโดยเป็นสาระ ปริปุจฉา ได้แก่ ถ้อยคำวินิจฉัยคัณฐีบทและอัตถบทในบาลีและอรรถกถาเป็นต้น ปุพพโยคะ ได้แก่ การประกอบความเพียรในวิปัสสนาในศาสนาของพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ด้วยความเป็นผู้มีคตปัจจาคตวัตร จนกระทั่งถึงอนุโลมญาณใกล้โคตรภูญาณ Apare āhu – อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า – ‘‘Pubbayogo bāhusaccaṃ, desabhāsā ca āgamo; Paripucchā adhigamo, garusannissayo tathā; Mittasampatti cevāti, paṭisambhidapaccayā’’ti. “ปุพพโยคะ พาหุสัจจะ เทสภาษา อาคม ปริปุจฉา อธิคม ฉันนั้น ครุสัสนิสสัย และมิตตสัมปัตติ (เหล่านี้) เป็นปัจจัยแห่งปฏิสัมภิทา” Tattha pubbayogo vuttanayova. Bāhusaccaṃ nāma tesu tesu satthesu ca sippāyatanesu ca kusalatā. Desabhāsā nāma ekasatavohārakusalatā. Visesena pana māgadhike kosallaṃ. Āgamo nāma antamaso opammavaggamattassapi buddhavacanassa pariyāpuṇanaṃ. Paripucchā nāma ekagāthāyapi atthavinicchayapucchanaṃ. Adhigamo nāma sotāpannatā vā…pe… arahattaṃ vā. Garusannissayo nāma sutapaṭibhānabahulānaṃ garūnaṃ santike vāso. Mittasampatti nāma tathārūpānaṃyeva mittānaṃ paṭilābhoti. ในปัจจัยเหล่านั้น ปุพพโยคะ มีนัยดังกล่าวแล้ว พาหุสัจจะ ได้แก่ ความฉลาดในศาสตร์และศิลปศาสตร์นั้นๆ เทสภาษา ได้แก่ ความฉลาดในโวหาร ๑๐๑ อย่าง, โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ได้แก่ ความฉลาดในภาษามคธ อาคม ได้แก่ การเล่าเรียนพุทธวจนะ แม้เพียงโอปัมมวรรคเป็นอย่างต่ำ ปริปุจฉา ได้แก่ การสอบถามเพื่อวินิจฉัยเนื้อความแม้แห่งคาถาเดียว อธิคม ได้แก่ ความเป็นโสดาบัน...ฯลฯ... หรือความเป็นพระอรหันต์ ครุสัสนิสสัย ได้แก่ การอยู่ในสำนักของครูผู้มากด้วยสุตะและปฏิภาณ มิตตสัมปัตติ ได้แก่ การได้มิตรผู้เป็นเช่นนั้นนั่นเทียว Tattha buddhā ca paccekabuddhā ca pubbayogañceva adhigamañca nissāya paṭisambhidā pāpuṇanti. Sāvakā sabbānipi etāni kāraṇāni. Paṭisambhidāppattiyā ca pāṭiyekko kammaṭṭhānabhāvanānuyogo nāma natthi. Sekkhānaṃ pana sekkhaphalavimokkhantikā. Asekkhānaṃ asekkhaphalavimokkhantikāva paṭisambhidāppatti hoti. Tathāgatānaṃ hi dasabalāni viya ariyānaṃ ariyaphaleneva paṭisambhidā ijjhantīti imā paṭisambhidā sandhāya vuttaṃ catupaṭisambhidāvasena catubbidhāti. ในปัจจัยเหล่านั้น พระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย อาศัยปุพพโยคะและอธิคม ย่อมบรรลุปฏิสัมภิทา ส่วนพระสาวก (อาศัย) เหตุทั้งหมดเหล่านี้ และการประกอบความเพียรในการเจริญกรรมฐานโดยเฉพาะเพื่อบรรลุปฏิสัมภิทานั้นไม่มี แต่การบรรลุปฏิสัมภิทาของพระเสกขะทั้งหลาย มีในที่สุดแห่งเสกขผลวิโมกข์ ของพระอเสกขะทั้งหลาย ก็มีในที่สุดแห่งอเสกขผลวิโมกข์นั่นเทียว จริงอยู่ ปฏิสัมภิทาของพระอริยะทั้งหลาย ย่อมสำเร็จด้วยอริยผลของตนๆ เหมือนทศพลญาณของพระตถาคตเจ้าทั้งหลาย (สำเร็จด้วยอรหัตตผล) ฉะนั้น เพราะอาศัยปฏิสัมภิทาเหล่านี้ ข้าพเจ้าจึงกล่าวว่า (ปัญญา) มี ๔ อย่างโดยจำแนกเป็นปฏิสัมภิทา ๔ Paññābhūmi-mūla-sarīravavatthānaṃ การกำหนดภูมิ มูล และสรีระของปัญญา 430. Kathaṃ bhāvetabbāti ettha pana yasmā imāya paññāya khandhāyatanadhātuindriyasaccapaṭiccasamuppādādibhedā dhammā bhūmi. Sīlavisuddhi ceva cittavisuddhi cāti imā dve visuddhiyo mūlaṃ. Diṭṭhivisuddhi, kaṅkhāvitaraṇavisuddhi, maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, paṭipadāñāṇadassanavisuddhi, ñāṇadassanavisuddhīti imā pañca visuddhiyo sarīraṃ. Tasmā tesu bhūmibhūtesu dhammesu uggahaparipucchāvasena ñāṇaparicayaṃ katvā mūlabhūtā dve visuddhiyo sampādetvā sarīrabhūtā pañca visuddhiyo sampādentena bhāvetabbā. Ayamettha saṅkhepo. 430. ก็ในคำว่า "พึงเจริญอย่างไร" นี้ เพราะเหตุที่ธรรมทั้งหลาย มีขันธ์ อายตนะ ธาตุ อินทรีย์ สัจจะ ปฏิจจสมุปบาท เป็นต้น เป็นประเภท เป็นภูมิของปัญญานี้, วิสุทธิ ๒ ประการนี้ คือ ศีลวิสุทธิและจิตตวิสุทธิ เป็นมูล, วิสุทธิ ๕ ประการนี้ คือ ทิฏฐิวิสุทธิ กังขาวิตรณวิสุทธิ มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ และญาณทัสสนวิสุทธิ เป็นสรีระ, เพราะเหตุนั้น พึงเจริญปัญญาโดยกระทำความพากเพียรทางปัญญาด้วยอำนาจแห่งการเล่าเรียนและการสอบถามในธรรมทั้งหลายที่เป็นภูมินั้นแล้ว ให้วิสุทธิ ๒ ประการที่เป็นมูลถึงพร้อมแล้ว ให้วิสุทธิ ๕ ประการที่เป็นสรีระถึงพร้อมอยู่. นี้เป็นสังเขปในเรื่องนี้. 431. Ayaṃ pana vitthāro, yaṃ tāva vuttaṃ ‘‘khandhāyatanadhātuindriyasaccapaṭiccasamuppādādibhedā dhammā bhūmī’’ti, ettha khandhāti pañca khandhā rūpakkhandho vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho viññāṇakkhandhoti. 431. ส่วนนี้เป็นเนื้อความพิสดาร, คำที่ท่านกล่าวไว้ก่อนว่า "ธรรมทั้งหลาย มีขันธ์ อายตนะ ธาตุ อินทรีย์ สัจจะ ปฏิจจสมุปบาท เป็นต้น เป็นประเภท เป็นภูมิ" นั้น, ในคำนั้น คำว่า ขันธ์ ได้แก่ ขันธ์ ๕ คือ รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ และวิญญาณขันธ์. Rūpakkhandhakathā รูปขันธกถา 432. Tattha yaṃ kiñci sītādīhi ruppanalakkhaṇaṃ dhammajātaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā rūpakkhandhoti veditabbaṃ. 432. ในขันธ์ ๕ นั้น ธรรมชาติใดก็ตามที่มีลักษณะสลายไปเพราะปัจจัยมีเย็นเป็นต้น พึงรวบรวมธรรมชาตินั้นทั้งหมดเข้าด้วยกันแล้วทราบว่า รูปขันธ์. Tadetaṃ ruppanalakkhaṇena ekavidhampi bhūtopādāyabhedato duvidhaṃ. รูปขันธ์นั้น แม้จะเป็นประเภทเดียวโดยลักษณะที่สลายไป แต่ก็มี ๒ ประเภทโดยความแตกต่างกันคือ ภูตรูปและอุปาทายรูป. Tattha bhūtarūpaṃ catubbidhaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Tāsaṃ lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānāni catudhātuvavatthāne vuttāni. Padaṭṭhānato pana tā sabbāpi avasesadhātuttayapadaṭṭhānā. ใน ๒ ประเภทนั้น ภูตรูปมี ๔ ประเภท คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ. ลักษณะ กิจ อาการปรากฏ และเหตุใกล้ของธาตุเหล่านั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในจตุธาตุววัตถาน. ส่วนโดยเหตุใกล้ ธาตุทั้งหมดเหล่านั้นมีธาตุที่เหลือ ๓ อย่างเป็นเหตุใกล้. Upādārūpaṃ catuvīsatividhaṃ – cakkhu, sotaṃ, ghānaṃ, jivhā, kāyo, rūpaṃ, saddo, gandho, raso, itthindriyaṃ, purisindriyaṃ, jīvitindriyaṃ, hadayavatthu, kāyaviññatti, vacīviññatti, ākāsadhātu, rūpassa lahutā, rūpassa mudutā, rūpassa kammaññatā, rūpassa upacayo, rūpassa santati, rūpassa jaratā, rūpassa aniccatā, kabaḷīkāro āhāroti. อุปาทายรูปมี ๒๔ ประเภท คือ จักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย รูป เสียง กลิ่น รส อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ หทยวัตถุ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ อากาสธาตุ รูปัสสลหุตา รูปัสสมุทุตา รูปัสสกัมมัญญตา รูปัสสอุปจยะ รูปัสสสันตติ รูปัสสชรตา รูปัสสอนิจจตา และกวฬิงการาหาร. 433. Tattha rūpābhighātārahatappasādalakkhaṇaṃ daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā cakkhu, rūpesu āviñchanarasaṃ, cakkhuviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, daṭṭhukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ. 433. ในอุปาทายรูป ๒๔ นั้น จักขุมีลักษณะคือความใสแห่งภูตรูปที่สมควรแก่การกระทบของรูป หรือมีลักษณะคือความใสแห่งภูตรูปที่เกิดจากกรรมอันมีตัณหาคือความอยากเห็นเป็นเหตุ, มีกิจคือการชักนำไปในรูปารมณ์, มีอาการปรากฏคือความเป็นที่ตั้งแห่งจักขุวิญญาณ, มีเหตุใกล้คือภูตรูปที่เกิดจากกรรมอันมีตัณหาคือความอยากเห็นเป็นเหตุ. Saddābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ, sotukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā sotaṃ, saddesu āviñchanarasaṃ, sotaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, sotukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ. โสตะมีลักษณะคือความใสแห่งภูตรูปที่สมควรแก่การกระทบของเสียง หรือมีลักษณะคือความใสแห่งภูตรูปที่เกิดจากกรรมอันมีตัณหาคือความอยากฟังเป็นเหตุ, มีกิจคือการชักนำไปในสัททารมณ์, มีอาการปรากฏคือความเป็นที่ตั้งแห่งโสตวิญญาณ, มีเหตุใกล้คือภูตรูปที่เกิดจากกรรมอันมีตัณหาคือความอยากฟังเป็นเหตุ. Gandhābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ, ghāyitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā ghānaṃ, gandhesu āviñchanarasaṃ, ghānaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, ghāyitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ. ฆานะมีลักษณะคือความใสแห่งภูตรูปที่สมควรแก่การกระทบของกลิ่น หรือมีลักษณะคือความใสแห่งภูตรูปที่เกิดจากกรรมอันมีตัณหาคือความอยากดมเป็นเหตุ, มีกิจคือการชักนำไปในคันธารมณ์, มีอาการปรากฏคือความเป็นที่ตั้งแห่งฆานวิญญาณ, มีเหตุใกล้คือภูตรูปที่เกิดจากกรรมอันมีตัณหาคือความอยากดมเป็นเหตุ. Rasābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇā, sāyitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇā vā jivhā, rasesu āviñchanarasā, jivhāviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānā, sāyitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānā. ชิวหามีลักษณะคือความใสแห่งภูตรูปที่สมควรแก่การกระทบของรส หรือมีลักษณะคือความใสแห่งภูตรูปที่เกิดจากกรรมอันมีตัณหาคือความอยากลิ้มเป็นเหตุ, มีกิจคือการชักนำไปในรสารมณ์, มีอาการปรากฏคือความเป็นที่ตั้งแห่งชิวหาวิญญาณ, มีเหตุใกล้คือภูตรูปที่เกิดจากกรรมอันมีตัณหาคือความอยากลิ้มเป็นเหตุ. Phoṭṭhabbābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇo, phusitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇo vā kāyo, phoṭṭhabbesu āviñchanaraso, kāyaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhāno, phusitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhāno. กายมีลักษณะคือความใสแห่งภูตรูปที่สมควรแก่การกระทบของโผฏฐัพพะ หรือมีลักษณะคือความใสแห่งภูตรูปที่เกิดจากกรรมอันมีตัณหาคือความอยากสัมผัสเป็นเหตุ, มีกิจคือการชักนำไปในโผฏฐัพพารมณ์, มีอาการปรากฏคือความเป็นที่ตั้งแห่งกายวิญญาณ, มีเหตุใกล้คือภูตรูปที่เกิดจากกรรมอันมีตัณหาคือความอยากสัมผัสเป็นเหตุ. 434. Keci pana ‘‘tejādhikānaṃ bhūtānaṃ pasādo cakkhu, vāyupathavīāpādhikānaṃ bhūtānaṃ pasādā sotaghānajivhā, kāyo sabbesampī’’ti vadanti. Apare ‘‘tejādhikānaṃ pasādo cakkhu, vivaravāyuāpapathavādhikānaṃ sotaghānajivhākāyā’’ti vadanti. Te vattabbā ‘‘suttaṃ āharathā’’ti. Addhā suttameva na dakkhissanti. Keci panettha ‘‘tejādīnaṃ guṇehi rūpādīhi anugayhabhāvato’’ti kāraṇaṃ dassenti. Te vattabbā ‘‘ko panevamāharūpādayo tejādīnaṃ guṇā’ti. Avinibbhogavuttīsu hi bhūtesu ayaṃ imassa guṇo ayaṃ imassa guṇoti na labbhā vattu’’nti. Athāpi vadeyyuṃ ‘‘yathā tesu tesu sambhāresu tassa tassa bhūtassa adhikatāya pathavīādīnaṃ sandhāraṇādīni kiccāni icchatha, evaṃ tejādiadhikesu sambhāresu rūpādīnaṃ adhikabhāvadassanato icchitabbametaṃ rūpādayo tesaṃ guṇā’’ti. Te vattabbā ‘‘iccheyyāma, yadi āpādhikassa āsavassa gandhato pathavīadhike kappāse gandho adhikataro siyā, tejādhikassa ca uṇhodakassa vaṇṇato sītudakassa vaṇṇo parihāyetha’’. Yasmā panetaṃ ubhayampi natthi, tasmā pahāyetaṃ etesaṃ nissayabhūtānaṃ visesakappanaṃ, ‘‘yathā avisesepi ekakalāpe bhūtānaṃ rūparasādayo aññamaññaṃ visadisā honti, evaṃ cakkhupasādādayo avijjamānepi aññasmiṃ visesakāraṇe’’ti gahetabbametaṃ. 434. ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า "จักขุคือความใสของภูตรูปที่มีเตโชธาตุยิ่ง, โสตะ ฆานะ ชิวหา คือความใสของภูตรูปที่มีวาโย ปฐวี และอาโปธาตุยิ่ง, กายคือความใสของภูตรูปทั้งหมด". อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "จักขุคือความใสของภูตรูปที่มีเตโชธาตุยิ่ง, โสตะ ฆานะ ชิวหา และกาย คือความใสของภูตรูปที่มีอากาศ วาโย อาโป และปฐวีธาตุยิ่ง". พึงกล่าวกับอาจารย์เหล่านั้นว่า "ท่านจงนำพระสูตรมา". แน่นอนว่าพวกเขาจักไม่เห็นพระสูตรเลย. อาจารย์บางพวกในนั้นแสดงเหตุผลว่า "เพราะได้รับการอุปการะด้วยรูปเป็นต้นซึ่งเป็นคุณของเตโชธาตุเป็นต้น". พึงกล่าวกับอาจารย์เหล่านั้นว่า "ใครเล่ากล่าวอย่างนี้ว่า รูปเป็นต้นเป็นคุณของเตโชธาตุเป็นต้น. เพราะในภูตรูปทั้งหลายที่แยกออกจากกันไม่ได้ ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า นี้เป็นคุณของธาตุนี้ นี้เป็นคุณของธาตุนี้". หากพวกเขาพึงกล่าวอีกว่า "เหมือนอย่างที่ท่านปรารถนากิจมีการทรงไว้เป็นต้นของปฐวีธาตุเป็นต้น เพราะความที่ภูตรูปนั้นๆ มีประมาณยิ่งในสมภารนั้นๆ ฉันใด, ในสมภารที่มีเตโชธาตุเป็นต้นยิ่ง ก็พึงปรารถนาข้อนี้ว่า รูปเป็นต้นเป็นคุณของภูตรูปเหล่านั้น เพราะเห็นความที่รูปเป็นต้นมีประมาณยิ่ง ฉันนั้น". พึงกล่าวกับอาจารย์เหล่านั้นว่า "เราพึงปรารถนา หากว่ากลิ่นในปุยฝ้ายที่มีปฐวีธาตุยิ่ง จะพึงมีประมาณยิ่งกว่ากลิ่นของสุราที่มีอาโปธาตุยิ่ง, และวรรณะของน้ำเย็นจะพึงเสื่อมไปกว่าวรรณะของน้ำร้อนที่มีเตโชธาตุยิ่ง". แต่เพราะเหตุที่ข้อทั้งสองนี้ไม่มี, เพราะฉะนั้น ท่านจงละการกำหนดความพิเศษของภูตรูปที่เป็นที่อาศัยเหล่านี้เสีย, พึงถือเอาข้อนี้ว่า "เหมือนอย่างที่รูปและรสเป็นต้นในกลาปเดียวกันย่อมแตกต่างกัน แม้ในเมื่อภูตรูปไม่มีความพิเศษ ฉันใด, จักขุปสาทเป็นต้นก็ย่อมแตกต่างกัน แม้เมื่อไม่มีเหตุพิเศษอื่น ฉันนั้น". Kiṃ pana taṃ yaṃ aññamaññassa asādhāraṇaṃ? Kammameva nesaṃ visesakāraṇaṃ. Tasmā kammavisesato etesaṃ viseso, na bhūtavisesato. Bhūtavisese hi sati pasādova na uppajjati. Samānānañhi pasādo, na visamānānanti porāṇā. ก็อะไรเล่าที่เป็นเหตุไม่ทั่วไปแก่กันและกัน? กรรมนั่นแหละเป็นเหตุแห่งความพิเศษของปสาทรูปเหล่านั้น. เพราะฉะนั้น ความแตกต่างของปสาทรูปเหล่านี้จึงมีได้เพราะความพิเศษแห่งกรรม ไม่ใช่เพราะความพิเศษแห่งภูตรูป. เพราะเมื่อมีความพิเศษแห่งภูตรูป ปสาทรูปย่อมไม่เกิดขึ้นเลย. โบราณาจารย์กล่าวว่า "เพราะว่าปสาทรูปเป็นความใสของภูตรูปที่สม่ำเสมอกัน ไม่ใช่ของภูตรูปที่ไม่สม่ำเสมอกัน". 435. Evaṃ kammavisesato visesavantesu ca etesu cakkhusotāni asampattavisayagāhakāni, attano nissayaṃ anallīnanissaye eva visaye viññāṇahetuttā. Ghānajivhākāyā sampattavisayagāhakā, nissayavasena ceva, sayañca, attano nissayaṃ allīneyeva visaye viññāṇahetuttā. 435. บรรดาปสาทรูปเหล่านี้ซึ่งมีความพิเศษเพราะความแตกต่างแห่งกรรมอย่างนี้ จักษุและโสตย่อมรับอารมณ์ที่ยังมาไม่ถึง เพราะเป็นเหตุแห่งวิญญาณในอารมณ์ซึ่งมีที่อาศัยอันไม่แนบสนิทกับที่อาศัยของตน ส่วนฆานะ ชิวหา และกายะ ย่อมรับอารมณ์ที่มาถึงแล้ว เพราะเป็นเหตุแห่งวิญญาณในอารมณ์ซึ่งแนบสนิทกับที่อาศัยของตน ทั้งโดยอำนาจแห่งที่อาศัย (ของอารมณ์) ด้วย และ (โผฏฐัพพะ) เองด้วย 436. Cakkhu cettha yadetaṃ loke nīlapakhumasamākiṇṇakaṇhasukkamaṇḍalavicittaṃ nīluppaladalasannibhaṃ cakkhūti vuccati. Tassa sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe abhimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattipadese sattasu picupaṭalesu āsittatelaṃ picupaṭalāni viya satta akkhipaṭalānibyāpetvā dhāraṇanhāpanamaṇḍanabījanakiccāhi catūhi dhātīhi khattiyakumāro viya sandhāraṇabandhanaparipācanasamudīraṇakiccāhi catūhi dhātūhi katūpakāraṃ utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ āyunā anupāliyamānaṃ vaṇṇagandharasādīhi parivutaṃ pamāṇato ūkāsiramattaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Vuttampi cetaṃ dhammasenāpatinā – 436. ในบรรดาปสาทรูปเหล่านั้น จักษุปสาทตั้งอยู่ ณ บริเวณที่เกิดเงาสะท้อนสัณฐานร่างกายของผู้ที่ยืนอยู่เบื้องหน้า ในท่ามกลางตาดำซึ่งแวดล้อมด้วยตาขาว ของก้อนเนื้อที่ในโลกเรียกว่า "จักษุ" ซึ่งเกลื่อนกล่นด้วยขนตาสีเขียว วิจิตรด้วยวงตาดำและตาขาว มีสัณฐานคล้ายกลีบอุบลเขียว อันเป็นจักษุพร้อมทั้งส่วนประกอบ โดยแผ่ซ่านไปในชั้นของลูกนัยน์ตาทั้ง ๗ ชั้น เหมือนน้ำมันที่เทลงในสำลี ๗ ชั้น ย่อมแผ่ซ่านไปในชั้นสำลีเหล่านั้น เป็นรูปที่มหาภูตรูป ๔ ซึ่งมีกิจคือการทรงไว้ การยึดเหนี่ยว การทำให้สุก และการเคลื่อนไหว ได้อุปการะไว้ เหมือนราชกุมารอันพี่เลี้ยง ๔ คนซึ่งมีกิจคือการอุ้ม การอาบน้ำ การประดับ และการพัดวี ได้อุปการะไว้ เป็นรูปที่อุตุ จิต และอาหารอุปถัมภ์อยู่ อายุรักษาอยู่ วรรณะ คันธะ รส เป็นต้นแวดล้อมอยู่ มีประมาณเท่าศีรษะของเล็น ทำความเป็นวัตถุและทวารแก่จักษุวิญญาณเป็นต้นตามสมควรให้สำเร็จอยู่ คำนี้พระธรรมเสนาบดีได้กล่าวไว้แล้วว่า – ‘‘Yena cakkhupasādena, rūpāni manupassati; Parittaṃ sukhumaṃ etaṃ, ūkāsirasamūpama’’nti. มนุษย์ย่อมเห็นรูปทั้งหลายด้วยจักษุปสาทใด จักษุปสาทนั้นเล็กน้อย ละเอียด มีอุปมาดังศีรษะของเล็น Sasambhārasotabilassa anto tanutambalomācite aṅgulivedhakasaṇṭhāne padese sotaṃ vuttappakārāhi dhātūhi katūpakāraṃ utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ āyunā anupāliyamānaṃ vaṇṇādīhi parivutaṃ sotaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. โสตปสาทตั้งอยู่ภายในช่องหูพร้อมทั้งส่วนประกอบ ณ บริเวณที่มีสัณฐานดังวงแหวน อันเกลื่อนกล่นด้วยขนสีแดงอันอ่อนนุ่ม เป็นรูปที่มหาภูตรูปทั้งหลายตามที่กล่าวแล้วได้อุปการะไว้ อุตุ จิต และอาหารอุปถัมภ์อยู่ อายุรักษาอยู่ วรรณะเป็นต้นแวดล้อมอยู่ ทำความเป็นวัตถุและทวารแก่โสตวิญญาณเป็นต้นตามสมควรให้สำเร็จอยู่ Sasambhāraghānabilassa anto ajapadasaṇṭhāne padese ghānaṃ yathāvuttappakārupakārupatthambhanānupālanaparivāraṃ ghānaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. ฆานปสาทตั้งอยู่ภายในช่องจมูกพร้อมทั้งส่วนประกอบ ณ บริเวณที่มีสัณฐานดังกีบแพะ เป็นรูปที่มีการอุปการะ การอุปถัมภ์ การรักษา และส่วนแวดล้อมตามประการที่กล่าวแล้ว ทำความเป็นวัตถุและทวารแก่ฆานวิญญาณเป็นต้นตามสมควรให้สำเร็จอยู่ Sasambhārajivhāmajjhassa upari uppaladalaggasaṇṭhāne padese jivhā yathāvuttappakārupakārupatthambhanānupālanaparivārā jivhāviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānā tiṭṭhati. ชิวหาปสาทตั้งอยู่เบื้องบนท่ามกลางลิ้นพร้อมทั้งส่วนประกอบ ณ บริเวณที่มีสัณฐานดังปลายกลีบอุบล เป็นรูปที่มีการอุปการะ การอุปถัมภ์ การรักษา และส่วนแวดล้อมตามประการที่กล่าวแล้ว ทำความเป็นวัตถุและทวารแก่ชิวหาวิญญาณเป็นต้นตามสมควรให้สำเร็จอยู่ Yāvatā pana imasmiṃ kāye upādiṇṇarūpaṃ nāma atthi. Sabbattha kāyo kappāsapaṭale sneho viya vuttappakārupakārupatthambhanānupālanaparivārova hutvā kāyaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamāno tiṭṭhati. ก็โดยส่วนใดในกายนี้มีรูปที่เรียกว่าอุปาทินนรูปอยู่ กายปสาทมีอยู่ทั่วทุกส่วนนั้น เป็นเหมือนน้ำมันในแผ่นสำลี มีการอุปการะ การอุปถัมภ์ การรักษา และส่วนแวดล้อมตามประการที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ทำความเป็นวัตถุและทวารแก่กายวิญญาณเป็นต้นตามสมควรให้สำเร็จอยู่ Vammikaudakākāsagāmasivathikasaṅkhātasagocaraninnā viya ca ahisusumārapakkhīkukkurasiṅgālārūpādisagocaraninnāva ete cakkhādayoti daṭṭhabbā. พึงเห็นว่า จักษุเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมน้อมไปในโคจรของตนคือรูปเป็นต้นนั่นเทียว เปรียบเหมือนงู จระเข้ นก สุนัขบ้าน และสุนัขจิ้งจอก ย่อมน้อมไปในโคจรของตนอันได้แก่จอมปลวก ห้วงน้ำ อากาศ หมู่บ้าน และป่าช้า ตามลำดับ 437. Tato paresu pana rūpādīsu cakkhupaṭihananalakkhaṇaṃ rūpaṃ, cakkhuviññāṇassa visayabhāvarasaṃ, tasseva gocarapaccupaṭṭhānaṃ, catumahābhūtapadaṭṭhānaṃ. Yathā cetaṃ tathā sabbānipi upādārūpāni. Yattha pana viseso atthi, tattha vakkhāma. Tayidaṃ nīlaṃ pītakantiādivasena anekavidhaṃ. 437. ส่วนในบรรดารูปเป็นต้นที่นอกเหนือไปจากนั้น รูปารมณ์มีการกระทบจักษุเป็นลักษณะ มีความเป็นอารมณ์ของจักษุวิญญาณเป็นกิจ มีความเป็นโคจรของจักษุวิญญาณนั้นนั่นแหละเป็นอาการปรากฏ มีมหาภูตรูป ๔ เป็นปทัฏฐาน อุปาทายรูปแม้ทั้งหมดก็เป็นเช่นนั้นเหมือนรูปารมณ์นี้ แต่ในรูปใดมีความพิเศษ เราจักกล่าวในรูปนั้น รูปารมณ์นั้นมีหลายชนิดโดยเป็นสีเขียว สีเหลืองเป็นต้น Sotapaṭihananalakkhaṇo saddo, sotaviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarapaccupaṭṭhāno. Bherisaddo mudiṅgasaddotiādinā nayena anekavidho. สัททารมณ์มีการกระทบโสตะเป็นลักษณะ มีความเป็นอารมณ์ของโสตวิญญาณเป็นกิจ มีความเป็นโคจรของโสตวิญญาณนั้นนั่นแหละเป็นอาการปรากฏ มีหลายชนิดโดยนัยเป็นต้นว่า เสียงกลองใหญ่ เสียงตะโพน Ghānapaṭihananalakkhaṇo gandho, ghānaviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarapaccupaṭṭhāno. Mūlagandho sāragandhotiādinā nayena anekavidho. คันธารมณ์มีการกระทบฆานะเป็นลักษณะ มีความเป็นอารมณ์ของฆานวิญญาณเป็นกิจ มีความเป็นโคจรของฆานวิญญาณนั้นนั่นแหละเป็นอาการปรากฏ มีหลายชนิดโดยนัยเป็นต้นว่า กลิ่นที่ราก กลิ่นที่แก่น Jivhāpaṭihananalakkhaṇo raso, jivhāviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarapaccupaṭṭhāno. Mūlaraso khandharasotiādinā nayena anekavidho. รสารมณ์มีการกระทบชิวหาเป็นลักษณะ มีความเป็นอารมณ์ของชิวหาวิญญาณเป็นกิจ มีความเป็นโคจรของชิวหาวิญญาณนั้นนั่นแหละเป็นอาการปรากฏ มีหลายชนิดโดยนัยเป็นต้นว่า รสที่ราก รสที่ลำต้น 438. Itthibhāvalakkhaṇaṃ itthindriyaṃ, itthīti pakāsanarasaṃ, itthiliṅganimittakuttākappānaṃ kāraṇabhāvapaccupaṭṭhānaṃ. Purisabhāvalakkhaṇaṃ purisindriyaṃ, purisoti pakāsanarasaṃ, purisaliṅganimittakuttākappānaṃ kāraṇabhāvapaccupaṭṭhānaṃ. Tadubhayampi kāyappasādo viya sakalasarīraṃ byāpakameva, na ca kāyapasādena ṭhitokāse ṭhitanti vā aṭṭhitokāse ṭhitanti vāti vattabbataṃ āpajjati, rūparasādayo viya aññamaññaṃ saṅkaro natthi. 438. อิตถินทรีย์มีความเป็นหญิงเป็นลักษณะ มีการแสดงว่าเป็นหญิงเป็นกิจ มีความเป็นเหตุแห่งอิตถีลิงค์ อิตถีนิมิต อิตถีกุตตะ และอิตถีอากัปปะ เป็นอาการปรากฏ ปุริสินทรีย์มีความเป็นชายเป็นลักษณะ มีการแสดงว่าเป็นชายเป็นกิจ มีความเป็นเหตุแห่งปุริสลิงค์ ปุริสนิมิต ปุริสกุตตะ และปุริสอากัปปะ เป็นอาการปรากฏ ภาวรูปทั้งสองนั้นแผ่ไปทั่วทั้งสรีระเหมือนกายปสาททีเดียว แต่ก็ไม่ถึงความที่จะพึงกล่าวได้ว่า ตั้งอยู่ในที่ที่กายปสาทตั้งอยู่ หรือตั้งอยู่ในที่ที่กายปสาทมิได้ตั้งอยู่ และไม่มีการปะปนกันและกันเหมือนรูปกับรสเป็นต้น 439. Sahajarūpānupālanalakkhaṇaṃ jīvitindriyaṃ, tesaṃ pavattanarasaṃ, tesaññeva ṭhapanapaccupaṭṭhānaṃ, yāpayitabbabhūtapadaṭṭhānaṃ. Santepi ca anupālanalakkhaṇādimhi vidhāne atthikkhaṇeyeva taṃ sahajarūpāni anupāleti udakaṃ viya uppalādīni. Yathāsakaṃ paccayuppannepi ca dhamme pāleti dhāti viya kumāraṃ. Sayaṃ pavattitadhammasambandheneva ca pavattati niyāmako viya. Na bhaṅgato uddhaṃ pavattati, attano ca pavattayitabbānañca abhāvā. Na bhaṅgakkhaṇe ṭhapeti, sayaṃ bhijjamānattā. Khīyamāno viya vaṭṭisneho dīpasikhaṃ. Na ca anupālanapavattanaṭṭhapanānubhāvavirahitaṃ, yathāvuttakkhaṇe tassa tassa sādhanatoti daṭṭhabbaṃ. 439. ชีวิตินทรีย์มีการตามรักษาสหชาตรูปเป็นลักษณะ มีการทำให้รูปเหล่านั้นเป็นไปเป็นกิจ มีการตั้งมั่นรูปเหล่านั้นนั่นแหละเป็นอาการปรากฏ มีมหาภูตรูปที่พึงให้เป็นไปเป็นปทัฏฐาน และแม้เมื่อมีการตามรักษาเป็นลักษณะเป็นต้นอยู่ ชีวิตินทรีย์นั้นย่อมตามรักษาสหชาตรูปทั้งหลายในขณะที่รูปนั้นมีอยู่เท่านั้น เหมือนน้ำตามรักษาดอกอุบลเป็นต้น และย่อมรักษาสภาวธรรมทั้งหลายแม้ที่เกิดขึ้นจากปัจจัยของตนๆ เหมือนแม่นมรักษาราชกุมาร และตนเองย่อมเป็นไปโดยความสัมพันธ์กับธรรมที่ตนทำให้เป็นไปนั่นเทียว เหมือนนายท้ายเรือ (ไปกับเรือ) ย่อมไม่เป็นไปต่อจากขณะที่แตกดับ เพราะไม่มีทั้งตนเองและสิ่งที่พึงทำให้เป็นไป ย่อมตั้งมั่นไว้ไม่ได้ในขณะที่แตกดับ เพราะตนเองกำลังแตกสลาย เหมือนไส้ตะเกียงและน้ำมันที่กำลังจะหมด ย่อมตั้งเปลวไฟไว้ไม่ได้ และชีวิตินทรีย์ก็มิได้ปราศจากอานุภาพในการตามรักษา การทำให้เป็นไป และการตั้งมั่นไว้ เพราะสำเร็จกิจนั้นๆ ในขณะที่กล่าวแล้วนั้นๆ ดังนี้พึงเห็นเถิด 440. Manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayalakkhaṇaṃ hadayavatthu, tāsaññeva dhātūnaṃ ādhāraṇarasaṃ, ubbahanapaccupaṭṭhānaṃ. Hadayassa anto kāyagatāsatikathāyaṃ vuttappakāraṃ lohitaṃ nissāya sandhāraṇādikiccehi bhūtehi katūpakāraṃ utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ āyunā anupāliyamānaṃ manodhātumanoviññāṇadhātūnañceva taṃsampayuttadhammānañca vatthubhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. 440. หทัยวัตถุมีลักษณะเป็นที่อาศัยของมโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุ มีกิจคือการทรงไว้ซึ่งธาตุทั้งสองนั้น มีการทรงไว้เป็นอาการปรากฏ. หทัยวัตถุนั้นอาศัยเลือดชนิดที่กล่าวไว้ในกายคตาสติกถาซึ่งอยู่ภายในหทัย อันมีมหาภูตรูปซึ่งมีกิจคือการทรงไว้เป็นต้นคอยอุปการะอยู่ อันมีอุตุ จิต และอาหารคอยค้ำจุนอยู่ อันมีชีวิตินทรีย์คอยรักษาอยู่ ย่อมตั้งอยู่โดยทำหน้าที่เป็นวัตถุที่อาศัยของมโนธาตุ มโนวิญญาณธาตุ และธรรมที่สัมปยุตด้วยธาตุทั้งสองนั้น. 441. Abhikkamādipavattakacittasamuṭṭhānavāyodhātuyā sahajarūpakāyathambhanasandhāraṇacalanassa paccayo ākāravikāro kāyaviññatti, adhippāyapakāsanarasā, kāyavipphandanahetubhāvapaccupaṭṭhānā, cittasamuṭṭhānavāyodhātupadaṭṭhānā. Sā panesā kāyavipphandanena adhippāyaviññāpanahetuttā, sayañca tena kāyavipphandanasaṅkhātena kāyena viññeyyattā ‘‘kāyaviññattī’’ti vuccati. Tāya ca pana calitehi cittajarūpehi abhisambandhānaṃ utujādīnampi calanato abhikkamādayo pavattantīti veditabbā. 441. อาการวิการอันเป็นปัจจัยแก่การค้ำจุน การทรงไว้ และการเคลื่อนไหวซึ่งรูปกายที่เกิดร่วมกัน ของวาโยธาตุที่มีจิตเป็นสมุฏฐานอันยังการก้าวไปเป็นต้นให้เป็นไป ชื่อว่า กายวิญญัติ, กายวิญญัตินั้นมีการประกาศความประสงค์เป็นกิจ, มีความเป็นเหตุแห่งการเคลื่อนไหวกายเป็นอาการปรากฏ, มีวาโยธาตุที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นเหตุใกล้. ก็กายวิญญัตินี้นั้น อันบัณฑิตเรียกว่า “กายวิญญัติ” เพราะเป็นเหตุให้รู้ความประสงค์ได้ด้วยการเคลื่อนไหวกาย และเพราะตนเองก็เป็นสิ่งที่พึงรู้ได้ด้วยกายที่เรียกว่าการเคลื่อนไหวกายนั้น. และพึงทราบว่า ก็เพราะการเคลื่อนไหวแม้ของรูปที่เกิดจากอุตุเป็นต้น ซึ่งสัมพันธ์กับจิตตชรูปทั้งหลายที่เคลื่อนไหวแล้วด้วยกายวิญญัตินั้น การก้าวไปเป็นต้นจึงเป็นไปอยู่. Vacībhedapavattakacittasamuṭṭhānapathavīdhātuyā upādiṇṇaghaṭṭanassa paccayo ākāravikāro vacīviññatti, adhippāyappakāsanarasā, vacīghosahetubhāvapaccupaṭṭhānā, cittasamuṭṭhānapathavīdhātupadaṭṭhānā. Sā panesā vacīghosena adhippāyaviññāpanahetuttā, sayañca tāya vacīghosasaṅkhātāya vācāya viññeyyattā ‘‘vacīviññattī’’ti vuccati. Yathā hi araññe ussāpetvā bandhagosīsādiudakanimittaṃ disvā udakamettha atthīti viññāyati, evaṃ kāyavipphandanañceva vacīghosañca gahetvā kāyavacīviññattiyopi viññāyanti. อาการวิการอันเป็นปัจจัยแก่การกระทบรูปอันกรรมให้เกิดแล้ว ของปฐวีธาตุที่มีจิตเป็นสมุฏฐานอันยังเภทแห่งวจีให้เป็นไป ชื่อว่า วจีวิญญัติ, วจีวิญญัตินั้นมีการประกาศความประสงค์เป็นกิจ, มีความเป็นเหตุแห่งเสียงพูดเป็นอาการปรากฏ, มีปฐวีธาตุที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นเหตุใกล้. ก็วจีวิญญัตินี้นั้น อันบัณฑิตเรียกว่า “วจีวิญญัติ” เพราะเป็นเหตุให้รู้ความประสงค์ได้ด้วยเสียงพูด และเพราะตนเองก็เป็นสิ่งที่พึงรู้ได้ด้วยวาจาที่เรียกว่าเสียงพูดนั้น. เปรียบเหมือนในป่า บุคคลเห็นนิมิตเครื่องหมายบอกน้ำ เช่น หัววัวที่เขาสร้างและผูกไว้ แล้วย่อมรู้ได้ว่า “ในที่นี้มีน้ำ” ฉันใด, แม้กายวิญญัติและวจีวิญญัติทั้งหลาย ก็ย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลรู้ได้ เพราะอาศัยการเคลื่อนไหวกายและเสียงพูด ฉันนั้น. 442. Rūpaparicchedalakkhaṇā ākāsadhātu, rūpapariyantappakāsanarasā, rūpamariyādāpaccupaṭṭhānā, asamphuṭṭhabhāvacchiddavivarabhāvapaccupaṭṭhānā vā, paricchinnarūpapadaṭṭhānā. Yāya paricchinnesu rūpesu idamito uddhamadho tiriyanti ca hoti. 442. อากาสธาตุ มีการกำหนดรูปเป็นลักษณะ, มีการแสดงที่สุดโดยรอบของรูปเป็นกิจ, มีขอบเขตของรูปเป็นอาการปรากฏ, หรือมีการปรากฏโดยความเป็นสิ่งที่ไม่ถูกสัมผัส เป็นช่อง เป็นที่ว่าง, มีรูปที่ถูกกำหนดแล้วเป็นเหตุใกล้. โดยอากาสธาตุใด ในรูปทั้งหลายที่ถูกกำหนดแล้ว ย่อมมีความปรากฏว่า “รูปนี้อยู่เบื้องบน แต่รูปนี้, อยู่เบื้องต่ำ, อยู่ด้านขวาง” ดังนี้. 443. Adandhatālakkhaṇā rūpassa lahutā, rūpānaṃ garubhāvavinodanarasā, lahuparivattitāpaccupaṭṭhānā, lahurūpapadaṭṭhānā. Athaddhatālakkhaṇā rūpassa mudutā, rūpānaṃ thaddhabhāvavinodanarasā, sabbakiriyāsu avirodhitāpaccupaṭṭhānā, mudurūpapadaṭṭhānā. Sarīrakiriyānukūlakammaññabhāvalakkhaṇā rūpassa kammaññatā, akammaññatāvinodanarasā, adubbalabhāvapaccupaṭṭhānā, kammaññarūpapadaṭṭhānā. 443. ลหุตาแห่งรูป มีความไม่เชื่องช้าเป็นลักษณะ, มีการบรรเทาความเป็นของหนักแห่งรูปเป็นกิจ, มีความเปลี่ยนแปลงเร็วเป็นอาการปรากฏ, มีรูปที่เบาเป็นเหตุใกล้. มุทุตาแห่งรูป มีความไม่กระด้างเป็นลักษณะ, มีการบรรเทาความเป็นของแข็งแห่งรูปเป็นกิจ, มีความไม่ขัดขวางในกิจทั้งปวงเป็นอาการปรากฏ, มีรูปที่อ่อนนุ่มเป็นเหตุใกล้. กัมมัญญตาแห่งรูป มีความเป็นสภาพควรแก่การงานอันเกื้อกูลแก่กิจทางกายเป็นลักษณะ, มีการบรรเทาความไม่ควรแก่การงานเป็นกิจ, มีความไม่ทุรพลเป็นอาการปรากฏ, มีรูปที่ควรแก่การงานเป็นเหตุใกล้. Etā pana tisso na aññamaññaṃ vijahanti, evaṃ santepi yo arogino viya rūpānaṃ lahubhāvo adandhatā lahuparivattippakāro rūpadandhattakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno, so rūpavikāro rūpassa lahutā. Yo pana suparimadditacammasseva rūpānaṃ mudubhāvo sabbakiriyāvisesesu vasavattanabhāvamaddavappakāro rūpatthaddhattakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno, so rūpavikāro rūpassa mudutā. Yo pana sudantasuvaṇṇasseva rūpānaṃ kammaññabhāvo sarīrakiriyānukūlabhāvappakāro sarīrakiriyānaṃ ananukūlakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno, so rūpavikāro rūpassa kammaññatāti evametāsaṃ viseso veditabbo. ก็รูปทั้งสามนี้ ย่อมไม่ละกันและกัน, ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น วิการแห่งรูปใด ที่เป็นความเบาแห่งรูปทั้งหลายเหมือนความเบาของคนไม่มีโรค เป็นประเภทมีความไม่เชื่องช้าและความเปลี่ยนแปลงเร็ว เกิดจากปัจจัยที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความแปรปรวนแห่งธาตุอันกระทำความเชื่องช้าแก่รูป, วิการแห่งรูปนั้น คือ ลหุตาแห่งรูป. ก็วิการแห่งรูปใด ที่เป็นความอ่อนนุ่มแห่งรูปทั้งหลายเหมือนความอ่อนนุ่มของหนังที่ฟอกดีแล้ว เป็นประเภทมีความเป็นไปในอำนาจและความอ่อนนุ่มในกิจพิเศษทั้งปวง เกิดจากปัจจัยที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความแปรปรวนแห่งธาตุอันกระทำความกระด้างแก่รูป, วิการแห่งรูปนั้น คือ มุทุตาแห่งรูป. ก็วิการแห่งรูปใด ที่เป็นความควรแก่การงานแห่งรูปทั้งหลายเหมือนความควรแก่การงานของทองคำที่หลอมดีแล้ว เป็นประเภทมีความเป็นสภาพเกื้อกูลแก่กิจทางกาย เกิดจากปัจจัยที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความแปรปรวนแห่งธาตุอันกระทำความไม่เกื้อกูลแก่กิจทางกาย, วิการแห่งรูปนั้น คือ กัมมัญญตาแห่งรูป, พึงทราบความแตกต่างแห่งรูปทั้งสามนี้อย่างนี้. 444. Ācayalakkhaṇo rūpassa upacayo, pubbantato rūpānaṃ ummujjāpanaraso, niyyātanapaccupaṭṭhāno, paripuṇṇabhāvapaccupaṭṭhāno vā, upacitarūpapadaṭṭhāno. Pavattilakkhaṇā rūpassa santati, anuppabandhanarasā, anupacchedapaccupaṭṭhānā, anuppabandhakarūpapadaṭṭhānā. Ubhayampetaṃ jātirūpassevādhivacanaṃ, ākāranānattato pana veneyyavasena ca ‘‘upacayo santatī’’ti uddesadesanā katā. Yasmā panettha atthato nānattaṃ natthi, tasmā imesaṃ padānaṃ niddese ‘‘yo āyatanānaṃ ācayo, so rūpassa upacayo. Yo rūpassa upacayo, sā rūpassa santatī’’ti (dha. sa. 641-642) vuttaṃ. Aṭṭhakathāyampi ‘‘ācayo nāma nibbatti, upacayo nāma vaḍḍhi, santati nāma pavattī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 641) vatvā ‘‘nadītīre khatakūpakamhi udakuggamanakālo viya ācayo nibbatti, paripuṇṇakālo viya upacayo vaḍḍhi, ajjhottharitvā gamanakālo viya santati pavattī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 641) upamā katā. 444. อุปจยะแห่งรูป มีการสั่งสมเป็นลักษณะ, มีการทำให้รูปผุดขึ้นจากส่วนเบื้องต้นเป็นกิจ, มีการมอบให้เป็นอาการปรากฏ, หรือมีความบริบูรณ์เป็นอาการปรากฏ, มีรูปที่สั่งสมแล้วเป็นเหตุใกล้. สันตติแห่งรูป มีความเป็นไปเป็นลักษณะ, มีการสืบต่อเป็นกิจ, มีความไม่ขาดสายเป็นอาการปรากฏ, มีรูปที่กระทำการสืบต่อเป็นเหตุใกล้. ทั้งสองอย่างนี้เป็นชื่อของชาติรูปนั่นเอง, แต่ว่า พระผู้มีพระภาคทรงกระทำเทศนาที่เป็นอุเทศว่า “อุปจยะ สันตติ” เพราะความต่างแห่งอาการและโดยอำนาจแห่งเวไนยสัตว์. เพราะว่าในสองอย่างนี้ไม่มีความแตกต่างกันโดยอรรถ ฉะนั้น ในนิทเทสแห่งบททั้งสองนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า “การสั่งสมแห่งอายตนะเหล่าใด นั่นเป็นอุปจยะแห่งรูป. อุปจยะแห่งรูปใด นั่นเป็นสันตติแห่งรูป”. แม้ในอรรถกถา ท่านก็กล่าวว่า “ชื่อว่า อาจยะ คือ การเกิดขึ้น, ชื่อว่า อุปจยะ คือ การเจริญ, ชื่อว่า สันตติ คือ ความเป็นไป” ดังนี้แล้ว ได้ทรงกระทำอุปมาไว้ว่า “อาจยะ คือ การเกิดขึ้น เปรียบเหมือนเวลาที่น้ำปรากฏขึ้นในบ่อเล็กที่ขุดไว้ริมฝั่งแม่น้ำ, อุปจยะ คือ การเจริญ เปรียบเหมือนเวลาที่น้ำเต็ม, สันตติ คือ ความเป็นไป เปรียบเหมือนเวลาที่น้ำท่วมท้นไหลไป” ดังนี้. Upamāvasāne ca ‘‘evaṃ kiṃ kathitaṃ hoti? Āyatanena ācayo kathito, ācayena āyatanaṃ kathita’’nti vuttaṃ. Tasmā yā rūpānaṃ paṭhamābhinibbatti, sā ācayo. Yā tesaṃ upari aññesampi nibbattamānānaṃ nibbatti, sā vaḍḍhiākārena upaṭṭhānato upacayo. Yā tesampi upari punappunaṃ aññesaṃ nibbattamānānaṃ nibbatti, sā anupabandhākārena upaṭṭhānato santatīti ca pavuccatīti veditabbā. และในตอนท้ายของอุปมา ท่านกล่าวไว้ว่า “เมื่อเป็นเช่นนี้ เท่ากับว่าท่านกล่าวอะไรไว้? ท่านกล่าวอาจยะด้วยอายตนะ, ท่านกล่าวอายตนะด้วยอาจยะ”. เพราะฉะนั้น การเกิดขึ้นใหม่ครั้งแรกแห่งรูปทั้งหลายใด การเกิดขึ้นใหม่นั้นชื่อว่า อาจยะ. การเกิดขึ้นแห่งรูปอื่น ๆ แม้ที่กำลังเกิดขึ้นเบื้องบนแห่งรูปเหล่านั้นใด การเกิดขึ้นนั้นชื่อว่า อุปจยะ เพราะปรากฏโดยอาการแห่งความเจริญ. การเกิดขึ้นแห่งรูปอื่น ๆ ที่กำลังเกิดขึ้นซ้ำ ๆ แม้เบื้องบนแห่งรูปเหล่านั้นใด การเกิดขึ้นนั้นชื่อว่า สันตติ เพราะปรากฏโดยอาการแห่งการสืบต่อไม่ขาดสาย ดังนี้ ก็กล่าวได้, พึงทราบเถิด. Rūpaparipākalakkhaṇā jaratā, upanayanarasā, sabhāvānapagamepi navabhāvāpagamapaccupaṭṭhānā vīhipurāṇabhāvo viya, paripaccamānarūpapadaṭṭhānā. Khaṇḍiccādibhāvena dantādīsu vikāradassanato idaṃ pākaṭajaraṃ sandhāya vuttaṃ. Arūpadhammānaṃ pana paṭicchannajarā nāma hoti, tassā esa vikāro natthi, yā ca pathavī udakapabbatacandimasūriyādīsu avīcijarā nāma. ชรตา มีความคร่ำคร่าแห่งรูปเป็นลักษณะ มีการนำเข้าไปสู่ความเสื่อมเป็นกิจ มีความปราศจากภาวะใหม่ปรากฏเป็นอาการ แม้เมื่อสภาวะเดิมยังไม่หมดไป เปรียบเหมือนความเป็นข้าวเก่า มีรูปที่กำลังคร่ำคร่าเป็นเหตุใกล้ เพราะเห็นความเปลี่ยนแปลงในฟันเป็นต้น โดยความเป็นฟันหลุดเป็นอาทิ คำว่าชรตานี้ ท่านกล่าวหมายถึงปากฏชรา (ชราที่ปรากฏ) ส่วนในอรูปธรรมทั้งหลาย มีชราที่ถูกปกปิดไว้เรียกว่า ปฏิจฉันนชรา ชรานั้นไม่มีความเปลี่ยนแปลงเช่นนี้ และในแผ่นดิน น้ำ ภูเขา พระจันทร์ พระอาทิตย์เป็นต้น ก็มีชราที่ไม่ปรากฏร่องรอยเรียกว่า อวีจิชรา Paribhedalakkhaṇā rūpassa aniccatā, saṃsīdanarasā, khayavayapaccupaṭṭhānā, paribhijjamānarūpapadaṭṭhānā. อนิจจตาแห่งรูป มีการแตกสลายเป็นลักษณะ มีการทรุดโทรมเป็นกิจ มีความสิ้นไปและความเสื่อมไปปรากฏเป็นอาการ มีรูปที่กำลังแตกสลายเป็นเหตุใกล้ 445. Ojālakkhaṇo kabaḷīkāro āhāro, rūpāharaṇaraso, upatthambhanapaccupaṭṭhāno, kabaḷaṃ katvā āharitabbavatthupadaṭṭhāno. Yāya ojāya sattā yāpenti, tassā etaṃ adhivacanaṃ. 445. กพฬีการาหาร มีโอชาเป็นลักษณะ มีการนำรูปมาให้เป็นกิจ มีการอุปถัมภ์ปรากฏเป็นอาการ มีวัตถุที่พึงนำเข้าไปโดยทำเป็นคำๆ เป็นเหตุใกล้ สัตว์ทั้งหลายย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปได้ด้วยโอชาใด คำว่า กพฬีการาหาร นี้เป็นชื่อของโอชานั้น 446. Imāni tāva pāḷiyaṃ āgatarūpāneva. Aṭṭhakathāyaṃ pana balarūpaṃ sambhavarūpaṃ jātirūpaṃ rogarūpaṃ ekaccānaṃ matena middharūpanti evaṃ aññānipi rūpāni āharitvā ‘‘addhā munīsi sambuddho, natthi nīvaraṇā tavā’’tiādīni (su. ni. 546) vatvā middharūpaṃ tāva natthiyevāti paṭikkhittaṃ. Itaresu rogarūpaṃ jaratāaniccatāggahaṇena gahitameva, jātirūpaṃ upacayasantatiggahaṇena, sambhavarūpaṃ āpodhātuggahaṇena, balarūpaṃ vāyodhātuggahaṇena gahitameva. Tasmā tesu ekampi visuṃ natthīti sanniṭṭhānaṃ kataṃ. 446. รูปเหล่านี้เป็นรูปที่มาในบาลีเท่านั้นก่อน ส่วนในอรรถกถา ท่านนำรูปอื่นๆ คือ พลรูป สัมภวรูป ชาติรูป โรครูป และมิทธรูปตามมติของอาจารย์บางพวก มาแสดงไว้แล้วกล่าวอ้างคาถาเป็นต้นว่า "addhā munīsi sambuddho, natthi nīvaraṇā tavā" แล้วปฏิเสธมิทธรูปเสียก่อนว่าไม่มีเลย ในบรรดารูปที่เหลือ โรครูปก็ถูกจัดเข้าด้วยการถือเอาชรตาและอนิจจตา, ชาติรูปก็ถูกจัดเข้าด้วยการถือเอาอุปจยะและสันตติ, สัมภวรูปก็ถูกจัดเข้าด้วยการถือเอาอาโปธาตุ, พลรูปก็ถูกจัดเข้าด้วยการถือเอาวาโยธาตุ เพราะฉะนั้น ท่านจึงลงข้อสรุปไว้ว่า ในบรรดารูปเหล่านั้น แม้รูปหนึ่งก็ไม่มีอยู่โดยต่างหาก Iti idaṃ catuvīsatividhaṃ upādārūpaṃ pubbe vuttaṃ catubbidhaṃ bhūtarūpañcāti aṭṭhavīsatividhaṃ rūpaṃ hoti anūnamanadhikaṃ. ด้วยประการฉะนี้ อุปาทายรูป 24 อย่างนี้ และภูตรูป 4 อย่างที่กล่าวไว้ก่อน รวมเป็นรูป 28 อย่าง ไม่ขาดไม่เกิน 447. Taṃ sabbampi na hetu ahetukaṃ hetuvippayuttaṃ sappaccayaṃ lokiyaṃ sāsavamevātiādinā nayena ekavidhaṃ. 447. รูปทั้งหมดนั้นเป็นอย่างเดียวกันโดยนัยเป็นต้นว่า ไม่ใช่เหตุ เป็นอเหตุกะ เป็นเหตุวิปปยุต เป็นสัปปัจจัย เป็นโลกิยะ และเป็นสาสวะ Ajjhattikaṃ bāhiraṃ, oḷārikaṃ sukhumaṃ, dūre santike, nipphannaṃ anipphannaṃ, pasādarūpaṃ napasādarūpaṃ, indriyaṃ anindriyaṃ, upādiṇṇaṃ anupādiṇṇantiādivasena duvidhaṃ. รูปเป็น 2 อย่างโดยนัยเป็นต้นว่า อัชฌัตติกรูปและพาหิรรูป, โอฬาริกรูปและสุขุมรูป, ทูเรรูปและสันติเกรูป, นิปผันนรูปและอนิปผันนรูป, ปสาทรูปและอปสาทรูป, อินทริยรูปและอนินทริยรูป, อุปาทิณณรูปและอนุปาทิณณรูป Tattha cakkhādipañcavidhaṃ attabhāvaṃ adhikicca pavattattā ajjhattikaṃ, sesaṃ tato bāhirattā bāhiraṃ. Cakkhādīni nava āpodhātuvajjitā tisso dhātuyo cāti dvādasavidhaṃ ghaṭṭanavasena gahetabbato oḷārikaṃ, sesaṃ tato viparītattā sukhumaṃ. Yaṃ sukhumaṃ tadeva duppaṭivijjhasabhāvattā dūre, itaraṃ suppaṭivijjhasabhāvattā santike. Catasso dhātuyo, cakkhādīni terasa, kabaḷīkārāhāro cāti aṭṭhārasavidhaṃ rūpaṃ paricchedavikāralakkhaṇabhāvaṃ atikkamitvā sabhāveneva pariggahetabbato nipphannaṃ, sesaṃ tabbiparītatāya anipphannaṃ. Cakkhādipañcavidhaṃ rūpādīnaṃ gahaṇapaccayabhāvena ādāsatalaṃ viya vippasannattā pasādarūpaṃ, itaraṃ tato viparītattā napasādarūpaṃ. Pasādarūpameva itthindriyādittayena saddhiṃ adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ, sesaṃ tato viparītattā anindriyaṃ. Yaṃ kammajanti parato vakkhāma, taṃ kammena upādiṇṇattā upādiṇṇaṃ, sesaṃ tato viparītattā anupādiṇṇaṃ. ในบรรดารูปเหล่านั้น รูป 5 อย่างมีจักขุเป็นต้น ชื่อว่าอัชฌัตติกะ เพราะเกิดขึ้นโดยอาศัยอัตภาพ รูปที่เหลือชื่อว่าพาหิระ เพราะเป็นภายนอกจากรูปนั้น รูป 12 อย่าง คือ รูป 9 อย่างมีจักขุเป็นต้น และธาตุ 3 อย่างเว้นอาโปธาตุ ชื่อว่าโอฬาริกะ เพราะพึงรับรู้ได้โดยการกระทบกัน รูปที่เหลือชื่อว่าสุขุมะ เพราะตรงกันข้ามจากนั้น รูปใดเป็นสุขุมะ รูปนั้นนั่นแหละชื่อว่าทูเร เพราะมีสภาวะที่รู้ได้ยาก รูปที่เหลือชื่อว่าสันติเก เพราะมีสภาวะที่รู้ได้ง่าย รูป 18 อย่าง คือ ธาตุ 4, รูป 13 อย่างมีจักขุเป็นต้น และกพฬีการาหาร ชื่อว่านิปผันนะ เพราะพึงกำหนดรู้ได้โดยสภาวะของตนเองเท่านั้น โดยก้าวล่วงความเป็นรูปปริจเฉท รูปวิการ และรูปลักขณะ รูปที่เหลือชื่อว่าอนิปผันนะ เพราะตรงกันข้ามจากนั้น รูป 5 อย่างมีจักขุเป็นต้น ชื่อว่าปสาทรูป เพราะมีความผ่องใสเหมือนพื้นกระจกเงา โดยเป็นปัจจัยในการรับอารมณ์มีรูปเป็นต้น รูปที่เหลือชื่อว่าอปสาทรูป เพราะตรงกันข้ามจากนั้น ปสาทรูปนั่นแหละพร้อมกับอินทรีย์ 3 อย่างมีอิตถินทรีย์เป็นต้น ชื่อว่าอินทรีย์ เพราะมีความเป็นใหญ่ รูปที่เหลือชื่อว่าอนินทรีย์ เพราะตรงกันข้ามจากนั้น รูปใดที่เราจะกล่าวต่อไปว่าเป็นกรรมชรูป รูปนั้นชื่อว่าอุปาทิณณะ เพราะกรรมยึดถือไว้ รูปที่เหลือชื่อว่าอนุปาทิณณะ เพราะตรงกันข้ามจากนั้น 448. Puna sabbameva rūpaṃ sanidassanakammajādīnaṃ tikānaṃ vasena tividhaṃ hoti. Tattha oḷārike rūpaṃ sanidassanasappaṭighaṃ, sesaṃ anidassanasappaṭighaṃ. Sabbampi sukhumaṃ anidassanaappaṭighaṃ. Evaṃ tāva sanidassanattikavasena tividhaṃ. Kammajādittikavasena pana kammato jātaṃ kammajaṃ, tadaññapaccayajātaṃ akammajaṃ, nakutocijātaṃ neva kammajaṃ nākammajaṃ. Cittato jātaṃ cittajaṃ, tadaññapaccayajātaṃ acittajaṃ, nakutocijātaṃ neva cittajaṃ nācittajaṃ, āhārato jātaṃ āhārajaṃ, tadaññapaccayajātaṃ anāhārajaṃ, nakutocijātaṃ neva āhārajaṃ naanāhārajaṃ. Ututo jātaṃ utujaṃ, tadaññapaccayajātaṃ anutujaṃ, nakutocijātaṃ neva utujaṃ naanutujanti evaṃ kammajādittikavasena tividhaṃ. 448. อีกอย่างหนึ่ง รูปทั้งหมดเป็น 3 อย่างโดยจำแนกตามติติกะ (หมวด 3) ทั้งหลายมีสนิทัสสนติกะและกัมมชติกะเป็นต้น ในบรรดาติกะนั้น ในโอฬาริกรูป รูปายตนะชื่อว่าสนิทัสสนสัปปฏิฆะ รูปที่เหลือชื่อว่าอนิทัสสนสัปปฏิฆะ สุขุมรูปทั้งหมดชื่อว่าอนิทัสสนอัปปฏิฆะ ด้วยประการฉะนี้ รูปเป็น 3 อย่างโดยจำแนกตามสนิทัสสนติกะก่อน ส่วนโดยจำแนกตามกัมมชติกะเป็นต้น รูปที่เกิดจากกรรมชื่อว่ากัมมชะ รูปที่เกิดจากปัจจัยอื่นนอกจากนั้นชื่อว่าอกัมมชะ รูปที่ไม่เกิดจากปัจจัยอะไรเลยชื่อว่าเนวกัมมชะนากัมมชะ รูปที่เกิดจากจิตชื่อว่าจิตตชะ รูปที่เกิดจากปัจจัยอื่นนอกจากนั้นชื่อว่าอจิตตชะ รูปที่ไม่เกิดจากปัจจัยอะไรเลยชื่อว่าเนวจิตตชะนาจิตตชะ รูปที่เกิดจากอาหารชื่อว่าอาหารชะ รูปที่เกิดจากปัจจัยอื่นนอกจากนั้นชื่อว่าอนาหารชะ รูปที่ไม่เกิดจากปัจจัยอะไรเลยชื่อว่าเนวอาหารชะนานาหารชะ รูปที่เกิดจากอุตุชื่อว่าอุตุชะ รูปที่เกิดจากปัจจัยอื่นนอกจากนั้นชื่อว่าอนุตุชะ รูปที่ไม่เกิดจากปัจจัยอะไรเลยชื่อว่าเนวอุตุชะนานุตุชะ ด้วยประการฉะนี้ รูปเป็น 3 อย่างโดยจำแนกตามกัมมชติกะเป็นต้น 449. Puna diṭṭhādirūparūpādivatthādicatukkavasena catubbidhaṃ. Tattha rūpāyatanaṃ diṭṭhaṃ nāma dassanavisayattā, saddāyatanaṃ sutaṃ nāma savanavisayattā, gandharasaphoṭṭhabbattayaṃ mutaṃ nāma sampattagāhakaindriyavisayattā, sesaṃ viññātaṃ nāma viññāṇasseva visayattāti evaṃ tāva diṭṭhādicatukkavasena catubbidhaṃ. 449. อีกอย่างหนึ่ง รูปเป็น 4 อย่างโดยจำแนกตามจตุกกะ (หมวด 4) ทั้งหลายมีทิฏฐจตุกกะ รูปรูปจตุกกะ และวัตถุจตุกกะเป็นต้น ในบรรดาจตุกกะนั้น รูปายตนะชื่อว่าทิฏฐะ เพราะเป็นอารมณ์แห่งการเห็น สัททายตนะชื่อว่าสุตะ เพราะเป็นอารมณ์แห่งการได้ยิน รูป 3 อย่างคือ คันธะ รสะ และโผฏฐัพพะ ชื่อว่ามุตะ เพราะเป็นอารมณ์ของอินทรีย์ที่รับรู้โดยการสัมผัส รูปที่เหลือชื่อว่าวิญญาตะ เพราะเป็นอารมณ์ของวิญญาณเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ รูปเป็น 4 อย่างโดยจำแนกตามทิฏฐจตุกกะเป็นต้นก่อน Nipphannarūpaṃ panettha rūparūpaṃ nāma, ākāsadhātu paricchedarūpaṃ nāma, kāyaviññattiādi kammaññatāpariyantaṃ vikārarūpaṃ nāma, jātijarābhaṅgaṃ lakkhaṇarūpaṃ nāmāti evaṃ rūparūpādicatukkavasena catubbidhaṃ. ในรูปเหล่านี้ นิปผันนรูปชื่อว่ารูปรูป อากาสธาตุชื่อว่าปริจเฉทรูป รูปมีกายวิญญัติเป็นต้นมีกัมมัญญตาเป็นที่สุดชื่อว่าวิการรูป ชาติ ชรา และภังคะ (อนิจจตา) ชื่อว่าลักขณรูป ด้วยประการฉะนี้ รูปเป็น 4 อย่างโดยจำแนกตามรูปรูปจตุกกะเป็นต้น Yaṃ panettha hadayarūpaṃ nāma, taṃ vatthu na dvāraṃ. Viññattidvayaṃ dvāraṃ na vatthu. Pasādarūpaṃ vatthu ceva dvārañca. Sesaṃ neva vatthu na dvāranti evaṃ vatthādicatukkavasena catubbidhaṃ. ในรูปเหล่านี้ รูปใดชื่อว่าหทัยรูป รูปนั้นเป็นวัตถุ ไม่ใช่ทวาร วิญญัติ 2 เป็นทวาร ไม่ใช่วัตถุ ปสาทรูปเป็นทั้งวัตถุและทวาร รูปที่เหลือไม่เป็นทั้งวัตถุและทวาร ด้วยประการฉะนี้ รูปเป็น 4 อย่างโดยจำแนกตามวัตถุจตุกกะเป็นต้น 450. Puna ekajaṃ, dvijaṃ, tijaṃ, catujaṃ, nakutocijātanti imesaṃ vasena pañcavidhaṃ. Tattha kammajameva cittajameva ca ekajaṃ nāma. Tesu saddhiṃ hadayavatthunā indriyarūpaṃ kammajameva. Viññattidvayaṃ cittajameva. Yaṃ pana cittato ca ututo ca jātaṃ, taṃ dvijaṃ nāma, taṃ saddāyatanameva. Yaṃ utucittāhārehi jātaṃ, taṃ tijaṃ nāma, taṃ pana lahutādittayameva. Yaṃ catūhipi kammādīhi jātaṃ, taṃ catujaṃ nāma, taṃ lakkhaṇarūpavajjaṃ avasesaṃ hoti. Lakkhaṇarūpaṃ pana nakutocijātaṃ. Kasmā? Na hi uppādassa uppādo atthi, uppannassa ca paripākabhedamattaṃ itaradvayaṃ. Yampi ‘‘rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu āpodhātu rūpassa lahutā, rūpassa mudutā, rūpassa kammaññatā, rūpassa upacayo, rūpassa santati, kabaḷīkāro āhāro, ime dhammā cittasamuṭṭhānā’’tiādīsu (dha. sa. 1201) jātiyā kutocijātattaṃ anuññātaṃ, taṃ pana rūpajanakapaccayānaṃ kiccānubhāvakkhaṇe diṭṭhattāti veditabbaṃ. 450. อนึ่ง รูปมี ๕ อย่าง โดยจำแนกเป็น เอกชรูป ทวิชรูป ติชรูป จตุชรูป และรูปที่มิได้เกิดแต่ปัจจัยอะไรๆ ในบรรดารูปเหล่านั้น รูปที่เกิดแต่กรรมอย่างเดียวและรูปที่เกิดแต่จิตอย่างเดียว ชื่อว่า เอกชรูป ในบรรดาเอกชรูปเหล่านั้น อินทรียรูปพร้อมกับหทยวัตถุ เกิดแต่กรรมอย่างเดียว วิญญัติ ๒ อย่าง เกิดแต่จิตอย่างเดียว ส่วนรูปใดเกิดแต่จิตและอุตุ รูปนั้นชื่อว่า ทวิชรูป ได้แก่ สัททายตนะนั่นเอง รูปใดเกิดแต่อุตุ จิต และอาหาร รูปนั้นชื่อว่า ติชรูป ได้แก่ ลหุตาทิรูป ๓ อย่างนั่นเอง รูปใดเกิดแต่ปัจจัยทั้ง ๔ มีกรรมเป็นต้น รูปนั้นชื่อว่า จตุชรูป ได้แก่ รูปที่เหลือเว้นลักขณรูป ส่วนลักขณรูป มิได้เกิดแต่ปัจจัยอะไรๆ เพราะเหตุไร? เพราะว่า อุปปาทะ (ความเกิดขึ้น) ของอุปปาทะย่อมไม่มี และรูปอีก ๒ อย่าง (ชราและมรณะ) เป็นเพียงความแก่และความแตกสลายของรูปที่เกิดขึ้นแล้วเท่านั้น แม้ในพระบาลีเป็นต้นว่า "รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ อากาสธาตุ อาโปธาตุ ความเบาแห่งรูป ความอ่อนแห่งรูป ความควรแก่การงานแห่งรูป ความก่อขึ้นแห่งรูป ความสืบต่อแห่งรูป กวฬิงการาหาร ธรรมเหล่านี้มีจิตเป็นสมุฏฐาน" ความที่ชาติรูปเกิดจากปัจจัยอะไรๆ ได้รับการอนุญาตไว้ แต่พึงทราบว่า (การอนุญาตนั้น) เพราะเห็นได้ในขณะที่ปัจจัยอันให้เกิดรูปกำลังมีอานุภาพทำกิจของตนอยู่ Idaṃ tāva rūpakkhandhe vitthārakathāmukhaṃ. นี้เป็นเพียงบทนำแห่งถ้อยคำอันพิสดารในรูปขันธ์ก่อน Viññāṇakkhandhakathā ว่าด้วยวิญญาณขันธ์ 451. Itaresu pana yaṃkiñci vedayitalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā vedanākkhandho; yaṃkiñci sañjānanalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā saññākkhandho; yaṃkiñci abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā saṅkhārakkhandho; yaṃkiñci vijānanalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā viññāṇakkhandho veditabbo. Tattha yasmā viññāṇakkhandhe viññāte itare suviññeyyā honti, tasmā viññāṇakkhandhaṃ ādiṃ katvā vaṇṇanaṃ karissāma. 451. ส่วนในขันธ์ที่เหลือ พึงทราบว่า สภาวธรรมใดๆ ที่มีลักษณะเสวยอารมณ์ รวบรวมสภาวธรรมนั้นทั้งหมดเข้าไว้ด้วยกัน เป็นเวทนาขันธ์, สภาวธรรมใดๆ ที่มีลักษณะจำได้หมายรู้ รวบรวมสภาวธรรมนั้นทั้งหมดเข้าไว้ด้วยกัน เป็นสัญญาขันธ์, สภาวธรรมใดๆ ที่มีลักษณะปรุงแต่ง รวบรวมสภาวธรรมนั้นทั้งหมดเข้าไว้ด้วยกัน เป็นสังขารขันธ์, สภาวธรรมใดๆ ที่มีลักษณะรู้แจ้งอารมณ์ รวบรวมสภาวธรรมนั้นทั้งหมดเข้าไว้ด้วยกัน เป็นวิญญาณขันธ์. ในบรรดาขันธ์เหล่านั้น เพราะเมื่อวิญญาณขันธ์เป็นสิ่งที่รู้แล้ว ขันธ์ที่เหลือย่อมเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่าย เพราะฉะนั้น เราจักกระทำการพรรณนาโดยเริ่มจากวิญญาณขันธ์ก่อน Yaṃkiñci vijānanalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā viññāṇakkhandho veditabboti hi vuttaṃ. Kiñca vijānanalakkhaṇaṃ viññāṇaṃ? Yathāha ‘‘vijānāti vijānātīti kho, āvuso, tasmā viññāṇanti vuccatī’’ti (ma. ni. 1.449). Viññāṇaṃ cittaṃ manoti atthato ekaṃ. Tadetaṃ vijānanalakkhaṇena sabhāvato ekavidhampi jātivasena tividhaṃ kusalaṃ, akusalaṃ, abyākatañca. จริงอยู่ ได้กล่าวไว้แล้วว่า "สภาวธรรมใดๆ ที่มีลักษณะรู้แจ้งอารมณ์ รวบรวมสภาวธรรมนั้นทั้งหมดเข้าไว้ด้วยกัน พึงทราบว่าเป็นวิญญาณขันธ์" ก็วิญญาณที่มีลักษณะรู้แจ้งอารมณ์คืออะไร? ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนอาวุโส ธรรมชาติใดย่อมรู้แจ้ง รู้แจ้ง เหตุนั้น ธรรมชาตินั้นจึงเรียกว่า วิญญาณ" คำว่า วิญญาณ จิต มโน โดยอรรถเป็นอันเดียวกัน วิญญาณนั้น แม้จะเป็นอย่างเดียวโดยสภาวะคือมีลักษณะรู้แจ้งอารมณ์ ก็มี ๓ อย่างโดยชาติ คือ กุศล อกุศล และอัพยากฤต 452. Tattha kusalaṃ bhūmibhedato catubbidhaṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokuttarañca. Tattha kāmāvacaraṃ somanassupekkhāñāṇasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ. Seyyathidaṃ – somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhārañca, tathā ñāṇavippayuttaṃ. Upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhārañca, tathā ñāṇavippayuttaṃ. 452. ในบรรดาจิต ๓ อย่างนั้น กุศลจิตมี ๔ อย่างโดยความต่างแห่งภูมิ คือ กามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร และโลกุตตระ ในบรรดาจิต ๔ อย่างนั้น กามาวจรจิตมี ๘ อย่างโดยความต่างแห่งโสมนัส อุเบกขา ญาณ และสังขาร ได้แก่ จิตที่สหรคตด้วยโสมนัส ประกอบด้วยญาณ เป็นอสังขาริกและเป็นสสังขาริก, และจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส ไม่ประกอบด้วยญาณ (เป็นอสังขาริกและเป็นสสังขาริก) ก็เช่นกัน, จิตที่สหรคตด้วยอุเบกขา ประกอบด้วยญาณ เป็นอสังขาริกและเป็นสสังขาริก, และจิตที่สหรคตด้วยอุเบกขา ไม่ประกอบด้วยญาณ (เป็นอสังขาริกและเป็นสสังขาริก) ก็เช่นกัน Yadā hi deyyadhammapaṭiggāhakādisampattiṃ aññaṃ vā somanassahetuṃ āgamma haṭṭhapahaṭṭho ‘‘atthi dinna’’ntiādinayappavattaṃ (ma. ni. 1.441) sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā asaṃsīdanto anussāhito parehi dānādīni puññāni karoti, tadāssa somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ cittaṃ asaṅkhāraṃ hoti. Yadā pana vuttanayena haṭṭhatuṭṭho sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā amuttacāgatādivasena saṃsīdamāno vā parehi vā ussāhito karoti, tadāssa tadeva cittaṃ sasaṅkhāraṃ hoti. Imasmiñhi atthe saṅkhāroti etaṃ attano vā paresaṃ vā vasena pavattassa pubbapayogassādhivacanaṃ. Yadā pana ñātijanassa paṭipattidassanena jātaparicayā bāladārakā bhikkhū disvā somanassajātā sahasā kiñcideva hatthagataṃ dadanti vā vandanti vā, tadā tatiyaṃ cittaṃ uppajjati. Yadā pana ‘‘detha vandathāti’’ ñātīhi ussāhitā evaṃ paṭipajjanti, tadā catutthaṃ cittaṃ uppajjati. Yadā pana deyyadhammapaṭiggāhakādīnaṃ asampattiṃ aññesaṃ vā somanassahetūnaṃ abhāvaṃ āgamma catūsupi vikappesu somanassarahitā honti, tadā sesāni cattāri upekkhāsahagatāni uppajjantīti. Evaṃ somanassupekkhāñāṇasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ kāmāvacarakusalaṃ veditabbaṃ. จริงอยู่ เมื่อใดบุคคลอาศัยความถึงพร้อมแห่งไทยธรรมและปฏิคาหกเป็นต้น หรืออาศัยเหตุแห่งโสมนัสอย่างอื่น มีใจเบิกบานร่าเริง ทำสัมมาทิฏฐิอันเป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า "ทานที่ให้แล้วมีผล" ให้เป็นเบื้องหน้า ไม่ท้อถอย ไม่ถูกผู้อื่นชักชวน กระทำบุญทั้งหลายมีทานเป็นต้น, เมื่อนั้น จิตของเขาย่อมเป็นจิตสหรคตด้วยโสมนัส ประกอบด้วยญาณ เป็นอสังขาริก. แต่เมื่อใด บุคคลมีใจเบิกบานยินดีโดยนัยที่กล่าวแล้ว ทำสัมมาทิฏฐิให้เป็นเบื้องหน้า แต่ยังท้อถอยอยู่ด้วยอำนาจแห่งความไม่สละสลวยเป็นต้น หรือถูกผู้อื่นชักชวนจึงกระทำ, เมื่อนั้น จิตดวงนั้นของเขานั่นแหละย่อมเป็นสสังขาริก. ก็ในอรรถนี้ คำว่า สังขาร เป็นชื่อของปุพพประโยค (ความพยายามในเบื้องต้น) ที่เป็นไปโดยอำนาจของตนเองหรือของผู้อื่น. อนึ่ง เมื่อใด เด็กน้อยผู้คุ้นเคยเพราะเห็นการปฏิบัติของหมู่ญาติ เห็นภิกษุทั้งหลายแล้วเกิดโสมนัส รีบถวายหรือไหว้สิ่งของอะไรๆ ที่อยู่ในมือทันที, เมื่อนั้น จิตดวงที่ ๓ ย่อมเกิดขึ้น. แต่เมื่อใด เด็กเหล่านั้นถูกหมู่ญาติชักชวนว่า "จงให้ จงไหว้" แล้วปฏิบัติตามนั้น, เมื่อนั้น จิตดวงที่ ๔ ย่อมเกิดขึ้น. อนึ่ง เมื่อใด บุคคลทั้งหลายอาศัยความไม่ถึงพร้อมแห่งไทยธรรมและปฏิคาหกเป็นต้น หรือเพราะไม่มีเหตุแห่งโสมนัสอย่างอื่น เป็นผู้ปราศจากโสมนัสในวิกัปทั้ง ๔, เมื่อนั้น จิตที่เหลือ ๔ ดวงอันสหรคตด้วยอุเบกขาย่อมเกิดขึ้น. พึงทราบกามาวจรกุศล ๘ อย่าง โดยความต่างแห่งโสมนัส อุเบกขา ญาณ และสังขาร ด้วยประการฉะนี้ Rūpāvacaraṃ pana jhānaṅgayogabhedato pañcavidhaṃ hoti. Seyyathidaṃ, vitakkavicārapītisukhasamādhiyuttaṃ paṭhamaṃ, atikkantavitakkaṃ dutiyaṃ, tato atikkantavicāraṃ tatiyaṃ, tato virattapītikaṃ catutthaṃ, atthaṅgatasukhaṃ upekkhāsamādhiyuttaṃ pañcamanti. ส่วนรูปาวจรจิต มี ๕ อย่างโดยความต่างแห่งการประกอบด้วยองค์ฌาน ได้แก่ ปฐมฌานจิต ประกอบด้วยวิตก วิจาร ปีติ สุข สมาธิ, ทุติยฌานจิต ก้าวล่วงวิตก, ตติยฌานจิต ก้าวล่วงวิจารจากนั้น, จตุตถฌานจิต มีปีติอันจางคลายจากนั้น, ปัญจมฌานจิต มีสุขดับไปแล้ว ประกอบด้วยอุเบกขาและสมาธิ Arūpāvacaraṃ catunnaṃ āruppānaṃ yogavasena catubbidhaṃ. Vuttappakārena hi ākāsānañcāyatanajjhānena sampayuttaṃ paṭhamaṃ, viññāṇañcāyatanādīhi dutiyatatiyacatutthāni. Lokuttaraṃ catumaggasampayogato catubbidhanti evaṃ tāva kusalaviññāṇameva ekavīsatividhaṃ hoti. อรูปาวจรจิตมี ๔ อย่างโดยอำนาจแห่งการประกอบกับอรูปฌาน ๔. จริงอยู่ จิตดวงที่ ๑ ประกอบกับอากาสานัญจายตนฌานตามวิธีที่กล่าวแล้ว, จิตดวงที่ ๒, ๓, และ ๔ ประกอบกับวิญญาณัญจายตนะเป็นต้น. โลกุตตรจิตมี ๔ อย่างโดยการประกอบกับมรรค ๔. ด้วยประการฉะนี้ กุศลวิญญาณเท่านั้นมี ๒๑ อย่างก่อน 453. Akusalaṃ pana bhūmito ekavidhaṃ kāmāvacarameva, mūlato tividhaṃ lobhamūlaṃ dosamūlaṃ mohamūlañca. 453. ส่วนอกุศลจิต โดยภูมิมีอย่างเดียวคือเป็นกามาวจรเท่านั้น, โดยมูลมี ๓ อย่าง คือ โลภมูล โทสมูล และโมหมูล Tattha lobhamūlaṃ somanassupekkhādiṭṭhigatasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ. Seyyathidaṃ, somanassasahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhārañca, tathā diṭṭhigatavippayuttaṃ. Upekkhāsahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhārañca, tathā diṭṭhigatavippayuttaṃ. บรรดาอกุศลจิตเหล่านั้น โลภมูลจิตมี ๘ ประเภท โดยความแตกต่างแห่งโสมนัส อุเบกขา ทิฏฐิคตะ และสังขาร ได้แก่ จิตที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัส ประกอบด้วยทิฏฐิ เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑, และจิตที่ไม่ประกอบด้วยทิฏฐิ (เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑) ก็เช่นเดียวกัน จิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา ประกอบด้วยทิฏฐิ เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑, และจิตที่ไม่ประกอบด้วยทิฏฐิ (เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑) ก็เช่นเดียวกัน Yadā hi ‘‘natthi kāmesu ādīnavo’’ti (ma. ni. 1.469) ādinā nayena micchādiṭṭhiṃ purakkhatvā haṭṭhatuṭṭho kāme vā paribhuñjati, diṭṭhamaṅgalādīni vā sārato pacceti sabhāvatikkheneva anussāhitena cittena, tadā paṭhamaṃ akusalacittaṃ uppajjati. Yadā mandena samussāhitena cittena, tadā dutiyaṃ. Yadā micchādiṭṭhiṃ apurakkhatvā kevalaṃ haṭṭhatuṭṭho methunaṃ vā sevati, parasampattiṃ vā abhijjhāyati, parabhaṇḍaṃ vā harati sabhāvatikkheneva anussāhitena cittena, tadā tatiyaṃ. Yadā mandena samussāhitena cittena, tadā catutthaṃ. Yadā pana kāmānaṃ vā asampattiṃ āgamma aññesaṃ vā somanassahetūnaṃ abhāvena catūsupi vikappesu somanassarahitā honti, tadā sesāni cattāri upekkhāsahagatāni uppajjantīti evaṃ somanassupekkhādiṭṭhigatasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ lobhamūlaṃ veditabbaṃ. ก็ในกาลใด บุคคลยึดถือมิจฉาทิฏฐิด้วยนัยเป็นต้นว่า "โทษในกามทั้งหลายไม่มี" ดังนี้แล้ว มีใจเบิกบานร่าเริง เสพกาม หรือเชื่อถือทิฏฐมงคลเป็นต้นว่าเป็นสาระ ด้วยจิตที่แช่มชื่นเองโดยไม่ต้องมีใครชักจูง ในกาลนั้น อกุศลจิตดวงที่ ๑ ย่อมเกิดขึ้น ในกาลใด (เสพกามหรือเชื่อถือทิฏฐมงคลเป็นต้น) ด้วยจิตที่เชื่องช้าและมีผู้ชักจูง ในกาลนั้น อกุศลจิตดวงที่ ๒ ย่อมเกิดขึ้น ในกาลใด ไม่ได้ยึดถือมิจฉาทิฏฐิ เพียงแต่มีใจเบิกบานร่าเริง เสพเมถุน หรือเพ่งเล็งสมบัติของผู้อื่น หรือลักทรัพย์ของผู้อื่น ด้วยจิตที่แช่มชื่นเองโดยไม่ต้องมีใครชักจูง ในกาลนั้น อกุศลจิตดวงที่ ๓ ย่อมเกิดขึ้น ในกาลใด (กระทำกรรมเหล่านั้น) ด้วยจิตที่เชื่องช้าและมีผู้ชักจูง ในกาลนั้น อกุศลจิตดวงที่ ๔ ย่อมเกิดขึ้น ส่วนในกาลใด บุคคลทั้งหลายอาศัยความไม่สมบูรณ์แห่งกามทั้งหลาย หรือเพราะไม่มีเหตุแห่งโสมนัสอื่น ๆ จึงปราศจากโสมนัสในวิกัปทั้ง ๔ ประการ ในกาลนั้น จิตที่สหรคตด้วยอุเบกขา ๔ ดวงที่เหลือย่อมเกิดขึ้น ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบโลภมูลจิตว่ามี ๘ ประเภท โดยความแตกต่างแห่งโสมนัส อุเบกขา ทิฏฐิคตะ และสังขาร Dosamūlaṃ pana domanassasahagataṃ paṭighasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhāranti duvidhameva hoti, tassa pāṇātipātādīsu tikkhamandappavattikāle pavatti veditabbā. ส่วนโทสมูลจิตมี ๒ ประเภทเท่านั้น คือ จิตที่เกิดพร้อมด้วยโทมนัส ประกอบด้วยปฏิฆะ เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑ พึงทราบการเกิดขึ้นของจิตนั้นในเวลาที่เกิดขึ้นอย่างรุนแรงและอย่างเชื่องช้าในปาณาติบาตเป็นต้น Mohamūlaṃ upekkhāsahagataṃ vicikicchāsampayuttaṃ uddhaccasampayuttañcāti duvidhaṃ. Tassa sanniṭṭhānavikkhepakāle pavatti veditabbāti evaṃ akusalaviññāṇaṃ dvādasavidhaṃ hoti. โมหมูลจิตมี ๒ ประเภท คือ จิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา ประกอบด้วยวิจิกิจฉา ๑ และประกอบด้วยอุทธัจจะ ๑ พึงทราบการเกิดขึ้นของจิตนั้นในเวลาที่ไม่สามารถตัดสินใจและในเวลาที่ฟุ้งซ่าน ด้วยประการฉะนี้ อกุศลวิญญาณจึงมี ๑๒ ประเภท 454. Abyākataṃ jātibhedato duvidhaṃ vipākaṃ kiriyañca. Tattha vipākaṃ bhūmito catubbidhaṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokuttarañca. Tattha kāmāvacaraṃ duvidhaṃ kusalavipākaṃ akusalavipākañca. Kusalavipākampi duvidhaṃ ahetukaṃ sahetukañca. 454. อัพยากตจิตมี ๒ ประเภทโดยความแตกต่างแห่งชาติ คือ วิบาก ๑ กิริยา ๑ บรรดาวิบากและกิริยานั้น วิบากมี ๔ ประเภทโดยภูมิ คือ กามาวจร ๑ รูปาวจร ๑ อรูปาวจร ๑ และโลกุตตระ ๑ บรรดาวิบาก ๔ ประเภทนั้น กามาวจรวิบากมี ๒ ประเภท คือ กุศลวิบาก ๑ และอกุศลวิบาก ๑ แม้กุศลวิบากก็มี ๒ ประเภท คือ อเหตุกะ ๑ และสเหตุกะ ๑ Tattha alobhādivipākahetuvirahitaṃ ahetukaṃ, taṃ cakkhuviññāṇaṃ, sotaghānajivhākāyaviññāṇaṃ, sampaṭicchanakiccā manodhātu, santīraṇādikiccā dve manoviññāṇadhātuyo cāti aṭṭhavidhaṃ. บรรดาจิต ๒ ประเภทนั้น จิตที่ปราศจากวิปากเหตุมีอโลภะเป็นต้น ชื่อว่า อเหตุกะ อเหตุกจิตนั้นมี ๘ ประเภท คือ จักขุวิญญาณ, โสตวิญญาณ, ฆานวิญญาณ, ชิวหาวิญญาณ, กายวิญญาณ, มโนธาตุที่มีกิจรับอารมณ์, และมโนวิญญาณธาตุ ๒ ดวงที่มีกิจสันตีรณะเป็นต้น Tattha cakkhusannissitarūpavijānanalakkhaṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ, rūpamattārammaṇarasaṃ, rūpābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, rūpārammaṇāya kiriyamanodhātuyā apagamapadaṭṭhānaṃ. Sotādisannissitasaddādivijānanalakkhaṇāni sotaghānajivhākāyaviññāṇāni, saddādimattārammaṇarasāni, saddādiabhimukhabhāvapaccupaṭṭhānāni, saddārammaṇādīnaṃ kiriyamanodhātūnaṃ apagamapadaṭṭhānāni. บรรดาจิต ๘ ประเภทนั้น จักขุวิญญาณมีการรู้อารมณ์คือรูปโดยอาศัยจักขุเป็นลักษณะ มีการรับรู้อารมณ์คือรูปเท่านั้นเป็นกิจ มีความเป็นผู้ที่มุ่งหน้าต่อรูปเป็นอาการปรากฏ มีการดับไปแห่งกิริยามโนธาตุที่มีรูปเป็นอารมณ์เป็นเหตุใกล้ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ และกายวิญญาณ มีการรู้อารมณ์คือเสียงเป็นต้นโดยอาศัยโสตะเป็นต้นเป็นลักษณะ มีการรับรู้อารมณ์คือเสียงเป็นต้นเท่านั้นเป็นกิจ มีความเป็นผู้ที่มุ่งหน้าต่อเสียงเป็นต้นเป็นอาการปรากฏ มีการดับไปแห่งกิริยามโนธาตุทั้งหลายที่มีเสียงเป็นต้นเป็นอารมณ์เป็นเหตุใกล้ Cakkhuviññāṇādīnaṃ anantaraṃ rūpādivijānanalakkhaṇā manodhātu, rūpādisampaṭicchanarasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, cakkhuviññāṇādiapagamapadaṭṭhānā. มโนธาตุมีการรู้อารมณ์คือรูปเป็นต้นในลำดับถัดจากจักขุวิญญาณเป็นต้นเป็นลักษณะ มีการรับอารมณ์คือรูปเป็นต้นเป็นกิจ มีความเป็นเช่นนั้น (คือรับอารมณ์) เป็นอาการปรากฏ มีการดับไปแห่งจักขุวิญญาณเป็นต้นเป็นเหตุใกล้ Ahetukavipākā saḷārammaṇavijānanalakkhaṇā duvidhāpi santīraṇādikiccā manoviññāṇadhātu, santīraṇādirasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, hadayavatthupadaṭṭhānā. Somanassupekkhāyogato pana dvipañcaṭṭhānabhedato ca tassā bhedo. Etāsu hi ekā ekantamiṭṭhārammaṇe pavattisabbhāvato somanassasampayuttā hutvā santīraṇatadārammaṇavasena pañcadvāre ceva javanāvasāne ca pavattanato dviṭṭhānā hoti. Ekā iṭṭhamajjhattārammaṇe pavattisabbhāvato upekkhāsampayuttā hutvā santīraṇatadārammaṇapaṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattanato pañcaṭṭhānā hoti. มโนวิญญาณธาตุที่เป็นอเหตุกวิบากทั้ง ๒ ประเภท มีกิจสันตีรณะเป็นต้น มีการรู้อารมณ์ ๖ เป็นลักษณะ มีสันตีรณะเป็นต้นเป็นกิจ มีความเป็นเช่นนั้นเป็นอาการปรากฏ มีหทยวัตถุเป็นเหตุใกล้ ส่วนความแตกต่างของมโนวิญญาณธาตุนั้น (มีได้) โดยการประกอบกับโสมนัสและอุเบกขา และโดยความแตกต่างแห่งฐานะ ๒ และ ๕ ก็ในบรรดามโนวิญญาณธาตุเหล่านั้น ดวงหนึ่งประกอบด้วยโสมนัส เพราะเกิดขึ้นในอารมณ์ที่ดีเลิศโดยส่วนเดียว แล้วเกิดขึ้นโดยเป็นสันตีรณะและตทาลัมพณะในปัญจทวารและในตอนท้ายของชวนะ จึงมี ๒ ฐานะ อีกดวงหนึ่งประกอบด้วยอุเบกขา เพราะเกิดขึ้นในอารมณ์ที่ดีปานกลาง แล้วเกิดขึ้นโดยเป็นสันตีรณะ ตทาลัมพณะ ปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติ จึงมี ๕ ฐานะ Aṭṭhavidhampi cetaṃ ahetukavipākaviññāṇaṃ niyatāniyatārammaṇattā duvidhaṃ. Upekkhāsukhasomanassabhedato tividhaṃ. Viññāṇapañcakaṃ hettha niyatārammaṇaṃ yathākkamaṃ rūpādīsuyeva pavattito, sesaṃ aniyatārammaṇaṃ. Tatra hi manodhātu pañcasupi rūpādīsu pavattati, manoviññāṇadhātudvayaṃ chasūti. Kāyaviññāṇaṃ panettha sukhayuttaṃ, dviṭṭhānā manoviññāṇadhātu somanassayuttā, sesaṃ upekkhāyuttanti. Evaṃ tāva kusalavipākāhetukaṃ aṭṭhavidhaṃ veditabbaṃ. และอเหตุกวิปากวิญญาณ ๘ ประเภทนี้ มี ๒ ประเภทเพราะมีอารมณ์ที่แน่นอนและไม่แน่นอน มี ๓ ประเภทโดยความแตกต่างแห่งอุเบกขา สุข และโสมนัส ในบรรดาจิตเหล่านั้น วิญญาณ ๕ มีอารมณ์ที่แน่นอน เพราะเกิดขึ้นในรูปเป็นต้นตามลำดับเท่านั้น ส่วนที่เหลือมีอารมณ์ไม่แน่นอน เพราะในบรรดาจิตที่เหลือนั้น มโนธาตุเกิดขึ้นในรูปเป็นต้นทั้ง ๕ ได้ มโนวิญญาณธาตุ ๒ ดวงเกิดขึ้นในอารมณ์ ๖ ได้ ในบรรดาจิตเหล่านี้ กายวิญญาณประกอบด้วยสุข มโนวิญญาณธาตุที่มี ๒ ฐานะประกอบด้วยโสมนัส ที่เหลือประกอบด้วยอุเบกขา ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบอเหตุกกุศลวิบาก ๘ ประเภทก่อน Alobhādivipākahetusampayuttaṃ pana sahetukaṃ, taṃ kāmāvacarakusalaṃ viya somanassādi bhedato aṭṭhavidhaṃ. Yathā pana kusalaṃ dānādivasena chasu ārammaṇesu pavattati, na idaṃ tathā. Idañhi paṭisandhibhavaṅgacutitadārammaṇavasena parittadhammapariyāpannesuyeva chasu ārammaṇesu pavattati. Saṅkhārāsaṅkhārabhāvo panettha āgamanādivasena veditabbo. Sampayuttadhammānañca visese asatipi ādāsatalādīsu mukhanimittaṃ viya nirussāhaṃ vipākaṃ, mukhaṃ viya saussāhaṃ kusalanti veditabbaṃ. ส่วนจิตที่ประกอบด้วยวิปากเหตุมีอโลภะเป็นต้น ชื่อว่า สเหตุกะ สเหตุกจิตนั้นมี ๘ ประเภทโดยความแตกต่างแห่งโสมนัสเป็นต้นเหมือนกามาวจรกุศล แต่กุศลจิตเกิดขึ้นในอารมณ์ ๖ โดยเป็นทานเป็นต้นฉันใด วิบากจิตนี้ไม่เป็นฉันนั้น เพราะวิบากจิตนี้เกิดขึ้นในอารมณ์ ๖ ที่นับเนื่องในปริตตธรรมเท่านั้น โดยเป็นปฏิสนธิ ภวังค์ จุติ และตทาลัมพณะ พึงทราบความเป็นสสังขาริกและอสังขาริกในวิบากจิตนี้โดยนัยแห่งที่มา (คือกุศลกรรม) เป็นต้น และแม้จะไม่มีความแตกต่างแห่งสัมปยุตตธรรม พึงทราบว่า วิบากไม่มีความกระตือรือร้นเหมือนเงาหน้าในพื้นกระจกเป็นต้น กุศลมีความกระตือรือร้นเหมือนใบหน้า Kevalaṃ hi akusalavipākaṃ ahetukameva, taṃ cakkhuviññāṇaṃ, sotaghānajivhākāyaviññāṇaṃ, sampaṭicchanakiccā manodhātu, santīraṇādikiccā pañcaṭṭhānā manoviññāṇadhātūti sattavidhaṃ. Taṃ lakkhaṇādito kusalāhetukavipāke vuttanayeneva veditabbaṃ. ก็อกุศลวิบากเป็นเพียงอเหตุกะเท่านั้น อกุศลวิบากนั้นมี ๗ ประเภท คือ จักขุวิญญาณ, โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ, มโนธาตุที่มีกิจรับอารมณ์, และมโนวิญญาณธาตุที่มี ๕ ฐานะและมีกิจสันตีรณะ พึงทราบอกุศลวิบากนั้นโดยลักษณะเป็นต้นตามนัยที่กล่าวไว้ในกุศลอเหตุกวิบากนั่นเอง Kevalañhi kusalavipākāni iṭṭhaiṭṭhamajjhattārammaṇāni, imāni aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattārammaṇāni. Tāni ca upekkhāsukhasomanassabhedato tividhāni, imāni dukkhaupekkhāvasena duvidhāni. Ettha hi kāyaviññāṇaṃ dukkhasahagatameva, sesāni upekkhāsahagatāni. Sā ca tesu upekkhā hīnā dukkhaṃ viya nātitikhiṇā, itaresu upekkhā paṇītā sukhaṃ viya nātitikhiṇā. Iti imesaṃ sattannaṃ akusalavipākānaṃ purimānañca soḷasannaṃ kusalavipākānaṃ vasena kāmāvacaraṃ vipākaviññāṇaṃ tevīsatividhaṃ. โดยส่วนเดียวแล กุศลวิบากทั้งหลายมีอิฏฐารมณ์และอิฏฐมัชฌัตตารมณ์เป็นอารมณ์, ส่วนอกุศลวิบากเหล่านี้มีอนิฏฐารมณ์และอนิฏฐมัชฌัตตารมณ์เป็นอารมณ์. และกุศลวิบากเหล่านั้นมี ๓ อย่างโดยความต่างแห่งอุเบกขา สุขะ และโสมนัส, ส่วนอกุศลวิบากเหล่านี้มี ๒ อย่างโดยอำนาจแห่งทุกข์และอุเบกขา. จริงอยู่ ในอกุศลวิบากเหล่านี้ กายวิญญาณประกอบด้วยทุกข์อย่างเดียว, ที่เหลือประกอบด้วยอุเบกขา. และอุเบกขาในอกุศลวิบากเหล่านั้นเป็นของเลว ไม่แหลมคมนักเหมือนทุกข์, ส่วนอุเบกขาในวิบากที่เหลือ (กุศลวิบาก) เป็นของประณีต ไม่แหลมคมนักเหมือนสุข. ด้วยประการฉะนี้ โดยอำนาจแห่งอกุศลวิบาก ๗ เหล่านี้ และกุศลวิบาก ๑๖ ที่กล่าวก่อน กามาวจรวิปากวิญญาณจึงมี ๒๓ อย่าง. Rūpāvacaraṃ pana kusalaṃ viya pañcavidhaṃ. Kusalaṃ pana samāpattivasena javanavīthiyaṃ pavattati. Idaṃ upapattiyaṃ paṭisandhibhavaṅgacutivasena. Yathā ca rūpāvacaraṃ, evaṃ arūpāvacarampi kusalaṃ viya catubbidhaṃ. Pavattibhedopissa rūpāvacare vuttanayo eva. Lokuttaravipākaṃ catumaggayuttacittaphalattā catubbidhaṃ, taṃ maggavīthivasena ceva samāpattivasena ca dvidhā pavattati. Evaṃ sabbampi catūsu bhūmīsu chattiṃsavidhaṃ vipākaviññāṇaṃ hoti. ส่วนรูปาวจรวิบากมี ๕ อย่างเหมือนกุศล. แต่ว่ากุศลย่อมเป็นไปในชวนวิถีโดยอำนาจแห่งสมาบัติ. ส่วนวิบากนี้ย่อมเป็นไปในอุปปัตติภพโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติ. และอรูปาวจรวิบากก็มี ๔ อย่างเหมือนกุศลฉันใด รูปาวจรวิบากก็ฉันนั้น. แม้ความต่างแห่งความเป็นไปของอรูปาวจรวิบากนั้น ก็มีนัยที่กล่าวแล้วในรูปาวจรวิบากนั่นเทียว. โลกุตตรวิบากมี ๔ อย่าง เพราะเป็นผลของจิตที่ประกอบด้วยมรรค ๔, วิบากนั้นย่อมเป็นไป ๒ อย่างคือ โดยอำนาจแห่งมัคควิถีและโดยอำนาจแห่งสมาบัติ. ด้วยประการฉะนี้ วิปากวิญญาณทั้งหมดในภูมิ ๔ จึงมี ๓๖ อย่าง. Kiriyaṃ pana bhūmibhedato tividhaṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacarañca. Tattha kāmāvacaraṃ duvidhaṃ ahetukaṃ sahetukañca. Tattha alobhādikiriyahetuvirahitaṃ ahetukaṃ, taṃ manodhātumanoviññāṇadhātubhedato duvidhaṃ. ส่วนกิริยาจิตมี ๓ อย่างโดยความต่างแห่งภูมิ คือ กามาวจร รูปาวจร และอรูปาวจร. ในบรรดากิริยาจิตเหล่านั้น กามาวจรมี ๒ อย่าง คือ อเหตุกะและสเหตุกะ. ใน ๒ อย่างนั้น จิตที่ปราศจากกิริยาเหตุมีอโลภะเป็นต้น ชื่อว่าอเหตุกะ, กิริยาจิตนั้นมี ๒ อย่างโดยความต่างแห่งมโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุ. Tattha cakkhuviññāṇādipurecararūpādivijānanalakkhaṇā manodhātu, āvajjanarasā, rūpādiabhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā, bhavaṅgavicchedapadaṭṭhānā, sā upekkhāyuttāva hoti. ใน ๒ อย่างนั้น มโนธาตุมีการรู้รูปเป็นต้นซึ่งเป็นอารมณ์ที่เกิดก่อนจักขุวิญญาณเป็นต้นเป็นลักษณะ, มีอาวัชชนะเป็นกิจ, มีความเป็นสภาวะที่น้อมไปสู่อารมณ์มีรูปเป็นต้นเป็นอาการปรากฏ, มีการตัดขาดภวังค์เป็นเหตุใกล้, มโนธาตุนั้นประกอบด้วยอุเบกขาอย่างเดียว. Manoviññāṇadhātu pana duvidhā sādhāraṇā asādhāraṇā ca. Tattha sādhāraṇā upekkhāsahagatāhetukakiriyā saḷārammaṇavijānanalakkhaṇā, kiccavasena pañcadvāramanodvāresu voṭṭhabbanāvajjanarasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, ahetukavipākamanoviññāṇadhātu bhavaṅgānaṃ aññatarāpagamapadaṭṭhānā. ส่วนมโนวิญญาณธาตุมี ๒ อย่าง คือ สาธารณะและอสาธารณะ. ใน ๒ อย่างนั้น สาธารณะคืออเหตุกกิริยาที่สหรคตด้วยอุเบกขา มีการรู้อารมณ์ ๖ เป็นลักษณะ, โดยกิจ มีโวฏฐัพพนะและอาวัชชนะเป็นกิจในปัญจทวารและมโนทวาร (ตามลำดับ), มีความเป็นสภาวะเช่นนั้นเป็นอาการปรากฏ, มีการดับไปแห่งอเหตุกวิปากมโนวิญญาณธาตุและภวังค์อย่างใดอย่างหนึ่งเป็นเหตุใกล้. Asādhāraṇā somanassasahagatāhetukakiriyā saḷārammaṇavijānanalakkhaṇā, kiccavasena arahataṃ anuḷāresu vatthūsu hasituppādanarasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, ekantato hadayavatthupadaṭṭhānāti. Iti kāmāvacarakiriyaṃ ahetukaṃ tividhaṃ. อสาธารณะคืออเหตุกกิริยาที่สหรคตด้วยโสมนัส มีการรู้อารมณ์ ๖ เป็นลักษณะ, โดยกิจ มีการยังการยิ้มให้เกิดในวัตถุที่ไม่เลิศของพระอรหันต์ทั้งหลายเป็นกิจ, มีความเป็นสภาวะเช่นนั้นเป็นอาการปรากฏ, มีหทยวัตถุเป็นเหตุใกล้โดยส่วนเดียว. ด้วยประการฉะนี้ อเหตุกกามาวจรกิริยาจึงมี ๓ อย่าง. Sahetukaṃ pana somanassādibhedato kusalaṃ viya aṭṭhavidhaṃ. Kevalañhi kusalaṃ sekkhaputhujjanānaṃ uppajjati, idaṃ arahataṃyevāti ayamettha viseso. Evaṃ tāva kāmāvacaraṃ ekādasavidhaṃ. ส่วนสเหตุกกิริยาจิตมี ๘ อย่างเหมือนกุศล โดยความต่างแห่งโสมนัสเป็นต้น. จริงอยู่ โดยส่วนเดียว กุศลย่อมเกิดขึ้นแก่พระเสขะและปุถุชนทั้งหลาย, ส่วนกิริยาจิตนี้เกิดขึ้นแก่พระอรหันต์ทั้งหลายเท่านั้น นี้เป็นความพิเศษในกิริยาจิตนี้. ด้วยประการฉะนี้ กามาวจรกิริยาจิตจึงมี ๑๑ อย่างก่อน. Rūpāvacaraṃ pana arūpāvacarañca kusalaṃ viya pañcavidhaṃ catubbidhañca hoti. Arahataṃ uppattivaseneva cassa kusalato viseso veditabboti. Evaṃ sabbampi tīsu bhūmīsu vīsatividhaṃ kiriyaviññāṇaṃ hoti. ส่วนรูปาวจรกิริยาและอรูปาวจรกิริยา มี ๕ อย่างและ ๔ อย่างเหมือนกุศล (ตามลำดับ). และพึงทราบความพิเศษของกิริยาจิตนี้จากกุศล โดยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นแก่พระอรหันต์ทั้งหลายเท่านั้น. ด้วยประการฉะนี้ กิริยวิญญาณทั้งหมดในภูมิ ๓ จึงมี ๒๐ อย่าง. 455. Iti ekavīsati kusalāni dvādasākusalāni chattiṃsa vipākāni vīsati kiriyānīti sabbānipi ekūnanavuti viññāṇāni honti. Yāni paṭisandhibhavaṅgāvajjanadassanasavanaghāyanasāyanaphusanasampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanajavanatadārammaṇacutivasena cuddasahi ākārehi pavattanti. 455. ด้วยประการฉะนี้ กุศล ๒๑ อกุศล ๑๒ วิบาก ๓๖ กิริยา ๒๐ รวมวิญญาณทั้งหมดจึงเป็น ๘๙. วิญญาณเหล่านั้นย่อมเป็นไปโดยอาการ ๑๔ อย่าง คือ โดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ ภวังค์ อาวัชชนะ ทัสสนะ สวนะ ฆายนะ สานยะ ผุสนะ สัมปฏิจฉันนะ สันตีรณะ โวฏฐัพพนะ ชวนะ ตทารัมมณะ และจุติ. Kathaṃ? Yadā hi aṭṭhannaṃ kāmāvacarakusalānaṃ ānubhāvena devamanussesu sattā nibbattanti, tadā nesaṃ maraṇakāle paccupaṭṭhitaṃ kammakammanimittagatinimittānaṃ aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā aṭṭha sahetukakāmāvacaravipākāni, manussesu paṇḍakādibhāvaṃ āpajjamānānaṃ dubbaladvihetukakusalavipākaupekkhāsahagatāhetukavipākamanoviññāṇadhātu cāti paṭisandhivasena nava vipākacittāni pavattanti. Yadā rūpāvacarārūpāvacarakusalānubhāvena rūpārūpabhavesu nibbattanti, tadā nesaṃ maraṇakāle paccupaṭṭhitaṃ kammanimittameva ārammaṇaṃ katvā nava rūpārūpāvacaravipākāni paṭisandhivasena pavattanti. เป็นไปอย่างไร? คือ เมื่อใด สัตว์ทั้งหลายย่อมบังเกิดในเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายด้วยอานุภาพแห่งกามาวจรกุศล ๘, เมื่อนั้น วิปากจิต ๙ ดวง คือ สเหตุกกามาวจรวิบาก ๘ และอเหตุกวิปากมโนวิญญาณธาตุที่สหรคตด้วยอุเบกขาซึ่งเป็นวิบากของทวิเหตุกกุศลที่อ่อนกำลังของสัตว์ทั้งหลายผู้ถึงความเป็นบัณเฑาะก์เป็นต้นในหมู่มนุษย์ ย่อมเป็นไปโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ โดยกระทำอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากรรม กรรมนิมิต และคตินิมิตที่ปรากฏในมรณกาลของสัตว์เหล่านั้นให้เป็นอารมณ์. เมื่อใด สัตว์ทั้งหลายย่อมบังเกิดในรูปภพและอรูปภพด้วยอานุภาพแห่งรูปาวจรและอรูปาวจรกุศล, เมื่อนั้น รูปาวจรและอรูปาวจรวิบาก ๙ ย่อมเป็นไปโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ โดยกระทำกรรมนิมิตที่ปรากฏในมรณกาลของสัตว์เหล่านั้นนั่นเทียวให้เป็นอารมณ์. Yadā pana akusalānubhāvena apāye nibbattanti, tadā nesaṃ maraṇakāle paccupaṭṭhitaṃ kammakammanimittagatinimittānaṃ aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā ekā akusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātu paṭisandhivasena pavattatīti evaṃ tāvettha ekūnavīsatiyā vipākaviññāṇānaṃ paṭisandhivasena pavatti veditabbā. แต่เมื่อใด สัตว์ทั้งหลายย่อมบังเกิดในอบายด้วยอานุภาพแห่งอกุศล, เมื่อนั้น อกุศลวิปากอเหตุกมโนวิญญาณธาตุดวงหนึ่ง ย่อมเป็นไปโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ โดยกระทำอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากรรม กรรมนิมิต และคตินิมิตที่ปรากฏในมรณกาลของสัตว์เหล่านั้นให้เป็นอารมณ์. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบความเป็นไปโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิของวิปากวิญญาณ ๑๙ ในวิญญาณเหล่านี้ก่อน. Paṭisandhiviññāṇe pana niruddhe taṃ taṃ paṭisandhiviññāṇamanubandhamānaṃ tassa tasseva kammassa vipākabhūtaṃ tasmiññeva ārammaṇe tādisameva bhavaṅgaviññāṇaṃ nāma pavattati, punapi tādisanti evaṃ asati santānavinivattake aññasmiṃ cittuppāde nadīsotaṃ viya supinaṃ apassato niddokkamanakālādīsu aparimāṇasaṅkhyampi pavattatiyevāti evaṃ tesaññeva viññāṇānaṃ bhavaṅgavasenāpi pavatti veditabbā. ก็เมื่อปฏิสนธิวิญญาณดับแล้ว ภวังควิญญาณชื่อว่าย่อมเป็นไป ซึ่งเป็นไปตามปฏิสนธิวิญญาณนั้นๆ เป็นวิบากของกรรมนั้นๆ นั่นเทียว มีอารมณ์นั้นนั่นเทียว และเป็นเช่นเดียวกัน (กับปฏิสนธิวิญญาณ), และภวังควิญญาณเช่นนั้นก็ย่อมเป็นไปอีก. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อจิตตุปบาทอื่นอันยังสันดานให้กลับลงมิได้มีอยู่ ภวังควิญญาณแม้มีจำนวนนับไม่ถ้วนก็ย่อมเป็นไปทีเดียว ดุจกระแสแห่งแม่น้ำ ในกาลเป็นต้นว่า กาลที่หลับสนิทของผู้ไม่ฝัน. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบความเป็นไปโดยอำนาจแห่งภวังค์ของวิญญาณเหล่านั้นนั่นเทียว. Evaṃ pavatte pana bhavaṅgasantāne yadā sattānaṃ indriyāni ārammaṇagahaṇakkhamāni honti, tadā cakkhussāpāthagate rūpe rūpaṃ paṭicca cakkhupasādassa ghaṭṭanā hoti, tato ghaṭṭanānubhāvena bhavaṅgacalanaṃ hoti, atha niruddhe bhavaṅge tadeva rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā bhavaṅgaṃ vicchindamānā viya āvajjanakiccaṃ sādhayamānā kiriyamanodhātu uppajjati. Sotadvārādīsupi eseva nayo. Manodvāre pana chabbidhepi ārammaṇe āpāthagate bhavaṅgacalanānantaraṃ bhavaṅgaṃ vicchindamānā viya āvajjanakiccaṃ sādhayamānā ahetukakiriyamanoviññāṇadhātu uppajjati upekkhāsahagatāti evaṃ dvinnaṃ kiriyaviññāṇānaṃ āvajjanavasena pavatti veditabbā. อนึ่ง เมื่อภวังคสันดานเป็นไปอยู่อย่างนี้ ในกาลใด อินทรีย์ทั้งหลายของสัตว์ทั้งหลายสามารถเพื่อจะรับอารมณ์ได้ ในกาลนั้น เมื่อรูปมาสู่คลองจักษุ การกระทบแห่งจักขุปสาทอาศัยรูปย่อมมี ลำดับนั้น ภวังคจลนะย่อมมีด้วยอานุภาพแห่งการกระทบนั้น ต่อจากนั้น เมื่อภวังค์ดับแล้ว กิริยามโนธาตุ (ปัญจทวาราวัชชนะ) ทำรูปนั้นนั่นแหละให้เป็นอารมณ์ ยังกิจคืออาวัชชนะให้สำเร็จ ราวกะว่ากำลังตัดภวังค์ ย่อมเกิดขึ้น แม้ในโสตทวารเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน ส่วนในมโนทวาร เมื่ออารมณ์แม้ทั้ง ๖ อย่างมาสู่คลองแล้ว ในลำดับแห่งภวังคจลนะ อเหตุกกิริยามโนวิญญาณธาตุ (มโนทวาราวัชชนะ) ที่สหรคตด้วยอุเบกขา ยังกิจคืออาวัชชนะให้สำเร็จ ราวกะว่ากำลังตัดภวังค์ ย่อมเกิดขึ้น พึงทราบความเป็นไปแห่งกิริยวิญญาณ ๒ ดวง โดยความเป็นอาวัชชนะ ด้วยประการฉะนี้ Āvajjanānantaraṃ pana cakkhudvāre tāva dassanakiccaṃ sādhayamānaṃ cakkhupasādavatthukaṃ cakkhuviññāṇaṃ, sotadvārādīsu savanādikiccaṃ sādhayamānāni sotaghānajivhākāyaviññāṇāni pavattanti. Tāni iṭṭhaiṭṭhamajjhattesu visayesu kusalavipākāni, aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattesu visayesu akusalavipākānīti evaṃ dasannaṃ vipākaviññāṇānaṃ dassanasavanaghāyanasāyanaphusanavasena pavatti veditabbā. อนึ่ง ในลำดับแห่งอาวัชชนะ ในจักขุทวารก่อน จักขุวิญญาณมีจักขุปสาทเป็นวัตถุ ยังกิจคือทัสสนะให้สำเร็จ ย่อมเป็นไป ในโสตทวารเป็นต้น โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ ยังกิจคือสวนะเป็นต้นให้สำเร็จ ย่อมเป็นไป วิญญาณเหล่านั้นเป็นกุศลวิบากในอารมณ์ที่เป็นอิฏฐารมณ์และอิฏฐมัชฌัตตารมณ์ เป็นอกุศลวิบากในอารมณ์ที่เป็นอนิฏฐารมณ์และอนิฏฐมัชฌัตตารมณ์ พึงทราบความเป็นไปแห่งวิบากวิญญาณ ๑๐ ดวง โดยความเป็นทัสสนะ สวนะ ฆายนะ สายนะ และผุสนะ ด้วยประการฉะนี้ ‘‘Cakkhuviññāṇadhātuyā uppajjitvā niruddhasamanantarā uppajjati cittaṃ mano mānasaṃ tajjā manodhātū’’tiādivacanato (vibha. 184) pana cakkhuviññāṇādīnaṃ anantarā tesaññeva visayaṃ sampaṭicchamānā kusalavipākānantaraṃ kusalavipākā, akusalavipākānantaraṃ akusalavipākā manodhātu uppajjati. Evaṃ dvinnaṃ vipākaviññāṇānaṃ sampaṭicchanavasena pavatti veditabbā. อนึ่ง เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า 'ในลำดับแห่งจักขุวิญญาณธาตุเกิดขึ้นแล้วดับไป จิต มโน มานัส คือ มโนธาตุที่สมควรแก่วิญญาณนั้น ย่อมเกิดขึ้น' ฉะนั้น ในลำดับแห่งจักขุวิญญาณเป็นต้น มโนธาตุที่เป็นกุศลวิบากย่อมเกิดขึ้นในลำดับแห่งกุศลวิบาก, มโนธาตุที่เป็นอกุศลวิบากย่อมเกิดขึ้นในลำดับแห่งอกุศลวิบาก โดยทำหน้าที่รับอารมณ์ของวิญญาณเหล่านั้นนั่นเอง พึงทราบความเป็นไปแห่งวิบากวิญญาณ ๒ ดวง โดยความเป็นสัมปฏิจฉันนะ ด้วยประการฉะนี้ ‘‘Manodhātuyāpi uppajjitvā niruddhasamanantarā uppajjati cittaṃ mano mānasaṃ tajjāmanoviññāṇadhātū’’ti (vibha. 184) vacanato pana manodhātuyā sampaṭicchitameva visayaṃ santīrayamānā akusalavipākamanodhātuyā anantarā akusalavipākā, kusalavipākāya anantarā iṭṭhārammaṇe somanassasahagatā, iṭṭhamajjhatte upekkhāsahagatā uppajjati vipākāhetukamanoviññāṇadhātūti evaṃ tiṇṇaṃ vipākaviññāṇānaṃ santīraṇavasena pavatti veditabbā. อนึ่ง เพราะพระบาลีว่า 'แม้ในลำดับแห่งมโนธาตุเกิดขึ้นแล้วดับไป จิต มโน มานัส คือ มโนวิญญาณธาตุที่สมควรแก่มโนธาตุนั้น ย่อมเกิดขึ้น' ฉะนั้น วิบากอเหตุกมโนวิญญาณธาตุ ทำหน้าที่สันตีรณะอารมณ์ที่มโนธาตุรับไว้นั่นแหละ ที่เป็นอกุศลวิบาก ย่อมเกิดขึ้นในลำดับแห่งอกุศลวิบากมโนธาตุ ในลำดับแห่งกุศลวิบากมโนธาตุ ที่เป็นโสมนัสสสหรคต ย่อมเกิดขึ้นในอิฏฐารมณ์ ที่เป็นอุเบกขาสหรคต ย่อมเกิดขึ้นในอิฏฐมัชฌัตตารมณ์ พึงทราบความเป็นไปแห่งวิบากวิญญาณ ๓ ดวง โดยความเป็นสันตีรณะ ด้วยประการฉะนี้ Santīraṇānantaraṃ pana tameva visayaṃ vavatthāpayamānā uppajjati kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatāti evaṃ ekasseva kiriyaviññāṇassa voṭṭhabbanavasena pavatti veditabbā. อนึ่ง ในลำดับแห่งสันตีรณะ กิริยาอเหตุกมโนวิญญาณธาตุที่สหรคตด้วยอุเบกขา ทำหน้าที่ตัดสินอารมณ์นั้นนั่นแหละ ย่อมเกิดขึ้น พึงทราบความเป็นไปแห่งกิริยวิญญาณดวงหนึ่งนั่นเอง โดยความเป็นโวฏฐัพพนะ ด้วยประการฉะนี้ Voṭṭhabbanānantaraṃ pana sace mahantaṃ hoti rūpādiārammaṇaṃ, atha yathāvavatthāpite visaye aṭṭhannaṃ vā kāmāvacarakusalānaṃ dvādasannaṃ vā akusalānaṃ navannaṃ vā avasesakāmāvacarakiriyānaṃ aññataravasena cha satta vā javanāni javanti, eso tāva pañcadvāre nayo. อนึ่ง ในลำดับแห่งโวฏฐัพพนะ ถ้ารูปารมณ์เป็นต้นเป็นมหันตารมณ์ ครั้งนั้น ชวนะ ๖ หรือ ๗ ขณะ ย่อมแล่นไปในอารมณ์ที่โวฏฐัพพนะได้ตัดสินไว้แล้ว โดยความเป็นจิตดวงใดดวงหนึ่ง ในบรรดากามาวจรกุศล ๘ ดวง อกุศล ๑๒ ดวง หรือกามาวจรกิริยาที่เหลือ ๙ ดวง นี้เป็นนัยในปัญจทวารก่อน Manodvāre pana manodvārāvajjanānantaraṃ tāniyeva. Gotrabhuto uddhaṃ rūpāvacarato pañca kusalāni pañca kiriyāni, arūpāvacarato cattāri kusalāni cattāri kiriyāni, lokuttarato cattāri maggacittāni cattāri phalacittānīti imesu yaṃ yaṃ laddhapaccayaṃ hoti, taṃ taṃ javatīti evaṃ pañcapaññāsāya kusalākusalakiriyavipākaviññāṇānaṃ javanavasena pavatti veditabbā. ส่วนในมโนทวาร ในลำดับแห่งมโนทวาราวัชชนะ ชวนจิตเหล่านั้นนั่นแหละ (ย่อมเกิดขึ้น) เบื้องบนจากโคตรภูไป รูปาวจรกุศล ๕ รูปาวจรกิริยา ๕, อรูปาวจรกุศล ๔ อรูปาวจรกิริยา ๔, โลกุตตรมรรคจิต ๔ โลกุตตรผลจิต ๔ ในบรรดาชวนจิตเหล่านี้ ชวนจิตใดๆ ได้ปัจจัยแล้ว ชวนจิตนั้นๆ ย่อมแล่นไป พึงทราบความเป็นไปแห่งกุศล อกุศล กิริยา และวิบากวิญญาณ ๕๕ ดวง โดยความเป็นชวนะ ด้วยประการฉะนี้ Javanāvasāne pana sace pañcadvāre atimahantaṃ, manodvāre ca vibhūtamārammaṇaṃ hoti, atha kāmāvacarasattānaṃ kāmāvacarajavanāvasāne iṭṭhārammaṇādīnaṃ purimakammajavanacittādīnañca vasena yo yo paccayo laddho hoti, tassa tassa vasena aṭṭhasu sahetukakāmāvacaravipākesu tīsu vipākāhetukamanoviññāṇadhātūsu ca aññataraṃ paṭisotagataṃ nāvaṃ anubandhamānaṃ kiñci antaraṃ udakamiva bhavaṅgassārammaṇato aññasmiṃ ārammaṇe javitaṃ javanamanubandhaṃ dvikkhattuṃ sakiṃ vā vipākaviññāṇaṃ uppajjati. Tadetaṃ javanāvasāne bhavaṅgassa ārammaṇe pavattanārahaṃ samānaṃ tassa javanassa ārammaṇaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattattā tadārammaṇanti vuccati. Evaṃ ekādasannaṃ vipākaviññāṇānaṃ tadārammaṇavasena pavatti veditabbā. อนึ่ง ในตอนท้ายแห่งชวนะ ถ้าอารมณ์ในปัญจทวารเป็นอติมหันตารมณ์ และในมโนทวารเป็นวิภูตารมณ์ ครั้งนั้น ในตอนท้ายแห่งกามาวจรชวนะของสัตว์ทั้งหลายผู้เป็นกามาวจร โดยอำนาจแห่งปัจจัยใดๆ ที่ได้รับแล้ว ด้วยอำนาจแห่งอิฏฐารมณ์เป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งปุริมกรรมและชวนจิตเป็นต้น วิบากวิญญาณดวงใดดวงหนึ่งในบรรดาสเหตุกกามาวจรวิบาก ๘ ดวง และวิบากอเหตุกมโนวิญญาณธาตุ ๓ ดวง ย่อมเกิดขึ้น ๒ ครั้งหรือครั้งหนึ่ง ติดตามชวนะที่แล่นไปในอารมณ์อื่นจากอารมณ์ของภวังค์ เปรียบเหมือนน้ำที่ติดตามเรือซึ่งทวนกระแสน้ำไปชั่วครู่หนึ่ง วิบากวิญญาณนี้นั้น อันที่จริงควรจะเกิดขึ้นในอารมณ์ของภวังค์ในตอนท้ายแห่งชวนะ แต่เพราะเกิดขึ้นโดยทำอารมณ์ของชวนะนั้นให้เป็นอารมณ์ของตน จึงถูกเรียกว่า ตทารัมมณะ พึงทราบความเป็นไปแห่งวิบากวิญญาณ ๑๑ ดวง โดยความเป็นตทารัมมณะ ด้วยประการฉะนี้ Tadārammaṇāvasāne pana puna bhavaṅgameva pavattati, bhavaṅge vicchinne puna āvajjanādīnīti evaṃ laddhapaccayacittasantānaṃ bhavaṅgānantaraṃ āvajjanaṃ āvajjanānantaraṃ dassanādīnīti cittaniyamavaseneva punappunaṃ tāva pavattati, yāva ekasmiṃ bhave bhavaṅgassa parikkhayo. Ekasmiṃ hi bhave yaṃ sabbapacchimaṃ bhavaṅgacittaṃ, taṃ tato cavanattā cutīti vuccati. Tasmā tampi ekūnavīsatividhameva hoti. Evaṃ ekūnavīsatiyā vipākaviññāṇānaṃ cutivasena pavatti veditabbā. ส่วนในตอนท้ายแห่งตทารัมมณะ ภวังค์นั่นแหละย่อมเป็นไปอีก เมื่อภวังค์ขาดตอนไปอีก อาวัชชนะเป็นต้นก็เกิดขึ้น จิตตสันดานที่ได้ปัจจัยแล้ว ย่อมเป็นไปซ้ำๆ ด้วยอำนาจแห่งจิตตนิยามนั่นเองว่า ในลำดับแห่งภวังค์มีอาวัชชนะ ในลำดับแห่งอาวัชชนะมีทัสสนะเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ ตราบเท่าที่ภวังค์ยังไม่สิ้นสุดไปในภพหนึ่ง จริงอยู่ ภวังคจิตใดที่เป็นดวงสุดท้ายที่สุดในภพหนึ่ง ภวังคจิตนั้นถูกเรียกว่า จุติ เพราะเป็นการเคลื่อนจากภพนั้น เพราะเหตุนั้น แม้จุติจิตนั้นก็มี ๑๙ อย่างนั่นเอง พึงทราบความเป็นไปแห่งวิบากวิญญาณ ๑๙ ดวง โดยความเป็นจุติ ด้วยประการฉะนี้ Cutito pana puna paṭisandhi, paṭisandhito puna bhavaṅganti evaṃ bhavagatiṭhitinivāsesu saṃsaramānānaṃ sattānaṃ avicchinnaṃ cittasantānaṃ pavattatiyeva. Yo panettha arahattaṃ pāpuṇāti, tassa cuticitte niruddhe niruddhameva hotīti. อนึ่ง จากจุติไปก็มีปฏิสนธิอีก จากปฏิสนธิไปก็มีภวังค์อีก จิตตสันดานของสัตว์ทั้งหลายผู้ท่องเที่ยวไปในภพ คติ ฐิติ และนิวาส ย่อมเป็นไปไม่ขาดสายด้วยอาการอย่างนี้ทีเดียว ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น สัตว์ใดบรรลุพระอรหัต เมื่อจุติจิตของท่านดับแล้ว ก็เป็นอันดับไปทีเดียว Idaṃ viññāṇakkhandhe vitthārakathāmukhaṃ. นี้เป็นเพียงบทนำแห่งถ้อยคำอันพิสดารในวิญญาณขันธ์ Vedanākkhandhakathā ว่าด้วยเวทนาขันธ์ 456. Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘yaṃkiñci vedayitalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā vedanākkhandho veditabbo’’ti, etthāpi vedayitalakkhaṇaṃ nāma vedanāva. Yathāha – ‘‘vedayati vedayatīti kho āvuso, tasmā vedanāti vuccatī’’ti (ma. ni. 1.450). Sā pana vedayitalakkhaṇena sabhāvato ekavidhāpi jātivasena tividhā hoti kusalā, akusalā, abyākatā cāti. 456. บัดนี้ คำใดที่ท่านกล่าวไว้ว่า “ธรรมมีลักษณะเสวยอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง พึงรวบรวมธรรมนั้นทั้งหมดเข้าด้วยกัน ทราบว่าเป็นเวทนาขันธ์” แม้ในคำนั้น ธรรมชื่อว่ามีลักษณะเสวยอารมณ์ ก็คือเวทนานั่นเอง สมดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ดูก่อนอาวุโส เพราะเหตุที่เสวยอารมณ์ๆ ฉะนั้น จึงเรียกว่าเวทนา” ก็เวทนานั้น แม้จะมีอย่างเดียวโดยสภาวะคือมีลักษณะเสวยอารมณ์ แต่ก็มี ๓ อย่างโดยชาติ คือ กุศล อกุศล และอัพยากฤต Tattha kāmāvacaraṃ somanassupekkhāñāṇasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhantiādinā nayena vuttena kusalaviññāṇena sampayuttā kusalā, akusalena sampayuttā akusalā, abyākatena sampayuttā abyākatāti veditabbā. Sā sabhāvabhedato pañcavidhā hoti – sukhaṃ dukkhaṃ somanassaṃ domanassaṃ upekkhāti. ในเวทนา ๓ อย่างนั้น เวทนาที่สัมปยุตด้วยกุศลวิญญาณ ตามนัยที่กล่าวไว้เป็นต้นว่า “กามาวจรจิตมี ๘ อย่าง โดยความต่างแห่งโสมนัส อุเบกขา ญาณ และสังขาร” ชื่อว่ากุศล, เวทนาที่สัมปยุตด้วยอกุศลวิญญาณ ชื่อว่าอกุศล, เวทนาที่สัมปยุตด้วยอัพยากตวิญญาณ พึงทราบว่าชื่อว่าอัพยากฤต. เวทนานั้นมี ๕ อย่างโดยความต่างแห่งสภาวะ คือ สุข ทุกข์ โสมนัส โทมนัส อุเบกขา. Tattha kusalavipākena kāyaviññāṇena sampayuttaṃ sukhaṃ. Akusalavipākena dukkhaṃ. Kāmāvacarato catūhi kusalehi, catūhi sahetukavipākehi, ekena ahetukavipākena, catūhi sahetukakiriyehi, ekena ahetukakiriyena, catūhi akusalehi, rūpāvacarato ṭhapetvā pañcamajjhānaviññāṇaṃ catūhi kusalehi, catūhi vipākehi, catūhi kiriyehi, lokuttaraṃ pana yasmā ajhānikaṃ nāma natthi, tasmā aṭṭha lokuttarāni pañcannaṃ jhānānaṃ vasena cattālīsaṃ honti. Tesu ṭhapetvā aṭṭha pañcamajjhānikāni sesehi dvattiṃsāya kusalavipākehīti evaṃ somanassaṃ dvāsaṭṭhiyā viññāṇehi sampayuttaṃ. Domanassaṃ dvīhi akusalehi. Upekkhā avasesapañcapaññāsāya viññāṇehi sampayuttā. ในเวทนา ๕ อย่างนั้น เวทนาที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณที่เป็นกุศลวิบาก ชื่อว่าสุข. เวทนาที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณที่เป็นอกุศลวิบาก ชื่อว่าทุกข์. โสมนัสสัมปยุตด้วยวิญญาณ ๖๒ ดวง คือ ในกามาวจรภูมิ สัมปยุตด้วยกุศล ๔, สเหตุกวิบาก ๔, อเหตุกวิบาก ๑, สเหตุกกิริยา ๔, อเหตุกกิริยา ๑, อกุศล ๔, ในรูปาวจรภูมิ เว้นปัญจมฌานวิญญาณ สัมปยุตด้วยกุศล ๔, วิบาก ๔, กิริยา ๔, ส่วนโลกุตตรวิญญาณ เพราะไม่มีที่ไม่เป็นไปกับฌาน ฉะนั้น โลกุตตรจิต ๘ ดวง จึงมี ๔๐ ดวงด้วยอำนาจแห่งฌาน ๕. ในบรรดาโลกุตตรจิต ๔๐ ดวงนั้น เว้นปัญจมฌานิกจิต ๘ ดวงเสีย สัมปยุตด้วยกุศลและวิบากที่เหลือ ๓๒ ดวง. โทมนัสสัมปยุตด้วยอกุศลจิต ๒ ดวง. อุเบกขาสัมปยุตด้วยวิญญาณที่เหลือ ๕๕ ดวง. Tattha iṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ sukhaṃ, sampayuttānaṃ upabrūhanarasaṃ, kāyikaassādapaccupaṭṭhānaṃ, kāyindriyapadaṭṭhānaṃ. ในเวทนา ๕ อย่างนั้น สุขเวทนามีการเสวยอิฏฐโผฏฐัพพารมณ์เป็นลักษณะ มีการเพิ่มพูนสัมปยุตตธรรมเป็นกิจ มีความยินดีทางกายเป็นอาการปรากฏ มีกายินทรีย์เป็นเหตุใกล้. Aniṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ, sampayuttānaṃ milāpanarasaṃ, kāyikābādhapaccupaṭṭhānaṃ, kāyindriyapadaṭṭhānaṃ. ทุกขเวทนามีการเสวยอนิฏฐโผฏฐัพพารมณ์เป็นลักษณะ มีการทำให้สัมปยุตตธรรมเหี่ยวแห้งเป็นกิจ มีการเบียดเบียนทางกายเป็นอาการปรากฏ มีกายินทรีย์เป็นเหตุใกล้. Iṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇaṃ somanassaṃ, yathā tathā vā iṭṭhākārasambhogarasaṃ, cetasikaassādapaccupaṭṭhānaṃ, passaddhipadaṭṭhānaṃ. โสมนัสเวทนามีการเสวยอิฏฐารมณ์เป็นลักษณะ มีการบริโภคอารมณ์โดยอาการที่น่าปรารถนาไม่ว่าจะเป็นไปตามความเป็นจริงหรือไม่ก็ตามเป็นกิจ มีความยินดีทางใจเป็นอาการปรากฏ มีปัสสัทธิเป็นเหตุใกล้. Aniṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇaṃ domanassaṃ, yathā tathā vā aniṭṭhākārasambhogarasaṃ, cetasikābādhapaccupaṭṭhānaṃ, ekanteneva hadayavatthupadaṭṭhānaṃ. โทมนัสเวทนามีการเสวยอนิฏฐารมณ์เป็นลักษณะ มีการบริโภคอารมณ์โดยอาการที่ไม่น่าปรารถนาไม่ว่าจะเป็นไปตามความเป็นจริงหรือไม่ก็ตามเป็นกิจ มีการเบียดเบียนทางใจเป็นอาการปรากฏ มีหทยวัตถุเป็นเหตุใกล้โดยส่วนเดียว. Majjhattavedayitalakkhaṇā upekkhā, sampayuttānaṃ nātiupabrūhanamilāpanarasā, santabhāvapaccupaṭṭhānā, nippītikacittapadaṭṭhānāti. อุเบกขาเวทนามีการเสวยอารมณ์อย่างเป็นกลางเป็นลักษณะ มีการไม่เพิ่มพูนและไม่ทำให้สัมปยุตตธรรมเหี่ยวแห้งเกินไปเป็นกิจ มีความเป็นปกติสงบเป็นอาการปรากฏ มีจิตที่ปราศจากปีติเป็นเหตุใกล้. Idaṃ vedanākkhandhe vitthārakathāmukhaṃ. นี้เป็นทางแห่งคำอธิบายโดยพิสดารในเวทนาขันธ์. Saññākkhandhakathā กถาว่าด้วยสัญญาขันธ์ 457. Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘yaṃkiñci sañjānanalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā saññākkhandho veditabbo’’ti, etthāpi sañjānanalakkhaṇaṃ nāma saññāva. Yathāha – ‘‘sañjānāti sañjānātīti kho, āvuso, tasmā saññāti vuccatī’’ti (ma. ni. 1.450). Sā panesā sañjānanalakkhaṇena sabhāvato ekavidhāpi jātivasena tividhā hoti kusalā, akusalā, abyākatā ca. 457. บัดนี้ คำใดที่ท่านกล่าวไว้ว่า “ธรรมมีลักษณะจำได้หมายรู้อย่างใดอย่างหนึ่ง พึงรวบรวมธรรมนั้นทั้งหมดเข้าด้วยกัน ทราบว่าเป็นสัญญาขันธ์” แม้ในคำนั้น ธรรมชื่อว่ามีลักษณะจำได้หมายรู้ ก็คือสัญญานั่นเอง สมดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ดูก่อนอาวุโส เพราะเหตุที่จำได้หมายรู้ๆ ฉะนั้น จึงเรียกว่าสัญญา” ก็สัญญานั้น แม้จะมีอย่างเดียวโดยสภาวะคือมีลักษณะจำได้หมายรู้ แต่ก็มี ๓ อย่างโดยชาติ คือ กุศล อกุศล และอัพยากฤต. Tattha kusalaviññāṇasampayuttā kusalā, akusalasampayuttā akusalā, abyākatasampayuttā abyākatā. Na hi taṃ viññāṇaṃ atthi, yaṃ saññāya vippayuttaṃ, tasmā yattako viññāṇassa bhedo, tattako saññāyāti. ในสัญญา ๓ อย่างนั้น สัญญาที่สัมปยุตด้วยกุศลวิญญาณ ชื่อว่ากุศล, สัญญาที่สัมปยุตด้วยอกุศลวิญญาณ ชื่อว่าอกุศล, สัญญาที่สัมปยุตด้วยอัพยากตวิญญาณ ชื่อว่าอัพยากฤต. ด้วยว่า วิญญาณที่วิปปยุตจากสัญญาไม่มีเลย ฉะนั้น ความแตกต่างแห่งวิญญาณมีประมาณเท่าใด ความแตกต่างแห่งสัญญาก็มีประมาณเท่านั้น. Sā panesā evaṃ viññāṇena samappabhedāpi lakkhaṇādito sabbāva sañjānanalakkhaṇā, tadevetanti puna sañjānanapaccayanimittakaraṇarasā dāruādīsu tacchakādayo viya, yathāgahitanimittavasena abhinivesakaraṇapaccupaṭṭhānā hatthidassakaandhā (udā. 54) viya, yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā tiṇapurisakesu migapotakānaṃ purisāti uppannasaññā viyāti. ก็สัญญานั้น แม้จะมีประเภทต่างๆ เท่ากับวิญญาณอย่างนี้ แต่โดยลักษณะเป็นต้นแล้ว ทั้งหมดล้วนมีลักษณะจำได้หมายรู้, มีการกระทำเครื่องหมายอันเป็นปัจจัยแห่งการจำได้อีกว่า “นั่นแหละสิ่งนี้” เป็นกิจ เหมือนพวกช่างถากไม้กระทำเครื่องหมายในท่อนไม้เป็นต้น, มีการกระทำการยึดมั่นโดยอาการแห่งนิมิตที่ตนถือเอาแล้วเป็นอาการปรากฏ เหมือนคนตาบอดคลำช้าง, มีอารมณ์ที่ปรากฏแล้วเป็นเหตุใกล้ เหมือนสัญญาที่เกิดขึ้นแก่ลูกเนื้อว่า “เป็นบุรุษ” ในหุ่นคนที่ทำด้วยหญ้า. Idaṃ saññākkhandhe vitthārakathāmukhaṃ. นี้เป็นทางแห่งคำอธิบายโดยพิสดารในสัญญาขันธ์. Saṅkhārakkhandhakathā กถาว่าด้วยสังขารขันธ์ 458. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘yaṃkiñci abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā saṅkhārakkhandho veditabbo’’ti, ettha abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ nāma rāsikaraṇalakkhaṇaṃ. Kiṃ pana tanti, saṅkhārāyeva. Yathāha – ‘‘saṅkhatamabhisaṅkharontīti kho, bhikkhave, tasmā saṅkhārāti vuccantī’’ti (saṃ. ni. 3.79). Te abhisaṅkharaṇalakkhaṇā, āyūhanarasā, vipphārapaccupaṭṭhānā, sesakhandhattayapadaṭṭhānā. 458. อนึ่ง คำใดที่ท่านกล่าวไว้ว่า “ธรรมมีลักษณะปรุงแต่งอย่างใดอย่างหนึ่ง พึงรวบรวมธรรมนั้นทั้งหมดเข้าด้วยกัน ทราบว่าเป็นสังขารขันธ์” ในคำนั้น ธรรมชื่อว่ามีลักษณะปรุงแต่ง คือมีลักษณะกระทำการรวบรวม. ก็ธรรมนั้นคืออะไร? คือสังขารทั้งหลายนั่นเอง. สมดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่ปรุงแต่งสังขตธรรม ฉะนั้น จึงเรียกว่าสังขาร”. สังขารเหล่านั้นมีการปรุงแต่งเป็นลักษณะ มีการจัดแจงเป็นกิจ มีการประกอบการงานเป็นอาการปรากฏ มีขันธ์ ๓ ที่เหลือเป็นเหตุใกล้. Evaṃ lakkhaṇādito ekavidhāpi ca jātivasena tividhā kusalā, akusalā, abyākatāti. Tesu kusalaviññāṇasampayuttā kusalā. Akusalasampayuttā akusalā. Abyākatasampayuttā abyākatā. และสังขารเหล่านี้ แม้จะมีอย่างเดียวโดยลักษณะเป็นต้นอย่างนี้ แต่ก็มี ๓ อย่างโดยชาติ คือ กุศล อกุศล และอัพยากฤต. ในสังขาร ๓ อย่างนั้น สังขารที่สัมปยุตด้วยกุศลวิญญาณ ชื่อว่ากุศล, สังขารที่สัมปยุตด้วยอกุศลวิญญาณ ชื่อว่าอกุศล, สังขารที่สัมปยุตด้วยอัพยากตวิญญาณ ชื่อว่าอัพยากฤต. Tattha kāmāvacarapaṭhamakusalaviññāṇasampayuttā tāva niyatā sarūpena āgatā sattavīsati, yevāpanakā cattāro, aniyatā pañcāti chattiṃsa. Tattha phasso, cetanā, vitakko, vicāro, pīti, vīriyaṃ, jīvitaṃ, samādhi, saddhā, sati, hirī, ottappaṃ, alobho, adoso, amoho, kāyapassaddhi, cittapassaddhi, kāyalahutā, cittalahutā, kāyamudutā, cittamudutā, kāyakammaññatā, cittakammaññatā, kāyapāguññatā, cittapāguññatā, kāyujukatā, cittujukatāti ime sarūpena āgatā sattavīsati (dha. sa. 1; dha. sa. aṭṭha. 1 yevāpanakavaṇṇanā). Chando, adhimokkho, manasikāro, tatramajjhattatāti ime yevāpanakā cattāro (dha. sa. aṭṭha. 1 yevāpanakavaṇṇanā). Karuṇā, muditā, kāyaduccaritavirati, vacīduccaritavirati, micchājīvaviratīti ime aniyatā pañca. Ete hi kadāci uppajjanti, uppajjamānāpi ca na ekato uppajjanti. บรรดาสังขารเหล่านั้น สังขารที่สัมปยุตด้วยกามาวจรปฐมกุศลวิญญาณก่อน มี ๓๖ ดวง คือ นิยตะที่มาโดยสรูป ๒๗ ดวง, เยวาปนกะ ๔ ดวง, อนิยตะ ๕ ดวง. บรรดาสังขารเหล่านั้น ผัสสะ, เจตนา, วิตก, วิจาร, ปีติ, วิริยะ, ชีวิตะ, สมาธิ, สัทธา, สติ, หิริ, โอตตัปปะ, อโลภะ, อโทสะ, อโมหะ, กายปัสสัทธิ, จิตตปัสสัทธิ, กายลหุตา, จิตตลหุตา, กายมุทุตา, จิตตมุทุตา, กายกัมมัญญตา, จิตตกัมมัญญตา, กายปาคุญญตา, จิตตปาคุญญตา, กายุชุกตา, จิตตุชุกตา เหล่านี้เป็นสภาวธรรมที่มาโดยสรูป ๒๗ ดวง. ฉันทะ, อธิโมกข์, มนสิการ, ตัตรมัชฌัตตตา เหล่านี้เป็นเยวาปนกเจตสิก ๔ ดวง. กรุณา, มุทิตา, กายทุจริตวิรัติ, วจีทุจริตวิรัติ, มิจฉาชีววิรัติ เหล่านี้เป็นอนิยตเจตสิก ๕ ดวง. จริงอยู่ เจตสิก ๕ ดวงเหล่านี้เกิดขึ้นเป็นบางครั้ง และแม้เมื่อเกิดขึ้น ก็ไม่เกิดขึ้นพร้อมกัน. 459. Tattha phusatīti phasso. Svāyaṃ phusanalakkhaṇo. Saṅghaṭṭanaraso, sannipātapaccupaṭṭhāno, āpāthagatavisayapadaṭṭhāno. Ayañhi arūpadhammopi samāno ārammaṇe phusanākāreneva pavattati. Ekadesena ca analliyamānopi rūpaṃ viya cakkhu, saddo viya ca sotaṃ cittaṃ ārammaṇañca saṅghaṭṭeti, tikasannipātasaṅkhātassa attano kāraṇassa vasena paveditattā sannipātapaccupaṭṭhāno. Tajjāsamannāhārena ceva indriyena ca parikkhate visaye anantarāyeneva uppajjanato āpāthagatavisayapadaṭṭhānoti vuccati. Vedanādhiṭṭhānabhāvato pana niccammagāvī (saṃ. ni. 2.63) viya daṭṭhabbo. 459. บรรดาสังขารเหล่านั้น สภาวะที่ย่อมถูกต้อง (อารมณ์) ชื่อว่า ผัสสะ. ผัสสะนั้น มีการถูกต้องเป็นลักษณะ, มีการกระทบเป็นกิจ, มีการประชุมพร้อม (แห่งธรรม ๓ ประการ) เป็นอาการปรากฏ, มีอารมณ์ที่มาสู่คลองเป็นเหตุใกล้. จริงอยู่ ผัสสะนี้แม้เป็นอรูปธรรม ก็ย่อมเป็นไปในอารมณ์โดยอาการที่ถูกต้องเท่านั้น และแม้จะไม่ติดอยู่โดยส่วนเดียว ก็ย่อมกระทบจิตและอารมณ์ เหมือนรูปกระทบจักษุ และเหมือนเสียงกระทบโสตะ. มีการประชุมพร้อมเป็นอาการปรากฏ เพราะเป็นสภาวะที่ถูกรู้ได้ด้วยอำนาจแห่งเหตุของตนอันได้แก่การประชุมพร้อมแห่งธรรม ๓ ประการ. และชื่อว่ามีอารมณ์ที่มาสู่คลองเป็นเหตุใกล้ เพราะเกิดขึ้นในอารมณ์ที่การมนสิการอันสมควรแก่อารมณ์นั้นและอินทรีย์ตระเตรียมไว้ โดยไม่มีอันตรายนั่นเทียว. ส่วนเพราะเป็นที่ตั้งแห่งเวทนา พึงเห็นเหมือนแม่โคที่ถูกถลกหนัง. 460. Cetayatīti cetanā. Abhisandahatīti attho. Sā cetanābhāvalakkhaṇā, āyūhanarasā, saṃvidahanapaccupaṭṭhānā sakiccaparakiccasādhikā jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakīādayo viya. Accāyikakammānussaraṇādīsu ca panāyaṃ sampayuttānaṃ ussahanabhāvena pavattamānā pākaṭā hoti. 460. สภาวะที่คิด ชื่อว่า เจตนา อธิบายว่า ย่อมประมวลมา. เจตนานั้น มีความเป็นคือเจตนาเป็นลักษณะ, มีการขวนขวายเป็นกิจ, มีการจัดแจงเป็นอาการปรากฏ เหมือนหัวหน้าศิษย์และนายช่างใหญ่เป็นต้น ผู้ยังกิจของตนและกิจของผู้อื่นให้สำเร็จ. ก็อีกอย่างหนึ่ง ในกาลระลึกถึงกรรมที่ต้องทำด่วนเป็นต้น เจตนานี้เป็นไปโดยความเป็นผู้ขะมักเขม้นแก่สัมปยุตธรรมทั้งหลาย ย่อมปรากฏชัด. Vitakkavicārapītīsu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ pathavīkasiṇaniddese paṭhamajjhānavaṇṇanāyaṃ (visuddhi. 1.71) vuttameva. คำใดที่พึงกล่าวในวิตก วิจาร และปีติ คำนั้นทั้งหมด ท่านกล่าวไว้แล้วนั่นเทียวในปฐมฌานวรรณนา ในปฐวีกสิณนิทเทส. 461. Vīrabhāvo vīriyaṃ. Taṃ ussahanalakkhaṇaṃ, sahajātānaṃ upatthambhanarasaṃ, asaṃsīdanabhāvapaccupaṭṭhānaṃ. ‘‘Saṃviggo yoniso padahatī’’ti (a. ni. 4.113) vacanato saṃvegapadaṭṭhānaṃ, vīriyārambhavatthupadaṭṭhānaṃ vā, sammā āraddhaṃ sabbasampattīnaṃ mūlaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. 461. ความเป็นแห่งผู้กล้า ชื่อว่า วิริยะ. วิริยะนั้น มีการอุตสาหะเป็นลักษณะ, มีการอุปถัมภ์สหชาตธรรมเป็นกิจ, มีความเป็นผู้ไม่ท้อถอยเป็นอาการปรากฏ. มีสังเวคเป็นเหตุใกล้ เพราะมีพระดำรัสว่า 'ผู้มีความสังเวช ย่อมตั้งความเพียรไว้โดยแยบคาย' หรือมีวิริยารัมภวัตถุเป็นเหตุใกล้. พึงเห็นว่า วิริยะที่ปรารภดีแล้ว เป็นมูลแห่งสมบัติทั้งปวง. 462. Jīvanti tena, sayaṃ vā jīvati, jīvanamattameva vā tanti jīvitaṃ. Lakkhaṇādīni panassa rūpajīvite vuttanayeneva veditabbāni. Tañhi rūpadhammānaṃ jīvitaṃ, idaṃ arūpadhammānanti idamevettha nānākaraṇaṃ. 462. สัมปยุตธรรมทั้งหลายย่อมเป็นอยู่ด้วยสภาวะนั้น หรือว่า สภาวะนั้นเองย่อมเป็นอยู่ หรือว่าเป็นเพียงการเป็นอยู่เท่านั้น เพราะเหตุนั้น สภาวะนั้นชื่อว่า ชีวิตะ. ก็ ลักษณะเป็นต้นของชีวิตินทรีย์นั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในรูปชีวิตินทรีย์นั่นเทียว. จริงอยู่ รูปชีวิตินทรีย์นั้นเป็นชีวิตของรูปธรรมทั้งหลาย ส่วนนามชีวิตินทรีย์นี้เป็นชีวิตของอรูปธรรมทั้งหลาย นี้เท่านั้นเป็นความแตกต่างกันในชีวิตินทรีย์ ๒ อย่างนี้. 463. Ārammaṇe cittaṃ samaṃ ādhiyati, sammā vā ādhiyati, samādhānamattameva vā etaṃ cittassāti samādhi. So avisāralakkhaṇo, avikkhepalakkhaṇo vā, sahajātānaṃ sampiṇḍanaraso nhāniyacuṇṇānaṃ udakaṃ viya, upasamapaccupaṭṭhāno, visesato sukhapadaṭṭhāno, nivāte dīpaccīnaṃ ṭhiti viya cetaso ṭhitīti daṭṭhabbo. 463. จิตย่อมตั้งมั่นในอารมณ์อย่างสม่ำเสมอ หรือว่า ย่อมตั้งมั่นอย่างดี หรือว่าเป็นเพียงการตั้งมั่นแห่งจิต ด้วยสภาวะนั้น เพราะเหตุนั้น สภาวะนั้นชื่อว่า สมาธิ. สมาธินั้น มีความไม่ส่ายไปเป็นลักษณะ หรือมีความไม่ฟุ้งซ่านเป็นลักษณะ, มีการรวบรวมสหชาตธรรมเป็นกิจ เหมือนน้ำรวบรวมจุรณสำหรับสรงสนาน, มีความสงบเป็นอาการปรากฏ, มีสุขเป็นเหตุใกล้โดยพิเศษ, พึงเห็นว่า เป็นความตั้งอยู่แห่งจิต เหมือนความตั้งอยู่แห่งเปลวประทีปในที่ไม่มีลม. 464. Saddahanti etāya, sayaṃ vā saddahati, saddahanamattameva vā esāti saddhā. Sā saddahanalakkhaṇā, okappanalakkhaṇā vā, pasādanarasā udakappasādakamaṇi viya, pakkhandanarasā vā oghuttaraṇo viya. Akālussiyapaccupaṭṭhānā, adhimuttipaccupaṭṭhānā vā, saddheyyavatthupadaṭṭhānā, saddhammassavanādisotāpattiyaṅga(dī. ni. 3.311; saṃ. ni. 5.1001) padaṭṭhānā vā, hatthavittabījāni viya daṭṭhabbā. 464. สัมปยุตธรรมทั้งหลายย่อมเชื่อด้วยสภาวะนั้น หรือว่า สภาวะนั้นเองย่อมเชื่อ หรือว่าเป็นเพียงการเชื่อเท่านั้น เพราะเหตุนั้น สภาวะนั้นชื่อว่า สัทธา. สัทธานั้น มีการเชื่อเป็นลักษณะ หรือมีการน้อมใจเชื่อเป็นลักษณะ, มีการยัง (สัมปยุตธรรม) ให้ผ่องใสเป็นกิจ เหมือนแก้วมณีที่ทำน้ำให้ใส หรือมีการแล่นไปเป็นกิจ เหมือนคนข้ามโอฆะ. มีความไม่ขุ่นมัวเป็นอาการปรากฏ หรือมีการน้อมใจเชื่อเป็นอาการปรากฏ, มีสัทเธยยวัตถุเป็นเหตุใกล้ หรือมีโสตาปัตติยังคะมีการฟังพระสัทธรรมเป็นต้นเป็นเหตุใกล้. พึงเห็นเหมือนมือ ทรัพย์ และพืช. 465. Saranti tāya, sayaṃ vā sarati saraṇamattameva vā esāti sati. Sā apilāpanalakkhaṇā, asammosarasā, ārakkhapaccupaṭṭhānā, visayābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā vā, thirasaññāpadaṭṭhānā, kāyādisatipaṭṭhānapadaṭṭhānā vā. Ārammaṇe daḷhapatiṭṭhitattā pana esikā viya, cakkhudvārādirakkhaṇato dovāriko viya ca daṭṭhabbā. 465. สัมปยุตธรรมทั้งหลายย่อมระลึกด้วยสภาวะนั้น หรือว่า สภาวะนั้นเองย่อมระลึก หรือว่าเป็นเพียงการระลึกเท่านั้น เพราะเหตุนั้น สภาวะนั้นชื่อว่า สติ. สตินั้น มีความไม่เลื่อนลอยเป็นลักษณะ, มีความไม่หลงลืมเป็นกิจ, มีการรักษาเป็นอาการปรากฏ หรือมีความเป็นสภาวะที่มุ่งหน้าต่ออารมณ์เป็นอาการปรากฏ, มีสัญญาที่มั่นคงเป็นเหตุใกล้ หรือมีกายานุปัสสนาสติปัฏฐานเป็นต้นเป็นเหตุใกล้. ก็เพราะตั้งมั่นในอารมณ์ พึงเห็นเหมือนเสาหลัก และเพราะรักษาจักขุทวารเป็นต้น พึงเห็นเหมือนนายประตู. 466. Kāyaduccaritādīhi hiriyatīti hirī. Lajjāyetaṃ adhivacanaṃ. Tehiyeva ottappatīti ottappaṃ. Pāpato ubbegassetaṃ adhivacanaṃ. Tattha pāpato jigucchanalakkhaṇā hirī. Uttāsanalakkhaṇaṃ ottappaṃ. Lajjākārena pāpānaṃ akaraṇarasā hirī. Uttāsākārena ottappaṃ. Vuttappakāreneva ca pāpato saṅkocanapaccupaṭṭhānā etā, attagāravaparagāravapadaṭṭhānā. Attānaṃ garuṃ katvā hiriyā pāpaṃ jahāti kulavadhū viya. Paraṃ garuṃ katvā ottappena pāpaṃ jahāti vesiyā viya. Ime ca pana dve dhammā lokapālakāti (a. ni. 2.9) daṭṭhabbā. 466. สภาวะที่ย่อมละอายต่อกายทุจริตเป็นต้น ชื่อว่า หิริ. คำว่า หิริ นี้ เป็นชื่อของความละอาย. สภาวะที่ย่อมเกรงกลัวต่อกายทุจริตเป็นต้นนั้นเทียว ชื่อว่า โอตตัปปะ. คำว่า โอตตัปปะ นี้ เป็นชื่อของความสะดุ้งกลัวต่อบาป. บรรดาธรรม ๒ อย่างนั้น หิริ มีความรังเกียจต่อบาปเป็นลักษณะ, โอตตัปปะ มีความสะดุ้งกลัวเป็นลักษณะ. หิริ มีการไม่ทำบาปโดยอาการละอายเป็นกิจ, โอตตัปปะ (มีการไม่ทำบาป) โดยอาการสะดุ้งกลัว (เป็นกิจ). ธรรม ๒ อย่างนี้ มีการหดตัวจากบาปโดยประการที่กล่าวแล้วนั่นเทียวเป็นอาการปรากฏ, มีความเคารพตนและความเคารพผู้อื่นเป็นเหตุใกล้. บุคคลทำตนให้เป็นที่เคารพแล้ว ย่อมละบาปได้ด้วยหิริ เหมือนกุลสตรี. ทำผู้อื่นให้เป็นที่เคารพแล้ว ย่อมละบาปได้ด้วยโอตตัปปะ เหมือนหญิงแพศยา. ก็ ธรรม ๒ อย่างนี้ พึงเห็นว่าเป็นโลกปาลธรรม. 467. Na lubbhanti tena, sayaṃ vā na lubbhati, alubbhanamattameva vā tanti alobho. Adosāmohesupi eseva nayo. Tesu alobho ārammaṇe cittassa agedhalakkhaṇo, alaggabhāvalakkhaṇo vā kamaladale jalabindu viya. Apariggaharaso muttabhikkhu viya, anallīnabhāvapaccupaṭṭhāno asucimhi patitapuriso viya. 467. สัมปยุตธรรมทั้งหลายย่อมไม่โลภด้วยสภาวะนั้น หรือว่า สภาวะนั้นเองย่อมไม่โลภ หรือว่าเป็นเพียงความไม่โลภเท่านั้น เพราะเหตุนั้น สภาวะนั้นชื่อว่า อโลภะ. แม้ในอโทสะและอโมหะ ก็นัยนี้แหละ. บรรดาธรรม ๓ อย่างนั้น อโลภะ มีความไม่โลภในอารมณ์แห่งจิตเป็นลักษณะ หรือมีความเป็นสภาวะที่ไม่ติดข้องเป็นลักษณะ เหมือนหยาดน้ำบนใบบัว, มีการไม่ยึดถือเป็นกิจ เหมือนภิกษุผู้หลุดพ้นแล้ว, มีความเป็นสภาวะที่ไม่หมกมุ่นเป็นอาการปรากฏ เหมือนบุรุษตกลงไปในของไม่สะอาด. 468. Adoso acaṇḍikkalakkhaṇo, avirodhalakkhaṇo vā anukūlamitto viya, āghātavinayaraso, pariḷāhavinayaraso vā candanaṃ viya, sommabhāvapaccupaṭṭhāno puṇṇacando viya. 468. อโทสะ มีความไม่ดุร้ายเป็นลักษณะ หรือมีความไม่เป็นปฏิปักษ์เป็นลักษณะ เปรียบเหมือนมิตรผู้เกื้อกูล มีการขจัดความอาฆาตเป็นกิจ หรือมีการขจัดความเร่าร้อนเป็นกิจ เปรียบเหมือนไม้จันทน์ มีความเป็นสภาพเยือกเย็นเป็นอาการปรากฏ เปรียบเหมือนพระจันทร์วันเพ็ญ 469. Amoho yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇo, akkhalitapaṭivedhalakkhaṇo vā kusalissāsakhittausupaṭivedho viya, visayobhāsanaraso padīpo viya. Asammohapaccupaṭṭhāno araññagatasudesako viya. Tayopi cete sabbakusalānaṃ mūlabhūtāti daṭṭhabbā. 469. อโมหะ มีการแทงตลอดตามสภาวะเป็นลักษณะ หรือมีการแทงตลอดโดยไม่ผิดพลาดเป็นลักษณะ เปรียบเหมือนการแทงตลอดของลูกศรที่นายขมังธนูผู้ฉลาดยิงไป มีการทำอารมณ์ให้สว่างไสวเป็นกิจ เปรียบเหมือนประทีป มีความไม่หลงเป็นอาการปรากฏ เปรียบเหมือนผู้นำทางที่ดีในป่า อนึ่ง ธรรมทั้ง ๓ ประการเหล่านี้ พึงเห็นว่าเป็นรากเหง้าของกุศลทั้งปวง 470. Kāyassa passambhanaṃ kāyapassaddhi. Cittassa passambhanaṃ cittapassaddhi. Kāyoti cettha vedanādayo tayo khandhā. Ubhopi panetā ekato katvā kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā kāyacittapassaddhiyo, kāyacittadarathanimaddanarasā, kāyacittānaṃ aparipphandanasītibhāvapaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ avūpasamakarauddhaccādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā. 470. ความสงบแห่งกาย ชื่อว่า กายปัสสัทธิ ความสงบแห่งจิต ชื่อว่า จิตตปัสสัทธิ ในคำว่ากายนี้ ได้แก่ ขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น อนึ่ง ปัสสัทธิทั้งสองแม้นี้ เมื่อรวมกันแล้ว มีการสงบระงับความเดือดร้อนของกายและจิตเป็นลักษณะ มีการข่มความเดือดร้อนของกายและจิตเป็นกิจ มีความไม่สั่นไหวและความเยือกเย็นของกายและจิตเป็นอาการปรากฏ มีกายและจิตเป็นปทัฏฐาน พึงเห็นว่าเป็นปฏิปักษ์ต่อกิเลสมีอุทธัจจะ เป็นต้น อันกระทำให้กายและจิตไม่สงบ Kāyassa lahubhāvo kāyalahutā. Cittassa lahubhāvo cittalahutā. Tā kāyacittagarubhāvavūpasamalakkhaṇā, kāyacittagarubhāvanimaddanarasā, kāyacittānaṃ adandhatāpaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ garubhāvakarathinamiddhādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā. ความเบาแห่งกาย ชื่อว่า กายลหุตา ความเบาแห่งจิต ชื่อว่า จิตตลหุตา ลหุตาทั้งสองนั้น มีการสงบระงับความหนักของกายและจิตเป็นลักษณะ มีการข่มความหนักของกายและจิตเป็นกิจ มีความไม่เชื่องช้าของกายและจิตเป็นอาการปรากฏ มีกายและจิตเป็นปทัฏฐาน พึงเห็นว่าเป็นปฏิปักษ์ต่อกิเลสมีถีนมิทธะ เป็นต้น อันกระทำให้กายและจิตหนัก Kāyassa mudubhāvo kāyamudutā. Cittassa mudubhāvo cittamudutā. Tā kāyacittatthambhavūpasamalakkhaṇā, kāyacittathaddhabhāvanimaddanarasā, appaṭighātapaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ thaddhabhāvakaradiṭṭhimānādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā. ความอ่อนแห่งกาย ชื่อว่า กายมุทุตา ความอ่อนแห่งจิต ชื่อว่า จิตตมุทุตา มุทุตาทั้งสองนั้น มีการสงบระงับความแข็งกระด้างของกายและจิตเป็นลักษณะ มีการข่มความแข็งกระด้างของกายและจิตเป็นกิจ มีความไม่ขัดข้องเป็นอาการปรากฏ มีกายและจิตเป็นปทัฏฐาน พึงเห็นว่าเป็นปฏิปักษ์ต่อกิเลสมีทิฏฐิและมานะ เป็นต้น อันกระทำให้กายและจิตแข็งกระด้าง Kāyassa kammaññabhāvo kāyakammaññatā. Cittassa kammaññabhāvo cittakammaññatā. Tā kāyacittākammaññabhāvavūpasamalakkhaṇā, kāyacittākammaññabhāvanimaddanarasā, kāyacittānaṃ ārammaṇakaraṇasampattipaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ akammaññabhāvakarāvasesanīvaraṇādipaṭipakkhabhūtā, pasādanīyavatthūsu pasādāvahā, hitakiriyāsu viniyogakkhamabhāvāvahā suvaṇṇavisuddhi viyāti daṭṭhabbā. ความควรแก่งานแห่งกาย ชื่อว่า กายกัมมัญญตา ความควรแก่งานแห่งจิต ชื่อว่า จิตตกัมมัญญตา กัมมัญญตาทั้งสองนั้น มีการสงบระงับความไม่ควรแก่งานของกายและจิตเป็นลักษณะ มีการข่มความไม่ควรแก่งานของกายและจิตเป็นกิจ มีความถึงพร้อมแห่งการกระทำอารมณ์ของกายและจิตเป็นอาการปรากฏ มีกายและจิตเป็นปทัฏฐาน พึงเห็นว่าเป็นปฏิปักษ์ต่อนิวรณ์ที่เหลือ เป็นต้น อันกระทำให้กายและจิตไม่ควรแก่งาน, นำมาซึ่งความเลื่อมใสในวัตถุอันน่าเลื่อมใส, นำมาซึ่งความทนทานต่อการประกอบในกิจที่เป็นประโยชน์ เปรียบเหมือนทองคำบริสุทธิ์ Kāyassa pāguññabhāvo kāyapāguññatā. Cittassa pāguññabhāvo cittapāguññatā. Tā kāyacittānaṃ agelaññabhāvalakkhaṇā, kāyacittagelaññanimaddanarasā, nirādīnavapaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ gelaññakaraasaddhiyādipaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā. ความคล่องแคล่วแห่งกาย ชื่อว่า กายปาคุญญตา ความคล่องแคล่วแห่งจิต ชื่อว่า จิตตปาคุญญตา ปาคุญญตาทั้งสองนั้น มีความไม่มีโรคของกายและจิตเป็นลักษณะ มีการข่มความเจ็บไข้ของกายและจิตเป็นกิจ มีความไม่มีโทษเป็นอาการปรากฏ มีกายและจิตเป็นปทัฏฐาน พึงเห็นว่าเป็นปฏิปักษ์ต่ออธรรมมีอัสสัทธิยะ เป็นต้น อันกระทำให้กายและจิตเจ็บไข้ Kāyassa ujukabhāvo kāyujukatā. Cittassa ujukabhāvo cittujukatā. Tā kāyacittaajjavalakkhaṇā, kāyacittakuṭilabhāvanimaddanarasā, ajimhatāpaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ kuṭilabhāvakaramāyāsāṭheyyādipaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā. ความตรงแห่งกาย ชื่อว่า กายุชุกตา ความตรงแห่งจิต ชื่อว่า จิตตุชุกตา อุชุกตาทั้งสองนั้น มีความซื่อตรงของกายและจิตเป็นลักษณะ มีการข่มความคดของกายและจิตเป็นกิจ มีความไม่คดเป็นอาการปรากฏ มีกายและจิตเป็นปทัฏฐาน พึงเห็นว่าเป็นปฏิปักษ์ต่อมายาและสาเถยยะ เป็นต้น อันกระทำให้กายและจิตคด 471. Chandoti kattukāmatāyetaṃ adhivacanaṃ. Tasmā so kattukāmatālakkhaṇo chando, ārammaṇapariyesanaraso, ārammaṇena atthikatāpaccupaṭṭhāno, tadevassa padaṭṭhānaṃ. Ārammaṇaggahaṇe ayaṃ cetaso hatthappasāraṇaṃ viya daṭṭhabbo. 471. คำว่า ฉันทะ นี้ เป็นชื่อของความพอใจที่จะทำ เพราะฉะนั้น ฉันทะนั้น มีความพอใจที่จะทำเป็นลักษณะ มีการแสวงหาอารมณ์เป็นกิจ มีความต้องการด้วยอารมณ์เป็นอาการปรากฏ อารมณ์นั้นนั่นแหละเป็นปทัฏฐานของฉันทะนั้น พึงเห็นฉันทะนี้ว่า เปรียบเหมือนการเหยียดมือของจิตในการรับอารมณ์ 472. Adhimuccanaṃ adhimokkho. So sanniṭṭhānalakkhaṇo, asaṃsappanaraso, nicchayapaccupaṭṭhāno, sanniṭṭheyyadhammapadaṭṭhāno, ārammaṇe niccalabhāvena indakhīlo viya daṭṭhabbo. 472. การตัดสินใจ ชื่อว่า อธิโมกข์ อธิโมกข์นั้น มีการปักใจในอารมณ์เป็นลักษณะ มีการไม่เลื่อนไหลเป็นกิจ มีการวินิจฉัยเป็นอาการปรากฏ มีธรรมที่พึงตัดสินเป็นปทัฏฐาน พึงเห็นว่า เปรียบเหมือนเสาเขื่อน เพราะมีความไม่หวั่นไหวในอารมณ์ 473. Kiriyā kāro. Manamhi kāro manasikāro. Purimamanato visadisamanaṃ karotītipi manasikāro. Svāyaṃ ārammaṇapaṭipādako, vīthipaṭipādako, javanapaṭipādakoti tippakāro. 473. การกระทำ ชื่อว่า การะ การกระทำในใจ ชื่อว่า มนสิการ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า มนสิการ เพราะกระทำจิตที่ไม่เหมือนกับจิตดวงก่อน มนสิการนั้น มี ๓ ประเภท คือ อารัมมณปฏิปาทกะ วีถิปฏิปาทกะ และชวนปฏิปาทกะ Tattha ārammaṇapaṭipādako manamhi kāroti manasikāro. So sāraṇalakkhaṇo, sampayuttānaṃ ārammaṇe saṃyojanaraso, ārammaṇābhimukhabhāvapaccupaṭṭhāno, ārammaṇapadaṭṭhāno. Saṅkhārakkhandhapariyāpanno, ārammaṇapaṭipādakattena sampayuttānaṃ sārathi viya daṭṭhabbo. Vīthipaṭipādakoti pana pañcadvārāvajjanassetaṃ adhivacanaṃ. Javanapaṭipādakoti manodvārāvajjanassetaṃ adhivacanaṃ. Na te idha adhippetā. ในบรรดามนสิการเหล่านั้น อารัมมณปฏิปาทกะ ชื่อว่า มนสิการ เพราะเป็นการกระทำในใจ มนสิการนั้น มีการต่ายไปเป็นลักษณะ มีการประกอบสัมปยุตตธรรมในอารมณ์เป็นกิจ มีความเป็นสภาพที่มุ่งหน้าต่ออารมณ์เป็นอาการปรากฏ มีอารมณ์เป็นปทัฏฐาน นับเนื่องในสังขารขันธ์ พึงเห็นว่า เปรียบเหมือนสารถีของสัมปยุตตธรรม เพราะเป็นตัวนำไปสู่อารมณ์ อนึ่ง คำว่า วีถิปฏิปาทกะ นี้ เป็นชื่อของปัญจทวาราวัชชนะ คำว่า ชวนปฏิปาทกะ เป็นชื่อของมโนทวาราวัชชนะ มนสิการทั้งสองนั้น ไม่ประสงค์ในที่นี้ 474. Tesu dhammesu majjhattatā tatramajjhattatā. Sā cittacetasikānaṃ samavāhitalakkhaṇā, ūnādhikatānivāraṇarasā, pakkhapātupacchedanarasā vā, majjhattabhāvapaccupaṭṭhānā, cittacetasikānaṃ ajjhupekkhanabhāvena samappavattānaṃ ājānīyānaṃ ajjhupekkhakasārathi viya daṭṭhabbā. 474. ความเป็นกลางในธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า ตัตรมัชฌัตตตา ตัตรมัชฌัตตตานั้น มีการทรงไว้ซึ่งจิตและเจตสิกให้สม่ำเสมอเป็นลักษณะ มีการห้ามความยิ่งและหย่อนเป็นกิจ หรือมีการตัดความลำเอียงเป็นกิจ มีความเป็นกลางเป็นอาการปรากฏ พึงเห็นว่า เปรียบเหมือนสารถีผู้วางเฉยต่อม้าอาชาไนยที่วิ่งไปสม่ำเสมอ เพราะมีความวางเฉยต่อจิตและเจตสิก Karuṇāmuditā ca brahmavihāraniddese (visuddhi. 1.262) vuttanayeneva veditabbā. Kevalañhi tā appanāppattā rūpāvacarā, imā kāmāvacarāti ayameva viseso. อนึ่ง กรุณาและมุทิตา พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในพรหมวิหารนิเทศนั่นเทียว จริงอยู่ เพียงแต่ว่า กรุณาและมุทิตาเหล่านั้น ถึงอัปปนา เป็นรูปาวจร ส่วนกรุณาและมุทิตาเหล่านี้ เป็นกามาวจร นี้แหละเป็นข้อแตกต่าง Keci pana mettupekkhāyopi aniyatesu icchanti, taṃ na gahetabbaṃ. Atthato hi adosoyeva mettā, tatramajjhattupekkhāyeva upekkhāti. ก็ อาจารย์บางพวก ย่อมต้องการแม้เมตตาและอุเบกขาในอนิยตเจตสิก คำของอาจารย์เหล่านั้น ไม่พึงถือเอา เพราะโดยอรรถแล้ว อโทสะนั่นแหละคือเมตตา ตัตรมัชฌัตตตานั่นแหละคืออุเบกขา 475. Kāyaduccaritato virati kāyaduccaritavirati. Esa nayo sesāsupi. Lakkhaṇādito panetā tissopi kāyaduccaritādivatthūnaṃ avītikkamalakkhaṇā, amaddanalakkhaṇāti vuttaṃ hoti. Kāyaduccaritādivatthuto saṅkocanarasā, akiriyapaccupaṭṭhānā, saddhāhirottappaappicchatādiguṇapadaṭṭhānā, pāpakiriyato cittassa vimukhabhāvabhūtāti daṭṭhabbā. 475. การงดเว้นจากกายทุจริต ชื่อว่า กายทุจริตวิรัติ นัยนี้ แม้ในวิรัติที่เหลือก็เช่นกัน อนึ่ง โดยลักษณะเป็นต้น วิรัติทั้ง ๓ แม้เหล่านี้ มีความไม่ก้าวล่วงวัตถุแห่งกายทุจริตเป็นต้นเป็นลักษณะ ท่านกล่าวว่า มีความไม่เหยียบย่ำเป็นลักษณะ มีการหดตัวจากวัตถุแห่งกายทุจริตเป็นต้นเป็นกิจ มีความไม่กระทำเป็นอาการปรากฏ มีคุณมีศรัทธา หิริ โอตตัปปะ และความมักน้อยเป็นต้นเป็นปทัฏฐาน พึงเห็นว่าเป็นสภาพที่ผินหน้าหนีของจิตจากการทำบาป 476. Iti imeva chattiṃsa saṅkhārā paṭhamena kāmāvacarakusalaviññāṇena sampayogaṃ gacchantīti veditabbā. Yathā ca paṭhamena, evaṃ dutiyenāpi. Sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso. 476. พึงทราบว่า สังขาร ๓๖ เหล่านี้เท่านั้น ย่อมถึงความสัมปยุตด้วยกามาวจรกุศลวิญญาณดวงที่ ๑ ด้วยประการฉะนี้. สังขารเหล่านั้นสัมปยุตด้วยวิญญาณดวงที่ ๑ ฉันใด ย่อมสัมปยุตด้วยวิญญาณดวงที่ ๒ แม้ฉันนั้น. ในวิญญาณดวงที่ ๒ นี้ มีความต่างกันเพียงความเป็นสสังขาริกเท่านั้น. Tatiyena pana ṭhapetvā amohaṃ avasesā veditabbā. Tathā catutthena. Sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso. ส่วนในวิญญาณดวงที่ ๓ พึงทราบสังขารที่เหลือ เว้นอโมหะ. ในวิญญาณดวงที่ ๔ ก็เช่นกัน. ในวิญญาณดวงที่ ๔ นี้ มีความต่างกันเพียงความเป็นสสังขาริกเท่านั้น. Paṭhame vuttesu pana ṭhapetvā pītiṃ avasesā pañcamena sampayogaṃ gacchanti. Yathā ca pañcamena, evaṃ chaṭṭhenāpi. Sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso. Sattamena ca pana ṭhapetvā amohaṃ avasesā veditabbā. Tathā aṭṭhamena. Sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso. ส่วนในบรรดาสังขารที่กล่าวไว้ในวิญญาณดวงที่ ๑ สังขารที่เหลือ เว้นปีติ ย่อมสัมปยุตด้วยวิญญาณดวงที่ ๕. สังขารเหล่านั้นสัมปยุตด้วยวิญญาณดวงที่ ๕ ฉันใด ย่อมสัมปยุตด้วยวิญญาณดวงที่ ๖ แม้ฉันนั้น. ในวิญญาณดวงที่ ๖ นี้ มีความต่างกันเพียงความเป็นสสังขาริกเท่านั้น. และส่วนในวิญญาณดวงที่ ๗ พึงทราบสังขารที่เหลือ เว้นอโมหะ. ในวิญญาณดวงที่ ๘ ก็เช่นกัน. ในวิญญาณดวงที่ ๘ นี้ มีความต่างกันเพียงความเป็นสสังขาริกเท่านั้น. Paṭhame vuttesu ṭhapetvā viratittayaṃ sesā rūpāvacarakusalesu paṭhamena sampayogaṃ gacchanti. Dutiyena tato vitakkavajjā. Tatiyena tato vicāravajjā. Catutthena tato pītivajjā. Pañcamena tato aniyatesu karuṇāmuditāvajjā. Teyeva catūsu āruppakusalesu. Arūpāvacarabhāvoyeva hi ettha viseso. ในบรรดาสังขารที่กล่าวไว้ในวิญญาณดวงที่ ๑ สังขารที่เหลือ เว้นวิรตี ๓ ย่อมสัมปยุตด้วยปฐมฌานในรูปาวจรกุศล. ในทุติยฌาน สังขารที่เหลือจากนั้น เว้นวิตก. ในตติยฌาน สังขารที่เหลือจากนั้น เว้นวิจาร. ในจตุตถฌาน สังขารที่เหลือจากนั้น เว้นปีติ. ในปัญจมฌาน สังขารที่เหลือจากนั้น เว้นกรุณาและมุทิตาในบรรดาอนิยตเจตสิก. สังขารเหล่านั้นนั่นแหละ (สัมปยุต) ในอรูปกุศล ๔. จริงอยู่ ในอรูปกุศล ๔ นี้ มีความต่างกันเพียงความเป็นอรูปาวจรเท่านั้น. Lokuttaresu paṭhamajjhānike tāva maggaviññāṇe paṭhamarūpāvacaraviññāṇe vuttanayena, dutiyajjhānikādibhede dutiyarūpāvacaraviññāṇādīsu vuttanayeneva veditabbā. Karuṇāmuditānaṃ pana abhāvo, niyataviratitā, lokuttaratā cāti ayamettha viseso. Evaṃ tāva kusalāyeva saṅkhārā veditabbā. ในบรรดาโลกุตตรกุศล ก่อนอื่น ในมัคควิญญาณที่เป็นปฐมฌาน พึงทราบ (สังขารที่สัมปยุต) โดยนัยที่กล่าวไว้ในปฐมรูปาวจรวิญญาณ, ในมัคควิญญาณที่มีประเภทเป็นทุติยฌานเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในทุติยรูปาวจรวิญญาณเป็นต้นนั่นเทียว. แต่ความไม่มีแห่งกรุณาและมุทิตา, ความเป็นนิยตวิรตี, และความเป็นโลกุตตระ นี้เป็นความแตกต่างในที่นี้. พึงทราบสังขารที่เป็นกุศลอย่างเดียวก่อน ด้วยประการฉะนี้. 477. Akusalesu lobhamūle paṭhamākusalasampayuttā tāva niyatā sarūpena āgatā terasa, yevāpanakā cattāroti sattarasa. Tattha phasso, cetanā, vitakko, vicāro, pīti, vīriyaṃ, jīvitaṃ, samādhi, ahirikaṃ, anottappaṃ, lobho, moho, micchādiṭṭhīti ime sarūpena āgatā terasa (dha. sa. 365; dha. sa. aṭṭha. 365). Chando, adhimokkho, uddhaccaṃ, manasikāroti ime yevāpanakā cattāro (dha. sa. aṭṭha. 365). 477. ในบรรดาอกุศล ในโลภมูลจิต ก่อนอื่น สังขารที่สัมปยุตด้วยอกุศลวิญญาณดวงที่ ๑ ที่เป็นนิยตเจตสิก มี ๑๗ คือ ที่มาโดยสรูป ๑๓, ที่เป็นเยวาปนกะ ๔. ในเจตสิกเหล่านั้น เหล่านี้คือ ผัสสะ, เจตนา, วิตก, วิจาร, ปีติ, วิริยะ, ชีวิตะ, สมาธิ, อหิริกะ, อโนตตัปปะ, โลภะ, โมหะ, มิจฉาทิฏฐิ เป็นเจตสิกที่มาโดยสรูป ๑๓. เหล่านี้คือ ฉันทะ, อธิโมกข์, อุทธัจจะ, มนสิการ เป็นเยวาปนกเจตสิก ๔. 478. Tattha na hiriyatīti ahiriko. Ahirikassa bhāvo ahirikaṃ. Na otappatīti anottappaṃ. Tesu ahirikaṃ kāyaduccaritādīhi ajigucchanalakkhaṇaṃ, alajjālakkhaṇaṃ vā. Anottappaṃ teheva asārajjalakkhaṇaṃ, anuttāsalakkhaṇaṃ vā. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana hirottappānaṃ vuttapaṭipakkhavasena veditabbo. 478. ในเจตสิกเหล่านั้น บุคคลไม่ละอาย ฉะนั้นชื่อว่า อหิริโก. ความเป็นแห่งอหิริกบุคคลนั้น ชื่อว่า อหิริกะ. ธรรมชาติไม่เกรงกลัว ชื่อว่า อโนตตัปปะ. ในสองอย่างนั้น อหิริกะ มีการไม่รังเกียจกายทุจริตเป็นต้นเป็นลักษณะ หรือมีการไม่ละอายเป็นลักษณะ. อโนตตัปปะ มีการไม่หวาดหวั่นเพราะกายทุจริตเป็นต้นนั้นแหละเป็นลักษณะ หรือมีการไม่สะดุ้งกลัวเป็นลักษณะ. นี้เป็นสังเขปในที่นี้. ส่วนความพิสดาร พึงทราบโดยความเป็นข้าศึกกับสิ่งที่กล่าวไว้ในหิริและโอตตัปปะ. 479. Lubbhanti tena, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. Muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, muyhanamattameva vā tanti moho. Tesu lobho ārammaṇaggahaṇalakkhaṇo makkaṭālepo viya, abhisaṅgaraso tattakapāle khittamaṃsapesi viya. Apariccāgapaccupaṭṭhāno telañjanarāgo viya. Saṃyojaniyadhammesu assādadassanapadaṭṭhāno. Taṇhānadībhāvena vaḍḍhamāno sīghasotā nadī iva mahāsamuddaṃ apāyameva gahetvā gacchatīti daṭṭhabbo. 479. สัตว์ทั้งหลายย่อมติดใจด้วยธรรมชาตินั้น หรือว่า ธรรมชาตินั้นเองย่อมติดใจ หรือว่าเป็นเพียงการติดใจ ฉะนั้นจึงชื่อว่า โลภะ. สัตว์ทั้งหลายย่อมหลงด้วยธรรมชาตินั้น หรือว่า ธรรมชาตินั้นเองย่อมหลง หรือว่าเป็นเพียงการหลง ฉะนั้นจึงชื่อว่า โมหะ. ในสองอย่างนั้น โลภะ มีการยึดหน่วงอารมณ์เป็นลักษณะ เหมือนยางเหนียว, มีการติดข้องเป็นกิจ เหมือนชิ้นเนื้อที่ใส่ในกระทะร้อน. มีการไม่สละเป็นอาการปรากฏ เหมือนคราบน้ำมัน. มีการเห็นความน่ายินดีในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์เป็นเหตุใกล้. พึงเห็นว่า โลภะเมื่อเจริญขึ้นโดยความเป็นแม่น้ำคือตัณหา ย่อมพาไปสู่อบายเท่านั้น เหมือนแม่น้ำมีกระแสเชี่ยวพัดพาไปสู่มหาสมุทร. 480. Moho cittassa andhabhāvalakkhaṇo, aññāṇalakkhaṇo vā, asampaṭivedharaso, ārammaṇasabhāvacchādanaraso vā, asammāpaṭipattipaccupaṭṭhāno, andhakārapaccupaṭṭhāno vā, ayonisomanasikārapadaṭṭhāno, sabbākusalānaṃ mūlanti daṭṭhabbo. 480. โมหะ มีความเป็นสภาพมืดบอดแห่งจิตเป็นลักษณะ หรือมีอัญญาณเป็นลักษณะ, มีการไม่แทงตลอดเป็นกิจ หรือมีการปกปิดสภาวะของอารมณ์เป็นกิจ, มีการปฏิบัติผิดเป็นอาการปรากฏ หรือมีความมืดมนเป็นอาการปรากฏ, มีอโยนิโสมนสิการเป็นเหตุใกล้, พึงเห็นว่าเป็นรากเหง้าของอกุศลทั้งปวง. 481. Micchā passanti tāya, sayaṃ vā micchā passati, micchādassanamattaṃ vā esāti micchādiṭṭhi. Sā ayoniso abhinivesalakkhaṇā, parāmāsarasā, micchābhinivesapaccupaṭṭhānā, ariyānaṃ adassanakāmatādipadaṭṭhānā, paramaṃ vajjanti daṭṭhabbā. 481. สัตว์ทั้งหลายย่อมเห็นผิดด้วยธรรมชาตินั้น หรือว่า ธรรมชาตินั้นเองย่อมเห็นผิด หรือว่าเป็นเพียงการเห็นผิด ฉะนั้นจึงชื่อว่า มิจฉาทิฏฐิ. มิจฉาทิฏฐินั้น มีการน้อมใจเชื่อโดยไม่แยบคายเป็นลักษณะ, มีการยึดถือเป็นกิจ, มีการน้อมใจเชื่อผิดเป็นอาการปรากฏ, มีความไม่ปรารถนาจะเห็นพระอริยเจ้าเป็นต้นเป็นเหตุใกล้, พึงเห็นว่าเป็นโทษอย่างยิ่ง. 482. Uddhatabhāvo uddhaccaṃ. Taṃ avūpasamalakkhaṇaṃ vātābhighātacalajalaṃ viya, anavaṭṭhānarasaṃ vātābhighātacaladhajapaṭākā viya, bhantattapaccupaṭṭhānaṃ pāsāṇābhighātasamuddhatabhasmaṃ viya, cetaso avūpasame ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ, cittavikkhepoti daṭṭhabbaṃ. Sesā kusale vuttanayeneva veditabbā. Akusalabhāvoyeva hi akusalabhāvena ca lāmakattaṃ etesaṃ tehi viseso. 482. ความเป็นสภาพฟุ้งซ่าน ชื่อว่า อุทธัจจะ. อุทธัจจะนั้น มีความไม่สงบเป็นลักษณะ เหมือนน้ำที่ไหวเพราะถูกลมพัด, มีความไม่ตั้งมั่นเป็นกิจ เหมือนธงชัยและธงแผ่นผ้าที่ไหวเพราะถูกลมพัด, มีความเป็นสภาพหมุนไปเป็นอาการปรากฏ เหมือนเถ้าที่ฟุ้งขึ้นเพราะถูกก้อนหินกระทบ, มีอโยนิโสมนสิการในความไม่สงบแห่งจิตเป็นเหตุใกล้, พึงเห็นว่าเป็นความฟุ้งซ่านแห่งจิต. สังขารที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในกุศลนั่นเทียว. จริงอยู่ ความเป็นอกุศลนั่นแหละ และความเป็นสภาพเลวทรามเพราะความเป็นอกุศล เป็นความแตกต่างของสังขารเหล่านี้จากสังขารเหล่านั้น. 483. Iti ime sattarasa saṅkhārā paṭhamena akusalaviññāṇena sampayogaṃ gacchantīti veditabbā. Yathā ca paṭhamena, evaṃ dutiyenāpi. Sasaṅkhāratā panettha thinamiddhassa ca aniyatatā viseso. 483. พึงทราบว่า สังขาร ๑๗ เหล่านี้ ย่อมถึงความสัมปยุตด้วยอกุศลวิญญาณดวงที่ ๑ ด้วยประการฉะนี้. สังขารเหล่านั้นสัมปยุตด้วยวิญญาณดวงที่ ๑ ฉันใด ย่อมสัมปยุตด้วยวิญญาณดวงที่ ๒ แม้ฉันนั้น. ความเป็นสสังขาริก และความเป็นอนิยตเจตสิกของถีนมิทธะในวิญญาณดวงที่ ๒ นี้ เป็นความแตกต่าง. Tattha thinanatā thinaṃ. Middhanatā middhaṃ. Anussāhasaṃhananatā asattivighāto cāti attho. Thinañca middhañca thinamiddhaṃ. Tattha thinaṃ anussāhalakkhaṇaṃ, vīriyavinodanarasaṃ, saṃsīdanapaccupaṭṭhānaṃ. Middhaṃ akammaññatālakkhaṇaṃ, onahanarasaṃ, līnatāpaccupaṭṭhānaṃ, pacalāyikāniddāpaccupaṭṭhānaṃ vā. Ubhayampi arativijambhikādīsu ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ. ในถีนมิทธะนั้น ความหดหู่ ชื่อว่า ถีนะ. ความไม่สมประกอบ ชื่อว่า มิทธะ. ความหมายคือ ความไม่ขะมักเขม้นและความท้อถอยเพราะความไม่มีกำลัง. ถีนะด้วย มิทธะด้วย ชื่อว่า ถีนมิทธะ. ในสองอย่างนั้น ถีนะ มีความไม่ขะมักเขม้นเป็นลักษณะ, มีการกำจัดวิริยะเป็นกิจ, มีความท้อถอยเป็นอาการปรากฏ. มิทธะ มีความไม่ควรแก่การงานเป็นลักษณะ, มีการปิดบังเป็นกิจ, มีความเชื่องซึมเป็นอาการปรากฏ หรือมีการโงกง่วงเป็นอาการปรากฏ. ทั้งสองอย่างมีอโยนิโสมนสิการในความไม่ยินดีและความบิดขี้เกียจเป็นต้นเป็นเหตุใกล้. Tatiyena paṭhame vuttesu ṭhapetvā micchādiṭṭhiṃ avasesā veditabbā. Māno panettha aniyato hoti. Ayaṃ viseso, so uṇṇatilakkhaṇo, sampaggaharaso, ketukamyatāpaccupaṭṭhāno, diṭṭhivippayuttalobhapadaṭṭhāno, ummādo viya daṭṭhabbo. ในวิญญาณดวงที่ ๓ พึงทราบสังขารที่เหลือในบรรดาสังขารที่กล่าวไว้ในวิญญาณดวงที่ ๑ เว้นมิจฉาทิฏฐิ. ในวิญญาณดวงที่ ๓ นี้ มานะเป็นอนิยตเจตสิก. นี้เป็นความแตกต่าง. มานะนั้น มีความทะนงตนเป็นลักษณะ, มีการยกย่องตนเป็นกิจ, มีความปรารถนาจะเป็นดุจธงชัยเป็นอาการปรากฏ, มีโลภะที่วิปปยุตจากทิฏฐิเป็นเหตุใกล้, พึงเห็นว่าเป็นเหมือนคนบ้า. Catutthena dutiye vuttesu ṭhapetvā micchādiṭṭhiṃ avasesā veditabbā. Etthāpi ca māno aniyatesu hotiyeva. Paṭhame vuttesu pana ṭhapetvā pītiṃ avasesā pañcamena sampayogaṃ gacchanti. Yathā ca pañcamena, evaṃ chaṭṭhenāpi. Sasaṅkhāratā panettha thinamiddhassa ca aniyatabhāvo viseso. Sattamena pañcame vuttesu ṭhapetvā diṭṭhiṃ avasesā veditabbā. Māno panettha aniyato hoti. Aṭṭhamena chaṭṭhe vuttesu ṭhapetvā diṭṭhiṃ avasesā veditabbā. Etthāpi ca māno aniyatesu hotiyevāti. พึงทราบสังขารที่เหลือ (จากสังขารที่กล่าวไว้ในอกุศลจิตดวงที่ ๒) เว้นมิจฉาทิฏฐิ ประกอบกับอกุศลจิตดวงที่ ๔ และถึงในอกุศลจิตดวงที่ ๔ นี้ มานะก็เป็นอนิยตธรรมอย่างแน่นอน. ส่วนในบรรดาสังขารที่กล่าวไว้ในอกุศลจิตดวงที่ ๑ สังขารที่เหลือเว้นปีติ ย่อมประกอบกับอกุศลจิตดวงที่ ๕. ประกอบกับอกุศลจิตดวงที่ ๕ ฉันใด ก็ประกอบกับอกุศลจิตดวงที่ ๖ ฉันนั้น. ความเป็นสสังขาริกและความเป็นอนิยตธรรมของถีนมิทธะ เป็นข้อแตกต่างในอกุศลจิตดวงที่ ๖ นี้. พึงทราบสังขารที่เหลือ (จากสังขารที่กล่าวไว้ในอกุศลจิตดวงที่ ๕) เว้นทิฏฐิ ประกอบกับอกุศลจิตดวงที่ ๗. มานะในอกุศลจิตดวงที่ ๗ นี้ เป็นอนิยตธรรม. พึงทราบสังขารที่เหลือ (จากสังขารที่กล่าวไว้ในอกุศลจิตดวงที่ ๖) เว้นทิฏฐิ ประกอบกับอกุศลจิตดวงที่ ๘. ถึงในอกุศลจิตดวงที่ ๘ นี้ มานะก็เป็นอนิยตธรรมอย่างแน่นอน. 484. Dosamūlesu pana dvīsu paṭhamasampayuttā tāva niyatā sarūpena āgatā ekādasa, yevāpanakā cattāro, aniyatā tayoti aṭṭhārasa. Tattha phasso, cetanā, vitakko, vicāro, vīriyaṃ, jīvitaṃ, samādhi, ahirikaṃ, anoppattaṃ, doso, mohoti ime sarūpena āgatā ekādasa (dha. sa. 413; dha. sa. aṭṭha. 413). Chando, adhimokkho, uddhaccaṃ, manasikāroti ime yevāpanakā cattāro (dha. sa. aṭṭha. 413). Issā, macchariyaṃ, kukkuccanti ime aniyatā tayo (dha. sa. aṭṭha. 413). 484. อนึ่ง ในโทสมูลจิต ๒ ดวง ก่อนอื่น สังขารที่ประกอบกับจิตดวงที่ ๑ มี ๑๘ คือ นิยตสังขารที่มาโดยสรูป ๑๑, เยวาปนกสังขาร ๔, อนิยตสังขาร ๓. ในสังขารเหล่านั้น สังขาร ๑๑ เหล่านี้ คือ ผัสสะ เจตนา วิตก วิจาร วิริยะ ชีวิตะ สมาธิ อหิริกะ อโนตตัปปะ โทสะ โมหะ เป็นสังขารที่มาโดยสรูป. สังขาร ๔ เหล่านี้ คือ ฉันทะ อธิโมกข์ อุทธัจจะ มนสิการ เป็นเยวาปนกสังขาร. สังขาร ๓ เหล่านี้ คือ อิสสา มัจฉริยะ กุกกุจจะ เป็นอนิยตสังขาร. 485. Tattha dussanti tena, sayaṃ vā dussati, dussanamattameva vā tanti doso. So caṇḍikkalakkhaṇo pahaṭāsīviso viya, visappanaraso visanipāto viya, attano nissayadahanaraso vā dāvaggi viya. Dūsanapaccupaṭṭhāno laddhokāso viya sapatto, āghātavatthupadaṭṭhāno, visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viya daṭṭhabbo. 485. ในสังขารเหล่านั้น สภาวะที่สัตว์ทั้งหลายประทุษร้ายกันด้วยสภาวะนั้น หรือว่า สภาวะนั้นเองย่อมประทุษร้าย หรือว่าเป็นเพียงการประทุษร้ายเท่านั้น เหตุนั้น สภาวะนั้นชื่อว่า โทสะ. โทสะนั้น มีความดุร้ายเป็นลักษณะ เหมือนอสรพิษที่ถูกตี, มีการแผ่ซ่านไปเป็นกิจ เหมือนพิษซึมไป หรือมีการเผาที่อาศัยของตนเป็นกิจ เหมือนไฟป่า, มีการประทุษร้ายเป็นอาการปรากฏ เหมือนศัตรูผู้ได้โอกาส, มีอาฆาตวัตถุเป็นเหตุใกล้, พึงเห็นเหมือนมูตรเน่าที่เจือด้วยยาพิษ. 486. Issāyanā issā. Sā parasampattīnaṃ usūyanalakkhaṇā. Tattheva anabhiratirasā, tato vimukhabhāvapaccupaṭṭhānā, parasampattipadaṭṭhānā, saṃyojananti daṭṭhabbā. 486. ความริษยา ชื่อว่า อิสสา. อิสสานั้น มีการริษยาสมบัติของผู้อื่นเป็นลักษณะ, มีความไม่ยินดีในสมบัตินั้นนั่นแหละเป็นกิจ, มีความเป็นผู้ผินหน้าจากสมบัตินั้นเป็นอาการปรากฏ, มีสมบัติของผู้อื่นเป็นเหตุใกล้, พึงเห็นว่าเป็นสังโยชน์. 487. Maccharabhāvo macchariyaṃ. Taṃ laddhānaṃ vā labhitabbānaṃ vā attano sampattīnaṃ nigūhanalakkhaṇaṃ, tāsaṃyeva parehi sādhāraṇabhāvaakkhamanarasaṃ, saṅkocanapaccupaṭṭhānaṃ, kaṭukañcukatāpaccupaṭṭhānaṃ vā, attasampattipadaṭṭhānaṃ, cetaso virūpabhāvoti daṭṭhabbaṃ. 487. ความเป็นคนตระหนี่ ชื่อว่า มัจฉริยะ. มัจฉริยะนั้น มีการปกปิดสมบัติของตนที่ได้แล้วหรือพึงได้เป็นลักษณะ, มีการไม่ทนต่อความเป็นสาธารณะของสมบัตินั้นนั่นแหละกับคนอื่นเป็นกิจ, มีความหดหู่เป็นอาการปรากฏ หรือมีความเป็นสภาพที่เผ็ดร้อนเป็นอาการปรากฏ, มีสมบัติของตนเป็นเหตุใกล้, พึงเห็นว่าเป็นความวิปริตแห่งจิต. 488. Kucchitaṃ kataṃ kukataṃ. Tassa bhāvo kukkuccaṃ. Taṃ pacchānutāpalakkhaṇaṃ, katākatānusocanarasaṃ, vippaṭisārapaccupaṭṭhānaṃ, katākatapadaṭṭhānaṃ, dāsabyamiva daṭṭhabbaṃ. Sesā vuttappakārāyevāti. 488. กรรมที่น่ารังเกียจ ชื่อว่า กุกตะ. ความเป็นแห่งกุกตะนั้น ชื่อว่า กุกกุจจะ. กุกกุจจะนั้น มีความเดือดร้อนในภายหลังเป็นลักษณะ, มีการเศร้าโศกถึงสิ่งที่ทำแล้วและยังมิได้ทำเป็นกิจ, มีความเดือดร้อนใจเป็นอาการปรากฏ, มีสิ่งที่ทำแล้วและยังมิได้ทำเป็นเหตุใกล้, พึงเห็นเหมือนความเป็นทาส. ส่วนสังขารที่เหลือมีประการตามที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. Iti ime aṭṭhārasa saṅkhārā paṭhamena dosamūlena sampayogaṃ gacchantīti veditabbā. Yathā ca paṭhamena, evaṃ dutiyenāpi. Sasaṅkhāratā pana aniyatesu ca thinamiddhasambhavova viseso. พึงทราบว่า สังขาร ๑๘ เหล่านี้ ย่อมประกอบกับโทสมูลจิตดวงที่ ๑ ด้วยประการฉะนี้. ประกอบกับจิตดวงที่ ๑ ฉันใด ก็ประกอบกับจิตดวงที่ ๒ ฉันนั้น. แต่ความเป็นสสังขาริกและความเกิดขึ้นได้แห่งถีนมิทธะในบรรดาอนิยตธรรม เป็นข้อแตกต่าง. 489. Mohamūlesu dvīsu vicikicchāsampayuttena tāva phasso, cetanā, vitakko, vicāro, vīriyaṃ, jīvitaṃ, cittaṭṭhiti, ahirikaṃ, anottappaṃ, moho, vicikicchāti sarūpena āgatā ekādasa (dha. sa. 422; dha. sa. aṭṭha. 422), uddhaccaṃ, manasikāroti yevāpanakā dve cāti terasa. 489. ในโมหมูลจิต ๒ ดวง ก่อนอื่น สังขาร ๑๓ คือ สังขารที่มาโดยสรูป ๑๑ ได้แก่ ผัสสะ เจตนา วิตก วิจาร วิริยะ ชีวิตะ จิตตัฏฐิติ อหิริกะ อโนตตัปปะ โมหะ วิจิกิจฉา และเยวาปนกสังขาร ๒ คือ อุทธัจจะ มนสิการ ย่อมประกอบกับวิจิกิจฉาสัมปยุตตจิต. 490. Tattha cittaṭṭhitīti pavattiṭṭhitimatto dubbalo samādhi. Vigatā cikicchāti vicikicchā. Sā saṃsayalakkhaṇā, kampanarasā, anicchayapaccupaṭṭhānā, anekaṃsagāhapaccupaṭṭhānā vā, vicikicchāyaṃ ayonisomanasikārapadaṭṭhānā, paṭipattiantarāyakarāti daṭṭhabbā. Sesā vuttappakārāyeva. 490. ในสังขารเหล่านั้น คำว่า จิตตัฏฐิติ ได้แก่ สมาธิที่อ่อนกำลัง เป็นเพียงการตั้งอยู่ชั่วขณะ. การเยียวยาไปปราศแล้ว เหตุนั้น ชื่อว่า วิจิกิจฉา. วิจิกิจฉานั้น มีความสงสัยเป็นลักษณะ, มีความหวั่นไหวเป็นกิจ, มีความไม่ตัดสินใจเป็นอาการปรากฏ หรือมีการยึดถือโดยมีส่วนต่างๆ เป็นอาการปรากฏ, มีอโยนิโสมนสิการเป็นเหตุใกล้, พึงเห็นว่าเป็นธรรมที่ทำอันตรายแก่ปฏิปทา. ส่วนสังขารที่เหลือมีประการตามที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. Uddhaccasampayuttena vicikicchāsampayutte vuttesu ṭhapetvā vicikicchaṃ sesā dvādasa. Vicikicchāya abhāvena panettha adhimokkho uppajjati. Tena saddhiṃ teraseva, adhimokkhasabbhāvato ca balavataro samādhi hoti. Yañcettha uddhaccaṃ, taṃ sarūpeneva āgataṃ. Adhimokkhamanasikārā yevāpanakavasenāti evaṃ akusalasaṅkhārā veditabbā. สังขาร ๑๒ ที่เหลือ (ในบรรดาสังขารที่กล่าวไว้ในวิจิกิจฉาสัมปยุตตจิต) เว้นวิจิกิจฉา (ย่อมประกอบกับอุทธัจจสัมปยุตตจิต). เพราะในจิตนี้ไม่มีวิจิกิจฉา อธิโมกข์จึงเกิดขึ้น. รวมกับอธิโมกข์นั้น ก็เป็น ๑๓ นั่นเทียว, และเพราะมีอธิโมกข์ สมาธิจึงมีกำลังกว่า. และอุทธัจจะใดในจิตนี้ อุทธัจจะนั้นมาโดยสรูปนั่นเทียว. ส่วนอธิโมกข์และมนสิการมาในฐานะเป็นเยวาปนกธรรม. พึงทราบอกุศลสังขารทั้งหลายด้วยประการฉะนี้. 491. Abyākatesu vipākābyākatā tāva ahetukasahetukabhedato duvidhā. Tesu ahetukavipākaviññāṇasampayuttā ahetukā. Tattha kusalākusalavipākacakkhuviññāṇasampayuttā tāva phasso, cetanā, jīvitaṃ, cittaṭṭhitīti sarūpena āgatā cattāro (dha. sa. 431; dha. sa. aṭṭha. 431), yevāpanako manasikāroyevāti pañca. Sotaghānajivhākāyaviññāṇasampayuttāpi eteyeva. Ubhayavipākamanodhātuyā ete ceva vitakkavicārādhimokkhā cāti aṭṭha, tathā tividhāyapi ahetukamanoviññāṇadhātuyā. Yā panettha somanassasahagatā, tāya saddhiṃ pīti adhikā hotīti veditabbā. 491. ในอัพยากตสังขารทั้งหลาย ก่อนอื่น วิปากาัพยากตสังขารมี ๒ ประเภท คือ อเหตุกะและสเหตุกะ. ในสังขารเหล่านั้น สังขารที่ประกอบกับอเหตุกวิปากวิญญาณ ชื่อว่า อเหตุกะ. ในอเหตุกสังขารเหล่านั้น ก่อนอื่น สังขาร ๕ คือ สังขารที่มาโดยสรูป ๔ ได้แก่ ผัสสะ เจตนา ชีวิตะ จิตตัฏฐิติ และเยวาปนกสังขารคือมนสิการเท่านั้น (ย่อมประกอบกับกุศลวิบากและอกุศลวิบากจักขุวิญญาณ). สังขารที่ประกอบกับโสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ และกายวิญญาณ ก็คือสังขาร ๕ เหล่านี้เหมือนกัน. สังขาร ๘ คือ สังขาร ๕ เหล่านี้ และวิตก วิจาร อธิโมกข์ (ย่อมประกอบกับอุภยวินิพากมโนธาตุ). สังขารที่ประกอบกับอเหตุกมโนวิญญาณธาตุ ๓ ประเภท ก็เช่นเดียวกัน. พึงทราบว่า ในมโนวิญญาณธาตุนั้น ดวงใดเป็นโสมนัสสสหคต ปีติย่อมเพิ่มขึ้นมาประกอบกับจิตดวงนั้น. Sahetukavipākaviññāṇasampayuttā pana sahetukā. Tesu aṭṭhakāmāvacaravipākasampayuttā tāva aṭṭhahi kāmāvacarakusalehi sampayuttasaṅkhārasadisāyeva. Yā pana tā aniyatesu karuṇāmuditā, tā sattārammaṇattā vipākesu na santi. Ekantaparittārammaṇā hi kāmāvacaravipākā. Na kevalañca karuṇāmuditā, viratiyopi vipākesu na santi. ‘‘Pañca sikkhāpadā kusalāyevā’’ti hi vuttaṃ. อนึ่ง สังขารที่ประกอบกับสเหตุกวิปากวิญญาณ ชื่อว่า สเหตุกะ. ในสังขารเหล่านั้น ก่อนอื่น สังขารที่ประกอบกับกามาวจรวิบาก ๘ ดวง ก็เหมือนกับสังขารที่ประกอบกับกามาวจรกุศล ๘ ดวงนั่นเทียว. ส่วนกรุณาและมุทิตาที่เป็นอนิยตธรรมนั้น ไม่มีในวิบากจิต เพราะมีสัตวบัญญัติเป็นอารมณ์. จริงอยู่ กามาวจรวิบากมีปริตตธรรมเป็นอารมณ์อย่างเดียว. มิใช่เพียงกรุณาและมุทิตาเท่านั้น แม้วิรตีก็ไม่มีในวิบากจิต. เพราะมีพระดำรัสว่า 'สิกขาบท ๕ เป็นกุศลอย่างเดียว'. Rūpāvacarārūpāvacaralokuttaravipākaviññāṇasampayuttā pana tesaṃ kusalaviññāṇasampayuttasaṅkhārehi sadisā eva. อนึ่ง สังขารที่ประกอบกับรูปาวจร อรูปาวจร และโลกุตตรวิปากวิญญาณ ก็เหมือนกับสังขารที่ประกอบกับกุศลวิญญาณของวิบากเหล่านั้นนั่นเทียว. 492. Kiriyābyākatāpi ahetukasahetukabhedato duvidhā. Tesu ahetukakiriyaviññāṇasampayuttā ahetukā. Te ca kusalavipākamanodhātuahetukamanoviññāṇadhātudvayayuttehi samānā. Manoviññāṇadhātudvaye pana vīriyaṃ adhikaṃ. Vīriyasabbhāvato balappatto samādhi hoti. Ayamettha viseso. 492. แม้กิริยาอัพยากตสังขาร ก็มี ๒ อย่าง โดยความต่างกันแห่งอเหตุกะและสเหตุกะ. ในสังขาร ๒ อย่างนั้น สังขารที่สัมปยุตด้วยอเหตุกกิริยวิญญาณ ชื่อว่าอเหตุกะ. และสังขารเหล่านั้น ก็เสมอกับสังขารที่สัมปยุตด้วยกุศลวิบากมโนธาตุและอเหตุกมโนวิญญาณธาตุ ๒ ดวง. ส่วนในมโนวิญญาณธาตุ ๒ ดวง วิริยะมีมากกว่า. เพราะมีความมีอยู่แห่งวิริยะ สมาธิที่ถึงกำลังจึงมี. นี้เป็นความพิเศษในอเหตุกกิริยาสังขารนี้. Sahetukakiriyaviññāṇasampayuttā pana sahetukā. Tesu aṭṭhakāmāvacarakiriyaviññāṇasampayuttā tāva ṭhapetvā viratiyo aṭṭhahi kāmāvacarakusalehi sampayuttasaṅkhārasadisā. Rūpāvacarārūpāvacarakiriyasampayuttā pana sabbākārenapi tesaṃ kusalaviññāṇasampayuttasadisāyevāti evaṃ abyākatāpi saṅkhārā veditabbāti. ส่วนสังขารที่สัมปยุตด้วยสเหตุกกิริยวิญญาณ ชื่อว่าสเหตุกะ. ในสเหตุกสังขารเหล่านั้น ก่อนอื่น สังขารที่สัมปยุตด้วยกามาวจรกิริยวิญญาณ ๘ ดวง ยกเว้นวิรตีเจตสิกแล้ว เสมอกับสังขารที่สัมปยุตด้วยกามาวจรกุศล ๘ ดวง. ส่วนสังขารที่สัมปยุตด้วยรูปาวจรและอรูปาวจรกิริยา เสมอกับสังขารที่สัมปยุตด้วยกุศลวิญญาณของตนๆ โดยอาการทั้งปวงนั่นเทียว. พึงทราบแม้สังขารที่เป็นอัพยากตะอย่างนี้. Idaṃ saṅkhārakkhandhe vitthārakathāmukhaṃ. นี้เป็นอารัมภบทแห่งการกล่าวโดยพิสดารในสังขารขันธ์. Idaṃ tāva abhidhamme padabhājanīyanayena khandhesu vitthārakathāmukhaṃ. ก่อนอื่น นี้เป็นอารัมภบทแห่งการกล่าวโดยพิสดารในขันธ์ทั้งหลาย โดยนัยแห่งปทภาชนีย์ในพระอภิธรรม. Atītādivibhāgakathā กถาว่าด้วยการจำแนกอดีตเป็นต้น 493. Bhagavatā pana – 493. ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้า (ตรัสว่า) – ‘‘Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, tadekajjhaṃ abhisaṃyūhitvā abhisaṅkhipitvā ayaṃ vuccati rūpakkhandho. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… abhisaṅkhipitvā ayaṃ vuccati viññāṇakkhandho’’ti (vibha. 2,26) – “รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต ที่อยู่ไกลหรือใกล้, รวบรวม ประมวลรูปนั้นทั้งหมดเข้าเป็นกองเดียวกันแล้ว นี้เรียกว่า รูปขันธ์. เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... ประมวลแล้ว นี้เรียกว่า วิญญาณขันธ์” ดังนี้ – Evaṃ khandhā vitthāritā. ขันธ์ทั้งหลาย อันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงโดยพิสดารแล้วอย่างนี้. Tattha yaṃkiñcīti anavasesapariyādānaṃ. Rūpanti atippasaṅganiyamanaṃ. Evaṃ padadvayenāpi rūpassa anavasesapariggaho kato hoti. Athassa atītādinā vibhāgaṃ ārabhati. Tañhi kiñci atītaṃ, kiñci anāgatādibhedanti. Esa nayo vedanādīsu. ในบทเหล่านั้น บทว่า ยงฺกิญฺจิ เป็นการรวบรวมโดยไม่เหลือ. บทว่า รูปํ เป็นการกำหนดห้ามความหมายที่เกินเลยไป. แม้ด้วยบททั้งสองอย่างนี้ การกำหนดถือเอาซึ่งรูปโดยไม่เหลือจึงเป็นอันทรงกระทำแล้ว. ลำดับนั้น ทรงเริ่มจำแนกรูปนั้นด้วยบทมีอาทิว่า อดีต. จริงอยู่ รูปนั้นบางอย่างเป็นอดีต บางอย่างมีประเภทเป็นอนาคตเป็นต้น. นัยนี้พึงทราบในเวทนาเป็นต้น. 494. Tattha rūpaṃ tāva addhāsantatisamayakhaṇavasena catudhā atītaṃ nāma hoti. Tathā anāgatapaccuppannaṃ. 494. ในขันธ์เหล่านั้น ก่อนอื่น รูปชื่อว่าเป็นอดีตโดย ๔ ประการ คือโดยอำนาจแห่งอัทธา สันตติ สมัย และขณะ. อนาคตและปัจจุบันก็ฉันนั้น. Tattha addhāvasena tāva ekassa ekasmiṃ bhave paṭisandhito pubbe atītaṃ, cutito uddhaṃ anāgataṃ, ubhinnamantare paccuppannaṃ. ใน ๔ อย่างนั้น ก่อนอื่น โดยอำนาจแห่งอัทธา (รูป) ของบุคคลหนึ่งในภพหนึ่ง ก่อนแต่ปฏิสนธิ ชื่อว่าเป็นอดีต, เบื้องหน้าแต่จุติ ชื่อว่าเป็นอนาคต, ในระหว่างแห่งทั้งสอง ชื่อว่าเป็นปัจจุบัน. Santativasena sabhāgaekautusamuṭṭhānaṃ ekāhārasamuṭṭhānañca pubbāpariyavasena vattamānampi paccuppannaṃ, tato pubbe visabhāgautuāhārasamuṭṭhānaṃ atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Cittajaṃ ekavīthiekajavanaekasamāpattisamuṭṭhānaṃ paccuppannaṃ, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Kammasamuṭṭhānassa pāṭiyekkaṃ santativasena atītādibhedo natthi, tesaññeva pana utuāhāracittasamuṭṭhānānaṃ upatthambhakavasena tassa atītādibhāvo veditabbo. โดยอำนาจแห่งสันตติ รูปมีอุตุอย่างเดียวกันเป็นสมุฏฐาน และรูปมีอาหารอย่างเดียวกันเป็นสมุฏฐาน แม้เป็นไปอยู่โดยความเป็นก่อนและหลัง ก็ชื่อว่าเป็นปัจจุบัน, รูปมีอุตุและอาหารต่างกันเป็นสมุฏฐาน ก่อนแต่นั้น ชื่อว่าเป็นอดีต, ภายหลัง ชื่อว่าเป็นอนาคต. รูปเกิดแต่จิต มีวิถีเดียว ชวนะเดียว สมาบัติเดียวเป็นสมุฏฐาน ชื่อว่าเป็นปัจจุบัน, ก่อนแต่นั้น ชื่อว่าเป็นอดีต, ภายหลัง ชื่อว่าเป็นอนาคต. สำหรับรูปมีกรรมเป็นสมุฏฐาน ไม่มีการจำแนกอดีตเป็นต้นโดยสันตติโดยเฉพาะ, แต่พึงทราบความเป็นอดีตเป็นต้นของกรรมสมุฏฐานนั้น โดยอำนาจการอุปถัมภ์ของอุตุสมุฏฐาน อาหารสมุฏฐาน และจิตตสมุฏฐานเหล่านั้นนั่นเทียว. Samayavasena ekamuhuttapubbaṇhasāyanharattindivādīsu samayesu santānavasena pavattamānaṃ taṃ taṃ samayaṃ paccuppannaṃ nāma, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ. โดยอำนาจแห่งสมัย รูปที่เป็นไปอยู่โดยสันดานในสมัยทั้งหลาย มีหนึ่งมุหุต ยามเช้า ยามเย็น กลางคืนและกลางวันเป็นต้น ในสมัยนั้นๆ ชื่อว่าเป็นปัจจุบัน, ก่อนแต่นั้น ชื่อว่าเป็นอดีต, ภายหลัง ชื่อว่าเป็นอนาคต. Khaṇavasena uppādādikhaṇattayapariyāpannaṃ paccuppannaṃ, tato pubbe anāgataṃ, pacchā atītaṃ. Apica atikkantahetupaccayakiccaṃ atītaṃ, niṭṭhitahetukiccaṃ aniṭṭhitapaccayakiccaṃ paccuppannaṃ, ubhayakiccaṃ asampattaṃ anāgataṃ. Sakiccakkhaṇe vā paccuppannaṃ, tato pubbe anāgataṃ, pacchā atītaṃ. Ettha ca khaṇādikathāva nippariyāyā. Sesā sapariyāyā. โดยอำนาจแห่งขณะ รูปอันนับเนื่องในขณะ ๓ มีอุปปาทะเป็นต้น ชื่อว่าเป็นปัจจุบัน, ก่อนแต่นั้น ชื่อว่าเป็นอนาคต, ภายหลัง ชื่อว่าเป็นอดีต. อีกอย่างหนึ่ง รูปมีกิจแห่งเหตุและปัจจัยอันล่วงไปแล้ว ชื่อว่าเป็นอดีต, รูปมีกิจแห่งเหตุสำเร็จแล้ว แต่กิจแห่งปัจจัยยังไม่สำเร็จ ชื่อว่าเป็นปัจจุบัน, รูปยังไม่ถึงกิจทั้งสอง ชื่อว่าเป็นอนาคต. หรือว่า รูปเป็นปัจจุบันในขณะแห่งกิจของตน, ก่อนแต่นั้น ชื่อว่าเป็นอนาคต, ภายหลัง ชื่อว่าเป็นอดีต. และในเรื่องนี้ กถาว่าด้วยขณะเป็นต้นเท่านั้นเป็นนิปปริยาย, ที่เหลือเป็นสปริยาย. 495. Ajjhattabahiddhābhedo vuttanayo eva. Apica idha niyakajjhattampi ajjhattaṃ parapuggalikampi ca bahiddhāti veditabbaṃ. Oḷārikasukhumabhedo vuttanayova. 495. การจำแนกเป็นอัชฌัตตะและพหิทธา มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. อีกอย่างหนึ่ง ในที่นี้ พึงทราบว่า แม้ที่เป็นนิยกอัชฌัตตะ ก็เป็นอัชฌัตตะ และแม้ที่เป็นของบุคคลอื่น ก็เป็นพหิทธา. การจำแนกเป็นโอฬาริกะและสุขุมะ ก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. 496. Hīnapaṇītabhedo duvidho pariyāyato nippariyāyato ca. Tattha akaniṭṭhānaṃ rūpato sudassīnaṃ rūpaṃ hīnaṃ. Tadeva sudassānaṃ rūpato paṇītaṃ. Evaṃ yāva narakasattānaṃ rūpaṃ, tāva pariyāyato hīnapaṇītatā veditabbā. Nippariyāyato pana yattha akusalavipākaṃ uppajjati, taṃ hīnaṃ. Yattha kusalavipākaṃ, taṃ paṇītaṃ. 496. การจำแนกเป็นหีนะและปณีตะมี ๒ อย่าง คือโดยปริยายและโดยนิปปริยาย. ใน ๒ อย่างนั้น เมื่อเทียบกับรูปของอกนิฏฐพรหม รูปของสุทัสสีพรหมเลวกว่า. รูปนั้นนั่นเทียว เมื่อเทียบกับรูปของสุทัสสาพรหม ก็ประณีตกว่า. พึงทราบความเป็นหีนะและปณีตะโดยปริยายอย่างนี้ จนกระทั่งถึงรูปของสัตว์นรก. ส่วนโดยนิปปริยาย ในรูปใด อกุศลวิบากเกิดขึ้น รูปนั้นเลว. ในรูปใด กุศลวิบากเกิดขึ้น รูปนั้นประณีต. Dūre santiketi idampi vuttanayameva. Apica okāsatopettha upādāyupādāya dūrasantikatā veditabbā. แม้การจำแนกนี้ว่า ไกล ใกล้ ก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. อีกอย่างหนึ่ง ในเรื่องนี้ พึงทราบความเป็นของไกลและของใกล้โดยอาศัยๆ กันทางโอกาส. 497. Tadekajjhaṃ abhisaṃyūhitvā abhisaṅkhipitvāti taṃ atītādīhi padehi visuṃ visuṃ niddiṭṭhaṃ rūpaṃ sabbaṃ ruppanalakkhaṇasaṅkhāte ekavidhabhāve paññāya rāsiṃ katvā rūpakkhandhoti vuccatīti ayamettha attho. Etena sabbampi rūpaṃ ruppanalakkhaṇe rāsibhāvūpagamanena rūpakkhandhoti dassitaṃ hoti. Na hi rūpato añño rūpakkhandho nāma atthi. 497. บทว่า ตเทกชฺฌํ อภิสํยูหิตฺวา อภิสงฺขิปิตฺวา มีเนื้อความในบทนี้ว่า รูปทั้งหมดนั้นที่ทรงแสดงไว้ต่างหากๆ ด้วยบทมีอาทิว่า อดีต ทรงกระทำให้เป็นกองด้วยปัญญาในความเป็นอย่างเดียวกัน อันได้แก่รุปปนลักษณะ แล้วเรียกว่า รูปขันธ์. ด้วยบทนี้ เป็นอันทรงแสดงแล้วว่า แม้รูปทั้งหมดก็ชื่อว่าเป็นรูปขันธ์ โดยการถึงความเป็นกองในรุปปนลักษณะ. จริงอยู่ รูปขันธ์ชื่ออื่นจากรูปไม่มี. 498. Yathā ca rūpaṃ, evaṃ vedanādayopi vedayitalakkhaṇādīsu rāsibhāvūpagamanena. Na hi vedanādīhi aññe vedanākkhandhādayo nāma atthi. 498. รูปฉันใด แม้เวทนาเป็นต้นก็ฉันนั้น (ชื่อว่าเป็นเวทนาขันธ์เป็นต้น) โดยการถึงความเป็นกองในเวทยิตลักษณะเป็นต้น. จริงอยู่ เวทนาขันธ์เป็นต้นชื่ออื่นจากเวทนาเป็นต้นไม่มี. Atītādivibhāge panettha santativasena khaṇādivasena ca vedanāya atītānāgatapaccuppannabhāvo veditabbo. Tattha santativasena ekavīthiekajavanaekasamāpattipariyāpannā ekavīthivisayasamāyogappavattā ca paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Khaṇādivasena khaṇattayapariyāpannā pubbantāparantamajjhattagatā sakiccañca kurumānā vedanā paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Ajjhattabahiddhābhedo niyakajjhattavasena veditabbo. ในการจำแนกอดีตเป็นต้นในเวทนาขันธ์นี้ พึงทราบความเป็นอดีต อนาคต และปัจจุบันของเวทนา โดยอำนาจแห่งสันตติและโดยอำนาจแห่งขณะเป็นต้น. ใน ๒ อย่างนั้น โดยอำนาจแห่งสันตติ เวทนาอันนับเนื่องในวิถีเดียว ชวนะเดียว สมาบัติเดียว และเวทนาที่เป็นไปโดยการประกอบกับอารมณ์ในวิถีเดียว ชื่อว่าเป็นปัจจุบัน, ก่อนแต่นั้น ชื่อว่าเป็นอดีต, ภายหลัง ชื่อว่าเป็นอนาคต. โดยอำนาจแห่งขณะเป็นต้น เวทนาอันนับเนื่องในขณะ ๓ ถึงแล้วซึ่งท่ามกลางแห่งส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลาย และกำลังทำกิจของตน ชื่อว่าเป็นปัจจุบัน, ก่อนแต่นั้น ชื่อว่าเป็นอดีต, ภายหลัง ชื่อว่าเป็นอนาคต. พึงทราบการจำแนกเป็นอัชฌัตตะและพหิทธาโดยความเป็นนิยกอัชฌัตตะ. 499. Oḷārikasukhumabhedo ‘‘akusalā vedanā oḷārikā, kusalābyākatā vedanā sukhumā’’tiādinā (vibha. 11) nayena vibhaṅge vuttena jātisabhāvapuggalalokiyalokuttaravasena veditabbo. Jātivasena tāva akusalā vedanā sāvajjakiriyahetuto, kilesasantāpabhāvato ca avūpasantavuttīti kusalavedanāya oḷārikā, sabyāpārato, saussāhato, savipākato, kilesasantāpabhāvato, sāvajjato ca vipākābyākatāya oḷārikā, savipākato, kilesasantāpabhāvato, sabyābajjhato, sāvajjato ca kiriyābyākatāya oḷārikā. Kusalābyākatā pana vuttavipariyāyato akusalāya sukhumā. Dvepi kusalākusalavedanā sabyāpārato, saussāhato, savipākato ca yathāyogaṃ duvidhāyapi abyākatāya oḷārikā, vuttavipariyāyena duvidhāpi abyākatā tāhi sukhumā. Evaṃ tāva jātivasena oḷārikasukhumatā veditabbā. 499. ความแตกต่างแห่งเวทนาที่หยาบและละเอียด พึงทราบโดยชาติ โดยสภาวะ โดยบุคคล โดยเป็นโลกิยะและโลกุตตระ ตามนัยที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในพระวิภังค์ว่า 'อกุศลเวทนาเป็นของหยาบ กุศลเวทนาและอัพยากตเวทนาเป็นของละเอียด' เป็นต้น. ก่อนอื่น โดยชาติ อกุศลเวทนาเป็นเหตุแห่งการกระทำกรรมที่มีโทษ และมีความเร่าร้อนเพราะกิเลส จึงมีการเกิดขึ้นอย่างไม่สงบระงับ เพราะฉะนั้น จึงหยาบกว่ากุศลเวทนา. หยาบกว่าวิปากอัพยากตเวทนา เพราะมีความขวนขวาย เพราะมีความพยายาม เพราะให้ผลวิบาก เพราะมีความเร่าร้อนเพราะกิเลส และเพราะมีโทษ. หยาบกว่ากิริยาอัพยากตเวทนา เพราะให้ผลวิบาก เพราะมีความเร่าร้อนเพราะกิเลส เพราะมีความเบียดเบียน และเพราะมีโทษ. ส่วนกุศลเวทนาและอัพยากตเวทนา โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว จึงละเอียดกว่าอกุศลเวทนา. แม้กุศลเวทนาและอกุศลเวทนาทั้งสอง ก็หยาบกว่าอัพยากตเวทนาแม้ทั้งสองประเภท ตามสมควร เพราะมีความขวนขวาย เพราะมีความพยายาม และเพราะให้ผลวิบาก. โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว อัพยากตเวทนาแม้ทั้งสองประเภท ก็ละเอียดกว่ากุศลเวทนาและอกุศลเวทนาทั้งสองนั้น. พึงทราบความเป็นเวทนาที่หยาบและละเอียดโดยชาติ ดังพรรณนามาฉะนี้ก่อน. 500. Sabhāvavasena pana dukkhā vedanā nirassādato, savipphārato, khobhakaraṇato, ubbejanīyato, abhibhavanato ca itarāhi dvīhi oḷārikā, itarā pana dve sātato, santato, paṇītato, manāpato, majjhattato ca yathāyogaṃ dukkhāya sukhumā. Ubho pana sukhadukkhā savipphārato, khobhakaraṇato, pākaṭato ca adukkhamasukhāya oḷārikā, sā vuttavipariyāyena tadubhayato sukhumā. Evaṃ sabhāvavasena oḷārikasukhumatā veditabbā. 500. ส่วนโดยสภาวะ ทุกขเวทนาหยาบกว่าเวทนาอีก ๒ อย่าง เพราะไม่มีรสอร่อย เพราะมีความสั่นไหว เพราะกระทำความกระสับกระส่าย เพราะเป็นสิ่งที่น่าตกใจ และเพราะครอบงำได้. ส่วนเวทนาอีก ๒ อย่าง ละเอียดกว่าทุกขเวทนาตามสมควร เพราะเป็นสิ่งที่น่าเพลิดเพลิน เพราะสงบ เพราะประณีต เพราะน่าพอใจ และเพราะเป็นกลาง. ส่วนสุขเวทนาและทุกขเวทนาทั้งสอง หยาบกว่าอทุกขมสุขเวทนา เพราะมีความสั่นไหว เพราะกระทำความกระสับกระส่าย และเพราะปรากฏชัด. อทุกขมสุขเวทนานั้น โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ละเอียดกว่าสุขเวทนาและทุกขเวทนาทั้งสองนั้น. พึงทราบความเป็นเวทนาที่หยาบและละเอียดโดยสภาวะ ดังพรรณนามาฉะนี้. 501. Puggalavasena pana asamāpannassa vedanā nānārammaṇe vikkhittabhāvato samāpannassa vedanāya oḷārikā, vipariyāyena itarā sukhumā. Evaṃ puggalavasena oḷārikasukhumatā veditabbā. 501. ส่วนโดยบุคคล เวทนาของผู้ไม่เข้าสมาบัติ หยาบกว่าเวทนาของผู้เข้าสมาบัติ เพราะมีภาวะฟุ้งซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ. โดยนัยตรงกันข้าม เวทนาของผู้เข้าสมาบัติเป็นของละเอียด. พึงทราบความเป็นเวทนาที่หยาบและละเอียดโดยบุคคล ดังพรรณนามาฉะนี้. Lokiyalokuttaravasena pana sāsavā vedanā lokiyā, sā āsavuppattihetuto, oghaniyato, yoganiyato, ganthaniyato, nīvaraṇiyato, upādāniyato, saṃkilesikato, puthujjanasādhāraṇato ca anāsavāya oḷārikā. Sā vipariyāyena sāsavāya sukhumā. Evaṃ lokiyalokuttaravasena oḷārikasukhumatā veditabbā. ส่วนโดยเป็นโลกิยะและโลกุตตระ สาสวเวทนา (เวทนาที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ) เป็นโลกิยะ. เวทนานั้นหยาบกว่าอนาสวเวทนา (เวทนาที่ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ) เพราะเป็นเหตุแห่งการเกิดอาสวะ เพราะเป็นอารมณ์ของโอฆะ เพราะเป็นอารมณ์ของโยคะ เพราะเป็นอารมณ์ของคันถะ เพราะเป็นอารมณ์ของนิวรณ์ เพราะเป็นอารมณ์ของอุปาทาน เพราะเป็นอารมณ์ของกิเลสเครื่องเศร้าหมอง และเพราะทั่วไปแก่ปุถุชน. อนาสวเวทนานั้น โดยนัยตรงกันข้าม ละเอียดกว่าสาสวเวทนา. พึงทราบความเป็นเวทนาที่หยาบและละเอียดโดยเป็นโลกิยะและโลกุตตระ ดังพรรณนามาฉะนี้. 502. Tattha jātiādivasena sambhedo pariharitabbo. Akusalavipākakaāyaviññāṇasampayuttā hi vedanā jātivasena abyākatattā sukhumāpi samānā sabhāvādivasena oḷārikā hoti. Vuttañhetaṃ ‘‘abyākatā vedanā sukhumā. Dukkhā vedanā oḷārikā. Samāpannassa vedanā sukhumā. Asamāpannassa vedanā oḷārikā. Sāsavā vedanā oḷārikā. Anāsavā vedanā sukhumā’’ti (vibha. 11). Yathā ca dukkhā vedanā, evaṃ sukhādayopi jātivasena oḷārikā sabhāvādivasena sukhumā honti. Tasmā yathā jātiādivasena sambhedo na hoti, tathā vedanānaṃ oḷārikasukhumatā veditabbā. Seyyathidaṃ – abyākatā jātivasena kusalākusalāhi sukhumā. Tattha katamā abyākatā? Kiṃ dukkhā? Kiṃ sukhā? Kiṃ samāpannassa? Kiṃ asamāpannassa? Kiṃ sāsavā? Kiṃ anāsavāti? Evaṃ sabhāvādibhedo na parāmasitabbo. Esa nayo sabbattha. 502. ในข้อนั้น พึงเว้นการปะปนกันโดยชาติเป็นต้น. จริงอยู่ เวทนาที่สัมปยุตด้วยอกุศลวิบากกายวิญญาณ แม้จะเป็นของละเอียดเพราะเป็นอัพยากตะโดยชาติ แต่ก็เป็นของหยาบโดยสภาวะเป็นต้น. พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ว่า 'อัพยากตเวทนาเป็นของละเอียด, ทุกขเวทนาเป็นของหยาบ... อนาสวเวทนาเป็นของละเอียด' ดังนี้. และเหมือนกับทุกขเวทนาฉันใด แม้สุขเวทนาเป็นต้นก็เป็นของหยาบโดยชาติ แต่เป็นของละเอียดโดยสภาวะเป็นต้นฉันนั้น. เพราะฉะนั้น พึงทราบความเป็นเวทนาที่หยาบและละเอียดโดยประการที่การปะปนกันโดยชาติเป็นต้นจะไม่มี. เป็นดังนี้: อัพยากตเวทนาละเอียดกว่ากุศลและอกุศลโดยชาติ. ในข้อนั้น อัพยากตเวทนาไหนเล่า? เป็นทุกขเวทนาหรือ? เป็นสุขเวทนาหรือ? เป็นเวทนาของผู้เข้าสมาบัติหรือ? เป็นเวทนาของผู้ไม่เข้าสมาบัติหรือ? เป็นสาสวเวทนาหรือ? เป็นอนาสวเวทนาหรือ? ดังนี้ ไม่พึงพิจารณาถึงความแตกต่างโดยสภาวะเป็นต้น. นี้เป็นนัยในทุกแห่ง. Apica taṃ taṃ vā pana vedanaṃ upādāyupādāya vedanā oḷārikasukhumā daṭṭhabbāti vacanato akusalādīsupi lobhasahagatāya dosasahagatā vedanā aggi viya attano nissayadahanato oḷārikā, lobhasahagatā sukhumā. Dosasahagatāpi niyatā oḷārikā, aniyatā sukhumā. Niyatāpi kappaṭṭhitikā oḷārikā, itarā sukhumā. Kappaṭṭhitikāsupi asaṅkhārikā oḷārikā, itarā sukhumā. Lobhasahagatā pana diṭṭhisampayuttā oḷārikā, itarā sukhumā. Sāpi niyatā kappaṭṭhitikā asaṅkhārikā oḷārikā, itarā sukhumā. Avisesena ca akusalā bahuvipākā oḷārikā, appavipākā sukhumā. Kusalā pana appavipākā oḷārikā, bahuvipākā sukhumā. อีกนัยหนึ่ง พึงเห็นเวทนาว่าเป็นของหยาบและละเอียดโดยอาศัยเวทนานั้นๆ ตามที่ตรัสไว้. แม้ในอกุศลเวทนาเป็นต้น เวทนาที่สหรคตด้วยโทสะ หยาบกว่าเวทนาที่สหรคตด้วยโลภะ เพราะเผาที่อาศัยของตนเหมือนไฟ, เวทนาที่สหรคตด้วยโลภะเป็นของละเอียด. แม้เวทนาที่สหรคตด้วยโทสะ ถ้าเป็นนิยตะ ก็เป็นของหยาบ, ถ้าเป็นอนิยตะ ก็เป็นของละเอียด. แม้ที่เป็นนิยตะ ถ้าเป็นกัปปัฏฐิติกะ ก็เป็นของหยาบ, ถ้าเป็นอย่างอื่น ก็เป็นของละเอียด. แม้ในบรรดากัปปัฏฐิติกะ ถ้าเป็นอสังขาริก ก็เป็นของหยาบ, ถ้าเป็นอย่างอื่น (สสังขาริก) ก็เป็นของละเอียด. ส่วนเวทนาที่สหรคตด้วยโลภะ ถ้าสัมปยุตด้วยทิฏฐิ ก็เป็นของหยาบ, ถ้าเป็นอย่างอื่น (วิปปยุต) ก็เป็นของละเอียด. แม้เวทนานั้น ถ้าเป็นนิยตะ เป็นกัปปัฏฐิติกะ เป็นอสังขาริก ก็เป็นของหยาบ, ถ้าเป็นอย่างอื่น ก็เป็นของละเอียด. และโดยทั่วไป อกุศลเวทนาที่มีวิบากมาก เป็นของหยาบ, ที่มีวิบากน้อย เป็นของละเอียด. ส่วนกุศลเวทนาที่มีวิบากน้อย เป็นของหยาบ, ที่มีวิบากมาก เป็นของละเอียด. Apica kāmāvacarakusalā oḷārikā. Rūpāvacarā sukhumā. Tato arūpāvacarā. Tato lokuttarā. Kāmāvacarā dānamayā oḷārikā. Sīlamayā sukhumā. Tato bhāvanāmayā. Bhāvanāmayāpi duhetukā oḷārikā. Tihetukā sukhumā. Tihetukāpi sasaṅkhārikā oḷārikā. Asaṅkhārikā sukhumā. Rūpāvacarā ca paṭhamajjhānikā oḷārikā…pe… pañcamajjhānikā sukhumā. Arūpāvacarā ca ākāsānañcāyatanasampayuttā oḷārikā…pe… nevasaññānāsaññāyatanasampayuttā sukhumāva. Lokuttarā ca sotāpattimaggasampayuttā oḷārikā…pe… arahattamaggasampayuttā sukhumāva. Esa nayo taṃ taṃ bhūmivipākakiriyavedanāsu ca dukkhādiasamāpannādisāsavādivasena vuttavedanāsu ca. อีกนัยหนึ่ง กามาวจรกุศลเวทนาเป็นของหยาบ, รูปาวจรกุศลเวทนาเป็นของละเอียด. อรูปาวจรกุศลเวทนาละเอียดกว่านั้น. โลกุตตรกุศลเวทนาละเอียดกว่านั้น. ในกามาวจรกุศลเวทนา ทานมัยเป็นของหยาบ, สีลมัยเป็นของละเอียด, ภาวนามัยละเอียดกว่านั้น. แม้ภาวนามัยที่เป็นทวิเหตุกะก็เป็นของหยาบ, ที่เป็นติเหตุกะเป็นของละเอียด. แม้ที่เป็นติเหตุกะ ถ้าเป็นสสังขาริกก็เป็นของหยาบ, ถ้าเป็นอสังขาริกก็เป็นของละเอียด. และรูปาวจรเวทนาที่เป็นปฐมฌานิกะเป็นของหยาบ...เป... ที่เป็นปัญจมฌานิกะเป็นของละเอียด. และอรูปาวจรเวทนาที่สัมปยุตด้วยอากาสานัญจายตนะเป็นของหยาบ...เป... ที่สัมปยุตด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนะเป็นของละเอียดแท้. และโลกุตตรเวทนาที่สัมปยุตด้วยโสดาปัตติมรรคเป็นของหยาบ...เป... ที่สัมปยุตด้วยอรหัตตมรรคเป็นของละเอียดแท้. นี้นำไปใช้ได้ในวิปากเวทนาและกิริยาเวทนาในภูมินั้นๆ และในเวทนาที่กล่าวแล้วโดยนัยแห่งทุกข์เป็นต้น ผู้ไม่เข้าสมาบัติเป็นต้น และสาสวะเป็นต้น. Okāsavasena cāpi niraye dukkhā oḷārikā. Tiracchānayoniyaṃ sukhumā…pe… paranimmitavasavattīsu sukhumāva. Yathā ca dukkhā, evaṃ sukhāpi sabbattha yathānurūpaṃ yojetabbā. Vatthuvasena cāpi hīnavatthukā yā kāci vedanā oḷārikā, paṇītavatthukā sukhumā. แม้โดยโอกาส (สถานที่) ทุกข์ในนรกเป็นของหยาบ, ในกำเนิดดิรัจฉานเป็นของละเอียด...เป... ในสวรรค์ชั้นปรนิมมิตวสวัตตีเป็นของละเอียดแท้. และพึงประกอบสุขะในทุกแห่งตามสมควรเหมือนทุกข์ฉันใด. แม้โดยวัตถุ (อารมณ์) เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งที่มีวัตถุเลวเป็นของหยาบ, ที่มีวัตถุประณีตเป็นของละเอียด. Hīnapaṇītabhede yā oḷārikā, sā hīnā. Yā ca sukhumā, sā paṇītāti daṭṭhabbā. ในความแตกต่างระหว่างของเลวและของประณีต พึงเห็นว่า เวทนาใดหยาบ เวทนานั้นเลว, และเวทนาใดละเอียด เวทนานั้นประณีต. 503. Dūrapadaṃ pana ‘‘akusalā vedanā kusalābyākatāhi vedanāhi dūre’’. Santikepadaṃ ‘‘akusalā vedanā akusalāya vedanāya santike’’tiādinā nayena vibhaṅge vibhattaṃ. Tasmā akusalā vedanā visabhāgato, asaṃsaṭṭhato, asarikkhato ca kusalābyākatāhi dūre, tathā kusalābyākatā akusalāya. Esa nayo sabbavāresu. Akusalā pana vedanā sabhāgato, sarikkhato ca akusalāya santiketi. Idaṃ vedanākkhandhassa atītādivibhāge vitthārakathāmukhaṃ. Taṃtaṃvedanāsampayuttānaṃ pana saññādīnampi evameva veditabbaṃ. 503. อนึ่ง บทว่า ทูรํ (ไกล) พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกไว้ในคัมภีร์วิภังค์ ด้วยนัยเป็นต้นว่า 'อกุศลเวทนาไกลจากกุศลเวทนาและอัพยากตเวทนา' บทว่า สนฺติเก (ใกล้) ทรงจำแนกไว้ว่า 'อกุศลเวทนาใกล้กับอกุศลเวทนา' เพราะเหตุนั้น อกุศลเวทนาจึงชื่อว่าไกลจากกุศลเวทนาและอัพยากตเวทนา เพราะมีส่วนต่างกัน เพราะไม่ระคนกัน และเพราะไม่เหมือนกัน โดยนัยเดียวกัน กุศลเวทนาและอัพยากตเวทนาก็ไกลจากอกุศลเวทนา นัยนี้พึงทราบในวาระทั้งปวง ส่วนอกุศลเวทนาชื่อว่าใกล้กับอกุศลเวทนา เพราะมีส่วนเหมือนกัน และเพราะเหมือนกัน คำที่กล่าวมานี้เป็นเพียงมุขกถาว่าด้วยการขยายความในการจำแนกเวทนากขันธ์โดยความเป็นอดีตเป็นต้น อนึ่ง แม้ในธรรมมีสัญญาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยเวทนานั้นๆ ก็พึงทราบความโดยทำนองเดียวกันนี้แหละ Kamādivinicchayakathā กถาว่าด้วยการวินิจฉัยลำดับเป็นต้น 504. Evaṃ viditvā ca puna etesveva – 504. ครั้นทราบอย่างนี้แล้ว ก็...ในขันธ์เหล่านี้แหละอีก Khandhesu ñāṇabhedatthaṃ, kamatotha visesato; Anūnādhikato ceva, upamāto tatheva ca. เพื่อประโยชน์แก่ความแตกฉานแห่งญาณในขันธ์ทั้งหลาย โดยลำดับและโดยความพิเศษ โดยความไม่หย่อนไม่ยิ่งด้วย และโดยอุปมาด้วยเหมือนกัน Daṭṭhabbato dvidhā evaṃ, passantassatthasiddhito; Vinicchayanayo sammā, viññātabbo vibhāvinā. โดยความเป็นสิ่งที่พึงเห็นโดย ๒ ประการอย่างนี้ และโดยความสำเร็จประโยชน์แก่ผู้เห็นอยู่ ผู้มีปัญญาพึงทราบวินิจฉัยนัยโดยชอบ Tattha kamatoti idha uppattikkamo, pahānakkamo, paṭipattikkamo, bhūmikkamo, desanākkamoti bahuvidho kamo. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กมโต ความว่า ในศาสนานี้ ลำดับมีหลายอย่าง คือ อุปปัตติกกมะ (ลำดับแห่งการเกิด) ปหานักกมะ (ลำดับแห่งการละ) ปฏิปัตติกกมะ (ลำดับแห่งการปฏิบัติ) ภูมิกกมะ (ลำดับแห่งภูมิ) และเทศนากกมะ (ลำดับแห่งเทศนา) Tattha ‘‘paṭhamaṃ kalalaṃ hoti, kalalā hoti abbuda’’nti (saṃ. ni. 1.235) evamādi uppattikkamo. ‘‘Dassanena pahātabbā dhammā, bhāvanāya pahātabbā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 8) evamādi pahānakkamo. ‘‘Sīlavisuddhi, cittavisuddhī’’ti (ma. ni. 1.259; paṭi. ma. 3.41) evamādi paṭipattikkamo. ‘‘Kāmāvacarā, rūpāvacarā’’ti (dha. sa. 987) evamādi bhūmikkamo. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā’’ti (dī. ni. 3.145) vā, ‘‘dānakathaṃ, sīlakatha’’nti (dī. ni. 1.298) vā evamādi desanākkamo. Tesu idha uppattikkamo tāva na yujjati, kalalādīnaṃ viya khandhānaṃ pubbāpariyavavatthānena anuppattito. Na pahānakkamo, kusalābyākatānaṃ appahātabbato. Napaṭipattikkamo, akusalānaṃ appaṭipajjanīyato. Na bhūmikkamo, vedanādīnaṃ catubhūmipariyāpannattā. Desanākkamo pana yujjati. บรรดาลำดับเหล่านั้น ลำดับแห่งการเกิดเป็นต้นว่า 'เบื้องต้นเกิดเป็นกลละ จากกลละเกิดเป็นอัพพุทะ' นี้ชื่อว่า อุปปัตติกกมะ, ลำดับแห่งการละเป็นต้นว่า 'ธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ ธรรมที่พึงละด้วยภาวนา' นี้ชื่อว่า ปหานักกมะ, ลำดับแห่งการปฏิบัติเป็นต้นว่า 'สีลวิสุทธิ จิตตวิสุทธิ' นี้ชื่อว่า ปฏิปัตติกกมะ, ลำดับแห่งภูมิเป็นต้นว่า 'กามาวจร รูปาวจร' นี้ชื่อว่า ภูมิกกมะ, ลำดับแห่งเทศนาเป็นต้นว่า 'สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔' หรือ 'ทานกถา สีลกถา' นี้ชื่อว่า เทศนากกมะ. บรรดาลำดับเหล่านั้น ในที่นี้ อุปปัตติกกมะก่อน ย่อมไม่สมควร เพราะขันธ์ทั้งหลายมิได้เกิดขึ้นโดยการกำหนดลำดับก่อนหลังเหมือนกลละเป็นต้น, ปหานักกมะก็ไม่สมควร เพราะขันธ์ที่เป็นกุศลและอัพยากตะเป็นธรรมที่มิใช่จะต้องละ, ปฏิปัตติกกมะก็ไม่สมควร เพราะขันธ์ที่เป็นอกุศลเป็นธรรมที่มิใช่จะต้องปฏิบัติ, ภูมิกกมะก็ไม่สมควร เพราะธรรมมีเวทนาเป็นต้นนับเนื่องในภูมิ ๔, ส่วนเทศนากกมะย่อมสมควร Abhedena hi pañcasu khandhesu attagāhapatitaṃ veneyyajanaṃ samūhaghanavinibbhogadassanena attagāhato mocetukāmo bhagavā hitakāmo tassa tassa janassa sukhagahaṇatthaṃ cakkhuādīnampi visayabhūtaṃ oḷārikaṃ paṭhamaṃ rūpakkhandhaṃ desesi. Tato iṭṭhāniṭṭharūpasaṃvedanikaṃ vedanaṃ. ‘‘Yaṃ vedayati, taṃ sañjānātī’’ti evaṃ vedanāvisayassa ākāragāhikaṃ saññaṃ. Saññāvasena abhisaṅkhārake saṅkhāre. Tesaṃ vedanādīnaṃ nissayaṃ adhipatibhūtañca nesaṃ viññāṇanti evaṃ tāva kamato vinicchayanayo viññātabbo. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงประสงค์จะเปลื้องเวไนยชนผู้ตกไปในการยึดถือว่าเป็นอัตตาในขันธ์ ๕ โดยส่วนเดียว ให้พ้นจากการยึดถือว่าเป็นอัตตา ด้วยการแสดงให้เห็นความจำแนกกลุ่มก้อน ผู้ทรงประสงค์ประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนนั้นๆ เพื่อให้ง่ายแก่การเรียนรู้ จึงทรงแสดงรูปขันธ์อันหยาบซึ่งเป็นอารมณ์แม้ของจักขุเป็นต้นก่อน, จากนั้นทรงแสดงเวทนาอันเป็นตัวเสวยอารมณ์คือรูปอันเป็นที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา, ทรงแสดงสัญญาอันเป็นตัวกำหนดอาการแห่งอารมณ์ของเวทนาอย่างนี้ว่า 'บุคคลย่อมเสวยอารมณ์ใด ย่อมจำอารมณ์นั้นได้', ทรงแสดงสังขารทั้งหลายอันเป็นตัวปรุงแต่งโดยอำนาจแห่งสัญญา, ทรงแสดงวิญญาณอันเป็นที่อาศัยและเป็นใหญ่แห่งธรรมมีเวทนาเป็นต้นเหล่านั้น, พึงทราบวินิจฉัยนัยโดยลำดับก่อนอย่างนี้ 505. Visesatoti khandhānañca upādānakkhandhānañca visesato. Ko pana nesaṃ viseso, khandhā tāva avisesato vuttā. Upādānakkhandhā sāsavaupādāniyabhāvena visesetvā. Yathāha – 505. บทว่า วิเสสโต คือ โดยความพิเศษแห่งขันธ์และอุปาทานขันธ์ ก็ความพิเศษแห่งขันธ์และอุปาทานขันธ์เหล่านั้นเป็นอย่างไร คือ ขันธ์ทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยทั่วไป ส่วนอุปาทานขันธ์ทั้งหลาย ตรัสไว้โดยความพิเศษคือโดยความเป็นสาสวะและอุปาทานิยะ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า ‘‘Pañca ceva vo, bhikkhave, khandhe desessāmi pañcupādānakkhandhe ca, taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, pañcakkhandhā, yaṃkiñci, bhikkhave, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… santike vā, ayaṃ vuccati, bhikkhave, rūpakkhandho. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ…pe… santike vā, ayaṃ vuccati, bhikkhave, viññāṇakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, pañcakkhandhā. Katame ca, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā. Yaṃkiñci, bhikkhave, rūpaṃ…pe… santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, rūpupādānakkhandho. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ…pe… santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, viññāṇupādānakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā’’ti (saṃ. ni. 3.48). 'ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงขันธ์ ๕ และอุปาทานขันธ์ ๕ แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น... ภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน... หรือที่ไกล นี้เรียกว่า รูปขันธ์ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง... หรือที่ไกล นี้เรียกว่า วิญญาณขันธ์ ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ขันธ์ ๕. ภิกษุทั้งหลาย ก็อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง... หรือที่ไกล อันเป็นไปกับด้วยอาสวะ เป็นอารมณ์แห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า รูปูปาทานขันธ์... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง... หรือที่ไกล อันเป็นไปกับด้วยอาสวะ เป็นอารมณ์แห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า วิญญาณูปาทานขันธ์ ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า อุปาทานขันธ์ ๕' Ettha ca yathā vedanādayo anāsavāpi atthi, na evaṃ rūpaṃ. Yasmā panassa rāsaṭṭhena khandhabhāvo yujjati, tasmā khandhesu vuttaṃ. Yasmā rāsaṭṭhena ca sāsavaṭṭhena ca upādānakkhandhabhāvo yujjati, tasmā upādānakkhandhesu vuttaṃ. Vedanādayo pana anāsavāva khandhesu vuttā. Sāsavā upādānakkhandhesu. Upādānakkhandhāti cettha upādānagocarā khandhā upādānakkhandhāti evamattho daṭṭhabbo. Idha pana sabbepete ekajjhaṃ katvā khandhāti adhippetā. ก็ในพระสูตรนั้น มีเวทนาเป็นต้นที่เป็นอนาสวะอยู่ฉันใด รูปที่เป็นอนาสวะไม่มีฉันนั้น แต่เพราะความเป็นขันธ์ของรูปนั้นย่อมสมควรโดยความหมายว่าเป็นกอง เพราะฉะนั้น รูปนั้นจึงถูกกล่าวไว้ในขันธ์ทั้งหลาย เพราะความเป็นอุปาทานขันธ์ย่อมสมควรทั้งโดยความหมายว่าเป็นกองและโดยความหมายว่าเป็นสาสวะ เพราะฉะนั้น จึงถูกกล่าวไว้ในอุปาทานขันธ์ทั้งหลาย ส่วนธรรมมีเวทนาเป็นต้นที่เป็นอนาสวะเท่านั้น ถูกกล่าวไว้ในขันธ์ทั้งหลาย ที่เป็นสาสวะ ถูกกล่าวไว้ในอุปาทานขันธ์ทั้งหลาย และในคำว่า อุปาทานักฺขนฺธา นี้ พึงเห็นความหมายอย่างนี้ว่า ขันธ์ที่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน ชื่อว่า อุปาทานขันธ์ แต่ในวิสุทธิมรรคนี้ ธรรมเหล่านั้นทั้งหมด ท่านรวมเข้าด้วยกันแล้วประสงค์เอาว่า ขันธ์ 506. Anūnādhikatoti kasmā pana bhagavatā pañceva khandhā vuttā anūnā anadhikāti. Sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgahato attattaniyagāhavatthussa etaparamato aññesañca tadavarodhato. Anekappabhedesu hi saṅkhatadhammesu sabhāgavasena saṅgayhamānesu rūpampi rūpasabhāgekasaṅgahavasena eko khandho hoti. Vedanā vedanāsabhāgekasaṅgahavasena eko khandho hoti. Esa nayo saññādīsu. Tasmā sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgahato pañceva vuttā. Etaparamañcetaṃ attattaniyagāhavatthu yadidaṃ rūpādayo pañca. Vuttañhetaṃ ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati rūpaṃ upādāya rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti. Vedanāya, saññāya, saṅkhāresu, viññāṇe sati viññāṇaṃ upādāya viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti (saṃ. ni. 3.207). Tasmā attattaniyagāhavatthussa etaparamatopi pañceva vuttā. Yepi caññe sīlādayo pañca dhammakkhandhā vuttā, tepi saṅkhārakkhandhe pariyāpannattā ettheva avarodhaṃ gacchanti. Tasmā aññesaṃ tadavarodhatopi pañceva vuttāti evaṃ anūnādhikato vinicchayanayo viññātabbo. 506. ในวินิจฉัยว่าโดยไม่หย่อนไม่ยิ่งนั้น มีคำถามว่า ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสขันธ์ ๕ เท่านั้น ไม่หย่อนไม่ยิ่งไปกว่านั้น ตอบว่า เพราะทรงรวบรวมสังขตธรรมทั้งหมดเข้าเป็นกองเดียวกันโดยส่วนที่เสมอกัน เพราะวัตถุแห่งการยึดถือว่าเป็นอัตตาและของเนื่องด้วยอัตตามีประมาณเท่านี้ และเพราะธรรมขันธ์อื่น ๆ ก็สงเคราะห์ลงในขันธ์ ๕ เหล่านี้ จริงอยู่ เมื่อสังขตธรรมทั้งหลายที่มีประการต่าง ๆ มากมาย อันท่านรวบรวมอยู่โดยความเป็นส่วนที่เสมอกัน แม้รูปก็เป็นขันธ์หนึ่ง โดยการรวบรวมเป็นกองเดียวกันโดยส่วนที่เสมอกันคือรูปธรรม เวทนาก็เป็นขันธ์หนึ่ง โดยการรวบรวมเป็นกองเดียวกันโดยส่วนที่เสมอกันคือเวทนา นัยนี้พึงทราบในสัญญาเป็นต้น เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสขันธ์ ๕ เท่านั้น เพราะทรงรวบรวมสังขตธรรมทั้งหมดโดยส่วนที่เสมอกัน อีกอย่างหนึ่ง วัตถุแห่งการยึดถือว่าเป็นอัตตาและของเนื่องด้วยอัตตานี้ มีขันธ์ ๕ คือรูปเป็นต้นนี้เป็นอย่างยิ่ง สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ บุคคลอาศัยรูป ยึดมั่นในรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา' เมื่อเวทนามีอยู่ เมื่อสัญญามีอยู่ เมื่อสังขารมีอยู่ เมื่อวิญญาณมีอยู่ บุคคลอาศัยวิญญาณ ยึดมั่นในวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า 'นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา' เพราะฉะนั้น จึงตรัสขันธ์ ๕ เท่านั้น แม้เพราะวัตถุแห่งการยึดถือว่าเป็นอัตตาและของเนื่องด้วยอัตตามีประมาณเท่านี้ อนึ่ง แม้ธรรมขันธ์ ๕ อื่นใด คือ ศีลขันธ์เป็นต้น ที่พระองค์ตรัสไว้ แม้ธรรมขันธ์เหล่านั้น ก็สงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ จึงนับเนื่องเข้าในขันธ์ ๕ เหล่านี้เท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงตรัสขันธ์ ๕ เท่านั้น แม้เพราะธรรมขันธ์อื่น ๆ สงเคราะห์ลงในขันธ์ ๕ เหล่านี้ พึงทราบวินิจฉัยนัยโดยไม่หย่อนไม่ยิ่ง ดังนี้ 507. Upamātoti ettha hi gilānasālupamo rūpupādānakkhandho, gilānupamassa viññāṇupādānakkhandhassa vatthudvārārammaṇavasena nivāsaṭṭhānato. Gelaññupamo vedanupādānakkhandho, ābādhakattā. Gelaññasamuṭṭhānupamo saññupādānakkhandho, kāmasaññādivasena rāgādisampayuttavedanāsabbhāvā. Asappāyasevanupamo saṅkhārupādānakkhandho, vedanāgelaññassa nidānattā. ‘‘Vedanaṃ vedanatthāya abhisaṅkharontī’’ti (saṃ. ni. 3.79) hi vuttaṃ. Tathā ‘‘akusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ kāyaviññāṇaṃ uppannaṃ hoti dukkhasahagata’’nti (dha. sa. 556). Gilānupamo viññāṇupādānakkhandho, vedanāgelaññena aparimuttattā. Apica cārakakāraṇaaparādhakāraṇakārakaaparādhikupamā ete bhājanabhojanabyañjanaparivesakabhuñjakūpamā cāti evaṃ upamāto vinicchayanayo viññātabbo. 507. ในวินิจฉัยว่าโดยอุปมานั้น มีคำอธิบายดังนี้ รูปูปาทานขันธ์เปรียบเหมือนโรงพยาบาล เพราะเป็นที่อาศัยโดยเป็นวัตถุ ทวาร และอารมณ์ของวิญญาณูปาทานขันธ์ซึ่งเปรียบเหมือนคนไข้ เวทนูปาทานขันธ์เปรียบเหมือนความเจ็บไข้ เพราะเป็นตัวเบียดเบียน สัญญูปาทานขันธ์เปรียบเหมือนสมุฏฐานของความเจ็บไข้ เพราะเป็นเหตุให้เกิดเวทนาที่สัมปยุตด้วยราคะเป็นต้น โดยนัยแห่งกามสัญญาเป็นต้น สังขารูปาทานขันธ์เปรียบเหมือนการบริโภคของแสลง เพราะเป็นเหตุแห่งความเจ็บไข้คือเวทนา จริงดังที่ตรัสไว้ว่า 'สังขารทั้งหลายย่อมปรุงแต่งเวทนาเพื่อประโยชน์แก่เวทนา' และตรัสไว้อีกว่า 'วิบากกายวิญญาณที่เป็นทุกขสหคตย่อมเกิดขึ้น เพราะกรรมที่เป็นอกุศลอันบุคคลทำแล้ว สั่งสมแล้ว' วิญญาณูปาทานขันธ์เปรียบเหมือนคนไข้ เพราะไม่พ้นจากความเจ็บไข้คือเวทนา อีกนัยหนึ่ง อุปาทานขันธ์เหล่านี้เปรียบเหมือนเรือนจำ เครื่องทรมาน ความผิด ผู้ทรมาน และผู้มีความผิด ตามลำดับ และเปรียบเหมือนภาชนะ โภชนะ กับข้าว ผู้แจกจ่าย และผู้บริโภค ตามลำดับ พึงทราบวินิจฉัยนัยโดยอุปมา ดังนี้ 508. Daṭṭhabbato dvidhāti saṅkhepato vitthārato cāti evaṃ dvidhā daṭṭhabbatopettha vinicchayanayo viññātabbo. Saṅkhepato hi pañcupādānakkhandhā āsīvisūpame (saṃ. ni. 4.238) vuttanayena ukkhittāsikapaccatthikato, bhārasuttavasena (saṃ. ni. 3.22) bhārato, khajjanīyapariyāyavasena (saṃ. ni. 3.79) khādakato, yamakasuttavasena (saṃ. ni. 3.85) aniccadukkhānattasaṅkhatavadhakato daṭṭhabbā. Vitthārato panettha pheṇapiṇḍo viya rūpaṃ daṭṭhabbaṃ, parimaddanāsahanato. Udakapubbuḷaṃ viya vedanā, muhuttaramaṇīyato. Marīcikā viya saññā, vippalambhanato. Kadalikkhandho viya saṅkhārā, asārakato. Māyā viya viññāṇaṃ, vañcakato. Visesato ca suḷārampi ajjhattikaṃ rūpaṃ asubhanti daṭṭhabbaṃ. Vedanā tīhi dukkhatāhi avinimuttato dukkhāti. Saññāsaṅkhārā avidheyyato anattāti. Viññāṇaṃ udayabbayadhammato aniccanti daṭṭhabbaṃ. 508. ในวินิจฉัยว่าโดยอาการที่พึงเห็น ๒ อย่างนั้น พึงทราบวินิจฉัยนัยในขันธ์ ๕ เหล่านี้ แม้โดยอาการที่พึงเห็น ๒ อย่าง คือ โดยย่อและโดยพิสดาร จริงอยู่ โดยย่อ พึงเห็นอุปาทานขันธ์ ๕ ว่าเป็นดั่งศัตรูผู้เงื้อดาบขึ้น ตามนัยที่ตรัสไว้ในอาสีวิสูปมสูตร, ว่าเป็นดั่งภาระ ตามนัยแห่งภารสูตร, ว่าเป็นดั่งผู้เคี้ยวกิน ตามนัยแห่งขัชชนียปริยาย, ว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา เป็นสังขตะ และเป็นดั่งเพชฌฆาต ตามนัยแห่งยมกสูตร โดยพิสดาร ในขันธ์ ๕ เหล่านี้ พึงเห็นรูปดุจฟองน้ำ เพราะไม่ทนทานต่อการบีบคั้น พึงเห็นเวทนาดุจฟองน้ำ เพราะเป็นที่น่าเพลิดเพลินชั่วครู่ พึงเห็นสัญญาดุจพยับแดด เพราะลวงให้หลง พึงเห็นสังขารทั้งหลายดุจต้นกล้วย เพราะไม่มีแก่นสาร พึงเห็นวิญญาณดุจมายา เพราะหลอกลวง และโดยพิเศษ พึงเห็นรูปภายในแม้จะประณีตว่าเป็นของไม่งาม พึงเห็นเวทนาว่าเป็นทุกข์ เพราะไม่พ้นจากทุกขตา ๓ อย่าง พึงเห็นสัญญาและสังขารว่าเป็นอนัตตา เพราะไม่อยู่ในอำนาจ พึงเห็นวิญญาณว่าเป็นของไม่เที่ยง เพราะมีสภาวะเกิดขึ้นและดับไป 509. Evaṃ passantassatthasiddhitoti evañca saṅkhepavitthāravasena dvidhā passato yā atthasiddhi hoti, tatopi vinicchayanayo viññātabbo. Seyyathidaṃ – saṅkhepato tāva pañcupādānakkhandhe ukkhittāsikapaccatthikādibhāvena passanto khandhehi na vihaññati. Vitthārato pana rūpādīni pheṇapiṇḍādisadisabhāvena passanto na asāresu sāradassī hoti. 509. ในวินิจฉัยว่าด้วยความสำเร็จประโยชน์ของผู้เห็นอยู่อย่างนี้นั้น พึงทราบวินิจฉัยนัย แม้โดยความสำเร็จประโยชน์ใด ที่มีแก่ผู้เห็นอยู่โดย ๒ นัย คือโดยย่อและโดยพิสดารอย่างนี้ อธิบายว่า อย่างไร คือ โดยย่อก่อน ผู้เห็นอุปาทานขันธ์ ๕ โดยความเป็นดั่งศัตรูผู้เงื้อดาบขึ้นเป็นต้น ย่อมไม่ถูกขันธ์ทั้งหลายเบียดเบียน ส่วนโดยพิสดาร ผู้เห็นรูปเป็นต้นโดยความเป็นของเช่นกับฟองน้ำเป็นต้น ย่อมไม่เป็นผู้เห็นสาระในสิ่งที่ไม่เป็นสาระ Visesato ca ajjhattikarūpaṃ asubhato passanto kabaḷīkārāhāraṃ parijānāti, asubhe subhanti vipallāsaṃ pajahati. Kāmoghaṃ uttarati, kāmayogena visaṃyujjati, kāmāsavena anāsavo hoti, abhijjhākāyaganthaṃ bhindati, kāmupādānaṃ na upādiyati. และโดยพิเศษ ผู้เห็นรูปภายในโดยความเป็นของไม่งาม ย่อมกำหนดรู้กวฬิงการาหาร ย่อมละวิปลาสว่า 'งาม' ในสิ่งไม่งาม ย่อมข้ามกาโมฆะ ย่อมไม่ประกอบด้วยกามโยคะ ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะคือกามาสวะ ย่อมทำลายอภิชฌากายคันถะ ย่อมไม่ยึดมั่นกามุปาทาน Vedanaṃ dukkhato passanto phassāhāraṃ parijānāti, dukkhe sukhanti vipallāsaṃ pajahati, bhavoghaṃ uttarati, bhavayogena visaṃyujjati, bhavāsavena anāsavo hoti, byāpādakāyaganthaṃ bhindati, sīlabbatupādānaṃ na upādiyati. ผู้เห็นเวทนาโดยความเป็นทุกข์ ย่อมกำหนดรู้ผัสสาหาร ย่อมละวิปลาสว่า 'สุข' ในสิ่งที่เป็นทุกข์ ย่อมข้ามภโวฆะ ย่อมไม่ประกอบด้วยภวโยคะ ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะคือภวาสวะ ย่อมทำลายพยาบาทกายคันถะ ย่อมไม่ยึดมั่นสีลัพพตุปาทาน Saññaṃ saṅkhāre ca anattato passanto manosañcetanāhāraṃ parijānāti, anattani attāti vipallāsaṃ pajahati, diṭṭhoghaṃ uttarati, diṭṭhiyogena visaṃyujjati, diṭṭhāsavena anāsavo hoti. Idaṃsaccābhinivesakāyaganthaṃ bhindati, attavādupādānaṃ na upādiyati. ผู้เห็นสัญญาและสังขารโดยความเป็นอนัตตา ย่อมกำหนดรู้มโนสัญเจตนาหาร ย่อมละวิปลาสว่า 'อัตตา' ในสิ่งที่ไม่ใช่อัตตา ย่อมข้ามทิฏโฐฆะ ย่อมไม่ประกอบด้วยทิฏฐิโยคะ ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะคือทิฏฐาสวะ ย่อมทำลายอิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ ย่อมไม่ยึดมั่นอัตตวาทุปาทาน Viññāṇaṃ aniccato passanto viññāṇāhāraṃ parijānāti, anicce niccanti vipallāsaṃ pajahati, avijjoghaṃ uttarati, avijjāyogena visaṃyujjati, avijjāsavena anāsavo hoti, sīlabbataparāmāsakāyaganthaṃ bhindati, diṭṭhupādānaṃ na upādiyati. ผู้เห็นวิญญาณโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมกำหนดรู้วิญญาณาหาร ย่อมละวิปลาสว่า 'เที่ยง' ในสิ่งที่ไม่เที่ยง ย่อมข้ามอวิชโชฆะ ย่อมไม่ประกอบด้วยอวิชชาโยคะ ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะคืออวิชชาสวะ ย่อมทำลายสีลัพพตปรามาสกายคันถะ ย่อมไม่ยึดมั่นทิฏฐุปาทาน Evaṃ mahānisaṃsaṃ, vadhakādivasena dassanaṃ yasmā; Tasmā khandhe dhīro, vadhakādivasena passeyyāti. เพราะเหตุที่การเห็น (ขันธ์) โดยความเป็นดั่งเพชฌฆาตเป็นต้น มีอานิสงส์มากอย่างนี้ ฉะนั้น บัณฑิตพึงเห็นขันธ์ทั้งหลายโดยความเป็นดั่งเพชฌฆาตเป็นต้นเถิด Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ที่รจนาขึ้นเพื่อความปราโมทย์แห่งสาธุชน Paññābhāvanādhikāre ในปัญญาภาวนาธิการ Khandhaniddeso nāma ชื่อว่า ขันธนิทเทส Cuddasamo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๑๔ 15. Āyatanadhātuniddeso 15. อายตนธาตุนิทเทส Āyatanavitthārakathā อายตนวิตถารกถา 510. Āyatanānīti dvādasāyatanāni – cakkhāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, saddāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ, manāyatanaṃ, dhammāyatananti. Tattha – 510. คำว่า อายตนานิ ความว่า อายตนะ ๑๒ คือ จักขายตนะ รูปายตนะ โสตายตนะ สัททายตนะ ฆานายตนะ คันธายตนะ ชิวหายตนะ รสายตนะ กายายตนะ โผฏฐัพพายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ ในอายตนะเหล่านั้น Attha lakkhaṇa tāvatva, kama saṅkhepa vitthārā; Tathā daṭṭhabbato ceva, viññātabbo vinicchayo. พึงทราบวินิจฉัยในอายตนะเหล่านั้น โดยอรรถ โดยลักษณะ โดยความเป็นของมีเท่านั้น โดยลำดับ โดยสังเขป โดยพิสดาร และโดยความเป็นสิ่งที่พึงเห็น Tattha visesato tāva cakkhatīti cakkhu, rūpaṃ assādeti vibhāveti cāti attho. Rūpayatīti rūpaṃ, vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti attho. Suṇātīti sotaṃ. Sappatīti saddo, udāhariyatīti attho. Ghāyatīti ghānaṃ. Gandhayatīti gandho. Attano vatthuṃ sūcayatīti attho. Jīvitaṃ avhayatīti jivhā. Rasanti taṃ sattāti raso, assādentīti attho. Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyoti kāyo. Āyoti uppattideso. Phusiyatīti phoṭṭhabbaṃ. Munātīti mano. Attano lakkhaṇaṃ dhārentīti dhammā. บรรดาธรรมเหล่านั้น ก่อนอื่น โดยวิเสสสัททัตถะ สภาวะที่ชื่อว่า จักขุ เพราะอรรถว่า ย่อมยินดี ซึ่งรูป หรือว่า ย่อมแสดงให้ปรากฏ ซึ่งรูป สภาวะที่ชื่อว่า รูป เพราะอรรถว่า ย่อมแสดงให้ปรากฏ อธิบายว่า รูปเมื่อถึงความแปรผันแห่งสี ย่อมประกาศภาวะที่ถึงแล้วซึ่งหทัย สภาวะที่ชื่อว่า โสตะ เพราะอรรถว่า ย่อมฟัง สภาวะที่ชื่อว่า สัททะ เพราะอรรถว่า อันเขากล่าว อธิบายว่า อันเขาเปล่งขึ้น สภาวะที่ชื่อว่า ฆานะ เพราะอรรถว่า ย่อมดม สภาวะที่ชื่อว่า คันธะ เพราะอรรถว่า ย่อมแสดงกลิ่น อธิบายว่า ย่อมส่องแสดงวัตถุของตน สภาวะที่ชื่อว่า ชิวหา เพราะอรรถว่า ย่อมเรียกชีวิต สภาวะที่ชื่อว่า รส เพราะอรรถว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมลิ้มซึ่งรสนั้น อธิบายว่า ย่อมลิ้ม สภาวะที่ชื่อว่า กาย เพราะเป็นที่เกิดแห่งสาสวธรรมอันน่ารังเกียจทั้งหลาย คำว่า อายะ คือ เป็นที่เกิด สภาวะที่ชื่อว่า โผฏฐัพพะ เพราะอรรถว่า อันเขาถูกต้อง สภาวะที่ชื่อว่า มโน เพราะอรรถว่า ย่อมรู้ สภาวะที่ชื่อว่า ธรรมทั้งหลาย เพราะอรรถว่า ย่อมทรงไว้ซึ่งลักษณะของตน 511. Avisesato pana āyatanato, āyānaṃ tananato, āyatassa ca nayanato āyatananti veditabbaṃ. Cakkhurūpādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādinā kiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti, vāyamantīti vuttaṃ hoti. Te ca āyabhūte dhamme etāni tanonti, vitthārentīti vuttaṃ hoti, idañca anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati, tāva nayanteva, pavattayantīti vuttaṃ hoti. Iti sabbepime dhammā āyatanato, āyānaṃ tananato, āyatassa ca nayanato āyatanaṃ āyatananti vuccanti. 511. อีกอย่างหนึ่ง โดยสามัญญัตถะ พึงทราบว่า ชื่อว่า อายตนะ เพราะเป็นที่พยายาม, เพราะยังอายะทั้งหลายให้แผ่ไป, และเพราะนำไปซึ่งทุกข์ในสงสารอันยาวนาน. จริงอยู่ ในจักขุและรูปเป็นต้น ธรรมคือจิตและเจตสิกอันมีทวารและอารมณ์นั้นๆ ย่อมพยายาม คือ ย่อมเกิดขึ้น ย่อมขวนขวาย ย่อมพากเพียร ด้วยกิจมีการเสวยอารมณ์เป็นต้นของตนๆ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. อีกอย่างหนึ่ง อายตนะเหล่านี้ย่อมยังธรรมที่เป็นอายะเหล่านั้นให้แผ่ไป คือให้พิสดาร ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. และอายตนะเหล่านี้ย่อมนำไป คือ ย่อมยังทุกข์ในสงสารอันยาวนานอย่างยิ่งนี้ ซึ่งเป็นไปในสงสารอันมีเบื้องต้นอันใครๆ ตามรู้ไม่ได้แล้ว ให้เป็นไปตราบเท่าที่ทุกข์นั้นยังไม่ดับไป. เพราะเหตุนั้น ธรรมทั้งหมดเหล่านี้ ท่านเรียกว่า อายตนะ เพราะเป็นที่พยายาม, เพราะยังอายะทั้งหลายให้แผ่ไป, และเพราะนำไปซึ่งทุกข์ในสงสารอันยาวนาน. 512. Apica nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ca āyatanaṃ veditabbaṃ. Tathā hi loke ‘‘issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ āyatananti vuccati. ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’’ntiādīsu ākaro. Sāsane pana ‘‘manoramme āyatane sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu (a. ni. 5.38) samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātideso. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu (a. ni. 3.102) kāraṇaṃ. 512. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า ชื่อว่า อายตนะ เพราะมีอรรถว่าเป็นที่อยู่ เพราะมีอรรถว่าเป็นบ่อเกิด เพราะมีอรรถว่าเป็นที่ประชุม เพราะมีอรรถว่าเป็นแดนเกิด และเพราะมีอรรถว่าเป็นเหตุ จริงอย่างนั้น ในโลก คำว่า อายตนะ ท่านกล่าวในอรรถว่าเป็นที่อยู่ ในคำเป็นต้นว่า อิสสรายตนะ วาสุเทวายตนะ ท่านกล่าวในอรรถว่าเป็นบ่อเกิด ในคำเป็นต้นว่า สุวัณณายตนะ รชตายตนะ ส่วนในพระศาสนา ท่านกล่าวในอรรถว่าเป็นที่ประชุม ในคำเป็นต้นว่า วิหงฺคมา นํ เสวนฺติ มโนรมฺเม อายตเน ท่านกล่าวในอรรถว่าเป็นแดนเกิด ในคำเป็นต้นว่า ทกฺขิณาปโถ คุนฺนํ อายตนํ ท่านกล่าวในอรรถว่าเป็นเหตุ ในคำเป็นต้นว่า ตตฺถ ตตฺเถว สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาติ สติ สติอายตเน Cakkhuādīsu cāpi te te cittacetasikā dhammā nivasanti tadāyattavuttitāyāti cakkhādayo ca nesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ. Cakkhādīsu ca te ākiṇṇā tannissitattā tadārammaṇattā cāti cakkhādayo nesaṃ ākaro. Cakkhādayo ca nesaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ, tattha tattha vatthudvārārammaṇavasena samosaraṇato. Cakkhādayo ca nesaṃ sañjātideso, tannissayārammaṇabhāvena tattheva uppattito. Cakkhādayo ca nesaṃ kāraṇaṃ, tesaṃ abhāve abhāvatoti. Iti nivāsaṭṭhānaṭṭhena, ākaraṭṭhena, samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena, sañjātidesaṭṭhena, kāraṇaṭṭhenacāti imehipi kāraṇehi ete dhammā āyatanaṃ āyatananti vuccanti. แม้ในจักขุเป็นต้น ธรรมคือจิตและเจตสิกเหล่านั้นๆ ย่อมอยู่ เพราะมีความเป็นไปเนื่องด้วยจักขุเป็นต้นนั้น ฉะนั้น แม้จักขุเป็นต้นจึงเป็นที่อยู่ของธรรมเหล่านั้น และธรรมเหล่านั้นเกลื่อนกล่นในจักขุเป็นต้น เพราะอาศัยจักขุเป็นต้นนั้น และเพราะมีรูปเป็นต้นนั้นเป็นอารมณ์ ฉะนั้น จักขุเป็นต้นจึงเป็นบ่อเกิดของธรรมเหล่านั้น และจักขุเป็นต้นเป็นที่ประชุมของธรรมเหล่านั้น เพราะประชุมกันในจักขุเป็นต้นนั้นๆ โดยความเป็นวัตถุ ทวาร และอารมณ์ และจักขุเป็นต้นเป็นแดนเกิดของธรรมเหล่านั้น เพราะเกิดขึ้นในจักขุเป็นต้นนั้นเอง โดยความเป็นที่อาศัยและอารมณ์ และจักขุเป็นต้นเป็นเหตุของธรรมเหล่านั้น เพราะเมื่อจักขุเป็นต้นเหล่านั้นไม่มี ธรรมเหล่านั้นก็ไม่มี เพราะเหตุนั้น เพราะเหตุแม้เหล่านี้ คือ เพราะมีอรรถว่าเป็นที่อยู่ เพราะมีอรรถว่าเป็นบ่อเกิด เพราะมีอรรถว่าเป็นที่ประชุม เพราะมีอรรถว่าเป็นแดนเกิด และเพราะมีอรรถว่าเป็นเหตุ ธรรมเหล่านี้ท่านจึงเรียกว่า อายตนะ Tasmā yathāvuttena atthena cakkhu ca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ…pe… dhammā ca te āyatanañcāti dhammāyatananti evaṃ tāvettha atthato viññātabbo vinicchayo. เพราะฉะนั้น พึงทราบวินิจฉัยโดยอรรถในอายตนะนี้เป็นเบื้องต้นอย่างนี้ว่า ชื่อว่า จักขายตนะ เพราะเป็นจักขุด้วย เป็นอายตนะด้วย... ชื่อว่า ธัมมายตนะ เพราะเป็นธรรมด้วย เป็นอายตนะด้วย 513. Lakkhaṇāti cakkhādīnaṃ lakkhaṇatopettha viññātabbo vinicchayo. Tāni ca pana tesaṃ lakkhaṇāni khandhaniddese vuttanayeneva veditabbāni. 513. คำว่า โดยลักษณะ ความว่า พึงทราบวินิจฉัยในอายตนะนี้แม้โดยลักษณะของจักขุเป็นต้น ก็ลักษณะเหล่านั้นของจักขุเป็นต้นเหล่านั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในขันธนิทเทสนั่นเทียว Tāvatvatoti tāvabhāvato. Idaṃ vuttaṃ hoti – cakkhādayopi hi dhammā eva, evaṃ sati dhammāyatanamicceva avatvā kasmā dvādasāyatanānīti vuttānīti ce. Chaviññāṇakāyuppattidvārārammaṇavavatthānato idha channaṃ viññāṇakāyānaṃ dvārabhāvena ārammaṇabhāvena ca vavatthānato ayametesaṃ bhedo hotīti dvādasa vuttāni, cakkhuviññāṇavīthipariyāpannassa hi viññāṇakāyassa cakkhāyatanameva uppattidvāraṃ, rūpāyatanameva cārammaṇaṃ, tathā itarāni itaresaṃ. Chaṭṭhassa pana bhavaṅgamanasaṅkhāto manāyatanekadesova uppattidvāraṃ, asādhāraṇameva ca dhammāyatanaṃ ārammaṇanti. Iti channaṃ viññāṇakāyānaṃ uppattidvārārammaṇavavatthānato dvādasa vuttānīti evamettha tāvatvato viññātabbo vinicchayo. คำว่า โดยความเป็นของมีเท่านั้น ความว่า โดยภาวะมีเท่านั้น อธิบายว่า จริงอยู่ แม้จักขุเป็นต้นก็เป็นธรรมเหมือนกัน เมื่อเป็นเช่นนั้น ถ้ามีคำถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัสว่า ธัมมายตนะ อย่างเดียว แต่ตรัสว่า อายตนะ ๑๒ แก้ว่า เพราะทรงกำหนดทวารและอารมณ์เป็นที่เกิดแห่งวิญญาณกาย ๖ ในอายตนนิทเทสนี้ เพราะทรงกำหนดโดยความเป็นทวารและโดยความเป็นอารมณ์แห่งวิญญาณกาย ๖ ความแตกต่างแห่งอายตนะเหล่านั้นจึงมี ฉะนั้น จึงตรัสไว้ ๑๒ จริงอยู่ จักขายตนะเท่านั้นเป็นทวารเป็นที่เกิด และรูปายตนะเท่านั้นเป็นอารมณ์ของวิญญาณกายที่นับเนื่องในจักขุวิญญาณวิถี อายตนะนอกนี้ก็เป็นทวารและอารมณ์ของวิญญาณกายนอกนี้เหมือนกัน ส่วนมนายตนะส่วนเดียวที่ชื่อว่าภวังคมนะเป็นทวารเป็นที่เกิด และธัมมายตนะที่ไม่ทั่วไปเท่านั้นเป็นอารมณ์ของวิญญาณกายที่ ๖ เพราะเหตุนั้น เพราะทรงกำหนดทวารและอารมณ์เป็นที่เกิดแห่งวิญญาณกาย ๖ จึงตรัสไว้ ๑๒ พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นของมีเท่านั้นในอายตนกถานี้อย่างนี้ 514. Kamatoti idhāpi pubbe vuttesu uppattikkamādīsu desanākkamova yujjati. Ajjhattikesu hi āyatanesu sanidassanasappaṭighavisayattā cakkhāyatanaṃ pākaṭanti paṭhamaṃ desitaṃ, tato anidassanasappaṭighavisayāni sotāyatanādīni. Atha vā dassanānuttariyasavanānuttariyahetubhāvena bahūpakārattā ajjhattikesu cakkhāyatanasotāyatanāni paṭhamaṃ desitāni, tato ghānāyatanādīni tīṇi, pañcannampi gocaravisayattā ante manāyatanaṃ, cakkhāyatanādīnaṃ pana gocarattā tassa tassa antarantarāni bāhiresu rūpāyatanādīni. Apica viññāṇuppattikāraṇavavatthānatopi ayametesaṃ kamo veditabbo. Vuttañhetaṃ ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ…pe… manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇa’’nti (ma. ni. 3.421; saṃ. ni. 2.43). Evaṃ kamatopettha viññātabbo vinicchayo. 514. วินิจฉัยโดยลำดับ ในอายตนกถานี้ก็เช่นกัน ในบรรดาลำดับแห่งการเกิดขึ้นเป็นต้นที่กล่าวไว้แล้วในขันธกถาในกาลก่อน ลำดับแห่งเทศนาเท่านั้นย่อมสมควร จริงอยู่ ในบรรดาอัชฌัตติกายตนะทั้งหลาย เพราะจักขายตนะมีรูปที่เป็นสนิทัสสนสัปปฏิฆะเป็นอารมณ์ จึงปรากฏชัด ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงจักขายตนะก่อน ต่อจากนั้น จึงทรงแสดงโสตายตนะเป็นต้น ซึ่งมีอารมณ์เป็นอนิทัสสนสัปปฏิฆะ อีกอย่างหนึ่ง เพราะมีอุปการะมาก ด้วยความเป็นเหตุแห่งทัสสนานุตตริยะและสวนานุตตริยะ ในบรรดาอัชฌัตติกายตนะทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงจักขายตนะและโสตายตนะก่อน ต่อจากนั้น จึงทรงแสดงอายตนะ ๓ อย่างมีฆานายตนะเป็นต้น เพราะมนายตนะเป็นโคจรวิสัยของอายตนะทั้ง ๕ ด้วย จึงทรงแสดงไว้ในตอนท้าย ส่วนในบรรดาพาหิรายตนะทั้งหลาย ทรงแสดงรูปายตนะเป็นต้นไว้ในลำดับต่อจากอัชฌัตติกายตนะนั้นๆ เพราะเป็นโคจรของจักขายตนะเป็นต้น อีกประการหนึ่ง พึงทราบลำดับแห่งอายตนะเหล่านี้ แม้โดยการกำหนดเหตุแห่งการเกิดวิญญาณ ความข้อนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘อาศัยจักษุและรูปทั้งหลาย จักขุวิญญาณจึงเกิดขึ้น...ฯลฯ...อาศัยใจและธรรมทั้งหลาย มโนวิญญาณจึงเกิดขึ้น’ ดังนี้ พึงทราบการวินิจฉัยในอายตนกถานี้ แม้โดยลำดับอย่างนี้ 515. Saṅkhepavitthārāti saṅkhepato hi manāyatanassa ceva dhammāyatanekadesassa ca nāmena tadavasesānañca āyatanānaṃ rūpena saṅgahitattā dvādasāpi āyatanāni nāmarūpamattameva honti. Vitthārato pana ajjhattikesu tāva cakkhāyatanaṃ jātivasena cakkhupasādamattameva, paccayagatinikāyapuggalabhedato pana anantappabhedaṃ. Tathā sotāyatanādīni cattāri. Manāyatanaṃ kusalākusalavipākakiriyaviññāṇabhedena ekūnanavutippabhedaṃ ekavīsuttarasatappabhedañca. Vatthupaṭipadādibhedato pana anantappabhedaṃ. Rūpasaddagandharasāyatanāni visabhāgapaccayādibhedato anantappabhedāni. Phoṭṭhabbāyatanaṃ pathavīdhātutejodhātuvāyodhātuvasena tippabhedaṃ. Paccayādibhedato anekappabhedaṃ. Dhammāyatanaṃ vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhasukhumarūpanibbānānaṃ sabhāvanānattabhedato anekappabhedanti. Evaṃ saṅkhepavitthārā viññātabbo vinicchayo. 515. วินิจฉัยโดยย่อและโดยพิสดาร จริงอยู่ โดยย่อ เพราะมนายตนะและส่วนหนึ่งของธัมมายตนะสงเคราะห์เข้าด้วยนาม และอายตนะที่เหลือสงเคราะห์เข้าด้วยรูป อายตนะทั้ง ๑๒ จึงเป็นเพียงนามรูปเท่านั้น ส่วนโดยพิสดาร ในบรรดาอัชฌัตติกายตนะทั้งหลาย จักขายตนะโดยชาติแล้วก็เป็นเพียงจักขุปสาทเท่านั้น แต่โดยความแตกต่างแห่งปัจจัย คติ นิกาย และบุคคล ก็มีประเภทนับไม่ถ้วน โสตายตนะเป็นต้น ๔ อย่างก็เช่นกัน มนายตนะมี ๘๙ ประเภทและ ๑๒๑ ประเภท โดยความแตกต่างแห่งกุศล อกุศล วิบาก และกิริยาวิญญาณ แต่โดยความแตกต่างแห่งวัตถุ ปฏิปทา เป็นต้น ก็มีประเภทนับไม่ถ้วน รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ มีประเภทนับไม่ถ้วน โดยความแตกต่างแห่งวิสภาคปัจจัยเป็นต้น โผฏฐัพพายตนะมี ๓ ประเภท โดยอำนาจแห่งปฐวีธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ โดยความแตกต่างแห่งปัจจัยเป็นต้น ก็มีหลายประเภท ธัมมายตนะมีหลายประเภท โดยความแตกต่างแห่งสภาวะและความหลากหลายของเวทนา สัญญา สังขารขันธ์ สุขุมรูป และนิพพาน ดังนี้ พึงทราบการวินิจฉัยโดยย่อและโดยพิสดารอย่างนี้ 516. Daṭṭhabbatoti ettha pana sabbāneva saṅkhatāni āyatanāni anāgamanato aniggamanato ca daṭṭhabbāni. Na hi tāni pubbe udayā kutoci āgacchanti, napi uddhaṃ vayā kuhiñci gacchanti, atha kho pubbe udayā appaṭiladdhasabhāvāni, uddhaṃ vayā paribhinnasabhāvāni, pubbantāparantavemajjhe paccayāyattavuttitāya avasāni pavattanti. Tasmā anāgamanato aniggamanato ca daṭṭhabbāni. Tathā nirīhakato abyāpārato ca. Na hi cakkhurūpādīnaṃ evaṃ hoti ‘‘aho vata amhākaṃ sāmaggiyaṃ viññāṇaṃ nāma uppajjeyyā’’ti, na ca tāni viññāṇuppādanatthaṃ dvārabhāvena vatthubhāvena ārammaṇabhāvena vā īhanti, na byāpāramāpajjanti, atha kho dhammatāvesā, yaṃ cakkhurūpādisāmaggiyaṃ cakkhuviññāṇādīni sambhavantīti. Tasmā nirīhakato abyāpārato ca daṭṭhabbāni. Apica ajjhattikāni suññagāmo viya daṭṭhabbāni, dhuvasubhasukhattabhāvavirahitattā. Bāhirāni gāmaghātakacorā viya, ajjhattikānaṃ abhighātakattā. Vuttañhetaṃ ‘‘cakkhu, bhikkhave, haññati manāpāmanāpehi rūpehī’’ti vitthāro. Apica ajjhattikāni cha pāṇakā viya daṭṭhabbāni, bāhirāni tesaṃ gocarā viyāti. Evamettha daṭṭhabbato viññātabbo vinicchayo. 516. วินิจฉัยโดยนัยที่พึงเห็น ในอายตนกถานี้ พึงเห็นสังขตอายตนะทั้งหมดโดยความเป็นของไม่มาและไม่ไป จริงอยู่ อายตนะเหล่านั้นก่อนแต่จะเกิดขึ้น ย่อมไม่มาจากที่ไหนๆ และเมื่อดับไปแล้ว ก็ไม่ไปสู่ที่ไหนๆ แต่ทว่า ก่อนแต่จะเกิดขึ้น อายตนะเหล่านั้นยังไม่ได้รับสภาวะของตน เมื่อดับไปแล้ว ก็มีสภาวะที่แตกสลายไป ในระหว่างเบื้องต้นและเบื้องปลาย อายตนะเหล่านั้นเป็นไปโดยไม่อยู่ในอำนาจ เพราะความเป็นไปขึ้นอยู่กับปัจจัย ฉะนั้น พึงเห็นอายตนะเหล่านั้นโดยความเป็นของไม่มาและไม่ไป ฉันนั้น พึงเห็นโดยความไม่มีการกระทำและความไม่มีความขวนขวาย จริงอยู่ จักษุและรูปเป็นต้น ไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เมื่อเราทั้งสองประชุมกัน ขอวิญญาณจงเกิดขึ้นเถิด’ และอายตนะเหล่านั้นก็ไม่ได้พยายามเพื่อทำให้วิญญาณเกิดขึ้น โดยความเป็นทวาร ความเป็นวัตถุ หรือความเป็นอารมณ์ และไม่ได้มีความขวนขวาย แต่ทว่า นี่เป็นธรรมดาของอายตนะเหล่านั้น คือ เมื่อจักษุและรูปเป็นต้นประชุมกัน จักขุวิญญาณเป็นต้นย่อมเกิดขึ้น ฉะนั้น พึงเห็นอายตนะเหล่านั้นโดยความไม่มีการกระทำและความไม่มีความขวนขวาย อีกประการหนึ่ง พึงเห็นอัชฌัตติกายตนะทั้งหลายเหมือนหมู่บ้านร้าง เพราะปราศจากภาวะที่เที่ยง งาม เป็นสุข และเป็นอัตตา พึงเห็นพาหิรายตนะทั้งหลายเหมือนโจรปล้นหมู่บ้าน เพราะเบียดเบียนอัชฌัตติกายตนะทั้งหลาย ความข้อนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย จักษุย่อมถูกเบียดเบียนโดยรูปทั้งหลายที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจ’ ดังนี้เป็นต้น อีกประการหนึ่ง พึงเห็นอัชฌัตติกายตนะทั้งหลายเหมือนสัตว์ ๖ ชนิด พึงเห็นพาหิรายตนะทั้งหลายเหมือนโคจรของสัตว์เหล่านั้น ดังนี้ พึงทราบการวินิจฉัยในอายตนกถานี้โดยนัยที่พึงเห็นอย่างนี้ Idaṃ tāva āyatanānaṃ vitthārakathāmukhaṃ. นี้เป็นเบื้องต้นแห่งกถาว่าด้วยการจำแนกอายตนะโดยพิสดาร Dhātuvitthārakathā กถาว่าด้วยการจำแนกธาตุโดยพิสดาร 517. Tadanantarā pana dhātuyoti aṭṭhārasa dhātuyo – cakkhudhātu, rūpadhātu, cakkhuviññāṇadhātu, sotadhātu, saddadhātu, sotaviññāṇadhātu, ghānadhātu, gandhadhātu, ghānaviññāṇadhātu, jivhādhātu, rasadhātu, jivhāviññāṇadhātu, kāyadhātu, phoṭṭhabbadhātu, kāyaviññāṇadhātu, manodhātu, dhammadhātu, manoviññāṇadhātūti. Tattha – 517. ก็ในลำดับต่อจากอายตนกถานั้น มีคำว่า ธาตุทั้งหลาย ดังนี้ ธาตุทั้งหลายมี ๑๘ อย่าง คือ จักขุธาตุ รูปธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ, โสตธาตุ สัททธาตุ โสตวิญญาณธาตุ, ฆานธาตุ คันธธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ, ชิวหาธาตุ รสธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ, กายธาตุ โผฏฐัพพธาตุ กายวิญญาณธาตุ, มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ ดังนี้ ในธาตุทั้ง ๑๘ นั้น Atthato lakkhaṇādīhi, kama tāvatvasaṅkhato; Paccayā atha daṭṭhabbā, veditabbo vinicchayo. พึงทราบการวินิจฉัยโดยอรรถ โดยลักษณะเป็นต้น โดยลำดับ โดยความเป็นเท่านั้น โดยการนับ โดยปัจจัย และโดยนัยที่พึงเห็น Tattha atthatoti cakkhatīti cakkhu. Rūpayatīti rūpaṃ. Cakkhussa viññāṇaṃ cakkhuviññāṇanti evamādinā tāva nayena cakkhādīnaṃ visesatthato veditabbo vinicchayo. Avisesena pana vidahati, dhīyate, vidhānaṃ, vidhīyate etāya, ettha vā dhīyatīti dhātu. Lokiyā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā hutvā suvaṇṇarajatādidhātuyo viya suvaṇṇarajatādiṃ, anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti. Bhārahārehi ca bhāro viya, sattehi dhīyante, dhāriyantīti attho. Dukkhavidhānamattameva cesā, avasavattanato. Etāhi ca karaṇabhūtāhi saṃsāradukkhaṃ sattehi anuvidhīyati. Tathāvihitañca taṃ etāsveva dhīyati, ṭhapiyatīti attho. Iti cakkhādīsu ekeko dhammo yathāsambhavaṃ vidahati, dhīyatītiādinā atthavasena dhātūti vuccati. ในธาตุเหล่านั้น วินิจฉัยโดยอรรถดังนี้ ที่ชื่อว่า จักขุ เพราะอรรถว่า ย่อมเห็น ที่ชื่อว่า รูป เพราะอรรถว่า ย่อมปรากฏ วิญญาณของจักษุ ชื่อว่า จักขุวิญญาณ พึงทราบการวินิจฉัยโดยอรรถพิเศษของจักขุเป็นต้น ตามนัยนี้เป็นต้นก่อน ส่วนโดยอรรถทั่วไป ที่ชื่อว่า ธาตุ เพราะอรรถว่า ย่อมทรงไว้, อันเขาทรงไว้, เป็นการทรงไว้, อันเขาจัดแจงด้วยสิ่งนี้, หรืออันเขาตั้งไว้ในสิ่งนี้ จริงอยู่ โลกิยธาตุทั้งหลาย ตั้งอยู่โดยความเป็นเหตุแล้ว ย่อมจัดแจงทุกข์ในสังสารวัฏมีประการต่างๆ เหมือนแร่ทองและแร่เงินเป็นต้นจัดแจงทองและเงินเป็นต้น และอันสัตว์ทั้งหลายย่อมทรงไว้ เหมือนภาระอันคนหาบหามทรงไว้ อธิบายว่า ย่อมแบกรับไว้ และธาตุนี้เป็นเพียงการจัดแจงทุกข์เท่านั้น เพราะไม่อยู่ในอำนาจ และทุกข์ในสังสารวัฏอันสัตว์ทั้งหลายย่อมจัดแจงตามธาตุเหล่านี้ที่เป็นเครื่องมือ และทุกข์ที่จัดแจงไว้อย่างนั้น ก็ถูกตั้งไว้ในธาตุเหล่านี้เอง อธิบายว่า ถูกวางไว้ เพราะเหตุนั้น ธรรมแต่ละอย่างในบรรดาจักขุเป็นต้น ชื่อว่า ธาตุ โดยอรรถว่า ย่อมทรงไว้ ย่อมอันเขาทรงไว้ เป็นต้น ตามสมควร 518. Apica yathā titthiyānaṃ attā nāma sabhāvato natthi, na evametā, etā pana attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo. Yathā loke vicittā haritālamanosilādayo selāvayavā dhātuyoti vuccanti, evametāpi dhātuyo viya dhātuyo. Vicittā hete ñāṇañeyyāvayavāti. Yathā vā sarīrasaṅkhātassa samudāyassa avayavabhūtesu rasasoṇitādīsu aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnesu dhātusamaññā, evametesupi pañcakkhandhasaṅkhātassa attabhāvassa avayavesu dhātusamaññā veditabbā. Aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnā hete cakkhādayoti. Apica dhātūti nijjīvamattassevetaṃ adhivacanaṃ. Tathā hi bhagavā ‘‘cha dhāturo ayaṃ bhikkhu puriso’’tiādīsu (ma. ni. 3.344) jīvasaññāsamūhananatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti. 518. อนึ่ง อัตตาของพวกเดียรถีย์ไม่มีอยู่โดยสภาวะฉันใด ธรรมธาตุเหล่านี้หาเป็นเช่นนั้นไม่ แต่ว่าธรรมธาตุเหล่านี้ย่อมทรงไว้ซึ่งสภาวะของตน ฉะนั้นจึงชื่อว่าธาตุ เหมือนอย่างในโลก ส่วนของศิลาอันวิจิตรมีหรดาลและมโนศิลาเป็นต้น เขาเรียกว่าธาตุฉันใด แม้ธรรมธาตุเหล่านี้ก็ชื่อว่าธาตุ เหมือนแร่ธาตุเหล่านั้นฉันนั้น จริงอยู่ ธรรมธาตุมีจักขุเป็นต้นเหล่านี้เป็นส่วนประกอบแห่งญาณและเญยยธรรมอันวิจิตร อีกอย่างหนึ่ง บัญญัติว่าธาตุมีอยู่ในรสและโลหิตเป็นต้น ซึ่งเป็นส่วนประกอบของหมู่ที่เรียกว่าสรีระ อันจำแนกด้วยลักษณะที่ไม่เสมอกันและกันฉันใด พึงทราบการบัญญัติว่าธาตุ แม้ในธรรมธาตุมีจักขุเป็นต้นเหล่านี้ ซึ่งเป็นส่วนประกอบของอัตภาพที่เรียกว่าเบญจขันธ์ฉันนั้น จริงอยู่ ธรรมธาตุมีจักขุเป็นต้นเหล่านี้ อันจำแนกด้วยลักษณะที่ไม่เสมอกันและกัน อนึ่ง คำว่าธาตุนี้ เป็นชื่อเรียกสภาวะที่ไม่มีชีวะเท่านั้น จริงอย่างนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงธาตุไว้ในพระสูตรเป็นต้นว่า ‘ภิกษุ บุรุษนี้มีธาตุ ๖’ เพื่อถอนชีวสัญญา Tasmā yathāvuttena atthena cakkhu ca taṃ dhātu ca cakkhudhātu…pe… manoviññāṇañca taṃ dhātu ca manoviññāṇadhātūti. Evaṃ tāvettha atthato veditabbo vinicchayo. เพราะฉะนั้น โดยอรรถดังที่กล่าวมาแล้วว่า เป็นจักขุด้วย เป็นธาตุด้วย จึงชื่อว่าจักขุธาตุ...ฯลฯ...เป็นมโนวิญญาณด้วย เป็นธาตุด้วย จึงชื่อว่ามโนวิญญาณธาตุ พึงทราบการวินิจฉัยโดยอรรถในธาตุนี้อย่างนี้ก่อน 519. Lakkhaṇāditoti cakkhādīnaṃ lakkhaṇāditopettha veditabbo vinicchayo. Tāni ca pana nesaṃ lakkhaṇādīni khandhaniddese vuttanayeneva veditabbāni. 519. บทว่า โดยลักษณะเป็นต้น ความว่า พึงทราบการวินิจฉัยในธาตุนี้โดยลักษณะเป็นต้นของธรรมมีจักขุเป็นต้น ก็ลักษณะเป็นต้นเหล่านั้นของธรรมมีจักขุเป็นต้นเหล่านั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในขันธนิทเทสนั่นเทียว Kamatoti idhāpi pubbe vuttesu uppattikkamādīsu desanākkamova yujjati. So ca panāyaṃ hetuphalānupubbavavatthānavasena vutto. Cakkhudhātu rūpadhātūti idañhi dvayaṃ hetu, cakkhuviññāṇadhātūti phalaṃ. Evaṃ sabbattha. บทว่า โดยลำดับ ความว่า แม้ในธาตุนิทเทสนี้ บรรดาลำดับมีอุปปัตติกรรมเป็นต้นที่กล่าวไว้แล้วในก่อน เทศนากกมเท่านั้นย่อมควร ก็เทศนากกมนั้น ท่านกล่าวไว้โดยสามารถแห่งการกำหนดตามลำดับเหตุและผล จริงอยู่ ธาตุ ๒ อย่างนี้ คือ จักขุธาตุและรูปธาตุ เป็นเหตุ จักขุวิญญาณธาตุเป็นผล พึงทราบอย่างนี้ในที่ทั้งปวง 520. Tāvatvatoti tāvabhāvato. Idaṃ vuttaṃ hoti – tesu tesu hi suttābhidhammappadesesu ‘‘ābhādhātu, subhadhātu, ākāsānañcāyatanadhātu, viññāṇañcāyatanadhātu, ākiñcaññāyatanadhātu, nevasaññānāsaññāyatanadhātu, saññāvedayitanirodhadhātu’’ (saṃ. ni. 2.95), ‘‘kāmadhātu, byāpādadhātu, vihiṃsādhātu, nekkhammadhātu, abyāpādadhātu, avihiṃsādhātu’’ (vibha. 182; dī. ni. 3.305; ma. ni. 3.125), ‘‘sukhadhātu, dukkhadhātu, somanassadhātu, domanassadhātu, upekkhādhātu, avijjādhātu’’ (vibha. 180; ma. ni. 3.125), ‘‘ārambhadhātu, nikkamadhātu, parakkamadhātu’’ (saṃ. ni. 5.183), ‘‘hīnadhātu, majjhimadhātu, paṇītadhātu’’ (dī. ni. 3.305), ‘‘pathavīdhātu, āpodhātu, tejodhātu, vāyodhātu (dī. ni. 3.311), ākāsadhātu, viññāṇadhātu’’ (ma. ni. 3.125; vibha. 172), ‘‘saṅkhatadhātu, asaṅkhatadhātu’’ (ma. ni. 3.125), ‘‘anekadhātu nānādhātu loko’’ti (dī. ni. 2.366; ma. ni. 1.148) evamādayo aññāpi dhātuyo dissanti. Evaṃ sati sabbāsaṃ vasena paricchedaṃ akatvā kasmā aṭṭhārasāti ayameva paricchedo katoti ce. Sabhāvato vijjamānānaṃ sabbadhātūnaṃ tadantogadhattā. 520. บทว่า โดยความเป็นของมีประมาณเท่านั้น ความว่า โดยความเป็นของมีประมาณเท่านั้น คำอธิบายมีดังนี้ จริงอยู่ ในประเทศแห่งพระสูตรและพระอภิธรรมนั้นๆ ปรากฏมีธาตุแม้เหล่าอื่นอีก คือ อาภาธาตุ สุภธาตุ อากาสานัญจายตนธาตุ วิญญาณัญจายตนธาตุ อากิญจัญญายตนธาตุ เนวสัญญานาสัญญายตนธาตุ สัญญาเวทยิตนิโรธธาตุ, กามธาตุ พยาบาทธาตุ วิหิงสาธาตุ เนกขัมมธาตุ อพยาบาทธาตุ อวิหิงสาธาตุ, สุขธาตุ ทุกขธาตุ โสมนัสสธาตุ โทมนัสสธาตุ อุเบกขาธาตุ อวิชชาธาตุ, อารัมภธาตุ นิกกมธาตุ ปรักกมธาตุ, หีนธาตุ มัชฌิมธาตุ ปณีตธาตุ, ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ, อากาสธาตุ วิญญาณธาตุ, สังขตธาตุ อสังขตธาตุ, และโลกมีธาตุมาก มีธาตุต่างๆ เป็นต้น เมื่อเป็นเช่นนี้ เพราะเหตุไร พระองค์จึงไม่ทรงกระทำการกำหนดโดยสามารถแห่งธาตุทั้งปวง แต่ทรงกระทำการกำหนดนี้ว่า ๑๘ เท่านั้นเล่า หากมีคำถามดังนี้ ตอบว่า เพราะธาตุทั้งปวงที่มีอยู่โดยสภาวะล้วนสงเคราะห์เข้าในธาตุ ๑๘ เหล่านั้น Rūpadhātuyeva hi ābhādhātu, subhadhātu pana rūpādipaṭibaddhā. Kasmā, subhanimittattā. Subhanimittañhi subhadhātu. Tañca rūpādivinimuttaṃ na vijjati. Kusalavipākārammaṇā vā rūpādayo eva subhadhātūti rūpādimattamevesā. Ākāsānañcāyatanadhātuādīsu cittaṃ manoviññāṇadhātuyeva, sesā dhammadhātu. Saññāvedayitanirodhadhātu pana sabhāvato natthi. Dhātudvayanirodhamattameva hi sā. จริงอยู่ รูปธาตุนั่นแหละคืออาภาธาตุ ส่วนสุภธาตุเนื่องอยู่กับรูปธาตุเป็นต้น ถามว่าเพราะเหตุไร ตอบว่าเพราะเป็นสุภนิมิต จริงอยู่ สุภนิมิตชื่อว่าสุภธาตุ และสุภนิมิตนั้นไม่มีต่างหากจากรูปธาตุเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง รูปเป็นต้นที่เป็นอารมณ์ของกุศลวิบากนั่นแหละคือสุภธาตุ เพราะฉะนั้น สุภธาตุนี้จึงเป็นเพียงรูปธาตุเป็นต้นเท่านั้น ในอากาสานัญจายตนธาตุเป็นต้น จิตคือมโนวิญญาณธาตุนั่นเอง ธรรมที่เหลือคือธัมมธาตุ ส่วนสัญญาเวทยิตนิโรธธาตุไม่มีอยู่โดยสภาวะ จริงอยู่ สัญญาเวทยิตนิโรธธาตุนั้นเป็นเพียงการดับแห่งธาตุ ๒ เท่านั้น Kāmadhātu dhammadhātumattaṃ vā hoti. Yathāha – ‘‘tattha katamā kāmadhātu? Kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo’’ti (vibha. 182). Aṭṭhārasāpi vā dhātuyo. Yathāha – ‘‘heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā uparito paranimmitavasavattī deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhadhātuāyatanā rūpā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ, ayaṃ vuccati kāmadhātū’’ti (vibha. 182). กามธาตุเป็นเพียงธัมมธาตุบ้าง เหมือนดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ในธาตุเหล่านั้น กามธาตุเป็นไฉน? ได้แก่ ตักกะ วิตักกะ มิจฉาสังกัปปะ ที่เป็นไปกับด้วยกาม’ หรือเป็นธาตุ ๑๘ ก็ได้ เหมือนดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ทรงกระทำอเวจีนรกเบื้องต่ำให้เป็นที่สุด ทรงกระทำเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตตีเบื้องบนไว้ในภายใน ขันธ์ ธาตุ อายตนะ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ที่ท่องเที่ยวอยู่ในภพนั้น อยู่ในภายในภพนั้น ในระหว่างนี้ นี้เรียกว่ากามธาตุ’ Nekkhammadhātu dhammadhātu eva, ‘‘sabbepi kusalā dhammā nekkhammadhātū’’ti (vibha. 182) vacanato manoviññāṇadhātupi hotiyeva. Byāpādavihiṃsā-abyāpāda-avihiṃsāsukha-dukkha-somanassa-domanassupekkhā-avijjāārambha-nikkama-parakkamadhātuyo dhammadhātuyeva. เนกขัมมธาตุคือธัมมธาตุนั่นเอง และเพราะพระดำรัสว่า ‘ธรรมที่เป็นกุศลแม้ทั้งปวงเป็นเนกขัมมธาตุ’ แม้มโนวิญญาณธาตุก็เป็นเนกขัมมธาตุได้เหมือนกัน พยาบาทธาตุ วิหิงสาธาตุ อพยาบาทธาตุ อวิหิงสาธาตุ สุขธาตุ ทุกขธาตุ โสมนัสสธาตุ โทมนัสสธาตุ อุเบกขาธาตุ อวิชชาธาตุ อารัมภธาตุ นิกกมธาตุ ปรักกมธาตุ เป็นธัมมธาตุนั่นเอง Hīnamajjhimapaṇītadhātuyo aṭṭhārasa dhātumattameva. Hīnā hi cakkhādayo hīnā dhātu, majjhimapaṇītā majjhimā ceva paṇītā ca. Nippariyāyena pana akusalā dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo hīnadhātu, lokiyā kusalābyākatā ubhopi cakkhudhātuādayo ca majjhimadhātu, lokuttarā pana dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo paṇītadhātu. หีนธาตุ มัชฌิมธาตุ และปณีตธาตุ เป็นเพียงธาตุ ๑๘ เท่านั้น จริงอยู่ จักขุธาตุเป็นต้นที่เลวเป็นหีนธาตุ ที่ปานกลางและประณีตเป็นมัชฌิมธาตุและปณีตธาตุ แต่โดยนิปปริยาย อกุศลธัมมธาตุและมโนวิญญาณธาตุเป็นหีนธาตุ โลกิยกุศลและอัพยากตธัมมธาตุและมโนวิญญาณธาตุทั้งสอง และจักขุธาตุเป็นต้นเป็นมัชฌิมธาตุ ส่วนโลกุตรธัมมธาตุและมโนวิญญาณธาตุเป็นปณีตธาตุ Pathavītejovāyodhātuyo phoṭṭhabbadhātuyeva, āpodhātu ākāsadhātu ca dhammadhātuyeva. Viññāṇadhātu cakkhuviññāṇādisattaviññāṇadhātusaṅkhepoyeva. ปฐวีธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ เป็นโผฏฐัพพธาตุนั่นเอง อาโปธาตุและอากาสธาตุเป็นธัมมธาตุนั่นเอง วิญญาณธาตุเป็นการสงเคราะห์วิญญาณธาตุ ๗ มีจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้นนั่นเอง Sattarasa dhātuyo dhammadhātuekadeso ca saṅkhatadhātu, asaṅkhatā pana dhātu dhammadhātuekadesova. Anekadhātunānādhātuloko pana aṭṭhārasa dhātuppabhedamattamevāti. Iti sabhāvato vijjamānānaṃ sabbadhātūnaṃ tadantogadhattā aṭṭhāraseva vuttāti. ธาตุ ๑๗ และส่วนหนึ่งของธัมมธาตุชื่อว่าสังขตธาตุ ส่วนอสังขตธาตุเป็นส่วนหนึ่งของธัมมธาตุนั่นเอง ส่วนโลกมีธาตุมาก มีธาตุต่างๆ เป็นเพียงประเภทของธาตุ ๑๘ เท่านั้น ด้วยเหตุนี้ เพราะธาตุทั้งปวงที่มีอยู่โดยสภาวะล้วนสงเคราะห์เข้าในธาตุ ๑๘ เหล่านั้น ท่านจึงกล่าวไว้เพียง ๑๘ ธาตุเท่านั้น 521. Apica vijānanasabhāve viññāṇe jīvasaññīnaṃ saññāsamūhananatthampi aṭṭhāraseva vuttā. Santi hi sattā vijānanasabhāve viññāṇe jīvasaññino, tesaṃ cakkhusotaghānajivhākāyamanodhātumanoviññāṇadhātubhedena tassa anekataṃ cakkhurūpādipaccayāyattavuttitāya aniccatañca pakāsetvā dīgharattānusayitaṃ jīvasaññaṃ samūhanitukāmena bhagavatā aṭṭhārasa dhātuyo pakāsitā. Kiñca bhiyyo tathā veneyyajjhāsayavasena ca. Ye ca imāya anatisaṅkhepavitthārāya desanāya veneyyasattā, tadajjhāsayavasena ca aṭṭhāraseva pakāsitā. 521. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสธาตุ ๑๘ อย่างเท่านั้น แม้เพื่อประโยชน์แก่การถอนสัญญาของสัตว์ผู้มีความสำคัญว่าชีวะในวิญญาณอันมีสภาวะรู้แจ้งอารมณ์. จริงอยู่ สัตว์ผู้มีความสำคัญว่าชีวะในวิญญาณอันมีสภาวะรู้แจ้งอารมณ์มีอยู่, พระผู้มีพระภาคผู้ทรงมีพระประสงค์จะถอนชีวสัญญาอันนอนเนื่องมาสิ้นกาลนานของสัตว์เหล่านั้น ทรงประกาศความเป็นอเนกและความเป็นของไม่เที่ยงแห่งวิญญาณนั้น โดยความต่างแห่งจักขุวิญญาณธาตุ โสตวิญญาณธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ กายวิญญาณธาตุ มโนธาตุ และมโนวิญญาณธาตุ และโดยความเป็นไปที่เนื่องด้วยปัจจัยมีจักขุและรูปเป็นต้นแล้ว จึงทรงประกาศธาตุ ๑๘ อย่าง. ยิ่งไปกว่านั้น (ธาตุ ๑๘) ยังทรงประกาศโดยนัยนั้นตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ด้วย. และเวไนยสัตว์เหล่าใดพึงแนะนำได้ด้วยเทศนานี้อันไม่ย่อเกินไปไม่พิสดารเกินไป, ก็ทรงแสดงธาตุ ๑๘ อย่างเท่านั้นตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์เหล่านั้นด้วย. Saṅkhepavitthāranayena tathā tathā hi, Dhammaṃ pakāsayati esa yathā yathāssa; Saddhammatejavihataṃ vilayaṃ khaṇena, Veneyyasattahadayesu tamo payātīti. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงแสดงธรรมโดยนัยย่อและพิสดารโดยประการนั้นๆ ตามที่ความมืดในหทัยของเวไนยสัตว์ อันเดชแห่งพระสัทธรรมกำจัดแล้ว ย่อมถึงความสลายไปโดยฉับพลัน โดยประการนั้นๆ. Evamettha tāvatvato veditabbo vinicchayo. พึงทราบวินิจฉัยในธาตุนี้โดยความเป็นของมีประมาณเท่านั้นอย่างนี้. 522. Saṅkhatoti cakkhudhātu tāva jātito eko dhammotveva saṅkhaṃ gacchati cakkhupasādavasena, tathā sotaghānajivhākāyarūpasaddagandharasadhātuyo sotappasādādivasena, phoṭṭhabbadhātu pana pathavītejovāyovasena tayo dhammāti saṅkhaṃ gacchati. Cakkhuviññāṇadhātu kusalākusalavipākavasena dve dhammāti saṅkhaṃ gacchati, tathā sotaghānajivhākāyaviññāṇadhātuyo. Manodhātu pana pañcadvārāvajjanakusalākusalavipākasampaṭicchanavasena tayo dhammāti saṅkhaṃ gacchati. Dhammadhātu tiṇṇaṃ arūpakkhandhānaṃ soḷasannaṃ sukhumarūpānaṃ asaṅkhatāya ca dhātuyā vasena vīsati dhammāti saṅkhaṃ gacchati. Manoviññāṇadhātu sesakusalākusalābyākataviññāṇavasena chasattati dhammāti saṅkhaṃ gacchati. Evamettha saṅkhatopi veditabbo vinicchayo. 522. โดยการนับ: ในบรรดาธาตุเหล่านั้น จักขุธาตุ จัดเป็นธรรมะอย่างหนึ่งเท่านั้นโดยชาติ คือโดยความเป็นจักขุปสาท. โสตธาตุ ฆานธาตุ ชิวหาธาตุ กายธาตุ รูปธาตุ สัททธาตุ คันธธาตุ และรสธาตุ ก็ฉันนั้น คือจัดเป็นธรรมะอย่างหนึ่งๆ โดยความเป็นโสตปสาทเป็นต้น. ส่วนโผฏฐัพพธาตุ จัดเป็นธรรมะ ๓ อย่าง คือโดยความเป็นปฐวีธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ. จักขุวิญญาณธาตุ จัดเป็นธรรมะ ๒ อย่าง คือโดยความเป็นกุศลวิบากและอกุศลวิบาก. โสตวิญญาณธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ และกายวิญญาณธาตุ ก็ฉันนั้น. ส่วนมโนธาตุ จัดเป็นธรรมะ ๓ อย่าง คือโดยความเป็นปัญจทวาราวัชชนะ กุศลวิบากสัมปฏิจฉันนะ และอกุศลวิบากสัมปฏิจฉันนะ. ธัมมธาตุ จัดเป็นธรรมะ ๒๐ อย่าง คือโดยความเป็นอรูปขันธ์ ๓ สุขุมรูป ๑๖ และอสังขตธาตุ. มโนวิญญาณธาตุ จัดเป็นธรรมะ ๗๖ อย่าง คือโดยความเป็นกุศล อกุศล และอัพยากตวิญญาณที่เหลือ. พึงทราบวินิจฉัยในธาตุนี้โดยการนับอย่างนี้. 523. Paccayāti ettha ca cakkhudhātu tāva cakkhuviññāṇadhātuyā vippayuttapurejātaatthiavigatanissayindriyapaccayānaṃ vasena chahi paccayehi paccayo hoti, rūpadhātu purejātaatthiavigatārammaṇapaccayānaṃ vasena catūhi paccayehi paccayo hoti. Evaṃ sotaviññāṇadhātuādīnaṃ sotadhātusaddadhātuādayo. Pañcannaṃ pana nesaṃ āvajjanamanodhātu anantarasamanantaranatthivigatānantarūpanissayavasena pañcahi paccayehi paccayo hoti, tā ca pañcapi sampaṭicchanamanodhātuyā. Tathā sampaṭicchanamanodhātu santīraṇamanoviññāṇadhātuyā, sā ca voṭṭhabbanamanoviññāṇadhātuyā, voṭṭhabbanamanoviññāṇadhātu ca javanamanoviññāṇadhātuyā. Javanamanoviññāṇadhātu pana anantarāya javanamanoviññāṇadhātuyā tehi ceva pañcahi āsevanapaccayena cāti chahi paccayehi paccayo hoti. Esa tāva pañcadvāre nayo. 523. โดยความเป็นปัจจัย: ในธาตุเหล่านั้น จักขุธาตุย่อมเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุด้วยปัจจัย ๖ อย่าง คือโดยความเป็นวิปปยุตตปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย นิสสยปัจจัย และอินทริยปัจจัย. รูปธาตุย่อมเป็นปัจจัยด้วยปัจจัย ๔ อย่าง คือโดยความเป็นปุเรชาตปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย และอารัมมณปัจจัย. โสตธาตุและสัททธาตุเป็นต้น ก็เป็นปัจจัยแก่โสตวิญญาณธาตุเป็นต้นอย่างนี้. ส่วนอาวัชชนมโนธาตุ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ปัญจวิญญาณเหล่านั้นด้วยปัจจัย ๕ อย่าง คือโดยความเป็นอนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย นัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย และอนันตรูปนิสสยปัจจัย. และปัญจวิญญาณแม้ทั้ง ๕ นั้น ก็เป็นปัจจัยแก่สัมปฏิจฉันนมโนธาตุ (ด้วยปัจจัย ๕ อย่าง) ฉันนั้น. สัมปฏิจฉันนมโนธาตุก็เป็นปัจจัยแก่สันตีรณมโนวิญญาณธาตุ ฉันนั้น. สันตีรณมโนวิญญาณธาตุนั้นก็เป็นปัจจัยแก่โวฏฐัพพนมโนวิญญาณธาตุ (ฉันนั้น). และโวฏฐัพพนมโนวิญญาณธาตุก็เป็นปัจจัยแก่ชวนมโนวิญญาณธาตุ (ฉันนั้น). ส่วนชวนมโนวิญญาณธาตุ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ชวนมโนวิญญาณธาตุที่เกิดในลำดับด้วยปัจจัย ๖ อย่าง คือด้วยปัจจัย ๕ อย่างเหล่านั้นนั่นแหละ และด้วยอาเสวนปัจจัย. นี้เป็นนัยในปัญจทวารก่อน. Manodvāre pana bhavaṅgamanoviññāṇadhātu āvajjanamanoviññāṇadhātuyā. Āvajjanamanoviññāṇadhātu ca javanamanoviññāṇadhātuyā purimehi pañcahi paccayehi paccayo hoti. Dhammadhātu pana sattannampi viññāṇadhātūnaṃ sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatādīhi bahudhā paccayo hoti. Cakkhudhātuādayo pana ekaccā ca dhammadhātu ekaccāya manoviññāṇadhātuyā ārammaṇapaccayādīhipi paccayā honti. Cakkhuviññāṇadhātuādīnañca na kevalaṃ cakkhurūpādayo paccayā honti, atha kho ālokādayopi. Tenāhu pubbācariyā – ส่วนในมโนทวาร ภวังคมโนวิญญาณธาตุเป็นปัจจัยแก่อาวชัชนมโนวิญญาณธาตุ. และอาวัชชนมโนวิญญาณธาตุเป็นปัจจัยแก่ชวนมโนวิญญาณธาตุด้วยปัจจัย ๕ อย่างก่อน. ส่วนธัมมธาตุย่อมเป็นปัจจัยแก่วิญญาณธาตุแม้ทั้ง ๗ โดยประการเป็นอันมากด้วยปัจจัยมีสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัยเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง จักขุธาตุเป็นต้นและธัมมธาตุบางอย่าง ย่อมเป็นปัจจัยแก่มโนวิญญาณธาตุบางอย่างด้วยปัจจัยมีอารัมมณปัจจัยเป็นต้น. และมิใช่เพียงจักขุธาตุและรูปธาตุเป็นต้นเท่านั้นที่เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุเป็นต้น ที่แท้จริง แม้แสงสว่างเป็นต้นก็เป็นปัจจัยด้วย. เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์จึงกล่าวไว้ว่า – ‘‘Cakkhurūpālokamanasikāre paṭicca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ. Sotasaddavivaramanasikāre paṭicca uppajjati sotaviññāṇaṃ. Ghānagandhavāyumanasikāre paṭicca uppajjati ghānaviññāṇaṃ. Jivhārasaāpamanasikāre paṭicca uppajjati jivhāviññāṇaṃ. Kāyaphoṭṭhabbapathavīmanasikāre paṭicca uppajjati kāyaviññāṇaṃ. Bhavaṅgamanadhammamanasikāre paṭicca uppajjati manoviññāṇa’’nti. “จักขุวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักขุ รูป แสงสว่าง และมนสิการ. โสตวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยโสตะ สัททะ ช่องว่าง และมนสิการ. ฆานวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยฆานะ คันธะ ลม และมนสิการ. ชิวหาวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยชิวหา รส อาโปธาตุ และมนสิการ. กายวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยกาย โผฏฐัพพะ ปฐวีธาตุ และมนสิการ. มโนวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยภวังคมนะ ธรรมารมณ์ และมนสิการ.” Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana paccayappabhedo paṭiccasamuppādaniddese āvibhavissatīti evamettha paccayatopi veditabbo vinicchayo. นี้เป็นสังเขปในธาตุนี้. ส่วนประเภทแห่งปัจจัยโดยพิสดาร จักปรากฏแจ้งในปฏิจจสมุปปาทนิทเทส. พึงทราบวินิจฉัยในธาตุนี้แม้โดยความเป็นปัจจัยอย่างนี้. 524. Daṭṭhabbatoti daṭṭhabbatopettha vinicchayo veditabboti attho. Sabbā eva hi saṅkhatadhātuyo pubbantāparantavivittato dhuvasubhasukhattabhāvasuññato paccayāyattavuttito ca daṭṭhabbā. 524. บทว่า ทัฏฐัพพโต ความว่า พึงทราบวินิจฉัยในธาตุนี้โดยความเป็นสภาวะที่พึงเห็น. จริงอยู่ สังขตธาตุทั้งหมดเทียว พึงเห็นโดยปราศจากส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลาย โดยว่างจากความเป็นของเที่ยง ของงาม ของสุข และของเป็นอัตตา และโดยความเป็นไปที่เนื่องด้วยปัจจัย. Visesato panettha bheritalaṃ viya cakkhudhātu daṭṭhabbā, daṇḍo viya rūpadhātu, saddo viya cakkhuviññāṇadhātu. Tathā ādāsatalaṃ viya cakkhudhātu, mukhaṃ viya rūpadhātu, mukhanimittaṃ viya cakkhuviññāṇadhātu. Atha vā ucchutilā viya cakkhudhātu, yantacakkayaṭṭhi viya rūpadhātu, ucchurasatelāni viya cakkhuviññāṇadhātu. Tathā adharāraṇī viya cakkhudhātu, uttarāraṇī viya rūpadhātu, aggi viya cakkhuviññāṇadhātu. Esa nayo sotadhātuādīsu. โดยพิเศษ ในธาตุ ๑๘ เหล่านี้ พึงเห็นจักขุธาตุเหมือนหน้ากลอง, พึงเห็นรูปธาตุเหมือนไม้ตีกลอง, พึงเห็นจักขุวิญญาณธาตุเหมือนเสียงกลอง. อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นจักขุธาตุเหมือนพื้นกระจก, พึงเห็นรูปธาตุเหมือนใบหน้า, พึงเห็นจักขุวิญญาณธาตุเหมือนเงาหน้า. หรือพึงเห็นจักขุธาตุเหมือนอ้อยและงา, พึงเห็นรูปธาตุเหมือนท่อนไม้ในจักรยนต์ (เครื่องหีบ), พึงเห็นจักขุวิญญาณธาตุเหมือนน้ำอ้อยและน้ำมัน. อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นจักขุธาตุเหมือนไม้รองสีไฟ, พึงเห็นรูปธาตุเหมือนไม้สีไฟ, พึงเห็นจักขุวิญญาณธาตุเหมือนไฟ. นัยนี้มีในโสตธาตุเป็นต้น. Manodhātu pana yathāsambhavato cakkhuviññāṇadhātuādīnaṃ purecarānucarā viya daṭṭhabbā. ส่วนมโนธาตุ พึงเห็นเหมือนเป็นตัวนำหน้าและตามหลังจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้น ตามสมควร. Dhammadhātuyā vedanākkhandho sallamiva sūlamiva ca daṭṭhabbo. Saññāsaṅkhārakkhandhā vedanāsallasūlayogāāturā viya, puthujjanānaṃ vā saññā āsādukkhajananato rittamuṭṭhi viya. Ayathābhuccanimittagāhakato vanamigo viya. Saṅkhārā paṭisandhiyaṃ pakkhipanato aṅgārakāsuyaṃ khipanakapurisā viya. Jāti dukkhānubandhato rājapurisānubandhacorā viya. Sabbānatthāvahassa khandhasantānassa hetuto visarukkhabījāni viya. Rūpaṃ nānāvidhupaddavanimittato khuracakkaṃ viya daṭṭhabbaṃ. Asaṅkhatā pana dhātu amatato santato khemato ca daṭṭhabbā. Kasmā? Sabbānatthāvahassa paṭipakkhabhūtattā. ในธัมมธาตุ พึงเห็นเวทนาขันธ์เหมือนลูกศรและเหมือนหลาว พึงเห็นสัญญาขันธ์และสังขารขันธ์เหมือนคนไข้ เพราะประกอบด้วยลูกศรและหลาวคือเวทนา อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นสัญญาของปุถุชนเหมือนกำมือเปล่า เพราะทำให้เกิดทุกข์คือความหวัง เหมือนเนื้อป่า เพราะยึดถือนิมิตอันไม่เป็นจริง พึงเห็นสังขารทั้งหลายเหมือนบุรุษผู้โยนลงไปในหลุมถ่านเพลิง เพราะโยนลงไปในปฏิสนธิ เหมือนโจรที่ถูกราชบุรุษติดตาม เพราะมีชาติทุกข์ติดตาม เหมือนเมล็ดแห่งต้นไม้พิษ เพราะเป็นเหตุแห่งสันตติแห่งขันธ์อันนำมาซึ่งความฉิบหายทั้งปวง พึงเห็นรูปเหมือนจักรมีดโกน เพราะเป็นนิมิตแห่งอุปัทวะต่างๆ ส่วนอสังขตธาตุ พึงเห็นโดยความเป็นอมตะ โดยความเป็นของสงบ และโดยความเป็นของเกษม เพราะเหตุไร เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งที่นำมาซึ่งความฉิบหายทั้งปวง Manoviññāṇadhātu ārammaṇesu vavatthānābhāvato araññamakkaṭo viya, duddamanato assakhaḷuṅko viya, yatthakāmanipātito vehāsakkhittadaṇḍo viya, lobhadosādinānappakārakilesavesayogato raṅganaṭo viya daṭṭhabbāti. พึงเห็นมโนวิญญาณธาตุเหมือนลิงป่า เพราะไม่มีการตั้งมั่นในอารมณ์ทั้งหลาย เหมือนม้าพยศ เพราะฝึกได้ยาก เหมือนท่อนไม้ที่ซัดไปในอากาศ เพราะตกไปตามที่ปรารถนา เหมือนนักฟ้อนบนเวที เพราะประกอบด้วยเพศคือกิเลสมีประการต่างๆ มีโลภะและโทสะเป็นต้น ดังนี้ Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ที่รจนาขึ้นเพื่อความปราโมทย์แห่งสาธุชน ดังนี้ Paññābhāvanādhikāre ในปัญญาภาวนาธิการ Āyatanadhātuniddeso nāma ชื่ออายตนธาตุนิทเทส Pannarasamo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๑๕ 16. Indriyasaccaniddeso 16. อินทริยสัจจนิทเทส Indriyavitthārakathā อินทริยวิตถารกถา 525. Dhātūnaṃ anantaraṃ uddiṭṭhāni pana indriyānīti bāvīsatindriyāni – cakkhundriyaṃ sotindriyaṃ ghānindriyaṃ jivhindriyaṃ kāyindriyaṃ manindriyaṃ itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ sukhindriyaṃ dukkhindriyaṃ somanassindriyaṃ domanassindriyaṃ upekkhindriyaṃ saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyanti. Tattha – 525. ก็ อินทรีย์ทั้งหลายที่ทรงยกขึ้นแสดงไว้ในลำดับแห่งธาตุทั้งหลาย ได้แก่ อินทรีย์ ๒๒ คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ มนินทรีย์ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ สุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์ ในอินทรีย์เหล่านั้น Atthato lakkhaṇādīhi, kamato ca vijāniyā; Bhedābhedā tathā kiccā, bhūmito ca vinicchayaṃ. พึงทราบวินิจฉัยโดยอรรถ โดยลักษณะเป็นต้น โดยลำดับ โดยเภทและอเภท โดยกิจ และโดยภูมิ ฉันนั้น Tattha cakkhādīnaṃ tāva cakkhatīti cakkhūtiādinā nayena attho pakāsito. Pacchimesu pana tīsu paṭhamaṃ pubbabhāge anaññātaṃ amataṃ padaṃ catusaccadhammaṃ vā jānissāmīti evaṃ paṭipannassa uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca anaññātaññassāmītindriyanti vuttaṃ. Dutiyaṃ ājānanato indriyaṭṭhasambhavato ca aññindriyaṃ. Tatiyaṃ aññātāvino catūsu saccesu niṭṭhitaññāṇakiccassa khīṇāsavassa uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca aññātāvindriyaṃ. ในอินทรีย์เหล่านั้น ก่อนอื่น อรรถแห่งอินทรีย์มีจักขุนทรีย์เป็นต้น ท่านประกาศไว้แล้วโดยนัยเป็นต้นว่า ชื่อว่าจักขุ เพราะย่อมดู ส่วนในอินทรีย์ ๓ อย่างหลัง อินทรีย์ที่ ๑ ท่านเรียกว่า อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ เพราะเกิดขึ้นแก่ผู้ปฏิบัติอยู่อย่างนี้ว่า "เราจักรู้ซึ่งอมตบทที่ยังไม่รู้ หรือธรรมคือสัจจะ ๔" ในบุพภาค และเพราะความที่อรรถแห่งอินทรีย์มีได้ อินทรีย์ที่ ๒ ชื่อว่าอัญญินทรีย์ เพราะรู้ทั่ว และเพราะความที่อรรถแห่งอินทรีย์มีได้ อินทรีย์ที่ ๓ ชื่อว่าอัญญาตาวินทรีย์ เพราะเกิดขึ้นแก่พระขีณาสพผู้รู้แล้ว ผู้มีญาณกิจในสัจจะ ๔ สำเร็จแล้ว และเพราะความที่อรรถแห่งอินทรีย์มีได้ Ko pana nesaṃ indriyaṭṭho nāmāti? Indaliṅgaṭṭho indriyaṭṭho. Indadesitaṭṭho indriyaṭṭho. Indadiṭṭhaṭṭho indriyaṭṭho. Indasiṭṭhaṭṭho indriyaṭṭho. Indajuṭṭhaṭṭho indriyaṭṭho. So sabbopi idha yathāyogaṃ yujjati. Bhagavā hi sammāsambuddho paramissariyabhāvato indo. Kusalākusalañca kammaṃ, kammesu kassaci issariyābhāvato. Tenevettha kammasañjanitāni tāva indriyāni kusalākusalakammaṃ ulliṅgenti. Tena ca siṭṭhānīti indaliṅgaṭṭhena indasiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni. Sabbāneva panetāni bhagavatā yathābhūtato pakāsitāni abhisambuddhāni cāti indadesitaṭṭhena indadiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni. Teneva bhagavatā munindena kānici gocarāsevanāya kānici bhāvanāsevanāya sevitānīti indajuṭṭhaṭṭhenāpi indriyāni. ก็อะไรชื่อว่าอรรถแห่งอินทรีย์ของอินทรีย์เหล่านั้น? อรรถว่าแสดงซึ่งอินทรีย์ ชื่อว่าอรรถแห่งอินทรีย์ อรรถว่าอันอินทรีย์ทรงแสดงแล้ว ชื่อว่าอรรถแห่งอินทรีย์ อรรถว่าอันอินทรีย์ทรงเห็นแล้ว ชื่อว่าอรรถแห่งอินทรีย์ อรรถว่าอันอินทรีย์จัดแจงแล้ว ชื่อว่าอรรถแห่งอินทรีย์ อรรถว่าอันอินทรีย์ทรงเสพแล้ว ชื่อว่าอรรถแห่งอินทรีย์ อรรถนั้นทั้งหมด ย่อมควรในอินทรีย์เหล่านี้ตามสมควร จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าอินทรีย์ เพราะมีความเป็นผู้เป็นใหญ่ยิ่ง และกุศลากุศลกรรมก็ชื่อว่าอินทรีย์ เพราะไม่มีใครเป็นใหญ่ในกรรมทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแหละ ในอินทรีย์เหล่านี้ ก่อนอื่น อินทรีย์ที่เกิดจากกรรมย่อมแสดงกุศลากุศลกรรม และอันกรรมนั้นจัดแจงแล้ว เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอินทรีย์โดยอรรถว่าแสดงซึ่งอินทรีย์และโดยอรรถว่าอันอินทรีย์จัดแจงแล้ว ก็อินทรีย์เหล่านี้ทั้งหมด พระผู้มีพระภาคทรงประกาศและทรงตรัสรู้ยิ่งแล้วตามความเป็นจริง เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอินทรีย์โดยอรรถว่าอันอินทรีย์ทรงแสดงแล้วและโดยอรรถว่าอันอินทรีย์ทรงเห็นแล้ว อนึ่ง อินทรีย์บางอย่างพระผู้มีพระภาคผู้เป็นมุนินทร์นั้นนั่นแหละทรงเสพแล้วโดยโคจราเสวนา บางอย่างโดยภาวนาเสวนา เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอินทรีย์แม้โดยอรรถว่าอันอินทรีย์ทรงเสพแล้ว Apica ādhipaccasaṅkhātena issariyaṭṭhenāpi etāni indriyāni. Cakkhuviññāṇādippavattiyañhi cakkhādīnaṃ siddhaṃ ādhipaccaṃ, tasmiṃ tikkhe tikkhattā mande ca mandattāti. Ayaṃ tāvettha atthato vinicchayo. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอินทรีย์ แม้โดยอรรถว่าเป็นใหญ่ อันเรียกว่าความเป็นอธิบดี จริงอยู่ ในความเป็นไปแห่งจักขุวิญญาณเป็นต้น ความเป็นอธิบดีของจักขุเป็นต้นย่อมสำเร็จ เพราะเมื่อจักขุเป็นต้นนั้นคม (จักขุวิญญาณเป็นต้น) ก็คม เมื่อจักขุเป็นต้นนั้นทื่อ (จักขุวิญญาณเป็นต้น) ก็ทื่อ นี้เป็นวินิจฉัยโดยอรรถในอินทรีย์เหล่านี้ก่อน Lakkhaṇādīhīti lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānehipi cakkhādīnaṃ vinicchayaṃ vijāniyāti attho. Tāni ca nesaṃ lakkhaṇādīni khandhaniddese vuttāneva. Paññindriyādīni hi cattāri atthato amohoyeva. Sesāni tattha sarūpeneva āgatāni. บทว่า ลักขณาทีหิ มีความว่า พึงทราบวินิจฉัยแห่งจักขุเป็นต้น แม้โดยลักษณะ รส ปัจจุปัฏฐาน และปทัฏฐาน ก็ลักษณะเป็นต้นเหล่านั้นของอินทรีย์เหล่านั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในขันธนิทเทสนั่นเทียว จริงอยู่ อินทรีย์ ๔ อย่างมีปัญญินทรีย์เป็นต้น โดยอรรถได้แก่อโมหะนั่นเอง อินทรีย์ที่เหลือมาแล้วในขันธนิทเทสนั้นโดยสภาวะของตนนั่นเอง 526. Kamatoti ayampi desanākkamova. Tattha ajjhattadhamme pariññāya ariyabhūmipaṭilābho hotīti attabhāvapariyāpannāni cakkhundriyādīni paṭhamaṃ desitāni. So pana attabhāvo yaṃ dhammaṃ upādāya itthīti vā purisoti vā saṅkhaṃ gacchati, ayaṃ soti nidassanatthaṃ tato itthindriyaṃ purisindriyañca. So duvidhopi jīvitindriyapaṭibaddhavuttīti ñāpanatthaṃ tato jīvitindriyaṃ. Yāva tassa pavatti, tāva etesaṃ vedayitānaṃ anivatti. Yañca kiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhanti ñāpanatthaṃ tato sukhindriyādīni. Taṃnirodhatthaṃ pana ete dhammā bhāvetabbāti paṭipattidassanatthaṃ tato saddhādīni. Imāya paṭipattiyā esa dhammo paṭhamaṃ attani pātubhavatīti paṭipattiyā amoghabhāvadassanatthaṃ tato anaññātaññassāmītindriyaṃ. Tasseva phalattā tato anantaraṃ bhāvetabbato ca tato aññindriyaṃ. Tato paraṃ bhāvanāya imassa adhigamo, adhigate ca pana imasmiṃ natthi kiñci uttari karaṇīyanti ñāpanatthaṃ ante paramassāsabhūtaṃ aññātāvindriyaṃ desitanti ayamettha kamo. 526. บทว่า กมโต แม้ลำดับนี้ก็คือเทศนากัมนั่นเอง ในอินทรีย์เหล่านั้น เพราะการได้อริยภูมิย่อมมีได้ด้วยการกำหนดรู้อัชฌัตตธรรม ฉะนั้น ท่านจึงแสดงจักขุนทรีย์เป็นต้นอันนับเนื่องในอัตภาพไว้ก่อน ก็อัตภาพนั้นอาศัยธรรมใดจึงถึงการนับว่า "หญิง" หรือ "ชาย" เพื่อแสดงว่า "ธรรมนั้นคือธรรมนี้" ฉะนั้น ต่อจากนั้นท่านจึงแสดงอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ เพื่อให้ทราบว่า "อินทรีย์ทั้ง ๒ อย่างนั้นมีความเป็นไปเนื่องด้วยชีวิตินทรีย์" ฉะนั้น ต่อจากนั้นท่านจึงแสดงชีวิตินทรีย์ เพื่อให้ทราบว่า "ตราบใดที่ชีวิตินทรีย์นั้นยังเป็นไปอยู่ ตราบนั้นเวทนาเหล่านี้ก็ยังไม่หยุด และเวทนาใดๆ ทั้งหมดนั้นเป็นทุกข์" ฉะนั้น ต่อจากนั้นท่านจึงแสดงสุขินทรีย์เป็นต้น เพื่อแสดงปฏิปทาว่า "ก็เพื่อความดับแห่งเวทนานั้น ธรรมเหล่านี้พึงให้เจริญ" ฉะนั้น ต่อจากนั้นท่านจึงแสดงสัทธินทรีย์เป็นต้น เพื่อแสดงความที่ปฏิปทาไม่เป็นหมันว่า "ด้วยปฏิปัตตินี้ ธรรมนี้ย่อมปรากฏในตนก่อน" ฉะนั้น ต่อจากนั้นท่านจึงแสดงอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ เพราะเป็นผลของอินทรีย์นั้นนั่นเอง และเพราะพึงให้เจริญในลำดับต่อจากนั้น ฉะนั้น ต่อจากนั้นท่านจึงแสดงอัญญินทรีย์ เพื่อให้ทราบว่า "ต่อจากนั้นไป การบรรลุธรรมนี้มีได้ด้วยภาวนา และเมื่อบรรลุธรรมนี้แล้ว กิจที่ต้องทำยิ่งขึ้นไปไม่มี" ฉะนั้น ในที่สุดท่านจึงแสดงอัญญาตาวินทรีย์อันเป็นที่สบายใจอย่างยิ่ง นี้คือลำดับในอินทรีย์เหล่านี้ Bhedābhedāti jīvitindriyasseva cettha bhedo. Tañhi rūpajīvitindriyaṃ arūpajīvitindriyanti duvidhaṃ hoti. Sesānaṃ abhedoti evamettha bhedābhedato vinicchayaṃ vijāniyā. ในบทว่า เภทาเภทโต นี้ พึงทราบวินิจฉัยโดยความต่างกันและไม่ต่างกันในอินทรีย์เหล่านี้อย่างนี้ว่า ในอินทรีย์เหล่านี้ มีแต่ชีวิตินทรีย์เท่านั้นที่ต่างกันได้ จริงอยู่ ชีวิตินทรีย์นั้นมี ๒ อย่าง คือ รูปชีวิตินทรีย์ และอรูปชีวิตินทรีย์ ส่วนอินทรีย์ที่เหลือไม่ต่างกัน 527. Kiccāti kiṃ indriyānaṃ kiccanti ce. Cakkhundriyassa tāva ‘‘cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ indriyapaccayena paccayo’’ti vacanato yaṃ taṃ indriyapaccayabhāvena sādhetabbaṃ attano tikkhamandādibhāvena cakkhuviññāṇādidhammānaṃ tikkhamandādisaṅkhātaṃ attākārānuvattāpanaṃ, idaṃ kiccaṃ. Evaṃ sotaghānajivhākāyānaṃ. Manindriyassa pana sahajātadhammānaṃ attano vasavattāpanaṃ. Jīvitindriyassa sahajātadhammānupālanaṃ. Itthindriyapurisindriyānaṃ itthipurisaliṅganimittakuttākappākārānuvidhānaṃ. Sukhadukkhasomanassadomanassindriyānaṃ sahajātadhamme abhibhavitvā yathāsakaṃ oḷārikākārānupāpanaṃ. Upekkhindriyassa santapaṇītamajjhattākārānupāpanaṃ. Saddhādīnaṃ paṭipakkhābhibhavanaṃ sampayuttadhammānañca pasannākārādibhāvasampāpanaṃ. Anaññātaññassāmītindriyassa saṃyojanattayappahānañceva sampayuttānañca tappahānābhimukhabhāvakaraṇaṃ. Aññindriyassa kāmarāgabyāpādāditanukaraṇappahānañceva sahajātānañca attano vasānuvattāpanaṃ. Aññātāvindriyassa sabbakiccesu ussukkappahānañceva amatābhimukhabhāvapaccayatā ca sampayuttānanti evamettha kiccato vinicchayaṃ vijāniyā. 527. ในบทว่า กิจจโต นี้ ถ้าถามว่า กิจของอินทรีย์คืออะไร ตอบว่า ก่อนอื่น กิจของจักขุนทรีย์คือ การยังจักขุวิญญาณเป็นต้น ให้เป็นไปตามอาการของตนที่ชื่อว่าแหลมคมและทื่อเป็นต้น ซึ่งพึงสำเร็จได้ด้วยความเป็นอินทริยปัจจัย ตามพระบาลีว่า "จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตต์ด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้น โดยอินทริยปัจจัย" กิจของโสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ และกายินทรีย์ ก็อย่างนี้ ส่วนกิจของมนินทรีย์คือ การยังสหชาตธรรมให้เป็นไปในอำนาจของตน กิจของชีวิตินทรีย์คือ การตามรักษาซึ่งสหชาตธรรม กิจของอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์คือ การจัดแจงอาการคือลิงค์ นิมิต กุตตะ อากัปปะของหญิงและชาย กิจของสุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ และโทมนัสสินทรีย์คือ การครอบงำสหชาตธรรมแล้วยังสหชาตธรรมให้ถึงอาการหยาบตามสมควรแก่ตน กิจของอุเปกขินทรีย์คือ การยังสหชาตธรรมให้ถึงอาการเป็นกลางอันสงบและประณีต กิจของสัทธินทรีย์เป็นต้นคือ การครอบงำปฏิปักษ์ และการยังสัมปยุตตธรรมให้ถึงภาวะคืออาการผ่องใสเป็นต้น กิจของอนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์คือ การละสังโยชน์ ๓ และการกระทำสัมปยุตตธรรมให้มีภาวะมุ่งหน้าต่อการละสังโยชน์นั้น กิจของอัญญินทรีย์คือ การละโดยทำให้กามราคะและพยาบาทเป็นต้นเบาบาง และการยังสหชาตธรรมให้เป็นไปตามอำนาจของตน กิจของอัญญาตาวินทรีย์คือ การละความขวนขวายในกิจทั้งปวง และความเป็นปัจจัยแห่งภาวะที่มุ่งหน้าต่ออมตนิพพานของสัมปยุตตธรรม พึงทราบวินิจฉัยโดยกิจในอินทรีย์เหล่านี้อย่างนี้ 528. Bhūmitoti cakkhusotaghānajivhākāyaitthipurisasukhadukkhadomanassindriyāni cettha kāmāvacarāneva. Manindriyajīvitindriyaupekkhindriyāni saddhāvīriyasatisamādhipaññindriyāni ca catubhūmipariyāpannāni. Somanassindriyaṃ kāmāvacararūpāvacaralokuttaravasena bhūmittayapariyāpannaṃ. Avasāne tīṇi lokuttarānevāti evamettha bhūmitopi vinicchayaṃ vijāneyya. Evaṃ hi vijānanto – 528. ในบทว่า ภูมิโต นี้ บรรดาอินทรีย์เหล่านี้ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ สุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ และโทมนัสสินทรีย์ เป็นกามาวจรอย่างเดียว ส่วนมนินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ และสัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ เป็นธรรมที่นับเนื่องในภูมิ ๔ โสมนัสสินทรีย์นับเนื่องในภูมิ ๓ โดยเป็นกามาวจร รูปาวจร และโลกุตตระ อินทรีย์ ๓ ในที่สุดเป็นโลกุตตระอย่างเดียว พึงทราบวินิจฉัยโดยภูมิในอินทรีย์เหล่านี้อย่างนี้ จริงอยู่ เมื่อรู้อย่างนี้– Saṃvegabahulo bhikkhu, ṭhito indriyasaṃvare; Indriyāni pariññāya, dukkhassantaṃ karissatīti. ภิกษุผู้มากด้วยความสังเวช ตั้งอยู่ในอินทรียสังวร กำหนดรู้อินทรีย์ทั้งหลายแล้ว จักกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ Idaṃ indriyānaṃ vitthārakathāmukhaṃ. นี้เป็นเบื้องต้นแห่งกถาว่าด้วยการจำแนกอินทรีย์โดยพิสดาร Saccavitthārakathā กถาว่าด้วยการจำแนกสัจจะโดยพิสดาร 529. Tadanantarāni pana saccānīti cattāri ariyasaccāni – dukkhaṃ ariyasaccaṃ, dukkhasamudayo ariyasaccaṃ, dukkhanirodho ariyasaccaṃ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccanti. Tattha – 529. ก็ อริยสัจ ๔ ที่มาในลำดับต่อจากอินทรีย์เหล่านั้น คือ ทุกขอริยสัจ ทุกขสมุทัยอริยสัจ ทุกขนิโรธอริยสัจ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ ในอริยสัจเหล่านั้น– Vibhāgato nibbacana, lakkhaṇādippabhedato; Atthatthuddhārato ceva, anūnādhikato tathā. โดยการจำแนก โดยการจำแนกนิรุตติและลักษณะเป็นต้น โดยการย่อเนื้อความและอรรถ และโดยความไม่หย่อนไม่ยิ่ง Kamato jātiādīnaṃ, nicchayā ñāṇakiccato; Antogadhānaṃ pabhedā, upamāto catukkato. โดยลำดับ โดยการวินิจฉัยชาติเป็นต้น โดยกิจแห่งญาณ โดยการจำแนกธรรมที่นับเนื่องในภายใน โดยอุปมา โดยหมวดสี่ Suññatekavidhādīhi, sabhāgavisabhāgato; Vinicchayo veditabbo, viññunā sāsanakkame. โดยความเป็นของสูญ โดยความเป็นอย่างหนึ่งเป็นต้น โดยส่วนที่เสมอกันและต่างกัน บัณฑิตพึงทราบวินิจฉัยในลำดับแห่งพระศาสนา Tattha vibhāgatoti dukkhādīnaṃ hi cattāro cattāro atthā vibhattā tathā avitathā anaññathā, ye dukkhādīni abhisamentehi abhisametabbā. Yathāha – ‘‘dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho, ime cattāro dukkhassa dukkhaṭṭhā tathā avitathā anaññathā. Samudayassa āyūhanaṭṭho nidānaṭṭho saṃyogaṭṭho palibodhaṭṭho. Nirodhassa nissaraṇaṭṭho vivekaṭṭho asaṅkhataṭṭho amataṭṭho. Maggassa niyyānaṭṭho hetuṭṭho dassanaṭṭho adhipateyyaṭṭho. Ime cattāro maggassa maggaṭṭhā tathā avitathā anaññathā’’ti (paṭi. ma. 2.8). Tathā ‘‘dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho’’ti (paṭi. ma. 2.11) evamādi. Iti evaṃ vibhattānaṃ catunnaṃ catunnaṃ atthānaṃ vasena dukkhādīni veditabbānīti. Ayaṃ tāvettha vibhāgato vinicchayo. ในบทเหล่านั้น บทว่า วิภาคะโต ความว่า จริงอยู่ อรรถ ๔ อย่าง ๔ อย่างของทุกข์เป็นต้น ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกไว้ เป็นของจริง ไม่ผิด ไม่เป็นอย่างอื่น ซึ่งพระอริยเจ้าผู้ตรัสรู้ทุกข์เป็นต้น พึงตรัสรู้ได้ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า "อรรถว่าเบียดเบียน อรรถว่าอันปัจจัยปรุงแต่ง อรรถว่าแผดเผา อรรถว่าแปรปรวน อรรถ ๔ อย่างเหล่านี้เป็นทุกขลักษณะของทุกข์ เป็นของจริง ไม่ผิด ไม่เป็นอย่างอื่น อรรถว่าประมวลมา อรรถว่าเป็นเหตุเกิด อรรถว่าเป็นเครื่องประกอบ อรรถว่าเป็นเครื่องกังวล (เป็นสมุทัยลักษณะของสมุทัย) อรรถว่าเป็นเครื่องสลัดออก อรรถว่าสงัด อรรถว่าไม่ถูกปรุงแต่ง อรรถว่าไม่ตาย (เป็นนิโรธลักษณะของนิโรธ) อรรถว่าเป็นทางออก อรรถว่าเป็นเหตุ อรรถว่าเห็น อรรถว่าเป็นใหญ่ (เป็นมัคคลักษณะของมรรค) อรรถ ๔ อย่างเหล่านี้เป็นมัคคลักษณะของมรรค เป็นของจริง ไม่ผิด ไม่เป็นอย่างอื่น" และตรัสไว้อีกอย่างนี้เป็นต้นว่า "อรรถว่าเบียดเบียน อรรถว่าอันปัจจัยปรุงแต่ง อรรถว่าแผดเผา อรรถว่าแปรปรวน อรรถว่าพึงตรัสรู้ (เป็นทุกขลักษณะของทุกข์)" เพราะฉะนั้น พึงทราบทุกข์เป็นต้น โดยอรรถ ๔ อย่าง ๔ อย่างที่ทรงจำแนกไว้อย่างนี้ นี้เป็นวินิจฉัยโดยการจำแนกในสัจจะเหล่านี้ก่อน 530. Nibbacanalakkhaṇādippabhedatoti ettha pana nibbacanato tāva idha du-iti ayaṃ saddo kucchite dissati. Kucchitaṃ hi puttaṃ dupputtoti vadanti. Khaṃ-saddo pana tucche. Tucchaṃ hi ākāsaṃ ‘‘kha’’nti vuccati. Idañca paṭhamasaccaṃ kucchitaṃ anekaupaddavādhiṭṭhānato. Tucchaṃ bālajanaparikappitadhuvasubhasukhattabhāvavirahitato. Tasmā kucchitattā tucchattā ca dukkhanti vuccati. 530. ในบทว่า นิพพจนลักขณาทิปเภทโต นี้ ก่อนอื่น พึงทราบวินิจฉัยโดยนิรุตติก่อน ในคำว่า ทุกข์ นี้ ทุ-ศัพท์นี้ปรากฏในอรรถว่าน่าเกลียด จริงอยู่ เขาทั้งหลายเรียกบุตรที่น่าเกลียดว่า ทุปปุตตะ ส่วน ขํ-ศัพท์ ปรากฏในอรรถว่าว่างเปล่า จริงอยู่ อากาศที่ว่างเปล่าเรียกว่า ขํ และสัจจะที่หนึ่งนี้เป็นของน่าเกลียด เพราะเป็นที่ตั้งแห่งอุปัทวะมากมาย เป็นของว่างเปล่า เพราะปราศจากภาวะคือความเที่ยง ความงาม ความสุข และความเป็นอัตตาที่ปุถุชนคนพาลกำหนดไว้ เพราะเหตุนั้น เพราะเป็นของน่าเกลียดและเป็นของว่างเปล่า จึงเรียกว่า ทุกข์ Saṃ-iti ca ayaṃ saddo ‘‘samāgamo sameta’’ntiādīsu (dī. ni. 2.396; vibha. 199) saṃyogaṃ dīpeti. U-iti ayaṃ ‘‘uppannaṃ udita’’ntiādīsu (dha. sa. 1; mahāva. 84) uppattiṃ. Aya-saddo kāraṇaṃ dīpeti. Idañcāpi dutiyasaccaṃ avasesapaccayasamāyoge sati dukkhassuppattikāraṇaṃ. Iti dukkhassa saṃyoge uppattikāraṇattā dukkhasamudayanti vuccati. และ สํ-ศัพท์นี้ ย่อมแสดงความประกอบกันในคำเป็นต้นว่า สมาคโม และ สเมตํ อุ-ศัพท์นี้ ย่อมแสดงความเกิดขึ้นในคำเป็นต้นว่า อุปปันนํ และ อุทิตํ อย-ศัพท์ ย่อมแสดงเหตุ และสัจจะที่สองนี้ เมื่อมีการประชุมพร้อมแห่งปัจจัยที่เหลือ ก็เป็นเหตุแห่งความเกิดขึ้นของทุกข์ ด้วยเหตุนี้ เพราะเป็นเหตุแห่งความเกิดขึ้นเมื่อมีการประกอบกัน (แห่งปัจจัยอื่น) ของทุกข์ จึงเรียกว่า ทุกขสมุทัย Tatiyasaccaṃ pana yasmā ni-saddo abhāvaṃ, rodha-saddo ca cārakaṃ dīpeti. Tasmā abhāvo ettha saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkharodhassa sabbagatisuññattā, samadhigate vā tasmiṃ saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkharodhassa abhāvo hoti, tappaṭipakkhattātipi dukkhanirodhanti vuccati. Dukkhassa vā anuppādanirodhapaccayattā dukkhanirodhanti. ส่วนสัจจะที่สาม เพราะเหตุที่ นิ-ศัพท์ แสดงความไม่มี และ โรธ-ศัพท์ แสดงเรือนจำ เพราะเหตุนั้น ในสัจจะที่สามนี้ จึงไม่มีเรือนจำคือทุกข์ที่เรียกว่าเรือนจำคือสังสารวัฏ เพราะเป็นธรรมที่ว่างจากคติทั้งปวง หรือเมื่อบุคคลบรรลุสัจจะนั้นแล้ว ย่อมไม่มีเรือนจำคือทุกข์ที่เรียกว่าเรือนจำคือสังสารวัฏ เพราะเป็นธรรมที่ตรงกันข้ามกับเรือนจำนั้น จึงเรียกว่า ทุกขนิโรธ หรือเพราะเป็นปัจจัยแห่งนิโรธคือการไม่เกิดขึ้นอีกของทุกข์ จึงเรียกว่า ทุกขนิโรธ Catutthasaccaṃ pana yasmā etaṃ dukkhanirodhaṃ gacchati ārammaṇavasena tadabhimukhabhūtattā, paṭipadā ca hoti dukkhanirodhappattiyā. Tasmā dukkhanirodhagāminī paṭipadāti vuccati. ส่วนสัจจะที่ ๔ (มรรคสัจจะ) นั้น เพราะเหตุที่มรรคสัจจะนี้ ย่อมถึงซึ่งทุกขนิโรธ คือมีความเป็นธรรมที่น้อมไปในทุกขนิโรธนั้นโดยความเป็นอารมณ์ และเป็นข้อปฏิบัติเพื่อการบรรลุถึงทุกขนิโรธด้วย ฉะนั้น จึงเรียกว่า ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา 531. Yasmā panetāni buddhādayo ariyā paṭivijjhanti, tasmā ariyasaccānīti vuccanti. Yathāha ‘‘cattārimāni, bhikkhave, ariyasaccāni. Katamāni…pe… imāni kho, bhikkhave, cattāri ariyasaccāni. Ariyā imāni paṭivijjhanti, tasmā ariyasaccānīti vuccantī’’ti. Apica ariyassa saccānītipi ariyasaccāni. Yathāha ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… manussāya tathāgato ariyo, tasmā ariyasaccānīti vuccantī’’ti (saṃ. ni. 5.1098). Atha vā etesaṃ abhisambuddhattā ariyabhāvasiddhitopi ariyasaccāni. Yathāha – ‘‘imesaṃ kho, bhikkhave, catunnaṃ ariyasaccānaṃ yathābhūtaṃ abhisambuddhattā tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ariyoti vuccatī’’ti. Apica kho pana ariyāni saccānītipi ariyasaccāni. Ariyānīti tathāni avitathāni avisaṃvādakānīti attho. Yathāha – ‘‘imāni kho, bhikkhave, cattāri ariyasaccāni tathāni avitathāni anaññathāni, tasmā ariyasaccānīti vuccantī’’ti (saṃ. ni. 5.1097) evamettha nibbacanato vinicchayo veditabbo. 531. อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่พระอริยเจ้าทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ย่อมตรัสรู้สัจจะเหล่านี้ ฉะนั้น สัจจะเหล่านี้จึงเรียกว่า อริยสัจ ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย อริยสัจ ๔ ประการนี้ ... ภิกษุทั้งหลาย อริยสัจ ๔ ประการนี้แล พระอริยเจ้าทั้งหลายย่อมตรัสรู้สัจจะเหล่านี้ ฉะนั้น จึงเรียกว่า อริยสัจ” อีกประการหนึ่ง ชื่อว่า อริยสัจ แม้เพราะเป็นสัจจะของพระอริยะ ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ... พระตถาคตเป็นอริยะ ... ฉะนั้น จึงเรียกว่า อริยสัจ” หรืออีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อริยสัจ แม้เพราะเป็นเหตุสำเร็จความเป็นพระอริยะ เพราะได้ตรัสรู้สัจจะเหล่านี้ ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เพราะได้ตรัสรู้ตามความเป็นจริงซึ่งอริยสัจ ๔ ประการนี้แล พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า จึงเรียกว่าเป็นอริยะ” อีกประการหนึ่ง ชื่อว่า อริยสัจ แม้เพราะเป็นสัจจะที่ประเสริฐ คำว่า อริยานิ มีความหมายว่า เป็นของจริง ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอื่น ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย อริยสัจ ๔ ประการนี้แล เป็นของจริง ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอื่น ฉะนั้น จึงเรียกว่า อริยสัจ” พึงทราบวินิจฉัยโดยนิรุกติในอริยสัจเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้ 532. Kathaṃ lakkhaṇādippabhedato? Ettha hi bādhanalakkhaṇaṃ dukkhasaccaṃ, santāpanarasaṃ, pavattipaccupaṭṭhānaṃ. Pabhavalakkhaṇaṃ samudayasaccaṃ, anupacchedakaraṇarasaṃ, palibodhapaccupaṭṭhānaṃ. Santilakkhaṇaṃ nirodhasaccaṃ, accutirasaṃ, animittapaccupaṭṭhānaṃ. Niyyānalakkhaṇaṃ maggasaccaṃ, kilesappahānarasaṃ, vuṭṭhānapaccupaṭṭhānaṃ. Apica pavattipavattananivattinivattanalakkhaṇāni paṭipāṭiyā. Tathā saṅkhatataṇhā asaṅkhatadassanalakkhaṇāni cāti evamettha lakkhaṇādippabhedato vinicchayo veditabbo. 532. วินิจฉัยโดยจำแนกลักษณะเป็นต้นเป็นอย่างไร? คือ ในอริยสัจ ๔ นั้น ทุกขสัจ มีการเบียดเบียนเป็นลักษณะ มีการเผาลนให้เร่าร้อนเป็นกิจ มีความเป็นไปปรากฏ (แก่ญาณ) สมุทัยสัจ มีความเป็นแดนเกิดเป็นลักษณะ มีการกระทำไม่ให้ขาดตอนเป็นกิจ มีความกังวลเป็นเครื่องผูกพันปรากฏ นิโรธสัจ มีความสงบเป็นลักษณะ มีความไม่เคลื่อนเป็นกิจ มีความไม่มีนิมิตปรากฏ มรรคสัจ มีความเป็นทางออกเป็นลักษณะ มีการละกิเลสเป็นกิจ มีการออกจาก (ภพ) ปรากฏ อีกอย่างหนึ่ง อริยสัจ ๔ มีความเป็นไป การยังให้เป็นไป ความดับ และการยังให้ดับ เป็นลักษณะตามลำดับ และมีลักษณะคือความเป็นสังขตะ ตัณหา อสังขตะ และทัสสนะ ตามลำดับ พึงทราบวินิจฉัยโดยจำแนกลักษณะเป็นต้นในอริยสัจเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้ 533. Atthatthuddhārato cevāti ettha pana atthato tāva ko saccaṭṭhoti ce? Yo paññācakkhunā upaparikkhamānānaṃ māyāva viparīto, marīciva visaṃvādako, titthiyānaṃ attāva anupalabbhasabhāvo ca na hoti, atha kho bādhanappabhavasantiniyyānappakārena tacchāviparītabhūtabhāvena ariyañāṇassa gocaro hotiyeva. Esa aggilakkhaṇaṃ viya, lokapakati viya ca tacchāviparītabhūtabhāvo saccaṭṭhoti veditabbo. Yathāha – ‘‘idaṃ dukkhanti, bhikkhave, tathametaṃ avitathametaṃ anaññathameta’’nti (saṃ. ni. 5.1090) vitthāro. Apica – 533. ในคำว่า “โดยอรรถและโดยการย่ออรรถ” นั้น พึงทราบวินิจฉัยโดยอรรถก่อนว่า อะไรคือสัจจัตถะ (อรรถแห่งสัจจะ)? คือ สภาวะใด ที่เมื่อบุคคลพิจารณาอยู่ด้วยปัญญาจักษุแล้ว ไม่เป็นของผันแปรเหมือนมายา ไม่เป็นของลวงเหมือนพยับแดด และไม่มีสภาวะที่หาไม่ได้เหมือนอัตตาของพวกเดียรถีย์ แต่ทว่าเป็นอารมณ์ของอริยญาณโดยความเป็นสภาวะที่แท้จริง ไม่ผันแปร เป็นของมีอยู่จริง โดยประการคือการเบียดเบียน แดนเกิด ความสงบ และทางออกโดยแท้ สภาวะที่แท้จริง ไม่ผันแปร เป็นของมีอยู่จริงนี้ เปรียบเหมือนลักษณะของไฟ และเปรียบเหมือนสภาพปกติของโลก พึงทราบว่าเป็นสัจจัตถะ ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘นี้ทุกข์’ นี้เป็นของจริง นี้ไม่ผิดพลาด นี้ไม่เป็นอื่น” ดังนี้ พึงทราบโดยพิสดาร อีกประการหนึ่ง Nābādhakaṃ yato dukkhaṃ, dukkhā aññaṃ na bādhakaṃ; Bādhakattaniyāmena, tato saccamidaṃ mataṃ. เพราะทุกข์ย่อมไม่เป็นสิ่งที่ไม่เบียดเบียน และสิ่งอื่นนอกจากทุกข์ก็ไม่เบียดเบียน ฉะนั้น เพราะความแน่นอนแห่งความเป็นผู้เบียดเบียน ทุกข์นี้บัณฑิตจึงเห็นว่าเป็นสัจจะ Taṃ vinā nāññato dukkhaṃ, na hoti na ca taṃ tato; Dukkhahetuniyāmena, iti saccaṃ visattikā. ทุกข์ย่อมไม่มีจากเหตุอื่นนอกจากตัณหานั้น และทุกข์นั้นก็มิใช่ว่าจะไม่มีจากตัณหานั้น ฉะนั้น เพราะความแน่นอนแห่งความเป็นเหตุแห่งทุกข์ ตัณหาจึงเป็นสัจจะ Nāññā nibbānato santi, santaṃ na ca na taṃ yato; Santabhāvaniyāmena, tato saccamidaṃ mataṃ. เพราะความสงบอื่นจากนิพพานไม่มี และนิพพานนั้นก็มิใช่ว่าจะไม่สงบ ฉะนั้น เพราะความแน่นอนแห่งความเป็นสภาวะที่สงบ นิพพานนี้บัณฑิตจึงเห็นว่าเป็นสัจจะ Maggā aññaṃ na niyyānaṃ, aniyyāno na cāpi so; Tacchaniyyānabhāvattā, iti so saccasammato. ทางออกจากทุกข์อื่นจากมรรคไม่มี และมรรคนั้นก็มิใช่ว่าจะไม่ใช่ทางออก ฉะนั้น เพราะความเป็นทางออกที่แท้จริง มรรคนั้นจึงนับว่าเป็นสัจจะ Iti tacchāvipallāsa, bhūtabhāvaṃ catūsvapi; Dukkhādīsvavisesena, saccaṭṭhaṃ āhu paṇḍitāti. บัณฑิตทั้งหลายกล่าวถึงสภาวะที่แท้จริง ไม่คลาดเคลื่อน เป็นของมีอยู่จริง ในธรรม ๔ ประการมีทุกข์เป็นต้น โดยไม่แตกต่างกัน ว่าเป็นสัจจัตถะ (อรรถแห่งสัจจะ) ด้วยประการฉะนี้ Evaṃ atthato vinicchayo veditabbo. พึงทราบวินิจฉัยโดยอรรถ ด้วยประการฉะนี้ 534. Kathaṃ atthuddhārato? Idhāyaṃ sacca-saddo anekesu atthesu dissati. Seyyathidaṃ – ‘‘saccaṃ bhaṇe na kujjheyyā’’tiādīsu (dha. pa. 224) vācāsacce. ‘‘Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā cā’’tiādīsu (jā. 2.21.433) viratisacce. ‘‘Kasmā nu saccāni vadanti nānā pavādiyāse kusalāvadānā’’tiādīsu (su. ni. 891) diṭṭhisacce. ‘‘Ekaṃ hi saccaṃ na dutiya’’ntiādīsu (su. ni. 890) paramatthasacce nibbāne ceva magge ca. ‘‘Catunnaṃ ariyasaccānaṃ kati kusalā’’tiādīsu (vibha. 216) ariyasacce. Svāyamidhāpi ariyasacce vattatīti evamettha atthuddhāratopi vinicchayo veditabbo. 534. วินิจฉัยโดยการย่ออรรถเป็นอย่างไร? คือ ในสัจจะนิเทศนี้ สัจจะศัพท์นี้ปรากฏในอรรถหลายอย่าง ดังนี้คือ ในคำว่า “พึงกล่าวคำสัตย์ ไม่พึงโกรธ” เป็นต้น ปรากฏในวาจาสัจจะ ในคำว่า “สมณพราหมณ์ทั้งหลายผู้ตั้งมั่นในสัจจะ” เป็นต้น ปรากฏในวิรติสัจจะ ในคำว่า “ทำไมหนอ นักปราชญ์ผู้กล่าววาทะต่างๆ จึงกล่าวสัจจะแตกต่างกันไป” เป็นต้น ปรากฏในทิฏฐิสัจจะ ในคำว่า “สัจจะมีหนึ่งเท่านั้น ไม่มีสอง” เป็นต้น ปรากฏในปรมัตถสัจจะ คือในนิพพานและมรรค ในคำว่า “ในอริยสัจ ๔ กุศลมีเท่าไร” เป็นต้น ปรากฏในอริยสัจจะ สัจจะศัพท์นั้น แม้ในที่นี้ก็เป็นไปในอรรถว่าอริยสัจจะ พึงทราบวินิจฉัยแม้โดยการย่ออรรถในอริยสัจเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้ 535. Anūnādhikatoti kasmā pana cattāreva ariyasaccāni vuttāni anūnāni anadhikānīti ce? Aññassāsambhavato aññatarassa ca apaneyyābhāvato. Na hi etehi aññaṃ adhikaṃ vā, etesaṃ vā ekampi apanetabbaṃ sambhoti. Yathāha – ‘‘idha, bhikkhave, āgaccheyya samaṇo vā brāhmaṇo vā ‘netaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Ahametaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ ṭhapetvā aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ paññapessāmī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’tiādi. Yathā cāha – ‘‘yo hi koci, bhikkhave, samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃ vadeyya ‘netaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ yaṃ samaṇena gotamena desitaṃ, ahametaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ paccakkhāya aññaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ paññapessāmī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’tiādi (saṃ. ni. 5.1086). 535. วินิจฉัยโดยความไม่หย่อนไม่ยิ่งเป็นอย่างไร? คือ ถ้าถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอริยสัจไว้ ๔ ประการเท่านั้น ไม่หย่อนไม่ยิ่ง? ตอบว่า เพราะสัจจะอื่นไม่มี และเพราะในสัจจะ ๔ นั้น จะนำสัจจะใดสัจจะหนึ่งออกไปก็ไม่ได้ จริงอยู่ สัจจะอื่นที่ยิ่งไปกว่าสัจจะ ๔ นี้ไม่มี หรือจะนำสัจจะใดสัจจะหนึ่งในสัจจะ ๔ นี้ออกไปก็ไม่ได้ ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้ หากสมณะหรือพราหมณ์พึงมากล่าวว่า ‘นี้ไม่ใช่ทุกขอริยสัจ ทุกขอริยสัจมีอย่างอื่น เราจะตั้งทุกขอริยสัจนี้ไว้ แล้วบัญญัติทุกขอริยสัจอย่างอื่น’ ข้อนั้นไม่เป็นฐานะที่จะมีได้” เป็นต้น และดังที่ตรัสไว้อีกว่า “ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์ผู้ใดผู้หนึ่งพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘นี้ไม่ใช่ทุกขอริยสัจที่หนึ่งที่พระสมณโคดมทรงแสดงไว้ เราจะปฏิเสธทุกขอริยสัจที่หนึ่งนี้ แล้วบัญญัติทุกขอริยสัจที่หนึ่งอย่างอื่น’ ข้อนั้นไม่เป็นฐานะที่จะมีได้” เป็นต้น Apica pavattimācikkhanto bhagavā sahetukaṃ ācikkhi, nivattiñca saupāyaṃ. Iti pavattinivattitadubhayahetūnaṃ etaparamato cattāreva vuttāni. Tathā pariññeyyapahātabbasacchikātabbabhāvetabbānaṃ, taṇhāvatthutaṇhātaṇhānirodhataṇhānirodhupāyānaṃ, ālayaālayārāmatāālayasamugghātaālayasamugghātupāyānañca vasenāpi cattāreva vuttānīti evamettha anūnādhikato vinicchayo veditabbo. อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงแสดงปวัตติ ก็ทรงแสดงพร้อมทั้งเหตุ เมื่อทรงแสดงนิวุตติ ก็ทรงแสดงพร้อมทั้งอุบาย เพราะเหตุที่ปวัตติ นิวุตติ และเหตุของทั้งสองอย่างนั้น มีประมาณเท่านี้ ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสไว้เพียง ๔ อย่างเท่านั้น. เหมือนอย่างว่า โดยนัยแห่งธรรมที่ควรกำหนดรู้ ควรละ ควรทำให้แจ้ง ควรให้เจริญ, โดยนัยแห่งวัตถุแห่งตัณหา ตัณหา ความดับตัณหา และอุบายเครื่องดับตัณหา, และโดยนัยแห่งอาลัย ความยินดีในอาลัย การถอนขึ้นซึ่งอาลัย และอุบายเครื่องถอนขึ้นซึ่งอาลัย ก็ตรัสไว้เพียง ๔ อย่างเท่านั้น. พึงทราบวินิจฉัยในสัจจะเหล่านี้ว่าไม่ขาดไม่เกิน ด้วยประการฉะนี้. 536. Kamatoti ayampi desanākkamova. Ettha ca oḷārikattā, sabbasattasādhāraṇattā ca suviññeyyanti dukkhasaccaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ. Tasseva hetudassanatthaṃ tadanantaraṃ samudayasaccaṃ. Hetunirodhā phalanirodhoti ñāpanatthaṃ tato nirodhasaccaṃ. Tadadhigamupāyadassanatthaṃ ante maggasaccaṃ. Bhavasukhassādagadhitānaṃ vā sattānaṃ saṃvegajananatthaṃ paṭhamaṃ dukkhamāha. Taṃ neva akataṃ āgacchati, na issaranimmānādito hoti, ito pana hotīti ñāpanatthaṃ tadanantaraṃ samudayaṃ. Tato sahetukena dukkhena abhibhūtattā saṃviggamānasānaṃ dukkhanissaraṇagavesīnaṃ nissaraṇadassanena assāsajananatthaṃ nirodhaṃ. Tato nirodhādhigamatthaṃ nirodhasampāpakaṃ magganti evamettha kamato vinicchayo veditabbo. 536. ที่ว่าโดยลำดับนั้น แม้นี้ก็เป็นลำดับแห่งเทศนาเหมือนกัน. จริงอยู่ ในสัจจะ ๔ นั้น เพราะเป็นของหยาบ และเพราะเป็นของทั่วไปแก่สัตว์ทั้งปวง ทุกขสัจจึงเป็นสิ่งที่รู้ง่าย เพราะฉะนั้น พระองค์จึงตรัสทุกขสัจไว้ก่อน. เพื่อทรงแสดงเหตุของทุกขสัจนั่นแหละ จึงตรัสสมุทัยสัจในลำดับต่อมา. เพื่อทรงประกาศว่า เพราะเหตุดับ ผลจึงดับ จึงตรัสนิโรธสัจในลำดับต่อจากนั้น. เพื่อทรงแสดงอุบายเป็นเครื่องบรรลุถึงนิโรธสัจนั่น จึงตรัสมรรคสัจไว้ในตอนท้าย. อีกอย่างหนึ่ง เพื่อทรงให้เกิดความสังเวชแก่สัตว์ทั้งหลายผู้กำหนัดยินดีในรสแห่งภวสุข จึงตรัสทุกข์ไว้ก่อน. เพื่อทรงประกาศว่า ทุกข์นั้นมิได้มาเองโดยไม่มีใครทำ มิได้เกิดจากอิศวรนิรมิตเป็นต้น แต่เกิดจากสมุทัยนี้ จึงตรัสสมุทัยในลำดับต่อมา. ต่อจากนั้น เพื่อทรงให้เกิดความอุ่นใจแก่สัตว์ทั้งหลายผู้มีใจสลดแล้ว เพราะถูกทุกข์พร้อมทั้งเหตุครอบงำ กำลังแสวงหาทางออกจากทุกข์ ด้วยการทรงแสดงทางออก จึงตรัสเรื่องนิโรธ. ต่อจากนั้น เพื่อให้บรรลุถึงนิโรธ จึงตรัสเรื่องมรรคอันเป็นเครื่องให้ถึงนิโรธ. พึงทราบวินิจฉัยโดยลำดับในสัจจะเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้. 537. Jātiādīnaṃ nicchayāti ye te ariyasaccāni niddisantena bhagavatā ‘‘jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, maraṇampi dukkhaṃ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā, appiyehi sampayogo dukkho, piyehi vippayogo dukkho, yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ, saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti (vibha. 190) dukkhaniddese dvādasa dhammā, ‘‘yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī. Seyyathidaṃ, kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā’’ti (vibha. 203) samudayaniddese tividhā taṇhā, ‘‘yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo’’ti (vibha. 204) evaṃ nirodhaniddese atthato ekameva nibbānaṃ, ‘‘katamaṃ dukkhanirodhagāminīpaṭipadā ariyasaccaṃ, ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhī’’ti (vibha. 205) evaṃ magganiddese aṭṭha dhammāti iti catunnaṃ saccānaṃ niddese jātiādayo dhammā vuttā, tesaṃ jātiādīnaṃ nicchayāpi ettha vinicchayo veditabbo. 537. ที่ว่าโดยการกำหนดวินิจฉัยชาติเป็นต้นนั้น, ธรรมมีชาติเป็นต้นเหล่าใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงแสดงอริยสัจทั้งหลายตรัสไว้แล้วในนิเทศแห่งสัจจะ ๔ คือ ธรรม ๑๒ ประการในทุกขนิเทศว่า 'แม้ชาติก็เป็นทุกข์ แม้ชราก็เป็นทุกข์ แม้มรณะก็เป็นทุกข์ แม้โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส ก็เป็นทุกข์ ความประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รักก็เป็นทุกข์ ความพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รักก็เป็นทุกข์ ปรารถนาสิ่งใดไม่ได้ แม้อันนั้นก็เป็นทุกข์ โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์', ตัณหา ๓ อย่างในสมุทัยนิเทศว่า 'ตัณหานี้ใด ที่ทำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน ย่อมเพลิดเพลินในอารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา', พระนิพพานอย่างเดียวเท่านั้นโดยอรรถ ในนิโรธนิเทศว่า 'ความดับโดยไม่เหลือเพราะความจางคลายซึ่งตัณหานั้นนั่นเทียว ความสละ ความสละคืน ความปล่อย ความไม่มีอาลัย', และธรรม ๘ ประการในมรรคนิเทศว่า 'อริยสัจคือข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์เป็นไฉน? คืออริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ', พึงทราบวินิจฉัยในสัจจะเหล่านี้ แม้โดยการกำหนดวินิจฉัยธรรมมีชาติเป็นต้นเหล่านั้น. Dukkhaniddesakathā กถาว่าด้วยทุกขนิเทศ Jātiniddeso ชาตินิเทศ Seyyathidaṃ, ayañhi jāti-saddo anekattho. Tathā hesa ‘‘ekampi jātiṃ dvepi jātiyo’’ti (dī. ni. 1.244; pārā. 12) ettha bhave āgato. ‘‘Atthi, visākhe, nigaṇṭhā nāma samaṇajātī’’ti (a. ni. 3.71) ettha nikāye. ‘‘Jāti dvīhi khandhehi saṅgahitā’’ti (dhātu. 71) ettha saṅkhatalakkhaṇe. ‘‘Yaṃ mātukucchismiṃ paṭhamaṃ cittaṃ uppannaṃ, paṭhamaṃ viññāṇaṃ pātubhūtaṃ, tadupādāya sāvassa jātī’’ti (mahāva. 124) ettha paṭisandhiyaṃ. ‘‘Sampatijāto, ānanda, bodhisatto’’ti (ma. ni. 3.207) ettha pasūtiyaṃ. ‘‘Akkhitto anupakuṭṭho jātivādenā’’ti (dī. ni. 1.331) ettha kule. ‘‘Yatohaṃ, bhagini, ariyāya jātiyā jāto’’ti (ma. ni. 2.351) ettha ariyasīle. คืออย่างนี้ จริงอยู่ ชาติศัพท์นี้มีอรรถหลายอย่าง. จริงอย่างนั้น ชาติศัพท์นั้นมาในอรรถว่าภพ ในบาลีว่า 'ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง'. มาในอรรถว่านิกาย ในบาลีว่า 'ดูก่อนวิสาขะ สมณชาติชื่อว่านิครนถ์มีอยู่'. มาในอรรถว่าสังขตลักษณะ ในบาลีว่า 'ชาติ สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๒'. มาในอรรถว่าปฏิสนธิ ในบาลีว่า 'จิตดวงแรกเกิดขึ้น วิญญาณดวงแรกปรากฏขึ้นในครรภ์ของมารดาใด อาศัยจิตและวิญญาณนั้น นั่นชื่อว่าเป็นชาติของสัตว์นั้น'. มาในอรรถว่าการคลอด ในบาลีว่า 'ดูก่อนอานนท์ พระโพธิสัตว์ประสูติเดี๋ยวนี้'. มาในอรรถว่าตระกูล ในบาลีว่า 'ไม่ถูกข่ม ไม่ถูกว่าร้ายด้วยชาติวาท'. มาในอรรถว่าอริยศีล ในบาลีว่า 'ดูก่อนน้องหญิง เราเกิดแล้วโดยอริยชาติ ตั้งแต่กาลใด'. 538. Svāyamidha gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhito paṭṭhāya yāva mātukucchimhā nikkhamanaṃ, tāva pavattesu khandhesu. Itaresaṃ paṭisandhikhandhesvevāti daṭṭhabbo. Ayampi ca pariyāyakathāva. Nippariyāyato pana tattha tattha nibbattamānānaṃ sattānaṃ ye ye khandhā pātubhavanti, tesaṃ tesaṃ paṭhamapātubhāvo jāti nāma. 538. ชาติศัพท์นั้น ในทุกขสัจนิเทศนี้ พึงเห็นว่าหมายถึงขันธ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นเป็นไป สำหรับสัตว์ผู้เกิดในครรภ์ ตั้งแต่ปฏิสนธิจนกระทั่งออกจากครรภ์มารดา. สำหรับสัตว์นอกนี้ หมายถึงปฏิสนธิขันธ์เท่านั้น. แม้คำกล่าวนี้ก็เป็นเพียงปริยายกถา. ส่วนโดยนิปปริยาย การปรากฏขึ้นครั้งแรกของขันธ์เหล่าใดๆ ของสัตว์ทั้งหลายผู้บังเกิดในภพนั้นๆ ขันธ์เหล่านั้นๆ ชื่อว่าชาติ. Sā panesā tattha tattha bhave paṭhamābhinibbattilakkhaṇā, niyyātanarasā, atītabhavato idha ummujjanapaccupaṭṭhānā, dukkhavicittatāpaccupaṭṭhānā vā. ก็ชาตินั้น มีการบังเกิดขึ้นใหม่ครั้งแรกในภพนั้นๆ เป็นลักษณะ, มีการมอบให้เป็นกิจ, มีการผุดขึ้นในภพนี้จากภพในอดีตเป็นอาการปรากฏ, หรือมีความวิจิตรแห่งทุกข์เป็นอาการปรากฏ. 539. Kasmā panesā dukkhāti ce? Anekesaṃ dukkhānaṃ vatthubhāvato. Anekāni hi dukkhāni. Seyyathidaṃ – dukkhadukkhaṃ, vipariṇāmadukkhaṃ, saṅkhāradukkhaṃ, paṭicchannadukkhaṃ, appaṭicchannadukkhaṃ, pariyāyadukkhaṃ, nippariyāyadukkhanti. 539. ก็ถ้าถามว่า เพราะเหตุไร ชาตินี้จึงเป็นทุกข์? ตอบว่า เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ทั้งหลายเป็นอันมาก. จริงอยู่ ทุกข์มีหลายอย่าง. ได้แก่ ทุกขทุกข์, วิปริณามทุกข์, สังขารทุกข์, ปฏิจฉันนทุกข์, อัปปฏิจฉันนทุกข์, ปริยายทุกข์, นิปปริยายทุกข์. Tattha kāyikacetasikā dukkhā vedanāsabhāvato ca nāmato ca dukkhattā dukkhadukkhanti vuccati. ในทุกข์เหล่านั้น ทุกขเวทนาทางกายและทางใจ ท่านเรียกว่า ทุกขทุกข์ เพราะเป็นทุกข์ทั้งโดยสภาวะและโดยชื่อ. Sukhā vedanā vipariṇāmena dukkhuppattihetuto vipariṇāmadukkhaṃ. สุขเวทนา ชื่อว่า วิปริณามทุกข์ เพราะเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นแห่งทุกข์โดยความแปรปรวนไป. Upekkhā vedanā ceva avasesā ca tebhūmakā saṅkhārā udayabbayappaṭipīḷitattā saṅkhāradukkhaṃ. Kaṇṇasūladantasūlarāgajapariḷāhadosajapariḷāhādi kāyikacetasiko ābādho pucchitvā jānitabbato upakkamassa ca apākaṭabhāvato paṭicchannadukkhaṃ nāma. Apākaṭadukkhantipi vuccati. อุเบกขาเวทนาและสังขารที่เป็นไปในภูมิ ๓ ที่เหลือ ชื่อว่า สังขารทุกข์ เพราะถูกความเกิดขึ้นและความดับไปเบียดเบียน. อาพาธทางกายและทางใจ มีการปวดหู ปวดฟัน ความเร่าร้อนเพราะราคะ ความเร่าร้อนเพราะโทสะ เป็นต้น ชื่อว่า ปฏิจฉันนทุกข์ เพราะเป็นสิ่งที่ต้องถามจึงจะรู้ได้ และเพราะความที่อุปക്രമ (การเบียดเบียน) ไม่ปรากฏ. เรียกว่า อปากฏทุกข์ ก็ได้. Dvattiṃsakammakāraṇādisamuṭṭhāno ābādho apucchitvāva jānitabbato upakkamassa ca pākaṭabhāvato appaṭicchannadukkhaṃ nāma. Pākaṭadukkhantipi vuccati. อาพาธที่มีกรรมกรณ์ ๓๒ ประการเป็นต้นเป็นสมุฏฐาน ชื่อว่า อัปปฏิจฉันนทุกข์ เพราะเป็นสิ่งที่รู้ได้แม้ไม่ต้องถาม และเพราะความที่อุปക്രമ (การเบียดเบียน) ปรากฏ. เรียกว่า ปากฏทุกข์ ก็ได้. Ṭhapetvā dukkhadukkhaṃ sesaṃ dukkhasaccavibhaṅge āgataṃ jātiādi sabbampi tassa tassa dukkhassa vatthubhāvato pariyāyadukkhaṃ. Dukkhadukkhaṃ pana nippariyāyadukkhanti vuccati. เว้นทุกขทุกข์เสียแล้ว ทุกข์ที่เหลือทั้งหมดมีชาติเป็นต้น ที่มาในทุกขสัจจวิภังค์ ชื่อว่าปริยายทุกข์ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์นั้นๆ ส่วนทุกขทุกข์เรียกว่า นิปปริยายทุกข์ Tatrāyaṃ jāti yaṃ taṃ bālapaṇḍitasuttādīsu (ma. ni. 3.246 ādayo) bhagavatāpi upamāvasena pakāsitaṃ āpāyikaṃ dukkhaṃ, yañca sugatiyampi manussaloke gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ uppajjati, tassa vatthubhāvato dukkhā. ในทุกข์เหล่านั้น ชาตินี้ ชื่อว่าทุกข์ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ในอบายที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้โดยอุปมาในพาลบัณฑิตสูตรเป็นต้น และแห่งทุกข์มีประการต่างๆ มีการก้าวลงสู่ครรภ์เป็นมูลเป็นต้น ซึ่งเกิดขึ้นในมนุษยโลกแม้ในสุคติ 540. Tatridaṃ gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ – ayaṃ hi satto mātukucchimhi nibbattamāno na uppalapadumapuṇḍarīkādīsu nibbattati, atha kho heṭṭhā āmāsayassa upari pakkāsayassa udarapaṭalapiṭṭhikaṇṭakānaṃ vemajjhe paramasambādhe tibbandhakārenānākuṇapagandhaparibhāvitaparamaduggandhapavanavicarite adhimattajegucche kucchipadese pūtimacchapūtikummāsacandanikādīsu kimi viya nibbattati. So tattha nibbatto dasa māse mātukucchisambhavena usmanā puṭapākaṃ viya paccamāno piṭṭhapiṇḍi viya sediyamāno samiñjanapasāraṇādirahito adhimattaṃ dukkhamanubhotīti, idaṃ tāva gabbhokkantimūlakaṃ dukkhaṃ. 540. ในทุกข์ ๒ อย่างนั้น ทุกข์นี้เป็นทุกข์มีประการต่างๆ มีการก้าวลงสู่ครรภ์เป็นมูลเป็นต้น คือว่า สัตว์นี้เมื่อบังเกิดในครรภ์ของมารดา ไม่ได้บังเกิดในดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกบุณฑริกเป็นต้น แต่กลับบังเกิดในบริเวณท้องที่น่ารังเกียจอย่างยิ่ง ซึ่งอยู่เบื้องล่างกระเพาะอาหารใหม่ เบื้องบนกระเพาะอาหารเก่า ท่ามกลางระหว่างเยื่อบุท้องกับกระดูกสันหลัง คับแคบอย่างยิ่ง มืดสนิท เป็นที่เที่ยวไปแห่งลมอันมีกลิ่นเหม็นอย่างยิ่ง อันอบอวลด้วยกลิ่นซากศพต่างๆ เหมือนหนอนที่บังเกิดในปลาเน่า ขนมกุมมาสเน่า หรือในหลุมโสโครกเป็นต้น สัตว์นั้นบังเกิดในที่นั้นแล้ว ตลอด ๑๐ เดือน ถูกต้มอยู่ด้วยไออุ่นที่เกิดในครรภ์มารดา เหมือนของที่ถูกห่ออบ ถูกนึ่งอยู่เหมือนก้อนแป้ง ปราศจากการเหยียดการคู้เป็นต้น เสวยทุกข์อย่างยิ่ง นี้เป็นทุกข์มีการก้าวลงสู่ครรภ์เป็นมูลก่อน Yaṃ pana so mātu sahasā upakkhalanagamananisīdanavuṭṭhānaparivattanādīsu surādhuttahatthagato eḷako viya ahituṇḍikahatthagato sappapotako viya ca ākaḍḍhanaparikaḍḍhanaodhūnananiddhūnanādinā upakkamena adhimattaṃ dukkhamanubhavati, yañca mātu sītūdakapānakāle sītanarakupapanno viya, uṇhayāgubhattādiajjhoharaṇakāle aṅgāravuṭṭhisamparikiṇṇo viya, loṇambilādiajjhoharaṇakāle khārāpaṭicchakādikammakāraṇapatto viya tibbaṃ dukkhamanubhoti, idaṃ gabbhapariharaṇamūlakaṃ dukkhaṃ. อนึ่ง สัตว์นั้นย่อมเสวยทุกข์อย่างยิ่ง ด้วยความกระทบกระเทือนอันเกิดจากการที่มารดาสะดุดล้ม เดิน นั่ง ลุกขึ้น พลิกตัวเป็นต้นโดยฉับพลัน เหมือนลูกแกะที่ตกไปอยู่ในมือของคนเมาสุรา หรือเหมือนลูกงูที่ตกไปอยู่ในมือของหมองู ถูกดึงมา ดึงไป ถูกสลัดลง สลัดขึ้นเป็นต้น และย่อมเสวยทุกข์กล้า ในเวลาที่มารดาดื่มน้ำเย็น เหมือนสัตว์ที่เกิดในนรกเย็น ในเวลาที่มารดากลืนกินข้าวต้มร้อน ข้าวสวยร้อนเป็นต้น เหมือนถูกโปรยปรายด้วยฝนถ่านเพลิง ในเวลาที่มารดากลืนกินของเค็มของเปรี้ยวเป็นต้น เหมือนผู้ถึงกรรมกรณ์คือการถูกกรีดด้วยมีดแล้วราดด้วยน้ำด่างเป็นต้น นี้เป็นทุกข์มีการบริหารครรภ์เป็นมูล Yaṃ panassa mūḷhagabbhāya mātuyā mittāmaccasuhajjādīhipi adassanārahe dukkhuppattiṭṭhāne chedanaphālanādīhi dukkhaṃ uppajjati, idaṃ gabbhavipattimūlakaṃ dukkhaṃ. อนึ่ง ทุกข์ที่เกิดขึ้นแก่ทารกนั้น เพราะการตัด การผ่าเป็นต้น ในสถานที่เป็นที่เกิดแห่งทุกข์ อันมิตรสหายและผู้เป็นที่รักเป็นต้นก็ไม่ควรดู ของมารดาผู้มีครรภ์วิปริต นี้เป็นทุกข์มีความวิบัติแห่งครรภ์เป็นมูล Yaṃ vijāyamānāya mātuyā kammajehi vātehi parivattetvā narakapapātaṃ viya atibhayānakaṃ yonimaggaṃ paṭipātiyamānassa paramasambādhena yonimukhena tāḷacchiggaḷena viya nikkaḍḍhiyamānassa mahānāgassa narakasattassa viya ca saṅghātapabbatehi vicuṇṇiyamānassa dukkhaṃ uppajjati, idaṃ vijāyanamūlakaṃ dukkhaṃ. ทุกข์ที่เกิดขึ้นแก่ทารกผู้ถูกลมกัมมัชวาตของมารดาผู้กำลังคลอดให้กลับตัว แล้วผลักดันลงสู่ช่องคลอดอันน่าสะพรึงกลัวอย่างยิ่ง ดุจห้วงนรก ถูกช่องคลอดที่คับแคบอย่างยิ่งบีบออกมา เหมือนช้างใหญ่ที่ถูกดึงออกจากรูกุญแจ และเหมือนสัตว์นรกที่ถูกภูเขาสังฆาฏบดขยี้ให้แหลกลาญ นี้เป็นทุกข์มีการคลอดเป็นมูล Yaṃ pana jātassa taruṇavaṇasadisasukhumālasarīrassa hatthagahaṇanahāpanadhovanacoḷaparimajjanādikāle sūcimukhakhuradhārāhi vijjhanaphālanasadisaṃ dukkhaṃ uppajjati, idaṃ mātukucchito bahinikkhamanamūlakaṃ dukkhaṃ. อนึ่ง ทุกข์ที่เกิดขึ้นแก่ทารกผู้เกิดแล้ว มีร่างกายบอบบางละเอียดอ่อนดุจแผลสด ในเวลาที่ถูกจับมือ อาบน้ำ ล้าง เช็ดถูด้วยผ้าเป็นต้น ซึ่งเป็นทุกข์เสมอด้วยการถูกแทงด้วยปลายเข็มและถูกกรีดด้วยคมมีดโกน นี้เป็นทุกข์มีการออกจากครรภ์มารดาเป็นมูล Yaṃ tato paraṃ pavattiyaṃ attanāva attānaṃ vadhentassa acelakavatādivasena ātāpanaparitāpanānuyogamanuyuttassa, kodhavasena abhuñjantassa, ubbandhantassa ca dukkhaṃ uppajjati, idaṃ attūpakkamamūlakaṃ dukkhaṃ. Yaṃ pana parato vadhabandhanādīni anubhavantassa uppajjati, idaṃ parūpakkamamūlakaṃ dukkhanti. ทุกข์ที่เกิดขึ้นในปวัตติกาลหลังจากนั้น แก่ผู้ฆ่าตนเองด้วยตนเอง, แก่ผู้ประกอบความเพียรในการทำตนให้ร้อน การทำตนให้เดือดร้อน ด้วยการถือวัตรของอเจลกเป็นต้น, แก่ผู้ไม่บริโภคด้วยอำนาจความโกรธ, และแก่ผู้ผูกคอตาย นี้เป็นทุกข์มีความพยายามของตนเป็นมูล. อนึ่ง ทุกข์ที่เกิดขึ้นแก่ผู้เสวยการฆ่าและการจองจำเป็นต้นจากผู้อื่น นี้เป็นทุกข์มีความพยายามของผู้อื่นเป็นมูล Iti imassa sabbassāpi dukkhassa ayaṃ jāti vatthumeva hoti. ด้วยประการฉะนี้ ชาตินี้จึงเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ทั้งหมดนี้ทีเดียว 541. Tenetaṃ vuccati – 541. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า – Jāyetha no ce narakesu satto, Tattaggidāhādikamappasayhaṃ; Labhetha dukkhaṃ nu kuhiṃ patiṭṭhaṃ, Iccāha dukkhāti munīdha jātiṃ. หากสัตว์ไม่พึงเกิดในนรกทั้งหลายแล้วไซร้, เขาจะพึงได้ที่ตั้งแห่งทุกข์อันทนได้ยาก มีการถูกเผาไหม้ด้วยไฟอันร้อนระอุเป็นต้น ที่ไหนหนอ, เพราะเหตุนั้น พระมุนีจึงตรัสว่าชาติเป็นทุกข์ในโลกนี้ Dukkhaṃ tiracchesu kasāpatoda- Daṇḍābhighātādibhavaṃ anekaṃ; Yaṃ taṃ kathaṃ tattha bhaveyya jātiṃ, Vinā tahiṃ jāti tatopi dukkhā. ทุกข์มากมายในหมู่สัตว์ดิรัจฉาน อันเกิดจากการถูกตีด้วยแส้ ปฏัก และท่อนไม้เป็นต้นนั้น, หากปราศจากชาติในกำเนิดนั้นแล้ว ทุกข์นั้นจะพึงมีในที่นั้นได้อย่างไร, เพราะเหตุนั้น ชาติจึงเป็นทุกข์ Petesu dukkhaṃ pana khuppipāsā- Vātātapādippabhavaṃ vicittaṃ; Yasmā ajātassa na tattha atthi, Tasmāpi dukkhaṃ muni jātimāha. อนึ่ง ทุกข์อันวิจิตรในหมู่เปรต อันเกิดจากความหิว ความกระหาย ลม และแดดเป็นต้น, เพราะเหตุว่าทุกข์นั้นไม่มีแก่ผู้ที่ไม่ได้เกิดในภพนั้น, เพราะเหตุนั้น พระมุนีจึงตรัสว่าชาติเป็นทุกข์ Tibbandhakāre ca asayhasīte, Lokantare yaṃ asuresu dukkhaṃ; Na taṃ bhave tattha na cassa jāti, Yato ayaṃ jāti tatopi dukkhā. ทุกข์ใดมีอยู่ในโลกกันตริกนรกอันมืดมิดและหนาวเย็นเหลือทน และในหมู่อสูร, ทุกข์นั้นจะพึงมีในที่นั้นไม่ได้ หากไม่มีชาติ, เพราะเหตุนั้น ชาตินี้จึงเป็นทุกข์แม้เพราะเหตุนั้น Yañcāpi gūthanarake viya mātugabbhe, Satto vasaṃ ciramato bahi nikkhamañca; Pappoti dukkhamatighoramidampi natthi, Jātiṃ vinā itipi jāti ayañhi dukkhā. อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ผู้อยู่ในครรภ์มารดาเป็นเวลานาน ดุจอยู่ในคูถนรก และเมื่อออกจากครรภ์นั้น ย่อมประสบทุกข์อันร้ายกาจยิ่ง, แม้ทุกข์นี้ก็ไม่มีหากปราศจากชาติ, เพราะเหตุนั้น ชาตินี้จึงเป็นทุกข์โดยแท้ Kiṃ bhāsitena bahunā nanu yaṃ kuhiñci, Atthīdha kiñcidapi dukkhamidaṃ kadāci; Nevatthi jātivirahena yato mahesi, Dukkhāti sabbapaṭhamaṃ imamāha jātinti. จะมีประโยชน์อะไรด้วยคำพูดที่มากความ, แน่นอนว่า ทุกข์ใดๆ ก็ตามที่มีอยู่ในโลกนี้ ณ ที่ใดที่หนึ่ง, ทุกข์นี้ย่อมไม่มีเลยในกาลไหนๆ เพราะปราศจากชาติ, เพราะเหตุนั้น พระมหรรษีจึงตรัสถึงชาตินี้ว่าเป็นทุกข์ก่อนสิ่งทั้งปวง Ayaṃ tāva jātiyaṃ vinicchayo. นี้เป็นวินิจฉัยในเรื่องชาติก่อน Jarāniddeso ชรานิทเทส 542. Jarāpi dukkhāti ettha duvidhā jarā saṅkhatalakkhaṇañca, khaṇḍiccādisammato santatiyaṃ ekabhavapariyāpannakhandhapurāṇabhāvo ca, sā idha adhippetā. Sā panesā jarā khandhaparipākalakkhaṇā, maraṇūpanayanarasā, yobbanavināsapaccupaṭṭhānā. Dukkhā saṅkhāradukkhabhāvato ceva dukkhavatthuto ca. Yaṃ hi aṅgapaccaṅgasithilībhāvaindriyavikāravirūpatāyobbanavināsabalūpaghātasatimativippavāsaparaparibhavādianekapaccayaṃ kāyikacetasikadukkhaṃ uppajjati, jarā tassa vatthu. Tenetaṃ vuccati – 542. ในคำว่า ชราปิ ทุกฺขา นี้ ชรามี ๒ อย่าง คือ สังขตลักษณะ ๑ และความที่ขันธ์อันเป็นไปในภพหนึ่งมีความเก่าคร่ำคร่า อันสมมติเรียกกันว่าฟันหลุดเป็นต้น ๑ ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาชราอย่างหลังนั้น. ชรานั้นมีภาวะที่ขันธ์สุกงอมเป็นลักษณะ มีการนำเข้าไปใกล้ความตายเป็นรส มีความสิ้นไปแห่งวัยหนุ่มสาวเป็นปัจจุปัฏฐาน. ชื่อว่าเป็นทุกข์ เพราะเป็นสังขารทุกข์ด้วย และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ด้วย. จริงอยู่ ทุกข์ทางกายและทางใจอันมีปัจจัยหลายอย่าง คือ ความที่อวัยวะน้อยใหญ่หย่อนยาน ความที่อินทรีย์พิการ ความวิรูป ความสิ้นไปแห่งวัยหนุ่มสาว ความเสื่อมแห่งกำลัง ความเลอะเลือนแห่งสติปัญญา และความดูหมิ่นจากผู้อื่นเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้น, ชราเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์นั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า – ‘‘Aṅgānaṃ sithilībhāvā, indriyānaṃ vikārato; Yobbanassa vināsena, balassa upaghātato. เพราะความที่อวัยวะทั้งหลายหย่อนยาน, เพราะความที่อินทรีย์ทั้งหลายพิการ, เพราะความสิ้นไปแห่งวัยหนุ่มสาว, และเพราะความเสื่อมแห่งกำลัง ‘‘Vippavāsā satādīnaṃ, puttadārehi attano; Apasādanīyato ceva, bhiyyo bālattapattiyā. เพราะความเลอะเลือนแห่งสติเป็นต้น, เพราะความที่ตนถูกบุตรและภรรยาดูหมิ่น, และเพราะการกลับเป็นเหมือนเด็กอีกครั้ง ‘‘Pappoti dukkhaṃ yaṃ macco, kāyikaṃ mānasaṃ tathā; Sabbametaṃ jarāhetu, yasmā tasmā jarā dukhā’’ti. สัตว์ผู้จะต้องตาย ย่อมเข้าถึงทุกข์ทางกายและทางใจอย่างใด ทุกข์ทั้งหมดนั้นมีความชราเป็นเหตุ เพราะเหตุนั้น ความชราจึงเป็นทุกข์ Ayaṃ jarāyaṃ vinicchayo. นี้เป็นวินิจฉัยในชรา Maraṇaniddeso นิเทศว่าด้วยมรณะ 543. Maraṇampi dukkhanti etthāpi duvidhaṃ maraṇaṃ saṅkhatalakkhaṇañca, yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahita’’nti (dhātu. 71). Ekabhavapariyāpannajīvitindriyappabandhavicchedo ca, yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘niccaṃ maraṇato bhaya’’nti (su. ni. 581). Taṃ idha adhippetaṃ. Jātipaccayā maraṇaṃ upakkamamaraṇaṃ sarasamaraṇaṃ āyukkhayamaraṇaṃ puññakkhayamaraṇantipi tasseva nāmaṃ. Tayidaṃ cutilakkhaṇaṃ, viyogarasaṃ, gativippavāsapaccupaṭṭhānaṃ. Dukkhassa pana vatthubhāvato dukkhanti veditabbaṃ. Tenetaṃ vuccati – 543. ในคำว่า แม้มรณะก็เป็นทุกข์ นั้น มรณะมี ๒ อย่าง คือ สังขตลักษณะ ๑ ซึ่งทรงหมายถึงตรัสไว้ว่า ชรามรณะสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๒ ดังนี้ และความขาดแห่งสืบต่อของชีวิตินทรีย์อันนับเนื่องในภพหนึ่ง ๑ ซึ่งทรงหมายถึงตรัสไว้ว่า ภัยจากความตายมีอยู่เป็นนิตย์ ดังนี้. ในที่นี้ ประสงค์เอามรณะอย่างหลัง. แม้ชื่อว่า มรณะเพราะมีชาติเป็นปัจจัย มรณะเพราะความพยายาม มรณะตามที่เป็นเอง มรณะเพราะสิ้นอายุ มรณะเพราะสิ้นบุญ ก็เป็นชื่อของมรณะนั้นนั่นแหละ. มรณะนั้นมีความเคลื่อนเป็นลักษณะ มีความพลัดพรากเป็นกิจ มีการจากคติไปเป็นอาการปรากฏ. แต่พึงทราบว่าเป็นทุกข์ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘‘Pāpassa pāpakammādi-nimittamanupassato; Bhaddassāpasahantassa, viyogaṃ piyavatthukaṃ; Mīyamānassa yaṃ dukkhaṃ, mānasaṃ avisesato. ทุกข์ทางใจใดเกิดขึ้นแก่คนผู้จะตาย โดยไม่แตกต่างกัน คือ แก่คนชั่วผู้ตามเห็นนิมิตมีกรรมชั่วเป็นต้น และแก่คนดีผู้ทนไม่ได้ซึ่งความพลัดพรากจากของรัก Sabbesañcāpi yaṃ sandhi-bandhanacchedanādikaṃ; Vitujjamānamammānaṃ, hoti dukkhaṃ sarīrajaṃ. และทุกข์ทางกายใดเกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งปวง มีการตัดข้อต่อและเอ็นเป็นต้น เพราะถูกเสียดแทงที่มรณสถาน Asayhamappatikāraṃ, dukkhassetassidaṃ yato; Maraṇaṃ vatthu tenetaṃ, dukkhamicceva bhāsita’’nti. มรณะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ อันทนได้ยาก แก้ไขไม่ได้นี้ เพราะเหตุใด เพราะเหตุนั้น มรณะนั้นจึงตรัสเรียกว่าเป็นทุกข์ Ayaṃ maraṇe vinicchayo. นี้เป็นวินิจฉัยในมรณะ Sokādiniddesā นิเทศว่าด้วยโสกะเป็นต้น 544. Sokādīsu soko nāma ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa cittasantāpo. So kiñcāpi atthato domanassameva hoti. Evaṃ santepi antonijjhānalakkhaṇo, cetaso parijjhāpanaraso, anusocanapaccupaṭṭhāno. Dukkho pana dukkhadukkhato dukkhavatthuto ca. Tenetaṃ vuccati – 544. ในโสกะเป็นต้นนั้น ความเร่าร้อนแห่งจิตของผู้ถูกความฉิบหายแห่งญาติเป็นต้นกระทบแล้ว ชื่อว่าโสกะ. โสกะนั้น แม้โดยอรรถจะเป็นโทมนัส แต่ถึงอย่างนั้น ก็มีการไหม้ในภายในเป็นลักษณะ มีการเผาผลาญจิตเป็นกิจ มีการตามเศร้าโศกเป็นอาการปรากฏ. แต่ว่าเป็นทุกข์ เพราะเป็นทุกขทุกข์และเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘‘Sattānaṃ hadayaṃ soko, visasallaṃva tujjati; Aggitattova nārāco, bhusaṃva dahate puna. โสกะย่อมเสียดแทงหทัยของสัตว์ทั้งหลาย ดุจลูกศรอาบยาพิษ และย่อมแผดเผาอย่างยิ่งอีก ดุจลูกธนูที่ร้อนดังไฟ ‘‘Samāvahati ca byādhi-jarāmaraṇabhedanaṃ; Dukkhampi vividhaṃ yasmā, tasmā dukkhoti vuccatī’’ti. อีกอย่างหนึ่ง เพราะโสกะย่อมนำมาซึ่งทุกข์นานาประการ อันจำแนกได้เป็นความเจ็บไข้ ความแก่ ความตาย และความแตกสลาย เพราะเหตุนั้น โสกะจึงถูกเรียกว่าเป็นทุกข์ Ayaṃ soke vinicchayo. นี้เป็นวินิจฉัยในโสกะ Paridevo ปริเทวะ 545. Paridevo nāma ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa vacīpalāpo. So lālappanalakkhaṇo, guṇadosakittanaraso, sambhamapaccupaṭṭhāno. Dukkho pana saṅkhāradukkhabhāvato dukkhavatthuto ca. Tenetaṃ vuccati – 545. การพูดเพ้อของผู้ถูกความฉิบหายแห่งญาติเป็นต้นกระทบแล้ว ชื่อว่าปริเทวะ. ปริเทวะนั้นมีการคร่ำครวญเป็นลักษณะ มีการพรรณนาคุณและโทษเป็นกิจ มีความฟั่นเฟือนเป็นอาการปรากฏ. แต่ว่าเป็นทุกข์ เพราะเป็นสังขารทุกข์และเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘‘Yaṃ sokasallavihato paridevamāno, Kaṇṭhoṭṭhatālutalasosajamappasayhaṃ; Bhiyyodhimattamadhigacchatiyeva dukkhaṃ, Dukkhoti tena bhagavā paridevamāhā’’ti. เพราะผู้คร่ำครวญ อันลูกศรคือโสกะกระทบแล้ว ย่อมได้ประสบทุกข์ที่เกิดจากความแห้งแห่งคอ ริมฝีปาก และเพดาน อันทนได้ยากและมีประมาณยิ่งขึ้นไปอีกโดยแท้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรียกปริเทวะว่าเป็นทุกข์ Ayaṃ parideve vinicchayo. นี้เป็นวินิจฉัยในปริเทวะ Dukkhaṃ ทุกข์ 546. Dukkhaṃ nāma kāyikaṃ dukkhaṃ, taṃ kāyapīḷanalakkhaṇaṃ, duppaññānaṃ domanassakaraṇarasaṃ, kāyikābādhapaccupaṭṭhānaṃ. Dukkhaṃ pana dukkhadukkhato mānasadukkhāvahanato ca. Tenetaṃ vuccati – 546. ทุกข์ทางกาย ชื่อว่าทุกข์. ทุกข์นั้นมีการเบียดเบียนกายเป็นลักษณะ มีการกระทำโทมนัสแก่คนไร้ปัญญาเป็นกิจ มีอาพาธทางกายเป็นอาการปรากฏ. แต่ว่าเป็นทุกข์ เพราะเป็นทุกขทุกข์และเพราะนำมาซึ่งทุกข์ทางใจ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘‘Pīḷeti kāyikamidaṃ, dukkhañca mānasaṃ bhiyyo; Janayati yasmā tasmā, dukkhanti visesato vutta’’nti. เพราะทุกข์ทางกายนี้ย่อมเบียดเบียน และย่อมก่อให้เกิดทุกข์ทางใจยิ่งขึ้นไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวโดยพิเศษว่าเป็นทุกข์ Ayaṃ dukkhe vinicchayo. นี้เป็นวินิจฉัยในทุกข์ Domanassaṃ โทมนัส 547. Domanassaṃ nāma mānasaṃ dukkhaṃ. Taṃ cittapīḷanalakkhaṇaṃ, manovighātarasaṃ, mānasabyādhipaccupaṭṭhānaṃ. Dukkhaṃ pana dukkhadukkhato kāyikadukkhāvahanato ca. Cetodukkhasamappitā hi kese pakiriya kandanti, urāni paṭipisanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti, uddhaṃpādaṃ papatanti, satthaṃ āharanti, visaṃ khādanti, rajjuyā ubbandhanti, aggiṃ pavisantīti taṃ nānappakārakaṃ dukkhamanubhavanti. Tenetaṃ vuccati – 547. ทุกข์ทางใจ ชื่อว่าโทมนัส. โทมนัสนั้นมีการเบียดเบียนจิตเป็นลักษณะ มีการทำลายใจเป็นกิจ มีความเจ็บป่วยทางใจเป็นอาการปรากฏ. แต่ว่าเป็นทุกข์ เพราะเป็นทุกขทุกข์และเพราะนำมาซึ่งทุกข์ทางกาย. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายผู้ประกอบด้วยทุกข์ทางใจ ย่อมสยายผมร้องไห้ ทุบตีอก กลิ้งไปมา ล้มคะมำ เอาเท้าขึ้นเบื้องบน ถือเอาศัสตรา กินยาพิษ ผูกคอด้วยเชือก เข้ากองไฟ ย่อมเสวยทุกข์นานาประการนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘‘Pīḷeti yato cittaṃ, kāyassa ca pīḷanaṃ samāvahati; Dukkhanti domanassaṃ, vidomanassā tato āhū’’ti. เพราะโทมนัสย่อมเบียดเบียนจิต และนำมาซึ่งการเบียดเบียนกาย เพราะเหตุนั้น ท่านผู้ปราศจากโทมนัสจึงกล่าวโทมนัสว่าเป็นทุกข์ Ayaṃ domanasse vinicchayo. นี้เป็นวินิจฉัยในโทมนัส Upāyāso อุปายาส 548. Upāyāso nāma ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa adhimattacetodukkhappabhāvito dosoyeva. Saṅkhārakkhandhapariyāpanno eko dhammoti eke. So cittaparidahanalakkhaṇo, nitthunanaraso, visādapaccupaṭṭhāno. Dukkho pana saṅkhāradukkhabhāvato cittaparidahanato kāyavisādanato ca. Tenetaṃ vuccati – 548. โทสะที่เกิดจากทุกข์ทางใจอย่างยิ่งของผู้ถูกความฉิบหายแห่งญาติเป็นต้นกระทบแล้วนั่นเอง ชื่อว่าอุปายาส. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า เป็นธรรมอย่างหนึ่งที่นับเนื่องในสังขารขันธ์. อุปายาสนั้นมีการแผดเผาจิตเป็นลักษณะ มีการคร่ำครวญเป็นกิจ มีความท้อแท้เป็นอาการปรากฏ. แต่ว่าเป็นทุกข์ เพราะเป็นสังขารทุกข์ เพราะแผดเผาจิต และเพราะทำให้กายท้อแท้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘‘Cittassa ca paridahanā, kāyassa visādanā ca adhimattaṃ; Yaṃ dukkhamupāyāso, janeti dukkho tato vutto’’ti. เพราะอุปายาสย่อมก่อให้เกิดทุกข์อย่างยิ่ง ด้วยการแผดเผาจิตและด้วยการทำให้กายท้อแท้ เพราะเหตุนั้น อุปายาสจึงถูกเรียกว่าเป็นทุกข์ Ayaṃ upāyāse vinicchayo. นี้เป็นวินิจฉัยในอุปายาส Ettha ca mandagginā antobhājane pāko viya soko. Tikkhagginā paccamānassa bhājanato bahinikkhamanaṃ viya paridevo. Bahinikkhantāvasesassa nikkhamituṃ appahontassa antobhājaneyeva yāva parikkhayā pāko viya upāyāso daṭṭhabbo. ในโสกะเป็นต้นนั้น พึงเห็นโสกะเปรียบเหมือนการสุกในภายในภาชนะด้วยไฟอ่อน. พึงเห็นปริเทวะเปรียบเหมือนการเดือดพล่านล้นออกไปนอกภาชนะของสิ่งที่กำลังสุกด้วยไฟแรง. พึงเห็นอุปายาสเปรียบเหมือนการสุกในภายในภาชนะเท่านั้นจนกว่าจะแห้งหมดของสิ่งที่เหลือจากการเดือดพล่านออกไปข้างนอกซึ่งไม่สามารถจะเดือดพล่านออกไปได้ Appiyasampayogo อัปปิยสัมปโยควินิจฉัย 549. Appiyasampayogo nāma amanāpehi sattasaṅkhārehi samodhānaṃ. So aniṭṭhasamodhānalakkhaṇo, cittavighātakaraṇaraso, anatthabhāvapaccupaṭṭhāno. Dukkho pana dukkhavatthuto. Tenetaṃ vuccati – 549. การประสบกับสัตว์และสังขารอันไม่เป็นที่พอใจ ชื่อว่า อัปปิยสัมปโยคะ. อัปปิยสัมปโยคนั้น มีการประสบกับสิ่งที่ไม่น่าปรารถนาเป็นลักษณะ มีการกระทำความลำบากใจเป็นกิจ มีความเป็นสิ่งหาประโยชน์มิได้เป็นอาการปรากฏ. ส่วนที่เป็นทุกข์ เพราะเป็นวัตถุแห่งทุกข์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า :- ‘‘Disvāva appiye dukkhaṃ, paṭhamaṃ hoti cetasi; Tadupakkamasambhūta-mathakāye yato idha. เพราะในโลกนี้ เมื่อได้เห็นสิ่งที่ไม่เป็นที่รักเข้า ทุกข์ย่อมเกิดขึ้นในใจก่อน ต่อจากนั้น ทุกข์อันเกิดจากการกระทำที่เนื่องด้วยสิ่งนั้นจึงเกิดขึ้นที่กาย ‘‘Tato dukkhadvayassāpi, vatthuto so mahesinā; Dukkho vuttoti viññeyyo, appiyehi samāgamo’’ti. เพราะเหตุนั้น การประสบกับสิ่งอันไม่เป็นที่รักนั้น เป็นวัตถุแห่งทุกข์ทั้ง ๒ ประการ พระมหรรษีจึงตรัสว่าเป็นทุกข์ บัณฑิตพึงทราบดังนี้แล. Ayaṃ appiyasampayoge vinicchayo. นี้เป็นวินิจฉัยในอัปปิยสัมปโยค. Piyavippayogo ปิยวิปปโยควินิจฉัย 550. Piyavippayogo nāma manāpehi sattasaṅkhārehi vinābhāvo. So iṭṭhavatthuviyogalakkhaṇo, sokuppādanaraso, byasanapaccupaṭṭhāno. Dukkho pana sokadukkhassa vatthuto. Tenetaṃ vuccati – 550. การพลัดพรากจากสัตว์และสังขารอันเป็นที่พอใจ ชื่อว่า ปิยวิปปโยคะ. ปิยวิปปโยคนั้น มีการพลัดพรากจากวัตถุอันน่าปรารถนาเป็นลักษณะ มีการยังโศกให้เกิดขึ้นเป็นกิจ มีความฉิบหายเป็นอาการปรากฏ. ส่วนที่เป็นทุกข์ เพราะเป็นวัตถุแห่งโสกทุกข์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า :- ‘‘Ñātidhanādiviyogā, Sokasarasamappitā vitujjanti; Bālā yato tato yaṃ, Dukkhoti mato piyavippayogo’’ti. เพราะเหตุที่คนพาลทั้งหลาย ถูกลูกศรคือความโศกเสียบแทงแล้ว ย่อมเดือดร้อน เพราะการพลัดพรากจากญาติและทรัพย์เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ปิยวิปปโยคนี้ ท่านจึงเห็นว่าเป็นทุกข์. Ayaṃ piyavippayoge vinicchayo. นี้เป็นวินิจฉัยในปิยวิปปโยค. Icchitālābho อิจฉิตาลาภวินิจฉัย 551. Yampicchaṃ na labhatīti ettha ‘‘aho vata mayaṃ na jātidhammā assāmā’’tiādīsu (dī. ni. 2.398; vibha. 201) alabbhaneyyavatthūsu icchāva yampicchaṃ na labhati, tampi dukkhanti vuttā. Sā alabbhaneyyavatthuicchanalakkhaṇā, tappariyesanarasā, tesaṃ appattipaccupaṭṭhānā. Dukkhā pana dukkhavatthuto. Tenetaṃ vuccati – 551. ในบทว่า ยมฺปิจฺฉํ น ลภติ นี้ ความปรารถนาในวัตถุที่ไม่อาจจะได้มีอาทิว่า 'โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความเกิดเป็นธรรมดา' ดังนี้แล ท่านเรียกว่า ยมฺปิจฺฉํ น ลภติ ตมฺปิ ทุกฺขํ (ความปรารถนาใดอันบุคคลไม่ได้, แม้ความปรารถนานั้นก็เป็นทุกข์). ความปรารถนานั้น มีความปรารถนาในวัตถุที่ไม่อาจจะได้เป็นลักษณะ, มีการแสวงหาวัตถุนั้นเป็นกิจ, มีการไม่บรรลุวัตถุเหล่านั้นเป็นอาการปรากฏ. ส่วนที่เป็นทุกข์ เพราะเป็นวัตถุแห่งทุกข์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า :- ‘‘Taṃ taṃ patthayamānānaṃ, tassa tassa alābhato; Yaṃ vighātamayaṃ dukkhaṃ, sattānaṃ idha jāyati. ในโลกนี้ ทุกข์ใดอันเกิดแต่ความคับแค้นใจ เกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลายผู้ปรารถนาวัตถุนั้นๆ อยู่ เพราะไม่ได้วัตถุนั้นๆ ‘‘Alabbhaneyyavatthūnaṃ, patthanā tassa kāraṇaṃ; Yasmā tasmā jino dukkhaṃ, icchitālābhamabravī’’ti. เพราะการปรารถนาวัตถุที่ไม่อาจจะได้ เป็นเหตุแห่งทุกข์นั้น ฉะนั้น พระชินเจ้าจึงตรัสอิจฉิตาลาภะ (การไม่ได้สิ่งที่ปรารถนา) ว่าเป็นทุกข์. Ayaṃ icchitālābhe vinicchayo. นี้เป็นวินิจฉัยในอิจฉิตาลาภะ. Pañcupādānakkhandhā ปัญจุปาทานักขันธวินิจฉัย 552. Saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhāti ettha pana – 552. ก็ในบทว่า สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา นี้ มีคำวินิจฉัยดังนี้ :- Jātippabhutikaṃ dukkhaṃ, yaṃ vuttamidha tādinā; Avuttaṃ yañca taṃ sabbaṃ, vinā ete na vijjati. ทุกข์มีชาติเป็นต้นใด ที่พระตถาคตผู้คงที่ตรัสไว้ในทุกขนิเทศนี้ก็ดี ทุกข์ใดที่มิได้ตรัสไว้ก็ดี ทุกข์ทั้งหมดนั้น เว้นจากอุปาทานขันธ์เหล่านี้เสีย ย่อมไม่มี. Yasmā tasmā upādāna-kkhandhā saṅkhepato ime; Dukkhāti vuttā dukkhanta-desakena mahesinā. เพราะเหตุนั้น พระมหรรษีผู้ทรงแสดงที่สุดแห่งทุกข์ จึงตรัสอุปาทานขันธ์เหล่านี้โดยย่อว่าเป็นทุกข์. Tathā hi indhanamiva pāvako, lakkhamiva paharaṇāni, gorūpaṃ viya ḍaṃsamakasādayo, khettamiva lāyakā, gāmaṃ viya gāmaghātakā upādānakkhandhapañcakameva jātiādayo nānappakārehi vibādhentā tiṇalatādīni viya bhūmiyaṃ, pupphaphalapallavāni viya rukkhesu upādānakkhandhesuyeva nibbattanti. Upādānakkhandhānañca ādidukkhaṃ jāti, majjhedukkhaṃ jarā, pariyosānadukkhaṃ maraṇaṃ, māraṇantikadukkhābhighātena pariḍayhanadukkhaṃ soko, tadasahanato lālappanadukkhaṃ paridevo, tato dhātukkhobhasaṅkhātaaniṭṭhaphoṭṭhabbasamāyogato kāyassa ābādhanadukkhaṃ dukkhaṃ, tena bādhiyamānānaṃ puthujjanānaṃ tattha paṭighuppattito cetobādhanadukkhaṃ domanassaṃ, sokādivuddhiyā janitavisādānaṃ anutthunanadukkhaṃ upāyāso, manorathavighātappattānaṃ icchāvighātadukkhaṃ icchitālābhoti evaṃ nānappakārato upaparikkhiyamānā upādānakkhandhāva dukkhāti. Yadetaṃ ekamekaṃ dassetvā vuccamānaṃ anekehipi kappehi na sakkā asesato vattuṃ, tasmā taṃ sabbampi dukkhaṃ ekajalabindumhi sakalasamuddajalarasaṃ viya yesu kesuci pañcasu upādānakkhandhesu saṃkhipitvā dassetuṃ ‘‘saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti bhagavā avocāti. Ayaṃ upādānakkhandhesu vinicchayo. จริงอย่างนั้น ชาติเป็นต้น ย่อมเบียดเบียนปัญจุปาทานขันธ์นั่นแหละโดยประการต่างๆ ดุจไฟเบียดเบียนเชื้อ, ดุจศัสตราย่ำยีเป้า, ดุจเหลือบและยุงเป็นต้นเบียดเบียนฝูงโค, ดุจคนเกี่ยวเบียดเบียนนา, ดุจโจรผู้ฆ่าชาวบ้านเบียดเบียนบ้าน ฉันใด และย่อมเกิดขึ้นในอุปาทานขันธ์ทั้งหลายนั่นแหละ ดุจหญ้าและเถาวัลย์เป็นต้นเกิดขึ้นที่ภาคพื้น, ดุจดอก ผล และใบอ่อนเกิดขึ้นที่ต้นไม้ ฉันใด. อนึ่ง ชาติเป็นทุกข์เบื้องต้นของอุปาทานขันธ์ทั้งหลาย, ชราเป็นทุกข์ท่ามกลาง, มรณะเป็นทุกข์ในที่สุด. ทุกข์คือความเร่าร้อนเพราะถูกทุกข์ในเวลาใกล้ตายบีบคั้น ชื่อว่า โสกะ. ทุกข์คือการคร่ำครวญเพราะไม่อาจทนทุกข์นั้นได้ ชื่อว่า ปริเทวะ. ทุกข์คือความป่วยไข้ของกายเพราะความประจวบกับผัสสะอันไม่น่าปรารถนาที่เรียกว่าธาตุพิการต่อจากนั้นไป ชื่อว่า ทุกขะ. ทุกข์คือความเจ็บใจของปุถุชนทั้งหลายผู้ถูกทุกข์นั้นเบียดเบียนอยู่ เพราะความเกิดขึ้นแห่งปฏิฆะในทุกข์นั้น ชื่อว่า โทมนัสสะ. ทุกข์คือการบ่นเพ้อของบุคคลผู้มีความเศร้าหมองอันเกิดจากความเจริญแห่งโสกะเป็นต้น ชื่อว่า อุปายาสะ. ทุกข์คือความติดขัดแห่งความปรารถนาของบุคคลผู้ถึงความติดขัดแห่งความพอใจ ชื่อว่า อิจฉิตาลาภะ. เมื่อพิจารณาโดยประการต่างๆ อย่างนี้ อุปาทานขันธ์ทั้งหลายนั่นแหละเป็นทุกข์. ทุกข์นี้นั้นใด อันใครๆ แสดงทีละอย่างๆ แม้โดยกัปเป็นอันมาก ก็ไม่อาจจะกล่าวให้สิ้นเชิงได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า 'ว่าโดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์' เพื่อทรงย่นย่อทุกข์แม้ทั้งหมดนั้นในอุปาทานขันธ์ ๕ อย่างใดอย่างหนึ่ง แล้วแสดง ดุจแสดงรสแห่งน้ำในมหาสมุทรทั้งหมดในหยาดน้ำหยาดหนึ่ง ฉะนั้น. นี้เป็นวินิจฉัยในอุปาทานขันธ์ทั้งหลาย. Ayaṃ tāva dukkhaniddese nayo. นี้เป็นนัยในทุกขนิเทศก่อน. Samudayaniddesakathā สมุทยนิทเทสกถา 553. Samudayaniddese pana yāyaṃ taṇhāti yā ayaṃ taṇhā. Ponobbhavikāti punabbhavakaraṇaṃ punobbhavo, punobbhavo sīlametissāti ponobbhavikā. Nandīrāgena sahagatāti nandīrāgasahagatā, nandīrāgena saddhiṃ atthato ekattameva gatāti vuttaṃ hoti. Tatra tatrābhinandinīti yatra yatra attabhāvo nibbattati, tatra tatrābhinandinī. Seyyathidanti nipāto, tassa sā katamāti ceti attho. Kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhāti imā paṭiccasamuppādaniddese āvibhavissanti. Idha panāyaṃ tividhāpi dukkhasaccassa nibbattakaṭṭhena ekattaṃ upanetvā dukkhasamudayaṃ ariyasaccanti vuttāti veditabbā. 553. ก็ในสมุทยนิเทศ บทว่า ยายํ ตณฺหา คือ ยา อยํ ตณฺหา. บทว่า โปโนพฺภวิกา อธิบายว่า การทำภพใหม่ ชื่อว่า ปุนัพภวะ, ภพใหม่เป็นปกติของตัณหานั้น เหตุนั้น ตัณหานั้นจึงชื่อว่า โปโนพฺภวิกา (มีปกติทำภพใหม่). บทว่า นนฺทิราคสหคตา อธิบายว่า ไปพร้อมกับนันทิราคะ, อธิบายว่า ถึงความเป็นอันเดียวกันโดยอรรถกับนันทิราคะ. บทว่า ตตฺร ตตฺราภินนฺทินี อธิบายว่า อัตภาพเกิดขึ้นในที่ใดๆ ย่อมเพลิดเพลินยิ่งในที่นั้นๆ. บทว่า เสยฺยถีทํ เป็นนิบาต มีอรรถว่า ถ้าหากจะมีคำถามว่า ตัณหานั้นเป็นไฉน. ตัณหา ๓ เหล่านี้ คือ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา จักมีปรากฏในปฏิจจสมุปปาทนิเทศ. ก็ในสมุทยนิเทศนี้ พึงทราบว่า ตัณหานี้แม้ทั้ง ๓ อย่าง ท่านน้อมเข้าเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นเหตุให้เกิดทุกขสัจจะ แล้วตรัสว่า ทุกฺขสมุทยํ อริยสจฺจํ (อริยสัจคือทุกขสมุทัย) ดังนี้. Ayaṃ samudayaniddese nayo. นี้เป็นนัยในสมุทยนิเทศ. Nirodhaniddesakathā นิโรธนิทเทสกถา 554. Dukkhanirodhaniddese yo tassāyeva taṇhāyātiādinā nayena samudayanirodho vutto, so kasmāti ce? Samudayanirodhena dukkhanirodho. Samudayanirodhena hi dukkhaṃ nirujjhati, na aññathā. Tenāha – 554. ในทุกขนิโรธนิเทศ ความดับแห่งสมุทัยที่ท่านกล่าวไว้โดยนัยเป็นอาทิว่า โย ตสฺสาเยว ตณฺหาย นี้ เพราะเหตุไร. ตอบว่า เพราะทุกข์ดับด้วยความดับแห่งสมุทัย. จริงอยู่ ทุกข์ย่อมดับด้วยความดับแห่งสมุทัย หาดับด้วยเหตุอื่นไม่. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า :- ‘‘Yathāpi mūle anupaddave daḷhe, Chinnopi rukkho punadeva rūhati; Evampi taṇhānusaye anūhate, Nibbattatī dukkhamidaṃ punappuna’’nti. (dha. pa. 338); ก็เมื่อรากยังมั่นคงไม่มีอันตราย ต้นไม้แม้ถูกตัดแล้ว ย่อมงอกขึ้นได้อีก ฉันใด, เมื่อยังมิได้ถอนตัณหานุสัยขึ้น แม้ฉันนั้นเหมือนกัน ทุกข์นี้ย่อมเกิดขึ้นบ่อยๆ. Iti yasmā samudayanirodheneva dukkhaṃ nirujjhati, tasmā bhagavā dukkhanirodhaṃ desento samudayanirodheneva desesi. Sīhasamānavuttino hi tathāgatā. Te dukkhaṃ nirodhentā dukkhanirodhañca desentā hetumhi paṭipajjanti, na phale. Suvānavuttino pana titthiyā. Te dukkhaṃ nirodhentā dukkhanirodhañca desentā attakilamathānuyogadesanādīhi phale paṭipajjanti, na hetumhīti. Evaṃ tāva dukkhanirodhassa samudayanirodhavasena desanāya payojanaṃ veditabbaṃ. ฉะนี้ เพราะว่าทุกข์ย่อมดับได้ด้วยความดับแห่งสมุทัยเท่านั้น ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อทรงแสดงทุกขนิโรธ จึงทรงแสดงด้วยความดับแห่งสมุทัยเท่านั้น จริงอยู่ พระตถาคตเจ้าทั้งหลาย ทรงมีปกติเสมอด้วยราชสีห์ พระตถาคตเจ้าเหล่านั้น เมื่อทรงให้ทุกข์ดับ และเมื่อทรงแสดงทุกขนิโรธ ย่อมทรงปฏิบัติในเหตุ ไม่ทรงปฏิบัติในผล ส่วนพวกเดียรถีย์มีปกติเสมอด้วยสุนัข พวกเขาเมื่อให้ทุกข์ดับ และเมื่อแสดงทุกขนิโรธ ย่อมปฏิบัติในผล ด้วยการแสดงอัตตกิลมถานุโยคเป็นต้น ไม่ปฏิบัติในเหตุ ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบประโยชน์แห่งการแสดงทุกขนิโรธโดยนัยแห่งความดับสมุทัยก่อน 555. Ayaṃ panattho – tassāyeva taṇhāyāti tassā ‘‘ponobbhavikā’’ti vatvā kāmataṇhādivasena vibhattataṇhāya. Virāgo vuccati maggo. ‘‘Virāgā vimuccatī’’ti (ma. ni. 1.245; saṃ. ni. 3.14) hi vuttaṃ. Virāgena nirodho virāganirodho. Anusayasamugghātato aseso virāganirodho asesavirāganirodho. Atha vā virāgoti pahānaṃ vuccati, tasmā aseso virāgo aseso nirodhoti evampettha yojanā daṭṭhabbā. Atthato pana sabbāneva etāni nibbānassa vevacanāni. Paramatthato hi dukkhanirodho ariyasaccanti nibbānaṃ vuccati. Yasmā pana taṃ āgamma taṇhā virajjati ceva nirujjhati ca, tasmā virāgoti ca nirodhoti ca vuccati. Yasmā ca tadeva āgamma tassā cāgādayo honti, kāmaguṇālayesu cettha ekopi ālayo natthi, tasmā ‘‘cāgo paṭinissaggo mutti anālayo’’ti vuccati. 555. ส่วนอรรถาธิบายนี้มีว่า - คำว่า ตสฺสายว ตณฺหาย (แห่งตัณหานั้นนั่นเทียว) คือ แห่งตัณหาที่จำแนกไว้โดยเป็นกามตัณหาเป็นต้น ซึ่งกล่าวไว้ว่า โปนพฺภวิกา (ยังภพใหม่ให้เกิด) มรรคเรียกว่า วิราคะ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า 'ย่อมหลุดพ้นเพราะความสิ้นกำหนัด' ความดับด้วยวิราคะ ชื่อว่า วิราคนิโรธ ความดับสนิทไม่มีเหลือเพราะการถอนอนุสัย ชื่อว่า อเสสวิราคนิโรธ หรืออีกนัยหนึ่ง การละ เรียกว่า วิราคะ ฉะนั้น พึงเห็นการประกอบความในบทนี้อย่างนี้ว่า วิราคะที่ไม่มีเหลือ คือ นิโรธที่ไม่มีเหลือ แต่โดยอรรถแล้ว คำทั้งหมดนี้เป็นไวพจน์ของพระนิพพานทั้งสิ้น จริงอยู่ โดยปรมัตถ์แล้ว พระนิพพานเรียกว่า ทุกขนิโรธอริยสัจ แต่เพราะอาศัยพระนิพพานนั้น ตัณหาย่อมคลายและดับไป ฉะนั้น จึงเรียกว่า วิราคะ และ นิโรธะ และเพราะอาศัยพระนิพพานนั้นนั่นเทียว การสละเป็นต้นแห่งตัณหานั้นย่อมมี และในพระนิพพานนี้ ไม่มีอาลัยแม้แต่อย่างเดียวในกามคุณาลัยทั้งหลาย ฉะนั้น จึงเรียกว่า 'จาคะ ปฏินิสสัคคะ มุตติ อนาลยะ' 556. Tayidaṃ santilakkhaṇaṃ, accutirasaṃ, assāsakaraṇarasaṃ vā, animittapaccupaṭṭhānaṃ, nippapañcapaccupaṭṭhānaṃ vā. 556. พระนิพพานนั้น มีความสงบเป็นลักษณะ มีความไม่เคลื่อนเป็นรส หรือมีการทำความอุ่นใจเป็นรส มีความไม่มีนิมิตเป็นปัจจุปัฏฐาน หรือมีความไม่มีปปัญจะ (กิเลสเครื่องเนิ่นช้า) เป็นปัจจุปัฏฐาน Nibbānakathā นิพพานกถา 557. Nattheva nibbānaṃ, sasavisāṇaṃ viya anupalabbhanīyatoti ce? Na, upāyena upalabbhanīyato. Upalabbhati hi taṃ tadanurūpapaṭipattisaṅkhātena upāyena, cetopariyañāṇena paresaṃ lokuttaracittaṃ viya, tasmā ‘‘anupalabbhanīyato natthī’’ti na vattabbaṃ. Na hi ‘‘yaṃ bālaputhujjanā na upalabhanti, taṃ natthī’’ti vattabbaṃ. 557. หากมีผู้กล่าวว่า 'พระนิพพานไม่มีเลย เหมือนกับเขากระต่าย เพราะเป็นสิ่งที่เข้าถึงไม่ได้' คำกล่าวเช่นนั้นไม่ถูก เพราะเป็นสิ่งที่เข้าถึงได้ด้วยอุบาย จริงอยู่ พระนิพพานนั้นย่อมเข้าถึงได้ด้วยอุบายอันเรียกว่าปฏิปทาที่สมควรแก่พระนิพพานนั้น เหมือนกับที่จิตของผู้อื่นอันเป็นโลกุตตระจะพึงรู้ได้ด้วยเจโตปริยญาณ ฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวว่า 'ไม่มีเพราะเข้าถึงไม่ได้' จริงอยู่ ไม่ควรกล่าวว่า 'สิ่งที่ปุถุชนผู้เป็นพาลเข้าถึงไม่ได้ สิ่งนั้นไม่มี' 558. Apica nibbānaṃ natthīti na vattabbaṃ, kasmā? Paṭipattiyā vañjhabhāvāpajjanato. Asati hi nibbāne sammādiṭṭhipurejavāya sīlādikhandhattayasaṅgahāya sammāpaṭipattiyā vañjhabhāvo āpajjati. Na cāyaṃ vañjhā, nibbānapāpanatoti. Na paṭipattiyā vañjhabhāvāpatti, abhāvapāpakattāti ce. Na, atītānāgatābhāvepi nibbānapattiyā abhāvato. Vattamānānampi abhāvo nibbānanti ce. Na, tesaṃ abhāvāsambhavato, abhāve ca avattamānabhāvāpajjanato, vattamānakkhandhanissitamaggakkhaṇe ca sopādisesanibbānadhātuppattiyā abhāvadosato. Tadā kilesānaṃ avattamānattā na dosoti ce. Na, ariyamaggassa niratthakabhāvāpajjanato. Evañhi sati ariyamaggakkhaṇato pubbepi kilesā na santīti ariyamaggassa niratthakabhāvo āpajjati. Tasmā akāraṇametaṃ. 558. อีกอย่างหนึ่ง ไม่ควรกล่าวว่า 'พระนิพพานไม่มี' เพราะเหตุไร? เพราะจะทำให้การปฏิบัติเป็นหมันไป จริงอยู่ เมื่อพระนิพพานไม่มี ความเป็นหมันของการสัมมาปฏิบัติ อันมีการรวบรวมขันธ์ 3 มีศีลเป็นต้น ซึ่งมีสัมมาทิฏฐิเป็นประธาน ก็จะพึงมี แต่การปฏิบัตินี้ไม่เป็นหมัน เพราะนำไปสู่พระนิพพาน หากกล่าวว่า 'การปฏิบัติไม่เป็นหมัน เพราะนำไปสู่ความไม่มี' คำกล่าวเช่นนั้นไม่ถูก เพราะแม้ในความไม่มีแห่งขันธ์ในอดีตและอนาคต การบรรลุพระนิพพานก็ไม่มี หากกล่าวว่า 'ความไม่มีแม้แห่งขันธ์ปัจจุบันเป็นพระนิพพาน' คำกล่าวเช่นนั้นไม่ถูก เพราะความไม่มีแห่งขันธ์เหล่านั้นเป็นไปไม่ได้ และเมื่อไม่มี ก็จะกลายเป็นสิ่งที่ไม่ใช่ปัจจุบัน และเพราะมีโทษคือการไม่บรรลุโสปาทิเสสนิพพานธาตุในขณะแห่งมรรคที่อาศัยขันธ์ปัจจุบัน หากกล่าวว่า 'ในขณะนั้น กิเลสทั้งหลายไม่มีอยู่ จึงไม่มีโทษ' คำกล่าวเช่นนั้นไม่ถูก เพราะจะทำให้อริยมรรคไร้ประโยชน์ จริงอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ก่อนขณะแห่งอริยมรรค กิเลสทั้งหลายก็ไม่มีอยู่ ดังนั้น อริยมรรคจึงจะกลายเป็นสิ่งไร้ประโยชน์ ฉะนั้น เหตุผลนี้จึงไม่ใช่เหตุผล 559. ‘‘Yo kho, āvuso, rāgakkhayo’’tiādivacanato (saṃ. ni. 4.315) ‘‘khayo nibbāna’’nti ce. Na, arahattassāpi khayamattāpajjanato. Tampi hi ‘‘yo kho, āvuso, rāgakkhayo’’tiādinā (sa. ni. 4.315) nayena niddiṭṭhaṃ. Kiñca bhiyyo nibbānassa ittarakālādippattidosato. Evañhi sati nibbānaṃ ittarakālaṃ, saṅkhatalakkhaṇaṃ, sammāvāyāmanirapekkhādhigamanīyabhāvañca āpajjati. Saṅkhatalakkhaṇattāyeva ca saṅkhatapariyāpannaṃ, saṅkhatapariyāpannattā rāgādīhi aggīhi ādittaṃ, ādittattā dukkhañcātipi āpajjati. Yasmā khayā paṭṭhāya na bhiyyo pavatti nāma hoti, tassa nibbānabhāvato na dosoti ce. Na, tādisassa khayassa abhāvato. Bhāvepi cassa vuttappakāradosānativattanato, ariyamaggassa ca nibbānabhāvāpajjanato. Ariyamaggo hi dose khīṇeti, tasmā khayoti vuccati. Tato ca paṭṭhāya na bhiyyo dosānaṃ pavattīti. 559. หากกล่าวว่า 'ความสิ้นไปเป็นพระนิพพาน' เพราะมีพระดำรัสเป็นต้นว่า 'ดูก่อนอาวุโส ความสิ้นไปแห่งราคะ...' คำกล่าวเช่นนั้นไม่ถูก เพราะจะทำให้อรหัตตผลเป็นเพียงความสิ้นไปเช่นกัน จริงอยู่ แม้อรหัตตผลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงแสดงไว้โดยนัยเป็นต้นว่า 'ดูก่อนอาวุโส ความสิ้นไปแห่งราคะ...' ยิ่งไปกว่านั้น ยังมีโทษคือการที่พระนิพพานจะต้องมีกาลเวลาสั้นเป็นต้นอีกด้วย จริงอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น พระนิพพานก็จะกลายเป็นสิ่งที่มีกาลเวลาสั้น มีลักษณะเป็นสังขตะ และเป็นสภาวะที่บรรลุได้โดยไม่ต้องอาศัยสัมมาวายามะ และเพราะมีลักษณะเป็นสังขตะนั่นเอง จึงนับเนื่องในสังขตธรรม เพราะนับเนื่องในสังขตธรรม จึงถูกเผาลนด้วยไฟคือราคะเป็นต้น เพราะถูกเผาลน จึงเป็นทุกข์ด้วย หากกล่าวว่า 'เพราะนับตั้งแต่ความสิ้นไปนั้นแล้ว การเกิดขึ้นอีกย่อมไม่มี ดังนั้นจึงไม่มีโทษ เพราะสภาวะนั้นเป็นพระนิพพาน' คำกล่าวเช่นนั้นไม่ถูก เพราะความสิ้นไปเช่นนั้นไม่มีอยู่ และแม้หากจะมี ก็ไม่พ้นจากโทษที่กล่าวแล้ว และเพราะจะทำให้อริยมรรคกลายเป็นพระนิพพานไปด้วย จริงอยู่ อริยมรรคย่อมทำโทษให้สิ้นไป ฉะนั้นจึงเรียกว่า ขยะ และนับแต่นั้นไป ความเกิดขึ้นแห่งโทษทั้งหลายย่อมไม่มีอีก Anuppattinirodhasaṅkhātassa pana khayassa pariyāyena upanissayattā, yassa upanissayo hoti tadupacārena ‘‘khayo’’ti vuttaṃ. Sarūpeneva kasmā na vuttanti ce. Atisukhumattā. Atisukhumatā cassa bhagavato apposukkabhāvāvahanato, ariyena cakkhunā passitabbato ca siddhāti. แต่เพราะพระนิพพานเป็นอุปนิสัยโดยปริยายแห่งความสิ้นไปอันเรียกว่าอนุปปัตตินิโรธ (ความดับเพราะไม่เกิดอีก) และเป็นอุปนิสัยของสิ่งใด ก็ย่อมถูกเรียกโดยอุปจารของสิ่งนั้นว่า 'ขยะ' (ความสิ้นไป) หากถามว่า 'เหตุใดจึงไม่ตรัสโดยสภาวะของมันเอง' ตอบว่า 'เพราะมีความสุขุมอย่างยิ่ง' และความที่พระนิพพานนั้นสุขุมอย่างยิ่งก็สำเร็จได้ เพราะเป็นเหตุนำมาซึ่งความเป็นผู้มีอุตสาหะน้อยของพระผู้มีพระภาคเจ้า และเพราะเป็นสิ่งที่พึงเห็นได้ด้วยอริยจักษุ 560. Tayidaṃ maggasamaṅginā pattabbato asādhāraṇaṃ, purimakoṭiyā abhāvato appabhavaṃ. Maggabhāve bhāvato na appabhavanti ce. Na, maggena anuppādanīyato. Pattabbameva hetaṃ maggena, na uppādetabbaṃ. Tasmā appabhavameva. Appabhavattā ajarāmaraṇaṃ. Pabhavajarāmaraṇānaṃ abhāvato niccaṃ. 560. พระนิพพานนั้น เป็นธรรมที่ไม่ทั่วไป (แก่คนทั้งปวง) เพราะเป็นสิ่งที่ผู้เพียบพร้อมด้วยมรรคจะพึงบรรลุ ไม่มีเบื้องต้น เพราะไม่มีที่สุดเบื้องต้น หากกล่าวว่า 'ไม่ใช่ไม่มีเบื้องต้น เพราะมีได้เมื่อมีมรรค' คำกล่าวเช่นนั้นไม่ถูก เพราะเป็นสิ่งที่มรรคไม่ได้ทำให้เกิดขึ้น จริงอยู่ พระนิพพานนี้เป็นสิ่งที่มรรคจะพึงบรรลุเท่านั้น ไม่ใช่สิ่งที่พึงทำให้เกิดขึ้น ฉะนั้น จึงไม่มีเบื้องต้นนั่นเอง เพราะไม่มีเบื้องต้น จึงไม่มีความแก่และความตาย เพราะไม่มีการเกิด ความแก่ และความตาย จึงเป็นธรรมที่เที่ยง Nibbānasseva aṇuādīnampi niccabhāvāpattīti ce. Na, hetuno abhāvā. Nibbānassa niccattā te niccāti ce. Na, hetulakkhaṇassa anupapattito. Niccā uppādādīnaṃ abhāvato nibbānaṃ viyāti ce. Na, aṇuādīnaṃ asiddhattā. หากกล่าวว่า 'แม้สิ่งอื่นมีปรมาณูเป็นต้น ก็จะกลายเป็นของเที่ยงเหมือนพระนิพพาน' คำกล่าวเช่นนั้นไม่ถูก เพราะไม่มีเหตุ หากกล่าวว่า 'สิ่งเหล่านั้นเที่ยง เพราะพระนิพพานเที่ยง' คำกล่าวเช่นนั้นไม่ถูก เพราะไม่เข้าลักษณะของเหตุผล หากกล่าวว่า 'สิ่งเหล่านั้นเที่ยงเหมือนพระนิพพาน เพราะไม่มีการเกิดขึ้นเป็นต้น' คำกล่าวเช่นนั้นไม่ถูก เพราะสิ่งมีปรมาณูเป็นต้นยังไม่เป็นที่ยอมรับว่ามีอยู่จริง 561. Yathāvuttayuttisabbhāvato pana idameva niccaṃ, rūpasabhāvātikkamato arūpaṃ. Buddhādīnaṃ niṭṭhāya visesābhāvato ekāva niṭṭhā. Yena bhāvanāya pattaṃ, tassa kilesavūpasamaṃ, upādisesañca upādāya paññāpanīyattā saha upādisesena paññāpiyatīti saupādisesaṃ. Yo cassa samudayappahānena upahatāyatikammaphalassa carimacittato ca uddhaṃ pavattikhandhānaṃ anuppādanato, uppannānañca antaradhānato upādisesābhāvo, taṃ upādāya paññāpanīyato natthi ettha upādisesoti anupādisesaṃ. 561. ก็โดยที่เหตุผลดังที่กล่าวแล้วมีอยู่ พระนิพพานนี้เท่านั้นจึงชื่อว่าเที่ยง เพราะก้าวล่วงสภาวะของรูป จึงชื่อว่าอรูป เพราะความสำเร็จของพระพุทธเจ้าเป็นต้นไม่มีความแตกต่างกัน ความสำเร็จจึงมีอย่างเดียวเท่านั้น (พระนิพพาน) อันบุคคลใดบรรลุแล้วด้วยภาวนา เพราะอาศัยความสงบกิเลสและอุปาทิเสสของบุคคลนั้นจึงบัญญัติได้ ด้วยเหตุนั้นจึงถูกบัญญัติพร้อมกับอุปาทิเสส ดังนั้นจึงชื่อว่า สอุปาทิเสส อนึ่ง เพราะบุคคลนั้นละสมุทัยได้แล้ว มีผลกรรมในอนาคตอันถูกกำจัดแล้ว และเพราะปวัตติขันธ์ทั้งหลายไม่เกิดขึ้นอีกเบื้องหน้าแต่จริมจิต และเพราะขันธ์ที่เกิดขึ้นแล้วดับไป ความไม่มีอุปาทิเสสใดมีอยู่ เพราะอาศัยความไม่มีอุปาทิเสสนั้นจึงบัญญัติได้ ด้วยเหตุนั้นจึงชื่อว่า อนุปาทิเสส เพราะในพระนิพพานนี้ไม่มีอุปาทิเสส Asithilaparakkamasiddhena ñāṇavisesena adhigamanīyato, sabbaññuvacanato ca paramatthena sabhāvato nibbānaṃ nāvijjamānaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhata’’nti. เพราะเป็นสิ่งที่พึงบรรลุได้ด้วยญาณวิเศษอันสำเร็จด้วยความเพียรที่ไม่ย่อหย่อน และเพราะพระดำรัสของพระสัพพัญญู พระนิพพานจึงมิใช่ไม่มีอยู่โดยสภาวะโดยปรมัตถ์ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่เกิด ไม่เป็น ไม่ถูกทำ ไม่ถูกปรุงแต่ง มีอยู่" Idaṃ dukkhanirodhaniddese vinicchayakathāmukhaṃ. นี้เป็นบทนำแห่งคำวินิจฉัยในทุกขนิโรธนิทเทส Magganiddesakathā กถาว่าด้วยการแสดงมรรค 562. Dukkhanirodhagāminipaṭipadāniddese vuttā pana aṭṭha dhammā kāmaṃ khandhaniddesepi atthato pakāsitāyeva, idha pana nesaṃ ekakkhaṇe pavattamānānaṃ visesāvabodhanatthaṃ vadāma. Saṅkhepato hi catusaccapaṭivedhāya paṭipannassa yogino nibbānārammaṇaṃ avijjānusayasamugghātakaṃ paññācakkhu sammādiṭṭhi. Sā sammā dassanalakkhaṇā, dhātuppakāsanarasā, avijjandhakāraviddhaṃsanapaccupaṭṭhānā. Tathā sampannadiṭṭhino taṃsampayuttaṃ micchāsaṅkappanighātakaṃ cetaso nibbānapadābhiniropanaṃ sammāsaṅkappo. So sammā cittābhiniropanalakkhaṇo, appanāraso, micchāsaṅkappappahānapaccupaṭṭhāno. 562. ก็ธรรม ๘ ประการที่กล่าวไว้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิทานิทเทส แม้จะประกาศไว้แล้วโดยอรรถในขันธนิทเทสก็ตาม แต่ในที่นี้ เราจะกล่าวเพื่อความเข้าใจในความพิเศษของธรรมเหล่านั้นที่เกิดขึ้นในขณะเดียวกัน โดยย่อ ปัญญาจักษุที่ทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์ ถอนขึ้นซึ่งอวิชชานุสัย ของโยคีผู้ปฏิบัติเพื่อการแทงตลอดสัจจะ ๔ ชื่อว่า สัมมาทิฏฐิ สัมมาทิฏฐินั้น มีการเห็นโดยชอบเป็นลักษณะ มีการประกาศธาตุเป็นกิจ มีการทำลายความมืดคืออวิชชาเป็นอาการปรากฏ การน้อมใจไปในบทคือพระนิพพาน ที่สัมปยุตด้วยสัมมาทิฏฐินั้น ซึ่งกำจัดมิจฉาสังกัปปะ ของผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิเช่นนั้น ชื่อว่า สัมมาสังกัปปะ สัมมาสังกัปปะน้ัน มีการน้อมจิตไปโดยชอบเป็นลักษณะ มีการส่งไปเป็นกิจ มีการละมิจฉาสังกัปปะเป็นอาการปรากฏ Tathā passato vitakkayato ca taṃsampayuttāva vacīduccaritasamugghātikā micchāvācāya virati sammāvācā nāma. Sā pariggahalakkhaṇā, viramaṇarasā, micchāvācāppahānapaccupaṭṭhānā. Tathā viramato taṃsampayuttāva micchākammantasamucchedikā pāṇātipātādivirati sammākammanto nāma. So samuṭṭhāpanalakkhaṇo, viramaṇaraso, micchākammantappahānapaccupaṭṭhāno. Yā panassa tesaṃ sammāvācākammantānaṃ visuddhibhūtā taṃsampayuttāva kuhanādiupacchedikā micchājīvavirati, so sammāājīvo nāma. So vodānalakkhaṇo, ñāyājīvapavattiraso, micchājīvappahānapaccupaṭṭhāno. การงดเว้นจากมิจฉาวาจา ที่ถอนขึ้นซึ่งวจีทุจริต ซึ่งสัมปยุตด้วยธรรมนั้นนั่นเทียว ของผู้เห็นและตรึกอยู่อย่างนั้น ชื่อว่า สัมมาวาจา สัมมาวาจานั้น มีการกำหนดรู้เป็นลักษณะ มีการงดเว้นเป็นกิจ มีการละมิจฉาวาจาเป็นอาการปรากฏ การงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น ที่ตัดขาดซึ่งมิจฉากัมมันตะ ซึ่งสัมปยุตด้วยธรรมนั้นนั่นเทียว ของผู้งดเว้นอยู่อย่างนั้น ชื่อว่า สัมมากัมมันตะ สัมมากัมมันตะนั้น มีการให้ตั้งขึ้นเป็นลักษณะ มีการงดเว้นเป็นกิจ มีการละมิจฉากัมมันตะเป็นอาการปรากฏ ก็การงดเว้นจากมิจฉาอาชีวะใด ที่ตัดขาดการหลอกลวงเป็นต้น ซึ่งสัมปยุตด้วยธรรมนั้นนั่นเทียว เป็นความบริสุทธิ์แห่งสัมมาวาจาและสัมมากัมมันตะเหล่านั้นของบุคคลนั้น การงดเว้นนั้นชื่อว่า สัมมาอาชีวะ สัมมาอาชีวะนั้น มีความผ่องแผ้วเป็นลักษณะ มีการดำเนินชีวิตโดยชอบธรรมเป็นกิจ มีการละมิจฉาอาชีวะเป็นอาการปรากฏ Athassa yo tassā sammāvācākammantājīvasaṅkhātāya sīlabhūmiyaṃ patiṭṭhitassa tadanurūpo taṃsampayuttova kosajjasamucchedako vīriyārambho, esa sammāvāyāmo nāma. So paggahalakkhaṇo, anuppannaakusalānuppādanādiraso, micchāvāyāmappahānapaccupaṭṭhāno. Tassevaṃ vāyamato taṃsampayuttova micchāsativiniddhunano cetaso asammoso sammāsati nāma. Sā upaṭṭhānalakkhaṇā, asammussanarasā, micchāsatippahānapaccupaṭṭhānā. Evaṃ anuttarāya satiyā saṃrakkhiyamānacittassa taṃsampayuttāva micchāsamādhividdhaṃsikā cittekaggatā sammāsamādhi nāma. So avikkhepalakkhaṇo, samādhānaraso, micchāsamādhippahānapaccupaṭṭhānoti. Ayaṃ dukkhanirodhagāminipaṭipadāniddese nayo. Evamettha jātiādīnaṃ vinicchayo veditabbo. ลำดับนั้น การปรารภความเพียรใด ที่ตัดขาดความเกียจคร้าน ซึ่งสัมปยุตด้วยธรรมนั้นนั่นเทียว สมควรแก่ธรรมนั้น ของบุคคลผู้ตั้งมั่นแล้วในพื้นภูมิคือศีลอันได้ชื่อว่าสัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะนั้น การปรารภความเพียรนี้ชื่อว่า สัมมาวายามะ สัมมาวายามะนั้น มีการประคองไว้เป็นลักษณะ มีการไม่ให้อกุศลที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้นเป็นต้นเป็นกิจ มีการละมิจฉาวายามะเป็นอาการปรากฏ ความไม่หลงลืมแห่งจิต ที่สลัดทิ้งมิจฉาสติ ซึ่งสัมปยุตด้วยธรรมนั้นนั่นเทียว ของบุคคลผู้พากเพียรอยู่อย่างนั้น ชื่อว่า สัมมาสติ สัมมาสตินั้น มีการตั้งมั่นเป็นลักษณะ มีการไม่หลงลืมเป็นกิจ มีการละมิจฉาสติเป็นอาการปรากฏ จิตเตกัคคตาที่ทำลายมิจฉาสมาธิ ซึ่งสัมปยุตด้วยธรรมนั้นนั่นเทียว ของบุคคลผู้มีจิตอันสติอันยอดเยี่ยมคุ้มครองแล้วอย่างนี้ ชื่อว่า สัมมาสมาธิ สัมมาสมาธินั้น มีความไม่ฟุ้งซ่านเป็นลักษณะ มีการตั้งมั่นเป็นกิจ มีการละมิจฉาสมาธิเป็นอาการปรากฏ นี้เป็นนัยในทุกขนิโรธคามินีปฏิทานิทเทส พึงทราบวินิจฉัยในชาติเป็นต้นในที่นี้อย่างนี้ 563. Ñāṇakiccatoti saccañāṇassa kiccatopi vinicchayo veditabbo. Duvidhaṃ hi saccañāṇaṃ – anubodhañāṇaṃ paṭivedhañāṇañca. Tattha anubodhañāṇaṃ lokiyaṃ anussavādivasena nirodhe magge ca pavattati. Paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ nirodhamārammaṇaṃ katvā kiccato cattāri saccāni paṭivijjhati. Yathāha – ‘‘yo, bhikkhave, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passati, dukkhanirodhampi passati, dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadampi passatī’’ti (saṃ. ni. 5.1100) sabbaṃ vattabbaṃ. Taṃ panassa kiccaṃ ñāṇadassanavisuddhiyaṃ āvibhavissati. 563. พึงทราบวินิจฉัยแม้โดยกิจแห่งญาณ คือโดยกิจแห่งสัจจญาณ จริงอยู่ สัจจญาณมี ๒ อย่าง คือ อนุโพธญาณ และปฏิเวธญาณ ในญาณทั้งสองนั้น อนุโพธญาณเป็นโลกิยะ ย่อมเป็นไปในนิโรธและมรรคโดยนัยแห่งการฟังตามเป็นต้น ปฏิเวธญาณเป็นโลกุตตระ ทำนิโรธให้เป็นอารมณ์แล้ว ย่อมแทงตลอดสัจจะ ๔ โดยกิจ ดังที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเห็นทุกข์ ผู้นั้นย่อมเห็นทุกขสมุทัยด้วย ย่อมเห็นทุกขนิโรธด้วย ย่อมเห็นทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาด้วย" ดังนี้ พึงกล่าวทั้งหมด ก็กิจของปฏิเวธญาณนั้นจักปรากฏแจ้งในญาณทัสสนวิสุทธิ Yaṃ panetaṃ lokiyaṃ, tattha dukkhañāṇaṃ pariyuṭṭhānābhibhavavasena pavattamānaṃ sakkāyadiṭṭhiṃ nivatteti. Samudayañāṇaṃ ucchedadiṭṭhiṃ. Nirodhañāṇaṃ sassatadiṭṭhiṃ. Maggañāṇaṃ akiriyadiṭṭhiṃ. Dukkhañāṇaṃ vā dhuvasubhasukhattabhāvavirahitesu khandhesu dhuvasubhasukhattabhāvasaññāsaṅkhātaṃ phale vippaṭipattiṃ. Samudayañāṇaṃ issarapadhānakālasabhāvādīhi loko pavattatīti akāraṇe kāraṇābhimānappavattaṃ hetumhi vippaṭipattiṃ. Nirodhañāṇaṃ arūpalokalokathūpikādīsu apavaggagāhabhūtaṃ nirodhe vippaṭipattiṃ. Maggañāṇaṃ kāmasukhallikaattakilamathānuyogappabhede avisuddhimagge visuddhimaggagāhavasena pavattaṃ upāye vippaṭipattiṃ nivatteti. Tenetaṃ vuccati – ก็สัจจญาณที่เป็นโลกิยะใดมีอยู่ ในสัจจญาณนั้น ทุกขญาณที่เกิดขึ้นโดยสามารถครอบงำกิเลสที่กลุ้มรุม ย่อมยังสักกายทิฏฐิให้ถอยกลับ สมุทยญาณย่อมยังอุจเฉททิฏฐิให้ถอยกลับ นิโรธญาณย่อมยังสัสสตทิฏฐิให้ถอยกลับ มัคคญาณย่อมยังอกิริยทิฏฐิให้ถอยกลับ อีกอย่างหนึ่ง ทุกขญาณย่อมยังวิปฏิปัตติในผล คือความสำคัญว่าเที่ยง ว่างาม ว่าสุข ว่าเป็นอัตตา ในขันธ์ทั้งหลายที่ปราศจากความเป็นของเที่ยง งาม สุข และอัตตาให้ถอยกลับ สมุทยญาณย่อมยังวิปฏิปัตติในเหตุ คือความถือมั่นในสิ่งที่ไม่ใช่เหตุว่าเป็นเหตุว่า โลกย่อมเป็นไปเพราะอิศวร ประธาน กาล สภาวะ เป็นต้น ให้ถอยกลับ นิโรธญาณย่อมยังวิปฏิปัตติในนิโรธ คือความยึดถือในอรูปโลกและโลกถูปิกะเป็นต้นว่าเป็นอปวรรค (ทางพ้นทุกข์) ให้ถอยกลับ มัคคญาณย่อมยังวิปฏิปัตติในอุบาย คือความยึดถือในทางที่ไม่บริสุทธิ์อันมีประเภทคือกามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยคว่าเป็นทางบริสุทธิ์ ให้ถอยกลับ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า – ‘‘Loke lokappabhave, lokatthagame sive ca tadupāye; Sammuyhati tāva naro, na vijānāti yāva saccānī’’ti. "ตราบใดที่ยังไม่รู้แจ้งสัจจะทั้งหลาย ตราบนั้น นรชนย่อมหลงใหลอย่างยิ่งในโลก ในเหตุเกิดแห่งโลก ในความดับแห่งโลก และในอุบายอันเกษมที่เป็นเครื่องให้ถึงความดับนั้น" Evamettha ñāṇakiccatopi vinicchayo veditabbo. พึงทราบวินิจฉัยแม้โดยกิจแห่งญาณในที่นี้อย่างนี้ 564. Antogadhānaṃ pabhedāti dukkhasaccasmiṃ hi ṭhapetvā taṇhañceva anāsavadhamme ca sesā sabbadhammā antogadhā. Samudayasacce chattiṃsa taṇhāvicaritāni. Nirodhasaccaṃ asammissaṃ. Maggasacce sammādiṭṭhimukhena vīmaṃsiddhipādapaññindriyapaññābaladhammavicayasambojjhaṅgāni. Sammāsaṅkappāpadesena tayo nekkhammavitakkādayo. Sammāvācāpadesena cattāri vacīsucaritāni. Sammākammantāpadesena tīṇi kāyasucaritāni. Sammājīvamukhena appicchatā santuṭṭhitā ca. Sabbesaṃyeva vā etesaṃ sammāvācākammantājīvānaṃ ariyakantasīlattā ariyakantasīlassa ca saddhāhatthena paṭiggahetabbattā tesaṃ atthitāya atthibhāvato saddhindriyasaddhābalachandiddhipādā. Sammāvāyāmāpadesena catubbidhasammappadhānavīriyindriyavīriyabalavīriyasambojjhaṅgāni. Sammāsatiapadesena catubbidhasatipaṭṭhānasatindriyasatibalasatisambojjhaṅgāni. Sammāsamādhiapadesena savitakkasavicārādayo tayo samādhī cittasamādhi samādhindriyasamādhibalapītipassaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgāni antogadhānīti evamettha antogadhānaṃ pabhedatopi vinicchayo veditabbo. 564. ในคำว่า โดยจำแนกธรรมที่นับเนื่องในภายในนั้น มีคำอธิบายว่า ในทุกขสัจ เว้นตัณหาและอนาสวธรรมเสีย ธรรมที่เหลือทั้งหมดนับเนื่องแล้ว. ในสมุทัยสัจ ตัณหาวิจริต ๓๖ อย่าง (นับเนื่องแล้ว). นิโรธสัจไม่เจือปน (กับธรรมอื่น). ในมรรคสัจ โดยนัยแห่งสัมมาทิฏฐิ วีมังสิทธิบาท ปัญญินทรีย์ ปัญญาพละ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ (นับเนื่องแล้ว). โดยอ้างถึงสัมมาสังกัปปะ เนกขัมมวิตกเป็นต้น ๓ อย่าง (นับเนื่องแล้ว). โดยอ้างถึงสัมมาวาจา วจีสุจริต ๔ อย่าง (นับเนื่องแล้ว). โดยอ้างถึงสัมมากัมมันตะ กายสุจริต ๓ อย่าง (นับเนื่องแล้ว). โดยนัยแห่งสัมมาอาชีวะ อัปปิจฉตาและสันตุฏฐิตา (นับเนื่องแล้ว). อีกอย่างหนึ่ง เพราะสัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะทั้งหมดเหล่านี้เป็นอริยกันตศีล และเพราะอริยกันตศีลนั้นอันบุคคลพึงรับเอาด้วยมือคือศรัทธา และเพราะความมีอยู่แห่งธรรมเหล่านั้น สัทธินทรีย์ สัทธาพละ ฉันทิทธิบาท (จึงนับเนื่องแล้ว). โดยอ้างถึงสัมมาวายามะ สัมมัปปธาน ๔ อย่าง วีริยินทรีย์ วีริยพละ วีริยสัมโพชฌงค์ (นับเนื่องแล้ว). โดยอ้างถึงสัมมาสติ สติปัฏฐาน ๔ อย่าง สตินทรีย์ สติพละ สติสัมโพชฌงค์ (นับเนื่องแล้ว). โดยอ้างถึงสัมมาสมาธิ สมาธิ ๓ อย่าง มีสวิตักกสวิจารสมาธิเป็นต้น จิตตสมาธิ สมาธินทรีย์ สมาธิพละ ปีติสัมโพชฌงค์ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ สมาธิสัมโพชฌงค์ อุเบกขาสัมโพชฌงค์ นับเนื่องแล้ว. พึงทราบวินิจฉัยแม้โดยการจำแนกธรรมที่นับเนื่องในภายในในสัจจะเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้. 565. Upamātoti bhāro viya hi dukkhasaccaṃ daṭṭhabbaṃ, bhārādānamiva samudayasaccaṃ, bhāranikkhepanamiva nirodhasaccaṃ, bhāranikkhepanupāyo viya maggasaccaṃ. Rogo viya ca dukkhasaccaṃ, roganidānamiva samudayasaccaṃ, rogavūpasamo viya nirodhasaccaṃ, bhesajjamiva maggasaccaṃ. Dubbhikkhamiva vā dukkhasaccaṃ, dubbuṭṭhi viya samudayasaccaṃ, subhikkhamiva nirodhasaccaṃ, suvuṭṭhi viya maggasaccaṃ. Apica verī-veramūla-verasamugghāta-verasamugghātupāyehi, visarukkha-rukkhamūla-mūlupaccheda-tadupacchedupāyehi, bhaya-bhayamūla-nibbhaya-tadadhigamupāyehi, orimatīra-mahoghapārimatīra-taṃsampāpakavāyāmehi ca yojetvāpetāni upamāto veditabbānīti evamettha upamāto vinicchayo veditabbo. 565. ในคำว่า โดยอุปมานั้น มีคำอธิบายว่า พึงเห็นทุกขสัจดุจของหนัก, สมุทัยสัจดุจการถือเอาของหนัก, นิโรธสัจดุจการวางของหนัก, มรรคสัจดุจอุบายวางของหนัก. และพึงเห็นทุกขสัจดุจโรค, สมุทัยสัจดุจเหตุเกิดโรค, นิโรธสัจดุจความสงบโรค, มรรคสัจดุจยา. หรือพึงเห็นทุกขสัจดุจความข้าวยากหมากแพง, สมุทัยสัจดุจฝนแล้ง, นิโรธสัจดุจความมีข้าวปลาอาหารสมบูรณ์, มรรคสัจดุจฝนดี. อนึ่ง พึงประกอบสัจจะเหล่านี้กับข้าศึก-รากเหง้าแห่งข้าศึก-การกำจัดข้าศึก-อุบายกำจัดข้าศึก, กับต้นไม้พิษ-รากต้นไม้-การตัดราก-อุบายตัดรากนั้น, กับภัย-เหตุแห่งภัย-ความไม่มีภัย-อุบายบรรลุความไม่มีภัยนั้น, และกับฝั่งนี้-ห้วงน้ำใหญ่-ฝั่งโน้น-ความพยายามให้ถึงฝั่งโน้นนั้น แล้วพึงทราบโดยอุปมา. พึงทราบวินิจฉัยโดยอุปมาในสัจจะเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้. 566. Catukkatoti atthi cettha dukkhaṃ na ariyasaccaṃ, atthi ariyasaccaṃ na dukkhaṃ, atthi dukkhañceva ariyasaccañca, atthi neva dukkhaṃ na ariyasaccaṃ. Esa nayo samudayādīsu. Tattha maggasampayuttā dhammā sāmaññaphalāni ca ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti (saṃ. ni. 3.15) vacanato saṅkhāradukkhatāya dukkhaṃ, na ariyasaccaṃ. Nirodho ariyasaccaṃ, na dukkhaṃ. Itaraṃ pana ariyasaccadvayaṃ siyā dukkhaṃ aniccato, na pana yassa pariññāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathattena. Sabbākārena pana upādānakkhandhapañcakaṃ dukkhañceva ariyasaccañca aññatra taṇhāya. Maggasampayuttā dhammā sāmaññaphalāni ca yassa pariññatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathattena neva dukkhaṃ na ariyasaccaṃ. Evaṃ samudayādīsupi yathāyogaṃ yojetvā catukkatopettha vinicchayo veditabbo. 566. ในคำว่า โดยจตุกกะ (หมวด ๔) นั้น มีอธิบายว่า ในสัจจะนี้ มีธรรมที่เป็นทุกข์ แต่ไม่เป็นอริยสัจ, มีธรรมที่เป็นอริยสัจ แต่ไม่เป็นทุกข์, มีธรรมที่เป็นทั้งทุกข์และเป็นอริยสัจ, มีธรรมที่ไม่เป็นทั้งทุกข์และไม่เป็นอริยสัจ. นัยนี้พึงทราบในสมุทัยสัจเป็นต้น. ในจตุกกะนั้น ธรรมที่สัมปยุตด้วยมรรคและสามัญผลทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นทุกข์ เพราะเป็นสังขารทุกข์ ตามพระดำรัสว่า 'สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์' แต่ไม่เป็นอริยสัจ. นิโรธเป็นอริยสัจ แต่ไม่เป็นทุกข์. ส่วนอริยสัจ ๒ ที่เหลือ พึงเป็นทุกข์ได้เพราะไม่เที่ยง แต่ไม่เป็นทุกข์โดยสภาวะที่แท้จริงอันเป็นสิ่งที่บุคคลอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเพื่อกำหนดรู้. แต่โดยประการทั้งปวง อุปาทานขันธ์ ๕ เว้นตัณหาเสีย เป็นทั้งทุกข์และเป็นอริยสัจ. ธรรมที่สัมปยุตด้วยมรรคและสามัญผลทั้งหลาย ไม่เป็นทั้งทุกข์และไม่เป็นอริยสัจโดยสภาวะที่แท้จริงอันเป็นสิ่งที่บุคคลอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเพื่อกำหนดรู้. พึงประกอบนัยนี้ในสมุทัยสัจเป็นต้นตามสมควร แล้วพึงทราบวินิจฉัยแม้โดยจตุกกะในสัจจะเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้. 567. Suññatekavidhādīhītiettha suññato tāva paramatthena hi sabbāneva saccāni vedakakārakanibbutagamakābhāvato suññānīti veditabbāni. Tenetaṃ vuccati – 567. ในคำว่า โดยความเป็นของสูญ โดยความเป็นอย่างหนึ่ง เป็นต้นนั้น ก่อนอื่น พึงทราบ (วินิจฉัย) โดยความเป็นของสูญ (ดังนี้) คือ โดยปรมัตถ์แล้ว สัจจะทั้งหมดทีเดียว ชื่อว่าเป็นของสูญ เพราะไม่มีผู้เสวย ผู้ทำ ผู้นิพพาน ผู้ไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า – ‘‘Dukkhameva hi, na koci dukkhito; Kārako na, kiriyāva vijjati. Atthi nibbuti, na nibbuto pumā; Maggamatthi, gamako na vijjatī’’ti. มีแต่ทุกข์เท่านั้น ไม่มีใครผู้เป็นทุกข์, ไม่มีผู้ทำ มีแต่กิริยาเท่านั้น, มีนิพพาน ไม่มีบุรุษผู้นิพพาน, มีมรรค ไม่มีผู้ไป. Atha vā, อีกอย่างหนึ่ง Dhuvasubhasukhattasuññaṃ, purimadvayamattasuññamamatapadaṃ; Dhuvasukhaattavirahito, maggoiti suññatā tesu. สัจจะ ๒ อย่างแรก (ทุกข์และสมุทัย) สูญจากความเที่ยง ความงาม ความสุข และอัตตา, พระนิพพานอันเป็นอมตบท สูญจากอัตตา, มรรคปราศจากความเที่ยง ความสุข และอัตตา, ความเป็นของสูญในสัจจะเหล่านั้นเป็นดังนี้. Nirodhasuññāni vā tīṇi, nirodho ca sesattayasuñño. Phalasuñño vā ettha hetu samudaye dukkhassābhāvato, magge ca nirodhassa, na phalena sagabbho pakativādīnaṃ pakati viya. Hetusuññañca phalaṃ dukkhasamudayānaṃ nirodhamaggānañca asamavāyā, na hetusamavetaṃ hetuphalaṃ samavāyavādīnaṃ dviaṇukādi viya. Tenetaṃ vuccati – อีกอย่างหนึ่ง สัจจะ ๓ อย่างสูญจากนิโรธ, และนิโรธก็สูญจากสัจจะ ๓ ที่เหลือ. หรือว่า ในสัจจะนี้ เหตุสูญจากผล, เพราะในขณะแห่งสมุทัยยังไม่มีทุกข์ และในขณะแห่งมรรคยังไม่มีนิโรธ, (เหตุ) ไม่ได้มีผลอยู่ในภายในเหมือนปรกติของพวกปรกติวาที. และผลก็สูญจากเหตุ เพราะทุกข์กับสมุทัย และนิโรธกับมรรค ไม่เกิดร่วมกัน, ผลของเหตุไม่ได้เกิดร่วมกับเหตุเหมือนทวิอณูเป็นต้นของพวกสมวายวาที. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า – ‘‘Tayamidha nirodhasuññaṃ, tayena tenāpi nibbuti suññā; Suñño phalena hetu, phalampi taṃhetunā suñña’’nti. ในสัจจะนี้ สัจจะ ๓ อย่างสูญจากนิโรธ, แม้นิพพานก็สูญจากสัจจะ ๓ นั้น, เหตุสูญจากผล, แม้ผลก็สูญจากเหตุนั้น. Evaṃ tāva suññato vinicchayo veditabbo. พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นของสูญ ด้วยประการฉะนี้ก่อน. Ekavidhādivinicchayakathā กถาว่าด้วยวินิจฉัยโดยความเป็นอย่างหนึ่งเป็นต้น 568. Ekavidhādīhīti sabbameva cettha dukkhaṃ ekavidhaṃ pavattibhāvato. Duvidhaṃ nāmarūpato. Tividhaṃ kāmarūpārūpūpapattibhavabhedato. Catubbidhaṃ catuāhārabhedato. Pañcavidhaṃ pañcupādānakkhandhabhedato. 568. ในคำว่า โดยความเป็นอย่างหนึ่งเป็นต้นนั้น มีอธิบายว่า ในสัจจะนี้ ทุกข์ทั้งหมดเป็นอย่างหนึ่ง โดยสภาวะที่เป็นไป. เป็น ๒ อย่าง โดยนามและรูป. เป็น ๓ อย่าง โดยความต่างแห่งอุปปัตติภพ คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ. เป็น ๔ อย่าง โดยความต่างแห่งอาหาร ๔. เป็น ๕ อย่าง โดยความต่างแห่งอุปาทานขันธ์ ๕. Samudayopi ekavidho pavattakabhāvato. Duvidho diṭṭhisampayuttāsampayuttato. Tividho kāmabhavavibhavataṇhābhedato. Catubbidho catumaggappaheyyato. Pañcavidho rūpābhinandanādibhedato. Chabbidho chataṇhākāyabhedato. แม้สมุทัยก็เป็นอย่างหนึ่ง โดยสภาวะที่ทำให้เป็นไป. เป็น ๒ อย่าง โดยสัมปยุตและวิปปยุตจากทิฏฐิ. เป็น ๓ อย่าง โดยความต่างแห่งกามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา. เป็น ๔ อย่าง โดยเป็นธรรมที่พึงละด้วยมรรค ๔. เป็น ๕ อย่าง โดยความต่างแห่งความเพลิดเพลินในรูปเป็นต้น. เป็น ๖ อย่าง โดยความต่างแห่งตัณหากาย ๖. Nirodhopi ekavidho asaṅkhatadhātubhāvato. Pariyāyena pana duvidho saupādisesaanupādisesabhedato. Tividho bhavattayavūpasamato. Catubbidho catumaggādhigamanīyato. Pañcavidho pañcābhinandanavūpasamato. Chabbidho chataṇhākāyakkhayabhedato. แม้นิโรธก็เป็นอย่างหนึ่ง โดยความเป็นอสังขตธาตุ. แต่โดยปริยาย เป็น ๒ อย่าง โดยความต่างแห่งสอุปาทิเสสและอนุปาทิเสส. เป็น ๓ อย่าง โดยเป็นที่สงบแห่งภพ ๓. เป็น ๔ อย่าง โดยเป็นธรรมที่พึงบรรลุด้วยมรรค ๔. เป็น ๕ อย่าง โดยเป็นที่สงบแห่งอภินันทนา ๕. เป็น ๖ อย่าง โดยความต่างแห่งความสิ้นไปแห่งตัณหากาย ๖. Maggopi ekavidho bhāvetabbato. Duvidho samathavipassanābhedato, dassanabhāvanābhedato vā. Tividho khandhattayabhedato. Ayañhi sappadesattā nagaraṃ viya rajjena nippadesehi tīhi khandhehi saṅgahito. Yathāha – มรรคสัจก็เป็นอย่างหนึ่ง โดยภาวะที่ควรให้เจริญ เป็น ๒ อย่าง โดยความต่างแห่งสมถะและวิปัสสนา หรือโดยความต่างแห่งทัสสนะและภาวนา เป็น ๓ อย่าง โดยความต่างแห่งขันธ์ ๓ จริงอยู่ มรรคนี้เพราะเป็นสัปปเทสะ (ยังมีส่วนเหลือ) จึงถูกสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๓ ที่เป็นนิปปเทสะ (ไม่มีส่วนเหลือ) เหมือนเมืองถูกสงเคราะห์ด้วยแว่นแคว้น ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘Na kho, āvuso visākha, ariyena aṭṭhaṅgikena maggena tayo khandhā saṅgahitā, tīhi ca kho, āvuso visākha, khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito. Yā cāvuso visākha, sammāvācā, yo ca sammākammanto, yo ca sammāājīvo, ime dhammā sīlakkhandhe saṅgahitā. Yo ca sammāvāyāmo, yā ca sammāsati, yo ca sammāsamādhi, ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā. Yā ca sammādiṭṭhi, yo ca sammāsaṅkappo, ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462). “ดูกรอาวุโสวิสาขะ ขันธ์ ๓ ไม่ได้ถูกสงเคราะห์ด้วยอริยมรรคมีองค์ ๘ แต่โดยที่แท้ อริยมรรคมีองค์ ๘ ถูกสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๓ ดูกรอาวุโสวิสาขะ สัมมาวาจาใด สัมมากัมมันตะใด สัมมาอาชีวะใด ธรรมเหล่านี้สงเคราะห์เข้าในสีลขันธ์ สัมมาวายามะใด สัมมาสติใด สัมมาสมาธิใด ธรรมเหล่านี้สงเคราะห์เข้าในสมาธิขันธ์ สัมมาทิฏฐิใด สัมมาสังกัปปะใด ธรรมเหล่านี้สงเคราะห์เข้าในปัญญากขันธ์” ดังนี้ Ettha hi sammāvācādayo tayo sīlameva, tasmā te sajātito sīlakkhandhena saṅgahitā. Kiñcāpi hi pāḷiyaṃ sīlakkhandheti bhummena niddeso kato, attho pana karaṇavaseneva veditabbo. Sammāvāyāmādīsu pana tīsu samādhi attano dhammatāya ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ na sakkoti, vīriye pana paggahakiccaṃ sādhente satiyā ca apilāpanakiccaṃ sādhentiyā laddhupakāro hutvā sakkoti. จริงอยู่ ในองค์มรรคเหล่านั้น สัมมาวาจาเป็นต้น ๓ อย่างเป็นศีลนั่นเอง เพราะฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงถูกสงเคราะห์ด้วยสีลขันธ์โดยความเป็นชาติเดียวกัน (สชาติโต) แม้ในพระบาลีจะทรงแสดงด้วยภูมิวิภัตติว่า สีลขันเธ ก็จริง แต่พึงทราบเนื้อความโดยนัยแห่งกรณวิภัตติ ส่วนในธรรม ๓ อย่างมีสัมมาวายามะเป็นต้น สมาธิโดยสภาพของตนย่อมไม่อาจเพื่อจะแนบแน่นในอารมณ์ด้วยความเป็นหนึ่งได้ แต่เมื่อวิริยะทำกิจคือการประคองให้สำเร็จ และสติทำกิจคือการไม่ปล่อยให้เลือนหายให้สำเร็จแล้ว ได้รับการอุปการะจึงจะสามารถได้ Tatrāyaṃ upamā – yathā hi nakkhattaṃ kīḷissāmāti uyyānaṃ paviṭṭhesu tīsu sahāyesu eko supupphitaṃ campakarukkhaṃ disvā hatthaṃ ukkhipitvā gahetumpi na sakkuṇeyya. Athassa dutiyo onamitvā piṭṭhiṃ dadeyya, so tassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvāpi kampamāno gahetuṃ na sakkuṇeyya. Athassa itaro aṃsakūṭaṃ upanāmeyya. So ekassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvā ekassa aṃsakūṭaṃ olubbha yathāruci pupphāni ocinitvā piḷandhitvā nakkhattaṃ kīḷeyya. Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. ในเรื่องนั้น มีอุปมาดังนี้ จริงอยู่ เปรียบเหมือนสหาย ๓ คนเข้าไปสู่สวนด้วยคิดว่า “เราจักเล่นนักขัตฤกษ์” คนหนึ่งเห็นต้นจำปาที่ดอกบานสะพรั่งแล้ว ยกมือขึ้นก็ยังไม่อาจจะเก็บได้ ลำดับนั้น สหายคนที่สองพึงน้อมตัวลงให้หลังแก่เขา เขายืนอยู่บนหลังของสหายนั้นแล้วก็ยังสั่นอยู่ ไม่อาจจะเก็บได้ ลำดับนั้น สหายอีกคนหนึ่งพึงน้อมบ่าเข้ามาให้ เขาได้ยืนอยู่บนหลังของคนหนึ่ง เหนี่ยวบ่าของอีกคนหนึ่งแล้ว เก็บดอกไม้ตามความพอใจ ประดับแล้ว พึงเล่นนักขัตฤกษ์ได้ พึงเห็นความสำเร็จแห่งอุปไมยนี้อย่างนี้ Ekato uyyānaṃ paviṭṭhā tayo sahāyā viya hi ekato jātā sammāvāyāmādayo tayo dhammā. Supupphitacampako viya ārammaṇaṃ. Hatthaṃ ukkhipitvāpi gahetuṃ asakkonto viya attano dhammatāya ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ asakkonto samādhi. Piṭṭhiṃ datvā onatasahāyo viya vāyāmo. Aṃsakūṭaṃ datvā ṭhitasahāyo viya sati. Yathā tesu ekassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvā ekassa aṃsakūṭaṃ olubbha itaro yathāruci pupphaṃ gahetuṃ sakkoti, evameva vīriye paggahakiccaṃ sādhente satiyā ca apilāpanakiccaṃ sādhentiyā laddhupakāro samādhi sakkoti ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ. Tasmā samādhiyevettha sajātito samādhikkhandhena saṅgahito, vāyāmasatiyo pana kiriyato saṅgahitā honti. จริงอยู่ ธรรม ๓ อย่างมีสัมมาวายามะเป็นต้นที่เกิดร่วมกัน เปรียบเหมือนสหาย ๓ คนที่เข้าไปสู่สวนด้วยกัน อารมณ์เปรียบเหมือนต้นจำปาที่ดอกบานสะพรั่ง สมาธิที่ไม่สามารถจะแนบแน่นในอารมณ์ด้วยความเป็นหนึ่งโดยสภาพของตน เปรียบเหมือนคนที่ไม่สามารถจะเก็บได้แม้จะยกมือขึ้น วายามะเปรียบเหมือนสหายที่น้อมตัวลงให้หลัง สติเปรียบเหมือนสหายที่ให้บ่าแล้วยืนอยู่ ในสหายเหล่านั้น คนหนึ่งยืนอยู่บนหลังของคนหนึ่ง เหนี่ยวบ่าของอีกคนหนึ่งแล้ว สามารถเก็บดอกไม้ได้ตามความพอใจฉันใด สมาธิก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อวิริยะทำกิจคือการประคองให้สำเร็จ และสติทำกิจคือการไม่ปล่อยให้เลือนหายให้สำเร็จแล้ว ได้รับการอุปการะจึงสามารถจะแนบแน่นในอารมณ์ด้วยความเป็นหนึ่งได้ เพราะฉะนั้น ในธรรม ๓ อย่างนั้น สมาธิเท่านั้นถูกสงเคราะห์ด้วยสมาธิขันธ์โดยความเป็นชาติเดียวกัน ส่วนวายามะและสติถูกสงเคราะห์โดยกิจ Sammādiṭṭhisammāsaṅkappesupi paññā attano dhammatāya aniccaṃ dukkhamanattāti ārammaṇaṃ nicchetuṃ na sakkoti. Vitakke pana ākoṭetvā ākoṭetvā dente sakkoti. Kathaṃ? Yathā hi heraññiko kahāpaṇaṃ hatthe ṭhapetvā sabbabhāgesu oloketukāmo samānopi na cakkhutaleneva parivattetuṃ sakkoti. Aṅgulipabbehi pana parivattetvā parivattetvā ito cito ca oloketuṃ sakkoti, evameva na paññā attano dhammatāya aniccādivasena ārammaṇaṃ nicchetuṃ sakkoti. Abhiniropanalakkhaṇena pana āhananapariyāhananarasena vitakkena ākoṭentena viya parivattentena viya ca ādāyādāya dinnameva nicchetuṃ sakkoti. Tasmā idhāpi sammādiṭṭhiyeva sajātito paññākkhandhena saṅgahitā, sammāsaṅkappo pana kiriyavasena saṅgahito hoti. แม้ในสัมมาทิฏฐิและสัมมาสังกัปปะ ปัญญาก็ไม่อาจจะกำหนดรู้อารมณ์ว่า อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ได้โดยสภาพของตน แต่เมื่อวิตกเคาะแล้วเคาะเล่าส่งให้จึงจะสามารถ อย่างไร? เหมือนอย่างว่า นายช่างทองวางกหาปณะไว้ในมือ แม้จะประสงค์จะดูในทุกส่วน ก็ไม่อาจจะพลิกดูด้วยฝ่าตาได้ แต่สามารถพลิกไปพลิกมาด้วยข้อนิ้วแล้วดูทางโน้นทางนี้ได้ฉันใด ปัญญาก็ฉันนั้นเหมือนกัน ไม่อาจจะกำหนดรู้อารมณ์โดยความเป็นอนิจจังเป็นต้นได้โดยสภาพของตน แต่สามารถกำหนดรู้ได้เฉพาะอารมณ์ที่วิตกซึ่งมีลักษณะคือการยกขึ้นสู่อารมณ์ มีรสคือการเคาะและการเคาะโดยรอบ เหมือนเคาะอยู่ เหมือนพลิกอยู่ แล้วรับเอามาส่งให้ เพราะฉะนั้น แม้ในที่นี้ สัมมาทิฏฐิเท่านั้นถูกสงเคราะห์ด้วยปัญญากขันธ์โดยความเป็นชาติเดียวกัน ส่วนสัมมาสังกัปปะถูกสงเคราะห์โดยนัยแห่งกิจ Iti imehi tīhi khandhehi maggo saṅgahaṃ gacchati. Tena vuttaṃ ‘‘tividho khandhattayabhedato’’ti. Catubbidho sotāpattimaggādivaseneva. ด้วยประการฉะนี้ มรรคย่อมถึงการสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๓ เหล่านี้ เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวว่า “เป็น ๓ อย่าง โดยความต่างแห่งขันธ์ ๓” เป็น ๔ อย่าง โดยนัยแห่งโสดาปัตติมรรคเป็นต้นเท่านั้น Apica sabbāneva saccāni ekavidhāni avitathattā, abhiññeyyattā vā. Duvidhāni lokiyalokuttarato, saṅkhatāsaṅkhatato vā. Tividhāni dassana-bhāvanāhi pahātabbato, appahātabbato ca. Catubbidhāni pariññeyyādibhedatoti evamettha ekavidhādīhi vinicchayo veditabbo. อีกอย่างหนึ่ง สัจจะทั้งหมดทีเดียวเป็นอย่างหนึ่ง เพราะมีความเป็นของไม่ผิดพลาด หรือเพราะมีความเป็นสิ่งที่พึงรู้ยิ่ง เป็น ๒ อย่าง โดยความเป็นโลกิยะและโลกุตตระ หรือโดยความเป็นสังขตะและอสังขตะ เป็น ๓ อย่าง โดยความเป็นสิ่งที่พึงละด้วยทัสสนะและภาวนา และโดยความเป็นสิ่งที่พึงละไม่ได้ เป็น ๔ อย่าง โดยความต่างแห่งปริญไญยยะเป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยด้วยความเป็นอย่างหนึ่งเป็นต้นในสัจจะเหล่านี้อย่างนี้ 569. Sabhāgavisabhāgatoti sabbāneva saccāni aññamaññaṃ sabhāgāni avitathato attasuññato dukkarapaṭivedhato ca. Yathāha – 569. (ในคำว่า) โดยความเป็นสภาคและวิสภาค (อธิบายว่า) สัจจะทั้งหมดทีเดียวมีส่วนเสมอกันและกัน โดยความเป็นของไม่ผิดพลาด โดยความว่างจากอัตตา และโดยความที่แทงตลอดได้ยาก ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ānanda, katamaṃ nu kho dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā, yo vā dūratova sukhumena tāḷacchiggaḷena asanaṃ atipāteyya poṅkhānupoṅkhaṃ avirādhitaṃ, yo vā satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭivijjheyyāti? Etadeva, bhante, dukkaratarañceva durabhisambhavatarañca, yo vā satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭivijjheyyāti. Tato kho te, ānanda, duppaṭivijjhataraṃ paṭivijjhanti. Ye idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ paṭivijjhanti…pe… ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ paṭivijjhantī’’ti (saṃ. ni. 5.1115). “อานนท์ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน? การกระทำไหนหนอแล ทำได้ยากกว่า หรือสำเร็จได้ยากกว่า ระหว่างการที่บุคคลพึงยิงลูกศรผ่านรูกุญแจอันเล็กละเอียดจากที่ไกลให้ลูกศรต่อลูกศรไม่พลาดกัน หรือการที่บุคคลพึงยิงปลายแห่งขนทรายที่แยกออกเป็นร้อยส่วนให้ถูกด้วยปลาย (แห่งขนทรายอีกเส้นหนึ่ง)?” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การที่บุคคลพึงยิงปลายแห่งขนทรายที่แยกออกเป็นร้อยส่วนให้ถูกด้วยปลาย (แห่งขนทรายอีกเส้นหนึ่ง) นี้แล ทำได้ยากกว่าและสำเร็จได้ยากกว่า” “อานนท์ ชนเหล่าใดแทงตลอดตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกข์...ฯลฯ...นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ชนเหล่านั้นย่อมแทงตลอดสิ่งที่แทงตลอดได้ยากกว่านั้น” ดังนี้ Visabhāgāni salakkhaṇavavatthānato. Purimāni ca dve sabhāgāni duravagāhatthena gambhīrattā lokiyattā sāsavattā ca. Visabhāgāni phalahetubhedato pariññeyyappahātabbato ca. Pacchimānipi dve sabhāgāni gambhīrattena duravagāhattā lokuttarattā anāsavattā ca. Visabhāgāni visayavisayībhedato sacchikātabbabhāvetabbato ca. Paṭhamatatiyāni cāpi sabhāgāni phalāpadesato. Visabhāgāni saṅkhatāsaṅkhatato. Dutiyacatutthāni cāpi sabhāgāni hetuapadesato. Visabhāgāni ekantakusalākusalato. Paṭhamacatutthāni cāpi sabhāgāni saṅkhatato. Visabhāgāni lokiyalokuttarato. Dutiyatatiyāni cāpi sabhāgāni nevasekkhānāsekkhabhāvato. Visabhāgāni sārammaṇānārammaṇato. มีส่วนต่างกัน โดยการกำหนดด้วยลักษณะของตนๆ. ส่วนสัจจะ ๒ ข้อแรก มีส่วนเหมือนกัน เพราะหยั่งลงได้ยาก เพราะลึกซึ้ง เพราะเป็นโลกิยะ และเพราะเป็นสาสวะ. มีส่วนต่างกัน โดยความต่างแห่งผลและเหตุ และโดยเป็นสิ่งที่พึงกำหนดรู้และพึงละ. แม้สัจจะ ๒ ข้อหลัง ก็มีส่วนเหมือนกัน เพราะลึกซึ้ง เพราะหยั่งลงได้ยาก เพราะเป็นโลกุตตระ และเพราะเป็นอนาสวะ. มีส่วนต่างกัน โดยความต่างแห่งอารมณ์และธรรมที่รู้อารมณ์ และโดยเป็นสิ่งที่พึงทำให้แจ้งและพึงเจริญ. แม้สัจจะข้อที่ ๑ และที่ ๓ ก็มีส่วนเหมือนกัน โดยการระบุว่าเป็นผล. มีส่วนต่างกัน โดยเป็นสังขตะและอสังขตะ. แม้สัจจะข้อที่ ๒ และที่ ๔ ก็มีส่วนเหมือนกัน โดยการระบุว่าเป็นเหตุ. มีส่วนต่างกัน โดยเป็นกุศลและอกุศลโดยส่วนเดียว. แม้สัจจะข้อที่ ๑ และที่ ๔ ก็มีส่วนเหมือนกัน โดยเป็นสังขตะ. มีส่วนต่างกัน โดยเป็นโลกิยะและโลกุตตระ. แม้สัจจะข้อที่ ๒ และที่ ๓ ก็มีส่วนเหมือนกัน โดยภาวะที่ไม่ใช่ทั้งเสกขะและอเสกขะ. มีส่วนต่างกัน โดยเป็นธรรมที่มีอารมณ์และไม่มีอารมณ์. Iti evaṃ pakārehi, nayehi ca vicakkhaṇo; Vijaññā ariyasaccānaṃ, sabhāgavisabhāgatanti. ผู้มีปัญญาพึงทราบความมีส่วนเหมือนกันและมีส่วนต่างกันแห่งอริยสัจทั้งหลาย ด้วยประการต่างๆ และด้วยนัยทั้งหลายอย่างนี้ ด้วยประการฉะนี้. Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคที่ทำขึ้นเพื่อความปราโมทย์ของสาธุชน ดังนี้ Paññābhāvanādhikāre ในอธิการว่าด้วยปัญญาภาวนา Indriyasaccaniddeso nāma ชื่อว่า อินทริยสัจจนิทเทส Soḷasamo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๑๖ 17. Paññābhūminiddeso 17. ปัญญาภูมินิทเทส Paṭiccasamuppādakathā ปฏิจจสมุปปาทกถา 570. Idāni ‘‘khandhāyatanadhātuindriyasaccapaṭiccasamuppādādibhedā dhammā bhūmī’’ti evaṃ vuttesu imissā paññāya bhūmibhūtesu dhammesu yasmā paṭiccasamuppādoceva, ādisaddena saṅgahitā paṭiccasamuppannā dhammā ca avasesā honti, tasmā tesaṃ vaṇṇanākkamo anuppatto. 570. บัดนี้ ในบรรดาธรรมทั้งหลายที่เป็นภูมิของปัญญานี้ อันพระโยคาวจรกล่าวไว้แล้วอย่างนี้ว่า ‘ธรรมทั้งหลายมีประเภท คือ ขันธ์ อายตนะ ธาตุ อินทรีย์ สัจจะ ปฏิจจสมุปบาท เป็นต้น เป็นภูมิ’ เพราะเหตุที่ปฏิจจสมุปบาทและปฏิจจสมุปปันนธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าด้วยอาทิศัพท์ ยังเหลืออยู่ ฉะนั้น ลำดับแห่งการพรรณนาธรรมเหล่านั้นจึงมาถึงแล้ว Tattha avijjādayo tāva dhammā paṭiccasamuppādoti veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ในธรรม ๒ อย่างนั้น บรรดาธรรมมีอวิชชาเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นปฏิจจสมุปบาทก่อน. จริงอยู่ พระดำรัสนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘Katamo ca, bhikkhave, paṭiccasamuppādo? Avijjāpaccayā, bhikkhave, saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, paṭiccasamuppādo’’ti (saṃ. ni. 2.1). “ภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิจจสมุปบาทเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี, เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี, เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี, เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี, เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี, เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี, เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี, เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี, เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี, เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสทั้งหลายจึงเกิดขึ้นพร้อม. ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการอย่างนี้. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ปฏิจจสมุปบาท” Jarāmaraṇādayo pana paṭiccasamuppannā dhammāti veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ส่วนธรรมมีชรามรณะเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นปฏิจจสมุปปันนธรรม. จริงอยู่ พระดำรัสนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘Katame ca, bhikkhave, paṭiccasamuppannā dhammā? Jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammaṃ. Jāti, bhikkhave…pe… bhavo… upādānaṃ… taṇhā… vedanā… phasso… saḷāyatanaṃ… nāmarūpaṃ… viññāṇaṃ… saṅkhārā… avijjā, bhikkhave, aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Ime vuccanti, bhikkhave, paṭiccasamuppannā dhammā’’ti (saṃ. ni. 2.20). “ภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิจจสมุปปันนธรรมเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย ชรามรณะ ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา. ภิกษุทั้งหลาย ชาติ... ภพ... อุปาทาน... ตัณหา... เวทนา... ผัสสะ... สฬายตนะ... นามรูป... วิญญาณ... สังขาร... ภิกษุทั้งหลาย อวิชชา ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ปฏิจจสมุปปันนธรรม” 571. Ayaṃ panettha saṅkhepo. Paṭiccasamuppādoti paccayadhammā veditabbā. Paṭiccasamuppannā dhammāti tehi tehi paccayehi nibbattadhammā. Kathamidaṃ jānitabbanti ce? Bhagavato vacanena. Bhagavatā hi paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannadhammadesanāsutte – 571. นี้เป็นใจความย่อในเรื่องนี้. พึงทราบว่า ธรรมที่เป็นปัจจัย ชื่อว่า ปฏิจจสมุปบาท. ธรรมที่เกิดขึ้นจากปัจจัยนั้นๆ ชื่อว่า ปฏิจจสมุปปันนธรรม. หากพึงถามว่า จะพึงทราบข้อนี้ได้อย่างไร? พึงตอบว่า พึงทราบได้ด้วยพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค. จริงอยู่ ในปฏิจจสมุปปาทปฏิจจสมุปปันนธรรมเทศนาสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘Katamo ca, bhikkhave, paṭiccasamuppādo? Jātipaccayā, bhikkhave, jarāmaraṇaṃ, uppādā vā tathāgatānaṃ anuppādā vā tathāgatānaṃ ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā idappaccayatā. Taṃ tathāgato abhisambujjhati abhisameti, abhisambujjhitvā abhisametvā ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti, passathāti cāha. Jātipaccayā, bhikkhave, jarāmaraṇaṃ. Bhavapaccayā, bhikkhave, jāti…pe… avijjāpaccayā, bhikkhave, saṅkhārā uppādā vā tathāgatānaṃ…pe… uttānīkaroti passathāti cāha. Avijjāpaccayā, bhikkhave, saṅkhārā. Iti kho, bhikkhave, yā tatra tathatā avitathatā anaññathatā idappaccayatā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, paṭiccasamuppādo’’ti (saṃ. ni. 2.20). “ภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิจจสมุปบาทเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี, ไม่ว่าพระตถาคตทั้งหลายจะอุบัติขึ้นหรือไม่ก็ตาม ธาตุนั้น คือ ความตั้งอยู่แห่งธรรมดา ความเป็นกฎตายตัวแห่งธรรมดา ความเป็นปัจจัยแห่งธรรมนี้ ย่อมตั้งอยู่แล้วเทียว. พระตถาคตย่อมตรัสรู้พร้อมเฉพาะ ย่อมทรงบรรลุซึ่งธาตุนั้น, ครั้นตรัสรู้พร้อมเฉพาะ ทรงบรรลุแล้ว จึงตรัสบอก ทรงแสดง ทรงบัญญัติ ทรงตั้งไว้ ทรงเปิดเผย ทรงจำแนก ทรงทำให้ตื้น, และตรัสว่า ท่านทั้งหลายจงดู. ภิกษุทั้งหลาย เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี. ภิกษุทั้งหลาย เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี... ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี, ไม่ว่าพระตถาคตทั้งหลายจะอุบัติขึ้นหรือไม่ก็ตาม... ฯลฯ... ทรงทำให้ตื้น, และตรัสว่า ท่านทั้งหลายจงดู. ภิกษุทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี. ภิกษุทั้งหลาย ดังนั้นแล ความเป็นอย่างนั้นในเรื่องนั้น ความไม่ผิดไปจากความเป็นอย่างนั้น ความไม่เป็นไปโดยประการอื่น ความเป็นปัจจัยแห่งธรรมนี้. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ปฏิจจสมุปบาท” 572. Evaṃ paṭiccasamuppādaṃ desentena tathatādīhi vevacanehi paccayadhammāva paṭiccasamuppādoti vuttā. Tasmā jarāmaraṇādīnaṃ dhammānaṃ paccayalakkhaṇo paṭiccasamuppādo, dukkhānubandhanaraso, kummaggapaccupaṭṭhānoti veditabbo. 572. เมื่อทรงแสดงปฏิจจสมุปบาทอย่างนี้ (พระผู้มีพระภาค) ตรัสธรรมที่เป็นปัจจัยเท่านั้นว่าเป็นปฏิจจสมุปบาท ด้วยไวพจน์มีตถตาเป็นต้น. ฉะนั้น พึงทราบว่า ปฏิจจสมุปบาท มีความเป็นปัจจัยแห่งธรรมมีชรามรณะเป็นต้นเป็นลักษณะ, มีการติดตามทุกข์เป็นกิจ, มีความเป็นทางที่ผิดเป็นอาการปรากฏ. So panāyaṃ tehi tehi paccayehi anūnādhikeheva tassa tassa dhammassa sambhavato tathatāti, sāmaggiṃ upagatesu paccayesu muhuttampi tato nibbattadhammānaṃ asambhavābhāvato avitathatāti, aññadhammapaccayehi aññadhammānuppattito anaññathatāti, yathāvuttānaṃ etesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayato vā paccayasamūhato vā idappaccayatāti vutto. ก็ปฏิจจสมุปบาทนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่า ตถตา เพราะธรรมนั้นๆ เกิดขึ้นจากปัจจัยนั้นๆ ที่ไม่ขาดไม่เกิน, ตรัสเรียกว่า อวิตถตา เพราะเมื่อปัจจัยทั้งหลายประชุมกันแล้ว ธรรมที่พึงเกิดขึ้นจากปัจจัยเหล่านั้นจะไม่เกิดขึ้นแม้ชั่วขณะหนึ่งย่อมไม่มี, ตรัสเรียกว่า อนัญญถตา เพราะธรรมอื่นจะไม่เกิดขึ้นจากปัจจัยของธรรมอื่น, ตรัสเรียกว่า อิทัปปัจจยตา เพราะเป็นปัจจัย หรือเพราะเป็นกลุ่มแห่งปัจจัยของธรรมเหล่านี้มีชรามรณะเป็นต้นที่กล่าวแล้ว. 573. Tatrāyaṃ vacanattho, imesaṃ paccayā idappaccayā. Idappaccayā eva idappaccayatā. Idappaccayānaṃ vā samūho idappaccayatā. Lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato pariyesitabbaṃ. 573. ในบทว่า อิทัปปัจจยตา นั้น มีวจนัตถะดังนี้: ปัจจัยของธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า อิทัปปัจจยะ. อิทัปปัจจยะนั่นแหละ ชื่อว่า อิทัปปัจจยตา. หรือว่า กลุ่มแห่งอิทัปปัจจยะ ชื่อว่า อิทัปปัจจยตา. ส่วนลักษณะ (ไวยากรณ์) ในบทนี้ พึงแสวงหาจากคัมภีร์สัททศาสตร์. 574. Keci pana paṭicca sammā ca titthiyaparikappitapakatipurisādikāraṇanirapekkho uppādo paṭiccasamuppādoti evaṃ uppādamattaṃ paṭiccasamuppādoti vadanti, taṃ na yujjati. Kasmā? Suttābhāvato, suttavirodhato, gambhīranayāsambhavato, saddabhedato ca. ‘‘Uppādamattaṃ paṭiccasamuppādo’’ti hi suttaṃ natthi. Taṃ ‘‘paṭiccasamuppādo’’ti ca vadantassa padesavihārasuttavirodho āpajjati. Kathaṃ? Bhagavato hi ‘‘atha kho bhagavā rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ paṭiccasamuppādaṃ anulomapaṭilomaṃ manasākāsī’’ti (mahāva. 1) ādivacanato paṭiccasamuppādamanasikāro paṭhamābhisambuddhavihāro, padesavihāro ca tassekadesavihāro. Yathāha ‘‘yena svāhaṃ, bhikkhave, vihārena paṭhamābhisambuddho viharāmi, tassa padesena vihāsi’’nti (saṃ. ni. 5.11). Tatra ca paccayākāradassanena vihāsi, na uppādamattadassanenāti. Yathāha ‘‘so evaṃ pajānāmi micchādiṭṭhipaccayāpi vedayitaṃ sammādiṭṭhipaccayāpi vedayitaṃ micchāsaṅkappapaccayāpi vedayita’’nti (saṃ. ni. 5.11) sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Evaṃ uppādamattaṃ ‘‘paṭiccasamuppādo’’ti vadantassa padesavihārasuttavirodho āpajjati. Tathā kaccānasuttavirodho. 574. ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'การเกิดขึ้นโดยอาศัยปัจจัย โดยชอบ และโดยไม่ขึ้นต่อเหตุคือปรกติและปุรุษะเป็นต้นที่พวกเดียรถีย์กำหนดขึ้น ชื่อว่าปฏิจจสมุปบาท' ด้วยเหตุนี้ พวกเขาจึงกล่าวว่า สักแต่ว่าการเกิดขึ้น ชื่อว่าปฏิจจสมุปบาท คำกล่าวนั้นไม่ถูกต้อง เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีพระสูตรรับรอง เพราะขัดแย้งกับพระสูตร เพราะความลึกซึ้งและนัยต่างๆ เป็นไปไม่ได้ และเพราะไวยากรณ์ผิดเพี้ยน จริงอยู่ พระสูตรที่ว่า 'สักแต่ว่าการเกิดขึ้น ชื่อว่าปฏิจจสมุปบาท' ไม่มี และคำกล่าวของผู้ที่กล่าวว่า 'สักแต่ว่าการเกิดขึ้น ชื่อว่าปฏิจจสมุปบาท' นั้น ย่อมขัดแย้งกับปเทสวิหารสูตร ขัดแย้งอย่างไร? คือ เพราะพระผู้มีพระภาคมีพระดำรัสเป็นต้นว่า 'ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงมนสิการปฏิจจสมุปบาทโดยอนุโลมและปฏิโลมตลอดปฐมยามแห่งราตรี' การมนสิการปฏิจจสมุปบาทจึงเป็นปฐมาภิสัมพุทธวิหาร และปเทสวิหารก็เป็นเอกเทสวิหารของปฐมาภิสัมพุทธวิหารนั้น ดังที่ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราตรัสรู้ใหม่ๆ อยู่ด้วยวิหารใด เราได้อยู่ด้วยส่วนหนึ่งของวิหารนั้น' และในปเทสวิหารนั้น พระองค์ประทับอยู่ด้วยการเห็นอาการแห่งปัจจัย ไม่ใช่ด้วยการเห็นสักแต่ว่าการเกิดขึ้น ดังที่ตรัสไว้ว่า 'เรานั้นย่อมรู้อย่างนี้ว่า เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัยก็มี เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัยก็มี เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมิจฉาสังกัปปะเป็นปัจจัยก็มี' พึงขยายความให้พิสดารทั้งหมด ด้วยเหตุนี้ คำกล่าวของผู้ที่กล่าวว่า 'สักแต่ว่าการเกิดขึ้น ชื่อว่าปฏิจจสมุปบาท' จึงขัดแย้งกับปเทสวิหารสูตร และขัดแย้งกับกัจจานสูตรด้วย Kaccānasuttepi hi ‘‘lokasamudayaṃ kho, kaccāna, yathābhūtaṃ sammappaññāya passato yā loke natthitā, sā na hotī’’ti (saṃ. ni. 2.15) anulomapaṭiccasamuppādo lokapaccayato ‘‘lokasamudayo’’ti ucchedadiṭṭhisamugghātatthaṃ pakāsito, na uppādamattaṃ. Na hi uppādamattadassanena ucchedadiṭṭhiyā samugghāto hoti. Paccayānuparamadassanena pana hoti. Paccayānuparame phalānuparamatoti. Evaṃ uppādamattaṃ ‘‘paṭiccasamuppādo’’ti vadantassa kaccānasuttavirodhopi āpajjati. จริงอยู่ แม้ในกัจจานสูตร อนุโลมปฏิจจสมุปบาทอันเป็นปัจจัยแห่งโลก พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้ว่าเป็น 'โลกสมุทัย' เพื่อกำจัดอุจเฉททิฏฐิ โดยตรัสว่า 'ดูก่อนกัจจานะ เมื่อบุคคลเห็นเหตุเกิดแห่งโลกตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบ ความเห็นว่าไม่มีในโลก ย่อมไม่มี' ดังนี้ ไม่ใช่ทรงแสดงสักแต่ว่าการเกิดขึ้น จริงอยู่ การกำจัดอุจเฉททิฏฐิย่อมไม่มีได้ด้วยการเห็นสักแต่ว่าการเกิดขึ้น แต่ย่อมมีได้ด้วยการเห็นความไม่ขาดสายแห่งปัจจัย เพราะเมื่อปัจจัยไม่ขาดสาย ผลก็ไม่ขาดสาย ด้วยเหตุนี้ คำกล่าวของผู้ที่กล่าวว่า 'สักแต่ว่าการเกิดขึ้น ชื่อว่าปฏิจจสมุปบาท' จึงขัดแย้งกับกัจจานสูตรด้วย Gambhīranayāsambhavatoti vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā ‘‘gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso cā’’ti (dī. ni. 2.95; saṃ. ni. 2.60). Gambhīrattañca nāma catubbidhaṃ, taṃ parato vaṇṇayissāma. Taṃ uppādamatte natthi. Catubbidhanayapaṭimaṇḍitañcetaṃ paṭiccasamuppādaṃ vaṇṇayanti, tampi nayacatukkaṃ uppādamatte natthīti gambhīranayāsambhavatopi na uppādamattaṃ paṭiccasamuppādo. ส่วนที่กล่าวว่า 'เพราะความลึกซึ้งและนัยต่างๆ เป็นไปไม่ได้' นั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า 'ดูก่อนอานนท์ ปฏิจจสมุปบาทนี้ลึกซึ้งด้วย ทั้งปรากฏว่าลึกซึ้งด้วย' ก็ความลึกซึ้งนั้นมี ๔ อย่าง ซึ่งเราจักพรรณนาต่อไป ความลึกซึ้งนั้นไม่มีในสักแต่ว่าการเกิดขึ้น และท่านผู้รู้ทั้งหลายย่อมพรรณนาปฏิจจสมุปบาทนี้ว่าประดับด้วยนัย ๔ อย่าง แม้นัย ๔ อย่างนั้นก็ไม่มีในสักแต่ว่าการเกิดขึ้น เพราะฉะนั้น แม้เพราะความลึกซึ้งและนัยต่างๆ เป็นไปไม่ได้ สักแต่ว่าการเกิดขึ้นจึงไม่ชื่อว่าปฏิจจสมุปบาท 575. Saddabhedatoti paṭiccasaddo ca panāyaṃ samāne kattari pubbakāle payujjamāno atthasiddhikaro hoti. Seyyathidaṃ, ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti (saṃ. ni. 2.43). Idha pana bhāvasādhanena uppādasaddena saddhiṃ payujjamāno samānassa kattu abhāvato saddabhedaṃ gacchati, na ca kiñci atthaṃ sādhetīti saddabhedatopi na uppādamattaṃ paṭiccasamuppādoti. 575. ส่วนที่กล่าวว่า 'เพราะไวยากรณ์ผิดเพี้ยน' นั้น ก็ปฏิจจศัพท์นี้ เมื่อใช้ในความหมายของบุพพกาลกิริยาโดยมีกัตตาตัวเดียวกัน ย่อมสำเร็จประโยชน์ ตัวอย่างเช่น ในประโยคที่ว่า 'อาศัยจักษุและรูป จักษุวิญญาณย่อมเกิดขึ้น' แต่ในที่นี้ ปฏิจจศัพท์เมื่อใช้ร่วมกับอุปปาทศัพท์ที่เป็นภาวสาธนะ ย่อมทำให้ไวยากรณ์ผิดเพี้ยนไป เพราะไม่มีกัตตาตัวเดียวกัน และไม่สำเร็จประโยชน์อะไรเลย เพราะฉะนั้น แม้เพราะไวยากรณ์ผิดเพี้ยน สักแต่ว่าการเกิดขึ้นจึงไม่ชื่อว่าปฏิจจสมุปบาท Tattha siyā – ‘‘hoti-saddena saddhiṃ yojayissāma ‘paṭiccasamuppādo hotī’ti’’, taṃ na yuttaṃ. Kasmā? Yogābhāvato ceva, uppādassa ca uppādapattidosato. ‘‘Paṭiccasamuppādaṃ vo, bhikkhave, desessāmi. Katamo ca, bhikkhave, paṭiccasamuppādo…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, paṭiccasamuppādo’’ti (saṃ. ni. 2.1). Imesu hi padesu ekenapi saddhiṃ hoti-saddo yogaṃ na gacchati, na ca uppādo hoti. Sace bhaveyya, uppādassāpi uppādo pāpuṇeyyāti. ในเรื่องนั้น อาจมีผู้แย้งว่า 'เราจะเชื่อมกับ โหติ ศัพท์ ว่า ปฏิจจสมุปปาโท โหติ' คำกล่าวนั้นไม่ถูกต้อง เพราะเหตุไร? เพราะเชื่อมกันไม่ได้ และเพราะมีโทษคือการเกิดขึ้นจะต้องมีการเกิดขึ้นอีก จริงอยู่ ในบทเหล่านี้คือ 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงปฏิจจสมุปบาทแก่เธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิจจสมุปบาทเป็นไฉน... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าปฏิจจสมุปบาท' แม้บทใดบทหนึ่ง โหติ ศัพท์ก็เชื่อมเข้ากันไม่ได้ และการเกิดขึ้น (อุปปาทะ) ก็ไม่มีการเกิดขึ้น (โหติ) อีก ถ้าหากพึงมีได้ แม้การเกิดขึ้นของการเกิดขึ้นอีก ก็จะต้องมีต่อไปไม่สิ้นสุด 576. Yepi maññanti ‘‘idappaccayānaṃ bhāvo idappaccayatā, bhāvo ca nāma yo ākāro avijjādīnaṃ saṅkhārādipātubhāve hetu, so. Tasmiñca saṅkhāravikāre paṭiccasamuppādasaññā’’ti, tesaṃ taṃ na yujjati. Kasmā? Avijjādīnaṃ hetuvacanato. Bhagavatā hi ‘‘tasmātiha, ānanda, eseva hetu, etaṃ nidānaṃ, esa samudayo, esa paccayo jarāmaraṇassa yadidaṃ jāti…pe… saṅkhārānaṃ, yadidaṃ avijjā’’ti (dī. ni. 2.98 ādayo) evaṃ avijjādayova hetūti vuttā, na tesaṃ vikāro. Tasmā ‘‘paṭiccasamuppādoti paccayadhammā veditabbā’’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, taṃ sammā vuttanti veditabbaṃ. 576. แม้ชนเหล่าใดที่เข้าใจว่า 'ความเป็นไปแห่งปัจจัยเหล่านี้ ชื่อว่าอิทัปปัจจยตา ก็ภาวะนั้นคืออาการใดของอวิชชาเป็นต้นที่เป็นเหตุในการปรากฏแห่งสังขารเป็นต้น อาการนั้นชื่อว่าภาวะ และในความแปรปรวนแห่งสังขารนั้น มีชื่อเรียกว่าปฏิจจสมุปบาท' ความเข้าใจของชนเหล่านั้นไม่ถูกต้อง เพราะเหตุไร? เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสว่าอวิชชาเป็นต้นเป็นเหตุ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นในเรื่องนี้ ชาตินั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งชรามรณะ... สังขารทั้งหลายมีอวิชชานี้แหละเป็นปัจจัย' ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงตรัสว่าอวิชชาเป็นต้นนั่นแหละเป็นเหตุ มิได้ตรัสว่าความแปรปรวนของธรรมเหล่านั้นเป็นเหตุ เพราะฉะนั้น คำที่ได้กล่าวไว้แล้วนั้นว่า 'พึงทราบว่า ธรรมที่เป็นปัจจัย ชื่อว่าปฏิจจสมุปบาท' เป็นคำที่กล่าวไว้ดีแล้ว พึงทราบอย่างนี้ 577. Yā panettha ‘‘paṭiccasamuppādo’’ti imāya byañjanacchāyāya uppādoyevāyaṃ vuttoti saññā uppajjati, sā imassa padassa evamatthaṃ gahetvā vūpasametabbā. Bhagavatā hi, 577. ความเข้าใจใดที่เกิดขึ้นในเรื่องนี้ว่า 'โดยนัยแห่งพยัญชนะว่า ปฏิจจสมุปบาท นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงการเกิดขึ้นนั่นเอง' ความเข้าใจนั้น บัณฑิตพึงให้สงบระงับโดยถือเอาความหมายของบทนี้อย่างนี้ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า Dvedhā tato pavatte, dhammasamūhe yato idaṃ vacanaṃ; Tappaccayo tatoyaṃ, phalopacārena iti vutto. เพราะเหตุที่คำว่า 'ปฏิจจสมุปบาท' นี้ ท่านประสงค์ให้มีความหมายเป็น ๒ อย่างในกองธรรมคือผลที่เกิดขึ้นจากเหตุนั้น เพราะฉะนั้น ปัจจัยแห่งผลนั้นนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรียกว่า 'ปฏิจจสมุปบาท' โดยอุปจารว่าเป็นผล Yo hi ayaṃ paccayatāya pavatto dhammasamūho, tattha paṭiccasamuppādoti idaṃ vacanaṃ dvidhā icchanti. So hi yasmā patīyamāno hitāya sukhāya ca saṃvattati, tasmā paccetumarahanti naṃ paṇḍitāti paṭicco. Uppajjamāno ca saha sammā ca uppajjati, na ekekato, nāpi ahetutoti samuppādo. Evaṃ paṭicco ca so samuppādo cāti paṭiccasamuppādo. Apica saha uppajjatīti samuppādo, paccayasāmaggiṃ pana paṭicca apaccakkhāyāti evampi paṭiccasamuppādo. Tassa cāyaṃ hetusamūho paccayoti tappaccayattā ayampi, yathā loke semhassa paccayo guḷo semho guḷoti vuccati, yathā ca sāsane sukhappaccayo buddhānaṃ uppādo ‘‘sukho buddhānaṃ uppādo’’ti vuccati, tathā paṭiccasamuppādo icceva phalavohārena vuttoti veditabbo. จริงอยู่ หมู่แห่งธรรมชาตินี้ใด ที่เป็นไปโดยความเป็นปัจจัย บัณฑิตทั้งหลายย่อมต้องการคำว่า ปฏิจจสมุปบาท นี้ ในหมู่แห่งธรรมชาตินั้นโดย ๒ นัย. จริงอยู่ เพราะเหตุที่หมู่แห่งธรรมชาตินั้น เมื่อบุคคลรู้ตาม ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลและเพื่อความสุข เพราะเหตุนั้น บัณฑิตทั้งหลายย่อมควรเพื่อจะเชื่อถือหมู่แห่งธรรมชาตินั้น เหตุนั้น จึงชื่อว่า ปฏิจจะ. และเมื่อเกิดขึ้น ก็ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกันและโดยชอบธรรม ไม่ใช่เกิดขึ้นทีละอย่าง และไม่ใช่เกิดขึ้นโดยไม่มีเหตุ เหตุนั้น จึงชื่อว่า สมุปบาท. ด้วยประการฉะนี้ ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ปฏิจจะ ด้วย ชื่อว่า สมุปบาท ด้วย เหตุนั้น จึงชื่อว่า ปฏิจจสมุปบาท. อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า สมุปบาท เพราะเกิดขึ้นพร้อมกัน แต่ชื่อว่า ปฏิจจสมุปบาท แม้ด้วยเหตุอย่างนี้ว่า อาศัยประชุมแห่งปัจจัย ไม่ปฏิเสธ (ปัจจัย) แล้วจึงเกิดขึ้น. และหมู่แห่งเหตุนี้ เป็นปัจจัยของหมู่แห่งธรรมชาตินั้น เพราะเหตุที่เป็นปัจจัยของธรรมชาตินั้น แม้หมู่แห่งเหตุนี้ ก็พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่า ปฏิจจสมุปบาท นั่นเทียว โดยผลโวหาร (การเรียกชื่อเหตุด้วยชื่อผล) เหมือนอย่างที่ในโลก น้ำอ้อยซึ่งเป็นปัจจัยแห่งเสมหะ ท่านเรียกว่า น้ำอ้อยเป็นเสมหะ และเหมือนอย่างที่ในพระศาสนา ความอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าทั้งหลายซึ่งเป็นปัจจัยแห่งความสุข ท่านเรียกว่า "ความอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นสุข" ฉะนั้น. 578. Atha vā, 578. อีกนัยหนึ่ง Paṭimukhamitoti vutto, hetusamūho ayaṃ paṭiccoti; Sahite uppādeti ca, iti vutto so samuppādo. หมู่แห่งเหตุนี้ ท่านเรียกว่า ปฏิจจะ เพราะอรรถว่า เป็นสภาวะที่ (ปัจจัยทั้งหลาย) เข้าถึงซึ่งกันและกัน และหมู่แห่งเหตุนั้น ท่านเรียกว่า สมุปบาท เพราะอรรถว่า ย่อมยังธรรมที่เกิดร่วมกันให้เกิดขึ้น. Yo hi esa saṅkhārādīnaṃ pātubhāvāya avijjādiekekahetusīsena niddiṭṭho hetusamūho, so sādhāraṇaphalanipphādakaṭṭhena avekallaṭṭhena ca sāmaggiaṅgānaṃ aññamaññena paṭimukhaṃ ito gatoti katvā paṭiccoti vuccati. Svāyaṃ sahiteyeva aññamaññaṃ avinibbhogavuttidhamme uppādetīti samuppādotipi vutto. Evampi paṭicco ca so samuppādo cāti paṭiccasamuppādo. จริงอยู่ หมู่แห่งเหตุใดนี้นั้น ที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยหัวข้อเหตุแต่ละอย่างมีอวิชชาเป็นต้น เพื่อความปรากฏแห่งสังขารเป็นต้น หมู่แห่งเหตุนั้น ท่านเรียกว่า ปฏิจจะ โดยทำวิเคราะห์ว่า องค์แห่งความพร้อมเพรียงกัน (ของปัจจัย) เข้าถึงซึ่งกันและกัน เพราะเป็นสภาวะที่ทำผลทั่วไปให้สำเร็จ และเพราะเป็นสภาวะที่ไม่พร่อง. หมู่แห่งเหตุนั้นนั่นแหละ ท่านเรียกว่า สมุปบาท ก็มี เพราะยังธรรมทั้งหลายที่มีความเป็นไปแยกกันไม่ได้ ซึ่งกันและกัน ซึ่งเกิดขึ้นพร้อมกันเท่านั้น ให้เกิดขึ้น. แม้ด้วยประการฉะนี้ ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ปฏิจจะ ด้วย ชื่อว่า สมุปบาท ด้วย เหตุนั้น จึงชื่อว่า ปฏิจจสมุปบาท. 579. Aparo nayo – 579. อีกนัยหนึ่ง Paccayatā aññoññaṃ, paṭicca yasmā samaṃ saha ca dhamme; Ayamuppādeti tatopi, evamidha bhāsitā muninā. เพราะเหตุที่ความเป็นปัจจัยนี้ อาศัยซึ่งกันและกัน ยังธรรมทั้งหลายให้เกิดขึ้นโดยสม่ำเสมอและพร้อมเพรียงกัน เพราะเหตุนั้น พระมุนีจึงตรัสไว้ในพระศาสนานี้อย่างนี้. Avijjādisīsena niddiṭṭhapaccayesu hi ye paccayā yaṃ saṅkhārādikaṃ dhammaṃ uppādenti, na te aññamaññaṃ apaṭicca aññamaññavekalle sati uppādetuṃ samatthāti. Tasmā paṭicca samaṃ saha ca na ekekadesaṃ, nāpi pubbāparabhāvena ayaṃ paccayatā dhamme uppādetīti atthānusāravohārakusalena muninā evamidha bhāsitā, paṭiccasamuppādotveva bhāsitāti attho. จริงอยู่ ในบรรดาปัจจัยที่ทรงแสดงไว้โดยมีอวิชชาเป็นต้นเป็นหัวข้อ ปัจจัยเหล่าใด ย่อมยังธรรมมีสังขารเป็นต้นอย่างใดให้เกิดขึ้น ปัจจัยเหล่านั้น เมื่อไม่อาศัยซึ่งกันและกัน เมื่อมีความพร่องจากกันและกันอยู่ ย่อมไม่สามารถเพื่อจะให้เกิดขึ้นได้. เพราะเหตุนั้น ความเป็นปัจจัยนี้ อาศัยกันแล้ว จึงยังธรรมทั้งหลายให้เกิดขึ้นโดยสม่ำเสมอและพร้อมเพรียงกัน ไม่ใช่ให้เกิดขึ้นเพียงส่วนใดส่วนหนึ่ง และไม่ใช่ให้เกิดขึ้นโดยความเป็นก่อนเป็นหลัง เพราะเหตุนั้น พระมุนีผู้ฉลาดในโวหารอันเป็นไปตามอรรถ จึงตรัสไว้อย่างนี้ในพระศาสนานี้ อธิบายว่า ตรัสว่า ปฏิจจสมุปบาท นั่นเทียว. 580. Evaṃ bhāsamānena ca, 580. และเมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอยู่อย่างนี้ Purimena sassatādīna, mabhāvo pacchimena ca padena; Ucchedādivighāto, dvayena paridīpito ñāyo. ด้วยบทหน้า ทรงประกาศความไม่มีแห่งสัสสตทิฏฐิเป็นต้น ด้วยบทหลัง ทรงประกาศการกำจัดอุจเฉททิฏฐิเป็นต้น ด้วยบททั้งสอง ทรงประกาศนัย (คือมัชฌิมาปฏิปทา). Purimenāti paccayasāmaggiparidīpakena paṭiccapadena pavattidhammānaṃ paccayasāmaggiyaṃ āyattavuttittā sassatāhetuvisamahetuvasavattivādappabhedānaṃ sassatādīnaṃ abhāvo paridīpito hoti? Kiṃ hi sassatānaṃ, ahetuādivasena vā pavattānaṃ paccayasāmaggiyāti? Pacchimena ca padenāti dhammānaṃ uppādaparidīpakena samuppādapadena paccayasāmaggiyaṃ dhammānaṃ uppattito vihatā ucchedanatthikaakiriyavādāti ucchedādivighāto paridīpito hoti. Purimapurimapaccayavasena hi punappunaṃ uppajjamānesu dhammesu kuto ucchedo, natthikākiriyavādā cāti. Dvayenāti sakalena paṭiccasamuppādavacanena tassā tassā paccayasāmaggiyā santatiṃ avicchinditvā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sambhavato majjhimā paṭipadā, ‘‘so karoti so paṭisaṃvedeti, añño karoti añño paṭisaṃvedetī’’ti vādappahānaṃ, janapadaniruttiyā anabhiniveso, samaññāya anatidhāvananti ayaṃ ñāyo paridīpito hotīti ayaṃ tāva paṭiccasamuppādoti vacanamattassa attho. คำว่า ด้วยบทหน้า ความว่า ด้วยบทว่า ปฏิจจะ ซึ่งประกาศความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัย ชื่อว่าทรงประกาศความไม่มีแห่งสัสสตทิฏฐิเป็นต้น อันมีประเภทคือ สัสสตวาทะ อเหตุวาทะ วิสมเหตุวาทะ และวสวัตติวาทะ เพราะธรรมที่กำลังเป็นไปมีความเป็นไปเนื่องในความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัย. จริงอยู่ จะมีประโยชน์อะไรด้วยความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัยแก่พวกสัสสตวาทะ หรือแก่พวกวาทะที่เป็นไปโดยนัยแห่งอเหตุวาทะเป็นต้นเล่า. คำว่า ด้วยบทหลัง ความว่า ด้วยบทว่า สมุปบาท ซึ่งประกาศความเกิดขึ้นแห่งธรรมทั้งหลาย ชื่อว่าทรงประกาศการกำจัดอุจเฉททิฏฐิเป็นต้น เพราะเมื่อมีความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัย ความเกิดขึ้นแห่งธรรมทั้งหลายย่อมมีได้ อุจเฉทวาทะ นัตถิกวาทะ และอกิริยวาทะ จึงเป็นอันถูกกำจัดแล้ว. จริงอยู่ เมื่อธรรมทั้งหลายเกิดขึ้นอยู่บ่อยๆ โดยปัจจัยที่มีมาก่อนๆ อุจเฉทวาทะ นัตถิกวาทะ และอกิริยวาทะ จะมีมาจากไหนเล่า. คำว่า ด้วยบททั้งสอง ความว่า ด้วยคำว่า ปฏิจจสมุปบาท ทั้งหมด ชื่อว่าทรงประกาศนัยนี้ คือ มัชฌิมาปฏิปทา, การละวาทะว่า "ผู้ใดทำ ผู้นั้นเสวย" และ "คนหนึ่งทำ อีกคนหนึ่งเสวย", ความไม่ยึดมั่นในชนบทนิรุตติ, ความไม่ก้าวล่วงสมัญญา เพราะเมื่อมีความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัยนั้นๆ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมนั้นๆ ย่อมมีได้โดยไม่ตัดขาดสายใย. นี้เป็นอรรถแห่งคำว่า ปฏิจจสมุปบาท เพียงเท่านี้ก่อน. 581. Yā panāyaṃ bhagavatā paṭiccasamuppādaṃ desentena ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā nayena nikkhittā tanti, tassā atthasaṃvaṇṇanaṃ karontena vibhajjavādimaṇḍalaṃ otaritvā ācariye anabbhācikkhantena sakasamayaṃ avokkamantena parasamayaṃ anāyūhantena suttaṃ appaṭibāhantena vinayaṃ anulomentena mahāpadese olokentena dhammaṃ dīpentena atthaṃ saṅgāhentena tamevatthaṃ punarāvattetvā aparehipi pariyāyantarehi niddisantena ca yasmā atthasaṃvaṇṇanā kātabbā hoti, pakatiyāpi ca dukkarāva paṭiccasamuppādassa atthasaṃvaṇṇanā. Yathāhu porāṇā – 581. ก็พระบาลีนี้ใด ที่พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงปฏิจจสมุปบาท ทรงตั้งไว้โดยนัยมีอาทิว่า "อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา" เพราะเหตุที่อรรถกถาแห่งพระบาลีนั้น อันผู้กระทำพึงกระทำโดยก้าวลงสู่หมู่แห่งวิภัชชวาที ไม่กล่าวตู่พระอาจารย์ทั้งหลาย ไม่ก้าวล่วงลัทธิของตน ไม่รุกรานลัทธิของผู้อื่น ไม่ขัดขวางพระสูตร อนุโลมตามพระวินัย แลดูมหาปเทส แสดงธรรมะ สังเคราะห์อรรถ และแสดงอรรถนั้นนั่นแหละซ้ำอีกโดยปริยายอื่นอีกด้วย อรรถกถาจึงพึงกระทำ. และโดยปกติแล้ว อรรถกถาแห่งปฏิจจสมุปบาททำได้ยากโดยแท้. ดังที่โบราณาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า – ‘‘Saccaṃ satto paṭisandhi, paccayākārameva ca; Duddasā caturo dhammā, desetuṃ ca sudukkarā’’ti. "สัจจะ สัตว์ ปฏิสนธิ และอาการแห่งปัจจัยนั่นเทียว ธรรม ๔ ประการนี้เห็นได้ยาก และแสดงได้ยากอย่างยิ่ง" ดังนี้. Tasmā aññatra āgamādhigamappattehi na sukarā paṭiccasamuppādassatthavaṇṇanāti paritulayitvā, เพราะเหตุนั้น การพรรณนาอรรถแห่งปฏิจจสมุปบาท อันบุคคลนอกเหนือจากผู้บรรลุอาคมและอธิคมแล้ว ทำได้ไม่ง่าย ดังนี้ ใคร่ครวญแล้ว Vattukāmo ahaṃ ajja, paccayākāravaṇṇanaṃ; Patiṭṭhaṃ nādhigacchāmi, ajjhogāḷhova sāgaraṃ. ข้าพเจ้าผู้ประสงค์จะกล่าวคำพรรณนาอาการแห่งปัจจัยในวันนี้ ไม่ได้ที่พึ่งพิง เหมือนผู้หยั่งลงสู่มหาสมุทร ฉะนั้น. Sāsanaṃ panidaṃ nānā, desanānayamaṇḍitaṃ; Pubbācariyamaggo ca, abbocchinno pavattati. แต่ว่า พระศาสนานี้ อันประดับด้วยนัยแห่งเทศนาต่างๆ และแนวทางของบูรพาจารย์ ก็ยังเป็นไปอยู่มิได้ขาดสาย. Yasmā tasmā tadubhayaṃ, sannissāyatthavaṇṇanaṃ; Ārabhissāmi etassa, taṃ suṇātha samāhitā. เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจักอาศัยหลักทั้งสองนั้น เริ่มพรรณนาอรรถแห่งปฏิจจสมุปบาทนี้ ขอท่านทั้งหลายจงมีจิตตั้งมั่นสดับคำพรรณนานั้นเถิด. Vuttañhetaṃ pubbācariyehi – จริงอยู่ คำนี้อันบูรพาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้แล้วว่า – ‘‘Yo koci maṃ aṭṭhikatvā suṇeyya, Labhetha pubbāpariyaṃ visesaṃ; Laddhāna pubbāpariyaṃ visesaṃ, Adassanaṃ maccurājassa gacche’’ti. "ผู้ใดผู้หนึ่งพึงทำในใจแล้วฟังเรา ผู้นั้นพึงได้คุณวิเศษทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย ได้คุณวิเศษทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลายแล้ว พึงถึงความที่มัจจุราชมองไม่เห็น" ดังนี้. 582. Iti avijjāpaccayā saṅkhārātiādīsu hi āditoyeva tāva, 582. เพราะเหตุนั้น ในบททั้งหลายมีอาทิว่า อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา จริงอยู่ จำต้อง...แต่ต้นทีเดียว. Desanābhedato attha, lakkhaṇekavidhādito. Aṅgānañca vavatthānā, viññātabbo vinicchayo. การวินิจฉัยอันบัณฑิตพึงทราบ โดยความแตกต่างแห่งเทศนา โดยอรรถ ลักษณะ และความเป็นอย่างเดียวเป็นต้น และโดยการกำหนดองค์ทั้งหลาย. Tattha desanābhedatoti bhagavato hi vallihārakānaṃ catunnaṃ purisānaṃ valligahaṇaṃ viya ādito vā majjhato vā paṭṭhāya yāva pariyosānaṃ, tathā pariyosānato vā majjhato vā paṭṭhāya yāva ādīti catubbidhā paṭiccasamuppādadesanā. บรรดาบทเหล่านั้น ในบทว่า เดสนาเภทโต ความว่า การแสดงปฏิจจสมุปบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้ามี ๔ อย่าง เหมือนการถือเอาเถาวัลย์ของบุรุษ ๔ คนผู้หาเถาวัลย์ คือ (แสดง) ตั้งแต่ต้นหรือท่ามกลางไปจนถึงที่สุด และ (แสดง) ตั้งแต่ที่สุดหรือท่ามกลางไปจนถึงเบื้องต้น Yathā hi vallihārakesu catūsu purisesu eko valliyā mūlameva paṭhamaṃ passati, so taṃ mūle chetvā sabbaṃ ākaḍḍhitvā ādāya kamme upaneti, evaṃ bhagavā ‘‘iti kho, bhikkhave, avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti (ma. ni. 1.402; saṃ. ni. 2.2) ādito paṭṭhāya yāva pariyosānāpi paṭiccasamuppādaṃ deseti. เหมือนอย่างว่า ในบรรดาบุรุษ ๔ คนผู้ถือเอาเถาวัลย์ บุรุษคนหนึ่งเห็นรากเถาวัลย์ก่อน เขาก็ตัดเถาวัลย์นั้นที่รากแล้วลากไปทั้งหมด ถือเอาไปใช้ในการงาน ฉันใด พระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น ทรงแสดงปฏิจจสมุปบาทแม้ตั้งแต่ต้นจนถึงที่สุดว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี ฯลฯ เพราะชาติเป็นปัจจัย ชราและมรณะจึงมี” Yathā pana tesu purisesu eko valliyā majjhaṃ paṭhamaṃ passati, so majjhe chinditvā uparibhāgaññeva ākaḍḍhitvā ādāya kamme upaneti, evaṃ bhagavā ‘‘tassa taṃ vedanaṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjati nandī. Yā vedanāsu nandī, tadupādānaṃ. Tassupādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jātī’’ti (ma. ni. 1.409; saṃ. ni. 3.5) majjhato paṭṭhāya yāva pariyosānāpi deseti. อีกอย่างหนึ่ง เหมือนอย่างว่า ในบรรดาบุรุษเหล่านั้น บุรุษคนหนึ่งเห็นท่ามกลางเถาวัลย์ก่อน เขาก็ตัดที่ท่ามกลางแล้วลากไปเฉพาะส่วนบนเท่านั้น ถือเอาไปใช้ในการงาน ฉันใด พระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น ทรงแสดงแม้ตั้งแต่ท่ามกลางไปจนถึงที่สุดว่า “เมื่อบุคคลนั้นเพลิดเพลิน กล่าวสรรเสริญ สยบอยู่ซึ่งเวทนานั้น นันทิย่อมเกิดขึ้น, นันทิใดในเวทนาทั้งหลาย นันทินั้นเป็นอุปาทาน, เพราะอุปาทานของบุคคลนั้นเป็นปัจจัย ภพจึงมี, เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี” Yathā ca tesu purisesu eko valliyā aggaṃ paṭhamaṃ passati, so agge gahetvā aggānusārena yāva mūlā sabbaṃ ādāya kamme upaneti, evaṃ bhagavā ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇanti iti kho panetaṃ vuttaṃ, jātipaccayā nu kho, bhikkhave, jarāmaraṇaṃ no vā kathaṃ vo ettha hotīti? Jātipaccayā, bhante, jarāmaraṇaṃ. Evaṃ no ettha hoti jātipaccayā jarāmaraṇanti. Bhavapaccayā jāti…pe… avijjāpaccayā saṅkhārāti iti kho panetaṃ vuttaṃ, avijjāpaccayā nu kho, bhikkhave, saṅkhārā no vā kathaṃ vo ettha hotī’’ti (ma. ni. 1.403) pariyosānato paṭṭhāya yāva āditopi paṭiccasamuppādaṃ deseti. และเหมือนอย่างว่า ในบรรดาบุรุษเหล่านั้น บุรุษคนหนึ่งเห็นปลายเถาวัลย์ก่อน เขาก็ถือเอาที่ปลายแล้วถือเอาทั้งหมดไปตามลำดับปลายจนถึงราก นำไปใช้ในการงาน ฉันใด พระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น ทรงแสดงปฏิจจสมุปบาทแม้ตั้งแต่ที่สุดไปจนถึงเบื้องต้นว่า “คำว่า ‘เพราะชาติเป็นปัจจัย ชราและมรณะจึงมี’ นี้ เราได้กล่าวไว้แล้วแล, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะชาติเป็นปัจจัย ชราและมรณะจึงมี หรือไม่มีหนอ หรือในข้อนี้ พวกเธอมีความเห็นเป็นอย่างไร? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะชาติเป็นปัจจัย ชราและมรณะจึงมี, ในข้อนี้ พวกข้าพระองค์มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะชาติเป็นปัจจัย ชราและมรณะจึงมี’, เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี ฯลฯ คำว่า ‘เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี’ นี้ เราได้กล่าวไว้แล้วแล, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี หรือไม่มีหนอ หรือในข้อนี้ พวกเธอมีความเห็นเป็นอย่างไร?” Yathā panetesu purisesu eko valliyā majjhameva paṭhamaṃ passati, so majjhe chinditvā heṭṭhā otaranto yāva mūlā ādāya kamme upaneti, evaṃ bhagavā ‘‘ime ca, bhikkhave, cattāro āhārā kinnidānā, kiṃsamudayā, kiṃjātikā, kiṃpabhavā? Ime cattāro āhārā taṇhānidānā, taṇhāsamudayā, taṇhājātikā, taṇhāpabhavā. Taṇhā kinnidānā… vedanā… phasso… saḷāyatanaṃ… nāmarūpaṃ… viññāṇaṃ… saṅkhārā kinnidānā…pe… saṅkhārā avijjānidānā…pe… avijjāpabhavā’’ti (saṃ. ni. 2.11) majjhato paṭṭhāya yāva ādito deseti. อีกอย่างหนึ่ง เหมือนอย่างว่า ในบรรดาบุรุษเหล่านี้ บุรุษคนหนึ่งเห็นท่ามกลางเถาวัลย์ก่อน เขาก็ตัดที่ท่ามกลางแล้วย้อนลงข้างล่างจนถึงราก ถือเอาไปใช้ในการงาน ฉันใด พระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น ทรงแสดงตั้งแต่ท่ามกลางไปจนถึงเบื้องต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้ มีอะไรเป็นนิทาน มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นแดนเกิด? อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้ มีตัณหาเป็นนิทาน มีตัณหาเป็นสมุทัย มีตัณหาเป็นชาติ มีตัณหาเป็นแดนเกิด, ตัณหามีอะไรเป็นนิทาน... เวทนา... ผัสสะ... สฬายตนะ... นามรูป... วิญญาณ... สังขารทั้งหลายมีอะไรเป็นนิทาน ฯลฯ สังขารทั้งหลายมีอวิชชาเป็นนิทาน ฯลฯ มีอวิชชาเป็นแดนเกิด” 583. Kasmā panevaṃ desetīti? Paṭiccasamuppādassa samantabhaddakattā sayañca desanāvilāsappattattā. Samantabhaddako hi paṭiccasamuppādo, tato tato ñāyapaṭivedhāya saṃvattatiyeva. Desanāvilāsappatto ca bhagavā catuvesārajjapaṭisambhidāyogena catubbidhagambhīrabhāvappattiyā ca. So desanāvilāsappattattā nānānayeheva dhammaṃ deseti. 583. ถามว่า ก็เพราะเหตุไรจึงทรงแสดงอย่างนี้? ตอบว่า เพราะปฏิจจสมุปบาทเป็นธรรมอันงามโดยรอบ และเพราะพระองค์เองก็ทรงถึงความงามแห่งเทศนา. จริงอยู่ ปฏิจจสมุปบาทเป็นธรรมอันงามโดยรอบ ย่อมเป็นไปเพื่อการแทงตลอดญายธรรมจากเทศนานั้นๆ นั่นเทียว. และพระผู้มีพระภาคทรงถึงความงามแห่งเทศนา เพราะทรงประกอบด้วยเวสารัชชญาณ ๔ และปฏิสัมภิทา ๔ และเพราะทรงถึงความเป็นผู้มีธรรมอันลึกซึ้ง ๔ อย่าง. พระองค์นั้น เพราะทรงถึงความงามแห่งเทศนา จึงทรงแสดงธรรมโดยนัยต่างๆ นั่นเทียว Visesato panassa yā ādito paṭṭhāya anulomadesanā, sā pavattikāraṇavibhāgasaṃmūḷhaṃ veneyyajanaṃ samanupassato yathāsakehi kāraṇehi pavattisandassanatthaṃ uppattikkamasandassanatthañca pavattāti viññātabbā. Yā pariyosānato paṭṭhāya paṭilomadesanā, sā ‘‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno jāyati ca jīyati ca mīyati ca cavati ca upapajjati cā’’tiādinā (dī. ni. 2.57; saṃ. ni. 2.4) nayena kicchāpannaṃ lokaṃ anuvilokayato pubbabhāgapaṭivedhānusārena tassa tassa jarāmaraṇādikassa dukkhassa attanā adhigatakāraṇasandassanatthaṃ. Yā majjhato paṭṭhāya yāva ādi pavattā, sā āhāranidānavavatthāpanānusārena yāva atītaṃ addhānaṃ atiharitvā puna atītaddhato pabhuti hetuphalapaṭipāṭisandassanatthaṃ. Yā pana majjhato paṭṭhāya yāva pariyosānaṃ pavattā, sā paccuppanne addhāne anāgataddhahetusamuṭṭhānato pabhuti anāgataddhasandassanatthaṃ. Tāsu yā pavattikāraṇasammūḷhassa veneyyajanassa yathāsakehi kāraṇehi pavattisandassanatthaṃ uppattikkamasandassanatthañca ādito paṭṭhāya anulomadesanā vuttā, sā idha nikkhittāti veditabbā. ก็โดยพิเศษ พึงทราบว่า อนุโลมเทศนาที่ทรงแสดงตั้งแต่ต้นไป เป็นไปเพื่อทรงแสดงความสืบต่อและเพื่อทรงแสดงลำดับการเกิดขึ้นด้วยเหตุของตนๆ แก่เวไนยชนผู้หลงใหลในการจำแนกเหตุแห่งความสืบต่อ ผู้ซึ่งพระองค์ทรงพิจารณาเห็นอยู่. ปฏิโลมเทศนาที่ทรงแสดงตั้งแต่ที่สุดไป เป็นไปเพื่อทรงแสดงเหตุแห่งทุกข์มีชรามรณะเป็นต้นนั้นๆ ที่พระองค์ทรงบรรลุแล้วด้วยพระองค์เอง ตามการแทงตลอดในส่วนเบื้องต้น แก่โลกผู้ถึงความลำบาก ซึ่งพระองค์ทรงพิจารณาตามอยู่โดยนัยเป็นต้นว่า “โลกนี้ถึงความลำบากหนอ ย่อมเกิด ย่อมแก่ ย่อมตาย ย่อมจุติ ย่อมเกิด”. เทศนาที่ทรงแสดงตั้งแต่ท่ามกลางไปจนถึงเบื้องต้น เป็นไปเพื่อทรงแสดงลำดับเหตุและผล จำเดิมแต่อดีตกาลอีก โดยนำเลยไปจนถึงอดีตกาล ตามการกำหนดนิทานแห่งอาหาร. ส่วนเทศนาที่ทรงแสดงตั้งแต่ท่ามกลางไปจนถึงที่สุด เป็นไปเพื่อทรงแสดงอัทธาในอนาคต จำเดิมแต่การเกิดขึ้นแห่งเหตุของอัทธาในอนาคตในอัทธาปัจจุบัน. บรรดาเทศนาเหล่านั้น อนุโลมเทศนาที่ทรงแสดงตั้งแต่ต้นไป เพื่อทรงแสดงความสืบต่อและเพื่อทรงแสดงลำดับการเกิดขึ้นด้วยเหตุของตนๆ แก่เวไนยชนผู้หลงใหลในเหตุแห่งความสืบต่อ ที่ตรัสไว้แล้วนั้น พึงทราบว่า ทรงตั้งไว้ในที่นี้ 584. Kasmā panettha avijjā ādito vuttā, kiṃ pakativādīnaṃ pakati viya avijjāpi akāraṇaṃ mūlakāraṇaṃ lokassāti? Na akāraṇaṃ. ‘‘Āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) hi avijjāya kāraṇaṃ vuttaṃ. Atthi pana pariyāyo yena mūlakāraṇaṃ siyā, ko pana soti? Vaṭṭakathāya sīsabhāvo. 584. ถามว่า เพราะเหตุไร ในปฏิจจสมุปบาทนี้ จึงตรัสอวิชชาไว้ในเบื้องต้น, อวิชชาไม่มีเหตุ เป็นมูลเหตุของโลกเหมือนปकृतिของพวกปकृतिวาทีหรือ? ตอบว่า ไม่มีเหตุหามิได้. จริงอยู่ เหตุแห่งอวิชชาพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “เพราะอาสวะเป็นสมุทัย อวิชชาจึงเป็นสมุทัย”. ก็ปริยายที่อวิชชาจะเป็นมูลเหตุได้นั้นมีอยู่, ถามว่า ก็ปริยายนั้นเป็นไฉน? ตอบว่า ความเป็นประธานของวัฏฏกถา Bhagavā hi vaṭṭakathaṃ kathento dve dhamme sīsaṃ katvā katheti, avijjaṃ vā. Yathāha – ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya ‘ito pubbe avijjā nāhosi, atha pacchā samabhavī’ti, evañcetaṃ, bhikkhave, vuccati, atha ca pana paññāyati idappaccayā avijjā’’ti (a. ni. 10.61). Bhavataṇhaṃ vā. Yathāha – ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati bhavataṇhāya ‘ito pubbe bhavataṇhā nāhosi, atha pacchā samabhavī’ti, evañcetaṃ, bhikkhave, vuccati, atha ca pana paññāyati idappaccayā bhavataṇhā’’ti (a. ni. 10.62). จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเมื่อตรัสวัฏฏกถา ทรงทำธรรมะ ๒ อย่างให้เป็นประธานแล้วจึงตรัส คือทรงทำอวิชชาให้เป็นประธานบ้าง ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า – “ภิกษุทั้งหลาย ที่สุดเบื้องต้นของอวิชชาย่อมไม่ปรากฏว่า ‘ก่อนแต่นี้ อวิชชาไม่มี แต่ภายหลังจึงมีขึ้น’ ภิกษุทั้งหลาย คำนี้เรากล่าวไว้อย่างนี้ แต่ถึงอย่างนั้น เหตุปัจจัยของอวิชชาย่อมปรากฏว่า ‘เพราะมีสิ่งนี้เป็นปัจจัย อวิชชาจึงมี’” หรือทรงทำภวตัณหาให้เป็นประธานบ้าง ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า – “ภิกษุทั้งหลาย ที่สุดเบื้องต้นของภวตัณหาย่อมไม่ปรากฏว่า ‘ก่อนแต่นี้ ภวตัณหาไม่มี แต่ภายหลังจึงมีขึ้น’ ภิกษุทั้งหลาย คำนี้เรากล่าวไว้อย่างนี้ แต่ถึงอย่างนั้น เหตุปัจจัยของภวตัณหาย่อมปรากฏว่า ‘เพราะมีสิ่งนี้เป็นปัจจัย ภวตัณหาจึงมี’” 585. Kasmā pana bhagavā vaṭṭakathaṃ kathento ime dve dhamme sīsaṃ katvā kathetīti? Sugatiduggatigāmino kammassa visesahetubhūtattā. Duggatigāmino hi kammassa visesahetu avijjā. Kasmā? Yasmā avijjābhibhūto puthujjano aggisantāpalaguḷābhighātaparissamābhibhūtā vajjhagāvī tāya parissamāturatāya nirassādampi attano anatthāvahampi ca uṇhodakapānaṃ viya kilesasantāpato nirassādampi duggatinipātanato ca attano anatthāvahampi pāṇātipātādiṃ anekappakāraṃ duggatigāmikammaṃ ārabhati. Sugatigāmino pana kammassa visesahetu bhavataṇhā. Kasmā? Yasmā bhavataṇhābhibhūto puthujjano sā vuttappakārā gāvī sītūdakataṇhāya saassādaṃ attano parissamavinodanañca sītūdakapānaṃ viya kilesasantāpavirahato saassādaṃ sugatisampāpanena attano duggatidukkhaparissamavinodanañca pāṇātipātā veramaṇiādiṃ anekappakāraṃ sugatigāmikammaṃ ārabhati. 585. ก็ เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคเมื่อตรัสวัฏฏกถา จึงทรงทำธรรมะ ๒ อย่างนี้ให้เป็นประธานแล้วจึงตรัส? เพราะธรรมะ ๒ อย่างนั้นเป็นเหตุพิเศษแห่งกรรมที่นำไปสู่สุคติและทุคติ จริงอยู่ อวิชชาเป็นเหตุพิเศษแห่งกรรมที่นำไปสู่ทุคติ เพราะเหตุไร? เพราะว่า ปุถุชนผู้ถูกอวิชชาครอบงำ ย่อมประกอบกรรมที่นำไปสู่ทุคติมีประการต่างๆ มีปาณาติบาตเป็นต้น ซึ่งไม่มีรสชาติและไม่นำมาซึ่งประโยชน์แก่ตน เพราะความเร่าร้อนแห่งกิเลส และเพราะเป็นเหตุนำไปสู่ทุคติ เปรียบเหมือนแม่โคที่จะถูกฆ่า อันความเหน็ดเหนื่อยที่เกิดจากการถูกเผาด้วยไฟและถูกทุบด้วยท่อนไม้ครอบงำแล้ว ย่อมดื่มน้ำร้อนซึ่งไม่มีรสชาติและไม่นำมาซึ่งประโยชน์แก่ตน เพราะความเจ็บปวดจากความเหน็ดเหนื่อยนั้น ส่วนภวตัณหาเป็นเหตุพิเศษแห่งกรรมที่นำไปสู่สุคติ เพราะเหตุไร? เพราะว่า ปุถุชนผู้ถูกภวตัณหาครอบงำ ย่อมประกอบกรรมที่นำไปสู่สุคติมีประการต่างๆ มีการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น ซึ่งมีรสชาติและช่วยบรรเทาทุกข์ในทุคติอันเป็นความเหน็ดเหนื่อยของตน เพราะปราศจากความเร่าร้อนแห่งกิเลส และเพราะเป็นเหตุนำไปสู่สุคติ เปรียบเหมือนแม่โคตัวนั้นตามที่กล่าวแล้ว มีความอยากในน้ำเย็น ย่อมดื่มน้ำเย็นซึ่งมีรสชาติและช่วยบรรเทาความเหน็ดเหนื่อยของตน 586. Etesu pana vaṭṭakathāya sīsabhūtesu dhammesu katthaci bhagavā ekadhammamūlikaṃ desanaṃ deseti. Seyyathidaṃ, ‘‘iti kho, bhikkhave, avijjūpanisā saṅkhārā, saṅkhārūpanisaṃ viññāṇa’’ntiādi (saṃ. ni. 2.23). Tathā ‘‘upādāniyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādāna’’ntiādi (saṃ. ni. 2.52). Katthaci ubhayamūlikampi. Seyyathidaṃ, ‘‘avijjānīvaraṇassa, bhikkhave, bālassa taṇhāya sampayuttassa evamayaṃ kāyo samudāgato. Iti ayañceva kāyo bahiddhā ca nāmarūpaṃ itthetaṃ dvayaṃ. Dvayaṃ paṭicca phasso saḷevāyatanāni, yehi phuṭṭho bālo sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedetī’’tiādi (saṃ. ni. 2.19). Tāsu desanāsu ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti ayamidha avijjāvasena ekadhammamūlikā desanāti veditabbā. Evaṃ tāvettha desanābhedato viññātabbo vinicchayo. 586. ก็ในบรรดาธรรมะเหล่านั้นที่เป็นประธานแห่งวัฏฏกถา ในบางแห่ง พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเทศนาที่มีธรรมะอย่างหนึ่งเป็นมูล ได้แก่เทศนาเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล สังขารทั้งหลายมีอวิชชาเป็นอุปนิสัย วิญญาณมีสังขารเป็นอุปนิสัย” และเทศนาเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลพิจารณาเห็นโดยความเป็นของอร่อยในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทานอยู่ ตัณหาย่อมเจริญขึ้น เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี” ในบางแห่ง ทรงแสดงเทศนาที่มีธรรมะทั้งสองเป็นมูลก็มี ได้แก่เทศนาเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย กายนี้เกิดขึ้นแล้วอย่างนี้แก่คนพาลผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกางกั้น ประกอบด้วยตัณหา ด้วยประการฉะนี้ กายนี้ด้วย นามรูปในภายนอกด้วย รวมเป็นสองอย่างดังนี้ เพราะอาศัยธรรมสองอย่าง ผัสสะจึงมี อายตนะ ๖ เท่านั้น ที่คนพาลผู้ถูกผัสสะกระทบแล้ว ย่อมเสวยสุขและทุกข์” ในบรรดาเทศนาเหล่านั้น พึงทราบว่า เทศนาว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี” นี้ ในที่นี้เป็นเทศนาที่มีธรรมะอย่างหนึ่งเป็นมูลโดยนัยแห่งอวิชชา พึงทราบวินิจฉัยโดยความแตกต่างแห่งเทศนาในปฏิจจสมุปบาทนี้ ด้วยประการฉะนี้ก่อน 587. Atthatoti avijjādīnaṃ padānaṃ atthato. Seyyathidaṃ, pūretuṃ ayuttaṭṭhena kāyaduccaritādi avindiyaṃ nāma, aladdhabbanti attho. Taṃ avindiyaṃ vindatīti avijjā. Tabbiparītato kāyasucaritādi vindiyaṃ nāma, taṃ vindiyaṃ na vindatīti avijjā. Khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññaṭṭhaṃ, indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ, saccānaṃ tathaṭṭhaṃ aviditaṃ karotītipi avijjā. Dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotītipi avijjā. Antavirahite saṃsāre sabbayonigatibhavaviññāṇaṭṭhitisattāvāsesu satte javāpetīti avijjā. Paramatthato avijjamānesu itthipurisādīsu javati, vijjamānesupi khandhādīsu na javatīti avijjā. Apica cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇānaṃ paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannānañca dhammānaṃ chādanatopi avijjā. 587. คำว่า โดยอรรถะ ได้แก่ โดยอรรถะแห่งบททั้งหลายมีอวิชชาเป็นต้น อรรถะนั้นเป็นไฉน? กายทุจริตเป็นต้น ชื่อว่า อวินฺทิยํ (สิ่งที่ไม่ควรได้) เพราะมีอรรถะว่าไม่สมควรที่จะให้เต็มเปี่ยม ความว่า เป็นสิ่งที่หาไม่ได้ (ไม่ควรได้) ธรรมชาติใดย่อมได้สิ่งที่ไม่ควรได้นั้น เหตุดังนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อวิชชา โดยนัยตรงกันข้าม กายสุจริตเป็นต้น ชื่อว่า วินฺทิยํ (สิ่งที่ควรได้) ธรรมชาติใดย่อมไม่ได้สิ่งที่ควรได้นั้น เหตุดังนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อวิชชา ธรรมชาติใด ย่อมกระทำอรรถะคือความเป็นกองแห่งขันธ์ทั้งหลาย, อรรถะคือความเป็นแดนเกิดแห่งอายตนะทั้งหลาย, อรรถะคือความว่างเปล่าแห่งธาตุทั้งหลาย, อรรถะคือความเป็นใหญ่แห่งอินทรีย์ทั้งหลาย, อรรถะคือความจริงแท้แห่งสัจจะทั้งหลาย ให้ไม่เป็นที่รู้แจ้ง แม้เพราะเหตุนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อวิชชา ธรรมชาติใด ย่อมกระทำอรรถะ ๔ อย่างที่กล่าวไว้โดยนัยแห่งการบีบคั้นเป็นต้นของทุกข์เป็นอาทิ ให้ไม่เป็นที่รู้แจ้ง แม้เพราะเหตุนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อวิชชา ธรรมชาติใด ย่อมยังสัตว์ทั้งหลายให้แล่นไปในสงสารที่ปราศจากที่สุด ในโยนิ คติ ภพ วิญญาณฐิติ และสัตตาวาสทั้งปวง เหตุดังนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อวิชชา ธรรมชาติใดย่อมเป็นไปในสิ่งที่ไม่ปรากฏมีโดยปรมัตถ์ มีหญิงชายเป็นต้น แต่ย่อมไม่เป็นไปในสิ่งที่มีอยู่โดยปรมัตถ์ มีขันธ์เป็นต้น เหตุดังนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อวิชชา อีกอย่างหนึ่ง ธรรมชาติใด ย่อมปกปิดธรรมะทั้งหลายที่เป็นวัตถุและอารมณ์ของจักขุวิญญาณเป็นต้น และธรรมะทั้งหลายที่เป็นปฏิจจสมุปบาทและปฏิจจสมุปปันนธรรม แม้เพราะเหตุนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อวิชชา Yaṃ paṭicca phalameti, so paccayo. Paṭiccāti na vinā apaccakkhatvāti attho. Etīti uppajjati ceva pavattati cāti attho. Apica upakārakaṭṭho paccayaṭṭho. Avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo. Tasmā avijjāpaccayā. ผลย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยเหตุใด เหตุนั้นชื่อว่า ปัจจัย คำว่า ปฏิจจ มีความหมายว่า ไม่เว้น, ไม่ละเลย คำว่า เอติ มีความหมายว่า ย่อมเกิดขึ้นด้วย ย่อมเป็นไปด้วย อีกอย่างหนึ่ง อรรถะว่าอุปการะ เป็นอรรถะของปัจจัย ธรรมชาตินั้นเป็นอวิชชาด้วย เป็นปัจจัยด้วย เหตุดังนั้น จึงชื่อว่า อวิชชาปัจจัย เพราะเหตุนั้น (จึงมีบทว่า) อวิชฺชาปจฺจยา (เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย) Saṅkhatamabhisaṅkharontīti saṅkhārā. Apica avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārasaddena āgatasaṅkhārāti duvidhā saṅkhārā. Tattha puññāpuññāneñjābhisaṅkhārā tayo, kāyavacīcittasaṅkhārā tayoti ime cha avijjāpaccayā saṅkhārā. Te sabbepi lokiyakusalākusalacetanāmattameva honti. ธรรมชาติใดย่อมปรุงแต่งสภาวะที่ถูกปรุงแต่ง เหตุดังนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า สังขาร อีกอย่างหนึ่ง สังขารมี ๒ อย่าง คือ สังขารที่มีอวิชชาเป็นปัจจัย และสังขารที่มาในคำว่าสังขาร ในสังขาร ๒ อย่างนั้น ปุญญาภิสังขาร อปุญญาภิสังขาร อาเนญชาภิสังขาร ๓ อย่างนี้ และกายสังขาร วจีสังขาร จิตตสังขาร ๓ อย่างนี้ รวม ๖ อย่างนี้ชื่อว่า สังขารที่มีอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหมดนั้นเป็นเพียงโลกิยกุศลเจตนาและอกุศลเจตนาเท่านั้น Saṅkhatasaṅkhāro, abhisaṅkhatasaṅkhāro, abhisaṅkharaṇakasaṅkhāro, payogābhisaṅkhāroti ime pana cattāro saṅkhāra-saddena āgatasaṅkhārā. Tattha ‘‘aniccā vata saṅkhārā’’tiādīsu (dī. ni. 2.221, 272; saṃ. ni. 1.186) vuttā sabbepi sappaccayā dhammā saṅkhatasaṅkhārā nāma. Kammanibbattā tebhūmakā rūpārūpadhammā abhisaṅkhatasaṅkhārāti aṭṭhakathāsu vuttā, tepi ‘‘aniccā vata saṅkhārā’’ti (dī. ni. 2.221; 272; saṃ. ni. 1.186) ettheva saṅgahaṃ gacchanti. Visuṃ pana nesaṃ āgataṭṭhānaṃ na paññāyati. Tebhūmikakusalākusalacetanā pana abhisaṅkharaṇakasaṅkhāroti vuccati, tassa ‘‘avijjāgatoyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo puññañceva saṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) āgataṭṭhānaṃ paññāyati. Kāyikacetasikaṃ pana vīriyaṃ payogābhisaṅkhāroti vuccati, so ‘‘yāvatikā abhisaṅkhārassa gati, tāvatikā gantvā akkhāhataṃ maññe aṭṭhāsī’’tiādīsu (a. ni. 3.15) āgato. อนึ่ง สังขาร ๔ อย่างเหล่านี้ คือ สังขตสังขาร อภิสังขตสังขาร อภิสังขรณกสังขาร และปโยคาภิสังขาร ชื่อว่าสังขารที่มาด้วยสังขารศัพท์. ในสังขาร ๔ อย่างนั้น สภาวธรรมทั้งปวงที่มีปัจจัย ที่ตรัสไว้ในพระบาลีเป็นต้นว่า อนิจฺจา วต สงฺขารา (สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ) ชื่อว่าสังขตสังขาร. รูปธรรมและอรูปธรรมในภูมิ ๓ ที่เกิดจากกรรม ที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งหลายว่า อภิสังขตสังขาร, แม้อภิสังขตสังขารเหล่านั้น ก็สงเคราะห์เข้าในคำว่า อนิจฺจา วต สงฺขารา นั่นเอง. อนึ่ง ที่มาของอภิสังขตสังขารเหล่านั้นโดยเฉพาะ ไม่ปรากฏ. อนึ่ง กุศลเจตนาและอกุศลเจตนาในภูมิ ๓ ท่านเรียกว่า อภิสังขรณกสังขาร, ที่มาของอภิสังขรณกสังขารนั้น ปรากฏในพระบาลีเป็นต้นว่า อวิชฺชาคโตยํ ภิกฺขเว ปุริสปุคฺคโล ปุญฺญญฺเจว สงฺขารํ อภิสงฺขโรติ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุรุษบุคคลนี้ผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา ย่อมปรุงแต่งซึ่งปุญญาภิสังขาร). อนึ่ง วิริยะที่เป็นไปทางกายและทางใจ ท่านเรียกว่า ปโยคาภิสังขาร, ปโยคาภิสังขารนั้น มาในพระบาลีเป็นต้นว่า ยาวติกา อภิสงฺขารสฺส คติ, ตาวติกา คนฺตฺวา อกฺขาหตํ มญฺเญ อฏฺฐาสิ (ความเร็วแห่งความเพียรมีประมาณเท่าใด, (ล้อเกวียน) ก็ไปได้ประมาณเท่านั้นแล้ว ได้หยุดนิ่งเหมือนถูกตรึงไว้ที่เพลา ฉะนั้น). Na kevalañca eteyeva, aññepi ‘‘saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjantassa kho, āvuso visākha, bhikkhuno paṭhamaṃ nirujjhati vacīsaṅkhāro, tato kāyasaṅkhāro, tato cittasaṅkhāro’’tiādinā (ma. ni. 1.464) nayena saṅkhāra-saddena āgatā aneke saṅkhārā. Tesu natthi so saṅkhāro, yo saṅkhatasaṅkhārehi saṅgahaṃ na gaccheyya, ito paraṃ saṅkhārapaccayā viññāṇantiādīsu vuttaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. ก็มิใช่เพียงสังขารเหล่านี้เท่านั้น (ที่มาด้วยสังขารศัพท์) แม้สังขารอื่นๆ อีกเป็นอันมาก ที่มาด้วยสังขารศัพท์โดยนัยเป็นต้นว่า สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปชฺชนฺตสฺส โข อาวุโส วิสาข ภิกฺขุโน ปฐมํ นิรุชฺฌติ วจีสงฺขาโร, ตโต กายสงฺขาโร, ตโต จิตฺตสงฺขาโร (ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ เมื่อภิกษุเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ วจีสังขารย่อมดับไปก่อน, ลำดับนั้น กายสังขาร (จึงดับ), ลำดับนั้น จิตตสังขาร (จึงดับ)) ก็มีอยู่. ในสังขารเหล่านั้น สังขารใดที่ไม่สงเคราะห์เข้าด้วยสังขตสังขารทั้งหลาย สังขารนั้นไม่มี. ต่อจากนี้ไป พึงทราบเนื้อความที่กล่าวไว้ในบทเป็นต้นว่า สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ (เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี) ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. Avutte pana vijānātīti viññāṇaṃ. Namatīti nāmaṃ. Ruppatīti rūpaṃ. Āye tanoti āyatañca nayatīti āyatanaṃ. Phusatīti phasso. Vedayatīti vedanā. Paritassatīti taṇhā. Upādiyatīti upādānaṃ. Bhavati bhāvayati cāti bhavo. Jananaṃ jāti. Jiraṇaṃ jarā. Maranti etenāti maraṇaṃ. Socanaṃ soko. Paridevanaṃ paridevo. Dukkhayatīti dukkhaṃ. Uppādaṭṭhitivasena vā dvidhā khaṇatītipi dukkhaṃ. Dummanabhāvo domanassaṃ. Bhuso āyāso upāyāso. อนึ่ง ในบทที่ยังไม่ได้กล่าวไว้ (พึงทราบดังนี้) :- ธรรมชาติที่รู้แจ้ง (อารมณ์) ชื่อว่า วิญญาณ. ธรรมชาติที่น้อมไป (สู่อารมณ์) ชื่อว่า นาม. ธรรมชาติที่เสื่อมสลายไป ชื่อว่า รูป. ธรรมชาติที่ขยายอายะ (คือจิตและเจตสิก) และนำมาซึ่งสังสารทุกข์อันยาวนาน ชื่อว่า อายตนะ. ธรรมชาติที่กระทบ (อารมณ์) ชื่อว่า ผัสสะ. ธรรมชาติที่เสวย (อารมณ์) ชื่อว่า เวทนา. ธรรมชาติที่ดิ้นรนทะยานอยาก ชื่อว่า ตัณหา. ธรรมชาติที่ยึดมั่น ชื่อว่า อุปาทาน. ธรรมชาติที่เกิดและทำให้เกิด ชื่อว่า ภพ. ความเกิด ชื่อว่า ชาติ. ความคร่ำคร่า ชื่อว่า ชรา. สัตว์ทั้งหลายย่อมตายเพราะธรรมชาตินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า มรณะ. ความเศร้าโศก ชื่อว่า โสกะ. ความคร่ำครวญ ชื่อว่า ปริเทวะ. ธรรมชาติที่ทำให้เป็นทุกข์ ชื่อว่า ทุกข์. หรืออีกนัยหนึ่ง ธรรมชาติที่ขุด (คือเบียดเบียน) โดย ๒ ส่วน คือโดยความเป็นอุปปาทะและฐิติ ชื่อว่า ทุกข์. ความเป็นผู้มีใจชั่ว ชื่อว่า โทมนัส. ความลำบากยิ่ง ชื่อว่า อุปายาส. Sambhavantīti abhinibbattanti. Na kevalañca sokādīheva, atha kho sabbapadehi sambhavanti-saddassa yojanā kātabbā. Itarathā hi ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti vutte kiṃ karontīti na paññāyeyya, sambhavantīti pana yojanāya sati avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo. Tasmā avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantīti paccayapaccayuppannavavatthānaṃ kataṃ hoti. Esa nayo sabbattha. บทว่า สมฺภวนฺติ (ย่อมมี) ได้แก่ อภินิพฺพตฺตนฺติ (ย่อมบังเกิด). ไม่ใช่เพียงแต่พึงประกอบศัพท์ว่า สมฺภวนฺติ กับบทมีโสกะเป็นต้นเท่านั้น แต่พึงประกอบกับทุกบท. เพราะหากไม่ประกอบเช่นนั้น เมื่อกล่าวว่า อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา (เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลาย) ก็จะไม่ปรากฏว่า (สังขารทั้งหลาย) ทำอะไร. แต่เมื่อประกอบว่า สมฺภวนฺติ (ย่อมมี) ก็จะเป็นอันทำซึ่งการกำหนดปัจจัยและปัจจยุปบันว่า อวิชชาก็ดี ธรรมชาตินั้นเป็นปัจจัยก็ดี เหตุนั้นจึงชื่อว่า อวิชชาปัจจัย, เพราะอวิชชาปัจจัยนั้น สังขารทั้งหลายจึงย่อมมี. นัยนี้พึงทราบในทุกบท. Evanti niddiṭṭhanayanidassanaṃ. Tena avijjādīheva kāraṇehi, na issaranimmānādīhīti dasseti. Etassāti yathāvuttassa. Kevalassāti asammissassa, sakalassa vā. Dukkhakkhandhassāti dukkhasamūhassa, na sattassa, na sukhasubhādīnaṃ. Samudayoti nibbatti. Hotīti sambhavati. Evamettha atthato viññātabbo vinicchayo. บทว่า เอวํ เป็นบทที่แสดงถึงนัยที่ได้ชี้แจงแล้ว. ด้วยบทนั้น ท่านแสดงว่า (ความเกิดขึ้นย่อมมี) เพราะเหตุมีอวิชชาเป็นต้นเท่านั้น, มิใช่เพราะการสร้างของพระอิศวรเป็นต้น. บทว่า เอตสฺส ได้แก่ แห่ง...ตามที่กล่าวแล้ว. บทว่า เกวลสฺส ได้แก่ แห่ง...ล้วนๆ ไม่มีสิ่งอื่นเจือปน, หรือ แห่ง...ทั้งหมด. บทว่า ทุกฺขกฺขนฺธสฺส ได้แก่ แห่งกองทุกข์, มิใช่แห่งสัตว์, มิใช่แห่งสุขและสุภะเป็นต้น. บทว่า สมุทโย ได้แก่ ความเกิดขึ้น. บทว่า โหติ ได้แก่ ย่อมมี. พึงทราบการวินิจฉัยโดยอรรถในปฏิจจสมุปบาทนี้ ด้วยประการฉะนี้. 588. Lakkhaṇāditoti avijjādīnaṃ lakkhaṇādito. Seyyathidaṃ – aññāṇalakkhaṇā avijjā, sammohanarasā, chādanapaccupaṭṭhānā, āsavapadaṭṭhānā. Abhisaṅkharaṇalakkhaṇā saṅkhārā, āyūhanarasā, cetanāpaccupaṭṭhānā, avijjāpadaṭṭhānā. Vijānanalakkhaṇaṃ viññāṇaṃ, pubbaṅgamarasaṃ, paṭisandhipaccupaṭṭhānaṃ, saṅkhārapadaṭṭhānaṃ, vatthārammaṇapadaṭṭhānaṃ vā. Namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ, sampayogarasaṃ, avinibbhogapaccupaṭṭhānaṃ, viññāṇapadaṭṭhānaṃ. Ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ, vikiraṇarasaṃ, abyākatapaccupaṭṭhānaṃ, viññāṇapadaṭṭhānaṃ. Āyatanalakkhaṇaṃ saḷāyatanaṃ, dassanādirasaṃ, vatthudvārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, nāmarūpapadaṭṭhānaṃ. Phusanalakkhaṇo phasso, saṅghaṭṭanaraso, saṅgatipaccupaṭṭhāno, saḷāyatanapadaṭṭhāno. Anubhavanalakkhaṇā vedanā, visayarasasambhogarasā, sukhadukkhapaccupaṭṭhānā, phassapadaṭṭhānā. Hetulakkhaṇā taṇhā, abhinandanarasā, atittabhāvapaccupaṭṭhānā, vedanāpadaṭṭhānā. Gahaṇalakkhaṇaṃ upādānaṃ, amuñcanarasaṃ, taṇhādaḷhattadiṭṭhipaccupaṭṭhānaṃ, taṇhāpadaṭṭhānaṃ. Kammakammaphalalakkhaṇo bhavo, bhāvanabhavanaraso, kusalākusalābyākatapaccupaṭṭhāno, upādānapadaṭṭhāno. Jātiādīnaṃ lakkhaṇādīni saccaniddese vuttanayeneva veditabbāni. Evamettha lakkhaṇāditopi viññātabbo vinicchayo. 588. บทว่า ลกฺขณาทิโต ได้แก่ โดยลักษณะเป็นต้นของธรรมมีอวิชชาเป็นต้น. มีรายละเอียดดังนี้ :- อวิชชา มีความไม่รู้เป็นลักษณะ มีการทำให้หลงเป็นกิจ มีการปกปิดเป็นอาการปรากฏ มีอาสวะเป็นเหตุใกล้. สังขาร มีการปรุงแต่งเป็นลักษณะ มีการประมวลมาเป็นกิจ มีเจตนาเป็นอาการปรากฏ มีอวิชชาเป็นเหตุใกล้. วิญญาณ มีการรู้แจ้งเป็นลักษณะ มีการเป็นตัวนำเป็นกิจ มีการสืบต่อเป็นอาการปรากฏ มีสังขารเป็นเหตุใกล้ หรือมีวัตถุและอารมณ์เป็นเหตุใกล้. นาม มีการน้อมไปเป็นลักษณะ มีการประกอบกันเป็นกิจ มีการไม่แยกจากกันเป็นอาการปรากฏ มีวิญญาณเป็นเหตุใกล้. รูป มีการเสื่อมสลายเป็นลักษณะ มีการกระจัดกระจายเป็นกิจ มีความเป็นอัพยากฤตเป็นอาการปรากฏ มีวิญญาณเป็นเหตุใกล้. สฬายตนะ มีความเป็นอายตนะเป็นลักษณะ มีการเห็นเป็นต้นเป็นกิจ มีความเป็นวัตถุและทวารเป็นอาการปรากฏ มีนามรูปเป็นเหตุใกล้. ผัสสะ มีการกระทบเป็นลักษณะ มีการประจวบกันเป็นกิจ มีการประชุมกัน (แห่งวัตถุ อารมณ์ และวิญญาณ) เป็นอาการปรากฏ มีสฬายตนะเป็นเหตุใกล้. เวทนา มีการเสวยอารมณ์เป็นลักษณะ มีการบริโภครสแห่งอารมณ์เป็นกิจ มีสุขและทุกข์เป็นอาการปรากฏ มีผัสสะเป็นเหตุใกล้. ตัณหา มีความเป็นเหตุ (แห่งทุกข์) เป็นลักษณะ มีการเพลิดเพลินเป็นกิจ มีความไม่รู้จักอิ่มเป็นอาการปรากฏ มีเวทนาเป็นเหตุใกล้. อุปาทาน มีการยึดถือเป็นลักษณะ มีการไม่ปล่อยเป็นกิจ มีความเป็นตัณหาที่มั่นคงและทิฏฐิเป็นอาการปรากฏ มีตัณหาเป็นเหตุใกล้. ภพ มีความเป็นกรรมและผลของกรรมเป็นลักษณะ มีการทำให้เกิดและมีการเกิดเป็นกิจ มีความเป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤตเป็นอาการปรากฏ มีอุปาทานเป็นเหตุใกล้. ลักษณะเป็นต้นของชาติเป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในสัจจนิทเทส. พึงทราบการวินิจฉัยโดยลักษณะเป็นต้นในปฏิจจสมุปบาทนี้ ด้วยประการฉะนี้. 589. Ekavidhāditoti ettha avijjā aññāṇādassanamohādibhāvato ekavidhā. Appaṭipattimicchāpaṭipattito duvidhā. Tathā sasaṅkhārāsaṅkhārato. Vedanattayasampayogato tividhā. Catusaccapaṭivedhato catubbidhā. Gatipañcakādīnavacchādanato pañcavidhā. Dvārārammaṇato pana sabbesupi arūpadhammesu chabbidhatā veditabbā. 589. ในบทว่า เอกวิธาทิโต (โดยความเป็นอย่างหนึ่งเป็นต้น) นั้น อวิชชาเป็นอย่างหนึ่ง โดยความเป็นคือความไม่รู้ ความไม่เห็น และความหลงเป็นต้น. เป็น ๒ อย่าง โดยความเป็นคืออัปปฏิปัตติและมิจฉาปฏิปัตติ. เป็น ๒ อย่างเช่นกัน โดยความเป็นสสังขารและอสังขาร. เป็น ๓ อย่าง โดยการประกอบกับเวทนา ๓. เป็น ๔ อย่าง โดยการไม่แทงตลอดสัจจะ ๔. เป็น ๕ อย่าง โดยการปกปิดโทษในคติ ๕. อนึ่ง พึงทราบความเป็น ๖ อย่างในอรูปธรรมทั้งปวง โดยทวารและอารมณ์. Saṅkhārā sāsavavipākadhammadhammādibhāvato ekavidhā. Kusalākusalato duvidhā. Tathā parittamahaggatahīnamajjhimamicchattaniyatāniyatato. Tividhā puññābhisaṅkhārādibhāvato. Catubbidhā catuyonisaṃvattanato. Pañcavidhā pañcagatigāmito. สังขารทั้งหลาย โดยความเป็นสาสวธรรมและวิปากธัมมธรรมเป็นต้น มีอย่างเดียว โดยความเป็นกุศลและอกุศล มี ๒ อย่าง โดยความเป็นปริตตะ มหัคคตะ หีนะ มัชฌิมะ มิจฉัตตนิยตะ และอนิยตะ ก็มี ๒ อย่างเหมือนกัน โดยความเป็นปุญญาภิสังขารเป็นต้น มี ๓ อย่าง โดยยังอัตภาพให้เป็นไปในโยนิ ๔ มี ๔ อย่าง โดยเป็นไปในคติ ๕ มี ๕ อย่าง Viññāṇaṃ lokiyavipākādibhāvato ekavidhaṃ. Sahetukāhetukādito duvidhaṃ. Bhavattayapariyāpannato, vedanattayasampayogato, ahetukadvihetukatihetukato ca tividhaṃ. Yonigativasena catubbidhaṃ, pañcavidhañca. วิญญาณ โดยความเป็นโลกิยวิบากเป็นต้น มีอย่างเดียว โดยความเป็นสเหตุกะและอเหตุกะเป็นต้น มี ๒ อย่าง โดยนับเนื่องในภพ ๓ บ้าง โดยประกอบด้วยเวทนา ๓ บ้าง และโดยความเป็นอเหตุกะ ทวิเหตุกะ และติเหตุกะบ้าง มี ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งโยนิและคติ มี ๔ อย่างบ้าง ๕ อย่างบ้าง Nāmarūpaṃ viññāṇasannissayato kammapaccayato ca ekavidhaṃ. Sārammaṇanārammaṇato duvidhaṃ. Atītādito tividhaṃ. Yonigativasena catubbidhaṃ, pañcavidhañca. นามรูป โดยมีวิญญาณเป็นที่อาศัยและโดยมีกรรมเป็นปัจจัย มีอย่างเดียว โดยความเป็นสารัมมณะและอนารัมมณะ มี ๒ อย่าง โดยความเป็นอดีตเป็นต้น มี ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งโยนิและคติ มี ๔ อย่างบ้าง ๕ อย่างบ้าง Saḷāyatanaṃ sañjātisamosaraṇaṭṭhānato ekavidhaṃ. Bhūtappasādaviññāṇādito duvidhaṃ. Sampattāsampattanobhayagocarato tividhaṃ. Yonigatipariyāpannato catubbidhaṃ pañcavidhañcāti iminā nayena phassādīnampi ekavidhādibhāvo veditabboti evamettha ekavidhāditopi viññātabbo vinicchayo. สฬายตนะ โดยเป็นที่เกิด ที่ประชุม และที่ตั้ง (แห่งวิญญาณและสัมปยุตตธรรม) มีอย่างเดียว โดยความเป็นภูตรูป ประสาทรูป และวิญญาณเป็นต้น มี ๒ อย่าง โดยมีอารมณ์ที่มาถึง ที่ไม่มาถึง และที่ไม่ใช่ทั้งสอง มี ๓ อย่าง โดยนับเนื่องในโยนิและคติ มี ๔ อย่างบ้าง ๕ อย่างบ้าง ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบความเป็นอย่างเดียวเป็นต้น แม้ของผัสสะเป็นต้น โดยนัยนี้ ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบการวินิจฉัยโดยความเป็นอย่างเดียวเป็นต้นในปฏิจจสมุปบาทนี้ 590. Aṅgānañca vavatthānāti sokādayo cettha bhavacakkassa avicchedadassanatthaṃ vuttā. Jarāmaraṇabbhāhatassa hi bālassa te sambhavanti. Yathāha – ‘‘assutavā, bhikkhave, puthujjano sārīrikāya dukkhāya vedanāya phuṭṭho samāno socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati sammohamāpajjatī’’ti (saṃ. ni. 4.252). Yāva ca tesaṃ pavatti, tāva avijjāyāti punapi avijjāpaccayā saṅkhārāti sambandhameva hoti bhavacakkaṃ. Tasmā tesaṃ jarāmaraṇeneva ekasaṅkhepaṃ katvā dvādaseva paṭiccasamuppādaṅgānīti veditabbāni. Evamettha aṅgānaṃ vavatthānatopi viññātabbo vinicchayo. 590. (วินิจฉัย) โดยการกำหนดองค์ โสกะเป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในปฏิจจสมุปบาทนี้ เพื่อแสดงความไม่ขาดสายแห่งภวจักร จริงอยู่ โสกะเป็นต้นเหล่านั้น ย่อมเกิดขึ้นแก่คนพาลผู้ถูกชรามรณะครอบงำ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ถูกทุกขเวทนาทางกายถูกต้องแล้ว ย่อมเศร้าโศก ลำบาก ร่ำไห้ ทุบอกคร่ำครวญ ถึงความหลงใหล" ความเป็นไปของโสกะเป็นต้นเหล่านั้นมีอยู่เพียงใด ความเป็นไปของอวิชชาก็มีอยู่เพียงนั้น ดังนั้น ภวจักรย่อมเป็นสิ่งเชื่อมต่อกันเท่านั้นว่า "อีกอย่างหนึ่ง เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี" เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า องค์แห่งปฏิจจสมุปบาทมี ๑๒ เท่านั้น โดยทรงทำโสกะเป็นต้นเหล่านั้นให้เป็นหมวดเดียวกันกับชรามรณะนั่นเอง พึงทราบการวินิจฉัยโดยการกำหนดองค์ในปฏิจจสมุปบาทนี้ ด้วยประการฉะนี้ Ayaṃ tāvettha saṅkhepakathā. นี้เป็นสังเขปกถาในปฏิจจสมุปบาทนี้ก่อน Avijjāpaccayāsaṅkhārapadakathā กถาว่าด้วยบท อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา 561. Ayaṃ pana vitthāranayo – avijjāti suttantapariyāyena dukkhādīsu catūsu ṭhānesu aññāṇaṃ, abhidhammapariyāyena pubbantādīhi saddhiṃ aṭṭhasu. Vuttañhetaṃ ‘‘tattha katamā avijjā, dukkhe aññāṇaṃ…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ, pubbante aññāṇaṃ, aparante, pubbantāparante, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇa’’nti (dha. sa. 1106). Tattha kiñcāpi ṭhapetvā lokuttaraṃ saccadvayaṃ sesaṭṭhānesu ārammaṇavasena avijjā uppajjati, evaṃ santepi paṭicchādanavaseneva idha adhippetā. Sā hi uppannā dukkhasaccaṃ paṭicchādetvā tiṭṭhati, yāthāvasarasalakkhaṇaṃ paṭivijjhituṃ na deti, tathā samudayaṃ, nirodhaṃ, maggaṃ, pubbantasaṅkhātaṃ atītaṃ khandhapañcakaṃ, aparantasaṅkhātaṃ anāgataṃ khandhapañcakaṃ, pubbantāparantasaṅkhātaṃ tadubhayaṃ, idappaccayatāpaṭiccasamuppannadhammasaṅkhātaṃ idappaccayatañceva paṭiccasamuppannadhamme ca paṭicchādetvā tiṭṭhati. ‘‘Ayaṃ avijjā, ime saṅkhārā’’ti evaṃ yāthāvasarasalakkhaṇamettha paṭivijjhituṃ na deti. Tasmā dukkhe aññāṇaṃ…pe… idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇanti vuccati. 561. ส่วนนี้เป็นนัยโดยพิสดาร คำว่า อวิชชา ได้แก่ ความไม่รู้ในฐานะ ๔ มีทุกข์เป็นต้น โดยสุตตันตปริยาย, ได้แก่ ความไม่รู้ในฐานะ ๘ พร้อมด้วยปุพพันตะเป็นต้น โดยอภิธรรมปริยาย จริงอยู่ พระธรรมสังคาหกาจารย์กล่าวไว้ว่า "ในธรรมเหล่านั้น อวิชชาเป็นไฉน? ความไม่รู้ในทุกข์...ฯลฯ... ความไม่รู้ในธรรมทั้งหลายที่เป็นอิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปปันนะ" ในฐานะ ๘ เหล่านั้น แม้ว่าอวิชชาจะเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งอารมณ์ในฐานะที่เหลือ ยกเว้นสัจจะ ๒ ที่เป็นโลกุตตระ ถึงอย่างนั้น ในที่นี้ ท่านก็ประสงค์เอาโดยอำนาจแห่งการปกปิดเท่านั้น จริงอยู่ อวิชชานั้นเมื่อเกิดขึ้น ย่อมตั้งอยู่โดยปกปิดทุกขสัจไว้ ไม่ให้แทงตลอดลักษณะตามสภาวะที่เป็นจริง, ปกปิดสมุทัย นิโรธ มรรค ขันธ์ ๕ ในอดีตที่เรียกว่าปุพพันตะ ขันธ์ ๕ ในอนาคตที่เรียกว่าอปรันตะ ขันธ์ ๕ ทั้งสองส่วนที่เรียกว่าปุพพันตาปรันตะ และปกปิดอิทัปปัจจยตาและปฏิจจสมุปปันนธรรมที่เรียกว่าอิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปปันนธรรมไว้ ไม่ให้แทงตลอดลักษณะตามสภาวะที่เป็นจริงในธรรมเหล่านั้นว่า "นี้คืออวิชชา เหล่านี้คือสังขาร" เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ความไม่รู้ในทุกข์...ฯลฯ...ความไม่รู้ในธรรมทั้งหลายที่เป็นอิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปปันนะ 592. Saṅkhārāti puññādayo tayo kāyasaṅkhārādayo tayoti evaṃ pubbe saṅkhepato vuttā cha, vitthārato panettha puññābhisaṅkhāro dānasīlādivasena pavattā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā ceva bhāvanāvasena pavattā pañca rūpāvacarakusalacetanā cāti terasa cetanā honti. Apuññābhisaṅkhāro pāṇātipātādivasena pavattā dvādasa akusalacetanā. Āneñjābhisaṅkhāro bhāvanāvaseneva pavattā catasso arūpāvacarakusalacetanā cāti tayopi saṅkhārā ekūnatiṃsa cetanā honti. 592. คำว่า สังขาร ได้แก่ สังขาร ๖ อย่าง คือ ปุญญาภิสังขารเป็นต้น ๓ อย่าง และกายสังขารเป็นต้น ๓ อย่าง ที่กล่าวไว้โดยย่อในก่อน โดยพิสดาร ในสังขารเหล่านั้น ปุญญาภิสังขาร ได้แก่ เจตนา ๑๓ ดวง คือ กามาวจรกุศลเจตนา ๘ ที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งทานและศีลเป็นต้น และรูปาวจรกุศลเจตนา ๕ ที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งภาวนา อปุญญาภิสังขาร ได้แก่ อกุศลเจตนา ๑๒ ที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งปาณาติบาตเป็นต้น อาเนญชาภิสังขาร ได้แก่ อรูปาวจรกุศลเจตนา ๔ ที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งภาวนาเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ สังขารทั้ง ๓ อย่างนี้ รวมเป็นเจตนา ๒๙ ดวง Itaresu pana tīsu kāyasañcetanā kāyasaṅkhāro, vacīsañcetanā vacīsaṅkhāro, manosañcetanā cittasaṅkhāro. Ayaṃ tiko kammāyūhanakkhaṇe puññābhisaṅkhārādīnaṃ dvārato pavattidassanatthaṃ vutto. Kāyaviññattiṃ samuṭṭhāpetvā hi kāyadvārato pavattā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā, dvādasa akusalacetanāti samavīsati cetanā kāyasaṅkhāro nāma. Tā eva vacīviññattiṃ samuṭṭhāpetvā vacīdvārato pavattā vacīsaṅkhāro nāma. Abhiññācetanā panettha parato viññāṇassa paccayo na hotīti na gahitā. Yathā ca abhiññācetanā, evaṃ uddhaccacetanāpi na hoti. Tasmā sāpi viññāṇassa paccayabhāve apanetabbā, avijjāpaccayā pana sabbāpetā honti. Ubhopi viññattiyo asamuṭṭhāpetvā manodvāre uppannā pana sabbāpi ekūnatiṃsati cetanā cittasaṅkhāroti. Iti ayaṃ tiko purimattikameva pavisatīti atthato puññābhisaṅkhārādīnaṃyeva vasena avijjāya paccayabhāvo veditabbo. ส่วนในสังขาร ๓ อย่างที่เหลือ กายสัญเจตนา ชื่อว่า กายสังขาร, วจีสัญเจตนา ชื่อว่า วจีสังขาร, มโนสัญเจตนา ชื่อว่า จิตตสังขาร ติกะ (หมวด ๓) นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นไปโดยทวารของปุญญาภิสังขารเป็นต้น ในขณะที่สั่งสมกรรม จริงอยู่ เจตนา ๒๐ ดวงถ้วน คือ กามาวจรกุศลเจตนา ๘ และอกุศลเจตนา ๑๒ ที่เป็นไปทางกายทวารโดยทำกายวิญญัติให้เกิดขึ้น ชื่อว่า กายสังขาร เจตนา ๒๐ ดวงถ้วนเหล่านั้นนั่นเอง ที่เป็นไปทางวจีทวารโดยทำวจีวิญญัติให้เกิดขึ้น ชื่อว่า วจีสังขาร ในสังขารเหล่านั้น อภิญญาเจตนา ท่านไม่ถือเอา เพราะไม่เป็นปัจจัยแก่วิญญาณในลำดับต่อไป อภิญญาเจตนาฉันใด แม้อุทธัจจเจตนาก็ฉันนั้น (คือไม่เป็นปัจจัย) เพราะเหตุนั้น แม้อุทธัจจเจตนาก็พึงนำออกในความเป็นปัจจัยแก่วิญญาณ แต่เจตนาทั้งหมดแม้นั้น ก็ย่อมมีได้เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย ส่วนเจตนาทั้งหมด ๒๙ ดวง ที่เกิดขึ้นในมโนทวารโดยไม่ทำวิญญัติทั้งสองให้เกิดขึ้น ชื่อว่า จิตตสังขาร ด้วยประการฉะนี้ ติกะนี้ย่อมเข้าในติกะก่อนนั่นเอง เพราะฉะนั้น พึงทราบความเป็นปัจจัยของอวิชชา โดยอำนาจแห่งปุญญาภิสังขารเป็นต้นเท่านั้นโดยเนื้อความ 593. Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ime saṅkhārā avijjā paccayā hontī’’ti? Avijjābhāve bhāvato. Yassa hi dukkhādīsu avijjāsaṅkhātaṃ aññāṇaṃ appahīnaṃ hoti, so dukkhe tāva pubbantādīsu ca aññāṇena saṃsāradukkhaṃ sukhasaññāya gahetvā tasseva hetubhūte tividhepi saṅkhāre ārabhati. Samudaye aññāṇena dukkhahetubhūtepi taṇhāparikkhāre saṅkhāre sukhahetuto maññamāno ārabhati. Nirodhe pana magge ca aññāṇena dukkhassa anirodhabhūtepi gativisese dukkhanirodhasaññī hutvā nirodhassa ca amaggabhūtesupi yaññāmaratapādīsu nirodhamaggasaññī hutvā dukkhanirodhaṃ patthayamāno yaññāmaratapādimukhena tividhepi saṅkhāre ārabhati. 593. ในปฏิจจสมุปบาทนั้น พึงมีคำถามว่า ก็ข้อที่ว่า “สังขารเหล่านี้มีอวิชชาเป็นปัจจัย” นี้ บัณฑิตพึงทราบได้อย่างไร? (ตอบว่า) พึงทราบได้เพราะความมี (แห่งสังขาร) เมื่อมีความมีอยู่ (แห่งอวิชชา). จริงอยู่ บุคคลใด ยังละอัญญาณที่เรียกว่าอวิชชาในทุกข์เป็นต้นไม่ได้ บุคคลนั้นเบื้องต้น เพราะความไม่รู้ในทุกข์และในส่วนเบื้องต้นเป็นต้น จึงยึดถือทุกข์ในสงสารด้วยสัญญาว่าสุข แล้วย่อมปรารภสังขารแม้ทั้ง ๓ อย่างอันเป็นเหตุแห่งทุกข์ในสงสารนั้นนั่นเทียว. (บุคคลนั้น) เพราะความไม่รู้ในสมุทัย ย่อมปรารภสังขารทั้งหลายอันเป็นบริวารของตัณหา แม้เป็นเหตุแห่งทุกข์ โดยสำคัญว่าเป็นเหตุแห่งสุข. ส่วนในนิโรธและมรรค (บุคคลนั้น) เพราะความไม่รู้ จึงเป็นผู้มีสัญญาในคติวิเศษแม้ไม่ใช่เป็นที่ดับแห่งทุกข์ ว่าเป็นที่ดับแห่งทุกข์ และเป็นผู้มีสัญญาในยัญ อมรตบะเป็นต้น แม้มิใช่ทางแห่งนิโรธ ว่าเป็นทางแห่งนิโรธแล้ว ปรารถนาความดับทุกข์ ก็ย่อมปรารภสังขารแม้ทั้ง ๓ อย่าง โดยมียัญ อมรตบะเป็นต้นเป็นประธาน. Apica so tāya catūsu saccesu appahīnāvijjatāya visesato jātijarārogamaraṇādianekādīnavavokiṇṇampi puññaphalasaṅkhātaṃ dukkhaṃ dukkhato ajānanto tassa adhigamāya kāyavacīcittasaṅkhārabhedaṃ puññābhisaṅkhāraṃ ārabhati devaccharakāmako viya maruppapātaṃ. Sukhasammatassāpi ca tassa puññaphalassa ante mahāpariḷāhajanikaṃ vipariṇāmadukkhataṃ appassādatañca apassantopi tappaccayaṃ vuttappakārameva puññābhisaṅkhāraṃ ārabhati salabho viya dīpasikhābhinipātaṃ, madhubindugiddho viya ca madhulittasatthadhārālehanaṃ. Kāmupasevanādīsu ca savipākesu ādīnavaṃ apassanto sukhasaññāya ceva kilesābhibhūtatāya ca dvārattayappavattampi apuññābhisaṅkhāraṃ ārabhati, bālo viya gūthakīḷanaṃ, maritukāmo viya ca visakhādanaṃ. Āruppavipākesu cāpi saṅkhāravipariṇāmadukkhataṃ anavabujjhamāno sassatādivipallāsena cittasaṅkhārabhūtaṃ āneñjābhisaṅkhāraṃ ārabhati, disāmūḷho viya pisācanagarābhimukhamaggagamanaṃ. อีกอย่างหนึ่ง บุคคลนั้น เพราะความเป็นผู้มีอวิชชาที่ยังละไม่ได้ในสัจจะ ๔ เหล่านั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เมื่อไม่รู้ทุกข์ที่เรียกว่าผลบุญ แม้จะระคนด้วยโทษมิใช่น้อย มีชาติ ชรา โรค มรณะเป็นต้น ตามความเป็นจริงว่าเป็นทุกข์ จึงปรารภปุญญาภิสังขารอันมีประเภทเป็นกายสังขาร วจีสังขาร และจิตตสังขาร เพื่อบรรลุผลบุญนั้น เหมือนบุรุษผู้ใคร่นางอัปสร ย่อมกระทำการโดดจากยอดเขาฉะนั้น. และแม้เมื่อไม่เห็นภาวะที่เป็นวิปริณามทุกข์อันก่อให้เกิดความเร่าร้อนใหญ่ในที่สุดแห่งผลบุญนั้นแม้ที่สมมติกันว่าเป็นสุข และไม่เห็นภาวะที่มีความน่ายินดีน้อย ก็ย่อมปรารภปุญญาภิสังขารอันมีประเภทดังกล่าวแล้วนั่นเทียว อันมีผลบุญนั้นเป็นปัจจัย เหมือนแมลงเม่าบินเข้าสู่เปลวไฟฉะนั้น และเหมือนบุรุษผู้กำหนัดในหยาดน้ำผึ้ง เลียคมมีดที่ฉาบด้วยน้ำผึ้งฉะนั้น. และเมื่อไม่เห็นโทษในกามุปเสวนาเป็นต้นพร้อมทั้งวิบาก ก็ย่อมปรารภอปุญญาภิสังขารแม้ที่เป็นไปในทวารทั้งสาม เพราะสัญญาว่าเป็นสุขด้วย และเพราะความเป็นผู้ถูกกิเลสครอบงำด้วย เหมือนเด็กโง่เล่นคูถฉะนั้น และเหมือนคนอยากตายกินยาพิษฉะนั้น. ถึงในอรูปวิบากทั้งหลายก็เช่นกัน เมื่อไม่รู้ชัดถึงภาวะที่เป็นสังขารทุกข์และวิปริณามทุกข์ ก็ย่อมปรารภอาเนญชาภิสังขารอันเป็นจิตตสังขาร ด้วยวิปลาสมีสัสสตทิฏฐิเป็นต้น เหมือนคนหลงทิศเดินทางไปสู่ทางที่มุ่งหน้าไปยังเมืองผีสางฉะนั้น. Evaṃ yasmā avijjābhāvatova saṅkhārabhāvo, na abhāvato. Tasmā jānitabbametaṃ ‘‘ime saṅkhārā avijjāpaccayā hontī’’ti. Vuttampi cetaṃ ‘‘avidvā, bhikkhave, avijjāgato puññābhisaṅkhārampi abhisaṅkharoti, apuññābhisaṅkhārampi abhisaṅkharoti, āneñjābhisaṅkhārampi abhisaṅkharoti. Yato ca kho, bhikkhave, bhikkhuno avijjā pahīnā, vijjā uppannā; so avijjāvirāgā vijjuppādā neva puññābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’’ti. ด้วยประการฉะนี้ เพราะเหตุที่ความมีอยู่แห่งสังขารย่อมมีได้เพราะความมีอยู่แห่งอวิชชาเท่านั้น หามิได้เพราะความไม่มีอยู่ (แห่งอวิชชา). เพราะเหตุนั้น ข้อที่ว่า “สังขารเหล่านี้มีอวิชชาเป็นปัจจัย” นี้ บัณฑิตพึงทราบเถิด. แม้ข้อนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย คนพาลผู้เข้าถึงอวิชชา ย่อมปรุงแต่งแม้ซึ่งปุญญาภิสังขาร ย่อมปรุงแต่งแม้ซึ่งอปุญญาภิสังขาร ย่อมปรุงแต่งแม้ซึ่งอาเนญชาภิสังขาร. แต่ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล อวิชชาอันภิกษุละได้แล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว ในกาลนั้น ภิกษุนั้นเพราะความคลายอวิชชา เพราะความเกิดขึ้นแห่งวิชชา ย่อมไม่ปรุงแต่งแม้ซึ่งปุญญาภิสังขารเลย” ดังนี้. Paṭṭhānapaccayakathā ปัฏฐานปัจจยกถา 594. Etthāha – gaṇhāma tāva etaṃ avijjā saṅkhārānaṃ paccayoti, idaṃ pana vattabbaṃ katamesaṃ saṅkhārānaṃ kathaṃ paccayo hotīti? Tatridaṃ vuccati, bhagavatā hi ‘‘hetupaccayo, ārammaṇapaccayo, adhipatipaccayo, anantarapaccayo, samanantarapaccayo, sahajātapaccayo, aññamaññapaccayo, nissayapaccayo, upanissayapaccayo, purejātapaccayo, pacchājātapaccayo, āsevanapaccayo, kammapaccayo, vipākapaccayo, āhārapaccayo, indriyapaccayo, jhānapaccayo, maggapaccayo, sampayuttapaccayo, vippayuttapaccayo, atthipaccayo, natthipaccayo, vigatapaccayo, avigatapaccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.paccayuddesa) catuvīsati paccayā vuttā. 594. ในอธิการนี้ มีคำกล่าวว่า “ข้อที่ว่า อวิชชาเป็นปัจจัยแห่งสังขารทั้งหลายนี้ พวกเรายอมรับไว้ก่อน แต่ข้อที่ว่า อวิชชาเป็นปัจจัยแห่งสังขารเหล่าไหน อย่างไร นี้สิ ควรกล่าว”. ในปัจจัยภาวะนั้น มีคำอธิบายดังนี้ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสปัจจัย ๒๔ ประการไว้ว่า “เหตุปัจจะโย, อารัมมะณะปัจจะโย, อธิปะติปัจจะโย, อะนันตะระปัจจะโย, สะมะนันตะระปัจจะโย, สะหะชาตะปัจจะโย, อัญญะมัญญะปัจจะโย, นิสสะยะปัจจะโย, อุปะนิสสะยะปัจจะโย, ปุเรชาตะปัจจะโย, ปัจฉาชาตะปัจจะโย, อาเสวะนะปัจจะโย, กัมมะปัจจะโย, วิปากะปัจจะโย, อาหาระปัจจะโย, อินทริยะปัจจะโย, ฌานะปัจจะโย, มัคคะปัจจะโย, สัมปะยุตตะปัจจะโย, วิปปะยุตตะปัจจะโย, อัตถิปัจจะโย, นัตถิปัจจะโย, วิคะตะปัจจะโย, อะวิคะตะปัจจะโย” ดังนี้. Tattha hetu ca so paccayo cāti hetupaccayo, hetu hutvā paccayo, hetubhāvena paccayoti vuttaṃ hoti. Ārammaṇapaccayādīsupi eseva nayo. ในปัจจัย ๒๔ นั้น สภาวธรรมนั้นเป็นเหตุด้วย เป็นปัจจัยด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า เหตุปัจจัย. (อธิบายว่า) เป็นปัจจัยโดยเป็นเหตุ, เป็นปัจจัยโดยภาวะที่เป็นเหตุ ดังนี้ พึงทราบ. แม้ในอารัมมณปัจจัยเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. 595. Tattha hetūti vacanāvayavakāraṇamūlānametaṃ adhivacanaṃ. ‘‘Paṭiññā, hetū’’tiādīsu hi loke vacanāvayavo hetūti vuccati. Sāsane pana ‘‘ye dhammā hetuppabhavā’’tiādīsu (mahāva. 60) kāraṇaṃ. ‘‘Tayo kusalahetū, tayo akusalahetū’’tiādīsu (dha. sa. 1059) mūlaṃ hetūti vuccati, taṃ idha adhippetaṃ. Paccayoti ettha pana ayaṃ vacanattho, paṭicca etasmā etīti paccayo. Apaccakkhāya naṃ vattatīti attho. Yo hi dhammo yaṃ dhammaṃ apaccakkhāya tiṭṭhati vā uppajjati vā, so tassa paccayoti vuttaṃ hoti. Lakkhaṇato pana upakārakalakkhaṇo paccayo. Yo hi dhammo yassa dhammassa ṭhitiyā vā uppattiyā vā upakārako hoti, so tassa paccayoti vuccati. Paccayo, hetu, kāraṇaṃ, nidānaṃ, sambhavo, pabhavotiādi atthato ekaṃ, byañjanato nānaṃ. Iti mūlaṭṭhena hetu, upakārakaṭṭhena paccayoti saṅkhepato mūlaṭṭhena upakārako dhammo hetupaccayo. 595. ในปัจจัยเหล่านั้น คำว่า เหตุ นี้ เป็นชื่อของส่วนแห่งคำพูด, เหตุ, และรากเหง้า. จริงอยู่ ในโลก ในคำพูดมีอาทิว่า “ปฏิญญา, เหตุ” ส่วนแห่งคำพูด ท่านเรียกว่า เหตุ. ส่วนในพระศาสนา ในคำพูดมีอาทิว่า “เย ธัมมา เหตุัปปภวา” เหตุ ท่านเรียกว่า เหตุ. ในคำพูดมีอาทิว่า “กุศลเหตุ ๓, อกุศลเหตุ ๓” รากเหง้า ท่านเรียกว่า เหตุ, รากเหง้านั้น ท่านประสงค์เอาในอธิการนี้. ส่วนในคำว่า ปัจจัย นี้ มีวจนัตถะดังนี้: ผลย่อมมา คือเกิดขึ้น เพราะอาศัยเหตุนี้ เหตุนั้น เหตุนั้นชื่อว่า ปัจจัย. อธิบายว่า ผลย่อมเป็นไปโดยไม่ละเหตุนั้น. จริงอยู่ สภาวธรรมใด ย่อมตั้งอยู่หรือเกิดขึ้น โดยไม่ละสภาวธรรมใด, สภาวธรรมนั้น ท่านเรียกว่าเป็นปัจจัยของสภาวธรรมนั้น. ส่วนโดยลักษณะ ปัจจัยมีลักษณะอุปการะ. จริงอยู่ สภาวธรรมใด เป็นธรรมอุปการะเพื่อความตั้งอยู่หรือเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสภาวธรรมใด, สภาวธรรมนั้น ท่านเรียกว่าเป็นปัจจัยของสภาวธรรมนั้น. คำว่า ปัจจัย, เหตุ, การณะ, นิทาน, สัมภวะ, ปภวะ เป็นต้นนี้ เป็นอันเดียวกันโดยอรรถ ต่างกันโดยพยัญชนะ. เพราะฉะนั้น (สภาวธรรม) ชื่อว่า เหตุ เพราะอรรถว่าเป็นรากเหง้า, ชื่อว่า ปัจจัย เพราะอรรถว่าอุปการะ. โดยย่อ สภาวธรรมที่อุปการะโดยอรรถว่าเป็นรากเหง้า ชื่อว่า เหตุปัจจัย. So sāliādīnaṃ sālibījādīni viya, maṇipabhādīnaṃ viya ca maṇivaṇṇādayo kusalādīnaṃ kusalādibhāvasādhakoti ācariyānaṃ adhippāyo. Evaṃ sante pana taṃsamuṭṭhānarūpesu hetupaccayatā na sampajjati. Na hi so tesaṃ kusalādibhāvaṃ sādheti, na ca paccayo na hoti. Vuttañhetaṃ ‘‘hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.1). Ahetukacittānañca vinā etena abyākatabhāvo siddho, sahetukānampi ca yonisomanasikārādipaṭibaddho kusalādibhāvo, na sampayuttahetupaṭibaddho. Yadi ca sampayuttahetūsu sabhāvatova kusalādibhāvo siyā, sampayuttesu hetupaṭibaddho alobho kusalo vā siyā abyākato vā. Yasmā pana ubhayathāpi hoti, tasmā yathā sampayuttesu, evaṃ hetūsupi kusalāditā pariyesitabbā. เหตุปัจจัยนั้น เป็นเครื่องให้สำเร็จความเป็นกุศลเป็นต้นของกุศลธรรมเป็นต้น เหมือนเมล็ดข้าวสาลีเป็นต้นของต้นข้าวสาลีเป็นต้น และเหมือนสีแห่งแก้วมณีเป็นต้นของแสงแก้วมณีเป็นต้น นี้เป็นความเห็นของอาจารย์ทั้งหลาย แต่เมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นเหตุปัจจัยในรูปที่มีเหตุนั้นเป็นสมุฏฐานย่อมไม่สำเร็จ จริงอยู่ เหตุนั้นย่อมไม่ยังความเป็นกุศลเป็นต้นของรูปเหล่านั้นให้สำเร็จ แต่ก็ใช่ว่าไม่เป็นปัจจัย พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “เหตุทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุและแก่รูปที่มีเหตุนั้นเป็นสมุฏฐาน โดยเหตุปัจจัย” และความเป็นอัพยากฤตของอเหตุกจิตทั้งหลายก็สำเร็จได้โดยไม่มีเหตุนี้ แม้ของสเหตุกธรรมทั้งหลาย ความเป็นกุศลเป็นต้นก็เนื่องด้วยโยนิโสมนสิการเป็นต้น ไม่ได้เนื่องด้วยสัมปยุตตเหตุ และถ้าความเป็นกุศลเป็นต้นพึงมีในสัมปยุตตเหตุทั้งหลายโดยสภาวะของมันเองไซร้ อโลภะที่เนื่องด้วยเหตุในสัมปยุตตธรรมทั้งหลาย ก็พึงเป็นกุศลหรือเป็นอัพยากฤต (อย่างใดอย่างหนึ่ง) แต่เพราะอโลภะเป็นได้ทั้งสองอย่าง ฉะนั้น พึงแสวงหาความเป็นกุศลเป็นต้นในเหตุทั้งหลายเหมือนในสัมปยุตตธรรมทั้งหลาย ฉันนั้น Kusalādibhāvasādhanavasena pana hetūnaṃ mūlaṭṭhaṃ agahetvā suppatiṭṭhitabhāvasādhanavasena gayhamāne na kiñci virujjhati. Laddhahetupaccayā hi dhammā virūḷhamūlā viya pādapā thirā honti suppatiṭṭhitā, ahetukā tilabījakādisevālā viya na suppatiṭṭhitā. Iti mūlaṭṭhena upakārakoti suppatiṭṭhitabhāvasādhanena upakārako dhammo hetupaccayoti veditabbo. แต่เมื่อไม่ถือเอาอรรถว่าเป็นรากของเหตุทั้งหลายโดยนัยว่าเป็นเครื่องให้สำเร็จความเป็นกุศลเป็นต้น แต่ถือเอาโดยนัยว่าเป็นเครื่องให้สำเร็จความตั้งมั่นดี ย่อมไม่มีอะไรขัดแย้งเลย จริงอยู่ ธรรมทั้งหลายที่ได้รับเหตุปัจจัย ย่อมเป็นธรรมมั่นคง ตั้งมั่นดี เหมือนต้นไม้ที่มีรากงอกงามแล้ว ส่วนอเหตุกธรรมทั้งหลาย ย่อมไม่ตั้งมั่นดี เหมือนสาหร่ายขนาดเท่าเมล็ดงาเป็นต้น เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นเครื่องให้สำเร็จความตั้งมั่นดี ชื่อว่า เหตุปัจจัย เพราะอุปการะโดยอรรถว่าเป็นราก 596. Tato paresu ārammaṇabhāvena upakārako dhammo ārammaṇapaccayo. So ‘‘rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā’’ti (paṭṭhā. 1.1.2) ārabhitvāpi ‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbha ye ye dhammā uppajjanti cittacetasikā dhammā, te te dhammā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.2) osāpitattā na koci dhammo na hoti. Yathā hi dubbalo puriso daṇḍaṃ vā rajjuṃ vā ālambitvāva uṭṭhahati ceva tiṭṭhati ca, evaṃ cittacetasikā dhammā rūpādiārammaṇaṃ ārabbheva uppajjanti ceva tiṭṭhanti ca. Tasmā sabbepi cittacetasikānaṃ ārammaṇabhūtā dhammā ārammaṇapaccayoti veditabbā. 596. ในบรรดาปัจจัยหลังจากเหตุปัจจัยนั้น ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นอารมณ์ ชื่อว่า อารัมมณปัจจัย อารัมมณปัจจัยนั้น แม้จะทรงเริ่มไว้ว่า “รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุ” แต่เพราะทรงสรุปลงว่า “บุคคลปรารภธรรมใดๆ ธรรมเหล่าใดๆ คือ จิตและเจตสิกธรรม ย่อมเกิดขึ้น ธรรมนั้นๆ เป็นปัจจัยแก่ธรรมนั้นๆ โดยอารัมมณปัจจัย” ฉะนั้น จึงไม่มีธรรมใดเลยที่ไม่เป็นอารัมมณปัจจัย เปรียบเหมือนบุรุษผู้อ่อนแอ เหนี่ยวไม้เท้าหรือเชือกแล้วจึงลุกขึ้นและยืนอยู่ได้ ฉันใด จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายก็ฉันนั้น ปรารภอารมณ์มีรูปเป็นต้นแล้วจึงเกิดขึ้นและตั้งอยู่ได้ เพราะเหตุนั้น ธรรมทั้งปวงที่เป็นอารมณ์ของจิตและเจตสิกทั้งหลาย พึงทราบว่าเป็นอารัมมณปัจจัย 597. Jeṭṭhakaṭṭhena upakārako dhammo adhipatipaccayo, so sahajātārammaṇavasena duvidho. Tattha ‘‘chandādhipati chandasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ adhipatipaccayena paccayo’’tiādivacanato (paṭṭhā. 1.3.3) chandavīriyacittavīmaṃsāsaṅkhātā cattāro dhammā adhipatipaccayoti veditabbā, no ca kho ekato. Yadā hi chandaṃ dhuraṃ chandaṃ jeṭṭhakaṃ katvā cittaṃ pavattati, tadā chandova adhipati, na itare. Esa nayo sesesupi. 597. ธรรมที่อุปการะโดยอรรถว่าเป็นใหญ่ที่สุด ชื่อว่า อธิปติปัจจัย อธิปติปัจจัยนั้นมี ๒ อย่าง คือ โดยเป็นสหชาตะและโดยเป็นอารมณ์ ในอธิปติปัจจัย ๒ อย่างนั้น พึงทราบว่า ธรรม ๔ อย่าง คือ ฉันทะ วิริยะ จิตตะ และวิมังสา ชื่อว่า อธิปติปัจจัย เพราะมีพระดำรัสเป็นต้นว่า “ฉันทาธิปติ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยฉันทะและแก่รูปที่มีฉันทะนั้นเป็นสมุฏฐาน โดยอธิปติปัจจัย” แต่ธรรม ๔ อย่างนั้นหาเป็นปัจจัยพร้อมกันไม่ จริงอยู่ ในกาลใด จิตเป็นไปโดยทำฉันทะให้เป็นธงชัย ทำฉันทะให้เป็นใหญ่ ในกาลนั้น ฉันทะเท่านั้นเป็นอธิบดี ธรรมอื่นหาเป็นไม่ นี้เป็นนัยในธรรมที่เหลือเช่นกัน Yaṃ pana dhammaṃ garuṃ katvā arūpadhammā pavattanti, so nesaṃ ārammaṇādhipati. Tena vuttaṃ ‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ garuṃ katvā ye ye dhammā uppajjanti cittacetasikā dhammā, te te dhammā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ adhipatipaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.3). ส่วนนามธรรมทั้งหลายทำธรรมใดให้เป็นที่เคารพแล้วเป็นไป ธรรมนั้นเป็นอารัมมณาธิปติของนามธรรมเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “บุคคลทำธรรมใดๆ ให้เป็นที่เคารพ ธรรมเหล่าใดๆ คือ จิตและเจตสิกธรรม ย่อมเกิดขึ้น ธรรมนั้นๆ เป็นปัจจัยแก่ธรรมนั้นๆ โดยอธิปติปัจจัย” 598. Anantarabhāvena upakārako dhammo anantarapaccayo. Samanantarabhāvena upakārako dhammo samanantarapaccayo. Idañca paccayadvayaṃ bahudhā papañcayanti. Ayaṃ panettha sāro, yo hi esa cakkhuviññāṇānantarā manodhātu, manodhātuanantarā manoviññāṇadhātūtiādi cittaniyamo, so yasmā purimapurimacittavaseneva ijjhati, na aññathā, tasmā attano attano anantaraṃ anurūpassa cittuppādassa uppādanasamattho dhammo anantarapaccayo. Tenevāha – ‘‘anantarapaccayoti cakkhuviññāṇadhātu taṃsampayuttakā ca dhammā manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ anantarapaccayena paccayo’’tiādi (paṭṭhā. 1.1.4). Yo anantarapaccayo, sveva samanantarapaccayo. Byañjanamattameva hettha nānaṃ, upacayasantatīsu viya adhivacananiruttidukādīsu viya ca. Atthato pana nānaṃ natthi. 598. ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นธรรมที่ไม่มีระหว่างคั่น ชื่อว่า อนันตรปัจจัย ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นธรรมที่ไม่มีระหว่างคั่นอย่างดี ชื่อว่า สมนันตรปัจจัย และอาจารย์ทั้งหลายย่อมขยายความปัจจัยทั้งสองนี้โดยประการต่างๆ ในปัจจัยทั้งสองนั้น นี้เป็นสาระ คือ จิตตนิยามนี้ใด ได้แก่ มโนธาตุเกิดต่อจากจักขุวิญญาณ มโนวิญญาณธาตุเกิดต่อจากมโนธาตุ เป็นต้น จิตตนิยามนั้นย่อมสำเร็จได้ด้วยอำนาจของจิตที่เกิดก่อนๆ เท่านั้น หาสำเร็จโดยประการอื่นไม่ เพราะเหตุนั้น ธรรมที่สามารถให้จิตตุปบาทที่สมควรเกิดขึ้นต่อจากตนได้ ชื่อว่า อนันตรปัจจัย เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ในอนันตรปัจจัย จักขุวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้น เป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุนั้น โดยอนันตรปัจจัย” เป็นต้น ธรรมใดเป็นอนันตรปัจจัย ธรรมนั้นนั่นแหละเป็นสมนันตรปัจจัย ในปัจจัยทั้งสองนี้ มีเพียงพยัญชนะเท่านั้นที่ต่างกัน เหมือนในอุปจยะและสันตติ และเหมือนในอธิวจนทุกะและนิรุตติทุกะเป็นต้น แต่โดยอรรถแล้วไม่มีความต่างกัน Yampi ‘‘atthānantaratāya anantarapaccayo, kālānantaratāya samanantarapaccayo’’ti ācariyānaṃ mataṃ, taṃ ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanakusalaṃ phalasamāpattiyā samanantarapaccayena paccayo’’tiādīhi (paṭṭhā. 1.1.418) virujjhati. Yampi tattha vadanti ‘‘dhammānaṃ samuṭṭhāpanasamatthatā na parihāyati, bhāvanābalena pana vāritattā dhammā samanantarā nuppajjantī’’ti, tampi kālānantaratāya abhāvameva sādheti. Bhāvanābalena hi tattha kālānantaratā natthīti, mayampi etadeva vadāma. Yasmā ca kālānantaratā natthi, tasmā samanantarapaccayatā na yujjati. Kālānantaratāya hi tesaṃ samanantarapaccayo hotīti laddhi. Tasmā abhinivesaṃ akatvā byañjanamattatovettha nānākaraṇaṃ paccetabbaṃ, na atthato. Kathaṃ? Natthi etesaṃ antaranti hi anantarā. Saṇṭhānābhāvato suṭṭhu anantarāti samanantarā. แม้มติของอาจารย์ทั้งหลายที่ว่า “ชื่อว่าอนันตรปัจจัย เพราะไม่มีระหว่างคั่นโดยสภาวะ ชื่อว่าสมนันตรปัจจัย เพราะไม่มีระหว่างคั่นโดยกาล” มตินั้นก็ขัดแย้งกับพระบาลีเป็นต้นว่า “เนวสัญญานาสัญญายตนกุศล เป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติ โดยสมนันตรปัจจัย แก่บุคคลผู้ออกจากนิโรธสมาบัติ” แม้คำที่อาจารย์เหล่านั้นกล่าวในเรื่องนั้นว่า “ความสามารถในการให้ธรรมทั้งหลายเกิดขึ้นย่อมไม่เสื่อมไป แต่เพราะถูกห้ามไว้ด้วยกำลังแห่งภาวนา ธรรมทั้งหลายจึงไม่เกิดขึ้นในลำดับติดต่อกัน” คำกล่าวนั้นก็ย่อมสำเร็จแต่เพียงการไม่มีระหว่างคั่นโดยกาลเท่านั้น จริงอยู่ เพราะกำลังแห่งภาวนา ความไม่มีระหว่างคั่นโดยกาลจึงไม่มีในที่นั้น แม้เราก็กล่าวอย่างนั้นเหมือนกัน และเพราะความไม่มีระหว่างคั่นโดยกาลไม่มีอยู่ ฉะนั้น ความเป็นสมนันตรปัจจัยจึงไม่สมควร เพราะลัทธิของอาจารย์เหล่านั้นมีอยู่ว่า “ชื่อว่าสมนันตรปัจจัย เพราะไม่มีระหว่างคั่นโดยกาล” เพราะเหตุนั้น ไม่ควรยึดมั่น พึงเชื่อความแตกต่างในปัจจัยทั้งสองนี้โดยเป็นเพียงพยัญชนะเท่านั้น ไม่ใช่โดยอรรถ อย่างไร? เพราะไม่มีระหว่างคั่นของธรรมเหล่านั้น จึงชื่อว่า อนันตระ เพราะไม่มีสัณฐาน จึงชื่อว่า สมนันตระ คือ ไม่มีระหว่างคั่นอย่างดี 599. Uppajjamānova saha uppādanabhāvena upakārako dhammo sahajātapaccayo pakāsassa padīpo viya. So arūpakkhandhādivasena chabbidho hoti. Yathāha – ‘‘cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ sahajātapaccayena paccayo. Cattāro mahābhūtā aññamaññaṃ, okkantikkhaṇe nāmarūpaṃ aññamaññaṃ, cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ, mahābhūtā upādārūpānaṃ, rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammānaṃ kiñcikāle sahajātapaccayena paccayo, kiñcikāle na sahajātapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.6). Idaṃ hadayavatthumeva sandhāya vuttaṃ. 599. ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นผู้ให้เกิดขึ้นพร้อมกันกับตนที่กำลังเกิดขึ้นอยู่ ชื่อว่าสหชาตปัจจัย เหมือนประทีปอุปการะแก่แสงสว่าง สหชาตปัจจัยนั้นมี ๖ อย่าง โดยอำนาจอรูปขันธ์เป็นต้น ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ขันธ์ ๔ ที่เป็นอรูป เป็นปัจจัยแก่กันและกันโดยสหชาตปัจจัย, มหาภูตรูป ๔ เป็นปัจจัยแก่กันและกัน, ในขณะแห่งการก้าวลง (ปฏิสนธิขณะ) นามและรูปเป็นปัจจัยแก่กันและกัน, จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน, มหาภูตรูปทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่อุปาทารูปทั้งหลาย, รูปธรรมทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลายโดยสหชาตปัจจัยในบางกาล ไม่เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัยในบางกาล” คำนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงหทัยวัตถุเท่านั้น 600. Aññamaññaṃ uppādanupatthambhanabhāvena upakārako dhammo aññamaññapaccayo aññamaññūpatthambhakaṃ tidaṇḍakaṃ viya. So arūpakkhandhādivasena tividho hoti. Yathāha – ‘‘cattāro khandhā arūpino aññamaññapaccayena paccayo. Cattāro mahābhūtā okkantikkhaṇe nāmarūpaṃ aññamaññapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.7). 600. ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นผู้ให้เกิดขึ้นและค้ำจุนซึ่งกันและกัน ชื่อว่าอัญญมัญญปัจจัย เหมือนไม้สามอันที่ค้ำจุนซึ่งกันและกัน อัญญมัญญปัจจัยนั้นมี ๓ อย่าง โดยอำนาจอรูปขันธ์เป็นต้น ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ขันธ์ ๔ ที่เป็นอรูป เป็นปัจจัยโดยอัญญมัญญปัจจัย, มหาภูตรูป ๔, ในขณะแห่งการก้าวลง นามและรูป เป็นปัจจัยโดยอัญญมัญญปัจจัย” 601. Adhiṭṭhānākārena nissayākārena ca upakārako dhammo nissayapaccayo tarucittakammādīnaṃ pathavīpaṭādayo viya. So ‘‘cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ nissayapaccayena paccayo’’ti evaṃ sahajāte vuttanayeneva veditabbo. Chaṭṭho panettha koṭṭhāso ‘‘cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā…pe… sota… ghāna… jivhā… kāyāyatanaṃ kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ nissayapaccayena paccayo. Yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattanti, taṃ rūpaṃ manodhātuyā ca manoviññāṇadhātuyā ca taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ nissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.8) evaṃ vibhatto. 601. ธรรมที่อุปการะโดยอาการเป็นที่ตั้งและโดยอาการเป็นที่อาศัย ชื่อว่านิสสยปัจจัย เหมือนแผ่นดินและผืนผ้าเป็นต้น (เป็นที่ตั้งและที่อาศัย) แก่ต้นไม้และจิตรกรรมเป็นต้น นิสสยปัจจัยนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสหชาตปัจจัยนั่นเทียวว่า “ขันธ์ ๔ ที่เป็นอรูป เป็นปัจจัยแก่กันและกันโดยนิสสยปัจจัย” ส่วนในนิสสยปัจจัยนี้ ส่วนที่ ๖ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกไว้อย่างนี้ว่า “จักขายตนะ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุ...ฯลฯ...โสตะ...ฆานะ...ชิวหา...กายายตนะ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณธาตุนั้น โดยนิสสยปัจจัย, มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุย่อมเป็นไปโดยอาศัยรูปใด รูปนั้นเป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุ และธรรมที่สัมปยุตด้วยธาตุทั้งสองนั้น โดยนิสสยปัจจัย” 602. Upanissayapaccayoti ettha pana ayaṃ tāva vacanattho, tadadhīnavuttitāya attano phalena nissito na paṭikkhittoti nissayo. Yathā pana bhuso āyāso upāyāso, evaṃ bhuso nissayo upanissayo, balavakāraṇassetaṃ adhivacanaṃ. Tasmā balavakāraṇabhāvena upakārako dhammo upanissayapaccayoti veditabbo. 602. ก็ในบทว่า อุปนิสสยปัจจโย นี้ พึงทราบวจนัตถะก่อนดังนี้ เพราะมีความเป็นไปเนื่องด้วยเหตุนั้น ผลของตนจึงชื่อว่า นิสสยะ เพราะเป็นสิ่งที่ตนอาศัย ไม่ได้ถูกปฏิเสธ อีกอย่างหนึ่ง ความลำบากอย่างยิ่ง ชื่อว่า อุปายาสะ ฉันใด, นิสสยะ (ที่อาศัย) ที่มีกำลังมาก ก็ชื่อว่า อุปนิสสยะ ฉันนั้น คำว่า อุปนิสสยะ นี้ เป็นชื่อของเหตุที่มีกำลัง เพราะฉะนั้น ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นเหตุที่มีกำลัง พึงทราบว่าชื่อ อุปนิสสยปัจจัย So ārammaṇūpanissayo anantarūpanissayo pakatūpanissayoti tividho hoti. Tattha ‘‘dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā taṃ garuṃkatvā paccavekkhati, pubbe suciṇṇāni garuṃkatvā paccavekkhati, jhānā vuṭṭhahitvā jhānaṃ garuṃkatvā paccavekkhati, sekkhā gotrabhuṃ garuṃkatvā paccavekkhanti, vodānaṃ garuṃkatvā paccavekkhanti. Sekkhā maggā vuṭṭhahitvā maggaṃ garuṃkatvā paccavekkhantī’’ti (paṭṭhā. 1.1.423) evamādinā nayena ārammaṇūpanissayo tāva ārammaṇādhipatinā saddhiṃ nānattaṃ akatvāva vibhatto. Tattha yaṃ ārammaṇaṃ garuṃkatvā cittacetasikā uppajjanti, taṃ niyamato tesu ārammaṇesu balavārammaṇaṃ hoti. Iti garukattabbamattaṭṭhena ārammaṇādhipati, balavakāraṇaṭṭhena ārammaṇūpanissayoti evametesaṃ nānattaṃ veditabbaṃ. อุปนิสสยปัจจัยนั้นมี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยะ อนันตรูปนิสสยะ และปกตูปนิสสยะ ในปัจจัย ๓ อย่างนั้น เบื้องต้น พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกอารัมมณูปนิสสยปัจจัยโดยมิได้ทรงกระทำความแตกต่างกันกับอารัมมณาธิปติปัจจัย โดยนัยเป็นต้นว่า “บุคคลให้ทานแล้ว สมาทานศีลแล้ว กระทำอุโบสถกรรมแล้ว กระทำกรรมนั้นให้เป็นอารมณ์ที่หนักแน่นแล้วย่อมพิจารณา, กระทำกรรมดีที่เคยประพฤติมาแล้วในกาลก่อนให้เป็นอารมณ์ที่หนักแน่นแล้วย่อมพิจารณา, ออกจากฌานแล้ว กระทำฌานให้เป็นอารมณ์ที่หนักแน่นแล้วย่อมพิจารณา, พระเสขะทั้งหลายกระทำโคตรภูให้เป็นอารมณ์ที่หนักแน่นแล้วย่อมพิจารณา, กระทำโวทานให้เป็นอารมณ์ที่หนักแน่นแล้วย่อมพิจารณา, พระเสขะทั้งหลายออกจากมรรคแล้ว กระทำมรรคให้เป็นอารมณ์ที่หนักแน่นแล้วย่อมพิจารณา” ในข้อนั้น จิตและเจตสิกทั้งหลายกระทำอารมณ์ใดให้เป็นอารมณ์ที่หนักแน่นแล้วเกิดขึ้น อารมณ์นั้นย่อมเป็นอารมณ์ที่มีกำลังในบรรดาอารมณ์เหล่านั้นโดยแน่นอน เพราะเหตุนั้น พึงทราบความแตกต่างแห่งปัจจัยทั้งสองนั้นอย่างนี้ว่า ชื่อว่า อารัมมณาธิปติ เพราะมีอรรถเพียงว่าเป็นสภาวะที่พึงกระทำให้หนักแน่น, ชื่อว่า อารัมมณูปนิสสยะ เพราะมีอรรถว่าเป็นเหตุที่มีกำลัง Anantarūpanissayopi ‘‘purimā purimā kusalā khandhā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ khandhānaṃ upanissayapaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.9) nayena anantarapaccayena saddhiṃ nānattaṃ akatvāva vibhatto. Mātikānikkhepe pana nesaṃ ‘‘cakkhuviññāṇadhātu taṃsampayuttakā ca dhammā manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ anantarapaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.4) nayena anantarassa, ‘‘purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ upanissayapaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.9) nayena upanissayassa āgatattā nikkhepe viseso atthi. Sopi atthato ekībhāvameva gacchati. Evaṃ santepi attano attano anantarā anurūpassa cittuppādassa pavattanasamatthatāya anantaratā, purimacittassa pacchimacittuppādane balavatāya anantarūpanissayatā veditabbā. Yathā hi hetupaccayādīsu kiñci dhammaṃ vināpi cittaṃ uppajjati, na evaṃ anantaracittaṃ vinā cittassa uppatti nāma atthi. Tasmā balavapaccayo hoti. Iti attano attano anantarā anurūpacittuppādanavasena anantarapaccayo, balavakāraṇavasena anantarūpanissayoti evametesaṃ nānattaṃ veditabbaṃ. แม้อนันตรูปนิสสยปัจจัย พระผู้มีพระภาคก็ทรงจำแนกโดยมิได้ทรงกระทำความแตกต่างกันกับอนันตรปัจจัย โดยนัยเป็นต้นว่า “กุศลขันธ์ที่เกิดก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์ที่เกิดหลังๆ โดยอุปนิสสยปัจจัย” แต่ในมาติกานิกเขป (การแสดงมาติกา) มีความพิเศษในการแสดงปัจจัยทั้งสองนั้นอยู่ เพราะอนันตรปัจจัยมาโดยนัยเป็นต้นว่า “จักขุวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้น เป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุนั้น โดยอนันตรปัจจัย” และเพราะอุปนิสสยปัจจัยมาโดยนัยเป็นต้นว่า “กุศลธรรมที่เกิดก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมที่เกิดหลังๆ โดยอุปนิสสยปัจจัย” แม้ความพิเศษนั้น โดยอรรถแล้วก็ถึงความเป็นอันเดียวกันนั่นเทียว ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น ก็พึงทราบความเป็นอนันตรปัจจัย เพราะความสามารถในการยังจิตตุปบาทที่สมควรให้เกิดขึ้นในลำดับต่อจากตนๆ และพึงทราบความเป็นอนันตรูปนิสสยปัจจัย เพราะความเป็นผู้มีกำลังของจิตที่เกิดก่อนในการยังจิตที่เกิดหลังให้เกิดขึ้น จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า จิตย่อมเกิดขึ้นได้แม้เว้นจากธรรมบางอย่างในบรรดาปัจจัยมีเหตุปัจจัยเป็นต้น ฉันใด, การเกิดขึ้นแห่งจิตย่อมไม่มีโดยเว้นจากจิตที่เกิดก่อนในลำดับ ฉันนั้นหามิได้ เพราะฉะนั้น จิตที่เกิดก่อนจึงเป็นปัจจัยที่มีกำลัง เพราะเหตุนั้น พึงทราบความแตกต่างแห่งปัจจัยทั้งสองนั้นอย่างนี้ว่า ชื่อว่า อนันตรปัจจัย โดยอำนาจการยังจิตที่สมควรให้เกิดขึ้นในลำดับต่อจากตนๆ, ชื่อว่า อนันตรูปนิสสยปัจจัย โดยอำนาจความเป็นเหตุที่มีกำลัง Pakatūpanissayo pana pakato upanissayo pakatūpanissayo. Pakato nāma attano santāne nipphādito vā saddhāsīlādi upasevito vā utubhojanādi. Pakatiyā eva vā upanissayo pakatūpanissayo, ārammaṇānantarehi asammissoti attho. Tassa pakatūpanissayo ‘‘saddhaṃ upanissāya dānaṃ deti, sīlaṃ samādiyati, uposathakammaṃ karoti, jhānaṃ uppādeti, vipassanaṃ uppādeti, maggaṃ uppādeti, abhiññaṃ uppādeti, samāpattiṃ uppādeti. Sīlaṃ, sutaṃ, cāgaṃ, paññaṃ upanissāya dānaṃ deti…pe… samāpattiṃ uppādeti. Saddhā, sīlaṃ, sutaṃ, cāgo, paññā saddhāya, sīlassa, sutassa, cāgassa, paññāya, upanissayapaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.423) nayena anekappakārato pabhedo veditabbo. Iti ime saddhādayo pakatā ceva balavakāraṇaṭṭhena upanissayā cāti pakatūpanissayoti. ส่วนปกตูปนิสสยปัจจัยนั้น อุปนิสัยที่ทำไว้ดี ชื่อว่า ปกตูปนิสสยปัจจัย ที่ชื่อว่า ทำไว้ดี ได้แก่ ศรัทธา ศีล เป็นต้น ที่ให้สำเร็จแล้วในสันดานของตน หรืออุตุ โภชนะ เป็นต้น ที่เสพดีแล้ว หรือว่า อุปนิสัยโดยปกติเท่านั้น ชื่อว่า ปกตูปนิสสยปัจจัย อธิบายว่า ไม่เจือปนกับอารัมมณปัจจัยและอนันตรปัจจัย พึงทราบประเภทของปกตูปนิสสยปัจจัยนั้นโดยอาการเป็นอันมาก โดยนัยเป็นต้นว่า “บุคคลอาศัยศรัทธาแล้วย่อมให้ทาน ย่อมสมาทานศีล ย่อมทำอุโบสถกรรม ย่อมให้ฌานเกิด ย่อมให้วิปัสสนาเกิด ย่อมให้มรรคเกิด ย่อมให้อภิญญาเกิด ย่อมให้สมาบัติเกิด อาศัยศีล สุตะ จาคะ ปัญญาแล้วย่อมให้ทาน...ฯลฯ...ย่อมให้สมาบัติเกิด ศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา เป็นปัจจัยแก่ศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา โดยอุปนิสสยปัจจัย” เพราะเหตุนั้น ศรัทธาเป็นต้นเหล่านี้ ชื่อว่า ทำไว้ดีด้วย ชื่อว่า อุปนิสัยด้วย เพราะอรรถว่าเป็นเหตุมีกำลัง จึงชื่อว่า ปกตูปนิสสยปัจจัย 603. Paṭhamataraṃ uppajjitvā vattamānabhāvena upakārako dhammo purejātapaccayo. So pañcadvāre vatthārammaṇahadayavatthuvasena ekādasavidho hoti. Yathāha – ‘‘cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ purejātapaccayena paccayo. Sota…pe… ghāna, jivhā, kāyāyatanaṃ, rūpa, sadda, gandha, rasa, phoṭṭhabbāyatanaṃ kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ purejātapaccayena paccayo. Rūpa, sadda, gandha, rasa, phoṭṭhabbāyatanaṃ manodhātuyā. Yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattanti, taṃ rūpaṃ manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ purejātapaccayena paccayo. Manoviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ kiñcikāle purejātapaccayena paccayo. Kiñcikāle na purejātapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.10). 603. ธรรมที่เกิดขึ้นก่อนแล้วอุปการะโดยความเป็นปัจจุบัน ชื่อว่า ปุเรชาตปัจจัย ปัจจัยนั้นมี ๑๑ อย่าง โดยอำนาจวัตถุ อารมณ์ และหทยวัตถุ ในปัญจทวาร สมดังที่ตรัสไว้ว่า “จักขายตนะ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้น โดยปุเรชาตปัจจัย โสตะ...ฯลฯ...ฆานะ ชิวหา กายายตนะ รูปะ สัททะ คันธะ รสะ โผฏฐัพพายตนะ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณธาตุนั้น โดยปุเรชาตปัจจัย รูปะ สัททะ คันธะ รสะ โผฏฐัพพายตนะ เป็นปัจจัยแก่มโนธาตุ มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุอาศัยรูปใดเกิดขึ้น รูปนั้นเป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุนั้น โดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยแก่มโนวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนวิญญาณธาตุนั้น โดยปุเรชาตปัจจัยในบางกาล ไม่เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัยในบางกาล” 604. Purejātānaṃ rūpadhammānaṃ upatthambhakattena upakārako arūpadhammo pacchājātapaccayo gijjhapotakasarīrānaṃ āhārāsācetanā viya. Tena vuttaṃ ‘‘pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassa pacchājātapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.11). 604. อรูปธรรมที่อุปการะโดยความเป็นผู้อุปถัมภ์รูปธรรมที่เกิดก่อน ชื่อว่า ปัจฉาชาตปัจจัย เปรียบเหมือนเจตนาที่อยากในอาหารเป็นปัจจัยอุปถัมภ์ร่างกายของลูกแร้ง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “จิตและเจตสิกธรรมที่เกิดทีหลัง เป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อน โดยปัจฉาชาตปัจจัย” 605. Āsevanaṭṭhena anantarānaṃ paguṇabalavabhāvāya upakārako dhammo āsevanapaccayo ganthādīsu purimapurimābhiyogo viya. So kusalākusalakiriyajavanavasena tividho hoti. Yathāha – ‘‘purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ āsevanapaccayena paccayo. Purimā purimā akusalā…pe… kiriyābyākatā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kiriyābyākatānaṃ dhammānaṃ āsevanapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.12). 605. ธรรมที่อุปการะเพื่อให้ธรรมที่เกิดต่อมาในลำดับมีความคล่องแคล่วและมีกำลัง โดยอรรถว่าเสพ ชื่อว่า อาเสวนปัจจัย เปรียบเหมือนความพยายามครั้งก่อนๆ ในคัมภีร์เป็นต้น อาเสวนปัจจัยนั้นมี ๓ อย่าง โดยอำนาจกุศลชวนะ อกุศลชวนะ และกิริยาชวนะ สมดังที่ตรัสไว้ว่า “กุศลธรรมที่เกิดก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมที่เกิดหลังๆ โดยอาเสวนปัจจัย อกุศลธรรมที่เกิดก่อนๆ...ฯลฯ...กิริยาอัพยากตธรรมที่เกิดก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่กิริยาอัพยากตธรรมที่เกิดหลังๆ โดยอาเสวนปัจจัย” 606. Cittapayogasaṅkhātena kiriyabhāvena upakārako dhammo kammapaccayo. So nānakkhaṇikāya ceva kusalākusalacetanāya sahajātāya ca sabbāyapi cetanāya vasena duvidho hoti. Yathāha – ‘‘kusalākusalaṃ kammaṃ vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo. Cetanā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.13). 606. ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นกิริยาที่เรียกว่า จิตตปโยคะ ชื่อว่า กัมมปัจจัย กัมมปัจจัยนั้นมี ๒ อย่าง โดยอำนาจกุศลและอกุศลเจตนาที่เป็นนานักขณิกะ และโดยอำนาจเจตนาทั้งหมดที่เป็นสหชาตะ สมดังที่ตรัสไว้ว่า “กุศลและอกุศลกรรม เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นวิบากและกฏัตตารูป โดยกัมมปัจจัย เจตนา เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมและรูปที่มีเจตนานั้นเป็นสมุฏฐาน โดยกัมมปัจจัย” 607. Nirussāhasantabhāvena nirussāhasantabhāvāya upakārako vipākadhammo vipākapaccayo. So pavatte taṃsamuṭṭhānānaṃ, paṭisandhiyaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ, sabbattha ca sampayuttadhammānaṃ paccayo hoti. Yathāha –‘‘vipākābyākato eko khandho tiṇṇannaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ vipākapaccayena paccayo…pe… paṭisandhikkhaṇe vipākābyākato eko khandho tiṇṇannaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ. Tayo khandhā ekassa khandhassa. Dve khandhā dvinnaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ vipākapaccayena paccayo. Khandhā vatthussa vipākapaccayena paccayo’’ti. 607. วิปากธรรมที่อุปการะโดยความเป็นสภาพสงบไม่มีความกระตือรือร้น เพื่อความเป็นสภาพสงบไม่มีความกระตือรือร้น ชื่อว่า วิปากปัจจัย วิปากปัจจัยนั้นเป็นปัจจัยแก่รูปที่มีวิบากนั้นเป็นสมุฏฐานในปวัตติกาล แก่กฏัตตารูปในปฏิสนธิกาล และแก่สัมปยุตตธรรมในกาลทั้งปวง สมดังที่ตรัสไว้ว่า “วิปากอัพยากตขันธ์ ๑ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ และแก่รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน โดยวิปากปัจจัย...ฯลฯ...ในปฏิสนธิขณะ วิปากอัพยากตขันธ์ ๑ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ และแก่กฏัตตารูป ขันธ์ ๓ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๑ ขันธ์ ๒ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๒ และแก่กฏัตตารูป โดยวิปากปัจจัย ขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่วัตถุ โดยวิปากปัจจัย” 608. Rūpārūpānaṃ upatthambhakaṭṭhena upakārakā cattāro āhārā āhārapaccayo. Yathāha –‘‘kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa āhārapaccayena paccayo. Arūpino āhārā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.15). Pañhāvāre pana ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā āhārā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayo’’tipi (paṭṭhā. 1.1.429) vuttaṃ. 608. อาหาร ๔ อย่างที่อุปการะโดยความเป็นผู้อุปถัมภ์รูปและอรูป ชื่อว่า อาหารปัจจัย สมดังที่ตรัสไว้ว่า “กพฬีการาหาร เป็นปัจจัยแก่กายนี้ โดยอาหารปัจจัย อรูปาหาร เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมและรูปที่มีอรูปาหารนั้นเป็นสมุฏฐาน โดยอาหารปัจจัย” อนึ่ง ในปัญหาพยากรณ์ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ในปฏิสนธิขณะ วิปากอัพยากตอาหาร เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์และกฏัตตารูป โดยอาหารปัจจัย” 609. Adhipatiyaṭṭhena upakārakā itthindriyapurisindriyavajjā vīsatindriyā indriyapaccayo. Tattha cakkhundriyādayo arūpadhammānaṃyeva, sesā rūpārūpānaṃ paccayā honti. Yathāha – ‘‘cakkhundriyaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā…pe… sota… ghāna… jivhā… kāyindriyaṃ kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ indriyapaccayena paccayo. Rūpajīvitindriyaṃ kaṭattārūpānaṃ indriyapaccayena paccayo. Arūpino indriyā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ indriyapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.16). Pañhāvāre pana ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā indriyā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ indriyapaccayena paccayo’’tipi (paṭṭhā. 1.1.430) vuttaṃ. 609. อินทรีย์ ๒๐ อย่าง เว้นอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ ที่อุปการะโดยความเป็นใหญ่ ชื่อว่าอินทริยปัจจัย ในอินทรีย์ ๒๐ อย่างนั้น อินทรีย์มีจักขุนทรีย์เป็นต้น เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมอย่างเดียว อินทรีย์ที่เหลือ เป็นปัจจัยแก่รูปธรรมและอรูปธรรม ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “จักขุนทรีย์ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุ...ฯลฯ...โสต...ฆาน...ชิวหา...กายินทรีย์ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณธาตุนั้น โดยอินทริยปัจจัย รูปชีวิตินทรีย์ เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูป โดยอินทริยปัจจัย อรูปินทรีย์ทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมและรูปที่มีธรรมเหล่านั้นเป็นสมุฏฐาน โดยอินทริยปัจจัย” ส่วนในปัญหาวาร ตรัสไว้อีกว่า “ในปฏิสนธิขณะ วิปากาพยากตอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์และกฏัตตารูป โดยอินทริยปัจจัย” 610. Upanijjhāyanaṭṭhena upakārakāni ṭhapetvā dvipañcaviññāṇe sukhadukkhavedanādvayaṃ sabbānipi kusalādibhedāni satta jhānaṅgāni jhānapaccayo. Yathāha –‘‘jhānaṅgāni jhānasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.17). Pañhāvāre pana ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatāni jhānaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo’’tipi (paṭṭhā. 1.1.431) vuttaṃ. 610. ฌานังคะ ๗ ประการ ที่มีประเภทเป็นกุศลเป็นต้นทั้งหมด ซึ่งอุปการะโดยความหมายว่าเพ่งอารมณ์ เว้นสุขเวทนาและทุกขเวทนาในทวิปัญจวิญญาณ ชื่อว่าฌานปัจจัย ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ฌานังคะทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยฌานและรูปที่มีธรรมเหล่านั้นเป็นสมุฏฐาน โดยฌานปัจจัย” ส่วนในปัญหาวาร ตรัสไว้อีกว่า “ในปฏิสนธิขณะ วิปากาพยากตฌานังคะทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์และกฏัตตารูป โดยฌานปัจจัย” 611. Yato tato vā niyyānaṭṭhena upakārakāni kusalādibhedāni dvādasa maggaṅgāni maggapaccayo. Yathāha – ‘‘maggaṅgāni maggasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ maggapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.18). Pañhāvāre pana ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatāni maggaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ maggapaccayena paccayo’’tipi (paṭṭhā. 1.1.432) vuttaṃ. Ete pana dvepi jhānamaggapaccayā dvipañcaviññāṇāhetukacittesu na labbhantīti veditabbā. 611. มัคคังคะ ๑๒ ประการ ที่มีประเภทเป็นกุศลเป็นต้น ซึ่งอุปการะโดยความหมายว่าเป็นทางออกจากวัฏฏะ ไม่ว่าจะโดยทางใดทางหนึ่งก็ตาม ชื่อว่ามัคคปัจจัย ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “มัคคังคะทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยมรรคและรูปที่มีธรรมเหล่านั้นเป็นสมุฏฐาน โดยมัคคปัจจัย” ส่วนในปัญหาวาร ตรัสไว้อีกว่า “ในปฏิสนธิขณะ วิปากาพยากตมัคคังคะทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์และกฏัตตารูป โดยมัคคปัจจัย” อนึ่ง พึงทราบว่า ฌานปัจจัยและมัคคปัจจัยทั้งสองนี้ ย่อมไม่มีในทวิปัญจวิญญาณและอเหตุกจิต 612. Ekavatthukaekārammaṇaekuppādekanirodhasaṅkhātena sampayuttabhāvena upakārakā arūpadhammā sampayuttapaccayo. Yathāha – ‘‘cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ sampayuttapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.19). 612. อรูปธรรมทั้งหลายที่อุปการะโดยความเป็นสัมปยุตตธรรม กล่าวคือ มีวัตถุเดียวกัน มีอารมณ์เดียวกัน เกิดพร้อมกัน และดับพร้อมกัน ชื่อว่าสัมปยุตตปัจจัย ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “อรูปขันธ์ ๔ เป็นปัจจัยแก่กันและกัน โดยสัมปยุตตปัจจัย” 613. Ekavatthukādibhāvānupagamena upakārakā rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammānaṃ, arūpinopi rūpīnaṃ vippayuttapaccayo. So sahajātapacchājātapurejātavasena tividho hoti. Vuttañhetaṃ ‘‘sahajātā kusalā khandhā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ vippayuttapaccayena paccayo. Pacchājātā kusalā khandhā purejātassa imassa kāyassa vippayuttapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.434). Abyākatapadassa pana sahajātavibhaṅge ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā khandhā kaṭattārūpānaṃ vippayuttapaccayena paccayo. Khandhā vatthussa. Vatthu khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayo’’tipi (paṭṭhā. 1.1.434) vuttaṃ. Purejātaṃ pana cakkhundriyādivatthuvaseneva veditabbaṃ. Yathāha – ‘‘purejātaṃ cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇassa…pe… kāyāyatanaṃ kāyaviññāṇassa vippayuttapaccayena paccayo. Vatthu vipākābyākatānaṃ kiriyābyākatānaṃ khandhānaṃ…pe… vatthu kusalānaṃ khandhānaṃ…pe… vatthu akusalānaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.434). 613. รูปธรรมทั้งหลายที่อุปการะแก่อรูปธรรมโดยไม่เป็นสภาวะที่มีวัตถุเดียวกันเป็นต้น และแม้อรูปธรรมทั้งหลายที่อุปการะแก่รูปธรรม ชื่อว่าวิปปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัยนั้นมี ๓ อย่าง คือ โดยเป็นสหชาตวิปปยุตต์ ปัจฉาชาตวิปปยุตต์ และปุเรชาตวิปปยุตต์ จริงดังคำที่ตรัสไว้ว่า “กุศลขันธ์ที่เกิดร่วมกัน เป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูป โดยวิปปยุตตปัจจัย กุศลขันธ์ที่เกิดภายหลัง เป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อน โดยวิปปยุตตปัจจัย” ส่วนในสหชาตวิภังค์แห่งอัพยากตบท ตรัสไว้อีกว่า “ในปฏิสนธิขณะ วิปากาพยากตขันธ์ทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูป โดยวิปปยุตตปัจจัย ขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่วัตถุ วัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลาย โดยวิปปยุตตปัจจัย” ส่วนปุเรชาตวิปปยุตต์ พึงทราบโดยนัยแห่งวัตถุมีจักขุนทรีย์เป็นต้น ดังที่ตรัสไว้ว่า “จักขายตนะที่เกิดก่อน เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ...ฯลฯ...กายายตนะ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ โดยวิปปยุตตปัจจัย วัตถุ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นวิปากาพยากฤตและกิริยาพยากฤต...ฯลฯ...วัตถุ เป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์...ฯลฯ...วัตถุ เป็นปัจจัยแก่อกุศลขันธ์ โดยวิปปยุตตปัจจัย” 614. Paccuppannalakkhaṇena atthibhāvena tādisasseva dhammassa upatthambhakattena upakārako dhammo atthipaccayo. Tassa arūpakkhandhamahābhūtanāmarūpacittacetasikamahābhūtaāyatanavatthuvasena sattadhā mātikā nikkhittā. Yathāha –‘‘cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ atthipaccayena paccayo, cattāro mahābhūtā, okkantikkhaṇe nāmarūpaṃ aññamaññaṃ. Cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ. Mahābhūtā upādārūpānaṃ. Cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā…pe… kāyāyatanaṃ…pe… rūpāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ atthipaccayena paccayo. Rūpāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ. Yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattanti, taṃ rūpaṃ manodhātuyā ca manoviññāṇadhātuyā ca taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ atthipaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.21). 614. ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นผู้ค้ำจุนธรรมที่เป็นเช่นนั้นนั่นเทียว โดยความเป็นธรรมที่ยังปรากฏอยู่ซึ่งมีลักษณะเป็นปัจจุบัน ชื่อว่าอัตถิปัจจัย มาติกาของอัตถิปัจจัยนั้น พระผู้มีพระภาคทรงวางไว้ ๗ ประการ โดยนัยแห่งอรูปขันธ์ มหาภูตรูป นามรูป จิตเจตสิก มหาภูตรูป อายตนะ และวัตถุ ดังที่ตรัสไว้ว่า “อรูปขันธ์ ๔ เป็นปัจจัยแก่กันและกัน โดยอัตถิปัจจัย, มหาภูตรูป ๔, ในขณะปฏิสนธิ นามและรูปเป็นปัจจัยแก่กันและกัน, จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูป, มหาภูตรูปทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่อุปาทารูป, จักขายตนะ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุ...ฯลฯ...กายายตนะ...ฯลฯ...รูปายตนะ...ฯลฯ...โผฏฐัพพายตนะ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณธาตุนั้น โดยอัตถิปัจจัย, รูปายตนะ...ฯลฯ...โผฏฐัพพายตนะ เป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุนั้น, มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุอาศัยรูปใดเกิดขึ้น รูปนั้นเป็นปัจจัยแก่มโนธาตุ มโนวิญญาณธาตุ และธรรมที่สัมปยุตด้วยธาตุทั้งสองนั้น โดยอัตถิปัจจัย” Pañhāvāre pana sahajātaṃ purejātaṃ pacchājātaṃ āhāraṃ indriyantipi nikkhipitvā sahajāte tāva ‘‘eko khandho tiṇṇannaṃ khandhānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ atthipaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.435) nayena niddeso kato, purejāte purejātānaṃ cakkhādīnaṃ vasena niddeso kato. Pacchājāte purejātassa imassa kāyassa pacchājātānaṃ cittacetasikānaṃ paccayavasena niddeso kato. Āhārindriyesu ‘‘kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa atthipaccayena paccayo. Rūpajīvitindriyaṃ kaṭattārūpānaṃ atthipaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.435) evaṃ niddeso katoti. ส่วนในปัญหาพยากรณ์ ทรงตั้งมาติกาไว้ว่า สหชาตะ ปุเรชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาร และอินทรีย์ ดังนี้แล้ว ในปัจจัยคือสหชาตะ ทรงแสดงนิทเทสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า 'ขันธ์ ๑ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ และรูปที่มีขันธ์นั้นเป็นสมุฏฐาน โดยอัตถิปัจจัย' ในปัจจัยคือปุเรชาตะ ทรงแสดงนิทเทสไว้โดยอำนาจแห่งจักขุเป็นต้นที่เป็นปุเรชาตะ ในปัจจัยคือปัจฉาชาตะ ทรงแสดงนิทเทสไว้โดยความเป็นปัจจัยแห่งจิตและเจตสิกที่เป็นปัจฉาชาตะแก่กายนี้ที่เป็นปุเรชาตะ ในปัจจัยคืออาหารและอินทรีย์ ทรงแสดงนิทเทสไว้ดังนี้ว่า 'กวฬิงการาหารเป็นปัจจัยแก่กายนี้โดยอัตถิปัจจัย รูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปโดยอัตถิปัจจัย' ดังนี้ 615. Attano anantarā uppajjamānānaṃ arūpadhammānaṃ pavattiokāsadānena upakārakā samanantaraniruddhā arūpadhammā natthipaccayo. Yathāha –‘‘samanantaraniruddhā cittacetasikā dhammā paṭuppannānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ natthipaccayena paccayo’’ti. 615. อรูปธรรมทั้งหลายที่ดับไปแล้วในลำดับแห่งตน เป็นนัตถิปัจจัย คือเป็นธรรมที่อุปการะโดยการให้โอกาสเป็นไปแก่อรูปธรรมทั้งหลายที่กำลังเกิดขึ้นในลำดับแห่งตน ดังที่ตรัสไว้ว่า 'จิตเจตสิกธรรมทั้งหลายที่ดับไปแล้วในลำดับ เป็นปัจจัยแก่จิตเจตสิกธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นตามมาโดยนัตถิปัจจัย' ดังนี้ Te eva vigatabhāvena upakārakattā vigatapaccayo. Yathāha – ‘‘samanantaravigatā cittacetasikā dhammā paṭuppannānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ vigatapaccayena paccayo’’ti. ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่าวิคตปัจจัย เพราะอุปการะโดยความเป็นธรรมที่ปราศไปแล้ว ดังที่ตรัสไว้ว่า 'จิตเจตสิกธรรมทั้งหลายที่ปราศไปแล้วในลำดับ เป็นปัจจัยแก่จิตเจตสิกธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นตามมาโดยวิคตปัจจัย' ดังนี้ Atthi paccayadhammā eva ca avigatabhāvena upakārakattā avigatapaccayoti veditabbā. Desanāvilāsena pana tathā vinetabbaveneyyavasena vā ayaṃ duko vutto, ahetukadukaṃ vatvāpi hetuvippayuttaduko viyāti. และพึงทราบว่า ธรรมที่เป็นอัตถิปัจจัยนั่นแหละ ชื่อว่าอวิคตปัจจัย เพราะอุปการะโดยความเป็นธรรมที่ยังไม่ปราศไป แต่ที่ทรงแสดงทุกะ (หมวดสอง) นี้ไว้ ก็โดยความงดงามแห่งเทศนา หรือโดยอำนาจแห่งเวไนยสัตว์ที่พึงแนะนำได้อย่างนั้น เหมือนทรงแสดงเหตุวิปปยุตตทุกะไว้ ทั้งที่ได้ทรงแสดงอเหตุกทุกะไว้แล้ว Avijjāpaccayāsaṅkhārapadavitthārakathā กถาว่าด้วยการขยายความบท อวิชชาปัจจยา สังขารา 616. Evamimesu catuvīsatiyā paccayesu ayaṃ avijjā, 616. ในปัจจัย ๒๔ ประการเหล่านี้ อวิชชานี้ Paccayo hoti puññānaṃ, duvidhānekadhā pana; Paresaṃ pacchimānaṃ sā, ekadhā paccayo matāti. เป็นปัจจัยแก่บุญทั้งหลายโดย ๒ ประการ แต่เป็นปัจจัยแก่ธรรมอื่น (คือ อปุญญาภิสังขาร) โดยหลายประการ อวิชชานั้นบัณฑิตย่อมเห็นว่าเป็นปัจจัยแก่ธรรมหลังสุด (คือ อาเนญชาภิสังขาร) โดยประการเดียว Tattha puññānaṃ duvidhāti ārammaṇapaccayena ca upanissayapaccayena cāti dvedhā paccayo hoti. Sā hi avijjaṃ khayato vayato sammasanakāle kāmāvacarānaṃ puññābhisaṅkhārānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo hoti. Abhiññācittena samohacittaṃ jānanakāle rūpāvacarānaṃ. Avijjāsamatikkamatthāya pana dānādīni ceva kāmāvacarapuññakiriyavatthūni pūrentassa, rūpāvacarajjhānāni ca uppādentassa dvinnampi tesaṃ upanissayapaccayena paccayo hoti. Tathā avijjāsammūḷhattā kāmabhavarūpabhavasampattiyo patthetvā tāneva puññāni karontassa. ในคาถานั้น ที่ว่า 'แก่บุญทั้งหลายโดย ๒ ประการ' หมายความว่า เป็นปัจจัยโดย ๒ ประการ คือ โดยอารัมมณปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย จริงอยู่ อวิชชานั้นเป็นปัจจัยแก่กามาวจรปุญญาภิสังขารโดยอารัมมณปัจจัย ในกาลที่พิจารณาเห็นอวิชชาโดยความสิ้นไปและความเสื่อมไป และเป็นปัจจัยแก่รูปาวจรปุญญาภิสังขารในกาลที่รู้อยู่ซึ่งจิตที่สหรคตด้วยโมหะด้วยอภิญญาจิต ส่วนในกรณีของผู้บำเพ็ญกามาวจรปุญญกิริยาวัตถุมีทานเป็นต้น และผู้ทำรูปาวจรฌานให้เกิดขึ้น เพื่อก้าวล่วงอวิชชา อวิชชานั้นเป็นปัจจัยแก่มหากุศลทั้งสองนั้นโดยอุปนิสสยปัจจัย เช่นเดียวกับในกรณีของผู้ปรารถนาสมบัติในกามภพและรูปภพแล้วทำบุญเหล่านั้นนั่นแหละ เพราะความหลงงมงายด้วยอวิชชา Anekadhā pana paresanti apuññābhisaṅkhārānaṃ anekadhā paccayo hoti. Kathaṃ? Esā hi avijjaṃ ārabbha rāgādīnaṃ uppajjanakāle ārammaṇapaccayena, garuṃkatvā assādanakāle ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayehi, avijjāsammūḷhassa anādīnavadassāvino pāṇātipātādīni karontassa upanissayapaccayena, dutiyajavanādīnaṃ anantarasamanantaraanantarūpanissayāsevananatthivigatapaccayehi, yaṃkiñci akusalaṃ karontassa hetu sahajāta aññamañña nissaya sampayutta atthi avigatapaccayehīti anekadhā paccayo hoti. ส่วนที่ว่า 'แก่ธรรมอื่นโดยหลายประการ' หมายความว่า เป็นปัจจัยแก่อปุญญาภิสังขารโดยหลายประการ อย่างไร? คือ อวิชชานี้เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยในกาลที่ราคะเป็นต้นเกิดขึ้นเพราะปรารภอวิชชา, เป็นปัจจัยโดยอารัมมณาธิปติปัจจัยและอารัมมณูปนิสสยปัจจัยในกาลที่ยินดีโดยทำให้อารมณ์นั้นเป็นใหญ่, เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัยแก่ผู้ทำปาณาติบาตเป็นต้นผู้หลงงมงายด้วยอวิชชา ไม่เห็นโทษ, เป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย อาเสวนปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัยแก่ชวนะที่สองเป็นต้น, เป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัยแก่ผู้ทำอกุศลกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยประการฉะนี้ จึงเป็นปัจจัยโดยหลายประการ Pacchimānaṃ sā ekadhā paccayo matāti āneñjābhisaṅkhārānaṃ upanissayapaccayeneva ekadhā paccayo matā. So panassā upanissayabhāvo puññābhisaṅkhāre vuttanayeneva veditabboti. ที่ว่า 'อวิชชานั้นบัณฑิตย่อมเห็นว่าเป็นปัจจัยแก่ธรรมหลังสุดโดยประการเดียว' หมายความว่า บัณฑิตย่อมเห็นว่าเป็นปัจจัยแก่อาเนญชาภิสังขารโดยประการเดียว คือโดยอุปนิสสยปัจจัยเท่านั้น ก็ความเป็นอุปนิสสยปัจจัยของอวิชชานั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในปุญญาภิสังขารนั่นเทียว 617. Etthāha – kiṃ panāyamekāva avijjā saṅkhārānaṃ paccayo, udāhu aññepi paccayā santīti? Kiṃ panettha, yadi tāva ekāva, ekakāraṇavādo āpajjati. Athaññepi santi, ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti ekakāraṇaniddeso nupapajjatīti? Na nupapajjati. Kasmā? Yasmā – 617. ในเรื่องนี้ มีผู้กล่าวว่า 'อะไรกัน อวิชชาอย่างเดียวเท่านั้นหรือเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลาย หรือว่าปัจจัยอื่น ๆ ก็มีอยู่?' (ตอบว่า) จะกล่าวอะไรในเรื่องนี้เล่า ถ้าอวิชชาอย่างเดียวเท่านั้นเป็นปัจจัย ก็จะเข้าถึงลัทธิเหตุเดียว ถ้าปัจจัยอื่น ๆ ก็มีอยู่ การแสดงเหตุเดียวว่า 'เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี' ก็ย่อมไม่สมควร มิใช่หรือ? (ตอบว่า) ไม่ใช่ไม่สมควร (คือสมควรนั่นเอง) เพราะเหตุไร? เพราะว่า Ekaṃ na ekato idha, nānekamanekatopi no ekaṃ; Phalamatthi atthi pana eka-hetuphaladīpane attho. ในโลกนี้ ผลหนึ่งย่อมไม่มีจากเหตุหนึ่ง ผลมากก็ไม่มี (จากเหตุหนึ่ง) และผลหนึ่งก็ไม่มีจากเหตุมาก แต่ว่า ประโยชน์ย่อมมีในการแสดงเหตุหนึ่งและผลหนึ่ง Ekato hi kāraṇato na idha kiñci ekaṃ phalamatthi, na anekaṃ. Nāpi anekehi kāraṇehi ekaṃ. Anekehi pana kāraṇehi anekameva hoti. Tathā hi anekehi utupathavībījasalilasaṅkhātehi kāraṇehi anekameva rūpagandharasādikaṃ aṅkurasaṅkhātaṃ phalaṃ uppajjamānaṃ dissati. Yaṃ panetaṃ ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti ekekahetuphaladīpanaṃ kataṃ, tattha attho atthi, payojanaṃ vijjati. จริงอยู่ ในโลกนี้ ผลหนึ่งอะไร ๆ ย่อมไม่มีจากเหตุหนึ่ง ผลมากก็ไม่มี และผลหนึ่งก็ไม่มีจากเหตุหลายอย่าง แต่จากเหตุหลายอย่างย่อมมีแต่ผลมากเท่านั้น จริงอย่างนั้น ผลที่เรียกว่าหน่อไม้อันมีรูป กลิ่น รส เป็นต้นมากมาย ย่อมปรากฏว่าเกิดขึ้นจากเหตุหลายอย่าง คือ อุตุ ปฐวี พืช และน้ำ แต่การแสดงเหตุและผลทีละอย่างนี้ใดที่ทำไว้ว่า 'เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี' 'เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี' ในการแสดงนั้นมีอรรถประโยชน์อยู่ มีประโยชน์อยู่ Bhagavā hi katthaci padhānattā, katthaci pākaṭattā, katthaci asādhāraṇattā desanāvilāsassa ca veneyyānañca anurūpato ekameva hetuṃ vā phalaṃ vā dīpeti. ‘‘Phassapaccayā vedanā’’ti hi padhānattā ekameva hetuphalamāha. Phasso hi vedanāya padhānahetu yathāphassaṃ vedanā vavatthānato. Vedanā ca phassassa padhānaphalaṃ yathāvedanaṃ phassavavatthānato. ‘‘Semhasamuṭṭhānā ābādhā’’ti (a. ni. 10.60) pākaṭattā ekaṃ hetumāha. Pākaṭo hi ettha semho, na kammādayo. ‘‘Ye keci, bhikkhave, akusalā dhammā, sabbe te ayonisomanasikāramūlakā’’ti asādhāraṇattā ekaṃ hetumāha. Asādhāraṇo hi ayonisomanasikāro akusalānaṃ, sādhāraṇāni vatthārammaṇādīnīti. Tasmā ayamidha avijjā vijjamānesupi aññesu vatthārammaṇasahajātadhammādīsu saṅkhārakāraṇesu ‘‘assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī’’ti (saṃ. ni. 2.52) ca ‘‘avijjāsamudayā āsavasamudayo’’ti (ma. ni. 1.104) ca vacanato aññesampi taṇhādīnaṃ saṅkhārahetūnaṃ hetūti padhānattā, ‘‘avidvā, bhikkhave, avijjāgato puññābhisaṅkhārampi abhisaṅkharotī’’ti pākaṭattā, asādhāraṇattā ca saṅkhārānaṃ hetubhāvena dīpitāti veditabbā. Eteneva ca ekekahetuphaladīpanaparihāravacanena sabbattha ekekahetuphaladīpane payojanaṃ veditabbanti. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงเหตุหรือผลอย่างเดียวเท่านั้นในบางแห่ง เพราะความเป็นประธาน ในบางแห่ง เพราะความปรากฏชัด ในบางแห่ง เพราะความไม่ทั่วไป และโดยสมควรแก่เทศนาวิลาสและแก่เวไนยชน จริงอยู่ ในคำว่า “เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี” พระองค์ตรัสเหตุและผลอย่างเดียวเท่านั้น เพราะความเป็นประธาน จริงอยู่ ผัสสะเป็นประธานเหตุของเวทนา เพราะการกำหนดเวทนาตามสมควรแก่ผัสสะ และเวทนาก็เป็นประธานผลของผัสสะ เพราะการกำหนดผัสสะตามสมควรแก่เวทนา ในคำว่า “อาพาธมีเสมหะเป็นสมุฏฐาน” พระองค์ตรัสเหตุอย่างเดียว เพราะความปรากฏชัด จริงอยู่ ในที่นี้เสมหะปรากฏชัด กรรมเป็นต้นไม่ปรากฏชัด ในคำว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อกุศลธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งมีอยู่ อกุศลธรรมเหล่านั้นทั้งหมดมีอโยนิโสมนสิการเป็นมูล” พระองค์ตรัสเหตุอย่างเดียว เพราะความไม่ทั่วไป จริงอยู่ อโยนิโสมนสิการเป็นเหตุไม่ทั่วไปแก่อกุศลธรรมทั้งหลาย ส่วนวัตถุและอารมณ์เป็นต้นเป็นเหตุทั่วไป เพราะฉะนั้น ในปฏิจจสมุปบาทนี้ เมื่อเหตุแห่งสังขารเหล่าอื่นมีอยู่ คือ วัตถุ อารมณ์ สหชาตธรรมเป็นต้น อวิชชานี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่าเป็นเหตุของสังขารทั้งหลาย เพราะความเป็นประธาน เนื่องจากเป็นเหตุแม้แก่เหตุแห่งสังขารทั้งหลายเหล่าอื่นมีตัณหาเป็นต้น ตามนัยพระสูตรว่า “ตัณหาย่อมเจริญแก่ผู้พิจารณาเห็นโดยความเป็นของน่าเพลิดเพลิน” และ “เพราะอวิชชาเป็นสมุทัย อาสวะจึงเป็นสมุทัย” เพราะความปรากฏชัด ตามนัยพระสูตรว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ไม่รู้ ผู้ตกอยู่ในอวิชชา ย่อมปรุงแต่งแม้ซึ่งปุญญาภิสังขาร” และเพราะความไม่ทั่วไป พึงทราบเถิด และพึงทราบประโยชน์ในการแสดงเหตุและผลอย่างละหนึ่งในที่ทั้งหมด ด้วยคำที่เป็นคำตอบในการแสดงเหตุและผลอย่างละหนึ่งนี้แหละ 618. Etthāha – evaṃ santepi ekantāniṭṭhaphalāya sāvajjāya avijjāya kathaṃ puññāneñjābhisaṅkhārapaccayattaṃ yujjati? Na hi nimbabījato ucchu uppajjatīti. Kathaṃ na yujjissati? Lokasmiñhi – 618. ในข้อนั้น มีคำกล่าวว่า “เมื่อเป็นเช่นนั้น ความที่อวิชชาซึ่งมีผลไม่น่าปรารถนาโดยส่วนเดียวและมีโทษ จะเป็นปัจจัยแก่ปุญญาภิสังขารและอาเนญชาภิสังขารได้อย่างไร? เพราะอ้อยย่อมไม่งอกจากเมล็ดสะเดามิใช่หรือ?” (ตอบว่า) “จะไม่ควรได้อย่างไร? เพราะในโลกนี้” Viruddho cāviruddho ca, sadisāsadiso tathā; Dhammānaṃ paccayo siddho, vipākā eva te ca na. ปัจจัยของธรรมทั้งหลายที่ตรงกันข้ามและไม่ตรงกันข้าม ที่เหมือนกันและไม่เหมือนกัน ก็มีอยู่ฉันนั้น แต่ธรรมเหล่านั้นหาใช่วิบากอย่างเดียวไม่ Dhammānaṃ hi ṭhānasabhāvakiccādiviruddho cāviruddho ca paccayo loke siddho. Purimacittaṃ hi aparacittassa ṭhānaviruddho paccayo, purimasippādisikkhā ca pacchā pavattamānānaṃ sippādikiriyānaṃ. Kammaṃ rūpassa sabhāvaviruddho paccayo, khīrādīni ca dadhiādīnaṃ. Āloko cakkhuviññāṇassa kiccaviruddho, guḷādayo ca āsavādīnaṃ. Cakkhurūpādayo pana cakkhuviññāṇādīnaṃ ṭhānāviruddhā paccayā. Purimajavanādayo pacchimajavanādīnaṃ sabhāvāviruddhā kiccāviruddhā ca. จริงอยู่ ปัจจัยของธรรมทั้งหลายที่ตรงกันข้ามและไม่ตรงกันข้ามโดยฐานะ สภาวะ และกิจ เป็นต้น มีอยู่ในโลก จริงอยู่ จิตดวงก่อนเป็นปัจจัยที่ตรงกันข้ามโดยฐานะแก่จิตดวงหลัง และการศึกษาศิลปะเป็นต้นในกาลก่อน (ก็เป็นปัจจัยที่ตรงกันข้ามโดยฐานะ) แก่การกระทำศิลปะเป็นต้นที่ดำเนินไปในภายหลัง กรรมเป็นปัจจัยที่ตรงกันข้ามโดยสภาวะแก่รูป และน้ำนมเป็นต้น (ก็เป็นปัจจัยที่ตรงกันข้ามโดยสภาวะ) แก่นมส้มเป็นต้น แสงสว่างเป็นปัจจัยที่ตรงกันข้ามโดยกิจแก่จักขุวิญญาณ และน้ำอ้อยเป็นต้น (ก็เป็นปัจจัยที่ตรงกันข้ามโดยกิจ) แก่น้ำเมาเป็นต้น ส่วนจักขุและรูปเป็นต้นเป็นปัจจัยที่ไม่ตรงกันข้ามโดยฐานะแก่จักขุวิญญาณเป็นต้น ชวนจิตดวงก่อนๆ เป็นต้น เป็นปัจจัยที่ไม่ตรงกันข้ามโดยสภาวะและไม่ตรงกันข้ามโดยกิจแก่ชวนจิตดวงหลังๆ เป็นต้น Yathā ca viruddhāviruddhā paccayā siddhā, evaṃ sadisāsadisāpi. Sadisameva hi utuāhārasaṅkhātaṃ rūpaṃ rūpassa paccayo, sālibījādīni ca sāliphalādīnaṃ. Asadisampi rūpaṃ arūpassa, arūpañca rūpassa paccayo hoti, golomāviloma-visāṇa-dadhitilapiṭṭhādīni ca dubbā-sarabhūtiṇakādīnaṃ. Yesañca dhammānaṃ te viruddhāviruddhasadisāsadisapaccayā, na te dhammā tesaṃ dhammānaṃ vipākā eva. และปัจจัยที่ตรงกันข้ามและไม่ตรงกันข้ามมีอยู่ฉันใด ปัจจัยที่เหมือนกันและไม่เหมือนกันก็มีอยู่ฉันนั้น จริงอยู่ รูปที่เรียกว่าอุตุและอาหารที่เหมือนกันเท่านั้นเป็นปัจจัยแก่รูป และเมล็ดข้าวสาลีเป็นต้น (ก็เป็นปัจจัย) แก่ผลคือข้าวสาลีเป็นต้น แม้รูปที่ไม่เหมือนกันก็เป็นปัจจัยแก่อรูป และอรูปก็เป็นปัจจัยแก่รูป ขนโค ขนแพะ เขาสัตว์ นมส้ม งาบดเป็นต้น ก็เป็นปัจจัยแก่หญ้าแพรก หญ้าคา และหญ้าหอมเป็นต้น และธรรมเหล่าใดมีปัจจัยที่ตรงกันข้ามและไม่ตรงกันข้าม เหมือนกันและไม่เหมือนกันเหล่านั้น ธรรมเหล่านั้นก็หาใช่วิบากของธรรมเหล่านั้นอย่างเดียวไม่ Iti ayaṃ avijjā vipākavasena ekantāniṭṭhaphalā, sabhāvavasena ca sāvajjāpi samānā sabbesampi etesaṃ puññābhisaṅkhārādīnaṃ yathānurūpaṃ ṭhānakiccasabhāvaviruddhāviruddhapaccayavasena, sadisāsadisapaccayavasena ca paccayo hotīti veditabbā. So cassā paccayabhāvo ‘‘yassa hi dukkhādīsu avijjāsaṅkhātaṃ aññāṇaṃ appahīnaṃ hoti, so dukkhe tāva pubbantādīsu ca aññāṇena saṃsāradukkhaṃ sukhasaññāya gahetvā tassa hetubhūte tividhepi saṅkhāre ārabhatī’’tiādinā nayena vutto eva. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า อวิชชานี้แม้จะมีผลไม่น่าปรารถนาโดยส่วนเดียวโดยอำนาจแห่งวิบาก และมีโทษโดยอำนาจแห่งสภาวะ ก็เป็นปัจจัยแก่ปุญญาภิสังขารเป็นต้นทั้งหมดเหล่านี้ ตามสมควร โดยอำนาจแห่งปัจจัยที่ตรงกันข้ามและไม่ตรงกันข้ามโดยฐานะ กิจ และสภาวะ และโดยอำนาจแห่งปัจจัยที่เหมือนกันและไม่เหมือนกัน และความเป็นปัจจัยของอวิชชานั้น พระอาจารย์ก็ได้กล่าวไว้แล้วโดยนัยเป็นต้นว่า “จริงอยู่ บุคคลใดยังละอัญญญาณที่ชื่อว่าอวิชชาในทุกข์เป็นต้นไม่ได้ บุคคลนั้นย่อมยึดถือทุกข์ในสงสารว่าเป็นสุขสัญญาเพราะความไม่รู้ในทุกข์ ในส่วนเบื้องต้นเป็นต้นก่อน แล้วย่อมปรารภสังขารแม้ทั้ง ๓ ประการที่เป็นเหตุแห่งทุกข์นั้น” 619. Apica ayaṃ aññopi pariyāyo – 619. อีกอย่างหนึ่ง ปริยายแม้อื่นนี้ (พึงทราบ) Cutūpapāte saṃsāre, saṅkhārānañca lakkhaṇe; Yo paṭiccasamuppanna-dhammesu ca vimuyhati. บุคคลใด ย่อมหลงในจุติและอุบัติ ในสงสาร ในลักษณะของสังขารทั้งหลาย และในธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้น Abhisaṅkharoti so ete, saṅkhāre tividhe yato; Avijjā paccayo tesaṃ, tividhānampayaṃ tatoti. เพราะเหตุใด บุคคลนั้นย่อมปรุงแต่งสังขาร ๓ อย่างเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น อวิชชานี้จึงเป็นปัจจัยแก่สังขารแม้ทั้ง ๓ อย่างเหล่านั้น Kathaṃ pana yo etesu vimuyhati, so tividhepete saṅkhāre karotīti ce. Cutiyā tāva vimūḷho ‘‘sabbattha khandhānaṃ bhedo maraṇa’’nti cutiṃ agaṇhanto ‘‘satto marati, sattassa dehantarasaṅkamana’’ntiādīni vikappeti. ก็ถ้าถามว่า “บุคคลผู้หลงในธรรมเหล่านี้ ย่อมทำสังขาร ๓ อย่างเหล่านี้อย่างไร?” (ตอบว่า) ก่อนอื่น ผู้หลงในจุติ ไม่ยึดถือจุติว่า “ความแตกแห่งขันธ์ทั้งหลายในที่ทั้งปวงชื่อว่ามรณะ” ย่อมสำคัญผิดไปเป็นต้นว่า “สัตว์ย่อมตาย การก้าวไปสู่กายอื่นของสัตว์ (ย่อมมี)” Upapāte vimūḷho ‘‘sabbattha khandhānaṃ pātubhāvo jātī’’ti upapātaṃ agaṇhanto ‘‘satto upapajjati, sattassa navasarīrapātubhāvo’’tiādīni vikappeti. ผู้หลงในอุบัติ ไม่ยึดถืออุบัติว่า “ความปรากฏแห่งขันธ์ทั้งหลายในที่ทั้งปวงชื่อว่าชาติ” ย่อมสำคัญผิดไปเป็นต้นว่า “สัตว์ย่อมเกิด ความปรากฏแห่งสรีระใหม่ของสัตว์ (ย่อมมี)” Saṃsāre vimūḷho yo esa, ผู้หลงในสงสาร (ไม่ยึดถือสงสาร) ซึ่งมีลักษณะดังนี้ว่า ‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca; Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccatī’’ti. – “ลำดับแห่งขันธ์ ธาตุ และอายตนะทั้งหลาย ที่เป็นไปไม่ขาดสาย ท่านเรียกว่าสงสาร” Evaṃ vaṇṇito saṃsāro, taṃ evaṃ agaṇhanto ‘‘ayaṃ satto asmā lokā paraṃ lokaṃ gacchati, parasmā lokā imaṃ lokaṃ āgacchatī’’tiādīni vikappeti. (ผู้หลงในสงสาร) ไม่ยึดถือสงสารที่ท่านพรรณนาไว้อย่างนี้อย่างนั้น ย่อมสำคัญผิดไปเป็นต้นว่า “สัตว์นี้ย่อมไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น ย่อมมาจากโลกอื่นสู่โลกนี้” Saṅkhārānaṃ lakkhaṇe vimūḷho saṅkhārānaṃ sabhāvalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇañca agaṇhanto saṅkhāre attato attaniyato dhuvato sukhato subhato vikappeti. ผู้หลงในลักษณะของสังขารทั้งหลาย ไม่ยึดถือสภาวลักษณะและสามัญลักษณะของสังขารทั้งหลาย ย่อมสำคัญผิดในสังขารทั้งหลายโดยความเป็นอัตตา โดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา โดยความเป็นของเที่ยง โดยความเป็นสุข โดยความเป็นของงาม Paṭiccasamuppannadhammesu vimūḷho avijjādīhi saṅkhārādīnaṃ pavattiṃ agaṇhanto ‘‘attā jānāti vā na jānāti vā, so eva karoti ca kāreti ca. So paṭisandhiyaṃ upapajjati, tassa aṇuissarādayo kalalādibhāvena sarīraṃ saṇṭhapento indriyāni sampādenti. So indriyasampanno phusati, vediyati, taṇhīyati, upādiyati, ghaṭiyati. So puna bhavantare bhavatī’’ti vā, ‘‘sabbe sattā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā’’ti (dī. ni. 1.168) vā vikappeti. คนผู้หลงใหลในธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยกันและกัน ไม่กำหนดรู้ความสืบต่อแห่งสังขารเป็นต้น อันมีอวิชชาเป็นต้นเป็นปัจจัย ย่อมสำคัญผิดไปว่า 'อัตตาย่อมรู้ หรือไม่รู้, อัตตานั้นแหละย่อมทำเองด้วย ย่อมให้ผู้อื่นทำด้วย. อัตตานั้นย่อมเข้าถึงปฏิสนธิ, ปรมาณูและพระอิศวรเป็นต้น ย่อมตกแต่งร่างกายของอัตตานั้นโดยความเป็นกลละเป็นต้น แล้วยังอินทรีย์ทั้งหลายให้บริบูรณ์. อัตตานั้นสมบูรณ์ด้วยอินทรีย์แล้ว ย่อมถูกต้อง ย่อมเสวยอารมณ์ ย่อมทะยานอยาก ย่อมยึดมั่น ย่อมขวนขวาย. อัตตานั้นย่อมเกิดในภพอื่นอีก' ดังนี้บ้าง หรือสำคัญผิดไปว่า 'สัตว์ทั้งปวงเป็นผู้ถึงความเปลี่ยนแปลงไปตามสภาวะที่ถูกกำหนดไว้แน่นอนและที่มารวมกัน' ดังนี้บ้าง So avijjāya andhīkato evaṃ vikappento yathā nāma andho pathaviyaṃ vicaranto maggampi amaggampi thalampi ninnampi samampi visamampi paṭipajjati, evaṃ puññampi apuññampi āneñjābhisaṅkhārampi abhisaṅkharotīti. คนพาลนั้น ถูกอวิชชาทำให้บอดแล้ว เมื่อสำคัญผิดอยู่อย่างนี้ ก็ปรุงแต่งบุญญาภิสังขารบ้าง อปุญญาภิสังขารบ้าง อาเนญชาภิสังขารบ้าง เปรียบเหมือนคนตาบอดเที่ยวไปบนแผ่นดิน ย่อมเดินไปสู่ทางจริงบ้าง ทางไม่จริงบ้าง ที่ดอนบ้าง ที่ลุ่มบ้าง ที่เรียบบ้าง ที่ไม่เรียบบ้าง ฉะนั้น Tenetaṃ vuccati – เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำนี้ว่า ‘‘Yathāpi nāma jaccandho, naro apariṇāyako; Ekadā yāti maggena, ummaggenāpi ekadā. เปรียบเหมือนคนตาบอดแต่กำเนิด ไม่มีผู้นำทาง บางคราวก็ไปถูกทาง บางคราวก็ไปผิดทาง ‘‘Saṃsāre saṃsaraṃ bālo, tathā apariṇāyako; Karoti ekadā puññaṃ, apuññamapi ekadā. คนพาลไม่มีผู้นำทาง เมื่อท่องเที่ยวไปในสงสาร ก็ฉันนั้นเหมือนกัน บางคราวก็ทำบุญ บางคราวก็ทำบาป ‘‘Yadā ca ñatvā so dhammaṃ, saccāni abhisamessati; Tadā avijjūpasamā, upasanto carissatī’’ti. แต่ในกาลใด คนพาลนั้นรู้แจ้งธรรมแล้ว จักตรัสรู้สัจจะทั้งหลาย ในกาลนั้น เขาย่อมเป็นผู้สงบระงับ เที่ยวไป เพราะความสงบระงับแห่งอวิชชา ดังนี้ Ayaṃ ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti padasmiṃ vitthārakathā. นี้เป็นกถาขยายความในบทว่า 'อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา' ดังนี้ Saṅkhārapaccayāviññāṇapadavitthārakathā กถาขยายความในบทว่า สังขารปัจจยา วิญญาณัง 620. Saṅkhārapaccayā viññāṇapade – viññāṇanti cakkhuviññāṇādi chabbidhaṃ. Tattha cakkhuviññāṇaṃ kusalavipākaṃ akusalavipākanti duvidhaṃ hoti. Tathā sotaghānajivhākaāyaviññāṇāni. Manoviññāṇaṃ kusalākusalavipākā dve manodhātuyo, tisso ahetukamanoviññāṇadhātuyo, aṭṭha sahetukāni kāmāvacaravipākacittāni, pañca rūpāvacarāni, cattāri arūpāvacarānīti bāvīsatividhaṃ hoti. Iti imehi chahi viññāṇehi sabbānipi bāttiṃsa lokiyavipākaviññāṇāni saṅgahitāni honti. Lokuttarāni pana vaṭṭakathāya na yujjantīti na gahitāni. 620. ในบทว่า สังขารปัจจยา วิญญาณัง คำว่า วิญญาณ ได้แก่ วิญญาณ ๖ อย่าง มีจักขุวิญญาณเป็นต้น. ในวิญญาณ ๖ อย่างนั้น จักขุวิญญาณมี ๒ อย่าง คือ กุศลวิบาก ๑ อกุศลวิบาก ๑. โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ ก็เหมือนกัน. มโนวิญญาณมี ๒๒ อย่าง คือ มโนธาตุที่เป็นกุศลวิบากและอกุศลวิบาก ๒, อเหตุกมโนวิญญาณธาตุ ๓, สเหตุกกามาวจรวิบากจิต ๘, รูปาวจรวิบากจิต ๕, อรูปาวจรวิบากจิต ๔. ด้วยวิญญาณ ๖ เหล่านี้ เป็นอันสงเคราะห์โลกิยวิบากวิญญาณทั้งหมด ๓๒ ดวง. ส่วนโลกุตรวิบากวิญญาณทั้งหลาย ไม่เหมาะในวัฏฏกถา จึงไม่ได้ถือเอา Tattha siyā ‘‘kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ idaṃ vuttappakāraṃ viññāṇaṃ saṅkhārapaccayā hotī’’ti? Upacitakammābhāve vipākābhāvato. Vipākaṃ hetaṃ, vipākañca na upacitakammābhāve uppajjati. Yadi uppajjeyya sabbesaṃ sabbavipākāni uppajjeyyuṃ, na ca uppajjantīti jānitabbametaṃ saṅkhārapaccayā idaṃ viññāṇaṃ hotīti. ในบทนั้น พึงมีคำถามว่า 'ก็ข้อนี้จะพึงทราบได้อย่างไรว่า วิญญาณตามประเภทที่กล่าวแล้วนี้ มีสังขารเป็นปัจจัย' แก้ว่า พึงทราบได้เพราะเมื่อไม่มีกรรมที่สั่งสมไว้ วิบากก็ไม่มี. จริงอยู่ วิญญาณนี้เป็นวิบาก และวิบากย่อมไม่เกิดขึ้นเมื่อไม่มีกรรมที่สั่งสมไว้. หากจะพึงเกิดขึ้นไซร้ วิบากทั้งปวงก็พึงเกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งปวง แต่ก็หาเกิดขึ้นไม่ เพราะเหตุนั้น ข้อนี้พึงทราบว่า วิญญาณนี้มีสังขารเป็นปัจจัย Katarasaṅkhārapaccayā kataraṃ viññāṇanti ce. Kāmāvacarapuññābhisaṅkhārapaccayā tāva kusalavipākāni pañca cakkhuviññāṇādīni, manoviññāṇe ekā manodhātu, dve manoviññāṇadhātuyo, aṭṭha kāmāvacaramahāvipākānīti soḷasa. Yathāha – หากมีคำถามว่า 'วิญญาณไหนดวงไหนเกิดเพราะสังขารอะไรเป็นปัจจัย' แก้ว่า ก่อนอื่น วิญญาณ ๑๖ ดวง คือ กุศลวิบาก ๕ ดวง มีจักขุวิญญาณเป็นต้น, ในส่วนมโนวิญญาณ มีมโนธาตุ ๑ ดวง มโนวิญญาณธาตุ ๒ ดวง กามาวจรมหาวิบาก ๘ ดวง เกิดขึ้นเพราะกามาวจรปุญญาภิสังขารเป็นปัจจัย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘‘Kāmāvacarassa kusalassa kammassa kaṭattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hoti… sota… ghāna… jivhā… kāyaviññāṇaṃ … vipākā manodhātu uppannā hoti. Somanassasahagatā manoviññāṇadhātu uppannā hoti. Upekkhāsahagatā manoviññāṇadhātu uppannā hoti. Somanassasahagatā ñāṇasampayuttā. Somanassasahagatā ñāṇasampayuttā sasaṅkhārena. Somanassasahagatā ñāṇavippayuttā. Somanassasahagatā ñāṇavippayuttā sasaṅkhārena. Upekkhāsahagatā ñāṇasampayuttā. Upekkhāsahagatā ñāṇasampayuttā sasaṅkhārena. Upekkhāsahagatā ñāṇavippayuttā. Upekkhāsahagatā ñāṇavippayuttā sasaṅkhārenā’’ti (dha. sa. 431, 498). เพราะกามาวจรกุศลกรรมอันตนทำแล้ว สั่งสมแล้ว วิบากคือจักขุวิญญาณจึงเกิดขึ้น... โสตวิญญาณ... ฆานวิญญาณ... ชิวหาวิญญาณ... กายวิญญาณ... วิบากคือมโนธาตุเกิดขึ้น. มโนวิญญาณธาตุสหรคตด้วยโสมนัสเกิดขึ้น. มโนวิญญาณธาตุสหรคตด้วยอุเบกขาเกิดขึ้น. มโนวิญญาณธาตุสหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ. มโนวิญญาณธาตุสหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ เกิดขึ้นเพราะมีสสังขาร. มโนวิญญาณธาตุสหรคตด้วยโสมนัส วิปปยุตจากญาณ. มโนวิญญาณธาตุสหรคตด้วยโสมนัส วิปปยุตจากญาณ เกิดขึ้นเพราะมีสสังขาร. มโนวิญญาณธาตุสหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยญาณ. มโนวิญญาณธาตุสหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยญาณ เกิดขึ้นเพราะมีสสังขาร. มโนวิญญาณธาตุสหรคตด้วยอุเบกขา วิปปยุตจากญาณ. มโนวิญญาณธาตุสหรคตด้วยอุเบกขา วิปปยุตจากญาณ เกิดขึ้นเพราะมีสสังขาร ดังนี้ Rūpāvacarapuññābhisaṅkhārapaccayā pana pañca rūpāvacaravipākāni. Yathāha – อนึ่ง รูปาวจรวิบาก ๕ ดวง เกิดขึ้นเพราะรูปาวจรปุญญาภิสังขารเป็นปัจจัย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘‘Tasseva rūpāvacarassa kusalassa kammassa kaṭattā upacitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (dha. sa. 499). Evaṃ puññābhisaṅkhārapaccayā ekavīsatividhaṃ viññāṇaṃ hoti. เพราะรูปาวจรกุศลกรรมนั้นนั่นเทียวอันตนทำแล้ว สั่งสมแล้ว บุคคลย่อมสงัดจากกามทั้งหลาย... เข้าถึงปฐมฌาน...เป...ปัญจมฌานอันเป็นวิบากแล้วแลอยู่ ดังนี้. ด้วยประการฉะนี้ วิญญาณ ๒๑ ประเภท ย่อมเกิดขึ้นเพราะปุญญาภิสังขารเป็นปัจจัย Apuññābhisaṅkhārapaccayā pana akusalavipākāni pañca cakkhuviññāṇādīni, ekā manodhātu, ekā manoviññāṇadhātūti evaṃ sattavidhaṃ viññāṇaṃ hoti. Yathāha – อนึ่ง วิญญาณ ๗ ประเภท คือ อกุศลวิบาก ๕ ดวง มีจักขุวิญญาณเป็นต้น, มโนธาตุ ๑ ดวง, มโนวิญญาณธาตุ ๑ ดวง ย่อมเกิดขึ้นเพราะอปุญญาภิสังขารเป็นปัจจัย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘‘Akusalassa kammassa kaṭattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hoti… sota… ghāna… jivhā… kāyaviññāṇaṃ… vipākā manodhātu vipākā manoviññāṇadhātu uppannā hotī’’ti (dha. sa. 556). เพราะอกุศลกรรมอันตนทำแล้ว สั่งสมแล้ว วิบากคือจักขุวิญญาณจึงเกิดขึ้น... โสตวิญญาณ... ฆานวิญญาณ... ชิวหาวิญญาณ... กายวิญญาณ... วิบากคือมโนธาตุ วิบากคือมโนวิญญาณธาตุเกิดขึ้น ดังนี้ Āneñjābhisaṅkhārapaccayā pana cattāri arūpavipākānīti evaṃ catubbidhaṃ viññāṇaṃ hoti. Yathāha – อนึ่ง วิญญาณ ๔ ประเภท คือ อรูปวิบาก ๔ ดวง ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาเนญชาภิสังขารเป็นปัจจัย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘‘Tasseva arūpāvacarassa kusalassa kammassa kaṭattā upacitattā vipākaṃ sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ…pe… viññāṇañcā…pe… ākiñcaññā…pe… nevasaññānāsaññāyatanasahagataṃ sukhassa ca dukkhassa ca pahānā catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (dha. sa. 501). เพราะอรูปาวจรกุศลกรรมนั้นนั่นเทียวอันตนทำแล้ว สั่งสมแล้ว บุคคลย่อมเข้าถึงจตุตถฌานอันเป็นวิบาก สหรคตด้วยอากาสานัญจายตนสัญญา เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาทั้งปวงโดยประการทั้งปวง...เป... สหรคตด้วยวิญญาณัญจายตนสัญญา...เป... สหรคตด้วยอากิญจัญญายตนสัญญา...เป... สหรคตด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนะ เพราะละสุขและทุกข์ได้แล้ว แลอยู่ ดังนี้ 621. Evaṃ yaṃ saṅkhārapaccayā yaṃ viññāṇaṃ hoti, taṃ ñatvā idānissa evaṃ pavatti veditabbā – sabbameva hi idaṃ pavattipaṭisandhivasena dvedhā pavattati. Tattha dve pañcaviññāṇāni, dve manodhātuyo, somanassasahagatā ahetukamanoviññāṇadhātūti imāni terasa pañcavokārabhave pavattiyaññeva pavattanti. Sesāni ekūnavīsati tīsu bhavesu yathānurūpaṃ pavattiyampi paṭisandhiyampi pavattanti. 621. ครั้นทราบวิญญาณที่เกิดขึ้นเพราะสังขารเป็นปัจจัยอย่างนี้แล้ว บัดนี้ พึงทราบความเป็นไปของวิญญาณนั้นอย่างนี้ จริงอยู่ วิญญาณทั้งหมดนี้ย่อมเป็นไปโดย ๒ ประการ คือโดยความเป็นไปในปวัตติกาลและปฏิสนธิกาล ในวิญญาณเหล่านั้น ทวิปัญจวิญญาณ ๑๐ มโนธาตุ ๒ อเหตุกมโนวิญญาณธาตุที่สหรคตด้วยโสมนัส ๑ วิญญาณ ๑๓ ดวงเหล่านี้ ย่อมเป็นไปในปวัตติกาลเท่านั้นในปัญจโวการภพ วิญญาณที่เหลือ ๑๙ ดวง ย่อมเป็นไปในภพทั้ง ๓ ตามสมควร แม้ในปวัตติกาล แม้ในปฏิสนธิกาล Kathaṃ? Kusalavipākāni tāva cakkhuviññāṇādīni pañca kusalavipākena akusalavipākena vā nibbattassa yathākkamaṃ paripākaṃ upagatindriyassa cakkhādīnaṃ āpāthagataṃ iṭṭhaṃ iṭṭhamajjhattaṃ vā rūpādiārammaṇaṃ ārabbha cakkhādipasādaṃ nissāya dassanasavanaghāyanasāyanaphusanakiccaṃ sādhayamānāni pavattanti. Tathā akusalavipākāni pañca. Kevalañhi tesaṃ aniṭṭhaṃ aniṭṭhamajjhattaṃ vā ārammaṇaṃ hoti. Ayameva viseso. Dasapi cetāni niyatadvārārammaṇavatthuṭṭhānāni niyatakiccāneva ca bhavanti. อย่างไร? ก่อนอื่น กุศลวิบากจักขุวิญญาณเป็นต้น ๕ ดวง ย่อมเกิดขึ้นโดยปรารภรูปารมณ์เป็นต้นซึ่งเป็นอิฏฐารมณ์หรืออิฏฐมัชฌัตตารมณ์ ที่มาสู่คลองแห่งจักขุเป็นต้น ของสัตว์ผู้บังเกิดแล้วด้วยกุศลวิบากหรืออกุศลวิบาก ผู้มีอินทรีย์ถึงความแก่กล้าโดยลำดับ อาศัยจักขุปสาทเป็นต้น ทำกิจคือเห็น ได้ยิน ได้กลิ่น ลิ้มรส และถูกต้องให้สำเร็จ อกุศลวิบาก ๕ ดวงก็เป็นไปอย่างนั้นเหมือนกัน จริงอยู่ อารมณ์ของอกุศลวิบากเหล่านั้นเป็นอนิฏฐารมณ์หรืออนิฏฐมัชฌัตตารมณ์อย่างเดียว นี้เป็นความแตกต่างกัน และวิญญาณ ๑๐ ดวงเหล่านี้ มีทวาร อารมณ์ วัตถุ และที่ตั้งแน่นอน และมีกิจแน่นอนเท่านั้น Tato kusalavipākānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ anantarā kusalavipākā manodhātu tesaṃyeva ārammaṇaṃ ārabbha hadayavatthuṃ nissāya sampaṭicchanakiccaṃ sādhayamānā pavattati. Tathā akusalavipākānaṃ anantarā akusalavipākā. Idañca pana dvayaṃ aniyatadvārārammaṇaṃ niyatavatthuṭṭhānaṃ niyatakiccañca hoti. ลำดับนั้น ในลำดับแห่งกุศลวิบากจักขุวิญญาณเป็นต้น กุศลวิบากมโนธาตุย่อมเกิดขึ้นโดยปรารภอารมณ์ของวิญญาณเหล่านั้นนั่นแหละ อาศัยหทัยวัตถุ ทำสัมปฏิจฉันนกิจให้สำเร็จ ในลำดับแห่งอกุศลวิบาก (จักขุวิญญาณเป็นต้น) อกุศลวิบาก (มโนธาตุ) ก็เกิดขึ้นอย่างนั้นเหมือนกัน ก็มโนธาตุทั้ง ๒ นี้ มีทวารและอารมณ์ไม่แน่นอน มีวัตถุและที่ตั้งแน่นอน และมีกิจแน่นอน Somanassasahagatā pana ahetukamanoviññāṇadhātu kusalavipākamanodhātuyā anantarā tassā eva ārammaṇaṃ ārabbha hadayavatthuṃ nissāya santīraṇakiccaṃ sādhayamānā chasu dvāresu balavārammaṇe kāmāvacarasattānaṃ yebhuyyena lobhasampayuttajavanāvasāne bhavaṅgavīthiṃ pacchinditvā javanena gahitārammaṇe tadārammaṇavasena ca sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā pavattatīti majjhimaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ pana tadārammaṇe dve cittavārā āgatā. Idaṃ pana cittaṃ tadārammaṇanti ca piṭṭhibhavaṅganti cāti dve nāmāni labhati. Aniyatadvārārammaṇaṃ niyatavatthukaṃ aniyataṭṭhānakiccañca hotīti. Evaṃ tāva terasa pañcavokārabhave pavattiyaññeva pavattantīti veditabbāni. ส่วนอเหตุกมโนวิญญาณธาตุที่สหรคตด้วยโสมนัส ในลำดับแห่งกุศลวิบากมโนธาตุ ย่อมเกิดขึ้นโดยปรารภอารมณ์ของมโนธาตุนั้นนั่นแหละ อาศัยหทัยวัตถุ ทำสันตีรณกิจให้สำเร็จ และในทวาร ๖ ในอารมณ์ที่มีกำลัง โดยมากสำหรับกามวจรสัตว์ทั้งหลาย ในที่สุดแห่งโลภสัมปยุตตชวนะ ตัดกระแสภวังค์แล้วเกิดขึ้นครั้งหนึ่งหรือสองครั้งในอารมณ์ที่ชวนะยึดถือ โดยเป็นตทารัมมณะ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ในมัชฌิมอรรถกถา ส่วนในอภิธรรมอรรถกถา จิตตวาระ ๒ ครั้งมาแล้วในตทารัมมณะ ก็จิตนี้ย่อมได้ ๒ ชื่อ คือ ตทารัมมณะ และ ปิฏฐิภวังค์ มีทวารและอารมณ์ไม่แน่นอน มีวัตถุแน่นอน และมีที่ตั้งและกิจไม่แน่นอน พึงทราบว่า วิญญาณ ๑๓ ดวง ย่อมเป็นไปในปวัตติกาลเท่านั้นในปัญจโวการภพ ด้วยประการฉะนี้ก่อน Sesesu ekūnavīsatiyā na kiñci attano anurūpāya paṭisandhiyā na pavattati. Pavattiyaṃ pana kusalākusalavipākā tāva dve ahetukamanoviññāṇadhātuyo pañcadvāre kusalākusalavipākamanodhātūnaṃ anantarā santīraṇakiccaṃ, chasu dvāresu pubbe vuttanayeneva tadārammaṇakiccaṃ, attanā dinnapaṭisandhito uddhaṃ asati bhavaṅgupacchedake cittuppāde bhavaṅgakiccaṃ, ante cutikiccañcāti cattāri kiccāni sādhayamānā niyatavatthukā aniyatadvārārammaṇaṭṭhānakiccā hutvā pavattanti. ในบรรดาวิญญาณที่เหลือ ๑๙ ดวง ไม่มีวิญญาณดวงไหนเลยที่ไม่เป็นไปโดยปฏิสนธิที่สมควรแก่ตน ส่วนในปวัตติกาล ก่อนอื่น อเหตุกมโนวิญญาณธาตุที่เป็นกุศลวิบากและอกุศลวิบาก ๒ ดวง ย่อมเกิดขึ้นทำกิจ ๔ อย่าง คือ สันตีรณกิจในลำดับแห่งกุศลวิบากและอกุศลวิบากมโนธาตุในปัญจทวาร, ตทารัมมณกิจในทวาร ๖ ตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นแหละ, ภวังคกิจเบื้องบนแต่ปฏิสนธิที่ตนให้แล้ว เมื่อจิตตุปบาทที่ตัดกระแสภวังค์ไม่มี, และจุติกิจในที่สุด, โดยมีวัตถุแน่นอน มีทวาร อารมณ์ ที่ตั้ง และกิจไม่แน่นอน Aṭṭha kāmāvacarasahetukacittāni vuttanayeneva chasu dvāresu tadārammaṇakiccaṃ, attanā dinnapaṭisandhito uddhaṃ asati bhavaṅgupacchedake cittuppāde bhavaṅgakiccaṃ, ante cutikiccañcāti tīṇi kiccāni sādhayamānāni niyatavatthukāni aniyatadvārārammaṇaṭṭhānakiccāni hutvā pavattanti. สเหตุกกามาวจรจิต ๘ ดวง ย่อมเกิดขึ้นทำกิจ ๓ อย่าง คือ ตทารัมมณกิจในทวาร ๖ ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ, ภวังคกิจเบื้องบนแต่ปฏิสนธิที่ตนให้แล้ว เมื่อจิตตุปบาทที่ตัดกระแสภวังค์ไม่มี, และจุติกิจในที่สุด, โดยมีวัตถุแน่นอน มีทวาร อารมณ์ ที่ตั้ง และกิจไม่แน่นอน Pañca rūpāvacarāni cattāri ca āruppāni attanā dinnapaṭisandhito uddhaṃ asati bhavaṅgupacchedake cittuppāde bhavaṅgakiccaṃ, ante cutikiccañcāti kiccadvayaṃ sādhayamānāni pavattanti. Tesu rūpāvacarāni niyatavatthārammaṇāni aniyataṭṭhānakiccāni, itarāni niyatavatthukāni niyatārammaṇāni aniyataṭṭhānakiccāni hutvā pavattantīti evaṃ tāva bāttiṃsavidhampi viññāṇaṃ pavattiyaṃ saṅkhārapaccayā pavattati. Tatrāssa te te saṅkhārā kammapaccayena ca upanissayapaccayena ca paccayā honti. รูปาวจรวิบาก ๕ ดวง และอรูปาวจรวิบาก ๔ ดวง ย่อมเกิดขึ้นทำกิจ ๒ อย่าง คือ ภวังคกิจเบื้องบนแต่ปฏิสนธิที่ตนให้แล้ว เมื่อจิตตุปบาทที่ตัดกระแสภวังค์ไม่มี, และจุติกิจในที่สุด ในวิบากจิตเหล่านั้น รูปาวจรวิบากจิตมีวัตถุและอารมณ์แน่นอน มีที่ตั้งและกิจไม่แน่นอน, ส่วนอรูปาวจรวิบากจิตที่เหลือ ไม่มีวัตถุแน่นอน มีอารมณ์แน่นอน มีที่ตั้งและกิจไม่แน่นอน แล้วจึงเกิดขึ้น ด้วยประการฉะนี้ ก่อนอื่น วิญญาณแม้ทั้ง ๓๒ ประเภท ย่อมเป็นไปในปวัตติกาลเพราะสังขารเป็นปัจจัย ในปวัตติกาลนั้น สังขารนั้นๆ ย่อมเป็นปัจจัยแก่วิญญาณนั้นโดยกัมมปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย 622. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘sesesu ekūnavīsatiyā na kiñci attano anurūpāya paṭisandhiyā na pavattatī’’ti, taṃ atisaṃkhittattā dubbijānaṃ. Tenassa vitthāranayadassanatthaṃ vuccati – kati paṭisandhiyo, kati paṭisandhicittāni, kena kattha paṭisandhi hoti, kiṃ paṭisandhiyā ārammaṇanti? 622. ก็คำที่กล่าวไว้ว่า “ในบรรดาวิญญาณที่เหลือ ๑๙ ดวง ไม่มีวิญญาณดวงไหนเลยที่ไม่เป็นไปโดยปฏิสนธิที่สมควรแก่ตน” นั้น เป็นคำที่เข้าใจได้ยากเพราะย่อเกินไป เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงนัยโดยพิสดารของคำนั้น จึงมีคำถามว่า ปฏิสนธิมีเท่าไร? ปฏิสนธิจิตมีเท่าไร? ปฏิสนธิเกิดขึ้นด้วยจิตอะไรในภพไหน? อะไรเป็นอารมณ์ของปฏิสนธิ? Asaññapaṭisandhiyā saddhiṃ vīsati paṭisandhiyo. Vuttappakārāneva ekūnavīsati paṭisandhicittāni. Tattha akusalavipākāya ahetukamanoviññāṇadhātuyā apāyesu paṭisandhi hoti. Kusalavipākāya manussaloke jaccandhajātibadhirajātiummattakajātieḷamūganapuṃsakādīnaṃ. Aṭṭhahi sahetukakāmāvacaravipākehi kāmāvacaradevesu ceva manussesu ca puññavantānaṃ paṭisandhi hoti. Pañcahi rūpāvacaravipākehi rūpībrahmaloke. Catūhi arūpāvacaravipākehi arūpaloketi. Yena ca yattha paṭisandhi hoti, sā eva tassa anurūpā paṭisandhi nāma. Saṅkhepato pana paṭisandhiyā tīṇi ārammaṇāni honti atītaṃ paccuppannaṃ navattabbañca. Asaññā paṭisandhi anārammaṇāti. ปฏิสนธิมี ๒๐ พร้อมด้วยอสัญญปฏิสนธิ ปฏิสนธิจิตมี ๑๙ ดวงตามประเภทที่กล่าวแล้วนั่นแหละ ในปฏิสนธิจิตเหล่านั้น ปฏิสนธิในอบายทั้งหลายย่อมมีด้วยอกุศลวิบากอเหตุกมโนวิญญาณธาตุ ด้วยกุศลวิบาก (อเหตุกมโนวิญญาณธาตุ) ปฏิสนธิย่อมมีในมนุสสโลกแก่คนตาบอดแต่กำเนิด หูหนวกแต่กำเนิด บ้าแต่กำเนิด ใบ้แต่กำเนิด และนปุงสกะเป็นต้น ด้วยสเหตุกกามาวจรวิบาก ๘ ดวง ปฏิสนธิย่อมมีแก่ผู้มีบุญทั้งในกามาวจรเทวโลกและในมนุษย์ ด้วยรูปาวจรวิบาก ๕ ดวง (ปฏิสนธิย่อมมี) ในรูปพรหมโลก ด้วยอรูปาวจรวิบาก ๔ ดวง (ปฏิสนธิย่อมมี) ในอรูปโลก และปฏิสนธิเกิดขึ้นด้วยจิตใดในภพใด ปฏิสนธินั้นนั่นแหละชื่อว่าปฏิสนธิที่สมควรแก่จิตนั้น ก็โดยย่อ อารมณ์ของปฏิสนธิมี ๓ อย่าง คือ อดีต ปัจจุบัน และนวัตตัพพะ (บัญญัติ) อสัญญปฏิสนธิไม่มีอารมณ์ Tattha viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanapaṭisandhīnaṃ atītameva ārammaṇaṃ. Dasannaṃ kāmāvacarānaṃ atītaṃ vā paccuppannaṃ vā. Sesānaṃ navattabbameva. Evaṃ tīsu ārammaṇesu pavattamānā pana paṭisandhi yasmā atītārammaṇassa vā navattabbārammaṇassa vā cuticittassa anantarameva pavattati. Paccuppannārammaṇaṃ pana cuticittaṃ nāma natthi. Tasmā dvīsu ārammaṇesu aññatarārammaṇāya cutiyā anantarā tīsu ārammaṇesu aññatarārammaṇāya paṭisandhiyā sugatiduggativasena pavattanākāro veditabbo. ในบรรดาปฏิสนธิเหล่านั้น อารมณ์ของวิญญาณัญจายตนปฏิสนธิและเนวสัญญานาสัญญายตนปฏิสนธิเป็นอดีตเท่านั้น ของกามาวจรปฏิสนธิ 10 เป็นอดีตบ้าง เป็นปัจจุบันบ้าง ของปฏิสนธิที่เหลือเป็นนวัตตัพพะเท่านั้น อนึ่ง เพราะเหตุที่ปฏิสนธิซึ่งเป็นไปในอารมณ์ 3 อย่างอย่างนี้ ย่อมเป็นไปในลำดับแห่งจุติจิตที่มีอดีตารมณ์หรือนวัตตัพพารมณ์เท่านั้น แต่จุติจิตชื่อว่ามีปัจจุบันอารมณ์ไม่มี เพราะฉะนั้น พึงทราบอาการความเป็นไปโดยเป็นสุคติและทุคติของปฏิสนธิซึ่งมีอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในอารมณ์ 3 อย่าง ในลำดับแห่งจุติซึ่งมีอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในอารมณ์ 2 อย่าง 623. Seyyathidaṃ – kāmāvacarasugatiyaṃ tāva ṭhitassa pāpakammino puggalassa ‘‘tānissa tasmiṃ samaye olambantī’’tiādivacanato (ma. ni. 3.248) maraṇamañce nipannassa yathūpacitaṃ pāpakammaṃ vā kammanimittaṃ vā manodvāre āpāthamāgacchati. Taṃ ārabbha uppannāya tadārammaṇapariyosānāya javanavīthiyā anantaraṃ bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā cuticittaṃ uppajjati. Tasmiṃ niruddhe tadeva āpāthagataṃ kammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārabbha anupacchinnakilesabalavināmitaṃ duggatipariyāpannaṃ paṭisandhicittaṃ uppajjati. Ayaṃ atītārammaṇāya cutiyā anantarā atītārammaṇā paṭisandhi. 623. อาการเป็นดังนี้คือ – ก่อนอื่น สำหรับบุคคลผู้มีบาปกรรม ผู้ตั้งอยู่ในกามาวจรสุคติ เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า “กรรมชั่วเหล่านั้นย่อมปรากฏแก่บุคคลนั้นในสมัยนั้น” บาปกรรมหรือกรรมนิมิตตามที่ได้สั่งสมไว้ของบุคคลผู้นอนอยู่บนเตียงใกล้ตาย ย่อมมาสู่คลองในมโนทวาร ในลำดับแห่งชวนวิถีที่มีตทาลัมพณะเป็นที่สุดซึ่งเกิดขึ้นเพราะปรารภอารมณ์นั้น จุติจิตย่อมเกิดขึ้นโดยทำภวังควิสัยให้เป็นอารมณ์ เมื่อจุติจิตนั้นดับแล้ว ปฏิสนธิจิตอันนับเนื่องในทุคติ อันพลังแห่งกิเลสที่ยังตัดไม่ได้น้อมนำไป ย่อมเกิดขึ้นเพราะปรารภกรรมหรือกรรมนิมิตที่มาสู่คลองนั้นนั่นแหละ นี้คือปฏิสนธิที่มีอดีตารมณ์ ในลำดับแห่งจุติที่มีอดีตารมณ์ Aparassa maraṇasamaye vuttappakārakammavasena narakādīsu aggijālavaṇṇādikaṃ duggatinimittaṃ manodvāre āpāthamāgacchati, tassa dvikkhattuṃ bhavaṅge uppajjitvā niruddhe taṃ ārammaṇaṃ ārabbha ekaṃ āvajjanaṃ, maraṇassa āsannabhāvena mandībhūtavegattā pañca javanāni, dve tadārammaṇānīti tīṇi vīthicittāni uppajjanti. Tato bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā ekaṃ cuticittaṃ. Ettāvatā ekādasa cittakkhaṇā atītā honti. Athassa avasesapañcacittakkhaṇāyuke tasmiññeva ārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjati. Ayaṃ atītārammaṇāya cutiyā anantarā paccuppannārammaṇā paṭisandhi. สำหรับสัตว์อื่น ในเวลาใกล้ตาย ด้วยอำนาจแห่งกรรมมีประการดังกล่าวแล้ว ทุคตินิมิตมีสีแห่งเปลวไฟเป็นต้นในนรกเป็นต้น ย่อมมาสู่คลองในมโนทวาร เมื่อภวังค์เกิดขึ้น 2 ครั้งแล้วดับไปแก่สัตว์นั้น วิถีจิต 3 อย่างคือ อาวัชชนะ 1 ขณะ, ชวนะ 5 ขณะ เพราะมีกำลังอ่อนเนื่องจากความใกล้แห่งความตาย, และตทาลัมพณะ 2 ขณะ ย่อมเกิดขึ้นเพราะปรารภอารมณ์นั้น ต่อจากนั้น จุติจิต 1 ขณะย่อมเกิดขึ้นโดยทำภวังควิสัยให้เป็นอารมณ์ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ จิตตขณะ 11 ขณะย่อมล่วงไป ครั้งนั้น ปฏิสนธิจิตย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้นในอารมณ์นั้นนั่นแหละซึ่งมีอายุเหลือ 5 จิตตขณะ นี้คือปฏิสนธิที่มีปัจจุบันอารมณ์ ในลำดับแห่งจุติที่มีอดีตารมณ์ Aparassa maraṇasamaye pañcannaṃ dvārānaṃ aññatarasmiṃ rāgādihetubhūtaṃ hīnamārammaṇaṃ āpāthamāgacchati. Tassa yathākkamena uppanne voṭṭhabbanāvasāne maraṇassa āsannabhāvena mandībhūtavegattā pañca javanāni, dve tadārammaṇāni ca uppajjanti. Tato bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā ekaṃ cuticittaṃ. Ettāvatā ca dve bhavaṅgāni, āvajjanaṃ, dassanaṃ, sampaṭicchanaṃ, santīraṇaṃ, voṭṭhabbanaṃ, pañca javanāni, dve tadārammaṇāni, ekaṃ cuticittanti pañcadasa cittakkhaṇā atītā honti. Athāvasesaekacittakkhaṇāyuke tasmiññeva ārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjati. Ayampi atītārammaṇāya cutiyā anantarā paccuppannārammaṇā paṭisandhi. Esa tāva atītārammaṇāya sugaticutiyā anantarā atītapaccuppannārammaṇāya duggatipaṭisandhiyā pavattanākāro. สำหรับสัตว์อื่น ในเวลาใกล้ตาย อารมณ์อันเลวทรามซึ่งเป็นเหตุแห่งราคะเป็นต้น ย่อมมาสู่คลองในทวารอย่างใดอย่างหนึ่งแห่งทวาร 5 เมื่อวิถีจิตมีโวฏฐัพพนะเป็นที่สุดเกิดขึ้นตามลำดับแก่สัตว์นั้นแล้ว ชวนะ 5 ขณะ และตทาลัมพณะ 2 ขณะ ย่อมเกิดขึ้นเพราะมีกำลังอ่อนเนื่องจากความใกล้แห่งความตาย ต่อจากนั้น จุติจิต 1 ขณะย่อมเกิดขึ้นโดยทำภวังควิสัยให้เป็นอารมณ์ และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ จิตตขณะ 15 ขณะคือ ภวังค์ 2, อาวัชชนะ, ทัสสนะ, สัมปฏิจฉันนะ, สันตีรณะ, โวฏฐัพพนะ, ชวนะ 5, ตทาลัมพณะ 2, จุติจิต 1 ย่อมล่วงไป ครั้งนั้น ปฏิสนธิจิตย่อมเกิดขึ้นในอารมณ์นั้นนั่นแหละซึ่งมีอายุเหลือ 1 จิตตขณะ แม้นี้ก็คือปฏิสนธิที่มีปัจจุบันอารมณ์ ในลำดับแห่งจุติที่มีอดีตารมณ์ นี้คืออาการความเป็นไปของทุคติปฏิสนธิที่มีอดีตารมณ์และปัจจุบันอารมณ์ ในลำดับแห่งสุคติจุติที่มีอดีตารมณ์ ก่อน 624. Duggatiyaṃ ṭhitassa pana upacitānavajjakammassa vuttanayeneva taṃ anavajjakammaṃ vā kammanimittaṃ vā manodvāre āpāthamāgacchatīti kaṇhapakkhe sukkapakkhaṃ ṭhapetvā sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ atītārammaṇāya duggaticutiyā anantarā atītapaccuppannārammaṇāya sugatipaṭisandhiyā pavattanākāro. 624. อนึ่ง สำหรับผู้มีกรรมอันไม่มีโทษที่สั่งสมไว้ ผู้ตั้งอยู่ในทุคติ พึงทราบเรื่องทั้งหมดโดยนัยก่อนนั่นแหละ โดยสลับสุกกปักษ์เข้าในกัณหปักษ์ว่า กรรมอันไม่มีโทษหรือกรรมนิมิตนั้นย่อมมาสู่คลองในมโนทวารโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ นี้คืออาการความเป็นไปของสุคติปฏิสนธิที่มีอดีตารมณ์และปัจจุบันอารมณ์ ในลำดับแห่งทุคติจุติที่มีอดีตารมณ์ 625. Sugatiyaṃ ṭhitassa pana upacitānavajjakammassa ‘‘tānissa tasmiṃ samaye olambantī’’tiādivacanato maraṇamañce nipannassa yathūpacitaṃ anavajjakammaṃ vā kammanimittaṃ vā manodvāre āpāthamāgacchati. Tañca kho upacitakāmāvacarānavajjakammasseva. Upacitamahaggatakammassa pana kammanimittameva āpāthamāgacchati. Taṃ ārabbha uppannāya tadārammaṇapariyosānāya suddhāya vā javanavīthiyā anantaraṃ bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā cuticittaṃ uppajjati. Tasmiṃ niruddhe tameva āpāthagataṃ kammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārabbha anupacchinnakilesabalavināmitaṃ sugatipariyāpannaṃ paṭisandhicittaṃ uppajjati. Ayaṃ atītārammaṇāya cutiyā anantarā atītārammaṇā vā navattabbārammaṇā vā paṭisandhi. 625. อนึ่ง สำหรับผู้มีกรรมอันไม่มีโทษที่สั่งสมไว้ ผู้ตั้งอยู่ในสุคติ เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า “กรรมดีเหล่านั้นย่อมปรากฏแก่บุคคลนั้นในสมัยนั้น” กรรมอันไม่มีโทษหรือกรรมนิมิตตามที่ได้สั่งสมไว้ของบุคคลผู้นอนอยู่บนเตียงใกล้ตาย ย่อมมาสู่คลองในมโนทวาร และคำที่ไม่แน่นอนนั้น (พึงทราบว่า) สำหรับผู้มีกามาวจรกรรมอันไม่มีโทษที่สั่งสมไว้เท่านั้น ส่วนสำหรับผู้มีมหัคคตกรรมที่สั่งสมไว้ กรรมนิมิตเท่านั้นย่อมมาสู่คลอง ในลำดับแห่งชวนวิถีที่มีตทาลัมพณะเป็นที่สุดหรือที่เป็นวิถีล้วนๆ ซึ่งเกิดขึ้นเพราะปรารภอารมณ์นั้น จุติจิตย่อมเกิดขึ้นโดยทำภวังควิสัยให้เป็นอารมณ์ เมื่อจุติจิตนั้นดับแล้ว ปฏิสนธิจิตอันนับเนื่องในสุคติ อันพลังแห่งกิเลสที่ยังตัดไม่ได้น้อมนำไป ย่อมเกิดขึ้นเพราะปรารภกรรมหรือกรรมนิมิตที่มาสู่คลองนั้นนั่นแหละ นี้คือปฏิสนธิที่มีอดีตารมณ์หรือนวัตตัพพารมณ์ ในลำดับแห่งจุติที่มีอดีตารมณ์ Aparassa maraṇasamaye kāmāvacaraanavajjakammavasena manussaloke mātukucchivaṇṇasaṅkhātaṃ vā devaloke uyyānavimānakapparukkhādivaṇṇasaṅkhātaṃ vā sugatinimittaṃ manodvāre āpāthamāgacchati, tassa duggatinimitte dassitānukkameneva cuticittānantaraṃ paṭisandhicittaṃ uppajjati. Ayaṃ atītārammaṇāya cutiyā anantarā paccuppannārammaṇā paṭisandhi. สำหรับสัตว์อื่น ในเวลาใกล้ตาย ด้วยอำนาจแห่งกามาวจรกรรมอันไม่มีโทษ สุคตินิมิตอันได้แก่สีแห่งครรภ์มารดาในมนุสสโลก หรือสุคตินิมิตอันได้แก่สีแห่งอุทยาน วิมาน กัลปพฤกษ์เป็นต้นในเทวโลก ย่อมมาสู่คลองในมโนทวาร ปฏิสนธิจิตย่อมเกิดขึ้นในลำดับแห่งจุติจิตแก่สัตว์นั้นโดยลำดับที่แสดงไว้แล้วในเรื่องทุคตินิมิตนั่นแหละ นี้คือปฏิสนธิที่มีปัจจุบันอารมณ์ ในลำดับแห่งจุติที่มีอดีตารมณ์ Aparassa maraṇasamaye ñātakā ‘‘ayaṃ tāta tavatthāya buddhapūjā karīyati cittaṃ pasādehī’’ti vatvā pupphadāmapaṭākādivasena rūpārammaṇaṃ vā, dhammassavanatūriyapūjādivasena saddārammaṇaṃ vā, dhūmavāsagandhādivasena gandhārammaṇaṃ vā, ‘‘idaṃ tāta sāyassu tavatthāya dātabbadeyyadhamma’’nti vatvā madhuphāṇitādivasena rasārammaṇaṃ vā, ‘‘idaṃ tāta phusassu tavatthāya dātabbadeyyadhamma’’nti vatvā cīnapaṭṭasomārapaṭṭādivasena phoṭṭhabbārammaṇaṃ vā pañcadvāre upasaṃharanti, tassa tasmiṃ āpāthagate rūpādiārammaṇe yathākkamena uppannavoṭṭhabbanāvasāne maraṇassa āsannabhāvena mandībhūtavegattā pañca javanāni, dve tadārammaṇāni ca uppajjanti. Tato bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā ekaṃ cuticittaṃ, tadavasāne tasmiññeva ekacittakkhaṇaṭṭhitike ārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjati. Ayampi atītārammaṇāya cutiyā anantarā paccuppannārammaṇā paṭisandhi. ในเวลาใกล้ตายของสัตว์อื่น พวกญาติกล่าวว่า “พ่อคุณ การบูชาพระพุทธเจ้านี้ พวกเราทำเพื่อประโยชน์แก่ท่าน ขอท่านจงทำจิตให้เลื่อมใสเถิด” แล้วนำมาปรากฏที่ปัญจทวาร คือ นำรูปารมณ์มาปรากฏโดยอาการต่างๆ มีพวงดอกไม้และธงประดับ เป็นต้นบ้าง, นำสัททารมณ์มาปรากฏโดยอาการต่างๆ มีการฟังธรรมและการบูชาด้วยดนตรี เป็นต้นบ้าง, นำคันธารมณ์มาปรากฏโดยอาการต่างๆ มีของหอมคือควันและเครื่องอบ เป็นต้นบ้าง, หรือกล่าวว่า “พ่อคุณ ท่านจงลิ้มรสสิ่งนี้ สิ่งนี้เป็นเทยยธรรมที่พวกเราจะถวายเพื่อประโยชน์แก่ท่าน” แล้วนำรสารมณ์มาปรากฏโดยอาการต่างๆ มีน้ำผึ้งและน้ำอ้อย เป็นต้นบ้าง, หรือกล่าวว่า “พ่อคุณ ท่านจงสัมผัสสิ่งนี้ สิ่งนี้เป็นเทยยธรรมที่พวกเราจะถวายเพื่อประโยชน์แก่ท่าน” แล้วนำโผฏฐัพพารมณ์มาปรากฏโดยอาการต่างๆ มีผ้าไหมจีนและผ้าไหมโสมาระ เป็นต้นบ้าง. เมื่อรูปารมณ์เป็นต้นนั้นมาปรากฏแก่สัตว์นั้นแล้ว ในลำดับแห่งโวฏฐัพพนะที่เกิดขึ้นตามลำดับ เพราะความที่มรณะใกล้เข้ามา ชวนะจึงมีกำลังอ่อน เกิดขึ้น ๕ ขณะ และตทาลัมพณะเกิดขึ้น ๒ ขณะ. จากนั้น จุติจิตดวงหนึ่งเกิดขึ้นโดยมีอารมณ์ของภวังค์เป็นอารมณ์. ในลำดับแห่งจุติจิตนั้น ปฏิสนธิจิตเกิดขึ้นในอารมณ์นั้นนั่นแหละซึ่งเป็นอารมณ์ที่มีอายุเพียงหนึ่งจิตตขณะ. แม้นี้ก็เป็นปฏิสนธิที่มีปัจจุบันอารมณ์ เกิดขึ้นในลำดับแห่งจุติที่มีอดีตอารมณ์. 626. Aparassa pana pathavīkasiṇajjhānādivasena paṭiladdhamahaggatassa sugatiyaṃ ṭhitassa maraṇasamaye kāmāvacarakusalakamma-kammanimitta-gatinimittānaṃ vā aññataraṃ, pathavīkasiṇādikaṃ vā nimittaṃ, mahaggatacittaṃ vā manodvāre āpāthamāgacchati, cakkhusotānaṃ vā aññatarasmiṃ kusaluppattihetubhūtaṃ paṇītamārammaṇaṃ āpāthamāgacchati, tassa yathākkamena uppannavoṭṭhabbanāvasāne maraṇassa āsannabhāvena mandībhūtavegattā pañca javanāni uppajjanti. Mahaggatagatikānaṃ pana tadārammaṇaṃ natthi, tasmā javanānantaraṃyeva bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā ekaṃ cuticittaṃ uppajjati. Tassāvasāne kāmāvacaramahaggatasugatīnaṃ aññatarasugatipariyāpannaṃ yathūpaṭṭhitesu ārammaṇesu aññatarārammaṇaṃ paṭisandhicittaṃ uppajjati. Ayaṃ navattabbārammaṇāya sugaticutiyā anantarā atītapaccuppannanavattabbārammaṇānaṃ aññatarārammaṇā paṭisandhi. 626. ส่วนสัตว์อื่นผู้ได้มหัคคตธรรมด้วยอำนาจแห่งปฐวีกสิณฌานเป็นต้น ตั้งอยู่ในสุคติ ในเวลาใกล้ตาย กามาวจรกุศลกรรม กรรมนิมิต หรือคตินิมิต อย่างใดอย่างหนึ่งบ้าง, นิมิตมีปฐวีกสิณเป็นต้นบ้าง, หรือมหัคคตจิตบ้าง ย่อมมาปรากฏในมโนทวาร, หรืออารมณ์อันประณีตซึ่งเป็นเหตุแห่งการเกิดกุศล ย่อมมาปรากฏในทวารอย่างใดอย่างหนึ่งแห่งจักขุทวารและโสตทวาร. เมื่ออารมณ์นั้นมาปรากฏแก่สัตว์นั้นแล้ว ในลำดับแห่งโวฏฐัพพนะที่เกิดขึ้นตามลำดับ เพราะความที่มรณะใกล้เข้ามา ชวนะจึงมีกำลังอ่อน เกิดขึ้น ๕ ขณะ. แต่สำหรับผู้มีมหัคคตคติ ตทาลัมพณะย่อมไม่มี, เพราะฉะนั้น ในลำดับแห่งชวนะนั่นเทียว จุติจิตดวงหนึ่งจึงเกิดขึ้นโดยมีอารมณ์ของภวังค์เป็นอารมณ์. ในลำดับแห่งจุติจิตนั้น ปฏิสนธิจิตซึ่งนับเนื่องในสุคติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากามาวจรสุคติและมหัคคตสุคติ มีอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอารมณ์ที่ปรากฏขึ้นตามสมควร ย่อมเกิดขึ้น. นี้เป็นปฏิสนธิที่มีอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอดีตอารมณ์ ปัจจุบันอารมณ์ และนวัตตัพพารมณ์ เกิดขึ้นในลำดับแห่งสุคติจุติที่มีนวัตตัพพารมณ์เป็นอารมณ์. Etenānusārena āruppacutiyāpi anantarā paṭisandhi veditabbā. Ayaṃ atītanavattabbārammaṇāya sugaticutiyā anantarā atītanavattabbapaccuppannārammaṇāya paṭisandhiyā pavattanākāro. พึงทราบปฏิสนธิที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งอรูปจุติแม้โดยนัยนี้. นี้คือลักษณะความเป็นไปของปฏิสนธิที่มีอดีตอารมณ์ นวัตตัพพารมณ์ และปัจจุบันอารมณ์เป็นอารมณ์ ซึ่งเกิดขึ้นในลำดับแห่งสุคติจุติที่มีอดีตอารมณ์และนวัตตัพพารมณ์เป็นอารมณ์. 627. Duggatiyaṃ ṭhitassa pana pāpakammino vuttanayeneva taṃ kammaṃ kammanimittaṃ gatinimittaṃ vā manodvāre. Pañcadvāre vā pana akusaluppatti hetubhūtaṃ ārammaṇaṃ āpāthamāgacchati, athassa yathākkamena cuticittāvasāne duggatipariyāpannaṃ tesu ārammaṇesu aññatarārammaṇaṃ paṭisandhicittaṃ uppajjati. Ayaṃ atītārammaṇāya duggaticutiyā anantarā atītapaccuppannārammaṇāya paṭisandhiyā pavattanākāroti. Ettāvatā ekūnavīsatividhassāpi viññāṇassa paṭisandhivasena pavatti dīpitā hoti. 627. ส่วนสัตว์ผู้มีบาปกรรม ตั้งอยู่ในทุคติ กรรม กรรมนิมิต หรือคตินิมิตนั้น ย่อมมาปรากฏในมโนทวารโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. หรืออีกอย่างหนึ่ง อารมณ์อันเป็นเหตุแห่งการเกิดอกุศล ย่อมมาปรากฏในปัญจทวาร. ครั้งนั้น ในลำดับแห่งจุติจิตของสัตว์นั้น ปฏิสนธิจิตซึ่งนับเนื่องในทุคติ มีอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอารมณ์เหล่านั้นเป็นอารมณ์ ย่อมเกิดขึ้นตามลำดับ. นี้คือลักษณะความเป็นไปของปฏิสนธิที่มีอดีตอารมณ์และปัจจุบันอารมณ์เป็นอารมณ์ ซึ่งเกิดขึ้นในลำดับแห่งทุคติจุติที่มีอดีตอารมณ์เป็นอารมณ์. ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันว่าความเป็นไปโดยนัยแห่งปฏิสนธิของวิญญาณแม้ทั้ง ๑๙ ประเภท ได้ถูกแสดงไว้แล้ว. 628. Tayidaṃ sabbampi evaṃ, 628. วิบากวิญญาณทั้งหมดนั้น ซึ่งเป็นไปดังนี้ Pavattamānaṃ sandhimhi, dvedhā kammena vattati; Missādīhi ca bhedehi, bhedassa duvidhādiko. เมื่อเกิดขึ้นในปฏิสนธิกาล ย่อมเป็นไปเพราะกรรมโดย ๒ ประการ และจำแนกเป็น ๒ เป็นต้น โดยประเภทมีมิสสกะเป็นอาทิ. Idañhi ekūnavīsatividhampi vipākaviññāṇaṃ paṭisandhimhi pavattamānā dvedhā kammena vattati. Yathāsakañhi ekassa janakakammaṃ nānākkhaṇikakammapaccayena ceva upanissayapaccayena ca paccayo hoti. Vuttañhetaṃ ‘‘kusalākusalaṃ kammaṃ vipākassa upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.423). Evaṃ vattamānassa panassa missādīhi bhedehi duvidhādikopi bhedo veditabbo. จริงอยู่ วิบากวิญญาณแม้ทั้ง ๑๙ ประเภทนี้ เมื่อเกิดขึ้นในปฏิสนธิกาล ย่อมเป็นไปเพราะกรรมโดย ๒ ประการ. จริงอยู่ ชนกกรรมของวิบากวิญญาณแต่ละดวง ย่อมเป็นปัจจัยโดยนานักขณิกกัมมปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “กุสลากุศลกรรมเป็นปัจจัยแก่ผลวิบากโดยอุปนิสสยปัจจัย”. อนึ่ง พึงทราบการจำแนกเป็น ๒ เป็นต้น โดยประเภทมีมิสสกะเป็นอาทิ ของวิบากวิญญาณนี้ซึ่งเป็นไปอยู่ดังนี้. Seyyathidaṃ – idañhi paṭisandhivasena ekadhā pavattamānampi rūpena saha missāmissabhedato duvidhaṃ. Kāmarūpārūpabhavabhedato tividhaṃ. Aṇḍajajalābuja-saṃsedaja-opapātikayonivasena catubbidhaṃ. Gativasena pañcavidhaṃ. Viññāṇaṭṭhitivasena sattavidhaṃ. Sattāvāsavasena aṭṭhavidhaṃ hoti. กล่าวคือ จริงอยู่ วิบากวิญญาณนี้ แม้เกิดขึ้นโดยประการเดียวโดยนัยแห่งปฏิสนธิ แต่ก็จำแนกเป็น ๒ ประเภท โดยการเจือและไม่เจือกับรูป. จำแนกเป็น ๓ ประเภท โดยการแบ่งเป็นกามภพ รูปภพ และอรูปภพ. จำแนกเป็น ๔ ประเภท โดยนัยแห่งอัณฑชโยนิ ชลาพุชโยนิ สังเสทชโยนิ และโอปปาติกโยนิ. จำแนกเป็น ๕ ประเภท โดยนัยแห่งคติ. จำแนกเป็น ๗ ประเภท โดยนัยแห่งวิญญาณฐิติ. และจำแนกเป็น ๘ ประเภท โดยนัยแห่งสัตตาวาส. 629. Tattha, 629. ในบรรดาการจำแนกเหล่านั้น Missaṃ dvidhā bhāvabhedā, sabhāvaṃ tattha ca dvidhā; Dve vā tayo vā dasakā, omato ādinā saha. มิสสกปฏิสนธิวิญญาณจำแนกเป็น ๒ โดยภาวเภท, ใน ๒ อย่างนั้น สภาวปฏิสนธิวิญญาณจำแนกเป็น ๒ อีก, ทสกะ ๒ หรือ ๓ อย่าง เกิดขึ้นพร้อมกับอาทิ (มิสสกะ) เป็นอย่างต่ำ. Missaṃ dvidhā bhāvabhedāti yaṃ hetaṃ ettha aññatra arūpabhavā rūpamissaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ uppajjati, taṃ rūpabhave itthindriyapurisindriyasaṅkhātena bhāvena vinā uppattito. Kāmabhave aññatra jātipaṇḍakapaṭisandhiyā bhāvena saha uppattito sa-bhāvaṃ, a-bhāvanti duvidhaṃ hoti. คำว่า “มิสสกปฏิสนธิวิญญาณจำแนกเป็น ๒ โดยภาวเภท” มีความว่า ปฏิสนธิจิตที่เจือกับรูปซึ่งเกิดขึ้นในภพอื่นนอกจากอรูปภพนั้น จำแนกเป็น ๒ ประเภท คือ สภาวะ (มีภาวรูป) และอภาวะ (ไม่มีภาวรูป) เพราะในรูปภพ ปฏิสนธิจิตนั้นเกิดขึ้นโดยไม่มีภาวรูปที่เรียกว่าอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์, และในกามภพ นอกจากปฏิสนธิของชาติบัณเฑาะก์แล้ว ปฏิสนธิจิตนั้นเกิดขึ้นพร้อมกับภาวรูป. Sabhāvaṃ tattha ca dvidhāti tatthāpi ca yaṃ sa-bhāvaṃ, taṃ itthipurisabhāvānaṃ aññatarena saha uppattito duvidhameva hoti. คำว่า “ใน ๒ อย่างนั้น สภาวปฏิสนธิวิญญาณจำแนกเป็น ๒ อีก” มีความว่า แม้ใน ๒ อย่างนั้น ปฏิสนธิวิญญาณใดเป็นสภาวะ (มีภาวรูป) ปฏิสนธิวิญญาณนั้นก็จำแนกเป็น ๒ ประเภทนั่นเทียว เพราะเกิดขึ้นพร้อมกับภาวะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอิตถีภาวะและปุริสภาวะ. Dve vā tayo vā dasakā omato ādinā sahāti yaṃ hetamettha ‘‘missaṃ amissa’’nti duke ādibhūtaṃ rūpamissaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ, tena saha vatthukāyadasakavasena dve vā, vatthukāyabhāvadasakavasena tayo vā dasakā omato uppajjanti, natthi ito paraṃ rūpaparihānīti. Taṃ panetaṃ evaṃ omakaparimāṇaṃ uppajjamānaṃ aṇḍajajalābujanāmikāsu dvīsu yonīsu jātiuṇṇāya ekena aṃsunā uddhaṭasappimaṇḍappamāṇaṃ kalalanti laddhasaṅkhaṃ hutvā uppajjati. Tattha yonīnaṃ gativasena sambhavabhedo veditabbo. ทสกะ ๒ หรือ ๓ อย่างต่ำ พร้อมกับส่วนเบื้องต้น ดังนี้ คือ ปฏิสนธิวิญญาณที่เป็นรูปมิสสะ อันเป็นเบื้องต้นในทุกะว่า มิสสะ อมิสสะ พร้อมกับปฏิสนธิวิญญาณนั้น ทสกะ ๒ คือ วัตถุทสกะและกายทสกะ หรือทสกะ ๓ คือ วัตถุทสกะ กายทสกะ และภาวทสกะ ย่อมเกิดขึ้นอย่างต่ำ ความเสื่อมแห่งรูปยิ่งไปกว่านี้ไม่มี ก็รูปที่กำลังเกิดขึ้นมีประมาณน้อยอย่างนี้ ในโยนิ ๒ อย่าง ที่ชื่อว่าอัณฑชะและชลาพุชะ มีขนาดเท่ากับหยาดเนยใสที่ถูกช้อนขึ้นด้วยเส้นขนแกะชาติอุณณะเส้นหนึ่ง เกิดขึ้นเป็นสิ่งที่ได้ชื่อว่า กลละ ในโยนิเหล่านั้น พึงทราบความแตกต่างแห่งการเกิดโดยอำนาจแห่งคติ 630. Etāsu hi, 630. จริงอยู่ ในบรรดาโยนิเหล่านั้น Niraye bhummavajjesu, devesu ca na yoniyo; Tisso purimikā honti, catassopi gatittaye. ในนรกและในหมู่เทวดา ยกเว้นภุมมเทวดา โยนิ ๓ อย่างเบื้องต้นย่อมไม่มี ส่วนในคติ ๓ โยนิแม้ทั้ง ๔ ก็มีได้ Tattha devesu cāti casaddena yathā niraye ca bhummavajjesu ca devesu, evaṃ nijjhāmataṇhikapetesu ca purimikā tisso yoniyo na santīti veditabbā. Opapātikā eva hi te honti. Sese pana tiracchānapettivisayamanussasaṅkhāte gatittaye pubbe vajjitabhummadevesu ca catassopi yoniyo honti. Tattha, ในคาถานั้น บทว่า devesu ca พึงทราบว่า โดย จ ศัพท์ โยนิ ๓ อย่างเบื้องต้นไม่มีในนรกและในหมู่เทวดาผู้เว้นจากภุมมเทวดาฉันใด ในพวกนิชฌามตัณหิกเปรตก็ฉันนั้น จริงอยู่ เปรตเหล่านั้นเป็นโอปปาติกะเท่านั้น ส่วนในคติ ๓ ที่เหลือ คือ ดิรัจฉาน เปรต และมนุษย์ และในภุมมเทวดาที่ยกเว้นไว้ในตอนต้น โยนิแม้ทั้ง ๔ ก็มีได้ ในโยนิเหล่านั้น Tiṃsa nava ceva rūpīsu, sattati ukkaṃsatotha rūpāni; Saṃsedupapātayonisu, atha vā avakaṃsato tiṃsa. ในรูปพรหมทั้งหลาย รูป ๓๐ และ ๙ เกิดขึ้น ส่วนในสังเสทชโยนิและอุปปาติกโยนิ รูป ๗๐ เกิดขึ้นอย่างยิ่ง หรืออีกอย่างหนึ่ง รูป ๓๐ เกิดขึ้นอย่างต่ำ Rūpībrahmesu tāva opapātikayonikesu cakkhusotavatthudasakānaṃ jīvitanavakassa cāti catunnaṃ kalāpānaṃ vasena tiṃsa ca nava ca paṭisandhiviññāṇena saha rūpāni uppajjanti. Rūpī brahme pana ṭhapetvā aññesu saṃsedajaopapātikayonikesu ukkaṃsato cakkhusotaghānajivhākāyavatthubhāvadasakānaṃ vasena sattati, tāni ca niccaṃ devesu. Tattha vaṇṇo gandho raso ojā catasso cāpi dhātuyo cakkhupasādo jīvitanti ayaṃ dasarūpaparimāṇo rūpapuñjo cakkhudasako nāma. Evaṃ sesā veditabbā. Avakaṃsato pana jaccandhabadhiraaghānakanapuṃsakassa jivhākāyavatthudasakānaṃ vasena tiṃsa rūpāni uppajjanti. Ukkaṃsāvakaṃsānaṃ pana antare anurūpato vikappo veditabbo. ในบรรดาสัตว์ผู้เป็นโอปปาติกโยนิ ในรูปพรหมทั้งหลายก่อน รูป ๓๐ และ ๙ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับปฏิสนธิวิญญาณ โดยอำนาจแห่งกลาป ๔ คือ จักขุทสกะ โสตทสกะ วัตถุทสกะ และชีวิตนวกะ ส่วนในสัตว์ผู้เป็นสังเสทชะและโอปปาติกโยนิเหล่าอื่น ยกเว้นรูปพรหม โดยอย่างยิ่ง รูป ๗๐ เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งจักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กายะ วัตถุ และภาวทสกะ และรูปเหล่านั้นมีเป็นนิตย์ในหมู่เทวดา ในทสกะเหล่านั้น กองรูปนี้ซึ่งมีรูป ๑๐ เป็นประมาณ คือ วัณณะ คันธะ รสะ โอชา ธาตุทั้ง ๔ จักขุปสาท และชีวิต ชื่อว่าจักขุทสกะ พึงทราบทสกะที่เหลือโดยนัยนี้ ส่วนโดยอย่างต่ำ สำหรับคนตาบอดแต่กำเนิด หูหนวกแต่กำเนิด จมูกเสียแต่กำเนิด และเป็นนปุงสกะ รูป ๓๐ ย่อมเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งชิวหา กายะ และวัตถุทสกะ ส่วนในระหว่างอย่างยิ่งและอย่างต่ำ พึงทราบการจำแนกตามสมควร 631. Evaṃ viditvā puna, 631. ครั้นทราบอย่างนี้แล้ว อีกอย่างหนึ่ง Khandhārammaṇagatihetu-vedanāpītivitakkavicārehi; Bhedābhedaviseso, cutisandhīnaṃ pariññeyyo. พึงกำหนดรู้ความแตกต่างและความไม่แตกต่างกันแห่งจุติและปฏิสนธิ โดยขันธ์ อารมณ์ คติ เหตุ เวทนา ปีติ วิตก และวิจาร Yā hesā missāmissato duvidhā paṭisandhi, yā cassā atītānantarā cuti, tāsaṃ imehi khandhādīhi bhedābhedaviseso ñātabboti attho. อธิบายว่า พึงทราบความแตกต่างและความไม่แตกต่างกันของปฏิสนธิ ๒ อย่าง คือ มิสสะและอมิสสะ และของจุติที่เกิดก่อนหน้านั้นโดยไม่มีระหว่างคั่น โดยขันธ์เป็นต้นเหล่านี้ Kathaṃ? Kadāci hi catukkhandhāya āruppacutiyā anantarā catukkhandhāva ārammaṇatopi abhinnā paṭisandhi hoti. Kadāci amahaggatabahiddhārammaṇāya mahaggataajjhattārammaṇā. Ayaṃ tāva arūpabhūmīsuyeva nayo. Kadāci pana catukkhandhāya arūpacutiyā anantarā pañcakkhandhā kāmāvacarapaṭisandhi. Kadāci pañcakkhandhāya kāmāvacaracutiyā rūpāvacaracutiyā vā anantarā catukkhandhā arūpapaṭisandhi. Evaṃ atītārammaṇāya cutiyā paccuppannārammaṇā paṭisandhi. Ekaccasugaticutiyā ekaccaduggatipaṭisandhi. Ahetukacutiyā sahetukapaṭisandhi. Duhetukacutiyā tihetukapaṭisandhi. Upekkhāsahagatacutiyā somanassasahagatapaṭisandhi. Appītikacutiyā sappītikapaṭisandhi. Avitakkacutiyā savitakkapaṭisandhi. Avicāracutiyā savicārapaṭisandhi. Avitakkāvicāracutiyā savitakkasavicārapaṭisandhīti tassa tassa viparītato ca yathāyogaṃ yojetabbaṃ. อย่างไร? คือ บางครั้ง ปฏิสนธิที่มีขันธ์ ๔ และมีอารมณ์ไม่ต่างกัน เกิดขึ้นถัดจากอรูปจุติที่มีขันธ์ ๔ บางครั้ง ปฏิสนธิมีอารมณ์เป็นมหัคคตะและอัชฌัตตะ (เกิดขึ้นถัดจากจุติ) ที่มีอารมณ์ไม่ใช่มหัคคตะและเป็นพหิทธา นี้เป็นนัยในอรูปภูมิเท่านั้นก่อน แต่บางครั้ง กามาวจรปฏิสนธิที่มีขันธ์ ๕ เกิดขึ้นถัดจากอรูปจุติที่มีขันธ์ ๔ บางครั้ง อรูปปฏิสนธิที่มีขันธ์ ๔ เกิดขึ้นถัดจากกามาวจรจุติหรือรูปาวจรจุติที่มีขันธ์ ๕ อย่างนี้ ปฏิสนธิมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน (เกิดขึ้นถัดจาก) จุติมีอารมณ์เป็นอดีต ทุกคติปฏิสนธิบางอย่าง (เกิดขึ้นถัดจาก) สุคติจุติบางอย่าง สเหตุกปฏิสนธิ (เกิดขึ้นถัดจาก) อเหตุกจุติ ติเหตุกปฏิสนธิ (เกิดขึ้นถัดจาก) ทวิเหตุกจุติ โสมนัสสสหคตปฏิสนธิ (เกิดขึ้นถัดจาก) อุเบกขาสหคตจุติ สัปปีติกปฏิสนธิ (เกิดขึ้นถัดจาก) อัปปีติกจุติ สวิตักกปฏิสนธิ (เกิดขึ้นถัดจาก) อวิตักกจุติ สวิจารปฏิสนธิ (เกิดขึ้นถัดจาก) อวิจารจุติ สวิตักกสวิจารปฏิสนธิ (เกิดขึ้นถัดจาก) อวิตักกอวิจารจุติ ดังนี้ พึงประกอบตามสมควรโดยนัยตรงกันข้ามของความแตกต่างแห่งขันธ์เป็นต้นนั้นๆ ด้วย 632. Laddhapaccayamiti dhammamattametaṃ bhavantaramupeti; Nāssa tato saṅkanti, na tato hetuṃ vinā hoti. วิญญาณนี้เป็นเพียงสภาวธรรม ได้ปัจจัยแล้ว ย่อมเข้าถึงภพอื่น การเคลื่อนไปจากภพนั้นของวิญญาณนี้ไม่มี และวิญญาณนี้จะเกิดขึ้นโดยปราศจากเหตุจากภพนั้นก็หาไม่ Iti hetaṃ laddhapaccayaṃ rūpārūpadhammamattaṃ uppajjamānaṃ bhavantaramupetīti vuccati, na satto, na jīvo. Tassa ca nāpi atītabhavato idha saṅkanti atthi. Nāpi tato hetuṃ vinā idha pātubhāvo. Tayidaṃ pākaṭena manussacutipaṭisandhikkamena pakāsayissāma. อธิบายว่า ธรรมคือรูปและอรูปเท่านั้นที่ได้ปัจจัยแล้ว กำลังเกิดขึ้น ย่อมเข้าถึงภพอื่น ดังนี้เรียกว่า สัตว์หรือชีวะหาไม่ และการเคลื่อนจากอดีตภพมาสู่ภพนี้ของธรรมนั้นก็ไม่มี ทั้งการปรากฏขึ้นในภพนี้โดยปราศจากเหตุจากภพนั้นก็ไม่มี เราจักแสดงเรื่องนั้นโดยลำดับแห่งจุติและปฏิสนธิของมนุษย์ที่ปรากฏชัด Atītabhavasmiṃ hi sarasena upakkamena vā samāsannamaraṇassa asayhānaṃ sabbaṅgapaccaṅgasandhibandhanacchedakānaṃ māraṇantikavedanāsatthānaṃ sannipātaṃ asahantassa ātape pakkhittaharitatālapaṇṇamiva kamena upasussamāne sarīre niruddhesu cakkhādīsu indriyesu hadayavatthumatte patiṭṭhitesu kāyindriyamanindriyajīvitindriyesu taṅkhaṇāvasesahadayavatthusannissitaṃ viññāṇaṃ garukasamāsevitāsannapubbakatānaṃ aññataraṃ laddhāvasesapaccayasaṅkhārasaṅkhātaṃ kammaṃ, tadupaṭṭhāpitaṃ vā kammanimittagatinimittasaṅkhātaṃ visayaṃ ārabbha pavattati. Tadevaṃ pavattamānaṃ taṇhāvijjānaṃ appahīnattā avijjāpaṭicchāditādīnave tasmiṃ visaye taṇhā nāmeti, sahajātasaṅkhārā khipanti. Taṃ santativasena taṇhāya nāmiyamānaṃ saṅkhārehi khippamānaṃ orimatīrarukkhavinibaddharajjumālambitvā mātikātikkamako viya purimañca nissayaṃ jahati, aparañca kammasamuṭṭhāpitaṃ nissayaṃ assādayamānaṃ vā anassādayamānaṃ vā ārammaṇādīhiyeva paccayehi pavattatīti. จริงอยู่ ในอดีตภพ เมื่อสัตว์ผู้มีความตายใกล้เข้ามา ไม่สามารถทนต่อการประดังเข้ามาแห่งเวทนาอันเป็นดุจศัสตราในเวลาใกล้ตาย ซึ่งตัดรอนข้อต่อและเอ็นของอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง เมื่อร่างกายค่อยๆ แห้งไปเหมือนใบตาลสดที่ถูกทิ้งไว้กลางแดด เมื่ออินทรีย์มีจักษุเป็นต้นดับไป เมื่อกายินทรีย์ มนินทรีย์ และชีวิตินทรีย์ตั้งอยู่ในหทัยวัตถุเท่านั้น วิญญาณที่อาศัยหทัยวัตถุที่เหลืออยู่ในขณะนั้น ย่อมเป็นไปโดยปรารภอารมณ์ คือ กรรมที่ชื่อว่าสังขารอันได้ปัจจัยที่เหลืออย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากรรมคือ ครุกรรม อาจิณณกรรม อาสันนกรรม และกตัตตากรรม หรืออารมณ์ที่กรรมนั้นปรากฏให้ คือ กรรมนิมิต หรือคตินิมิต วิญญาณนั้นที่กำลังเป็นไปอยู่อย่างนี้ อันตัณหาน้อมไปในอารมณ์นั้นซึ่งมีโทษอันอวิชชาปิดบังไว้ เพราะยังละตัณหาและอวิชชาไม่ได้ และอันสหชาตสังขารซัดไป วิญญาณนั้น อันตัณหาน้อมไป อันสังขารซัดไป โดยอำนาจแห่งสันตติ ละที่อาศัยเดิม เหมือนบุรุษผู้ข้ามคูน้ำเหนี่ยวเชือกที่ผูกไว้กับต้นไม้ฝั่งนี้ (แล้วข้ามไป) และย่อมเป็นไปโดยอาศัยปัจจัยมีอารมณ์เป็นต้นเท่านั้น จะเข้าถึงหรือไม่เข้าถึงที่อาศัยอื่นอันกรรมให้เกิดขึ้นก็ตาม Ettha ca purimaṃ cavanato cuti. Pacchimaṃ bhavantarādipaṭisandhānato paṭisandhīti vuccati. Tadetaṃ nāpi purimabhavā idhāgataṃ, nāpi tato kammasaṅkhāranativisayādihetuṃ vinā pātubhūtanti veditabbaṃ. อนึ่ง ในบรรดาวิญญาณทั้งสองนั้น วิญญาณดวงแรก ท่านเรียกว่า จุติ เพราะเคลื่อนจากภพ วิญญาณดวงหลัง ท่านเรียกว่า ปฏิสนธิ เพราะสืบต่อภพอื่นเป็นต้น พึงทราบว่า ปฏิสนธิวิญญาณนั้น มิได้มาจากภพก่อนสู่ภพนี้ และก็มิได้เกิดขึ้นโดยปราศจากเหตุ มีกรรม สังขาร ความน้อมไป และอารมณ์เป็นต้นในภพก่อนนั้น 633. Siyuṃ nidassanānettha, paṭighosādikā atha; Santānabandhato natthi, ekatā nāpi nānatā. ในเรื่องนี้ พึงมีเสียงสะท้อนเป็นต้นเป็นอุทาหรณ์ อนึ่ง เพราะอาศัยการสืบต่อแห่งสันดาน ความเป็นอย่างเดียวกันหรือความต่างกันก็ไม่มี Ettha cetassa viññāṇassa purimabhavato idha anāgamane, atītabhavapariyāpannahetūti ca uppāde paṭighosa-padīpa-muddā-paṭibimbappakārā dhammā nidassanāni siyuṃ. Yathā hi paṭighosa-padīpa-muddā-chāyā saddādihetukā honti aññatra agantvā evamevaṃ idaṃ cittaṃ. อนึ่ง ในข้อที่วิญญาณนี้ไม่มาจากภพก่อนสู่ภพนี้ และในข้อที่เกิดขึ้นเพราะเหตุอันนับเนื่องในภพก่อน พึงมีธรรมะประเภทเสียงสะท้อน ประทีป ดวงตรา และเงาเป็นอุทาหรณ์ จริงอยู่ เสียงสะท้อน ประทีป ดวงตรา และเงา มีเสียงเป็นต้นเป็นเหตุเกิดขึ้น โดยไม่ได้ไปจากที่อื่นฉันใด จิตนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน Ettha ca santānabandhato natthi ekatā nāpi nānatā. Yadi hi santānabandhe sati ekantamekatā bhaveyya, na khīrato dadhi sambhūtaṃ siyā. Athāpi ekantanānatā bhaveyya, na khīrassādhīno dadhi siyā. Esa nayo sabbahetuhetusamuppannesu. Evañca sati sabbalokavohāralopo siyā, so ca aniṭṭho. Tasmā ettha na ekantamekatā vā nānatā vā upagantabbāti. ในเรื่องนี้ เพราะอาศัยการสืบต่อแห่งสันดาน ความเป็นอย่างเดียวกันหรือความต่างกันก็ไม่มี จริงอยู่ ถ้าเมื่อมีการสืบต่อแห่งสันดานแล้ว จะพึงมีความเป็นอย่างเดียวกันโดยส่วนเดียวไซร้ นมส้มที่เกิดจากนมสดก็ไม่พึงมี อนึ่ง ถ้าจะพึงมีความต่างกันโดยส่วนเดียวไซร้ นมส้มก็ไม่พึงเนื่องด้วยนมสด นี้เป็นนัยในธรรมทั้งปวงที่เกิดจากเหตุและปัจจัย และเมื่อเป็นเช่นนั้น ความสูญสิ้นแห่งโลกโวหารทั้งปวงก็พึงมี ซึ่งนั่นเป็นสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา เพราะฉะนั้น ในเรื่องนี้ ไม่พึงยึดถือความเป็นอย่างเดียวกันโดยส่วนเดียว หรือความเป็นอย่างอื่นโดยส่วนเดียว 634. Etthāha – nanu evaṃ asaṅkantipātubhāve sati ye imasmiṃ manussattabhāve khandhā, tesaṃ niruddhattā, phalapaccayassa ca kammassa tattha agamanato aññassa aññato ca taṃ phalaṃ siyā, upabhuñjake ca asati kassa taṃ phalaṃ siyā, tasmā na sundaramidaṃ vidhānanti. Tatridaṃ vuccati – 634. ในเรื่องนี้ มีผู้กล่าวว่า ก็เมื่อมีการเกิดขึ้นโดยไม่เคลื่อนมาเป็นเช่นนี้แล้ว เพราะขันธ์ทั้งหลายในอัตภาพแห่งมนุษย์นี้ดับไปแล้ว และเพราะกรรมที่เป็นปัจจัยแห่งผลก็ไม่ได้ไปในภพนั้น ผลนั้นก็พึงเป็นของผู้อื่น และพึงมาจากเหตุอื่นมิใช่หรือ และเมื่อผู้บริโภคไม่มี ผลนั้นจะพึงเป็นของใครเล่า เพราะฉะนั้น การจัดการนี้จึงไม่งาม ในคำถามนั้น มีคำตอบดังนี้ Santāne yaṃ phalaṃ etaṃ, nāññassa na ca aññato; Bījānaṃ abhisaṅkhāro, etassatthassa sādhako. ผลใดเกิดขึ้นในสันดาน ผลนั้นมิใช่ของสันดานอื่น และมิใช่มาจากเหตุอื่น การปรุงแต่งพืชทั้งหลาย เป็นเครื่องให้สำเร็จเนื้อความนี้ Ekasantānasmiṃ hi phalaṃ uppajjamānaṃ tattha ekantaekattanānattānaṃ paṭisiddhattā aññassāti vā aññatoti vā na hoti. Etassa ca panatthassa bījānaṃ abhisaṅkhāro sādhako. Ambabījādīnaṃ hi abhisaṅkhāresu katesu tassa bījassa santāne laddhapaccayo kālantare phalaviseso uppajjamāno na aññabījānaṃ, nāpi aññābhisaṅkhārapaccayā uppajjati, na ca tāni bījāni, te abhisaṅkhārā vā phalaṭṭhānaṃ pāpuṇanti, evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ. Vijjāsipposadhādīhi cāpi bālasarīre upayuttehi kālantare vuḍḍhasarīrādīsu phaladehi ayamattho veditabbo. จริงอยู่ ผลที่เกิดขึ้นในสันดานหนึ่ง จะเป็นของสันดานอื่น หรือมาจากเหตุอื่นก็หาไม่ เพราะความเป็นอย่างเดียวกันและความเป็นอย่างอื่นโดยส่วนเดียวในสันดานนั้นถูกปฏิเสธไว้แล้ว ก็การปรุงแต่งพืชทั้งหลายเป็นเครื่องให้สำเร็จเนื้อความนี้ จริงอยู่ เมื่อการปรุงแต่งเมล็ดมะม่วงเป็นต้นอันบุคคลกระทำแล้ว ผลวิเศษที่ได้ปัจจัยแล้วเกิดขึ้นในสันดานของพืชนั้นในกาลอื่น ย่อมไม่เป็นของพืชอื่น และก็มิได้เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือการปรุงแต่งอื่น ทั้งเมล็ดพืชเหล่านั้นหรือการปรุงแต่งเหล่านั้นก็ไปไม่ถึงที่เกิดผล พึงทราบความสำเร็จแห่งเนื้อความนี้อย่างนี้ อนึ่ง พึงทราบเนื้อความนี้ แม้ด้วยวิชา ศิลปะ และโอสถเป็นต้น ที่ประกอบไว้ในสรีระของเด็ก ซึ่งให้ผลในสรีระของผู้ใหญ่เป็นต้นในกาลอื่น Yampi vuttaṃ ‘‘upabhuñjake ca asati kassa taṃ phalaṃ siyā’’ti, tattha, แม้คำที่ท่านกล่าวไว้ว่า 'ก็เมื่อผู้บริโภคไม่มี ผลนั้นจะพึงเป็นของใครเล่า' ในคำนั้น มีคำตอบว่า Phalassuppattiyā eva, siddhā bhuñjakasammuti; Phaluppādena rukkhassa, yathā phalati sammuti. สมมติว่าเป็นผู้บริโภค ย่อมสำเร็จได้ด้วยการเกิดขึ้นแห่งผลนั่นเทียว เหมือนสมมติว่าต้นไม้ให้ผล ด้วยการเกิดขึ้นแห่งผลของต้นไม้ Yathā hi rukkhasaṅkhātānaṃ dhammānaṃ ekadesabhūtassa rukkhaphalassa uppattiyā eva rukkho phalatīti vā phalitoti vā vuccati, tathā devamanussasaṅkhātānaṃ khandhānaṃ ekadesabhūtassa upabhogasaṅkhātassa sukhadukkhaphalassa uppādeneva devo, manusso vā upabhuñjatīti vā, sukhito, dukkhitoti vā vuccati. Tasmā na ettha aññena upabhuñjakena nāma koci attho atthīti. จริงอยู่ ท่านย่อมกล่าวว่า ต้นไม้ให้ผล หรือมีผลแล้ว ด้วยการเกิดขึ้นแห่งผลของต้นไม้ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของธรรมทั้งหลายที่เรียกว่าต้นไม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ท่านย่อมกล่าวว่า เทวดาหรือมนุษย์ย่อมบริโภค หรือเป็นผู้มีสุข เป็นผู้มีทุกข์ ด้วยการเกิดขึ้นแห่งผลคือสุขและทุกข์ที่เรียกว่าการบริโภค ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของขันธ์ทั้งหลายที่เรียกว่าเทวดาและมนุษย์ เพราะฉะนั้น ในเรื่องนี้ จึงไม่มีประโยชน์อะไรด้วยผู้บริโภคอื่นนามว่าอัตตาเลย 635. Yopi vadeyya ‘‘evaṃ santepi ete saṅkhārā vijjamānā vā phalassa paccayā siyuṃ, avijjamānā vā, yadi ca vijjamānā pavattikkhaṇeyeva nesaṃ vipākena bhavitabbaṃ, atha avijjamānā pavattito pubbe pacchā ca niccaṃ phalāvahā siyu’’nti, so evaṃ vattabbo – 635. แม้ผู้ใดพึงกล่าวว่า 'ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น สังขารเหล่านี้เมื่อมีอยู่จึงเป็นปัจจัยแก่ผล หรือว่าเมื่อไม่มีอยู่จึงเป็นปัจจัย และถ้าเมื่อมีอยู่จึงเป็นปัจจัย วิบากของสังขารเหล่านั้นก็พึงมีในขณะที่เป็นไปนั่นเทียว แต่ถ้าเมื่อไม่มีอยู่จึงเป็นปัจจัย สังขารเหล่านั้นก็พึงนำผลมาให้เสมอทั้งก่อนและหลังแต่ขณะที่เป็นไป' ผู้นั้นพึงได้รับคำตอบอย่างนี้ว่า Katattā paccayā ete, na ca niccaṃ phalāvahā; Pāṭibhogādikaṃ tattha, veditabbaṃ nidassanaṃ. สังขารเหล่านี้เป็นปัจจัยเพราะได้กระทำแล้ว และก็มิได้นำผลมาให้เสมอไป ในเรื่องนั้น พึงทราบอุทาหรณ์มีการรับประกันเป็นต้น Katattāyeva hi saṅkhārā attano phalassa paccayā honti, na vijjamānattā, avijjamānattā vā. Yathāha – ‘‘kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hotī’’tiādi (dha. sa. 431). Yathārahassa ca attano phalassa paccayā hutvā na puna phalāvahā honti vipākattā. Etassa catthassa vibhāvane idaṃ pāṭibhogādikaṃ nidassanaṃ veditabbaṃ. Yathā hi loke yo kassaci atthassa niyyātanatthaṃ pāṭibhogo hoti, bhaṇḍaṃ vā kiṇāti, iṇaṃ vā gaṇhāti, tassa taṃ kiriyākaraṇamattameva tadatthaniyyātanādimhi paccayo hoti, na kiriyāya vijjamānattaṃ, avijjamānattaṃ vā, na ca tadatthaniyyātanādito parampi dhārakova hoti. Kasmā? Niyyātanādīnaṃ katattā. Evaṃ katattāva saṅkhārāpi attano phalassa paccayā honti, na ca yathārahaṃ phaladānato parampi phalāvahā hontīti. Ettāvatā missāmissavasena dvedhāpi vattamānassa paṭisandhiviññāṇassa saṅkhārapaccayā pavatti dīpitā hoti. จริงอยู่ สังขารทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่ผลของตนเพราะได้กระทำแล้วนั่นเทียว มิใช่เพราะมีอยู่ หรือเพราะไม่มีอยู่ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'จักขุวิญญาณอันเป็นวิบากเกิดขึ้นแล้ว เพราะได้กระทำ เพราะได้สั่งสมกามาวจรกุศลกรรม' เป็นต้น และสังขารทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่ผลของตนตามสมควรแล้ว ย่อมไม่นำผลมาให้อีก เพราะให้ผลแล้ว ในการอธิบายเนื้อความนี้ พึงทราบอุทาหรณ์มีการรับประกันเป็นต้นนี้ จริงอยู่ ในโลก บุคคลใดเป็นผู้รับประกันเพื่อมอบประโยชน์อย่างใดอย่างหนึ่ง หรือซื้อสิ่งของ หรือกู้หนี้ การกระทำกิริยานั้นๆ ของบุคคลนั้นนั่นเทียวเป็นปัจจัยในการมอบประโยชน์นั้นเป็นต้น มิใช่ความเป็นอยู่หรือความไม่มีอยู่ของกิริยา และแม้หลังจากมอบประโยชน์นั้นเป็นต้นแล้ว เขาก็หาใช่ผู้ทรงหนี้อยู่ไม่ เพราะเหตุไร เพราะการมอบให้เป็นต้นได้กระทำเสร็จแล้ว ฉันใด สังขารทั้งหลายก็เป็นปัจจัยแก่ผลของตนเพราะได้กระทำแล้วนั่นเทียว และแม้หลังจากให้ผลตามสมควรแล้ว ก็หาได้นำผลมาให้อีกไม่ ฉันนั้น ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ความเป็นไปแห่งปฏิสนธิวิญญาณซึ่งเป็นไปอยู่โดย ๒ ประการ ด้วยอำนาจแห่งกรรมที่เป็นสัมมิสสกะและอสัมมิสสกะ อันมีสังขารเป็นปัจจัย ก็เป็นอันท่านแสดงแล้ว 636. Idāni sabbesveva tesu bāttiṃsavipākaviññāṇesu sammohavighātatthaṃ, 636. บัดนี้ เพื่อกำจัดความหลงในวิปากวิญญาณ ๓๒ เหล่านั้นทั้งหมดนั่นเทียว Paṭisandhipavattīnaṃ, vasenete bhavādisu; Vijānitabbā saṅkhārā, yathā yesañca paccayā. พึงทราบสังขารเหล่านี้ว่า เป็นปัจจัยแก่วิญญาณเหล่าใด และเป็นปัจจัยอย่างไร ด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิและปวัตติในภพเป็นต้น Tattha tayo bhavā, catasso yoniyo, pañca gatiyo, satta viññāṇaṭṭhitiyo, nava sattāvāsāti ete bhavādayo nāma. Etesu bhavādīsu paṭisandhiyaṃ pavatte ca ete yesaṃ vipākaviññāṇānaṃ paccayā, yathā ca paccayā honti, tathā vijānitabbāti attho. ในคาถานั้น ภพ ๓, โยนิ ๔, คติ ๕, วิญญาณฐิติ ๗, สัตตาวาส ๙ เหล่านี้ชื่อว่าภพเป็นต้น เนื้อความว่า ในภพเป็นต้นเหล่านั้น สังขารเหล่านี้เป็นปัจจัยแก่วิปากวิญญาณเหล่าใดในปฏิสนธิและในปวัตติ และเป็นปัจจัยอย่างไร พึงทราบอย่างนั้น Tattha puññābhisaṅkhāre tāva kāmāvacaraaṭṭhacetanābhedo puññābhisaṅkhāro avisesena kāmabhave sugatiyaṃ navannaṃ vipākaviññāṇānaṃ paṭisandhiyaṃ nānakkhaṇikakammapaccayena ceva upanissayapaccayena cāti dvedhā paccayo. Rūpāvacarapañcakusalacetanābhedo puññābhisaṅkhāro rūpabhave paṭisandhiyaṃ eva pañcannaṃ. บรรดาสังขารเหล่านั้น ก่อนอื่น ในปุญญาภิสังขาร ปุญญาภิสังขารอันมีกามาวจรกุศลเจตนา ๘ เป็นประเภท โดยส่วนรวมแล้ว ในกามภพ ในสุคติภูมิ เป็นปัจจัยแก่ผลวิญญาณ ๙ ดวง ในปฏิสนธิกาล โดย ๒ ประการ คือ โดยนานักขณิกกัมมปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย. ปุญญาภิสังขารอันมีรูปาวจรกุศลเจตนา ๕ เป็นประเภท ในรูปภพ เป็นปัจจัยแก่ (วิบากวิญญาณ) ๕ ดวง ในปฏิสนธิกาลเท่านั้น. Vuttappabhedakāmāvacaro pana kāmabhave sugatiyaṃ upekkhāsahagatāhetumanoviññāṇadhātuvajjānaṃ sattannaṃ parittavipākaviññāṇānaṃ vuttanayeneva dvedhā paccayo pavatte, no paṭisandhiyaṃ. Sveva rūpabhave pañcannaṃ vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte, no paṭisandhiyaṃ. Kāmabhave pana duggatiyaṃ aṭṭhannampi parittavipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte, no paṭisandhiyaṃ. Tattha niraye mahāmoggallānattherassa narakacārikādīsu iṭṭhārammaṇasamāyoge so paccayo hoti, tiracchānesu pana petamahiddhikesu ca iṭṭhārammaṇaṃ labbhatiyeva. อนึ่ง กามาวจรปุญญาภิสังขารอันมีประเภทตามที่กล่าวแล้ว ในกามภพ ในสุคติภูมิ เป็นปัจจัยโดย ๒ ประการ ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว แก่ปริตตวิบากวิญญาณ ๗ ดวง เว้นอุเบกขาสหคตอเหตุกมโนวิญญาณธาตุ ในปวัตติกาล, ไม่เป็นปัจจัยในปฏิสนธิกาล. กามาวจรปุญญาภิสังขารนั้นนั่นเทียว ในรูปภพ เป็นปัจจัยอย่างนั้นเหมือนกัน แก่ผลวิญญาณ ๕ ดวง ในปวัตติกาล, ไม่เป็นปัจจัยในปฏิสนธิกาล. อนึ่ง ในกามภพ ในทุคติภูมิ เป็นปัจจัยอย่างนั้นเหมือนกัน แก่ปริตตวิบากวิญญาณแม้ทั้ง ๘ ดวง ในปวัตติกาล, ไม่เป็นปัจจัยในปฏิสนธิกาล. ในทุคติภูมินั้น ในนรก ในคราวที่พระมหาโมคคัลลานเถระเที่ยวไปในนรกเป็นต้น เมื่อมีการประสบกับอิฏฐารมณ์ ปุญญาภิสังขารนั้นย่อมเป็นปัจจัย. อนึ่ง ในหมู่สัตว์ดิรัจฉานและเปรตผู้มีฤทธิ์มาก ย่อมได้อิฏฐารมณ์โดยแท้. Sveva kāmabhave sugatiyaṃ soḷasannampi kusalavipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte ca paṭisandhiyañca. Avisesena pana puññābhisaṅkhāro rūpabhave dasannaṃ vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte ca paṭisandhiyañca. กามาวจรปุญญาภิสังขารนั้นนั่นเทียว ในกามภพ ในสุคติภูมิ เป็นปัจจัยอย่างนั้นเหมือนกัน แก่กุศลวิบากวิญญาณแม้ทั้ง ๑๖ ดวง ทั้งในปวัตติกาลและในปฏิสนธิกาล. อนึ่ง โดยส่วนรวม ปุญญาภิสังขารในรูปภพ เป็นปัจจัยอย่างนั้นเหมือนกัน แก่ผลวิญญาณ ๑๐ ดวง ทั้งในปวัตติกาลและในปฏิสนธิกาล. Dvādasākusalacetanābhedo apuññābhisaṅkhāro kāmabhave duggatiyaṃ ekassa viññāṇassa tatheva paccayo paṭisandhiyaṃ, no pavatte. Channaṃ pavatte, no paṭisandhiyaṃ. Sattannampi akusalavipākaviññāṇānaṃ pavatte ca paṭisandhiyañca. อปุญญาภิสังขารอันมีอกุศลเจตนา ๑๒ เป็นประเภท ในกามภพ ในทุคติภูมิ เป็นปัจจัยอย่างนั้นเหมือนกัน แก่วิญญาณดวงหนึ่ง ในปฏิสนธิกาล, ไม่เป็นปัจจัยในปวัตติกาล. เป็นปัจจัยแก่ (อกุศลวิบากวิญญาณ) ๖ ดวง ในปวัตติกาล, ไม่เป็นปัจจัยในปฏิสนธิกาล. (โดยส่วนรวม) เป็นปัจจัยแก่อกุศลวิบากวิญญาณแม้ทั้ง ๗ ดวง ทั้งในปวัตติกาลและในปฏิสนธิกาล. Kāmabhave pana sugatiyaṃ tesaṃyeva sattannaṃ tatheva paccayo pavatte, no paṭisandhiyaṃ. Rūpabhave catunnaṃ vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte, no paṭisandhiyaṃ. So ca kho kāmāvacare aniṭṭharūpadassanasaddasavanavasena, brahmaloke pana aniṭṭharūpādayo nāma natthi. Tathā kāmāvacaradevalokepi. อนึ่ง ในกามภพ ในสุคติภูมิ เป็นปัจจัยอย่างนั้นเหมือนกัน แก่อกุศลวิบากวิญญาณ ๗ ดวงเหล่านั้นนั่นเทียว ในปวัตติกาล, ไม่เป็นปัจจัยในปฏิสนธิกาล. ในรูปภพ เป็นปัจจัยอย่างนั้นเหมือนกัน แก่ผลวิญญาณ ๔ ดวง ในปวัตติกาล, ไม่เป็นปัจจัยในปฏิสนธิกาล. และอปุญญาภิสังขารนั้นแล (เป็นปัจจัย) ในกามาวจรภูมิ โดยการเห็นรูปและฟังเสียงอันไม่น่าปรารถนา. อนึ่ง ในพรหมโลก อนิฏฐรูปเป็นต้น ไม่มี. แม้ในกามาวจรเทวโลกก็เช่นกัน. Āneñjābhisaṅkhāro arūpabhave catunnaṃ vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte ca paṭisandhiyañca. อาเนญชาภิสังขาร ในอรูปภพ เป็นปัจจัยอย่างนั้นเหมือนกัน แก่ผลวิญญาณ ๔ ดวง ทั้งในปวัตติกาลและในปฏิสนธิกาล. Evaṃ tāva bhavesu paṭisandhipavattīnaṃ vasena ete saṅkhārā yesaṃ paccayā, yathā ca paccayā honti, tathā vijānitabbā. Eteneva nayena yoniādīsupi veditabbā. ก่อนอื่น บัณฑิตพึงทราบสังขารเหล่านี้ว่า เป็นปัจจัยแก่วิญญาณเหล่าใด และเป็นปัจจัยโดยประการใด ก็พึงทราบโดยประการนั้น ด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิและปวัตติในภพทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้. พึงทราบแม้ในโยนิเป็นต้น ก็โดยนัยนี้นั่นเทียว. 637. Tatridaṃ ādito paṭṭhāya mukhamattapakāsanaṃ – imesu hi saṅkhāresu yasmā puññābhisaṅkhāro tāva dvīsu bhavesu paṭisandhiṃ datvā sabbamattano vipākaṃ janeti. Tathā aṇḍajādīsu catūsu yonīsu, devamanussasaṅkhātāsu dvīsu gatīsu, nānattakāyanānattasaññīnānattakāyaekattasaññī-ekattakāyanānattasaññī-ekattakāyaekattasaññīsaṅkhātāsu catūsu viññāṇaṭṭhitīsu. Asaññasattāvāse panesa rūpamattamevābhisaṅkharotīti catūsuyeva sattāvāsesu ca paṭisandhiṃ datvā sabbamattano vipākaṃ janeti. Tasmā esa etesu dvīsu bhavesu, catūsu yonīsu, dvīsu gatīsu, catūsu viññāṇaṭṭhitīsu, catūsu sattāvāsesu ca ekavīsatiyā vipākaviññāṇānaṃ vuttanayeneva paccayo hoti yathāsambhavaṃ paṭisandhiyaṃ pavatte ca. 637. ในคำว่า สังขารเป็นปัจจัยแก่วิญญาณนั้น คำต่อไปนี้เป็นการแสดงเพียงเค้าโครง เริ่มต้นตั้งแต่แรก. จริงอยู่ เพราะว่าในสังขารเหล่านี้ ก่อนอื่น ปุญญาภิสังขารให้ปฏิสนธิในภพ ๒ ภพแล้ว ย่อมให้วิบากทั้งหมดของตนเกิด. ฉันใดก็ฉันนั้น (ปุญญาภิสังขารให้ปฏิสนธิ) ในโยนิ ๔ มีอัณฑชะเป็นต้น, ในคติ ๒ ที่เรียกว่าเทวดาและมนุษย์, ในวิญญาณฐิติ ๔ ที่เรียกว่านานัตตกายนานัตตสัญญี นานัตตกายเอกัตตสัญญี เอกัตตกายนานัตตสัญญี และเอกัตตกายเอกัตตสัญญี. ส่วนในอสัญญสัตตาวาส ปุญญาภิสังขารนี้ย่อมปรุงแต่งเพียงรูปเท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงให้ปฏิสนธิในสัตตาวาส ๔ เท่านั้น แล้วให้วิบากทั้งหมดของตนเกิด. เพราะเหตุนั้น ปุญญาภิสังขารนี้ ในภพ ๒ เหล่านี้, ในโยนิ ๔, ในคติ ๒, ในวิญญาณฐิติ ๔, และในสัตตาวาส ๔ เป็นปัจจัยแก่ผลวิญญาณ ๒๑ ดวง ตามสมควร ทั้งในปฏิสนธิกาลและในปวัตติกาล โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. Apuññābhisaṅkhāro pana yasmā ekasmiṃyeva kāmabhave catūsu yonīsu, avasesāsu tīsu gatīsu, nānattakāyaekattasaññīsaṅkhātāya ekissā viññāṇaṭṭhitiyā, tādiseyeva ca ekasmiṃ sattāvāse paṭisandhivasena vipaccati, tasmā esa ekasmiṃ bhave, catūsu yonīsu, tīsu gatīsu, ekissā viññāṇaṭṭhitiyā, ekamhi ca sattāvāse sattannaṃ vipākaviññāṇānaṃ vuttanayeneva paccayo paṭisandhiyaṃ pavatte ca. ส่วนอปุญญาภิสังขาร เพราะย่อมให้ผลโดยความเป็นปฏิสนธิ ในกามภพเดียวเท่านั้น, ในโยนิ ๔, ในคติ ๓ ที่เหลือ, ในวิญญาณฐิติ ๑ ที่เรียกว่านานัตตกายเอกัตตสัญญี, และในสัตตาวาส ๑ ที่เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน, เพราะเหตุนั้น อปุญญาภิสังขารนี้ ในภพ ๑, ในโยนิ ๔, ในคติ ๓, ในวิญญาณฐิติ ๑, และในสัตตาวาส ๑ เป็นปัจจัยแก่วิบากวิญญาณ ๗ ดวง ทั้งในปฏิสนธิกาลและในปวัตติกาล โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. Āneñjābhisaṅkhāro pana yasmā ekasmiṃyeva arūpabhave, ekissā opapātikayoniyā, ekissā devagatiyā, ākāsānañcāyatanādikāsu tīsu viññāṇaṭṭhitīsu, ākāsānañcāyatanādikesu ca catūsu sattāvāsesu paṭisandhivasena vipaccati, tasmā esa ekasmiṃ bhave, ekissā yoniyā, ekissā gatiyā, tīsu viññāṇaṭṭhitīsu, catūsu sattāvāsesu catunnaṃ viññāṇānaṃ vuttanayeneva paccayo hoti paṭisandhiyaṃ pavatte cāti. Evaṃ, ส่วนอาเนญชาภิสังขาร เพราะย่อมให้ผลโดยความเป็นปฏิสนธิ ในอรูปภพเดียวเท่านั้น, ในโอปปาติกโยนิ ๑, ในเทวคติ ๑, ในวิญญาณฐิติ ๓ มีอากาสานัญจายตนะเป็นต้น, และในสัตตาวาส ๔ มีอากาสานัญจายตนะเป็นต้น, เพราะเหตุนั้น อาเนญชาภิสังขารนี้ ในภพ ๑, ในโยนิ ๑, ในคติ ๑, ในวิญญาณฐิติ ๓, ในสัตตาวาส ๔ เป็นปัจจัยแก่วิญญาณ ๔ ดวง ทั้งในปฏิสนธิกาลและในปวัตติกาล โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ด้วยประการฉะนี้. Paṭisandhipavattīnaṃ, vasenete bhavādisu; Vijānitabbā saṅkhārā, yathā yesañca paccayāti. (คาถา) บัณฑิตพึงทราบสังขารเหล่านี้ ว่าเป็นปัจจัยแก่วิญญาณเหล่าใด และเป็นปัจจัยโดยประการใด ในภพเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิและปวัตติ. Ayaṃ ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti padasmiṃ vitthārakathā. นี้เป็นกถาขยายความในบทว่า "สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ". Viññāṇapaccayānāmarūpapadavitthārakathā กถาขยายความในบทว่า วิญญาณปัจจยา นามรูปํ 638. Viññāṇapaccayā nāmarūpapade – 638. ในบทว่า วิญญาณปัจจยา นามรูปํ Vibhāgā nāmarūpānaṃ, bhavādīsu pavattito; Saṅgahā paccayanayā, viññātabbo vinicchayo. (คาถา) บัณฑิตพึงทราบการวินิจฉัย โดยการจำแนกนามรูป, โดยความเป็นไปในภพเป็นต้น, โดยการสงเคราะห์, และโดยนัยแห่งปัจจัย. Vibhāgā nāmarūpānanti ettha hi nāmanti ārammaṇābhimukhaṃ namanato vedanādayo tayo khandhā, rūpanti cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ. Tesaṃ vibhāgo khandhaniddese vuttoyevāti. Evaṃ tāvettha vibhāgā nāmarūpānaṃ viññātabbo vinicchayo. จริงอยู่ ในคำว่า "โดยการจำแนกนามรูป" นั้น คำว่า "นาม" ได้แก่ ขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น เพราะน้อมไปสู่อารมณ์. คำว่า "รูป" ได้แก่ มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔. การจำแนกนามและรูปเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในขันธนิทเทสนั่นเทียว. ก่อนอื่น บัณฑิตพึงทราบการวินิจฉัยโดยการจำแนกนามรูปในบทนี้ ด้วยประการฉะนี้. Bhavādīsu pavattitoti ettha ca nāmaṃ ekaṃ sattāvāsaṃ ṭhapetvā sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisesasattāvāsesu pavattati, rūpaṃ dvīsu bhavesu, catūsu yonīsu, pañcasu gatīsu, purimāsu catūsu viññāṇaṭṭhitīsu, pañcasu sattāvāsesu pavattati. ในบทว่า `Bhavādīsu pavattati` นี้ พึงทราบว่า นาม เว้นสัตตาวาสภูมิหนึ่ง (คืออสัญญสัตตาวาส) ย่อมเป็นไปในภพ โยนิ คติ วิญญาณัฏฐิติ และสัตตาวาสที่เหลือทั้งหมด, ส่วนรูป ย่อมเป็นไปในภพ ๒, ในโยนิ ๔, ในคติ ๕, ในวิญญาณัฏฐิติเบื้องต้น ๔, ในสัตตาวาส ๕. Evaṃ pavattamāne ca etasmiṃ nāmarūpe yasmā abhāvakagabbhaseyyakānaṃ aṇḍajānañca paṭisandhikkhaṇe vatthukāyadasakavasena rūpato dvesantatisīsāni, tayo ca arūpino khandhā pātubhavanti, tasmā tesaṃ vitthārena rūparūpato vīsati dhammā, tayo ca arūpino khandhāti ete tevīsati dhammā viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbā. Aggahitaggahaṇena pana ekasantatisīsato nava rūpadhamme apanetvā cuddasa. Sabhāvakānaṃ bhāvadasakaṃ pakkhipitvā tettiṃsa, tesampi aggahitaggahaṇena santatisīsadvayato aṭṭhārasa rūpadhamme apanetvā pannarasa. ก็เมื่อนามรูปนี้เป็นไปอยู่อย่างนี้ เพราะเหตุที่ในปฏิสนธิขณะของเหล่าสัตว์ผู้เป็นคัพภเสยยกะและอัณฑชะที่ไม่มีภาวรูป สันตติสีสะ (หัวต่อแห่งสันตติ) ๒ คือ วัตถุทสกะและกายทสกะฝ่ายรูป กับอรูปขันธ์ ๓ ย่อมปรากฏขึ้น ฉะนั้น โดยพิสดาร ธรรม ๒๐ คือ รูปรูป และอรูปขันธ์ ๓ ของสัตว์เหล่านั้น รวมเป็นธรรม ๒๓ เหล่านี้ พึงทราบว่าเป็นนามรูปมีวิญญาณเป็นปัจจัย. ส่วนโดยอัคคหิตัคคหณนัย (นัยที่นับธรรมที่ไม่เคยนับ) พึงนำรูปธรรม ๙ ออกจากสันตติสีสะหนึ่ง เหลือ ๑๔. สำหรับสัตว์ที่มีภาวรูป พึงเพิ่มภาวทสกะเข้าไป เป็น ๓๓, แม้สำหรับสัตว์เหล่านั้น โดยอัคคหิตัคคหณนัย พึงนำรูปธรรม ๑๘ ออกจากสันตติสีสะสอง เหลือ ๑๕. Yasmā ca opapātikasattesu brahmakāyikādīnaṃ paṭisandhikkhaṇe cakkhusotavatthudasakānaṃ, jīvitindriyanavakassa ca vasena rūpato cattāri santatisīsāni, tayo ca arūpino khandhā pātubhavanti, tasmā tesaṃ vitthārena rūparūpato ekūnacattālīsa dhammā, tayo ca arūpino khandhāti ete bācattālīsa dhammā viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbā. Aggahitaggahaṇena pana santatisīsattayato sattavīsati dhamme apanetvā pannarasa. อนึ่ง เพราะเหตุที่ในปฏิสนธิขณะของเหล่าพรหมกายิกาพรหมเป็นต้น ในบรรดาสัตว์โอปปาติกะ สันตติสีสะ ๔ คือ จักขุทสกะ โสตทสกะ วัตถุทสกะ และชีวิตินทริยนวกะ ฝ่ายรูป กับอรูปขันธ์ ๓ ย่อมปรากฏขึ้น ฉะนั้น โดยพิสดาร ธรรม ๓๙ คือ รูปรูป และอรูปขันธ์ ๓ ของพรหมเหล่านั้น รวมเป็นธรรม ๔๒ เหล่านี้ พึงทราบว่าเป็นนามรูปมีวิญญาณเป็นปัจจัย. ส่วนโดยอัคคหิตัคคหณนัย พึงนำธรรม ๒๗ ออกจากสันตติสีสะสาม เหลือ ๑๕. Kāmabhave pana yasmā sesaopapātikānaṃ, saṃsedajānaṃ vā sabhāvakaparipuṇṇāyatanānaṃ paṭisandhikkhaṇe rūpato satta santatisīsāni, tayo ca arūpino khandhā pātubhavanti, tasmā tesaṃ vitthārena rūparūpato sattati dhammā, tayo ca arūpino khandhāti ete tesattati dhammā viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbā. Aggahitaggahaṇena pana rūpasantatisīsachakkato catupaññāsa dhamme apanetvā ekūnavīsati. Esa ukkaṃso. Avakaṃsena pana taṃtaṃrūpasantatisīsavikalānaṃ tassa tassa vasena hāpetvā hāpetvā saṅkhepato vitthārato ca paṭisandhiyaṃ viññāṇapaccayā nāmarūpasaṅkhā veditabbā. ส่วนในกามภพ เพราะเหตุที่ในปฏิสนธิขณะของเหล่าโอปปาติกสัตว์ที่เหลือ หรือของเหล่าสังเสทชสัตว์ ผู้มีภาวรูปและมีอายตนะบริบูรณ์ สันตติสีสะ ๗ ฝ่ายรูป กับอรูปขันธ์ ๓ ย่อมปรากฏขึ้น ฉะนั้น โดยพิสดาร ธรรม ๗๐ คือ รูปรูป และอรูปขันธ์ ๓ ของสัตว์เหล่านั้น รวมเป็นธรรม ๗๓ เหล่านี้ พึงทราบว่าเป็นนามรูปมีวิญญาณเป็นปัจจัย. ส่วนโดยอัคคหิตัคคหณนัย พึงนำธรรม ๕๔ ออกจากรูปสันตติสีสะหก เหลือ ๑๙. นี้เป็นฝ่ายสูงสุด. ส่วนโดยฝ่ายต่ำสุด พึงลดหย่อน (รูปธรรม) ตามสมควรแก่สันตติสีสะที่บกพร่องนั้นๆ แล้วพึงทราบจำนวนนามรูปมีวิญญาณเป็นปัจจัยในปฏิสนธิ โดยย่อและโดยพิสดาร. Arūpīnaṃ pana tayova arūpino khandhā. Asaññīnaṃ rūpato jīvitindriyanavakamevāti. Esa tāva paṭisandhiyaṃ nayo. ส่วนสำหรับอรูปสัตว์ มีเพียงอรูปขันธ์ ๓. สำหรับอสัญญีสัตว์ มีเพียงชีวิตินทริยนวกกลาปฝ่ายรูป. นี้เป็นนัยในปฏิสนธิกาล. Pavatte pana sabbattha rūpappavattidese paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe paṭisandhicittena saha pavattaututo utusamuṭṭhānaṃ suddhaṭṭhakaṃ pātubhavati. Paṭisandhicittaṃ pana rūpaṃ na samuṭṭhāpeti. Tañhi yathā papāte patitapuriso parassa paccayo hotuṃ na sakkoti, evaṃ vatthudubbalatāya dubbalattā rūpaṃ samuṭṭhāpetuṃ na sakkoti. Paṭisandhicittato pana uddhaṃ paṭhamabhavaṅgato pabhuti cittasamuṭṭhānaṃ suddhaṭṭhakaṃ, saddapātubhāvakāle paṭisandhikkhaṇato uddhaṃ pavattaututo ceva cittato ca saddanavakaṃ, ye pana kabaḷīkārāhārūpajīvino gabbhaseyyakasattā, tesaṃ, ส่วนในปวัตติกาล ในที่ที่รูปเกิดขึ้นได้ทุกแห่ง สุทธัฏฐกกลาปอันมีอุตุเป็นสมุฏฐาน ย่อมเกิดขึ้นในฐิติขณะของปฏิสนธิจิต จากอุตุที่เกิดขึ้นพร้อมกับปฏิสนธิจิต. แต่ปฏิสนธิจิตย่อมไม่ยังรูปให้เกิดขึ้น. จริงอยู่ ปฏิสนธิจิตนั้นไม่อาจยังรูปให้เกิดขึ้นได้ เพราะมีวัตถุอ่อนกำลังและเพราะตนเองก็อ่อนกำลัง เหมือนบุรุษผู้กำลังตกจากหน้าผา ไม่อาจเป็นที่พึ่งแก่ผู้อื่นได้ ฉันใด. แต่ในเบื้องหลังจากปฏิสนธิจิต จำเดิมแต่ปฐมภวังค์ไป สุทธัฏฐกกลาปอันมีจิตเป็นสมุฏฐาน (ย่อมเกิดขึ้น), ในกาลที่เสียงปรากฏขึ้น ในเบื้องหลังจากปฏิสนธิขณะ สัททนวกกลาป (ย่อมเกิดขึ้น) จากอุตุและจิตที่เกิดขึ้นในปวัตติกาล, ส่วนเหล่าสัตว์ผู้เป็นคัพภเสยยกะที่ดำรงชีพด้วยกวฬิงการาหาร สำหรับสัตว์เหล่านั้น, ‘‘Yañcassa bhuñjati mātā, annaṃ pānañca bhojanaṃ; Tena so tattha yāpeti, mātukucchigato naro’’ti. – (ดังพระดำรัสว่า) "มารดาของทารกนั้นบริโภคโภชนะใด คือ ข้าวและน้ำ, ทารกผู้อยู่ในครรภ์มารดานั้น ย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปได้ในครรภ์นั้นด้วยโภชนะนั้น" ดังนี้. Vacanato mātarā ajjhoharitāhārena anugate sarīre, opapātikānaṃ sabbapaṭhamaṃ attano mukhagataṃ kheḷaṃ ajjhoharaṇakāle āhārasamuṭṭhānaṃ suddhaṭṭhakanti idaṃ āhārasamuṭṭhānassa suddhaṭṭhakassa, utucittasamuṭṭhānānañca ukkaṃsato dvinnaṃ navakānaṃ vasena chabbīsatividhaṃ, pubbe ekekacittakkhaṇe tikkhattuṃ uppajjamānaṃ vuttaṃ kammasamuṭṭhānañca sattatividhanti channavutividhaṃ rūpaṃ, tayo ca arūpino khandhāti samāsato navanavuti dhammā. Yasmā vā saddo aniyato kadācideva pātubhāvato, tasmā duvidhampi taṃ apanetvā ime sattanavuti dhammā yathāsambhavaṃ sabbasattānaṃ viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbaṃ. Tesaṃ hi suttānampi pamattānampi khādantānampi pivantānampi divā ca rattiñca ete viññāṇapaccayā pavattanti. Tañca nesaṃ viññāṇapaccayabhāvaṃ parato vaṇṇayissāma. จากพระดำรัสนี้ (พึงทราบว่า) ในสรีระที่อาหารอันมารดากลืนกินแล้วแผ่ซ่านไป (สุทธัฏฐกกลาปมีอาหารเป็นสมุฏฐานย่อมเกิดขึ้น), สำหรับเหล่าโอปปาติกสัตว์ ในกาลที่กลืนกินน้ำลายในปากของตนเป็นครั้งแรก สุทธัฏฐกกลาปมีอาหารเป็นสมุฏฐาน (ย่อมเกิดขึ้น) ดังนี้ รูป ๒๖ อย่างนี้ คือ สุทธัฏฐกกลาปมีอาหารเป็นสมุฏฐาน และนวกกลาป ๒ อย่างโดยอย่างสูงอันมีอุตุและจิตเป็นสมุฏฐาน, และรูป ๗๐ อย่างอันมีกรรมเป็นสมุฏฐาน ที่กล่าวไว้ในก่อนว่าเกิดขึ้น ๓ ครั้งในแต่ละจิตตขณะ รวมเป็นรูป ๙๖ อย่าง, กับอรูปขันธ์ ๓, โดยย่อจึงเป็นธรรม ๙๙. อีกอย่างหนึ่ง เพราะเสียงไม่แน่นอนเนื่องจากปรากฏขึ้นเป็นบางครั้งบางคราวเท่านั้น ฉะนั้น พึงนำเสียงทั้งสองอย่างนั้นออกเสีย แล้วพึงทราบว่า ธรรม ๙๗ เหล่านี้ ตามสมควร เป็นนามรูปมีวิญญาณเป็นปัจจัยของสัตว์ทั้งปวง. จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้ย่อมเป็นไปเพราะมีวิญญาณเป็นปัจจัย ทั้งกลางวันและกลางคืน แม้เมื่อสัตว์เหล่านั้นหลับอยู่ ประมาทอยู่ เคี้ยวกินอยู่ หรือดื่มอยู่. และเราจักพรรณนาความเป็นปัจจัยแห่งวิญญาณแก่ธรรมเหล่านั้นในภายหลัง. Yampanetamettha kammajarūpaṃ, taṃ bhavayonigatiṭhitisattāvāsesu sabbapaṭhamaṃ patiṭṭhahantampi tisamuṭṭhānikarūpena anupatthaddhaṃ na sakkoti saṇṭhātuṃ, nāpi tisamuṭṭhānikaṃ tena anupatthaddhaṃ. Atha kho vātabbhāhatāpi catuddisā vavatthāpitā naḷakalāpiyo viya, ūmivegabbhāhatāpi mahāsamudde katthaci laddhapatiṭṭhā bhinnavāhanikā viya ca aññamaññupatthaddhānevetāni apatamānāni saṇṭhahitvā ekampi vassaṃ dvepi vassāni…pe… vassasatampi yāva tesaṃ sattānaṃ āyukkhayo vā puññakkhayo vā, tāva pavattantīti. Evaṃ bhavādīsu pavattitopettha viññātabbo vinicchayo. ก็บรรดารูปเหล่านั้น กรรมชรูปใดมีอยู่, กรรมชรูปนั้น แม้จะตั้งขึ้นก่อนเป็นอันดับแรกในภพ โยนิ คติ ฐิติ และสัตตาวาสทั้งหลาย แต่เมื่อไม่ได้รับการอุปถัมภ์จากรูปอันมีสมุฏฐาน ๓ ก็ไม่อาจดำรงอยู่ได้, แม้รูปอันมีสมุฏฐาน ๓ ก็ไม่อาจดำรงอยู่ได้เมื่อไม่ได้รับการอุปถัมภ์จากกรรมชรูปนั้น. แต่โดยที่แท้ รูปเหล่านี้ต่างอุปถัมภ์ซึ่งกันและกัน ไม่เสื่อมสลาย ดำรงอยู่ได้ เหมือนฟ่อนอ้อที่วางพิงกันไว้ในสี่ทิศ แม้ถูกลมพัดก็ไม่ล้ม ฉันใด และเหมือนเรือแตกที่ได้ที่พึ่งพิง ณ ที่ใดที่หนึ่งในมหาสมุทร แม้ถูกแรงคลื่นซัดก็ไม่สลาย ฉันนั้น, แล้วเป็นไปตลอดปีหนึ่งบ้าง สองปีบ้าง... ตลอดร้อยปีบ้าง จนกว่าจะสิ้นอายุหรือสิ้นบุญของสัตว์เหล่านั้น. พึงทราบวินิจฉัยในบท `วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ` นี้ โดยความเป็นไปในภพเป็นต้นอย่างนี้. 639. Saṅgahāti ettha ca yaṃ āruppe pavattipaṭisandhīsu, pañcavokārabhave ca pavattiyaṃ viññāṇapaccayā nāmameva, yañca asaññesu sabbattha, pañcavokārabhave ca pavattiyaṃ viññāṇapaccayā rūpameva, yañca pañcavokārabhave sabbattha viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, taṃ sabbaṃ nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpanti evaṃ ekadesasarūpekasesanayena saṅgahetvā viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbaṃ. 639. พึงทราบว่า ในบทว่า สงฺคหาติ นี้ พึงทำการสงเคราะห์ด้วยเอกเทสสรูปเอกเสสนัย คือรวบรวมนามอย่างเดียวบ้าง รูปอย่างเดียวบ้าง นามรูปบ้าง ทั้งหมดนั้นเข้าเป็นนามรูป ดังนี้ว่า นามด้วย รูปด้วย นามและรูปด้วย ชื่อว่านามรูป แล้วพึงทราบว่า "เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี" โดยนัยดังต่อไปนี้ คือ นามอย่างเดียวใด อาศัยวิญญาณเป็นปัจจัยเกิดขึ้นในปฏิสนธิและปวัตติกาลในอรูปภพ และในปวัตติกาลในปัญจโวการภพ, รูปอย่างเดียวใด อาศัยวิญญาณเป็นปัจจัยเกิดขึ้นในกาลทั้งปวงในอสัญญีภพ และในปวัตติกาลในปัญจโวการภพ, และนามรูปใด อาศัยวิญญาณเป็นปัจจัยเกิดขึ้นในกาลทั้งปวงในปัญจโวการภพ Asaññesu viññāṇābhāvā ayuttanti ce, nāyuttaṃ. Idampi, หากมีผู้กล่าวว่า "ในอสัญญีสัตว์ไม่มีวิญญาณ เพราะฉะนั้น (คำกล่าวว่า รูปเกิดเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย) จึงไม่สมควร" คำกล่าวแม้นี้ก็ไม่สมควร (คือสมควรแล้ว) Nāmarūpassa yaṃ hetu, viññāṇaṃ taṃ dvidhā mataṃ; Vipākamavipākañca, yuttameva yato idaṃ. เพราะเหตุที่วิญญาณที่เป็นเหตุแห่งนามรูปนั้น ท่านกล่าวไว้ ๒ อย่าง คือ วิปากวิญญาณ และอวิปากวิญญาณ ฉะนั้น คำกล่าวนี้จึงสมควรแล้ว Yañhi nāmarūpassa hetu viññāṇaṃ, taṃ vipākāvipākabhedato dvedhā mataṃ. Idañca asaññasattesu kammasamuṭṭhānattā pañcavokārabhave pavattaabhisaṅkhāraviññāṇapaccayā rūpaṃ. Tathā pañcavokāre pavattiyaṃ kusalādicittakkhaṇe kammasamuṭṭhānanti yuttameva idaṃ. Evaṃ saṅgahatopettha viññātabbo vinicchayo. จริงอยู่ วิญญาณที่เป็นเหตุแห่งนามรูปนั้น ท่านกล่าวไว้ ๒ อย่าง โดยจำแนกเป็นวิปากวิญญาณและอวิปากวิญญาณ และรูปนี้ในอสัญญีสัตว์ทั้งหลาย เพราะเป็นกรรมสมุฏฐาน จึงเป็นรูปที่มีอภิสังขารวิญญาณอันเป็นไปแล้วในปัญจโวการภพเป็นปัจจัย ฉันใดก็ดี รูปที่เป็นกรรมสมุฏฐานในกุสลจิตตขณะเป็นต้น ในปวัตติกาลในปัญจโวการภพ ก็ฉันนั้น เพราะฉะนั้น คำกล่าวนี้จึงสมควรแล้ว พึงทราบวินิจฉัยในบทนี้แม้โดยนัยแห่งการสงเคราะห์ ดังนี้ 640. Paccayanayāti ettha hi, 640. ในบทว่า ปจฺจยนยาติ นี้แล Nāmassa pākaviññāṇaṃ, navadhā hoti paccayo; Vatthurūpassa navadhā, sesarūpassa aṭṭhadhā. วิปากวิญญาณเป็นปัจจัยแก่นามโดย ๙ ประการ, เป็นปัจจัยแก่วัตถุรูปโดย ๙ ประการ, เป็นปัจจัยแก่รูปที่เหลือโดย ๘ ประการ Abhisaṅkhāraviññāṇaṃ, hoti rūpassa ekadhā; Tadaññaṃ pana viññāṇaṃ, tassa tassa yathārahaṃ. อภิสังขารวิญญาณเป็นปัจจัยแก่รูปโดย ๑ ประการ ส่วนวิญญาณนอกนั้น เป็นปัจจัยแก่นามรูปนั้นๆ ตามสมควร Yañhetaṃ paṭisandhiyaṃ pavattiyaṃ vā vipākasaṅkhātaṃ nāmaṃ, tassa rūpamissassa vā amissassa vā paṭisandhikaṃ vā aññaṃ vā vipākaviññāṇaṃ sahajātaaññamaññanissayasampayuttavipākāhārindriyaatthiavigatapaccayehi navadhā paccayo hoti. จริงอยู่ นามใดที่เรียกว่าวิบาก ในปฏิสนธิกาลหรือปวัตติกาล, วิปากวิญญาณที่เป็นปฏิสนธิก็ตาม ที่เป็นอื่นก็ตาม ย่อมเป็นปัจจัยแก่นามนั้น ซึ่งระคนกับรูปก็ตาม ไม่ระคนกับรูปก็ตาม โดย ๙ ประการ คือ โดยสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย Vatthurūpassa paṭisandhiyaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākāhārindriyavippayuttaatthiavigatapaccayehi navadhā paccayo hoti. Ṭhapetvā pana vatthurūpaṃ sesarūpassa imesu navasu aññamaññapaccayaṃ apanetvā sesehi aṭṭhahi paccayehi paccayo hoti. (วิปากวิญญาณ) เป็นปัจจัยแก่วัตถุรูปในปฏิสนธิกาล โดย ๙ ประการ คือ โดยสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย แต่เว้นวัตถุรูปเสียแล้ว เป็นปัจจัยแก่รูปที่เหลือ ด้วยปัจจัย ๘ ที่เหลือ โดยยกอัญญมัญญปัจจัยออกจากปัจจัย ๙ เหล่านี้ Abhisaṅkhāraviññāṇaṃ pana asaññasattarūpassa vā pañcavokārabhave vā kammajassa rūpassa suttantikapariyāyato upanissayavasena ekadhāva paccayo hoti. Avasesaṃ paṭhamabhavaṅgato pabhuti sabbampi viññāṇaṃ tassa tassa nāmarūpassa yathārahaṃ paccayo hotīti veditabbaṃ. Vitthārato pana tassa paccayanaye dassiyamāne sabbāpi paṭṭhānakathā vitthāretabbā hotīti na naṃ ārabhāma. ส่วนอภิสังขารวิญญาณ เป็นปัจจัยแก่รูปของอสัญญีสัตว์ หรือแก่กรรมชรูปในปัญจโวการภพ โดยปริยายแห่งสุตตันตะ ด้วยอำนาจอุปนิสสยปัจจัย โดยประการเดียวเท่านั้น พึงทราบว่า วิญญาณทั้งหมดที่เหลือ ตั้งแต่ปฐมภวังค์เป็นต้นไป ย่อมเป็นปัจจัยแก่นามรูปนั้นๆ ตามสมควร แต่เมื่อจะแสดงปัจจยนัยของวิญญาณนั้นโดยพิสดาร ก็จะต้องขยายปัฏฐานกถาทั้งหมดด้วย เพราะฉะนั้น เราจึงไม่เริ่มเรื่องนั้น Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘paṭisandhināmarūpaṃ viññāṇapaccayā hotī’’ti? Suttato yuttito ca. Sutte hi ‘‘cittānuparivattino dhammā’’tiādinā (dha. sa. dukamātikā 62) nayena bahudhā vedanādīnaṃ viññāṇapaccayatā siddhā. Yuttito pana, ในเรื่องนั้น อาจมีคำถามว่า "จะพึงทราบได้อย่างไรว่า ปฏิสนธินามรูปมีวิญญาณเป็นปัจจัย?" (ตอบว่า) พึงทราบได้โดยอาศัยสุตตะและยุตติ จริงอยู่ ในสุตตะ ความที่เวทนาเป็นต้นมีวิญญาณเป็นปัจจัย ย่อมสำเร็จได้โดยหลายปริยาย ด้วยนัยเป็นต้นว่า "ธรรมทั้งหลายที่เกิดตามจิต" ส่วนโดยยุตติ (มีดังนี้) Cittajena hi rūpena, idha diṭṭhena sijjhati; Adiṭṭhassāpi rūpassa, viññāṇaṃ paccayo iti. จริงอยู่ ความที่วิญญาณเป็นปัจจัยแม้แก่รูปที่มองไม่เห็น ย่อมสำเร็จได้ด้วยจิตตชรูปที่มองเห็นในโลกนี้ Citte hi pasanne appasanne vā tadanurūpāni rūpāni uppajjamānāni diṭṭhāni. Diṭṭhena ca adiṭṭhassa anumānaṃ hotīti iminā idha diṭṭhena cittajarūpena adiṭṭhassāpi paṭisandhirūpassa viññāṇaṃ paccayo hotīti jānitabbametaṃ. Kammasamuṭṭhānassāpi hi tassa cittasamuṭṭhānasseva viññāṇapaccayatā paṭṭhāne āgatāti. Evaṃ paccayanayatopettha viññātabbo vinicchayoti. จริงอยู่ เมื่อจิตผ่องใสหรือไม่ผ่องใส รูปทั้งหลายที่สมควรแก่จิตนั้นๆ ก็ปรากฏเกิดขึ้นให้เห็น และการอนุมานถึงสิ่งที่มองไม่เห็นด้วยสิ่งที่มองเห็นย่อมมีได้ เพราะฉะนั้น พึงทราบข้อนี้ว่า "วิญญาณเป็นปัจจัยแม้แก่ปฏิสนธิรูปที่มองไม่เห็น" โดยอาศัยจิตตชรูปที่มองเห็นในโลกนี้ เพราะว่า แม้รูปอันเป็นกรรมสมุฏฐานนั้น ความที่วิญญาณเป็นปัจจัยเหมือนจิตตสมุฏฐานรูป ก็มาในปัฏฐานปกรณ์ พึงทราบวินิจฉัยในบทนี้แม้โดยปัจจยนัย ดังนี้ Ayaṃ ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti padasmiṃ vitthārakathā. นี้เป็นกถาโดยพิสดารในบทว่า "วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ" Nāmarūpapaccayāsaḷāyatanapadavitthārakathā กถาโดยพิสดารในบทว่า "นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ" 641. Nāmarūpapaccayā saḷāyatanapade – 641. ในบทว่า "นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ" (มีวินิจฉัยดังนี้) Nāmaṃ khandhattayaṃ rūpaṃ, bhūtavatthādikaṃ mataṃ; Katekasesaṃ taṃ tassa, tādisasseva paccayo. ขันธ์ ๓ ท่านเรียกว่านาม, ภูตรูปและวัตถุรูปเป็นต้น ท่านเรียกว่ารูป นามรูปนั้นที่ท่านทำเอกเสสแล้ว ย่อมเป็นปัจจัยแก่สฬายตนะที่ท่านทำเอกเสสแล้วเช่นกัน Yañhetaṃ saḷāyatanasseva paccayabhūtaṃ nāmarūpaṃ, tattha nāmanti vedanādikkhandhattayaṃ, rūpaṃ pana sasantatipariyāpannaṃ niyamato cattāri bhūtāni cha vatthūni jīvitindriyanti evaṃ bhūtavatthādikaṃ matanti veditabbaṃ. Taṃ pana nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpanti evaṃ katekasesaṃ chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca saḷāyatananti evaṃ katekasesasseva saḷāyatanassa paccayoti veditabbaṃ. Kasmā? Yasmā āruppe nāmameva paccayo, tañca chaṭṭhāyatanasseva na aññassa. ‘‘Nāmapaccayā chaṭṭhāyatana’’nti (vibha. 322) hi vibhaṅge vuttaṃ. จริงอยู่ ในนามรูปที่เป็นปัจจัยแก่สฬายตนะนั้น ขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น ชื่อว่านาม ส่วนรูป พึงทราบว่า ได้แก่ ภูตรูปและวัตถุรูปเป็นต้น คือ ภูตรูป ๔ วัตถุ ๖ และชีวิตินทรีย์ ซึ่งนับเนื่องในสันดานของตนโดยแน่นอน แต่นามรูปนั้นที่ท่านทำเอกเสสแล้วว่า "นามด้วย รูปด้วย นามและรูปด้วย ชื่อว่านามรูป" ย่อมเป็นปัจจัยแก่สฬายตนะที่ท่านทำเอกเสสแล้วเช่นกันว่า "ฉัฏฐายตนะด้วย สฬายตนะด้วย ชื่อว่าสฬายตนะ" ดังนี้ เพราะเหตุไร? เพราะว่าในอรูปภพ นามอย่างเดียวเป็นปัจจัย และนามนั้นก็เป็นปัจจัยแก่ฉัฏฐายตนะเท่านั้น ไม่เป็นปัจจัยแก่อายตนะอื่น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในคัมภีร์วิภังค์ว่า "เพราะนามเป็นปัจจัย ฉัฏฐายตนะจึงมี" Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘nāmarūpaṃ saḷāyatanassa paccayo’’ti? Nāmarūpabhāve bhāvato. Tassa tassa hi nāmassa rūpassa ca bhāve taṃ taṃ āyatanaṃ hoti, na aññathā. Sā panassa tabbhāvabhāvitā paccayanayasmiṃ yeva āvibhavissati. Tasmā, ในเรื่องนั้น อาจมีคำถามว่า "จะพึงทราบได้อย่างไรว่า นามรูปเป็นปัจจัยแก่สฬายตนะ?" (ตอบว่า) พึงทราบได้เพราะมีสฬายตนะเมื่อนามรูปมี จริงอยู่ เมื่อนามนั้นๆ และรูปนั้นๆ มีอยู่ อายตนะนั้นๆ จึงมี, เมื่อไม่มี ก็ไม่มี แต่อันว่าความเป็นไปของอายตนะนั้นเนื่องด้วยความเป็นไปของนามรูปนั้น จักปรากฏชัดในปัจจยนัยนั่นเทียว เพราะฉะนั้น Paṭisandhiyā pavatte vā, hoti yaṃ yassa paccayo; Yathā ca paccayo hoti, tathā neyyaṃ vibhāvinā. นามรูปใดเป็นปัจจัยแก่อายตนะใด ในปฏิสนธิกาลหรือปวัตติกาล และเป็นปัจจัยโดยประการใด ผู้มีปัญญาพึงทราบโดยประการนั้น Tatrāyamatthadīpanā – ในคาถานั้น มีการอธิบายความดังนี้ Nāmameva hi āruppe, paṭisandhipavattisu; Paccayo sattadhā chadhā, hoti taṃ avakaṃsato. จริงอยู่ ในอรูปภพ ในปฏิสนธิและปวัตติกาล นามอย่างเดียวเท่านั้น เป็นปัจจัยแก่อายตนะนั้น โดย ๗ ประการบ้าง ๖ ประการบ้าง เป็นอย่างน้อย Kathaṃ? Paṭisandhiyaṃ tāva avakaṃsato sahajātaaññamaññanissayasampayuttavipākaatthiavigatapaccayehi sattadhā nāmaṃ chaṭṭhāyatanassa paccayo hoti. Kiñci panettha hetupaccayena, kiñci āhārapaccayenāti evaṃ aññathāpi paccayo hoti, tassa vasena ukkaṃsāvakaṃso veditabbo. อย่างไร? คือ ในปฏิสนธิกาลก่อน เป็นอย่างน้อย นามเป็นปัจจัยแก่ฉัฏฐายตนะโดย ๗ ประการ คือ โดยสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปากปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ในนามนั้น บางอย่างเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย, บางอย่างเป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย, ด้วยประการฉะนี้ จึงเป็นปัจจัยโดยประการอื่นอีกก็ได้ พึงทราบความยิ่งและหย่อนโดยอำนาจแห่งปัจจัยนั้นๆ Pavattepi vipākaṃ vuttanayeneva paccayo hoti, itaraṃ pana avakaṃsato vuttappakāresu paccayesu vipākapaccayavajjehi chahi paccayehi paccayo hoti. Kiñci panettha hetupaccayena, kiñci āhārapaccayenāti evaṃ aññathāpi paccayo hoti, tassa vasena ukkaṃsāvakaṃso veditabbo. แม้ในปวัตติกาล วิปากนามเป็นปัจจัยโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ส่วนนามอื่น (อวิปากนาม) โดยอย่างน้อยที่สุด ย่อมเป็นปัจจัยด้วยปัจจัย ๖ อย่าง เว้นวิปากปัจจัย ในบรรดาปัจจัยทั้งหลายตามประเภทที่กล่าวแล้ว ในอวิปากนามนั้น นามบางอย่างเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย นามบางอย่างเป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย ด้วยประการฉะนี้ ย่อมเป็นปัจจัยโดยประการอื่นด้วย พึงทราบความยิ่งและหย่อนโดยอำนาจแห่งปัจจัยนั้นๆ Aññasmimpi bhave nāmaṃ, tatheva paṭisandhiyaṃ; Chaṭṭhassa itaresaṃ taṃ, chahākārehi paccayo. แม้ในภพอื่น (ปัญจโวการภพ) ในขณะปฏิสนธิ นามนั้นเป็นปัจจัยแก่อายตนะที่ ๖ โดย ๗ ประการอย่างนั้นเหมือนกัน นามนั้นเป็นปัจจัยแก่อายตนะอื่นๆ โดย ๖ ประการ Āruppato hi aññasmimpi pañcavokārabhave taṃ vipākanāmaṃ hadayavatthuno sahāyaṃ hutvā chaṭṭhassa manāyatanassa yathā āruppe vuttaṃ, tatheva avakaṃsato sattadhā paccayo hoti. Itaresaṃ pana taṃ pañcannaṃ cakkhāyatanādīnaṃ catumahābhūtasahāyaṃ hutvā sahajātanissayavipākavippayuttaatthiavigatavasena chahākārehi paccayo hoti. Kiñci panettha hetupaccayena, kiñci āhārapaccayenāti evaṃ aññathāpi paccayo hoti, tassa vasena ukkaṃsāvakaṃso veditabbo. จริงอยู่ แม้ในปัญจโวการภพอื่นจากอรูปภพ วิปากนามนั้นเป็นสหายของหทยวัตถุแล้ว เป็นปัจจัยแก่มนายตนะที่ ๖ โดย ๗ ประการ โดยอย่างน้อยที่สุด เหมือนกับที่กล่าวไว้ในอรูปภพ ส่วนวิปากนามนั้นเป็นปัจจัยแก่อายตนะ ๕ อย่างมีจักขายตนะเป็นต้นนอกนี้ โดยเป็นสหายของมหาภูตรูป ๔ แล้ว เป็นปัจจัยโดย ๖ ประการ ด้วยอำนาจแห่งสหชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ในวิปากนามนั้น นามบางอย่างเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย นามบางอย่างเป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย ด้วยประการฉะนี้ ย่อมเป็นปัจจัยโดยประการอื่นด้วย พึงทราบความยิ่งและหย่อนโดยอำนาจแห่งปัจจัยนั้นๆ Pavattepi tathā hoti, pākaṃ pākassa paccayo; Apākaṃ avipākassa, chadhā chaṭṭhassa paccayo. แม้ในปวัตติกาล ก็เป็นอย่างนั้นเหมือนกัน คือ วิปากนามเป็นปัจจัยแก่วิปากะ (มนายตนะที่ ๖) อวิปากนามเป็นปัจจัยแก่อวิปากะ (มนายตนะที่ ๖) โดย ๖ ประการ Pavattepi hi pañcavokārabhave yathā paṭisandhiyaṃ, tatheva vipākanāmaṃ vipākassa chaṭṭhāyatanassa avakaṃsato sattadhā paccayo hoti. Avipākaṃ pana avipākassa chaṭṭhassa avakaṃsatova tato vipākapaccayaṃ apanetvā chadhā paccayo hoti. Vuttanayeneva panettha ukkaṃsāvakaṃso veditabbo. จริงอยู่ แม้ในปวัตติกาลในปัญจโวการภพ วิปากนามเป็นปัจจัยแก่วิปากมนายตนะที่ ๖ โดย ๗ ประการ โดยอย่างน้อยที่สุด เหมือนในปฏิสนธิขณะ ส่วนอวิปากนามเป็นปัจจัยแก่มนายตนะที่ ๖ ที่ไม่ใช่วิปากะ โดย ๖ ประการ โดยนำวิปากปัจจัยออกจากปัจจัย ๗ นั้น โดยอย่างน้อยที่สุดนั่นเทียว ในที่นี้ พึงทราบความยิ่งและหย่อนโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว Tattheva sesapañcannaṃ, vipākaṃ paccayo bhave; Catudhā avipākampi, evameva pakāsitaṃ. ในปวัตติกาลแห่งปัญจโวการภพนั้นนั่นเทียว วิปากนามพึงเป็นปัจจัยแก่อายตนะที่เหลือ ๕ อย่าง โดย ๔ ประการ แม้อวิปากนามก็ทรงแสดงไว้อย่างนี้เหมือนกัน Tattheva hi pavatte sesānaṃ cakkhāyatanādīnaṃ pañcannaṃ cakkhupasādādivatthukaṃ itarampi vipākanāmaṃ pacchājātavippayuttaatthiavigatapaccayehi catudhā paccayo hoti. Yathā ca vipākaṃ, avipākampi evameva pakāsitaṃ. Tasmā kusalādibhedampi tesaṃ catudhā paccayo hotīti veditabbaṃ. Evaṃ tāva nāmameva paṭisandhiyaṃ pavatte vā yassa yassa āyatanassa paccayo hoti, yathā ca paccayo hoti, tathā veditabbaṃ. จริงอยู่ ในปวัตติกาลนั้นนั่นเทียว วิปากนามซึ่งมีจักขุปสาทเป็นต้นเป็นวัตถุที่อาศัย และวิปากนามอื่น (ซึ่งมีหทยวัตถุเป็นวัตถุที่อาศัย) เป็นปัจจัยแก่อายตนะ ๕ อย่างมีจักขายตนะเป็นต้นที่เหลือ โดย ๔ ประการ ด้วยปัจจัยคือ ปัจฉาชาตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย และทรงแสดงอวิปากนามไว้อย่างนั้นเหมือนกันกับวิปากนาม เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า แม้นามที่มีประเภทเป็นกุศลเป็นต้น ก็เป็นปัจจัยแก่อายตนะเหล่านั้น โดย ๔ ประการ ด้วยประการฉะนี้ เบื้องต้น พึงทราบว่า นามอย่างเดียวเท่านั้นเป็นปัจจัยแก่อายตนะนั้นๆ ในปฏิสนธิกาลหรือในปวัตติกาล และเป็นปัจจัยโดยประการใด ก็พึงทราบ (นามนั้น) โดยประการนั้น Rūpaṃ panettha āruppe, bhave bhavati paccayo; Na ekāyatanassāpi, pañcakkhandhabhave pana. ในนามรูปนั้น รูปในอรูปภพไม่เป็นปัจจัยแม้อายตนะอย่างหนึ่ง แต่ในภพที่มีขันธ์ ๕ (ปัญจโวการภพ) Rūpato sandhiyaṃ vatthu, chadhā chaṭṭhassa paccayo; Bhūtāni catudhā honti, pañcannaṃ avisesato. ในบรรดารูปทั้งหลาย ในปฏิสนธิขณะ วัตถุรูปเป็นปัจจัยแก่อายตนะที่ ๖ โดย ๖ ประการ ภูตรูปทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่อายตนะ ๕ อย่าง โดย ๔ ประการ โดยไม่จำแนก Rūpato hi paṭisandhiyaṃ vatthurūpaṃ chaṭṭhassa manāyatanassa sahajātaaññamaññanissayavippayuttaatthiavigatapaccayehi chadhā paccayo hoti. Cattāri pana bhūtāni avisesato paṭisandhiyaṃ pavatte ca yaṃ yaṃ āyatanaṃ uppajjati, tassa tassa vasena pañcannampi cakkhāyatanādīnaṃ sahajātanissayaatthiavigatapaccayehi catudhā paccayā honti. จริงอยู่ ในบรรดารูปทั้งหลาย ในปฏิสนธิขณะ วัตถุรูปเป็นปัจจัยแก่มนายตนะที่ ๖ โดย ๖ ประการ ด้วยปัจจัยคือ สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ส่วนภูตรูป ๔ อย่าง โดยไม่จำแนก ทั้งในปฏิสนธิกาลและปวัตติกาล ย่อมเป็นปัจจัยแก่อายตนะทั้ง ๕ มีจักขายตนะเป็นต้น โดย ๔ ประการ ด้วยปัจจัยคือ สหชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย โดยอำนาจแห่งอายตนะนั้นๆ ที่เกิดขึ้น Tidhā jīvitametesaṃ, āhāro ca pavattiyaṃ; Tāneva chadhā chaṭṭhassa, vatthu tasseva pañcadhā. ชีวิตรูปเป็นปัจจัยแก่อายตนะ ๕ อย่างเหล่านี้ โดย ๓ ประการ และอาหารรูป (ก็เป็นปัจจัย) ในปวัตติกาล อายตนะ ๕ อย่างเหล่านั้นนั่นเทียว เป็นปัจจัยแก่อายตนะที่ ๖ โดย ๖ ประการ วัตถุรูปเป็นปัจจัยแก่มนายตนะนั้นนั่นเทียว โดย ๕ ประการ Etesaṃ pana cakkhādīnaṃ pañcannaṃ paṭisandhiyaṃ pavatte ca atthi avigataindriyavasena rūpajīvitaṃ tidhā paccayo hoti. Āhāro ca atthiavigatāhāravasena tividhā paccayo hoti, so ca kho ye sattā āhārūpajīvino, tesaṃ āhārānugate kāye pavattiyaṃyeva, no paṭisandhiyaṃ. Tāni pana pañca cakkhāyatanādīni chaṭṭhassa cakkhu sotaghānajivhākāyaviññāṇasaṅkhātassa manāyatanassa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatavasena chahākārehi paccayā honti pavatte, no paṭisandhiyaṃ. Ṭhapetvā pana pañcaviññāṇāni tasseva avasesamanāyatanassa vatthurūpaṃ nissayapurejātavippayuttaatthiavigatavasena pañcadhā paccayo hoti pavatteyeva, no paṭisandhiyaṃ. Evaṃ rūpameva paṭisandhiyaṃ pavatte vā yassa yassa āyatanassa paccayo hoti, yathā ca paccayo hoti, tathā veditabbaṃ. ส่วนรูปชีวิตเป็นปัจจัยแก่อายตนะ ๕ อย่างมีจักขุเป็นต้นเหล่านี้ โดย ๓ ประการ ด้วยอำนาจแห่งอัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย และอินทริยปัจจัย ทั้งในปฏิสนธิกาลและปวัตติกาล และอาหารรูปเป็นปัจจัยโดย ๓ ประการ ด้วยอำนาจแห่งอัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย และอาหารปัจจัย แต่อาหารรูปนั้นเป็นปัจจัยในปวัตติกาลเท่านั้น ในร่างกายที่อาหารแผ่ซ่านไปของสัตว์ทั้งหลายที่ดำรงชีวิตอยู่ได้ด้วยอาหาร ไม่เป็นปัจจัยในปฏิสนธิกาล ส่วนอายตนะ ๕ อย่างมีจักขายตนะเป็นต้นเหล่านั้น เป็นปัจจัยแก่มนายตนะที่ ๖ อันได้แก่ จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ และกายวิญญาณ โดย ๖ ประการ ด้วยอำนาจแห่งนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อินทริยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ในปวัตติกาล ไม่เป็นปัจจัยในปฏิสนธิกาล ส่วนวัตถุรูป เว้นปัญจวิญญาณเสีย เป็นปัจจัยแก่มนายตนะที่เหลือนั้นนั่นเทียว โดย ๕ ประการ ด้วยอำนาจแห่งนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ในปวัตติกาลเท่านั้น ไม่เป็นปัจจัยในปฏิสนธิกาล ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า รูปอย่างเดียวเท่านั้นเป็นปัจจัยแก่อายตนะนั้นๆ ในปฏิสนธิกาลหรือในปวัตติกาล และเป็นปัจจัยโดยประการใด ก็พึงทราบ (รูปนั้น) โดยประการนั้น Nāmarūpaṃ panubhayaṃ, hoti yaṃ yassa paccayo; Yathā ca tampi sabbattha, viññātabbaṃ vibhāvinā. ส่วนนามรูปทั้งสองอย่างใด เป็นปัจจัยแก่อายตนะใด และเป็นปัจจัยโดยประการใด ผู้มีปัญญาก็พึงทราบนามรูปนั้นในภพทั้งปวงโดยประการนั้นด้วย Seyyathidaṃ. Paṭisandhiyaṃ tāva pañcavokārabhave khandhattayavatthurūpasaṅkhātaṃ nāmarūpaṃ chaṭṭhāyatanassa sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttavippayuttaatthiavigatapaccayādīhi paccayo hotīti. Idamettha mukhamattaṃ. Vuttanayānusārena pana sakkā sabbaṃ yojetunti na ettha vitthāro dassitoti. ได้แก่สิ่งต่อไปนี้ ในปฏิสนธิขณะ เบื้องต้น ในปัญจโวการภพ นามรูปอันได้แก่ นามขันธ์ ๓ และวัตถุรูป เป็นปัจจัยแก่อายตนะที่ ๖ ด้วยปัจจัยมีสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัยเป็นต้น คำที่กล่าวมานี้เป็นเพียงหัวข้อในเรื่องนี้ แต่ก็สามารถประกอบความทั้งหมดได้โดยอนุโลมตามนัยที่กล่าวแล้ว เพราะฉะนั้น จึงมิได้แสดงความพิสดารไว้ในที่นี้ Ayaṃ ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti padasmiṃ vitthārakathā. นี้เป็นกถาว่าด้วยการขยายความในบทว่า “นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ” Saḷāyatanapaccayāphassapadavitthārakathā กถาว่าด้วยการขยายความในบทว่า สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส 642. Saḷāyatanapaccayā phassapade – 642. ในบทว่า สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส Saḷeva phassā saṅkhepā, cakkhusamphassaādayo; Viññāṇamiva bāttiṃsa, vitthārena bhavanti te. ผัสสะทั้งหลายโดยย่อมี ๖ อย่างเท่านั้น คือ จักขุสัมผัสเป็นต้น โดยพิสดาร ผัสสะเหล่านั้นมี ๓๒ อย่าง เหมือนวิญญาณ Saṅkhepena hi saḷāyatanapaccayā phassoti cakkhusamphasso, sotasamphasso, ghānasamphasso, jivhāsamphasso, kāyasamphasso, manosamphassoti ime cakkhusamphassādayo cha eva phassā bhavanti. Vitthārena pana cakkhusamphassādayo pañca kusalavipākā, pañca akusalavipākāti dasa, sesā bāvīsati-lokiyavipākaviññāṇasampayuttā ca bāvīsatīti evaṃ sabbepi saṅkhārapaccayā vuttaviññāṇamiva bāttiṃsa honti. โดยย่อ ในคำว่า 'เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี' นั้น ผัสสะ ๖ อย่างเหล่านี้เท่านั้น คือ จักขุสัมผัส โสตสัมผัส ฆานสัมผัส ชิวหาสัมผัส กายสัมผัส มโนสัมผัส แต่โดยพิสดาร จักขุสัมผัสเป็นต้น ๕ เป็นกุศลวิบาก ๕ เป็นอกุศลวิบาก ๕ รวมเป็น ๑๐, ส่วนที่เหลือ ๒๒ ประกอบกับโลกิยวิปากวิญญาณ ๒๒ ดวง จึงเป็น ๒๒, ด้วยประการฉะนี้ แม้ผัสสะทั้งหมดก็มี ๓๒ เหมือนวิญญาณที่กล่าวไว้แล้วว่ามีสังขารเป็นปัจจัย Yaṃ panetassa bāttiṃsavidhassāpi phassassa paccayo saḷāyatanaṃ, tattha, ก็สฬายตนะใดเป็นปัจจัยแก่ผัสสะแม้นี้ซึ่งมี ๓๒ อย่าง, ในสฬายตนะนั้น, Chaṭṭhena saha ajjhattaṃ, cakkhādiṃ bāhirehipi; Saḷāyatanamicchanti, chahi saddhiṃ vicakkhaṇā. บัณฑิตทั้งหลาย ย่อมต้องการจักขุเป็นต้นภายใน พร้อมกับอายตนะที่ ๖ ว่าเป็นสฬายตนะ, และต้องการ (จักขุเป็นต้นภายใน) พร้อมกับอายตนะภายนอก ๖ ด้วย Tattha ye tāva ‘‘upādiṇṇakapavattikathā aya’’nti sakasantatipariyāpannameva paccayaṃ paccayuppannañca dīpenti, te ‘‘chaṭṭhāyatanapaccayā phasso’’ti (vibha. 322) pāḷianusārato āruppe chaṭṭhāyatanañca, aññattha sabbasaṅgahato saḷāyatanañca phassassa paccayoti ekadesasarūpekasesaṃ katvā chaṭṭhena saha ajjhattaṃ cakkhādiṃ saḷāyatananti icchanti. Tañhi chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca saḷāyatanantveva saṅkhaṃ gacchati. ในสองวาทะนั้น ก่อนอื่น บัณฑิตเหล่าใดแสดงปัจจัยและปัจจยุปบันอันเป็นไปในสันดานของตนเท่านั้น ด้วยมนสิการว่า 'นี้เป็นอุปาทินนกปวัตติกถา' บัณฑิตเหล่านั้นทำเอกเสสโดยมีรูปเป็นส่วนหนึ่ง ตามแนวพระบาลีว่า 'เพราะฉัฏฐายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี' ด้วยมนสิการว่า 'ในอรูปภพ ฉัฏฐายตนะเป็นปัจจัยแก่ผัสสะ, ในภพอื่น สฬายตนะเป็นปัจจัยแก่ผัสสะโดยการรวบรวมทั้งหมด' แล้วจึงต้องการจักขุเป็นต้นภายในพร้อมกับอายตนะที่ ๖ ว่าเป็นสฬายตนะ จริงอยู่ คำว่า ฉัฏฐายตนะและสฬายตนะนั้น ย่อมถึงการนับว่าสฬายตนะนั่นเทียว Ye pana paccayuppannameva ekasantatipariyāpannaṃ dīpenti, paccayaṃ pana bhinnasantānampi, te yaṃ yaṃ āyatanaṃ phassassa paccayo hoti, taṃ sabbampi dīpentā bāhirampi pariggahetvā tadeva chaṭṭhena saha ajjhattaṃ bāhirehipi rūpāyatanādīhi saddhiṃ saḷāyatananti icchanti. Tampi hi chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca saḷāyatananti etesaṃ ekasese kate saḷāyatanantveva saṅkhaṃ gacchati. ส่วนบัณฑิตเหล่าใดแสดงปัจจยุปบันอันเป็นไปในสันดานเดียวเท่านั้น แต่แสดงปัจจัยแม้เป็นไปในสันดานอื่น, บัณฑิตเหล่านั้น เมื่อจะแสดงอายตนะทั้งหมดที่เป็นปัจจัยแก่ผัสสะ จึงรวบรวมเอาแม้อายตนะภายนอกแล้ว ต้องการจักขุเป็นต้นภายในนั้นแหละพร้อมกับอายตนะที่ ๖ และพร้อมกับรูปายตนะเป็นต้นภายนอกด้วย ว่าเป็นสฬายตนะ จริงอยู่ แม้คำว่า ฉัฏฐายตนะ สฬายตนะ (ภายใน) และสฬายตนะ (ภายนอก) เหล่านี้ เมื่อทำเอกเสสแล้ว ย่อมถึงการนับว่าสฬายตนะนั่นเทียว Etthāha – na sabbāyatanehi eko phasso sambhoti, nāpi ekamhā āyatanā sabbe phassā, ayañca saḷāyatanapaccayā phassoti ekova vutto, so kasmāti. Tatridaṃ vissajjanaṃ – saccametaṃ, sabbehi eko, ekamhā vā sabbe na sambhonti, sambhoti pana anekehi eko. Yathā cakkhusamphasso cakkhāyatanā rūpāyatanā cakkhuviññāṇasaṅkhātā manāyatanā avasesasampayuttadhammāyatanā cāti evaṃ sabbattha yathānurūpaṃ yojetabbaṃ. Tasmā eva hi, ในเรื่องนี้ มีผู้กล่าวว่า – ผัสสะหนึ่งย่อมไม่เกิดขึ้นจากอายตนะทั้งหมด, และผัสสะทั้งหลายก็ไม่เกิดขึ้นจากอายตนะเดียว, แต่ในที่นี้พระองค์ตรัสไว้เพียงหนึ่งว่า 'เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี', เหตุไรจึงตรัสเช่นนั้น ในปัญหานั้น คำวิสัชนามีดังนี้ – คำพูดนั้นจริง, ผัสสะหนึ่งไม่เกิดขึ้นจากอายตนะทั้งหมด หรือผัสสะทั้งหมดก็ไม่เกิดขึ้นจากอายตนะเดียว, แต่ผัสสะหนึ่งย่อมเกิดขึ้นจากอายตนะหลายอย่าง เหมือนอย่างว่า จักขุสัมผัสย่อมเกิดขึ้นจากจักขายตนะ รูปายตนะ มนายตนะที่ชื่อว่าจักขุวิญญาณ และธัมมายตนะคือสัมปยุตตธรรมที่เหลือ ฉันใด, ในที่ทุกแห่งก็พึงประกอบตามสมควร ฉันนั้น เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว, Ekopanekāyatanappabhavo iti dīpito; Phassoyaṃ ekavacananiddesenīdha tādinā. พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้คงที่ ทรงแสดงผัสสะนี้ในปฏิจจสมุปบาทนี้ ด้วยบทเอกวจนะว่า 'ผัสสะนี้แม้เป็นหนึ่ง ก็มีอายตนะหลายอย่างเป็นแดนเกิด' Ekavacananiddesenāti saḷāyatanapaccayā phassoti iminā ekavacananiddesena anekehi āyatanehi eko phasso hotīti tādinā dīpitoti attho. Āyatanesu pana, บทว่า 'ด้วยบทเอกวจนะ' ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้คงที่ ทรงแสดงด้วยบทเอกวจนะนี้ว่า 'เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี' ว่า 'ผัสสะหนึ่งย่อมเกิดจากอายตนะหลายอย่าง' ก็ในบรรดาอายตนะทั้งหลาย, Chadhā pañca tato ekaṃ, navadhā bāhirāni cha; Yathāsambhavametassa, paccayatte vibhāvaye. พึงแสดงความเป็นปัจจัยแก่มโนสัมผัสนี้ว่า อายตนะ ๕ เป็นปัจจัยโดย ๖ ประการ, อายตนะ ๑ ถัดจากนั้น เป็นปัจจัยโดย ๙ ประการ, อายตนะภายนอก ๖ เป็นปัจจัยตามสมควร Tatrāyaṃ vibhāvanā – cakkhāyatanādīni tāva pañca cakkhusamphassādibhedato pañcavidhassa phassassa nissayapurejātindriyavippayuttaatthiavigatavasena chadhā paccayā honti. Tato paraṃ ekaṃ vipākamanāyatanaṃ anekabhedassa vipākamanosamphassassa sahajātaaññamaññanissayavipākāhāraindriyasampayuttaatthiavigatavasena navadhā paccayo hoti. Bāhiresu pana rūpāyatanaṃ cakkhusamphassassa ārammaṇapurejātaatthiavigatavasena catudhā paccayo hoti. Tathā saddāyatanādīni sotasamphassādīnaṃ. Manosamphassassa pana tāni ca dhammāyatanañca tathā ca ārammaṇapaccayamatteneva cāti evaṃ bāhirāni cha yathāsambhavametassa paccayatte vibhāvayeti. ในคาถานั้น คำอธิบายมีดังนี้ – ก่อนอื่น อายตนะ ๕ มีจักขายตนะเป็นต้น เป็นปัจจัยโดย ๖ ประการ คือโดยความเป็นนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อินทริยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย แก่ผัสสะ ๕ อย่างซึ่งจำแนกโดยจักขุสัมผัสเป็นต้น ต่อจากนั้น วิปากมนายตนะ ๑ เป็นปัจจัยโดย ๙ ประการ คือโดยความเป็นสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย แก่ วิปากมโนสัมผัสที่มีหลายอย่าง ส่วนในอายตนะภายนอก รูปายตนะเป็นปัจจัยโดย ๔ ประการ คือโดยความเป็นอารัมมณปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย แก่จักขุสัมผัส สัททายตนะเป็นต้นก็เป็นปัจจัยแก่โสตสัมผัสเป็นต้นฉันนั้น ส่วนอายตนะเหล่านั้นและธัมมายตนะ เป็นปัจจัยแก่มโนสัมผัส โดย ๔ ประการฉันนั้นด้วย และโดยความเป็นอารัมมณปัจจัยอย่างเดียวด้วย ด้วยประการฉะนี้ พึงแสดงอายตนะภายนอก ๖ ว่าเป็นปัจจัยแก่ผัสสะนี้ตามสมควร Ayaṃ ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti padasmiṃ vitthārakathā. นี้เป็นกถาขยายความในบทว่า 'เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี' Phassapaccayāvedanāpadavitthārakathā กถาขยายความในบทว่า เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี 643. Phassapaccayā vedanāpade – 643. ในบทว่า เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี Dvārato vedanā vuttā, cakkhusamphassajādikā; Saḷeva tā pabhedena, ekūnanavutī matā. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนาอันเกิดจากจักขุสัมผัสเป็นต้น โดยทวารไว้ ๖ อย่างเท่านั้น, เวทนาเหล่านั้น ท่านทราบว่ามี ๘๙ อย่างโดยประเภท Etassapi padassa vibhaṅge ‘‘cakkhusamphassajā vedanā. Sota… ghāna… jivhā… kāya… manosamphassajā vedanā’’ti (vibha. 231) evaṃ dvārato saḷeva vedanā vuttā, tā pana pabhedena ekūnanavutiyā cittehi sampayuttattā ekūnanavuti matā. ในวิภังค์ของบทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสเวทนาไว้ ๖ อย่างเท่านั้นโดยทวารว่า 'เวทนาเกิดจากจักขุสัมผัส... เวทนาเกิดจากโสต... ฆาน... ชิวหา... กาย... มโนสัมผัส' แต่เวทนาเหล่านั้น ท่านทราบว่ามี ๘๙ อย่างโดยประเภท เพราะประกอบกับจิต ๘๙ ดวง Vedanāsu panetāsu, idha bāttiṃsa vedanā; Vipākacittayuttāva, adhippetāti bhāsitā. แต่ในบรรดาเวทนาเหล่านั้น ท่านกล่าวว่า ในบทนี้ ทรงประสงค์เอาเวทนา ๓๒ ดวงที่ประกอบกับวิปากจิตเท่านั้น Aṭṭhadhā tattha pañcannaṃ, pañcadvāramhi paccayo; Sesānaṃ ekadhā phasso, manodvārepi so tathā. ในเวทนา ๓๒ นั้น ผัสสะเป็นปัจจัยโดย ๘ ประการแก่เวทนา ๕ ในปัญจทวาร, เป็นปัจจัยโดย ๑ ประการแก่เวทนาที่เหลือ, แม้ในมโนทวาร ผัสสะนั้นก็เป็นปัจจัยฉันนั้น Tattha hi pañcadvāre cakkhupasādādivatthukānaṃ pañcannaṃ vedanānaṃ cakkhusamphassādiko phasso sahajātaaññamaññanissayavipākaāhārasampayuttaatthiavigatavasena aṭṭhadhā paccayo hoti. Sesānaṃ pana ekekasmiṃ dvāre sampaṭicchanasantīraṇatadārammaṇavasena pavattānaṃ kāmāvacaravipākavedanānaṃ so cakkhusamphassādiko phasso upanissayavasena ekadhāva paccayo hoti. จริงอยู่ ในเวทนา ๓๒ นั้น ในปัญจทวาร จักขุสัมผัสเป็นต้นเป็นปัจจัยโดย ๘ ประการ คือโดยความเป็นสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย แก่เวทนา ๕ ที่มีจักขุปสาทเป็นต้นเป็นวัตถุ ส่วนจักขุสัมผัสเป็นต้นนั้น เป็นปัจจัยโดย ๑ ประการเท่านั้น คือโดยความเป็นอุปนิสสยปัจจัย แก่กามาวจรวิปากเวทนาที่เหลือซึ่งเป็นไปโดยความเป็นสัมปฏิจฉันนะ สันตีรณะ และตทารัมมณะในทวารนั้นๆ Manodvārepi so tathāti manodvārepi hi tadārammaṇavasena pavattānaṃ kāmāvacaravipākavedanānaṃ so sahajātamanosamphassasaṅkhāto phasso tatheva aṭṭhadhā paccayo hoti, paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattānaṃ tebhūmakavipākavedanānampi. Yā pana tā manodvāre tadārammaṇavasena pavattā kāmāvacaravedanā, tāsaṃ manodvārāvajjanasampayutto manosamphasso upanissayavasena ekadhāva paccayo hotīti. คำว่า แม้ในมโนทวาร ผัสสะนั้นก็เป็นปัจจัยโดยนัยนั้นเหมือนกัน ความว่า แม้ในมโนทวาร ผัสสะที่ชื่อว่าสหชาตมโนสัมผัส ก็เป็นปัจจัยโดยส่วน ๘ อย่างนั้นเทียว แก่กามาวจรวิปากเวทนาทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยเป็นตทาลัมพณจิต แม้แก่ไตรภูมิวิปากเวทนาทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยเป็นปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติ (ก็เป็นปัจจัยโดยนัยนั้นเหมือนกัน) ส่วนกามาวจรวิปากเวทนาเหล่าใดที่เกิดขึ้นโดยเป็นตทาลัมพณจิตในมโนทวาร มโนสัมผัสที่สัมปยุตด้วยมโนทวาราวัชชนะ ก็เป็นปัจจัยโดยส่วนเดียวเท่านั้น คือโดยอุปนิสสยปัจจัย แก่กามาวจรวิปากเวทนาเหล่านั้น Ayaṃ ‘‘phassapaccayā vedanā’’ti padasmiṃ vitthārakathā. นี้เป็นกถาพรรณนาความโดยพิสดารในบทว่า ‘เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี’ Vedanāpaccayātaṇhāpadavitthārakathā กถาพรรณนาความโดยพิสดารในบทว่า เวทนาปจฺจยา ตณฺหา 644. Vedanāpaccayā taṇhāpade – 644. ในบทว่า เวทนาปจฺจยา ตณฺหา (พึงทราบวินิจฉัยดังต่อไปนี้) Rūpataṇhādibhedena, cha taṇhā idha dīpitā; Ekekā tividhā tattha, pavattākārato matā. ในบทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงตัณหา ๖ อย่าง โดยจำแนกเป็นรูปตัณหาเป็นต้น บัณฑิตพึงทราบว่า ในตัณหา ๖ อย่างนั้น แต่ละอย่างจำแนกเป็น ๓ อย่าง โดยอาการที่เกิดขึ้น Imasmiṃ hi pade seṭṭhiputto brāhmaṇaputtoti pitito nāmavasena putto viya ‘‘rūpataṇhā. Sadda… gandha… rasa… phoṭṭhabba… dhammataṇhā’’ti (vibha. 232) ārammaṇato nāmavasena vibhaṅge cha taṇhā dīpitā. จริงอยู่ ในบทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงตัณหา ๖ อย่างไว้ในพระวิภังค์ โดยชื่อที่มาจากอารมณ์ คือ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธรรมตัณหา เหมือนบุตรที่ได้ชื่อมาจากบิดาว่า เศรษฐีบุตร พราหมณบุตร Tāsu pana taṇhāsu ekekā taṇhā pavattiākārato kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhāti evaṃ tividhā matā. Rūpataṇhāyeva hi yadā cakkhussa āpāthamāgataṃ rūpārammaṇaṃ kāmassādavasena assādayamānā pavattati, tadā kāmataṇhā nāma hoti. Yadā tadevārammaṇaṃ ‘‘dhuvaṃ sassata’’nti pavattāya sassatadiṭṭhiyā saddhiṃ pavattati, tadā bhavataṇhā nāma hoti. Sassatadiṭṭhisahagato hi rāgo bhavataṇhāti vuccati. Yadā pana tadevārammaṇaṃ ‘‘ucchijjati vinassatī’’ti pavattāya ucchedadiṭṭhiyā saddhiṃ pavattati, tadā vibhavataṇhā nāma hoti. Ucchedadiṭṭhisahagato hi rāgo vibhavataṇhāti vuccati. Esa nayo saddataṇhādīsupīti. Etā aṭṭhārasa taṇhā honti. อนึ่ง ในตัณหา ๖ อย่างนั้น แต่ละอย่างบัณฑิตพึงทราบว่ามี ๓ อย่างโดยอาการที่เกิดขึ้น คือ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา. จริงอยู่ รูปตัณหานั่นแหละ เมื่อใดเกิดขึ้นโดยเพลิดเพลินยินดีในรูปารมณ์ที่มาสู่คลองจักษุโดยความเป็นกามัสสาทะ เมื่อนั้นชื่อว่ากามตัณหา. เมื่อใดเกิดขึ้นพร้อมกับสัสสตทิฏฐิที่เกิดขึ้นว่า ‘อารมณ์นั้นเที่ยง ยั่งยืน’ เมื่อนั้นชื่อว่าภวตัณหา. จริงอยู่ ราคะที่เกิดพร้อมกับสัสสตทิฏฐิ ท่านเรียกว่าภวตัณหา. ส่วนเมื่อใดเกิดขึ้นพร้อมกับอุจเฉททิฏฐิที่เกิดขึ้นว่า ‘อารมณ์นั้นจักขาดสูญ จักพินาศไป’ เมื่อนั้นชื่อว่าวิภวตัณหา. จริงอยู่ ราคะที่เกิดพร้อมกับอุจเฉททิฏฐิ ท่านเรียกว่าวิภวตัณหา. แม้ในสัททตัณหาเป็นต้นก็นัยนี้. ตัณหาเหล่านี้จึงมี ๑๘ อย่าง Tā ajjhattarūpādīsu aṭṭhārasa, bahiddhā aṭṭhārasāti chattiṃsa. Iti atītā chattiṃsa, anāgatā chattiṃsa, paccuppannā chattiṃsāti aṭṭhasataṃ taṇhā honti. Tā puna saṅkheppamāṇā rūpādiārammaṇavasena cha, kāmataṇhādivasena vā tissova taṇhā hontīti veditabbā. ตัณหา ๑๘ อย่างเหล่านั้น เกิดในรูปภายในเป็นต้น ๑๘ อย่าง ในรูปภายนอกเป็นต้น ๑๘ อย่าง รวมเป็น ๓๖ อย่าง. ด้วยประการฉะนี้ ตัณหาที่เป็นอดีต ๓๖ อย่าง อนาคต ๓๖ อย่าง ปัจจุบัน ๓๖ อย่าง รวมเป็นตัณหา ๑๐๘ อย่าง. เมื่อย่อตัณหา ๑๐๘ อย่างเหล่านั้นอีก พึงทราบว่ามี ๖ อย่างโดยอารมณ์มีรูปเป็นต้น หรือมีเพียง ๓ อย่างโดยเป็นกามตัณหาเป็นต้น Yasmā panime sattā puttaṃ assādetvā putte mamattena dhātiyā viya rūpādiārammaṇavasena uppajjamānaṃ vedanaṃ assādetvā vedanāya mamattena rūpādiārammaṇadāyakānaṃ cittakāra-gandhabba-gandhika-sūda-tantavāyarasāyanavidhāyakavejjādīnaṃ mahāsakkāraṃ karonti. Tasmā sabbāpesā vedanāpaccayā taṇhā hotīti veditabbā. อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่าสัตว์เหล่านี้เพลิดเพลินบุตรแล้ว ย่อมทำสักการะอย่างยิ่งแก่แม่นมด้วยความยึดมั่นในบุตรฉันใด ย่อมเพลิดเพลินเวทนาที่เกิดขึ้นโดยอารมณ์มีรูปเป็นต้นแล้ว ทำสักการะอย่างยิ่งแก่ผู้ให้ซึ่งอารมณ์มีรูปเป็นต้น คือ จิตรกร คนธรรพ์ คนขายเครื่องหอม พ่อครัว ช่างทอผ้า และแพทย์ผู้ปรุงยาอายุวัฒนะเป็นต้น ด้วยความยึดมั่นในเวทนาฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าตัณหาทั้งหมดนี้มีเวทนาเป็นปัจจัย Yasmā cettha adhippetā, vipākasukhavedanā; Ekāva ekadhāvesā, tasmā taṇhāya paccayo. ก็เพราะในบทนี้ ท่านประสงค์เอาวิบากสุขเวทนาอย่างเดียวเท่านั้น เพราะเหตุนั้น สุขเวทนานั้นจึงเป็นปัจจัยแก่ตัณหาโดยส่วนเดียว Ekadhāti upanissayapaccayeneva paccayo hoti. Yasmā vā, คำว่า โดยส่วนเดียว คือ เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัยเท่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่า Dukkhī sukhaṃ patthayati, sukhī bhiyyopi icchati; Upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā. ผู้มีทุกข์ย่อมปรารถนาสุข แม้ผู้มีสุขก็ย่อมต้องการสุขยิ่งขึ้นไป ส่วนอุเบกขา ท่านกล่าวว่าเป็นสุขนั่นเทียว เพราะเป็นธรรมประณีต Taṇhāya paccayā tasmā, honti tissopi vedanā; Vedanāpaccayā taṇhā, iti vuttā mahesinā. เพราะเหตุนั้น เวทนาแม้ทั้ง ๓ จึงเป็นปัจจัยแก่ตัณหา เพราะเหตุนั้น พระมหรรษีจึงตรัสว่า เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี Vedanāpaccayā cāpi, yasmā nānusayaṃ vinā; Hoti tasmā na sā hoti, brāhmaṇassa vusīmatoti. ก็เพราะแม้ตัณหาจะมีเวทนาเป็นปัจจัย แต่ก็เกิดขึ้นโดยปราศจากอนุสัยไม่ได้ เพราะเหตุนั้น ตัณหานั้นจึงไม่มีแก่พระพราหมณ์ (พระอรหันต์) ผู้มีพรหมจรรย์อยู่จบแล้ว Ayaṃ ‘‘vedanāpaccayā taṇhā’’ti padasmiṃ vitthārakathā. นี้เป็นกถาพรรณนาความโดยพิสดารในบทว่า ‘เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี’ Taṇhāpaccayāupādānapadavitthārakathā กถาพรรณนาความโดยพิสดารในบทว่า ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ 645. Taṇhāpaccayā upādānapade – 645. ในบทว่า ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ (พึงทราบวินิจฉัยดังต่อไปนี้) Upādānāni cattāri, tāni atthavibhāgato; Dhammasaṅkhepavitthārā, kamato ca vibhāvaye. อุปาทานมี ๔ อย่าง พึงประกาศอุปาทานเหล่านั้นโดยการจำแนกอรรถ โดยการสงเคราะห์ธรรมและการขยายความ และโดยลำดับ Tatrāyaṃ vibhāvanā – kāmupādānaṃ, diṭṭhupādānaṃ, sīlabbatupādānaṃ, attavādupādānanti imāni tāvettha cattāri upādānāni. Tesaṃ ayaṃ atthavibhāgo – vatthusaṅkhātaṃ kāmaṃ upādiyatīti kāmupādānaṃ, kāmo ca so upādānañcātipi kāmupādānaṃ. Upādānanti daḷhaggahaṇaṃ. Daḷhattho hettha upasaddo upāyāsaupakaṭṭhādīsu viya. Tathā diṭṭhi ca sā upādānañcāti diṭṭhupādānaṃ. Diṭṭhiṃ upādiyatīti vā diṭṭhupādānaṃ. ‘‘Sassato attā ca loko cā’’tiādīsu (dī. ni. 1.31) hi purimadiṭṭhiṃ uttaradiṭṭhi upādiyati. Tathā sīlabbataṃ upādiyatīti sīlabbatupādānaṃ. Sīlabbatañca taṃ upādānañcātipi sīlabbatupādānaṃ. Gosīlagovatādīni hi ‘‘evaṃ suddhī’’ti abhinivesato sayameva upādānāni. Tathā vadanti etenāti vādo. Upādiyanti etenāti upādānaṃ. Kiṃ vadanti, upādiyanti vā? Attānaṃ. Attano vādupādānaṃ attavādupādānaṃ. Attavādamattameva vā attāti upādiyanti etenāti attavādupādānaṃ. Ayaṃ tāva tesaṃ atthavibhāgo. ในคาถานั้น มีการประกาศความดังนี้ – ในบทนี้มีอุปาทาน ๔ อย่างนี้ก่อน คือ กามุปาทาน ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน อัตตวาทุปาทาน. นี้เป็นการจำแนกอรรถแห่งอุปาทาน ๔ อย่างนั้น. ธรรมชาติใดย่อมยึดมั่นกามที่เรียกว่าวัตถุ เหตุนั้นจึงชื่อว่ากามุปาทาน. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมชาตินั้นเป็นทั้งกามและเป็นทั้งอุปาทาน เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่ากามุปาทาน. คำว่า อุปาทาน หมายถึง การยึดมั่น. ในบทนี้ อุปศัพท์มีอรรถว่ามั่นคง เหมือนอุปศัพท์ในบทว่า อุปายาสะ อุปกุฏฐะ เป็นต้น. ในทำนองเดียวกัน ธรรมชาตินั้นเป็นทั้งทิฏฐิและเป็นทั้งอุปาทาน เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าทิฏฐุปาทาน. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมชาติใดย่อมยึดมั่นทิฏฐิ เหตุนั้นจึงชื่อว่าทิฏฐุปาทาน. จริงอยู่ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นภายหลังย่อมยึดมั่นทิฏฐิที่เกิดขึ้นก่อนในวาทะเป็นต้นว่า ‘อัตตาและโลกเที่ยง’. ในทำนองเดียวกัน ธรรมชาติใดย่อมยึดมั่นศีลพรต เหตุนั้นจึงชื่อว่าสีลัพพตุปาทาน. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมชาตินั้นเป็นทั้งศีลพรตและเป็นทั้งอุปาทาน เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าสีลัพพตุปาทาน. จริงอยู่ ศีลและพรตของโคเป็นต้น ชื่อว่าเป็นอุปาทานได้เอง เพราะเป็นความยึดมั่นว่า ‘ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้’. ในทำนองเดียวกัน สัตว์ทั้งหลายย่อมกล่าวด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าวาทะ. สัตว์ทั้งหลายย่อมยึดมั่นด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าอุปาทาน. ถามว่า ย่อมกล่าวอะไร หรือย่อมยึดมั่นอะไร? ตอบว่า ย่อมกล่าว ย่อมยึดมั่นอัตตา. วาทะและอุปาทานเกี่ยวกับอัตตา ชื่อว่าอัตตวาทุปาทาน. อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายย่อมยึดมั่นเพียงสักว่าวาทะเรื่องอัตตาว่าเป็นอัตตาด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าอัตตวาทุปาทาน. นี้เป็นการจำแนกอรรถแห่งอุปาทาน ๔ อย่างนั้นก่อน Dhammasaṅkhepavitthāre pana kāmupādānaṃ tāva ‘‘tattha katamaṃ kāmupādānaṃ? Yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ, idaṃ vuccati kāmupādāna’’nti (dha. sa. 1220; vibha. 938) āgatattā saṅkhepato taṇhādaḷhattaṃ vuccati. Taṇhādaḷhattaṃ nāma purimataṇhāupanissayapaccayena daḷhasambhūtā uttarataṇhāva. Keci panāhu ‘‘appattavisayapatthanā taṇhā andhakāre corassa hatthappasāraṇaṃ viya, sampattavisayaggahaṇaṃ upādānaṃ tasseva bhaṇḍaggahaṇaṃ viya. Appicchatāsantuṭṭhitāpaṭipakkhā ca te dhammā. Tathā pariyesanārakkhadukkhamūlā’’ti. Sesupādānattayaṃ pana saṅkhepato diṭṭhimattameva. อนึ่ง ในการกล่าวถึงธรรมโดยย่อและโดยพิสดาร ก่อนอื่น กามุปาทาน เพราะมีพระบาลีมาว่า ‘ในอุปาทาน ๔ นั้น กามุปาทานเป็นไฉน? กามฉันทะ กามราคะ กามนันทิ กามตัณหา กามสิเนหา กามปริฬาหะ กามมุจฉา กามัชโฌสานะ ในกามทั้งหลาย นี้เรียกว่า กามุปาทาน’ ดังนี้ โดยย่อ ท่านเรียกว่า ความที่ตัณหาเป็นของมั่นคง. ชื่อว่า ความที่ตัณหาเป็นของมั่นคง คือ ตัณหาที่เกิดภายหลังซึ่งเกิดขึ้นอย่างมั่นคงเพราะมีตัณหาที่เกิดก่อนเป็นอุปนิสสยปัจจัยนั่นเอง. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ‘ความปรารถนาอารมณ์ที่ยังไม่ได้มา ชื่อว่าตัณหา เปรียบเหมือนการเหยียดมือของโจรในที่มืด, การยึดถืออารมณ์ที่ได้มาแล้ว ชื่อว่าอุปาทาน เปรียบเหมือนการยึดถือสิ่งของของโจรนั้นนั่นเอง. ธรรมทั้งสองนั้นเป็นปฏิปักษ์ต่อความมักน้อยและความสันโดษ. และเป็นมูลแห่งทุกข์คือการแสวงหาและการรักษา’ ดังนี้. ส่วนอุปาทาน ๓ ที่เหลือ โดยย่อ ได้แก่ทิฏฐิเท่านั้น. Vitthārato pana pubbe rūpādīsu vuttaaṭṭhasatappabhedāyapi taṇhāya daḷhabhāvo kāmupādānaṃ. Dasavatthukā micchādiṭṭhi diṭṭhupādānaṃ. Yathāha – ‘‘tattha katamaṃ diṭṭhupādānaṃ? Natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… sacchikatvā pavedentīti yā evarūpā diṭṭhi…pe… vipariyesaggāho. Idaṃ vuccati diṭṭhupādāna’’nti (dha. sa. 1221; vibha. 938). Sīlabbatehi suddhīti parāmasanaṃ pana sīlabbatupādānaṃ. Yathāha – ‘‘tattha katamaṃ sīlabbatupādānaṃ? Sīlena suddhi, vatena suddhi, sīlabbatena suddhīti yā evarūpā diṭṭhi…pe… vipariyesaggāho. Idaṃ vuccati sīlabbatupādāna’’nti (dha. sa. 1222; vibha. 938). Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi attavādupādānaṃ. Yathāha – ‘‘tattha katamaṃ attavādupādānaṃ? Idha assutavā puthujjano…pe… sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati…pe… vipariyesaggāho, idaṃ vuccati attavādupādāna’’nti (dha. sa. 1223; vibha. 938). Ayamettha dhammasaṅkhepavitthāro. แต่โดยพิสดาร ความเป็นสภาพมั่นคงแห่งตัณหาแม้มีประเภท ๑๐๘ อย่างที่กล่าวไว้แล้วในก่อนในรูปเป็นต้น ชื่อว่า กามุปาทาน. มิจฉาทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐ ชื่อว่า ทิฏฐุปาทาน. ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘ในอุปาทาน ๔ นั้น ทิฏฐุปาทานเป็นไฉน? ทานที่ให้แล้วไม่มีผล, ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล...ฯลฯ...ความยึดถือโดยวิปลาส. นี้เรียกว่า ทิฏฐุปาทาน’ ดังนี้. ส่วนการยึดถือว่าความบริสุทธิ์มีได้ด้วยศีลและพรต ชื่อว่า สีลัพพตูปาทาน. ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘ในอุปาทาน ๔ นั้น สีลัพพตูปาทานเป็นไฉน? ความบริสุทธิ์มีได้ด้วยศีล, ความบริสุทธิ์มีได้ด้วยพรต, ความบริสุทธิ์มีได้ด้วยศีลและพรต ดังนี้ ทิฏฐิเห็นปานนี้...ฯลฯ...ความยึดถือโดยวิปลาส. นี้เรียกว่า สีลัพพตูปาทาน’ ดังนี้. สักกายทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐ ชื่อว่า อัตตวาทุปาทาน. ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘ในอุปาทาน ๔ นั้น อัตตวาทุปาทานเป็นไฉน? ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในโลกนี้...ฯลฯ...ไม่ได้แนะนำในสัปปุริสธรรม ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา...ฯลฯ...ความยึดถือโดยวิปลาส, นี้เรียกว่า อัตตวาทุปาทาน’ ดังนี้. นี้เป็นการกล่าวถึงธรรมโดยย่อและโดยพิสดารในอุปาทานนี้. Kamatoti ettha pana tividho kamo uppattikkamo pahānakkamo desanākkamo ca. Tattha anamatagge saṃsāre imassa paṭhamaṃ uppattīti abhāvato kilesānaṃ nippariyāyena uppattikkamo na vuccati. Pariyāyena pana yebhuyyena ekasmiṃ bhave attaggāhapubbaṅgamo sassatucchedābhiniveso, tato ‘‘sassato ayaṃ attā’’ti gaṇhato attavisuddhatthaṃ sīlabbatupādānaṃ, ‘‘ucchijjatī’’ti gaṇhato paralokanirapekkhassa kāmupādānanti evaṃ paṭhamaṃ attavādupādānaṃ, tato diṭṭhisīlabbatakāmupādānānīti ayametesaṃ ekasmiṃ bhave uppattikkamo. อนึ่ง ในคำว่า 'โดยลำดับ' นี้ ลำดับมี ๓ อย่าง คือ อุปปัตติกกมะ (ลำดับการเกิด) ปหานักกมะ (ลำดับการละ) และเทศนากกมะ (ลำดับการแสดง). ในลำดับ ๓ อย่างนั้น เพราะในสงสารอันมีเบื้องต้นที่รู้ไม่ได้ ไม่มี (การบัญญัติ) ว่า 'การเกิดขึ้นก่อนแห่งกิเลสนี้' ดังนี้ ท่านจึงไม่กล่าวถึงอุปปัตติกกมะของกิเลสทั้งหลายโดยนิปปริยาย. แต่โดยปริยาย โดยมากในภพหนึ่งๆ การน้อมใจเชื่อโดยความเป็นสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิซึ่งมีการยึดถืออัตตาเป็นเบื้องหน้าย่อมมี, ต่อจากนั้น เมื่อบุคคลยึดถือว่า 'อัตตานี้เที่ยง' สีลัพพตูปาทานย่อมเกิดขึ้นเพื่อความบริสุทธิ์แห่งอัตตา, เมื่อบุคคลผู้ไม่เยื่อใยในปรโลกยึดถือว่า 'อัตตานี้ย่อมขาดสูญ' กามุปาทานย่อมเกิดขึ้น ดังนี้. ด้วยประการฉะนี้ อัตตวาทุปาทานย่อมเกิดขึ้นก่อน, ต่อจากนั้น ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตูปาทาน และกามุปาทานจึงเกิดขึ้น. นี้คืออุปปัตติกกมะของอุปาทาน ๔ เหล่านี้ในภพหนึ่ง. Diṭṭhupādānādīni cettha paṭhamaṃ pahīyanti sotāpattimaggavajjhattā. Kāmupādānaṃ pacchā, arahattamaggavajjhattāti ayametesaṃ pahānakkamo. และในอุปาทาน ๔ เหล่านี้ ทิฏฐุปาทานเป็นต้นย่อมถูกละก่อน เพราะเป็นธรรมที่โสดาปัตติมรรคพึงกำจัด. กามุปาทาน (ถูกละ) ภายหลัง เพราะเป็นธรรมที่อรหัตตมรรคพึงกำจัด. นี้คือปหานักกมะของอุปาทาน ๔ เหล่านี้. Mahāvisayattā pana pākaṭattā ca etesu kāmupādānaṃ paṭhamaṃ desitaṃ. Mahāvisayaṃ hi taṃ aṭṭhacittasampayogā, appavisayāni itarāni catucittasampayogā, yebhuyyena ca ālayarāmattā pajāya pākaṭaṃ kāmupādānaṃ, na itarāni. Kāmupādāna vā kāmānaṃ samadhigamatthaṃ kotūhalamaṅgalādibahulo hoti, sāssa diṭṭhīti tadanantaraṃ diṭṭhupādānaṃ, taṃ pabhijjamānaṃ sīlabbataattavādupādānavasena duvidhaṃ hoti. Tasmiṃ dvaye gokiriyaṃ kukkurakiriyaṃ vā disvāpi veditabbato oḷārikanti sīlabbatupādānaṃ paṭhamaṃ desitaṃ. Sukhumattā ante attavādupādānanti ayametesaṃ desanākkamo. อนึ่ง เพราะมีวิสัยกว้างและเพราะปรากฏชัด ในบรรดาอุปาทาน ๔ เหล่านี้ พระองค์จึงทรงแสดงกามุปาทานก่อน. จริงอยู่ กามุปาทานนั้นมีวิสัยกว้าง เพราะสัมปยุตด้วยจิต ๘ ดวง, ส่วนอุปาทานที่เหลือมีวิสัยแคบ เพราะสัมปยุตด้วยจิต ๔ ดวง. และโดยมาก กามุปาทานย่อมปรากฏแก่หมู่สัตว์เพราะความยินดีในอาลัย, ส่วนอุปาทานที่เหลือไม่ปรากฏ. อีกอย่างหนึ่ง ผู้มีกามุปาทานย่อมมากไปด้วยโกตุหลมงคลเป็นต้นเพื่อบรรลุกามทั้งหลาย, ความเป็นผู้มากไปด้วยโกตุหลมงคลเป็นต้นของเขานั้นเป็นทิฏฐิ, เพราะฉะนั้น พระองค์จึงทรงแสดงทิฏฐุปาทานในลำดับต่อจากนั้น. ทิฏฐุปาทานนั้น เมื่อจำแนกออกไป ย่อมมี ๒ อย่างด้วยอำนาจสีลัพพตูปาทานและอัตตวาทุปาทาน. ใน ๒ อย่างนั้น เพราะเป็นสิ่งที่พึงรู้ได้แม้เพียงเห็นกิริยาของโคหรือกิริยาของสุนัข จึงเป็นของหยาบ, เพราะฉะนั้น พระองค์จึงทรงแสดงสีลัพพตูปาทานก่อน. เพราะเป็นของละเอียด จึงทรงแสดงอัตตวาทุปาทานในตอนท้าย. นี้คือเทศนากกมะของอุปาทาน ๔ เหล่านี้. Taṇhā ca purimassettha, ekadhā hoti paccayo; Sattadhā aṭṭhadhā vāpi, hoti sesattayassa sā. ก็ตัณหาในอุปาทาน ๔ นี้ ย่อมเป็นปัจจัยแก่กามุปาทานอันดับแรกโดยส่วนเดียว; ตัณหานั้นย่อมเป็นปัจจัยแก่อุปาทาน ๓ ที่เหลือโดย ๗ ส่วนหรือ ๘ ส่วน. Ettha ca evaṃ desite upādānacatukke purimassa kāmupādānassa kāmataṇhā upanissayavasena ekadhāva paccayo hoti, taṇhābhinanditesu visayesu uppattito. Sesattayassa pana sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatahetuvasena sattadhā vā, upanissayena saha aṭṭhadhā vāpi paccayo hoti. Yadā ca sā upanissayavasena paccayo hoti, tadā asahajātāva hotīti. และในอุปาทานจตุกกะที่ทรงแสดงไว้อย่างนี้ กามตัณหาเป็นปัจจัยแก่กามุปาทานอันดับแรกโดยส่วนเดียวด้วยอำนาจอุปนิสสยปัจจัย เพราะเกิดขึ้นในอารมณ์ทั้งหลายที่ตัณหาเพลิดเพลินยิ่ง. ส่วนตัณหาเป็นปัจจัยแก่อุปาทาน ๓ ที่เหลือโดย ๗ ส่วน ด้วยอำนาจสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย และเหตุปัจจัย หรือเป็นปัจจัยโดย ๘ ส่วนพร้อมกับอุปนิสสยปัจจัย. และเมื่อใด ตัณหานั้นเป็นปัจจัยด้วยอำนาจอุปนิสสยปัจจัย เมื่อนั้น ย่อมเป็นปัจจัยที่ไม่เกิดร่วมกันเท่านั้น ดังนี้. Ayaṃ ‘‘taṇhāpaccayā upādāna’’nti padasmiṃ vitthārakathā. นี้เป็นกถาขยายความในบทว่า ‘ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ’. Upādānapaccayābhavapadavitthārakathā กถาขยายความบทว่า อุปาทานปจฺจยา ภโว 646. Upādānapaccayā bhavapade – 646. ในบทว่า อุปาทานปจฺจยา ภโว – Atthato dhammato ceva, sātthato bhedasaṅgahā; Yaṃ yassa paccayo ceva, viññātabbo vinicchayo. พึงทราบวินิจฉัยโดยอรรถ โดยธรรม โดยความเป็นธรรมมีประโยชน์ โดยการจำแนกและการสงเคราะห์ และโดยความเป็นปัจจัยแห่งธรรมใดแก่ธรรมใด. Tattha bhavatīti bhavo. So kammabhavo upapattibhavo cāti duvidho hoti. Yathāha – ‘‘bhavo duvidhena atthi kammabhavo, atthi upapattibhavo’’ti (vibha. 234). Tattha kammameva bhavo kammabhavo, tathā upapattiyeva bhavo upapattibhavo. Ettha ca upapatti bhavatīti bhavo. Kammaṃ pana yathā sukhakāraṇattā ‘‘sukho buddhānaṃ uppādo’’ti (dha. pa. 194) vutto, evaṃ bhavakāraṇattā phalavohārena bhavoti veditabbanti. Evaṃ tāvettha atthato viññātabbo vinicchayo. ในบทเหล่านั้น สภาวะที่ย่อมมีอยู่ ชื่อว่า ภพ. ภพนั้นมี ๒ อย่าง คือ กัมมภพ และอุปปัตติภพ. ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ภพมี ๒ อย่าง คือ มีกัมมภพ มีอุปปัตติภพ’ ดังนี้. ในภพ ๒ อย่างนั้น กรรมนั่นเองเป็นภพ ชื่อว่า กัมมภพ, ฉันใด อุปปัตตินั่นเองเป็นภพ ชื่อว่า อุปปัตติภพ, ฉันนั้น. และในภพ ๒ อย่างนี้ อุปปัตติย่อมมีอยู่ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ภพ. ส่วนกรรมนั้น พึงทราบว่า ชื่อว่า ภพ โดยโวหารว่าเป็นผล เพราะเป็นเหตุแห่งภพ เหมือนดังที่ตรัสว่า ‘ความเกิดขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นสุข’ เพราะเป็นเหตุแห่งสุข. ด้วยประการฉะนี้ ก่อนอื่น พึงทราบวินิจฉัยโดยอรรถในบทว่าภพนี้. 647. Dhammato pana kammabhavo tāva saṅkhepato cetanā ceva cetanāsampayuttā ca abhijjhādayo kammasaṅkhātā dhammā. Yathāha – ‘‘tattha katamo kammabhavo? Puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro (vibha. 234) parittabhūmako vā mahābhūmako vā, ayaṃ vuccati kammabhavo. Sabbampi bhavagāmikammaṃ kammabhavo’’ti (vibha. 234). Ettha hi puññābhisaṅkhāroti terasa cetanā. Apuññābhisaṅkhāroti dvādasa. Āneñjābhisaṅkhāroti catasso cetanā. Evaṃ parittabhūmako vā mahābhūmako vāti etena tāsaṃyeva cetanānaṃ mandabahuvipākatā vuttā. Sabbampi bhavagāmikammanti iminā pana cetanāsampayuttā abhijjhādayo vuttā. 647. ส่วนโดยสภาวธรรม เบื้องต้น กรรมภพโดยย่อ ได้แก่ เจตนาด้วย และธรรมทั้งหลายที่ชื่อว่ากรรม มีอภิชฌาเป็นต้น อันสัมปยุตด้วยเจตนาด้วย ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘ในภพ 2 อย่างนั้น กรรมภพเป็นไฉน? ปุญญาภิสังขาร อปุญญาภิสังขาร อาเนญชาภิสังขาร ที่เป็นปริตตภูมิหรือมหัคคตภูมิ นี้เรียกว่า กรรมภพ. กรรมทั้งหมดที่เป็นไปเพื่อภพ (ก็) เรียกว่า กรรมภพ’ ดังนี้. จริงอยู่ ในคำนั้น ที่ชื่อว่า ปุญญาภิสังขาร ได้แก่ เจตนา 13 ดวง, ที่ชื่อว่า อปุญญาภิสังขาร ได้แก่ (เจตนา) 12 ดวง, ที่ชื่อว่า อาเนญชาภิสังขาร ได้แก่ เจตนา 4 ดวง. ด้วยบทว่า ‘ปริตตภูมโก วา มหคฺคตภูมโก วา’ นี้ พระองค์ตรัสถึงความเป็นผู้มีวิบากน้อยและมีวิบากมากของเจตนาเหล่านั้นนั่นเอง ส่วนด้วยบทว่า ‘สพฺพมฺปิ ภวคามิกมฺมํ’ นี้ พระองค์ตรัสถึงธรรมมีอภิชฌาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยเจตนา. Upapattibhavo pana saṅkhepato kammābhinibbattā khandhā, pabhedato navavidho hoti. Yathāha – ‘‘tattha katamo upapattibhavo? Kāmabhavo rūpabhavo arūpabhavo saññābhavo asaññābhavo nevasaññānāsaññābhavo, ekavokārabhavo catuvokārabhavo pañcavokārabhavo, ayaṃ vuccati upapattibhavo’’ti (vibha. 234). Tattha kāmasaṅkhāto bhavo kāmabhavo. Esa nayo rūpārūpabhavesu. Saññāvataṃ bhavo, saññā vā ettha bhave atthīti saññābhavo. Vipariyāyena asaññābhavo. Oḷārikāya saññāya abhāvā sukhumāya ca bhāvā nevasaññā, nāsaññā asmiṃ bhaveti nevasaññānāsaññābhavo. Ekena rūpakkhandhena vokiṇṇo bhavo ekavokārabhavo. Eko vā vokāro assa bhavassāti ekavokārabhavo. Esa nayo catuvokārapañcavokārabhavesu. Tattha kāmabhavo pañca upādiṇṇakkhandhā. Tathā rūpabhavo. Arūpabhavo cattāro, saññābhavo pañca. Asaññābhavo eko upādiṇṇakkhandho. Nevasaññānāsaññābhavo cattāro. Ekavokārabhavādayo ekacatupañcakkhandhā upādiṇṇakkhandhehīti evamettha dhammatopi viññātabbo vinicchayo. ส่วนอุปปัตติภพ โดยย่อ ได้แก่ ขันธ์ทั้งหลายที่กรรมให้เกิดขึ้น, โดยประเภท มี 9 อย่าง. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘ในภพ 2 อย่างนั้น อุปปัตติภพเป็นไฉน? กามภพ รูปภพ อรูปภพ สัญญาภพ อสัญญาภพ เนวสัญญานาสัญญาภพ เอกโวการภพ จตุโวการภพ ปัญจโวการภพ นี้เรียกว่า อุปปัตติภพ’ ดังนี้. ในภพเหล่านั้น ภพที่ชื่อว่ากาม ชื่อว่า กามภพ. นัยนี้มีในรูปภพและอรูปภพ. ภพของสัตว์ผู้มีสัญญา หรือ สัญญามีอยู่ในภพนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัญญาภพ. โดยนัยตรงกันข้าม ชื่อว่า อสัญญาภพ. เพราะไม่มีสัญญาอย่างหยาบ และเพราะมีสัญญาอย่างละเอียด สัญญาในภพนี้จึงเป็นเนวสัญญา (คือมิใช่สัญญา) และนาสัญญา (คือมิใช่ไม่ใช่สัญญา) เหตุนั้นจึงชื่อว่า เนวสัญญานาสัญญาภพ. ภพที่ระคนด้วยรูปขันธ์ขันธ์เดียว ชื่อว่า เอกโวการภพ. หรือโวการ (ขันธ์ที่เป็นส่วนประกอบ) ของภพนี้มีหนึ่งอย่าง เหตุนั้นจึงชื่อว่า เอกโวการภพ. นัยนี้มีในจตุโวการภพและปัญจโวการภพ. ในภพเหล่านั้น กามภพ ได้แก่ อุปาทินนขันธ์ 5. รูปภพก็เช่นกัน. อรูปภพ ได้แก่ (อุปาทินนขันธ์) 4, สัญญาภพ ได้แก่ (อุปาทินนขันธ์) 5. อสัญญาภพ ได้แก่ อุปาทินนขันธ์ 1. เนวสัญญานาสัญญาภพ ได้แก่ (อุปาทินนขันธ์) 4. เอกโวการภพเป็นต้น ได้แก่ ขันธ์ 1, 4, 5 โดยอุปาทินนขันธ์ทั้งหลาย. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบวินิจฉัยโดยสภาวธรรมในบทนี้. 648. Sātthatoti yathā ca bhavaniddese, tatheva kāmaṃ saṅkhāraniddesepi puññābhisaṅkhārādayova vuttā, evaṃ santepi purime atītakammavasena idha paṭisandhiyā paccayattā, ime paccuppannakammavasena āyatiṃ paṭisandhiyā paccayattāti punavacanaṃ sātthakameva, pubbe vā ‘‘tattha katamo puññābhisaṅkhāro? Kusalā cetanā kāmāvacarā’’ti (vibha. 226) evamādinā nayena cetanāva saṅkhārāti vuttā. Idha pana ‘‘sabbampi bhavagāmikamma’’nti (vibha. 234) vacanato cetanāsampayuttāpi. Pubbe ca viññāṇapaccayameva kammaṃ ‘‘saṅkhārā’’ti vuttaṃ. Idāni asaññābhavanibbattakampi. Kiṃ vā bahunā, ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti ettha puññābhisaṅkhārādayova kusalākusalā dhammā vuttā. ‘‘Upādānapaccayā bhavo’’ti idha pana upapattibhavassāpi saṅgahitattā kusalākusalābyākatā dhammā vuttā. Tasmā sabbathāpi sātthakamevidaṃ punavacananti evamettha sātthatopi viññātabbo vinicchayo. 648. วินิจฉัยว่า ‘การตรัสซ้ำเป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์’ เป็นอย่างไร? คือ แม้ว่าในภวนิทเทสจะตรัสถึงปุญญาภิสังขารเป็นต้นไว้อย่างไร ในสังขารนิทเทสก็ตรัสถึงปุญญาภิสังขารเป็นต้นไว้แล้วอย่างนั้นเหมือนกันก็จริง ถึงอย่างนั้น สังขารในปฏิจจสมุปบาทบทก่อน (อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา) พระองค์ตรัสไว้โดยเป็นปัจจัยแก่ปฏิสนธิในภพนี้ด้วยอำนาจแห่งกรรมในอดีต, ส่วนสังขาร (กรรมภพ) ในบทนี้ (อุปาทานปจฺจยา ภโว) พระองค์ตรัสไว้โดยเป็นปัจจัยแก่ปฏิสนธิในภพต่อไปด้วยอำนาจแห่งกรรมในปัจจุบัน เพราะเหตุนั้น การตรัสซ้ำจึงมีประโยชน์นั่นเทียว. อีกอย่างหนึ่ง ในกาลก่อน (ในสังขารนิทเทส) พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า เจตนาเท่านั้นเป็นสังขาร ด้วยนัยเป็นต้นว่า ‘ในสังขารเหล่านั้น ปุญญาภิสังขารเป็นไฉน? ได้แก่ กุศลเจตนาที่เป็นกามาวจร’ ดังนี้. แต่ในภวนิทเทสนี้ เพราะพระดำรัสว่า ‘กรรมทั้งหมดที่เป็นไปเพื่อภพ’ จึงทรงรวมถึงธรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนาด้วย. อีกอย่างหนึ่ง ในกาลก่อน พระองค์ตรัสกรรมที่เป็นปัจจัยแก่วิญญาณเท่านั้นว่าเป็น ‘สังขาร’. แต่บัดนี้ (ในภวนิทเทส) ทรงรวมถึงกรรมที่ยังอสัญญาภพให้เกิดขึ้นด้วย. หรือจะมีประโยชน์อะไรด้วยการกล่าวให้มากไป, ในบทว่า ‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงธรรมที่เป็นกุศลและอกุศล คือ ปุญญาภิสังขารเป็นต้นเท่านั้น. แต่ในบทว่า ‘อุปาทานปจฺจยา ภโว’ นี้ เพราะทรงสงเคราะห์แม้ซึ่งอุปปัตติภพด้วย จึงตรัสถึงธรรมที่เป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤต. เพราะเหตุนั้น การตรัสซ้ำนี้จึงมีประโยชน์โดยทุกประการ ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์ในบทนี้. 649. Bhedasaṅgahāti upādānapaccayā bhavassa bhedato ceva saṅgahato ca. Yañhi kāmupādānapaccayā kāmabhavanibbattakaṃ kammaṃ karīyati, so kammabhavo. Tadabhinibbattā khandhā upapattibhavo. Esa nayo rūpārūpabhavesu. Evaṃ kāmupādānapaccayā dve kāmabhavā, tadantogadhā ca saññābhavapañcavokārabhavā, dve rūpabhavā, tadantogadhā ca saññābhavaasaññābhavaekavokārabhavapañcavokārabhavā, dve arūpabhavā, tadantogadhā ca saññābhavanevasaññānāsaññābhavacatuvokārabhavāti saddhiṃ antogadhehi cha bhavā. Yathā ca kāmupādānapaccayā saddhiṃ antogadhehi cha bhavā. Tathā sesupādānapaccayāpīti evaṃ upādānapaccayā bhedato saddhiṃ antogadhehi catuvīsati bhavā. 649. วินิจฉัยว่า ‘โดยการจำแนกและรวบรวม’ เป็นอย่างไร? คือ (พึงทราบวินิจฉัย) ภพอันมีอุปาทานเป็นปัจจัย โดยการจำแนกและโดยการรวบรวม. จริงอยู่ กรรมที่ยังกามภพให้เกิดขึ้น อันบุคคลกระทำเพราะกามุปาทานเป็นปัจจัยใด กรรมนั้นชื่อว่า กรรมภพ. ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากกรรมนั้น ชื่อว่า อุปปัตติภพ. นัยนี้มีในรูปภพและอรูปภพ. ด้วยประการฉะนี้ เพราะกามุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีกามภพ 2 (คือ กรรมภพและอุปปัตติภพ), และมีสัญญาภพกับปัญจโวการภพสงเคราะห์เข้าในกามภพนั้น, มีรูปภพ 2, และมีสัญญาภพ อสัญญาภพ เอกโวการภพ ปัญจโวการภพสงเคราะห์เข้าในรูปภพนั้น, มีอรูปภพ 2, และมีสัญญาภพ เนวสัญญานาสัญญาภพ จตุโวการภพสงเคราะห์เข้าในอรูปภพนั้น. รวมเป็น 6 ภพ พร้อมกับภพที่สงเคราะห์เข้าภายใน. และเพราะกามุปาทานเป็นปัจจัย มี 6 ภพ พร้อมกับภพที่สงเคราะห์เข้าภายใน ฉันใด, แม้เพราะอุปาทานที่เหลือเป็นปัจจัย ก็มี (6 ภพ) ฉันนั้น. ด้วยประการฉะนี้ ภพอันมีอุปาทานเป็นปัจจัย โดยการจำแนก จึงมี 24 ภพ พร้อมกับภพที่สงเคราะห์เข้าภายใน. Saṅgahato pana kammabhavaṃ upapattibhavañca ekato katvā kāmupādānapaccayā saddhiṃ antogadhehi eko kāmabhavo. Tathā rūpārūpabhavāti tayo bhavā. Tathā sesupādānapaccayā pīti. Evaṃ upādānapaccayā saṅgahato saddhiṃ antogadhehi dvādasa bhavā. Apica avisesena upādānapaccayā kāmabhavūpagaṃ kammaṃ kammabhavo. Tadabhinibbattā khandhā upapattibhavo. Esa nayo rūpārūpabhavesu. Evaṃ upādānapaccayā saddhiṃ antogadhehi dve kāmabhavā, dve rūpabhavā, dve arūpabhavāti aparena pariyāyena saṅgahato cha bhavā. Kammabhavaupapattibhavabhedaṃ vā anupagamma saddhiṃ antogadhehi kāmabhavādivasena tayo bhavā honti. Kāmabhavādibhedampi anupagamma kammabhavaupapattibhavavasena dve bhavā honti. Kammupapattibhedañcāpi anupagamma upādānapaccayā bhavoti bhavavasena ekova bhavo hotīti evamettha upādānapaccayassa bhavassa bhedasaṅgahāpi viññātabbo vinicchayo. ส่วนโดยการรวบรวม คือ ทำกรรมภพและอุปปัตติภพให้เป็นอันเดียวกันแล้ว เพราะกามุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีกามภพหนึ่ง พร้อมกับภพที่สงเคราะห์เข้าภายใน. รูปภพและอรูปภพก็เช่นกัน รวมเป็น 3 ภพ. แม้เพราะอุปาทานที่เหลือเป็นปัจจัย ก็เช่นกัน. ด้วยประการฉะนี้ ภพอันมีอุปาทานเป็นปัจจัย โดยการรวบรวม จึงมี 12 ภพ พร้อมกับภพที่สงเคราะห์เข้าภายใน. อีกนัยหนึ่ง โดยไม่จำแนก (อุปาทาน) กรรมที่นำไปสู่กามภพเพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ชื่อว่า กรรมภพ. ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากกรรมนั้น ชื่อว่า อุปปัตติภพ. นัยนี้มีในรูปภพและอรูปภพ. ด้วยประการฉะนี้ เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีกามภพ 2, รูปภพ 2, อรูปภพ 2 พร้อมกับภพที่สงเคราะห์เข้าภายใน. โดยปริยายอื่น โดยการรวบรวม จึงมี 6 ภพ. อีกอย่างหนึ่ง โดยไม่ถือเอาความแตกต่างแห่งกรรมภพและอุปปัตติภพ พร้อมกับภพที่สงเคราะห์เข้าภายใน โดยนัยแห่งกามภพเป็นต้น จึงมี 3 ภพ. โดยไม่ถือเอาความแตกต่างแห่งกามภพเป็นต้น โดยนัยแห่งกรรมภพและอุปปัตติภพ จึงมี 2 ภพ. และโดยไม่ถือเอาแม้ความแตกต่างแห่งกรรมภพและอุปปัตติภพ (เมื่อกล่าวว่า) ‘เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี’ โดยนัยแห่งภพ จึงมีภพเดียวเท่านั้น. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบวินิจฉัยภพอันมีอุปาทานเป็นปัจจัย โดยการจำแนกและรวบรวมในบทนี้. 650. Yaṃ yassa paccayo cevāti yañcettha upādānaṃ yassa paccayo hoti, tatopi viññātabbo vinicchayoti attho. Kiṃ panettha kassa paccayo hoti? Yaṃkiñci yassa kassaci paccayo hotiyeva. Ummattako viya hi puthujjano. So idaṃ yuttaṃ idaṃ ayuttanti avicāretvā yassa kassaci upādānassa vasena yaṃkiñci bhavaṃ patthetvā yaṃkiñci kammaṃ karotiyeva. Tasmā yadekacce sīlabbatupādānena rūpārūpabhavā na hontīti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Sabbena pana sabbo hotīti gahetabbaṃ. 650. อนึ่ง ข้อวินิจฉัยพึงทราบแม้โดยอุปาทานและภพนั้นๆ ว่า อุปาทานใดในอุปาทาน ๔ นี้ เป็นปัจจัยแก่ภพใด ดังนี้. ในอุปาทาน ๔ นี้ อุปาทานอะไร เป็นปัจจัยแก่ภพอะไร? อุปาทานอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเป็นปัจจัยแก่ภพอย่างใดอย่างหนึ่งได้ทั้งนั้น. จริงอยู่ ปุถุชนเปรียบเหมือนคนบ้า. ปุถุชนนั้นไม่พิจารณาว่า ‘การกระทำนี้สมควร การกระทำนี้ไม่สมควร’ แล้วปรารถนาภพอย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยอำนาจแห่งอุปาทานอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมกระทำกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งได้ทั้งนั้น. เพราะเหตุนั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ‘รูปภพและอรูปภพทั้งหลาย ย่อมไม่มีเพราะสีลัพพตุปาทาน’ คำกล่าวนั้น ไม่ควรยึดถือ. แต่พึงยึดถือว่า ‘ภพทั้งหมด ย่อมมีได้เพราะอุปาทานทั้งหมด’. Seyyathidaṃ – idhekacco anussavavasena vā diṭṭhānusārena vā ‘‘kāmā nāmete manussaloke ceva khattiyamahāsālakulādīsu, cha kāmāvacaradevaloke ca samiddhā’’ti cintetvā tesaṃ adhigamatthaṃ asaddhammassavanādīhi vañcito ‘‘iminā kammena kāmā sampajjantī’’ti maññamāno kāmupādānavasena kāyaduccaritādīnipi karoti, so duccaritapāripūriyā apāye upapajjati. Sandiṭṭhike vā pana kāme patthayamāno paṭiladdhe ca gopayamāno kāmupādānavasena kāyaduccaritādīni karoti, so duccaritapāripūriyā apāye upapajjati. Tatrāssa upapattihetubhūtaṃ kammaṃ kammabhavo. Kammābhinibbattā khandhā upapattibhavo. Saññābhavapañcavokārabhavā pana tadantogadhā eva. มีอธิบายดังนี้ บุคคลบางคนในโลกนี้ คิดว่า ‘ชื่อว่ากามเหล่านี้ ย่อมบริบูรณ์ในมนุษยโลก ในตระกูลขัตติยมหาศาลเป็นต้น และในกามาวจรเทวโลก ๖ ชั้น’ เพราะได้ฟังตามๆ กันมาบ้าง หรือเพราะคล้อยตามสิ่งที่เคยเห็นมาบ้าง. เขาถูกการไม่ฟังสัทธรรมเป็นต้นลวงแล้ว เพื่อบรรลุกามเหล่านั้น สำคัญว่า ‘กามทั้งหลายย่อมสำเร็จได้ด้วยกรรมนี้’ จึงกระทำกายทุจริตเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งกามุปาทาน, เขาเมื่อทุจริตบริบูรณ์แล้ว ย่อมเข้าถึงอบาย. อีกอย่างหนึ่ง เขาปรารถนากามทั้งหลายที่เห็นในปัจจุบัน และคุ้มครองกามที่ได้แล้ว กระทำกายทุจริตเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งกามุปาทาน, เขาเมื่อทุจริตบริบูรณ์แล้ว ย่อมเข้าถึงอบาย. ในภพนั้น กรรมของเขาที่เป็นเหตุแห่งอุปบัติ ชื่อว่ากรรมภพ. ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากกรรม ชื่อว่าอุปปัตติภพ. ส่วนสัญญาภพและปัญจโวการภพ ก็สงเคราะห์เข้าในภพนั้นนั่นเอง. Aparo pana saddhammassavanādīhi upabrūhitañāṇo ‘‘iminā kammena kāmā sampajjantī’’ti maññamāno kāmupādānavasena kāyasucaritādīni karoti. So sucaritapāripūriyā devesu vā manussesu vā upapajjati. Tatrāssa upapattihetubhūtaṃ kammaṃ kammabhavo. Kammābhinibbattā khandhā upapattibhavo. Saññābhavapañcavokārabhavā pana tadantogadhā eva. Iti kāmupādānaṃ sappabhedassa sāntogadhassa kāmabhavassa paccayo hoti. ส่วนบุคคลอื่น มีญาณอันการฟังสัทธรรมเป็นต้นเพิ่มพูนแล้ว สำคัญว่า ‘กามทั้งหลายย่อมสำเร็จได้ด้วยกรรมนี้’ จึงกระทำกายสุจริตเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งกามุปาทาน. เขาเมื่อสุจริตบริบูรณ์แล้ว ย่อมเข้าถึงเทวโลกหรือมนุษยโลก. ในภพนั้น กรรมของเขาที่เป็นเหตุแห่งอุปบัติ ชื่อว่ากรรมภพ. ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากกรรม ชื่อว่าอุปปัตติภพ. ส่วนสัญญาภพและปัญจโวการภพ ก็สงเคราะห์เข้าในภพนั้นนั่นเอง. ด้วยประการฉะนี้ กามุปาทานจึงเป็นปัจจัยแก่กามภพ พร้อมทั้งประเภทและภพที่สงเคราะห์เข้าภายใน. Aparo ‘‘rūpārūpabhavesu tato samiddhatarā kāmā’’ti sutvā parikappetvā vā kāmupādānavaseneva rūpārūpasamāpattiyo nibbattetvā samāpattibalena rūpārūpabrahmaloke upapajjati. Tatrāssa upapattihetubhūtaṃ kammaṃ kammabhavo. Kammābhinibbattā khandhā upapattibhavo. Saññā-asaññā-nevasaññānāsaññā-eka-catu-pañcavokārabhavā pana tadantogadhā eva. Iti kāmupādānaṃ sappabhedānaṃ sāntogadhānaṃ rūpārūpabhavānampi paccayo hoti. บุคคลอื่น ฟังหรือกำหนดเอาว่า ‘ในรูปภพและอรูปภพ กามทั้งหลายบริบูรณ์ยิ่งกว่าในกามภพนั้น’ แล้วให้รูปสมาบัติและอรูปสมาบัติเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งกามุปาทานนั่นเอง แล้วเข้าถึงรูปพรหมโลกและอรูปพรหมโลกด้วยกำลังแห่งสมาบัติ. ในภพนั้น กรรมของเขาที่เป็นเหตุแห่งอุปบัติ ชื่อว่ากรรมภพ. ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากกรรม ชื่อว่าอุปปัตติภพ. ส่วนสัญญาภพ อสัญญาภพ เนวสัญญานาสัญญาภพ เอกโวการภพ จตุโวการภพ และปัญจโวการภพ ก็สงเคราะห์เข้าในภพนั้นนั่นเอง. ด้วยประการฉะนี้ กามุปาทานจึงเป็นปัจจัยแม้แก่รูปภพและอรูปภพทั้งหลาย พร้อมทั้งประเภทและภพที่สงเคราะห์เข้าภายใน. Aparo ‘‘ayaṃ attā nāma kāmāvacarasampattibhave vā rūpārūpabhavānaṃ vā aññatarasmiṃ ucchinne suucchinno hotī’’ti ucchedadiṭṭhiṃ upādāya tadupagaṃ kammaṃ karoti, tassa taṃ kammaṃ kammabhavo. Kammābhinibbattā khandhā upapattibhavo. Saññābhavādayo pana tadantogadhā eva. Iti diṭṭhupādānaṃ sappabhedānaṃ sāntogadhānaṃ tiṇṇampi kāmarūpārūpabhavānaṃ paccayo hoti. บุคคลอื่น ยึดถืออุจเฉททิฏฐิว่า ‘ชื่อว่าอัตตานี้ เมื่อขาดสูญในกามาวจรสมบัติภพ หรือในภพใดภพหนึ่งแห่งรูปภพและอรูปภพ ย่อมชื่อว่าขาดสูญดีแล้ว’ แล้วกระทำกรรมที่จะนำไปสู่ภพนั้น. กรรมนั้นของเขา ชื่อว่ากรรมภพ. ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากกรรม ชื่อว่าอุปปัตติภพ. ส่วนสัญญาภพเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าในภพนั้นนั่นเอง. ด้วยประการฉะนี้ ทิฏฐุปาทานจึงเป็นปัจจัยแก่ภพทั้ง ๓ คือ กามภพ รูปภพ และอรูปภพ พร้อมทั้งประเภทและภพที่สงเคราะห์เข้าภายใน. Aparo ‘‘ayaṃ attā nāma kāmāvacarasampattibhave vā rūpārūpabhavānaṃ vā aññatarasmiṃ sukhī hoti vigatapariḷāho’’ti attavādupādānena tadupagaṃ kammaṃ karoti, tassa taṃ kammaṃ kammabhavo. Tadabhinibbattā khandhā upapattibhavo. Saññābhavādayo pana tadantogadhā eva. Iti attavādupādānaṃ sappabhedānaṃ sāntogadhānaṃ tiṇṇaṃ bhavānaṃ paccayo hoti. บุคคลอื่น ด้วยอัตตวาทุปาทานว่า ‘ชื่อว่าอัตตานี้ ย่อมเป็นผู้มีสุข ปราศจากความเร่าร้อน ในกามาวจรสมบัติภพ หรือในภพใดภพหนึ่งแห่งรูปภพและอรูปภพ’ แล้วกระทำกรรมที่จะนำไปสู่ภพนั้น. กรรมนั้นของเขา ชื่อว่ากรรมภพ. ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากกรรมนั้น ชื่อว่าอุปปัตติภพ. ส่วนสัญญาภพเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าในภพนั้นนั่นเอง. ด้วยประการฉะนี้ อัตตวาทุปาทานจึงเป็นปัจจัยแก่ภพทั้ง ๓ พร้อมทั้งประเภทและภพที่สงเคราะห์เข้าภายใน. Aparo ‘‘idaṃ sīlabbataṃ nāma kāmāvacarasampattibhave vā rūpārūpabhavānaṃ vā aññatarasmiṃ paripūrentassa sukhaṃ pāripūriṃ gacchatī’’ti sīlabbatupādānavasena tadupagaṃ kammaṃ karoti, tassa taṃ kammaṃ kammabhavo. Tadabhinibbattā khandhā upapattibhavo. Saññābhavādayo pana tadantogadhā eva. Iti sīlabbatupādānaṃ sappabhedānaṃ sāntogadhānaṃ tiṇṇaṃ bhavānaṃ paccayo hoti. Evamettha yaṃ yassa paccayo hoti, tatopi viññātabbo vinicchayo. บุคคลอื่น ด้วยอำนาจแห่งสีลัพพตุปาทานว่า ‘ชื่อว่าสีลพรตนี้ ย่อมถึงความบริบูรณ์ได้โดยง่ายแก่ผู้บำเพ็ญให้บริบูรณ์ในกามาวจรสมบัติภพ หรือในภพใดภพหนึ่งแห่งรูปภพและอรูปภพ’ แล้วกระทำกรรมที่จะนำไปสู่ภพนั้น. กรรมนั้นของเขา ชื่อว่ากรรมภพ. ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากกรรมนั้น ชื่อว่าอุปปัตติภพ. ส่วนสัญญาภพเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าในภพนั้นนั่นเอง. ด้วยประการฉะนี้ สีลัพพตุปาทานจึงเป็นปัจจัยแก่ภพทั้ง ๓ พร้อมทั้งประเภทและภพที่สงเคราะห์เข้าภายใน. ด้วยประการฉะนี้ ในปฏิจจสมุปบาทนี้ ข้อวินิจฉัยพึงทราบแม้โดยอุปาทานและภพนั้นๆ ว่า อุปาทานใดเป็นปัจจัยแก่ภพใด. Kiṃ panettha kassa bhavassa kathaṃ paccayo hotīti ce? ถ้าหากถามว่า ในอุปาทาน ๔ นี้ อุปาทานอะไร เป็นปัจจัยแก่ภพอะไร อย่างไร? Rūpārūpabhavānaṃ, upanissayapaccayo upādānaṃ; Sahajātādīhipi taṃ, kāmabhavassāti viññeyyaṃ. พึงทราบว่า อุปาทานเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่รูปภพและอรูปภพทั้งหลาย, อุปาทานนั้นเป็นปัจจัยแก่กามภพแม้ด้วยปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น. Rūpārūpabhavānaṃ hi, kāmabhavapariyāpannassa ca kammabhave kusalakammasseva, upapattibhavassa cetaṃ catubbidhampi upādānaṃ upanissayapaccayavasena ekadhāva paccayo hoti. Kāmabhave attanā sampayuttākusalakammabhavassa sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatahetupaccayappabhedehi sahajātādīhi paccayo hoti. Vippayuttassa pana upanissayapaccayenevāti. จริงอยู่ อุปาทานแม้ทั้ง ๔ ประการนี้ เป็นปัจจัยโดยส่วนเดียวเท่านั้น คือโดยความเป็นอุปนิสสยปัจจัย แก่รูปภพและอรูปภพทั้งหลาย, แก่กุศลกรรมอย่างเดียวในกรรมภพที่นับเนื่องในกามภพ และแก่อุปปัตติภพ. ในกามภพ อุปาทานเป็นปัจจัยแก่อกุศลกรรมภพที่สัมปยุตด้วยตน ด้วยปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น อันมีประเภทคือ สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย และเหตุปัจจัย. ส่วนอกุศลกรรมภพที่วิปปยุต (จากตน) อุปาทานเป็นปัจจัยโดยความเป็นอุปนิสสยปัจจัยอย่างเดียว. Ayaṃ ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti padasmiṃ vitthārakathā. นี้เป็นกถาขยายความในบทว่า อุปาทานปจฺจยา ภโว. Bhavapaccayājātiādivitthārakathā กถาขยายความเรื่องภวปัจจยา ชาติ เป็นต้น 651. Bhavapaccayā jātītiādīsu jātiādīnaṃ vinicchayo saccaniddese vuttanayeneva veditabbo. Bhavoti panettha kammabhavova adhippeto. So hi jātiyā paccayo, na upapattibhavo. So ca pana kammapaccayaupanissayapaccayavasena dvedhā paccayo hotīti. 651. ในบทว่า ภวปจฺจยา ชาติ เป็นต้น ข้อวินิจฉัยในชาติเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสัจจนิทเทสนั่นเอง. ในบทนี้ ท่านประสงค์เอากรรมภพอย่างเดียวว่า ภพ. จริงอยู่ กรรมภพนั้นเป็นปัจจัยแก่ชาติ, หาใช่อุปปัตติภพไม่. อนึ่ง กรรมภพนั้นเป็นปัจจัยโดย ๒ ประการ คือ โดยความเป็นกรรมปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย. Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ bhavo jātiyā paccayoti ce? Bāhirapaccayasamattepi hīnapaṇītatādivisesadassanato. Bāhirānaṃ hi janakajananīsukkasoṇitāhārādīnaṃ paccayānaṃ samattepi sattānaṃ yamakānampi sataṃ hīnapaṇītatādiviseso dissati. So ca na ahetuko sabbadā ca sabbesañca abhāvato, na kammabhavato aññahetuko tadabhinibbattakasattānaṃ ajjhattasantāne aññassa kāraṇassa abhāvatoti kammabhavahetukova. Kammaṃ hi sattānaṃ hīnapaṇītatādivisesassa hetu. Tenāha bhagavā ‘‘kammaṃ satte vibhajati yadidaṃ hīnappaṇītatāyā’’ti (ma. ni. 3.289). Tasmā jānitabbametaṃ ‘‘bhavo jātiyā paccayo’’ti. ในบทว่า ภวปจฺจยา ชาติ นั้น พึงมีคำถามว่า ก็ข้อนี้ว่า ภพเป็นปัจจัยแก่ชาติ พึงทราบได้อย่างไร? (ตอบว่า) พึงทราบได้เพราะเห็นความแตกต่างกัน คือ ความเลวและความประณีตเป็นต้น แม้เมื่อปัจจัยภายนอกเสมอกัน. จริงอยู่ แม้เมื่อปัจจัยภายนอกทั้งหลาย คือ มารดาบิดา น้ำอสุจิและเลือด อาหารเป็นต้น เสมอกัน ความแตกต่างกัน คือ ความเลวและความประณีตเป็นต้น ของสัตว์ทั้งหลาย แม้ที่เป็นคู่แฝดกัน ก็ยังปรากฏ. และความแตกต่างนั้น ก็ไม่มีเหตุหามิได้ เพราะความแตกต่างนั้นไม่มีในกาลทุกเมื่อและไม่มีแก่สัตว์ทั้งปวง, และไม่มีเหตุอื่นนอกจากกรรมภพ เพราะไม่มีเหตุอื่นที่เป็นเหตุให้เกิดความแตกต่างนั้นในสันดานภายในของสัตว์ทั้งหลายที่กรรมภพนั้นให้เกิดขึ้นแล้ว เพราะฉะนั้น ความแตกต่างนั้นจึงมีกรรมภพเท่านั้นเป็นเหตุ. จริงอยู่ กรรมเป็นเหตุแห่งความแตกต่างกัน คือ ความเลวและความประณีตเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “กรรมย่อมจำแนกสัตว์ให้เลวและประณีต”. เพราะฉะนั้น ข้อนี้ว่า ภพเป็นปัจจัยแก่ชาติ พึงทราบเถิด. Yasmā ca asati jātiyā jarāmaraṇaṃ nāma, sokādayo vā dhammā na honti. Jātiyā pana sati jarāmaraṇañceva, jarāmaraṇasaṅkhātadukkhadhammaphuṭṭhassa ca bālajanassa jarāmaraṇābhisambandhā vā tena tena dukkhadhammena phuṭṭhassa anabhisambandhā vā sokādayo ca dhammā honti. Tasmā ayampi jāti jarāmaraṇassa ceva sokādīnañca paccayo hotīti veditabbā. Sā pana upanissayakoṭiyā ekadhāva paccayo hotīti. อนึ่ง เพราะเมื่อชาติไม่มี ชรามรณะชื่อว่าย่อมไม่มี หรือธรรมทั้งหลายมีโสกะเป็นต้นก็ย่อมไม่มี. แต่เมื่อชาติมีอยู่ ชรามรณะก็มี และธรรมทั้งหลายมีโสกะเป็นต้น ที่เนื่องด้วยชรามรณะก็ตาม ที่ไม่เนื่องด้วยชรามรณะก็ตาม ของคนพาลผู้ถูกธรรมคือทุกข์อันมีชื่อว่าชรามรณะถูกต้องแล้ว หรือผู้ถูกธรรมคือทุกข์นั้นๆ ถูกต้องแล้ว ก็ย่อมมี. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า แม้ชาตินี้ก็เป็นปัจจัยแก่ชรามรณะด้วย แก่ธรรมทั้งหลายมีโสกะเป็นต้นด้วย. ก็แต่ว่า ชาตินั้นเป็นปัจจัยโดยส่วนเดียวคือโดยส่วนแห่งอุปนิสสยปัจจัย. Ayaṃ ‘‘bhavapaccayā jātī’’tiādīsu vitthārakathā. นี้เป็นกถาโดยพิสดารในบททั้งหลายมีอาทิว่า ภวปจฺจยา ชาติ. Bhavacakkakathā กถาว่าด้วยภวจักร 652. Yasmā panettha sokādayo avasāne vuttā, tasmā yā sā avijjāpaccayā saṅkhārāti evametassa bhavacakkassa ādimhi vuttā, sā, 652. เพราะในเทศนาปฏิจจสมุปบาทนี้ ธรรมมีโสกะเป็นต้น ท่านกล่าวไว้ในตอนท้าย เพราะฉะนั้น อวิชชาใดที่ท่านกล่าวไว้ในตอนต้นแห่งภวจักรนี้อย่างนี้ว่า อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, อวิชชานั้น, Sokādīhi avijjā, siddhā bhavacakkamaviditādimidaṃ; Kārakavedakarahitaṃ, dvādasavidhasuññatāsuññaṃ. อวิชชาย่อมสำเร็จได้ด้วยธรรมมีโสกะเป็นต้น ภวจักรนี้มีเบื้องต้นอันใครๆ ไม่รู้ ปราศจากผู้ทำและผู้เสวย ว่างจากความเป็นของสูญ ๑๒ อย่าง. Satataṃ samitaṃ pavattatīti veditabbaṃ. พึงทราบว่า ย่อมเป็นไปติดต่อสืบเนื่องกันอยู่เสมอ. Kathaṃ panettha sokādīhi avijjā siddhā, kathamidaṃ bhavacakkaṃ aviditādi, kathaṃ kārakavedakarahitaṃ, kathaṃ dvādasavidhasuññatāsuññanti ce? Ettha hi sokadomanassupāyāsā avijjāya aviyogino, paridevo ca nāma mūḷhassāti tesu tāva siddhesu siddhā hoti avijjā. Apica ‘‘āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) vuttaṃ. Āsavasamudayā cete sokādayo honti. หากมีคำถามว่า ในเทศนานี้ อวิชชาสำเร็จด้วยธรรมมีโสกะเป็นต้นได้อย่างไร? ภวจักรนี้มีเบื้องต้นอันใครๆ ไม่รู้ได้อย่างไร? ปราศจากผู้ทำและผู้เสวยได้อย่างไร? ว่างจากความเป็นของสูญ ๑๒ อย่างได้อย่างไร? (ตอบว่า) จริงอยู่ ในเทศนานี้ โสกะ โทมนัส และอุปายาส ไม่พรากจากอวิชชา และความคร่ำครวญชื่อว่าย่อมมีแก่คนหลง เพราะฉะนั้น เมื่อธรรมมีโสกะเป็นต้นเหล่านั้นสำเร็จแล้ว อวิชชาก็ย่อมสำเร็จก่อน. อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “เพราะอาสวะสมุทัย จึงมีอวิชชาสมุทัย”. และธรรมมีโสกะเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมมีเพราะอาสวะสมุทัย. Kathaṃ? Vatthukāmaviyoge tāva soko kāmāsavasamudayā hoti. Yathāha – อย่างไร? คือ เมื่อมีความพลัดพรากจากวัตถุกาม โสกะย่อมมีเพราะกามาสวะสมุทัยก่อน. ดังที่พระองค์ตรัสว่า – ‘‘Tassa ce kāmayānassa, chandajātassa jantuno; Te kāmā parihāyanti, sallaviddhova ruppatī’’ti. (su. ni. 773); “หากกามทั้งหลายนั้นเสื่อมไปจากสัตว์ผู้ใคร่กามนั้น ผู้มีความพอใจเกิดขึ้นแล้ว สัตว์นั้นย่อมเดือดร้อนเหมือนถูกลูกศรเสียบแทง”. Yathā cāha – ‘‘kāmato jāyati soko’’ti. (Dha. pa. 215). และดังที่พระองค์ตรัสว่า “โสกะย่อมเกิดจากกาม”. Sabbepi cete diṭṭhāsavasamudayā honti. Yathāha – และธรรมมีโสกะเป็นต้นแม้ทั้งหมดเหล่านี้ ย่อมมีเพราะทิฏฐาสวะสมุทัย. ดังที่พระองค์ตรัสว่า – ‘‘Tassa ‘ahaṃ rūpaṃ mama rūpa’nti pariyuṭṭhaṭṭhāyino rūpavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti (saṃ. ni. 3.1). “โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น ผู้มีทิฏฐิครอบงำว่า ‘เราเป็นรูป รูปเป็นของเรา’ เพราะความแปรปรวนและความเป็นโดยประการอื่นแห่งรูป”. Yathā ca diṭṭhāsavasamudayā, evaṃ bhavāsavasamudayāpi. Yathāha – และธรรมมีโสกะเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมมีเพราะทิฏฐาสวะสมุทัยฉันใด ย่อมมีเพราะภวาสวะสมุทัยฉันนั้นเหมือนกัน. ดังที่พระองค์ตรัสว่า – ‘‘Yepi te devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā uccesu vimānesu ciraṭṭhitikā, tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā bhayaṃ santāsaṃ saṃvegamāpajjantī’’ti (saṃ. ni. 3.78). Pañca pubbanimittāni disvā maraṇabhayena santajjitānaṃ devānaṃ viya. “แม้เทวดาเหล่าใดมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีสุขมาก สถิตอยู่ในวิมานอันสูงส่งเป็นเวลายาวนาน เทวดาเหล่านั้นก็ยังถึงความกลัว ความหวาดสะดุ้ง ความสังเวช เพราะได้ฟังธรรมเทศนาของพระตถาคต” เหมือนเทวดาทั้งหลายผู้ถูกมรณภัยคุกคามเพราะเห็นบุพนิมิต ๕ ประการ. Yathā ca bhavāsavasamudayā, evaṃ avijjāsavasamudayāpi. Yathāha – และธรรมมีโสกะเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมมีเพราะภวาสวะสมุทัยฉันใด ย่อมมีเพราะอวิชชาสวะสมุทัยฉันนั้นเหมือนกัน. ดังที่พระองค์ตรัสว่า – ‘‘Sa kho so, bhikkhave, bālo tividhaṃ diṭṭheva dhamme dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedetī’’ti (ma. ni. 3.246). “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนพาลนั้นแล ย่อมเสวยทุกข์โทมนัส ๓ อย่างในทิฏฐธรรม (ปัจจุบัน) ทีเดียว”. Iti yasmā āsavasamudayā ete dhammā honti, tasmā ete sijjhamānā avijjāya hetubhūte āsave sādhenti. Āsavesu ca siddhesu paccayabhāve bhāvato avijjāpi siddhāva hotīti. Evaṃ tāvettha sokādīhi avijjā siddhā hotīti veditabbā. เพราะฉะนั้น เพราะธรรมเหล่านี้มีเพราะอาสวะสมุทัย ฉะนั้น ธรรมเหล่านี้เมื่อสำเร็จอยู่ ย่อมทำอาสวะทั้งหลายอันเป็นเหตุของอวิชชาให้สำเร็จ. และเมื่ออาสวะทั้งหลายสำเร็จแล้ว เพราะเมื่อมีปัจจัย ผลก็ย่อมมี อวิชชาก็ย่อมสำเร็จด้วย. พึงทราบว่า ในเทศนานี้ อวิชชาสำเร็จด้วยธรรมมีโสกะเป็นต้นก่อน ด้วยประการฉะนี้. Yasmā pana evaṃ paccayabhāve bhāvato avijjāya siddhāya puna avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇanti evaṃ hetuphalaparamparāya pariyosānaṃ natthi. Tasmā taṃ hetuphalasambandhavasena pavattaṃ dvādasaṅgaṃ bhavacakkaṃ aviditādīti siddhaṃ hoti. ก็เพราะเมื่ออวิชชาสำเร็จแล้วด้วยอาการอย่างนี้ คือ เพราะเมื่อมีปัจจัย ผลก็ย่อมมี, ลำดับแห่งเหตุและผลว่า อีกอย่างหนึ่ง เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี ดังนี้ ย่อมไม่มีที่สุด. เพราะฉะนั้น ภวจักรมีองค์ ๑๒ นั้น อันเป็นไปโดยอำนาจแห่งความเกี่ยวข้องของเหตุและผล จึงสำเร็จว่าเป็นสิ่งมีเบื้องต้นอันใครๆ ไม่รู้. Evaṃ sati avijjāpaccayā saṅkhārāti idaṃ ādimattakathanaṃ virujjhatīti ce. Nayidaṃ ādimattakathanaṃ. Padhānadhammakathanaṃ panetaṃ. Tiṇṇannaṃ hi vaṭṭānaṃ avijjā padhānā. Avijjāggahaṇena hi avasesakilesavaṭṭañca kammādīni ca bālaṃ palibodhenti. Sappasiraggahaṇena sesasappasarīraṃ viya bāhaṃ. Avijjāsamucchede pana kate tehi vimokkho hoti. Sappasiracchede kate palibodhitabāhāvimokkho viya. Yathāha – ‘‘avijjāyatveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho’’tiādi (saṃ. ni. 2.1; mahāva. 1). Iti yaṃ gaṇhato bandho, muccato ca mokkho hoti, tassa padhānadhammassa kathanamidaṃ, na ādimattakathananti. Evamidaṃ bhavacakkaṃ aviditādīti veditabbaṃ. หากมีคำถามว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ คำกล่าวนี้ว่า อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา ซึ่งเป็นเพียงการกล่าวถึงเบื้องต้น ย่อมขัดแย้งกัน. (ตอบว่า) นี้ไม่ใช่เป็นเพียงการกล่าวถึงเบื้องต้น แต่เป็นคำกล่าวถึงธรรมที่เป็นประธาน. จริงอยู่ อวิชชาเป็นประธานแห่งวัฏฏะ ๓. จริงอยู่ เพราะการยึดถืออวิชชา กิเลสวัฏฏ์ที่เหลือและกรรมเป็นต้น ย่อมผูกมัดคนพาลไว้ เหมือนลำตัวงูที่เหลือผูกมัดแขนไว้เพราะการจับที่หัวงู. แต่เมื่อทำการตัดขาดอวิชชาได้แล้ว ความหลุดพ้นจากวัฏฏะเหล่านั้นย่อมมี เหมือนความหลุดพ้นของแขนที่ถูกรัดไว้เมื่อตัดหัวงูได้แล้ว. ดังที่พระองค์ตรัสว่า “เพราะความดับโดยไม่เหลือด้วยวิราคะแห่งอวิชชานั่นเทียว สังขารจึงดับ” เป็นต้น. เพราะฉะนั้น ธรรมใดที่เมื่อยึดถือแล้วย่อมเป็นเครื่องผูก เมื่อปล่อยแล้วย่อมเป็นความหลุดพ้น, คำกล่าวนี้เป็นการกล่าวถึงธรรมที่เป็นประธานนั้น ไม่ใช่เป็นเพียงการกล่าวถึงเบื้องต้น. พึงทราบว่า ภวจักรนี้มีเบื้องต้นอันใครๆ ไม่รู้ ด้วยประการฉะนี้. Tayidaṃ yasmā avijjādīhi kāraṇehi saṅkhārādīnaṃ pavatti, tasmā tato aññena ‘‘brahmā mahābrahmā seṭṭho sajitā’’ti (dī. ni. 1.42) evaṃ parikappitena brahmādinā vā saṃsārassa kārakena, ‘‘so kho pana me ayaṃ attā vado vedeyyo’’ti evaṃ parikappitena attanā vā sukhadukkhānaṃ vedakena rahitaṃ. Iti kārakavedakarahitanti veditabbaṃ. เพราะภวจักรนั้นเป็นเพียงความเกิดขึ้นแห่งสังขารเป็นต้น ด้วยเหตุคืออวิชชาเป็นต้น, เพราะฉะนั้น ภวจักรนั้นจึงปราศจากผู้สร้างสังสารวัฏ คือ พรหมเป็นต้น ที่บุคคลจินตนาการขึ้นอย่างนี้ว่า “พรหม มหาพรหม ผู้ประเสริฐสุด ผู้สร้าง” ซึ่งเป็นอื่นจากเหตุนั้น หรือปราศจากอัตตาผู้เสวยสุขและทุกข์ ที่บุคคลจินตนาการขึ้นอย่างนี้ว่า “อัตตาของเรานี้นั้นแล เป็นผู้กล่าว เป็นผู้เสวย”. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ภวจักรปราศจากผู้ทำและผู้เสวย. Yasmā panettha avijjā udayabbayadhammakattā dhuvabhāvena, saṃkiliṭṭhattā saṃkilesikattā ca subhabhāvena, udayabbayapaṭipīḷitattā sukhabhāvena, paccayāyattavuttittā vasavattanabhūtena attabhāvena ca suññā. Tathā saṅkhārādīnipi aṅgāni. Yasmā vā avijjā na attā, na attano, na attani, na attavatī. Tathā saṅkhārādīnipi aṅgāni. Tasmā dvādasavidhasuññatāsuññametaṃ bhavacakkanti veditabbaṃ. ก็เพราะเหตุที่ในปฏิจจสมุปบาทนี้ อวิชชาว่างเปล่าจากความเป็นของเที่ยง เพราะมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา, ว่างเปล่าจากความเป็นของงาม เพราะเป็นสภาวะที่ถูกทำให้เศร้าหมองและเป็นเหตุแห่งความเศร้าหมอง, ว่างเปล่าจากความเป็นสุข เพราะถูกการเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเบียดเบียน, และว่างเปล่าจากความเป็นอัตตาที่อยู่ในอำนาจ เพราะมีความเป็นไปเนื่องด้วยปัจจัย ฉันใด องค์ธรรมทั้งหลายมีสังขารเป็นต้น ก็ฉันนั้น. อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่อวิชชาไม่ใช่อัตตา ไม่ใช่ของอัตตา ไม่มีในอัตตา ไม่มีอัตตา ฉันใด องค์ธรรมทั้งหลายมีสังขารเป็นต้น ก็ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าภวจักรนี้ว่างเปล่าด้วยความว่าง ๑๒ ประการ. 653. Evañca viditvā puna, 653. และครั้นทราบอย่างนี้แล้ว อีกอย่างหนึ่ง Tassāvijjātaṇhā, mūlamatītādayo tayo kālā; Dve aṭṭha dve eva ca, sarūpato tesu aṅgāni. อวิชชาและตัณหาเป็นมูลรากของภวจักรนั้น, กาล ๓ คือ อดีต เป็นต้น (เป็นกาลของภวจักรนั้น); ในบรรดากาลเหล่านั้น องค์ ๒, องค์ ๘, และองค์ ๒ ตามลำดับ โดยสภาวะ (เป็นองค์แห่งกาลนั้นๆ) Tassa kho panetassa bhavacakkassa avijjā taṇhā cāti dve dhammā mūlanti veditabbā. Tadetaṃ pubbantāharaṇato avijjāmūlaṃ vedanāvasānaṃ, aparantasantānato taṇhāmūlaṃ jarāmaraṇāvasānanti duvidhaṃ hoti. Tattha purimaṃ diṭṭhicaritavasena vuttaṃ, pacchimaṃ taṇhācaritavasena. Diṭṭhicaritānaṃ hi avijjā, taṇhācaritānañca taṇhā saṃsāranāyikā. Ucchedadiṭṭhisamugghātāya vā paṭhamaṃ, phaluppattiyā hetūnaṃ anupacchedappakāsanato, sassatadiṭṭhisamugghātāya dutiyaṃ, uppannānaṃ jarāmaraṇappakāsanato. Gabbhaseyyakavasena vā purimaṃ, anupubbapavattidīpanato, opapātikavasena pacchimaṃ, sahuppattidīpanato. ก็พึงทราบว่า ธรรม ๒ ประการ คือ อวิชชาและตัณหา เป็นมูลรากของภวจักรนี้. ภวจักรนั้นมี ๒ อย่าง คือ มีอวิชชาเป็นมูล มีเวทนาเป็นที่สุด โดยนัยที่นำมาจากส่วนเบื้องต้น (อดีต) อย่างหนึ่ง, มีตัณหาเป็นมูล มีชรามรณะเป็นที่สุด โดยนัยที่สืบต่อไปในส่วนเบื้องปลาย (อนาคต) อย่างหนึ่ง. ในภวจักร ๒ อย่างนั้น ภวจักรส่วนแรก ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต, ภวจักรส่วนหลัง ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งบุคคลผู้มีตัณหาจริต. จริงอยู่ อวิชชาเป็นตัวนำในสังสารวัฏของเหล่าบุคคลผู้มีทิฏฐิจริต, ตัณหาเป็นตัวนำในสังสารวัฏของเหล่าบุคคลผู้มีตัณหาจริต. อีกอย่างหนึ่ง ภวจักรส่วนแรก ตรัสไว้เพื่อถอนอุจเฉททิฏฐิ เพราะแสดงการไม่ขาดสูญแห่งเหตุทั้งหลายด้วยการเกิดขึ้นแห่งผล, ภวจักรส่วนที่สอง ตรัสไว้เพื่อถอนสัสสตทิฏฐิ เพราะแสดงความแก่และความตายของธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว. อีกอย่างหนึ่ง ภวจักรส่วนแรก ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งบุคคลผู้เป็นคัพภเสยยกะ เพราะแสดงความเกิดขึ้นโดยลำดับ, ภวจักรส่วนหลัง ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งบุคคลผู้เป็นโอปปาติกะ เพราะแสดงความเกิดขึ้นพร้อมกัน. Atītapaccuppannānāgatā cassa tayo kālā. Tesu pāḷiyaṃ sarūpato āgatavasena ‘‘avijjā, saṅkhārā cā’’ti dve aṅgāni atītakālāni. Viññāṇādīni bhavāvasānāni aṭṭha paccuppannakālāni. Jāti ceva jarāmaraṇañca dve anāgatakālānīti veditabbāni. อนึ่ง กาล ๓ คือ อดีต ปัจจุบัน และอนาคต เป็นกาลของภวจักรนั้น. ในกาลทั้งสามนั้น โดยอำนาจแห่งองค์ที่มาในบาลีโดยสภาวะ พึงทราบว่า องค์ ๒ คือ อวิชชาและสังขาร เป็นองค์ในกาลอดีต. องค์ ๘ มีวิญญาณเป็นต้น มีภพเป็นที่สุด เป็นองค์ในกาลปัจจุบัน. องค์ ๒ คือ ชาติและชรามรณะ เป็นองค์ในกาลอนาคต. 654. Puna, 654. อีกอย่างหนึ่ง ‘‘Hetuphalahetupubbaka-tisandhicatubhedasaṅgahañcetaṃ; Vīsati ākārāraṃ, tivaṭṭamanavaṭṭhitaṃ bhamati’’. ภวจักรนี้ มีสนธิ ๓ คือ มีเหตุเป็นเบื้องหน้า มีผลเป็นเบื้องหน้า และมีเหตุเป็นเบื้องหน้า, มีสงเคราะห์ ๔ ประเภท, มีอาการคือกำ ๒๐, มีวัฏฏะ ๓, หมุนไปไม่หยุดหย่อน Itipi veditabbaṃ. พึงทราบแม้อย่างนี้. Tattha saṅkhārānañca paṭisandhiviññāṇassa ca antarā eko hetuphalasandhi nāma. Vedanāya ca taṇhāya ca antarā eko phalahetusandhi nāma. Bhavassa ca jātiyā ca antarā eko hetuphalasandhīti evamidaṃ hetuphalahetupubbakatisandhīti veditabbaṃ. ในคาถานั้น การเชื่อมต่อระหว่างสังขารทั้งหลายกับปฏิสนธิวิญญาณ ชื่อว่า เหตุผลสนธิ (การเชื่อมต่อระหว่างเหตุกับผล) อย่างหนึ่ง. การเชื่อมต่อระหว่างเวทนากับตัณหา ชื่อว่า ผลเหตุสนธิ (การเชื่อมต่อระหว่างผลกับเหตุ) อย่างหนึ่ง. การเชื่อมต่อระหว่างภพกับชาติ ชื่อว่า เหตุผลสนธิ อย่างหนึ่ง. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า ภวจักรนี้มีสนธิ ๓ คือ มีเหตุเป็นเบื้องหน้า มีผลเป็นเบื้องหน้า และมีเหตุเป็นเบื้องหน้า. Sandhīnaṃ ādipariyosānavavatthitā panassa cattāro saṅgahā honti. Seyyathidaṃ – avijjāsaṅkhārā eko saṅgaho. Viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanā dutiyo. Taṇhupādānabhavā tatiyo. Jātijarāmaraṇaṃ catutthoti. Evamidaṃ catubhedasaṅgahanti veditabbaṃ. อนึ่ง ภวจักรนี้มีสงเคราะห์ ๔ หมวด ซึ่งกำหนดโดยส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลายแห่งสนธิทั้งหลาย. ได้แก่ สังเขปหมวดหนึ่ง คือ อวิชชาและสังขาร. หมวดที่สอง คือ วิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ เวทนา. หมวดที่สาม คือ ตัณหา อุปาทาน ภพ. หมวดที่สี่ คือ ชาติและชรามรณะ. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า ภวจักรนี้มีสงเคราะห์ ๔ ประเภท. Atīte hetavo pañca, idāni phalapañcakaṃ; Idāni hetavo pañca, āyatiṃ phalapañcakanti. เหตุ ๕ ในอดีต, หมวดผล ๕ ในบัดนี้; เหตุ ๕ ในบัดนี้, หมวดผล ๕ ในอนาคต. Etehi pana vīsatiyā ākārasaṅkhātehi arehi vīsatiākārāranti veditabbaṃ. Tattha atīte hetavo pañcāti avijjā saṅkhārā cāti ime tāva dve vuttā eva. Yasmā pana avidvā paritassati, paritassito upādiyati, tassupādānapaccayā bhavo. Tasmā taṇhupādānabhavāpi gahitā honti. Tenāha ‘‘purimakammabhavasmiṃ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanaṃ upādānaṃ, cetanā bhavoti ime pañca dhammā purimakammabhavasmiṃ idha paṭisandhiyā paccayā’’ti (paṭi. ma. 1.47). อนึ่ง พึงทราบว่า ภวจักรนี้มีอาการคือกำ ๒๐ โดยกำทั้ง ๒๐ เหล่านี้ที่นับว่าเป็นอาการ. ในข้อนั้น บทว่า เหตุ ๕ ในอดีต ความว่า เบื้องต้น ธรรม ๒ ประการนี้ คือ อวิชชาและสังขาร ท่านกล่าวไว้แล้ว. ก็เพราะว่า คนพาลย่อมอยาก, เมื่ออยากแล้วย่อมยึดมั่น, เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมีแก่เขานั้น. เพราะเหตุนั้น ตัณหา อุปาทาน และภพ จึงเป็นอันท่านถือเอาด้วย. เพราะเหตุนั้น พระธรรมเสนาบดีจึงกล่าวไว้ (ในปฏิสัมภิทามรรค) ว่า 'ในกรรมภพครั้งก่อน โมหะเป็นอวิชชา, การสั่งสมเป็นสังขาร, ความใคร่เป็นตัณหา, การเข้าไปยึดเป็นอุปาทาน, เจตนาเป็นภพ, ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ในกรรมภพครั้งก่อน เป็นปัจจัยแก่ปฏิสนธิในภพนี้'. Tattha purimakammabhavasminti purime kammabhave, atītajātiyaṃ kammabhave kariyamāneti attho. Moho avijjāti yo tadā dukkhādīsu moho, yena mūḷho kammaṃ karoti, sā avijjā. Āyūhanā saṅkhārāti taṃ kammaṃ karoto yā purimacetanāyo, yathā ‘‘dānaṃ dassāmī’’ti cittaṃ uppādetvā māsampi saṃvaccharampi dānupakaraṇāni sajjentassa uppannā purimacetanāyo. Paṭiggāhakānaṃ pana hatthe dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpayato cetanā bhavoti vuccati. Ekāvajjanesu vā chasu javanesu cetanā āyūhanā saṅkhārā nāma. Sattame bhavo. Yā kāci vā pana cetanā bhavo. Sampayuttā āyūhanā saṅkhārā nāma. Nikanti taṇhāti yā kammaṃ karontassa phale upapattibhave nikāmanā patthanā, sā taṇhā nāma. Upagamanaṃ upādānanti yaṃ kammabhavassa paccayabhūtaṃ ‘‘idaṃ katvā asukasmiṃ nāma ṭhāne kāme sevissāmi ucchijjissāmī’’tiādinā nayena pavattaṃ upagamanaṃ gahaṇaṃ parāmasanaṃ, idaṃ upādānaṃ nāma. Cetanā bhavoti āyūhanāvasāne vuttā cetanā bhavoti evamattho veditabbo. ในปฏิสัมภิทามรรคนั้น บทว่า 'purimakammabhavasmiṃ' มีความว่า ในกรรมภพก่อน คือ เมื่อกรรมภพกำลังถูกทำอยู่ในชาติก่อน. บทว่า 'moho avijjā' ความว่า โมหะใดในทุกข์เป็นต้นในกาลนั้น ที่บุคคลผู้หลงแล้วย่อมทำกรรมด้วยโมหะใด โมหะนั้นชื่อว่าอวิชชา. บทว่า 'āyūhanā saṅkhārā' ความว่า ปุพพเจตนาทั้งหลายของผู้ทำกรรมนั้นมีอยู่ฉันใด, เหมือนปุพพเจตนาทั้งหลายที่เกิดขึ้นแก่ผู้ที่ทำจิตให้เกิดขึ้นว่า 'เราจักให้ทาน' แล้วตระเตรียมทานูปกรณ์อยู่ตลอดเดือนบ้าง ตลอดปีบ้าง. ส่วนเจตนาของผู้ที่ประดิษฐานทักษิณาไว้ในมือของปฏิคาหกทั้งหลาย ท่านเรียกว่าภพ. อีกอย่างหนึ่ง เจตนาในชวนะ ๖ ขณะในอาวัชชนะเดียว ชื่อว่าอายูหนสังขาร. เจตนาในชวนะที่ ๗ ชื่อว่าภพ. อีกอย่างหนึ่ง เจตนาใดๆ ก็ตาม ชื่อว่าภพ, สัมปยุตตธรรมทั้งหลาย ชื่อว่าอายูหนสังขาร. บทว่า 'nikanti taṇhā' ความว่า ความปรารถนา ความต้องการใดในอุปปัตติภพอันเป็นผลของผู้ทำกรรมอยู่ ความปรารถนานั้นชื่อว่าตัณหา. บทว่า 'upagamanaṃ upādānaṃ' ความว่า การเข้าไปยึด การถือมั่น การลูบคลำ อันเป็นปัจจัยของกรรมภพ ซึ่งเป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า 'เราทำกรรมนี้แล้ว จักเสพกามทั้งหลายในสถานชื่อโน้น' หรือ 'จักขาดสูญ' การเข้าไปยึด การถือมั่น การลูบคลำนี้ ชื่อว่าอุปาทาน. บทว่า 'cetanā bhavo' ความว่า เจตนาที่กล่าวไว้ในตอนท้ายแห่งการสั่งสม ชื่อว่าภพ. พึงทราบความอย่างนี้. Idāni phalapañcakanti viññāṇādivedanāvasānaṃ pāḷiyaṃ āgatameva. Yathāha – ‘‘idha paṭisandhi viññāṇaṃ, okkanti nāmarūpaṃ, pasādo āyatanaṃ, phuṭṭho phasso, vedayitaṃ vedanā, ime pañca dhammā idhūpapattibhavasmiṃ purekatassa kammassa paccayā’’ti (paṭi. 1.47). Tattha paṭisandhi viññāṇanti yaṃ bhavantarapaṭisandhānavasena uppannattā paṭisandhīti vuccati, taṃ viññāṇaṃ. Okkanti nāmarūpanti yā gabbhe rūpārūpadhammānaṃ okkanti āgantvā pavisanaṃ viya, idaṃ nāmarūpaṃ. Pasādo āyatananti idaṃ cakkhādipañcāyatanavasena vuttaṃ. Phuṭṭho phassoti yo ārammaṇaṃ phuṭṭho phusanto uppanno, ayaṃ phasso. Vedayitaṃ vedanāti yaṃ paṭisandhiviññāṇena vā saḷāyatanapaccayena vā phassena saha uppannaṃ vipākavedayitaṃ, sā vedanāti evamattho veditabbo. บัดนี้ ผล 5 ประการ คือธรรมะมีวิญญาณเป็นต้น มีเวทนาเป็นที่สุด มาแล้วในพระบาลีนั่นเทียว ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – “ในภพนี้ ปฏิสนธิ ชื่อว่าวิญญาณ, การก้าวลง ชื่อว่านามรูป, ประสาท ชื่อว่าอายตนะ, การกระทบ ชื่อว่าผัสสะ, การเสวยอารมณ์ ชื่อว่าเวทนา, ธรรม 5 ประการเหล่านี้ ในอุปปัตติภพนี้ เกิดขึ้นเพราะกรรมที่ทำไว้ในภพก่อนเป็นปัจจัย” ในคำเหล่านั้น คำว่า ปฏิสนธิ ได้แก่ วิญญาณ ความว่า จิตใดอันบัณฑิตเรียกว่า ปฏิสนธิ เพราะเกิดขึ้นด้วยสามารถแห่งการสืบต่อภพอื่น จิตนั้นชื่อว่าวิญญาณ คำว่า การก้าวลง ได้แก่ นามรูป ความว่า การก้าวลงแห่งรูปธรรมและอรูปธรรมในครรภ์ใด เปรียบเหมือนการมาแล้วเข้าไปอยู่, การก้าวลงนี้ ชื่อว่านามรูป คำว่า ประสาท ได้แก่ อายตนะ คำนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยสามารถแห่งอายตนะ 5 มีจักขุเป็นต้น คำว่า การกระทบ ได้แก่ ผัสสะ ความว่า สภาวะใดกระทบอารมณ์ คือเกิดขึ้นกระทบอยู่, สภาวะนี้ชื่อว่าผัสสะ คำว่า การเสวยอารมณ์ ได้แก่ เวทนา ความว่า วิปากเวทนาใดเกิดขึ้นพร้อมกับปฏิสนธิวิญญาณ หรือกับผัสสะอันมีสฬายตนะเป็นปัจจัย, วิปากเวทนานั้นชื่อว่าเวทนา พึงทราบเนื้อความอย่างนี้ Idāni hetavo pañcāti taṇhādayo pāḷiyaṃ āgatā taṇhupādānabhavā. Bhave pana gahite tassa pubbabhāgā taṃsampayuttā vā saṅkhārā gahitāva honti. Taṇhupādānaggahaṇena ca taṃsampayuttā, yāya vā mūḷho kammaṃ karoti, sā avijjā gahitāva hotīti. Evaṃ pañca. Tenāha ‘‘idha paripakkattā āyatanānaṃ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanaṃ upādānaṃ, cetanā bhavoti ime pañca dhammā idha kammabhavasmiṃ āyatiṃ paṭisandhiyā paccayā’’ti (paṭi. ma. 1.47). Tattha idha paripakkattā āyatanānanti paripakkāyatanassa kammakaraṇakāle sammoho dassito. Sesaṃ uttānatthameva. บัดนี้ เหตุ 5 ประการ คือธรรมะมีตัณหาเป็นต้น ในพระบาลีมาเพียง ตัณหา อุปาทาน ภพ แต่เมื่อถือเอาภพ สังขารทั้งหลายที่เป็นส่วนเบื้องต้นแห่งภพนั้น หรือที่สัมปยุตด้วยภพนั้น ก็เป็นอันถือเอาด้วย และโดยการถือเอาตัณหาและอุปาทาน อวิชชาที่สัมปยุตด้วยตัณหาและอุปาทานนั้น หรืออวิชชาใดที่คนหลงแล้วทำกรรม ก็เป็นอันถือเอาด้วย จึงเป็น 5 ประการอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ในภพนี้ เพราะความที่อายตนะทั้งหลายแก่กล้า โมหะ ชื่อว่าอวิชชา, การปรุงแต่ง ชื่อว่าสังขาร, ความใคร่ ชื่อว่าตัณหา, การเข้าถึง ชื่อว่าอุปาทาน, เจตนา ชื่อว่าภพ, ธรรม 5 ประการเหล่านี้ ในกรรมภพนี้ เป็นปัจจัยแห่งปฏิสนธิในภพหน้า” ในคำเหล่านั้น บทว่า ‘ในภพนี้ เพราะความที่อายตนะทั้งหลายแก่กล้า’ เป็นการแสดงถึงความหลงในเวลาทำกรรมของผู้มีอายตนะแก่กล้า ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น Āyatiṃ phalapañcakanti viññāṇādīni pañca. Tāni jātiggahaṇena vuttāni. Jarāmaraṇaṃ pana tesaṃyeva jarāmaraṇaṃ. Tenāha – ‘‘āyatiṃ paṭisandhi viññāṇaṃ, okkanti nāmarūpaṃ, pasādo āyatanaṃ, phuṭṭho phasso, vedayitaṃ vedanā, ime pañca dhammā āyatiṃ upapattibhavasmiṃ idha katassa kammassa paccayā’’ti (paṭi. ma. 1.47). Evamidaṃ vīsati ākārāraṃ hoti. ผล 5 ประการในภพหน้า คือธรรมะ 5 ประการมีวิญญาณเป็นต้น ธรรมะ 5 ประการเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยการถือเอาชาติ ส่วนชรามรณะ ก็คือชรามรณะของธรรมะ 5 ประการเหล่านั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า – “ในภพหน้า ปฏิสนธิ ชื่อว่าวิญญาณ, การก้าวลง ชื่อว่านามรูป, ประสาท ชื่อว่าอายตนะ, การกระทบ ชื่อว่าผัสสะ, การเสวยอารมณ์ ชื่อว่าเวทนา, ธรรม 5 ประการเหล่านี้ ในอุปปัตติภพในภพหน้า เกิดขึ้นเพราะกรรมที่ทำไว้ในภพนี้เป็นปัจจัย” ภวจักรนี้มีซี่กง 20 ซี่ ด้วยประการฉะนี้ Tivaṭṭamanavaṭṭhitaṃ bhamatīti ettha pana saṅkhārabhavā kammavaṭṭaṃ, avijjātaṇhupādānāni kilesavaṭṭaṃ, viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanā vipākavaṭṭanti imehi tīhi vaṭṭehi tivaṭṭamidaṃ bhavacakkaṃ yāva kilesavaṭṭaṃ na upacchijjati, tāva anupacchinnapaccayattā anavaṭṭhitaṃ punappunaṃ parivattanato bhamatiyevāti veditabbaṃ. ส่วนในคำว่า ‘ภวจักรมีวัฏฏะ 3 หมุนไปไม่หยุด’ นี้ สังขารและภพ เป็นกรรมวัฏฏ์, อวิชชา ตัณหา และอุปาทาน เป็นกิเลสวัฏฏ์, วิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ และเวทนา เป็นวิปากวัฏฏ์ ภวจักรนี้มีวัฏฏะ 3 ด้วยวัฏฏะ 3 เหล่านี้ ตราบใดที่กิเลสวัฏฏ์ยังไม่ขาด ตราบนั้น ภวจักรนั้นก็ย่อมหมุนไปไม่หยุดนั่นเทียว เพราะปัจจัยยังไม่ขาดตอน และเพราะหมุนไปบ่อยๆ พึงทราบดังนี้ 655. Tayidamevaṃ bhamamānaṃ, 655. ภวจักรนั้นที่หมุนไปอยู่อย่างนี้ Saccappabhavato kiccā, vāraṇā upamāhi ca; Gambhīranayabhedā ca, viññātabbaṃ yathārahaṃ. พึงทราบตามสมควร โดยความเป็นต้นเค้าแห่งสัจจะ, โดยกิจ, โดยการห้าม, โดยอุปมาทั้งหลาย และโดยประเภทแห่งนัยอันลึกซึ้ง Tattha yasmā kusalākusalaṃ kammaṃ avisesena samudayasaccanti saccavibhaṅge vuttaṃ, tasmā avijjāpaccayā saṅkhārāti avijjāya saṅkhārā dutiyasaccappabhavaṃ dutiyasaccaṃ. Saṅkhārehi viññāṇaṃ dutiyasaccappabhavaṃ paṭhamasaccaṃ. Viññāṇādīhi nāmarūpādīni vipākavedanāpariyosānāni paṭhamasaccappabhavaṃ paṭhamasaccaṃ. Vedanāya taṇhā paṭhamasaccappabhavaṃ dutiyasaccaṃ. Taṇhāya upādānaṃ dutiyasaccappabhavaṃ dutiyasaccaṃ. Upādānato bhavo dutiyasaccappabhavaṃ paṭhamadutiyasaccadvayaṃ. Bhavato jāti dutiyasaccappabhavaṃ paṭhamasaccaṃ. Jātiyā jarāmaraṇaṃ paṭhamasaccappabhavaṃ paṭhamasaccanti evaṃ tāvidaṃ saccappabhavato viññātabbaṃ yathārahaṃ. ในคาถานั้น เพราะเหตุที่กรรมที่เป็นกุศลและอกุศล พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในสัจจวิภังค์ว่าเป็นสมุทัยสัจ โดยไม่เจาะจง เพราะเหตุนั้น ในคำว่า ‘เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี’ สังขารทั้งหลาย (เกิด) จากอวิชชา จึงเป็นสัจจะที่ 2 มีสัจจะที่ 2 เป็นต้นเค้า วิญญาณ (เกิด) จากสังขารทั้งหลาย เป็นสัจจะที่ 1 มีสัจจะที่ 2 เป็นต้นเค้า นามรูปเป็นต้น มีวิปากเวทนาเป็นที่สุด (เกิด) จากวิญญาณเป็นต้น เป็นสัจจะที่ 1 มีสัจจะที่ 1 เป็นต้นเค้า ตัณหา (เกิด) จากเวทนา เป็นสัจจะที่ 2 มีสัจจะที่ 1 เป็นต้นเค้า อุปาทาน (เกิด) จากตัณหา เป็นสัจจะที่ 2 มีสัจจะที่ 2 เป็นต้นเค้า ภพ (เกิด) จากอุปาทาน เป็นสัจจะทั้งสองคือสัจจะที่ 1 และสัจจะที่ 2 มีสัจจะที่ 2 เป็นต้นเค้า ชาติ (เกิด) จากภพ เป็นสัจจะที่ 1 มีสัจจะที่ 2 เป็นต้นเค้า ชรามรณะ (เกิด) จากชาติ เป็นสัจจะที่ 1 มีสัจจะที่ 1 เป็นต้นเค้า พึงทราบภวจักรนี้โดยความเป็นต้นเค้าแห่งสัจจะ ตามสมควร ด้วยประการฉะนี้ก่อน 656. Yasmā panettha avijjā vatthūsu ca satte sammoheti, paccayo ca hoti saṅkhārānaṃ pātubhāvāya. Tathā saṅkhārā saṅkhatañca abhisaṅkharonti, paccayā ca honti viññāṇassa. Viññāṇampi vatthuñca paṭivijānāti, paccayo ca hoti nāmarūpassa. Nāmarūpampi aññamaññañca upatthambheti, paccayo ca hoti saḷāyatanassa. Saḷāyatanampi savisaye ca pavattati, paccayo ca hoti phassassa. Phassopi ārammaṇañca phusati, paccayo ca hoti vedanāya. Vedanāpi ārammaṇarasañca anubhavati, paccayo ca hoti taṇhāya. Taṇhāpi rajjanīye ca dhamme rajjati, paccayo ca hoti upādānassa. Upādānampi upādāniye ca dhamme upādiyati, paccayo ca hoti bhavassa. Bhavopi nānāgatīsu ca vikkhipati, paccayo ca hoti jātiyā. Jātipi khandhe ca janeti tesaṃ abhinibbattibhāvena pavattattā, paccayo ca hoti jarāmaraṇassa. Jarāmaraṇampi khandhānaṃ pākabhedabhāvañca adhitiṭṭhati, paccayo ca hoti bhavantarapātubhāvāya sokādīnaṃ adhiṭṭhānattā. Tasmā sabbapadesu dvedhā pavattikiccatopi idaṃ viññātabbaṃ yathārahaṃ. 656. เพราะเหตุว่า ในภวจักรนี้ อวิชชาย่อมทำให้สัตว์ทั้งหลายหลงในวัตถุทั้งหลายด้วย และเป็นปัจจัยเพื่อความปรากฏแห่งสังขารทั้งหลายด้วย เหมือนกัน สังขารทั้งหลายย่อมปรุงแต่งสังขตธรรมด้วย และเป็นปัจจัยแห่งวิญญาณด้วย แม้วิญญาณก็ย่อมรู้วัตถุด้วย และเป็นปัจจัยแห่งนามรูปด้วย แม้นามรูปก็ย่อมค้ำจุนกันและกันด้วย และเป็นปัจจัยแห่งสฬายตนะด้วย แม้สฬายตนะก็ย่อมเป็นไปในวิสัยของตนด้วย และเป็นปัจจัยแห่งผัสสะด้วย แม้ผัสสะก็ย่อมกระทบอารมณ์ด้วย และเป็นปัจจัยแห่งเวทนาด้วย แม้เวทนาก็ย่อมเสวยรสแห่งอารมณ์ด้วย และเป็นปัจจัยแห่งตัณหาด้วย แม้ตัณหาก็ย่อมกำหนัดในธรรมที่น่ากำหนัดด้วย และเป็นปัจจัยแห่งอุปาทานด้วย แม้อุปาทานก็ย่อมยึดมั่นธรรมที่ควรยึดมั่นด้วย และเป็นปัจจัยแห่งภพด้วย แม้ภพก็ย่อมซัดไปในคติต่างๆ ด้วย และเป็นปัจจัยแห่งชาติด้วย แม้ชาติก็ย่อมให้เกิดขันธ์ทั้งหลายด้วย เพราะเป็นไปโดยความเป็นของเกิดใหม่แห่งขันธ์เหล่านั้น และเป็นปัจจัยแห่งชรามรณะด้วย แม้ชรามรณะก็ย่อมครอบงำความเป็นของสุกและแตกแห่งขันธ์ทั้งหลายด้วย และเป็นปัจจัยเพื่อความปรากฏแห่งภพอื่นด้วย เพราะเป็นที่ตั้งแห่งโสกะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น พึงทราบภวจักรนี้โดยกิจที่ดำเนินไปเป็น 2 อย่างในบททั้งปวง ตามสมควร 657. Yasmā cettha avijjāpaccayā saṅkhārāti idaṃ kārakadassananivāraṇaṃ. Saṅkhārapaccayā viññāṇanti attasaṅkantidassananivāraṇaṃ. Viññāṇapaccayā nāmarūpanti ‘‘attā’’tiparikappitavatthubhedadassanato ghanasaññānivāraṇaṃ. Nāmarūpapaccayā saḷāyatanantiādi attā passati…pe… vijānāti, phusati, vedayati, taṇhiyati, upādiyati, bhavati, jāyati, jīyati, mīyatītievamādidassananivāraṇaṃ. Tasmā micchādassananivāraṇatopetaṃ bhavacakkaṃ viññātabbaṃ yathārahaṃ. 657. อีกอย่างหนึ่ง เพราะในภวจักรนี้ คำว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี” นี้ เป็นเครื่องป้องกันความเห็นว่ามีผู้สร้าง คำว่า “เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี” เป็นเครื่องป้องกันความเห็นว่าอัตตาเวียนว่าย คำว่า “เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี” เพราะแสดงความแตกต่างแห่งวัตถุที่ถูกกำหนดว่าเป็น “อัตตา” จึงเป็นเครื่องป้องกันฆนสัญญา (ความจำหมายว่าเป็นก้อน) คำเป็นต้นว่า “เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี” เป็นเครื่องป้องกันความเห็นเป็นต้นอย่างนี้ว่า “อัตตาย่อมเห็น...ฯลฯ... ย่อมรู้แจ้ง ย่อมถูกต้อง ย่อมเสวยอารมณ์ ย่อมทะยานอยาก ย่อมยึดมั่น ย่อมมี ย่อมเกิด ย่อมแก่ ย่อมตาย” เพราะฉะนั้น พึงทราบภวจักรนี้แม้โดยความเป็นเครื่องป้องกันมิจฉาทิฏฐิตามสมควร 658. Yasmā panettha salakkhaṇasāmaññalakkhaṇavasena dhammānaṃ adassanato andho viya avijjā. Andhassa upakkhalanaṃ viya avijjāpaccayā saṅkhārā. Upakkhalitassa patanaṃ viya saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ. Patitassa gaṇḍapātubhāvo viya viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ. Gaṇḍabhedapīḷakā viya nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ. Gaṇḍapīḷakāghaṭṭanaṃ viya saḷāyatanapaccayā phasso. Ghaṭṭanadukkhaṃ viya phassapaccayā vedanā, dukkhassa paṭikārābhilāso viya vedanāpaccayā taṇhā. Paṭikārābhilāsena asappāyaggahaṇaṃ viya taṇhāpaccayā upādānaṃ. Upādiṇṇaasappāyālepanaṃ viya upādānapaccayā bhavo. Asappāyālepanena gaṇḍavikārapātubhāvo viya bhavapaccayā jāti. Gaṇḍavikārato gaṇḍabhedo viya jātipaccayā jarāmaraṇaṃ. Yasmā vā panettha avijjā appaṭipattimicchāpaṭipattibhāvena satte abhibhavati paṭalaṃ viya akkhīni. Tadabhibhūto ca bālo punabbhavikehi saṅkhārehi attānaṃ veṭheti kosakārakimi viya kosappadesehi. Saṅkhārapariggahitaṃ viññāṇaṃ gatīsu patiṭṭhaṃ labhati pariṇāyakapariggahito viya rājakumāro rajje. Upapattinimittaparikappanato viññāṇaṃ paṭisandhiyaṃ anekappakāraṃ nāmarūpaṃ abhinibbatteti māyākāro viya māyaṃ. Nāmarūpe patiṭṭhitaṃ saḷāyatanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇāti subhūmiyaṃ patiṭṭhito vanappagumbo viya. Āyatanaghaṭṭanato phasso jāyati araṇisahitābhimanthanato aggi viya. Phassena phuṭṭhassa vedanā pātubhavati agginā phuṭṭhassa dāho viya. Vedayamānassa taṇhā pavaḍḍhati loṇūdakaṃ pivato pipāsā viya. Tasito bhavesu abhilāsaṃ karoti pipāsito viya pānīye. Tadassupādānaṃ, upādānena bhavaṃ upādiyati āmisalobhena maccho baḷisaṃ viya. Bhave sati jāti hoti bīje sati aṅkuro viya. Jātassa avassaṃ jarāmaraṇaṃ uppannassa rukkhassa patanaṃ viya. Tasmā evaṃ upamāhipetaṃ bhavacakkaṃ viññātabbaṃ yathārahaṃ. 658. อีกอย่างหนึ่ง เพราะในภวจักรนี้ อวิชชาเปรียบเหมือนคนตาบอด เพราะไม่เห็นธรรมทั้งหลายโดยสภาวลักขณะและสามัญลักขณะ สังขารเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย เปรียบเหมือนการพลาดของคนตาบอด วิญญาณเพราะสังขารเป็นปัจจัย เปรียบเหมือนการล้มของผู้ที่พลาด นามรูปเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย เปรียบเหมือนการเกิดฝีของผู้ที่ล้ม สฬายตนะเพราะนามรูปเป็นปัจจัย เปรียบเหมือนตุ่มหนองที่ทำให้ฝีแตก ผัสสะเพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย เปรียบเหมือนการกระทบตุ่มหนอง เวทนาเพราะผัสสะเป็นปัจจัย เปรียบเหมือนทุกข์จากการกระทบ ตัณหาเพราะเวทนาเป็นปัจจัย เปรียบเหมือนความปรารถนาจะเยียวยาทุกข์ อุปาทานเพราะตัณหาเป็นปัจจัย เปรียบเหมือนการยึดถือสิ่งที่ไม่เป็นสัปปายะเพราะปรารถนาจะเยียวยา ภพเพราะอุปาทานเป็นปัจจัย เปรียบเหมือนการทาสิ่งที่ไม่เป็นสัปปายะที่ยึดถือแล้ว ชาติเพราะภพเป็นปัจจัย เปรียบเหมือนการเกิดความกำเริบของฝีเพราะการทาสิ่งที่ไม่เป็นสัปปายะ ชรามรณะเพราะชาติเป็นปัจจัย เปรียบเหมือนการแตกของฝีเพราะความกำเริบ อีกอย่างหนึ่ง เพราะในภวจักรนี้ อวิชชาย่อมครอบงำสัตว์ทั้งหลายโดยภาวะที่ไม่ปฏิบัติและปฏิบัติผิด เปรียบเหมือนฝ้าที่ครอบงำดวงตาทั้งหลาย และปุถุชนผู้ถูกอวิชชานั้นครอบงำแล้ว ย่อมพันธนาการตนด้วยสังขารทั้งหลายที่จะทำให้เกิดในภพใหม่ เปรียบเหมือนตัวไหมที่สร้างรังย่อมพันธนาการตนด้วยส่วนของรัง วิญญาณอันสังขารประคองไว้ ย่อมได้ที่ตั้งในคติต่างๆ เปรียบเหมือนราชกุมารอันอำมาตย์ผู้แนะนำประคองไว้ ย่อมได้ที่ตั้งในราชสมบัติ วิญญาณเพราะการกำหนดนิมิตที่จะเกิด ย่อมทำให้เกิดนามรูปมีประการต่างๆ ในปฏิสนธิกาล เปรียบเหมือนนักมายากลย่อมทำให้เกิดมายา สฬายตนะที่ตั้งอยู่ในนามรูป ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ เปรียบเหมือนกอไม้ในป่าที่ตั้งอยู่ในภูมิประเทศที่ดี ผัสสะย่อมเกิดเพราะการกระทบกันแห่งอายตนะ เปรียบเหมือนไฟย่อมเกิดเพราะการเสียดสีกันแห่งไม้สีไฟพร้อมกับเครื่องรอง เวทนาย่อมปรากฏแก่ผู้ที่ถูกผัสสะกระทบแล้ว เปรียบเหมือนความร้อนย่อมเกิดแก่ผู้ที่ถูกไฟกระทบแล้ว ตัณหาย่อมเจริญแก่ผู้เสวยเวทนา เปรียบเหมือนความกระหายน้ำย่อมเจริญแก่ผู้ดื่มน้ำเค็ม ผู้กระหาย ย่อมทำความปรารถนาในภพทั้งหลาย เปรียบเหมือนผู้กระหายน้ำย่อมทำความปรารถนาในน้ำ ความปรารถนานั้นเป็นอุปาทานของเขา, เขาย่อมยึดมั่นภพด้วยอุปาทาน เปรียบเหมือนปลาเพราะความโลภในเหยื่อ ย่อมยึดมั่นเบ็ด เมื่อภพมีอยู่ ชาติย่อมมี เปรียบเหมือนเมื่อพืชมีอยู่ หน่อย่อมมี ชรามรณะย่อมมีแก่ผู้ที่เกิดแล้วอย่างแน่นอน เปรียบเหมือนการล้มของต้นไม้ที่เกิดขึ้นแล้ว เพราะฉะนั้น พึงทราบภวจักรนี้แม้โดยอุปมาทั้งหลายอย่างนี้ตามสมควร 659. Yasmā ca bhagavatā atthatopi dhammatopi desanatopi paṭivedhatopi gambhīrabhāvaṃ sandhāya ‘‘gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso cā’’ti (dī. ni. 2.95; saṃ. ni. 2.60) vuttaṃ, tasmā gambhīrabhedatopetaṃ bhavacakkaṃ viññātabbaṃ yathārahaṃ. 659. อนึ่ง เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงความที่ (ปฏิจจสมุปบาท) เป็นธรรมลึกซึ้ง ทั้งโดยอรรถ โดยธรรม โดยเทศนา และโดยปฏิเวธ จึงได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนอานนท์ ปฏิจจสมุปบาทนี้ลึกซึ้งนัก ทั้งยังปรากฏเป็นของลึกด้วย” เพราะฉะนั้น พึงทราบภวจักรนี้แม้โดยความแตกต่างแห่งความลึกซึ้งตามสมควร Tattha yasmā na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti, na ca jātiṃ vinā aññato hoti, itthañca jātito samudāgacchatīti evaṃ jātipaccayasamudāgataṭṭhassa duravabodhanīyato jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho gambhīro. Tathā jātiyā bhavapaccaya…pe… saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho gambhīro. Tasmā idaṃ bhavacakkaṃ atthagambhīranti ayaṃ tāvettha atthagambhīratā. Hetuphalañhi atthoti vuccati. Yathāha – ‘‘hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 720). บรรดาความลึกซึ้ง ๔ อย่างนั้น เพราะเหตุที่ชรามรณะมิใช่ไม่เกิดจากชาติ และก็มิได้เกิดจากเหตุอื่นนอกจากชาติ แต่ย่อมเกิดขึ้นพร้อมจากชาติโดยประการนี้ ด้วยเหตุที่สภาวะอันเกิดขึ้นพร้อมเพราะชาติเป็นปัจจัยอย่างนี้ เป็นสิ่งที่รู้ได้โดยยาก สภาวะที่ชรามรณะเกิดขึ้นพร้อมเพราะชาติเป็นปัจจัยจึงลึกซึ้ง ฉันใด สภาวะที่ชาติเกิดขึ้นพร้อมเพราะภพเป็นปัจจัย...ฯลฯ... สภาวะที่สังขารทั้งหลายเกิดขึ้นพร้อมเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย ก็ลึกซึ้ง ฉันนั้น เพราะฉะนั้น ภวจักรนี้จึงชื่อว่าลึกซึ้งโดยอรรถ นี้เป็นอัตถคัมภีรตา (ความลึกซึ้งโดยอรรถ) ในภวจักรนี้ก่อน จริงอยู่ ผลของเหตุ ท่านเรียกว่า อรรถ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ญาณในผลของเหตุ ชื่อว่า อัตถปฏิสัมภิทา” Yasmā pana yenākārena yadavatthā ca avijjā tesaṃ tesaṃ saṅkhārānaṃ paccayo hoti, tassa duravabodhanīyato avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho gambhīro. Tathā saṅkhārānaṃ…pe… jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho gambhīro, tasmā idaṃ bhavacakkaṃ dhammagambhīranti ayamettha dhammagambhīratā. Hetuno hi dhammoti nāmaṃ. Yathāha – ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti (vibha. 720). อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่อวิชชาเป็นปัจจัยแก่สังขารนั้นๆ โดยอาการใดและโดยมีสภาวะใด สภาวะนั้นเป็นสิ่งที่รู้ได้โดยยาก สภาวะที่อวิชชาเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายจึงลึกซึ้ง ฉันใด สภาวะที่สังขารทั้งหลายเป็นปัจจัย...ฯลฯ... สภาวะที่ชาติเป็นปัจจัยแก่ชรามรณะ ก็ลึกซึ้ง ฉันนั้น เพราะฉะนั้น ภวจักรนี้จึงชื่อว่าลึกซึ้งโดยธรรม นี้เป็นธัมมคัมภีรตา (ความลึกซึ้งโดยธรรม) ในภวจักรนี้ จริงอยู่ ชื่อว่า ธรรม เป็นชื่อของเหตุ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ญาณในเหตุ ชื่อว่า ธัมมปฏิสัมภิทา” Yasmā cassa tena tena kāraṇena tathā tathā pavattetabbattā desanāpi gambhīrā, na tattha sabbaññutaññāṇato aññaṃ ñāṇaṃ patiṭṭhaṃ labhati. Tathāhetaṃ katthaci sutte anulomato, katthaci paṭilomato, katthaci anulomapaṭilomato, katthaci vemajjhato paṭṭhāya anulomato vā paṭilomato vā, katthaci tisandhicatusaṅkhepaṃ, katthaci dvisandhitisaṅkhepaṃ, katthaci ekasandhidvisaṅkhepaṃ desitaṃ, tasmā idaṃ bhavacakkaṃ desanāgambhīranti ayaṃ desanāgambhīratā. อนึ่ง เพราะภวจักรนี้อันพระผู้มีพระภาคพึงทรงแสดงโดยประการนั้นๆ ด้วยเหตุนั้นๆ เทศนาจึงลึกซึ้งด้วย ญาณอื่นนอกจากสัพพัญญุตญาณย่อมไม่ได้ที่ตั้งในเทศนานั้น จริงดังนั้น ภวจักรนี้ พระองค์ทรงแสดงแล้วในบางสูตรโดยอนุโลม, ในบางสูตรโดยปฏิโลม, ในบางสูตรโดยอนุโลมปฏิโลม, ในบางสูตรทรงเริ่มจากท่ามกลางแสดงโดยอนุโลมหรือโดยปฏิโลม, ในบางสูตรทรงแสดงโดยมี ๓ สันธิ ๔ สังเขป, ในบางสูตรโดยมี ๒ สันธิ ๓ สังเขป, ในบางสูตรโดยมี ๑ สันธิ ๒ สังเขป เพราะฉะนั้น ภวจักรนี้จึงชื่อว่าลึกซึ้งโดยเทศนา นี้เป็นเทศนาคัมภีรตา (ความลึกซึ้งโดยเทศนา) Yasmā cettha yo so avijjādīnaṃ sabhāvo, yena paṭividdhena avijjādayo sammā salakkhaṇato paṭividdhā honti, so duppariyogāhattā gambhīro, tasmā idaṃ bhavacakkaṃ paṭivedhagambhīraṃ. Tathā hettha avijjāya aññāṇādassanasaccāsampaṭivedhaṭṭho gambhīro, saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇāyūhanasarāgavirāgaṭṭho, viññāṇassa suññataabyāpāraasaṅkantipaṭisandhipātubhāvaṭṭho, nāmarūpassa ekuppādavinibbhogāvinibbhoganamanaruppanaṭṭho, saḷāyatanassa adhipatilokadvārakhettavisayibhāvaṭṭho, phassassa phusanasaṅghaṭṭanasaṅgatisannipātaṭṭho, vedanāya ārammaṇarasānubhavanasukhadukkhamajjhattabhāvanijjīvavedayitaṭṭho. Taṇhāya abhinanditajjhosānasaritālatānadītaṇhāsamuddaduppūraṭṭho, upādānassa ādānaggahaṇābhinivesaparāmāsaduratikkamaṭṭho, bhavassa āyūhanābhisaṅkharaṇayonigatiṭhitinivāsesukhipanaṭṭho, jātiyā jāti sañjāti okkanti nibbatti pātubhāvaṭṭho, jarāmaraṇassa khayavayabhedavipariṇāmaṭṭho gambhīroti ayamettha paṭivedhagambhīratā. อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่าในภวจักรนี้ สภาวะของอวิชชาเป็นต้นอันใดมีอยู่ ซึ่งเมื่อแทงตลอดสภาวะนั้นแล้ว อวิชชาเป็นต้นย่อมเป็นสภาวะอันบุคคลแทงตลอดแล้วโดยชอบตามสภาวลักษณะของตน สภาวะนั้นชื่อว่าลึกซึ้ง เพราะเป็นสภาวะที่หยั่งลงได้โดยยาก เพราะเหตุนั้น ภวจักรนี้จึงชื่อว่าลึกซึ้งโดยการแทงตลอด (ปฏิเวธคัมภีระ) จริงอย่างนั้น ในภวจักรนี้ อรรถคือความเป็นสภาวะที่ไม่รู้ ไม่เห็น ไม่แทงตลอดสัจจะของอวิชชา เป็นธรรมลึกซึ้ง, อรรถคือความเป็นสภาวะที่ปรุงแต่งอย่างยิ่ง ที่พยายาม ที่เป็นไปกับด้วยราคะและปราศจากราคะ ของสังขารทั้งหลาย, อรรถคือความเป็นสภาวะที่ว่างจากอัตตา ไม่มีความขวนขวาย ไม่เคลื่อนย้าย (จากภพเก่า) แต่ปรากฏเป็นปฏิสนธิ (ในภพใหม่) ของวิญญาณ, อรรถคือความเป็นสภาวะที่เกิดขึ้นร่วมกัน แยกกันได้ แยกกันไม่ได้ มีการน้อมไป มีการสลายไป ของนามรูป, อรรถคือความเป็นสภาวะที่เป็นใหญ่ เป็นโลก เป็นทวาร เป็นเขต และเป็นวิสัย (ที่ปรากฏแห่งอารมณ์) ของสฬายตนะ, อรรถคือความเป็นสภาวะที่ถูกต้อง กระทบ ประจวบ ประชุมกัน ของผัสสะ, อรรถคือความเป็นสภาวะที่เสวยรสของอารมณ์ เป็นสุข เป็นทุกข์ เป็นกลาง ไม่ใช่ชีวะ เป็นเพียงการเสวยอารมณ์ ของเวทนา, อรรถคือความเป็นสภาวะที่เพลิดเพลิน กลืนกิน ดุจกระแสน้ำ ดุจเถาวัลย์ ดุจแม่น้ำ เป็นดังตัณหาสมุทรที่เต็มได้ยาก ของตัณหา, อรรถคือความเป็นสภาวะที่ยึดถือ ถือมั่น เข้าไปตั้งมั่น การพิจารณาผิด และก้าวล่วงได้ยาก ของอุปาทาน, อรรถคือความเป็นสภาวะที่พยายาม ปรุงแต่ง และซัดไปในโยนิ คติ ฐิติ และนิวาส ของภพ, อรรถคือความเป็นสภาวะที่เกิด เกิดพร้อม การก้าวลง การบังเกิด การปรากฏ ของชาติ, อรรถคือความเป็นสภาวะที่สิ้นไป เสื่อมไป แตกทำลาย และแปรปรวน ของชรามรณะ เป็นธรรมลึกซึ้ง นี้คือความลึกซึ้งโดยการแทงตลอดในภวจักรนี้ 660. Yasmā panettha ekattanayo, nānattanayo, abyāpāranayo, evaṃdhammatānayoti cattāro atthanayā honti, tasmā nayabhedatopetaṃ bhavacakkaṃ viññātabbaṃ yathārahaṃ. 660. อนึ่ง เพราะในภวจักรนี้มีอัตถนัย ๔ ประการ คือ เอกัตตนัย นานัตตนัย อัพยาปารนัย เอวํธัมมตานัย เพราะเหตุนั้น บัณฑิตพึงทราบภวจักรนี้แม้โดยความแตกต่างแห่งนัยตามสมควร Tattha avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇanti evaṃ bījassa aṅkurādibhāvena rukkhabhāvappatti viya santānānupacchedo ekattanayo nāma. Yaṃ sammā passanto hetuphalasambandhena santānassa anupacchedāvabodhato ucchedadiṭṭhiṃ pajahati. Micchā passanto hetuphalasambandhena pavattamānassa santānānupacchedassa ekattagahaṇato sassatadiṭṭhiṃ upādiyati. ในนัยทั้ง ๔ นั้น การไม่ขาดสายแห่งสันตติ ดุจความถึงภาวะเป็นต้นไม้ของพืชโดยภาวะเป็นหน่อเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ว่า เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี ดังนี้ ชื่อว่าเอกัตตนัย. บุคคลเมื่อเห็นนัยนั้นโดยชอบ ย่อมละอุจเฉททิฏฐิได้ เพราะเห็นแจ้งการไม่ขาดสายแห่งสันตติโดยความสัมพันธ์แห่งเหตุและผล. เมื่อเห็นโดยผิด ย่อมยึดถือสัสสตทิฏฐิ เพราะยึดถือความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันแห่งสันตติที่ไม่ขาดสายซึ่งเป็นไปอยู่โดยความสัมพันธ์แห่งเหตุและผล Avijjādīnaṃ pana yathāsakaṃlakkhaṇavavatthānaṃ nānattanayo nāma. Yaṃ sammā passanto navanavānaṃ uppādadassanato sassatadiṭṭhiṃ pajahati. Micchā passanto ekasantānapatitassa bhinnasantānasseva nānattaggahaṇato ucchedadiṭṭhiṃ upādiyati. ส่วนการกำหนดสภาวลักษณะตามที่เป็นของตน ๆ ของธรรมมีอวิชชาเป็นต้น ชื่อว่านานัตตนัย. บุคคลเมื่อเห็นนัยนั้นโดยชอบ ย่อมละสัสสตทิฏฐิได้ เพราะเห็นการเกิดขึ้นแห่งธรรมใหม่ ๆ. เมื่อเห็นโดยผิด ย่อมยึดถืออุจเฉททิฏฐิ เพราะยึดถือความแตกต่างกันแห่งธรรมที่ตกอยู่ในสันตติเดียวกัน เหมือนกับสันตติที่แตกต่างกัน Avijjāya saṅkhārā mayā uppādetabbā, saṅkhārānaṃ vā viññāṇaṃ amhehīti evamādibyāpārābhāvo abyāpāranayo nāma. Yaṃ sammā passanto kārakassa abhāvāvabodhato attadiṭṭhiṃ pajahati. Micchā passanto yo asatipi byāpāre avijjādīnaṃ sabhāvaniyamasiddho hetubhāvo, tassa aggahaṇato akiriyadiṭṭhiṃ upādiyati. ความไม่มีความขวนขวาย เป็นต้นว่า 'สังขารทั้งหลายเราผู้เป็นอวิชชาพึงให้เกิดขึ้น' หรือ 'วิญญาณอันเราทั้งหลายผู้เป็นสังขารพึงให้เกิดขึ้น' ดังนี้ ชื่อว่าอัพยาปารนัย. บุคคลเมื่อเห็นนัยนั้นโดยชอบ ย่อมละอัตตทิฏฐิได้ เพราะเห็นแจ้งความไม่มีผู้ทำ. เมื่อเห็นโดยผิด ย่อมยึดถืออกิริยทิฏฐิ เพราะไม่ยึดถือภาวะที่เป็นเหตุซึ่งสำเร็จด้วยสภาวนิยมของธรรมมีอวิชชาเป็นต้น แม้เมื่อความขวนขวายไม่มีอยู่ Avijjādīhi pana kāraṇehi saṅkhārādīnaṃyeva sambhavo khīrādīhi dadhiādīnaṃ viya, na aññesanti ayaṃ evaṃdhammatānayo nāma. Yaṃ sammā passanto paccayānurūpato phalāvabodhā ahetukadiṭṭhiṃ akiriyadiṭṭhiñca pajahati. Micchā passanto paccayānurūpaṃ phalappavattiṃ aggahetvā yato kutoci yassa kassaci asambhavaggahaṇato ahetukadiṭṭhiñceva niyatavādañca upādiyatīti evamidaṃ bhavacakkaṃ, อนึ่ง ความที่สังขารเป็นต้นเท่านั้นย่อมเกิดขึ้นจากเหตุคืออวิชชาเป็นต้น เหมือนความที่นมส้มเป็นต้นเกิดขึ้นจากนมสดเป็นต้นเท่านั้น หาใช่จากสิ่งอื่นไม่ ดังนี้ นี้ชื่อว่าเอวํธัมมตานัย. บุคคลเมื่อเห็นนัยนั้นโดยชอบ ย่อมละอเหตุกทิฏฐิและอกิริยทิฏฐิได้ เพราะเห็นแจ้งผลตามสมควรแก่ปัจจัย. เมื่อเห็นโดยผิด ไม่ยึดถือความเป็นไปแห่งผลตามสมควรแก่ปัจจัย แต่ยึดถือความไม่เกิดแห่งผลใด ๆ จากเหตุใด ๆ ย่อมยึดถืออเหตุกทิฏฐิและนิยตวาท. ด้วยประการฉะนี้ ภวจักรนี้ Saccappabhavato kiccā, vāraṇāupamāhi ca; Gambhīranayabhedā ca, viññātabbaṃ yathārahaṃ. บัณฑิตพึงทราบภวจักรนี้ตามสมควร โดยความเป็นแดนเกิดแห่งสัจจะ โดยกิจ โดยการห้าม โดยอุปมาทั้งหลาย และโดยความแตกต่างแห่งนัยอันลึกซึ้ง 661. Idañhi atigambhīrato agādhaṃ. Nānānayagahanato duratiyānaṃ. Ñāṇāsinā samādhipavarasilāyaṃ sunisitena, 661. จริงอยู่ ภวจักรนี้หยั่งไม่ถึง เพราะลึกซึ้งอย่างยิ่ง ข้ามได้ยาก เพราะรกชัฏด้วยนัยต่าง ๆ. ด้วยดาบคือญาณ อันลับดีแล้วบนหินคือสมาธิอันประเสริฐ Bhavacakkamapadāletvā, asanivicakkamiva niccanimmathanaṃ; Saṃsārabhayamatīto, na koci supinantarepyatthi. เมื่อยังไม่ทำลายภวจักร อันบดขยี้อยู่เป็นนิจ ดุจจักรแห่งสายฟ้าแล้ว ใครเลยจะข้ามพ้นภัยในสงสารได้ แม้ในความฝันก็ไม่มี Vuttampi hetaṃ bhagavatā – ‘‘gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso ca. Etassa cānanda, dhammassa ananubodhā appaṭivedhā evamayaṃ pajā tantākulakajātā kulāgaṇṭhikajātā muñjapabbajabhūtā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattatī’’ti (mahāva. 95; saṃ. ni. 2.60). Tasmā attano vā paresaṃ vā hitāya ca sukhāya ca paṭipanno avasesakiccāni pahāya, จริงอยู่ แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสพระดำรัสนี้ไว้ว่า 'ดูก่อนอานนท์ ปฏิจจสมุปบาทนี้ลึกซึ้ง ทั้งปรากฏว่าลึกซึ้ง. ดูก่อนอานนท์ เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดธรรมนี้ หมู่สัตว์นี้จึงเป็นเหมือนเส้นด้ายที่พันกันยุ่ง เป็นเหมือนกลุ่มด้ายที่ยุ่งเหยิง เป็นเหมือนหญ้ามุญชะและหญ้าปัพพชะ จึงไม่ล่วงพ้นอบาย ทุคติ วินิบาต สงสารไปได้'. เพราะเหตุนั้น ผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์และความสุขแก่ตนหรือแก่ผู้อื่น พึงละกิจที่เหลือเสีย Gambhīre paccayākārappabhede idha paṇḍito; Yathā gādhaṃ labhethevamanuyuñje sadā satoti. บัณฑิตในศาสนานี้ พึงเป็นผู้มีสติ พากเพียรอยู่เป็นนิจในประเภทแห่งปัจจยาการอันลึกซึ้ง โดยประการที่ตนจะพึงได้ที่หยั่งลงได้ ฉะนี้แล Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคที่ทำขึ้นเพื่อความปราโมทย์ของสาธุชน Paññābhāvanādhikāre ในอธิการว่าด้วยปัญญาภาวนา Paññābhūminiddeso nāma ชื่อว่า ปัญญาภูมินิทเทส Sattarasamo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๑๗ 18. Diṭṭhivisuddhiniddeso 18. ทิฏฐิวิสุทธินิทเทส Nāmarūpapariggahakathā นามรูปปริคคหกถา 662. Idāni yā ‘‘imesu bhūmibhūtesu dhammesu uggahaparipucchāvasena ñāṇaparicayaṃ katvā ‘sīlavisuddhi ceva cittavisuddhi cā’ti dve mūlabhūtā visuddhiyo sampādetabbā’’ti vuttā. Tattha sīlavisuddhi nāma suparisuddhaṃ pātimokkhasaṃvarādicatubbidhaṃ sīlaṃ, tañca sīlaniddese vitthāritameva. Cittavisuddhi nāma saupacārā aṭṭha samāpattiyo, tāpi cittasīsena vuttasamādhiniddese sabbākārena vitthāritā eva. Tasmā tā tattha vitthāritanayeneva veditabbā. 662. บัดนี้ วิสุทธิ ๒ ประการที่เป็นรากฐาน คือ สีลวิสุทธิและจิตตวิสุทธิ อันใดที่กล่าวไว้ว่า 'ครั้นทำความคุ้นเคยในญาณในธรรมทั้งหลายที่เป็นภูมิเหล่านี้ ด้วยการเรียนและการสอบถามแล้ว พึงบำเพ็ญให้บริบูรณ์'. ในวิสุทธิทั้งสองนั้น ศีล ๔ อย่างมีปาฏิโมกขสังวรศีลเป็นต้นที่บริสุทธิ์ดีแล้ว ชื่อว่าสีลวิสุทธิ และศีลนั้นก็ได้ขยายความไว้แล้วในสีลนิทเทส. สมาบัติ ๘ พร้อมทั้งอุปจารสมาธิ ชื่อว่าจิตตวิสุทธิ และสมาบัตินั้นก็ได้ขยายความไว้โดยอาการทั้งปวงแล้วในสมาธินิทเทสที่กล่าวโดยหัวข้อคือจิต. เพราะเหตุนั้น วิสุทธิทั้งสองนั้น บัณฑิตพึงทราบโดยนัยที่ขยายไว้แล้วในนิทเทสนั้น ๆ Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘diṭṭhivisuddhi, kaṅkhāvitaraṇavisuddhi, maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, paṭipadāñāṇadassanavisuddhi, ñāṇadassanavisuddhīti imā pana pañca visuddhiyo sarīra’’nti, tattha nāmarūpānaṃ yāthāvadassanaṃ diṭṭhivisuddhi nāma. ส่วนคำที่กล่าวไว้ว่า 'วิสุทธิ ๕ ประการนี้ คือ ทิฏฐิวิสุทธิ กังขาวิตรณวิสุทธิ มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ ญาณทัสสนวิสุทธิ เป็นสรีระ (ของวิปัสสนา)'. ในวิสุทธิทั้ง ๕ นั้น การเห็นนามและรูปตามความเป็นจริง ชื่อว่าทิฏฐิวิสุทธิ 663. Taṃ sampādetukāmena samathayānikena tāva ṭhapetvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ avasesarūpārūpāvacarajjhānānaṃ aññatarato vuṭṭhāya vitakkādīni jhānaṅgāni, taṃsampayuttā ca dhammā lakkhaṇarasādivasena pariggahetabbā. Pariggahetvā sabbampetaṃ ārammaṇābhimukhaṃ namanato namanaṭṭhena nāmanti vavatthapetabbaṃ. 663. อันสมถยานิกบุคคลผู้ประสงค์จะให้ทิฏฐิวิสุทธินั้นบริบูรณ์ เบื้องต้น พึงเว้นเนวสัญญานาสัญญายตนะเสีย ออกจากฌานอันใดอันหนึ่งแห่งรูปาวจรฌานและอรูปาวจรฌานที่เหลือแล้ว พึงกำหนดองค์ฌานทั้งหลายมีวิตกเป็นต้น และธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยองค์ฌานนั้น โดยนัยมีลักษณะและรสเป็นต้น ครั้นกำหนดแล้ว พึงกำหนดธรรมทั้งหมดแม้นั้นว่า เป็น ‘นาม’ เพราะมีอรรถว่าน้อมไป คือน้อมไปสู่อารมณ์ Tato yathā nāma puriso antogehe sappaṃ disvā taṃ anubandhamāno tassa āsayaṃ passati, evameva ayampi yogāvacaro taṃ nāmaṃ upaparikkhanto ‘‘idaṃ nāmaṃ kiṃ nissāya pavattatī’’ti pariyesamāno tassa nissayaṃ hadayarūpaṃ passati. Tato hadayarūpassa nissayabhūtāni, bhūtanissitāni ca sesupādāyarūpānīti rūpaṃ pariggaṇhāti. So sabbampetaṃ ruppanato rūpanti vavatthapeti. Tato namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ, ruppanalakkhaṇaṃ rūpanti saṅkhepato nāmarūpaṃ vavatthapeti. ลำดับนั้น เปรียบเหมือนบุรุษเห็นงูในเรือนแล้ว ติดตามงูนั้นไป ย่อมเห็นที่อยู่ของมัน ฉันใด แม้โยคาวจรนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อพิจารณานามนั้นอยู่ ค้นหาว่า ‘นามนี้อาศัยอะไรเป็นไป’ ย่อมเห็นหทยรูปอันเป็นที่อาศัยของนามนั้น ลำดับนั้น ท่านย่อมกำหนดรูป คือ มหาภูตรูปทั้งหลายอันเป็นที่อาศัยของหทยรูป และอุปาทายรูปที่เหลืออันอาศัยมหาภูตรูป โยคีนั้นย่อมกำหนดธรรมทั้งหมดแม้นั้นว่า เป็น ‘รูป’ เพราะมีสภาวะที่สลายไป ลำดับนั้น ท่านย่อมกำหนดนามรูปโดยย่อว่า ธรรมมีลักษณะน้อมไปเป็น ‘นาม’ ธรรมมีลักษณะสลายไปเป็น ‘รูป’ 664. Suddhavipassanāyāniko pana ayameva vā samathayāniko catudhātuvavatthāne vuttānaṃ tesaṃ tesaṃ dhātupariggahamukhānaṃ aññataramukhavasena saṅkhepato vā vitthārato vā catasso dhātuyo pariggaṇhāti. Athassa yāthāvasarasalakkhaṇato āvibhūtāsu dhātūsu kammasamuṭṭhānamhi tāva kese ‘‘catasso dhātuyo, vaṇṇo, gandho, raso, ojā, jīvitaṃ, kāyappasādo’’ti evaṃ kāyadasakavasena dasa rūpāni, tattheva bhāvassa atthitāya bhāvadasakavasena dasa, tattheva āhārasamuṭṭhānaṃ ojaṭṭhamakaṃ, utusamuṭṭhānaṃ, cittasamuṭṭhānanti aparānipi catuvīsatīti evaṃ catusamuṭṭhānesu catuvīsatikoṭṭhāsesu catucattālīsa catucattālīsa rūpāni, sedo, assu, kheḷo, siṅghāṇikāti imesu pana catūsu utucittasamuṭṭhānesu dvinnaṃ ojaṭṭhamakānaṃ vasena soḷasa soḷasa rūpāni, udariyaṃ, karīsaṃ, pubbo, muttanti imesu catūsu utusamuṭṭhānesu utusamuṭṭhānasseva ojaṭṭhamakassa vasena aṭṭha aṭṭha rūpāni pākaṭāni hontīti. Esa tāva dvattiṃsākāre nayo. 664. ส่วนสุทธวิปัสสนายานิกบุคคล หรือสมถยานิกบุคคลนี้เอง ย่อมกำหนดธาตุ ๔ โดยย่อหรือโดยพิสดาร ด้วยนัยอันใดอันหนึ่งแห่งนัยเป็นเครื่องกำหนดธาตุนั้นๆ ที่กล่าวไว้ในจตุธาตุววัตถาน ครั้งนั้น เมื่อธาตุทั้งหลายปรากฏแก่โยคีนั้นโดยสภาวลักษณะของตนตามความเป็นจริงแล้ว ในผมอันมีกรรมเป็นสมุฏฐานก่อน รูป ๑๐ คือ ธาตุ ๔, วัณณะ, คันธะ, รสะ, โอชา, ชีวิต, กายัปปสาทะ โดยนัยแห่งกายทสกะ, รูป ๑๐ โดยนัยแห่งภาวทสกะ เพราะมีภาวะอยู่ในที่นั้นนั่นเอง, โอชัฏฐมกรูปที่มีอาหารเป็นสมุฏฐาน, ที่มีอุตุเป็นสมุฏฐาน, ที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน ในที่นั้นนั่นเอง อีก ๒๔ รูป ด้วยประการฉะนี้ ในโกฏฐาส ๒๔ ที่มีสมุฏฐาน ๔ รูป ๔๔ รูปๆ ย่อมปรากฏ แต่ในโกฏฐาส ๔ เหล่านี้ คือ เหงื่อ, น้ำตา, น้ำลาย, น้ำมูก ที่มีอุตุและจิตเป็นสมุฏฐาน รูป ๑๖ รูปๆ โดยนัยแห่งโอชัฏฐมกรูป ๒ หมวด ย่อมปรากฏ ในโกฏฐาส ๔ เหล่านี้ คือ อาหารใหม่, อาหารเก่า, หนอง, มูตร ที่มีอุตุเป็นสมุฏฐาน รูป ๘ รูปๆ โดยนัยแห่งโอชัฏฐมกรูปที่มีอุตุเป็นสมุฏฐานนั่นเอง ย่อมปรากฏ นี้เป็นนัยในอาการ ๓๒ ก่อน Ye pana imasmiṃ dvattiṃsākāre āvibhūte apare dasa ākārā āvibhavanti. Tattha asitādiparipācake tāva kammaje tejokoṭṭhāsamhi ojaṭṭhamakañceva jīvitañcāti nava rūpāni, tathā cittaje assāsapassāsakoṭṭhāsepi ojaṭṭhamakañceva saddo cāti nava, sesesu catusamuṭṭhānesu aṭṭhasu jīvitanavakañceva tīṇi ca ojaṭṭhamakānīti tettiṃsa rūpāni pākaṭāni honti. ก็เมื่ออาการ ๓๒ นี้ปรากฏแล้ว อาการอื่นอีก ๑๐ อย่างย่อมปรากฏ ในบรรดาอาการเหล่านั้น ในเตโชโกฏฐาสอันเกิดแต่กรรม ทำหน้าที่ย่อยอาหารที่กินแล้วเป็นต้นก่อน รูป ๙ คือ โอชัฏฐมกรูปและชีวิตรูป ย่อมปรากฏ ฉันนั้นเหมือนกัน แม้ในอัสสาสปัสสาสโกฏฐาสอันเกิดแต่จิต รูป ๙ คือ โอชัฏฐมกรูปและสัททรูป ย่อมปรากฏ ในโกฏฐาส ๘ ที่เหลืออันมีสมุฏฐาน ๔ รูป ๓๓ คือ ชีวิตนวกกลาปและโอชัฏฐมกกลาป ๓ หมวด ย่อมปรากฏ Tassevaṃ vitthārato dvācattālīsākāravasena imesu bhūtupādāyarūpesu pākaṭesu jātesu vatthudvāravasena pañca cakkhudasakādayo, hadayavatthudasakañcāti aparānipi saṭṭhirūpāni pākaṭāni honti. So sabbānipi tāni ruppanalakkhaṇena ekato katvā ‘‘etaṃ rūpa’’nti passati. เมื่อภูตรูปและอุปาทายรูปเหล่านี้ปรากฏแก่โยคีนั้นโดยพิสดาร ด้วยอาการ ๔๒ อย่างนี้แล้ว รูปอื่นอีก ๖๐ รูป คือ ทสกะ ๕ มีจักขุทสกะเป็นต้น และหทยวัตถุทสกะ โดยนัยแห่งวัตถุและทวาร ก็ย่อมปรากฏ โยคีนั้นรวบรวมรูปทั้งหมดนั้นเข้าเป็นอันเดียวกันโดยลักษณะที่สลายไป แล้วเห็นว่า ‘นี้เป็นรูป’ Tassevaṃ pariggahitarūpassa dvāravasena arūpadhammā pākaṭā honti. Seyyathidaṃ – dvepañcaviññāṇāni, tisso manodhātuyo, aṭṭhasaṭṭhi manoviññāṇadhātuyoti ekāsīti lokiyacittāni, avisesena ca tehi cittehi sahajāto phasso, vedanā, saññā, cetanā, jīvitaṃ, cittaṭṭhiti, manasikāroti ime satta satta cetasikāti. Lokuttaracittāni pana neva suddhavipassakassa, na samathayānikassa pariggahaṃ gacchanti anadhigatattāti. So sabbepi te arūpadhamme namanalakkhaṇena ekato katvā ‘‘etaṃ nāma’’nti passati. Evameko catudhātuvavatthānamukhena vitthārato nāmarūpaṃ vavatthapeti. เมื่อโยคีนั้นกำหนดรูปได้อย่างนี้แล้ว อรูปธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏโดยนัยแห่งทวาร ได้แก่ โลกียจิต ๘๑ ดวง คือ ทวิปัญจวิญญาณ ๑๐, มโนธาตุ ๓, มโนวิญญาณธาตุ ๖๘, และเจตสิก ๗ ดวงเหล่านี้ คือ ผัสสะ, เวทนา, สัญญา, เจตนา, ชีวิต, จิตตัฏฐิติ, มนสิการ ที่เกิดร่วมกับจิตเหล่านั้นโดยไม่ต่างกัน ส่วนโลกุตตรจิตทั้งหลายย่อมไม่เข้าสู่การกำหนดของสุทธวิปัสสกบุคคลหรือของสมถยานิกบุคคล เพราะยังไม่บรรลุ โยคีนั้นรวบรวมอรูปธรรมทั้งหมดนั้นเข้าเป็นอันเดียวกันโดยลักษณะที่น้อมไป แล้วเห็นว่า ‘นี้เป็นนาม’ โยคีผู้หนึ่งย่อมกำหนดนามรูปโดยพิสดารด้วยนัยแห่งจตุธาตุววัตถาน ด้วยประการฉะนี้ 665. Aparo aṭṭhārasadhātuvasena. Kathaṃ? Idha bhikkhu atthi imasmiṃ attabhāve cakkhudhātu…pe… manoviññāṇadhātūti dhātuyo āvajjitvā yaṃ loko setakaṇhamaṇḍalavicittaṃ āyatavitthataṃ akkhikūpake nhārusuttakena ābaddhaṃ maṃsapiṇḍaṃ ‘‘cakkhū’’ti sañjānāti, taṃ aggahetvā khandhaniddese upādārūpesu vuttappakāraṃ cakkhupasādaṃ ‘‘cakkhudhātū’’ti vavatthapeti. 665. อีกผู้หนึ่ง (กำหนดนามรูป) โดยนัยแห่งธาตุ ๑๘ อย่างไร? ภิกษุในศาสนานี้ พิจารณาธาตุทั้งหลายว่า ‘ในอัตภาพนี้มีจักขุธาตุ...ฯลฯ...มีมโนวิญญาณธาตุ’ ดังนี้แล้ว ไม่ถือก้อนเนื้อที่ชาวโลกเข้าใจกันว่าเป็น ‘จักษุ’ ซึ่งวิจิตรด้วยวงขาวและวงดำ ยาวและกว้าง ถูกร้อยรัดไว้ในเบ้าตาด้วยเส้นเอ็น แต่กำหนดจักขุปสาทตามประเภทที่กล่าวไว้ในอุปาทายรูปในขันธนิทเทสว่า เป็น ‘จักขุธาตุ’ Yāni panassa nissayabhūtā catasso dhātuyo, parivārakāni cattāri vaṇṇa-gandha-rasa-ojā-rūpāni, anupālakaṃ jīvitindriyanti nava sahajātarūpāni, tattheva ṭhitāni kāyadasakabhāvadasakavasena vīsati kammajarūpāni, āhārasamuṭṭhānādīnaṃ tiṇṇaṃ ojaṭṭhamakānaṃ vasena catuvīsati anupādinnarūpānīti evaṃ sesāni tepaṇṇāsa rūpāni honti, na tāni ca ‘‘cakkhudhātū’’ti vavatthapeti. Esa nayo sotadhātuādīsupi. Kāyadhātuyaṃ pana avasesāni tecattālīsa rūpāni honti. Keci pana utucittasamuṭṭhānāni saddena saha nava nava katvā pañcacattālīsāti vadanti. ส่วนรูปที่เหลือ ๕๓ รูป คือ สหชาตรูป ๙ ได้แก่ ธาตุ ๔ อันเป็นที่อาศัย, รูปที่เป็นบริวาร ๔ คือ วัณณะ คันธะ รสะ โอชา, และชีวิตินทรีย์ผู้ตามรักษา; กัมมชรูป ๒๐ โดยนัยแห่งกายทสกะและภาวทสกะที่ตั้งอยู่ในที่นั้นนั่นเอง; อนุปาทินนรูป ๒๔ โดยนัยแห่งโอชัฏฐมกกลาป ๓ หมวด มีอาหารสมุฏฐานเป็นต้น; ท่านไม่กำหนดรูปเหล่านั้นว่าเป็น ‘จักขุธาตุ’ นี้เป็นนัยแม้ในโสตธาตุเป็นต้น แต่ในกายธาตุ รูปที่เหลือมี ๔๓ รูป แต่บางท่านกล่าวว่ามี ๔๕ รูป โดยนับรูปที่มีอุตุเป็นสมุฏฐานและจิตเป็นสมุฏฐานรวมกับสัททรูปเป็น ๙ รูปๆ Iti ime pañca pasādā, tesañca visayā rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā pañcāti dasa rūpāni dasa dhātuyo honti. Avasesarūpāni dhammadhātuyeva honti. Cakkhuṃ pana nissāya rūpaṃ ārabbha pavattaṃ cittaṃ cakkhuviññāṇadhātu nāmāti evaṃ dvepañcaviññāṇāni pañca viññāṇadhātuyo honti. Tīṇi manodhātucittāni ekā manodhātu, aṭṭhasaṭṭhi manoviññāṇadhātucittāni manoviññāṇadhātūti sabbānipi ekāsīti lokiyacittāni satta viññāṇadhātuyo. Taṃsampayuttā phassādayo dhammadhātūti evamettha aḍḍhekādasa dhātuyo rūpaṃ, aḍḍhaṭṭhamā dhātuyo nāmanti evameko aṭṭhārasadhātuvasena nāmarūpaṃ vavatthapeti. ด้วยประการฉะนี้ ปสาทรูป ๕ เหล่านี้ และวิสัย คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ๕ ของปสาทรูปเหล่านั้น รวมเป็นรูป ๑๐ อย่างเหล่านี้ เป็นธาตุ ๑๐ อย่าง รูปที่เหลือทั้งหลายเป็นธัมมธาตุเท่านั้น ส่วนจิตที่อาศัยจักขุ ปรารภรูปเกิดขึ้น ชื่อว่าจักขุวิญญาณธาตุ ด้วยนัยนี้ ทวิปัญจวิญญาณจึงเป็นวิญญาณธาตุ ๕ มโนธาตุจิต ๓ ดวง เป็นมโนธาตุ ๑, มโนวิญญาณธาตุจิต ๖๘ ดวง เป็นมโนวิญญาณธาตุ ๑, โดยนัยนี้ โลกิยจิต ๘๑ ดวงทั้งหมด จึงเป็นวิญญาณธาตุ ๗ เจตสิกมีผัสสะเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยวิญญาณธาตุเหล่านั้น เป็นธัมมธาตุ ด้วยประการฉะนี้ ในธาตุ ๑๘ นั้น ธาตุ ๑๐ อย่างครึ่งเป็นรูป ธาตุ ๗ อย่างครึ่งเป็นนาม ด้วยประการฉะนี้ โยคีบุคคลคนหนึ่ง ย่อมกำหนดนามรูปโดยนัยแห่งธาตุ ๑๘ 666. Aparo dvādasāyatanavasena. Kathaṃ? Cakkhudhātuyaṃ vuttanayeneva ṭhapetvā tepaṇṇāsa rūpāni cakkhupasādamattaṃ ‘‘cakkhāyatana’’nti vavatthapeti. Tattha vuttanayeneva ca sotaghānajivhākāyadhātuyo ‘‘sotaghānajivhākāyāyatanānī’’ti, tesaṃ visayabhūte pañcadhamme ‘‘rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbāyatanānī’’ti, lokiyasattaviññāṇadhātuyo ‘‘manāyatana’’nti, taṃsampayuttā phassādayo sesarūpañca ‘‘dhammāyatana’’nti evamettha aḍḍhekādasa āyatanāni rūpaṃ, diyaḍḍhaāyatanāni nāmanti evameko dvādasāyatanavasena nāmarūpaṃ vavatthapeti. 666. โยคีบุคคลอีกคนหนึ่ง (ย่อมกำหนดนามรูป) โดยนัยแห่งอายตนะ ๑๒ อย่างไร? คือ โยคีบุคคลนั้นเว้นรูป ๕๓ อย่าง ตามนัยที่กล่าวแล้วในจักขุธาตุนั่นเทียว กำหนดเอาแต่จักขุปสาทว่า ‘จักขายตนะ’ และตามนัยที่กล่าวแล้วในจักขุธาตุนั่นแหละ กำหนดโสตธาตุ ฆานธาตุ ชิวหาธาตุ กายธาตุ ว่า ‘โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ’ กำหนดธรรม ๕ ที่เป็นอารมณ์ของอายตนะเหล่านั้นว่า ‘รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ’ กำหนดโลกิยวิญญาณธาตุ ๗ ว่า ‘มนายตนะ’ กำหนดเจตสิกมีผัสสะเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยมนายตนะนั้นและรูปที่เหลือว่า ‘ธัมมายตนะ’ ด้วยประการฉะนี้ ในอายตนะ ๑๒ นั้น อายตนะ ๑๐ อย่างครึ่งเป็นรูป อายตนะ ๑ อย่างครึ่งเป็นนาม ด้วยประการฉะนี้ โยคีบุคคลคนหนึ่ง ย่อมกำหนดนามรูปโดยนัยแห่งอายตนะ ๑๒ 667. Aparo tato saṃkhittataraṃ khandhavasena vavatthapeti. Kathaṃ? Idha bhikkhu imasmiṃ sarīre catusamuṭṭhānā catasso dhātuyo, taṃnissito vaṇṇo, gandho, raso, ojā, cakkhupasādādayo pañca pasādā, vatthurūpaṃ, bhāvo, jīvitindriyaṃ, dvisamuṭṭhāno saddoti imāni sattarasa rūpāni sammasanupagāni nipphannāni rūparūpāni. Kāyaviññatti, vacīviññatti, ākāsadhātu, rūpassa lahutā, mudutā, kammaññatā, upacayo, santati, jaratā, aniccatāti imāni pana dasa rūpāni na sammasanupagāni, ākāravikāraantaraparicchedamattakāni, na nipphannarūpāni, na rūparūpāni. Apica kho rūpānaṃ ākāravikāraantaraparicchedamattato rūpanti saṅkhaṃ gatāni. Iti sabbāni petāni sattavīsati rūpāni rūpakkhandho, ekāsītiyā lokiyacittehi saddhiṃ uppannā vedanā vedanākkhandho, taṃsampayuttā saññā saññākkhandho, saṅkhārā saṅkhārakkhandho, viññāṇaṃ viññāṇakkhandhoti. Iti rūpakkhandho rūpaṃ, cattāro arūpino khandhā nāmanti evameko pañcakkhandhavasena nāmarūpaṃ vavatthapeti. 667. โยคีบุคคลอีกคนหนึ่ง ย่อมกำหนด (นามรูป) โดยย่อกว่านั้น โดยนัยแห่งขันธ์ อย่างไร? คือ ภิกษุในศาสนานี้ (ย่อมกำหนด) ในร่างกายนี้ว่า ธาตุ ๔ มีสมุฏฐาน ๔, วรรณะ คันธะ รส โอชา ที่อาศัยธาตุ ๔ นั้น, ปสาทรูป ๕ มีจักขุปสาทเป็นต้น, วัตถุรูป, ภาวรูป, ชีวิตินทรีย์, สัททรูปมีสมุฏฐาน ๒, รูป ๑๗ อย่างเหล่านี้ เป็นสัมมสนูปคะ (คือเป็นอารมณ์แห่งการพิจารณาได้) เป็นนิปผันนรูป เป็นรูปรูป ส่วนรูป ๑๐ อย่างเหล่านี้ คือ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ อากาสธาตุ รูปัสสลหุตา รูปัสมุทุตา รูปัสสกัมมัญญตา อุปจยะ สันตติ ชรตา อนิจจตา ไม่เป็นสัมมสนูปคะ เป็นเพียงอาการ วิการ และช่องว่างที่คั่นเท่านั้น ไม่เป็นนิปผันนรูป ไม่เป็นรูปรูป แต่ถึงกระนั้น รูปเหล่านั้นก็ถึงการนับว่า ‘รูป’ เพราะเป็นเพียงอาการ วิการ และช่องว่างที่คั่นของรูปทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ รูป ๒๗ อย่างทั้งหมดแม้นี้ เป็นรูปขันธ์ เวทนาที่เกิดขึ้นพร้อมกับโลกิยจิต ๘๑ ดวง เป็นเวทนาขันธ์, สัญญาที่สัมปยุตด้วยเวทนานั้น เป็นสัญญาขันธ์, สังขารทั้งหลาย เป็นสังขารขันธ์, วิญญาณ เป็นวิญญาณขันธ์ ด้วยประการฉะนี้ รูปขันธ์เป็นรูป, อรูปขันธ์ ๔ เป็นนาม ด้วยประการฉะนี้ โยคีบุคคลคนหนึ่ง ย่อมกำหนดนามรูปโดยนัยแห่งขันธ์ ๕ 668. Aparo ‘‘yaṃkiñci rūpaṃ sabbaṃ rūpaṃ cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti (ma. ni. 1.347; a. ni. 11.17) evaṃ saṃkhitteneva imasmiṃ attabhāve rūpaṃ pariggahetvā, tathā manāyatanañceva dhammāyatanekadesañca nāmanti pariggahetvā ‘‘iti idañca nāmaṃ idañca rūpaṃ, idaṃ vuccati nāmarūpa’’nti saṅkhepato nāmarūpaṃ vavatthapeti. 668. โยคีบุคคลอีกคนหนึ่ง ครั้นกำหนดรูปในอัตภาพนี้โดยย่อเท่านั้นว่า ‘รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งหมดนั้นคือมหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔’ แล้วกำหนดมนายตนะและส่วนหนึ่งของธัมมายตนะว่าเป็นนาม ย่อมกำหนดนามรูปโดยย่อว่า ‘นี้เป็นนาม นี้เป็นรูป นี้เรียกว่านามรูป’ ดังนี้ 669. Sace panassa tena tena mukhena rūpaṃ pariggahetvā arūpaṃ pariggaṇhato sukhumattā arūpaṃ na upaṭṭhāti, tena dhuranikkhepaṃ akatvā rūpameva punappunaṃ sammasitabbaṃ manasikātabbaṃ pariggahetabbaṃ vavatthapetabbaṃ. Yathā yathā hissa rūpaṃ suvikkhālitaṃ hoti nijjaṭaṃ suparisuddhaṃ, tathā tathā tadārammaṇā arūpadhammā sayameva pākaṭā honti. 669. ก็ถ้าเมื่อโยคีบุคคลนั้นกำหนดรูปโดยนัยนั้นๆ แล้ว กำหนดอรูปอยู่ อรูปไม่ปรากฏ เพราะเป็นของละเอียด โยคีบุคคลนั้นไม่ควรทอดธุระ พึงพิจารณา ใส่ใจ กำหนด และจำแนกรูปนั้นแหละบ่อยๆ จริงอยู่ รูปของโยคีบุคคลนั้นได้รับการชำระล้างอย่างดี หมดความยุ่งเหยิง บริสุทธิ์อย่างยิ่ง โดยประการใดๆ อรูปธรรมทั้งหลายที่มีรูปนั้นเป็นอารมณ์ ก็จะปรากฏขึ้นเองโดยประการนั้นๆ Yathā hi cakkhumato purisassa aparisuddhe ādāse mukhanimittaṃ olokentassa nimittaṃ na paññāyati, so ‘‘nimittaṃ na paññāyatī’’ti na ādāsaṃ chaḍḍeti, atha kho naṃ punappunaṃ parimajjati. Tassa parisuddhe ādāse nimittaṃ sayameva pākaṭaṃ hoti. Yathā ca telatthiko tilapiṭṭhaṃ doṇiyaṃ ākiritvā udakena paripphosetvā ekavāraṃ dvevāraṃ pīḷanamattena tele anikkhamante na tilapiṭṭhaṃ chaḍḍeti, atha kho naṃ punappunaṃ uṇhodakena paripphosetvā madditvā pīḷeti. Tassevaṃ karoto vippasannaṃ tilatelaṃ nikkhamati. Yathā vā pana udakaṃ pasādetukāmo katakaṭṭhiṃ gahetvā antoghaṭe hatthaṃ otāretvā ekadvevāre ghaṃsanamattena udake avippasīdante na katakaṭṭhiṃ chaḍḍeti, atha kho naṃ punappunaṃ ghaṃsati. Tassevaṃ karontassa kalalakaddamaṃ sannisīdati. Udakaṃ acchaṃ hoti vippasannaṃ, evamevaṃ tena bhikkhunā dhuranikkhepaṃ akatvā rūpameva punappunaṃ sammasitabbaṃ manasikātabbaṃ pariggahetabbaṃ vavatthapetabbaṃ. เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุ เมื่อมองดูเงาหน้าในกระจกที่ไม่บริสุทธิ์ เงาหน้าย่อมไม่ปรากฏ เขาย่อมไม่ทิ้งกระจกนั้นไปเพราะเหตุว่า ‘เงาหน้าไม่ปรากฏ’ แต่เขากลับขัดกระจกนั้นบ่อยๆ เมื่อกระจกบริสุทธิ์แล้ว เงาหน้าของเขาย่อมปรากฏขึ้นเอง อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนผู้ต้องการน้ำมัน โรยเมล็ดงาบดลงในรางแล้วประพรมด้วยน้ำ เมื่อน้ำมันยังไม่ออกมาด้วยการบีบคั้นเพียงครั้งหนึ่งหรือสองครั้ง เขาก็ไม่ทิ้งเมล็ดงาบดนั้นไป แต่เขากลับประพรมด้วยน้ำร้อน นวดแล้วบีบคั้นบ่อยๆ เมื่อเขาทำอย่างนั้น น้ำมันงาที่ใสดีย่อมออกมา หรืออีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนผู้ต้องการทำน้ำให้ใส ถือเมล็ดกะตะกะ (เมล็ดจันทน์เทศ) หย่อนมือลงในหม้อน้ำ เมื่อน้ำยังไม่ใสด้วยการขัดเพียงครั้งหนึ่งหรือสองครั้ง เขาก็ไม่ทิ้งเมล็ดกะตะกะนั้นไป แต่เขากลับขัดบ่อยๆ เมื่อเขาทำอย่างนั้น เปือกตมและโคลนย่อมนอนก้น น้ำย่อมใสสะอาด ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุนั้นไม่ควรทอดธุระ พึงพิจารณา ใส่ใจ กำหนด และจำแนกรูปนั้นแหละบ่อยๆ Yathā yathā hissa rūpaṃ suvikkhālitaṃ hoti nijjaṭaṃ suparisuddhaṃ, tathā tathā tappaccanīkakilesā sannisīdanti, kaddamupari udakaṃ viya cittaṃ pasannaṃ hoti. Tadārammaṇā arūpadhammā sayameva pākaṭā honti. Evaṃ aññāhipi ucchucoragoṇadadhimacchādīhi upamāhi ayamattho pakāsetabbo. จริงอยู่ รูปของโยคีบุคคลนั้นได้รับการชำระล้างอย่างดี หมดความยุ่งเหยิง บริสุทธิ์อย่างยิ่ง โดยประการใดๆ กิเลสที่เป็นข้าศึกต่อสมาธินั้นย่อมนอนก้นโดยประการนั้นๆ จิตย่อมผ่องใสเหมือนน้ำที่อยู่เหนือโคลน อรูปธรรมทั้งหลายที่มีรูปนั้นเป็นอารมณ์ ย่อมปรากฏขึ้นเอง พึงประกาศเนื้อความนี้ด้วยอุปมาอื่นๆ มีอ้อย โจร โค นมส้ม และปลา เป็นต้น ฉันนั้น Arūpadhammānaṃ upaṭṭhānākārakathā กถาว่าด้วยอาการปรากฏแห่งอรูปธรรมทั้งหลาย 670. Evaṃ suvisuddharūpapariggahassa panassa arūpadhammā tīhi ākārehi upaṭṭhahanti phassavasena vā vedanāvasena vā viññāṇavasena vā. Kathaṃ? Ekassa tāva ‘‘pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’tiādinā nayena dhātuyo pariggaṇhantassa paṭhamābhinipāto phasso, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, saddhiṃ phassena cetanā saṅkhārakkhandho, cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Tathā ‘‘kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā…pe… assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti (visuddhi. 1.307) paṭhamābhinipāto phasso, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho…pe… cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Evaṃ arūpadhammā phassavasena upaṭṭhahanti. 670. ก็แล เมื่อโยคีบุคคลนั้นมีการกำหนดรูปบริสุทธิ์ดีแล้วอย่างนี้ อรูปธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏโดยอาการ ๓ อย่าง คือ โดยความเป็นผัสสะ ๑ โดยความเป็นเวทนา ๑ โดยความเป็นวิญญาณ ๑. อย่างไร? คือ เบื้องต้น เมื่อโยคีบุคคลคนหนึ่งกำหนดธาตุทั้งหลายโดยนัยเป็นต้นว่า “ปฐวีธาตุมีลักษณะแข็ง” ดังนี้ ผัสสะอันเป็นความกระทบครั้งแรกย่อมปรากฏ, เวทนาที่สัมปยุตด้วยผัสสะนั้นเป็นเวทนาขันธ์, สัญญาเป็นสัญญาขันธ์, เจตนาพร้อมด้วยผัสสะเป็นสังขารขันธ์, จิตเป็นวิญญาณขันธ์ ดังนี้ ย่อมปรากฏ. ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อกำหนดว่า “ในผมทั้งหลาย ปฐวีธาตุมีลักษณะแข็ง...ฯลฯ...ในลมหายใจเข้าออก ปฐวีธาตุมีลักษณะแข็ง” ดังนี้ ผัสสะอันเป็นความกระทบครั้งแรกย่อมปรากฏ, เวทนาที่สัมปยุตด้วยผัสสะนั้นเป็นเวทนาขันธ์...ฯลฯ...จิตเป็นวิญญาณขันธ์ ดังนี้ ย่อมปรากฏ. อรูปธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏโดยความเป็นผัสสะ ด้วยประการฉะนี้. Ekassa ‘‘pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti tadārammaṇarasānubhavanakavedanā vedanākkhandho, taṃsampayuttā saññā saññākkhandho, taṃsampayutto phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandho, taṃsampayuttaṃ cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Tathā ‘‘kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā …pe… assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti tadārammaṇarasānubhavanakavedanā vedanākkhandho…pe… taṃsampayuttaṃ cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Evaṃ vedanāvasena arūpadhammā upaṭṭhahanti. สำหรับโยคีบุคคลคนหนึ่ง (เมื่อกำหนดธาตุทั้งหลายโดยนัยเป็นต้นว่า) “ปฐวีธาตุมีลักษณะแข็ง” ดังนี้ เวทนาอันมีการเสวยรสแห่งอารมณ์นั้นเป็นเวทนาขันธ์, สัญญาที่สัมปยุตด้วยเวทนานั้นเป็นสัญญาขันธ์, ผัสสะและเจตนาที่สัมปยุตด้วยเวทนานั้นเป็นสังขารขันธ์, จิตที่สัมปยุตด้วยเวทนานั้นเป็นวิญญาณขันธ์ ดังนี้ ย่อมปรากฏ. ฉันใดก็ฉันนั้น (เมื่อกำหนดว่า) “ในผมทั้งหลาย ปฐวีธาตุมีลักษณะแข็ง...ฯลฯ...ในลมหายใจเข้าออก ปฐวีธาตุมีลักษณะแข็ง” ดังนี้ เวทนาอันมีการเสวยรสแห่งอารมณ์นั้นเป็นเวทนาขันธ์...ฯลฯ...จิตที่สัมปยุตด้วยเวทนานั้นเป็นวิญญาณขันธ์ ดังนี้ ย่อมปรากฏ. อรูปธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏโดยความเป็นเวทนา ด้วยประการฉะนี้. Aparassa ‘‘pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti ārammaṇapaṭivijānanaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandhoti upaṭṭhāti. Tathā ‘‘kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā…pe… assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti ārammaṇapaṭivijānanaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandhoti upaṭṭhāti. Evaṃ viññāṇavasena arūpadhammā upaṭṭhahanti. สำหรับโยคีบุคคลอีกคนหนึ่ง (เมื่อกำหนดธาตุทั้งหลายโดยนัยเป็นต้นว่า) “ปฐวีธาตุมีลักษณะแข็ง” ดังนี้ วิญญาณอันเป็นการรู้แจ้งซึ่งอารมณ์เป็นวิญญาณขันธ์, เวทนาที่สัมปยุตด้วยวิญญาณนั้นเป็นเวทนาขันธ์, สัญญาเป็นสัญญาขันธ์, ผัสสะและเจตนาเป็นสังขารขันธ์ ดังนี้ ย่อมปรากฏ. ฉันใดก็ฉันนั้น (เมื่อกำหนดว่า) “ในผมทั้งหลาย ปฐวีธาตุมีลักษณะแข็ง...ฯลฯ...ในลมหายใจเข้าออก ปฐวีธาตุมีลักษณะแข็ง” ดังนี้ วิญญาณอันเป็นการรู้แจ้งซึ่งอารมณ์เป็นวิญญาณขันธ์, เวทนาที่สัมปยุตด้วยวิญญาณนั้นเป็นเวทนาขันธ์, สัญญาเป็นสัญญาขันธ์, ผัสสะและเจตนาเป็นสังขารขันธ์ ดังนี้ ย่อมปรากฏ. อรูปธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏโดยความเป็นวิญญาณ ด้วยประการฉะนี้. Eteneva upāyena ‘‘kammasamuṭṭhāne kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’tiādinā nayena dvācattālīsāya dhātukoṭṭhāsesu catunnaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ vasena, sesesu ca cakkhudhātuādīsu rūpapariggahamukhesu sabbaṃ nayabhedaṃ anugantvā yojanā kātabbā. พึงทำการประกอบโดยไล่ตามความแตกต่างแห่งนัยทั้งหมด ในส่วนแห่งธาตุ ๔๒ โดยอำนาจแห่งธาตุ ๔-๔ โดยนัยเป็นต้นว่า “ในผมทั้งหลายอันมีกรรมเป็นสมุฏฐาน ปฐวีธาตุมีลักษณะแข็ง” ดังนี้ และในมุขะแห่งการกำหนดรูปที่เหลือทั้งหลายมีจักขุธาตุเป็นต้น ด้วยอุบายนี้แหละ. 671. Yasmā ca evaṃ suvisuddharūpapariggahasseva tassa arūpadhammā tīhākārehi pākaṭā honti. Tasmā suvisuddharūpapariggaheneva arūpapariggahāya yogo kātabbo, na itarena. Sace hi ekasmiṃ vā rūpadhamme upaṭṭhite dvīsu vā rūpaṃ pahāya arūpapariggahaṃ ārabhati kammaṭṭhānato parihāyati, pathavīkasiṇabhāvanāya vuttappakārā pabbateyyā gāvī viya. Suvisuddharūpapariggahassa pana arūpapariggahāya yogaṃ karoto kammaṭṭhānaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇāti. 671. และเพราะเหตุที่อรูปธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏโดยอาการ ๓ อย่างแก่โยคีบุคคลนั้นผู้มีการกำหนดรูปบริสุทธิ์ดีแล้วอย่างนี้เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น พึงทำความเพียรเพื่อกำหนดอรูปโดยมีการกำหนดรูปบริสุทธิ์ดีแล้วเท่านั้น, ไม่พึงทำโดยประการอื่น. จริงอยู่ หากว่าเมื่อรูปธรรมอย่างหนึ่งหรือสองอย่างปรากฏแล้ว ละรูปเสีย เริ่มกำหนดอรูป ย่อมเสื่อมจากกรรมฐาน, เป็นเหมือนแม่โคชาวป่าที่กล่าวไว้ในภาวนาปฐวีกสิณ. แต่เมื่อโยคีบุคคลผู้มีการกำหนดรูปบริสุทธิ์ดีแล้ว ทำความเพียรเพื่อกำหนดอรูป กรรมฐานย่อมถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์. So evaṃ phassādīnaṃ vasena upaṭṭhite cattāro arūpino khandhe nāmanti, tesaṃ ārammaṇabhūtāni cattāri mahābhūtāni, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ rūpanti vavatthapeti. Iti aṭṭhārasa dhātuyo dvādasāyatanāni pañcakkhandhāti sabbepi tebhūmake dhamme khaggena samuggaṃ vivaramāno viya yamakatālakandaṃ phālayamāno viya ca nāmañca rūpañcāti dvedhā vavatthapeti. Nāmarūpamattato uddhaṃ añño satto vā puggalo vā devo vā brahmā vā natthīti niṭṭhaṃ gacchati. โยคีบุคคลนั้น เมื่อขันธ์อันเป็นอรูป ๔ ปรากฏแล้วโดยอำนาจแห่งผัสสะเป็นต้นอย่างนี้ ย่อมกำหนดว่า “เป็นนาม”, ย่อมกำหนดว่า “มหาภูตรูป ๔ อันเป็นอารมณ์ของขันธ์เหล่านั้น และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔ เป็นรูป”. ด้วยประการฉะนี้ ย่อมกำหนดธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งปวง คือ ธาตุ ๑๘ อายตนะ ๑๒ ขันธ์ ๕ โดยเป็น ๒ ส่วน คือ นามและรูป เหมือนคนเปิดผอบด้วยดาบ และเหมือนคนผ่าหน่อตาลคู่ ฉะนั้น. ย่อมถึงความตกลงใจว่า “นอกจากเพียงนามและรูป สัตว์ บุคคล เทวดา หรือพรหมอื่นไม่มี”. Sambahulasuttantasaṃsandanā การเทียบเคียงกับพระสูตรจำนวนมาก 672. So evaṃ yāthāvasarasato nāmarūpaṃ vavatthapetvā suṭṭhutaraṃ ‘‘satto puggalo’’ti imissā lokasamaññāya pahānatthāya sattasammohassa samatikkamatthāya asammohabhūmiyaṃ cittaṃ ṭhapanatthāya sambahulasuttantavasena ‘‘nāmarūpamattamevidaṃ, na satto, na puggalo atthī’’ti etamatthaṃ saṃsandetvā vavatthapeti. Vuttañhetaṃ – 672. โยคีบุคคลนั้น ครั้นกำหนดนามและรูปตามสภาวะของมันอย่างนี้แล้ว เพื่อจะละสมัญญาในโลกว่า “สัตว์ บุคคล” นี้ให้ดียิ่งขึ้น เพื่อจะก้าวล่วงความหลงในสัตว์ เพื่อจะตั้งจิตไว้ในภูมิที่ไม่หลง จึงเทียบเคียงแล้วกำหนดเนื้อความนี้โดยอำนาจแห่งพระสูตรจำนวนมากว่า “นี้เป็นเพียงนามและรูปเท่านั้น, สัตว์ไม่มี, บุคคลไม่มี”. จริงอยู่ คำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า – ‘‘Yathāpi aṅgasambhārā, hoti saddo ratho iti; Evaṃ khandhesu santesu, hoti sattoti sammutī’’ti. (saṃ. ni. 1.171); “ศัพท์ว่า ‘รถ’ ย่อมมีได้เพราะการประกอบกันแห่งส่วนทั้งหลาย ฉันใด, สมมติว่า ‘สัตว์’ ย่อมมีได้เมื่อขันธ์ทั้งหลายมีอยู่ ฉันนั้น.” Aparampi vuttaṃ, ‘‘seyyathāpi, āvuso, kaṭṭhañca paṭicca valliñca paṭicca mattikañca paṭicca tiṇañca paṭicca ākāso parivārito agārantveva saṅkhaṃ gacchati, evameva kho, āvuso, aṭṭhiñca paṭicca nhāruñca paṭicca maṃsañca paṭicca cammañca paṭicca ākāso parivārito rūpantveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti (ma. ni. 1.306). อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวไว้ว่า “ดูกรอาวุโส เปรียบเหมือนอาศัยไม้ อาศัยเถาวัลย์ อาศัยดินเหนียว อาศัยหญ้า แล้วล้อมอากาศไว้ ย่อมถึงการนับว่า ‘เรือน’ ฉันใด, ดูกรอาวุโส ฉันนั้นเหมือนกันแล อาศัยกระดูก อาศัยเอ็น อาศัยเนื้อ อาศัยหนัง แล้วล้อมอากาศไว้ ย่อมถึงการนับว่า ‘รูป’”. Aparampi vuttaṃ – อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวไว้ว่า – ‘‘Dukkhameva hi sambhoti, dukkhaṃ tiṭṭhati veti ca; Nāññatra dukkhā sambhoti, nāññaṃ dukkhā nirujjhatī’’ti. (saṃ. ni. 1.171); “ทุกข์เท่านั้นย่อมเกิดขึ้น, ทุกข์ย่อมตั้งอยู่และเสื่อมไป. นอกจากทุกข์ ไม่มีอะไรเกิดขึ้น, นอกจากทุกข์ ไม่มีอะไรดับไป.” Upamāhi nāmarūpavibhāvanā การประกาศนามและรูปด้วยอุปมาทั้งหลาย 673. Evaṃ anekasatehi suttantehi nāmarūpameva dīpitaṃ, na satto na puggalo. Tasmā yathā akkhacakkapañjaraīsādīsu aṅgasambhāresu ekenākārena saṇṭhitesu rathoti vohāramattaṃ hoti, paramatthato ekekasmiṃ aṅge upaparikkhiyamāne ratho nāma natthi. Yathā ca kaṭṭhādīsu gehasambhāresu ekenākārena ākāsaṃ parivāretvā ṭhitesu gehanti vohāramattaṃ hoti, paramatthato gehaṃ nāma natthi. Yathā ca aṅguliaṅguṭṭhādīsu ekenākārena ṭhitesu muṭṭhīti vohāramattaṃ hoti. Doṇitantiādīsu vīṇāti. Hatthiassādīsu senāti. Pākāragehagopurādīsu nagaranti. Khandhasākhāpalāsādīsu ekenākārena ṭhitesu rukkhoti vohāramattaṃ hoti, paramatthato ekekasmiṃ avayave upaparikkhiyamāne rukkho nāma natthi. Evamevaṃ pañcasu upādānakkhandhesu sati ‘‘satto, puggalo’’ti vohāramattaṃ hoti, paramatthato ekekasmiṃ dhamme upaparikkhiyamāne ‘‘asmīti vā ahanti vā’’ti gāhassa vatthubhūto satto nāma natthi. Paramatthato pana nāmarūpamattameva atthīti. Evaṃ passato hi dassanaṃ yathābhūtadassanaṃ nāma hoti. 673. ในพระสูตรหลายร้อยสูตรอย่างนี้ ท่านแสดงแต่นามรูปเท่านั้น ไม่ได้แสดงสัตว์ ไม่ได้แสดงบุคคล เพราะฉะนั้น เปรียบเหมือนเมื่อส่วนประกอบทั้งหลายมีเพลา ล้อ ตัวถัง งอนรถ เป็นต้น ประกอบกันเข้าโดยอาการอย่างหนึ่ง ก็เกิดเป็นโวหารสักว่า "รถ" ขึ้น แต่โดยปรมัตถ์ เมื่อพิจารณาส่วนประกอบแต่ละอย่างๆ ไป รถชื่อว่าไม่มี อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนเมื่อส่วนประกอบของเรือนมีไม้เป็นต้นล้อมอากาศตั้งอยู่โดยอาการอย่างหนึ่ง ก็เกิดเป็นโวหารสักว่า "เรือน" ขึ้น แต่โดยปรมัตถ์ เรือนชื่อว่าไม่มี เปรียบเหมือนเมื่อนิ้วมือนิ้วหัวแม่มือเป็นต้นตั้งอยู่โดยอาการอย่างหนึ่ง ก็เกิดเป็นโวหารสักว่า "กำปั้น" เมื่อส่วนประกอบมีกระพุ้งพิณและสายพิณเป็นต้น ก็เกิดโวหารว่า "พิณ" เมื่อส่วนประกอบมีช้างและม้าเป็นต้น ก็เกิดโวหารว่า "กองทัพ" เมื่อส่วนประกอบมีกำแพง เรือน และซุ้มประตูเป็นต้น ก็เกิดโวหารว่า "เมือง" เมื่อส่วนประกอบมีลำต้น กิ่ง และใบเป็นต้นตั้งอยู่โดยอาการอย่างหนึ่ง ก็เกิดเป็นโวหารสักว่า "ต้นไม้" ขึ้น แต่โดยปรมัตถ์ เมื่อพิจารณาส่วนประกอบแต่ละอย่างๆ ไป ต้นไม้ชื่อว่าไม่มี ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่ออุปาทานขันธ์ ๕ มีอยู่ ก็เกิดเป็นโวหารสักว่า "สัตว์" "บุคคล" ขึ้น แต่โดยปรมัตถ์ เมื่อพิจารณาธรรมแต่ละอย่างๆ ไป สัตว์ผู้เป็นวัตถุแห่งความยึดถือว่า "เรามีอยู่" หรือ "เราเป็น" ชื่อว่าไม่มี แต่โดยปรมัตถ์ มีเพียงนามรูปเท่านั้น จริงอยู่ การเห็นของผู้ที่เห็นอยู่อย่างนี้ ชื่อว่ายถาภูตทัสนะ 674. Yo panetaṃ yathābhūtadassanaṃ pahāya ‘‘satto atthī’’ti gaṇhāti. So tassa vināsaṃ anujāneyya avināsaṃ vā. Avināsaṃ anujānanto sassate patati. Vināsaṃ anujānanto ucchede patati. Kasmā? Khīranvayassa dadhino viya tadanvayassa aññassa abhāvato. So ‘‘sassato satto’’ti gaṇhanto olīyati nāma. ‘‘Ucchijjatī’’ti gaṇhanto atidhāvati nāma. Tenāha bhagavā – 674. ก็ผู้ใดละยถาภูตทัสนะนี้แล้ว ยึดถือว่า "สัตว์มีอยู่" ผู้นั้นพึงยอมรับความพินาศหรือไม่พินาศของสัตว์นั้น เมื่อยอมรับความไม่พินาศ ก็ตกไปในสัสสตทิฏฐิ เมื่อยอมรับความพินาศ ก็ตกไปในอุจเฉททิฏฐิ เพราะเหตุไร เพราะไม่มีสิ่งอื่นที่สืบเนื่องมาจากอัตตานั้น เหมือนนมส้มที่สืบเนื่องมาจากนมสด ผู้นั้นเมื่อยึดถือว่า "สัตว์เที่ยง" ชื่อว่าย่อหย่อน เมื่อยึดถือว่า "สัตว์ขาดสูญ" ชื่อว่าแล่นเลยไป เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า – ‘‘Dvīhi, bhikkhave, diṭṭhigatehi pariyuṭṭhitā devamanussā olīyanti eke, atidhāvanti eke, cakkhumanto ca passanti. "ภิกษุทั้งหลาย เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายถูกทิฏฐิ ๒ อย่างครอบงำแล้ว บางพวกย่อมย่อหย่อน บางพวกย่อมแล่นเลยไป ส่วนผู้มีจักษุย่อมเห็น" ‘‘Kathañca, bhikkhave, olīyanti eke? Bhavārāmā, bhikkhave, devamanussā bhavaratā bhavasamuditā. Tesaṃ bhavanirodhāya dhamme desiyamāne cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati. Evaṃ kho, bhikkhave, olīyanti eke. "ภิกษุทั้งหลาย ก็บางพวกย่อหย่อนอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายมีภพเป็นที่มายินดี ยินดีแล้วในภพ บันเทิงแล้วในภพ เมื่อเราแสดงธรรมเพื่อความดับแห่งภพแก่เทวดาและมนุษย์เหล่านั้น จิตของพวกเขาย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไป ภิกษุทั้งหลาย บางพวกย่อมย่อหย่อนอย่างนี้แล" ‘‘Kathañca, bhikkhave, atidhāvanti eke? Bhaveneva kho paneke aṭṭīyamānā harāyamānā jigucchamānā vibhavaṃ abhinandanti, yato kira bho ayaṃ attā kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃmaraṇā, etaṃ santaṃ, etaṃ paṇītaṃ, etaṃ yāthāvanti. Evaṃ kho, bhikkhave, atidhāvanti eke. "ภิกษุทั้งหลาย ก็บางพวกแล่นเลยไปอย่างไร ก็อีกอย่างหนึ่ง บางพวกถูกภพนั่นแหละบีบคั้น อึดอัด เกลียดชังอยู่ ย่อมเพลิดเพลินวิภพ (กล่าวว่า) 'ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า อัตตานี้เบื้องหน้าแต่กายแตกย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี ภาวะนี้สงบ ภาวะนี้ประณีต ภาวะนี้เป็นจริง' ดังนี้ ภิกษุทั้งหลาย บางพวกย่อมแล่นเลยไปอย่างนี้แล" ‘‘Kathañca, bhikkhave, cakkhumanto passanti? Idha, bhikkhave, bhikkhu bhūtaṃ bhūtato passati, bhūtaṃ bhūtato disvā bhūtassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, cakkhumanto passantī’’ti (itivu. 49). "ภิกษุทั้งหลาย ก็ผู้มีจักษุย่อมเห็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเห็นสิ่งที่เป็นแล้วตามความเป็นจริง ครั้นเห็นสิ่งที่เป็นแล้วตามความเป็นจริง ก็เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งสิ่งที่เป็นแล้วนั้น ภิกษุทั้งหลาย ผู้มีจักษุย่อมเห็นอย่างนี้แล" 675. Tasmā yathā dāruyantaṃ suññaṃ nijjīvaṃ nirīhakaṃ, atha ca pana dārurajjukasamāyogavasena gacchatipi tiṭṭhatipi. Saīhakaṃ sabyāpāraṃ viya khāyati, evamidaṃ nāmarūpampi suññaṃ nijjīvaṃ nirīhakaṃ, atha ca pana aññamaññasamāyogavasena gacchatipi tiṭṭhatipi. Saīhakaṃ sabyāpāraṃ viya khāyatīti daṭṭhabbaṃ. Tenāhu porāṇā – 675. เพราะฉะนั้น เปรียบเหมือนหุ่นยนต์ไม้ เป็นของว่างเปล่า ไม่มีชีวะ ไม่มีความพยายาม แต่ว่าอาศัยความเชื่อมต่อกันแห่งไม้และเชือก จึงเดินไปได้บ้าง หยุดอยู่ได้บ้าง ย่อมปรากฏราวกับว่ามีความพยายาม มีความขวนขวาย ฉันใด นามรูปนี้ก็ฉันนั้น เป็นของว่างเปล่า ไม่มีชีวะ ไม่มีความพยายาม แต่ว่าอาศัยความเชื่อมต่อกันและกัน จึงเดินไปได้บ้าง หยุดอยู่ได้บ้าง พึงเห็นว่า ย่อมปรากฏราวกับว่ามีความพยายาม มีความขวนขวาย เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า – ‘‘Nāmañca rūpañca idhatthi saccato, Na hettha satto manujo ca vijjati; Suññaṃ idaṃ yantamivābhisaṅkhataṃ, Dukkhassa puñjo tiṇakaṭṭhasādiso’’ti. "ในโลกนี้มีแต่นามและรูปโดยสัจจะ สัตว์และมนุษย์ไม่มีในนามรูปนี้ นามรูปนี้ว่างเปล่า ถูกปรุงแต่งขึ้นเหมือนหุ่นยนต์ เป็นกองแห่งทุกข์ เปรียบด้วยหญ้าและไม้" Na kevalañcetaṃ dāruyantupamāya, aññāhipi naḷakalāpīādīhi upamāhi vibhāvetabbaṃ – yathā hi dvīsu naḷakalāpīsu aññamaññaṃ nissāya ṭhapitāsu ekā ekissā upatthambho hoti, ekissā patamānāya itarāpi patati, evamevaṃ pañcavokārabhave nāmarūpaṃ aññamaññaṃ nissāya pavattati, ekaṃ ekassa upatthambho hoti. Maraṇavasena ekasmiṃ patamāne itarampi patati. Tenāhu porāṇā – อนึ่ง พึงทำความข้อนี้ให้แจ่มแจ้ง ไม่ใช่เพียงด้วยอุปมาด้วยหุ่นยนต์ไม้เท่านั้น แต่พึงทำให้แจ่มแจ้งด้วยอุปมาอื่นๆ มีอุปมาด้วยฟ่อนอ้อเป็นต้น จริงอยู่ เปรียบเหมือนเมื่อฟ่อนอ้อ ๒ ฟ่อน อาศัยซึ่งกันและกันตั้งอยู่ ฟ่อนหนึ่งย่อมเป็นเครื่องค้ำจุนของอีกฟ่อนหนึ่ง เมื่อฟ่อนหนึ่งล้มไป อีกฟ่อนหนึ่งก็ล้มไปด้วย ฉันใดก็ฉันนั้น ในปัญจโวการภพ นามและรูปอาศัยซึ่งกันและกันเป็นไป อันหนึ่งย่อมเป็นเครื่องค้ำจุนของอีกอันหนึ่ง เมื่ออันหนึ่งล้มไปเพราะความตาย อีกอันหนึ่งก็ล้มไปด้วย เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า – ‘‘Yamakaṃ nāmarūpañca, ubho aññoññanissitā; Ekasmiṃ bhijjamānasmiṃ, ubho bhijjanti paccayā’’ti. "นามและรูปเป็นคู่กัน ทั้งสองอาศัยซึ่งกันและกัน เมื่ออย่างหนึ่งแตกไป ทั้งสองอย่างซึ่งเป็นปัจจัยแก่กันก็แตกไป" 676. Yathā ca daṇḍābhihataṃ bheriṃ nissāya sadde pavattamāne aññā bherī, añño saddo, bherisaddā asammissā, bherī saddena suññā, saddo bheriyā suñño, evamevaṃ vatthudvārārammaṇasaṅkhātaṃ rūpaṃ nissāya nāme pavattamāne aññaṃ rūpaṃ, aññaṃ nāmaṃ, nāmarūpā asammissā, nāmaṃ rūpena suññaṃ, rūpaṃ nāmena suññaṃ, apica kho bheriṃ paṭicca saddo viya rūpaṃ paṭicca nāmaṃ pavattati. Tenāhu porāṇā – 676. อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนเมื่อเสียงเกิดขึ้นอาศัยกลองที่ถูกตีด้วยไม้ กลองก็อย่างหนึ่ง เสียงก็อย่างหนึ่ง กลองและเสียงไม่ระคนกัน กลองว่างจากเสียง เสียงก็ว่างจากกลอง ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อนามเกิดขึ้นอาศัยรูปอันได้ชื่อว่าวัตถุ ทวาร และอารมณ์ รูปก็อย่างหนึ่ง นามก็อย่างหนึ่ง นามและรูปไม่ระคนกัน นามว่างจากรูป รูปก็ว่างจากนาม แต่ว่า นามย่อมเป็นไปเพราะอาศัยรูป เหมือนเสียงเกิดขึ้นเพราะอาศัยกลอง เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า – ‘‘Na cakkhuto jāyare phassapañcamā, Na rūpato no ca ubhinnamantarā; Hetuṃ paṭiccappabhavanti saṅkhatā, Yathāpi saddo pahaṭāya bheriyā. "ธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นที่ ๕ ไม่ได้เกิดจากจักษุ ไม่ได้เกิดจากรูป และไม่ได้เกิดจากระหว่างแห่งจักษุและรูปทั้งสองนั้น สังขตธรรมทั้งหลายอาศัยเหตุจึงเกิดขึ้น เปรียบเหมือนเสียงที่เกิดขึ้นจากกลองที่ถูกตี" ‘‘Na sotato jāyare phassapañcamā, Na saddato no ca ubhinnamantarā…pe…. "ธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นที่ ๕ ไม่ได้เกิดจากโสตะ ไม่ได้เกิดจากเสียง และไม่ได้เกิดจากระหว่างแห่งโสตะและเสียงทั้งสองนั้น...ฯลฯ..." ‘‘Na ghānato jāyare phassapañcamā, Na gandhato no ca ubhinnamantarā…pe…. "ธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นที่ ๕ ไม่ได้เกิดจากฆานะ ไม่ได้เกิดจากกลิ่น และไม่ได้เกิดจากระหว่างแห่งฆานะและกลิ่นทั้งสองนั้น...ฯลฯ..." ‘‘Na jivhāto jāyare phassapañcamā, Na rasato no ca ubhinnamantarā…pe…. "ธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นที่ ๕ ไม่ได้เกิดจากชิวหา ไม่ได้เกิดจากรส และไม่ได้เกิดจากระหว่างแห่งชิวหาและรสทั้งสองนั้น...ฯลฯ..." ‘‘Na kāyato jāyare phassapañcamā, Na phassato no ca ubhinnamantarā…pe…. "ธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นที่ ๕ ไม่ได้เกิดจากกาย ไม่ได้เกิดจากโผฏฐัพพะ และไม่ได้เกิดจากระหว่างแห่งกายและโผฏฐัพพะทั้งสองนั้น...ฯลฯ..." ‘‘Na vatthurūpā pabhavanti saṅkhatā, Na cāpi dhammāyatanehi niggatā; Hetuṃ paṭiccappabhavanti saṅkhatā, Yathāpi saddo pahaṭāya bheriyā’’ti. "สังขตธรรมทั้งหลายไม่ได้เกิดจากวัตถุรูป และไม่ได้ออกมาจากธัมมายตนะ สังขตธรรมทั้งหลายอาศัยเหตุจึงเกิดขึ้น เปรียบเหมือนเสียงที่เกิดขึ้นจากกลองที่ถูกตี" 677. Apicettha nāmaṃ nittejaṃ na sakena tejena pavattituṃ sakkoti, na khādati, na pivati, na byāharati, na iriyāpathaṃ kappeti. Rūpampi nittejaṃ na sakena tejena pavattituṃ sakkoti. Na hi tassā khāditukāmatā, nāpi pivitukāmatā, na byāharitukāmatā, na iriyāpathaṃ kappetukāmatā, atha kho nāmaṃ nissāya rūpaṃ pavattati, rūpaṃ nissāya nāmaṃ pavattati, nāmassa khāditukāmatāya pivitukāmatāya byāharitukāmatāya iriyāpathaṃ kappetukāmatāya sati rūpaṃ khādati, pivati, byāharati, iriyāpathaṃ kappeti. 677. อนึ่ง ในนามรูปนั้น นามไม่มีกำลัง ไม่สามารถเป็นไปได้ด้วยกำลังของตน ไม่กิน ไม่ดื่ม ไม่พูด ไม่จัดแจงอิริยาบถ. แม้รูปก็ไม่มีกำลัง ไม่สามารถเป็นไปได้ด้วยกำลังของตน. เพราะว่า รูปนั้นไม่มีความปรารถนาจะกิน ไม่มีความปรารถนาจะดื่ม ไม่มีความปรารถนาจะพูด ไม่มีความปรารถนาจะจัดแจงอิริยาบถ. แต่ว่า รูปอาศัยนามจึงเป็นไป นามอาศัยรูปจึงเป็นไป. เมื่อนามมีความปรารถนาจะกิน ปรารถนาจะดื่ม ปรารถนาจะพูด ปรารถนาจะจัดแจงอิริยาบถ รูปจึงกิน ดื่ม พูด จัดแจงอิริยาบถ. Imassa panatthassa vibhāvanatthāya imaṃ upamaṃ udāharanti – yathā jaccandho ca pīṭhasappī ca disāpakkamitukāmā assu, jaccandho pīṭhasappiṃ evamāha ‘‘ahaṃ kho bhaṇe, sakkomi pādehi pādakaraṇīyaṃ kātuṃ, natthi ca me cakkhūni yehi samavisamaṃ passeyya’’nti. Pīṭhasappīpi jaccandhaṃ evamāha ‘‘ahaṃ kho bhaṇe, sakkomi cakkhunā cakkhukaraṇīyaṃ kātuṃ, natthi ca me pādāni yehi abhikkameyyaṃ vā paṭikkameyyaṃ vā’’ti. So tuṭṭhahaṭṭho jaccandho pīṭhasappiṃ aṃsakūṭaṃ āropesi. Pīṭhasappī jaccandhassa aṃsakūṭe nisīditvā evamāha ‘‘vāmaṃ muñca dakkhiṇaṃ gaṇha, dakkhiṇaṃ muñca vāmaṃ gaṇhā’’ti. Tattha jaccandhopi nittejo dubbalo na sakena tejena sakena balena gacchati, pīṭhasappīpi nittejo dubbalo na sakena tejena sakena balena gacchati, na ca tesaṃ aññamaññaṃ nissāya gamanaṃ nappavattati, evamevaṃ nāmampi nittejaṃ na sakena tejena uppajjati, na tāsu tāsu kiriyāsu pavattati. Rūpampi nittejaṃ na sakena tejena uppajjati, na tāsu tāsu kiriyāsu pavattati, na ca tesaṃ aññamaññaṃ nissāya uppatti vā pavatti vā na hoti. Tenetaṃ vuccati – ก็เพื่อจะประกาศเนื้อความนี้ให้แจ่มแจ้ง ท่านจึงยกอุปมานี้ขึ้นแสดงว่า – เปรียบเหมือนคนตาบอดแต่กำเนิดกับคนง่อยเปลี้ย ปรารถนาจะหลีกไปยังทิศทางหนึ่ง. คนตาบอดแต่กำเนิดได้กล่าวกะคนง่อยเปลี้ยอย่างนี้ว่า "แน่ะเพื่อน เราสามารถทำกิจที่พึงทำด้วยเท้าได้ แต่เราไม่มีตาที่จะเห็นที่เรียบและไม่เรียบ". แม้คนง่อยเปลี้ยก็ได้กล่าวกะคนตาบอดแต่กำเนิดอย่างนี้ว่า "แน่ะเพื่อน เราสามารถทำกิจที่พึงทำด้วยตาได้ แต่เราไม่มีเท้าที่จะก้าวไปหรือถอยกลับ". คนตาบอดแต่กำเนิดนั้นดีใจร่าเริงแล้ว ให้คนง่อยเปลี้ยขึ้นสู่จะงอยบ่า. คนง่อยเปลี้ยนั่งอยู่บนจะงอยบ่าของคนตาบอดแต่กำเนิดแล้ว ได้กล่าวอย่างนี้ว่า "จงเว้นทางซ้าย ไปทางขวา จงเว้นทางขวา ไปทางซ้าย". ในคนทั้งสองนั้น แม้คนตาบอดแต่กำเนิดก็ไม่มีกำลัง อ่อนแอ ไม่ได้ไปด้วยกำลังของตน. แม้คนง่อยเปลี้ยก็ไม่มีกำลัง อ่อนแอ ไม่ได้ไปด้วยกำลังของตน. แต่การเดินทางของคนทั้งสองนั้นที่อาศัยซึ่งกันและกันมิได้ไม่เป็นไปก็หาไม่. ฉันใดก็ฉันนั้น แม้นามก็ไม่มีกำลัง ไม่เกิดขึ้นด้วยกำลังของตน ไม่เป็นไปในกิจนั้นๆ. แม้รูปก็ไม่มีกำลัง ไม่เกิดขึ้นด้วยกำลังของตน ไม่เป็นไปในกิจนั้นๆ. แต่ความเกิดขึ้นหรือความเป็นไปของนามและรูปทั้งสองนั้นที่อาศัยซึ่งกันและกันมิได้มีก็หาไม่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า – ‘‘Na sakena balena jāyare, Nopi sakena balena tiṭṭhare; Paradhammavasānuvattino, Jāyare saṅkhatā attadubbalā. สังขตธรรมทั้งหลาย มีตนอ่อนแอ ย่อมไม่เกิดด้วยกำลังของตน และย่อมไม่ตั้งอยู่ด้วยกำลังของตน, แต่เป็นไปตามอำนาจของธรรมอื่น จึงเกิดขึ้น. ‘‘Parapaccayato ca jāyare, Paraārammaṇato samuṭṭhitā; Ārammaṇapaccayehi ca, Paradhammehi cime pabhāvitā. สังขตธรรมเหล่านี้ย่อมเกิดจากปัจจัยอื่น เกิดขึ้นเพราะอารมณ์อื่น และถูกธรรมอื่นคืออารมณ์และปัจจัยทำให้เกิดขึ้น. ‘‘Yathāpi nāvaṃ nissāya, manussā yanti aṇṇave; Evameva rūpaṃ nissāya, nāmakāyo pavattati. เปรียบเหมือนมนุษย์ทั้งหลายอาศัยเรือแล่นไปในมหาสมุทร ฉันใด, นามกายก็อาศัยรูปเป็นไป ฉันนั้น. ‘‘Yathā ca manusse nissāya, nāvā gacchati aṇṇave; Evameva nāmaṃ nissāya, rūpakāyo pavattati. และเปรียบเหมือนเรืออาศัยมนุษย์ทั้งหลายแล่นไปในมหาสมุทร ฉันใด, รูปกายก็อาศัยนามเป็นไป ฉันนั้น. ‘‘Ubho nissāya gacchanti, manussā nāvā ca aṇṇave; Evaṃ nāmañca rūpañca, ubho aññoññanissitā’’ti. มนุษย์และเรือทั้งสองอาศัยกันและกันแล่นไปในมหาสมุทร ฉันใด, นามและรูปทั้งสองก็อาศัยซึ่งกันและกัน ฉันนั้น. Evaṃ nānānayehi nāmarūpaṃ vavatthāpayato sattasaññaṃ abhibhavitvā asammohabhūmiyaṃ ṭhitaṃ nāmarūpānaṃ yāthāvadassanaṃ diṭṭhivisuddhīti veditabbaṃ. Nāmarūpavavatthānantipi saṅkhāraparicchedotipi etasseva adhivacanaṃ. การเห็นนามรูปตามความเป็นจริง ของผู้กำหนดนามรูปโดยนัยต่างๆ อย่างนี้ ผู้ก้าวล่วงสัตตสัญญาแล้ว ตั้งอยู่ในภูมิที่ไม่หลงใหล พึงทราบว่า เป็นทิฏฐิวิสุทธิ. แม้คำว่า นามรูปววัตถาน และสังขารปริจเฉท ก็เป็นชื่อเรียกของทิฏฐิวิสุทธินั้นนั่นเอง. Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ที่ทำขึ้นเพื่อความปราโมทย์ของสาธุชน ดังนี้ Paññābhāvanādhikāre ในปัญญาภาวนาธิการ Diṭṭhivisuddhiniddeso nāma ชื่อว่า ทิฏฐิวิสุทธินิทเทส Aṭṭhārasamo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๑๘. 19. Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiniddeso 19. กังขาวิตรณวิสุทธินิทเทส Paccayapariggahakathā ปัจจยปริคคหกถา 678. Etasseva pana nāmarūpassa paccayapariggahaṇena tīsu addhāsu kaṅkhaṃ vitaritvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ kaṅkhāvitaraṇavisuddhi nāma. 678. ก็ญาณที่ตั้งอยู่โดยก้าวล่วงความสงสัยในกาลทั้งสามได้ ด้วยการกำหนดปัจจัยของนามรูปนี้เอง ชื่อว่า กังขาวิตรณวิสุทธิ. Taṃ sampādetukāmo bhikkhu yathā nāma kusalo bhisakko rogaṃ disvā tassa samuṭṭhānaṃ pariyesati. Yathā vā pana anukampako puriso daharaṃ kumāraṃ mandaṃ uttānaseyyakaṃ rathikāya nipannaṃ disvā ‘‘kassa nu kho ayaṃ puttako’’ti tassa mātāpitaro āvajjati, evameva tassa nāmarūpassa hetupaccayapariyesanaṃ āpajjati. ภิกษุผู้ประสงค์จะให้วิสุทธินั้นบริบูรณ์ ย่อมเข้าถึงการแสวงหาเหตุและปัจจัยของนามรูปนั้น เปรียบเหมือนนายแพทย์ผู้ฉลาดเห็นโรคแล้ว ย่อมแสวงหาสมุฏฐานของโรคนั้น หรือเปรียบเหมือนบุรุษผู้มีความเอ็นดู เห็นเด็กอ่อนนอนหงายอยู่บนถนนแล้ว ย่อมคำนึงถึงมารดาบิดาของเด็กนั้นว่า "เด็กน้อยนี้เป็นบุตรของใครหนอ" ฉันใดก็ฉันนั้น. So āditova iti paṭisañcikkhati ‘‘na tāvidhaṃ nāmarūpaṃ ahetukaṃ, sabbattha sabbadā sabbesañca ekasadisabhāvāpattito, na issarādihetukaṃ, nāmarūpato uddhaṃ issarādīnaṃ abhāvato. Yepi nāmarūpamattameva issarādayoti vadanti, tesaṃ issarādisaṅkhātanāmarūpassa ahetukabhāvappattito. Tasmā bhavitabbamassa hetupaccayehi, ke nu kho te’’ti. ในเบื้องต้นทีเดียว ภิกษุนั้นย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า "นามรูปนี้ไม่มีเหตุหามิได้ เพราะจะพึงถึงความเป็นอย่างเดียวกันในทุกที่ ทุกเวลา และแก่ทุกคน. และนามรูปนี้ไม่มีอิสสรเป็นต้นเป็นเหตุ เพราะไม่มีอิสสรเป็นต้นนอกเหนือไปจากนามรูป. แม้ชนเหล่าใดกล่าวว่า อิสสรเป็นต้นเป็นเพียงนามรูปเท่านั้น, สำหรับชนเหล่านั้น นามรูปที่ชื่อว่าอิสสรเป็นต้น ก็จะถึงความเป็นสิ่งที่ไม่มีเหตุ. เพราะฉะนั้น นามรูปนี้ต้องมีเหตุปัจจัยแน่นอน, เหตุปัจจัยเหล่านั้นคืออะไรหนอ". 679. So evaṃ nāmarūpassa hetupaccaye āvajjetvā imassa tāva rūpakāyassa evaṃ hetupaccaye pariggaṇhāti – ‘‘ayaṃ kāyo nibbattamāno neva uppalapadumapuṇḍarīkasogandhikādīnaṃ abbhantare nibbattati, na maṇimuttāhārādīnaṃ, atha kho āmāsayapakkāsayānaṃ antare udarapaṭalaṃ pacchato piṭṭhikaṇṭakaṃ purato katvā antaantaguṇaparivārito sayampi duggandhajegucchapaṭikkūlo duggandhajegucchapaṭikkūle paramasambādhe okāse pūtimacchapūtikummāsaoḷigallacandanikādīsu kimiva nibbattati. Tassevaṃ nibbattamānassa ‘avijjā taṇhā upādānaṃ kamma’nti ime cattāro dhammā nibbattakattā hetu, āhāro upatthambhakattā paccayoti pañca dhammā hetupaccayā honti. Tesupi avijjādayo tayo imassa kāyassa mātā viya dārakassa upanissayā honti. Kammaṃ pitā viya puttassa janakaṃ. Āhāro dhāti viya dārakassa sandhārako’’ti. Evaṃ rūpakāyassa paccayapariggahaṃ katvā, puna ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’ntiādinā (saṃ. ni. 2.43) nayena nāmakāyassa paccayapariggahaṃ karoti. 679. โยคีนั้น เมื่อคำนึงถึงเหตุและปัจจัยของนามรูปอย่างนี้แล้ว ย่อมกำหนดเหตุและปัจจัยแห่งรูปกายนี้อย่างนี้ก่อนว่า ‘กายนี้เมื่อเกิดขึ้น ย่อมไม่เกิดขึ้นในภายในแห่งดอกอุบล ดอกปทุม ดอกบุณฑริก ดอกโสคันธิกะ เป็นต้น, ทั้งไม่เกิดขึ้นในภายในแห่งแก้วมณี สร้อยมุกดา เป็นต้น แต่ทว่า ย่อมเกิดขึ้นในระหว่างกระเพาะอาหารใหม่และกระเพาะอาหารเก่า มีเยื่อบุท้องอยู่เบื้องหลัง มีกระดูกสันหลังอยู่เบื้องหน้า อันไส้ใหญ่และไส้น้อยแวดล้อมแล้ว ตนเองก็มีกลิ่นเหม็น น่าเกลียด น่ารังเกียจ เกิดขึ้นในสถานที่อันมีกลิ่นเหม็น น่าเกลียด น่ารังเกียจ คับแคบยิ่งนัก ดุจหนอนที่เกิดขึ้นในปลาเน่า ขนมบูด ในหลุมโสโครก ในท่อระบายของโสโครก เป็นต้น เมื่อกายนั้นเกิดขึ้นอยู่อย่างนี้ ธรรม ๔ ประการเหล่านี้ คือ อวิชชา ตัณหา อุปาทาน กรรม เป็นเหตุเพราะเป็นตัวทำให้เกิด, อาหารเป็นปัจจัยเพราะเป็นตัวอุปถัมภ์, ด้วยประการฉะนี้ ธรรม ๕ ประการจึงเป็นเหตุเป็นปัจจัย แม้ในธรรม ๕ ประการนั้น ธรรม ๓ ประการมีอวิชชาเป็นต้น เป็นอุปนิสัยแห่งกายนี้ เหมือนมารดาเป็นที่พึ่งของบุตร, กรรมเป็นตัวให้เกิด เหมือนบิดาให้กำเนิดบุตร, อาหารเป็นตัวค้ำจุน เหมือนแม่นมค้ำจุนเด็ก’ ดังนี้ โยคีนั้น ครั้นทำการกำหนดปัจจัยแห่งรูปกายอย่างนี้แล้ว ย่อมทำการกำหนดปัจจัยแห่งนามกายด้วยนัยเป็นต้นว่า ‘อาศัยจักษุและรูปทั้งหลาย จักษุวิญญาณจึงเกิดขึ้น’ อีก So evaṃ paccayato nāmarūpassa pavattiṃ disvā yathā idaṃ etarahi, evaṃ atītepi addhāne paccayato pavattittha, anāgatepi paccayato pavattissatīti samanupassati. โยคีนั้น เห็นความเกิดขึ้นแห่งนามรูปจากปัจจัยอย่างนี้แล้ว ย่อมพิจารณาเห็นว่า ‘นามรูปนี้เกิดขึ้นจากปัจจัยในบัดนี้ฉันใด แม้ในอดีตกาล ก็ได้เกิดขึ้นจากปัจจัยฉันนั้น แม้ในอนาคตกาล ก็จักเกิดขึ้นจากปัจจัยฉันนั้น’ 680. Tassevaṃ samanupassato yā sā pubbantaṃ ārabbha ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānaṃ, na nu kho ahosiṃ atītamaddhānaṃ, kiṃ nu kho ahosiṃ atītamaddhānaṃ, kathaṃ nu kho ahosiṃ atītamaddhānaṃ, kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’nti (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) pañcavidhā vicikicchā vuttā, yāpi aparantaṃ ārabbha ‘‘bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ, na nu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṃ, kiṃ nu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṃ, kathaṃ nu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṃ, kiṃ hutvā kiṃ bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhāna’’nti pañcavidhā vicikicchā vuttā, yāpi paccuppannaṃ ārabbha ‘‘etarahi vā pana paccuppannaṃ addhānaṃ ajjhattaṃ kathaṃkathī hoti – ahaṃ nu khosmi, no nu khosmi, kiṃ nu khosmi, kathaṃ nu khosmi, ayaṃ nu kho satto kuto āgato, so kuhiṃ gāmī bhavissatī’’ti (ma. ni. 1.18) chabbidhā vicikicchā vuttā, sā sabbāpi pahīyati. 680. เมื่อโยคีนั้นพิจารณาเห็นอยู่อย่างนี้ วิจิกิจฉา ๕ ประการ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ปรารภส่วนเบื้องต้น (อดีต) ว่า ‘ในอดีตกาล เราได้มีแล้วหรือหนอ, ในอดีตกาล เราไม่ได้มีแล้วหรือหนอ, ในอดีตกาล เราได้เป็นอะไรหนอ, ในอดีตกาล เราได้เป็นอย่างไรหนอ, ในอดีตกาล เราเป็นอะไรแล้วจึงได้มาเป็นอะไรหนอ’ ก็ดี, วิจิกิจฉา ๕ ประการ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ปรารภส่วนเบื้องปลาย (อนาคต) ว่า ‘ในอนาคตกาล เราจักมีหรือหนอ, ในอนาคตกาล เราจักไม่มีหรือหนอ, ในอนาคตกาล เราจักเป็นอะไรหนอ, ในอนาคตกาล เราจักเป็นอย่างไรหนอ, ในอนาคตกาล เราเป็นอะไรแล้วจักไปเป็นอะไรหนอ’ ก็ดี, วิจิกิจฉา ๖ ประการ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ปรารภส่วนปัจจุบันในบัดนี้ ว่า ‘เรามีอยู่หรือหนอ, เราไม่มีอยู่หรือหนอ, เราเป็นอะไรหนอ, เราเป็นอย่างไรหนอ, สัตว์นี้มาจากไหนหนอ, เขาจักไปที่ไหน’ ก็ดี, วิจิกิจฉาแม้ทั้งหมดนั้น ย่อมเป็นอันโยคีนั้นละได้ 681. Aparo sādhāraṇāsādhāraṇavasena duvidhaṃ nāmassa paccayaṃ passati, kammādivasena catubbidhaṃ rūpassa. Duvidho hi nāmassa paccayo sādhāraṇo asādhāraṇo ca. Tattha cakkhādīni cha dvārāni, rūpādīni cha ārammaṇāni nāmassa sādhāraṇo paccayo, kusalādibhedato sabbappakārassāpi tato pavattito. Manasikārādiko asādhāraṇo. Yoniso manasikārasaddhammassavanādiko hi kusalasseva hoti, viparīto akusalassa, kammādiko vipākassa, bhavaṅgādiko kiriyassāti. 681. โยคีอีกท่านหนึ่ง ย่อมเห็นปัจจัยแห่งนาม ๒ อย่าง โดยเป็นปัจจัยทั่วไปและปัจจัยไม่ทั่วไป, เห็นปัจจัยแห่งรูป ๔ อย่าง โดยเป็นปัจจัยมีกรรมเป็นต้น จริงอยู่ ปัจจัยแห่งนามมี ๒ อย่าง คือ ปัจจัยทั่วไป และปัจจัยไม่ทั่วไป ในปัจจัย ๒ อย่างนั้น ทวาร ๖ มีจักษุเป็นต้น และอารมณ์ ๖ มีรูปเป็นต้น เป็นปัจจัยทั่วไปแห่งนาม เพราะนามทุกประเภทโดยความแตกต่างมีกุศลเป็นต้น ล้วนเกิดขึ้นจากทวารและอารมณ์เหล่านั้น ปัจจัยมีมนสิการเป็นต้น เป็นปัจจัยไม่ทั่วไป เพราะปัจจัยมีโยนิโสมนสิการ การฟังพระสัทธรรมเป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัยแห่งกุศลเท่านั้น, ปัจจัยที่ตรงกันข้าม เป็นปัจจัยแห่งอกุศล, ปัจจัยมีกรรมเป็นต้น เป็นปัจจัยแห่งวิบาก, ปัจจัยมีภวังค์เป็นต้น เป็นปัจจัยแห่งกิริยา Rūpassa pana kammaṃ cittaṃ utu āhāroti ayaṃ kammādiko catubbidho paccayo. Tattha kammaṃ atītameva kammasamuṭṭhānassa rūpassa paccayo hoti. Cittaṃ cittasamuṭṭhānassa uppajjamānaṃ. Utuāhārā utuāhārasamuṭṭhānassa ṭhitikkhaṇe paccayā hontīti. Evameveko nāmarūpassa paccayapariggahaṃ karoti. ส่วนปัจจัยแห่งรูปมี ๔ อย่าง มีกรรมเป็นต้นเหล่านี้ คือ กรรม จิต อุตุ อาหาร ในปัจจัย ๔ อย่างนั้น กรรมที่เป็นอดีตเท่านั้น เป็นปัจจัยแห่งรูปที่มีกรรมเป็นสมุฏฐาน จิตที่กำลังเกิดขึ้น เป็นปัจจัยแห่งรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อุตุและอาหาร เป็นปัจจัยแห่งรูปที่มีอุตุและอาหารเป็นสมุฏฐานในฐิติขณะ โยคีผู้หนึ่ง ย่อมทำการกำหนดปัจจัยแห่งนามรูปอย่างนี้แล So evaṃ paccayato nāmarūpassa pavattiṃ disvā yathā idaṃ etarahi, evaṃ atītepi addhāne paccayato pavattittha, anāgatepi paccayato pavattissatīti samanupassati. Tassevaṃ samanupassato vuttanayeneva tīsupi addhāsu vicikicchā pahīyati. โยคีนั้น เห็นความเกิดขึ้นแห่งนามรูปจากปัจจัยอย่างนี้แล้ว ย่อมพิจารณาเห็นว่า ‘นามรูปนี้เกิดขึ้นจากปัจจัยในบัดนี้ฉันใด แม้ในอดีตกาล ก็ได้เกิดขึ้นจากปัจจัยฉันนั้น แม้ในอนาคตกาล ก็จักเกิดขึ้นจากปัจจัยฉันนั้น’ เมื่อโยคีนั้นพิจารณาเห็นอยู่อย่างนี้ วิจิกิจฉาในกาลทั้งสาม ย่อมเป็นอันโยคีนั้นละได้ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง 682. Aparo tesaṃyeva nāmarūpasaṅkhātānaṃ saṅkhārānaṃ jarāpattiṃ jiṇṇānañca bhaṅgaṃ disvā idaṃ saṅkhārānaṃ jarāmaraṇaṃ nāma jātiyā sati hoti, jāti bhave sati, bhavo upādāne sati, upādānaṃ taṇhāya sati, taṇhā vedanāya sati, vedanā phasse sati, phasso saḷāyatane sati, saḷāyatanaṃ nāmarūpe sati, nāmarūpaṃ viññāṇe sati, viññāṇaṃ saṅkhāresu sati, saṅkhārā avijjāya satīti evaṃ paṭilomapaṭiccasamuppādavasena nāmarūpassa paccayapariggahaṃ karoti. Athassa vuttanayeneva vicikicchā pahīyati. 682. โยคีอีกท่านหนึ่ง เห็นความถึงซึ่งความแก่และความแตกสลายแห่งสังขารที่แก่แล้วทั้งหลาย อันได้ชื่อว่านามรูปเหล่านั้นนั่นเทียวแล้ว ย่อมทำการกำหนดปัจจัยแห่งนามรูปโดยนัยแห่งปฏิจจสมุปบาทฝ่ายปฏิโลมอย่างนี้ว่า ‘ชรามรณะแห่งสังขารทั้งหลายนี้ ที่ชื่อว่ามีอยู่ เพราะมีชาติ, ชาติมีอยู่ เพราะมีภพ, ภพมีอยู่ เพราะมีอุปาทาน, อุปาทานมีอยู่ เพราะมีตัณหา, ตัณหามีอยู่ เพราะมีเวทนา, เวทนามีอยู่ เพราะมีผัสสะ, ผัสสะมีอยู่ เพราะมีสฬายตนะ, สฬายตนะมีอยู่ เพราะมีนามรูป, นามรูปมีอยู่ เพราะมีวิญญาณ, วิญญาณมีอยู่ เพราะมีสังขาร, สังขารทั้งหลายมีอยู่ เพราะมีอวิชชา’ ลำดับนั้น วิจิกิจฉาของโยคีนั้น ย่อมเป็นอันละได้ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง 683. Aparo ‘‘iti kho avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti (saṃ. ni. 2.2) pubbe vitthāretvā dassitaanulomapaṭiccasamuppādavaseneva nāmarūpassa paccayapariggahaṃ karoti. Athassa vuttanayeneva kaṅkhā pahīyati. 683. โยคีอีกท่านหนึ่ง ย่อมทำการกำหนดปัจจัยแห่งนามรูปโดยนัยแห่งปฏิจจสมุปบาทฝ่ายอนุโลมที่แสดงไว้โดยพิสดารก่อนแล้วว่า ‘ด้วยประการฉะนี้ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี’ ลำดับนั้น ความสงสัยของโยคีนั้น ย่อมเป็นอันละได้ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง 684. Aparo ‘‘purimakammabhavasmiṃ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanaṃ upādānaṃ, cetanā bhavoti ime pañca dhammā purimakammabhavasmiṃ idha paṭisandhiyā paccayā, idha paṭisandhi viññāṇaṃ, okkanti nāmarūpaṃ, pasādo āyatanaṃ, phuṭṭho phasso, vedayitaṃ vedanāti ime pañca dhammā idhūpapattibhavasmiṃ purekatassa kammassa paccayā. Idha paripakkattā āyatanānaṃ moho avijjā…pe… cetanā bhavoti ime pañca dhammā idha kammabhavasmiṃ āyatiṃ paṭisandhiyā paccayā’’ti (paṭi. ma. 1.47) evaṃ kammavaṭṭavipākavaṭṭavasena nāmarūpassa paccayapariggahaṃ karoti. 684. โยคีอีกองค์หนึ่ง ย่อมกำหนดปัจจัยแห่งนามรูปโดยอำนาจกรรมวัฏและวิปากวัฏ ด้วยประการฉะนี้ว่า “ในกรรมภพก่อน โมหะคืออวิชชา การปรุงแต่งคือสังขาร ความใคร่คือตัณหา ความยึดมั่นคืออุปาทาน เจตนาคือกรรมภพ ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ในกรรมภพก่อน เป็นปัจจัยแก่ปฏิสนธิในภพนี้, ในภพนี้ ปฏิสนธิคือวิญญาณ การหยั่งลงคือนามรูป ความผ่องใสคืออายตนะ การกระทบคือผัสสะ การเสวยอารมณ์คือเวทนา ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ในอุปปัตติภพนี้ เป็นผลแห่งกรรมที่ทำไว้ก่อน, ในภพนี้ เพราะความแก่กล้าแห่งอายตนะทั้งหลาย โมหะคืออวิชชา... เจตนาคือกรรมภพ ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ในกรรมภพนี้ เป็นปัจจัยแก่ปฏิสนธิในอนาคต” ดังนี้. 685. Tattha catubbidhaṃ kammaṃ – diṭṭhadhammavedanīyaṃ, upapajjavedanīyaṃ, aparāpariyavedanīyaṃ, ahosikammanti. Tesu ekajavanavīthiyaṃ sattasu cittesu kusalā vā akusalā vā paṭhamajavanacetanā diṭṭhidhammavedanīyakammaṃ nāma. Taṃ imasmiññeva attabhāve vipākaṃ deti. Tathā asakkontaṃ pana ‘‘ahosikammaṃ nāhosi kammavipāko, na bhavissati kammavipāko, natthi kammavipāko’’ti (paṭi. ma. 1.234) imassa tikassa vasena ahosikammaṃ nāma hoti. Atthasādhikā pana sattamajavanacetanā upapajjavedanīyakammaṃ nāma. Taṃ anantare attabhāve vipākaṃ deti. Tathā asakkontaṃ vuttanayeneva ahosikammaṃ nāma hoti. Ubhinnaṃ antare pañca javanacetanā aparāpariyavedanīyakammaṃ nāma. Taṃ anāgate yadā okāsaṃ labhati, tadā vipākaṃ deti. Sati saṃsārappavattiyā ahosikammaṃ nāma na hoti. 685. ในกรรมนั้น กรรมมี ๔ อย่าง คือ ทิฏฐธรรมเวทนียกรรม อุปปัชชเวทนียกรรม อปราปริยเวทนียกรรม และอโหสิกรรม. ในกรรม ๔ อย่างนั้น เจตนาในชวนจิตดวงที่ ๑ ในบรรดาชวนจิต ๗ ดวงในชวนวิถีหนึ่ง จะเป็นกุศลหรืออกุศลก็ตาม ชื่อว่าทิฏฐธรรมเวทนียกรรม กรรมนั้นย่อมให้ผลในอัตภาพนี้แหละ แต่เมื่อไม่สามารถให้ผลได้อย่างนั้น ก็ชื่อว่าเป็นอโหสิกรรม โดยนัยแห่งติกะนี้ว่า “กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมมิได้มีแล้ว, วิบากของกรรมจักไม่มี, วิบากของกรรมไม่มี”. ส่วนเจตนาในชวนจิตดวงที่ ๗ อันยังประโยชน์ให้สำเร็จ ชื่อว่าอุปปัชชเวทนียกรรม กรรมนั้นย่อมให้ผลในอัตภาพถัดไป เมื่อไม่สามารถให้ผลได้อย่างนั้น ก็ชื่อว่าเป็นอโหสิกรรมโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ. เจตนาในชวนจิต ๕ ดวงในระหว่างแห่งชวนจิตทั้งสองนั้น ชื่อว่าอปราปริยเวทนียกรรม กรรมนั้น เมื่อได้โอกาสในอนาคต จึงให้ผล. ตราบที่สังสารวัฏยังเป็นไปอยู่ กรรมนั้นไม่ชื่อว่าเป็นอโหสิกรรม. 686. Aparampi catubbidhaṃ kammaṃ – yaṃ garukaṃ, yaṃ bahulaṃ, yadāsannaṃ, kaṭattā vā pana kammanti. Tattha kusalaṃ vā hotu akusalaṃ vā, garukāgarukesu yaṃ garukaṃ mātughātādikammaṃ vā mahaggatakammaṃ vā, tadeva paṭhamaṃ vipaccati. Tathā bahulābahulesupi yaṃ bahulaṃ hoti susīlyaṃ vā dussīlyaṃ vā, tadeva paṭhamaṃ vipaccati. Yadāsannaṃ nāma maraṇakāle anussaritakammaṃ. Yañhi āsannamaraṇo anussarituṃ sakkoti, teneva upapajjati. Etehi pana tīhi muttaṃ punappunaṃ laddhāsevanaṃ kaṭattā vā pana kammaṃ nāma hoti, tesaṃ abhāve taṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhati. 686. กรรมมี ๔ อย่างอีกประการหนึ่ง คือ กรรมหนัก (ครุกรรม) กรรมที่ทำจนชิน (พหุลกรรม) กรรมที่ทำเมื่อใกล้ตาย (อาสันนกรรม) และกรรมที่สักแต่ว่าทำ (กฏัตตากรรม). ในกรรม ๔ อย่างนั้น จะเป็นกุศลหรืออกุศลก็ตาม ในบรรดากรรมหนักและกรรมไม่หนัก กรรมใดเป็นกรรมหนัก คือ กรรมมีฆ่ามารดาเป็นต้น หรือมหัคคตกรรม กรรมนั้นแหละย่อมให้ผลก่อน. แม้ในบรรดากรรมที่ทำจนชินและไม่ชินก็เช่นกัน กรรมใดเป็นกรรมที่ทำจนชิน คือ ความเป็นผู้มีศีลดี หรือความเป็นผู้ทุศีล กรรมนั้นแหละย่อมให้ผลก่อน. กรรมที่ระลึกถึงในเวลาใกล้ตาย ชื่อว่า อาสันนกรรม. จริงอยู่ ผู้ใกล้จะตายสามารถระลึกถึงกรรมใดได้ ย่อมไปเกิดด้วยกรรมนั้น. ส่วนกรรมที่พ้นจากกรรม ๓ อย่างเหล่านี้ อันได้เสพบ่อยๆ ชื่อว่า กฏัตตากรรม, เมื่อกรรมเหล่านั้นไม่มี กรรมนี้ย่อมชักนำปฏิสนธิ. 687. Aparampi catubbidhaṃ kammaṃ – janakaṃ, upatthambhakaṃ, upapīḷakaṃ, upaghātakanti. Tattha janakaṃ nāma kusalampi hoti akusalampi. Taṃ paṭisandhiyampi pavattepi rūpārūpavipākakkhandhe janeti. Upatthambhakaṃ pana vipākaṃ janetuṃ na sakkoti, aññena kammena dinnāya paṭisandhiyā janite vipāke uppajjamānakasukhadukkhaṃ upatthambheti, addhānaṃ pavatteti. Upapīḷakaṃ aññena kammena dinnāya paṭisandhiyā janite vipāke uppajjamānakasukhadukkhaṃ pīḷeti bādhati, addhānaṃ pavattituṃ na deti. Upaghātakaṃ pana sayaṃ kusalampi akusalampi samānaṃ aññaṃ dubbalakammaṃ ghātetvā tassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti. Evaṃ pana kammena kate okāse taṃ vipākaṃ uppannaṃ nāma vuccati. 687. กรรมมี ๔ อย่างอีกประการหนึ่ง คือ ชนกกรรม อุปัตถัมภกกรรม อุปปีฬกกรรม และอุปฆาตกกรรม. ในกรรม ๔ อย่างนั้น ชนกกรรม จะเป็นกุศลหรืออกุศลก็ได้ กรรมนั้นย่อมยังวิบากขันธ์ที่เป็นรูปและอรูปให้เกิด ทั้งในปฏิสนธิกาลและในปวัตติกาล. ส่วนอุปัตถัมภกกรรม ไม่สามารถให้วิบากเกิดได้ แต่ย่อมอุปถัมภ์สุขและทุกข์ที่กำลังเกิดขึ้นในวิบากอันเกิดจากปฏิสนธิที่กรรมอื่นให้แล้ว ให้เป็นไปตลอดกาลนาน. อุปปีฬกกรรม ย่อมเบียดเบียน บีบคั้นสุขและทุกข์ที่กำลังเกิดขึ้นในวิบากอันเกิดจากปฏิสนธิที่กรรมอื่นให้แล้ว ไม่ให้เป็นไปตลอดกาลนาน. ส่วนอุปฆาตกกรรม ตนเองเป็นกุศลหรืออกุศลก็ตาม ย่อมฆ่ากรรมอื่นที่อ่อนแอกว่า ห้ามวิบากของกรรมนั้น แล้วทำโอกาสให้แก่วิบากของตน. เมื่อกรรมทำโอกาสให้แล้วอย่างนี้ วิบากนั้นจึงเรียกว่าเกิดขึ้นแล้ว. Iti imesaṃ dvādasannaṃ kammānaṃ kammantarañceva vipākantarañca buddhānaṃ kammavipākañāṇasseva yāthāvasarasato pākaṭaṃ hoti, asādhāraṇaṃ sāvakehi. Vipassakena pana kammantarañca vipākantarañca ekadesato jānitabbaṃ. Tasmā ayaṃ mukhamattadassanena kammaviseso pakāsitoti. ด้วยประการฉะนี้ ความแตกต่างแห่งกรรมและความแตกต่างแห่งวิบากของกรรม ๑๒ อย่างเหล่านี้ ย่อมปรากฏชัดตามความเป็นจริงแก่พระญาณคือพระกัมมวิปากญาณของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น ไม่ทั่วไปแก่พระสาวกทั้งหลาย. แต่ผู้เจริญวิปัสสนาพึงทราบความแตกต่างแห่งกรรมและความแตกต่างแห่งวิบากโดยส่วนหนึ่ง. เพราะเหตุนั้น ความพิเศษแห่งกรรมนี้จึงถูกประกาศไว้เพียงเพื่อเป็นแนวทางเบื้องต้น. 688. Iti imaṃ dvādasavidhaṃ kammaṃ kammavaṭṭe pakkhipitvā evaṃ eko kammavaṭṭavipākavaṭṭavasena nāmarūpassa paccayapariggahaṃ karoti. So evaṃ kammavaṭṭavipākavaṭṭavasena paccayato nāmarūpassa pavattiṃ disvā ‘‘yathā idaṃ etarahi, evaṃ atītepi addhāne kammavaṭṭavipākavaṭṭavasena paccayato pavattittha, anāgatepi kammavaṭṭavipākavaṭṭavaseneva paccayato pavattissatī’’ti. Iti kammañceva kammavipāko ca, kammavaṭṭañca vipākavaṭṭañca, kammapavattañca vipākapavattañca, kammasantati ca vipākasantati ca, kiriyā ca kiriyāphalañca. 688. ด้วยประการฉะนี้ โยคีองค์หนึ่งรวมกรรม ๑๒ อย่างนี้เข้าในกรรมวัฏ แล้วย่อมกำหนดปัจจัยแห่งนามรูปโดยอำนาจกรรมวัฏและวิปากวัฏ. โยคีนั้น ครั้นเห็นความสืบต่อแห่งนามรูปโดยเป็นไปตามปัจจัย โดยอำนาจกรรมวัฏและวิปากวัฏอย่างนี้แล้ว (ย่อมเห็นว่า) “นามรูปนี้เป็นไปตามปัจจัยโดยอำนาจกรรมวัฏและวิปากวัฏในบัดนี้ฉันใด แม้ในอดีตกาลก็ได้เป็นไปแล้วฉันนั้น แม้ในอนาคตกาลก็จักเป็นไปโดยอำนาจกรรมวัฏและวิปากวัฏโดยเป็นไปตามปัจจัยฉันนั้น”. ด้วยประการฉะนี้ (จึงมีแต่) กรรมและวิบากของกรรม, กรรมวัฏและวิปากวัฏ, ความเป็นไปแห่งกรรมและความเป็นไปแห่งวิบาก, ความสืบต่อแห่งกรรมและความสืบต่อแห่งวิบาก, กิริยาและผลของกิริยา. Kammā vipākā vattanti, vipāko kammasambhavo; Kammā punabbhavo hoti, evaṃ loko pavattatīti. – วิบากทั้งหลายย่อมเป็นไปจากกรรม วิบากมีกรรมเป็นแดนเกิด ภพใหม่ย่อมมีได้เพราะกรรม โลกย่อมเป็นไปอย่างนี้ ดังนี้. Samanupassati. Tassevaṃ samanupassato yā sā pubbantādayo ārabbha ‘‘ahosiṃ nu kho aha’’ntiādinā nayena vuttā soḷasavidhā vicikicchā, sā sabbā pahīyati. Sabbabhavayonigatiṭṭhitinivāsesu hetuphalasambandhavasena pavattamānaṃ nāmarūpamattameva khāyati. So neva kāraṇato uddhaṃ kārakaṃ passati, na vipākappavattito uddhaṃ vipākapaṭisaṃvedakaṃ. Kāraṇe pana sati ‘‘kārako’’ti, vipākappavattiyā sati ‘‘paṭisaṃvedako’’ti samaññāmattena paṇḍitā voharanticcevassa sammappaññāya sudiṭṭhaṃ hoti. ย่อมพิจารณาเห็น. เมื่อโยคีนั้นพิจารณาเห็นอยู่อย่างนี้ วิจิกิจฉา ๑๖ อย่างที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า “เราได้มีแล้วในอดีตกาลหรือไม่หนอ” ปรารภส่วนเบื้องต้นเป็นต้น ย่อมถูกละเสียได้ทั้งหมด. มีเพียงนามรูปที่กำลังเป็นไปโดยอำนาจแห่งความสัมพันธ์ของเหตุและผลในภพ โยนิ คติ ฐิติ และนิวาสทั้งปวงเท่านั้นที่ปรากฏ. โยคีนั้นย่อมไม่เห็นผู้กระทำนอกเหนือไปจากเหตุ ไม่เห็นผู้เสวยวิบากนอกเหนือไปจากความเป็นไปแห่งวิบาก. แต่เมื่อมีเหตุอยู่ บัณฑิตทั้งหลายย่อมใช้โวหารเพียงสักว่าชื่อว่า “ผู้กระทำ” เมื่อมีความเป็นไปแห่งวิบากอยู่ ก็ใช้โวหารว่า “ผู้เสวยวิบาก” ข้อนี้เป็นสิ่งที่โยคีนั้นเห็นดีแล้วด้วยสัมมาปัญญา. 689. Tenāhu porāṇā – 689. เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวไว้ว่า ‘‘Kammassa kārako natthi, vipākassa ca vedako; Suddhadhammā pavattanti, evetaṃ sammadassanaṃ. ผู้กระทำกรรมไม่มี และผู้เสวยวิบากก็ไม่มี ธรรมล้วนๆ ย่อมเป็นไป การเห็นอย่างนี้แล ชื่อว่าสัมมาทัสสนะ ‘‘Evaṃ kamme vipāke ca, vattamāne sahetuke; Bījarukkhādikānaṃva, pubbā koṭi na nāyati; Anāgatepi saṃsāre, appavattaṃ na dissati. เมื่อกรรมและวิบากพร้อมทั้งเหตุเป็นไปอยู่อย่างนี้ เบื้องต้นย่อมไม่ปรากฏ เหมือนเบื้องต้นของพืชและต้นไม้เป็นต้น แม้ในอนาคตเมื่อสังสารวัฏยังมีอยู่ ความไม่เป็นไป (ของกรรมและวิบาก) ก็ไม่ปรากฏ ‘‘Etamatthaṃ anaññāya, titthiyā asayaṃvasī; Sattasaññaṃ gahetvāna, sassatucchedadassino; Dvāsaṭṭhidiṭṭhiṃ gaṇhanti, aññamaññavirodhitā. พวกเดียรถีย์ไม่รู้อรรถนี้ ไม่เป็นผู้มีตนในอำนาจ ยึดถือสัตตสัญญา มีความเห็นว่าเที่ยงและขาดสูญ มีความเห็นขัดแย้งกันและกัน ย่อมยึดถือทิฏฐิ ๖๒ ประการ ‘‘Diṭṭhibandhanabaddhā te, taṇhāsotena vuyhare; Taṇhāsotena vuyhantā, na te dukkhā pamuccare. เดียรถีย์เหล่านั้นถูกเครื่องผูกคือทิฏฐิผูกไว้ ถูกกระแสตัณหาพัดไป เมื่อถูกกระแสตัณหาพัดไป ย่อมไม่พ้นจากทุกข์ได้ ‘‘Evametaṃ abhiññāya, bhikkhu buddhassa sāvako; Gambhīraṃ nipuṇaṃ suññaṃ, paccayaṃ paṭivijjhati. ภิกษุสาวกของพระพุทธเจ้า รู้ยิ่งซึ่งความข้อนี้อย่างนี้แล้ว ย่อมแทงตลอดปัจจัยอันลึกซึ้ง ละเอียด และว่างเปล่า ‘‘Kammaṃ natthi vipākamhi, pāko kamme na vijjati; Aññamaññaṃ ubho suññā, na ca kammaṃ vinā phalaṃ. กรรมไม่มีในวิบาก วิบากก็ไม่มีในกรรม ทั้งสองนั้นว่างจากกันและกัน แต่ผลย่อมไม่มีปราศจากกรรม ‘‘Yathā na sūriye aggi, na maṇimhi na gomaye; Na tesaṃ bahi so atthi, sambhārehi ca jāyati. เปรียบเหมือนไฟไม่มีในดวงอาทิตย์ ไม่มีในแก้วมณี ไม่มีในโคมัย และไฟนั้นก็ไม่มีภายนอกสิ่งเหล่านั้น แต่ย่อมเกิดได้เพราะอาศัยองค์ประกอบทั้งหลาย ‘‘Tathā na anto kammassa, vipāko upalabbhati; Bahiddhāpi na kammassa, na kammaṃ tattha vijjati. ฉันใดก็ฉันนั้น วิบากย่อมไม่ปรากฏในภายในกรรม และก็ไม่มีภายนอกกรรม ทั้งกรรมก็ไม่มีอยู่ในวิบากนั้น ‘‘Phalena suññaṃ taṃ kammaṃ, phalaṃ kamme na vijjati; Kammañca kho upādāya, tato nibbattate phalaṃ. กรรมนั้นว่างจากผล ผลไม่มีอยู่ในกรรม แต่เพราะอาศัยกรรมนั่นแล ผลจึงเกิดขึ้นจากกรรมนั้น ‘‘Na hettha devo brahmā vā, saṃsārassatthikārako; Suddhadhammā pavattanti, hetusambhārapaccayā’’ti. ในสังสารวัฏนี้ ไม่มีเทวดาหรือพรหมเป็นผู้สร้าง ธรรมล้วนๆ ย่อมเป็นไป เพราะอาศัยเหตุและปัจจัยประชุมกัน 690. Tassevaṃ kammavaṭṭavipākavaṭṭavasena nāmarūpassa paccayapariggahaṃ katvā tīsu addhāsu pahīnavicikicchassa sabbe atītānāgatapaccuppannadhammā cutipaṭisandhivasena viditā honti, sāssa hoti ñātapariññā. 690. โยคีนั้น ครั้นกำหนดปัจจัยแห่งนามรูปโดยความเป็นกัมมวัฏและวิปากวัฏอย่างนี้แล้ว ละวิจิกิจฉาในกาลทั้ง ๓ ได้แล้ว ธรรมทั้งปวงทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ย่อมเป็นอันรู้แจ้งโดยนัยแห่งจุติและปฏิสนธิ, ความรู้นั้นของโยคีนั้นชื่อว่าญาณปริญญา So evaṃ pajānāti – ye atīte kammapaccayā nibbattā khandhā, te tattheva niruddhā, atītakammapaccayā pana imasmiṃ bhave aññe nibbattā, atītabhavato imaṃ bhavaṃ āgato ekadhammopi natthi, imasmimpi bhave kammapaccayena nibbattā khandhā nirujjhissanti, punabbhave aññe nibbattissanti, imamhā bhavā punabbhavaṃ ekadhammopi na gamissati. Apica kho yathā na ācariyamukhato sajjhāyo antevāsikassa mukhaṃ pavisati, na ca tappaccayā tassa mukhe sajjhāyo na vattati, na dūtena mantodakaṃ pītaṃ rogino udaraṃ pavisati, na ca tassa tappaccayā rogo na vūpasammati, na mukhe maṇḍanavidhānaṃ ādāsatalādīsu mukhanimittaṃ gacchati, na ca tattha tappaccayā maṇḍanavidhānaṃ na paññāyati, na ekissā vaṭṭiyā dīpasikhā aññaṃ vaṭṭiṃ saṅkamati, na ca tattha tappaccayā dīpasikhā na nibbattati, evameva na atītabhavato imaṃ bhavaṃ, ito vā punabbhavaṃ koci dhammo saṅkamati, na ca atītabhave khandhāyatanadhātupaccayā idha, idha vā khandhāyatanadhātupaccayā punabbhave khandhāyatanadhātuyo na nibbattantīti. โยคีนั้นย่อมรู้อย่างนี้ว่า ขันธ์เหล่าใดที่เกิดขึ้นเพราะกรรมเป็นปัจจัยในอดีต ขันธ์เหล่านั้นก็ดับแล้วในภพนั้นนั่นเอง ส่วนในภพนี้ ขันธ์เหล่าอื่นเกิดขึ้นเพราะกรรมในอดีตเป็นปัจจัย ธรรมแม้สักอย่างหนึ่งก็มิได้มาจากภพในอดีตสู่ภพนี้ แม้ในภพนี้ ขันธ์ที่เกิดขึ้นเพราะกรรมเป็นปัจจัยจักดับไป ขันธ์เหล่าอื่นจักเกิดขึ้นในภพใหม่ ธรรมแม้สักอย่างหนึ่งก็จักไม่ไปจากภพนี้สู่ภพใหม่. อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนการสาธยายจากปากของอาจารย์มิได้เข้าไปสู่ปากของศิษย์ แต่การสาธยายในปากของศิษย์ก็มิใช่จะไม่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยนั้น, น้ำมนต์ที่ทูตดื่มมิได้เข้าไปสู่ท้องของผู้ป่วย แต่โรคของผู้ป่วยก็มิใช่จะไม่สงบระงับเพราะปัจจัยนั้น, การประดับตกแต่งที่ใบหน้ามิได้ไปสู่เงาหน้าในกระจกเป็นต้น แต่การประดับตกแต่งก็มิใช่จะไม่ปรากฏในเงานั้นเพราะปัจจัยนั้น, เปลวไฟจากไส้ตะเกียงดวงหนึ่งมิได้ข้ามไปยังไส้ตะเกียงอีกดวงหนึ่ง แต่เปลวไฟก็มิใช่จะไม่เกิดขึ้นที่ไส้ตะเกียงดวงนั้นเพราะปัจจัยนั้น ฉันใดก็ฉันนั้น ธรรมอะไรๆ มิได้ข้ามจากภพในอดีตมาสู่ภพนี้ หรือจากภพนี้ไปสู่ภพใหม่ แต่ก็มิใช่ว่าขันธ์ อายตนะ ธาตุในภพนี้จะไม่เกิดขึ้นเพราะขันธ์ อายตนะ ธาตุในอดีตภพเป็นปัจจัย หรือขันธ์ อายตนะ ธาตุในภพใหม่จะไม่เกิดขึ้นเพราะขันธ์ อายตนะ ธาตุในภพนี้เป็นปัจจัย Yatheva cakkhuviññāṇaṃ, manodhātuanantaraṃ; Na ceva āgataṃ nāpi, na nibbattaṃ anantaraṃ. เปรียบเหมือนจักขุวิญญาณ (ที่เกิดขึ้น) ในลำดับต่อจากมโนธาตุ มิได้มาจากมโนธาตุนั้นเลย และก็มิใช่ว่าจะไม่เกิดขึ้นในลำดับต่อมา Tatheva paṭisandhimhi, vattate cittasantati; Purimaṃ bhijjate cittaṃ, pacchimaṃ jāyate tato. ฉันนั้นเหมือนกัน สันตติแห่งจิตย่อมเป็นไปในปฏิสนธิ จิตดวงก่อนย่อมแตกดับไป จิตดวงหลังย่อมเกิดขึ้นต่อจากนั้น Tesaṃ antarikā natthi, vīci tesaṃ na vijjati; Na cito gacchati kiñci, paṭisandhi ca jāyatīti. ระหว่างจิตสองดวงนั้นไม่มีช่องว่าง ระหว่างคลื่น (คือจิต) นั้นไม่มี (ช่องว่าง) อะไรๆ มิได้ไปจากจิตดวงนี้ แต่ปฏิสนธิก็เกิดขึ้นได้ 691. Evaṃ cutipaṭisandhivasena viditasabbadhammassa sabbākārena nāmarūpassa paccayapariggahañāṇaṃ thāmagataṃ hoti, soḷasavidhā kaṅkhā suṭṭhutaraṃ pahīyati. Na kevalañca sā eva, ‘‘satthari kaṅkhatī’’ti (dha. sa. 1008) ādinayappavattā aṭṭhavidhāpi kaṅkhā pahīyatiyeva, dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni vikkhambhanti. Evaṃ nānānayehi nāmarūpapaccayapariggahaṇena tīsu addhāsu kaṅkhaṃ vitaritvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ kaṅkhāvitaraṇavisuddhīti veditabbaṃ. Dhammaṭṭhitiñāṇantipi yathābhūtañāṇantipi sammādassanantipi etassevādhivacanaṃ. Vuttañhetaṃ – 691. เมื่อโยคีรู้ธรรมทั้งปวงโดยนัยแห่งจุติและปฏิสนธิอย่างนี้แล้ว ญาณคือการกำหนดปัจจัยแห่งนามรูปโดยอาการทั้งปวงย่อมมีกำลัง ความสงสัย ๑๖ อย่างย่อมเป็นอันละได้ดียิ่งขึ้น. มิใช่เพียงเท่านั้น แม้ความสงสัย ๘ อย่าง มีนัยเป็นต้นว่า ‘ย่อมสงสัยในพระศาสดา’ ก็ย่อมเป็นอันละได้ด้วย ทิฏฐิ ๖๒ ประการย่อมถูกข่มไว้. ญาณที่ตั้งอยู่เพราะก้าวล่วงความสงสัยในกาลทั้ง ๓ ได้ ด้วยการกำหนดปัจจัยแห่งนามรูปโดยนัยต่างๆ อย่างนี้ พึงทราบว่า กังขาวิตรณวิสุทธิ. แม้ชื่อว่า ธัมมัฏฐิติญาณ บ้าง ยถาภูตญาณ บ้าง สัมมาทัสสนะ บ้าง ก็เป็นชื่อของกังขาวิตรณวิสุทธินี้นั่นเอง. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘Avijjā paccayo, saṅkhārā paccayasamuppannā. Ubhopete dhammā paccayasamuppannāti paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.46). ‘อวิชชาเป็นปัจจัย สังขารเป็นธรรมที่อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น. ธรรมทั้งสองแม้นี้ก็เป็นธรรมที่อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น’ ดังนี้ ปัญญาในการกำหนดปัจจัย ชื่อว่า ธัมมัฏฐิติญาณ ‘‘Aniccato manasikaronto katame dhamme yathābhūtaṃ jānāti passati, kathaṃ sammādassanaṃ hoti, kathaṃ tadanvayena sabbe saṅkhārā aniccato sudiṭṭhā honti, kattha kaṅkhā pahīyati? Dukkhato…pe… anattato manasikaronto katame dhamme yathābhūtaṃ jānāti passati…pe… kattha kaṅkhā pahīyatīti? เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมรู้ ย่อมเห็นธรรมเหล่าไหนตามความเป็นจริง, สัมมาทัสสนะย่อมมีได้อย่างไร, สังขารทั้งปวงเป็นของอันบุคคลเห็นดีแล้วโดยความเป็นของไม่เที่ยงตามลำดับแห่งการเห็นนั้นได้อย่างไร, ความสงสัยย่อมถูกละได้ในธรรมส่วนไหน? เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์...ฯลฯ... เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ย่อมรู้ ย่อมเห็นธรรมเหล่าไหนตามความเป็นจริง...ฯลฯ... ความสงสัยย่อมถูกละได้ในธรรมส่วนไหน? ‘‘Aniccato manasikaronto nimittaṃ yathābhūtaṃ jānāti passati, tena vuccati sammādassanaṃ. Evaṃ tadanvayena sabbe saṅkhārā aniccato sudiṭṭhā honti. Ettha kaṅkhā pahīyati. Dukkhato manasikaronto pavattaṃ yathābhūtaṃ jānāti passati…pe… anattato manasikaronto nimittañca pavattañca yathābhūtaṃ jānāti passati, tena vuccati sammādassanaṃ. Evaṃ tadanvayena sabbe dhammā anattato sudiṭṭhā honti. Ettha kaṅkhā pahīyati. เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมรู้ ย่อมเห็นนิมิตตามความเป็นจริง เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า สัมมาทัสสนะ. ด้วยอาการอย่างนี้ สังขารทั้งปวงย่อมเป็นของอันบุคคลเห็นดีแล้วโดยความเป็นของไม่เที่ยงตามลำดับแห่งการเห็นนั้น. ความสงสัยย่อมถูกละได้ในธรรมส่วนนี้. เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ ย่อมรู้ ย่อมเห็นความสืบต่อตามความเป็นจริง...ฯลฯ... เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ย่อมรู้ ย่อมเห็นทั้งนิมิตและความสืบต่อตามความเป็นจริง เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า สัมมาทัสสนะ. ด้วยอาการอย่างนี้ ธรรมทั้งปวงย่อมเป็นของอันบุคคลเห็นดีแล้วโดยความเป็นอนัตตาตามลำดับแห่งการเห็นนั้น. ความสงสัยย่อมถูกละได้ในธรรมส่วนนี้ ‘‘Yañca yathābhūtañāṇaṃ yañca sammādassanaṃ yā ca kaṅkhāvitaraṇā, ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca, udāhu ekatthā byañjanameva nānanti? Yañca yathābhūtañāṇaṃ yañca sammādassanaṃ yā ca kaṅkhāvitaraṇā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227). ถามว่า ยถาภูตญาณก็ดี สัมมาทัสสนะก็ดี กังขาวิตรณะก็ดี ธรรมเหล่านี้มีอรรถต่างกันและพยัญชนะก็ต่างกัน หรือว่ามีอรรถเป็นอันเดียวกัน พยัญชนะเท่านั้นต่างกัน? ตอบว่า ยถาภูตญาณก็ดี สัมมาทัสสนะก็ดี กังขาวิตรณะก็ดี ธรรมเหล่านี้มีอรรถเป็นอันเดียวกัน พยัญชนะเท่านั้นต่างกัน ดังนี้ (ปฏิ.ม. ๑/๒๒๗) Iminā pana ñāṇena samannāgato vipassako buddhasāsane laddhassāso laddhapatiṭṭho niyatagatiko cūḷasotāpanno nāma hoti. ก็ พระโยคีผู้เจริญวิปัสสนาที่ประกอบด้วยญาณนี้ ย่อมได้ชื่อว่าเป็นผู้ได้ความอุ่นใจ ได้ที่พึ่งในพระพุทธศาสนา มีคติที่แน่นอน เป็นจูฬโสดาบัน Tasmā bhikkhu sadā sato, nāmarūpassa sabbaso; Paccaye pariggaṇheyya, kaṅkhāvitaraṇatthikoti. เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้มีความประสงค์จะข้ามความสงสัย พึงเป็นผู้มีสติทุกเมื่อ กำหนดปัจจัยแห่งนามรูปโดยประการทั้งปวงเทอญ Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคที่รจนาขึ้นเพื่อความปราโมทย์แห่งสาธุชน ดังนี้ Paññābhāvanādhikāre ในปัญญาภาวนาธิการ Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiniddeso nāma ชื่อว่า กังขาวิตรณวิสุทธินิทเทส Ekūnavīsatimo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๑๙ 20. Maggāmaggañāṇadassanavisuddhiniddeso 20. มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธินิทเทส Sammasanañāṇakathā สัมมสนญาณกถา 692. Ayaṃ maggo, ayaṃ na maggoti evaṃ maggañca amaggañca ñatvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ pana maggāmaggañāṇadassanavisuddhi nāma. 692. ส่วนญาณที่ตั้งอยู่เพราะรู้ชัดมรรคและอมรรคว่า 'นี้เป็นมรรค นี้ไม่ใช่มรรค' ดังนี้ ชื่อว่า มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ Taṃ sampādetukāmena kalāpasammasanasaṅkhātāya nayavipassanāya tāva yogo karaṇīyo. Kasmā? Āraddhavipassakassa obhāsādisambhave maggāmaggañāṇasambhavato. Āraddhavipassakassa hi obhāsādīsu sambhūtesu maggāmaggañāṇaṃ hoti, vipassanāya ca kalāpasammasanaṃ ādi. Tasmā etaṃ kaṅkhāvitaraṇānantaraṃ uddiṭṭhaṃ. Apica yasmā tīraṇapariññāya vattamānāya maggāmaggañāṇaṃ uppajjati, tīraṇapariññā ca ñātapariññānantarā, tasmāpi taṃ maggāmaggañāṇadassanavisuddhiṃ sampādetukāmena kalāpasammasane tāva yogo kātabbo. โยคีผู้ประสงค์จะให้วิสุทธินั้นถึงพร้อม พึงกระทำความเพียรในนยวิปัสสนาที่ชื่อว่ากลาปสัมมสนะก่อน. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเมื่อผู้ปรารภวิปัสสนามีโอภาสเป็นต้นเกิดขึ้น มัคคามัคคญาณย่อมเกิดขึ้นได้. จริงอยู่ เมื่อโอภาสเป็นต้นเกิดขึ้นแล้วแก่ผู้ปรารภวิปัสสนา มัคคามัคคญาณย่อมเกิดขึ้น และกลาปสัมมสนะเป็นเบื้องต้นแห่งวิปัสสนา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงแสดงกลาปสัมมสนะนั้นไว้ในลำดับแห่งกังขาวิตรณวิสุทธิ. อีกประการหนึ่ง เพราะเมื่อตีรณปริญญาเป็นไปอยู่ มัคคามัคคญาณย่อมเกิดขึ้น และตีรณปริญญาก็มีในลำดับแห่งญาตปริญญา เพราะเหตุนั้น โยคีผู้ประสงค์จะให้มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธินั้นถึงพร้อม จึงควรทำความเพียรในกลาปสัมมสนะก่อน 693. Tatrāyaṃ vinicchayo – tisso hi lokiyapariññā ñātapariññā tīraṇapariññā pahānapariññā ca. Yā sandhāya vuttaṃ ‘‘abhiññāpaññā ñātaṭṭhe ñāṇaṃ. Pariññāpaññā tīraṇaṭṭhe ñāṇaṃ. Pahānapaññā pariccāgaṭṭhe ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.75). Tattha ‘‘ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ, vedayitalakkhaṇā vedanā’’ti evaṃ tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ paccattalakkhaṇasallakkhaṇavasena pavattā paññā ñātapariññā nāma. ‘‘Rūpaṃ aniccaṃ, vedanā aniccā’’tiādinā nayena tesaṃyeva dhammānaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ āropetvā pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanā paññā tīraṇapariññā nāma. Tesuyeva pana dhammesu niccasaññādipajahanavasena pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanā paññā pahānapariññā nāma. 693. ในเรื่องนั้น มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้ โลกิยปริญญามี ๓ อย่าง คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา. สมจริงดังคำที่ท่านกล่าวไว้หมายถึงปริญญา ๓ อย่างนั้นว่า 'ปัญญาเครื่องรู้ยิ่ง เป็นญาณในอรรถว่ารู้, ปัญญาเครื่องกำหนดรู้ เป็นญาณในอรรถว่าพิจารณา, ปัญญาเครื่องละ เป็นญาณในอรรถว่าสละ' ดังนี้. ในปริญญา ๓ อย่างนั้น ปัญญาที่เกิดขึ้นโดยการกำหนดรู้ปัจจัตตลักษณะของธรรมนั้นๆ ว่า 'รูปมีลักษณะสลายไป เวทนามีลักษณะเสวยอารมณ์' ดังนี้ ชื่อว่า ญาตปริญญา. ปัญญาคือวิปัสสนาที่มีลักษณะเป็นอารมณ์ ซึ่งเกิดขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า 'รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง' ด้วยการยกสามัญลักษณะขึ้นสู่ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่า ตีรณปริญญา. ส่วนปัญญาคือวิปัสสนาที่มีลักษณะเป็นอารมณ์ ซึ่งเกิดขึ้นโดยการละสัญญาว่าเป็นของเที่ยงเป็นต้นในธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่า ปหานปริญญา. Tattha saṅkhāraparicchedato paṭṭhāya yāva paccayapariggahā ñātapariññāya bhūmi. Etasmiṃ hi antare dhammānaṃ paccattalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccaṃ hoti. Kalāpasammasanato pana paṭṭhāya yāva udayabbayānupassanā tīraṇapariññāya bhūmi. Etasmiṃ hi antare sāmaññalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccaṃ hoti. Bhaṅgānupassanaṃ ādiṃ katvā upari pahānapariññāya bhūmi. Tato paṭṭhāya hi aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati, dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ, anattato anupassanto attasaññaṃ, nibbindanto nandiṃ, virajjanto rāgaṃ, nirodhento samudayaṃ, paṭinissajjanto ādānaṃ pajahatīti (paṭi. ma. 1.52) evaṃ niccasaññādipahānasādhikānaṃ sattannaṃ anupassanānaṃ ādhipaccaṃ. Iti imāsu tīsu pariññāsu saṅkhāraparicchedassa ceva paccayapariggahassa ca sādhitattā iminā yoginā ñātapariññāva adhigatā hoti, itarā ca adhigantabbā. Tena vuttaṃ ‘‘yasmā tīraṇapariññāya vattamānāya maggāmaggañāṇaṃ uppajjati, tīraṇapariññā ca ñātapariññānantarā, tasmāpi taṃ maggāmaggañāṇadassanavisuddhiṃ sampādetukāmena kalāpasammasane tāva yogo kātabbo’’ti. ในปริญญา ๓ อย่างนั้น ภูมิของญาตปริญญา เริ่มตั้งแต่การกำหนดสังขารไปจนถึงการกำหนดปัจจัย. จริงอยู่ ในระหว่างนี้ การแทงตลอดปัจจัตตลักษณะของธรรมทั้งหลายย่อมเป็นใหญ่. ส่วนภูมิของตีรณปริญญา เริ่มตั้งแต่กลาปสัมมสนะไปจนถึงอุทยัพพยานุปัสสนา. จริงอยู่ ในระหว่างนี้ การแทงตลอดสามัญลักษณะย่อมเป็นใหญ่. ภูมิของปหานปริญญา อยู่ในเบื้องบน ถัดจากภังคานุปัสสนาเป็นต้นไป. จริงอยู่ ตั้งแต่ภังคานุปัสสนานั้นไป อนุปัสสนา ๗ ประการ ซึ่งเป็นเครื่องให้สำเร็จการละนิจจสัญญาเป็นต้น ย่อมเป็นใหญ่ คือ 'เมื่อพิจารณาเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละนิจจสัญญา เมื่อพิจารณาเห็นโดยความเป็นทุกข์ ย่อมละสุขสัญญา เมื่อพิจารณาเห็นโดยความเป็นอนัตตา ย่อมละอัตตสัญญา เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมละความเพลิดเพลิน เมื่อคลายกำหนัด ย่อมละราคะ เมื่อดับ ย่อมละสมุทัย เมื่อสละคืน ย่อมละความยึดมั่น' ดังนี้. บรรดาปริญญา ๓ อย่างนี้ เพราะโยคีผู้นี้ได้บำเพ็ญสังขารปริจเฉทและปัจจยปริคคหะสำเร็จแล้ว จึงเป็นอันว่าได้บรรลุเพียงญาตปริญญาเท่านั้น ส่วนปริญญาที่เหลือเป็นสิ่งที่พึงบรรลุ. เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวไว้ว่า 'เพราะเมื่อตีรณปริญญาเป็นไปอยู่ มัคคามัคคญาณย่อมเกิดขึ้น และตีรณปริญญาก็มีในลำดับแห่งญาตปริญญา เพราะเหตุนั้น โยคีผู้ประสงค์จะให้มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธินั้นถึงพร้อม จึงควรทำความเพียรในกลาปสัมมสนะก่อน' ดังนี้ 694. Tatrāyaṃ pāḷi – 694. ในกลาปสัมมสนะนั้น มีพระบาลีดังต่อไปนี้ ‘‘Kathaṃ atītānāgatapaccuppannānaṃ dhammānaṃ saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ? Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ aniccato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. Dukkhato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. Anattato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ…pe… anattato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. ปัญญาในการกำหนดธรรมทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบันโดยย่อ เป็นญาณในการพิจารณาได้อย่างไร? คือ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายใน...ฯลฯ... อยู่ในที่ไกลหรือที่ใกล้ก็ตาม ย่อมกำหนดรูปทั้งหมดนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยง นี้เป็นการพิจารณาอย่างหนึ่ง, ย่อมกำหนดโดยความเป็นทุกข์ นี้เป็นการพิจารณาอย่างหนึ่ง, ย่อมกำหนดโดยความเป็นอนัตตา นี้เป็นการพิจารณาอย่างหนึ่ง. เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง...ฯลฯ... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง...ฯลฯ... ย่อมกำหนดโดยความเป็นอนัตตา นี้เป็นการพิจารณาอย่างหนึ่ง. ‘‘Cakkhuṃ…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. Dukkhato anattato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. จักษุ...ฯลฯ... ชรามรณะ ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ย่อมกำหนดโดยความเป็นของไม่เที่ยง นี้เป็นการพิจารณาอย่างหนึ่ง, ย่อมกำหนดโดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา นี้เป็นการพิจารณาอย่างหนึ่ง. ‘‘Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena, dukkhaṃ bhayaṭṭhena, anattā asārakaṭṭhenāti saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ. Vedanaṃ… viññāṇaṃ… cakkhuṃ…pe… jarāmaraṇaṃ…pe… sammasane ñāṇaṃ. ปัญญาในการกำหนดโดยย่อว่า 'รูปที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยงโดยอรรถว่าสิ้นไป, เป็นทุกข์โดยอรรถว่าเป็นภัย, เป็นอนัตตาโดยอรรถว่าไม่มีสาระ' ดังนี้ เป็นญาณในการพิจารณา. เวทนา... วิญญาณ... จักษุ...ฯลฯ... ชรามรณะ...ฯลฯ... เป็นญาณในการพิจารณา. ‘‘Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ. Vedanaṃ… viññāṇaṃ… cakkhuṃ… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ…pe… nirodhadhammanti saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ. ปัญญาในการกำหนดโดยย่อว่า 'รูปที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ เป็นปฏิจจสมุปปันนะ มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา' ดังนี้ เป็นญาณในการพิจารณา. เวทนา... วิญญาณ... จักษุ... ชรามรณะ ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ...ฯลฯ... มีความดับไปเป็นธรรมดา ดังนี้ เป็นญาณในการพิจารณา. ‘‘Jātipaccayā jarāmaraṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ. Atītampi addhānaṃ, anāgatampi addhānaṃ jātipaccayā jarāmaraṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ. Bhavapaccayā jāti…pe… avijjāpaccayā saṅkhārā, asati avijjāya natthi saṅkhārāti saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ. Atītampi addhānaṃ, anāgatampi addhānaṃ avijjāpaccayā saṅkhārā, asati avijjāya natthi saṅkhārāti saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇaṃ. ปัญญาในการกำหนดโดยย่อว่า 'เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี เมื่อชาติไม่มี ชรามรณะย่อมไม่มี' เป็นสัมมสนญาณ. ปัญญาในการกำหนดโดยย่อ แม้ในอดีตกาล แม้ในอนาคตกาลว่า 'เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี เมื่อชาติไม่มี ชรามรณะย่อมไม่มี' เป็นสัมมสนญาณ. เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี...ฯลฯ... เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี เมื่ออวิชชาไม่มี สังขารทั้งหลายย่อมไม่มี ดังนี้ ปัญญาในการกำหนดโดยย่อ เป็นสัมมสนญาณ. ปัญญาในการกำหนดโดยย่อ แม้ในอดีตกาล แม้ในอนาคตกาลว่า 'เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี เมื่ออวิชชาไม่มี สังขารทั้งหลายย่อมไม่มี' เป็นสัมมสนญาณ. ‘‘Taṃ ñātaṭṭhena ñāṇaṃ. Pajānanaṭṭhena paññā. Tena vuccati atītānāgatapaccuppannānaṃ dhammānaṃ saṅkhipitvā vavatthāne paññā sammasane ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.48). การพิจารณานั้นชื่อว่าญาณ เพราะมีสภาวะว่ารู้ ชื่อว่าปัญญา เพราะมีสภาวะว่ารู้ทั่ว เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ปัญญาในการกำหนดธรรมทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบันโดยย่อ เป็นสัมมสนญาณ' Ettha ca cakkhuṃ…pe… jarāmaraṇanti iminā peyyālena dvārārammaṇehi saddhiṃ dvārappavattā dhammā, pañcakkhandhā, cha dvārāni, cha ārammaṇāni, cha viññāṇāni, cha phassā, cha vedanā, cha saññā, cha cetanā, cha taṇhā, cha vitakkā, cha vicārā, cha dhātuyo, dasa kasiṇāni, dvattiṃsakoṭṭhāsā, dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo, bāvīsati indriyāni, tisso dhātuyo, nava bhavā, cattāri jhānāni, catasso appamaññā, catasso samāpattiyo, dvādasa paṭiccasamuppādaṅgānīti ime dhammarāsayo saṃkhittāti veditabbā. ในพระบาลีนี้ พึงทราบว่า ด้วยเปยยาลมุขว่า 'จักขุ...ฯลฯ...ชรามรณะ' นี้ ทรงย่อธรรมราสีเหล่านี้ไว้ คือ ธรรมที่เกิดขึ้นในทวารพร้อมกับทวารและอารมณ์, ขันธ์ ๕, ทวาร ๖, อารมณ์ ๖, วิญญาณ ๖, ผัสสะ ๖, เวทนา ๖, สัญญา ๖, เจตนา ๖, ตัณหา ๖, วิตก ๖, วิจาร ๖, ธาตุ ๖, กสิณ ๑๐, อาการ ๓๒, อายตนะ ๑๒, ธาตุ ๑๘, อินทรีย์ ๒๒, ธาตุ ๓, ภพ ๙, ฌาน ๔, อัปปมัญญา ๔, สมาบัติ ๔, องค์แห่งปฏิจจสมุปบาท ๑๒. Vuttaṃ hetaṃ abhiññeyyaniddese – จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้ไว้ในอภิญเญยยนิเทศว่า ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyyaṃ. Kiñca, bhikkhave, sabbaṃ abhiññeyyaṃ? Cakkhu, bhikkhave, abhiññeyyaṃ. Rūpā… cakkhuviññāṇaṃ… cakkhusamphasso… yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, tampi abhiññeyyaṃ. Sotaṃ…pe… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, tampi abhiññeyyaṃ. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงเป็นสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าชื่อว่าสิ่งทั้งปวงเป็นสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง? ภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง. รูป... จักขุวิญญาณ... จักขุสัมผัส... แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย จะเป็นสุขก็ตาม ทุกข์ก็ตาม หรืออทุกขมสุขก็ตาม แม้เวทนานั้นก็เป็นสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง. โสตะ...ฯลฯ... แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย จะเป็นสุขก็ตาม ทุกข์ก็ตาม หรืออทุกขมสุขก็ตาม แม้เวทนานั้นก็เป็นสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง. ‘‘Rūpaṃ…pe… viññāṇaṃ… cakkhu…pe… mano… rūpā…pe… dhammā… cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ… cakkhusamphasso…pe… manosamphasso…. รูป...ฯลฯ... วิญญาณ... จักษุ...ฯลฯ... มโน... รูป...ฯลฯ... ธรรมารมณ์... จักขุวิญญาณ...ฯลฯ... มโนวิญญาณ... จักขุสัมผัส...ฯลฯ... มโนสัมผัส... ‘‘Cakkhusamphassajā vedanā…pe… manosamphassajā vedanā… rūpasaññā…pe… dhammasaññā… rūpasañcetanā…pe… dhammasañcetanā… rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā… rūpavitakko…pe… dhammavitakko… rūpavicāro…pe… dhammavicāro…. เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส...ฯลฯ... เวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัส... รูปสัญญา...ฯลฯ... ธรรมสัญญา... รูปสัญเจตนา...ฯลฯ... ธรรมสัญเจตนา... รูปตัณหา...ฯลฯ... ธรรมตัณหา... รูปวิตก...ฯลฯ... ธรรมวิตก... รูปวิจาร...ฯลฯ... ธรรมวิจาร... ‘‘Pathavīdhātu…pe… viññāṇadhātu… pathavīkasiṇaṃ…pe… viññāṇakasiṇaṃ… kesā…pe… muttaṃ… matthaluṅgaṃ…. ปฐวีธาตุ...ฯลฯ... วิญญาณธาตุ... ปฐวีกสิณ...ฯลฯ... วิญญาณกสิณ... ผม...ฯลฯ... ปัสสาวะ... เยื่อในสมอง... ‘‘Cakkhāyatanaṃ…pe… dhammāyatanaṃ… cakkhudhātu…pe… manodhātu… manoviññāṇadhātu… cakkhundriyaṃ…pe… aññātāvindriyaṃ…. จักขายตนะ...ฯลฯ... ธัมมายตนะ... จักขุธาตุ...ฯลฯ... มโนธาตุ... มโนวิญญาณธาตุ... จักขุนทรีย์...ฯลฯ... อัญญาตาวินทรีย์... ‘‘Kāmadhātu… rūpadhātu… arūpadhātu… kāmabhavo… rūpabhavo… arūpabhavo… saññābhavo… asaññābhavo… nevasaññānāsaññābhavo… ekavokārabhavo… catuvokārabhavo… pañcavokārabhavo…. กามธาตุ... รูปธาตุ... อรูปธาตุ... กามภพ... รูปภพ... อรูปภพ... สัญญาภพ... อสัญญาภพ... เนวสัญญานาสัญญาภพ... เอกโวการภพ... จตุโวการภพ... ปัญจโวการภพ... ‘‘Paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ… mettācetovimutti…pe… upekkhācetovimutti… ākāsānañcāyatanasamāpatti…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti… avijjā abhiññeyyā…pe… jarāmaraṇaṃ abhiññeyya’’nti (paṭi. ma. 1.3; saṃ. ni. 4.46). ปฐมฌาน...ฯลฯ... จตุตถฌาน... เมตตาเจโตวิมุตติ...ฯลฯ... อุเบกขาเจโตวิมุตติ... อากาสานัญจายตนสมาบัติ...ฯลฯ... เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ... อวิชชาเป็นสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง...ฯลฯ... ชรามรณะเป็นสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง Taṃ tattha evaṃ vitthārena vuttattā idha sabbaṃ peyyālena saṃkhittaṃ. Evaṃ saṃkhitte panettha ye lokuttarā dhammā āgatā, te asammasanupagattā imasmiṃ adhikāre na gahetabbā. Yepi ca sammasanupagā, tesu ye yassa pākaṭā honti sukhena pariggahaṃ gacchanti, tesu tena sammasanaṃ ārabhitabbaṃ. ธรรมทั้งหมดนั้น เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยพิสดารแล้วในอภิญเญยยนิเทศนั้นอย่างนี้ ในที่นี้จึงทรงย่อไว้ด้วยเปยยาลมุข. ในธรรมที่ทรงย่อยไว้อย่างนี้ ธรรมเหล่าใดที่เป็นโลกุตตระมาแล้ว ธรรมเหล่านั้นไม่ควรยึดถือในอธิการนี้ เพราะไม่ใช่อารมณ์แห่งการพิจารณา. อนึ่ง ธรรมเหล่าใดเป็นอารมณ์แห่งการพิจารณาได้ ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ธรรมเหล่าใดปรากฏแก่บุคคลใด เข้าถึงการกำหนดได้โดยง่าย บุคคลนั้นพึงเริ่มพิจารณาในธรรมเหล่านั้น. 695. Tatrāyaṃ khandhavasena ārabbhavidhānayojanā – yaṃkiñci rūpaṃ…pe… sabbaṃ rūpaṃ aniccato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. Dukkhato anattato vavatthapeti, ekaṃ sammasananti. Ettāvatā ayaṃ bhikkhu ‘‘yaṃkiñci rūpa’’nti evaṃ aniyamaniddiṭṭhaṃ sabbampi rūpaṃ atītattikena ceva catūhi ca ajjhattādidukehīti ekādasahi okāsehi paricchinditvā sabbaṃ rūpaṃ aniccato vavatthapeti, aniccanti sammasati. 695. ในธรรมเหล่านั้น นี่คือการประกอบวิธีเริ่มต้นโดยจำแนกตามขันธ์ – รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง...ฯลฯ... กำหนดรูปทั้งหมดโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นสัมมสนะหนึ่ง. กำหนดโดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา เป็นสัมมสนะหนึ่ง. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุนี้กำหนดรูปทั้งหมดที่ไม่ได้ระบุโดยเฉพาะอย่างนี้ว่า 'รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง' ด้วยโอกาส ๑๑ คือ ด้วยติกะแห่งอดีต และด้วยทุกะ ๔ มีอัชฌัตติกทุกะเป็นต้น แล้วกำหนดรูปทั้งหมดโดยความเป็นของไม่เที่ยง พิจารณาอยู่ว่า 'ไม่เที่ยง'. Kathaṃ? Parato vuttanayena. Vuttañhetaṃ – ‘‘rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhenā’’ti (paṭi. ma. 1.48). อย่างไร? ด้วยนัยที่กล่าวไว้ข้างหน้า. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า 'รูปที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยง เพราะมีสภาวะว่าสิ้นไป' Tasmā esa yaṃ atītaṃ rūpaṃ, taṃ yasmā atīteyeva khīṇaṃ, nayimaṃ bhavaṃ sampattanti aniccaṃ khayaṭṭhena. เพราะเหตุนั้น โยคีผู้นี้พิจารณาว่า รูปใดที่เป็นอดีต รูปนั้นสิ้นไปแล้วในอดีตนั้นเอง ไม่ได้มาถึงภพนี้ เพราะเหตุนั้นจึงไม่เที่ยง เพราะมีสภาวะว่าสิ้นไป. Yaṃ anāgataṃ anantarabhave nibbattissati, tampi tattheva khīyissati, na tato paraṃ bhavaṃ gamissatīti aniccaṃ khayaṭṭhena. รูปใดที่เป็นอนาคต จักเกิดขึ้นในภพต่อไป แม้รูปนั้นก็จะสิ้นไปในภพนั้นเอง จักไม่ไปสู่ภพอื่นจากภพนั้น เพราะเหตุนั้นจึงไม่เที่ยง เพราะมีสภาวะว่าสิ้นไป. Yaṃ paccuppannaṃ rūpaṃ, tampi idheva khīyati, na ito gacchatīti aniccaṃ khayaṭṭhena. รูปใดที่เป็นปัจจุบัน แม้รูปนั้นก็สิ้นไปในภพนี้เอง ไม่ได้ไปจากภพนี้ เพราะเหตุนั้นจึงไม่เที่ยง เพราะมีสภาวะว่าสิ้นไป. Yaṃ ajjhattaṃ, tampi ajjhattameva khīyati, na bahiddhābhāvaṃ gacchatīti aniccaṃ khayaṭṭhena. รูปใดที่เป็นภายใน แม้รูปนั้นก็สิ้นไปภายในนั่นเอง ไม่ได้ไปสู่ความเป็นภายนอก เพราะเหตุนั้นจึงไม่เที่ยง เพราะมีสภาวะว่าสิ้นไป. Yaṃ bahiddhā…pe… oḷārikaṃ…pe… sukhumaṃ…pe… hīnaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… dūre…pe… santike, tampi tattheva khīyati, na dūrabhāvaṃ gacchatīti aniccaṃ khayaṭṭhenāti sammasati. รูปใดที่เป็นภายนอก...ฯลฯ... ที่หยาบ...ฯลฯ... ที่ละเอียด...ฯลฯ... ที่เลว...ฯลฯ... ที่ประณีต...ฯลฯ... ที่ไกล...ฯลฯ... ที่ใกล้ แม้รูปนั้นก็สิ้นไปในที่ใกล้นั้นเอง ไม่ได้ไปสู่ความเป็นของไกล เพราะเหตุนั้นจึงไม่เที่ยง เพราะมีสภาวะว่าสิ้นไป ดังนี้ ย่อมพิจารณา. Idaṃ sabbampi ‘‘aniccaṃ khayaṭṭhenā’’ti etassa vasena ekaṃ sammasanaṃ. Bhedato pana ekādasavidhaṃ hoti. การพิจารณาทั้งหมดนี้ เป็นสัมมสนะอย่างหนึ่ง ด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาว่า 'ไม่เที่ยง เพราะมีสภาวะว่าสิ้นไป' นี้ แต่โดยความแตกต่างกัน มี ๑๑ อย่าง. Sabbameva ca taṃ dukkhaṃ bhayaṭṭhena. Bhayaṭṭhenāti sappaṭibhayatāya. Yañhi aniccaṃ, taṃ bhayāvahaṃ hoti sīhopamasutte (saṃ. ni. 3.78; a. ni. 4.33) devānaṃ viya. Iti idampi ‘‘dukkhaṃ bhayaṭṭhenā’’ti etassa vasena ekaṃ sammasanaṃ. Bhedato pana ekādasavidhaṃ hoti. และรูปทั้งหมดนั้นเป็นทุกข์โดยความเป็นภัย. คำว่า โดยความเป็นภัย อธิบายว่า เพราะมีความน่าหวาดกลัว. จริงอยู่ สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นย่อมนำภัยมาให้ เหมือนแก่เทวดาทั้งหลายในสีโหปมสูตร. ด้วยเหตุนี้ แม้การพิจารณาว่า “เป็นทุกข์โดยความเป็นภัย” นี้ ก็เป็นสัมมสนญาณอย่างหนึ่ง ด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาอย่างนี้. แต่โดยความแตกต่างกัน มี ๑๑ อย่าง. Yathā ca dukkhaṃ, evaṃ sabbampi taṃ anattā asārakaṭṭhena. Asārakaṭṭhenāti ‘‘attā nivāsī kārako vedako sayaṃvasī’’ti evaṃ parikappitassa attasārassa abhāvena. Yañhi aniccaṃ, dukkhaṃ, taṃ attanopi aniccataṃ vā udayabbayapīḷanaṃ vā vāretuṃ na sakkoti, kuto tassa kārakādibhāvo. Tenāha – ‘‘rūpañca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa. Nayidaṃ rūpaṃ ābādhāya saṃvatteyyā’’tiādi (saṃ. ni. 3.59). Iti idampi ‘‘anattā asārakaṭṭhenā’’ti etassa vasena ekaṃ sammasanaṃ. Bhedato pana ekādasavidhaṃ hoti. Esa nayo vedanādīsu. รูปทั้งหมดนั้นเป็นทุกข์ฉันใด ก็เป็นอนัตตาโดยความไม่มีสาระฉันนั้น. คำว่า โดยความไม่มีสาระ อธิบายว่า เพราะไม่มีสาระคืออัตตาที่พวกเดียรถีย์กำหนดไว้อย่างนี้ว่า “อัตตาเป็นผู้อยู่อาศัย เป็นผู้ทำ เป็นผู้เสวย เป็นผู้เป็นไปในอำนาจตน”. จริงอยู่ สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ สิ่งนั้นย่อมไม่อาจห้ามแม้ความเป็นของไม่เที่ยงหรือการเบียดเบียนของความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปของตนได้, ความเป็นผู้ทำเป็นต้นของสิ่งนั้นจะมีแต่ที่ไหน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้ารูปนี้จักเป็นอัตตาแล้วไซร้ รูปนี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ” เป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ แม้การพิจารณาว่า “เป็นอนัตตาโดยความไม่มีสาระ” นี้ ก็เป็นสัมมสนญาณอย่างหนึ่ง ด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาอย่างนี้. แต่โดยความแตกต่างกัน มี ๑๑ อย่าง. นัยนี้พึงทราบในเวทนาเป็นต้น. 696. Yaṃ pana aniccaṃ, taṃ yasmā niyamato saṅkhatādibhedaṃ hoti. Tenassa pariyāyadassanatthaṃ, nānākārehi vā manasikārappavattidassanatthaṃ ‘‘rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhamma’’nti puna pāḷi vuttā. Esa nayo vedanādīsūti. 696. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง, เพราะเหตุที่สิ่งนั้นมีประเภทเป็นสังขตะเป็นต้นโดยแน่นอน, เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงคำที่เป็นไวพจน์ของสิ่งที่ไม่เที่ยงนั้น หรือเพื่อแสดงความที่มนสิการเป็นไปโดยอาการต่างๆ จึงมีพระบาลีตรัสไว้อีกว่า “รูปที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ เป็นปฏิจจสมุปปันนะ มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา”. นัยนี้พึงทราบในเวทนาเป็นต้น. Cattārīsākāraanupassanākathā กถาว่าด้วยการพิจารณาเห็นโดยอาการ ๔๐ 697. So tasseva pañcasu khandhesu aniccadukkhānattasammasanassa thirabhāvatthāya, yaṃ taṃ bhagavatā ‘‘katamehi cattārīsāya ākārehi anulomikaṃ khantiṃ paṭilabhati, katamehi cattārīsāya ākārehi sammattaniyāmaṃ okkamatī’’ti etassa vibhaṅge – 697. โยคีนั้น เพื่อความมั่นคงแห่งสัมมสนญาณที่พิจารณาเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ในขันธ์ ๕ นั้นนั่นเทียว, ในวิภังค์แห่งคำถามที่พระผู้มีพระภาคตรัสถามไว้นั้นว่า “บุคคลย่อมได้อนุโลมิกขันติด้วยอาการ ๔๐ อย่างเหล่าไหน, ย่อมก้าวลงสู่สัมมัตตนิยามด้วยอาการ ๔๐ อย่างเหล่าไหน” ดังนี้:- ‘‘Pañcakkhandhe aniccato, dukkhato, rogato, gaṇḍato, sallato, aghato, ābādhato, parato, palokato, ītito, upaddavato, bhayato, upasaggato, calato, pabhaṅguto, addhuvato, atāṇato, aleṇato, asaraṇato, rittato, tucchato, suññato, anattato, ādīnavato, vipariṇāmadhammato, asārakato, aghamūlato, vadhakato, vibhavato, sāsavato, saṅkhatato, mārāmisato, jātidhammato, jarādhammato, byādhidhammato, maraṇadhammato, sokadhammato, paridevadhammato, upāyāsadhammato, saṃkilesikadhammato’’ti (paṭi. ma. 3.37) – “ขันธ์ ๕ โดยความเป็นของไม่เที่ยง, โดยความเป็นทุกข์, โดยความเป็นโรค, โดยความเป็นดังหัวฝี, โดยความเป็นดังลูกศร, โดยความเป็นสิ่งชั่วร้าย, โดยความเป็นอาพาธ, โดยความเป็นอื่น, โดยความเป็นของผุพัง, โดยความเป็นเสนียด, โดยความเป็นอุปัทวะ, โดยความเป็นภัย, โดยความเป็นอุปสรรค, โดยความเป็นของหวั่นไหว, โดยความเป็นของแตกสลาย, โดยความเป็นของไม่ยั่งยืน, โดยความเป็นสิ่งที่ต้านทานไม่ได้, โดยความเป็นที่หลีกเร้นไม่ได้, โดยความเป็นที่พึ่งไม่ได้, โดยความเป็นของว่าง, โดยความเป็นของเปล่า, โดยความเป็นของสูญ, โดยความเป็นอนัตตา, โดยความเป็นโทษ, โดยความเป็นของมีความแปรปรวนเป็นธรรมดา, โดยความเป็นของไม่มีสาระ, โดยความเป็นรากเหง้าแห่งความชั่ว, โดยความเป็นดังเพชฌฆาต, โดยความเป็นของไม่มีความเจริญ, โดยความเป็นสาสวะ, โดยความเป็นสังขตะ, โดยความเป็นเหยื่อของมาร, โดยความเป็นของมีความเกิดเป็นธรรมดา, โดยความเป็นของมีความแก่เป็นธรรมดา, โดยความเป็นของมีความเจ็บเป็นธรรมดา, โดยความเป็นของมีความตายเป็นธรรมดา, โดยความเป็นของมีความโศกเป็นธรรมดา, โดยความเป็นของมีความร่ำไรเป็นธรรมดา, โดยความเป็นของมีความคับแค้นใจเป็นธรรมดา, โดยความเป็นอารมณ์ของกิเลส” Cattārīsāya ākārehi, ด้วยอาการ ๔๐ อย่าง, ‘‘Pañcakkhandhe aniccato passanto anulomikaṃ khantiṃ paṭilabhati. Pañcannaṃ khandhānaṃ nirodho niccaṃ nibbānanti passanto sammattaniyāmaṃ okkamatī’’tiādinā (paṭi. ma. 3.38) nayena, ด้วยนัยเป็นต้นว่า “เมื่อเห็นขันธ์ ๕ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมได้อนุโลมิกขันติ. เมื่อเห็นว่าความดับแห่งขันธ์ ๕ เป็นนิพพานอันเที่ยง ย่อมก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม”, Anulomañāṇaṃ vibhajantena pabhedato aniccādisammasanaṃ vuttaṃ. Tassāpi vasena ime pañcakkhandhe sammasati. (พระผู้มีพระภาค) ผู้ทรงจำแนกอนุโลมญาณ ได้ตรัสการพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นไว้โดยประเภท. (โยคี) ย่อมพิจารณาขันธ์ ๕ เหล่านี้ ด้วยอำนาจแห่งการพิจารณานั้นด้วย. 698. Kathaṃ? So hi ekekaṃ khandhaṃ anaccantikatāya, ādiantavantatāya ca aniccato. Uppādavayapaṭipīḷanatāya, dukkhavatthutāya ca dukkhato. Paccayayāpanīyatāya, rogamūlatāya ca rogato. Dukkhatāsūlayogitāya, kilesāsucipaggharaṇatāya, uppādajarābhaṅgehi uddhumātaparipakkapabhinnatāya ca gaṇḍato. Pīḷājanakatāya, antotudanatāya, dunnīharaṇīyatāya ca sallato. Vigarahaṇīyatāya, avaḍḍhiāvahanatāya, aghavatthutāya ca aghato. Aseribhāvajanakatāya, ābādhapadaṭṭhānatāya ca ābādhato. Avasatāya, avidheyyatāya ca parato. Byādhijarāmaraṇehi palujjanatāya palokato. Anekabyasanāvahanatāya ītito. Aviditānaṃyeva vipulānaṃ anatthānaṃ āvahanato, sabbupaddavavatthutāya ca upaddavato. Sabbabhayānaṃ ākaratāya, dukkhavūpasamasaṅkhātassa paramassāsassa paṭipakkhabhūtatāya ca bhayato. Anekehi anatthehi anubaddhatāya, dosūpasaṭṭhatāya, upasaggo viya anadhivāsanārahatāya ca upasaggato. Byādhijarāmaraṇehi ceva lābhālābhādīhi ca lokadhammehi pacalitatāya calato. Upakkamena ceva sarasena ca pabhaṅgupagamanasīlatāya pabhaṅguto. Sabbāvatthanipātitāya, thirabhāvassa ca abhāvatāya addhuvato. Atāyanatāya ceva, alabbhaneyyakhematāya ca atāṇato. Allīyituṃ anarahatāya, allīnānampi ca leṇakiccākāritāya aleṇato. Nissitānaṃ bhayasārakattābhāvena asaraṇato. Yathāparikappitehi dhuvasubhasukhattabhāvehi rittatāya rittato. Rittatāyeva tucchato appakattā vā, appakampi hi loke tucchanti vuccati. Sāmi-nivāsi-kāraka-vedakādhiṭṭhāyakavirahitatāya suññato. Sayañca assāmikabhāvāditāya anattato. Pavattidukkhatāya, dukkhassa ca ādīnavatāya ādīnavato, atha vā ādīnaṃ vāti gacchati pavattatīti ādīnavo, kapaṇamanussassetaṃ adhivacanaṃ, khandhāpi ca kapaṇāyevāti ādīnavasadisatāya ādīnavato. Jarāya ceva maraṇena cāti dvedhā pariṇāmapakatitāya vipariṇāmadhammato. Dubbalatāya, pheggu viya sukhabhañjanīyatāya ca asārakato. Aghahetutāya aghamūlato. Mittamukhasapatto viya vissāsaghātitāya vadhakato. Vigatabhavatāya, vibhavasambhūtatāya ca vibhavato. Āsavapadaṭṭhānatāya sāsavato. Hetupaccayehi abhisaṅkhatatāya saṅkhatato. Maccumārakilesamārānaṃ āmisabhūtatāya mārāmisato. Jāti-jarā-byādhimaraṇapakatitāya jāti-jarā-byādhi-maraṇadhammato. Soka-parideva-upāyāsahetutāya soka-paridevaupāyāsadhammato. Taṇhādiṭṭhiduccaritasaṃkilesānaṃ visayadhammatāya saṃkilesikadhammatoti evaṃ pabhedato vuttassa aniccādisammasanassa vasena sammasati. 698. อย่างไร? คือ พระโยคาวจรนั้นย่อมพิจารณาเห็นขันธ์แต่ละขันธ์ โดยความเป็นของไม่เที่ยง เพราะไม่มีที่สุด เพราะมีเบื้องต้นและที่สุด (๑) โดยความเป็นทุกข์ เพราะถูกความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเบียดเบียนอยู่เสมอ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ (๒) โดยความเป็นโรค เพราะต้องบริหารด้วยปัจจัย เพราะเป็นมูลแห่งโรค (๓) โดยความเป็นดังฝี เพราะประกอบด้วยความเจ็บปวดคือทุกข์ เพราะเป็นที่ไหลออกแห่งสิ่งไม่สะอาดคือกิเลส เพราะบวมเป่ง สุกงอม และแตกไปเพราะความเกิด ความแก่ และความดับ (๔) โดยความเป็นดังลูกศร เพราะก่อให้เกิดความเจ็บปวด เพราะเสียดแทงภายใน เพราะนำออกได้ยาก (๕) โดยความเป็นสิ่งชั่วร้าย เพราะเป็นสิ่งที่น่ารังเกียจ เพราะนำมาซึ่งความไม่เจริญ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความชั่ว (๖) โดยความเป็นอาพาธ เพราะก่อให้เกิดความไม่มีอิสระ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความเจ็บป่วย (๗) โดยความเป็นอื่น เพราะไม่อยู่ในอำนาจ เพราะไม่เป็นไปตามความปรารถนา (๘) โดยความเป็นของผุพัง เพราะย่อมผุพังไปเพราะความเจ็บไข้ ความแก่ และความตาย (๙) โดยความเป็นภัยพิบัติ เพราะนำมาซึ่งความพินาศหลายอย่าง (๑๐) โดยความเป็นอุปัทวะ เพราะนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์มากมายที่ยังไม่รู้ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งอุปัทวะทั้งปวง (๑๑) โดยความเป็นภัย เพราะเป็นบ่อเกิดแห่งภัยทั้งปวง เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อความเกษมอย่างยิ่งอันได้แก่ความสงบระงับแห่งทุกข์ (๑๒) โดยความเป็นอุปสรรค เพราะมีสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์หลายอย่างติดตามมา เพราะแปดเปื้อนด้วยโทษมีราคะเป็นต้น เพราะไม่ควรที่จะทนอยู่ได้เหมือนดังเสนียดจัญไร (๑๓) โดยความเป็นของหวั่นไหว เพราะหวั่นไหวไปด้วยความเจ็บไข้ ความแก่ ความตาย และโลกธรรมมีลาภและความเสื่อมลาภเป็นต้น (๑๔) โดยความเป็นของแตกง่าย เพราะมีปกติถึงความแตกสลายไปได้ทั้งโดยความพยายาม (ของผู้อื่น) และโดยตัวเอง (๑๕) โดยความเป็นของไม่ยั่งยืน เพราะย่อมตกไปในทุกสภาวะ และเพราะไม่มีภาวะที่มั่นคง (๑๖) โดยความเป็นสิ่งที่ป้องกันไม่ได้ เพราะป้องกันไม่ได้ และเพราะความเกษมเป็นสิ่งที่หาไม่ได้จากมัน (๑๗) โดยความเป็นที่พำนักไม่ได้ เพราะไม่ควรที่จะเข้าไปอาศัย และเพราะไม่ได้ทำหน้าที่เป็นที่หลบซ่อนแม้แก่ผู้ที่เข้าไปอาศัยแล้ว (๑๘) โดยความเป็นที่พึ่งไม่ได้ เพราะไม่มีภาวะที่จะขจัดภัยให้แก่ผู้ที่เข้ามาอาศัย (๑๙) โดยความเป็นของว่างเปล่า เพราะว่างเปล่าจากภาวะที่เที่ยง ที่งาม ที่เป็นสุข และที่เป็นอัตตาตามที่ปุถุชนสำคัญหมาย (๒๐) โดยความเป็นของเปล่า เพราะความที่ว่างเปล่านั่นเอง หรือเพราะเป็นของเล็กน้อย เพราะแม้ของเล็กน้อยในโลกก็เรียกว่าของเปล่า (๒๑) โดยความเป็นของสูญ เพราะปราศจากเจ้าของ ผู้อยู่อาศัย ผู้ทำ ผู้เสวย และผู้บงการ (๒๒) โดยความเป็นอนัตตา เพราะตนเองก็มีภาวะที่ไม่มีเจ้าของเป็นต้น (๒๓) โดยความเป็นโทษ เพราะเป็นทุกข์ในการดำเนินไป และเพราะทุกข์นั้นเป็นโทษ หรืออีกนัยหนึ่ง สัตว์ผู้ยากไร้ย่อมเป็นไป คือดำเนินไปอย่างลำบาก เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าอาทีนวะ คำนี้เป็นชื่อของคนยากไร้ แม้ขันธ์ทั้งหลายก็เป็นของยากไร้เหมือนกัน เพราะฉะนั้น จึงพิจารณาโดยความเป็นโทษ เพราะเหมือนกับคนยากไร้ (๒๔) โดยความเป็นของแปรปรวนเป็นธรรมดา เพราะมีปกติแปรปรวนไปสองอย่างคือด้วยความแก่และความตาย (๒๕) โดยความเป็นของไม่มีแก่นสาร เพราะเป็นของอ่อนแอ และเพราะแตกหักง่ายเหมือนดังแก่นไม้ผุ (๒๖) โดยความเป็นรากเหง้าแห่งความชั่ว เพราะเป็นเหตุแห่งความชั่ว (๒๗) โดยความเป็นดังเพชฌฆาต เพราะฆ่าความไว้วางใจเหมือนศัตรูผู้มีหน้าเป็นมิตร (๒๘) โดยความเป็นของสิ้นไป เพราะปราศจากความเจริญ และเพราะเกิดขึ้นจากความพินาศ (ของเหตุ) (๒๙) โดยความเป็นไปกับด้วยอาสวะ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะ (๓๐) โดยความเป็นสังขตะ เพราะถูกปรุงแต่งขึ้นด้วยเหตุและปัจจัย (๓๑) โดยความเป็นเหยื่อแห่งมาร เพราะเป็นเหยื่อของมัจจุมารและกิเลสมาร (๓๒) โดยความเป็นของมีความเกิด ความแก่ ความเจ็บ ความตายเป็นธรรมดา (๓๓-๓๖) โดยความเป็นของมีความโศก ความร่ำไร ความคับแค้นใจเป็นธรรมดา เพราะเป็นเหตุแห่งความโศก ความร่ำไร และความคับแค้นใจ (๓๗-๓๙) โดยความเป็นธรรมเครื่องเศร้าหมอง เพราะเป็นอารมณ์แห่งกิเลสเครื่องเศร้าหมองคือตัณหา ทิฏฐิ และทุจริต (๔๐) พระโยคาวจรย่อมพิจารณาด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ที่ท่านกล่าวไว้โดยประเภทอย่างนี้ Ettha hi aniccato, palokato, calato, pabhaṅguto, addhuvato, vipariṇāmadhammato, asārakato, vibhavato, saṅkhatato, maraṇadhammatoti ekekasmiṃ khandhe dasa dasa katvā paññāsa aniccānupassanāni. Parato, rittato, tucchato, suññato, anattatoti ekekasmiṃ khandhe pañca pañca katvā pañcavīsati anattānupassanāni. Sesāni dukkhato, rogatotiādīni ekekasmiṃ khandhe pañcavīsati pañcavīsati katvā pañcavīsatisataṃ dukkhānupassanānīti. ในบรรดาการพิจารณาเหล่านั้น การพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นของผุพัง โดยความเป็นของหวั่นไหว โดยความเป็นของแตกง่าย โดยความเป็นของไม่ยั่งยืน โดยความเป็นของแปรปรวนเป็นธรรมดา โดยความเป็นของไม่มีแก่นสาร โดยความเป็นของสิ้นไป โดยความเป็นสังขตะ โดยความเป็นของมีความตายเป็นธรรมดา จัดเป็นอนิจจานุปัสสนา ๕๐ อย่าง คือในขันธ์แต่ละขันธ์ อย่างละ ๑๐ การพิจารณาโดยความเป็นอื่น โดยความเป็นของว่างเปล่า โดยความเป็นของเปล่า โดยความเป็นของสูญ โดยความเป็นอนัตตา จัดเป็นอนัตตานุปัสสนา ๒๕ อย่าง คือในขันธ์แต่ละขันธ์ อย่างละ ๕ การพิจารณาที่เหลือมีอาทิว่า โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นโรค จัดเป็นทุกขานุปัสสนา ๑๒๕ อย่าง คือในขันธ์แต่ละขันธ์ อย่างละ ๒๕ Iccassa iminā dvisatabhedena aniccādisammasanena pañcakkhandhe sammasato taṃ nayavipassanāsaṅkhātaṃ aniccadukkhānattasammasanaṃ thiraṃ hoti. Idaṃ tāvettha pāḷinayānusārena sammasanārambhavidhānaṃ. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อพระโยคาวจรพิจารณาขันธ์ ๕ ด้วยการพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น อันมีประเภท ๒๐๐ อย่างนี้ สัมมสนญาณนั้นอันชื่อว่านยวินิปัสสนา คือการพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ย่อมมั่นคง. นี้เป็นวิธีการเริ่มพิจารณาตามนัยแห่งบาลีในเรื่องนี้ Indriyatikkhakāraṇanavakakathā ว่าด้วยเหตุ ๙ ประการที่ทำอินทรีย์ให้แก่กล้า 699. Yassa pana evaṃ nayavipassanāya yogaṃ karotopi nayavipassanā na sampajjati, tena ‘‘navahākārehi indriyāni tikkhāni bhavanti – uppannuppannānaṃ saṅkhārānaṃ khayameva passati, tattha ca sakkaccakiriyāya sampādeti, sātaccakiriyāya sampādeti, sappāyakiriyāya sampādeti, samādhissa ca nimittaggāhena, bojjhaṅgānañca anupavattanatāya, kāye ca jīvite ca anapekkhataṃ upaṭṭhāpeti, tattha ca abhibhuyya nekkhammena, antarā ca abyosānenā’’ti evaṃ vuttānaṃ navannaṃ ākārānaṃ vasena indriyāni tikkhāni katvā pathavīkasiṇaniddese vuttanayena satta asappāyāni vajjetvā satta sappāyāni sevamānena kālena rūpaṃ sammasitabbaṃ, kālena arūpaṃ. Rūpaṃ sammasantena rūpassa nibbatti passitabbā. 699. ส่วนโยคีใด แม้ทำความเพียรในนยวินิปัสสนาอย่างนี้ นยวินิปัสสนาก็ยังไม่สำเร็จ โยคีนั้นพึงทำอินทรีย์ให้แก่กล้าด้วยอาการ ๙ อย่างที่ตรัสไว้ว่า 'อินทรีย์ทั้งหลายย่อมแก่กล้าด้วยอาการ ๙ อย่าง คือ ๑. ย่อมเห็นแต่ความสิ้นไปแห่งสังขารทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วๆ ๒. ย่อมให้สำเร็จด้วยการกระทำโดยเคารพ ๓. ย่อมให้สำเร็จด้วยการกระทำโดยต่อเนื่อง ๔. ย่อมให้สำเร็จด้วยการกระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะ ๕. ย่อมให้สำเร็จด้วยการยึดถือนิมิตแห่งสมาธิ ๖. ย่อมให้สำเร็จด้วยการเป็นไปตามสมควรแห่งโพชฌงค์ทั้งหลาย ๗. ย่อมตั้งความไม่ห่วงใยในกายและชีวิตไว้ ๘. ในการนั้น ย่อมให้สำเร็จด้วยการครอบงำ (ทุกขเวทนา) ด้วยเนกขัมมะ (คือวิริยะ) ๙. และด้วยการไม่หยุดในระหว่าง' ดังนี้ แล้วเว้นอสัปปายะ ๗ อย่าง ตามนัยที่กล่าวไว้ในปฐวีกสิณนิทเทส เสพสัปปายะ ๗ อย่างแล้ว พึงพิจารณารูปในบางกาล พึงพิจารณาอรูปในบางกาล เมื่อพิจารณารูป พึงเห็นความเกิดขึ้นแห่งรูป Rūpanibbattipassanākārakathā ว่าด้วยอาการเห็นความเกิดขึ้นแห่งรูป 700. Seyyathidaṃ – idaṃ rūpaṃ nāma kammādivasena catūhi kāraṇehi nibbattati. Tattha sabbesaṃ sattānaṃ rūpaṃ nibbattamānaṃ paṭhamaṃ kammato nibbattati. Paṭisandhikkhaṇeyeva hi gabbhaseyyakānaṃ tāva tisantativasena vatthu-kāya-bhāvadasakasaṅkhātāni tiṃsa rūpāni nibbattanti, tāni ca kho paṭisandhicittassa uppādakkhaṇeyeva. Yathā ca uppādakkhaṇe, tathā ṭhitikkhaṇepi bhaṅgakkhaṇepi. 700. คืออย่างนี้ รูปนี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุ ๔ ประการ โดยมีกรรมเป็นต้น ในเหตุ ๔ ประการนั้น เมื่อรูปของสัตว์ทั้งปวงเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นจากกรรมก่อน จริงอยู่ ในปฏิสนธิขณะนั่นเอง รูป ๓๐ รูป คือ วัตถุทสกะ กายทสกะ และภาวทสกะ โดยนัยแห่งกลาป ๓ หมวด ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้เกิดในครรภ์ก่อน และรูปเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นในอุปปาทขณะแห่งปฏิสนธิจิตนั่นเอง (เกิดขึ้น) ในอุปปาทขณะฉันใด แม้ในฐิติขณะและภังคขณะก็ฉันนั้น Tattha rūpaṃ dandhanirodhaṃ garuparivatti, cittaṃ khippanirodhaṃ lahuparivatti. Tenāha – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ yathayidaṃ, bhikkhave, citta’’nti (a. ni. 1.48). Rūpe dharanteyeva hi soḷasavāre bhavaṅgacittaṃ uppajjitvā nirujjhati. Cittassa uppādakkhaṇopi ṭhitikkhaṇopi bhaṅgakkhaṇopi ekasadisā. Rūpassa pana uppādabhaṅgakkhaṇāyeva lahukā, tehi sadisā. Ṭhitikkhaṇo pana mahā, yāva soḷasa cittāni uppajjitvā nirujjhanti, tāva vattati. Paṭisandhicittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ ṭhānappattaṃ purejātaṃ vatthuṃ nissāya dutiyaṃ bhavaṅgaṃ uppajjati. Tena saddhiṃ uppannaṃ ṭhānappattaṃ purejātaṃ vatthuṃ nissāya tatiyaṃ bhavaṅgaṃ uppajjati. Iminā nayena yāvatāyukaṃ cittappavatti veditabbā. Āsannamaraṇassa pana ekameva ṭhānappattaṃ purejātaṃ vatthuṃ nissāya soḷasa cittāni uppajjanti. ในรูปและจิตนั้น รูปดับช้า เปลี่ยนแปลงช้า จิตดับเร็ว เปลี่ยนแปลงเร็ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเปลี่ยนแปลงได้รวดเร็วเหมือนจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย" จริงอยู่ เมื่อรูปยังทรงตัวอยู่ ภวังคจิตย่อมเกิดขึ้นแล้วดับไป ๑๖ ครั้ง อุปปาทขณะ ฐิติขณะ และภังคขณะของจิต ย่อมเท่ากัน ส่วนอุปปาทขณะและภังคขณะของรูปเท่านั้นที่รวดเร็ว เหมือนกับขณะเหล่านั้น (ของจิต) แต่ฐิติขณะ (ของรูป) นั้นยาวนาน ย่อมเป็นไปตราบเท่าที่จิต ๑๖ ดวงเกิดขึ้นแล้วดับไป ภวังคจิตดวงที่ ๒ ย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยปุเรชาตวัตถุที่เกิดขึ้นในอุปปาทขณะของปฏิสนธิจิต ซึ่งถึงฐิติขณะแล้ว ภวังคจิตดวงที่ ๓ ย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยปุเรชาตวัตถุที่เกิดขึ้นพร้อมกับภวังคจิตดวงนั้น (ดวงที่ ๒) ซึ่งถึงฐิติขณะแล้ว พึงทราบความเป็นไปของจิตตลอดชั่วอายุ ด้วยนัยนี้ ส่วนบุคคลผู้ใกล้จะตาย จิต ๑๖ ดวงย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยปุเรชาตวัตถุอันเดียวเท่านั้นที่ถึงฐิติขณะแล้ว Paṭisandhicittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ rūpaṃ paṭisandhicittato uddhaṃ soḷasamena cittena saddhiṃ nirujjhati. Ṭhānakkhaṇe uppannaṃ sattarasamassa uppādakkhaṇena saddhiṃ nirujjhati. Bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ sattarasamassa ṭhānakkhaṇaṃ patvā nirujjhati. Yāva pavatti nāma atthi, evameva pavattati. Opapātikānampi sattasantativasena sattati rūpāni evameva pavattanti. รูปที่เกิดขึ้นในอุปปาทขณะของปฏิสนธิจิต ย่อมดับพร้อมกับจิตดวงที่ ๑๖ ถัดจากปฏิสนธิจิต รูปที่เกิดขึ้นในฐานขณะ ย่อมดับพร้อมกับอุปปาทขณะของจิตดวงที่ ๑๗ รูปที่เกิดขึ้นในภังคขณะ ย่อมดับเมื่อถึงฐิติขณะของจิตดวงที่ ๑๗ ตราบใดที่ยังมีความเป็นไปอยู่ ก็ย่อมเป็นไปอย่างนี้ทีเดียว แม้แก่โอปปาติกสัตว์ทั้งหลาย รูป ๗๐ รูป โดยนัยแห่งกลาป ๗ หมวด ก็ย่อมเป็นไปอย่างนี้ทีเดียว 701. Tattha kammaṃ, kammasamuṭṭhānaṃ, kammapaccayaṃ, kammapaccayacittasamuṭṭhānaṃ, kammapaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ, kammapaccayautusamuṭṭhānanti esa vibhāgo veditabbo. Tattha kammaṃ nāma kusalākusalacetanā. Kammasamuṭṭhānaṃ nāma vipākakkhandhā ca, cakkhudasakādi samasattatirūpañca. Kammapaccayaṃ nāma tadeva, kammaṃ hi kammasamuṭṭhānassa upatthambhakapaccayopi hoti. Kammapaccayacittasamuṭṭhānaṃ nāma vipākacittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ. Kammapaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ nāma kammasamuṭṭhānarūpesu ṭhānappattā ojā aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti, tatrāpi ojā ṭhānaṃ patvā aññanti evaṃ catasso vā pañca vā pavattiyo ghaṭeti. Kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma kammajatejodhātu ṭhānappattā utusamuṭṭhānaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti, tatrāpi utu aññaṃ ojaṭṭhamakanti evaṃ catasso vā pañca vā pavattiyo ghaṭeti. Evaṃ tāva kammajarūpassa nibbatti passitabbā. 701. ในเรื่องนั้น พึงทราบการจำแนกนี้ คือ กรรม, กรรมสมุฏฐาน, กรรมปัจจัย, กรรมปัจจยจิตตสมุฏฐาน, กรรมปัจจยอาหารสมุฏฐาน, กรรมปัจจยอุตุสมุฏฐาน ในการจำแนกนั้น ที่ชื่อว่า กรรม ได้แก่ กุศลเจตนาและอกุศลเจตนา ที่ชื่อว่า กรรมสมุฏฐาน ได้แก่ วิปากขันธ์ทั้งหลาย และรูป ๗๐ ถ้วน มีจักขุทสกะเป็นต้น ที่ชื่อว่า กรรมปัจจัย ก็คือสิ่งนั้นนั่นเอง เพราะกรรมย่อมเป็นอุปัตถัมภกปัจจัยของกรรมสมุฏฐานด้วย ที่ชื่อว่า กรรมปัจจยจิตตสมุฏฐาน ได้แก่ รูปที่มีวิปากจิตเป็นสมุฏฐาน ที่ชื่อว่า กรรมปัจจยอาหารสมุฏฐาน คือ ในบรรดากรรมสมุฏฐานรูป โอชาที่ถึงฐิติขณะแล้ว ย่อมให้เกิดโอชัฏฐมกกลาปอื่นขึ้น แม้ในกลาปนั้น โอชาเมื่อถึงฐิติขณะแล้ว ก็ให้เกิดกลาปอื่นขึ้นอีก ด้วยประการฉะนี้ ย่อมก่อให้เกิดความเป็นไป ๔ หรือ ๕ ทอด ที่ชื่อว่า กรรมปัจจยอุตุสมุฏฐาน คือ กัมมชเตโชธาตุที่ถึงฐิติขณะแล้ว ย่อมให้เกิดอุตุสมุฏฐานโอชัฏฐมกกลาปขึ้น แม้ในกลาปนั้น อุตุย่อมให้เกิดโอชัฏฐมกกลาปอื่นขึ้นอีก ด้วยประการฉะนี้ ย่อมก่อให้เกิดความเป็นไป ๔ หรือ ๕ ทอด พึงเห็นความเกิดขึ้นแห่งกัมมชรูป ด้วยประการฉะนี้ก่อน 702. Cittajesupi cittaṃ, cittasamuṭṭhānaṃ, cittapaccayaṃ, cittapaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ, cittapaccayautusamuṭṭhānanti esa vibhāgo veditabbo. Tattha cittaṃ nāma ekūnanavuticittāni. 702. แม้ในจิตตชรูปทั้งหลาย พึงทราบการจำแนกนี้ คือ จิต, จิตตสมุฏฐาน, จิตตปัจจัย, จิตตปัจจยอาหารสมุฏฐาน, จิตตปัจจยอุตุสมุฏฐาน ในการจำแนกนั้น ที่ชื่อว่า จิต ได้แก่ จิต ๘๙ ดวง Tesu dvattiṃsa cittāni, chabbīsekūnavīsati; Soḷasa rūpiriyāpathaviññattijanakā matā. ในบรรดาจิตเหล่านั้น บัณฑิตพึงทราบว่า จิต ๓๒ ดวง, ๒๖ ดวง, ๑๙ ดวง และ ๑๖ ดวง เป็นจิตที่ทำให้เกิดรูป อิริยาบถ และวิญญัติ (ตามลำดับ) Kāmāvacarato hi aṭṭha kusalāni, dvādasākusalāni, manodhātuvajjā dasa kiriyā, kusalakiriyato dve abhiññācittānīti dvattiṃsa cittāni rūpaṃ, iriyāpathaṃ, viññattiñca janenti. Vipākavajjāni sesadasarūpāvacarāni, aṭṭha arūpāvacarāni, aṭṭha lokuttaracittānīti chabbīsati cittāni rūpaṃ, iriyāpathañca janayanti, na viññattiṃ. Kāmāvacare dasa bhavaṅgacittāni, rūpāvacare pañca, tisso manodhātuyo, ekā vipākāhetukamanoviññāṇadhātusomanassasahagatāti ekūnavīsati cittāni rūpameva janayanti, na iriyāpathaṃ, na viññattiṃ. Dvepañcaviññāṇāni, sabbasattānaṃ paṭisandhicittaṃ, khīṇāsavānaṃ cuticittaṃ, cattāri āruppavipākānīti soḷasa cittāni neva rūpaṃ janayanti, na iriyāpathaṃ, na viññattiṃ. Yāni cettha rūpaṃ janenti, tāni na ṭhitikkhaṇe, bhaṅgakkhaṇe vā, tadā hi cittaṃ dubbalaṃ hoti. Uppādakkhaṇe pana balavaṃ, tasmā taṃ tadā purejātaṃ vatthuṃ nissāya rūpaṃ samuṭṭhāpeti. จริงอยู่ จิต ๓๒ ดวง คือ กุศลจิต ๘ อกุศลจิต ๑๒ กิริยาจิต ๑๐ (เว้นมโนธาตุ) และอภิญญาจิต ๒ (จากกุศลและกิริยา) ในกามาวจรภูมิ ย่อมทำให้เกิดรูป อิริยาบถ และวิญญัติ จิต ๒๖ ดวง คือ รูปาวจรจิต ๑๐ ที่เหลือ (เว้นวิบาก) อรูปาวจรจิต ๘ และโลกุตตรจิต ๘ ย่อมทำให้เกิดรูปและอิริยาบถ แต่ไม่ทำให้เกิดวิญญัติ จิต ๑๙ ดวง คือ ภวังคจิต ๑๐ ในกามาวจรภูมิ, (ภวังคจิต) ๕ ในรูปาวจรภูมิ, มโนธาตุ ๓, และวิปากอเหตุกมโนวิญญาณธาตุที่สหรคตด้วยโสมนัส ๑ ย่อมทำให้เกิดรูปเท่านั้น ไม่ทำให้เกิดอิริยาบถ ไม่ทำให้เกิดวิญญัติ จิต ๑๖ ดวง คือ ทวิปัญจวิญญาณ ๑๐, ปฏิสนธิจิตของสัตว์ทั้งปวง, จุติจิตของพระขีณาสพ, และอรูปวิบาก ๔ ย่อมไม่ทำให้เกิดรูป ไม่ทำให้เกิดอิริยาบถ และไม่ทำให้เกิดวิญญัติ ในบรรดาจิตเหล่านี้ จิตเหล่าใดที่ทำให้เกิดรูป จิตเหล่านั้นไม่ทำให้เกิด (รูป) ในฐิติขณะหรือภังคขณะ เพราะในขณะนั้นจิตมีกำลังอ่อน แต่ในอุปปาทขณะ จิตมีกำลังแข็งกล้า เพราะฉะนั้น ในขณะนั้น จิตนั้นย่อมอาศัยปุเรชาตวัตถุแล้วให้รูปเกิดขึ้น Cittasamuṭṭhānaṃ nāma tayo arūpino khandhā, ‘‘saddanavakaṃ, kāyaviññatti, vacīviññatti, ākāsadhātu, lahutā, mudutā, kammaññatā, upacayo, santatī’’ti sattarasavidhaṃ rūpañca. Cittapaccayaṃ nāma ‘‘pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassā’’ti (paṭṭhā. 1.1.11) evaṃ vuttaṃ catusamuṭṭhānarūpaṃ. Cittapaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ nāma cittasamuṭṭhānarūpesu ṭhānappattā ojā aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti, evaṃ dve tisso pavattiyo ghaṭeti. Cittapaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma cittasamuṭṭhāno utu ṭhānappatto aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti, evaṃ dve tisso pavattiyo ghaṭeti. Evaṃ cittajarūpassa nibbatti passitabbā. จิตตสมุฏฐาน ได้แก่ อรูปขันธ์ 3 และรูป 17 อย่าง คือ สัททนวกะ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ อากาสธาตุ ลหุตา มุทุตา กัมมัญญตา อุปจยะ สันตติ. จิตตปัจจัย ได้แก่ จตุสมุฏฐานรูปที่กล่าวไว้ว่า “จิตและเจตสิกธรรมที่เกิดทีหลัง เป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อน” ดังนี้. จิตตปัจจยอาหารสมุฏฐาน ได้แก่ โอชาที่ถึงฐิติขณะในจิตตสมุฏฐานรูป ย่อมให้เกิดโอชัฏฐมกรูปอื่นขึ้นอีก ทำให้เกิดความเป็นไปได้ 2-3 วาระอย่างนี้. จิตตปัจจยอุตุสมุฏฐาน ได้แก่ อุตุที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน เมื่อถึงฐิติขณะ ย่อมให้เกิดโอชัฏฐมกรูปอื่นขึ้นอีก ทำให้เกิดความเป็นไปได้ 2-3 วาระอย่างนี้. พึงเห็นความเกิดขึ้นแห่งจิตตชรูปอย่างนี้. 703. Āhārajesupi āhāro, āhārasamuṭṭhānaṃ, āhārapaccayaṃ, āhārapaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ, āhārapaccayautusamuṭṭhānanti esa vibhāgo veditabbo. Tattha āhāro nāma kabaḷīkāro āhāro. Āhārasamuṭṭhānaṃ nāma upādiṇṇaṃ kammajarūpaṃ paccayaṃ labhitvā tattha patiṭṭhāya ṭhānappattāya ojāya samuṭṭhāpitaṃ ojaṭṭhamakaṃ, ākāsadhātu, lahutā, mudutā, kammaññatā, upacayo, santatīti cuddasavidhaṃ rūpaṃ. Āhārapaccayaṃ nāma ‘‘kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa āhārapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.15) evaṃ vuttaṃ catusamuṭṭhānarūpaṃ. Āhārapaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ nāma āhārasamuṭṭhānesu rūpesu ṭhānappattā ojā aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti, tatrāpi ojā aññanti evaṃ dasadvādasavāre pavattiṃ ghaṭeti. Ekadivasaṃ paribhuttāhāro sattāhampi upatthambheti. Dibbā pana ojā ekamāsaṃ dvemāsampi upatthambheti. Mātarā paribhuttāhāropi dārakassa sarīraṃ pharitvā rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Sarīre makkhitāhāropi rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Kammajāhāro upādiṇṇakāhāro nāma. Sopi ṭhānappatto rūpaṃ samuṭṭhāpeti, tatrāpi ojā aññaṃ samuṭṭhāpetīti evaṃ catasso vā pañca vā pavattiyo ghaṭeti. Āhārapaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma āhārasamuṭṭhānā tejodhātu ṭhānappattā utusamuṭṭhānaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti. Tatrāyaṃ āhāro āhārasamuṭṭhānānaṃ janako hutvā paccayo hoti, sesānaṃ nissayāhāraatthiavigatavasenāti evaṃ āhārajarūpassa nibbatti passitabbā. 703. แม้ในอาหารชธรรม ก็พึงทราบการจำแนกนี้ คือ อาหาร อาหารสมุฏฐาน อาหารปัจจัย อาหารปัจจยอาหารสมุฏฐาน อาหารปัจจยอุตุสมุฏฐาน. ในธรรมเหล่านั้น อาหาร ได้แก่ กวฬิงการาหาร. อาหารสมุฏฐาน ได้แก่ รูป 14 อย่าง คือ โอชัฏฐมกกลาป อากาสธาตุ ลหุตา มุทุตา กัมมัญญตา อุปจยะ สันตติ ที่เกิดจากโอชาซึ่งถึงฐิติขณะ ตั้งอยู่และอาศัยอุปาทินนกัมมชรูปเป็นปัจจัย. อาหารปัจจัย ได้แก่ จตุสมุฏฐานรูปที่กล่าวไว้ว่า “กวฬิงการาหารเป็นปัจจัยแก่กายนี้ด้วยอาหารปัจจัย” ดังนี้. อาหารปัจจยอาหารสมุฏฐาน ได้แก่ โอชาที่ถึงฐิติขณะในอาหารสมุฏฐานรูป ย่อมให้เกิดโอชัฏฐมกรูปอื่นขึ้นอีก ในรูปนั้น โอชาก็ให้เกิดรูปอื่นอีก ดังนี้ ทำให้เกิดความเป็นไปได้ 10-12 วาระ. อาหารที่บริโภคในวันหนึ่ง ย่อมอุปถัมภ์ได้ถึง 7 วัน. ส่วนโอชาทิพย์ย่อมอุปถัมภ์ได้ถึง 1 เดือน หรือ 2 เดือน. แม้อาหารที่มารดาบริโภค ก็แผ่ไปทั่วสรีระของทารก ทำให้รูปเกิดขึ้น. แม้อาหารที่ทาบนร่างกาย ก็ทำให้รูปเกิดขึ้น. อาหารที่เกิดจากกรรม ชื่อว่า อุปาทินนกาหาร. แม้อาหารนั้นเมื่อถึงฐิติขณะ ก็ทำให้รูปเกิดขึ้น ในรูปนั้น โอชาก็ให้เกิดรูปอื่นอีก ดังนี้ ทำให้เกิดความเป็นไปได้ 4-5 วาระ. อาหารปัจจยอุตุสมุฏฐาน ได้แก่ เตโชธาตุที่มีอาหารเป็นสมุฏฐาน เมื่อถึงฐิติขณะ ย่อมให้เกิดโอชัฏฐมกกลาปที่มีอุตุเป็นสมุฏฐาน. ในธรรมเหล่านั้น อาหารนี้เป็นชนกปัจจัยแก่อาหารสมุฏฐานรูปทั้งหลาย ส่วนรูปที่เหลือ เป็นปัจจัยโดยนัยแห่งนิสสยปัจจัย อาหารปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. พึงเห็นความเกิดขึ้นแห่งอาหารชรูปอย่างนี้. 704. Utujesupi utu, utusamuṭṭhānaṃ, utupaccayaṃ, utupaccayautusamuṭṭhānaṃ, utupaccayaāhārasamuṭṭhānanti esa vibhāgo veditabbo. Tattha utu nāma catusamuṭṭhānā tejodhātu, uṇhautu sītautūti evaṃ panesa duvidho hoti. Utusamuṭṭhānaṃ nāma catusamuṭṭhāno utu upādiṇṇakaṃ paccayaṃ labhitvā ṭhānappatto sarīre rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Taṃ saddanavakaṃ, ākāsadhātu, lahutā, mudutā, kammaññatā, upacayo, santatīti pannarasavidhaṃ hoti. Utupaccayaṃ nāma utu catusamuṭṭhānikarūpānaṃ pavattiyā ca vināsassa ca paccayo hoti. Utupaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma utusamuṭṭhānā tejodhātu ṭhānappattā aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti, tatrāpi utu aññanti evaṃ dīghampi addhānaṃ anupādiṇṇapakkhe ṭhatvāpi utusamuṭṭhānaṃ pavattatiyeva. Utupaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ nāma utusamuṭṭhānā ṭhānappattā ojā aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti, tatrāpi ojā aññanti evaṃ dasadvādasavāre pavattiṃ ghaṭeti. Tatrāyaṃ utu utusamuṭṭhānānaṃ janako hutvā paccayo hoti, sesānaṃ nissayaatthiavigatavasenāti evaṃ utujarūpassa nibbatti passitabbā. Evañhi rūpassa nibbattiṃ passanto kālena rūpaṃ sammasati nāma. 704. แม้ในอุตุชธรรม ก็พึงทราบการจำแนกนี้ คือ อุตุ อุตุสมุฏฐาน อุตปัจจัย อุตปัจจยอุตุสมุฏฐาน อุตปัจจยอาหารสมุฏฐาน. ในธรรมเหล่านั้น อุตุ ได้แก่ เตโชธาตุที่มีสมุฏฐาน 4 และอุตุนั้นมี 2 อย่าง คือ อุตุร้อนและอุตุเย็น. อุตุสมุฏฐาน ได้แก่ อุตุที่มีสมุฏฐาน 4 อาศัยอุปาทินนกรูปเป็นปัจจัย เมื่อถึงฐิติขณะ ย่อมให้รูปเกิดขึ้นในสรีระ รูปนั้นมี 15 อย่าง คือ สัททนวกะ อากาสธาตุ ลหุตา มุทุตา กัมมัญญตา อุปจยะ สันตติ. อุตปัจจัย ได้แก่ อุตุเป็นปัจจัยแก่ความสืบต่อและความดับไปแห่งจตุสมุฏฐานิกรูป. อุตปัจจยอุตุสมุฏฐาน ได้แก่ เตโชธาตุที่มีอุตุเป็นสมุฏฐาน เมื่อถึงฐิติขณะ ย่อมให้เกิดโอชัฏฐมกรูปอื่นขึ้นอีก ในรูปนั้น อุตุนั้นก็ให้เกิดรูปอื่นอีก ดังนี้ แม้จะตั้งอยู่ในส่วนที่เป็นอนุปาทินนกะ ตลอดกาลนาน อุตุสมุฏฐานรูปก็ย่อมเป็นไปได้ทีเดียว. อุตปัจจยอาหารสมุฏฐาน ได้แก่ โอชาที่มีอุตุเป็นสมุฏฐาน เมื่อถึงฐิติขณะ ย่อมให้เกิดโอชัฏฐมกรูปอื่นขึ้นอีก ในรูปนั้น โอชาก็ให้เกิดรูปอื่นอีก ดังนี้ ทำให้เกิดความเป็นไปได้ 10-12 วาระ. ในธรรมเหล่านั้น อุตุนี้เป็นชนกปัจจัยแก่อุตุสมุฏฐานรูปทั้งหลาย ส่วนรูปที่เหลือ เป็นปัจจัยโดยนัยแห่งนิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. พึงเห็นความเกิดขึ้นแห่งอุตุชรูปอย่างนี้. ผู้ที่เห็นความเกิดขึ้นแห่งรูปอย่างนี้แล ชื่อว่าย่อมพิจารณารูปโดยกาลอันควร. Arūpanibbattipassanākārakathā กถาว่าด้วยอาการพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นแห่งอรูป 705. Yathā ca rūpaṃ sammasantena rūpassa, evaṃ arūpaṃ sammasantenapi arūpassa nibbatti passitabbā. Sā ca kho ekāsīti lokiyacittuppādavaseneva. 705. ผู้พิจารณารูป พึงเห็นความเกิดขึ้นแห่งรูปฉันใด ผู้พิจารณาอรูป ก็พึงเห็นความเกิดขึ้นแห่งอรูปฉันนั้นเหมือนกัน. และความเกิดขึ้นแห่งอรูปนั้น พึงเห็นได้โดยนัยแห่งโลกิยจิตตุปบาท 81 ดวงเท่านั้น. Seyyathidaṃ – idañhi arūpaṃ nāma purimabhave āyūhitakammavasena paṭisandhiyaṃ tāva ekūnavīsaticittuppādappabhedaṃ nibbattati. Nibbattanākāro panassa paṭiccasamuppādaniddese vuttanayeneva veditabbo. Tadeva paṭisandhicittassa anantaracittato paṭṭhāya bhavaṅgavasena, āyupariyosāne cutivasena. Yaṃ tattha kāmāvacaraṃ, taṃ chasu dvāresu balavārammaṇe tadārammaṇavasena. กล่าวคือ อรูปนี้ย่อมเกิดขึ้นในปฏิสนธิกาล โดยจำแนกเป็นจิตตุปบาท 19 ดวง ด้วยอำนาจแห่งกรรมที่สั่งสมไว้ในภพก่อน. ส่วนอาการที่เกิดขึ้นแห่งอรูปนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในปฏิจจสมุปปาทนิทเทส. จิตตุปบาท 19 ดวงนั้นนั่นแหละ ย่อมเกิดขึ้นเป็นภวังคจิต ตั้งแต่จิตดวงถัดจากปฏิสนธิจิตเป็นต้นไป และเกิดขึ้นเป็นจุติจิตในที่สุดแห่งอายุ. ในบรรดาจิตเหล่านั้น จิตที่เป็นกามาวจร ย่อมเกิดขึ้นเป็นตทาลัมพณจิตในทวาร 6 เมื่อมีอารมณ์ที่ชัดเจน. Pavatte pana asambhinnattā cakkhussa āpāthagatattā rūpānaṃ ālokasannissitaṃ manasikārahetukaṃ cakkhuviññāṇaṃ nibbattati saddhiṃ sampayuttadhammehi. Cakkhupasādassa hi ṭhitikkhaṇe ṭhitippattameva rūpaṃ cakkhuṃ ghaṭṭeti. Tasmiṃ ghaṭṭite dvikkhattuṃ bhavaṅgaṃ uppajjitvā nirujjhati. Tato tasmiṃyeva ārammaṇe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjati. Tadanantaraṃ tadeva rūpaṃ passamānaṃ kusalavipākaṃ akusalavipākaṃ vā cakkhuviññāṇaṃ. Tato tadeva rūpaṃ sampaṭicchamānā vipākamanodhātu. Tato tadeva rūpaṃ santīrayamānā vipākāhetukamanoviññāṇadhātu. Tato tadeva rūpaṃ vavatthāpayamānā kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatā. Tato paraṃ kāmāvacarakusalākusalakiriyacittesu ekaṃ vā upekkhāsahagatāhetukaṃ cittaṃ pañca satta vā javanāni. Tato kāmāvacarasattānaṃ ekādasasu tadārammaṇacittesu javanānurūpaṃ yaṃkiñci tadārammaṇanti. Esa nayo sesadvāresupi. Manodvāre pana mahaggatacittānipi uppajjantīti. Evaṃ chasu dvāresu arūpassa nibbatti passitabbā. Evañhi arūpassa nibbattiṃ passanto kālena arūpaṃ sammasati nāma. ส่วนในปวัตติกาล จักขุวิญญาณอันอาศัยแสงสว่าง มีมนสิการเป็นเหตุ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับสัมปยุตตธรรมทั้งหลาย เพราะจักขุ (ประสาท) ยังไม่แตกดับ และเพราะรูปารมณ์มาสู่คลอง จริงอยู่ รูปที่ถึงฐิติขณะแล้วเท่านั้น ย่อมกระทบจักขุ (ประสาท) ในฐิติขณะของจักขุปสาท เมื่อรูปนั้นกระทบแล้ว ภวังคจิตเกิดขึ้น ๒ ครั้งแล้วก็ดับไป ต่อจากนั้น กิริยามโนธาตุ (ปัญจทวาราวัชชนจิต) ทำกิจคืออาวัชชนะในอารมณ์นั้นนั่นแหละ เกิดขึ้น ในลำดับนั้น จักขุวิญญาณที่เป็นกุศลวิบากหรืออกุศลวิบาก เห็นรูปนั้นนั่นแหละ (เกิดขึ้น) ต่อจากนั้น วิปากมโนธาตุ (สัมปฏิจฉันนจิต) รับรูปนั้นนั่นแหละ (เกิดขึ้น) ต่อจากนั้น วิปากอเหตุกมโนวิญญาณธาตุ (สันตีรณจิต) ไต่สวนรูปนั้นนั่นแหละ (เกิดขึ้น) ต่อจากนั้น กิริยาอเหตุกมโนวิญญาณธาตุ (โวฏฐัพพนจิต) ที่สหรคตด้วยอุเบกขา ตัดสินรูปนั้นนั่นแหละ (เกิดขึ้น) ต่อจากนั้น ชวนจิต ๕ หรือ ๗ ขณะ ดวงใดดวงหนึ่งในบรรดากามาวจรกุศลจิต อกุศลจิต และกิริยาจิต หรือจิตที่เป็นอเหตุกะสหรคตด้วยอุเบกขา (เกิดขึ้น) ต่อจากนั้น ตทารัมมณจิตดวงใดดวงหนึ่งตามสมควรแก่ชวนะ ในบรรดาตทารัมมณจิต ๑๑ ดวง ของสัตว์ทั้งหลายผู้เป็นกามาวจร (เกิดขึ้น) นี้เป็นนัยในทวารที่เหลือแม้ทั้งหลาย ส่วนในมโนทวาร แม้มหัคคตจิตทั้งหลายก็ย่อมเกิดขึ้น พึงเห็นความเกิดขึ้นแห่งอรูปในทวาร ๖ อย่างนี้ จริงอยู่ ผู้เห็นความเกิดขึ้นแห่งอรูปอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมพิจารณาสัมมสนะอรูปในบางกาล Evaṃ kālena rūpaṃ kālena arūpaṃ sammasitvāpi tilakkhaṇaṃ āropetvā anukkamena paṭipajjamāno eko paññābhāvanaṃ sampādeti. โยคีบางท่านพิจารณารูปในบางกาล อรูปในบางกาลอย่างนี้แล้ว ยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่ (สังขารเหล่านั้น) ปฏิบัติอยู่โดยลำดับ ย่อมยังปัญญาภาวนาให้บริบูรณ์ Rūpasattakasammasanakathā รูปสัตตกสัมมสนกถา 706. Aparo rūpasattakaarūpasattakavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre sammasati. Tattha ādānanikkhepanato, vayovuḍḍhatthaṅgamato, āhāramayato, utumayato, kammajato, cittasamuṭṭhānato, dhammatārūpatoti imehi ākārehi āropetvā sammasanto rūpasattakavasena āropetvā sammasati nāma. Tenāhu porāṇā – 706. โยคีอีกท่านหนึ่ง ยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่สังขารทั้งหลายแล้วพิจารณาโดยนัยแห่งรูปสัตตกะและอรูปสัตตกะ ในบรรดาสัตตกะทั้งสองนั้น เมื่อโยคียก (ไตรลักษณ์) ขึ้นแล้วพิจารณาด้วยอาการเหล่านี้ คือ (๑) โดยการถือเอาและการทอดทิ้ง (๒) โดยความเสื่อมสิ้นไปเพราะวัยเจริญขึ้น (๓) โดยความเป็นรูปที่สำเร็จด้วยอาหาร (๔) โดยความเป็นรูปที่สำเร็จด้วยอุตุ (๕) โดยความเป็นรูปที่เกิดแต่กรรม (๖) โดยความเป็นรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน (๗) โดยความเป็นธรรมตารูป ชื่อว่ายกขึ้นพิจารณาโดยนัยแห่งรูปสัตตกะ เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวไว้ว่า ‘‘Ādānanikkhepanato, vayovuḍḍhatthagāmito; Āhārato ca ututo, kammato cāpi cittato; Dhammatārūpato satta, vitthārena vipassatī’’ti. โยคีย่อมเห็นแจ้งโดยพิสดารซึ่งรูป ๗ อย่าง คือ โดยการถือเอาและการทอดทิ้ง, โดยความถึงซึ่งความเสื่อมสิ้นเพราะวัยเจริญขึ้น, โดยอาหาร, โดยอุตุ, โดยกรรม, โดยจิต และโดยธรรมตารูป Tattha ādānanti paṭisandhi. Nikkhepananti cuti. Iti yogāvacaro imehi ādānanikkhepehi ekaṃ vassasataṃ paricchinditvā saṅkhāresu tilakkhaṇaṃ āropeti. Kathaṃ? Etthantare sabbe saṅkhārā aniccā. Kasmā? Uppādavayavattito, vipariṇāmato, tāvakālikato, niccapaṭikkhepato ca. Yasmā pana uppannā saṅkhārā ṭhitiṃ pāpuṇanti, ṭhitiyaṃ jarāya kilamanti, jaraṃ patvā avassaṃ bhijjanti, tasmā abhiṇhasampaṭipīḷanato, dukkhamato dukkhavatthuto, sukhapaṭikkhepato ca dukkhā. Yasmā ca ‘‘uppannā saṅkhārā ṭhitiṃ mā pāpuṇantu, ṭhānappattā mā jīrantu, jarappattā mā bhijjantū’’ti imesu tīsu ṭhānesu kassaci vasavattibhāvo natthi, suññā tena vasavattanākārena, tasmā suññato, assāmikato, avasavattito, attapaṭikkhepato ca anattāti. ใน ๗ อย่างนั้น คำว่า ถือเอา ได้แก่ ปฏิสนธิ. คำว่า ทอดทิ้ง ได้แก่ จุติ. ด้วยประการฉะนี้ พระโยคาวจรกำหนดอายุ ๑๐๐ ปีหนึ่งด้วยการถือเอาและทอดทิ้งเหล่านี้แล้ว ยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่สังขารทั้งหลาย อย่างไร? สังขารทั้งปวงในระหว่าง (ปฏิสนธิและจุติ) นี้ ไม่เที่ยง เพราะเหตุไร? เพราะเป็นไปโดยเกิดขึ้นและเสื่อมไป, เพราะแปรปรวน, เพราะเป็นไปชั่วคราว, และเพราะปฏิเสธความเที่ยง. อนึ่ง เพราะสังขารทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วย่อมถึงฐิติขณะ, ในฐิติขณะย่อมลำบากด้วยชรา, ถึงชราแล้วย่อมแตกทำลายไปเป็นแน่, ฉะนั้น สังขารทั้งหลายจึงเป็นทุกข์ เพราะถูกบีบคั้นเนืองๆ, เพราะเป็นสภาพที่ทนได้ยาก, เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์, และเพราะปฏิเสธความสุข. และเพราะในฐานะ ๓ อย่างนี้ คือ 'ขอสังขารที่เกิดขึ้นแล้วอย่าถึงฐิติขณะเลย, ขอสังขารที่ถึงฐิติขณะแล้วอย่าแก่เลย, ขอสังขารที่แก่แล้วอย่าแตกทำลายเลย' อำนาจของใครๆ ที่จะให้เป็นไปตามความปรารถนาไม่มี, สังขารเหล่านั้นว่างเปล่าจากอาการที่เป็นไปในอำนาจนั้น, ฉะนั้น สังขารทั้งหลายจึงเป็นอนัตตา เพราะว่างเปล่า, เพราะไม่มีเจ้าของ, เพราะไม่เป็นไปในอำนาจ, และเพราะปฏิเสธความเป็นอัตตา 707. Evaṃ ādānanikkhepanavasena vassasataparicchinne rūpe tilakkhaṇaṃ āropetvā tato paraṃ vayovuḍḍhatthaṅgamato āropeti. Tattha vayovuḍḍhatthaṅgamo nāma vayavasena vuḍḍhassa vaḍḍhitassa rūpassa atthaṅgamo. Tassa vasena tilakkhaṇaṃ āropetīti attho. 707. (โยคี) ยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่รูปที่กำหนดด้วยอายุ ๑๐๐ ปี โดยนัยแห่งการถือเอาและการทอดทิ้งอย่างนี้แล้ว ต่อจากนั้นจึงยกขึ้น (พิจารณา) โดยความเสื่อมสิ้นไปเพราะวัยเจริญขึ้น ในข้อนั้น ที่ชื่อว่า ความเสื่อมสิ้นไปเพราะวัยเจริญขึ้น ได้แก่ ความเสื่อมสิ้นไปแห่งรูปที่แก่แล้ว ที่เจริญแล้ว โดยนัยแห่งวัย ความว่า (โยคี) ย่อมยกไตรลักษณ์ขึ้นโดยนัยแห่งความเสื่อมสิ้นไปนั้น Kathaṃ? So tameva vassasataṃ paṭhamavayena majjhimavayena pacchimavayenāti tīhi vayehi paricchindati. Tattha ādito tettiṃsa vassāni paṭhamavayo nāma. Tato catuttiṃsa majjhimavayo nāma. Tato tettiṃsa pacchimavayo nāmāti. Iti imehi tīhi vayehi paricchinditvā, ‘‘paṭhamavaye pavattaṃ rūpaṃ majjhimavayaṃ appatvā tattheva nirujjhati, tasmā taṃ aniccaṃ. Yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā. Majjhimavaye pavattarūpampi pacchimavayaṃ appatvā tattheva nirujjhati, tasmā tampi aniccaṃ dukkhamanattā. Pacchimavaye tettiṃsa vassāni pavattarūpampi maraṇato paraṃ gamanasamatthaṃ nāma natthi, tasmā tampi aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tilakkhaṇaṃ āropeti. อย่างไร? โยคีนั้นย่อมกำหนดอายุ ๑๐๐ ปีนั้นนั่นแหละด้วยวัย ๓ คือ ปฐมวัย มัชฌิมวัย และปัจฉิมวัย ในวัยทั้งสามนั้น ๓๓ ปีแรก ชื่อว่า ปฐมวัย ต่อจากนั้น ๓๔ ปี ชื่อว่า มัชฌิมวัย ต่อจากนั้น ๓๓ ปี ชื่อว่า ปัจฉิมวัย (โยคี) กำหนดด้วยวัย ๓ เหล่านี้อย่างนี้แล้ว ยกไตรลักษณ์ขึ้นว่า 'รูปที่เป็นไปในปฐมวัย ไม่ถึงมัชฌิมวัย ย่อมดับในปฐมวัยนั้นนั่นแหละ เพราะฉะนั้น รูปนั้นจึงไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา แม้รูปที่เป็นไปในมัชฌิมวัย ก็ไม่ถึงปัจฉิมวัย ย่อมดับในมัชฌิมวัยนั้นนั่นแหละ เพราะฉะนั้น แม้รูปนั้นก็ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา แม้รูปที่เป็นไปตลอด ๓๓ ปีในปัจฉิมวัย ก็ไม่สามารถจะดำเนินต่อไปหลังจากความตายได้ เพราะฉะนั้น แม้รูปนั้นก็ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา' 708. Evaṃ paṭhamavayādivasena vayovuḍḍhatthaṅgamato tilakkhaṇaṃ āropetvā puna ‘‘mandadasakaṃ, khiḍḍādasakaṃ, vaṇṇadasakaṃ, baladasakaṃ, paññādasakaṃ, hānidasakaṃ, pabbhāradasakaṃ, vaṅkadasakaṃ, momūhadasakaṃ, sayanadasaka’’nti imesaṃ dasannaṃ dasakānaṃ vasena vayovuḍḍhatthaṅgamato tilakkhaṇaṃ āropeti. 708. (โยคี) ยกไตรลักษณ์ขึ้นโดยความเสื่อมสิ้นไปเพราะวัยเจริญขึ้น โดยนัยแห่งปฐมวัยเป็นต้นอย่างนี้แล้ว ย่อมยกไตรลักษณ์ขึ้นโดยความเสื่อมสิ้นไปเพราะวัยเจริญขึ้น โดยนัยแห่งทศกะ ๑๐ เหล่านี้อีก คือ มันททสกะ (วัยทศวรรษที่อ่อนแอ), ขิฑฑาทสกะ (วัยทศวรรษที่สนุกสนาน), วัณณทสกะ (วัยทศวรรษที่ผิวพรรณผ่องใส), พลทสกะ (วัยทศวรรษที่กำลังวังชาสมบูรณ์), ปัญญาทสกะ (วัยทศวรรษที่ปัญญาสมบูรณ์), หานิทสกะ (วัยทศวรรษที่เสื่อมถอย), ปัพภารทสกะ (วัยทศวรรษที่ร่างกายโน้มไปข้างหน้า), วังกทสกะ (วัยทศวรรษที่ร่างกายคดงอ), โมมูหทสกะ (วัยทศวรรษที่หลงลืม), และสยนทสกะ (วัยทศวรรษที่นอนติดเตียง) Tattha dasakesu tāva vassasatajīvino puggalassa paṭhamāni dasa vassāni mandadasakaṃ nāma, tadā hi so mando hoti capalo kumārako. Tato parāni dasa khiḍḍādasakaṃ nāma, tadā hi so khiḍḍāratibahulo hoti. Tato parāni dasa vaṇṇadasakaṃ nāma, tadā hissa vaṇṇāyatanaṃ vepullaṃ pāpuṇāti. Tato parāni dasa baladasakaṃ nāma, tadā hissa balañca thāmo ca vepullaṃ pāpuṇāti. Tato parāni dasa paññādasakaṃ nāma, tadā hissa paññā suppatiṭṭhitā hoti, pakatiyā kira dubbalapaññassāpi tasmiṃ kāle appamattakā paññā uppajjatiyeva. Tato parāni dasa hānidasakaṃ nāma, tadā hissa khiḍḍārativaṇṇabalapaññā parihāyanti. Tato parāni dasa pabbhāradasakaṃ nāma, tadā hissa attabhāvo purato pabbhāro hoti. Tato parāni dasa vaṅkadasakaṃ nāma, tadā hissa attabhāvo naṅgalakoṭi viya vaṅko hoti. Tato parāni dasa momūhadasakaṃ nāma. Tadā hi so momūho hoti, kataṃ kataṃ pamussati. Tato parāni dasa sayanadasakaṃ nāma, vassasatiko hi sayanabahulova hoti. ในทศกะเหล่านั้น ก่อนอื่น ๑๐ ปีแรกของบุคคลผู้มีอายุ ๑๐๐ ปี ชื่อว่า มันททศกะ (วัยเยาว์) จริงอยู่ ในวัยนั้น ผู้นั้นเป็นคนโง่เขลา เป็นคนกลับกลอก เป็นเพียงเด็กชาย ๑๐ ปีต่อจากนั้น ชื่อว่า ขิฑฑาทศกะ (วัยสนุก) จริงอยู่ ในวัยนั้น ผู้นั้นเป็นผู้มากด้วยความยินดีในการเล่น ๑๐ ปีต่อจากนั้น ชื่อว่า วัณณทศกะ (วัยมีผิวพรรณ) จริงอยู่ ในวัยนั้น ผิวพรรณของผู้นั้นย่อมถึงความไพบูลย์ ๑๐ ปีต่อจากนั้น ชื่อว่า พลทศกะ (วัยมีกำลัง) จริงอยู่ ในวัยนั้น ทั้งกำลังและเรี่ยวแรงของผู้นั้นย่อมถึงความไพบูลย์ ๑๐ ปีต่อจากนั้น ชื่อว่า ปัญญาทศกะ (วัยมีปัญญา) จริงอยู่ ในวัยนั้น ปัญญาของผู้นั้นย่อมตั้งมั่นดี ได้ยินว่า โดยปกติ แม้ผู้มีปัญญาอ่อน ในกาลนั้น ปัญญาก็ย่อมเกิดขึ้นได้บ้างทีเดียว ๑๐ ปีต่อจากนั้น ชื่อว่า หานิทศกะ (วัยเสื่อม) จริงอยู่ ในวัยนั้น ความยินดีในการเล่น ผิวพรรณ กำลัง และปัญญาของผู้นั้นย่อมเสื่อมไป ๑๐ ปีต่อจากนั้น ชื่อว่า ปัพภารทศกะ (วัยโน้ม) จริงอยู่ ในวัยนั้น อัตภาพของผู้นั้นย่อมน้อมไปข้างหน้า ๑๐ ปีต่อจากนั้น ชื่อว่า วังกทศกะ (วัยโค้ง) จริงอยู่ ในวัยนั้น อัตภาพของผู้นั้นย่อมโค้งงอเหมือนปลายไถ ๑๐ ปีต่อจากนั้น ชื่อว่า โมมูหทศกะ (วัยหลง) จริงอยู่ ในวัยนั้น ผู้นั้นเป็นคนหลงลืมจัด ย่อมลืมสิ่งที่ทำแล้วๆ ๑๐ ปีต่อจากนั้น ชื่อว่า สยนทศกะ (วัยนอน) จริงอยู่ ผู้มีอายุ ๑๐๐ ปี ย่อมเป็นผู้มากด้วยการนอนนั่นเทียว Tatrāyaṃ yogī etesaṃ dasakānaṃ vasena vayovuḍḍhatthaṅgamato tilakkhaṇaṃ āropetuṃ iti paṭisañcikkhati – ‘‘paṭhamadasake pavattarūpaṃ dutiyadasakaṃ appatvā tattheva nirujjhati, tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā. Dutiyadasake…pe… navamadasake pavattarūpaṃ dasamadasakaṃ appatvā tattheva nirujjhati. Dasamadasake pavattarūpaṃ punabbhavaṃ appatvā idheva nirujjhati, tasmā tampi aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tilakkhaṇaṃ āropeti. ในทศกะเหล่านั้น พระโยคีนี้ เมื่อจะยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่รูปที่แก่และดับไปโดยอำนาจแห่งทศกะเหล่านี้ ย่อมพิจารณาดังนี้ว่า “รูปที่เกิดขึ้นในทศกะแรก ยังไม่ทันถึงทศกะที่สอง ก็ดับไปในทศกะแรกนั้นเอง เพราะฉะนั้น รูปนั้นจึงเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา รูปที่เกิดขึ้นในทศกะที่สอง...ฯลฯ... รูปที่เกิดขึ้นในทศกะที่เก้า ยังไม่ทันถึงทศกะที่สิบ ก็ดับไปในทศกะที่เก้านั้นเอง รูปที่เกิดขึ้นในทศกะที่สิบ ยังไม่ทันถึงภพใหม่ ก็ดับไปในภพนี้เอง เพราะฉะนั้น แม้รูปนั้นก็เป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ดังนี้ แล้วยกไตรลักษณ์ขึ้น 709. Evaṃ dasakavasena vayovuḍḍhatthaṅgamato tilakkhaṇaṃ āropetvā puna tadeva vassasataṃ pañcapañcavassavasena vīsatikoṭṭhāse katvā vayovuḍḍhatthaṅgamato tilakkhaṇaṃ āropeti. Kathaṃ? So hi iti paṭisañcikkhati – ‘‘paṭhame vassapañcake pavattarūpaṃ dutiyaṃ vassapañcakaṃ appatvā tattheva nirujjhati, tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā. Dutiye vassapañcake pavattarūpaṃ tatiyaṃ…pe… ekūnavīsatime vassapañcake pavattarūpaṃ vīsatimaṃ vassapañcakaṃ appatvā tattheva nirujjhati. Vīsatime vassapañcake pavattarūpaṃ maraṇato paraṃ gamanasamatthaṃ nāma natthi, tasmā tampi aniccaṃ dukkhamanattā’’ti. 709. ครั้นยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่รูปที่แก่และดับไปโดยอำนาจแห่งทศกะอย่างนี้แล้ว ก็ทำอายุ ๑๐๐ ปีนั้นนั่นแหละให้เป็น ๒๐ ส่วน โดยอำนาจแห่งช่วง ๕ ปี ๕ ปี แล้วยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่รูปที่แก่และดับไปอีก อย่างไร? คือ พระโยคีย่อมพิจารณาดังนี้ว่า “รูปที่เกิดขึ้นในปัญจกะแห่งปีที่หนึ่ง ยังไม่ทันถึงปัญจกะแห่งปีที่สอง ก็ดับไปในที่นั้นเอง เพราะฉะนั้น รูปนั้นจึงเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา รูปที่เกิดขึ้นในปัญจกะแห่งปีที่สอง...ฯลฯ... รูปที่เกิดขึ้นในปัญจกะแห่งปีที่สิบเก้า ยังไม่ทันถึงปัญจกะแห่งปีที่ยี่สิบ ก็ดับไปในที่นั้นเอง รูปที่เกิดขึ้นในปัญจกะแห่งปีที่ยี่สิบ ชื่อว่าสามารถจะดำเนินต่อไปภายหลังความตาย ย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น แม้รูปนั้นก็เป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ดังนี้ Evaṃ vīsatikoṭṭhāsavasena vayovuḍḍhatthaṅgamato tilakkhaṇaṃ āropetvā puna pañcavīsati koṭṭhāse katvā catunnaṃ catunnaṃ vassānaṃ vasena āropeti. Tato tettiṃsa koṭṭhāse katvā tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vassānaṃ vasena, paññāsa koṭṭhāse katvā dvinnaṃ dvinnaṃ vassānaṃ vasena, sataṃ koṭṭhāse katvā ekekavassavasena. Tato ekaṃ vassaṃ tayo koṭṭhāse katvā vassānahemantagimhesu tīsu utūsu ekekautuvasena tasmiṃ vayovuḍḍhatthaṅgamarūpe tilakkhaṇaṃ āropeti. ครั้นยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่รูปที่แก่และดับไปโดยอำนาจแห่งส่วน ๒๐ ส่วนอย่างนี้แล้ว ก็ทำเป็น ๒๕ ส่วน โดยอำนาจแห่ง ๔ ปี ๔ ปี แล้วยกขึ้นอีก ต่อจากนั้น ก็ทำเป็น ๓๓ ส่วน โดยอำนาจแห่ง ๓ ปี ๓ ปี, ทำเป็น ๕๐ ส่วน โดยอำนาจแห่ง ๒ ปี ๒ ปี, ทำเป็น ๑๐๐ ส่วน โดยอำนาจแห่งปีละปี ต่อจากนั้น ก็ทำปีหนึ่งให้เป็น ๓ ส่วน แล้วยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่รูปที่แก่และดับไปนั้น โดยอำนาจแห่งฤดูแต่ละฤดูใน ๓ ฤดู คือ ฤดูฝน ฤดูหนาว ฤดูร้อน Kathaṃ? ‘‘Vassāne catumāsaṃ pavattarūpaṃ hemantaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ. Hemante pavattarūpaṃ gimhaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ. Gimhe pavattarūpaṃ puna vassānaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ, tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā’’ti. Evaṃ āropetvā puna ekaṃ vassaṃ cha koṭṭhāse katvā – ‘‘vassāne dvemāsaṃ pavattarūpaṃ saradaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ. Sarade pavattarūpaṃ hemantaṃ. Hemante pavattarūpaṃ sisiraṃ. Sisire pavattarūpaṃ vasantaṃ. Vasante pavattarūpaṃ gimhaṃ. Gimhe pavattarūpaṃ puna vassānaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ, tasmā aniccaṃ dukkhamanattā’’ti evaṃ tasmiṃ vayovuḍḍhatthaṅgamarūpe tilakkhaṇaṃ āropeti. อย่างไร? คือ “รูปที่เกิดขึ้นตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน ยังไม่ทันถึงฤดูหนาว ก็ดับไปในที่นั้นเอง รูปที่เกิดขึ้นในฤดูหนาว ยังไม่ทันถึงฤดูร้อน ก็ดับไปในที่นั้นเอง รูปที่เกิดขึ้นในฤดูร้อน ยังไม่ทันถึงฤดูฝนอีก ก็ดับไปในที่นั้นเอง เพราะฉะนั้น รูปนั้นจึงเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ดังนี้ ครั้นยกขึ้นอย่างนี้แล้ว ก็ทำปีหนึ่งให้เป็น ๖ ส่วนอีก แล้วยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่รูปที่แก่และดับไปนั้นอย่างนี้ว่า “รูปที่เกิดขึ้นตลอด ๒ เดือนในวัสสานฤดู ยังไม่ทันถึงสรทฤดู ก็ดับไปในที่นั้นเอง รูปที่เกิดขึ้นในสรทฤดู (ยังไม่ทันถึง) เหมันตฤดู รูปที่เกิดขึ้นในเหมันตฤดู (ยังไม่ทันถึง) สิสิรฤดู รูปที่เกิดขึ้นในสิสิรฤดู (ยังไม่ทันถึง) วสันตฤดู รูปที่เกิดขึ้นในวสันตฤดู (ยังไม่ทันถึง) คิมหฤดู รูปที่เกิดขึ้นในคิมหฤดู ยังไม่ทันถึงวัสสานฤดูอีก ก็ดับไปในที่นั้นเอง เพราะฉะนั้น จึงเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ดังนี้ Evaṃ āropetvā tato kāḷajuṇhavasena – ‘‘kāḷe pavattarūpaṃ juṇhaṃ appatvā. Juṇhe pavattarūpaṃ kāḷaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ, tasmā aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tilakkhaṇaṃ āropeti. Tato rattindivavasena – ‘‘rattiṃ pavattarūpaṃ divasaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ. Divasaṃ pavattarūpampi rattiṃ appatvā tattheva niruddhaṃ, tasmā aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tilakkhaṇaṃ āropeti. Tato tadeva rattindivaṃ pubbaṇhādivasena cha koṭṭhāse katvā – ‘‘pubbaṇhe pavattarūpaṃ majjhanhaṃ appatvā. Majjhanhe pavattarūpaṃ sāyanhaṃ. Sāyanhe pavattarūpaṃ paṭhamayāmaṃ. Paṭhamayāme pavattarūpaṃ majjhimayāmaṃ. Majjhimayāme pavattarūpaṃ pacchimayāmaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ. Pacchimayāme pavattarūpaṃ puna pubbaṇhaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ, tasmā aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tilakkhaṇaṃ āropeti. ครั้นยกขึ้นอย่างนี้แล้ว ต่อจากนั้น ก็ยกไตรลักษณ์ขึ้นโดยอำนาจแห่งปักษ์ดำและปักษ์ขาวว่า “รูปที่เกิดขึ้นในปักษ์ดำ ยังไม่ทันถึงปักษ์ขาว รูปที่เกิดขึ้นในปักษ์ขาว ยังไม่ทันถึงปักษ์ดำ ก็ดับไปในที่นั้นเอง เพราะฉะนั้น จึงเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ดังนี้ ต่อจากนั้น ก็ยกไตรลักษณ์ขึ้นโดยอำนาจแห่งกลางคืนและกลางวันว่า “รูปที่เกิดขึ้นในกลางคืน ยังไม่ทันถึงกลางวัน ก็ดับไปในที่นั้นเอง แม้รูปที่เกิดขึ้นในกลางวัน ก็ยังไม่ทันถึงกลางคืน ก็ดับไปในที่นั้นเอง เพราะฉะนั้น จึงเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ดังนี้ ต่อจากนั้น ก็ทำกลางคืนและกลางวันนั้นนั่นแหละให้เป็น ๖ ส่วน โดยอำนาจแห่งเวลาเช้าเป็นต้น แล้วยกไตรลักษณ์ขึ้นว่า “รูปที่เกิดขึ้นในเวลาเช้า ยังไม่ทันถึงเวลาเที่ยง รูปที่เกิดขึ้นในเวลาเที่ยง (ยังไม่ทันถึง) เวลาเย็น รูปที่เกิดขึ้นในเวลาเย็น (ยังไม่ทันถึง) ปฐมยาม รูปที่เกิดขึ้นในปฐมยาม (ยังไม่ทันถึง) มัชฌิมยาม รูปที่เกิดขึ้นในมัชฌิมยาม ยังไม่ทันถึงปัจฉิมยาม ก็ดับไปในที่นั้นเอง รูปที่เกิดขึ้นในปัจฉิมยาม ยังไม่ทันถึงเวลาเช้าอีก ก็ดับไปในที่นั้นเอง เพราะฉะนั้น จึงเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ดังนี้ 710. Evaṃ āropetvā puna tasmiṃyeva rūpe abhikkamapaṭikkamaālokanavilokanasamiñjanapasāraṇavasena – ‘‘abhikkame pavattarūpaṃ paṭikkamaṃ appatvā tattheva nirujjhati. Paṭikkame pavattarūpaṃ ālokanaṃ. Ālokane pavattarūpaṃ vilokanaṃ. Vilokane pavattarūpaṃ samiñjanaṃ. Samiñjane pavattarūpaṃ pasāraṇaṃ appatvā tattheva nirujjhati. Tasmā aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tilakkhaṇaṃ āropeti. 710. ครั้นยก (ไตรลักษณ์) ขึ้นอย่างนี้แล้ว ก็ยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปนั้นนั่นแหละอีก โดยนัยแห่งการก้าวไปข้างหน้า การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก ว่า “รูปที่เกิดขึ้นในขณะก้าวไปข้างหน้า ยังไม่ทันถึงขณะถอยกลับ ก็ดับไปในที่นั้นนั่นเอง รูปที่เกิดขึ้นในขณะถอยกลับ (ยังไม่ทันถึงขณะ) แลดู (ก็ดับไป) รูปที่เกิดขึ้นในขณะแลดู (ยังไม่ทันถึงขณะ) เหลียวดู (ก็ดับไป) รูปที่เกิดขึ้นในขณะเหลียวดู (ยังไม่ทันถึงขณะ) คู้เข้า (ก็ดับไป) รูปที่เกิดขึ้นในขณะคู้เข้า ยังไม่ทันถึงขณะเหยียดออก ก็ดับไปในที่นั้นนั่นเอง เพราะฉะนั้น จึงเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” Tato ekapadavāraṃ uddharaṇa atiharaṇavītiharaṇavossajjanasannikkhepanasannirumbhanavasena cha koṭṭhāse karoti. ต่อจากนั้น โยคีบุคคลย่อมกระทำ (รูป) ในวาระแห่งการก้าวเท้าหนึ่งก้าวให้เป็น ๖ ส่วน โดยนัยแห่งการยกขึ้น การนำไป การก้าวล่วง การปล่อยลง การวางลง และการเหยียบลง Tattha uddharaṇaṃ nāma pādassa bhūmito ukkhipanaṃ. Atiharaṇaṃ nāma purato haraṇaṃ. Vītiharaṇaṃ nāma khāṇukaṇṭakadīghajātiādīsu kiñcideva disvā ito cito ca pādasañcāraṇaṃ. Vossajjanaṃ nāma pādassa heṭṭhā oropanaṃ. Sannikkhepanaṃ nāma pathavītale ṭhapanaṃ. Sannirumbhanaṃ nāma puna pāduddharaṇakāle pādassa pathaviyā saddhiṃ abhinippīḷanaṃ. Tattha uddharaṇe pathavīdhātu āpodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā honti balavatiyo. Tathā atiharaṇavītiharaṇesu. Vossajjane tejodhātu vāyodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā honti balavatiyo. Tathā sannikkhepanasannirumbhanesu. Evaṃ cha koṭṭhāse katvā tesaṃ vasena tasmiṃ vayovuḍḍhatthaṅgamarūpe tilakkhaṇaṃ āropeti. ใน ๖ ส่วนนั้น การยกขึ้น ได้แก่ การยกเท้าขึ้นจากพื้น การนำไป ได้แก่ การนำไปข้างหน้า การก้าวล่วง ได้แก่ การเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่ง มีตอไม้ หนาม หรือสัตว์เลื้อยคลาน เป็นต้น แล้วเคลื่อนเท้าไปทางโน้นทางนี้ การปล่อยลง ได้แก่ การหย่อนเท้าลงเบื้องล่าง การวางลง ได้แก่ การวางลงบนพื้นดิน การเหยียบลง ได้แก่ การกดเท้าพร้อมกับพื้นดินในขณะจะยกเท้าอีกข้างหนึ่งขึ้น ใน ๖ ส่วนนั้น ในขณะยกขึ้น ธาตุ ๒ คือ ปฐวีธาตุและอาโปธาตุ มีปริมาณน้อย มีกำลังอ่อน ธาตุ ๒ ที่เหลือ มีปริมาณยิ่ง มีกำลังมาก ในขณะนำไปและก้าวล่วงก็เช่นกัน ในขณะปล่อยลง ธาตุ ๒ คือ เตโชธาตุและวาโยธาตุ มีปริมาณน้อย มีกำลังอ่อน ธาตุ ๒ ที่เหลือ มีปริมาณยิ่ง มีกำลังมาก ในขณะวางลงและเหยียบลงก็เช่นกัน โยคีบุคคลกระทำ (รูป) ให้เป็น ๖ ส่วนอย่างนี้แล้ว ก็ยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปที่ถึงความเจริญและความเสื่อมไปนั้น โดยนัยแห่งส่วนทั้ง ๖ นั้น Kathaṃ? So iti paṭisañcikkhati – ‘‘yā uddharaṇe pavattā dhātuyo, yāni ca tadupādāyarūpāni, sabbe te dhammā atiharaṇaṃ appatvā ettheva nirujjhanti, tasmā aniccā dukkhā anattā. Tathā atiharaṇe pavattā vītiharaṇaṃ. Vītiharaṇe pavattā vossajjanaṃ. Vossajjane pavattā sannikkhepanaṃ. Sannikkhepane pavattā sannirumbhanaṃ appatvā ettheva nirujjhanti. Iti tattha tattha uppannā itaraṃ itaraṃ koṭṭhāsaṃ appatvā tattha tattheva pabbaṃ pabbaṃ sandhi sandhi odhi odhi hutvā tattakapāle pakkhittatilā viya taṭataṭāyantā saṅkhārā bhijjanti. Tasmā aniccā dukkhā anattā’’ti. Tassevaṃ pabbapabbagate saṅkhāre vipassato rūpasammasanaṃ sukhumaṃ hoti. อย่างไร? โยคีบุคคลนั้นย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า “ธาตุทั้งหลายที่เกิดขึ้นในขณะยกขึ้น และอุปาทายรูปที่อาศัยธาตุเหล่านั้น ธรรมเหล่านั้นทั้งหมด ยังไม่ทันถึงขณะนำไป ก็ดับไปในที่นี้เอง เพราะฉะนั้น จึงไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา (ธรรม) ที่เกิดขึ้นในขณะนำไป (ยังไม่ทันถึงขณะ) ก้าวล่วง (ก็ดับไป) ก็ฉันนั้น (ธรรม) ที่เกิดขึ้นในขณะก้าวล่วง (ยังไม่ทันถึงขณะ) ปล่อยลง (ก็ดับไป) (ธรรม) ที่เกิดขึ้นในขณะปล่อยลง (ยังไม่ทันถึงขณะ) วางลง (ก็ดับไป) (ธรรม) ที่เกิดขึ้นในขณะวางลง ยังไม่ทันถึงขณะเหยียบลง ก็ดับไปในที่นี้เอง ด้วยประการฉะนี้ สังขารทั้งหลายที่เกิดขึ้นในส่วนนั้นๆ ยังไม่ทันถึงส่วนอื่น ก็แตกทำลายไปในส่วนนั้นๆ นั่นเอง เป็นข้อๆ เป็นต่อๆ เป็นส่วนๆ ไป เหมือนเมล็ดงาที่ใส่ลงในกระเบื้องร้อน ย่อมแตกดังเปาะแปะๆ เพราะฉะนั้น จึงไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” เมื่อโยคีบุคคลนั้นเห็นแจ้งสังขารทั้งหลายที่แตกไปเป็นข้อๆ อย่างนี้ การพิจารณารูปย่อมเป็นของละเอียด 711. Sukhumatte ca panassa idaṃ opammaṃ. Eko kira dārutiṇukkādīsu kataparicayo adiṭṭhapubbapadīpo paccantavāsiko nagaramāgamma antarāpaṇe jalamānaṃ padīpaṃ disvā ekaṃ purisaṃ pucchi ambho ‘‘kiṃ nāmetaṃ evaṃ manāpa’’nti? Tamenaṃ so āha ‘‘kimettha manāpaṃ, padīpo nāmesa telakkhayena vaṭṭikkhayena ca gatamaggopissa na paññāyissatī’’ti. Tamañño evamāha ‘‘idaṃ oḷārikaṃ, imissā hi vaṭṭiyā anupubbena ḍayhamānāya tatiyabhāge tatiyabhāge jālā itarītaraṃ padesaṃ appatvāva nirujjhissatī’’ti. Tamañño evamāha ‘‘idampi oḷārikaṃ, imissā hi aṅgulaṅgulantare aḍḍhaṅgulaḍḍhaṅgulantare tantumhi tantumhi aṃsumhi aṃsumhi jālā itarītaraṃ aṃsuṃ appatvāva nirujjhissati. Aṃsuṃ pana muñcitvā na sakkā jālaṃ paññāpetu’’nti. 711. ก็ในความที่การพิจารณารูปเป็นของละเอียดนั้น มีอุปมานี้ ได้ยินว่า ชาวบ้านชายแดนคนหนึ่ง ผู้คุ้นเคยแต่กับคบเพลิงที่ทำด้วยไม้และหญ้าเป็นต้น ไม่เคยเห็นประทีปมาก่อน มาถึงเมืองแล้ว เห็นประทีปที่ลุกโพลงอยู่ในตลาด จึงถามบุรุษคนหนึ่งว่า “แน่ะท่าน สิ่งที่น่าพอใจอย่างนี้ ชื่ออะไร?” บุรุษนั้นตอบเขาว่า “จะมีอะไรน่าพอใจในสิ่งนี้เล่า นี่ชื่อว่าประทีป เพราะสิ้นน้ำมันและสิ้นไส้ แม้ทางที่มันไปแล้วก็จะไม่ปรากฏ” บุรุษอีกคนหนึ่งกล่าวกับเขาว่า “นี่เป็นความเห็นที่หยาบ เพราะว่าเมื่อไส้ประทีปนี้ถูกไฟไหม้ไปโดยลำดับ เปลวไฟในแต่ละส่วนที่สามๆ ยังไม่ทันถึงส่วนอื่น ก็จะดับไป” บุรุษอีกคนหนึ่งกล่าวกับเขาว่า “แม้ข้อนี้ก็ยังหยาบอยู่ เพราะว่าในไส้ประทีปนี้ ในระยะทุกๆ องคุลี ทุกๆ กึ่งองคุลี ในทุกๆ เส้นด้าย ในทุกๆ ใยด้าย เปลวไฟยังไม่ทันถึงใยด้ายอื่น ก็จะดับไป อนึ่ง เว้นจากใยด้ายเสียแล้ว ก็ไม่สามารถจะบัญญัติเปลวไฟได้” Tattha ‘‘telakkhayena vaṭṭikkhayena ca padīpassa gatamaggopi na paññāyissatī’’ti purisassa ñāṇaṃ viya yogino ādānanikkhepanato vassasatena paricchinnarūpe tilakkhaṇāropanaṃ. ‘‘Vaṭṭiyā tatiyabhāge tatiyabhāge jālā itarītaraṃ padesaṃ appatvāva nirujjhissatī’’ti purisassa ñāṇaṃ viya yogino vassasatassa tatiyakoṭṭhāsaparicchinne vayovuḍḍhatthaṅgamarūpe tilakkhaṇāropanaṃ. ‘‘Aṅgulaṅgulantare jālā itarītaraṃ appatvāva nirujjhissatī’’ti purisassa ñāṇaṃ viya yogino dasavassa pañcavassa catuvassa tivassa dvivassa ekavassa paricchinne rūpe tilakkhaṇāropanaṃ. ‘‘Aḍḍhaṅgulaḍḍhaṅgulantare jālā itarītaraṃ appatvāva nirujjhissatī’’ti purisassa ñāṇaṃ viya yogino ekekautuvasena ekaṃ vassaṃ tidhā, chadhā ca vibhajitvā catumāsa-dvimāsaparicchinne rūpe tilakkhaṇāropanaṃ. ‘‘Tantumhi tantumhi jālā itarītaraṃ appatvāva nirujjhissatī’’ti purisassa ñāṇaṃ viya yogino kāḷajuṇhavasena, rattindivavasena, ekarattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā pubbaṇhādivasena ca paricchinne rūpe tilakkhaṇāropanaṃ. ‘‘Aṃsumhi aṃsumhi jālā itarītaraṃ appatvāva nirujjhissatī’’ti purisassa ñāṇaṃ viya yogino abhikkamādivasena ceva uddharaṇādīsu ca ekekakoṭṭhāsavasena paricchinne rūpe tilakkhaṇāropananti. ในอุปมานั้น การยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปที่กำหนดด้วยอายุ ๑๐๐ ปี โดยการถือปฏิสนธิและการตาย ของโยคีบุคคล เปรียบเหมือนความรู้ของบุรุษที่ว่า “เพราะสิ้นน้ำมันและสิ้นไส้ แม้ทางที่ประทีปไปแล้วก็จะไม่ปรากฏ” การยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปที่ถึงความเจริญและความเสื่อมไป ซึ่งกำหนดด้วยส่วนที่สามแห่งอายุ ๑๐๐ ปี ของโยคีบุคคล เปรียบเหมือนความรู้ของบุรุษที่ว่า “เปลวไฟในแต่ละส่วนที่สามๆ ของไส้ประทีป ยังไม่ทันถึงส่วนอื่น ก็จะดับไป” การยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปที่กำหนดด้วยอายุ ๑๐ ปี ๕ ปี ๔ ปี ๓ ปี ๒ ปี ๑ ปี ของโยคีบุคคล เปรียบเหมือนความรู้ของบุรุษที่ว่า “เปลวไฟในระยะทุกๆ องคุลี ยังไม่ทันถึงส่วนอื่น ก็จะดับไป” การยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปที่กำหนดด้วย ๔ เดือน ๒ เดือน โดยแบ่งปีหนึ่งออกเป็น ๓ ส่วน และ ๖ ส่วน โดยนัยแห่งแต่ละฤดู ของโยคีบุคคล เปรียบเหมือนความรู้ของบุรุษที่ว่า “เปลวไฟในระยะทุกๆ กึ่งองคุลี ยังไม่ทันถึงส่วนอื่น ก็จะดับไป” การยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปที่กำหนดโดยนัยแห่งปักษ์ดำปักษ์ขาว โดยนัยแห่งกลางคืนและกลางวัน และโดยกระทำคืนหนึ่งกับวันหนึ่งให้เป็น ๖ ส่วน โดยนัยแห่งเวลาเช้าเป็นต้น ของโยคีบุคคล เปรียบเหมือนความรู้ของบุรุษที่ว่า “เปลวไฟในทุกๆ เส้นด้าย ยังไม่ทันถึงเส้นด้ายอื่น ก็จะดับไป” การยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปที่กำหนดโดยนัยแห่งการก้าวไปเป็นต้น และโดยนัยแห่งแต่ละส่วนในอิริยาบถมีการยกขึ้นเป็นต้น ของโยคีบุคคล เปรียบเหมือนความรู้ของบุรุษที่ว่า “เปลวไฟในทุกๆ ใยด้าย ยังไม่ทันถึงใยด้ายอื่น ก็จะดับไป” 712. So evaṃ nānākārehi vayovuḍḍhatthaṅgamarūpe tilakkhaṇaṃ āropetvā puna tadeva rūpaṃ visaṅkharitvā āhāramayādivasena cattāro koṭṭhāse katvā ekekakoṭṭhāse tilakkhaṇaṃ āropeti. Tatrāssa āhāramayaṃ rūpaṃ chātasuhitavasena pākaṭaṃ hoti. Chātakāle samuṭṭhitaṃ rūpaṃ hi jhattaṃ hoti kilantaṃ, jhāmakhāṇuko viya, aṅgārapacchiyaṃ nilīnakāko viya ca dubbaṇṇaṃ dussaṇṭhitaṃ. Suhitakāle samuṭṭhitaṃ dhātaṃ pīṇitaṃ mudu siniddhaṃ phassavantaṃ hoti. So taṃ pariggahetvā ‘‘chātakāle pavattarūpaṃ suhitakālaṃ appatvā ettheva nirujjhati. Suhitakāle samuṭṭhitampi chātakālaṃ appatvā ettheva nirujjhati, tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā’’ti evaṃ tattha tilakkhaṇaṃ āropeti. 712. โยคีนั้นยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่วัยวุฑฒัตถังคมรูป (รูปที่เจริญวัยแล้วเสื่อมไป) โดยอาการต่าง ๆ อย่างนี้แล้ว ก็แยกรูปนั้นนั่นแหละอีก กระทำเป็น ๔ ส่วนด้วยอำนาจแห่งรูปอันเกิดจากอาหารเป็นต้นแล้ว ยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่แต่ละส่วน ในรูป ๔ ส่วนนั้น รูปอันเกิดจากอาหารย่อมปรากฏแก่โยคีนั้นโดยภาวะที่หิวและอิ่ม ก็รูปที่เกิดขึ้นในเวลาหิวย่อมซูบซีด เหน็ดเหนื่อย มีสีไม่ดี มีสัณฐานไม่ดี ดุจตอไม้ที่ถูกไฟไหม้ และดุจกาที่ซุกอยู่ในกระเช้าถ่าน ส่วนรูปที่เกิดขึ้นในเวลาอิ่มย่อมสมบูรณ์ เอิบอิ่ม อ่อนนุ่ม เกลี้ยงเกลา มีสัมผัสดี โยคีนั้นกำหนดรูปนั้นแล้ว ยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปนั้นอย่างนี้ว่า “รูปที่เป็นไปในเวลาหิว ไม่ถึงเวลาอิ่ม ย่อมดับไปในที่นี้เอง แม้รูปที่เกิดขึ้นในเวลาอิ่ม ก็ไม่ถึงเวลาหิว ย่อมดับไปในที่นี้เอง เพราะฉะนั้น รูปนั้นจึงไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” 713. Utumayaṃ sītuṇhavasena pākaṭaṃ hoti. Uṇhakāle samuṭṭhitaṃ rūpaṃ hi jhattaṃ hoti kilantaṃ dubbaṇṇaṃ. Sītautunā samuṭṭhitaṃ rūpaṃ dhātaṃ pīṇitaṃ siniddhaṃ hoti. So taṃ pariggahetvā ‘‘uṇhakāle pavattarūpaṃ sītakālaṃ appatvā ettheva nirujjhati. Sītakāle pavattarūpaṃ uṇhakālaṃ appatvā ettheva nirujjhati, tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā’’ti evaṃ tattha tilakkhaṇaṃ āropeti. 713. รูปอันเกิดจากอุตุย่อมปรากฏโดยภาวะที่เย็นและร้อน ก็รูปที่เกิดขึ้นในเวลาร้อนย่อมซูบซีด เหน็ดเหนื่อย มีสีไม่ดี ส่วนรูปที่เกิดขึ้นเพราะอุตุเย็นย่อมสมบูรณ์ เอิบอิ่ม เกลี้ยงเกลา โยคีนั้นกำหนดรูปนั้นแล้ว ยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปนั้นอย่างนี้ว่า “รูปที่เป็นไปในเวลาร้อน ไม่ถึงเวลาเย็น ย่อมดับไปในที่นี้เอง รูปที่เป็นไปในเวลาเย็น ไม่ถึงเวลาร้อน ย่อมดับไปในที่นี้เอง เพราะฉะนั้น รูปนั้นจึงไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” 714. Kammajaṃ āyatanadvāravasena pākaṭaṃ hoti. Cakkhudvārasmiṃ hi cakkhukāyabhāvadasakavasena tiṃsa kammajarūpāni, upatthambhakāni pana tesaṃ utucittāhārasamuṭṭhānāni catuvīsatīti catupaṇṇāsa honti. Tathā sotaghānajivhādvāresu. Kāyadvāre kāyabhāvadasakavasena ceva utusamuṭṭhānādivasena ca catucattālīsa. Manodvāre hadayavatthukāyabhāvadasakavasena ceva utusamuṭṭhānādivasena ca catupaṇṇāsameva. 714. รูปอันเกิดจากกรรมย่อมปรากฏโดยอำนาจแห่งอายตนทวาร ก็ในจักขุทวาร มีกัมมชรูป ๓๐ รูป โดยอำนาจแห่งจักขุทสกะ กายทสกะ และภาวทสกะ ส่วนรูปที่เกิดจากอุตุ จิต และอาหาร ซึ่งเป็นอุปัตถัมภกของกัมมชรูปเหล่านั้นมี ๒๔ รูป รวมเป็น ๕๔ รูป ในโสตทวาร ฆานทวาร และชิวหาทวารก็เช่นเดียวกัน ในกายทวาร มี ๔๔ รูป โดยอำนาจแห่งกายทสกะและภาวทสกะ และโดยอำนาจแห่งรูปที่เกิดจากอุตุเป็นต้น ในมโนทวาร มี ๕๔ รูปนั่นเอง โดยอำนาจแห่งหทยวัตถุทสกะ กายทสกะ และภาวทสกะ และโดยอำนาจแห่งรูปที่เกิดจากอุตุเป็นต้น So sabbampi taṃ rūpaṃ pariggahetvā ‘‘cakkhudvāre pavattarūpaṃ sotadvāraṃ appatvā ettheva nirujjhati. Sotadvāre pavattarūpaṃ ghānadvāraṃ. Ghānadvāre pavattarūpaṃ jivhādvāraṃ. Jivhādvāre pavattarūpaṃ kāyadvāraṃ. Kāyadvāre pavattarūpaṃ manodvāraṃ appatvā ettheva nirujjhati, tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā’’ti evaṃ tattha tilakkhaṇaṃ āropeti. โยคีนั้นกำหนดรูปทั้งหมดนั้นแล้ว ยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปนั้นอย่างนี้ว่า “รูปที่เป็นไปในจักขุทวาร ไม่ถึงโสตทวาร ย่อมดับไปในที่นี้เอง รูปที่เป็นไปในโสตทวาร (ไม่ถึงฆานทวาร) รูปที่เป็นไปในฆานทวาร (ไม่ถึงชิวหาทวาร) รูปที่เป็นไปในชิวหาทวาร (ไม่ถึงกายทวาร) รูปที่เป็นไปในกายทวาร ไม่ถึงมโนทวาร ย่อมดับไปในที่นี้เอง เพราะฉะนั้น รูปนั้นจึงไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” 715. Cittasamuṭṭhānaṃ somanassitadomanassitavasena pākaṭaṃ hoti, somanassitakāle uppannaṃ hi rūpaṃ siniddhaṃ mudu pīṇitaṃ phassavantaṃ hoti. Domanassitakāle uppannaṃ jhattaṃ kilantaṃ dubbaṇṇaṃ hoti. So taṃ pariggahetvā ‘‘somanassitakāle pavattarūpaṃ domanassitakālaṃ appatvā ettheva nirujjhati. Domanassitakāle pavattarūpaṃ somanassitakālaṃ appatvā ettheva nirujjhati, tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā’’ti evaṃ tattha tilakkhaṇaṃ āropeti. 715. รูปอันเกิดจากจิตย่อมปรากฏโดยภาวะที่โสมนัสและโทมนัส ก็รูปที่เกิดขึ้นในเวลาโสมนัสย่อมเกลี้ยงเกลา อ่อนนุ่ม เอิบอิ่ม มีสัมผัสดี ส่วนรูปที่เกิดขึ้นในเวลาโทมนัสย่อมซูบซีด เหน็ดเหนื่อย มีสีไม่ดี โยคีนั้นกำหนดรูปนั้นแล้ว ยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปนั้นอย่างนี้ว่า “รูปที่เป็นไปในเวลาโสมนัส ไม่ถึงเวลาโทมนัส ย่อมดับไปในที่นี้เอง รูปที่เป็นไปในเวลาโทมนัส ไม่ถึงเวลาโสมนัส ย่อมดับไปในที่นี้เอง เพราะฉะนั้น รูปนั้นจึงไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” Tassevaṃ cittasamuṭṭhānarūpaṃ pariggahetvā tattha tilakkhaṇaṃ āropayato ayamattho pākaṭo hoti – เมื่อโยคีนั้นกำหนดรูปอันเกิดจากจิตแล้ว ยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปนั้นอย่างนี้ อรรถนี้ย่อมปรากฏ Jīvitaṃ attabhāvo ca, sukhadukkhā ca kevalā; Ekacittasamāyuttā, lahuso vattate khaṇo. ชีวิต อัตภาพ และสุขทุกข์ล้วน ๆ ประกอบกับจิตดวงเดียว ขณะย่อมเป็นไปอย่างรวดเร็ว Cullāsīti sahassāni, kappaṃ tiṭṭhanti ye marū; Na tveva tepi tiṭṭhanti, dvīhi cittehi samohitā. ทวยเทพเหล่าใดดำรงอยู่ตลอดแปดหมื่นสี่พันกัป แม้ทวยเทพเหล่านั้นก็มิได้ดำรงอยู่พร้อมด้วยจิต ๒ ดวง Ye niruddhā marantassa, tiṭṭhamānassa vā idha; Sabbeva sadisā khandhā, gatā appaṭisandhikā. ขันธ์ทั้งหลายที่ดับไปแล้วของผู้ที่กำลังตาย หรือของผู้ที่ดำรงอยู่ในโลกนี้ ขันธ์ทั้งหมดนั้นเหมือนกันทั้งสิ้น ไปแล้วโดยไม่มีการสืบต่อ Anantarā ca ye bhaggā, ye ca bhaggā anāgate; Tadantarā niruddhānaṃ, vesamaṃ natthi lakkhaṇe. ขันธ์เหล่าใดที่แตกไปแล้วในลำดับก่อน และขันธ์เหล่าใดที่จะแตกไปในอนาคต ความแตกต่างในลักษณะแห่งขันธ์ที่ดับไปในระหว่างขันธ์ทั้งสองนั้นย่อมไม่มี Anibbattena na jāto, paccuppannena jīvati; Cittabhaṅgā mato loko, paññatti paramatthiyā. สัตว์โลกมิได้เกิดด้วยจิตที่ยังไม่เกิด ย่อมมีชีวิตอยู่ด้วยจิตปัจจุบัน เมื่อจิตแตกทำลายไป โลกก็ชื่อว่าตายแล้ว บัญญัติเป็นไปโดยปรมัตถ์ Anidhānagatā bhaggā, puñjo natthi anāgate; Nibbattā yepi tiṭṭhanti, āragge sāsapūpamā. ขันธ์ที่แตกไปแล้วมิได้ไปสู่ที่เก็บไว้ กองขันธ์ในอนาคตก็ไม่มี แม้ขันธ์เหล่าใดที่เกิดขึ้นดำรงอยู่ ก็เปรียบเหมือนเมล็ดพันธุ์ผักกาดบนปลายเหล็กแหลม Nibbattānañca dhammānaṃ, bhaṅgo nesaṃ purakkhato; Palokadhammā tiṭṭhanti, purāṇehi amissitā. ความแตกสลายย่อมปรากฏอยู่เบื้องหน้าแห่งธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้ว ธรรมทั้งหลายมีอันแตกสลายเป็นธรรมดา ดำรงอยู่โดยไม่ระคนกับธรรมเก่า Adassanato āyanti, bhaggā gacchantudassanaṃ; Vijjuppādova ākāse, uppajjanti vayanti cāti. (mahāni. 10); สังขารทั้งหลายมาจากที่ที่มองไม่เห็น เมื่อแตกสลายแล้วก็ไปสู่ที่ที่มองไม่เห็น ย่อมเกิดขึ้นและเสื่อมไป ดุจสายฟ้าแลบในอากาศ ฉะนี้แล 716. Evaṃ āhāramayādīsu tilakkhaṇaṃ āropetvā puna dhammatārūpe tilakkhaṇaṃ āropeti. Dhammatārūpaṃ nāma bahiddhā anindriyabaddhaṃ ayalohatipusīsasuvaṇṇarajatamuttāmaṇiveḷuriyasaṅkhasilāpavāḷalohitaṅgamasāragallabhūmipāsāṇapabbatatiṇarukkhalatādibhedaṃ vivaṭṭakappato paṭṭhāya uppajjanakarūpaṃ. Tadassa asokaṅkurādivasena pākaṭaṃ hoti. 716. โยคียกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปมีรูปอันเกิดจากอาหารเป็นต้นอย่างนี้แล้ว ก็ยกไตรลักษณ์ขึ้นในธัมมตารูปอีก ที่ชื่อว่าธัมมตารูป ได้แก่ รูปภายนอกที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์ มีประเภทต่าง ๆ คือ เหล็ก ทองแดง ดีบุก ตะกั่ว ทอง เงิน มุกดา มณี ไพฑูรย์ สังข์ ศิลา ประพาฬ ทับทิม มสารคัลล์ แผ่นดิน ภูเขา หิน หญ้า ต้นไม้ เถาวัลย์ เป็นต้น ซึ่งเป็นรูปที่เกิดขึ้นจำเดิมแต่วิวัฏฏกัป รูปนั้นย่อมปรากฏแก่โยคีนั้นโดยภาวะแห่งหน่ออโศกเป็นต้น Asokaṅkuraṃ hi āditova tanurattaṃ hoti, tato dvīhatīhaccayena ghanarattaṃ, puna dvīhatīhaccayena mandarattaṃ, tato taruṇapallavavaṇṇaṃ, tato pariṇatapallavavaṇṇaṃ, tato haritapaṇṇavaṇṇaṃ. Tato nīlapaṇṇavaṇṇaṃ. Tato nīlapaṇṇavaṇṇakālato paṭṭhāya sabhāgarūpasantatimanuppabandhāpayamānaṃ saṃvaccharamattena paṇḍupalāsaṃ hutvā vaṇṭato chijjitvā patati. ก็หน่ออโศกในเบื้องต้นทีเดียวมีสีแดงอ่อน ต่อจากนั้นล่วงไป ๒-๓ วัน ก็มีสีแดงเข้ม ล่วงไปอีก ๒-๓ วัน ก็มีสีแดงจาง ๆ ต่อจากนั้นก็มีสีเหมือนใบไม้อ่อน ต่อจากนั้นก็มีสีเหมือนใบไม้แก่ ต่อจากนั้นก็มีสีเหมือนใบไม้เขียว ต่อจากนั้นก็มีสีเหมือนใบไม้สีคล้ำ จำเดิมแต่กาลที่มีสีเหมือนใบไม้สีคล้ำ หน่ออโศกนั้นยังสภาครูปสันตติให้สืบเนื่องไปไม่ขาดสาย โดยประมาณ ๑ ปี ก็กลายเป็นใบไม้เหลือง ขาดจากขั้วแล้วก็ร่วงหล่นไป So taṃ pariggahetvā ‘‘tanurattakāle pavattarūpaṃ ghanarattakālaṃ appatvā nirujjhati. Ghanarattakāle pavattarūpaṃ mandarattakālaṃ. Mandarattakāle pavattarūpaṃ taruṇapallavavaṇṇakālaṃ. Taruṇapallavavaṇṇakāle pavattaṃ pariṇatapallavavaṇṇakālaṃ. Pariṇatapallavavaṇṇakāle pavattaṃ haritapaṇṇavaṇṇakālaṃ. Haritapaṇṇakāle pavattaṃ nīlapaṇṇavaṇṇakālaṃ. Nīlapaṇṇavaṇṇakāle pavattaṃ paṇḍupalāsakālaṃ. Paṇḍupalāsakāle pavattaṃ vaṇṭato chijjitvā patanakālaṃ appatvāva nirujjhati, tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tilakkhaṇaṃ āropeti, evaṃ tattha tilakkhaṇaṃ āropetvā iminā nayena sabbampi dhammatārūpaṃ sammasati. โยคีนั้นกำหนดรูปนั้นแล้ว ย่อมยกไตรลักษณ์ขึ้นว่า “รูปที่เกิดขึ้นในเวลาที่มีสีแดงอ่อน ย่อมดับไปโดยไม่ทันถึงเวลาที่มีสีแดงเข้ม, รูปที่เกิดขึ้นในเวลาที่มีสีแดงเข้ม (ย่อมดับไปโดยไม่ทันถึง) เวลาที่มีสีแดงจาง, รูปที่เกิดขึ้นในเวลาที่มีสีแดงจาง (ย่อมดับไปโดยไม่ทันถึง) เวลาที่มีสีเหมือนใบไม้อ่อน, รูปที่เกิดขึ้นในเวลาที่มีสีเหมือนใบไม้อ่อน (ย่อมดับไปโดยไม่ทันถึง) เวลาที่มีสีเหมือนใบไม้แก่, รูปที่เกิดขึ้นในเวลาที่มีสีเหมือนใบไม้แก่ (ย่อมดับไปโดยไม่ทันถึง) เวลาที่มีสีเหมือนใบไม้เขียว, รูปที่เกิดขึ้นในเวลาที่มีสีเขียว (ย่อมดับไปโดยไม่ทันถึง) เวลาที่มีสีเหมือนใบไม้สีคล้ำ, รูปที่เกิดขึ้นในเวลาที่มีสีเหมือนใบไม้สีคล้ำ (ย่อมดับไปโดยไม่ทันถึง) เวลาที่เป็นใบไม้เหลือง, รูปที่เกิดขึ้นในเวลาที่เป็นใบไม้เหลือง ย่อมดับไปโดยไม่ทันถึงเวลาที่จะหลุดจากขั้วแล้วร่วงหล่นลง, เพราะเหตุนั้น รูปนั้นจึงเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ครั้นยกไตรลักษณ์ขึ้นในรูปนั้นอย่างนี้แล้ว ย่อมพิจารณารูปที่เป็นไปตามธรรมดาทั้งหมดด้วยนัยนี้ Evaṃ tāva rūpasattakavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre sammasati. โยคียกไตรลักษณ์ขึ้นพิจารณาสังขารทั้งหลาย ด้วยอำนาจแห่งรูปสัตตกะ ด้วยประการฉะนี้ก่อน Arūpasattakasammasanakathā กถาว่าด้วยการพิจารณาอรูปสัตตกะ 717. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘arūpasattakavasenā’’ti, tattha ayaṃ mātikā – kalāpato, yamakato, khaṇikato, paṭipāṭito, diṭṭhiugghāṭanato, mānasamugghāṭanato, nikantipariyādānatoti. 717. ก็คำที่กล่าวไว้ว่า “ด้วยอำนาจแห่งอรูปสัตตกะ” นั้น มีมาติกา (หัวข้อ) ดังนี้ คือ โดยความเป็นกลุ่ม, โดยความเป็นคู่, โดยความเป็นขณะ, โดยลำดับ, โดยการถอนทิฏฐิ, โดยการถอนมานะ, โดยการกำจัดความอยาก Tattha kalāpatoti phassapañcamakā dhammā. Kathaṃ kalāpato sammasatīti? Idha bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘‘ye ime ‘kesā aniccā dukkhā anattā’ti sammasane uppannā phassapañcamakā dhammā, ye ca ‘lomā…pe… matthaluṅgaṃ aniccaṃ dukkhamanattā’ti sammasane uppannā phassapañcamakā dhammā, sabbe te itarītaraṃ appatvā pabbaṃpabbaṃ odhiodhi hutvā tattakapāle pakkhittatilā viya taṭataṭāyantā vinaṭṭhā, tasmā aniccā dukkhā anattā’’ti. Ayaṃ tāva visuddhikathāyaṃ nayo. ในบทเหล่านั้น บทว่า โดยความเป็นกลุ่ม ได้แก่ ธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕ ถามว่า พิจารณาโดยความเป็นกลุ่มอย่างไร? ตอบว่า ภิกษุในศาสนานี้ ย่อมพิจารณาดังนี้ว่า “ธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕ เหล่าใด ที่เกิดขึ้นในการพิจารณาว่า ‘ผมไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา’ และธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕ เหล่าใด ที่เกิดขึ้นในการพิจารณาว่า ‘ขน...ฯลฯ...เยื่อในสมอง ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา’ ธรรมเหล่านั้นทั้งหมด ไม่ทันถึงกันและกัน กลายเป็นข้อๆ เป็นส่วนๆ ไป แตกทำลายไป ดุจเมล็ดงาที่ใส่ลงในกระเบื้องร้อน มีเสียงดังเปรี๊ยะๆ ฉะนั้น เพราะเหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” นี้เป็นนัยในวิสุทธิกถาก่อน Ariyavaṃsakathāyaṃ pana ‘‘heṭṭhā rūpasattake sattasu ṭhānesu ‘rūpaṃ aniccaṃ dukkhamanattā’ti pavattaṃ cittaṃ aparena cittena ‘aniccaṃ dukkhamanattā’ti sammasanto ‘kalāpato sammasatī’ti’’ vuttaṃ, taṃ yuttataraṃ. Tasmā sesānipi teneva nayena vibhajissāma. ส่วนในอริยวงศ์กถา ท่านกล่าวไว้ว่า “ผู้ที่พิจารณาจิตซึ่งเกิดขึ้นในฐานะ ๗ ประการ ในรูปสัตตกะเบื้องต่ำว่า ‘รูปไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา’ ด้วยจิตอีกดวงหนึ่งว่า ‘(จิตนั้นก็) ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา’ ชื่อว่า ‘พิจารณาโดยความเป็นกลุ่ม’” คำนั้นสมควรกว่า เพราะฉะนั้น เราจักจำแนกข้อที่เหลือด้วยนัยนั้นเหมือนกัน 718. Yamakatoti idha bhikkhu ādānanikkheparūpaṃ ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasitvā tampi cittaṃ aparena cittena ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasati. Vayovuḍḍhatthaṅgamarūpaṃ, āhāramayaṃ, utumayaṃ, kammajaṃ, cittasamuṭṭhānaṃ, dhammatārūpaṃ ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasitvā tampi cittaṃ aparena cittena ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasati. Evaṃ yamakato sammasati nāma. 718. บทว่า โดยความเป็นคู่ คือ ภิกษุในศาสนานี้ พิจารณารูปที่กำหนดด้วยปฏิสนธิและจุติว่า “ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” แล้ว ก็พิจารณาแม้จิตนั้นด้วยจิตอีกดวงหนึ่งว่า “ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” พิจารณารูปคือความเจริญและความเสื่อมแห่งวัย, รูปเกิดจากอาหาร, รูปเกิดจากอุตุ, รูปเกิดจากกรรม, รูปเกิดจากจิต, รูปที่เป็นไปตามธรรมดา ว่า “ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” แล้ว ก็พิจารณาแม้จิตนั้นด้วยจิตอีกดวงหนึ่งว่า “ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” อย่างนี้ ชื่อว่า พิจารณาโดยความเป็นคู่ 719. Khaṇikatoti idha bhikkhu ādānanikkheparūpaṃ ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasitvā taṃ paṭhamacittaṃ dutiyacittena, dutiyaṃ tatiyena, tatiyaṃ catutthena, catutthaṃ pañcamena ‘‘etampi aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasati. Vayovuḍḍhatthaṅgamarūpaṃ, āhāramayaṃ, utumayaṃ, kammajaṃ, cittasamuṭṭhānaṃ, dhammatārūpaṃ ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasitvā taṃ paṭhamacittaṃ dutiyacittena, dutiyaṃ tatiyena, tatiyaṃ catutthena, catutthaṃ pañcamena ‘‘etampi aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasati. Evaṃ rūpapariggāhakacittato paṭṭhāya cattāri cattāri cittāni sammasanto khaṇikato sammasati nāma. 719. บทว่า โดยความเป็นขณะ คือ ภิกษุในศาสนานี้ พิจารณารูปที่กำหนดด้วยปฏิสนธิและจุติว่า “ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” แล้ว พิจารณาจิตดวงที่หนึ่งนั้นด้วยจิตดวงที่สอง, พิจารณาจิตดวงที่สองด้วยจิตดวงที่สาม, พิจารณาจิตดวงที่สามด้วยจิตดวงที่สี่, พิจารณาจิตดวงที่สี่ด้วยจิตดวงที่ห้าว่า “แม้จิตนี้ก็ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” พิจารณารูปคือความเจริญและความเสื่อมแห่งวัย, รูปเกิดจากอาหาร, รูปเกิดจากอุตุ, รูปเกิดจากกรรม, รูปเกิดจากจิต, รูปที่เป็นไปตามธรรมดา ว่า “ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” แล้ว พิจารณาจิตดวงที่หนึ่งนั้นด้วยจิตดวงที่สอง, พิจารณาจิตดวงที่สองด้วยจิตดวงที่สาม, พิจารณาจิตดวงที่สามด้วยจิตดวงที่สี่, พิจารณาจิตดวงที่สี่ด้วยจิตดวงที่ห้าว่า “แม้จิตนี้ก็ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ผู้ที่พิจารณาจิต ๔ ดวง ๔ ดวงไปตามลำดับ เริ่มตั้งแต่จิตที่กำหนดรูปอย่างนี้ ชื่อว่า พิจารณาโดยความเป็นขณะ 720. Paṭipāṭitoti ādānanikkheparūpaṃ ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasitvā taṃ paṭhamacittaṃ dutiyacittena, dutiyaṃ tatiyena, tatiyaṃ catutthena…pe… dasamaṃ ekādasamena ‘‘etampi aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasati. Vayovuḍḍhatthaṅgamarūpaṃ, āhāramayaṃ, utumayaṃ, kammajaṃ, cittasamuṭṭhānaṃ, dhammatārūpaṃ ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti sammasitvā taṃ paṭhamacittaṃ dutiyacittena, dutiyaṃ tatiyena, tatiyaṃ catutthena…pe… dasamaṃ ekādasamena ‘‘etampi aniccaṃ dukkhamanattā’’ti evaṃ vipassanā paṭipāṭiyā sakalampi divasabhāgaṃ sammasituṃ vaṭṭeyya. Yāva dasamacittasammasanā pana rūpakammaṭṭhānampi arūpakammaṭṭhānampi paguṇaṃ hoti. Tasmā dasameyeva ṭhapetabbanti vuttaṃ. Evaṃ sammasanto paṭipāṭito sammasati nāma. 720. บทว่า โดยลำดับ คือ พิจารณารูปที่กำหนดด้วยปฏิสนธิและจุติว่า “ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” แล้ว พิจารณาจิตดวงที่หนึ่งนั้นด้วยจิตดวงที่สอง, พิจารณาจิตดวงที่สองด้วยจิตดวงที่สาม, พิจารณาจิตดวงที่สามด้วยจิตดวงที่สี่...ฯลฯ...พิจารณาจิตดวงที่สิบด้วยจิตดวงที่สิบเอ็ดว่า “แม้จิตนี้ก็ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” พิจารณารูปคือความเจริญและความเสื่อมแห่งวัย, รูปเกิดจากอาหาร, รูปเกิดจากอุตุ, รูปเกิดจากกรรม, รูปเกิดจากจิต, รูปที่เป็นไปตามธรรมดา ว่า “ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” แล้ว พิจารณาจิตดวงที่หนึ่งนั้นด้วยจิตดวงที่สอง, พิจารณาจิตดวงที่สองด้วยจิตดวงที่สาม, พิจารณาจิตดวงที่สามด้วยจิตดวงที่สี่...ฯลฯ...พิจารณาจิตดวงที่สิบด้วยจิตดวงที่สิบเอ็ดว่า “แม้จิตนี้ก็ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” อย่างนี้ พึงพิจารณาได้ตลอดทั้งวันโดยลำดับแห่งวิปัสสนา แต่ว่าตราบเท่าที่พิจารณาถึงจิตดวงที่สิบ รูปกรรมฐานและอรูปกรรมฐานก็ย่อมจะคล่องแคล่ว เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า พึงหยุดไว้แค่จิตดวงที่สิบเท่านั้น ผู้ที่พิจารณาอย่างนี้ ชื่อว่า พิจารณาโดยลำดับ 721. Diṭṭhiugghāṭanato mānaugghāṭanato nikantipariyādānatoti imesu tīsu visuṃ sammasananayo nāma natthi. Yaṃ panetaṃ heṭṭhā rūpaṃ, idha ca arūpaṃ pariggahitaṃ, taṃ passanto rūpārūpato uddhaṃ aññaṃ sattaṃ nāma na passati. Sattassa adassanato paṭṭhāya sattasaññā ugghāṭitā hoti. Sattasaññaṃ ugghāṭitacittena saṅkhāre pariggaṇhato diṭṭhi nuppajjati. Diṭṭhiyā anuppajjamānāya diṭṭhi ugghāṭitā nāma hoti. Diṭṭhiugghāṭitacittena saṅkhāre pariggaṇhato māno nuppajjati. Māne anuppajjante māno samugghāṭito nāma hoti. Mānasamugghāṭitacittena saṅkhāre pariggaṇhato taṇhā nuppajjati. Taṇhāya anuppajjantiyā nikanti pariyādiṇṇā nāma hotīti idaṃ tāva visuddhikathāyaṃ vuttaṃ. 721. ใน ๓ บทนี้ คือ โดยการถอนทิฏฐิ, โดยการถอนมานะ, โดยการกำจัดความอยาก ไม่มีนัยแห่งการพิจารณาโดยเฉพาะ ก็รูปในเบื้องต่ำและอรูปในที่นี้ที่โยคีกำหนดแล้วนั้น เมื่อเห็นอยู่ ย่อมไม่เห็นสัตว์อื่นนอกเหนือไปจากรูปและอรูป จำเดิมแต่ที่ไม่เห็นสัตว์ สัตตสัญญาก็เป็นอันถูกถอนขึ้น เมื่อผู้กำหนดสังขารด้วยจิตที่ถอนสัตตสัญญาได้แล้ว ทิฏฐิย่อมไม่เกิดขึ้น เมื่อทิฏฐิไม่เกิดขึ้น ชื่อว่า ทิฏฐิเป็นอันถูกถอนขึ้น เมื่อผู้กำหนดสังขารด้วยจิตที่ถอนทิฏฐิได้แล้ว มานะย่อมไม่เกิดขึ้น เมื่อมานะไม่เกิดขึ้น ชื่อว่า มานะเป็นอันถูกถอนขึ้นด้วยดี เมื่อผู้กำหนดสังขารด้วยจิตที่ถอนมานะได้แล้ว ตัณหาย่อมไม่เกิดขึ้น เมื่อตัณหาไม่เกิดขึ้น ชื่อว่า ความอยากเป็นอันถูกกำจัดสิ้นแล้ว คำนี้ท่านกล่าวไว้ในวิสุทธิกถา Ariyavaṃsakathāyaṃ pana ‘‘diṭṭhiugghāṭanato mānasamugghāṭanato nikantipariyādānato’’ti mātikaṃ ṭhapetvā ayaṃ nayo dassito. ส่วนในอริยวงศ์กถา ท่านตั้งมาติกาไว้ว่า “โดยการถอนทิฏฐิ โดยการถอนมานะ โดยการกำหนดรู้แล้วละนิกกันติ” แล้วแสดงนัยนี้ไว้ ‘‘Ahaṃ vipassāmi, mama vipassanā’’ti gaṇhato hi diṭṭhisamugghāṭanaṃ nāma na hoti. ‘‘Saṅkhārāva saṅkhāre vipassanti sammasanti vavatthapenti pariggaṇhanti paricchindantī’’ti gaṇhato pana diṭṭhiugghāṭanaṃ nāma hoti. จริงอยู่ การถอนทิฏฐิย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ยึดถือว่า “เราเจริญวิปัสสนา วิปัสสนาของเรา” แต่การถอนทิฏฐิย่อมมีแก่ผู้ที่ยึดถือว่า “สังขารทั้งหลายนั่นแหละย่อมเห็นแจ้ง ย่อมพิจารณา ย่อมตัดสิน ย่อมกำหนด ย่อมจำกัด ซึ่งสังขารทั้งหลาย” ‘‘Suṭṭhu vipassāmi, manāpaṃ vipassāmī’’ti gaṇhato mānasamugghāṭo nāma na hoti. ‘‘Saṅkhārāva saṅkhāre vipassanti sammasanti vavatthapenti pariggaṇhanti paricchindantī’’ti gaṇhato pana mānasamugghāṭo nāma hoti. การถอนมานะย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ยึดถือว่า “เราเจริญวิปัสสนาดี เราเจริญวิปัสสนาเป็นที่พอใจ” แต่การถอนมานะย่อมมีแก่ผู้ที่ยึดถือว่า “สังขารทั้งหลายนั่นแหละย่อมเห็นแจ้ง ย่อมพิจารณา ย่อมตัดสิน ย่อมกำหนด ย่อมจำกัด ซึ่งสังขารทั้งหลาย” ‘‘Vipassituṃ sakkomī’’ti vipassanaṃ assādentassa nikantipariyādānaṃ nāma na hoti. ‘‘Saṅkhārāva saṅkhāre vipassanti sammasanti vavatthapenti pariggaṇhanti paricchindantī’’ti gaṇhato pana nikantipariyādānaṃ nāma hoti. การกำหนดรู้แล้วละนิกกันติย่อมไม่มีแก่ผู้ที่เพลิดเพลินในวิปัสสนาว่า “เราสามารถเจริญวิปัสสนาได้” แต่การกำหนดรู้แล้วละนิกกันติย่อมมีแก่ผู้ที่ยึดถือว่า “สังขารทั้งหลายนั่นแหละย่อมเห็นแจ้ง ย่อมพิจารณา ย่อมตัดสิน ย่อมกำหนด ย่อมจำกัด ซึ่งสังขารทั้งหลาย” Sace saṅkhārā attā bhaveyyuṃ, attāti gahetuṃ vaṭṭeyyuṃ, anattā ca pana attāti gahitā, tasmā te avasavattanaṭṭhena anattā, hutvā abhāvaṭṭhena aniccā, uppādavayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhāti passato diṭṭhiugghāṭanaṃ nāma hoti. ถ้าสังขารทั้งหลายพึงเป็นอัตตา ก็ควรจะยึดถือว่าเป็นอัตตา แต่เพราะเป็นอนัตตา (โยคี) กลับยึดถือว่าเป็นอัตตา ฉะนั้น การถอนทิฏฐิย่อมมีแก่ผู้ที่เห็นว่า สังขารเหล่านั้นเป็นอนัตตา เพราะไม่อยู่ในอำนาจ เป็นอนิจจัง เพราะเกิดขึ้นแล้วก็ไม่มี เป็นทุกข์ เพราะถูกเบียดเบียนด้วยความเกิดและความดับ Sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ, niccāti gahetuṃ vaṭṭeyyuṃ, aniccā ca pana niccāti gahitā, tasmā te hutvā abhāvaṭṭhena aniccā, uppādavayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhā, avasavattanaṭṭhena anattāti passato mānasamugghāṭo nāma hoti. ถ้าสังขารทั้งหลายพึงเป็นของเที่ยง ก็ควรจะยึดถือว่าเป็นของเที่ยง แต่เพราะเป็นของไม่เที่ยง (โยคี) กลับยึดถือว่าเป็นของเที่ยง ฉะนั้น การถอนมานะย่อมมีแก่ผู้ที่เห็นว่า สังขารเหล่านั้นเป็นอนิจจัง เพราะเกิดขึ้นแล้วก็ไม่มี เป็นทุกข์ เพราะถูกเบียดเบียนด้วยความเกิดและความดับ เป็นอนัตตา เพราะไม่อยู่ในอำนาจ Sace saṅkhārā sukhā bhaveyyuṃ, sukhāti gahetuṃ vaṭṭeyyuṃ, dukkhā ca pana sukhāti gahitā, tasmā te uppādavayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhā, hutvā abhāvaṭṭhena aniccā, avasavattanaṭṭhena anattāti passato nikantipariyādānaṃ nāma hoti. ถ้าสังขารทั้งหลายพึงเป็นสุข ก็ควรจะยึดถือว่าเป็นสุข แต่เพราะเป็นทุกข์ (โยคี) กลับยึดถือว่าเป็นสุข ฉะนั้น การกำหนดรู้แล้วละนิกกันติย่อมมีแก่ผู้ที่เห็นว่า สังขารเหล่านั้นเป็นทุกข์ เพราะถูกเบียดเบียนด้วยความเกิดและความดับ เป็นอนิจจัง เพราะเกิดขึ้นแล้วก็ไม่มี เป็นอนัตตา เพราะไม่อยู่ในอำนาจ Evaṃ saṅkhāre anattato passantassa diṭṭhisamugghāṭanaṃ nāma hoti. Aniccato passantassa mānasamugghāṭanaṃ nāma hoti. Dukkhato passantassa nikantipariyādānaṃ nāma hoti. Iti ayaṃ vipassanā attano attano ṭhāneyeva tiṭṭhatīti. ด้วยประการฉะนี้ การถอนทิฏฐิย่อมมีแก่ผู้เห็นสังขารโดยความเป็นอนัตตา การถอนมานะย่อมมีแก่ผู้เห็นโดยความเป็นอนิจจัง การกำหนดรู้แล้วละนิกกันติย่อมมีแก่ผู้เห็นโดยความเป็นทุกข์ ด้วยเหตุนี้ วิปัสสนานี้จึงตั้งอยู่ในฐานะของตนๆ เท่านั้น Evaṃ arūpasattakavasenāpi tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre sammasati. Ettāvatā panassa rūpakammaṭṭhānampi arūpakammaṭṭhānampi paguṇaṃ hoti. โยคีบุคคลย่อมพิจารณาสังขารทั้งหลายโดยยกไตรลักษณ์ขึ้น (พิจารณา) แม้ด้วยอำนาจอรูปสัตตกะ (หมวด ๗ แห่งธรรมที่เป็นอรูป) ด้วยประการฉะนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ทั้งรูปกรรมฐานและอรูปกรรมฐานของโยคีบุคคลนั้นย่อมแคล่วคล่อง 722. So evaṃ paguṇarūpārūpakammaṭṭhāno yā upari bhaṅgānupassanato paṭṭhāya pahānapariññāvasena sabbākārato pattabbā aṭṭhārasa mahāvipassanā, tāsaṃ idheva tāva ekadesaṃ paṭivijjhanto tappaṭipakkhe dhamme pajahati. 722. โยคีบุคคลนั้นผู้มีรูปกรรมฐานและอรูปกรรมฐานแคล่วคล่องแล้วอย่างนี้ ย่อมละธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อมหาวิปัสสนาเหล่านั้นได้ ในขณะที่กำลังแทงตลอดส่วนหนึ่งของมหาวิปัสสนา ๑๘ ประการ ซึ่งจะพึงบรรลุได้โดยอาการทั้งปวง ด้วยอำนาจแห่งปหานปริญญา จำเดิมแต่ภังคานุปัสสนาเป็นต้นไปในเบื้องหน้า ณ ที่นี้ (ในญาณนี้) นั่นเทียว Aṭṭhārasa mahāvipassanā nāma aniccānupassanādikā paññā. Yāsu aniccānupassanaṃ bhāvento niccasaññaṃ pajahati, dukkhānupassanaṃ bhāvento sukhasaññaṃ pajahati, anattānupassanaṃ bhāvento attasaññaṃ pajahati, nibbidānupassanaṃ bhāvento nandiṃ pajahati, virāgānupassanaṃ bhāvento rāgaṃ pajahati, nirodhānupassanaṃ bhāvento samudayaṃ pajahati, paṭinissaggānupassanaṃ bhāvento ādānaṃ pajahati, khayānupassanaṃ bhāvento ghanasaññaṃ pajahati, vayānupassanaṃ bhāvento āyūhanaṃ pajahati, vipariṇāmānupassanaṃ bhāvento dhuvasaññaṃ pajahati, animittānupassanaṃ bhāvento nimittaṃ pajahati, appaṇihitānupassanaṃ bhāvento paṇidhiṃ pajahati, suññatānupassanaṃ bhāvento abhinivesaṃ pajahati, adhipaññādhammavipassanaṃ bhāvento sārādānābhinivesaṃ pajahati, yathābhūtañāṇadassanaṃ bhāvento sammohābhinivesaṃ pajahati, ādīnavānupassanaṃ bhāvento ālayābhinivesaṃ pajahati, paṭisaṅkhānupassanaṃ bhāvento appaṭisaṅkhaṃ pajahati, vivaṭṭānupassanaṃ bhāvento saṃyogābhinivesaṃ pajahati. มหาวิปัสสนา ๑๘ ประการ คือ ปัญญา มีอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น ในมหาวิปัสสนาเหล่านั้น บุคคลเมื่อเจริญอนิจจานุปัสสนา ย่อมละนิจจสัญญา, เมื่อเจริญทุกขานุปัสสนา ย่อมละสุขสัญญา, เมื่อเจริญอนัตตานุปัสสนา ย่อมละอัตตสัญญา, เมื่อเจริญนิพพิทานุปัสสนา ย่อมละนันทิ, เมื่อเจริญวิราคานุปัสสนา ย่อมละราคะ, เมื่อเจริญนิโรธานุปัสสนา ย่อมละสมุทัย, เมื่อเจริญปฏินิสสัคคานุปัสสนา ย่อมละการยึดถือ, เมื่อเจริญขยานุปัสสนา ย่อมละฆนสัญญา, เมื่อเจริญวยานุปัสสนา ย่อมละความพากเพียร (ในภพ), เมื่อเจริญวิปริณามานุปัสสนา ย่อมละธุวสัญญา, เมื่อเจริญอนิมิตตานุปัสสนา ย่อมละนิมิต, เมื่อเจริญอัปปณิหิตานุปัสสนา ย่อมละความปรารถนา, เมื่อเจริญสุญญตานุปัสสนา ย่อมละอภินิเวส, เมื่อเจริญอธิปัญญาธัมมวิปัสสนา ย่อมละอภินิเวสในการยึดถือสาระ, เมื่อเจริญยถาภูตญาณทัสสนะ ย่อมละอภินิเวสคือความหลง, เมื่อเจริญอาทีนวานุปัสสนา ย่อมละอภินิเวสคือความอาลัย, เมื่อเจริญปฏิสังขานุปัสสนา ย่อมละการไม่พิจารณา, เมื่อเจริญวิวัฏฏานุปัสสนา ย่อมละอภินิเวสคือสัญโญชน์ Tāsu yasmā iminā aniccādilakkhaṇattayavasena saṅkhārā diṭṭhā, tasmā anicca-dukkha-anattānupassanā paṭividdhā honti. Yasmā ca ‘‘yā ca aniccānupassanā yā ca animittānupassanā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nānaṃ’’. Tathā ‘‘yā ca dukkhānupassanā yā ca appaṇihitānupassanā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nānaṃ’’. ‘‘Yā ca anattānupassanā yā ca suññatānupassanā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227) vuttaṃ. Tasmā tāpi paṭividdhā honti. ในมหาวิปัสสนาเหล่านั้น เพราะโยคีบุคคลนี้ได้เห็นสังขารทั้งหลายด้วยอำนาจแห่งไตรลักษณ์มีอนิจจลักษณะเป็นต้น ฉะนั้น อนิจจานุปัสสนา ทุกขานุปัสสนา และอนัตตานุปัสสนา จึงเป็นอันแทงตลอดแล้ว และเพราะมีคำกล่าวไว้ว่า “อนิจจานุปัสสนาใด อนิมิตตานุปัสสนาใด ธรรม ๒ อย่างนี้มีความหมายอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น” ฉันใด “ทุกขานุปัสสนาใด อัปปณิหิตานุปัสสนาใด ธรรม ๒ อย่างนี้มีความหมายอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น” และ “อนัตตานุปัสสนาใด สุญญตานุปัสสนาใด ธรรม ๒ อย่างนี้มีความหมายอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น” ฉะนั้น อนุปัสสนาแม้เหล่านั้นก็เป็นอันแทงตลอดแล้ว Adhipaññādhammavipassanā pana sabbāpi vipassanā. Yathābhūtañāṇadassanaṃ kaṅkhāvitaraṇavisuddhiyā eva saṅgahitaṃ. Iti idampi dvayaṃ paṭividdhameva hoti. Sesesu vipassanāñāṇesu kiñci paṭividdhaṃ, kiñci appaṭividdhaṃ, tesaṃ vibhāgaṃ parato āvikarissāma. ส่วนอธิปัญญาธัมมวิปัสสนาก็คือวิปัสสนาทั้งหมด ยถาภูตญาณทัสสนะก็สงเคราะห์เข้าในกังขาวิตรณวิสุทธิแล้ว ฉะนั้น ญาณทั้งสองแม้นี้ก็เป็นอันแทงตลอดแล้วนั่นเทียว ในบรรดาวิปัสสนาญาณที่เหลือ บางอย่างก็แทงตลอดแล้ว บางอย่างก็ยังไม่แทงตลอด ซึ่งการจำแนกญาณเหล่านั้น (เรา) จักแสดงให้ปรากฏในภายหลัง Yadeva hi paṭividdhaṃ, taṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘evaṃ paguṇarūpārūpakammaṭṭhāno yā upari bhaṅgānupassanato paṭṭhāya pahānapariññāvasena sabbākārato pattabbā aṭṭhārasa mahāvipassanā. Tāsaṃ idheva tāva ekadesaṃ paṭivijjhanto tappaṭipakkhe dhamme pajahatī’’ti. จริงอยู่ คำที่เรากล่าวไว้นี้ว่า “โยคีบุคคลนั้นผู้มีรูปกรรมฐานและอรูปกรรมฐานแคล่วคล่องแล้วอย่างนี้ ย่อมละธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อมหาวิปัสสนาเหล่านั้นได้ ในขณะที่กำลังแทงตลอดส่วนหนึ่งของมหาวิปัสสนา ๑๘ ประการ ซึ่งจะพึงบรรลุได้โดยอาการทั้งปวง ด้วยอำนาจแห่งปหานปริญญา จำเดิมแต่ภังคานุปัสสนาเป็นต้นไปในเบื้องหน้า ณ ที่นี้ (ในญาณนี้) นั่นเทียว” เรากล่าวหมายถึงญาณที่แทงตลอดแล้วนั่นเอง Udayabbayañāṇakathā อุทัยพพยญาณกถา 723. So evaṃ aniccānupassanādipaṭipakkhānaṃ niccasaññādīnaṃ pahānena visuddhañāṇo sammasanañāṇassa pāraṃ gantvā, yaṃ taṃ sammasanañāṇānantaraṃ ‘‘paccuppannānaṃ dhammānaṃ vipariṇāmānupassane paññā udayabbayānupassane ñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 1.6) udayabbayānupassanaṃ vuttaṃ, tassa adhigamāya yogaṃ ārabhati. Ārabhamāno ca saṅkhepato tāva ārabhati. Tatrāyaṃ pāḷi – 723. โยคีบุคคลนั้น มีญาณบริสุทธิ์แล้ว ด้วยการละนิจจสัญญาเป็นต้น อันเป็นปฏิปักษ์ต่ออนิจจานุปัสสนาเป็นต้นอย่างนี้แล้ว ก้าวล่วงฝั่งแห่งสัมมสนญาณแล้ว จึงปรารภความเพียรเพื่อบรรลุอุทยัพพยานุปัสสนาญาณ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในลำดับแห่งสัมมสนญาณว่า “ปัญญาในการพิจารณาเห็นความแปรปรวนแห่งธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน เป็นญาณในการพิจารณาเห็นความเกิดและความดับ” ก็เมื่อปรารภอยู่ ย่อมปรารภโดยสังเขปก่อน ในเรื่องนั้น มีพระบาลีดังนี้ ‘‘Kathaṃ paccuppannānaṃ dhammānaṃ vipariṇāmānupassane paññā udayabbayānupassane ñāṇaṃ? Jātaṃ rūpaṃ paccuppannaṃ, tassa nibbattilakkhaṇaṃ udayo, vipariṇāmalakkhaṇaṃ vayo, anupassanā ñāṇaṃ. Jātā vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ… jātaṃ cakkhu…pe… jāto bhavo paccuppanno, tassa nibbattilakkhaṇaṃ udayo, vipariṇāmalakkhaṇaṃ vayo, anupassanā ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.49). ปัญญาในการพิจารณาเห็นความแปรปรวนแห่งธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน เป็นญาณในการพิจารณาเห็นความเกิดและความดับ เป็นอย่างไร? รูปที่เกิดขึ้นแล้ว เป็นปัจจุบัน, ลักษณะที่เกิดขึ้นแห่งรูปที่เป็นปัจจุบันนั้น เป็นความเกิด, ลักษณะที่แปรปรวนไป เป็นความดับ, การพิจารณาเห็น เป็นญาณ. เวทนาที่เกิดขึ้นแล้ว... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ... จักษุที่เกิดขึ้นแล้ว...ฯลฯ... ภพที่เกิดขึ้นแล้ว เป็นปัจจุบัน, ลักษณะที่เกิดขึ้นแห่งภพที่เป็นปัจจุบันนั้น เป็นความเกิด, ลักษณะที่แปรปรวนไป เป็นความดับ, การพิจารณาเห็น เป็นญาณ. So iminā pāḷinayena jātassa nāmarūpassa nibbattilakkhaṇaṃ jātiṃ uppādaṃ abhinavākāraṃ ‘‘udayo’’ti, vipariṇāmalakkhaṇaṃ khayaṃ bhaṅgaṃ ‘‘vayo’’ti samanupassati. So evaṃ pajānāti ‘‘imassa nāmarūpassa uppattito pubbe anuppannassa rāsi vā nicayo vā natthi, uppajjamānassāpi rāsito vā nicayato vā āgamanaṃ nāma natthi, nirujjhamānassāpi disāvidisāgamanaṃ nāma natthi, niruddhassāpi ekasmiṃ ṭhāne rāsito nicayato nidhānato avaṭṭhānaṃ nāma natthi. Yathā pana vīṇāya vādiyamānāya uppannasaddassa neva uppattito pubbe sannicayo atthi, na uppajjamāno sannicayato āgato, na nirujjhamānassa disāvidisāgamanaṃ atthi, na niruddho katthaci sannicito tiṭṭhati, atha kho vīṇañca upavīṇañca purisassa ca tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicca ahutvā sambhoti, hutvā paṭiveti. Evaṃ sabbepi rūpārūpino dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’’ti. โยคีบุคคลนั้น ย่อมพิจารณาเห็นลักษณะที่เกิดขึ้น คือ ชาติ ความเกิด อาการที่เกิดขึ้นใหม่ แห่งนามรูปที่เกิดขึ้นแล้ว ตามนัยพระบาลีนี้ว่า “เป็นความเกิด” ย่อมพิจารณาเห็นลักษณะที่แปรปรวนไป คือ ความสิ้นไป ความแตกไป ว่า “เป็นความดับ” เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า “ก่อนแต่นามรูปนี้จะเกิดขึ้น นามรูปที่ยังไม่เกิด ไม่มีกองหรือกลุ่มเลย, แม้นามรูปที่กำลังเกิดขึ้น ก็ไม่ได้มาแต่กองหรือกลุ่ม, แม้นามรูปที่กำลังดับ ก็ไม่ได้ไปสู่ทิศน้อยทิศใหญ่, แม้นามรูปที่ดับแล้ว ก็ไม่ได้ตั้งอยู่โดยเป็นกอง เป็นกลุ่ม หรือเป็นคลังเก็บไว้ในที่แห่งหนึ่ง. เปรียบเหมือนเสียงพิณที่เกิดขึ้นเมื่อเขาดีดอยู่ ก่อนแต่จะเกิดก็ไม่มีที่สั่งสมไว้, เมื่อเกิดขึ้นก็ไม่ได้มาจากที่สั่งสม, เมื่อกำลังดับก็ไม่ได้ไปสู่ทิศน้อยทิศใหญ่, เมื่อดับแล้วก็ไม่ได้ตั้งสั่งสมอยู่ที่ไหน, แต่เสียงนั้นอาศัยพิณ องค์ประกอบของพิณ และความพยายามอันสมควรของบุรุษแล้ว มิได้มีก็เกิดขึ้น, ครั้นเกิดขึ้นแล้วก็หายไป. ฉันใดก็ดี ธรรมทั้งหลายที่เป็นรูปและอรูปทั้งหมดก็ฉันนั้น มิได้มีก็เกิดขึ้น, ครั้นเกิดขึ้นแล้วก็หายไป” 724. Evaṃ saṅkhepato udayabbayamanasikāraṃ katvā puna yāni etasseva udayabbayañāṇassa vibhaṅge – 724. ครั้นโยคีบุคคลนั้นทำอุทยัพพยมนสิการโดยสังเขปอย่างนี้แล้ว ในวิภังค์แห่งอุทยัพพยญาณนั้นนั่นแล ยังมีข้อที่ท่านกล่าวไว้อีกว่า ‘‘Avijjāsamudayā rūpasamudayoti paccayasamudayaṭṭhena rūpakkhandhassa udayaṃ passati. Taṇhāsamudayā… kammasamudayā… āhārasamudayā rūpasamudayoti paccayasamudayaṭṭhena rūpakkhandhassa udayaṃ passati. Nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passati. Rūpakkhandhassa udayaṃ passanto imāni pañca lakkhaṇāni passati. “โยคีบุคคลย่อมเห็นความเกิดขึ้นแห่งรูปขันธ์ โดยอรรถว่าเป็นความเกิดขึ้นแห่งปัจจัยว่า ‘เพราะอวิชชาเป็นสมุทัย รูปจึงเป็นสมุทัย’ ย่อมเห็นความเกิดขึ้นแห่งรูปขันธ์ โดยอรรถว่าเป็นความเกิดขึ้นแห่งปัจจัยว่า ‘เพราะตัณหาเป็นสมุทัย... เพราะกรรมเป็นสมุทัย... เพราะอาหารเป็นสมุทัย รูปจึงเป็นสมุทัย’ แม้เมื่อเห็นลักษณะที่เกิดขึ้น ก็ย่อมเห็นความเกิดขึ้นแห่งรูปขันธ์ เมื่อเห็นความเกิดขึ้นแห่งรูปขันธ์ ย่อมเห็นลักษณะ ๕ ประการเหล่านี้ ‘‘Avijjānirodhā rūpanirodhoti paccayanirodhaṭṭhena rūpakkhandhassa vayaṃ passati. Taṇhānirodhā… kammanirodhā… āhāranirodhā rūpanirodhoti paccayanirodhaṭṭhena rūpakkhandhassa vayaṃ passati. Vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa vayaṃ passati. Rūpakkhandhassa vayaṃ passantopi imāni pañca lakkhaṇāni passati’’ (paṭi. ma. 1.50). “โยคีบุคคลย่อมเห็นความดับแห่งรูปขันธ์ โดยอรรถว่าเป็นความดับแห่งปัจจัยว่า ‘เพราะอวิชชาดับ รูปจึงดับ’ ย่อมเห็นความดับแห่งรูปขันธ์ โดยอรรถว่าเป็นความดับแห่งปัจจัยว่า ‘เพราะตัณหาดับ... เพราะกรรมดับ... เพราะอาหารดับ รูปจึงดับ’ แม้เมื่อเห็นลักษณะที่แปรปรวนไป ก็ย่อมเห็นความดับแห่งรูปขันธ์ แม้เมื่อเห็นความดับแห่งรูปขันธ์ ก็ย่อมเห็นลักษณะ ๕ ประการเหล่านี้” Tathā ‘‘avijjāsamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati. Taṇhāsamudayā… kammasamudayā… phassasamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati. Nibbattilakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa udayaṃ passati. Vedanākkhandhassa udayaṃ passanto imāni pañca lakkhaṇāni passati. Avijjānirodhā… taṇhānirodhā… kammanirodhā… phassanirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati. Vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa vayaṃ passati. Vedanākkhandhassa vayaṃ passanto imāni pañca lakkhaṇāni passati’’ (paṭi. ma. 1.50). ฉันนั้นเหมือนกัน โยคีบุคคลย่อมเห็นความเกิดขึ้นแห่งเวทนาขันธ์ โดยอรรถว่าเป็นความเกิดขึ้นแห่งปัจจัยว่า ‘เพราะอวิชชาเป็นสมุทัย เวทนาจึงเป็นสมุทัย’ ย่อมเห็นความเกิดขึ้นแห่งเวทนาขันธ์ โดยอรรถว่าเป็นความเกิดขึ้นแห่งปัจจัยว่า ‘เพราะตัณหาเป็นสมุทัย... เพราะกรรมเป็นสมุทัย... เพราะผัสสะเป็นสมุทัย เวทนาจึงเป็นสมุทัย’ แม้เมื่อเห็นลักษณะที่เกิดขึ้น ก็ย่อมเห็นความเกิดขึ้นแห่งเวทนาขันธ์ เมื่อเห็นความเกิดขึ้นแห่งเวทนาขันธ์ ย่อมเห็นลักษณะ ๕ ประการเหล่านี้. ‘เพราะอวิชชาดับ... เพราะตัณหาดับ... เพราะกรรมดับ... เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ’ ย่อมเห็นความดับแห่งเวทนาขันธ์ โดยอรรถว่าเป็นความดับแห่งปัจจัย, แม้เมื่อเห็นลักษณะที่แปรปรวนไป ก็ย่อมเห็นความดับแห่งเวทนาขันธ์, เมื่อเห็นความดับแห่งเวทนาขันธ์ ย่อมเห็นลักษณะ ๕ ประการเหล่านี้. Vedanākkhandhassa viya ca saññāsaṅkhāraviññāṇakkhandhānaṃ. Ayaṃ pana viseso, viññāṇakkhandhassa phassaṭṭhāne ‘‘nāmarūpasamudayā, nāmarūpanirodhā’’ti – พึงเห็นความเกิดขึ้นและความดับแห่งสัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ และวิญญาณขันธ์ เหมือนแห่งเวทนาขันธ์ แต่มีความต่างกันดังนี้ คือ ในส่วนของวิญญาณขันธ์ ในตำแหน่งของผัสสะ พึงกล่าวว่า “เพราะนามรูปเป็นสมุทัย, เพราะนามรูปดับ” Evaṃ ekekassa khandhassa udayabbayadassane dasa dasa katvā paññāsa lakkhaṇāni vuttāni. Tesaṃ vasena evampi rūpassa udayo evampi rūpassa vayo, evampi rūpaṃ udeti, evampi rūpaṃ vetīti paccayato ceva khaṇato ca vitthārena manasikāraṃ karoti. ในการเห็นความเกิดและความดับแห่งขันธ์แต่ละขันธ์ มีลักษณะ ๑๐ อย่างๆ ละ ๑๐ รวมเป็น ๕๐ ลักษณะ ที่ท่านกล่าวไว้อย่างนี้ โยคีบุคคลนั้นย่อมทำมนสิการโดยพิสดารโดยปัจจัยและโดยขณะ ด้วยอำนาจแห่งลักษณะ ๕๐ เหล่านั้นว่า “ความเกิดขึ้นแห่งรูปมีอย่างนี้ ความดับแห่งรูปมีอย่างนี้, รูปย่อมเกิดขึ้นอย่างนี้, รูปย่อมดับไปอย่างนี้” 725. Tassevaṃ manasikaroto ‘‘iti kirime dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’’ti ñāṇaṃ visadataraṃ hoti. Tassevaṃ paccayato ceva khaṇato ca dvedhā udayabbayaṃ passato saccapaṭiccasamuppādanayalakkhaṇabhedā pākaṭā honti. 725. เมื่อโยคีบุคคลนั้นมนสิการอยู่อย่างนี้ ญาณย่อมแจ่มแจ้งขึ้นว่า “ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้มิได้มีก็เกิดขึ้น, ครั้นเกิดขึ้นแล้วก็หายไป” เมื่อเธอนั้นเห็นความเกิดและความดับโดย ๒ ทาง คือ โดยปัจจัยและโดยขณะอย่างนี้อยู่ ความแตกต่างแห่งสัจจะ ปฏิจจสมุปบาท นัย และลักษณะ ย่อมปรากฏชัด. 726. Yañhi so avijjādisamudayā khandhānaṃ samudayaṃ, avijjādinirodhā ca khandhānaṃ nirodhaṃ passati, idamassa paccayato udayabbayadassanaṃ. Yaṃ pana nibbattilakkhaṇavipariṇāmalakkhaṇāni passanto khandhānaṃ udayabbayaṃ passati, idamassa khaṇato udayabbayadassanaṃ, uppattikkhaṇeyeva hi nibbattilakkhaṇaṃ. Bhaṅgakkhaṇe ca vipariṇāmalakkhaṇaṃ. 726. จริงอยู่ การที่โยคีบุคคลนั้นเห็นความเกิดขึ้นแห่งขันธ์ทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นต้นเป็นสมุทัย และเห็นความดับแห่งขันธ์ทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นต้นดับไป นี้เป็นการเห็นความเกิดและความดับโดยปัจจัยของเธอนั้น. ส่วนการที่โยคีบุคคลนั้นเมื่อเห็นลักษณะที่เกิดขึ้นและลักษณะที่แปรปรวนไป ย่อมเห็นความเกิดและความดับแห่งขันธ์ทั้งหลาย นี้เป็นการเห็นความเกิดและความดับโดยขณะของเธอนั้น, เพราะว่า ลักษณะที่เกิดขึ้นมีในอุปปาทขณะเท่านั้น, และลักษณะที่แปรปรวนไปมีในภังคขณะ. 727. Iccassevaṃ paccayato ceva khaṇato ca dvedhā udayabbayaṃ passato paccayato udayadassanena samudayasaccaṃ pākaṭaṃ hoti janakāvabodhato. Khaṇato udayadassanena dukkhasaccaṃ pākaṭaṃ hoti jātidukkhāvabodhato. Paccayato vayadassanena nirodhasaccaṃ pākaṭaṃ hoti paccayānuppādena paccayavataṃ anuppādāvabodhato. Khaṇato vayadassanena dukkhasaccameva pākaṭaṃ hoti maraṇadukkhāvabodhato. Yañcassa udayabbayadassanaṃ, maggovāyaṃ lokikoti maggasaccaṃ pākaṭaṃ hoti tatra sammohavighātato. 727. เมื่อโยคีบุคคลนั้นเห็นความเกิดและความดับโดย ๒ ประการ คือ โดยปัจจัยและโดยขณะ อยู่อย่างนี้ สมุทัยสัจจะย่อมปรากฏ เพราะเห็นความเกิดโดยปัจจัย เนื่องจากรู้แจ้งถึงเหตุอันยังผลให้เกิด. ทุกขสัจจะย่อมปรากฏ เพราะเห็นความเกิดโดยขณะ เนื่องจากรู้แจ้งถึงชาติทุกข์. นิโรธสัจจะย่อมปรากฏ เพราะเห็นความดับโดยปัจจัย เนื่องจากรู้แจ้งถึงความไม่เกิดแห่งธรรมที่มีปัจจัย เพราะปัจจัยไม่เกิด. ทุกขสัจจะนั่นแหละย่อมปรากฏ เพราะเห็นความดับโดยขณะ เนื่องจากรู้แจ้งถึงมรณทุกข์. และญาณที่เห็นความเกิดและความดับของโยคีบุคคลนั้นใด ญาณนั้นเป็นโลกิยมรรค เพราะฉะนั้น มรรคสัจจะจึงปรากฏ เพราะกำจัดความหลงในญาณนั้นได้. 728. Paccayato cassa udayadassanena anulomo paṭiccasamuppādo pākaṭo hoti, ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hotī’’ti (ma. ni. 1.404; saṃ. ni. 2.21; udā. 1) avabodhato. Paccayato vayadassanena paṭilomo paṭiccasamuppādo pākaṭo hoti, ‘‘imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī’’ti (ma. ni. 1.406; saṃ. ni. 2.21; udā. 2) avabodhato. Khaṇato pana udayabbayadassanena paṭiccasamuppannā dhammā pākaṭā honti saṅkhatalakkhaṇāvabodhato. Udayabbayavanto hi saṅkhatā, te ca paṭiccasamuppannāti. 728. อนึ่ง อนุโลมปฏิจจสมุปบาท ย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้น เพราะเห็นความเกิดโดยปัจจัย เนื่องจากรู้แจ้งว่า "เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี". ปฏิโลมปฏิจจสมุปบาท ย่อมปรากฏ เพราะเห็นความดับโดยปัจจัย เนื่องจากรู้แจ้งว่า "เพราะสิ่งนี้ดับ สิ่งนี้ย่อมดับ". ส่วนปฏิจจสมุปปันนธรรมทั้งหลาย ย่อมปรากฏ เพราะเห็นความเกิดและความดับโดยขณะ เนื่องจากรู้แจ้งถึงสังขตลักษณะ. จริงอยู่ ธรรมที่มีความเกิดและความดับเป็นสังขตะ และธรรมเหล่านั้นเป็นปฏิจจสมุปปันนธรรม. 729. Paccayato cassa udayadassanena ekattanayo pākaṭo hoti hetuphalasambandhena santānassa anupacchedāvabodhato. Atha suṭṭhutaraṃ ucchedadiṭṭhiṃ pajahati. Khaṇato udayadassanena nānattanayo pākaṭo hoti navanavānaṃ uppādāvabodhato. Atha suṭṭhutaraṃ sassatadiṭṭhiṃ pajahati. Paccayato cassa udayabbayadassanena abyāpāranayo pākaṭo hoti dhammānaṃ avasavattibhāvāvabodhato. Atha suṭṭhutaraṃ attadiṭṭhiṃ pajahati. Paccayato pana udayadassanena evaṃdhammatānayo pākaṭo hoti paccayānurūpena phalassa uppādāvabodhato. Atha suṭṭhutaraṃ akiriyadiṭṭhiṃ pajahati. 729. อนึ่ง เอกัตตนัย ย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้น เพราะเห็นความเกิดโดยปัจจัย เนื่องจากรู้แจ้งถึงความไม่ขาดสายแห่งสันตติ โดยความสัมพันธ์แห่งเหตุและผล. ลำดับนั้น เธอย่อมละอุจเฉททิฏฐิได้ดียิ่งขึ้น. นานัตตนัย ย่อมปรากฏ เพราะเห็นความเกิดโดยขณะ เนื่องจากรู้แจ้งถึงการเกิดขึ้นแห่งธรรมใหม่ๆ. ลำดับนั้น เธอย่อมละสัสสตทิฏฐิได้ดียิ่งขึ้น. อัพยาปารนัย ย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้น เพราะเห็นความเกิดและความดับโดยปัจจัย เนื่องจากรู้แจ้งถึงภาวะที่ธรรมทั้งหลายไม่อยู่ในอำนาจ. ลำดับนั้น เธอย่อมละอัตตทิฏฐิได้ดียิ่งขึ้น. ส่วนเอวํธัมมตานัย ย่อมปรากฏ เพราะเห็นความเกิดโดยปัจจัย เนื่องจากรู้แจ้งถึงการเกิดขึ้นแห่งผลสมควรแก่ปัจจัย. ลำดับนั้น เธอย่อมละอกิริยทิฏฐิได้ดียิ่งขึ้น. 730. Paccayato cassa udayadassanena anattalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hoti dhammānaṃ nirīhakattapaccayapaṭibaddhavuttitāvabodhato. Khaṇato udayabbayadassanena aniccalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hoti hutvā abhāvāvabodhato, pubbantāparantavivekāvabodhato ca. Dukkhalakkhaṇampi pākaṭaṃ hoti udayabbayehi paṭipīḷanāvabodhato. Sabhāvalakkhaṇampi pākaṭaṃ hoti udayabbayaparicchinnāvabodhato. Sabhāvalakkhaṇe saṅkhatalakkhaṇassa tāvakālikattampi pākaṭaṃ hoti udayakkhaṇe vayassa, vayakkhaṇe ca udayassa abhāvāvabodhatoti. 730. อนึ่ง อนัตตลักษณะ ย่อมปรากฏแก่โยคีบุคคลนั้น เพราะเห็นความเกิดโดยปัจจัย เนื่องจากรู้แจ้งถึงความเป็นไปที่เนื่องด้วยปัจจัยและความไม่มีผู้กระทำแห่งธรรมทั้งหลาย. อนิจจลักษณะ ย่อมปรากฏ เพราะเห็นความเกิดและความดับโดยขณะ เนื่องจากรู้แจ้งถึงความมีแล้วกลับไม่มี และเนื่องจากรู้แจ้งถึงความว่างจากส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลาย. ทุกขลักษณะ ก็ย่อมปรากฏ เนื่องจากรู้แจ้งถึงการถูกเบียดเบียนโดยความเกิดและความดับ. สภาวลักษณะ ก็ย่อมปรากฏ เนื่องจากรู้แจ้งถึงการถูกกำหนดโดยความเกิดและความดับ. ในสภาวลักษณะนั้น แม้ความเป็นไปชั่วขณะแห่งสังขตลักษณะก็ย่อมปรากฏ เนื่องจากรู้แจ้งถึงความไม่มีแห่งความดับในขณะที่เกิด และความไม่มีแห่งความเกิดในขณะที่ดับ. 731. Tassevaṃ pākaṭībhūtasaccapaṭiccasamuppādanayalakkhaṇabhedassa ‘‘evaṃ kira nāmime dhammā anuppannapubbā uppajjanti, uppannā nirujjhantī’’ti niccanavāva hutvā saṅkhārā upaṭṭhahanti. Na kevalañca niccanavā, sūriyuggamane ussāvabindu viya udakabubbuḷo viya udake daṇḍarāji viya āragge sāsapo viya vijjuppādo viya ca parittaṭṭhāyino. Māyāmarīcisupinantaalātacakkagandhabbanagarapheṇakadaliādayo viya assārā nissārāti cāpi upaṭṭhahanti. 731. เมื่อโยคีบุคคลนั้นมีสัจจะ ปฏิจจสมุปบาท นัย และลักษณะต่างๆ ปรากฏแล้วอย่างนี้ สังขารทั้งหลายย่อมปรากฏเป็นของใหม่เสมอไปว่า "ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน ย่อมเกิดขึ้น ครั้นเกิดขึ้นแล้ว ย่อมดับไป". และสังขารทั้งหลายไม่เพียงแต่ปรากฏเป็นของใหม่เสมอไปเท่านั้น แต่ยังปรากฏว่าเป็นสิ่งที่ตั้งอยู่ได้ชั่วครู่ ดุจหยาดน้ำค้างเมื่อพระอาทิตย์ขึ้น ดุจฟองน้ำ ดุจริ้วรอยที่ขีดในน้ำ ดุจเมล็ดพันธุ์ผักกาดบนปลายเหล็กแหลม และดุจฟ้าแลบ. ทั้งยังปรากฏว่าเป็นสิ่งที่ไม่มีแก่นสาร เป็นสิ่งที่ว่างเปล่า ดุจมายา พยับแดด ความฝัน จักรไฟ เมืองคนธรรพ์ ฟองน้ำ และต้นกล้วย เป็นต้น. Ettāvatānena ‘‘vayadhammameva uppajjati, uppannañca vayaṃ upetī’’ti iminā ākārena samapaññāsa lakkhaṇāni paṭivijjhitvā ṭhitaṃ udayabbayānupassanaṃ nāma taruṇavipassanāñāṇaṃ adhigataṃ hoti, yassādhigamā āraddhavipassakoti saṅkhaṃ gacchati. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ โยคีบุคคลนั้นย่อมได้บรรลุญาณชื่อว่า ตรุณวิปัสสนาญาณ คือ อุทยัพพยานุปัสสนา ซึ่งตั้งอยู่โดยการแทงตลอดลักษณะ ๕๐ ประการ ด้วยอาการอย่างนี้ว่า "สิ่งที่มีความดับเป็นธรรมดานั่นแหละย่อมเกิดขึ้น และสิ่งที่เกิดขึ้นแล้วย่อมถึงซึ่งความดับ". เพราะการบรรลุญาณนั้น เธอจึงนับได้ว่าเป็นผู้ปรารภวิปัสสนาแล้ว. Vipassanupakkilesakathā ว่าด้วยเรื่องอุปกิเลสแห่งวิปัสสนา 732. Athassa imāya taruṇavipassanāya āraddhavipassakassa dasa vipassanupakkilesā uppajjanti. Vipassanupakkilesā hi paṭivedhappattassa ariyasāvakassa ceva vippaṭipannakassa ca nikkhittakammaṭṭhānassa kusītapuggalassa nuppajjanti. Sammāpaṭipannakassa pana yuttapayuttassa āraddhavipassakassa kulaputtassa uppajjantiyeva. 732. ครั้งนั้น อุปกิเลสแห่งวิปัสสนา ๑๐ ประการ ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ปรารภวิปัสสนาแล้วด้วยตรุณวิปัสสนานี้. จริงอยู่ อุปกิเลสแห่งวิปัสสนาจะไม่เกิดขึ้นแก่พระอริยสาวกผู้บรรลุถึงการแทงตลอดแล้ว แก่ผู้ปฏิบัติผิด แก่ผู้ทอดทิ้งกรรมฐาน และแก่บุคคลผู้เกียจคร้าน. แต่จะเกิดขึ้นแก่กุลบุตรผู้ปฏิบัติชอบ ผู้ประกอบความเพียร ผู้ปรารภวิปัสสนาแล้วเท่านั้น. Katame pana te dasa upakkilesāti? Obhāso, ñāṇaṃ, pīti, passaddhi, sukhaṃ, adhimokkho, paggaho, upaṭṭhānaṃ, upekkhā, nikantīti. Vuttañhetaṃ – ก็อุปกิเลส ๑๐ ประการเหล่านั้นคืออะไรบ้าง? คือ โอภาส ญาณ ปีติ ปัสสัทธิ สุขะ อธิโมกข์ ปัคคาหะ อุปัฏฐาน อุเบกขา และนิกกันติ. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘Kathaṃ dhammuddhaccaviggahitamānasaṃ hoti? Aniccato manasikaroto obhāso uppajjati, ‘obhāso dhammo’ti obhāsaṃ āvajjati, tato vikkhepo uddhaccaṃ. Tena uddhaccena viggahitamānaso aniccato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Dukkhato… anattato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti’’. "จิตที่ถูกความฟุ้งซ่านในธรรมครอบงำเป็นอย่างไร? เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง โอภาสย่อมเกิดขึ้น, เธอย่อมคำนึงถึงโอภาสนั้นว่า 'โอภาสเป็นธรรม', จากนั้นความฟุ้งซ่านคืออุทธัจจะย่อมเกิดขึ้น. เมื่อมีจิตถูกอุทธัจจะนั้นครอบงำ เธอย่อมไม่รู้ตามความเป็นจริงซึ่งการปรากฏโดยความเป็นของไม่เที่ยง. ซึ่งการปรากฏโดยความเป็นทุกข์... ซึ่งการปรากฏโดยความเป็นอนัตตา เธอย่อมไม่รู้ตามความเป็นจริง". Tathā ‘‘aniccato manasikaroto ñāṇaṃ uppajjati…pe… pīti… passaddhi… sukhaṃ… adhimokkho… paggaho… upaṭṭhānaṃ… upekkhā… nikanti uppajjati, ‘nikanti dhammo’ti nikantiṃ āvajjati, tato vikkhepo uddhaccaṃ. Tena uddhaccena viggahitamānaso aniccato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Dukkhato… anattato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānātī’’ti (paṭi. ma. 2.6). ฉันใดก็ฉันนั้น "เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง ญาณย่อมเกิดขึ้น...ฯลฯ... ปีติ... ปัสสัทธิ... สุขะ... อธิโมกข์... ปัคคาหะ... อุปัฏฐาน... อุเบกขา... นิกกันติย่อมเกิดขึ้น, เธอย่อมคำนึงถึงนิกกันตินั้นว่า 'นิกกันติเป็นธรรม', จากนั้นความฟุ้งซ่านคืออุทธัจจะย่อมเกิดขึ้น. เมื่อมีจิตถูกอุทธัจจะนั้นครอบงำ เธอย่อมไม่รู้ตามความเป็นจริงซึ่งการปรากฏโดยความเป็นของไม่เที่ยง. ซึ่งการปรากฏโดยความเป็นทุกข์... ซึ่งการปรากฏโดยความเป็นอนัตตา เธอย่อมไม่รู้ตามความเป็นจริง" ดังนี้. 733. Tattha obhāsoti vipassanobhāso. Tasmiṃ uppanne yogāvacaro ‘‘na vata me ito pubbe evarūpo obhāso uppannapubbo, addhā maggappattosmi phalapattosmī’’ti amaggameva ‘‘maggo’’ti, aphalameva ca ‘‘phala’’nti gaṇhāti. Tassa amaggaṃ ‘‘maggo’’ti aphalaṃ ‘‘phala’’nti gaṇhato vipassanāvīthi ukkantā nāma hoti. So attano mūlakammaṭṭhānaṃ vissajjetvā obhāsameva assādento nisīdati. 733. บรรดาอุปกิเลส ๑๐ อย่างนั้น โอภาส ได้แก่ วิปัสสนาโอภาส (แสงสว่างแห่งวิปัสสนา) เมื่อโอภาสนั้นเกิดขึ้นแล้ว พระโยคาวจรย่อมคิดว่า "โอหนอ แสงสว่างเช่นนี้ไม่เคยเกิดขึ้นแก่เรามาก่อนเลยในกาลก่อนแต่นี้ แน่แท้ เราเป็นผู้ถึงมรรค ถึงผลแล้ว" ดังนี้แล้ว ย่อมยึดถือเอามรรคเทียมว่าเป็นมรรค และผลเทียมว่าเป็นผล เมื่อท่านยึดถือมรรคเทียมว่าเป็นมรรค ผลเทียมว่าเป็นผลอยู่อย่างนั้น วิถีแห่งวิปัสสนาของท่านชื่อว่าพลาดไปแล้ว ท่านละทิ้งมูลกรรมฐานของตนเสียแล้ว นั่งเสวยโอภาสอยู่นั่นเอง So kho panāyaṃ obhāso kassaci bhikkhuno pallaṅkaṭṭhānamattameva obhāsento uppajjati. Kassaci antogabbhaṃ. Kassaci bahigabbhampi. Kassaci sakalavihāraṃ, gāvutaṃ, aḍḍhayojanaṃ, yojanaṃ, dviyojanaṃ, tiyojanaṃ…pe… kassaci pathavītalato yāva akaniṭṭhabrahmalokā ekālokaṃ kurumāno. Bhagavato pana dasasahassilokadhātuṃ obhāsento udapādi. ก็โอภาสนี้ เมื่อเกิดขึ้นแก่ภิกษุบางรูป ย่อมเกิดขึ้นส่องสว่างเพียงแค่ที่บัลลังก์ แก่บางรูป (ส่องสว่าง) ภายในห้อง แก่บางรูป (ส่องสว่าง) แม้ภายนอกห้อง แก่บางรูป (ส่องสว่าง) ทั่วทั้งวิหาร, คาวุตหนึ่ง, กึ่งโยชน์, โยชน์หนึ่ง, สองโยชน์, สามโยชน์...ฯลฯ... แก่บางรูป (เกิดขึ้น) ทำให้เป็นแสงสว่างอันเดียวกันตั้งแต่พื้นดินจนถึงอกนิฏฐพรหมโลก ส่วนของพระผู้มีพระภาค ได้เกิดขึ้นส่องสว่างไปทั่วหมื่นโลกธาตุ Evaṃ vemattatāya cassa idaṃ vatthu – cittalapabbate kira dvikuṭṭagehassa anto dve therā nisīdiṃsu. Taṃdivasañca kāḷapakkhuposatho hoti, meghapaṭalacchannā disā, rattibhāge caturaṅgasamannāgataṃ tamaṃ pavattati. Atheko thero āha – ‘‘bhante, mayhaṃ idāni cetiyaṅgaṇamhi sīhāsane pañcavaṇṇāni kusumāni paññāyantī’’ti. Taṃ itaro āha – ‘‘anacchariyaṃ, āvuso, kathesi, mayhaṃ panetarahi mahāsamuddamhi yojanaṭṭhāne macchakacchapā paññāyantī’’ti. ในความแตกต่างกันแห่งโอภาสนั้น มีเรื่องนี้เป็นอุทาหรณ์ ได้ยินว่า ที่จิตตลบรรพต พระเถระ ๒ รูปนั่งอยู่ในเรือนฝาสองชั้น วันนั้นเป็นวันอุโบสถฝ่ายกาฬปักษ์ ทิศทั้งหลายถูกหมู่เมฆบดบัง ในเวลากลางคืน ความมืดที่ประกอบด้วยองค์ ๔ กำลังเป็นไปอยู่ ครั้งนั้น พระเถระรูปหนึ่งกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ บัดนี้ ดอกไม้ ๕ สีปรากฏแก่ผมที่สีหาสนะในลานพระเจดีย์" พระเถระอีกรูปหนึ่งกล่าวกับท่านว่า "ท่านผู้มีอายุ ท่านพูดเรื่องไม่น่าอัศจรรย์เลย ส่วนผม บัดนี้ ปลาและเต่าในมหาสมุทรในที่ประมาณโยชน์หนึ่งกำลังปรากฏอยู่" Ayaṃ pana vipassanupakkileso yebhuyyena samathavipassanālābhino uppajjati. So samāpattivikkhambhitānaṃ kilesānaṃ asamudācārato ‘‘arahā aha’’nti cittaṃ uppādeti uccavālikavāsī mahānāgatthero viya haṃkanakavāsī mahādattatthero viya cittalapabbate niṅkapeṇṇakapadhānagharavāsī cūḷasumanatthero viya ca. ก็อุปกิเลสแห่งวิปัสสนานี้ โดยมากย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ได้สมถะและวิปัสสนา ท่านผู้นั้นย่อมยังจิตให้เกิดขึ้นว่า "เราเป็นพระอรหันต์" เพราะกิเลสทั้งหลายที่ข่มไว้ด้วยสมาบัติไม่เกิดขึ้น เหมือนพระมหานาคเถระผู้อยู่ในอุจจวาลิกะ เหมือนพระมหาทัตตเถระผู้อยู่ในหังกนกะ และเหมือนพระจูฬสุมนเถระผู้อยู่ในเรือนเป็นที่บำเพ็ญเพียรชื่อนิังกเปณณกะ ที่จิตตลบรรพต Tatridaṃ ekavatthuparidīpanaṃ – talaṅgaravāsī dhammadinnatthero kira nāma eko pabhinnapaṭisambhido mahākhīṇāsavo mahato bhikkhusaṅghassa ovādadāyako ahosi. So ekadivasaṃ attano divāṭṭhāne nisīditvā ‘‘kinnu kho amhākaṃ ācariyassa uccavālikavāsīmahānāgattherassa samaṇabhāvakiccaṃ matthakaṃ pattaṃ, no’’ti āvajjanto puthujjanabhāvamevassa disvā ‘‘mayi agacchante puthujjanakālakiriyameva karissatī’’ti ca ñatvā iddhiyā vehāsaṃ uppatitvā divāṭṭhāne nisinnassa therassa samīpe orohitvā vanditvā vattaṃ dassetvā ekamantaṃ nisīdi. ‘‘Kiṃ, āvuso dhammadinna, akāle āgatosī’’ti ca vutte ‘‘pañhaṃ, bhante, pucchituṃ āgatomhī’’ti āha. Tato ‘‘pucchāvuso, jānamānā kathayissāmā’’ti vutte pañhasahassaṃ pucchi. ในเรื่องนั้น มีการแสดงเรื่องหนึ่งดังนี้ ได้ยินว่า พระเถระรูปหนึ่งชื่อธรรมทินน์ ผู้อยู่ในตลังคระ เป็นพระมหาขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทา เป็นผู้ให้โอวาทแก่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ วันหนึ่ง ท่านนั่งอยู่ในที่พักกลางวันของตนแล้วใคร่ครวญว่า "กิจแห่งสมณภาวะของพระมหานาคเถระผู้อยู่ในอุจจวาลิกะซึ่งเป็นอาจารย์ของเรา ถึงที่สุดแล้วหรือไม่หนอ" เมื่อเห็นความเป็นปุถุชนของท่าน และทราบว่า "ถ้าเราไม่ไป ท่านจักทำกาละอย่างปุถุชนนั่นเทียว" จึงเหาะขึ้นสู่เวหาสด้วยฤทธิ์ ลงในที่ใกล้ของพระเถระผู้กำลังนั่งอยู่ในที่พักกลางวัน ไหว้แล้ว แสดงวัตรแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง เมื่อท่านถูกถามว่า "ท่านธรรมทินน์ผู้มีอายุ ท่านมาในเวลาที่ไม่ใช่กาลหรือ" จึงตอบว่า "ท่านผู้เจริญ กระผมมาเพื่อจะถามปัญหา" ลำดับนั้น เมื่อท่านกล่าวว่า "ท่านผู้มีอายุ เชิญถามเถิด ถ้ารู้ เราจักตอบ" ท่านจึงได้ถามปัญหาหนึ่งพันข้อ Thero pucchitapucchitaṃ asajjamānova kathesi. Tato ‘‘atitikkhaṃ vo, bhante, ñāṇaṃ, kadā tumhehi ayaṃ dhammo adhigato’’ti vutte ‘‘ito saṭṭhivassakāle, āvuso’’ti āha. Samādhimpi, bhante, vaḷañjethāti, na yidaṃ, āvuso, bhāriyanti. Tena hi, bhante, ekaṃ hatthiṃ māpethāti. Thero sabbasetaṃ hatthiṃ māpesi. Idāni, bhante, yathā ayaṃ hatthī añcitakaṇṇo pasāritanaṅguṭṭho soṇḍaṃ mukhe pakkhipitvā bheravaṃ koñcanādaṃ karonto tumhākaṃ abhimukho āgacchati, tathā naṃ karothāti. Thero tathā katvā vegena āgacchato hatthissa bheravaṃ ākāraṃ disvā uṭṭhāya palāyituṃ āraddho. Tamenaṃ khīṇāsavatthero hatthaṃ pasāretvā cīvarakaṇṇe gahetvā ‘‘bhante, khīṇāsavassa sārajjaṃ nāma hotī’’ti āha. พระเถระได้ตอบปัญหาที่ถูกถามแล้วๆ อย่างไม่ติดขัดเลย ลำดับนั้น เมื่อถูกถามว่า "ท่านผู้เจริญ ญาณของท่านคมกล้ายิ่งนัก ท่านบรรลุธรรมนี้เมื่อไร" ท่านตอบว่า "เมื่อ ๖๐ ปีล่วงมาแล้วแต่นี้ไป ท่านผู้มีอายุ" (พระธรรมทินนเถระถามว่า) "ท่านผู้เจริญ ท่านใช้สมาธิบ้างหรือไม่" (พระมหานาคเถระตอบว่า) "ท่านผู้มีอายุ เรื่องนี้ไม่หนักเลย" "ถ้าอย่างนั้น ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงเนรมิตช้างเชือกหนึ่ง" พระเถระได้เนรมิตช้างเผือกล้วนเชือกหนึ่ง "บัดนี้ ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงทำช้างเชือกนั้นให้งอหู เหยียดหาง เอางวงสอดเข้าในปาก ส่งเสียงร้องกึกก้องน่าสะพรึงกลัว วิ่งตรงมายังท่าน" พระเถระทำอย่างนั้นแล้ว เห็นอาการน่าสะพรึงกลัวของช้างที่วิ่งมาโดยเร็ว ก็ลุกขึ้นเริ่มจะหนีไป พระขีณาสพเถระนั้นเหยียดมือออกไปจับที่ชายจีวรของท่านแล้วกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ความหวาดสะดุ้งจะมีแก่พระขีณาสพด้วยหรือ" So tamhi kāle attano puthujjanabhāvaṃ ñatvā ‘‘avassayo me, āvuso, dhammadinna hohī’’ti vatvā pādamūle ukkuṭikaṃ nisīdi. ‘‘Bhante, tumhākaṃ avassayo bhavissāmiccevāhaṃ āgato, mā cintayitthā’’ti kammaṭṭhānaṃ kathesi. Thero kammaṭṭhānaṃ gahetvā caṅkamaṃ āruyha tatiye padavāre aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇi. Thero kira dosacarito ahosi. Evarūpā bhikkhū obhāse kampanti. ในขณะนั้น ท่านได้รู้ความเป็นปุถุชนของตน จึงกล่าวว่า "ท่านธรรมทินน์ผู้มีอายุ ขอท่านจงเป็นที่พึ่งของผมเถิด" แล้วนั่งกระโหย่งที่ใกล้เท้า (พระธรรมทินนเถระ) กล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ กระผมมาด้วยตั้งใจว่าจักเป็นที่พึ่งของท่าน ขอท่านอย่ากังวลเลย" แล้วได้บอกกรรมฐาน พระเถระรับเอากรรมฐานแล้ว ขึ้นสู่ที่จงกรม ในก้าวที่สาม ก็ได้บรรลุอรหัตตผลอันเป็นผลเลิศ ได้ยินว่า พระเถระเป็นผู้มีโทสจริต ภิกษุเช่นนี้ย่อมหวาดหวั่นในโอภาส 734. Ñāṇanti vipassanāñāṇaṃ. Tassa kira rūpārūpadhamme tulayantassa tīrentassa vissaṭṭhaindavajiramiva avihatavegaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ ativisadaṃ ñāṇaṃ uppajjati. 734. คำว่า ญาณ ได้แก่ วิปัสสนาญาณ ได้ยินว่า เมื่อพระโยคาวจรนั้นกำลังชั่ง กำลังไตร่ตรองรูปธรรมและอรูปธรรมอยู่ ญาณอันคมกล้า แกล้วกล้า และผ่องใสยิ่งนัก มีความเร็วไม่ถูกทำลาย ดุจวชิราวุธของพระอินทร์ที่ปล่อยไปแล้ว ย่อมเกิดขึ้น Pītīti vipassanāpīti. Tassa kira tasmiṃ samaye khuddakāpīti, khaṇikāpīti, okkantikāpīti, ubbegāpīti, pharaṇāpītīti ayaṃ pañcavidhā pīti sakalasarīraṃ pūrayamānā uppajjati. คำว่า ปีติ ได้แก่ วิปัสสนาปีติ ได้ยินว่า ในสมัยนั้น แก่พระโยคาวจรนั้น ปีติ ๕ อย่างนี้ คือ ขุททกาปีติ ขณิกาปีติ โอกกันติกาปีติ อุพเพคาปีติ และผรณาปีติ ย่อมเกิดขึ้นเต็มทั่วสรีระทั้งสิ้น Passaddhīti vipassanāpassaddhi. Tassa kira tasmiṃ samaye rattiṭṭhāne vā divāṭṭhāne vā nisinnassa kāyacittānaṃ neva daratho, na gāravaṃ, na kakkhaḷatā, na akammaññatā, na gelaññaṃ, na vaṅkatā hoti, atha kho panassa kāyacittāni passaddhāni lahūni mudūni kammaññāni suvisadāni ujukāniyeva honti. So imehi passaddhādīhi anuggahitakāyacitto tasmiṃ samaye amānusiṃ nāma ratiṃ anubhavati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – คำว่า ปัสสัทธิ ได้แก่ วิปัสสนาปัสสัทธิ ได้ยินว่า ในสมัยนั้น เมื่อพระโยคาวจรนั้นนั่งอยู่ในที่พักกลางคืนหรือที่พักกลางวัน ความกระวนกระวาย ความหนัก ความกระด้าง ความไม่ควรแก่การงาน ความเจ็บไข้ ความคดแห่งกายและจิต ย่อมไม่มีเลย แต่โดยที่แท้ กายและจิตของท่านย่อมสงบ เบา อ่อน ควรแก่การงาน ผ่องใสยิ่งนัก และตรงทีเดียว ท่านผู้มีกายและจิตอันปัสสัทธิเป็นต้นเหล่านี้อนุเคราะห์แล้ว ในสมัยนั้น ย่อมเสวยความยินดีอันมิใช่ของมนุษย์ ซึ่งสมเด็จพระผู้มีพระภาคทรงหมายถึง ตรัสไว้ว่า ‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno; Amānusī rati hoti, sammā dhammaṃ vipassato. ความยินดีอันมิใช่ของมนุษย์ ย่อมมีแก่ภิกษุผู้เข้าไปสู่เรือนว่าง มีจิตสงบ ผู้เห็นแจ้งธรรมโดยชอบ ‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ; Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 373-374); “ในกาลใดๆ โยคีบุคคลย่อมพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งขันธ์ทั้งหลาย ในกาลนั้นๆ เธอย่อมได้ปีติและปราโมทย์ (ธรรมคือปีติและปราโมทย์) นั้น เป็นอมตะของท่านผู้รู้ทั้งหลาย” Evamassa imaṃ amānusiṃ ratiṃ sādhayamānā lahutādisampayuttā passaddhi uppajjati. เมื่อโยคีบุคคลนั้นกำลังบำเพ็ญความยินดีอันมิใช่ของมนุษย์นี้อยู่ดังนี้ ปัสสัทธิที่สัมปยุตด้วยลหุตาทิคุณก็เกิดขึ้น Sukhanti vipassanāsukhaṃ. Tassa kira tasmiṃ samaye sakalasarīraṃ abhisandayamānaṃ atipaṇītaṃ sukhaṃ uppajjati. คำว่า สุขะ ได้แก่ วิปัสสนาสุข. ได้ยินว่า ในสมัยนั้น สุขอันประณีตอย่างยิ่ง แผ่ซ่านไปทั่วสรีระทั้งสิ้น ย่อมเกิดขึ้นแก่โยคีบุคคลนั้น Adhimokkhoti saddhā. Vipassanāsampayuttāyeva hissa cittacetasikānaṃ atisayapasādabhūtā balavatī saddhā uppajjati. คำว่า อธิโมกข์ ได้แก่ ศรัทธา. เพราะว่า ศรัทธาที่มีกำลังซึ่งเป็นเหตุให้จิตและเจตสิกทั้งหลายผ่องใสอย่างยิ่ง อันสัมปยุตด้วยวิปัสสนาเท่านั้น ย่อมเกิดขึ้นแก่โยคีบุคคลนั้น Paggahoti vīriyaṃ. Vipassanāsampayuttameva hissa asithilaṃ anaccāraddhaṃ supaggahitaṃ vīriyaṃ uppajjati. คำว่า ปัคคหะ ได้แก่ วิริยะ. เพราะว่า วิริยะที่ไม่ย่อหย่อนเกินไป ไม่ตึงเกินไป อันประคองไว้ดีแล้ว ซึ่งสัมปยุตด้วยวิปัสสนาเท่านั้น ย่อมเกิดขึ้นแก่โยคีบุคคลนั้น Upaṭṭhānanti sati. Vipassanāsampayuttāyeva hissa supaṭṭhitā supatiṭṭhitā nikhātā acalā pabbatarājasadisā sati uppajjati. So yaṃ yaṃ ṭhānaṃ āvajjati samannāharati manasikaroti paccavekkhati, taṃ taṃ ṭhānamassa okkhanditvā pakkhanditvā dibbacakkhuno paraloko viya satiyā upaṭṭhāti. คำว่า อุปัฏฐานะ ได้แก่ สติ. เพราะว่า สติที่ปรากฏดี ตั้งมั่นดี แน่วแน่ ไม่หวั่นไหว ดุจขุนเขา อันสัมปยุตด้วยวิปัสสนาเท่านั้น ย่อมเกิดขึ้นแก่โยคีบุคคลนั้น. โยคีบุคคลนั้นย่อมนึกถึง พิจารณา ใส่ใจ ทบทวนอารมณ์ใดๆ อารมณ์นั้นๆ ก็แล่นไป ปรากฏเข้าไปในสติของโยคีบุคคลนั้น เหมือนปรโลกปรากฏแก่ผู้ได้ทิพยจักษุฉะนั้น Upekkhāti vipassanupekkhā ceva āvajjanupekkhā ca. Tasmiṃ hissa samaye sabbasaṅkhāresu majjhattabhūtā vipassanupekkhāpi balavatī uppajjati. Manodvāre āvajjanupekkhāpi. Sā hissa taṃ taṃ ṭhānaṃ āvajjantassa vissaṭṭhaindavajiramiva pattapuṭe pakkhitta tattanārāco viya ca sūrā tikhiṇā hutvā vahati. คำว่า อุเบกขา ได้แก่ วิปัสสนูเบกขา และอาวัชชนูเบกขา. เพราะในสมัยนั้น แม้วิปัสสนูเบกขาซึ่งเป็นกลางในสังขารทั้งปวง ก็ย่อมเกิดขึ้นอย่างมีกำลังแก่โยคีบุคคลนั้น แม้อาวัชชนูเบกขาในมโนทวารก็เกิดขึ้น. อาวัชชนูเบกขานั้น เมื่อโยคีบุคคลนั้นนึกถึงอารมณ์นั้นๆ ย่อมเป็นไปอย่างกล้าแข็งและเฉียบแหลม ดุจสายฟ้าของพระอินทร์ที่ถูกปล่อยไป และดุจลูกศรเหล็กที่ร้อนจัดอันเขาวางไว้ในกระทงใบไม้ Nikantīti vipassanānikanti. Evaṃ obhāsādipaṭimaṇḍitāya hissa vipassanāya ālayaṃ kurumānā sukhumā santākārā nikanti uppajjati. Yā nikanti kilesoti pariggahetumpi na sakkā hoti. คำว่า นิกันติ ได้แก่ วิปัสสนานิกันติ. เพราะว่า เมื่อโยคีบุคคลนั้นทำความอาลัยในวิปัสสนาที่ประดับด้วยโอภาสเป็นต้นอย่างนี้ นิกันติอันมีอาการสงบ ละเอียดอ่อน ย่อมเกิดขึ้น. นิกันตินั้นถึงกับไม่อาจจะกำหนดได้ว่าเป็นกิเลส Yathā ca obhāse, evaṃ etesupi aññatarasmiṃ uppanne yogāvacaro ‘‘na vata me ito pubbe evarūpaṃ ñāṇaṃ uppannapubbaṃ, evarūpā pīti, passaddhi, sukhaṃ, adhimokkho, paggaho, upaṭṭhānaṃ, upekkhā, nikanti uppannapubbā, addhā maggappattosmi phalappattosmī’’ti amaggameva ‘‘maggo’’ti aphalameva ca ‘‘phala’’nti gaṇhāti. Tassa amaggaṃ ‘‘maggo’’ti aphalaṃ ‘‘phala’’nti gaṇhato vipassanāvīthi ukkantā nāma hoti. So attano mūlakammaṭṭhānaṃ vissajjetvā nikantimeva assādento nisīdatīti. ก็แล เช่นเดียวกับในเรื่องโอภาส, แม้ในธรรมเหล่านี้อย่างใดอย่างหนึ่งเกิดขึ้นแล้ว พระโยคาวจรย่อมยึดถือสิ่งที่ไม่ใช่มรรคว่าเป็น 'มรรค' และสิ่งที่ไม่ใช่ผลว่าเป็น 'ผล' ด้วยคิดว่า 'โอหนอ! ก่อนแต่นี้ ญาณเช่นนี้ไม่เคยเกิดขึ้นแก่เราเลย ปีติ ปัสสัทธิ สุขะ อธิโมกข์ ปัคคหะ อุปัฏฐานะ อุเบกขา นิกันติ เช่นนี้ ไม่เคยเกิดขึ้นเลย, แน่แท้ เราเป็นผู้บรรลุมรรค บรรลุผลแล้ว' เมื่อเธอยึดถือสิ่งที่ไม่ใช่มรรคว่าเป็นมรรค สิ่งที่ไม่ใช่ผลว่าเป็นผลอยู่อย่างนี้ วิถีแห่งวิปัสสนาก็ชื่อว่าพลาดไป. เธอนั้นละทิ้งมูลกรรมฐานของตนแล้ว ย่อมเสวยแต่นิกันติอยู่ 735. Ettha ca obhāsādayo upakkilesavatthutāya upakkilesāti vuttā, na akusalattā. Nikanti pana upakkileso ceva upakkilesavatthu ca. Vatthuvaseneva cete dasa. Gāhavasena pana samatiṃsa honti. Kathaṃ? ‘‘Mama obhāso uppanno’’ti gaṇhato hi diṭṭhigāho hoti, ‘‘manāpo vata obhāso uppanno’’ti gaṇhato mānagāho, obhāsaṃ assādayato taṇhāgāho, iti obhāse diṭṭhimānataṇhāvasena tayo gāhā. Tathā sesesupīti evaṃ gāhavasena samatiṃsa upakkilesā honti. Tesaṃ vasena akusalo abyatto yogāvacaro obhāsādīsu kampati vikkhipati. Obhāsādīsu ekekaṃ ‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti (ma. ni. 1.241) samanupassati. Tenāhu porāṇā – 735. ในธรรม ๑๐ ประการนั้น โอภาสเป็นต้น (๙ อย่าง) ท่านเรียกว่าอุปกิเลส เพราะเป็นวัตถุแห่งอุปกิเลส ไม่ใช่เพราะเป็นอกุศล. ส่วนนิกันติเป็นทั้งอุปกิเลสและเป็นวัตถุแห่งอุปกิเลสด้วย. อุปกิเลสเหล่านี้มี ๑๐ อย่างโดยเป็นวัตถุ แต่โดยการยึดถือมี ๓๐ อย่าง. อย่างไร? คือ เมื่อยึดถือว่า 'โอภาสเกิดขึ้นแก่เรา' ย่อมเป็นทิฏฐิคาหะ (การยึดถือด้วยทิฏฐิ), เมื่อยึดถือว่า 'โอ โอภาสที่น่าพอใจเกิดขึ้นแล้ว' ย่อมเป็นมานคาหะ (การยึดถือด้วยมานะ), เมื่อเสวยโอภาส ย่อมเป็นตัณหาคาหะ (การยึดถือด้วยตัณหา), ด้วยประการฉะนี้ คาหะ ๓ อย่างคือ ทิฏฐิ มานะ และตัณหา ย่อมมีในโอภาส. แม้ในธรรมที่เหลือก็เช่นเดียวกัน. ด้วยประการฉะนี้ อุปกิเลสจึงมี ๓๐ อย่างโดยการยึดถือ. พระโยคาวจรผู้ไม่ฉลาด ไม่เฉียบแหลม ย่อมจะหวั่นไหว ฟุ้งซ่านไปในโอภาสเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งอุปกิเลส ๓๐ เหล่านั้น. เธอย่อมพิจารณาเห็นธรรมแต่ละอย่างในโอภาสเป็นต้นว่า 'นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา'. เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์จึงกล่าวว่า – ‘‘Obhāse ceva ñāṇe ca, pītiyā ca vikampati; Passaddhiyā sukhe ceva, yehi cittaṃ pavedhati. “โยคีย่อมจะหวั่นไหวในโอภาสและในญาณ และในปีติ, และย่อมจะหวั่นไหวในปัสสัทธิและในสุขะ ซึ่งเป็นเหตุให้จิตสั่นสะเทือน ‘‘Adhimokkhe ca paggāhe, upaṭṭhāne ca kampati; Upekkhāvajjanāyañca, upekkhāya nikantiyā’’ti. (paṭi. ma. 2.7); โยคีย่อมจะหวั่นไหวในอธิโมกข์และในปัคคหะ และในอุปัฏฐานะ, และย่อมจะหวั่นไหวในอุเบกขาคืออาวัชชนะ ในอุเบกขา (คือวิปัสสนูเบกขา) และในนิกันติ” Maggāmaggavavatthānakathā กถาว่าด้วยการจำแนกมรรคและอมรรค 736. Kusalo pana paṇḍito byatto buddhisampanno yogāvacaro obhāsādīsu uppannesu ‘‘ayaṃ kho me obhāso uppanno, so kho panāyaṃ anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno khayadhammo vayadhammo virāgadhammo nirodhadhammo’’ti iti vā taṃ paññāya paricchindati upaparikkhati. Atha vā panassa evaṃ hoti, ‘‘sace obhāso attā bhaveyya, ‘attā’ti gahetuṃ vaṭṭeyya. Anattā ca panāyaṃ ‘attā’ti gahito. Tasmā so avasavattanaṭṭhena anattā, hutvā abhāvaṭṭhena anicco, uppādavayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkho’’ti sabbaṃ arūpasattake vuttanayena vitthāretabbaṃ. Yathā ca obhāse, evaṃ sesesupi. 736. ส่วนพระโยคาวจรผู้ฉลาด เป็นบัณฑิต ผู้เชี่ยวชาญ สมบูรณ์ด้วยปัญญา เมื่อโอภาสเป็นต้นเกิดขึ้นแล้ว ย่อมกำหนด ย่อมพิจารณาธรรมนั้นด้วยปัญญาว่า 'โอภาสนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้วหนอ ก็โอภาสนี้แล ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา' หรือมิฉะนั้น ความคิดของเธอย่อมเป็นไปอย่างนี้ว่า 'ถ้าโอภาสพึงเป็นอัตตา ก็ควรจะยึดถือได้ว่าเป็นอัตตา แต่นี้เป็นอนัตตาแท้ๆ กลับถูกยึดถือว่าเป็นอัตตา เพราะฉะนั้น โอภาสนั้นเป็นอนัตตาโดยความหมายว่าไม่เป็นไปในอำนาจ, เป็นของไม่เที่ยงโดยความหมายว่ามีแล้วกลับไม่มี, เป็นทุกข์โดยความหมายว่าถูกบีบคั้นด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป' พึงขยายความทั้งหมดโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรูปสัตตกะ. ในโอภาสเป็นฉันใด แม้ในธรรมที่เหลือก็เป็นฉันนั้น So evaṃ upaparikkhitvā obhāsaṃ ‘‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’ti (ma. ni. 1.241) samanupassati. Ñāṇaṃ…pe… nikantiṃ ‘‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’ti (ma. ni. 1.241) samanupassati. Evaṃ samanupassanto obhāsādīsu na kampati na vedhati. Tenāhu porāṇā – เธอนั้นครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว ย่อมพิจารณาเห็นโอภาสว่า 'นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา'. ย่อมพิจารณาเห็นญาณ...เป...นิกันติว่า 'นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา'. เมื่อพิจารณาเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะเทือนในโอภาสเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์จึงกล่าวว่า – ‘‘Imāni dasa ṭhānāni, paññāyassa pariccitā; Dhammuddhaccakusalo hoti, na ca vikkhepaṃ gacchatī’’ti. (paṭi. ma. 2.7); “โยคีใดกำหนดรู้ฐานะ ๑๐ ประการเหล่านี้ได้ด้วยปัญญา, โยคีนั้นย่อมเป็นผู้ฉลาดในธัมมุทธัจจะ และย่อมไม่ถึงความฟุ้งซ่าน” So evaṃ vikkhepaṃ agacchanto taṃ samatiṃsavidhaṃ upakkilesajaṭaṃ vijaṭetvā obhāsādayo dhammā na maggo. Upakkilesavimuttaṃ pana vīthipaṭipannaṃ vipassanāñāṇaṃ maggoti maggañca amaggañca vavatthapeti. Tassevaṃ ‘‘ayaṃ maggo, ayaṃ na maggo’’ti maggañca amaggañca ñatvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ maggāmaggañāṇadassanavisuddhīti veditabbaṃ. โยคีนั้นเมื่อไม่ถึงความฟุ้งซ่านอย่างนี้ สางรกชัฏคืออุปกิเลส ๓๐ ประการนั้นแล้ว ย่อมจำแนกมรรคและอมรรคได้ว่า 'ธรรมมีโอภาสเป็นต้นไม่ใช่มรรค ส่วนวิปัสสนาญาณที่ดำเนินไปตามวิถี พ้นจากอุปกิเลสแล้ว เป็นมรรค' ญาณที่ตั้งอยู่โดยรู้มรรคและอมรรคอย่างนี้ว่า 'นี้เป็นมรรค, นี้ไม่ใช่มรรค' พึงทราบว่า เป็นมัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ Ettāvatā ca pana tena tiṇṇaṃ saccānaṃ vavatthānaṃ kataṃ hoti. Kathaṃ? Diṭṭhivisuddhiyaṃ tāva nāmarūpassa vavatthāpanena dukkhasaccassa vavatthānaṃ kataṃ. Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiyaṃ paccayapariggahaṇena samudayasaccassa vavatthānaṃ. Imissaṃ maggāmaggañāṇadassanavisuddhiyaṃ sammāmaggassa avadhāraṇena maggasaccassa vavatthānaṃ katanti, evaṃ lokiyeneva tāva ñāṇena tiṇṇaṃ saccānaṃ vavatthānaṃ kataṃ hoti. ก็แล ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นอันว่า พระโยคีนั้นได้ทำการกำหนดสัจจะ ๓ ประการแล้ว อย่างไร? คือ ในทิฏฐิวิสุทธิ เป็นอันว่า ได้ทำการกำหนดทุกขสัจจะแล้ว ด้วยการกำหนดนามรูป ในกังขาวิตรณวิสุทธิ เป็นอันว่า ได้ทำการกำหนดสมุทัยสัจจะแล้ว ด้วยการกำหนดปัจจัย ในมัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิข้อนี้ เป็นอันว่า ได้ทำการกำหนดมรรคสัจจะแล้ว ด้วยการกำหนดสัมมามรรค ด้วยประการฉะนี้ เป็นอันว่า พระโยคีนั้นได้ทำการกำหนดสัจจะ ๓ ประการแล้ว ด้วยโลกิยญาณนั่นเทียว Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคที่รจนาขึ้นเพื่อความปราโมทย์แห่งสาธุชน ฉะนี้ Paññābhāvanādhikāre ในปัญญาภาวนาธิการ Maggāmaggañāṇadassanavisuddhiniddeso nāma ชื่อว่า มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธินิทเทส Vīsatimo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๒๐ 21. Paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddeso 21. ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธินิทเทส Upakkilesavimuttaudayabbayañāṇakathā ว่าด้วยอุทัยัพพยญาณที่พ้นจากอุปกิเลส 737. Aṭṭhannaṃ pana ñāṇānaṃ vasena sikhāppattā vipassanā, navamañca saccānulomikañāṇanti ayaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhi nāma. Aṭṭhannanti cettha upakkilesavimuttaṃ vīthipaṭipannavipassanāsaṅkhātaṃ udayabbayānupassanāñāṇaṃ, bhaṅgānupassanāñāṇaṃ, bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ, ādīnavānupassanāñāṇaṃ, nibbidānupassanāñāṇaṃ, muñcitukamyatāñāṇaṃ, paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ, saṅkhārupekkhāñāṇanti imāni aṭṭha ñāṇāni veditabbāni. Navamaṃ saccānulomikañāṇanti anulomassetaṃ adhivacanaṃ. Tasmā taṃ sampādetukāmena upakkilesavimuttaṃ udayabbayañāṇaṃ ādiṃ katvā etesu ñāṇesu yogo karaṇīyo. 737. ก็วิปัสสนาที่ถึงยอดโดยอำนาจแห่งญาณ ๘ ประการ และสัจจานุโลมิกญาณที่ ๙ นี้ ชื่อว่า ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ ในญาณ ๘ ประการนั้น พึงทราบญาณ ๘ เหล่านี้ คือ อุทัยัพพยานุปัสสนาญาณ อันนับว่าวิถีปฏิปันนวิปัสสนา ที่พ้นจากอุปกิเลส ภังคานุปัสสนาญาณ ภยตูปัฏฐานญาณ อาทีนวานุปัสสนาญาณ นิพพิทานุปัสสนาญาณ มุญจิตุกัมยตาญาณ ปฏิสังขานุปัสสนาญาณ สังขารุเปกขาญาณ ส่วนสัจจานุโลมิกญาณที่ ๙ นั้น เป็นชื่อของอนุโลมญาณ เพราะฉะนั้น พระโยคีผู้ประสงค์จะทำให้บริบูรณ์ซึ่งปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธินั้น พึงประกอบความเพียรในญาณเหล่านี้ โดยทำอุทัยัพพยญาณที่พ้นจากอุปกิเลสให้เป็นเบื้องต้น 738. Puna udayabbayañāṇe yogo kimatthiyoti ce? Lakkhaṇasallakkhaṇattho. Udayabbayañāṇaṃ hi heṭṭhā dasahi upakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ hutvā yāthāvasarasato tilakkhaṇaṃ sallakkhetuṃ nāsakkhi. Upakkilesavimuttaṃ pana sakkoti. Tasmā lakkhaṇasallakkhaṇatthamettha puna yogo karaṇīyo. 738. ถามว่า ก็การประกอบความเพียรในอุทัยัพพยญาณอีก เพื่อประโยชน์อะไร? ตอบว่า เพื่อประโยชน์ในการกำหนดรู้ลักษณะ จริงอยู่ อุทัยัพพยญาณในเบื้องต้น ถูกอุปกิเลส ๑๐ อย่างทำให้เศร้าหมองแล้ว จึงไม่สามารถจะกำหนดรู้ไตรลักษณ์ตามสภาวะของมันได้ ส่วนญาณที่พ้นจากอุปกิเลสแล้วย่อมสามารถ เพราะฉะนั้น พึงประกอบความเพียรในอุทัยัพพยญาณนี้อีก เพื่อประโยชน์ในการกำหนดรู้ลักษณะ 739. Lakkhaṇāni pana kissa amanasikārā kena paṭicchannattā na upaṭṭhahanti? Aniccalakkhaṇaṃ tāva udayabbayānaṃ amanasikārā santatiyā paṭicchannattā na upaṭṭhāti. Dukkhalakkhaṇaṃ abhiṇhasampaṭipīḷanassa amanasikārā iriyāpathehi paṭicchannattā na upaṭṭhāti. Anattalakkhaṇaṃ nānādhātuvinibbhogassa amanasikārā ghanena paṭicchannattā na upaṭṭhāti. Udayabbayampana pariggahetvā santatiyā vikopitāya aniccalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti. Abhiṇhasampaṭipīḷanaṃ manasikatvā iriyāpathe ugghāṭite dukkhalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti. Nānādhātuyo vinibbhujitvā ghanavinibbhoge kate anattalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti. 739. ก็ลักษณะทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏ เพราะไม่มนสิการถึงอะไร และเพราะอะไรปิดบังไว้? คือ อนิจจลักษณะย่อมไม่ปรากฏ เพราะไม่มนสิการถึงความเกิดและความดับ และเพราะสันตติปิดบังไว้ ทุกขลักษณะย่อมไม่ปรากฏ เพราะไม่มนสิการถึงการบีบคั้นอยู่เนืองๆ และเพราะอิริยาบถปิดบังไว้ อนัตตลักษณะย่อมไม่ปรากฏ เพราะไม่มนสิการถึงการแยกธาตุต่างๆ และเพราะฆนสัญญาปิดบังไว้ แต่เมื่อกำหนดความเกิดและความดับแล้ว ทำลายสันตติได้แล้ว อนิจจลักษณะย่อมปรากฏตามสภาวะของมัน เมื่อมนสิการถึงการบีบคั้นอยู่เนืองๆ เปิดอิริยาบถได้แล้ว ทุกขลักษณะย่อมปรากฏตามสภาวะของมัน เมื่อแยกธาตุต่างๆ ทำลายฆนสัญญาได้แล้ว อนัตตลักษณะย่อมปรากฏตามสภาวะของมัน 740. Ettha ca aniccaṃ, aniccalakkhaṇaṃ, dukkhaṃ, dukkhalakkhaṇaṃ, anattā, anattalakkhaṇanti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Tattha aniccanti khandhapañcakaṃ. Kasmā? Uppādavayaññathattabhāvā, hutvā abhāvato vā. Uppādavayaññathattaṃ aniccalakkhaṇaṃ hutvā abhāvasaṅkhāto vā ākāravikāro. 740. ในข้อนี้ พึงทราบการจำแนกนี้ว่า อนิจจัง อนิจจลักษณะ, ทุกขัง ทุกขลักษณะ, อนัตตา อนัตตลักษณะ ดังนี้ ในคำเหล่านั้น ขันธ์ ๕ ชื่อว่า อนิจจัง เพราะเหตุไร? เพราะมีความเกิด ความดับ และความแปรไปเป็นอย่างอื่น หรือเพราะมีแล้วกลับไม่มี ความเกิด ความดับ และความแปรไปเป็นอย่างอื่น ชื่อว่า อนิจจลักษณะ หรืออาการที่แปรไปอันนับว่ามีแล้วกลับไม่มี (ชื่อว่า อนิจจลักษณะ) ‘‘Yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti (saṃ. ni. 3.15) vacanato pana tadeva khandhapañcakaṃ dukkhaṃ. Kasmā? Abhiṇhapaṭipīḷanā, abhiṇhapaṭipīḷanākāro dukkhalakkhaṇaṃ. ก็ขันธ์ ๕ นั่นเอง ชื่อว่า ทุกขัง ตามนัยพระบาลีว่า 'สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์' เพราะเหตุไร? เพราะถูกบีบคั้นอยู่เนืองๆ อาการที่ถูกบีบคั้นอยู่เนืองๆ ชื่อว่า ทุกขลักษณะ ‘‘Yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15) pana vacanato tadeva khandhapañcakaṃ anattā. Kasmā? Avasavattanato, avasavattanākāro anattalakkhaṇaṃ. ก็ขันธ์ ๕ นั่นเอง ชื่อว่า อนัตตา ตามนัยพระบาลีว่า 'สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา' เพราะเหตุไร? เพราะไม่อยู่ในอำนาจ อาการที่ไม่อยู่ในอำนาจ ชื่อว่า อนัตตลักษณะ Tayidaṃ sabbampi ayaṃ yogāvacaro upakkilesavimuttena vīthipaṭipannavipassanāsaṅkhātena udayabbayānupassanāñāṇena yāthāvasarasato sallakkheti. พระโยคาวจรนี้ ย่อมกำหนดรู้ธรรมทั้งหมดนั้นตามสภาวะของมัน ด้วยอุทัยัพพยานุปัสสนาญาณ อันนับว่าวิถีปฏิปันนวิปัสสนา ที่พ้นจากอุปกิเลส Upakkilesavimuttaudayabbayañāṇaṃ niṭṭhitaṃ. อุทัยัพพยญาณที่พ้นจากอุปกิเลส จบ Bhaṅgānupassanāñāṇakathā ว่าด้วยภังคานุปัสสนาญาณ 741. Tassevaṃ sallakkhetvā punappunaṃ ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti rūpārūpadhamme tulayato tīrayato taṃ ñāṇaṃ tikkhaṃ hutvā vahati, saṅkhārā lahuṃ upaṭṭhahanti, ñāṇe tikkhe vahante saṅkhāresu lahuṃ upaṭṭhahantesu uppādaṃ vā ṭhitiṃ vā pavattaṃ vā nimittaṃ vā na sampāpuṇāti. Khayavayabhedanirodheyeva sati santiṭṭhati. Tassa ‘‘evaṃ uppajjitvā evaṃ nāma saṅkhāragataṃ nirujjhatī’’ti passato etasmiṃ ṭhāne bhaṅgānupassanaṃ nāma vipassanāñāṇaṃ uppajjati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – 741. เมื่อพระโยคีนั้นกำหนดรู้อยู่อย่างนี้แล้ว ชั่ง ตรอง รูปารูปธรรมทั้งหลายอยู่บ่อยๆ ว่า 'ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา' ญาณนั้นย่อมแก่กล้าดำเนินไป สังขารทั้งหลายย่อมปรากฏโดยรวดเร็ว เมื่อญาณแก่กล้าดำเนินไป เมื่อสังขารทั้งหลายปรากฏโดยรวดเร็ว ญาณย่อมไม่ไปถึงความเกิด หรือความตั้งอยู่ หรือความเป็นไป หรือนิมิต สติย่อมตั้งมั่นอยู่ในความสิ้น ความเสื่อม ความแตก และความดับเท่านั้น เมื่อพระโยคีนั้นเห็นอยู่ว่า 'สังขารธรรมเกิดขึ้นอย่างนี้แล้วย่อมดับไปอย่างนี้' วิปัสสนาญาณชื่อว่าภังคานุปัสสนา ย่อมเกิดขึ้นในฐานะนี้ ซึ่งสมเด็จพระผู้มีพระภาคทรงหมายถึง ตรัสไว้ว่า – ‘‘Kathaṃ ārammaṇapaṭisaṅkhā bhaṅgānupassane paññā vipassane ñāṇaṃ? Rūpārammaṇatā cittaṃ uppajjitvā bhijjati, taṃ ārammaṇaṃ paṭisaṅkhā tassa cittassa bhaṅgaṃ anupassati. Anupassatīti kathaṃ anupassati? Aniccato anupassati no niccato, dukkhato anupassati no sukhato, anattato anupassati no attato, nibbindati no nandati, virajjati no rajjati, nirodheti no samudeti, paṭinissajjati no ādiyati. ปัญญาในการพิจารณาอารมณ์ในภังคานุปัสสนา ชื่อว่าญาณในวิปัสสนา เป็นอย่างไร? จิตที่มีรูปเป็นอารมณ์เกิดขึ้นแล้วย่อมแตกไป พระโยคีพิจารณาอารมณ์นั้นแล้ว ย่อมตามเห็นความแตกของจิตนั้น คำว่า ตามเห็น คือ ตามเห็นอย่างไร? คือ ตามเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง ไม่ใช่โดยความเป็นของเที่ยง, ตามเห็นโดยความเป็นทุกข์ ไม่ใช่โดยความเป็นสุข, ตามเห็นโดยความเป็นอนัตตา ไม่ใช่โดยความเป็นอัตตา, ย่อมเบื่อหน่าย ไม่ใช่เพลิดเพลิน, ย่อมคลายกำหนัด ไม่ใช่กำหนัด, ย่อมดับ ไม่ใช่ก่อ, ย่อมสละคืน ไม่ใช่ยึดถือ ‘‘Aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati. Dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ, anattato anupassanto attasaññaṃ, nibbindanto nandiṃ, virajjanto rāgaṃ, nirodhento samudayaṃ paṭinissajjanto ādānaṃ pajahati. เมื่อตามเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละนิจจสัญญาได้ เมื่อตามเห็นโดยความเป็นทุกข์ ย่อมละสุขสัญญาได้ เมื่อตามเห็นโดยความเป็นอนัตตา ย่อมละอัตตสัญญาได้ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมละความเพลิดเพลินได้ เมื่อคลายกำหนัด ย่อมละราคะได้ เมื่อดับ ย่อมละสมุทัยได้ เมื่อสละคืน ย่อมละความยึดถือได้ ‘‘Vedanārammaṇatā…pe… saññārammaṇatā… saṅkhārārammaṇatā… viññāṇārammaṇatā… cakkhārammaṇatā…pe… jarāmaraṇārammaṇatā cittaṃ uppajjitvā bhijjati…pe… paṭinissajjanto ādānaṃ pajahati. จิตที่มีเวทนาเป็นอารมณ์...ฯลฯ... จิตที่มีสัญญาเป็นอารมณ์... จิตที่มีสังขารเป็นอารมณ์... จิตที่มีวิญญาณเป็นอารมณ์... จิตที่มีจักษุเป็นอารมณ์...ฯลฯ... จิตที่มีชรามรณะเป็นอารมณ์ เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป...ฯลฯ... เมื่อสละคืน ย่อมละความยึดมั่น ‘‘Vatthusaṅkamanā ceva, paññāya ca vivaṭṭanā; Āvajjanābalañceva, paṭisaṅkhāvipassanā. เพราะการก้าวล่วงวัตถุ ๑ เพราะการคลายออกแห่งปัญญา ๑ และเพราะกำลังแห่งอาวัชชนะ ๑ (ปัญญานี้) ชื่อว่า ปฏิสังขาวิปัสสนา ‘‘Ārammaṇaanvayena, ubho ekavavatthanā; Nirodhe adhimuttatā, vayalakkhaṇavipassanā. เพราะการกำหนดธรรมทั้งสองโดยความเป็นอันเดียวกันตามแนวแห่งอารมณ์ ๑ เพราะความน้อมใจไปในนิโรธ ๑ (ปัญญานี้) ชื่อว่า วยลักขณวิปัสสนา ‘‘Ārammaṇañca paṭisaṅkhā, bhaṅgañca anupassati; Suññato ca upaṭṭhānaṃ, adhipaññāvipassanā. พิจารณาอารมณ์ด้วย ตามเห็นความดับด้วย และเพราะความปรากฏโดยความเป็นของว่างด้วย (ปัญญานี้) ชื่อว่า อธิปัญญาวิปัสสนา ‘‘Kusalo tīsu anupassanāsu, catasso ca vipassanāsu; Tayo upaṭṭhāne kusalatā, nānādiṭṭhīsu na kampatī’’ti. ผู้ฉลาดในอนุสัปนา ๓ อย่าง ในวิปัสสนา ๔ อย่าง และเพราะความฉลาดในอุปัฏฐาน ๓ อย่าง ย่อมไม่หวั่นไหวในทิฏฐิต่างๆ ‘‘Taṃ ñātaṭṭhena ñāṇaṃ, pajānanaṭṭhena paññā, tena vuccati ‘ārammaṇapaṭisaṅkhā bhaṅgānupassane paññā vipassane ñāṇa’’’nti (paṭi. ma. 1.51-52). ธรรมนั้นชื่อว่าญาณ เพราะอรรถว่ารู้ ชื่อว่าปัญญา เพราะอรรถว่ารู้ทั่ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปัญญาในการพิจารณาอารมณ์แล้วตามเห็นความดับไป เป็นญาณในวิปัสสนา' 742. Tattha ārammaṇapaṭisaṅkhāti yaṃkiñci ārammaṇaṃ paṭisaṅkhāya jānitvā, khayato vayato disvāti attho. Bhaṅgānupassane paññāti tassa, ārammaṇaṃ khayato vayato paṭisaṅkhāya uppannassa ñāṇassa bhaṅgaṃ anupassane yā paññā, idaṃ vipassane ñāṇanti vuttaṃ. Taṃ kathaṃ hotīti ayaṃ tāva kathetukamyatāpucchāya attho. Tato yathā taṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘rūpārammaṇatā’’tiādi vuttaṃ. 742. ในคำนั้น บทว่า อารัมมณปฏิสังขา ความว่า พิจารณาคือรู้ซึ่งอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง เห็นโดยความสิ้นไปเสื่อมไป. บทว่า ปัญญาในภังคานุปัสสนา ความว่า ปัญญาใดในการตามเห็นความดับแห่งญาณที่เกิดขึ้นเพราะพิจารณาอารมณ์โดยความสิ้นไปเสื่อมไป ปัญญานี้ท่านเรียกว่า ญาณในวิปัสสนา. คำว่า ญาณนั้นเป็นอย่างไร นี้เป็นเนื้อความของคำถามที่ต้องการจะตอบก่อน. แต่นั้น เพื่อจะแสดงว่าญาณนั้นเกิดขึ้นได้อย่างไร จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า รูปารัมมณตา. Tattha rūpārammaṇatā cittaṃ uppajjitvā bhijjatīti rūpārammaṇaṃ cittaṃ uppajjitvā bhijjati. Atha vā rūpārammaṇabhāve cittaṃ uppajjitvā bhijjatīti attho. Taṃ ārammaṇaṃ paṭisaṅkhāti taṃ rūpārammaṇaṃ paṭisaṅkhāya jānitvā, khayato vayato disvāti attho. Tassa cittassa bhaṅgaṃ anupassatīti yena cittena taṃ rūpārammaṇaṃ khayato vayato diṭṭhaṃ, tassa cittassa aparena cittena bhaṅgaṃ anupassatīti attho. Tenāhu porāṇā ‘‘ñātañca ñāṇañca ubhopi vipassatī’’ti. ในคำนั้น บทว่า รูปารัมมณตา จิตตัง อุปปัชชิตวา ภิชชติ ความว่า จิตมีรูปเป็นอารมณ์ เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป. อีกอย่างหนึ่ง ความว่า จิตเกิดขึ้นแล้วย่อมดับไปในภาวะที่มีรูปเป็นอารมณ์. บทว่า ตัง อารัมมณัง ปฏิสังขา ความว่า พิจารณาคือรู้ซึ่งรูปารมณ์นั้น เห็นโดยความสิ้นไปเสื่อมไป. บทว่า ตัสสะ จิตตัสสะ ภังคัง อนุปัสสติ ความว่า ตามเห็นความดับแห่งจิตนั้นด้วยจิตอื่น ซึ่งเป็นจิตที่เห็นรูปารมณ์นั้นโดยความสิ้นไปเสื่อมไป. เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์จึงกล่าวไว้ว่า 'ย่อมเห็นทั้งอารมณ์ที่ถูกรู้และทั้งญาณ (ที่รู้)' Ettha ca anupassatīti anu anu passati, anekehi ākārehi punappunaṃ passatīti attho. Tenāha – ‘‘anupassatīti kathaṃ anupassati. Aniccato anupassatī’’tiādi. ในคำนี้ บทว่า อนุปัสสติ ความว่า ตามเห็นเนืองๆ คือเห็นบ่อยๆ โดยอาการหลายอย่าง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ที่ว่าตามเห็นนั้น ตามเห็นอย่างไร คือ ตามเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง' เป็นต้น. Tattha yasmā bhaṅgo nāma aniccatāya paramā koṭi, tasmā so bhaṅgānupassako yogāvacaro sabbaṃ saṅkhāragataṃ aniccato anupassati, no niccato. Tato aniccassa dukkhattā, dukkhassa ca anattattā tadeva dukkhato anupassati, no sukhato. Anattato anupassati no attato. ในคำนั้น เพราะเหตุว่าความดับเป็นส่วนสุดยอดแห่งความเป็นของไม่เที่ยง ฉะนั้น โยคาวจรผู้ตามเห็นความดับนั้น ย่อมตามเห็นสังขารทั้งหมดโดยความเป็นของไม่เที่ยง ไม่ใช่โดยความเป็นของเที่ยง. แต่นั้น เพราะสิ่งที่ไม่เที่ยงเป็นทุกข์ และเพราะสิ่งที่เป็นทุกข์เป็นอนัตตา จึงตามเห็นสิ่งนั้นนั่นแหละโดยความเป็นทุกข์ ไม่ใช่โดยความเป็นสุข. ตามเห็นโดยความเป็นอนัตตา ไม่ใช่โดยความเป็นอัตตา. Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhamanattā, na taṃ abhinanditabbaṃ. Yañca anabhinanditabbaṃ, na tattha rajjitabbaṃ. Tasmā etasmiṃ bhaṅgānupassanānusārena ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti diṭṭhe saṅkhāragate nibbindati, no nandati. Virajjati, no rajjati. So evaṃ arajjanto lokikeneva tāva ñāṇena rāgaṃ nirodheti, no samudeti. Samudayaṃ na karotīti attho. ก็เพราะว่า สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา สิ่งนั้นไม่ควรเพลิดเพลิน. และสิ่งใดไม่ควรเพลิดเพลิน ในสิ่งนั้นไม่ควรกำหนัด. เพราะฉะนั้น ในสังขารที่เห็นแล้วว่า 'ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา' ตามแนวแห่งภังคานุปัสสนา ย่อมเบื่อหน่าย ไม่เพลิดเพลิน. ย่อมคลายกำหนัด ไม่กำหนัด. เธอนั้นเมื่อไม่กำหนัดอย่างนี้ ย่อมยับยั้งราคะด้วยโลกิยญาณก่อนทีเดียว ไม่ให้เกิดขึ้น. ความว่า ไม่กระทำความเกิดขึ้น. Atha vā so evaṃ viratto yathā diṭṭhaṃ saṅkhāragataṃ, tathā adiṭṭhampi anvayañāṇavasena nirodheti, no samudeti. Nirodhatova manasikaroti. Nirodhamevassa passati, no samudayanti attho. อีกอย่างหนึ่ง เธอนั้นผู้คลายกำหนัดแล้วอย่างนี้ ย่อมยับยั้งแม้สังขารที่ยังไม่เห็น เหมือนสังขารที่เห็นแล้ว ด้วยอำนาจแห่งอนุวยญาณ ไม่ให้เกิดขึ้น. ย่อมมนสิการโดยความเป็นของดับเท่านั้น. ความว่า ย่อมเห็นแต่ความดับของสังขารนั้น ไม่เห็นความเกิดขึ้น. So evaṃ paṭipanno paṭinissajjati, no ādiyati. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ayampi aniccādianupassanā tadaṅgavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato, saṅkhatadosadassanena ca tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cāti vuccati. Tasmā tāya samannāgato bhikkhu yathāvuttena nayena kilese pariccajati, nibbāne ca pakkhandati. Nāpi nibbattanavasena kilese ādiyati, na adosadassitāvasena saṅkhatārammaṇaṃ. Tena vuccati ‘‘paṭinissajjati no ādiyatī’’ti. เธอผู้ปฏิบัติอย่างนี้ ย่อมสละคืน ไม่ยึดถือ. หมายความว่าอย่างไร? แม้วิปัสสนานี้ที่ตามเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ก็เรียกว่า ปริจจาคปฏินิสสัคคะ (การสละคืนโดยการบริจาค) และ ปักขันทนปฏินิสสัคคะ (การสละคืนโดยการแล่นเข้าไป) เพราะสละกิเลสพร้อมทั้งขันธาภิสังขารโดยความเป็นตทังคปหาน และเพราะแล่นเข้าไปสู่นิพพานอันตรงกันข้าม (กับสังขาร) ด้วยความน้อมไปในนิพพานนั้น เพราะเห็นโทษในสังขตธรรม. เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้ประกอบด้วยวิปัสสนานั้น ย่อมสละกิเลสและแล่นเข้าไปสู่นิพพานโดยนัยที่กล่าวแล้ว. ไม่ยึดถือกิเลสโดยการทำให้เกิด และไม่ยึดถือสังขตารมณ์โดยการไม่เห็นโทษ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ย่อมสละคืน ไม่ยึดถือ' 743. Idānissa tehi ñāṇehi yesaṃ dhammānaṃ pahānaṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī’’tiādi vuttaṃ. Tattha nandinti sappītikaṃ taṇhaṃ. Sesaṃ vuttanayameva. 743. บัดนี้ เพื่อจะแสดงธรรมที่เธอย่อมละได้ด้วยญาณเหล่านั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'เมื่อตามเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละนิจจสัญญา'. ในคำนั้น บทว่า นันทิ คือ ตัณหาที่สัมปยุตด้วยปีติ. ส่วนที่เหลือมีนัยดังกล่าวแล้วนั่นเทียว. 744. Gāthāsu pana vatthusaṅkamanāti rūpassa bhaṅgaṃ disvā puna yena cittena bhaṅgo diṭṭho, tassāpi bhaṅgadassanavasena purimavatthuto aññavatthusaṅkamanā. Paññāya ca vivaṭṭanāti udayaṃ pahāya vaye santiṭṭhanā. Āvajjanābalañcevāti rūpassa bhaṅgaṃ disvā puna bhaṅgārammaṇassa cittassa bhaṅgadassanatthaṃ anantarameva āvajjanasamatthatā. Paṭisaṅkhāvipassanāti esā ārammaṇapaṭisaṅkhābhaṅgānupassanā nāma. 744. ส่วนในคาถาทั้งหลาย บทว่า วัตถุสังคมนา คือ การก้าวล่วงจากวัตถุก่อนไปยังวัตถุอื่น โดยการเห็นความดับแม้ของจิตที่เห็นความดับ (ของรูป) หลังจากเห็นความดับของรูปแล้ว. บทว่า ปัญญายะ จะ วิวัฏฏนา คือ การละอุทยะแล้วตั้งอยู่ในวยะ. บทว่า อาวัชชนาพลัญเจวะ คือ ความสามารถในการพิจารณาได้ทันทีเพื่อเห็นความดับของจิตที่มีความดับเป็นอารมณ์ หลังจากเห็นความดับของรูปแล้ว. บทว่า ปฏิสังขาวิปัสสนา คือ นี้ชื่อว่า อารัมมณปฏิสังขาภังคานุปัสสนา. 745. Ārammaṇaanvayena ubho ekavavatthanāti paccakkhato diṭṭhassa ārammaṇassa anvayena anugamanena yathā idaṃ, tathā atītepi saṅkhāragataṃ bhijjittha, anāgatepi bhijjissatīti evaṃ ubhinnaṃ ekasabhāveneva vavatthāpananti attho. 745. บทว่า อารัมมณาน्वเยนะ อุโภ เอกววัตถนา ความว่า การกำหนดธรรมทั้งสองโดยความเป็นสภาวะเดียวกัน คือ โดยการตามแนวแห่งอารมณ์ที่เห็นแล้วโดยประจักษ์ว่า 'สังขารทั้งหลายในอดีตก็ดับไปแล้ว ในอนาคตก็จักดับไป เหมือนอย่างนี้' ดังนี้. Vuttampi cetaṃ porāṇehi – คำนี้ท่านโบราณาจารย์กล่าวไว้ว่า ‘‘Saṃvijjamānamhi visuddhadassano, Tadanvayaṃ neti atītanāgate; Sabbepi saṅkhāragatā palokino, Ussāvabindū sūriyeva uggate’’ti. ผู้มีทัศนะอันบริสุทธิ์ในปัจจุบันธรรม ย่อมนำความรู้นั้นไปเทียบเคียงในอดีตและอนาคตว่า 'สังขารทั้งปวงล้วนมีความเสื่อมสลายไปเป็นธรรมดา เหมือนหยาดน้ำค้างเมื่อพระอาทิตย์ขึ้นฉะนั้น' Nirodhe adhimuttatāti evaṃ ubhinnaṃ bhaṅgavasena ekavavatthānaṃ katvā tasmiññeva bhaṅgasaṅkhāte nirodhe adhimuttatā taggarutā tanninnatā tappoṇatā tappabbhāratāti attho. Vayalakkhaṇavipassanāti esā vayalakkhaṇavipassanā nāmāti vuttaṃ hoti. คำว่า นิโรเธ อธิมุตฺตตา ความว่า กำหนดอารมณ์ทั้งสองอย่างโดยความเป็นอันเดียวกันด้วยอำนาจแห่งความดับไปอย่างนี้แล้ว เป็นผู้น้อมใจเชื่อในความดับนั้นนั่นแหละที่เรียกว่าความดับไป มีความดับนั้นเป็นที่เคารพ มีความดับนั้นเป็นที่น้อมไป มีความดับนั้นเป็นที่โอนไป มีความดับนั้นเป็นที่เอนไป ดังนี้ นี้คืออธิบาย คำว่า วยลักขณวิปัสสนา ความว่า ปัญญานี้ชื่อว่า วยลักขณวิปัสสนา (วิปัสสนาเห็นลักษณะแห่งความเสื่อม) 746. Ārammaṇañca paṭisaṅkhāti purimañca rūpādiārammaṇaṃ jānitvā. Bhaṅgañca anupassatīti tassārammaṇassa bhaṅgaṃ disvā tadārammaṇassa cittassa bhaṅgaṃ anupassati. Suññato ca upaṭṭhānanti tassevaṃ bhaṅgaṃ anupassato ‘‘saṅkhārāva bhijjanti, tesaṃ bhedo maraṇaṃ, na añño koci atthī’’ti suññato upaṭṭhānaṃ ijjhati. 746. คำว่า อารมฺมณญฺจ ปฏิสงฺขา คือ รู้ชัดซึ่งอารมณ์มีรูปเป็นต้นอันมีมาก่อน คำว่า ภงฺคญฺจ อนุปสฺสติ คือ เห็นความดับแห่งอารมณ์นั้นแล้ว ย่อมพิจารณาเห็นความดับแห่งจิตที่มีอารมณ์นั้น คำว่า สุญฺญโต จ อุปฏฺฐานํ คือ เมื่อโยคีพิจารณาเห็นความดับไปอยู่อย่างนี้ ความปรากฏโดยความเป็นของว่างย่อมสำเร็จว่า "สังขารทั้งหลายเท่านั้นย่อมแตกไป ความแตกแห่งสังขารเหล่านั้นชื่อว่ามรณะ สัตว์อื่นไม่มี" Tenāhu porāṇā – เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวไว้ว่า ‘‘Khandhā nirujjhanti na catthi añño, Khandhāna bhedo maraṇanti vuccati; Tesaṃ khayaṃ passati appamatto, Maṇiṃva vijjhaṃ vajirena yoniso’’ti. ขันธ์ทั้งหลายย่อมดับไป สัตว์อื่นไม่มี ความแตกแห่งขันธ์ทั้งหลาย ท่านเรียกว่ามรณะ ผู้ไม่ประมาท พิจารณาโดยแยบคาย ย่อมเห็นความสิ้นไปแห่งขันธ์เหล่านั้น เหมือนบุคคลเจาะแก้วมณีด้วยเพชรฉะนั้น Adhipaññāvipassanāti yā ca ārammaṇapaṭisaṅkhā yā ca bhaṅgānupassanā yañca suññato upaṭṭhānaṃ, ayaṃ adhipaññāvipassanā nāmāti vuttaṃ hoti. คำว่า อธิปัญญาวินัสสนา ความว่า การพิจารณาอารมณ์ ๑ การพิจารณาเห็นความดับไป ๑ ความปรากฏโดยความเป็นของว่าง ๑ นี้ชื่อว่า อธิปัญญาวินัสสนา 747. Kusalo tīsu anupassanāsūti aniccānupassanādīsu tīsu cheko bhikkhu. Catasso ca vipassanāsūti nibbidādīsu ca catūsu vipassanāsu. Tayo upaṭṭhāne kusalatāti khayato vayato suññatoti imasmiñca tividhe upaṭṭhāne kusalatāya. Nānādiṭṭhīsu na kampatīti sassatadiṭṭhiādīsu nānappakārāsu diṭṭhīsu na vedhati. 747. คำว่า กุสโล ตีสุ อนุปสฺสนาสุ คือ ภิกษุผู้ฉลาดในอนุปัสสนา ๓ มีอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น คำว่า จตสฺโส จ วิปสฺสนาสุ คือ ในวิปัสสนา ๔ มีนิพพิทานุปัสสนาเป็นต้น คำว่า ตโย อุปฏฺฐาเน กุสลตา คือ เพราะความฉลาดในความปรากฏ ๓ อย่างนี้ คือ โดยความเป็นของสิ้นไป โดยความเป็นของเสื่อมไป โดยความเป็นของว่างเปล่า คำว่า นานาทิฏฺฐีสุ น กมฺปติ คือ ย่อมไม่หวั่นไหวในทิฏฐิมีประการต่างๆ มีสัสสตทิฏฐิเป็นต้น 748. So evaṃ avedhamāno ‘‘aniruddhameva nirujjhati, abhinnameva bhijjatī’’ti pavattamanasikāro dubbalabhājanassa viya bhijjamānassa, sukhumarajasseva vippakiriyamānassa, tilānaṃ viya bhajjiyamānānaṃ sabbasaṅkhārānaṃ uppādaṭṭhitipavattanimittaṃ vissajjetvā bhedameva passati. So yathā nāma cakkhumā puriso pokkharaṇītīre vā nadītīre vā ṭhito thūlaphusitake deve vassante udakapiṭṭhe mahantamahantāni udakabubbuḷakāni uppajjitvā uppajjitvā sīghaṃ sīghaṃ bhijjamānāni passeyya, evameva sabbe saṅkhārā bhijjanti bhijjantīti passati. Evarūpaṃ hi yogāvacaraṃ sandhāya vuttaṃ bhagavatā – 748. โยคีนั้นไม่หวั่นไหวอย่างนี้ มีมนสิการเป็นไปว่า "สิ่งที่ยังไม่ดับนั่นแหละย่อมดับ สิ่งที่ยังไม่แตกนั่นแหละย่อมแตก" ละนิมิตคือความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ และความเป็นไปของสังขารทั้งปวงเสียแล้ว ย่อมเห็นแต่ความแตกไปอย่างเดียว เหมือนภาชนะที่อ่อนกำลังแตกอยู่ เหมือนฝุ่นละเอียดกำลังฟุ้งไป เหมือนเมล็ดงากำลังถูกคั่วอยู่ โยคีนั้นเปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่ที่ฝั่งสระโบกขรณีหรือฝั่งแม่น้ำ เมื่อฝนเม็ดใหญ่กำลังตก พึงเห็นฟองน้ำใหญ่ๆ บนผิวน้ำเกิดขึ้นๆ แล้วก็แตกไปๆ อย่างรวดเร็ว ฉันใด ก็ฉันนั้น ย่อมเห็นว่า สังขารทั้งปวงย่อมแตกไปๆ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงโยคาวจรเช่นนี้ จึงตรัสไว้ว่า ‘‘Yathā bubbuḷakaṃ passe, yathā passe marīcikaṃ; Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti. (dha. pa. 170); บุคคลพึงเห็น (โลก) เหมือนฟองน้ำ พึงเห็นเหมือนพยับแดด มัจจุราชย่อมไม่เห็นบุคคลผู้พิจารณาเห็นโลกอยู่อย่างนี้ 749. Tassevaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā bhijjanti bhijjantī’’ti abhiṇhaṃ passato aṭṭhānisaṃsaparivāraṃ bhaṅgānupassanāñāṇaṃ balappattaṃ hoti. Tatrime aṭṭhānisaṃsā – bhavadiṭṭhippahānaṃ, jīvitanikantipariccāgo, sadāyuttapayuttatā, visuddhājīvitā, ussukkappahānaṃ, vigatabhayatā, khantisoraccapaṭilābho, aratiratisahanatāti. 749. เมื่อโยคีนั้นพิจารณาเห็นเนืองๆ ว่า "สังขารทั้งปวงย่อมแตกไปๆ" อยู่อย่างนี้ ภังคานุปัสสนาญาณอันมีอานิสงส์ ๘ ประการเป็นบริวาร ย่อมถึงความมีกำลัง อานิสงส์ ๘ ประการเหล่านี้มีดังนี้ คือ การละภวทิฏฐิ การสละความอยากในชีวิต ความเป็นผู้ประกอบความเพียรติดต่อกันเสมอ ความมีอาชีวะบริสุทธิ์ การละความกระวนกระวาย ความปราศจากภัย การได้ขันติและโสรัจจะ และความอดทนต่อความไม่ยินดีและความยินดี Tenāhu porāṇā – เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวไว้ว่า ‘‘Imāni aṭṭhagguṇamuttamāni, Disvā tahiṃ sammasate punappunaṃ; Ādittacelassirasūpamo muni, Bhaṅgānupassī amatassa pattiyā’’ti. พระมุนีผู้พิจารณาเห็นความแตกไป เพื่อบรรลุอมตนิพพาน เห็นคุณอันสูงสุด ๘ ประการเหล่านี้ในภังคานุปัสสนาญาณนั้นแล้ว ย่อมพิจารณาเนืองๆ เป็นผู้เปรียบด้วยบุคคลมีเสื้อผ้าและศีรษะถูกไฟไหม้ Bhaṅgānupassanāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ. ภังคานุปัสสนาญาณ จบ Bhayatupaṭṭhānañāṇakathā พรรณนาภยตูปัฏฐานญาณ 750. Tassevaṃ sabbasaṅkhārānaṃ khayavayabhedanirodhārammaṇaṃ bhaṅgānupassanaṃ āsevantassa bhāventassa bahulīkarontassa sabbabhavayonigatiṭhitisattāvāsesu pabhedakā saṅkhārā sukhena jīvitukāmassa bhīrukapurisassa sīhabyagghadīpiacchataracchayakkharakkhasacaṇḍagoṇacaṇḍakukkurapabhinnamadacaṇḍahatthighoraāsīvisaasanivicakkasusānaraṇabhūmijalitaaṅgārakāsuādayo viya mahābhayaṃ hutvā upaṭṭhahanti. Tassa ‘‘atītā saṅkhārā niruddhā, paccuppannā nirujjhanti, anāgate nibbattanakasaṅkhārāpi evameva nirujjhissantī’’ti passato etasmiṃ ṭhāne bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ nāma uppajjati. 750. เมื่อโยคีนั้นเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งภังคานุปัสสนา อันมีอนิจจัง คือความสิ้นไป ความเสื่อมไป ความแตกไป และความดับไปแห่งสังขารทั้งปวงเป็นอารมณ์อยู่อย่างนี้ สังขารทั้งหลายที่แตกไปในภพ กำเนิด คติ ฐิติ และสัตตาวาสทั้งปวง ย่อมปรากฏเป็นของน่ากลัวอย่างยิ่ง เหมือนราชสีห์ เสือโคร่ง เสือเหลือง หมี สุนัขป่า ยักษ์ รากษส โคดุ สุนัขดุ ช้างตกมันร้าย อสรพิษร้าย สายฟ้า ป่าช้า สนามรบ และหลุมถ่านเพลิงที่ลุกโชน เป็นต้น ปรากฏเป็นของน่ากลัวอย่างยิ่งแก่บุรุษผู้ขลาด ผู้ต้องการมีชีวิตอยู่อย่างสบาย ฉะนั้น เมื่อโยคีนั้นเห็นว่า "สังขารทั้งหลายที่เป็นอดีตดับไปแล้ว สังขารที่เป็นปัจจุบันกำลังดับไป แม้สังขารที่จะเกิดขึ้นในอนาคตก็จะดับไปอย่างนี้เหมือนกัน" ญาณชื่อว่าภยตูปัฏฐานญาณย่อมเกิดขึ้นในฐานะนี้ Tatrāyaṃ upamā – ekissā kira itthiyā tayo puttā rājaparādhikā, tesaṃ rājā sīsacchedaṃ āṇāpesi. Sā puttehi saddhiṃ āghātanaṃ agamāsi. Athassā jeṭṭhaputtassa sīsaṃ chinditvā majjhimassa chindituṃ ārabhiṃsu. Sā jeṭṭhassa sīsaṃ chinnaṃ majjhimassa ca chijjamānaṃ disvā kaniṭṭhamhi ālayaṃ vissajji ‘‘ayampi etesaññeva sadiso bhavissatī’’ti. Tattha tassā itthiyā jeṭṭhaputtassa chinnasīsadassanaṃ viya yogino atītasaṅkhārānaṃ nirodhadassanaṃ, majjhimassa chijjamānasīsadassanaṃ viya paccuppannānaṃ nirodhadassanaṃ, ‘‘ayampi etesaññeva sadiso bhavissatī’’ti kaniṭṭhaputtamhi ālayavissajjanaṃ viya ‘‘anāgatepi nibbattanakasaṅkhārā bhijjissantī’’ti anāgatānaṃ nirodhadassanaṃ. Tassevaṃ passato etasmiṃ ṭhāne uppajjati bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ. ในเรื่องนั้น มีอุปมาดังนี้ ได้ยินว่า หญิงคนหนึ่งมีบุตร ๓ คนเป็นผู้ประทุษร้ายต่อพระราชา พระราชาทรงรับสั่งให้ตัดศีรษะของบุตรทั้งสามนั้น นางได้ไปสู่ลานประหารพร้อมกับบุตรทั้งหลาย ครั้งนั้น เมื่อเพชฌฆาตตัดศีรษะบุตรคนโตของนางแล้ว ก็เริ่มจะตัดศีรษะบุตรคนกลาง นางเห็นศีรษะของบุตรคนโตถูกตัดแล้ว และศีรษะของบุตรคนกลางกำลังถูกตัดอยู่ จึงสละความเยื่อใยในบุตรคนเล็กเสียว่า "แม้ผู้นี้ก็จักเป็นเหมือนบุตรทั้งสองนั้น" ในอุปมานั้น การที่หญิงนั้นเห็นศีรษะของบุตรคนโตที่ถูกตัดแล้ว เปรียบเหมือนการที่โยคีเห็นความดับแห่งสังขารในอดีต การเห็นศีรษะของบุตรคนกลางที่กำลังถูกตัดอยู่ เปรียบเหมือนการเห็นความดับแห่งสังขารในปัจจุบัน การสละความเยื่อใยในบุตรคนเล็กว่า "แม้ผู้นี้ก็จักเป็นเหมือนบุตรทั้งสองนั้น" เปรียบเหมือนการเห็นความดับแห่งสังขารในอนาคตว่า "แม้สังขารที่จะเกิดขึ้นในอนาคตก็จะแตกไป" เมื่อโยคีเห็นอยู่อย่างนี้ ภยตูปัฏฐานญาณย่อมเกิดขึ้นในฐานะนี้ Aparāpi upamā – ekā kira pūtipajā itthī dasa dārake vijāyi. Tesu nava matā, eko hatthagato marati, aparo kucchiyaṃ. Sā nava dārake mate dasamañca mīyamānaṃ disvā kucchigate ālayaṃ vissajji ‘‘ayampi etesaññeva sadiso bhavissatī’’ti. Tattha tassā itthiyā navannaṃ dārakānaṃ maraṇānussaraṇaṃ viya yogino atītasaṅkhārānaṃ nirodhadassanaṃ, hatthagatassa mīyamānabhāvadassanaṃ viya yogino paccuppannānaṃ nirodhadassanaṃ, kucchigate ālayavissajjanaṃ viya anāgatānaṃ nirodhadassanaṃ. Tassevaṃ passato etasmiṃ khaṇe uppajjati bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ. อุปมาอีกอย่างหนึ่ง ได้ยินว่า หญิงมีลูกตายคนหนึ่ง คลอดบุตร ๑๐ คน ในบุตรเหล่านั้น ๙ คนตายแล้ว คนหนึ่งกำลังจะตายในมือ อีกคนหนึ่งอยู่ในท้อง นางเห็นบุตร ๙ คนตายแล้ว และคนที่ ๑๐ กำลังจะตาย จึงสละความอาลัยในบุตรที่อยู่ในท้อง ด้วยคิดว่า "แม้บุตรคนนี้ก็จักเป็นเหมือนบุตรเหล่านั้นนั่นแหละ" ในอุปมานั้น การที่โยคีเห็นความดับแห่งสังขารในอดีต เปรียบเหมือนการระลึกถึงความตายของบุตร ๙ คนของหญิงนั้น การที่โยคีเห็นความดับแห่งสังขารในปัจจุบัน เปรียบเหมือนการเห็นภาวะที่บุตรในมือกำลังจะตาย การที่โยคีเห็นความดับแห่งสังขารในอนาคต เปรียบเหมือนการสละความอาลัยในบุตรที่อยู่ในท้อง เมื่อโยคีเห็นอยู่อย่างนี้ ภยตูปัฏฐานญาณย่อมเกิดขึ้นในขณะนั้น 751. Bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ pana bhāyati na bhāyatīti? Na bhāyati. Tañhi atītā saṅkhārā niruddhā, paccuppannā nirujjhanti, anāgatā nirujjhissantīti tīraṇamattameva hoti. Tasmā yathā nāma cakkhumā puriso nagaradvāre tisso aṅgārakāsuyo olokayamāno sayaṃ na bhāyati, kevalaṃ hissa ‘‘ye ye ettha nipatissanti, sabbe anappakaṃ dukkhamanubhavissantī’’ti tīraṇamattameva hoti. Yathā vā pana cakkhumā puriso khadirasūlaṃ ayosūlaṃ suvaṇṇasūlanti paṭipāṭiyā ṭhapitaṃ sūlattayaṃ olokayamāno sayaṃ na bhāyati, kevalaṃ hissa ‘‘ye ye imesu sūlesu nipatissanti, sabbe anappakaṃ dukkhamanubhavissantī’’ti tīraṇamattameva hoti, evameva bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ sayaṃ na bhāyati, kevalaṃ hissa aṅgārakāsuttayasadisesu, sūlattayasadisesu ca tīsu bhavesu ‘‘atītā saṅkhārā niruddhā, paccuppannā nirujjhanti, anāgatā nirujjhissantī’’ti tīraṇamattameva hoti. Yasmā panassa kevalaṃ sabbabhavayonigatiṭhitinivāsagatā saṅkhārā byasanāpannā sappaṭibhayā hutvā bhayato upaṭṭhahanti, tasmā bhayatupaṭṭhānanti vuccati. 751. ก็ภยตูปัฏฐานญาณย่อมกลัวหรือไม่กลัว? ตอบว่า ไม่กลัว เพราะว่าญาณนั้นเป็นเพียงการพิจารณาเห็นว่า "สังขารในอดีตดับแล้ว สังขารในปัจจุบันกำลังดับ สังขารในอนาคตจักดับ" เพราะฉะนั้น เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุ มองดูหลุมถ่านเพลิง ๓ หลุมที่ประตูเมือง ตนเองย่อมไม่กลัว เป็นแต่เพียงพิจารณาเห็นว่า "ผู้ใดก็ตามตกลงไปในหลุมถ่านเพลิงนี้ ผู้นั้นทั้งหมดจักเสวยทุกข์มิใช่น้อย" หรืออีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุ มองดูหลาว ๓ เล่ม คือ หลาวไม้ตะเคียน หลาวเหล็ก และหลาวทอง ที่ตั้งไว้ตามลำดับ ตนเองย่อมไม่กลัว เป็นแต่เพียงพิจารณาเห็นว่า "ผู้ใดก็ตามตกลงไปบนหลาวเหล่านี้ ผู้นั้นทั้งหมดจักเสวยทุกข์มิใช่น้อย" ฉันใดก็ฉันนั้น ภยตูปัฏฐานญาณเองย่อมไม่กลัว เป็นแต่เพียงพิจารณาเห็นในภพ ๓ ซึ่งเปรียบเหมือนหลุมถ่านเพลิง ๓ หลุม และเปรียบเหมือนหลาว ๓ เล่มว่า "สังขารในอดีตดับแล้ว สังขารในปัจจุบันกำลังดับ สังขารในอนาคตจักดับ" แต่เพราะสังขารทั้งปวงที่ดำเนินไปในภพ กำเนิด คติ ฐิติ และนิวาสทั้งหมด ถึงความพินาศ เป็นสิ่งมีภัย ปรากฏแก่ญาณนั้นโดยความเป็นภัยเท่านั้น ฉะนั้นจึงเรียกว่า ภยตูปัฏฐาน Evaṃ bhayato upaṭṭhāne panassa ayaṃ pāḷi – เมื่อสังขารปรากฏโดยความเป็นภัยแก่โยคีนั้นอย่างนี้ มีพระบาลีดังนี้ ‘‘Aniccato manasikaroto kiṃ bhayato upaṭṭhāti? Dukkhato. Anattato manasikaroto kiṃ bhayato upaṭṭhātīti? Aniccato manasikaroto nimittaṃ bhayato upaṭṭhāti. Dukkhato manasikaroto pavattaṃ bhayato upaṭṭhāti. Anattato manasikaroto nimittañca pavattañca bhayato upaṭṭhātī’’ti (paṭi. ma. 1.227). "เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง อะไรปรากฏโดยความเป็นภัย? เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์... โดยความเป็นอนัตตา อะไรปรากฏโดยความเป็นภัย? เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง นิมิตย่อมปรากฏโดยความเป็นภัย เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ ความเป็นไปย่อมปรากฏโดยความเป็นภัย เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ทั้งนิมิตและความเป็นไปย่อมปรากฏโดยความเป็นภัย" Tattha nimittanti saṅkhāranimittaṃ. Atītānāgatapaccuppannānaṃ saṅkhārānamevetaṃ adhivacanaṃ. Aniccato manasikaronto hi saṅkhārānaṃ maraṇameva passati, tenassa nimittaṃ bhayato upaṭṭhāti. Pavattanti rūpārūpabhavapavatti. Dukkhato manasikaronto hi sukhasammatāyapi pavattiyā abhiṇhapaṭipīḷanabhāvameva passati, tenassa pavattaṃ bhayato upaṭṭhāti. Anattato manasikaronto pana ubhayampetaṃ suññagāmaṃ viya marīcigandhabbanagarādīni viya ca rittaṃ tucchaṃ suññaṃ assāmikaṃ apariṇāyakaṃ passati. Tenassa nimittañca pavattañca ubhayaṃ bhayato upaṭṭhātīti. ในบทเหล่านั้น บทว่า นิมิตฺตํ ได้แก่ สังขารนิมิต คำนี้เป็นชื่อของสังขารทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบันนั่นเอง จริงอยู่ ผู้มนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมเห็นแต่ความตายของสังขารทั้งหลายเท่านั้น เพราะเหตุนั้น นิมิตจึงปรากฏแก่โยคีนั้นโดยความเป็นภัย บทว่า ปวตฺตํ ได้แก่ ความเป็นไปแห่งรูปภพและอรูปภพ จริงอยู่ ผู้มนสิการโดยความเป็นทุกข์ ย่อมเห็นแต่ภาวะที่ถูกบีบคั้นเนืองๆ แม้ในความเป็นไปที่สมมติกันว่าเป็นสุข เพราะเหตุนั้น ความเป็นไปจึงปรากฏแก่โยคีนั้นโดยความเป็นภัย ส่วนผู้มนสิการโดยความเป็นอนัตตา ย่อมเห็นทั้งสองอย่างนั้นว่า ว่างเปล่า สูญเปล่า ว่างจากเจ้าของ ไม่มีผู้นำ เหมือนบ้านร้าง และเหมือนพยับแดด เมืองคนธรรพ์ เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ทั้งนิมิตและความเป็นไป ทั้งสองอย่างจึงปรากฏแก่โยคีนั้นโดยความเป็นภัย Bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ niṭṭhitaṃ. ภยตูปัฏฐานญาณ จบ Ādīnavānupassanāñāṇakathā กถาว่าด้วยอาทีนวานุปัสสนาญาณ 752. Tassa taṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ āsevantassa bhāventassa bahulīkarontassa sabbabhavayonigatiṭhitisattāvāsesu neva tāṇaṃ, na leṇaṃ, na gati, nappaṭisaraṇaṃ paññāyati. Sabbabhavayonigatiṭhitinivāsagatesu saṅkhāresu ekasaṅkhārepi patthanā vā parāmāso vā na hoti. Tayo bhavā vītaccikaṅgārapuṇṇaaṅgārakāsuyo viya, cattāro mahābhūtā ghoravisaāsīvisā viya, pañcakkhandhā ukkhittāsikavadhakā viya, cha ajjhattikāyatanāni suññagāmo viya, cha bāhirāyatanāni gāmaghātakacorā viya, satta viññāṇaṭṭhitiyo, nava ca sattāvāsā ekādasahi aggīhi ādittā sampajjalitā sajotibhūtā viya ca, sabbe saṅkhārā gaṇḍabhūtā rogabhūtā sallabhūtā aghabhūtā ābādhabhūtā viya ca nirassādā nirasā mahāādīnavarāsibhūtā hutvā upaṭṭhahanti. 752. เมื่อโยคีนั้นเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งภยตูปัฏฐานญาณนั้นอยู่ ที่ต้านทาน ที่หลีกเร้น ที่ไป และที่พึ่งพิงในภพ กำเนิด คติ ฐิติ และสัตตาวาสทั้งปวง ย่อมไม่ปรากฏเลย ความปรารถนาหรือความยึดมั่นในสังขารแม้สักอย่างหนึ่งที่ดำเนินไปในภพ กำเนิด คติ ฐิติ และนิวาสทั้งปวง ย่อมไม่มี ภพ ๓ ปรากฏเหมือนหลุมถ่านเพลิงที่เต็มไปด้วยถ่านที่ปราศจากเปลวไฟ มหาภูตรูป ๔ เหมือนอสรพิษมีพิษร้าย ขันธ์ ๕ เหมือนเพชฌฆาตผู้เงื้อดาบขึ้น อายตนะภายใน ๖ เหมือนบ้านร้าง อายตนะภายนอก ๖ เหมือนโจรผู้ปล้นหมู่บ้าน วิญญาณฐิติ ๗ และสัตตาวาส ๙ เหมือนถูกไฟ ๑๑ กองเผาแล้ว ลุกโชนแล้ว เป็นดุจเปลวเพลิง และสังขารทั้งปวงปรากฏเป็นดุจหัวฝี เป็นดุจโรค เป็นดุจลูกศร เป็นดุจความชั่วร้าย เป็นดุจอาพาธ ไม่มีรสชาติ ปราศจากความอร่อย เป็นดุจกองแห่งโทษใหญ่ Kathaṃ? Sukhena jīvitukāmassa bhīrukapurisassa ramaṇīyākārasaṇṭhitampi savāḷakamiva vanagahanaṃ, sasaddūlā viya guhā, sagāharakkhasaṃ viya udakaṃ, samussitakhaggā viya paccatthikā, savisaṃ viya bhojanaṃ, sacoro viya maggo, ādittamiva agāraṃ, uyyuttasenā viya raṇabhūmi. Yathā hi so puriso etāni savāḷakavanagahanādīni āgamma bhīto saṃviggo lomahaṭṭhajāto samantato ādīnavameva passati, evamevāyaṃ yogāvacaro bhaṅgānupassanāvasena sabbasaṅkhāresu bhayato upaṭṭhitesu samantato nirasaṃ nirassādaṃ ādīnavameva passati. Tassevaṃ passato ādīnavañāṇaṃ nāma uppannaṃ hoti. Yaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ – อย่างไร? สำหรับบุรุษขี้ขลาดผู้ต้องการมีชีวิตอยู่อย่างเป็นสุข แม้ป่าทึบที่ตั้งอยู่อย่างน่ารื่นรมย์ก็ปรากฏเหมือนมีสัตว์ร้าย ถ้ำเหมือนมีเสือโคร่ง น้ำเหมือนมีจระเข้และรากษส ศัตรูเหมือนเงื้อดาบขึ้น โภชนะเหมือนเจือด้วยยาพิษ หนทางเหมือนมีโจร บ้านเหมือนถูกไฟไหม้ สนามรบเหมือนมีกองทัพประชิด เปรียบเหมือนบุรุษนั้นเข้าไปยังป่าทึบที่มีสัตว์ร้ายเป็นต้นเหล่านี้แล้ว เกิดความกลัว ความสลดใจ ขนลุกชัน ย่อมเห็นแต่โทษโดยรอบฉันใด พระโยคาวจรนี้ก็ฉันนั้น เมื่อสังขารทั้งปวงปรากฏโดยความเป็นภัย ด้วยอำนาจแห่งภังคานุปัสสนา ย่อมเห็นแต่ความไม่มีรสชาติ ความไม่อร่อย และโทษโดยรอบ เมื่อโยคีนั้นเห็นอยู่อย่างนี้ ญาณชื่อว่าอาทีนวญาณย่อมเกิดขึ้น ซึ่งหมายถึงคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ ‘‘Kathaṃ bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ? Uppādo bhayanti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ. Pavattaṃ bhayanti… nimittaṃ bhayanti… āyūhanā bhayanti… paṭisandhi bhayanti… gati bhayanti… nibbatti bhayanti… upapatti bhayanti… jāti bhayanti… jarā bhayanti… byādhi bhayanti… maraṇaṃ bhayanti… soko bhayanti… paridevo bhayanti… upāyāso bhayanti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ. Anuppādo khemanti santipade ñāṇaṃ. Appavattaṃ…pe… anupāyāso khemanti santipade ñāṇaṃ. Uppādo bhayaṃ, anuppādo khemanti santipade ñāṇaṃ. Pavattaṃ…pe… upāyāso bhayaṃ, anupāyāso khemanti santipade ñāṇaṃ. ปัญญาในอาทีนวญาณ เมื่อสิ่งปรากฏเป็นภัย เป็นอย่างไร? ปัญญาในอาทีนวญาณ เมื่อสิ่งปรากฏเป็นภัยว่า ความเกิดขึ้นเป็นภัย ความเป็นไปเป็นภัย... นิมิตเป็นภัย... ความพยายามเป็นภัย... ปฏิสนธิเป็นภัย... คติเป็นภัย... การบังเกิดเป็นภัย... การเข้าถึงเป็นภัย... ชาติเป็นภัย... ชราเป็นภัย... พยาธิเป็นภัย... มรณะเป็นภัย... โสกะเป็นภัย... ปริเทวะเป็นภัย... อุปายาสเป็นภัย. ญาณในสันติบทว่า ความไม่เกิดขึ้นเป็นแดนเกษม. ความไม่เป็นไป...ฯลฯ... ความไม่คับแค้นใจเป็นแดนเกษม. ญาณในสันติบทว่า ความเกิดขึ้นเป็นภัย ความไม่เกิดขึ้นเป็นแดนเกษม. ความเป็นไป...ฯลฯ... ความคับแค้นใจเป็นภัย ความไม่คับแค้นใจเป็นแดนเกษม. ‘‘Uppādo dukkhanti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ. Pavattaṃ…pe… upāyāso dukkhanti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ. Anuppādo sukhanti santipade ñāṇaṃ. Appavattaṃ…pe… anupāyāso sukhanti santipade ñāṇaṃ. Uppādo dukkhaṃ, anuppādo sukhanti santipade ñāṇaṃ. Pavattaṃ…pe… upāyāso dukkhaṃ, anupāyāso sukhanti santipade ñāṇaṃ. ปัญญาในอาทีนวญาณ เมื่อสิ่งปรากฏเป็นภัยว่า ความเกิดขึ้นเป็นทุกข์. ความเป็นไป...ฯลฯ... ความคับแค้นใจเป็นทุกข์. ญาณในสันติบทว่า ความไม่เกิดขึ้นเป็นสุข. ความไม่เป็นไป...ฯลฯ... ความไม่คับแค้นใจเป็นสุข. ญาณในสันติบทว่า ความเกิดขึ้นเป็นทุกข์ ความไม่เกิดขึ้นเป็นสุข. ความเป็นไป...ฯลฯ... ความคับแค้นใจเป็นทุกข์ ความไม่คับแค้นใจเป็นสุข. ‘‘Uppādo sāmisanti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ. Pavattaṃ…pe… upāyāso sāmisanti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ. Anuppādo nirāmisanti santipade ñāṇaṃ. Appavattaṃ…pe… anupāyāso nirāmisanti santipade ñāṇaṃ. Uppādo sāmisaṃ, anuppādo nirāmisanti santipade ñāṇaṃ. Pavattaṃ…pe… upāyāso sāmisaṃ, anupāyāso nirāmisanti santipade ñāṇaṃ. ปัญญาในอาทีนวญาณ เมื่อสิ่งปรากฏเป็นภัยว่า ความเกิดขึ้นเป็นอามิส. ความเป็นไป...ฯลฯ... ความคับแค้นใจเป็นอามิส. ญาณในสันติบทว่า ความไม่เกิดขึ้นเป็นนิรามิส. ความไม่เป็นไป...ฯลฯ... ความไม่คับแค้นใจเป็นนิรามิส. ญาณในสันติบทว่า ความเกิดขึ้นเป็นอามิส ความไม่เกิดขึ้นเป็นนิรามิส. ความเป็นไป...ฯลฯ... ความคับแค้นใจเป็นอามิส ความไม่คับแค้นใจเป็นนิรามิส. Uppādo ‘‘saṅkhārāti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ. Pavattaṃ…pe… upāyāso saṅkhārāti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇaṃ. Anuppādo nibbānanti santipade ñāṇaṃ. Appavattaṃ…pe… anupāyāso nibbānanti santipade ñāṇaṃ. Uppādo saṅkhārā, anuppādo nibbānanti santipade ñāṇaṃ. Pavattaṃ…pe… upāyāso saṅkhārā, anupāyāso nibbānanti santipade ñāṇaṃ. ปัญญาในอาทีนวญาณ เมื่อสิ่งปรากฏเป็นภัยว่า ความเกิดขึ้นเป็นสังขาร. ความเป็นไป...ฯลฯ... ความคับแค้นใจเป็นสังขาร. ญาณในสันติบทว่า ความไม่เกิดขึ้นเป็นนิพพาน. ความไม่เป็นไป...ฯลฯ... ความไม่คับแค้นใจเป็นนิพพาน. ญาณในสันติบทว่า ความเกิดขึ้นเป็นสังขาร ความไม่เกิดขึ้นเป็นนิพพาน. ความเป็นไป...ฯลฯ... ความคับแค้นใจเป็นสังขาร ความไม่คับแค้นใจเป็นนิพพาน. ‘‘Uppādañca pavattañca, nimittaṃ dukkhanti passati; Āyūhanaṃ paṭisandhiṃ, ñāṇaṃ ādīnave idaṃ. บุคคลย่อมเห็นความเกิดขึ้น ความเป็นไป นิมิต ความพยายาม และปฏิสนธิ ว่าเป็นทุกข์ ญาณนี้เป็นอาทีนวญาณ ‘‘Anuppādaṃ appavattaṃ, animittaṃ sukhanti ca; Anāyūhanā appaṭisandhi, ñāṇaṃ santipade idaṃ. บุคคลย่อมเห็นความไม่เกิดขึ้น ความไม่เป็นไป ความไม่มีนิมิต ความไม่พยายาม และความไม่มีปฏิสนธิ ว่าเป็นสุข ญาณนี้เป็นสันติปทญาณ ‘‘Idaṃ ādīnave ñāṇaṃ, pañcaṭhānesu jāyati; Pañcaṭhāne santipade, dasa ñāṇe pajānāti; Dvinnaṃ ñāṇānaṃ kusalatā, nānādiṭṭhīsu na kampatī’’ti. อาทีนวญาณนี้ เกิดขึ้นในฐานะ ๕ สันติปทญาณเกิดขึ้นในฐานะ ๕ บุคคลย่อมรู้ญาณ ๑๐ เพราะความฉลาดในญาณ ๒ จึงไม่หวั่นไหวในทิฏฐิต่างๆ ‘‘Taṃ ñātaṭṭhena ñāṇaṃ. Pajānanaṭṭhena paññā. Tena vuccati ‘‘bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.53). ธรรมนั้นชื่อว่าญาณ เพราะอรรถว่ารู้ ชื่อว่าปัญญา เพราะอรรถว่ารู้ทั่ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปัญญาในอาทีนวญาณ เมื่อสิ่งปรากฏเป็นภัย 753. Tattha uppādoti purimakammapaccayā idha uppatti. Pavattanti tathā uppannassa pavatti. Nimittanti sabbampi saṅkhāranimittaṃ. Āyūhanāti āyatiṃ paṭisandhihetubhūtaṃ kammaṃ. Paṭisandhīti āyatiṃ uppatti. Gatīti yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti. Nibbattīti khandhānaṃ nibbattanaṃ. Upapattīti ‘‘samāpannassa vā upapannassa vā’’ti (dha. sa. 1289, 1291) evaṃ vuttā vipākappavatti. Jātīti jarādīnaṃ paccayabhūtā bhavapaccayā jāti. Jarāmaraṇādayo pākaṭā eva. Ettha ca uppādādayo pañceva ādīnavañāṇassa vatthuvasena vuttā. Sesā tesaṃ vevacanavasena. Nibbatti jātīti idañhi dvayaṃ uppādassa ceva paṭisandhiyā ca vevacanaṃ. Gati upapattīti idaṃ dvayaṃ pavattassa. Jarādayo nimittassāti. Tenāha – 753. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อุปฺปาโท ได้แก่ การเกิดขึ้นในภพนี้เพราะกรรมในปางก่อนเป็นปัจจัย. บทว่า ปวตฺตํ ได้แก่ ความเป็นไปแห่งขันธ์ที่เกิดขึ้นแล้วอย่างนั้น. บทว่า นิมิตฺตํ ได้แก่ สังขารนิมิตทั้งหมด. บทว่า อายูหนา ได้แก่ กรรมที่เป็นเหตุแห่งปฏิสนธิในอนาคต. บทว่า ปฏิสนฺธิ ได้แก่ การเกิดขึ้นในอนาคต. บทว่า คติ ได้แก่ คติที่ปฏิสนธินั้นย่อมมี. บทว่า นิพฺพตฺติ ได้แก่ การบังเกิดแห่งขันธ์ทั้งหลาย. บทว่า อุปปตฺติ ได้แก่ ความเป็นไปแห่งวิบากที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า ของผู้เข้าสมาบัติหรือของผู้อุบัติ. บทว่า ชาติ ได้แก่ ชาติที่เป็นปัจจัยแห่งภพ เป็นปัจจัยแห่งชราเป็นต้น. ชราและมรณะเป็นต้น ปรากฏชัดแล้ว. และในบทเหล่านั้น อุปปาทะเป็นต้น ๕ เท่านั้น ท่านกล่าวไว้โดยเป็นวัตถุแห่งอาทีนวญาณ. บทที่เหลือ ท่านกล่าวไว้โดยเป็นไวพจน์ของบทเหล่านั้น. คือ นิพพัตติและชาติ ๒ บทนี้ เป็นไวพจน์ของอุปปาทะและปฏิสนธิ. คติและอุปปัตติ ๒ บทนี้ เป็นไวพจน์ของปวัตตะ. ชราเป็นต้น เป็นไวพจน์ของนิมิต. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘‘Uppādañca pavattañca, nimittaṃ dukkhanti passati; Āyūhanaṃ paṭisandhiṃ, ñāṇaṃ ādīnave ida’’nti ca. ‘‘Idaṃ ādīnave ñāṇaṃ, pañcaṭhānesu jāyatī’’ti ca. บุคคลย่อมเห็นความเกิดขึ้น ความเป็นไป นิมิต ความพยายาม และปฏิสนธิ ว่าเป็นทุกข์ ญาณนี้เป็นอาทีนวญาณ ดังนี้บ้าง. อาทีนวญาณนี้ เกิดขึ้นในฐานะ ๕ ดังนี้บ้าง. Anuppādo khemanti santipade ñāṇantiādi pana ādīnavañāṇassa paṭipakkhañāṇadassanatthaṃ vuttaṃ. Bhayatupaṭṭhānena vā ādīnavaṃ disvā ubbiggahadayānaṃ abhayampi atthi khemaṃ nirādīnavanti assāsajananatthampi etaṃ vuttaṃ. Yasmā vā panassa uppādādayo bhayato sūpaṭṭhitā honti, tassa tappaṭipakkhaninnaṃ cittaṃ hoti, tasmā bhayatupaṭṭhānavasena siddhassa ādīnavañāṇassa ānisaṃsadassanatthampetaṃ vuttanti veditabbaṃ. ส่วนคำเป็นต้นว่า ญาณในสันติบทว่า ความไม่เกิดขึ้นเป็นแดนเกษม ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงญาณที่เป็นปฏิปักษ์ต่ออาทีนวญาณ. อีกอย่างหนึ่ง คำนั้นท่านกล่าวไว้เพื่อปลอบใจผู้มีใจเบื่อหน่าย ผู้เห็นโทษโดยปรากฏเป็นภัยว่า แม้ธรรมที่ไม่มีภัย เป็นแดนเกษม ไม่มีโทษ ก็มีอยู่. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า คำนั้นท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงอานิสงส์แห่งอาทีนวญาณที่สำเร็จด้วยอำนาจแห่งการปรากฏเป็นภัย เพราะว่าความเกิดขึ้นเป็นต้นของผู้ปฏิบัติปรากฏโดยความเป็นภัยเป็นอย่างดี จิตของผู้นั้นย่อมเป็นไปในธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความเกิดขึ้นเป็นต้นนั้น. Ettha ca yaṃ bhayaṃ, taṃ yasmā niyamato dukkhaṃ. Taṃ vaṭṭāmisalokāmisakilesāmisehi avippamuttattā sāmisameva. Yañca sāmisaṃ, taṃ saṅkhāramattameva. Tasmā ‘‘uppādo dukkhanti bhayatupaṭṭhāne paññā ādīnave ñāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Evaṃ santepi bhayākārena dukkhākārena sāmisākārenāti evaṃ ākāranānattato pavattivasenevettha nānattaṃ veditabbaṃ. ในข้อนั้น สิ่งใดเป็นภัย สิ่งนั้นเป็นทุกข์โดยแน่นอน. สิ่งนั้นเป็นอามิสแท้ เพราะไม่พ้นจากวัฏฏามิส โลกามิส และกิเลสสามิส. สิ่งใดเป็นอามิส สิ่งนั้นเป็นเพียงสังขาร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ปัญญาในอาทีนวญาณ เมื่อสิ่งปรากฏเป็นภัยว่า ความเกิดขึ้นเป็นทุกข์. ถึงอย่างนั้น พึงทราบความต่างกันในข้อนี้ โดยความต่างแห่งอาการ คือ โดยความเป็นไปโดยอาการเป็นภัย โดยอาการเป็นทุกข์ โดยอาการเป็นอามิส. Dasañāṇe pajānātīti ādīnavañāṇaṃ pajānanto uppādādivatthukāni pañca, anuppādādivatthukāni pañcāti dasa ñāṇāni pajānāti paṭivijjhati sacchikaroti. Dvinnaṃ ñāṇānaṃ kusalatāti ādīnavañāṇassa ceva santipadañāṇassa cāti imesaṃ dvinnaṃ kusalatāya. Nānādiṭṭhīsu na kampatīti paramadiṭṭhadhammanibbānādivasena pavattāsu diṭṭhīsu na vedhati. Sesamettha uttānamevāti. บทว่า ทส ญาเณ ปชานาติ ความว่า เมื่อรู้แจ้งอาทีนวญาณ ย่อมรู้ คือย่อมแทงตลอด ย่อมทำให้แจ้ง ซึ่งญาณ ๑๐ คือ ญาณมีอุปปาทะเป็นต้นเป็นวัตถุ ๕ ญาณมีอนุปปาทะเป็นต้นเป็นวัตถุ ๕. บทว่า ทฺวินฺนํ ญาณานํ กุสลตา ความว่า เพราะความฉลาดในญาณ ๒ เหล่านี้ คือ อาทีนวญาณและสันติปทญาณ. บทว่า นานาทิฏฺฐีสุ น กมฺปติ ความว่า ย่อมไม่หวั่นไหวในทิฏฐิทั้งหลายที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจปรมทิฏฐธัมมนิพพานเป็นต้น. บทที่เหลือในข้อนี้มีความหมายตื้นแล้ว. Ādīnavānupassanāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ. อาทีนวานุปัสสนาญาณ จบ. Nibbidānupassanāñāṇakathā ว่าด้วยนิพพิทานุปัสสนาญาณ 754. So evaṃ sabbasaṅkhāre ādīnavato passanto sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsagate sabhedake saṅkhāragate nibbindati ukkaṇṭhati nābhiramati. 754. โยคีนั้น เมื่อเห็นสังขารทั้งปวงโดยความเป็นโทษอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่าย ย่อมกระสัน ย่อมไม่เพลิดเพลินในหมู่สังขารที่แตกสลายไป อันเป็นไปในภพทั้งปวง ในโยนิ คติ วิญญาณฐีติ และสัตตาวาสทั้งปวง Seyyathāpi nāma, cittakūṭapabbatapādābhirato suvaṇṇarājahaṃso asucimhi caṇḍālagāmadvāraāvāṭe nābhiramati, sattasu mahāsaresuyeva abhiramati, evameva ayampi yogīrājahaṃso suparidiṭṭhādīnave sabhedake saṅkhāragate nābhiramati. Bhāvanārāmatāya pana bhāvanāratiyā samannāgatattā sattasu anupassanāsuyeva ramati. เปรียบเหมือนพญาหงส์ทองผู้ยินดีที่เชิงเขาจิตรกูฏ ย่อมไม่เพลิดเพลินในบ่อของโสโครกใกล้ประตูบ้านจัณฑาล ย่อมเพลิดเพลินในสระใหญ่ทั้ง ๗ เท่านั้น ฉันใด แม้โยคีผู้เป็นดุจพญาหงส์นี้ ก็ฉันนั้น ย่อมไม่เพลิดเพลินในหมู่สังขารที่แตกสลายไป อันตนเห็นโทษโดยประจักษ์แล้ว แต่เพราะเป็นผู้ประกอบด้วยความยินดีในภาวนา มีภาวนาเป็นที่มายินดี จึงย่อมยินดีในอนุปัสสนาทั้ง ๗ เท่านั้น Yathā ca suvaṇṇapañjare pakkhitto sīho migarājā nābhiramati, tiyojanasahassavitthate pana himavanteyeva ramati, evamayaṃ yogīsīho tividhe sugatibhavepi nābhiramati, tīsu pana anupassanāsuyeva ramati. อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนราชสีห์ พญาสัตว์ ถูกขังไว้ในกรงทอง ย่อมไม่เพลิดเพลิน แต่ย่อมเพลิดเพลินในป่าหิมพานต์อันกว้างใหญ่ ๓,๐๐๐ โยชน์เท่านั้น ฉันใด โยคีผู้เป็นดุจราชสีห์นี้ ก็ฉันนั้น ย่อมไม่เพลิดเพลินแม้ในสุคติภพ ๓ อย่าง แต่ย่อมเพลิดเพลินในอนุปัสสนาทั้ง ๓ เท่านั้น Yathā ca sabbaseto sattapatiṭṭho iddhimā vehāsaṅgamo chaddanto nāgarājā nagaramajjhe nābhiramati, himavati chaddantadahagahaneyeva abhiramati, evamayaṃ yogīvaravāraṇo sabbasmimpi saṅkhāragate nābhiramati, anuppādo khemantiādinā nayena diṭṭhe santipadeyeva abhiramati, tanninnatappoṇatappabbhāramānaso hotīti. อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนพญาช้างฉัททันต์ มีกายขาวล้วน ตั้งมั่นด้วยองค์ ๗ มีฤทธิ์ เหาะไปในอากาศได้ ย่อมไม่เพลิดเพลินในท่ามกลางเมือง ย่อมเพลิดเพลินในดงสระฉัททันต์ในป่าหิมพานต์เท่านั้น ฉันใด โยคีผู้เป็นดุจช้างประเสริฐนี้ ก็ฉันนั้น ย่อมไม่เพลิดเพลินในหมู่สังขารทั้งปวงเลย ย่อมเพลิดเพลินในสันติบทที่เห็นแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า "ความไม่เกิดขึ้นเป็นแดนเกษม" เท่านั้น มีใจน้อมไปในสันติบทนั้น โน้มไปในสันติบทนั้น โอนไปในสันติบทนั้น Nibbidānupassanāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ. นิพพิทานุปัสสนาญาณ จบ 755. Taṃ panetaṃ purimena ñāṇadvayena atthato ekaṃ. Tenāhu porāṇā – 755. ก็ญาณนี้เป็นอันเดียวกันโดยอรรถกับญาณ ๒ อย่างก่อน เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวไว้ว่า ‘‘Bhayatupaṭṭhānaṃ ekameva tīṇi nāmāni labhati, sabbasaṅkhāre bhayato addasāti bhayatupaṭṭhānaṃ nāma jātaṃ. Tesuyeva saṅkhāresu ādīnavaṃ uppādetīti ādīnavānupassanā nāma jātaṃ. Tesuyeva saṅkhāresu nibbindamānaṃ uppannanti nibbidānupassanā nāma jāta’’nti. ภยตูปัฏฐานญาณอย่างเดียวเท่านั้น ได้ชื่อ ๓ อย่าง คือ เพราะเห็นสังขารทั้งปวงโดยความเป็นภัย จึงเกิดชื่อว่า ภยตูปัฏฐานญาณ, เพราะทำโทษให้เกิดขึ้นในสังขารเหล่านั้นนั่นเอง จึงเกิดชื่อว่า อาทีนวานุปัสสนาญาณ, เพราะเกิดขึ้นเมื่อเบื่อหน่ายในสังขารเหล่านั้นนั่นเอง จึงเกิดชื่อว่า นิพพิทานุปัสสนาญาณ Pāḷiyampi vuttaṃ – ‘‘yā ca bhayatupaṭṭhāne paññā, yañca ādīnave ñāṇaṃ, yā ca nibbidā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227). แม้ในพระบาลีก็ตรัสไว้ว่า "ปัญญาในภยตูปัฏฐานก็ดี ญาณในอาทีนวะก็ดี นิพพิทาก็ดี ธรรมเหล่านี้มีอรรถเป็นอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น" Muñcitukamyatāñāṇakathā ว่าด้วยมุญจิตุกัมยตาญาณ 756. Iminā pana nibbidāñāṇena imassa kulaputtassa nibbindantassa ukkaṇṭhantassa anabhiramantassa sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsagatesu sabhedakesu saṅkhāresu ekasaṅkhārepi cittaṃ na sajjati, na laggati, na bajjhati, sabbasmā saṅkhāragatā muccitukāmaṃ nissaritukāmaṃ hoti. Yathā kiṃ? Yathā nāma jālabbhantaragato maccho, sappamukhagato maṇḍūko, pañjarapakkhitto vanakukkuṭo, daḷhapāsavasagato migo, ahituṇḍikahatthagato sappo, mahāpaṅkapakkhando kuñjaro, supaṇṇamukhagato nāgarājā, rāhumukhappaviṭṭho cando, sapattaparivārito purisoti evamādayo tato tato muccitukāmā nissaritukāmāva honti, evaṃ tassa yogino cittaṃ sabbasmā saṅkhāragatā muccitukāmaṃ nissaritukāmaṃ hoti. Athassa evaṃ sabbasaṅkhāresu vigatālayassa sabbasmā saṅkhāragatā muccitukāmassa uppajjati muñcitukamyatā ñāṇanti. 756. ก็ด้วยนิพพิทาญาณนี้ จิตของกุลบุตรนี้ผู้เบื่อหน่าย กระสัน ไม่เพลิดเพลินอยู่ ย่อมไม่ข้อง ไม่ติด ไม่ผูกพันแม้ในสังขารอย่างหนึ่งในบรรดาสังขารที่แตกสลายไป อันเป็นไปในภพ โยนิ คติ วิญญาณฐีติ และสัตตาวาสทั้งปวง ย่อมปรารถนาจะพ้นไป ปรารถนาจะออกไปเสียจากหมู่สังขารทั้งปวง เปรียบเหมือนอะไร? เปรียบเหมือนปลาที่เข้าไปอยู่ในภายในข่าย กบที่เข้าไปอยู่ในปากงู ไก่ป่าที่ถูกขังในกรง เนื้อที่ติดบ่วงอันมั่นคง งูที่อยู่ในมือหมองู ช้างที่ตกในเปือกตมใหญ่ พญานาคที่เข้าไปอยู่ในปากสุบรรณ พระจันทร์ที่เข้าไปในปากราหู บุรุษที่ถูกข้าศึกล้อมไว้ เป็นต้น เหล่านี้ย่อมปรารถนาจะพ้นไป ปรารถนาจะออกไปจากที่นั้นๆ เท่านั้น ฉันใด จิตของโยคีนั้นก็ฉันนั้น ย่อมปรารถนาจะพ้นไป ปรารถนาจะออกไปเสียจากหมู่สังขารทั้งปวง เมื่อนั้น มุญจิตุกัมยตาญาณย่อมเกิดขึ้นแก่โยคีนั้น ผู้หมดอาลัยในสังขารทั้งปวง ปรารถนาจะพ้นไปจากหมู่สังขารทั้งปวงอย่างนี้ Muñcitukamyatāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ. มุญจิตุกัมยตาญาณ จบ Paṭisaṅkhānupassanāñāṇakathā ว่าด้วยปฏิสังขานุปัสสนาญาณ 757. So evaṃ sabbabhavayonigatiṭṭhitinivāsagatehi sabhedakehi saṅkhārehi muccitukāmo sabbasmā saṅkhāragatā muccituṃ puna te evaṃ saṅkhāre paṭisaṅkhānupassanāñāṇena tilakkhaṇaṃ āropetvā pariggaṇhāti. 757. โยคีนั้น เมื่อปรารถนาจะพ้นจากสังขารที่แตกสลายไป อันเป็นไปในภพ โยนิ คติ ฐีติ และนิวาสทั้งปวงอย่างนี้ เพื่อจะพ้นจากหมู่สังขารทั้งปวง จึงยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่สังขารเหล่านั้นนั่นแหละอีก แล้วพิจารณาด้วยปฏิสังขานุปัสสนาญาณ So sabbasaṅkhāre anaccantikato, tāvakālikato, uppādavayaparicchinnato, palokato, calato, pabhaṅguto, addhuvato, vipariṇāmadhammato, assārakato, vibhavato, saṅkhatato, maraṇadhammatotiādīhi kāraṇehi aniccāti passati. โยคีนั้น ย่อมเห็นสังขารทั้งปวงว่าเป็นของไม่เที่ยง ด้วยเหตุทั้งหลาย มีอาทิคือ เพราะเป็นของไม่แน่นอน เพราะเป็นของชั่วคราว เพราะถูกจำกัดด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป เพราะเป็นของผุพัง เพราะเป็นของหวั่นไหว เพราะเป็นของเปราะบาง เพราะเป็นของไม่ยั่งยืน เพราะมีสภาพแปรปรวน เพราะเป็นของไม่มีสาระ เพราะเป็นของจะต้องฉิบหาย เพราะเป็นสิ่งที่ถูกปรุงแต่ง เพราะมีสภาพจะต้องตาย Abhiṇhapaṭipīḷanato, dukkhamato, dukkhavatthuto, rogato, gaṇḍato, sallato, aghato, ābādhato, ītito, upaddavato, bhayato, upasaggato, atāṇato, aleṇato, asaraṇato, ādīnavato, aghamūlato, vadhakato, sāsavato, mārāmisato, jātidhammato, jarādhammato, byādhidhammato, sokadhammato, paridevadhammato, upāyāsadhammato, saṃkilesikadhammatotiādīhi kāraṇehi dukkhāti passati. ย่อมเห็นว่าเป็นทุกข์ ด้วยเหตุทั้งหลาย มีอาทิคือ เพราะเป็นสภาพบีบคั้นอยู่เนืองๆ เพราะเป็นของทนได้ยาก เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ เพราะเป็นโรค เพราะเป็นฝี เพราะเป็นลูกศร เพราะเป็นความฉิบหาย เพราะเป็นอาพาธ เพราะเป็นเสนียดจัญไร เพราะเป็นอุปัทวะ เพราะเป็นภัย เพราะเป็นอุปสรรค เพราะเป็นสิ่งที่ป้องกันไม่ได้ เพราะเป็นที่หลีกเร้นไม่ได้ เพราะเป็นที่พึ่งไม่ได้ เพราะเป็นโทษ เพราะเป็นรากเหง้าแห่งความฉิบหาย เพราะเป็นเพชฌฆาต เพราะเป็นอารมณ์ของอาสวะ เพราะเป็นเหยื่อของมาร เพราะมีสภาพต้องเกิด เพราะมีสภาพต้องแก่ เพราะมีสภาพต้องเจ็บไข้ เพราะมีสภาพต้องโศก เพราะมีสภาพต้องคร่ำครวญ เพราะมีสภาพต้องคับแค้นใจ เพราะเป็นสภาพที่ก่อให้เกิดความเศร้าหมอง Ajaññato, duggandhato, jegucchato, paṭikkūlato, amaṇḍanārahato, virūpato, bībhacchatotiādīhi kāraṇehi dukkhalakkhaṇassa parivārabhūtato asubhato passati. ย่อมเห็นว่าเป็นของไม่งาม เพราะเป็นบริวารของทุกขลักษณะ ด้วยเหตุทั้งหลาย มีอาทิคือ เพราะเป็นของเลวทราม เพราะมีกลิ่นเหม็น เพราะเป็นของน่าเกลียด เพราะเป็นของปฏิกูล เพราะไม่ควรแก่การประดับประดา เพราะมีรูปไม่งาม เพราะเป็นของน่าขยะแขยง Parato, rittato, tucchato, suññato, assāmikato, anissarato, avasavattitotiādīhi kāraṇehi anattato passati. ย่อมเห็นว่าเป็นอนัตตา ด้วยเหตุทั้งหลาย มีอาทิคือ เพราะเป็นของอื่น เพราะเป็นของว่างเปล่า เพราะเป็นของเปล่าประโยชน์ เพราะเป็นของสูญ เพราะไม่มีเจ้าของ เพราะไม่เป็นใหญ่ เพราะไม่อยู่ในอำนาจ 758. Evañhi passatānena tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhārā pariggahitā nāma honti. Kasmā panāyamete evaṃ pariggaṇhātīti? Muñcanassa upāyasampādanatthaṃ. 758. เมื่อโยคีเห็นอยู่อย่างนี้แล จึงชื่อว่ายกไตรลักษณ์ขึ้นสู่สังขารแล้วพิจารณา ก็เหตุไรโยคีนี้จึงพิจารณาสังขารเหล่านั้นอย่างนี้? เพื่อทำอุบายแห่งการปลดเปลื้องให้บริบูรณ์ Tatrāyaṃ upamā – eko kira puriso ‘‘macche gahessāmī’’ti macchakhippaṃ gahetvā udake oḍḍāpesi so khippamukhena hatthaṃ otāretvā antoudake sappaṃ gīvāya gahetvā ‘‘maccho me gahito’’ti attamano ahosi. So ‘‘mahā vata mayā maccho laddho’’ti ukkhipitvā passanto sovatthikattayadassanena sappoti sañjānitvā bhīto ādīnavaṃ disvā gahaṇe nibbinno muñcitukāmo hutvā muñcanassa upāyaṃ karonto agganaṅguṭṭhato paṭṭhāya hatthaṃ nibbeṭhetvā bāhuṃ ukkhipitvā uparisīse dve tayo vāre āvijjhitvā sappaṃ dubbalaṃ katvā ‘‘gaccha duṭṭha sappā’’ti nissajjitvā vegena taḷākapāḷiṃ āruyha ‘‘mahantassa vata bho sappassa mukhato muttomhī’’ti āgatamaggaṃ olokayamāno aṭṭhāsi. ในอุปมานั้น มีดังนี้ ได้ยินว่า บุรุษคนหนึ่งคิดว่า "เราจักจับปลา" จึงถือเอาข้องดักปลาไปวางดักไว้ในน้ำ เขาล้วงมือเข้าไปทางปากข้อง จับงูที่คอได้ในน้ำ มีใจยินดีว่า "ปลาถูกเราจับได้แล้ว" เขาคิดว่า "โอ ปลาตัวใหญ่ เราได้แล้วหนอ" จึงยกขึ้นดู เมื่อเห็นลายดอกจัน ๓ ดวง ก็รู้ว่าเป็นงู จึงกลัว เห็นโทษ เบื่อหน่ายในการจับ ประสงค์จะปล่อย กระทำอุบายเพื่อจะปล่อย จึงแก้ (คลาย) มือออกเริ่มตั้งแต่ปลายหาง ยกแขนขึ้น แกว่งไปเหนือศีรษะ ๒-๓ ครั้ง ทำให้งูอ่อนกำลัง แล้วปล่อยไปว่า "เจ้าอสรพิษร้าย จงไปเถิด" แล้วรีบขึ้นไปยังขอบสระโดยเร็ว ยืนมองดูทางที่ตนมา พลางคิดว่า "โอ ท่านผู้เจริญ เราพ้นแล้วจากปากของงูใหญ่หนอ" Tattha tassa purisassa ‘‘maccho’’ti sappaṃ gīvāya gahetvā tuṭṭhakālo viya imassāpi yogino āditova attabhāvaṃ paṭilabhitvā tuṭṭhakālo, tassa khippamukhato sīsaṃ nīharitvā sovatthikattayadassanaṃ viya imassa ghanavinibbhogaṃ katvā saṅkhāresu tilakkhaṇadassanaṃ, tassa bhītakālo viya imassa bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ. Tato ādīnavadassanaṃ viya ādīnavānupassanāñāṇaṃ, gahaṇe nibbindanaṃ viya nibbidānupassanāñāṇaṃ. Sappaṃ muñcitukāmatā viya muñcitukamyatāñāṇaṃ, muñcanassa upāyakaraṇaṃ viya paṭisaṅkhānupassanāñāṇena saṅkhāresu tilakkhaṇāropanaṃ. Yathā hi so puriso sappaṃ āvijjhitvā dubbalaṃ katvā nivattetvā ḍaṃsituṃ asamatthabhāvaṃ pāpetvā sumuttaṃ muñcati, evamayaṃ yogāvacaro tilakkhaṇāropanena saṅkhāre āvijjhitvā dubbale katvā puna niccasukhasubhaattākārena upaṭṭhātuṃ asamatthataṃ pāpetvā sumuttaṃ muñcati. Tena vuttaṃ ‘‘muñcanassa upāyasampādanatthaṃ evaṃ pariggaṇhātī’’ti. ในอุปมานั้น เวลาที่บุรุษนั้นจับงูที่คอโดยสำคัญว่าเป็น "ปลา" แล้วดีใจฉันใด เวลาที่โยคีนี้ได้อัตภาพในเบื้องต้นแล้วดีใจก็ฉันนั้น, การที่บุรุษนั้นนำหัวงูออกจากปากข้องแล้วเห็นลายดอกจัน ๓ ดวงฉันใด การที่โยคีนี้ทำลายฆนสัญญาแล้วเห็นไตรลักษณ์ในสังขารทั้งหลายก็ฉันนั้น, เวลาที่บุรุษนั้นกลัวฉันใด ภยตูปัฏฐานญาณของโยคีนี้ก็ฉันนั้น, แต่นั้น การเห็นโทษของบุรุษนั้นฉันใด อาทีนวานุปัสสนาญาณ (ของโยคีนี้) ก็ฉันนั้น, การเบื่อหน่ายในการจับฉันใด นิพพิทานุปัสสนาญาณก็ฉันนั้น, ความปรารถนาจะปล่อยงูฉันใด มุญจิตุกัมยตาญาณก็ฉันนั้น, การทำอุบายเพื่อปล่อยฉันใด การยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่สังขารทั้งหลายด้วยปฏิสังขานุปัสสนาญาณก็ฉันนั้น. จริงอยู่ บุรุษนั้นแกว่งงู ทำให้มันอ่อนกำลัง ทำให้มันถึงความไม่สามารถจะหันกลับมากัดได้แล้ว จึงปล่อยไปอย่างดีฉันใด โยคาวจรนี้ก็ฉันนั้น ย่อมแกว่งสังขารทั้งหลายด้วยการยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่สังขาร ทำให้สังขารอ่อนกำลัง ทำให้ถึงความไม่สามารถจะปรากฏขึ้นอีกโดยอาการว่าเป็นของเที่ยง เป็นสุข เป็นของงาม เป็นอัตตา แล้วจึงปล่อยไปอย่างดี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมพิจารณาอย่างนี้ เพื่อทำอุบายแห่งการปล่อยให้สำเร็จ" 759. Ettāvatā tassa uppannaṃ hoti paṭisaṅkhāñāṇaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – 759. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ปฏิสังขาญาณย่อมเกิดขึ้นแล้วแก่โยคีนั้น ซึ่งท่านหมายถึงแล้วกล่าวว่า – ‘‘Aniccato manasikaroto kiṃ paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjati? Dukkhato. Anattato manasikaroto kiṃ paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjati? Aniccato manasikaroto nimittaṃ paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjati. Dukkhato manasikaroto pavattaṃ paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjati. Anattato manasikaroto nimittañca pavattañca paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjatī’’ti (paṭi. ma. 1.227). เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง พิจารณาอะไรซ้ำอีก ญาณจึงเกิดขึ้น? (ตอบว่า) พิจารณาโดยความเป็นทุกข์. เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นอนัตตา พิจารณาอะไรซ้ำอีก ญาณจึงเกิดขึ้น? (ตอบว่า) เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง ญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะพิจารณาซ้ำซึ่งนิมิต, เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นทุกข์ ญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะพิจารณาซ้ำซึ่งความเป็นไป, เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นอนัตตา ญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะพิจารณาซ้ำซึ่งนิมิตและความเป็นไป ดังนี้ Ettha ca nimittaṃ paṭisaṅkhāti saṅkhāranimittaṃ ‘‘addhuvaṃ tāvakālika’’nti aniccalakkhaṇavasena jānitvā. Kāmañca na paṭhamaṃ jānitvā pacchā ñāṇaṃ uppajjati, vohāravasena pana ‘‘manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇa’’ntiādīni (ma. ni. 3.421) viya evaṃ vuccati. Ekattanayena vā purimañca pacchimañca ekaṃ katvā evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Iminā nayena itarasmimpi padadvaye attho veditabboti. ในพระบาลีนั้น บทว่า นิมิตฺตํ ปฏิสงฺขา ความว่า รู้แล้วซึ่งสังขารนิมิตโดยความเป็นของไม่เที่ยงว่า "ไม่ยั่งยืน มีอยู่ชั่วคราว" ก็จริงอยู่ ญาณมิได้เกิดขึ้นทีหลังจากการรู้ก่อน แต่ท่านกล่าวอย่างนี้โดยโวหาร เหมือนในคำเป็นต้นว่า "อาศัยใจและธรรมารมณ์ มโนวิญญาณจึงเกิดขึ้น" หรือพึงทราบว่า ท่านกล่าวอย่างนี้โดยรวมเอากาลก่อนและกาลหลังเป็นอันเดียวกัน โดยนัยเป็นอันเดียวกัน พึงทราบเนื้อความในอีกสองบทที่เหลือโดยนัยนี้แล Paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ. ปฏิสังขานุปัสสนาญาณ จบ Saṅkhārupekkhāñāṇakathā กถาว่าด้วยสังขารุเปกขาญาณ 760. So evaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇena ‘‘sabbe saṅkhārā suññā’’ti pariggahetvā puna ‘‘suññamidaṃ attena vā attaniyena vā’’ti (ma. ni. 3.69) dvikoṭikaṃ suññataṃ pariggaṇhāti. So evaṃ neva attānaṃ, na paraṃ kiñci attano parikkhārabhāve ṭhitaṃ disvā puna ‘‘nāhaṃ kvacani, kassaci kiñcanatasmiṃ, na ca mama kvacani, kismiñci kiñcanatatthī’’ti yā ettha catukoṭikā suññatā kathitā, taṃ pariggaṇhāti. 760. โยคีนั้น ครั้นพิจารณาด้วยปฏิสังขานุปัสสนาญาณอย่างนี้ว่า "สังขารทั้งปวงว่างเปล่า" แล้ว ย่อมพิจารณาความว่างสองส่วนอีกว่า "สิ่งนี้ว่างจากอัตตาหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา" โยคีนั้น เมื่อไม่เห็นทั้งอัตตา ไม่เห็นสิ่งอื่นใดที่ตั้งอยู่ในความเป็นบริขารของตนอย่างนี้แล้ว ย่อมพิจารณาความว่างสี่ส่วนที่กล่าวไว้ในพระสูตรนี้อีกว่า "เราไม่มีในที่ไหนๆ ไม่เป็นของใครในสิ่งใดๆ และของเราไม่มีในที่ไหนๆ ในสิ่งใดๆ" Kathaṃ? Ayañhi nāhaṃ kvacanīti kvaci attānaṃ na passati. Kassaci kiñcanatasminti attano attānaṃ kassaci parassa kiñcanabhāve upanetabbaṃ na passati. Bhātiṭṭhānevā bhātaraṃ, sahāyaṭṭhāne vā sahāyaṃ, parikkhāraṭṭhāne vā parikkhāraṃ maññitvā upanetabbaṃ na passatīti attho. Na ca mama kvacanīti ettha mama-saddaṃ tāva ṭhapetvā na ca kvacanīti parassa ca attānaṃ kvaci napassatīti ayamattho. Idāni mama-saddaṃ āharitvā mama kismiñci kiñcanatatthīti so parassa attā mama kismiñci kiñcanabhāve atthīti na passatīti. Attano bhātiṭṭhāne vā bhātaraṃ, sahāyaṭṭhāne vā sahāyaṃ parikkhāraṭṭhāne vā parikkhāranti kismiñci ṭhāne parassa attānaṃ iminā kiñcanabhāvena upanetabbaṃ na passatīti attho. Evamayaṃ yasmā neva katthaci attānaṃ passati, na taṃ parassa kiñcanabhāve upanetabbaṃ passati, na parassa attānaṃ passati, na parassa attānaṃ attano kiñcanabhāve upanetabbaṃ passati. Tasmānena catukoṭikā suññatā pariggahitā hotīti. อย่างไร? คือว่า โยคีนี้ ย่อมไม่เห็นอัตตาในที่ไหนๆ ด้วยบทว่า นาหํ กฺวจนิ (เราไม่มีในที่ไหนๆ). ด้วยบทว่า กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมึ (เราไม่เป็นของใครในสิ่งใดๆ) ย่อมไม่เห็นว่าจะพึงน้อมนำอัตตาของตนเข้าไปในความเป็นสิ่งของของใครอื่น อธิบายว่า ย่อมไม่เห็นว่าจะพึงน้อมนำเข้าไปโดยสำคัญว่าเป็นพี่น้องในฐานะพี่น้อง หรือเป็นสหายในฐานะสหาย หรือเป็นบริขารในฐานะบริขาร. ในบทว่า น จ มม กฺวจนิ (และของเราไม่มีในที่ไหนๆ) นี้ พึงพักคำว่า มม ไว้ก่อน ด้วยบทว่า น จ กฺวจนิ มีเนื้อความว่า ย่อมไม่เห็นอัตตาของผู้อื่นในที่ไหนๆ. บัดนี้ พึงนำคำว่า มม มา ด้วยบทว่า มม กิสฺมิญฺจิ กิญฺจนตตฺถิ ความว่า ย่อมไม่เห็นว่า อัตตาของผู้อื่นนั้นมีอยู่ในความเป็นสิ่งของของเราในสิ่งใดสิ่งหนึ่ง อธิบายว่า ย่อมไม่เห็นว่าจะพึงน้อมนำอัตตาของผู้อื่นเข้ามาโดยความเป็นสิ่งของนี้ ในฐานะใดฐานะหนึ่ง คือ โดยสำคัญว่าเป็นพี่น้องในฐานะพี่น้องของตน หรือเป็นสหายในฐานะสหาย หรือเป็นบริขารในฐานะบริขาร. โยคีนี้เป็นเช่นนี้ เพราะเหตุที่ไม่เห็นอัตตาในที่ไหนๆ เลย, ไม่เห็นว่าจะพึงน้อมนำอัตตานั้นเข้าไปในความเป็นสิ่งของของผู้อื่น, ไม่เห็นอัตตาของผู้อื่น, ไม่เห็นว่าจะพึงน้อมนำอัตตาของผู้อื่นเข้ามาในความเป็นสิ่งของของตน. เพราะเหตุนั้น ความว่างสี่ส่วนจึงเป็นอันว่าโยคีนั้นพิจารณาแล้ว. 761. Evaṃ catukoṭikaṃ suññataṃ pariggahetvā puna chahākārehi suññataṃ pariggaṇhāti. Kathaṃ? Cakkhu suññaṃ attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā…pe… mano suñño. Rūpā suññā…pe… dhammā suññā. Cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ. Cakkhusamphassoti evaṃ yāva jarāmaraṇā nayo netabbo. 761. ครั้นพิจารณาความว่างสี่ส่วนอย่างนี้แล้ว ย่อมพิจารณาความว่างโดยอาการหกอีก. อย่างไร? คือ จักษุว่างจากอัตตา หรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา หรือจากสิ่งที่เที่ยง หรือจากสิ่งที่ยั่งยืน หรือจากสิ่งที่แน่นอน หรือจากสิ่งที่มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา...ฯลฯ...ใจก็ว่าง. รูปทั้งหลายว่าง...ฯลฯ...ธรรมารมณ์ทั้งหลายว่าง. จักษุวิญญาณ...ฯลฯ...มโนวิญญาณ. จักษุสัมผัส ดังนี้ พึงนำนัยไปจนถึงชรามรณะ. 762. Evaṃ chahākārehi suññataṃ pariggahetvā puna aṭṭhahākārehi pariggaṇhāti. Seyyathidaṃ – rūpaṃ asāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā dhuvasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ… cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ asāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā dhuvasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā. Yathā naḷo asāro nissāro sārāpagato. Yathā eraṇḍo… yathā udumbaro… yathā setavaccho… yathā pāḷibhaddako… yathā pheṇapiṇḍo… yathā udakabubbuḷaṃ… yathā marīci… yathā kadalikkhandho… yathā māyā asārā nissārā sārāpagatā, evameva rūpaṃ…pe… jarāmaraṇaṃ asāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā…pe… avipariṇāmadhammena vāti (cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 88). 762. ครั้นพิจารณาเห็นความว่างโดยอาการ ๖ อย่างนี้แล้ว ย่อมพิจารณาเห็นโดยอาการ ๘ อีกอย่างนี้คือ รูปไม่มีสาระ ปราศจากสาระ เว้นจากสาระ โดยสาระคือความเที่ยง หรือโดยสาระคือความยั่งยืน หรือโดยสาระคือความสุข หรือโดยสาระคืออัตตา หรือโดยความเป็นของเที่ยง หรือโดยความเป็นของยั่งยืน หรือโดยความเป็นของสืบต่อ หรือโดยความเป็นของไม่แปรปรวน เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ... จักษุ... ฯลฯ... ชรามรณะ ไม่มีสาระ ปราศจากสาระ เว้นจากสาระ โดยสาระคือความเที่ยง หรือโดยสาระคือความยั่งยืน หรือโดยสาระคือความสุข หรือโดยสาระคืออัตตา หรือโดยความเป็นของเที่ยง หรือโดยความเป็นของยั่งยืน หรือโดยความเป็นของสืบต่อ หรือโดยความเป็นของไม่แปรปรวน เปรียบเหมือนต้นอ้อ ไม่มีสาระ ปราศจากสาระ เว้นจากสาระ เปรียบเหมือนต้นละหุ่ง... เปรียบเหมือนต้นมะเดื่อ... เปรียบเหมือนต้นกุ่มบก... เปรียบเหมือนต้นทองหลาง... เปรียบเหมือนฟองน้ำ... เปรียบเหมือนฟองคลื่น... เปรียบเหมือนพยับแดด... เปรียบเหมือนต้นกล้วย... เปรียบเหมือนมายากล ไม่มีสาระ ปราศจากสาระ เว้นจากสาระ ฉันใด รูป... ฯลฯ... ชรามรณะ ก็ไม่มีสาระ ปราศจากสาระ เว้นจากสาระ โดยสาระคือความเที่ยง... ฯลฯ... หรือโดยความเป็นของไม่แปรปรวน ฉันนั้น 763. So evaṃ aṭṭhahākārehi suññataṃ pariggahetvā puna dasahākārehi pariggaṇhāti, rūpaṃ rittato passati. Tucchato… suññato… anattato… anissariyato… akāmakāriyato… alabbhanīyato… avasavattakato… parato… vivittato passati. Vedanaṃ…pe… viññāṇaṃ rittato…pe… vivittato passatīti. 763. โยคีนั้น ครั้นพิจารณาเห็นความว่างโดยอาการ ๘ อย่างนี้แล้ว ย่อมพิจารณาเห็นโดยอาการ ๑๐ อีก คือ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นของว่าง โดยความเป็นของเปล่า โดยความเป็นของสูญ โดยความเป็นอนัตตา โดยความเป็นของไม่เป็นใหญ่ โดยความเป็นของทำตามความใคร่ไม่ได้ โดยความเป็นของที่ปรารถนาไม่ได้ โดยความเป็นของไม่อยู่ในอำนาจ โดยความเป็นของอื่น โดยความเป็นของสงัด เวทนา... ฯลฯ... ย่อมเห็นวิญญาณโดยความเป็นของว่าง... ฯลฯ... โดยความเป็นของสงัด 764. Evaṃ dasahākārehi suññataṃ pariggahetvā puna dvādasahākārehi pariggaṇhāti. Seyyathidaṃ – rūpaṃ na satto, na jīvo, na naro, na māṇavo, na itthī, na puriso, na attā, na attaniyaṃ. Nāhaṃ, na mama, na aññassa, na kassaci. Vedanā…pe… viññāṇaṃ na kassacīti (cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 88). 764. ครั้นพิจารณาเห็นความว่างโดยอาการ ๑๐ อย่างนี้แล้ว ย่อมพิจารณาเห็นโดยอาการ ๑๒ อีกอย่างนี้คือ รูปไม่ใช่สัตว์ ไม่ใช่ชีวะ ไม่ใช่นรชน ไม่ใช่มาณพ ไม่ใช่สตรี ไม่ใช่บุรุษ ไม่ใช่อัตตา ไม่ใช่ของเนื่องด้วยอัตตา ไม่ใช่เรา ไม่ใช่ของเรา ไม่ใช่ของผู้อื่น ไม่ใช่ของใครๆ เวทนา... ฯลฯ... วิญญาณไม่ใช่ของใครๆ 765. Evaṃ dvādasahākārehi suññataṃ pariggaṇhitvā puna tīraṇapariññāvasena dvācattālīsāya ākārehi suññataṃ pariggaṇhāti, rūpaṃ aniccato… dukkhato… rogato… gaṇḍato… sallato… aghato… ābādhato… parato… palokato… ītito… upaddavato… bhayato… upasaggato… calato… pabhaṅguto… addhuvato… atāṇato… aleṇato… asaraṇato… asaraṇībhūtato… rittato… tucchato… suññato… anattato… anassādato… ādīnavato… vipariṇāmadhammato… assārakato… aghamūlato… vadhakato… vibhavato… sāsavato… saṅkhatato… mārāmisato… jātidhammato… jarādhammato… byādhidhammato… maraṇadhammato… sokaparidevadukkhadomanassaupāyāsadhammato… samudayato… atthaṅgamato… anassādato … ādīnavato… nissaraṇato passati. Vedanaṃ…pe… viññāṇaṃ aniccato…pe… nissaraṇato passati. 765. ครั้นพิจารณาเห็นความว่างโดยอาการ ๑๒ อย่างนี้แล้ว ย่อมพิจารณาเห็นความว่างโดยอาการ ๔๒ ด้วยอำนาจแห่งตีรณปริญญาอีก คือ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นของไม่เที่ยง... โดยความเป็นทุกข์... โดยความเป็นโรค... โดยความเป็นดังหัวฝี... โดยความเป็นดังลูกศร... โดยความเป็นสิ่งชั่ว... โดยความเป็นอาพาธ... โดยความเป็นของอื่น... โดยความเป็นของผุพัง... โดยความเป็นเสนียด... โดยความเป็นอุปัทวะ... โดยความเป็นภัย... โดยความเป็นอุปสรรค... โดยความเป็นของหวั่นไหว... โดยความเป็นของแตกง่าย... โดยความเป็นของไม่ยั่งยืน... โดยความเป็นของป้องกันไม่ได้... โดยความเป็นที่หลีกเร้นมิได้... โดยความเป็นที่พึ่งมิได้... โดยความเป็นสิ่งที่ทำที่พึ่งมิได้... โดยความเป็นของว่าง... โดยความเป็นของเปล่า... โดยความเป็นของสูญ... โดยความเป็นอนัตตา... โดยความเป็นของไม่น่ายินดี... โดยความเป็นโทษ... โดยมีความแปรปรวนเป็นธรรมดา... โดยความเป็นของไม่มีสาระ... โดยความเป็นรากเหง้าแห่งความชั่ว... โดยความเป็นตัวฆ่า... โดยปราศจากความเจริญ... โดยเป็นอารมณ์ของอาสวะ... โดยเป็นสังขตะ... โดยเป็นเหยื่อของมาร... โดยมีความเกิดเป็นธรรมดา... โดยมีความแก่เป็นธรรมดา... โดยมีความเจ็บเป็นธรรมดา... โดยมีความตายเป็นธรรมดา... โดยมีความโศก ความร่ำไร ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจเป็นธรรมดา... โดยความเป็นเหตุเกิด... โดยความเป็นเหตุดับ... โดยความน่ายินดี... โดยความเป็นโทษ... โดยเป็นทางออก ย่อมเห็นเวทนา... ฯลฯ... ย่อมเห็นวิญญาณโดยความเป็นของไม่เที่ยง... ฯลฯ... โดยเป็นทางออก Vuttampi cetaṃ – ‘‘rūpaṃ aniccato…pe… nissaraṇato passanto suññato lokaṃ avekkhati. Vedanaṃ…pe… viññāṇaṃ aniccato…pe… nissaraṇato passanto suññato lokaṃ avekkhati’’. จริงดังคำที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ผู้เห็นรูปโดยความเป็นของไม่เที่ยง... ฯลฯ... โดยเป็นทางออก ย่อมชื่อว่าพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญ ผู้เห็นเวทนา... ฯลฯ... วิญญาณโดยความเป็นของไม่เที่ยง... ฯลฯ... โดยเป็นทางออก ย่อมชื่อว่าพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญ" ‘‘Suññato lokaṃ avekkhassu, mogharāja sadā sato; Attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyā; Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti. (su. ni. 1125; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 88); "โมฆราช ท่านจงมีสติทุกเมื่อ พิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญเถิด จงถอนอัตตานุทิฏฐิเสีย อย่างนี้จึงจะเป็นผู้ข้ามพ้นมัจจุได้ มัจจุราชย่อมไม่เห็นผู้พิจารณาเห็นโลกอยู่อย่างนี้" 766. Evaṃ suññato disvā tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre pariggaṇhanto bhayañca nandiñca vippahāya saṅkhāresu udāsīno ahosi majjhatto, ahanti vā mamanti vā na gaṇhāti vissaṭṭhabhariyo viya puriso. 766. โยคีผู้เห็นโดยความเป็นของสูญอย่างนี้แล้ว ยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์ พิจารณาสังขารอยู่ ย่อมละทั้งภัยและความยินดีเสียได้ เป็นผู้วางเฉย เป็นกลางในสังขารทั้งหลาย ไม่ยึดถือว่าเป็นเรา หรือเป็นของเรา เปรียบเหมือนบุรุษผู้สละภรรยาแล้ว Yathā nāma purisassa bhariyā bhaveyya iṭṭhā kantā manāpā, so tāya vinā muhuttampi adhivāsetuṃ na sakkuṇeyya, ativiya naṃ mamāyeyya, so taṃ itthiṃ aññena purisena saddhiṃ ṭhitaṃ vā nisinnaṃ vā kathentiṃ vā hasantiṃ vā disvā kupito assa anattamano, adhimattaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeyya. So aparena samayena tassā itthiyā dosaṃ disvā muñcitukāmo hutvā taṃ vissajjeyya, na naṃ mamāti gaṇheyya. Tato paṭṭhāya taṃ yenakenaci saddhiṃ yaṃkiñci kurumānaṃ disvāpi neva kuppeyya, na domanassaṃ āpajjeyya, aññadatthu udāsīnova bhaveyya majjhatto. Evamevāyaṃ sabbasaṅkhārehi muñcitukāmo hutvā paṭisaṅkhānupassanāya saṅkhāre pariggaṇhanto ahaṃ mamāti gahetabbaṃ adisvā bhayañca nandiñca vippahāya sabbasaṅkhāresu udāsīno hoti majjhatto. เปรียบเหมือนบุรุษผู้หนึ่งมีภรรยาที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เขาจะอยู่โดยปราศจากนางแม้เพียงครู่หนึ่งก็ไม่ได้ ย่อมมีความเยื่อใยในนางเป็นอย่างยิ่ง เขาเห็นหญิงนั้นยืนอยู่ก็ดี นั่งอยู่ก็ดี พูดอยู่ก็ดี หัวเราะอยู่ก็ดี กับชายอื่น ก็จะโกรธ ไม่พอใจ พึงเสวยโทมนัสอย่างยิ่ง ต่อมาภายหลัง เขาเห็นโทษของหญิงนั้นแล้ว ประสงค์จะพ้นไป จึงสละนางเสีย ไม่ยึดถือว่านางเป็นของเรา จำเดิมแต่นั้นมา แม้เห็นนางทำอะไรๆ อยู่กับชายคนใดคนหนึ่ง ก็ไม่โกรธ ไม่ถึงความโทมนัส ที่แท้ก็คงเป็นผู้วางเฉย เป็นกลางอยู่นั่นเอง ฉันใด โยคีผู้นี้ก็ฉันนั้น ประสงค์จะพ้นจากสังขารทั้งปวง พิจารณาสังขารอยู่ด้วยปฏิสังขานุปัสสนา ไม่เห็นสิ่งที่จะพึงยึดถือได้ว่าเป็นเรา เป็นของเรา จึงละทั้งภัยและความยินดีเสียได้ เป็นผู้วางเฉย เป็นกลางในสังขารทั้งปวง Tassa evaṃ jānato evaṃ passato tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu cittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati, upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti. เมื่อโยคีนั้นรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมหดหู่ งอเข้า ถอยกลับ ไม่แผ่ไปในภพ ๓ ในโยนิ ๔ ในคติ ๕ ในวิญญาณฐิติ ๗ ในสัตตาวาส ๙ อุเบกขาหรือความเป็นปฏิกูลย่อมตั้งอยู่ Seyyathāpi nāma padumapalāse īsakapoṇe udakaphusitāni patilīyanti patikuṭanti pativattanti na sampasāriyanti, evameva…pe… seyyathāpi nāma kukkuṭapattaṃ vā nahārudaddulaṃ vā aggimhi pakkhittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati (a. ni. 7.49), evameva tassa tīsu bhavesu cittaṃ…pe… upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti. Iccassa saṅkhārupekkhāñāṇaṃ nāma uppannaṃ hoti. เปรียบเหมือนหยาดน้ำบนใบบัวที่ลาดเอียงเล็กน้อย ย่อมหดหู่ งอเข้า ถอยกลับ ไม่แผ่ไป ฉันใด... ฯลฯ... เปรียบเหมือนขนไก่หรือเอ็นวัวที่ใส่ลงในไฟ ย่อมหดหู่ งอเข้า ถอยกลับ ไม่แผ่ไป ฉันนั้น จิตของโยคีนั้นในภพ ๓... ฯลฯ... อุเบกขาหรือความเป็นปฏิกูลย่อมตั้งอยู่ ด้วยเหตุนี้ สังขารุเปกขาญาณชื่อว่าเกิดขึ้นแล้วแก่โยคีนั้น 767. Taṃ panetaṃ sace santipadaṃ nibbānaṃ santato passati, sabbaṃ saṅkhārappavattaṃ vissajjetvā nibbānameva pakkhandati. No ce nibbānaṃ santato passati, punappunaṃ saṅkhārārammaṇameva hutvā pavattati sāmuddikānaṃ disākāko viya. Sāmuddikā kira vāṇijakā nāvaṃ ārohantā disākākaṃ nāma gaṇhanti, te yadā nāvā vātakkhittā videsaṃ pakkhandati, tīraṃ na paññāyati, tadā disākākaṃ vissajjenti. So kūpakayaṭṭhito ākāsaṃ laṅghitvā sabbā disā ca vidisā ca anugantvā sace tīraṃ passati, tadabhimukhova gacchati. No ce passati, punappunaṃ āgantvā kūpakayaṭṭhiṃyeva allīyati. Evameva sace saṅkhārupekkhāñāṇaṃ santipadaṃ nibbānaṃ santato passati, sabbaṃ saṅkhārappavattaṃ vissajjetvā nibbānameva pakkhandati. No ce passati, punappunaṃ saṅkhārārammaṇameva hutvā pavattati. 767. ก็ญาณนี้ (สังขารุเปกขาญาณ) นั้น ถ้าเห็นนิพพานอันเป็นสันติบทโดยความเป็นของสงบ ก็จะสละความสืบต่อแห่งสังขารทั้งหมดแล้วแล่นเข้าไปสู่นิพพานทีเดียว ถ้าไม่เห็นนิพพานโดยความเป็นของสงบ ก็จะกลับเป็นไปโดยมีสังขารเป็นอารมณ์อยู่ร่ำไป ดุจกาทิศของพวกพ่อค้าชาวทะเล ได้ยินว่า พวกพ่อค้าชาวทะเล เมื่อลงเรือ จะนำกาทิศไปด้วย เมื่อใด เรือของพ่อค้าเหล่านั้นถูกลมพัดไปสู่ต่างถิ่น มองไม่เห็นฝั่ง เมื่อนั้น พวกเขาก็จะปล่อยกาทิศไป กานั้น บินขึ้นจากยอดเสากระโดงสู่ท้องฟ้า บินวนไปตามทิศใหญ่และทิศน้อยทั้งปวง ถ้าเห็นฝั่ง ก็จะบินตรงไปยังทิศนั้น ถ้าไม่เห็น ก็จะบินกลับมาจับที่ยอดเสากระโดงนั้นเองอยู่ร่ำไป ฉันใดก็ฉันนั้น สังขารุเปกขาญาณ ถ้าเห็นนิพพานอันเป็นสันติบทโดยความเป็นของสงบ ก็จะสละความสืบต่อแห่งสังขารทั้งหมดแล้วแล่นเข้าไปสู่นิพพานทีเดียว ถ้าไม่เห็น ก็จะกลับเป็นไปโดยมีสังขารเป็นอารมณ์อยู่ร่ำไป Tadidaṃ suppagge piṭṭhaṃ vaṭṭayamānaṃ viya. Nibbaṭṭitakappāsaṃ vihanamānaṃ viya nānappakārato saṅkhāre pariggahetvā bhayañca nandiñca pahāya saṅkhāravicinane majjhattaṃ hutvā tividhānupassanāvasena tiṭṭhati. Evaṃ tiṭṭhamānaṃ tividhavimokkhamukhabhāvaṃ āpajjitvā sattaariyapuggalavibhāgāya paccayo hoti. ญาณนี้ เปรียบเหมือนการแผ่แป้งบนกระด้ง หรือเหมือนการดีดปุยนุ่นที่เอาเมล็ดออกแล้ว ย่อมกำหนดสังขารโดยประการต่างๆ ละภัยและความเพลิดเพลิน เป็นกลางในการพิจารณาสังขาร ตั้งอยู่ด้วยอำนาจแห่งอนุปัสสนา ๓ อย่าง เมื่อตั้งอยู่อย่างนี้ ก็จะถึงความเป็นวิโมกขมุข ๓ อย่าง แล้วเป็นปัจจัยเพื่อจำแนกอริยบุคคล ๗ จำพวก 768. Tatridaṃ tividhānupassanāvasena pavattanato tiṇṇaṃ indriyānaṃ ādhipateyyavasena tividhavimokkhamukhabhāvaṃ āpajjati nāma. Tisso hi anupassanā tīṇi vimokkhamukhānīti vuccanti. Yathāha – 768. บรรดาญาณนั้น ญาณนี้ชื่อว่าย่อมถึงความเป็นวิโมกขมุข ๓ อย่าง เพราะเป็นไปโดยอำนาจแห่งอนุปัสสนา ๓ อย่าง และโดยอำนาจความเป็นอธิบดีแห่งอินทรีย์ ๓ จริงอยู่ อนุปัสสนา ๓ อย่าง ท่านเรียกว่า วิโมกขมุข ๓ อย่าง ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘Tīṇi kho panimāni vimokkhamukhāni lokaniyyānāya saṃvattanti, sabbasaṅkhāre paricchedaparivaṭumato samanupassanatāya, animittāya ca dhātuyā cittasampakkhandanatāya, sabbasaṅkhāresu manosamuttejanatāya, appaṇihitāya ca dhātuyā cittasampakkhandanatāya, sabbadhamme parato samanupassanatāya, suññatāya ca dhātuyā cittasampakkhandanatāya, imāni tīṇi vimokkhamukhāni lokaniyyānāya saṃvattantī’’ti (paṭi. ma. 1.219). วิโมกขมุข ๓ ประการเหล่านี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อออกจากโลก คือ เพื่อพิจารณาเห็นสังขารทั้งปวงโดยเป็นของมีขอบเขตและมีที่สุด และเพื่อความแล่นไปแห่งจิตในอนิมิตตธาตุ, เพื่อความเร้าใจในสังขารทั้งปวง และเพื่อความแล่นไปแห่งจิตในอัปปณิหิตธาตุ, เพื่อพิจารณาเห็นธรรมทั้งปวงโดยความเป็นของอื่น และเพื่อความแล่นไปแห่งจิตในสุญญตธาตุ, วิโมกขมุข ๓ ประการเหล่านี้ ย่อมเป็นไปเพื่อออกจากโลก ดังนี้ Tattha paricchedaparivaṭumatoti udayabbayavasena paricchedato ceva parivaṭumato ca. Aniccānupassanaṃ hi ‘‘udayato pubbe saṅkhārā natthī’’ti paricchinditvā tesaṃ gatiṃ samannesamānaṃ ‘‘vayato paraṃ na gacchanti, ettheva antaradhāyantī’’ti parivaṭumato samanupassati. Manosamuttejanatāyāti cittasaṃvejanatāya. Dukkhānupassanena hi saṅkhāresu cittaṃ saṃvejeti. Parato samanupassanatāyāti ‘‘nāhaṃ, na mamā’’ti evaṃ anattato samanupassanatāya. Iti imāni tīṇi padāni aniccānupassanādīnaṃ vasena vuttānīti veditabbāni. Teneva tadanantare pañhavissajjane vuttaṃ – ‘‘aniccato manasikaroto khayato saṅkhārā upaṭṭhahanti. Dukkhato manasikaroto bhayato saṅkhārā upaṭṭhahanti. Anattato manasikaroto suññato saṅkhārā upaṭṭhahantī’’ti (paṭi. ma. 1.219). ในบทเหล่านั้น บทว่า โดยเป็นของมีขอบเขตและมีที่สุด (ปริจเฉทปริวฏุมโต) คือ โดยมีขอบเขตและมีที่สุดด้วยอำนาจแห่งความเกิดและความดับ จริงอยู่ อนิจจานุปัสสนา ย่อมกำหนดว่า 'ก่อนแต่จะเกิด สังขารไม่มี' แล้วแสวงหาคติของสังขารเหล่านั้นอยู่ ย่อมพิจารณาเห็นโดยความเป็นของมีที่สุดว่า 'สังขารทั้งหลายจะไม่ก้าวล่วงความดับไป แต่จะอันตรธานไปในที่นั้นเอง' บทว่า เพื่อความเร้าใจ (มโนสมุตฺเตชนตาย) คือ เพื่อความสลดใจ (จิตฺตสํเวชนตาย) จริงอยู่ บุคคลย่อมยังจิตให้สลดในสังขารทั้งหลายด้วยทุกขานุปัสสนา บทว่า เพื่อพิจารณาเห็นโดยความเป็นของอื่น (ปรโต สมนุปสฺสนตาย) คือ เพื่อพิจารณาเห็นโดยความเป็นอนัตตาว่า 'นั่นไม่ใช่เรา ไม่ใช่ของเรา' ดังนี้ พึงทราบว่า บททั้ง ๓ เหล่านี้ ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น ด้วยเหตุนั้นนั่นแล ในการวิสัชนาปัญหาในลำดับต่อจากนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า 'เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง สังขารทั้งหลายย่อมปรากฏโดยความเป็นของสิ้นไป เมื่อมนสิการโดยความเป็นทุกข์ สังขารทั้งหลายย่อมปรากฏโดยความเป็นของน่ากลัว เมื่อมนสิการโดยความเป็นอนัตตา สังขารทั้งหลายย่อมปรากฏโดยความเป็นของว่างเปล่า' ดังนี้ 769. Katame pana te vimokkhā, yesaṃ imāni anupassanāni mukhānīti? Animitto, appaṇihito, suññatoti ete tayo. Vuttaṃ hetaṃ ‘‘aniccato manasikaronto adhimokkhabahulo animittaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati. Dukkhato manasikaronto passaddhibahulo appaṇihitaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati. Anattato manasikaronto vedabahulo suññatavimokkhaṃ paṭilabhatī’’ti (paṭi. ma. 1.223). 769. ก็วิโมกข์ ที่อนุปัสสนาเหล่านี้เป็นมุข (ทางเข้า) เป็นไฉน? คือ ๓ อย่างเหล่านี้ ได้แก่ อนิมิตตวิโมกข์ อัปปณิหิตวิโมกข์ และสุญญตวิโมกข์ สมดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า 'ผู้มนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นผู้มากด้วยอธิโมกข์ ย่อมได้อนิมิตตวิโมกข์ ผู้มนสิการโดยความเป็นทุกข์ เป็นผู้มากด้วยปัสสัทธิ ย่อมได้อัปปณิหิตวิโมกข์ ผู้มนสิการโดยความเป็นอนัตตา เป็นผู้มากด้วยปัญญา ย่อมได้สุญญตวิโมกข์' ดังนี้ Ettha ca animitto vimokkhoti animittākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto ariyamaggo. So hi animittāya dhātuyā uppannattā animitto. Kilesehi ca vimuttattā vimokkho. Eteneva nayena appaṇihitākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto appaṇihito. Suññatākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto suññatoti veditabbo. ในวิโมกข์ ๓ อย่างนั้น อนิมิตตวิโมกข์ ได้แก่ อริยมรรคที่เกิดขึ้นโดยกระทำนิพพานให้เป็นอารมณ์โดยอาการเป็นอนิมิตตะ (ไม่มีนิมิต) อริยมรรคนั้น ชื่อว่าอนิมิตตะ เพราะเกิดขึ้นในอนิมิตตธาตุ และชื่อว่าวิโมกข์ เพราะพ้นจากกิเลส โดยนัยนี้ พึงทราบว่า อริยมรรคที่เกิดขึ้นโดยกระทำนิพพานให้เป็นอารมณ์โดยอาการเป็นอัปปณิหิตะ (ไม่มีที่ตั้ง) ชื่อว่าอัปปณิหิตะ อริยมรรคที่เกิดขึ้นโดยกระทำนิพพานให้เป็นอารมณ์โดยอาการเป็นสุญญตะ (ว่าง) ชื่อว่าสุญญตะ 770. Yaṃ pana abhidhamme ‘‘yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati appaṇihitaṃ suññata’’nti (dha. sa. 343 ādayo) evaṃ vimokkhadvayameva vuttaṃ, taṃ nippariyāyato vipassanāgamanaṃ sandhāya. Vipassanāñāṇaṃ hi kiñcāpi paṭisambhidāmagge – 770. ส่วนที่ในอภิธรรม ท่านกล่าวถึงวิโมกข์ไว้เพียง ๒ อย่างว่า 'ในสมัยใด บุคคลเจริญโลกุตตรฌานที่เป็นไปเพื่อออกจากวัฏฏะ ไม่เป็นที่สั่งสมกรรม เพื่อละทิฏฐิ เพื่อบรรลุภูมิที่ ๑ สงัดจากกาม... บรรลุปฐมฌาน... อันเป็นอัปปณิหิตะ เป็นสุญญตะ อยู่' ดังนี้ คำที่กล่าวไว้นั้น ท่านมุ่งถึงทางมาแห่งวิปัสสนาโดยตรง จริงอยู่ แม้ว่าวิปัสสนาญาณในปฏิสัมภิทามรรค... ‘‘Aniccānupassanāñāṇaṃ niccato abhinivesaṃ muñcatīti suññato vimokkho. Dukkhānupassanāñāṇaṃ sukhato abhinivesaṃ. Anattānupassanāñāṇaṃ attato abhinivesaṃ muñcatīti suññato vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.229) evaṃ abhinivesaṃ muñcanavasena suññato vimokkhoti ca, ท่านกล่าวไว้ว่า 'อนิจจานุปัสสนาญาณ ย่อมเปลื้องอภินิเวส (ความยึดมั่น) ในความเป็นของเที่ยง ฉะนั้นจึงชื่อว่าสุญญตวิโมกข์ ทุกขานุปัสสนาญาณ ย่อมเปลื้องอภินิเวสในความเป็นสุข อนัตตานุปัสสนาญาณ ย่อมเปลื้องอภินิเวสในความเป็นอัตตา ฉะนั้นจึงชื่อว่าสุญญตวิโมกข์' ดังนี้ โดยนัยนี้ ท่านจึงเรียกว่าสุญญตวิโมกข์ ด้วยอำนาจแห่งการเปลื้องอภินิเวส และ... ‘‘Aniccānupassanāñāṇaṃ niccato nimittaṃ muñcatīti animitto vimokkho. Dukkhānupassanāñāṇaṃ sukhato nimittaṃ, anattānupassanāñāṇaṃ attato nimittaṃ muñcatīti animitto vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.229) evaṃ nimittaṃ muñcanavasena animitto vimokkhoti ca, ท่านกล่าวไว้ว่า 'อนิจจานุปัสสนาญาณ ย่อมเปลื้องนิมิตในความเป็นของเที่ยง ฉะนั้นจึงชื่อว่าอนิมิตตวิโมกข์ ทุกขานุปัสสนาญาณ ย่อมเปลื้องนิมิตในความเป็นสุข อนัตตานุปัสสนาญาณ ย่อมเปลื้องนิมิตในความเป็นอัตตา ฉะนั้นจึงชื่อว่าอนิมิตตวิโมกข์' ดังนี้ โดยนัยนี้ ท่านจึงเรียกว่าอนิมิตตวิโมกข์ ด้วยอำนาจแห่งการเปลื้องนิมิต และ... ‘‘Aniccānupassanāñāṇaṃ niccato paṇidhiṃ muñcatīti appaṇihito vimokkho. Dukkhānupassanāñāṇaṃ sukhato paṇidhiṃ. Anattānupassanāñāṇaṃ attato paṇidhiṃ muñcatīti appaṇihito vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.229) evaṃ paṇidhiṃ muñcanavasena appaṇihito vimokkhoti ca – “อนิจจานุปัสสนาญาณย่อมละความปรารถนาในสิ่งเที่ยง ฉะนั้นจึงชื่อว่าอัปปณิหิตวิโมกข์, ทุกขานุปัสสนาญาณย่อมละความปรารถนาในสุข, อนัตตานุปัสสนาญาณย่อมละความปรารถนาในอัตตา ฉะนั้นจึงชื่อว่าอัปปณิหิตวิโมกข์” ดังนี้ และตรัสไว้ว่า ชื่อว่าอัปปณิหิตวิโมกข์โดยนัยที่ละความปรารถนา Vuttaṃ. Tathāpi taṃ saṅkhāranimittassa avijahanato na nippariyāyena animittaṃ. Nippariyāyena pana suññatañceva appaṇihitañca. Tassa ca āgamanavasena ariyamaggakkhaṇe vimokkho uddhaṭo. Tasmā appaṇihitaṃ suññatanti vimokkhadvayameva vuttanti veditabbaṃ. Ayaṃ tāvettha vimokkhakathā. จริงอยู่ แต่ถึงกระนั้น ญาณนั้นก็ไม่ชื่อว่าอนิมิตตะโดยนิปปริยาย เพราะยังไม่ละสังขารนิมิต แต่โดยนิปปริยายแล้ว ชื่อว่าสุญญตะและอัปปณิหิตะเท่านั้น และโดยนัยแห่งการมาของวิปัสสนานั้น ชื่อว่าวิโมกข์จึงถูกยกขึ้นแสดงในขณะแห่งอริยมรรค เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พระองค์ตรัสวิโมกข์ไว้เพียง ๒ อย่าง คือ อัปปณิหิตวิโมกข์และสุญญตวิโมกข์. นี้เป็นวิโมกขกถาในที่นี้ก่อน. 771. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘sattaariyapuggalavibhāgāya paccayo hotī’’ti, tattha saddhānusārī, saddhāvimutto, kāyasakkhi, ubhatobhāgavimutto, dhammānusārī, diṭṭhippatto, paññāvimuttoti ime tāva satta ariyapuggalā, tesaṃ vibhāgāya idaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ paccayo hoti. 771. ส่วนที่กล่าวไว้ว่า “เป็นปัจจัยเพื่อการจำแนกอริยบุคคล ๗ จำพวก” นั้น ในคำนั้น อริยบุคคล ๗ จำพวกก่อน คือ สัทธานุสารี, สัทธาวิมุต, กายสักขี, อุภโตภาควิมุต, ธัมมานุสารี, ทิฏฐิปปัตตะ, และปัญญาวิมุต. สังขารุเปกขาญาณนี้เป็นปัจจัยเพื่อการจำแนกอริยบุคคลเหล่านั้น. 772. Yo hi aniccato manasikaronto adhimokkhabahulo saddhindriyaṃ paṭilabhati, so sotāpattimaggakkhaṇe saddhānusārī hoti. Sesesu sattasu ṭhānesu saddhāvimutto. 772. จริงอยู่ บุคคลใดมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นผู้มากด้วยอธิโมกข์ ย่อมได้สัทธินทรีย์ บุคคลนั้นเป็นสัทธานุสารีในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค, เป็นสัทธาวิมุตในฐานะที่เหลือ ๗. 773. Yo pana dukkhato manasikaronto passaddhibahulo samādhindriyaṃ paṭilabhati, so sabbattha kāyasakkhi nāma hoti. Arūpajjhānaṃ pana patvā aggaphalappatto ubhatobhāgavimutto nāma hoti. 773. ส่วนบุคคลใดมนสิการโดยความเป็นทุกข์ เป็นผู้มากด้วยปัสสัทธิ ย่อมได้สมาธินทรีย์ บุคคลนั้นชื่อว่าเป็นกายสักขีในทุกฐานะ, แต่เมื่อบรรลุอรูปฌานแล้ว บรรลุอัคคผล ชื่อว่าเป็นอุภโตภาควิมุต. 774. Yo pana anattato manasikaronto vedabahulo paññindriyaṃ paṭilabhati, so sotāpattimaggakkhaṇe dhammānusārī hoti. Chasu ṭhānesu diṭṭhippatto aggaphale paññāvimuttoti. 774. ส่วนบุคคลใดมนสิการโดยความเป็นอนัตตา เป็นผู้มากด้วยเวทะ (ความรู้) ย่อมได้ปัญญินทรีย์ บุคคลนั้นเป็นธัมมานุสารีในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค, เป็นทิฏฐิปปัตตะในฐานะ ๖, เป็นปัญญาวิมุตในอัคคผล. 775. Vuttaṃ hetaṃ – 775. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘Aniccato manasikaroto saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Saddhindriyassa adhimattattā sotāpattimaggaṃ paṭilabhati, tena vuccati saddhānusārī’’ti. “เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง สัทธินทรีย์ย่อมแก่กล้า, เพราะสัทธินทรีย์แก่กล้า จึงบรรลุโสดาปัตติมรรค, เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า สัทธานุสารี” Tathā ‘‘aniccato manasikaroto saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, saddhindriyassa adhimattattā sotāpattiphalaṃ sacchikataṃ hoti, tena vuccati saddhāvimutto’’tiādi (paṭi. ma. 1.221). และตรัสไว้เช่นเดียวกันว่า “เมื่อบุคคลมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง สัทธินทรีย์ย่อมแก่กล้า, เพราะสัทธินทรีย์แก่กล้า จึงกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล, เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า สัทธาวิมุต” เป็นต้น. 776. Aparampi vuttaṃ – 776. ยังมีคำอื่นที่ตรัสไว้อีกว่า – ‘‘Saddahanto vimuttoti saddhāvimutto. Phuṭṭhantaṃ sacchikatoti kāyasakkhi. Diṭṭhantaṃ pattoti diṭṭhippatto. Saddahanto vimuccatīti saddhāvimutto. Jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti kāyasakkhi. ‘Dukkhā saṅkhārā, sukho nirodho’ti ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phusitaṃ paññāyāti diṭṭhippatto’’ti (paṭi. ma. 1.221). “ชื่อว่าสัทธาวิมุต เพราะเชื่อแล้วจึงหลุดพ้น. ชื่อว่ากายสักขี เพราะกระทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่พึงถูกต้อง. ชื่อว่าทิฏฐิปปัตตะ เพราะบรรลุธรรมที่พึงเห็น. ชื่อว่าสัทธาวิมุต เพราะเชื่อแล้วย่อมหลุดพ้น. ชื่อว่ากายสักขี เพราะถูกต้องฌานผัสสะก่อน ภายหลังจึงกระทำให้แจ้งซึ่งนิโรธคือนิพพาน. ชื่อว่าทิฏฐิปปัตตะ เพราะ ‘สังขารทั้งหลายเป็นทุกข์, ความดับเป็นสุข’ ดังนี้ เป็นสิ่งที่รู้แล้ว เห็นแล้ว ทราบแล้ว กระทำให้แจ้งแล้ว ถูกต้องแล้วด้วยปัญญา.” 777. Itaresu pana catūsu saddhaṃ anusarati, saddhāya vā anusarati gacchatīti saddhānusārī. Tathā paññāsaṅkhātaṃ dhammaṃ anusarati, dhammena vā anusaratīti dhammānusārī. Arūpajjhānena ceva ariyamaggena cāti ubhatobhāgena vimuttoti ubhatobhāgavimutto. Pajānanto vimuttoti paññāvimuttoti evaṃ vacanattho veditabboti. 777. ส่วนใน ๔ จำพวกที่เหลือ พึงทราบความหมายของศัพท์ดังนี้: ชื่อว่าสัทธานุสารี เพราะแล่นไปตามสัทธา หรือเพราะแล่นไปคือดำเนินไปตามสัทธา. ชื่อว่าธัมมานุสารี เพราะแล่นไปตามธรรมคือปัญญา หรือเพราะแล่นไปตามธรรม. ชื่อว่าอุภโตภาควิมุต เพราะหลุดพ้นด้วยส่วนทั้งสอง คือด้วยอรูปฌานและด้วยอริยมรรค. ชื่อว่าปัญญาวิมุต เพราะรู้แจ้งแล้วจึงหลุดพ้น. Saṅkhārupekkhāñāṇaṃ. สังขารุเปกขาญาณ. 778. Taṃ panetaṃ purimena ñāṇadvayena atthato ekaṃ. Tenāhu porāṇā – ‘‘idaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ ekameva tīṇi nāmāni labhati, heṭṭhā muñcitukamyatāñāṇaṃ nāma jātaṃ, majjhe paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ nāma, ante ca sikhāppattaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ nāma’’. 778. ก็สังขารุเปกขาญาณนั้น โดยอรรถแล้วเป็นอันเดียวกับญาณ ๒ อย่างก่อน. เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์จึงกล่าวว่า “สังขารุเปกขาญาณนี้เป็นญาณเดียวเท่านั้น แต่ได้ ๓ ชื่อ คือ ในเบื้องต้นเกิดขึ้นชื่อว่ามุญจิตุกัมยตาญาณ, ในท่ามกลางชื่อว่าปฏิสังขานุปัสสนาญาณ, และในที่สุดเมื่อถึงยอดแล้วชื่อว่าสังขารุเปกขาญาณ”. 779. Pāḷiyampi vuttaṃ – 779. แม้ในพระบาลีก็ตรัสไว้ว่า – ‘‘Kathaṃ muñcitukamyatā-paṭisaṅkhā-santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ? Uppādaṃ muñcitukamyatā-paṭisaṅkhā-santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ. Pavattaṃ…pe… nimittaṃ…pe… upāyāsaṃ muñcitukamyatāpaṭisaṅkhā-santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ. Uppādo dukkhanti…pe… bhayanti…pe… sāmisanti…pe… uppādo saṅkhārāti…pe… upāyāso saṅkhārāti muñcitukamyatā-paṭisaṅkhā-santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.54). “ปัญญาคือความปรารถนาจะพ้นไป-การพิจารณา-การตั้งมั่น เป็นญาณในสังขารุเปกขาทั้งหลายอย่างไร? ปัญญาคือความปรารถนาจะพ้นไป-การพิจารณา-การตั้งมั่นจากความเกิดขึ้น เป็นญาณในสังขารุเปกขาทั้งหลาย. จากความเป็นไป...ฯลฯ... จากนิมิต...ฯลฯ... จากความคับแค้น ปัญญาคือความปรารถนาจะพ้นไป-การพิจารณา-การตั้งมั่น เป็นญาณในสังขารุเปกขาทั้งหลาย. ความเกิดขึ้นเป็นทุกข์...ฯลฯ... เป็นภัย...ฯลฯ... เป็นสิ่งมีโทษ...ฯลฯ... ความเกิดขึ้นเป็นสังขาร...ฯลฯ... ความคับแค้นเป็นสังขาร ปัญญาคือความปรารถนาจะพ้นไป-การพิจารณา-การตั้งมั่น เป็นญาณในสังขารุเปกขาทั้งหลาย.” 780. Tattha muñcitukamyatā ca sā paṭisaṅkhā ca santiṭṭhanā cāti muñcitukamyatā-paṭisaṅkhā-santiṭṭhanā. Iti pubbabhāge nibbidāñāṇena nibbinnassa uppādādīni pariccajitukāmatā muñcitukāmatā. Muñcanassa upāyakaraṇatthaṃ majjhe paṭisaṅkhānaṃ paṭisaṅkhā. Muñcitvā avasāne ajjhupekkhanaṃ santiṭṭhanā. Yaṃ sandhāya ‘‘uppādo saṅkhārā, te saṅkhāre ajjhupekkhatīti saṅkhārupekkhā’’tiādi (paṭi. ma. 1.54) vuttaṃ. Evaṃ ekamevidaṃ ñāṇaṃ. 780. ในคำนั้น บทว่า มุญจิตุกัมยตา-ปฏิสังขา-สันติฏฐนา คือ เป็นทั้งความปรารถนาจะพ้นไป เป็นทั้งการพิจารณา และเป็นทั้งการตั้งมั่น. ดังนั้น ในเบื้องต้น ความปรารถนาจะสละทิ้งความเกิดขึ้นเป็นต้น ของผู้เบื่อหน่ายด้วยนิพพิทาญาณ ชื่อว่ามุญจิตุกัมยตา. ในท่ามกลาง การพิจารณาเพื่อกระทำอุบายแห่งการพ้น ชื่อว่าปฏิสังขา. ในที่สุด การเพิกเฉยหลังจากพ้นแล้ว ชื่อว่าสันติฏฐนา. ซึ่งพระองค์ทรงหมายถึงคำที่ตรัสไว้ว่า “ความเกิดขึ้นเป็นสังขาร, บุคคลย่อมเพิกเฉยต่อสังขารเหล่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่าสังขารุเปกขา” เป็นต้น. ด้วยประการฉะนี้ ญาณนี้จึงเป็นญาณเดียวเท่านั้น. 781. Apica imāyapi pāḷiyā idaṃ ekamevāti veditabbaṃ. Vuttaṃ hetaṃ – ‘‘yā ca muñcitukamyatā, yā ca paṭisaṅkhānupassanā, yā ca saṅkhārupekkhā, ime dhammā ekatthā, byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227). 781. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่าญาณนี้เป็นอันเดียวกันแม้โดยพระบาลีนี้. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “มุญจิตุกัมยตาก็ดี, ปฏิสังขานุปัสสนาก็ดี, สังขารุเปกขาก็ดี, ธรรมเหล่านี้มีอรรถเป็นอันเดียวกัน, ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น.” 782. Evaṃ adhigatasaṅkhārupekkhassa pana imassa kulaputtassa vipassanā sikhāppattā vuṭṭhānagāminī hoti. Sikhāppattā vipassanāti vā vuṭṭhānagāminīti vā saṅkhārupekkhādiñāṇattayasseva etaṃ nāmaṃ. Sā hi sikhaṃ uttamabhāvaṃ pattattā sikhāppattā. Vuṭṭhānaṃ gacchatīti vuṭṭhānagāminī. Vuṭṭhānaṃ vuccati bahiddhānimittabhūtato abhiniviṭṭhavatthuto ceva ajjhattapavattato ca vuṭṭhahanato maggo, taṃ gacchatīti vuṭṭhānagāminī, maggena saddhiṃ ghaṭiyatīti attho. 782. ก็วิปัสสนาของกุลบุตรนี้ผู้ได้บรรลุสังขารุเบกขาญาณแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นสิขาปัตตา (ถึงยอด) และเป็นวุฏฐานคามินี (เป็นไปเพื่อการออกจากสังขาร) คำว่า สิขาปัตตวิปัสสนา หรือ วุฏฐานคามินีวิปัสสนา นี้ เป็นชื่อของญาณ ๓ อย่าง มีสังขารุเบกขาญาณเป็นต้นนั่นเอง จริงอยู่ ญาณ ๓ นั้น ชื่อว่า สิขาปัตตา เพราะถึงยอดคือความเป็นธรรมอันสูงสุด ชื่อว่า วุฏฐานคามินี เพราะเป็นไปเพื่อวุฏฐานะ มรรคเรียกว่าวุฏฐานะ เพราะออกจากวัตถุที่ยึดถืออันเป็นนิมิตภายนอก และออกจากความเป็นไปภายใน (วิปัสสนา) นั้นเป็นไปสู่วุฏฐานะนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า วุฏฐานคามินี อธิบายว่า ย่อมประกอบพร้อมด้วยมรรค 783. Tatrāyaṃ abhinivesavuṭṭhānānaṃ āvibhāvatthāya mātikā – ajjhattaṃ abhinivisitvā ajjhattā vuṭṭhāti, ajjhattaṃ abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhāti, bahiddhā abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhāti, bahiddhā abhinivisitvā ajjhattā vuṭṭhāti, rūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti, rūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti, arūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti, arūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti, ekappahārena pañcahi khandhehi vuṭṭhāti, aniccato abhinivisitvā aniccato vuṭṭhāti, aniccato abhinivisitvā dukkhato, anattato vuṭṭhāti, dukkhato abhinivisitvā dukkhato, aniccato, anattato vuṭṭhāti, anattato abhinivisitvā anattato, aniccato, dukkhato vuṭṭhāti. 783. ในเรื่องนั้น นี้เป็นมาติกา (หัวข้อ) เพื่อแสดงการเข้าถึงและการออกจากสังขาร คือ ๑. เข้าถึงภายในแล้วออกจากภายใน ๒. เข้าถึงภายในแล้วออกจากภายนอก ๓. เข้าถึงภายนอกแล้วออกจากภายนอก ๔. เข้าถึงภายนอกแล้วออกจากภายใน ๕. เข้าถึงรูปแล้วออกจากรูป ๖. เข้าถึงรูปแล้วออกจากอรูป ๗. เข้าถึงอรูปแล้วออกจากอรูป ๘. เข้าถึงอรูปแล้วออกจากรูป ๙. ออกจากขันธ์ ๕ โดยประการเดียว ๑๐. เข้าถึงโดยความเป็นของไม่เที่ยงแล้วออกโดยความเป็นของไม่เที่ยง ๑๑. เข้าถึงโดยความเป็นของไม่เที่ยงแล้วออกโดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา ๑๒. เข้าถึงโดยความเป็นทุกข์แล้วออกโดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นอนัตตา ๑๓. เข้าถึงโดยความเป็นอนัตตาแล้วออกโดยความเป็นอนัตตา โดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ 784. Kathaṃ? Idhekacco āditova ajjhattasaṅkhāresu abhinivisati, abhinivisitvā te passati. Yasmā pana na suddhaajjhattadassanamatteneva maggavuṭṭhānaṃ hoti, bahiddhāpi daṭṭhabbameva, tasmā parassa khandhepi anupādiṇṇasaṅkhārepi aniccaṃ dukkhamanattāti passati. So kālena ajjhattaṃ sammasati, kālena bahiddhā. Tassevaṃ sammasato ajjhattaṃ sammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati. Ayaṃ ajjhattaṃ abhinivisitvā ajjhattā vuṭṭhāti nāma. 784. เป็นอย่างไร? คือ บุคคลบางคนในศาสนานี้ ย่อมเข้าถึงสังขารภายในตั้งแต่แรก ครั้นเข้าถึงแล้วย่อมเห็นสังขารเหล่านั้น แต่เพราะการออกจากสังขารด้วยมรรคย่อมไม่มีเพียงด้วยการเห็นสังขารภายในล้วนๆ ต้องเห็นสังขารภายนอกด้วยเหมือนกัน ฉะนั้น เขาจึงเห็นขันธ์ของผู้อื่นบ้าง สังขารที่ไม่มีใครครองบ้าง ว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา โยคีนั้น พิจารณาภายในโดยกาลบางคราว พิจารณาภายนอกโดยกาลบางคราว เมื่อโยคีนั้นพิจารณาอยู่อย่างนี้ ในกาลที่พิจารณาภายใน วิปัสสนาของเขาย่อมประกอบพร้อมด้วยมรรค นี้ชื่อว่า เข้าถึงภายในแล้วออกจากภายใน Sace panassa bahiddhā sammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati, ayaṃ ajjhattaṃ abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhāti nāma. Esa nayo bahiddhā abhinivisitvā bahiddhā ca ajjhattā ca vuṭṭhānepi. แต่ถ้าในกาลที่พิจารณาภายนอก วิปัสสนาของโยคีนั้นประกอบพร้อมด้วยมรรค นี้ชื่อว่า เข้าถึงภายในแล้วออกจากภายนอก แม้ในการเข้าถึงภายนอกแล้วออกจากภายนอกและภายใน ก็นัยนี้เหมือนกัน 785. Aparo āditova rūpe abhinivisati, abhinivisitvā bhūtarūpañca upādārūpañca rāsiṃ katvā passati. Yasmā pana na suddharūpadassanamatteneva vuṭṭhānaṃ hoti, arūpampi daṭṭhabbameva. Tasmā taṃ rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaṃ vedanaṃ saññaṃ saṅkhāre viññāṇañca ‘‘idaṃ arūpa’’nti arūpaṃ passati. So kālena rūpaṃ sammasati, kālena arūpaṃ. Tassevaṃ sammasato rūpasammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati, ayaṃ rūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti nāma. 785. โยคีอีกคนหนึ่ง ย่อมเข้าถึงรูปตั้งแต่แรก ครั้นเข้าถึงแล้ว ทำภูตรูปและอุปาทายรูปให้เป็นกลุ่มก้อนแล้วเห็น แต่เพราะการออกจากสังขารย่อมไม่มีเพียงด้วยการเห็นรูปล้วนๆ ต้องเห็นอรูปด้วยเหมือนกัน ฉะนั้น โยคีนั้นทำรูปนั้นให้เป็นอารมณ์แล้ว ย่อมเห็นเวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณที่เกิดขึ้นว่า “นี้เป็นอรูป” ดังนี้ โยคีนั้นพิจารณารูปโดยกาลบางคราว พิจารณาอรูปโดยกาลบางคราว เมื่อโยคีนั้นพิจารณาอยู่อย่างนี้ ในกาลที่พิจารณารูป วิปัสสนาของเขาย่อมประกอบพร้อมด้วยมรรค นี้ชื่อว่า เข้าถึงรูปแล้วออกจากรูป Sace panassa arūpasammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati, ayaṃ arūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti nāma. Esa nayo arūpe abhinivisitvā arūpā ca rūpā ca vuṭṭhānepi. แต่ถ้าในกาลที่พิจารณาอรูป วิปัสสนาของโยคีนั้นประกอบพร้อมด้วยมรรค นี้ชื่อว่า เข้าถึงรูปแล้วออกจากอรูป แม้ในการเข้าถึงอรูปแล้วออกจากอรูปและรูป ก็นัยนี้เหมือนกัน 786. ‘‘Yaṃkiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti (dī. ni. 1.298) evaṃ abhinivisitvā evameva vuṭṭhānakāle pana ekappahārena pañcahi khandhehi vuṭṭhāti nāma. 786. ส่วนในกาลที่เข้าถึงว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งหมดมีความดับไปเป็นธรรมดา” ดังนี้ แล้วออกไปอย่างนั้นเหมือนกัน ชื่อว่า ออกจากขันธ์ ๕ โดยประการเดียว 787. Eko āditova aniccato saṅkhāre sammasati. Yasmā pana na aniccato sammasanamatteneva vuṭṭhānaṃ hoti, dukkhatopi anattatopi sammasitabbameva, tasmā dukkhatopi anattatopi sammasati. Tassevaṃ paṭipannassa aniccato sammasanakāle vuṭṭhānaṃ hoti, ayaṃ aniccato abhinivisitvā aniccato vuṭṭhāti nāma. 787. โยคีคนหนึ่ง ย่อมพิจารณาสังขารโดยความเป็นของไม่เที่ยงตั้งแต่แรก แต่เพราะการออกจากสังขารย่อมไม่มีเพียงด้วยการพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง ต้องพิจารณาโดยความเป็นทุกข์และโดยความเป็นอนัตตาด้วย ฉะนั้น เขาจึงพิจารณาโดยความเป็นทุกข์และโดยความเป็นอนัตตาด้วย เมื่อโยคีนั้นปฏิบัติอยู่อย่างนี้ การออกจากสังขารย่อมมีในกาลที่พิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง นี้ชื่อว่า เข้าถึงโดยความเป็นของไม่เที่ยงแล้วออกโดยความเป็นของไม่เที่ยง Sace panassa dukkhato anattato sammasanakāle vuṭṭhānaṃ hoti, ayaṃ aniccato abhinivisitvā dukkhato, anattato vuṭṭhāti nāma. Esa nayo dukkhato anattato abhinivisitvā sesavuṭṭhānesupi. แต่ถ้าการออกจากสังขารของโยคีนั้นมีในกาลที่พิจารณาโดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา นี้ชื่อว่า เข้าถึงโดยความเป็นของไม่เที่ยงแล้วออกโดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา แม้ในการเข้าถึงโดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา แล้วออกในข้อที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน 788. Ettha ca yopi aniccato abhiniviṭṭho, yopi dukkhato, yopi anattato, vuṭṭhānakāle ca aniccato vuṭṭhānaṃ hoti. Tayopi janā adhimokkhabahulā honti, saddhindriyaṃ paṭilabhanti, animittavimokkhena vimuccanti, paṭhamamaggakkhaṇe saddhānusārino honti, sattasu ṭhānesu saddhāvimuttā. Sace pana dukkhato vuṭṭhānaṃ hoti, tayopi janā passaddhibahulā honti, samādhindriyaṃ paṭilabhanti, appaṇihitavimokkhena vimuccanti, sabbattha kāyasakkhino honti. Yassa panettha arūpajjhānaṃ pādakaṃ, so aggaphale ubhatobhāgavimutto hoti. Atha nesaṃ anattato vuṭṭhānaṃ hoti, tayopi janā vedabahulā honti, paññindriyaṃ paṭilabhanti, suññatavimokkhena vimuccanti, paṭhamamaggakkhaṇe dhammānusārino honti, chasu ṭhānesu diṭṭhippattā aggaphale paññāvimuttāti. 788. ในบุคคลเหล่านั้น ผู้ใดเข้าถึงโดยความเป็นของไม่เที่ยงก็ดี ผู้ใดเข้าถึงโดยความเป็นทุกข์ก็ดี ผู้ใดเข้าถึงโดยความเป็นอนัตตาก็ดี แต่ในกาลออกจากสังขาร การออกย่อมมีโดยความเป็นของไม่เที่ยง ทั้ง ๓ คนนั้นย่อมเป็นผู้มากด้วยอธิโมกข์ ย่อมได้สัทธินทรีย์ ย่อมหลุดพ้นด้วยอนิมิตตวิโมกข์ ในขณะแห่งมรรคที่หนึ่ง ย่อมเป็นสัทธานุสารี ในฐานะ ๗ ย่อมเป็นสัทธาวิมุต แต่ถ้าการออกมีโดยความเป็นทุกข์ ทั้ง ๓ คนนั้นย่อมเป็นผู้มากด้วยปัสสัทธิ ย่อมได้สมาธินทรีย์ ย่อมหลุดพ้นด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์ ย่อมเป็นกายสักขีในที่ทั้งปวง ใน ๓ คนนั้น ผู้ใดมีอรูปฌานเป็นบาท ผู้นั้นย่อมเป็นอุภโตภาควิมุตในอัคคผล อนึ่ง ถ้าการออกของ ๓ คนนั้นมีโดยความเป็นอนัตตา ทั้ง ๓ คนนั้นย่อมเป็นผู้มากด้วยเวทะ (ความรู้) ย่อมได้ปัญญินทรีย์ ย่อมหลุดพ้นด้วยสุญญตวิโมกข์ ในขณะแห่งมรรคที่หนึ่ง ย่อมเป็นธัมมานุสารี ในฐานะ ๖ ย่อมเป็นทิฏฐิปปัตตะ ในอัคคผลย่อมเป็นปัญญาวิมุต 789. Idāni saddhiṃ purimapacchimañāṇehi imissā vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya āvibhāvatthaṃ dvādasa upamā veditabbā. Tāsaṃ idaṃ uddānaṃ – 789. บัดนี้ พึงทราบอุปมา ๑๒ ข้อ เพื่อแสดงวุฏฐานคามินีวิปัสสนานี้ พร้อมด้วยญาณก่อนและหลังให้แจ่มแจ้ง นี้เป็นอุทานคาถา (คาถาที่ยกขึ้นเป็นหัวข้อ) ของอุปมาเหล่านั้น ‘‘Vaggulī kaṇhasappo ca, gharaṃ go yakkhi dārako; Khuddaṃ pipāsaṃ sītuṇhaṃ, andhakāraṃ visena cā’’ti. ค้างคาว งูเห่า เรือน โค นางยักษิณี เด็ก ความหิว ความกระหาย ความหนาว ความร้อน ความมืด และยาพิษ Imā ca upamā bhayatupaṭṭhānato pabhuti yattha katthaci ñāṇe ṭhatvā āharituṃ vaṭṭeyyuṃ. Imasmiṃ pana ṭhāne āhariyamānāsu bhayatupaṭṭhānato yāva phalañāṇaṃ sabbaṃ pākaṭaṃ hoti, tasmā idheva āharitabbāti vuttā. อุปมาเหล่านี้ ควรที่บุคคลจะยกขึ้นแสดง โดยตั้งอยู่ในญาณไหนๆ ก็ได้ จำเดิมแต่ภยตูปัฏฐานญาณ แต่เมื่อยกขึ้นแสดงในที่นี้ ทุกอย่างย่อมปรากฏแจ้งชัดจำเดิมแต่ภยตูปัฏฐานญาณจนถึงผลญาณ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า อุปมาเหล่านี้ควรยกขึ้นแสดงในที่นี้เท่านั้น 790. Vaggulīti ekā kira vaggulī ‘‘ettha pupphaṃ vā phalaṃ vā labhissāmī’’ti pañcasākhe madhukarukkhe nilīyitvā ekaṃ sākhaṃ parāmasitvā na tattha kiñci pupphaṃ phalaṃ vā gayhupagaṃ addasa. Yathā ca ekaṃ, evaṃ dutiyaṃ, tatiyaṃ, catutthaṃ. Pañcamampi sākhaṃ parāmasitvā nāddasa. Sā ‘‘aphalo vatāyaṃ rukkho, natthettha kiñci gayhupaga’’nti tasmiṃ rukkhe ālayaṃ vissajjetvā ujukāya sākhāya āruyha viṭapantarena sīsaṃ nīharitvā uddhaṃ ulloketvā ākāse uppatitvā aññasmiṃ phalarukkhe nilīyati. 790. คำว่า ค้างคาว ความว่า ได้ยินว่า ค้างคาวตัวหนึ่ง เกาะอยู่บนต้นมะพลับมีกิ่ง ๕ กิ่ง ด้วยหวังว่า "เราจักได้ดอกไม้หรือผลไม้ในต้นไม้นี้" แล้วสำรวจดูกิ่งหนึ่ง ก็ไม่เห็นดอกไม้หรือผลไม้ไรๆ ที่พอจะถือเอาได้ในกิ่งนั้นเลย แม้สำรวจดูกิ่งที่สอง ที่สาม ที่สี่ และที่ห้า ก็ไม่เห็นเหมือนกิ่งที่หนึ่ง ค้างคาวนั้นจึงคิดว่า "โอ ต้นไม้นี้ไม่มีผล ไม่มีอะไรที่พอจะถือเอาได้ในต้นไม้นี้เลย" แล้วสละความอาลัยในต้นไม้นั้น ขึ้นไปตามกิ่งที่ตรง โผล่ศีรษะออกไประหว่างคาคบไม้ แหงนดูเบื้องบน แล้วบินขึ้นไปในอากาศ ไปเกาะอยู่บนต้นไม้มีผลต้นอื่น Tattha vagguli viya yogāvacaro daṭṭhabbo, pañcasākho madhukarukkho viya pañcupādānakkhandhā, tattha vagguliyā nilīyanaṃ viya yogino khandhapañcake abhiniveso, tassā ekekaṃ sākhaṃ parāmasitvā kiñci gayhupagaṃ adisvā avasesasākhāparāmasanaṃ viya yogino rūpakkhandhaṃ sammasitvā tattha kiñci gayhupagaṃ adisvā avasesakkhandhasammasanaṃ, tassā ‘‘aphalo vatāyaṃ rukkho’’ti rukkhe ālayavissajjanaṃ viya yogino pañcasupi khandhesu aniccalakkhaṇādidassanavasena nibbinnassa muñcitukamyatādiñāṇattayaṃ, tassā ujukāya sākhāya upari ārohanaṃ viya yogino anulomaṃ, sīsaṃ nīharitvā uddhaṃ ullokanaṃ viya gotrabhuñāṇaṃ, ākāse uppatanaṃ viya maggañāṇaṃ, aññasmiṃ phalarukkhe nilīyanaṃ viya phalañāṇaṃ. ในอุปมานั้น พึงเห็นโยคาวจรเปรียบเหมือนค้างคาว, อุปาทานขันธ์ ๕ เปรียบเหมือนต้นมะพลับมีกิ่ง ๕ กิ่ง, การที่โยคีใส่ใจในขันธ์ ๕ เปรียบเหมือนการที่ค้างคาวเกาะอยู่บนต้นไม้นั้น, การที่โยคีพิจารณาเห็นรูปขันธ์แล้วไม่เห็นสาระอะไรในรูปขันธ์นั้น จึงพิจารณาขันธ์ที่เหลือ เปรียบเหมือนการที่ค้างคาวนั้นสำรวจดูกิ่งแต่ละกิ่งแล้วไม่เห็นสาระอะไร จึงสำรวจดูกิ่งที่เหลือ, ญาณ ๓ ประการ มีมุญจิตุกัมยตาญาณเป็นต้น ของโยคีผู้เบื่อหน่ายเพราะเห็นอนิจจลักษณะเป็นต้นในขันธ์ทั้ง ๕ เปรียบเหมือนการที่ค้างคาวนั้นสละความอาลัยในต้นไม้เพราะคิดว่า "โอ ต้นไม้นี้ไม่มีผล", อนุโลมญาณของโยคีเปรียบเหมือนการที่ค้างคาวนั้นขึ้นไปเบื้องบนตามกิ่งที่ตรง, โคตรภูญาณเปรียบเหมือนการโผล่ศีรษะออกไปแหงนดูเบื้องบน, มรรคญาณเปรียบเหมือนการบินขึ้นไปในอากาศ, ผลญาณเปรียบเหมือนการไปเกาะอยู่บนต้นไม้มีผลต้นอื่น 791. Kaṇhasappupamā paṭisaṅkhāñāṇe vuttāva. Upamāsaṃsandane panettha sappavissajjanaṃ viya gotrabhuñāṇaṃ, muñcitvā āgatamaggaṃ olokentassa ṭhānaṃ viya maggañāṇaṃ, gantvā abhayaṭṭhāne ṭhānaṃ viya phalañāṇanti ayaṃ viseso. 791. อุปมาด้วยงูเห่า ท่านกล่าวไว้แล้วในปฏิสังขานุปัสสนาญาณนั่นเทียว แต่ในที่นี้มีความพิเศษในการเชื่อมโยงอุปมาดังนี้ คือ โคตรภูญาณเปรียบเหมือนการปล่อยงู, มรรคญาณเปรียบเหมือนการยืนมองดูทางที่ตนมาหลังจากปล่อยงูไปแล้ว, ผลญาณเปรียบเหมือนการไปยืนอยู่ในที่ปลอดภัย นี้คือความพิเศษ 792. Gharanti gharasāmike kira sāyaṃ bhuñjitvā sayanaṃ āruyha niddaṃ okkante gharaṃ ādittaṃ, so pabujjhitvā aggiṃ disvā ‘‘bhīto sādhu vatassa sace aḍayhamāno nikkhameyya’’nti olokayamāno maggaṃ disvā nikkhamitvā vegena khemaṭṭhānaṃ gantvā ṭhito. Tattha gharasāmikassa bhuñjitvā sayanaṃ āruyha niddokkamanaṃ viya bālaputhujjanassa khandhapañcake ‘‘ahaṃ mamā’’ti gahaṇaṃ. Pabujjhitvā aggiṃ disvā bhītakālo viya sammāpaṭipadaṃ paṭipajjitvā lakkhaṇaṃ disvā bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ, nikkhamanamaggaṃ olokanaṃ viya muñcitukamyatāñāṇaṃ, maggadassanaṃ viya anulomaṃ, nikkhamanaṃ viya gotrabhuñāṇaṃ, vegena gamanaṃ viya maggañāṇaṃ, khemaṭṭhāne ṭhānaṃ viya phalañāṇaṃ. 792. คำว่า เรือน ความว่า ได้ยินว่า เมื่อเจ้าของเรือนบริโภคอาหารเย็นแล้ว ขึ้นสู่ที่นอน หลับไปแล้ว เรือนก็ถูกไฟไหม้ เขาตื่นขึ้นมาเห็นไฟแล้วตกใจ มองหาทางออกด้วยคิดว่า "ถ้าเราจะพึงออกไปได้โดยไม่ถูกไฟไหม้ ก็คงจะดีหนอ" เมื่อเห็นทางออกแล้ว ก็ออกไป วิ่งไปสู่ที่ปลอดภัยโดยเร็วแล้วก็หยุดยืนอยู่ ในอุปมานั้น การที่ปุถุชนยึดถือขันธ์ ๕ ว่า "เรา ของเรา" เปรียบเหมือนการที่เจ้าของเรือนบริโภคอาหารแล้วขึ้นสู่ที่นอนหลับไป, ภยตูปัฏฐานญาณที่เกิดขึ้นเพราะเห็นลักษณะ (ไตรลักษณ์) หลังจากปฏิบัติสัมมาปฏิบัติ เปรียบเหมือนเวลาที่ตกใจเมื่อตื่นขึ้นมาเห็นไฟ, มุญจิตุกัมยตาญาณเปรียบเหมือนการมองหาทางออก, อนุโลมญาณเปรียบเหมือนการเห็นทางออก, โคตรภูญาณเปรียบเหมือนการออกไป, มรรคญาณเปรียบเหมือนการวิ่งไปโดยเร็ว, ผลญาณเปรียบเหมือนการยืนอยู่ในที่ปลอดภัย 793. Goti ekassa kira kassakassa rattibhāge niddaṃ okkantassa vajaṃ bhinditvā goṇā palātā, so paccūsasamaye tattha gantvā olokento tesaṃ palātabhāvaṃ ñatvā anupadaṃ gantvā rañño goṇe addasa. Te ‘‘mayhaṃ goṇā’’ti sallakkhetvā āharanto pabhātakāle ‘‘na ime mayhaṃ goṇā, rañño goṇā’’ti sañjānitvā ‘‘yāva maṃ ‘coro aya’nti gahetvā rājapurisā na anayabyasanaṃ pāpenti, tāvadeva palāyissāmī’’ti bhīto goṇe pahāya vegena palāyitvā nibbhayaṭṭhāne aṭṭhāsi. Tattha ‘‘mayhaṃ goṇā’’ti rājagoṇānaṃ gahaṇaṃ viya bālaputhujjanassa ‘‘ahaṃ mamā’’ti khandhānaṃ gahaṇaṃ, pabhāte ‘‘rājagoṇā’’ti sañjānanaṃ viya yogino tilakkhaṇavasena khandhānaṃ ‘‘aniccā dukkhā anattā’’ti sañjānanaṃ, bhītakālo viya bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ, vissajjitvā gantukāmatā viya muñcitukamyatā, vissajjanaṃ viya gotrabhu, palāyanaṃ viya maggo, palāyitvā abhayadese ṭhānaṃ viya phalaṃ. 793. คำว่า โค ความว่า ได้ยินว่า โคทั้งหลายของชาวนาคนหนึ่ง เมื่อเขาหลับไปในเวลากลางคืน ได้พังคอกหนีไป เขาไปที่คอกในเวลาใกล้รุ่ง มองดูแล้วรู้ว่าโคหนีไป จึงตามรอยไป ได้เห็นโคของพระราชา เขาสำคัญว่าเป็นโคของตนจึงต้อนมา เมื่อสว่างแล้วจึงรู้ว่า "นี่ไม่ใช่โคของเรา เป็นโคของพระราชา" แล้วเกิดความกลัวว่า "ก่อนที่ราชบุรุษจะจับเราด้วยข้อหาว่า 'ผู้นี้เป็นโจร' แล้วทำความพินาศฉิบหายให้แก่เรา เราจะหนีไป" ดังนี้แล้ว จึงทิ้งโคเหล่านั้นเสีย วิ่งหนีไปโดยเร็ว แล้วไปยืนอยู่ในที่ที่ไม่มีภัย ในอุปมานั้น การที่ปุถุชนยึดถือขันธ์ทั้งหลายว่า "เรา ของเรา" เปรียบเหมือนการยึดถือโคของพระราชาว่าเป็น "โคของเรา", การที่โยคีรู้ชัดซึ่งขันธ์ทั้งหลายโดยไตรลักษณ์ว่าเป็น "ของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา" เปรียบเหมือนการรู้ชัดในเวลาสว่างว่าเป็น "โคของพระราชา", ภยตูปัฏฐานญาณเปรียบเหมือนเวลาที่เกิดความกลัว, มุญจิตุกัมยตาญาณเปรียบเหมือนความต้องการที่จะสละทิ้งแล้วหนีไป, โคตรภูญาณเปรียบเหมือนการสละทิ้ง, มรรคเปรียบเหมือนการวิ่งหนี, ผลเปรียบเหมือนการวิ่งหนีไปยืนอยู่ในที่ปลอดภัย 794. Yakkhīti eko kira puriso yakkhiniyā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi, sā rattibhāge ‘‘sutto aya’’nti mantvā āmakasusānaṃ gantvā manussamaṃsaṃ khādati. So ‘‘kuhiṃ esā gacchatī’’ti anubandhitvā manussamaṃsaṃ khādamānaṃ disvā tassā amanussibhāvaṃ ñatvā ‘‘yāva maṃ na khādati, tāva palāyissāmī’’ti bhīto vegena palāyitvā khemaṭṭhāne aṭṭhāsi. Tattha yakkhiniyā saddhiṃ saṃvāso viya khandhānaṃ ‘‘ahaṃ mamā’’ti gahaṇaṃ, susāne manussamaṃsaṃ khādamānaṃ disvā ‘‘yakkhinī aya’’nti jānanaṃ viya khandhānaṃ tilakkhaṇaṃ disvā aniccādibhāvajānanaṃ, bhītakālo viya bhayatupaṭṭhānaṃ, palāyitukāmatā viya muñcitukamyatā, susānavijahanaṃ viya gotrabhu, vegena palāyanaṃ viya maggo, abhayadese ṭhānaṃ viya phalaṃ. 794. คำว่า นางยักษิณี ความว่า ได้ยินว่า บุรุษผู้หนึ่งอยู่ร่วมกับนางยักษิณีตนหนึ่ง ในเวลากลางคืน นางยักษิณีนั้นคิดว่า "เขาหลับแล้ว" จึงไปยังป่าช้าดิบแล้วกินเนื้อมนุษย์ บุรุษนั้นสะกดรอยตามไปเพราะสงสัยว่า "นางนี่ไปไหนหนอ" เมื่อเห็นนางกำลังกินเนื้อมนุษย์อยู่ จึงรู้ว่านางไม่ใช่มนุษย์ แล้วเกิดความกลัวว่า "ก่อนที่นางจะกินเรา เราจะหนีไป" ดังนี้แล้ว จึงวิ่งหนีไปโดยเร็ว แล้วไปยืนอยู่ในที่ปลอดภัย ในอุปมานั้น การยึดถือขันธ์ทั้งหลายว่า "เรา ของเรา" เปรียบเหมือนการอยู่ร่วมกับนางยักษิณี, การรู้สภาวะว่าเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น เพราะเห็นไตรลักษณ์ของขันธ์ทั้งหลาย เปรียบเหมือนการรู้ว่า "นี่คือนางยักษิณี" เพราะเห็นนางกำลังกินเนื้อมนุษย์อยู่ในป่าช้า, ภยตูปัฏฐานญาณเปรียบเหมือนเวลาที่เกิดความกลัว, มุญจิตุกัมยตาญาณเปรียบเหมือนความต้องการที่จะวิ่งหนี, โคตรภูญาณเปรียบเหมือนการละทิ้งป่าช้า, มรรคเปรียบเหมือนการวิ่งหนีไปโดยเร็ว, ผลเปรียบเหมือนการยืนอยู่ในที่ปลอดภัย 795. Dārakoti ekā kira puttagiddhinī itthī, sā uparipāsāde nisinnāva antaravīthiyaṃ dārakasaddaṃ sutvā ‘‘putto nu kho me kenaci viheṭhiyatī’’ti vegasā gantvā ‘‘attano putto’’ti saññāya paraputtaṃ aggahesi. Sā ‘‘paraputto aya’’nti sañjānitvā ottappamānā ito cito ca oloketvā ‘‘mā heva maṃ koci ‘dārakacorī aya’nti vadeyyā’’ti dārakaṃ tattheva oropetvā puna vegasā pāsādaṃ āruyha nisīdi. Tattha attano puttasaññāya paraputtassa gahaṇaṃ viya ‘‘ahaṃ mamā’’ti pañcakkhandhagahaṇaṃ, ‘‘paraputto aya’’nti sañjānanaṃ viya tilakkhaṇavasena ‘‘nāhaṃ, na mamā’’ti sañjānanaṃ, ottappanaṃ viya bhayatupaṭṭhānaṃ, ito cito ca olokanaṃ viya muñcitukamyatāñāṇaṃ, tattheva dārakassa oropanaṃ viya anulomaṃ, oropetvā antaravīthiyaṃ ṭhitakālo viya gotrabhu, pāsādārūhanaṃ viya maggo, āruyha nisīdanaṃ viya phalaṃ. 795. คำว่า ทารก ความว่า ได้ยินว่า มีหญิงคนหนึ่งรักบุตรมาก นางนั่งอยู่บนปราสาท ได้ยินเสียงเด็กร้องที่ถนน คิดว่า "บุตรของเราถูกใครเบียดเบียนหนอ" จึงรีบลงไป ด้วยสำคัญว่าเป็นบุตรของตน จึงอุ้มเอาบุตรของคนอื่น ครั้นนางรู้ว่า "นี่เป็นบุตรของคนอื่น" ก็เกิดความละอายใจ เหลียวดูทางโน้นทางนี้ ด้วยคิดว่า "อย่าให้ใครๆ กล่าวหาเราว่า 'นางนี่เป็นโจรลักเด็ก' เลย" จึงวางเด็กไว้ที่นั่นแล้วรีบขึ้นปราสาทไปนั่งอยู่ตามเดิม ในอุปมานั้น การอุ้มเอาบุตรของคนอื่นด้วยสำคัญว่าเป็นบุตรของตน เปรียบเหมือนการยึดถือเบญจขันธ์ว่า "เรา ของเรา" การรู้ว่า "นี่เป็นบุตรของคนอื่น" เปรียบเหมือนการรู้ว่า "ไม่ใช่เรา ไม่ใช่ของเรา" ด้วยอำนาจไตรลักษณ์ ความละอายใจ เปรียบเหมือนภยตูปัฏฐานญาณ การเหลียวดูทางโน้นทางนี้ เปรียบเหมือนมุญจิตุกัมยตาญาณ การวางเด็กไว้ที่นั่น เปรียบเหมือนอนุโลมญาณ เวลาที่ยืนอยู่บนถนนหลังจากวางเด็กแล้ว เปรียบเหมือนโคตรภูญาณ การขึ้นสู่ปราสาท เปรียบเหมือนมรรค การขึ้นไปนั่งแล้ว เปรียบเหมือนผล 796. Khuddaṃ pipāsaṃ sītuṇhaṃ, andhakāraṃ visena cāti imā pana cha upamā vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya ṭhitassa lokuttaradhammābhimukhaninnapoṇapabbhārabhāvadassanatthaṃ vuttā. Yathā hi khuddāya abhibhūto sujighacchito puriso sādurasaṃ bhojanaṃ pattheti, evamevāyaṃ saṃsāravaṭṭajighacchāya phuṭṭho yogāvacaro amatarasaṃ kāyagatāsatibhojanaṃ pattheti. 796. ส่วนอุปมา ๖ อย่างนี้ คือ ความหิว ความกระหาย ความหนาว ความร้อน ความมืด และยาพิษ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงภาวะที่ผู้ตั้งอยู่ในวุฏฐานคามินีวิปัสสนามีหน้าเฉพาะ น้อมไป โน้มไป เอนไปสู่โลกุตรธรรม จริงอยู่ เปรียบเหมือนบุรุษผู้หิวจัด ถูกความหิวครอบงำ ย่อมปรารถนาโภชนะมีรสอร่อย ฉันใด โยคาวจรนี้ก็ฉันนั้น ถูกความหิวคือสังสารวัฏฏ์ถูกต้องแล้ว ย่อมปรารถนาโภชนะคือกายคตาสติอันมีอมตรส Yathā ca pipāsito puriso parisussamānakaṇṭhamukho anekaṅgasambhāraṃ pānakaṃ pattheti, evamevāyaṃ saṃsāravaṭṭapipāsāya phuṭṭho yogāvacaro ariyaṃ aṭṭhaṅgikamaggapānakaṃ pattheti. เปรียบเหมือนบุรุษผู้กระหายน้ำ มีคอและปากแห้งผาก ย่อมปรารถนาน้ำปานะที่ปรุงด้วยเครื่องปรุงหลายอย่าง ฉันใด โยคาวจรนี้ก็ฉันนั้น ถูกความกระหายคือสังสารวัฏฏ์ถูกต้องแล้ว ย่อมปรารถนาน้ำปานะคืออริยมรรคมีองค์ ๘ Yathā pana sītasamphuṭṭho puriso uṇhaṃ pattheti, evamevāyaṃ saṃsāravaṭṭe taṇhāsinehasītena phuṭṭho yogāvacaro kilesasantāpakaṃ maggatejaṃ pattheti. เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกความหนาวถูกต้องแล้ว ย่อมปรารถนาความร้อน ฉันใด โยคาวจรนี้ก็ฉันนั้น ถูกความหนาวคือยางเหนียวแห่งตัณหาในสังสารวัฏฏ์ถูกต้องแล้ว ย่อมปรารถนาเดชแห่งมรรคที่เผากิเลส Yathā ca uṇhasamphuṭṭho puriso sītaṃ pattheti, evamevāyaṃ saṃsāravaṭṭe ekādasaggisantāpasantatto yogāvacaro ekādasaggivūpasamaṃ nibbānaṃ pattheti. เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกความร้อนถูกต้องแล้ว ย่อมปรารถนาความเย็น ฉันใด โยคาวจรนี้ก็ฉันนั้น ผู้เร่าร้อนด้วยไฟ ๑๑ กองในสังสารวัฏฏ์ ย่อมปรารถนานิพพานอันเป็นที่ระงับไฟ ๑๑ กอง Yathā pana andhakārapareto puriso ālokaṃ pattheti, evamevāyaṃ avijjandhakārena onaddhapariyonaddho yogāvacaro ñāṇālokaṃ maggabhāvanaṃ pattheti. เปรียบเหมือนบุรุษผู้อยู่ในความมืด ย่อมปรารถนาแสงสว่าง ฉันใด โยคาวจรนี้ก็ฉันนั้น ผู้ถูกความมืดคืออวิชชาผูกรัดครอบงำแล้ว ย่อมปรารถนาการเจริญมรรคอันเป็นแสงสว่างแห่งญาณ Yathā ca visasamphuṭṭho puriso visaghātanaṃ bhesajjaṃ pattheti, evamevāyaṃ kilesavisasamphuṭṭho yogāvacaro kilesavisanimmathanaṃ amatosadhaṃ nibbānaṃ pattheti. Tena vuttaṃ – ‘‘tassevaṃ jānato evaṃ passato tīsu bhavesu…pe… navasu sattāvāsesu cittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati. Upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti. Seyyathāpi nāma padumapalāse īsakapoṇe’’ti sabbaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ. เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกยาพิษถูกต้องแล้ว ย่อมปรารถนาเภสัชที่กำจัดยาพิษ ฉันใด โยคาวจรนี้ก็ฉันนั้น ผู้ถูกยาพิษคือกิเลสถูกต้องแล้ว ย่อมปรารถนานิพพานอันเป็นอมตโอสถที่ทำลายยาพิษคือกิเลส เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า "เมื่อโยคีนั้นรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมหดหู่ ถอยกลับ หันกลับจากภพ ๓...ฯลฯ...จากสัตตาวาส ๙ ไม่แผ่ไป อุเบกขาหรือความเป็นปฏิกูลย่อมตั้งอยู่ เปรียบเหมือนหยาดน้ำบนใบบัวที่เอียงเล็กน้อย" ดังนี้ พึงทราบความทั้งหมดโดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเทียว 797. Ettāvatā ca panesa patilīnacaro nāma hoti, yaṃ sandhāya vuttaṃ – 797. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ โยคีนี้จึงชื่อว่าเป็นผู้มีปกติประพฤติหลีกเร้น ซึ่งท่านหมายถึงแล้วกล่าวไว้ว่า – ‘‘Patilīnacarassa bhikkhuno, Bhajamānassa vivittamāsanaṃ; Sāmaggiyamāhu tassa taṃ, Yo attānaṃ bhavane na dassaye’’ti. (su. ni. 816; mahāni. 45); บัณฑิตทั้งหลายกล่าวความเหมาะสมนั้น ของภิกษุผู้มีปกติประพฤติหลีกเร้น ผู้เสพเสนาสนะอันสงัด ซึ่งไม่แสดงตนในภพ Evamidaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ yogino patilīnacarabhāvaṃ niyametvā uttari ariyamaggassāpi bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgapaṭipadāvimokkhavisesaṃ niyameti. Keci hi therā bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgānaṃ visesaṃ pādakajjhānaṃ niyametīti vadanti. Keci vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentīti vadanti. Keci puggalajjhāsayo niyametīti vadanti. Tesampi vādesu ayaṃ pubbabhāgavuṭṭhānagāminivipassanāva niyametīti veditabbā. สังขารุเปกขาญาณนี้ กำหนดความเป็นผู้มีปกติประพฤติหลีกเร้นของโยคีอย่างนี้แล้ว ย่อมกำหนดความพิเศษแห่งโพชฌงค์ มรรคองค์ ฌานองค์ ปฏิปทา และวิโมกข์ แม้ของอริยมรรคต่อไปอีก จริงอยู่ พระเถระบางพวกกล่าวว่า ฌานอันเป็นบาท กำหนดความพิเศษแห่งโพชฌงค์ มรรคองค์ และฌานองค์ บางพวกกล่าวว่า ขันธ์ทั้งหลายอันเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา กำหนด บางพวกกล่าวว่า อัธยาศัยของบุคคล กำหนด แม้ในวาทะของพระเถระเหล่านั้น ก็พึงทราบว่า วุฏฐานคามินีวิปัสสนาอันเป็นส่วนเบื้องต้นนี้แหละ กำหนด 798. Tatrāyaṃ anupubbikathā – vipassanāniyamena hi sukkhavipassakassa uppannamaggopi, samāpattilābhino jhānaṃ pādakaṃ akatvā uppannamaggopi, paṭhamajjhānaṃ pādakaṃ katvā pakiṇṇakasaṅkhāre sammasitvā uppāditamaggopi paṭhamajjhānikāva honti. Sabbesu satta bojjhaṅgāni aṭṭha maggaṅgāni pañca jhānaṅgāni honti. Tesaṃ hi pubbabhāgavipassanā somanassasahagatāpi upekkhāsahagatāpi hutvā vuṭṭhānakāle saṅkhārupekkhābhāvaṃ patvā somanassasahagatā hoti. Pañcakanaye dutiyatatiyacatutthajjhānāni pādakāni katvā uppāditamaggesu yathākkameneva jhānaṃ caturaṅgikaṃ tivaṅgikaṃ duvaṅgikañca hoti. Sabbesu pana satta maggaṅgāni honti. Catutthe cha bojjhaṅgāni. Ayaṃ viseso pādakajjhānaniyamena ceva vipassanāniyamena ca hoti. Tesampi hi pubbabhāgavipassanā somanassasahagatāpi upekkhāsahagatāpi hoti. Vuṭṭhānagāminī somanassasahagatāva. Pañcamajjhānaṃ pādakaṃ katvā nibbattitamagge pana upekkhācittekaggatāvasena dve jhānaṅgāni bojjhaṅgamaggaṅgāni cha satta ceva. Ayampi viseso ubhayaniyamavasena hoti. Imasmiṃ hi naye pubbabhāgavipassanā somanassasahagatā vā upekkhāsahagatā vā hoti. Vuṭṭhānagāminī upekkhāsahagatāva. Arūpajjhānāni pādakaṃ katvā uppāditamaggepi eseva nayo. Evaṃ pādakajjhānato vuṭṭhāya yekeci saṅkhāre sammasitvā nibbattitamaggassa āsannapadese vuṭṭhitasamāpatti attano sadisabhāvaṃ karoti bhūmivaṇṇo viya godhāvaṇṇassa. 798. ในข้อนั้น มีคำอธิบายตามลำดับดังนี้ โดยกำหนดแห่งวิปัสสนา แม้มรรคที่เกิดขึ้นแก่พระสุกขวิปัสสก แม้มรรคที่เกิดขึ้นแก่ผู้ได้สมาบัติโดยไม่ทำฌานให้เป็นบาท แม้มรรคที่ท่านผู้ทำปฐมฌานให้เป็นบาทแล้วพิจารณาสังขารที่เป็นปกิณณกะให้เกิดขึ้น ย่อมเป็นปฐมฌานิกมรรคทั้งนั้น ในมรรคทั้งหมดนั้น มีโพชฌงค์ ๗ องค์ มรรคมีองค์ ๘ ฌานังคะ ๕ ก็วิปัสสนาที่เป็นส่วนเบื้องต้นของมรรคเหล่านั้น แม้เป็นโสมนัสสสหคตบ้าง อุเบกขาสหคตบ้าง แต่เมื่อถึงความเป็นสังขารุเบกขาในกาลเป็นที่ออกจากวิปัสสนา (วุฏฐานกาล) ย่อมเป็นโสมนัสสสหคต ในปัญจกนัย ในมรรคที่บุคคลทำทุติยฌาน ตติยฌาน และจตุตถฌานให้เป็นบาทแล้วให้เกิดขึ้น ฌานย่อมมีองค์ ๔ มีองค์ ๓ และมีองค์ ๒ ตามลำดับ แต่ในมรรคทั้งหมดนั้น มีมรรคมีองค์ ๗ ในจตุตถฌานมรรคมีโพชฌงค์ ๖ ความแตกต่างนี้ย่อมมีได้โดยกำหนดแห่งปาทกฌานและโดยกำหนดแห่งวิปัสสนา จริงอยู่ แม้วิปัสสนาที่เป็นส่วนเบื้องต้นของมรรคเหล่านั้น ก็เป็นโสมนัสสสหคตบ้าง อุเบกขาสหคตบ้าง แต่วุฏฐานคามินีวิปัสสนาเป็นโสมนัสสสหคตเท่านั้น ส่วนในมรรคที่บังเกิดขึ้นเพราะทำปัญจมฌานให้เป็นบาท มีฌานังคะ ๒ องค์ คือ อุเบกขาและจิตเตกัคคตา มีโพชฌงค์ ๖ องค์ และมรรคมีองค์ ๗ องค์ แม้ความแตกต่างนี้ก็มีได้ด้วยอำนาจแห่งการกำหนดทั้งสอง จริงอยู่ ในนัยนี้ วิปัสสนาที่เป็นส่วนเบื้องต้นเป็นโสมนัสสสหคต หรืออุเบกขาสหคต แต่วุฏฐานคามินีวิปัสสนาเป็นอุเบกขาสหคตเท่านั้น แม้ในมรรคที่บังเกิดขึ้นเพราะทำอรูปฌานให้เป็นบาท ก็นัยนี้แหละ ด้วยประการฉะนี้ สมาบัติที่ตนออกจากปาทกฌานแล้วพิจารณาสังขารอย่างใดอย่างหนึ่งให้เกิดขึ้น ย่อมทำความเป็นเช่นกับตนแก่มรรคที่เกิดขึ้นในที่ใกล้ เหมือนสีของแผ่นดินทำสีของกิ้งก่าให้เหมือนสีของตนฉะนั้น 799. Dutiyattheravāde pana yato yato samāpattito vuṭṭhāya ye ye samāpattidhamme sammasitvā maggo nibbattito hoti, taṃtaṃsamāpattisadisova hoti. Tatrāpi ca vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo. 799. ส่วนในวาทะของพระเถระองค์ที่ ๒ บุคคลออกจากสมาบัติใดๆ แล้วพิจารณาสมาบัติธรรมใดๆ มรรคบังเกิดขึ้น, มรรคนั้นย่อมเป็นเช่นกับสมาบัตินั้นๆ นั่นเทียว และในวาทะนั้น พึงทราบการกำหนดแห่งวิปัสสนาโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล 800. Tatiyattheravāde attano attano ajjhāsayānurūpena yaṃ yaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā ye ye jhānadhamme sammasitvā maggo nibbattito, taṃtaṃjhānasadisova hoti. Pādakajjhānaṃ pana sammasitajjhānaṃ vā vinā ajjhāsayamatteneva taṃ na ijjhati. Svāyamattho nandakovādasuttena (ma. ni. 3.398 ādayo) dīpetabbo. Etthāpi ca vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo. Evaṃ tāva saṅkhārupekkhā bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgāni niyametīti veditabbā. 800. ในวาทะของพระเถระองค์ที่ ๓ บุคคลทำฌานใดๆ ให้เป็นบาทตามสมควรแก่อัธยาศัยของตนๆ แล้วพิจารณาฌานธรรมใดๆ มรรคบังเกิดขึ้น, มรรคนั้นย่อมเป็นเช่นกับฌานนั้นๆ นั่นเทียว แต่เว้นปาทกฌานหรือฌานที่พิจารณาเสียแล้ว ความสำเร็จนั้นย่อมไม่มีได้เพียงด้วยอัธยาศัยเท่านั้น เนื้อความนั้นพึงแสดงด้วยนันทโกวาทสูตร และในวาทะแม้นี้ พึงทราบการกำหนดแห่งวิปัสสนาโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล พึงทราบว่า สังขารุเบกขากำหนดโพชฌงค์ มรรคมีองค์ และฌานังคะ ด้วยประการฉะนี้ก่อน 801. Sace panāyaṃ ādito kilese vikkhambhayamānā dukkhena sappayogena sasaṅkhārena vikkhambhetuṃ asakkhi, dukkhāpaṭipadā nāma hoti. Vipariyāyena sukhāpaṭipadā. Kilese pana vikkhambhetvā vipassanāparivāsaṃ maggapātubhāvaṃ saṇikaṃ kurumānā dandhābhiññā nāma hoti. Vipariyāyena khippābhiññā. Iti ayaṃ saṅkhārupekkhā āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano attano maggassa nāmaṃ deti. Tena maggo cattāri nāmāni labhati. 801. ก็ถ้าสังขารุเบกขานี้ เมื่อข่มกิเลสในเบื้องต้น ไม่สามารถจะข่มได้ ต้องข่มด้วยความลำบาก ด้วยความพากเพียร ด้วยความมีสังขารไซร้, (ปฏิปทานั้น) ชื่อว่า ทุกขาปฏิปทา โดยปริยายตรงกันข้าม ชื่อว่า สุขาปฏิปทา ส่วนเมื่อข่มกิเลสแล้ว ทำการอยู่ด้วยวิปัสสนาคือความปรากฏแห่งมรรคให้เป็นไปช้าๆ (ปฏิปทานั้น) ชื่อว่า ทันธาภิญญา โดยปริยายตรงกันข้าม ชื่อว่า ขิปปาภิญญา ด้วยเหตุนี้ สังขารุเบกขานี้ ตั้งอยู่ในฐานะเป็นที่มา ย่อมให้ชื่อแก่มรรคของตนๆ เพราะเหตุนั้น มรรคจึงได้ชื่อ ๔ อย่าง Sā panāyaṃ paṭipadā kassaci bhikkhuno nānā hoti, kassaci catūsupi maggesu ekāva. Buddhānaṃ pana cattāropi maggā sukhāpaṭipadā khippābhiññāva ahesuṃ. Tathā dhammasenāpatissa. Mahāmoggallānattherassa pana paṭhamamaggo sukhāpaṭipado khippābhiñño ahosi. Upari tayo dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā. Yathā ca paṭipadā, evaṃ adhipatayopi kassaci bhikkhuno catūsu maggesu nānā honti. Kassaci catūsupi ekāva. Evaṃ saṅkhārupekkhā paṭipadāvisesaṃ niyameti. Yathā pana vimokkhavisesaṃ niyameti, taṃ pubbe vuttameva. ก็ปฏิปทานี้ ของภิกษุบางรูปย่อมแตกต่างกันไป, ของบางรูปย่อมเป็นอย่างเดียวกันในมรรคทั้ง ๔ ส่วนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย มรรคทั้ง ๔ ได้เป็นสุขาปฏิปทาขิปปาภิญญาทั้งนั้น ของพระธรรมเสนาบดี (สารีบุตร) ก็เช่นนั้น แต่ของพระมหาโมคคัลลานเถระ ปฐมมรรคเป็นสุขาปฏิปทาขิปปาภิญญา มรรคเบื้องบน ๓ เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา ปฏิปทาฉันใด อธิบดีทั้งหลายก็ฉันนั้น ของภิกษุบางรูปย่อมแตกต่างกันไปในมรรค ๔, ของบางรูปย่อมเป็นอย่างเดียวกันในมรรคทั้ง ๔ สังขารุเบกขาย่อมกำหนดความพิเศษแห่งปฏิปทาด้วยประการฉะนี้ ส่วนสังขารุเบกขากำหนดความพิเศษแห่งวิโมกข์ได้อย่างไรนั้น กล่าวไว้แล้วในหนหลังนั่นเทียว 802. Apica maggo nāma pañcahi kāraṇehi nāmaṃ labhati sarasena vā paccanīkena vā saguṇena vā ārammaṇena vā āgamanena vā. Sace hi saṅkhārupekkhā aniccato saṅkhāre sammasitvā vuṭṭhāti, animittavimokkhena vimuccati. Sace dukkhato sammasitvā vuṭṭhāti, appaṇihitavimokkhena vimuccati. Sace anattato sammasitvā vuṭṭhāti, suññatavimokkhena vimuccati. Idaṃ sarasato nāmaṃ nāma. 802. อีกอย่างหนึ่ง ที่ชื่อว่ามรรค ย่อมได้ชื่อด้วยเหตุ ๕ ประการ คือ โดยสภาวะของตน ๑ โดยความเป็นข้าศึก ๑ โดยคุณของตน ๑ โดยอารมณ์ ๑ หรือโดยความเป็นที่มา ๑ จริงอยู่ ถ้าสังขารุเบกขาพิจารณาสังขารโดยความเป็นของไม่เที่ยงแล้วเกิดขึ้น, ย่อมหลุดพ้นด้วยอนิมิตตวิโมกข์ ถ้าพิจารณาโดยความเป็นทุกข์แล้วเกิดขึ้น, ย่อมหลุดพ้นด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์ ถ้าพิจารณาโดยความเป็นอนัตตาแล้วเกิดขึ้น, ย่อมหลุดพ้นด้วยสุญญตวิโมกข์ นี้ชื่อว่า ชื่อโดยสภาวะของตน Yasmā panesa aniccānupassanāya saṅkhārānaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā niccanimittadhuvanimittasassatanimittāni pajahanto āgato, tasmā animitto. Dukkhānupassanāya pana sukhasaññaṃ pahāya paṇidhiṃ patthanaṃ sukkhāpetvā āgatattā appaṇihito. Anattānupassanāya attasattapuggalasaññaṃ pahāya saṅkhārānaṃ suññato diṭṭhattā suññatoti idaṃ paccanīkato nāmaṃ nāma. ก็เพราะมรรคนี้ ทำการแยกกลุ่มก้อนแห่งสังขารด้วยอนิจจานุปัสสนา ละนิจจนิมิต ธุวนิมิต สัสสตนิมิตมา, ฉะนั้นจึงชื่อว่า อนิมิตตะ ส่วนเพราะละสุขสัญญาด้วยทุกขานุปัสสนา ยังความตั้งใจและความปรารถนาให้เหือดแห้งแล้วมา ฉะนั้นจึงชื่อว่า อัปปณิหิตะ เพราะละอัตตสัญญา สัตตสัญญา บุคคลสัญญาด้วยอนัตตานุปัสสนา เห็นสังขารโดยความเป็นของว่างเปล่า ฉะนั้นจึงชื่อว่า สุญญตะ นี้ชื่อว่า ชื่อโดยความเป็นข้าศึก Rāgādīhi panesa suññattā suññato, rūpanimittādīnaṃ rāganimittādīnaññeva vā abhāvena animitto, rāgapaṇidhiādīnaṃ abhāvato appaṇihitoti idamassa saguṇato nāmaṃ. ก็มรรคนี้ว่างจากราคะเป็นต้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า สุญญตะ เพราะไม่มีรูปนิมิตเป็นต้น หรือไม่มีราคนิมิตเป็นต้นนั่นเทียว ฉะนั้นจึงชื่อว่า อนิมิตตะ เพราะไม่มีความตั้งใจในราคะเป็นต้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า อัปปณิหิตะ นี้เป็นชื่อของมรรคนั้นโดยคุณของตน Svāyaṃ suññaṃ animittaṃ appaṇihitañca nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotītipi suññato animitto appaṇihitoti vuccati. Idamassa ārammaṇato nāmaṃ. มรรคนั้นทำนิพพานซึ่งว่าง ไม่มีนิมิต และไม่มีที่ตั้งปรารถนาให้เป็นอารมณ์ เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า สุญญตะ อนิมิตตะ และอัปปณิหิตะ นี้เป็นชื่อของมรรคนั้นโดยอารมณ์ 803. Āgamanaṃ pana duvidhaṃ vipassanāgamanaṃ maggāgamanañca. Tattha magge vipassanāgamanaṃ labhati, phale maggāgamanaṃ. Anattānupassanā hi suññatā nāma, suññatavipassanāya maggo suññato, aniccānupassanā animittā nāma, animittavipassanāya maggo animitto. Idaṃ pana nāmaṃ na abhidhammapariyāyena labbhati, suttantapariyāyena labbhati. Tatra hi gotrabhuñāṇaṃ animittaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā animittanāmakaṃ hutvā sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā maggassa nāmaṃ detīti vadanti. Tena maggo animittoti vutto. Maggāgamanena pana phalaṃ animittanti yujjatiyeva. Dukkhānupassanā saṅkhāresu paṇidhiṃ sukkhāpetvā āgatattā appaṇihitā nāma, appaṇihitavipassanāya maggo appaṇihito, appaṇihitamaggassa phalaṃ appaṇihitaṃ. Evaṃ vipassanā attano nāmaṃ maggassa deti, maggo phalassāti idaṃ āgamanato nāmaṃ. Evamayaṃ saṅkhārupekkhā vimokkhavisesaṃ niyametīti. 803. อนึ่ง อาคมะ (ที่มา) มี ๒ อย่าง คือ วิปัสสนาคมะ และมัคคาคมะ. ในบรรดาอาคมะทั้งสองนั้น ในมรรค ย่อมได้วิปัสสนาคมะ, ในผล ย่อมได้มัคคาคมะ. จริงอยู่ อนัตตานุปัสสนา ชื่อว่า สุญญตา, มรรคของสุญญตวิปัสสนา ชื่อว่า สุญญตะ, อนิจจานุปัสสนา ชื่อว่า อนิมิตตา, มรรคของอนิมิตตวิปัสสนา ชื่อว่า อนิมิตตะ. แต่อันว่าชื่อนี้ ย่อมไม่ได้โดยนัยแห่งอภิธรรม ย่อมได้โดยนัยแห่งสุตตันตะ. เพราะว่า ในสุตตันตะนั้น ท่านกล่าวว่า โคตรภูญาณกระทำพระนิพพานอันไม่มีนิมิตให้เป็นอารมณ์แล้ว จึงมีชื่อว่าอนิมิตตะ ตนเองตั้งอยู่ในฐานะเป็นที่มาแล้ว ย่อมให้ชื่อแก่มรรค. เพราะเหตุนั้น มรรคจึงถูกเรียกว่า อนิมิตตะ. ส่วนผลชื่อว่าอนิมิตตะโดยมัคคาคมะ ย่อมสมควรทีเดียว. ทุกขานุปัสสนา ชื่อว่า อัปปณิหิตา เพราะทำความปรารถนาในสังขารทั้งหลายให้เหือดแห้งแล้วจึงมา, มรรคของอัปปณิหิตวิปัสสนา ชื่อว่า อัปปณิหิตะ, ผลของอัปปณิหิตมรรค ชื่อว่า อัปปณิหิตะ. ด้วยประการฉะนี้ วิปัสสนาให้ชื่อของตนแก่มรรค มรรคให้ชื่อแก่ผล นี้เป็นชื่อโดยอาคมะ. ด้วยประการฉะนี้ สังขารุเปกขาญาณนี้ ย่อมกำหนดวิโมกข์พิเศษ. Saṅkhārupekkhāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ. สังขารุเปกขาญาณ จบ. Anulomañāṇakathā กถาว่าด้วยอนุโลมญาณ 804. Tassa taṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ āsevantassa bhāventassa bahulīkarontassa adhimokkhasaddhā balavatarā nibbattati, vīriyaṃ supaggahitaṃ hoti, sati sūpaṭṭhitā, cittaṃ susamāhitaṃ, tikkhatarā saṅkhārupekkhā uppajjati. Tassa ‘‘dāni maggo uppajjissatī’’ti saṅkhārupekkhā saṅkhāre aniccāti vā dukkhāti vā anattāti vā sammasitvā bhavaṅgaṃ otarati. Bhavaṅgānantaraṃ saṅkhārupekkhāya katanayeneva saṅkhāre aniccāti vā dukkhāti vā anattāti vā ārammaṇaṃ kurumānaṃ uppajjati manodvārāvajjanaṃ. Tato bhavaṅgaṃ āvaṭṭetvā uppannassa tassa kiriyacittassānantaraṃ avīcikaṃ cittasantatiṃ anuppabandhamānaṃ tatheva saṅkhāre ārammaṇaṃ katvā uppajjati paṭhamaṃ javanacittaṃ, yaṃ parikammanti vuccati. Tadanantaraṃ tatheva saṅkhāre ārammaṇaṃ katvā uppajjati dutiyaṃ javanacittaṃ, yaṃ upacāranti vuccati. Tadanantarampi tatheva saṅkhāre ārammaṇaṃ katvā uppajjati tatiyaṃ javanacittaṃ, yaṃ anulomanti vuccati. Idaṃ nesaṃ pāṭiyekkaṃ nāmaṃ. 804. เมื่อโยคีนั้นเสพ เจริญ กระทำให้มากซึ่งสังขารุเปกขาญาณนั้นอยู่ อธิโมกขสัทธาจะบังเกิดมีกำลังกล้ายิ่งขึ้น, วิริยะจะประคองไว้ดี, สติจะตั้งมั่นดี, จิตจะตั้งมั่นดี, สังขารุเปกขาญาณที่แก่กล้ายิ่งขึ้นจะเกิดขึ้น. แก่โยคีนั้น สังขารุเปกขาญาณพิจารณาเห็นสังขารทั้งหลายโดยความเป็นของไม่เที่ยงบ้าง เป็นทุกข์บ้าง เป็นอนัตตาบ้าง แล้วหยั่งลงสู่ภวังค์ ด้วยคิดว่า "บัดนี้ มรรคจักเกิดขึ้น". ในลำดับต่อจากภวังค์ มโนทวาราวัชชนะย่อมเกิดขึ้น กระทำสังขารทั้งหลายให้เป็นอารมณ์โดยความเป็นของไม่เที่ยงบ้าง เป็นทุกข์บ้าง เป็นอนัตตาบ้าง ตามนัยที่สังขารุเปกขาญาณได้กระทำไว้นั่นเทียว. ลำดับนั้น ในลำดับต่อจากกิริยาจิตนั้นที่เกิดขึ้นหน่วงภวังค์ ชวนจิตดวงที่ ๑ ซึ่งสืบต่อสันตติแห่งจิตไม่ขาดสาย กระทำสังขารทั้งหลายให้เป็นอารมณ์อย่างนั้นเหมือนกัน ย่อมเกิดขึ้น, ซึ่งท่านเรียกว่า ปริกรรม. ในลำดับต่อจากชวนจิตนั้น ชวนจิตดวงที่ ๒ กระทำสังขารทั้งหลายให้เป็นอารมณ์อย่างนั้นเหมือนกัน ย่อมเกิดขึ้น, ซึ่งท่านเรียกว่า อุปจาระ. แม้ในลำดับต่อจากชวนจิตนั้น ชวนจิตดวงที่ ๓ กระทำสังขารทั้งหลายให้เป็นอารมณ์อย่างนั้นเหมือนกัน ย่อมเกิดขึ้น, ซึ่งท่านเรียกว่า อนุโลม. นี้เป็นชื่อจำเพาะของชวนจิตทั้ง ๓ ดวงนั้น. Avisesena pana tividhampetaṃ āsevanantipi parikammantipi upacārantipi anulomantipi vattuṃ vaṭṭati. Kissānulomaṃ? Purimabhāgapacchimabhāgānaṃ. Tañhi purimānaṃ aṭṭhannaṃ vipassanāñāṇānaṃ tathakiccatāya ca anulometi, upari ca sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ. Tañhi aniccalakkhaṇādivasena saṅkhāre ārabbha pavattattā, ‘‘udayabbayavantānaṃyeva vata dhammānaṃ udayabbayañāṇaṃ uppādavaye addasā’’ti ca, ‘‘bhaṅgavantānaṃyeva vata bhaṅgānupassanaṃ bhaṅgaṃ addasā’’ti ca, ‘‘sabhayaṃyeva vata bhayatupaṭṭhānassa bhayato upaṭṭhita’’nti ca, ‘‘sādīnaveyeva vata ādīnavānupassanaṃ ādīnavaṃ addasā’’ti ca, ‘‘nibbinditabbeyeva vata nibbidāñāṇaṃ nibbinna’’nti ca, ‘‘muñcitabbamhiyeva vata muñcitukamyatāñāṇaṃ muñcitukāmaṃ jāta’’nti ca, ‘‘paṭisaṅkhātabbaṃyeva vata paṭisaṅkhāñāṇena paṭisaṅkhāta’’nti ca, ‘‘upekkhitabbaṃyeva vata saṅkhārupekkhāya upekkhita’’nti ca atthato vadamānaṃ viya imesañca aṭṭhannaṃ ñāṇānaṃ tathakiccatāya anulometi, upari ca sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ tāya paṭipattiyā pattabbattā. แต่โดยทั่วไปแล้ว ควรจะเรียกชวนจิตทั้ง ๓ ดวงนี้ว่า อาเสวนะก็ได้ ปริกรรมก็ได้ อุปจาระก็ได้ อนุโลมก็ได้. ถามว่า อนุโลมต่ออะไร? ตอบว่า อนุโลมต่อส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลาย. จริงอยู่ ญาณนั้นย่อมอนุโลมต่อความเป็นผู้มีกิจที่ทำแล้วอย่างนั้นของวิปัสสนาญาณ ๘ ประการในเบื้องต้น และอนุโลมต่อโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการในเบื้องสูง. เพราะว่า ญาณนั้นเกิดขึ้นปรารภสังขารทั้งหลายโดยความเป็นอนิจจลักษณะเป็นต้น จึงเป็นประหนึ่งกล่าวโดยอรรถว่า "โอหนอ อุทยัพพยญาณได้เห็นความเกิดและความดับของธรรมทั้งหลายที่มีความเกิดและความดับนั่นเทียว" ดังนี้บ้าง, "โอหนอ ภังคานุปัสสนาได้เห็นความดับของธรรมทั้งหลายที่มีความดับนั่นเทียว" ดังนี้บ้าง, "โอหนอ สังขารปรากฏโดยความเป็นของน่ากลัวแก่ภยตูปัฏฐานญาณโดยความเป็นของน่ากลัวนั่นเทียว" ดังนี้บ้าง, "โอหนอ อาทีนวานุปัสสนาได้เห็นโทษในสังขารทั้งหลายที่มีโทษนั่นเทียว" ดังนี้บ้าง, "โอหนอ นิพพิทาญาณเบื่อหน่ายในสังขารทั้งหลายที่ควรเบื่อหน่ายนั่นเทียว" ดังนี้บ้าง, "โอหนอ มุญจิตุกัมยตาญาณเป็นผู้ใคร่จะพ้นไปในสังขารทั้งหลายที่ควรจะพ้นไปนั่นเทียว" ดังนี้บ้าง, "โอหนอ ปฏิสังขาญาณได้พิจารณาแล้วซึ่งสังขารที่ควรพิจารณานั่นเทียว" ดังนี้บ้าง, "โอหนอ สังขารุเปกขาญาณได้เพิกเฉยในสังขารที่ควรเพิกเฉยนั่นเทียว" ดังนี้บ้าง, ย่อมอนุโลมต่อความเป็นผู้มีกิจที่ทำแล้วอย่างนั้นของญาณทั้ง ๘ เหล่านี้ และอนุโลมต่อโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการในเบื้องสูง เพราะเป็นธรรมอันจะพึงบรรลุได้ด้วยปฏิปทานั้น. Yathā hi dhammiko rājā vinicchayaṭṭhāne nisinno vohārikamahāmattānaṃ vinicchayaṃ sutvā agatigamanaṃ pahāya majjhatto hutvā ‘‘evaṃ hotū’’ti anumodamāno tesañca vinicchayassa anulometi, porāṇassa ca rājadhammassa, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Rājā viya hi anulomañāṇaṃ, aṭṭha vohārikamahāmattā viya aṭṭha ñāṇāni, porāṇo rājadhammo viya sattatiṃsa bodhipakkhiyā. Tattha yathā rājā ‘‘evaṃ hotū’’ti vadamāno vohārikānañca vinicchayassa, rājadhammassa ca anulometi, evamidaṃ aniccādivasena saṅkhāre ārabbha uppajjamānaṃ aṭṭhannañca ñāṇānaṃ tathakiccatāya anulometi, upari ca sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ. Teneva saccānulomikañāṇanti vuccatīti. เปรียบเหมือนพระราชาผู้ทรงธรรม ประทับนั่งในที่วินิจฉัย ทรงสดับคำวินิจฉัยของอำมาตย์ผู้พิจารณาคดีแล้ว ทรงละอคติเสีย เป็นกลาง อนุโมทนาว่า "จงเป็นอย่างนั้นเถิด" ย่อมอนุโลมต่อคำวินิจฉัยของอำมาตย์เหล่านั้นด้วย อนุโลมต่อราชธรรมโบราณด้วย ฉันใด พึงทราบความถึงพร้อมนี้ฉันนั้น. จริงอยู่ อนุโลมญาณเปรียบเหมือนพระราชา, ญาณ ๘ ประการเปรียบเหมือนอำมาตย์ผู้พิจารณาคดี ๘ คน, โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการเปรียบเหมือนราชธรรมโบราณ. ในอุปมานั้น พระราชาตรัสว่า "จงเป็นอย่างนั้นเถิด" ย่อมอนุโลมต่อคำวินิจฉัยของอำมาตย์และต่อราชธรรม ฉันใด, อนุโลมญาณนี้ที่เกิดขึ้นปรารภสังขารทั้งหลายโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ก็ย่อมอนุโลมต่อความเป็นผู้มีกิจที่ทำแล้วอย่างนั้นของญาณทั้ง ๘ ประการ และอนุโลมต่อโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการในเบื้องสูง ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ญาณนี้จึงถูกเรียกว่า สัจจานุโลมิกญาณ. Anulomañāṇaṃ niṭṭhitaṃ. อนุโลมญาณ จบ. Vuṭṭhānagāminīvipassanākathā กถาว่าด้วยวุฏฐานคามินีวิปัสสนา 805. Idañca pana anulomañāṇaṃ saṅkhārārammaṇāya vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya pariyosānaṃ hoti. Sabbena sabbaṃ pana gotrabhuñāṇaṃ vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya pariyosānaṃ. Idāni tassāyeva vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya asammohatthaṃ ayaṃ suttasaṃsandanā veditabbā. 805. ก็อนุโลมญาณนี้แล เป็นที่สุดแห่งวุฏฐานคามินีวิปัสสนาที่มีสังขารเป็นอารมณ์. แต่โคตรภูญาณเป็นที่สุดแห่งวุฏฐานคามินีวิปัสสนาโดยประการทั้งปวง. บัดนี้ เพื่อความไม่หลงในวุฏฐานคามินีวิปัสสนานั้นนั่นเทียว พึงทราบการเทียบเคียงพระสูตรนี้. Seyyathidaṃ – คือดังนี้ – Ayañhi vuṭṭhānagāminī vipassanā saḷāyatanavibhaṅgasutte ‘‘atammayataṃ, bhikkhave, nissāya atammayataṃ āgamma yāyaṃ upekkhā ekattā ekattasitā, taṃ pajahatha taṃ samatikkamathā’’ti (ma. ni. 3.310) evaṃ atammayatāti vuttā. จริงอยู่ วุฏฐานคามินีวิปัสสนานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่า อตัมมยตา ในสฬายตนวิภังคสูตรว่า "ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายอาศัยอตัมมยตา เข้าถึงอตัมมยตาแล้ว พึงละอุเบกขาที่เป็นเอกัตตะ อาศัยเอกัตตะนั้นเสีย พึงก้าวล่วงอุเบกขานั้นเสีย" ดังนี้. Alagaddasuttante ‘‘nibbindaṃ virajjati, virāgā vimuccatī’’ti (ma. ni. 1.245) evaṃ nibbidāti vuttā. ในอลคัททสูตร ตรัสไว้ว่า "เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น" ด้วยเหตุนี้ จึงตรัสเรียกว่า นิพพิทา Susimasuttante ‘‘pubbe kho, susima, dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, pacchā nibbāne ñāṇa’’nti (saṃ. ni. 2.70) evaṃ dhammaṭṭhitiñāṇanti vuttā. ในสุสิมสูตร ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนสุสิมะ ธัมมัฏฐิติญาณเกิดขึ้นก่อน ญาณในนิพพานเกิดขึ้นภายหลัง" ด้วยเหตุนี้ จึงตรัสเรียกว่า ธัมมัฏฐิติญาณ Poṭṭhapādasuttante ‘‘saññā kho, poṭṭhapāda, paṭhamaṃ uppajjati, pacchā ñāṇa’’nti (dī. ni. 1.416) evaṃ saññagganti vuttā. ในโปฏฐปาทสูตร ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนโปฏฐปาทะ สัญญาย่อมเกิดขึ้นก่อน ญาณเกิดขึ้นภายหลัง" ด้วยเหตุนี้ จึงตรัสเรียกว่า สัญญัคคะ Dasuttarasuttante ‘‘paṭipadāñāṇadassanavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅga’’nti (dī. ni. 3.359) evaṃ pārisuddhipadhāniyaṅganti vuttā. ในทสุตตรสูตร ตรัสไว้ว่า "ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ เป็นองค์อันเป็นประธานแห่งความบริสุทธิ์" ด้วยเหตุนี้ จึงตรัสเรียกว่า ปาริสุทธิปธานิยังคะ Paṭisambhidāmagge ‘‘yā ca muñcitukamyatā yā ca paṭisaṅkhānupassanā yā ca saṅkhārupekkhā, ime dhammā ekatthā byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.227) evaṃ tīhi nāmehi vuttā. ในปฏิสัมภิทามรรค ตรัสไว้ว่า "มุญจิตุกัมยตาก็ดี ปฏิสังขานุปัสสนาก็ดี สังขารุเปกขาก็ดี ธรรมเหล่านี้มีอรรถเป็นอันเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น" ด้วยเหตุนี้ จึงตรัสเรียกด้วย ๓ ชื่อ Paṭṭhāne ‘‘anulomaṃ gotrabhussa, anulomaṃ vodānassā’’ti (paṭṭhā. 1.1.417) evaṃ tīhi nāmehi vuttā. ในปัฏฐาน ตรัสไว้ว่า "อนุโลมเป็นปัจจัยแก่โคตรภู, อนุโลมเป็นปัจจัยแก่โวทาน" ด้วยเหตุนี้ จึงตรัสเรียกด้วย ๓ ชื่อ Rathavinītasuttante ‘‘kiṃ panāvuso, paṭipadāñāṇadassanavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti (ma. ni. 1.257) evaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhīti vuttā. ในรถวินีตสูตร ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนอาวุโส ท่านประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่อปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิหรือ" ด้วยเหตุนี้ จึงตรัสเรียกว่า ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ Itinekehi nāmehi, kittitā yā mahesinā; Vuṭṭhānagāminī santā, parisuddhā vipassanā. พระมเหสีเจ้าทรงสรรเสริญวุฏฐานคามินีวิปัสสนาอันสงบและบริสุทธิ์ยิ่ง ซึ่งตรัสเรียกด้วยชื่อหลายชื่อดังพรรณนามาฉะนี้ Vuṭṭhātukāmo saṃsāra-dukkhapaṅkā mahabbhayā; Kareyya satataṃ tattha, yogaṃ paṇḍitajātikoti. กุลบุตรผู้เป็นบัณฑิตชาติ ปรารถนาจะขึ้นจากเปลือกตมคือทุกข์ในสงสารอันน่าสะพรึงกลัวอย่างยิ่ง พึงประกอบความเพียรในวุฏฐานคามินีวิปัสสนานั้นเนืองนิตย์เถิด Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคที่รจนาขึ้นเพื่อความปราโมทย์แห่งสาธุชน ดังนี้ Paññābhāvanādhikāre ในปัญญาภาวนาธิการ Paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddeso nāma ชื่อ ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธินิทเทส Ekavīsatimo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๒๑ 22. Ñāṇadassanavisuddhiniddeso 22. ญาณทัสสนวิสุทธินิทเทส Paṭhamamaggañāṇakathā ปฐมมัคคญาณกถา 806. Ito paraṃ gotrabhuñāṇaṃ hoti, taṃ maggassa āvajjanaṭṭhāniyattā neva paṭipadāñāṇadassanavisuddhiṃ na ñāṇadassanavisuddhiṃ bhajati, antarā abbohārikameva hoti. Vipassanāsote patitattā pana vipassanāti saṅkhaṃ gacchati. Sotāpattimaggo sakadāgāmimaggo anāgāmimaggo arahattamaggoti imesu pana catūsu maggesu ñāṇaṃ ñāṇadassanavisuddhi nāma. 806. ต่อจากนี้ไปก็เกิดโคตรภูญาณขึ้น ญาณนั้นเพราะเป็นฐานะแห่งอาวัชชนะแก่มรรค จึงไม่นับเข้าในปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิด้วย ไม่นับเข้าในญาณทัสสนวิสุทธิด้วย เป็นญาณที่อยู่ระหว่างวิสุทธิทั้งสอง ไม่จัดเป็นวิสุทธิ แต่เพราะเนื่องอยู่ในกระแสแห่งวิปัสสนา จึงนับว่าเป็นวิปัสสนา ส่วนญาณในมรรค ๔ คือ โสดาปัตติมรรค สกทาคามิมรรค อนาคามิมรรค อรหัตตมรรค นี้ ชื่อว่า ญาณทัสสนวิสุทธิ Tattha paṭhamamaggañāṇaṃ tāva sampādetukāmena aññaṃ kiñci kātabbaṃ nāma natthi. Yañhi anena kātabbaṃ siyā, taṃ anulomāvasānaṃ vipassanaṃ uppādentena katameva. Evaṃ uppannaanulomañāṇassa panassa tehi tīhipi anulomañāṇehi attano balānurūpena thūlathūle saccapaṭicchādake tamamhi antaradhāpite sabbasaṅkhāragatesu cittaṃ na pakkhandati, na santiṭṭhati, nādhimuccati, na sajjati, na laggati, na bajjhati. Padumapalāsato udakaṃ viya patilīyati patikuṭati pativattati. Sabbaṃ nimittārammaṇampi sabbaṃ pavattārammaṇampi palibodhato upaṭṭhāti. Athassa sabbasmiṃ nimittapavattārammaṇe palibodhato upaṭṭhite anulomañāṇassa āsevanante animittaṃ appavattaṃ visaṅkhāraṃ nirodhaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ kurumānaṃ puthujjanagottaṃ puthujjanasaṅkhaṃ puthujjanabhūmiṃ atikkamamānaṃ ariyagottaṃ ariyasaṅkhaṃ ariyabhūmiṃ okkamamānaṃ nibbānārammaṇe paṭhamāvaṭṭanapaṭhamābhogapaṭhamasamannāhārabhūtaṃ maggassa anantarasamanantarāsevanaupanissayanatthivigatavasena chahi ākārehi paccayabhāvaṃ sādhayamānaṃ sikhāppattaṃ vipassanāya muddhabhūtaṃ apunarāvaṭṭakaṃ uppajjati gotrabhuñāṇaṃ. ในมรรค ๔ นั้น เบื้องต้นโยคีผู้ประสงค์จะให้ปฐมมัคคญาณสำเร็จ ไม่มีกิจอะไรอื่นที่จะต้องทำอีกเลย เพราะกิจใดที่โยคีพึงทำ กิจนั้นโยคีทำเสร็จแล้วด้วยการยังวิปัสสนาอันมีอนุโลมญาณเป็นที่สุดให้เกิดขึ้น ก็เมื่อโยคีนั้นมีอนุโลมญาณเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ เมื่อความมืดที่ปกปิดสัจจะอย่างหยาบๆ อันอนุโลมญาณทั้ง ๓ นั้นทำให้หายไปตามกำลังของตนแล้ว จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่ตั้งอยู่ ไม่น้อมไป ไม่ติด ไม่ข้อง ไม่ผูกพันในสังขารทั้งปวง ย่อมหดหู่ งอกลับ ถอยกลับ เหมือนหยาดน้ำบนใบบัว ฉะนั้น นิมิตตารมณ์ทั้งหมดก็ดี ปวัตตารมณ์ทั้งหมดก็ดี ย่อมปรากฏโดยความเป็นของน่ากังวล เมื่อนิมิตตารมณ์และปวัตตารมณ์ทั้งหมดปรากฏโดยความเป็นของน่ากังวลแก่โยคีนั้น ในที่สุดแห่งการเสพอารมณ์ของอนุโลมญาณ โคตรภูญาณซึ่งกระทำนิพพานอันไม่มีนิมิต ไม่มีปวัตตะ เป็นวิสังขาร เป็นนิโรธ ให้เป็นอารมณ์ ก้าวล่วงปุถุชนโคตร ปุถุชนบัญญัติ ปุถุชนภูมิ หยั่งลงสู่ อริยโคตร อริยบัญญัติ อริยภูมิ เป็นญาณที่น้อมไปครั้งแรก ใฝ่ใจครั้งแรก มนสิการครั้งแรกในอารมณ์คือนิพพาน สำเร็จความเป็นปัจจัยแก่มรรคโดย ๖ อาการ ด้วยอำนาจอนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อาเสวนปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย เป็นญาณที่ถึงยอด เป็นประดุจศีรษะแห่งวิปัสสนา ไม่กลับมาอีก ย่อมเกิดขึ้น Yaṃ sandhāya vuttaṃ – สมดังที่ตรัสไว้ว่า ‘‘Kathaṃ bahiddhā vuṭṭhānavivaṭṭane paññā gotrabhuñāṇaṃ? Uppādaṃ abhibhuyyatīti gotrabhu. Pavattaṃ…pe… upāyāsaṃ abhibhuyyatīti gotrabhu. Bahiddhā saṅkhāranimittaṃ abhibhuyyatīti gotrabhu. Anuppādaṃ pakkhandatīti gotrabhu. Appavattaṃ…pe… anupāyāsaṃ nirodhaṃ nibbānaṃ pakkhandatīti gotrabhu. Uppādaṃ abhibhuyyitvā anuppādaṃ pakkhandatīti gotrabhū’’ti (paṭi. ma. 1.59) sabbaṃ vitthāretabbaṃ. ปัญญาในการออกจากสังขารภายนอกและคลายออก ชื่อว่าโคตรภูญาณ เป็นอย่างไร? ชื่อว่าโคตรภู เพราะครอบงำความเกิดขึ้น, ชื่อว่าโคตรภู เพราะครอบงำความสืบต่อ...ฯลฯ... เพราะครอบงำความคับแค้น, ชื่อว่าโคตรภู เพราะครอบงำสังขารนิมิตภายนอก, ชื่อว่าโคตรภู เพราะแล่นไปสู่ความไม่เกิด, ชื่อว่าโคตรภู เพราะแล่นไปสู่ความไม่สืบต่อ...ฯลฯ... เพราะแล่นไปสู่ความไม่คับแค้น คือนิโรธนิพพาน, ชื่อว่าโคตรภู เพราะครอบงำความเกิดขึ้นแล้วแล่นไปสู่ความไม่เกิด ดังนี้ พึงขยายความให้พิสดารทั้งหมด 807. Tatrāyaṃ ekāvajjanena ekavīthiyaṃ pavattamānānampi anulomagotrabhūnaṃ nānārammaṇe pavattanākāradīpikā upamā – yathā hi mahāmātikaṃ laṅghitvā paratīre patiṭṭhātukāmo puriso vegena dhāvitvā mātikāya orimatīre rukkhasākhāya bandhitvā olambitaṃ rajjuṃ vā yaṭṭhiṃ vā gahetvā ullaṅghitvā paratīraninnapoṇapabbhārakāyo hutvā paratīrassa uparibhāgaṃ patto taṃ muñcitvā vedhamāno paratīre patitvā saṇikaṃ patiṭṭhāti, evamevāyaṃ yogāvacaropi bhavayonigatiṭṭhitinivāsānaṃ paratīrabhūte nibbāne patiṭṭhātukāmo udayabbayānupassanādinā vegena dhāvitvā attabhāvarukkhasākhāya bandhitvā olambitaṃ rūparajjuṃ vā vedanādīsu aññataradaṇḍaṃ vā aniccanti vā dukkhanti vā anattāti vāti anulomāvajjanena gahetvā taṃ amuñcamānova paṭhamena anulomacittena ullaṅghitvā dutiyena paratīraninnapoṇapabbhārakāyo viya nibbānaninnapoṇapabbhāramānaso hutvā tatiyena paratīrassa uparibhāgaṃ patto viya idāni pattabbassa nibbānassa āsanno hutvā tassa cittassa nirodhena taṃ saṅkhārārammaṇaṃ muñcitvā gotrabhucittena visaṅkhāre paratīrabhūte nibbāne patati. Ekārammaṇe pana aladdhāsevanatāya vedhamāno so puriso viya na tāva suppatiṭṭhito hoti, tato maggañāṇena patiṭṭhātīti. 807. ในบรรดาญาณทั้งสองนั้น อุปมานี้เป็นเครื่องแสดงอาการที่เป็นไปในอารมณ์ต่างกันของอนุโลมญาณและโคตรภูญาณ แม้เป็นไปในวิถีเดียวกันโดยอาวัชชนะเดียวกัน เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการจะข้ามคูใหญ่ไปตั้งอยู่บนฝั่งโน้น วิ่งไปโดยเร็วแล้ว จับเชือกหรือไม้ที่ผูกไว้กับกิ่งไม้ที่ฝั่งในแล้วห้อยลง กระโดดข้ามไป มีกายน้อมโอนเอนไปยังฝั่งโน้น เมื่อถึงส่วนเบื้องบนของฝั่งโน้นแล้ว ก็ปล่อยเชือกหรือไม้นั้น สั่นเทาตกลงบนฝั่งโน้น แล้วจึงตั้งมั่นได้โดยช้าๆ ฉันใด พระโยคาวจรนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ผู้ต้องการจะตั้งอยู่ในพระนิพพานอันเป็นฝั่งโน้นแห่งภพ โยนิ คติ ฐิติ และสัตตาวาส วิ่งไปโดยเร็วด้วยอุทยัพพยานุปัสสนาญาณเป็นต้นแล้ว ยึดเอาเชือกคือรูป หรือท่อนไม้คือเวทนาเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งผูกไว้กับกิ่งไม้คืออัตภาพแล้วห้อยลง ด้วยอนุโลมาวัชชนะว่า เป็นของไม่เที่ยงบ้าง เป็นทุกข์บ้าง เป็นอนัตตาบ้าง ไม่ปล่อยอารมณ์นั้นนั่นแหละ กระโดดไปด้วยอนุโลมจิตดวงที่ ๑ มีใจน้อมโอนเอนไปในพระนิพพาน เหมือนบุรุษมีกายน้อมโอนเอนไปยังฝั่งโน้น ด้วยอนุโลมจิตดวงที่ ๒ เป็นผู้ใกล้ต่อพระนิพพานที่จะพึงบรรลุในบัดนี้ เหมือนบุรุษผู้ถึงส่วนเบื้องบนของฝั่งโน้น ด้วยอนุโลมจิตดวงที่ ๓ เพราะจิตดวงนั้นดับไป จึงปล่อยสังขารารมณ์นั้น ตกลงในพระนิพพานอันเป็นฝั่งโน้นซึ่งเป็นวิสังขาร ด้วยโคตรภูจิต แต่เพราะยังไม่ได้เสพอารมณ์เดียว จึงยังไม่ตั้งมั่นดี เหมือนบุรุษนั้นที่ยังสั่นเทาอยู่ ต่อจากนั้นจึงตั้งมั่นได้ด้วยมรรคญาณ 808. Tattha anulomaṃ saccapaṭicchādakaṃ kilesatamaṃ vinodetuṃ sakkoti, na nibbānamārammaṇaṃ kātuṃ. Gotrabhu nibbānameva ārammaṇaṃ kātuṃ sakkoti, na saccapaṭicchādakaṃ tamaṃ vinodetuṃ. Tatrāyaṃ upamā – eko kira cakkhumā puriso ‘‘nakkhattayogaṃ jānissāmī’’ti rattibhāge nikkhamitvā candaṃ passituṃ uddhaṃ ullokesi, tassa valāhakehi paṭicchannattā cando na paññāyittha. Atheko vāto uṭṭhahitvā thūlathūle valāhake viddhaṃseti. Aparo majjhime, aparo sukhumeti. Tato so puriso vigatavalāhake nabhe candaṃ disvā nakkhattayogaṃ aññāsi. 808. ในญาณทั้งสองนั้น อนุโลมญาณสามารถกำจัดความมืดคือกิเลสที่ปิดบังอริยสัจได้ แต่ไม่สามารถทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์ได้ ส่วนโคตรภูญาณสามารถทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์ได้อย่างเดียว แต่ไม่สามารถกำจัดความมืดที่ปิดบังอริยสัจได้ ในเรื่องนั้น มีอุปมาดังนี้ ได้ยินว่า บุรุษผู้มีจักษุคนหนึ่ง คิดว่า ‘เราจักรู้ตำแหน่งดาวนักษัตร’ จึงออกไปในเวลากลางคืน แหงนดูเบื้องบนเพื่อจะดูดวงจันทร์ แต่ดวงจันทร์ไม่ปรากฏแก่เขา เพราะถูกเมฆบังไว้ ครั้งนั้น ลมลูกหนึ่งเกิดขึ้น พัดทำลายเมฆก้อนใหญ่ๆ เสีย ลมลูกอื่นพัดทำลายเมฆขนาดกลาง ลมลูกอื่นพัดทำลายเมฆละเอียด ต่อจากนั้น บุรุษนั้นเห็นดวงจันทร์ในท้องฟ้าที่ปราศจากเมฆแล้ว จึงได้รู้ตำแหน่งดาวนักษัตร Tattha tayo valāhakā viya saccapaṭicchādakathūlamajjhimasukhumaṃ kilesandhakāraṃ, tayo vātā viya tīṇi anulomacittāni, cakkhumā puriso viya gotrabhuñāṇaṃ, cando viya nibbānaṃ, ekekassa vātassa yathākkamena valāhakaviddhaṃsanaṃ viya ekekassa anulomacittassa saccapaṭicchādakatamavinodanaṃ, vigatavalāhake nabhe tassa purisassa visuddhacandadassanaṃ viya vigate saccapaṭicchādake tame gotrabhuñāṇassa visuddhanibbānadassanaṃ. ในอุปมานั้น พึงทราบว่า ความมืดคือกิเลสที่ปิดบังอริยสัจ มี ๓ อย่าง คือ อย่างหยาบ อย่างกลาง และอย่างละเอียด เปรียบเหมือนเมฆ ๓ ก้อน อนุโลมจิต ๓ ดวง เปรียบเหมือนลม ๓ ลูก โคตรภูญาณ เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุ พระนิพพาน เปรียบเหมือนดวงจันทร์ การที่อนุโลมจิตแต่ละดวงกำจัดความมืดที่ปิดบังอริยสัจ เปรียบเหมือนการที่ลมแต่ละลูกพัดทำลายเมฆไปโดยลำดับ การที่โคตรภูญาณเห็นพระนิพพานอันบริสุทธิ์ เมื่อความมืดที่ปิดบังอริยสัจหมดไปแล้ว เปรียบเหมือนการที่บุรุษนั้นเห็นดวงจันทร์อันบริสุทธิ์ในท้องฟ้าที่ปราศจากเมฆ Yatheva hi tayo vātā candapaṭicchādake valāhakeyeva viddhaṃsetuṃ sakkonti, na candaṃ daṭṭhuṃ, evaṃ anulomāni saccapaṭicchādakaṃ tamaññeva vinodetuṃ sakkonti, na nibbānaṃ daṭṭhuṃ. Yathā so puriso candameva daṭṭhuṃ sakkoti, na valāhake viddhaṃsetuṃ, evaṃ gotrabhuñāṇaṃ nibbānameva daṭṭhuṃ sakkoti, na kilesatamaṃ vinodetuṃ. Teneva cetaṃ maggassa āvajjananti vuccati. Tañhi anāvajjanampi samānaṃ āvajjanaṭṭhāne ṭhatvā ‘‘evaṃ nibbattāhī’’ti maggassa saññaṃ datvā viya nirujjhati. Maggopi tena dinnasaññaṃ amuñcitvāva avīcisantativasena taṃ ñāṇaṃ anuppabandhamāno anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ dosakkhandhaṃ mohakkhandhaṃ nibbijjhamānova padālayamānova nibbattati. เปรียบเหมือนลม ๓ ลูก สามารถทำลายได้เพียงเมฆที่บดบังดวงจันทร์เท่านั้น แต่ไม่สามารถเห็นดวงจันทร์ได้ ฉันใด อนุโลมญาณทั้งหลายก็สามารถกำจัดได้เพียงความมืดที่ปิดบังอริยสัจเท่านั้น แต่ไม่สามารถเห็นพระนิพพานได้ ฉันนั้น เปรียบเหมือนบุรุษนั้นสามารถเห็นได้เพียงดวงจันทร์เท่านั้น แต่ไม่สามารถทำลายเมฆได้ ฉันใด โคตรภูญาณก็สามารถเห็นได้เพียงพระนิพพานเท่านั้น แต่ไม่สามารถกำจัดความมืดคือกิเลสได้ ฉันนั้น ด้วยเหตุนั้นเอง โคตรภูญาณนี้ ท่านจึงเรียกว่าเป็นอาวัชชนะของมรรค จริงอยู่ โคตรภูญาณนั้น แม้จะไม่ใช่อาวัชชนะ แต่ก็ตั้งอยู่ในฐานะของอาวัชชนะ ดับไปประดุจให้สัญญาณแก่มรรคว่า ‘เธอจงเกิดขึ้นอย่างนี้’ แม้มรรคก็ไม่ปล่อยสัญญาณที่โคตรภูญาณนั้นให้แล้ว สืบต่อจากญาณนั้นโดยความเป็นสันตติที่ไม่ขาดสาย บังเกิดขึ้นพร้อมกับแทงทะลุ ทำลายกองโลภะ กองโทสะ กองโมหะ ที่ไม่เคยแทงทะลุ ไม่เคยทำลายมาก่อน 809. Tatrāyaṃ upamā – eko kira issāso aṭṭhausabhamatte padese phalakasataṃ ṭhapāpetvā vatthena mukhaṃ veṭhetvā saraṃ sannahitvā cakkayante aṭṭhāsi. Añño puriso cakkayantaṃ āvijjhitvā yadā issāsassa phalakaṃ abhimukhaṃ hoti, tadā tattha daṇḍakena saññaṃ deti. Issāso daṇḍakasaññaṃ amuñcitvāva saraṃ khipitvā phalakasataṃ nibbijjhati. Tattha daṇḍakasaññaṃ viya gotrabhuñāṇaṃ, issāso viya maggañāṇaṃ. Issāsassa daṇḍakasaññaṃ amuñcitvāva phalakasatanibbijjhanaṃ viya maggañāṇassa gotrabhuñāṇena dinnasaññaṃ amuñcitvāva nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā anibbiddhapubbānaṃ apadālitapubbānaṃ lobhadosamohakkhandhānaṃ nibbijjhanapadālanaṃ. 809. ในเรื่องนั้น มีอุปมาดังนี้ ได้ยินว่า นายขมังธนูคนหนึ่ง ให้คนตั้งแผ่นกระดานร้อยแผ่นไว้ในที่ประมาณ ๘ อุสภะ เอาผ้าพันหน้าที่ตนเอง ขึ้นเกาทัณฑ์แล้วยืนอยู่บนจักรยนต์ บุรุษอีกคนหนึ่งหมุนจักรยนต์ เมื่อใดแผ่นกระดานอยู่ตรงหน้านายขมังธนู เมื่อนั้นเขาก็เอาไม้ให้สัญญาณที่แผ่นกระดานนั้น นายขมังธนูไม่ปล่อยสัญญาณไม้นั้นนั่นแหละ ยิงลูกศรไปทะลุแผ่นกระดานร้อยแผ่น ในอุปมานั้น พึงทราบว่า โคตรภูญาณ เปรียบเหมือนสัญญาณไม้ มรรคญาณ เปรียบเหมือนนายขมังธนู การที่มรรคญาณไม่ปล่อยสัญญาณที่โคตรภูญาณให้แล้ว ทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์ แทงทะลุ ทำลายกองโลภะ โทสะ โมหะ ที่ไม่เคยแทงทะลุ ไม่เคยทำลายมาก่อน เปรียบเหมือนการที่นายขมังธนูไม่ปล่อยสัญญาณไม้นั้นนั่นแหละ ยิงทะลุแผ่นกระดานร้อยแผ่น 810. Na kevalañcesa maggo lobhakkhandhādīnaṃ nibbijjhanameva karoti, apica kho anamataggasaṃsāravaṭṭadukkhasamuddaṃ soseti, sabbaapāyadvārāni pidahati, sattannaṃ ariyadhanānaṃ sammukhībhāvaṃ karoti, aṭṭhaṅgikaṃ micchāmaggaṃ pajahati, sabbaverabhayāni vūpasameti, sammāsambuddhassa orasaputtabhāvaṃ upaneti, aññesañca anekasatānaṃ ānisaṃsānaṃ paṭilābhāya saṃvattatīti evaṃ anekānisaṃsadāyakena sotāpattimaggena sampayuttaṃ ñāṇaṃ sotāpattimagge ñāṇanti. 810. มรรคนี้มิใช่เพียงแต่กระทำการแทงทะลุกองโลภะเป็นต้นเท่านั้น แต่ยังทำให้สมุทรคือทุกข์ในวัฏสงสารที่หาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้เหือดแห้งไป ปิดประตูอบายทั้งหมด ทำอริยทรัพย์ ๗ ประการให้ปรากฏ ละมิจฉามรรคมีองค์ ๘ ระงับเวรและภัยทั้งปวง นำเข้าไปสู่ความเป็นโอรสของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า และย่อมเป็นไปเพื่อการได้มาซึ่งอานิสงส์อื่นอีกหลายร้อยอย่าง ด้วยประการฉะนี้ ญาณที่สัมปยุตด้วยโสดาปัตติมรรคซึ่งให้อานิสงส์มากมายเช่นนี้ ชื่อว่าญาณในโสดาปัตติมรรค Paṭhamamaggañāṇaṃ niṭṭhitaṃ. ปฐมมรรคญาณ จบ Sotāpannapuggalakathā โสดาปันนบุคคลกถา 811. Imassa pana ñāṇassa anantaraṃ tasseva vipākabhūtāni dve tīṇi vā phalacittāni uppajjanti. Anantaravipākattāyeva hi lokuttarakusalānaṃ ‘‘samādhimānantarikaññamāhū’’ti (khu. pā. 6.5) ca ‘‘dandhaṃ ānantarikaṃ pāpuṇāti āsavānaṃ khayāyā’’ti (a. ni. 4.162) ca ādi vuttaṃ. Keci pana ekaṃ dve tīṇi cattāri vā phalacittānīti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. 811. ก็ในลำดับแห่งญาณนี้ ผลจิต ๒ หรือ ๓ ดวง อันเป็นวิบากของญาณนั้นนั่นแหละ ย่อมเกิดขึ้น. จริงอยู่ เพราะความเป็นธรรมที่ให้ผลในลำดับแห่งโลกุตรกุศลทั้งหลายนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้เป็นอาทิว่า "บัณฑิตทั้งหลายกล่าวสมาธิ (คือมรรคสมาธิ) ว่าเป็นธรรมให้ผลในลำดับ" และ "บุคคลย่อมบรรลุธรรมที่ให้ผลในลำดับเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายได้ช้า". ก็อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "ผลจิต ๑, ๒, ๓ หรือ ๔ ดวง (ย่อมเกิดขึ้น)" คำนั้นไม่ควรยึดถือ. Anulomassa hi āsevanante gotrabhuñāṇaṃ uppajjati. Tasmā sabbantimena paricchedena dvīhi anulomacittehi bhavitabbaṃ. Na hi ekaṃ āsevanapaccayaṃ labhati, sattacittaparamā ca ekāvajjanavīthi. Tasmā yassa dve anulomāni, tassa tatiyaṃ gotrabhu catutthaṃ maggacittaṃ tīṇi phalacittāni honti. Yassa tīṇi anulomāni, tassa catutthaṃ gotrabhu pañcamaṃ maggacittaṃ dve phalacittāni honti. Tena vuttaṃ ‘‘dve tīṇi vā phalacittāni uppajjantī’’ti. จริงอยู่ ในที่สุดแห่งการเสพอารมณ์ของอนุโลมญาณ โคตรภูญาณย่อมเกิดขึ้น. เพราะฉะนั้น โดยปริเฉทสุดท้ายที่สุด พึงมีอนุโลมจิต ๒ ดวง. เพราะอนุโลมจิตดวงเดียวย่อมไม่ได้อาเสวนปัจจัย และวิถีจิตที่มีอาวัชชนะดวงเดียวมีชวนจิต ๗ ดวงเป็นอย่างยิ่ง. เพราะฉะนั้น บุคคลใดมีอนุโลมจิต ๒ ดวง, แก่บุคคลนั้น โคตรภูจิตเป็นดวงที่ ๓ มรรคจิตเป็นดวงที่ ๔ ผลจิต ๓ ดวงย่อมมี. บุคคลใดมีอนุโลมจิต ๓ ดวง, แก่บุคคลนั้น โคตรภูจิตเป็นดวงที่ ๔ มรรคจิตเป็นดวงที่ ๕ ผลจิต ๒ ดวงย่อมมี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผลจิต ๒ หรือ ๓ ดวงย่อมเกิดขึ้น". Keci pana yassa cattāri anulomāni, tassa pañcamaṃ gotrabhu chaṭṭhaṃ maggacittaṃ ekaṃ phalacittanti vadanti, taṃ pana yasmā catutthaṃ pañcamaṃ vā appeti, na tato paraṃ āsannabhavaṅgattāti paṭikkhittaṃ. Tasmā na sārato paccetabbaṃ. ก็อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "บุคคลใดมีอนุโลมจิต ๔ ดวง, แก่บุคคลนั้น โคตรภูจิตเป็นดวงที่ ๕ มรรคจิตเป็นดวงที่ ๖ ผลจิต ๑ ดวง (ย่อมมี)". แต่คำนั้น ท่านปฏิเสธไว้แล้ว เพราะอัปปนาจิตย่อมเกิดขึ้นในชวนะดวงที่ ๔ หรือที่ ๕, ไม่เกินกว่านั้น เพราะมีภวังค์ใกล้เข้ามา. เพราะฉะนั้น คำนั้นไม่ควรเชื่อถือโดยความเป็นสาระ. 812. Ettāvatā ca panesa sotāpanno nāma dutiyo ariyapuggalo hoti. Bhusaṃ pamattopi hutvā sattakkhattuṃ devesu ca manussesu ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantassa karaṇasamattho hoti. Phalapariyosāne panassa cittaṃ bhavaṅgaṃ otarati, tato bhavaṅgaṃ upacchinditvā maggapaccavekkhaṇatthāya uppajjati manodvārāvajjanaṃ, tasmiṃ niruddhe paṭipāṭiyā satta maggapaccavekkhaṇajavanānīti. Puna bhavaṅgaṃ otaritvā teneva nayena phalādīnaṃ paccavekkhaṇatthāya āvajjanādīni uppajjanti. Yesaṃ uppattiyā esa maggaṃ paccavekkhati, phalaṃ paccavekkhati, pahīnakilese paccavekkhati, avasiṭṭhakilese paccavekkhati, nibbānaṃ paccavekkhati. 812. ก็ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ โยคีบุคคลนี้ย่อมเป็นพระอริยบุคคลที่ ๒ ชื่อว่าพระโสดาบัน. แม้เป็นผู้ประมาทอย่างยิ่ง ก็ย่อมสามารถเพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ หลังจากท่องเที่ยวไปในเทวดาและมนุษย์ ๗ ครั้ง. ก็ในที่สุดแห่งผลจิต จิตของท่านย่อมหยั่งลงสู่ภวังค์. จากนั้น มโนทวาราวัชชนะย่อมเกิดขึ้นเพื่อพิจารณามรรค โดยตัดภวังค์เสีย. เมื่อมโนทวาราวัชชนะนั้นดับไปแล้ว ชวนจิตที่พิจารณามรรค ๗ ดวงย่อมเกิดขึ้นตามลำดับ. จิตหยั่งลงสู่ภวังค์อีกแล้ว อาวัชชนะเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นเพื่อพิจารณาผลเป็นต้น โดยนัยนั้นนั่นแหละ. เพราะการเกิดขึ้นแห่งปัจจเวกขณจิตเหล่านั้น ท่านย่อมพิจารณามรรค, พิจารณาผล, พิจารณากิเลสที่ละแล้ว, พิจารณากิเลสที่เหลืออยู่, พิจารณาพระนิพพาน. So hi ‘‘iminā vatāhaṃ maggena āgato’’ti maggaṃ paccavekkhati, tato ‘‘ayaṃ me ānisaṃso laddho’’ti phalaṃ paccavekkhati. Tato ‘‘ime nāma me kilesā pahīnā’’ti pahīnakilese paccavekkhati. Tato ‘‘ime nāma me kilesā avasiṭṭhā’’ti uparimaggattayavajjhe kilese paccavekkhati. Avasāne ca ‘‘ayaṃ me dhammo ārammaṇato paṭividdho’’ti amataṃ nibbānaṃ paccavekkhati. Iti sotāpannassa ariyasāvakassa pañca paccavekkhaṇāni honti. Yathā ca sotāpannassa, evaṃ sakadāgāmianāgāmīnampi. Arahato pana avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇaṃ nāma natthīti. Evaṃ sabbānipi ekūnavīsati paccavekkhaṇāni nāma. จริงอยู่ พระโสดาบันนั้นย่อมพิจารณามรรคว่า "เรามาแล้วด้วยมรรคานี้หนอ". จากนั้น ย่อมพิจารณาผลว่า "อานิสงส์นี้เราได้แล้ว". จากนั้น ย่อมพิจารณากิเลสที่ละแล้วว่า "กิเลสชื่อเหล่านี้เราละได้แล้ว". จากนั้น ย่อมพิจารณากิเลสที่พึงละด้วยมรรคเบื้องบน ๓ ว่า "กิเลสชื่อเหล่านี้ของเรายังเหลืออยู่". และในที่สุด ย่อมพิจารณาอมตนิพพานว่า "ธรรมนี้เราแทงตลอดแล้วโดยเป็นอารมณ์". ด้วยประการฉะนี้ พระอริยสาวกผู้เป็นโสดาบันย่อมมีปัจจเวกขณ์ ๕ อย่าง. ปัจจเวกขณ์ ๕ อย่างมีแก่พระโสดาบันฉันใด, ก็มีแก่พระสกทาคามีและพระอนาคามีฉันนั้น. แต่สำหรับพระอรหันต์ การพิจารณากิเลสที่เหลืออยู่ย่อมไม่มี. ด้วยประการฉะนี้ ปัจจเวกขณ์ทั้งหมดชื่อว่ามี ๑๙ อย่าง. Ukkaṭṭhaparicchedoyeva ceso. Pahīnāvasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇañhi sekkhānampi hoti vā na vā. Tassa hi paccavekkhaṇassa abhāveneva mahānāmo bhagavantaṃ pucchi ‘‘kosu nāma me dhammo ajjhattaṃ appahīno, yena me ekadā lobhadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantī’’ti (ma. ni. 1.175) sabbaṃ vitthārato veditabbaṃ. นี้เป็นเพียงปริเฉทอย่างสูงเท่านั้น. จริงอยู่ การพิจารณากิเลสที่ละแล้วและที่เหลืออยู่ แม้แก่พระเสขะทั้งหลาย ก็มีบ้าง ไม่มีบ้าง. จริงอยู่ เพราะไม่มีการพิจารณานั้นนั่นแหละ ท่านมหานามะจึงได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมอะไรหนอที่ข้าพระองค์ยังละไม่ได้ในภายใน ซึ่งเป็นเหตุให้ในบางครั้ง ธรรมคือโลภะทั้งหลายย่อมครอบงำจิตของข้าพระองค์ตั้งอยู่" เรื่องทั้งหมดพึงทราบโดยพิสดาร. Dutiyamaggañāṇakathā วาทะว่าด้วยทุติยมรรคญาณ 813. Evaṃ paccavekkhitvā pana so sotāpanno ariyasāvako tasmiññeva vā āsane nisinno, aparena vā samayena kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvāya dutiyāya bhūmiyā pattiyā yogaṃ karoti. So indriyabalabojjhaṅgāni samodhānetvā tadeva rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇabhedaṃ saṅkhāragataṃ aniccaṃ dukkhamanattāti ñāṇena parimaddati, parivatteti, vipassanāvīthiṃ ogāhati. Tassevaṃ paṭipannassa vuttanayeneva saṅkhārupekkhāvasāne ekāvajjanena anulomagotrabhuñāṇesu uppannesu gotrabhuanantaraṃ sakadāgāmimaggo uppajjati. Tena sampayuttaṃ ñāṇaṃ sakadāgāmimagge ñāṇanti. 813. ก็พระอริยสาวกผู้เป็นโสดาบันนั้น ครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว นั่งอยู่บนอาสนะนั้นนั่นแหละ หรือในสมัยอื่น ย่อมประกอบความเพียรเพื่อความเบาบางแห่งกามราคะและพยาบาท เพื่อบรรลุภูมิที่ ๒. ท่านรวบรวมอินทรีย์ พละ โพชฌงค์แล้ว ย่ำยี พลิกกลับ ซึ่งสังขารธรรมอันมีประเภทเป็นรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณนั้นนั่นแหละ ด้วยญาณว่า "ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา" แล้วหยั่งลงสู่วิปัสสนาวิถี. เมื่อท่านปฏิบัติอยู่อย่างนี้ ในที่สุดแห่งสังขารุเปกขาญาณ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ เมื่ออนุโลมญาณและโคตรภูญาณเกิดขึ้นด้วยอาวัชชนะดวงเดียว ในลำดับแห่งโคตรภูญาณ สกทาคามิมรรคย่อมเกิดขึ้น. ญาณที่สัมปยุตด้วยสกทาคามิมรรคนั้น ชื่อว่าญาณในสกทาคามิมรรค. Dutiyañāṇaṃ niṭṭhitaṃ. ทุติยญาณ จบ. Tatiyamaggañāṇakathā วาทะว่าด้วยตติยมรรคญาณ 814. Imassāpi ñāṇassa anantaraṃ vuttanayeneva phalacittāni veditabbāni. Ettāvatā cesa sakadāgāmī nāma catuttho ariyapuggalo hoti sakiṃdeva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantakaraṇasamattho. Tato paraṃ paccavekkhaṇaṃ vuttanayameva. 814. ในลำดับแห่งญาณแม้นี้ พึงทราบผลจิตทั้งหลายโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ท่านย่อมเป็นพระอริยบุคคลที่ ๔ ชื่อว่าพระสกทาคามี ผู้สามารถกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ โดยกลับมาสู่โลกนี้เพียงครั้งเดียวเท่านั้น. การพิจารณาหลังจากนั้น ก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นแหละ. Evaṃ paccavekkhitvā ca so sakadāgāmī ariyasāvako tasmiññeva vā āsane nisinno aparena vā samayena kāmarāgabyāpādānaṃ anavasesappahānāya tatiyāya bhūmiyā pattiyā yogaṃ karoti, so indriyabalabojjhaṅgāni samodhānetvā tadeva saṅkhāragataṃ aniccaṃ dukkhamanattāti ñāṇena parimaddati, parivatteti, vipassanāvīthiṃ ogāhati. Tassevaṃ paṭipannassa vuttanayeneva saṅkhārupekkhāvasāne ekāvajjanena anulomagotrabhuñāṇesu uppannesu gotrabhuanantaraṃ anāgāmimaggo uppajjati, tena sampayuttaṃ ñāṇaṃ anāgāmimagge ñāṇanti. และพระอริยสาวกผู้เป็นสกทาคามีนั้น ครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว นั่งอยู่บนอาสนะนั้นนั่นแหละ หรือในสมัยอื่น ย่อมประกอบความเพียรเพื่อการละกามราคะและพยาบาทโดยไม่เหลือ เพื่อบรรลุภูมิที่ ๓. ท่านรวบรวมอินทรีย์ พละ โพชฌงค์แล้ว ย่ำยี พลิกกลับ ซึ่งสังขารธรรมนั้นนั่นแหละ ด้วยญาณว่า "ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา" แล้วหยั่งลงสู่วิปัสสนาวิถี. เมื่อท่านปฏิบัติอยู่อย่างนี้ ในที่สุดแห่งสังขารุเปกขาญาณ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ เมื่ออนุโลมญาณและโคตรภูญาณเกิดขึ้นด้วยอาวัชชนะดวงเดียว ในลำดับแห่งโคตรภูญาณ อนาคามิมรรคย่อมเกิดขึ้น. ญาณที่สัมปยุตด้วยอนาคามิมรรคนั้น ชื่อว่าญาณในอนาคามิมรรค. Tatiyañāṇaṃ niṭṭhitaṃ. ตติยญาณ จบ. Catutthamaggañāṇakathā วาทะว่าด้วยจตุตถมรรคญาณ 815. Imassapi ñāṇassa anantaraṃ vuttanayeneva phalacittāni veditabbāni. Ettāvatā cesa anāgāmī nāma chaṭṭho ariyapuggalo hoti opapātiko tatthaparinibbāyī anāvattidhammo paṭisandhivasena imaṃ lokaṃ puna anāgantā. Tato paraṃ paccavekkhaṇaṃ vuttanayameva. 815. ในลำดับแห่งญาณแม้นี้ พึงทราบผลจิตทั้งหลายโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ บุคคลนี้ย่อมเป็นพระอริยบุคคลที่ ๖ ชื่อว่าอนาคามี เป็นโอปปาติกะ จักปรินิพพานในภพนั้น มีปกติไม่กลับมา คือไม่มาสู่โลกนี้อีกโดยปฏิสนธิ ต่อจากนั้น ปัจจเวกขณ์ก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว Evaṃ paccavekkhitvā ca so anāgāmī ariyasāvako tasmiññeva vā āsane nisinno, aparena vā samayena rūpārūparāgamānauddhaccaavijjānaṃ anavasesappahānāya catutthāya bhūmiyā pattiyā yogaṃ karoti, so indriyabalabojjhaṅgāni samodhānetvā tadeva saṅkhāragataṃ aniccaṃ dukkhamanattāti ñāṇena parimaddati, parivatteti, vipassanāvīthiṃ ogāhati. Tassevaṃ paṭipannassa vuttanayeneva saṅkhārupekkhāvasāne ekāvajjanena anulomagotrabhuñāṇesu uppannesu gotrabhuanantaraṃ arahattamaggo uppajjati, tena sampayuttaṃ ñāṇaṃ arahattamagge ñāṇanti. พระอริยสาวกผู้อนาคามีนั้น ครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว นั่งอยู่บนอาสนะนั้นนั่นเทียว หรือในสมัยอื่น ย่อมประกอบความเพียรเพื่อถึงภูมิที่ ๔ เพื่อประหาณรูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ และอวิชชา โดยไม่มีส่วนเหลือ ท่านรวบรวมอินทรีย์ พละ โพชฌงค์แล้ว ย่ำยี พลิกกลับ ซึ่งสังขารธรรมนั้นนั่นเทียว ด้วยญาณว่า เป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา หยั่งลงสู่วิปัสสนาวิถี เมื่อท่านปฏิบัติอยู่อย่างนี้ ในที่สุดแห่งสังขารุเบกขา โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว เมื่ออนุโลมญาณและโคตรภูญาณเกิดขึ้นด้วยอาวัชชนะเดียว ในลำดับแห่งโคตรภูญาณ อรหัตตมรรคย่อมเกิดขึ้น ญาณที่สัมปยุตด้วยอรหัตตมรรคนั้น ชื่อว่าญาณในอรหัตตมรรค Catutthañāṇaṃ niṭṭhitaṃ. จตุตถญาณ จบแล้ว Arahantapuggalakathā อรหันตบุคคลกถา 816. Imassapi ñāṇassa anantaraṃ vuttanayeneva phalacittāni veditabbāni. Ettāvatā cesa arahā nāma aṭṭhamo ariyapuggalo hoti mahākhīṇāsavo antimadehadhārī ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammādaññā vimutto sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyoti. 816. ในลำดับแห่งญาณแม้นี้ พึงทราบผลจิตทั้งหลายโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ บุคคลนี้ย่อมเป็นพระอริยบุคคลที่ ๘ ชื่อว่าพระอรหันต์ เป็นพระมหาขีณาสพ ทรงไว้ซึ่งอัตภาพสุดท้าย ปลงภาระลงแล้ว บรรลุประโยชน์ตนแล้ว มีภวสังโยชน์สิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ เป็นพระทักขิไณยบุคคลชั้นเลิศของโลกรวมทั้งเทวโลก Iti yaṃ taṃ vuttaṃ ‘‘sotāpattimaggo sakadāgāmimaggo anāgāmimaggo arahattamaggoti imesu pana catūsu maggesu ñāṇaṃ ñāṇadassanavisuddhi nāmā’’ti, taṃ imāni iminā anukkamena pattabbāni cattāri ñāṇāni sandhāya vuttaṃ. เพราะเหตุนั้น คำใดที่ท่านกล่าวไว้ว่า “ญาณในมรรค ๔ เหล่านี้ คือ โสดาปัตติมรรค สกทาคามิมรรค อนาคามิมรรค อรหัตตมรรค ชื่อว่าญาณทัสสนวิสุทธิ” คำนั้น ท่านกล่าวหมายถึงญาณ ๔ เหล่านี้ที่พึงบรรลุตามลำดับนี้ Bodhipakkhiyakathā โพธิปักขิยกถา 817. Idāni imissāyeva catuñāṇāya ñāṇadassanavisuddhiyā ānubhāvavijānanatthaṃ – 817. บัดนี้ เพื่อจะให้ทราบอานุภาพแห่งญาณทัสสนวิสุทธิอันมีญาณ ๔ นี้แหละ (จึงขอกล่าว) – Paripuṇṇabodhipakkhiya, bhāvo vuṭṭhānabalasamāyogo; Ye yena pahātabbā, dhammā tesaṃ pahānañca. ความเป็นผู้มีโพธิปักขิยธรรมบริบูรณ์, ความเป็นผู้ประกอบด้วยวุฏฐานะและพละ, และการละธรรมทั้งหลายที่พึงละได้ด้วยญาณใดๆ Kiccāni pariññādīni, yāni vuttāni abhisamayakāle; Tāni ca yathāsabhāvena, jānitabbāni sabbānīti. และกิจทั้งหลายมีปริญญาเป็นต้น ที่ท่านกล่าวไว้ในกาลแห่งการตรัสรู้ กิจทั้งหมดนั้น พึงทราบตามสภาวะของมัน 818. Tattha paripuṇṇabodhipakkhiya, bhāvoti bodhipakkhiyānaṃ paripuṇṇabhāvo. Cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti hi ime sattatiṃsa dhammā bujjhanaṭṭhena bodhoti laddhanāmassa ariyamaggassa pakkhe bhavattā bodhipakkhiyā nāma. Pakkhe bhavattāti upakārabhāve ṭhitattā. 818. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปริปุณฺณโพธิปกฺขิยภาโว คือ ความบริบูรณ์แห่งโพธิปักขิยธรรมทั้งหลาย. จริงอยู่ ธรรม ๓๗ ประการเหล่านี้ คือ สติปัฏฐาน ๔, สัมมัปปธาน ๔, อิทธิบาท ๔, อินทรีย์ ๕, พละ ๕, โพชฌงค์ ๗, อริยมรรคมีองค์ ๘ ชื่อว่าโพธิปักขิยะ เพราะเป็นไปในฝ่ายแห่งอริยมรรคซึ่งได้ชื่อว่าโพธิ เพราะอรรถว่าตรัสรู้. คำว่า เป็นไปในฝ่าย หมายความว่า ตั้งอยู่ในความเป็นธรรมอุปการะ 819. Tesu tesu ārammaṇesu okkhanditvā pakkhanditvā upaṭṭhānato paṭṭhānaṃ. Satiyeva paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. Kāyavedanācittadhammesu panassā asubha-dukkha-anicca-anattākāragahaṇavasena subha-sukha-nicca-atta-saññāpahānakiccasādhanavasena ca pavattito catudhā bhedo hoti. Tasmā cattāro satipaṭṭhānāti vuccanti. 819. การเข้าไปตั้งมั่น คือ แล่นไป หยั่งลงไป ในอารมณ์นั้นๆ ชื่อว่าปัฏฐาน. สตินั่นแหละเป็นปัฏฐาน ชื่อว่าสติปัฏฐาน. ก็สติปัฏฐานนั้นมีความแตกต่างกันเป็น ๔ อย่าง เพราะเป็นไปโดยนัยแห่งการกำหนดลักษณะว่าเป็นของไม่งาม เป็นทุกข์ ไม่เที่ยง เป็นอนัตตา ในกาย เวทนา จิต และธรรมทั้งหลาย และโดยนัยแห่งการทำกิจคือการละสัญญาว่าเป็นของงาม เป็นสุข เที่ยง เป็นอัตตาให้สำเร็จ. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า สติปัฏฐาน ๔. 820. Padahanti etenāti padhānaṃ. Sobhanaṃ padhānaṃ sammappadhānaṃ. Sammā vā padahanti etenāti sammappadhānaṃ. Sobhanaṃ vā taṃ kilesavirūpattavirahato padhānañca hitasukhanipphādakattena seṭṭhabhāvāvahanato padhānabhāvakāraṇato cāti sammappadhānaṃ. Vīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Tayidaṃ uppannānuppannānaṃ akusalānaṃ pahānānuppattikiccaṃ anuppannuppannānañca kusalānaṃ uppattiṭṭhitikiccaṃ sādhayatīti catubbidhaṃ hoti, tasmā cattāro sammappadhānāti vuccanti. 820. สัตว์ทั้งหลายย่อมเพียรด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้น ธรรมชาตินี้ชื่อว่าปธาน. ปธานที่งาม ชื่อว่าสัมมัปปธาน. หรือว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมเพียรโดยชอบด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้น ธรรมชาตินี้ชื่อว่าสัมมัปปธาน. หรือว่า ธรรมชาตินั้นงาม เพราะปราศจากความน่าเกลียดคือกิเลส และเป็นประธาน เพราะนำมาซึ่งความเป็นธรรมอันเลิศ โดยเป็นตัวทำให้ประโยชน์สุขสำเร็จ และเพราะเป็นเหตุแห่งความเป็นใหญ่ ฉะนั้นจึงชื่อว่าสัมมัปปธาน. คำนี้เป็นชื่อของวิริยะ. สัมมัปปธานนั้นทำกิจคือการละอกุศลที่เกิดขึ้นแล้วและป้องกันอกุศลที่ยังไม่เกิด และทำกิจคือการทำกุศลที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้นและดำรงรักษากุศลที่เกิดขึ้นแล้วให้สำเร็จ จึงมี ๔ อย่าง. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า สัมมัปปธาน ๔. 821. Pubbe vuttena ijjhanaṭṭhena iddhi. Tassā sampayuttāya pubbaṅgamaṭṭhena phalabhūtāya pubbabhāgakāraṇaṭṭhena ca iddhiyā pādoti iddhipādo. So chandādivasena catubbidho hoti, tasmā cattāro iddhipādāti vuccanti. Yathāha – ‘‘cattāro iddhipādā chandiddhipādo cittiddhipādo vīriyiddhipādo vīmaṃsiddhipādo’’ti (vibha. 457). Ime lokuttarāva. Lokiyā pana ‘‘chandañce bhikkhu adhipatiṃ karitvā labhati samādhiṃ, labhati cittassa ekaggataṃ. Ayaṃ vuccati chandasamādhī’’tiādivacanato (vibha. 432) chandādiadhipativasena paṭiladdhadhammāpi honti. 821. ความสำเร็จ ชื่อว่าอิทธิ เพราะอรรถว่าสำเร็จ ดังที่กล่าวไว้แล้วในก่อน. บาทแห่งอิทธิ ชื่อว่าอิทธิบาท เพราะอรรถว่าเป็นตัวนำหน้าแห่งอิทธิที่สัมปยุตด้วยกัน และเพราะอรรถว่าเป็นเหตุในส่วนเบื้องต้นแห่งอิทธิที่เป็นผล. อิทธิบาทนั้นมี ๔ อย่าง โดยเป็นฉันทะเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า อิทธิบาท ๔. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “อิทธิบาท ๔ คือ ฉันทิทธิบาท จิตติทธิบาท วิริยิทธิบาท วิมังสิทธิบาท”. อิทธิบาทเหล่านี้เป็นโลกุตตระเท่านั้น. ส่วนอิทธิบาทที่เป็นโลกิยะก็มีอยู่ คือธรรมที่ได้แล้วด้วยอำนาจอธิบดีมีฉันทะเป็นต้น จากพระดำรัสเป็นอาทิว่า “ภิกษุถ้าอาศัยฉันทะเป็นอธิบดี ย่อมได้สมาธิ ย่อมได้เอกัคคตาจิต นี้เรียกว่าฉันทสมาธิ”. 822. Assaddhiyakosajjapamādavikkhepasammohānaṃ abhibhavanato abhibhavanasaṅkhātena adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ. Assaddhiyādīhi ca anabhibhavanīyato akampiyaṭṭhena balaṃ. Tadubhayampi saddhādivasena pañcavidhaṃ hoti, tasmā pañcindriyāni pañca balānīti vuccanti. 822. ชื่อว่าอินทรีย์ เพราะอรรถว่าเป็นใหญ่ ที่เรียกว่าครอบงำ เพราะครอบงำความไม่มีศรัทธา ความเกียจคร้าน ความประมาท ความฟุ้งซ่าน และความหลง. และชื่อว่าพละ เพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหว เพราะอันความไม่มีศรัทธาเป็นต้นครอบงำไม่ได้. ทั้งสองอย่างนั้นมี ๕ อย่าง โดยเป็นศรัทธาเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า อินทรีย์ ๕ พละ ๕. 823. Bujjhanakasattassa pana aṅgabhāvena satiādayo satta bojjhaṅgā. Niyyānikaṭṭhena ca sammādiṭṭhiādayo aṭṭha maggaṅgā honti. Tena vuttaṃ ‘‘satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti. 823. ส่วนธรรม ๗ ประการมีสติเป็นต้น ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะเป็นองค์ของผู้ตรัสรู้. และธรรม ๘ ประการมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น ชื่อว่ามรรคังคะ เพราะอรรถว่าเป็นเครื่องนำออก. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “โพชฌงค์ ๗, อริยมรรคมีองค์ ๘”. 824. Iti ime sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā pubbabhāge lokiyavipassanāya vattamānāya cuddasavidhena kāyaṃ pariggaṇhato ca kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, navavidhena vedanaṃ pariggaṇhato ca vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, soḷasavidhena cittaṃ pariggaṇhato ca cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, pañcavidhena dhamme pariggaṇhato ca dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ. Imasmiṃ attabhāve anuppannapubbaṃ parassa uppannaṃ akusalaṃ disvā ‘‘yathā paṭipannassetaṃ uppannaṃ, na tathā paṭipajjissāmi evaṃ me etaṃ nuppajjissatī’’ti, tassa anuppādāya vāyamanakāle paṭhamaṃ sammappadhānaṃ. Attano samudācārappattaṃ akusalaṃ disvā tassa pahānāya vāyamanakāle dutiyaṃ. Imasmiṃ attabhāve anuppannapubbaṃ jhānaṃ vā vipassanaṃ vā uppādetuṃ vāyamantassa tatiyaṃ. Uppannaṃ yathā na parihāyati, evaṃ punappunaṃ uppādentassa catutthaṃ sammappadhānaṃ. Chandaṃ dhuraṃ katvā kusaluppādanakāle chandiddhipādo. Micchāvācāya viramaṇakāle sammāvācāti evaṃ nānācittesu labbhanti. Imesaṃ pana catunnaṃ ñāṇānaṃ uppattikāle ekacitte labbhanti. Phalakkhaṇe ṭhapetvā cattāro sammappadhāne avasesā tettiṃsa labbhanti. 824. โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการเหล่านี้ ในเบื้องต้น เมื่อโลกิยวิปัสสนาดำเนินไปอยู่ กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน ย่อมมีได้แก่ผู้พิจารณากายโดยอาการ ๑๔, เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน ย่อมมีได้แก่ผู้พิจารณาเวทนาโดยอาการ ๙, จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน ย่อมมีได้แก่ผู้พิจารณาจิตโดยอาการ ๑๖, ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน ย่อมมีได้แก่ผู้พิจารณาธรรมโดยอาการ ๕. สัมมัปปธานข้อที่ ๑ ย่อมมีได้ในกาลที่บุคคลเห็นอกุศลที่เกิดขึ้นแก่ผู้อื่น ซึ่งไม่เคยเกิดขึ้นแก่ตนในอัตภาพนี้แล้วพยายามเพื่อไม่ให้เกิดอกุศลนั้นขึ้น โดยคิดว่า ‘อกุศลนี้เกิดขึ้นแก่ผู้ปฏิบัติอย่างใด เราจักไม่ปฏิบัติอย่างนั้น ด้วยอาการอย่างนี้ อกุศลนี้จักไม่เกิดขึ้นแก่เรา’, สัมมัปปธานข้อที่ ๒ ย่อมมีได้ในกาลที่บุคคลเห็นอกุศลที่เกิดขึ้นแก่ตนแล้วพยายามเพื่อละอกุศลนั้น, สัมมัปปธานข้อที่ ๓ ย่อมมีได้แก่ผู้พยายามเพื่อทำฌานหรือวิปัสสนาซึ่งไม่เคยเกิดขึ้นในอัตภาพนี้ให้เกิดขึ้น, สัมมัปปธานข้อที่ ๔ ย่อมมีได้แก่ผู้ทำฌานหรือวิปัสสนาที่เกิดขึ้นแล้วให้เกิดขึ้นบ่อยๆ เพื่อไม่ให้เสื่อมไป. ฉันทิทธิบาท ย่อมมีได้ในกาลที่ทำฉันทะให้เป็นใหญ่แล้วทำกุศลให้เกิดขึ้น. สัมมาวาจา ย่อมมีได้ในกาลที่เว้นจากมิจฉาวาจา. ด้วยประการฉะนี้ ธรรมเหล่านี้ย่อมมีได้ในจิตต่างดวงกัน. แต่ในกาลที่ญาณทั้ง ๔ เหล่านี้เกิดขึ้น ย่อมมีได้ในจิตดวงเดียว. ในขณะแห่งผลจิต เว้นสัมมัปปธาน ๔ เสีย ธรรมที่เหลือ ๓๓ ประการย่อมมีได้. 825. Evaṃ ekacitte labbhamānesu cetesu ekāva nibbānārammaṇā sati kāyādīsu subhasaññādippahānakiccasādhanavasena cattāro satipaṭṭhānāti vuccati. Ekameva ca vīriyaṃ anuppannānaṃ anuppādādikiccasādhanavasena cattāro sammappadhānāti vuccati. Sesesu pana hāpanavaḍḍhanaṃ natthi. 825. เมื่อโพธิปักขิยธรรมเหล่านี้มีได้ในจิตดวงเดียวกันอย่างนี้ สติอย่างเดียวเท่านั้นที่มีพระนิพพานเป็นอารมณ์ ก็ถูกเรียกว่า สติปัฏฐาน ๔ โดยสามารถสำเร็จกิจคือการละสุภสัญญาเป็นต้นในกายเป็นต้น และวิริยะอย่างเดียวเท่านั้น ก็ถูกเรียกว่า สัมมัปปธาน ๔ โดยสามารถสำเร็จกิจคือการไม่ทำอกุศลที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้นเป็นต้น ส่วนในธรรมที่เหลือ ไม่มีการลดหรือเพิ่ม. 826. Apica tesu – 826. อีกอย่างหนึ่ง ในโพธิปักขิยธรรมเหล่านั้น Nava ekavidhā eko, dvedhātha catu pañcadhā; Aṭṭhadhā navadhā ceva, iti chaddhā bhavanti te. ธรรม ๙ อย่างมีประเภทเดียว ธรรม ๑ อย่างมี ๒ ประเภท อีกอย่างเป็น ๔ และ ๕ ประเภท อีกอย่างเป็น ๘ และ ๙ ประเภท ด้วยประการฉะนี้ ธรรมเหล่านั้นจึงมี ๖ ประเภทด้วยกัน Nava ekavidhāti chando, cittaṃ, pīti, passaddhi, upekkhā, saṅkappo, vācā, kammanto, ājīvoti ime nava chandiddhipādādivasena ekavidhāva honti, na aññaṃ koṭṭhāsaṃ bhajanti. Eko dvedhāti saddhā indriya, balavasena dvedhā ṭhitā. Atha catu pañcadhāti athañño eko catudhā, añño pañcadhā ṭhitoti attho. Tattha samādhi eko indriya, bala, bojjhaṅga, maggaṅgavasena catudhā ṭhito. Paññā tesañca catunnaṃ iddhipādakoṭṭhāsassa ca vasena pañcadhā. Aṭṭhadhā navadhā cevāti aparo eko aṭṭhadhā, eko navadhā ṭhitoti attho. Catusatipaṭṭhāna, indriya, bala, bojjhaṅga, maggaṅgavasena sati aṭṭhadhā ṭhitā. Catusammappadhāna, iddhipāda, indriya, bala, bojjhaṅga, maggaṅgavasena vīriyaṃ navadhāti. Evaṃ – คำว่า ธรรม ๙ อย่างมีประเภทเดียว คือ ฉันทะ จิต ปีติ ปัสสัทธิ อุเบกขา สังกัปปะ วาจา กัมมันตะ อาชีวะ ธรรม ๙ อย่างเหล่านี้ มีประเภทเดียวโดยเป็นฉันทิทธิบาทเป็นต้น ไม่จัดเข้าในหมวดอื่น. คำว่า ธรรม ๑ อย่างมี ๒ ประเภท คือ สัทธา ตั้งอยู่ ๒ ประเภท โดยเป็นอินทรีย์และพละ. คำว่า อีกอย่างเป็น ๔ และ ๕ ประเภท ความว่า ธรรมอีกอย่างหนึ่งตั้งอยู่ ๔ ประเภท อีกอย่างหนึ่งตั้งอยู่ ๕ ประเภท. ในธรรมเหล่านั้น สมาธิอย่างหนึ่ง ตั้งอยู่ ๔ ประเภท โดยเป็นอินทรีย์ พละ โพชฌงค์ มรรคองค์. ปัญญา ตั้งอยู่ ๕ ประเภท โดยเป็น ๔ อย่างนั้นด้วย และเป็นส่วนแห่งอิทธิบาทด้วย. คำว่า อีกอย่างเป็น ๘ และ ๙ ประเภท ความว่า ธรรมอีกอย่างหนึ่งตั้งอยู่ ๘ ประเภท อีกอย่างหนึ่งตั้งอยู่ ๙ ประเภท. สติ ตั้งอยู่ ๘ ประเภท โดยเป็นสติปัฏฐาน ๔ อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ มรรคองค์. วิริยะ ตั้งอยู่ ๙ ประเภท โดยเป็นสัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ มรรคองค์. ด้วยประการฉะนี้ Cuddaseva asambhinnā, hontete bodhipakkhiyā; Koṭṭhāsato sattavidhā, sattatiṃsappabhedato. โพธิปักขิยธรรมเหล่านี้ เมื่อไม่ปะปนกัน (นับตามสภาวธรรม) มีเพียง ๑๔ อย่างเท่านั้น โดยหมวดมี ๗ ประเภท โดยการจำแนกมี ๓๗ ประเภท Sakiccanipphādanato, sarūpena ca vuttito; Sabbeva ariyamaggassa, sambhave sambhavanti teti. เพราะสำเร็จกิจของตน และเพราะถูกกล่าวโดยสภาวะของตน (จึงมี ๓๗ ประเภท) ธรรมเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งอริยมรรค Evaṃ tāvettha paripuṇṇabodhipakkhiyabhāvo jānitabbo. พึงทราบความเป็นธรรมมีโพธิปักขิยธรรมบริบูรณ์ในญาณทัสสนวิสุทธินี้ ด้วยประการฉะนี้ก่อน Vuṭṭhānabalasamāyogakathā กถาว่าด้วยวุฏฐานะและพละสมาโยค 827. Vuṭṭhānabalasamāyogoti vuṭṭhānañceva balasamāyogo ca. Lokiyavipassanā hi nimittārammaṇattā ceva pavattikāraṇassa ca samudayassa asamucchindanato neva nimittā na pavattā vuṭṭhāti. Gotrabhuñāṇaṃ samudayassa asamucchindanato pavattā na vuṭṭhāti. Nibbānārammaṇato pana nimittā vuṭṭhātīti ekato vuṭṭhānaṃ hoti. Tenāha ‘‘bahiddhāvuṭṭhānavivaṭṭane paññā gotrabhuñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 1.10). Tathā ‘‘uppādā vivaṭṭitvā anuppādaṃ pakkhandatīti gotrabhu, pavattā vivaṭṭitvā’’ti (paṭi. ma. 1.59) sabbaṃ veditabbaṃ. Imāni pana cattāripi ñāṇāni animittārammaṇattā nimittato vuṭṭhahanti, samudayassa samucchindanato pavattā vuṭṭhahantīti dubhato vuṭṭhānāni honti. 827. คำว่า วุฏฐานพลสมาโยค คือ วุฏฐานะและพละสมาโยค. จริงอยู่ โลกิยวิปัสสนา ไม่ชื่อว่าออกจากนิมิตและไม่ชื่อว่าออกจากปวัตติ เพราะมีสังขารนิมิตเป็นอารมณ์ และเพราะยังตัดสมุทัยซึ่งเป็นเหตุแห่งปวัตติไม่ได้เด็ดขาด. โคตรภูญาณ ไม่ชื่อว่าออกจากปวัตติ เพราะยังตัดสมุทัยไม่ได้เด็ดขาด แต่ชื่อว่าออกจากนิมิต เพราะมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ ฉะนั้นจึงเป็นเอกโตวุฏฐาน (การออกจากส่วนเดียว). เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ปัญญาในการออกจากภายนอกและคลายออก เป็นโคตรภูญาณ’. พึงทราบทั้งหมดตามนัยที่ว่า ‘ชื่อว่าโคตรภู เพราะคลายออกจากความเกิดขึ้นแล้วแล่นไปสู่ความไม่เกิด, คลายออกจากปวัตติ...’. ส่วนญาณทั้ง ๔ เหล่านี้ ชื่อว่าออกจากนิมิต เพราะมีพระนิพพานอันไม่มีนิมิตเป็นอารมณ์ และชื่อว่าออกจากปวัตติ เพราะตัดสมุทัยได้เด็ดขาด ฉะนั้นจึงเป็นอุภโตวุฏฐาน (การออกจากทั้งสองส่วน). Tena vuttaṃ – เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า ‘‘Kathaṃ dubhato vuṭṭhānavivaṭṭane paññā magge ñāṇaṃ? ปัญญาในการออกจากทั้งสองส่วนและคลายออก เป็นญาณในมรรค เป็นอย่างไร ‘‘Sotāpattimaggakkhaṇe dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiyā vuṭṭhāti, tadanuvattakakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhāti, bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhāti. Tena vuccati dubhato vuṭṭhānavivaṭṭane paññā magge ñāṇaṃ. Abhiniropanaṭṭhena sammāsaṅkappo micchāsaṅkappā…pe… pariggahaṭṭhena sammāvācā micchāvācāya. Samuṭṭhānaṭṭhena sammākammanto. Vodānaṭṭhena sammāājīvo. Paggahaṭṭhena sammāvāyāmo. Upaṭṭhānaṭṭhena sammāsati. Avikkhepaṭṭhena sammāsamādhi micchāsamādhito vuṭṭhāti, tadanuvattakakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhāti, bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhāti. Tena vuccati ‘dubhato vuṭṭhānavivaṭṭane paññā magge ñāṇa’nti. ในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค สัมมาทิฏฐิโดยอรรถว่าเห็น ย่อมออกจากมิจฉาทิฏฐิ ย่อมออกจากกิเลสและขันธ์ที่ตามมิจฉาทิฏฐินั้นมา และย่อมออกจากสรรพนิมิตภายนอก. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปัญญาในการออกจากทั้งสองส่วนและคลายออก เป็นญาณในมรรค. สัมมาสังกัปปะโดยอรรถว่าน้อมใจไป ย่อมออกจากมิจฉาสังกัปปะ...ฯลฯ... สัมมาวาจาโดยอรรถว่ากำหนด, สัมมากัมมันตะโดยอรรถว่าตั้งขึ้น, สัมมาอาชีวะโดยอรรถว่าบริสุทธิ์, สัมมาวายามะโดยอรรถว่าประคองไว้, สัมมาสติโดยอรรถว่าปรากฏ, สัมมาสมาธิโดยอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมออกจากมิจฉาสมาธิ ย่อมออกจากกิเลสและขันธ์ที่ตามมิจฉาสมาธินั้นมา และย่อมออกจากสรรพนิมิตภายนอก. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘ปัญญาในการออกจากทั้งสองส่วนและคลายออก เป็นญาณในมรรค’. ‘‘Sakadāgāmimaggakkhaṇe dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi…pe… avikkhepaṭṭhena sammāsamādhi oḷārikā kāmarāgasaṃyojanā paṭighasaṃyojanā oḷārikā kāmarāgānusayā paṭighānusayā vuṭṭhāti…pe…. ในขณะแห่งสกทาคามิมรรค สัมมาทิฏฐิโดยอรรถว่าเห็น...ฯลฯ... สัมมาสมาธิโดยอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมออกจากกามราคสังโยชน์และปฏิฆสังโยชน์อย่างหยาบ ย่อมออกจากกามราคานุสัยและปฏิฆานุสัยอย่างหยาบ...ฯลฯ... ‘‘Anāgāmimaggakkhaṇe dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi…pe… avikkhepaṭṭhena sammāsamādhi anusahagatā kāmarāgasaṃyojanā paṭighasaṃyojanā anusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayā vuṭṭhāti…pe…. ในขณะแห่งอนาคามิมรรค สัมมาทิฏฐิโดยอรรถว่าเห็น...สัมมาสมาธิโดยอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมออกจากกามราคสังโยชน์และปฏิฆสังโยชน์อย่างละเอียด และออกจากกามราคานุสัยและปฏิฆานุสัยอย่างละเอียด...ฯลฯ... ‘‘Arahattamaggakkhaṇe dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi…pe… avikkhepaṭṭhena sammāsamādhi rūparāgā arūparāgā mānā uddhaccā avijjāya mānānusayā bhavarāgānusayā avijjānusayā vuṭṭhāti, tadanuvattakakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhāti, bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhāti. Tena vuccati ‘dubhato vuṭṭhānavivaṭṭane paññā magge ñāṇa’’’nti (paṭi. ma. 1.61). ในขณะแห่งอรหัตตมรรค สัมมาทิฏฐิโดยอรรถว่าเห็น...สัมมาสมาธิโดยอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมออกจากรูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ อวิชชา, จากมานานุสัย ภวราคานุสัย อวิชชานุสัย, และย่อมออกจากกิเลสที่ตามเป็นไปของธรรมเหล่านั้นและออกจากขันธ์ทั้งหลาย, และย่อมออกจากนิมิตทั้งปวงในภายนอก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ปัญญาในมรรค เป็นญาณในการออกจากส่วนสองและในการคลายออก’ ดังนี้. 828. Lokiyānañca aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ bhāvanākāle samathabalaṃ adhikaṃ hoti. Aniccānupassanādīnaṃ bhāvanākāle vipassanābalaṃ. Ariyamaggakkhaṇe pana yuganaddhā te dhammā pavattanti aññamaññaṃ anativattanaṭṭhena. Tasmā imesu catūsupi ñāṇesu ubhayabalasamāyogo hoti. Yathāha – 828. ก็ในกาลแห่งการเจริญโลกิยสมาบัติ ๘ สมาถพละย่อมยิ่ง, ในกาลแห่งการเจริญอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น วิปัสสนาพละย่อมยิ่ง. แต่ในขณะแห่งอริยมรรค ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมชาตที่ประกอบกันเป็นคู่เป็นไปอยู่ โดยอรรถว่าไม่ก้าวล่วงกันและกัน. เพราะเหตุนั้น ในญาณทั้ง ๔ เหล่านี้ จึงมีการประกอบพร้อมแห่งพละทั้งสอง. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘Uddhaccasahagatakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhahato cittassa ekaggatā avikkhepo samādhi nirodhagocaro, avijjāsahagatakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhahato anupassanaṭṭhena vipassanā nirodhagocarā. Iti vuṭṭhānaṭṭhena samathavipassanā ekarasā honti, yuganaddhā honti, aññamaññaṃ nātivattantīti. Tena vuccati vuṭṭhānaṭṭhena samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī’’ti (paṭi. ma. 2.5). สมาธิคือความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง ความไม่ฟุ้งซ่าน ของบุคคลผู้ออกจากกิเลสที่สหรคตด้วยอุทธัจจะและออกจากขันธ์ทั้งหลาย มีนิโรธเป็นโคจร, วิปัสสนาโดยอรรถว่าตามเห็น ของบุคคลผู้ออกจากกิเลสที่สหรคตด้วยอวิชชาและออกจากขันธ์ทั้งหลาย มีนิโรธเป็นโคจร. ด้วยเหตุนั้น สมถะและวิปัสสนาจึงมีรสเป็นอันเดียวกัน โดยอรรถว่าออก, เป็นธรรมชาติประกอบกันเป็นคู่, ย่อมไม่ก้าวล่วงกันและกัน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘บุคคลย่อมเจริญสมถะและวิปัสสนาให้เป็นคู่กัน โดยอรรถว่าออก’ ดังนี้. Evamettha vuṭṭhānabalasamāyogo veditabbo. พึงทราบการประกอบพร้อมแห่งพละคือการออกในญาณทัสสนวิสุทธินี้ ด้วยประการฉะนี้. Pahātabbadhammapahānakathā กถาว่าด้วยการละธรรมที่พึงละ 829. Ye yena pahātabbā dhammā, tesaṃ pahānañcāti imesu pana catūsu ñāṇesu ye dhammā yena ñāṇena pahātabbā, tesaṃ pahānañca jānitabbaṃ. Etāni hi yathāyogaṃ saṃyojanakilesamicchattalokadhammamacchariyavipallāsaganthaagatiāsavaoghayoganīvaraṇaparāmāsaupādānaanusayamalaakusalakammapathacittuppādasaṅkhātānaṃ dhammānaṃ pahānakarāni. 829. ธรรมเหล่าใดอันญาณใดพึงละ การละธรรมเหล่านั้นดังนี้. แต่ในญาณทั้ง ๔ เหล่านี้ ธรรมเหล่าใดอันญาณใดพึงละ พึงทราบการละธรรมเหล่านั้น. จริงอยู่ ญาณทั้ง ๔ เหล่านี้ ย่อมกระทำการละธรรมทั้งหลายที่นับว่า สังโยชน์ กิเลส มิจฉัตตะ โลกธรรม มัจฉริยะ วิปลาส คันถะ อคติ อาสวะ โอฆะ โยคะ นีวรณ์ ปรามาส อุปาทาน อนุสัย มลทิน อกุศลกรรมบถ และอกุศลจิตตุปบาท ตามสมควร. Tattha saṃyojanānīti khandhehi khandhānaṃ phalena kammassa dukkhena vā sattānaṃ saṃyojakattā rūparāgādayo dasa dhammā vuccanti. Yāvañhi te, tāva etesaṃ anuparamoti. Tatrāpi rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṃ avijjāti ime pañca uddhaṃnibbattanakakhandhādisaṃyojakattā uddhaṃbhāgiyasaṃyojanāni nāma. Sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso kāmarāgo paṭighoti ime pañca adhonibbattanakakhandhādisaṃyojakattā adhobhāgiyasaṃyojanāni nāma. ในธรรมเหล่านั้น ธรรม ๑๐ ประการ มีรูปราคะเป็นต้น ท่านเรียกว่า สังโยชน์ เพราะเป็นตัวเชื่อมขันธ์ทั้งหลายกับขันธ์ทั้งหลาย, เชื่อมผลกับกรรม, หรือเชื่อมสัตว์ทั้งหลายกับทุกข์. จริงอยู่ ตราบใดที่สังโยชน์เหล่านั้นยังมีอยู่, การหยุดยั้งแห่งธรรมเหล่านี้ย่อมไม่มี. แม้ในสังโยชน์ ๑๐ นั้น ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ คือ รูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ อวิชชา ชื่อว่า อุทธัมภาคิยสังโยชน์ เพราะเป็นตัวเชื่อมขันธ์เป็นต้นที่จะบังเกิดในเบื้องบน. ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส กามราคะ ปฏิฆะ ชื่อว่า อโธภาคิยสังโยชน์ เพราะเป็นตัวเชื่อมขันธ์เป็นต้นที่จะบังเกิดในเบื้องล่าง. Kilesāti sayaṃ saṃkiliṭṭhattā sampayuttadhammānañca saṃkilesikattā lobho doso moho māno diṭṭhi vicikicchā thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime dasa dhammā. ธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้ คือ โลภะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา ถีนะ อุทธัจจะ อหิริกะ อโนตตัปปะ (ชื่อว่า กิเลส) เพราะตนเองก็เศร้าหมอง และเพราะทำสัมปยุตตธรรมให้เศร้าหมอง. Micchattāti micchāpavattanato micchādiṭṭhi micchāsaṅkappo micchāvācā micchākammanto micchāājīvo micchāvāyāmo micchāsati micchāsamādhīti ime aṭṭha dhammā. Micchāvimuttimicchāñāṇehi vā saddhiṃ dasa. ธรรม ๘ ประการเหล่านี้ คือ มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ (ชื่อว่า มิจฉัตตะ) เพราะเป็นไปโดยผิด. หรือรวมกับมิจฉาวิมุตติและมิจฉาญาณเป็น ๑๐ ประการ. Lokadhammāti lokappavattiyā sati anuparamadhammakattā lābho alābho yaso ayaso sukhaṃ dukkhaṃ nindā pasaṃsāti ime aṭṭha. Idha pana kāraṇopacārena lābhādivatthukassa anunayassa alābhādivatthukassa paṭighassa cetaṃ lokadhammaggahaṇena gahaṇaṃ katanti veditabbaṃ. ธรรม ๘ ประการเหล่านี้ คือ ลาภ ความเสื่อมลาภ ยศ ความเสื่อมยศ สุข ทุกข์ นินทา สรรเสริญ (ชื่อว่า โลกธรรม) เพราะเป็นธรรมที่หยุดยั้งไม่ได้เมื่อโลกเป็นไปอยู่. แต่ในที่นี้ พึงทราบว่า ท่านถือเอาความยินดีอันมีลาภเป็นต้นเป็นวัตถุ และความยินร้ายอันมีความเสื่อมลาภเป็นต้นเป็นวัตถุ ด้วยการถือเอาโลกธรรมนี้ โดยเป็นเหตุอุปจาร. Macchariyānīti āvāsamacchariyaṃ kulamacchariyaṃ lābhamacchariyaṃ dhammamacchariyaṃ vaṇṇamacchariyanti imāsu āvāsādīsu aññesaṃ sādhāraṇabhāvaṃ asahanākārena pavattāni pañca macchariyāni. มัจฉริยะ ๕ ประการ คือ อาวาสมัจฉริยะ กุลมัจฉริยะ ลาภมัจฉริยะ ธัมมมัจฉริยะ วัณณมัจฉริยะ ซึ่งเป็นไปโดยอาการที่ทนไม่ได้ซึ่งความเป็นของสาธารณะแก่คนอื่น ๆ ในอาวาสเป็นต้นเหล่านี้ (ชื่อว่า มัจฉริยะ). Vipallāsāti aniccadukkhaanattaasubhesuyeva vatthūsu ‘‘niccaṃ sukhaṃ attā subha’’nti evaṃ pavatto saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāsoti ime tayo. วิปลาส ๓ ประการเหล่านี้ คือ สัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส ทิฏฐิวิปลาส ซึ่งเป็นไปอย่างนี้ว่า ‘เที่ยง เป็นสุข เป็นอัตตา งาม’ ในวัตถุทั้งหลายอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ไม่งาม นั่นเทียว. Ganthāti nāmakāyassa ceva rūpakāyassa ca ganthanato abhijjhādayo cattāro. Tathā hi te abhijjhā kāyagantho, byāpādo kāyagantho, sīlabbataparāmāso kāyagantho, idaṃsaccābhiniveso kāyagantho icceva vuttā. ธรรม ๔ ประการ มีอภิชฌาเป็นต้น (ชื่อว่า คันถะ) เพราะร้อยรัดนามกายและรูปกาย. จริงอยู่ ธรรม ๔ ประการนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า อภิชฌากายคันถะ, พยาบาทกายคันถะ, สีลัพพตปรามาสกายคันถะ, อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ. Agatīti chandadosamohabhayehi akattabbakaraṇassa, kattabbākaraṇassa ca adhivacanaṃ. Tañhi ariyehi agantabbattā agatīti vuccati. เป็นชื่อของการกระทำสิ่งที่ไม่ควรทำ และการไม่กระทำสิ่งที่ควรทำ ด้วยฉันทะ โทสะ โมหะ และภยะ. จริงอยู่ การกระทำนั้นท่านเรียกว่า อคติ เพราะเป็นทางที่พระอริยเจ้าทั้งหลายไม่พึงไป. Āsavāti ārammaṇavasena āgotrabhuto, ābhavaggato ca savanā, asaṃvutehi vā dvārehi ghaṭachiddehi udakaṃ viya savanato niccapaggharaṇaṭṭhena saṃsāradukkhassa vā savanato kāmarāgabhavarāgamicchādiṭṭhiavijjānametaṃ adhivacanaṃ. เป็นชื่อของกามราคะ ภวราคะ มิจฉาทิฏฐิ และอวิชชา เพราะไหลไปโดยอำนาจแห่งอารมณ์จนถึงโคตรภูและจนถึงภวัคคพรหม, หรือเพราะไหลออกเหมือนน้ำไหลออกจากช่องหม้อจากทวารที่ไม่ได้สังวร โดยอรรถว่าไหลออกอยู่เป็นนิตย์, หรือเพราะเป็นเหตุไหลออกแห่งทุกข์ในสังสารวัฏ. Bhavasāgare ākaḍḍhanaṭṭhena duruttaraṇaṭṭhena ca oghātipi, ārammaṇaviyogassa ceva dukkhaviyogassa ca appadānato yogātipi tesaññeva adhivacanaṃ. ก็เป็นชื่อของธรรมเหล่านั้นนั่นเอง แม้ว่า โอฆะ เพราะอรรถว่าฉุดลงในภพสาครและเพราะอรรถว่าข้ามได้ยาก, แม้ว่า โยคะ เพราะไม่ให้การพรากจากอารมณ์และการพรากจากทุกข์. Nīvaraṇānīti cittassa āvaraṇanīvaraṇapaṭicchādanaṭṭhena kāmacchandādayo pañca. ธรรม ๕ ประการ มีกามฉันทะเป็นต้น (ชื่อว่า นิวรณ์) เพราะอรรถว่ากั้น ห้าม และปิดบังจิต. Parāmāsoti tassa tassa dhammassa sabhāvaṃ atikkamma parato abhūtaṃ sabhāvaṃ āmasanākārena pavattanato micchādiṭṭhiyā etaṃ adhivacanaṃ. เป็นชื่อของมิจฉาทิฏฐิ เพราะเป็นไปโดยอาการที่ลูบคลำสภาวะที่ไม่เป็นจริงอื่น โดยก้าวล่วงสภาวะของธรรมนั้น ๆ. Upādānānīti sabbākārena paṭiccasamuppādaniddese vuttāni kāmupādānādīni cattāri. อุปาทาน ๔ มีกามุปาทานเป็นต้น ที่กล่าวไว้โดยอาการทั้งปวงในปฏิจจสมุปปาทนิทเทส. Anusayāti thāmagataṭṭhena kāmarāgānusayo, paṭigha, māna, diṭṭhi, vicikicchā, bhavarāga, avijjānusayoti evaṃ vuttā kāmarāgādayo satta. Te hi thāmagatattā punappunaṃ kāmarāgādīnaṃ uppattihetubhāvena anusentiyevāti anusayā. ชื่อว่าอนุสัย ได้แก่ กามราคะเป็นต้น ๗ ประการ คือ กามราคานุสัย ปฏิฆานุสัย มานานุสัย ทิฏฐานุสัย วิจิกิจฉานุสัย ภวราคานุสัย อวิชชานุสัย ที่ท่านกล่าวไว้โดยอรรถว่าถึงกำลัง (มีศักยภาพที่จะเกิดขึ้น) จริงอยู่ ธรรม ๗ ประการเหล่านั้น เพราะความเป็นธรรมที่ถึงกำลัง จึงตามนอนเนื่องอยู่โดยความเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นแห่งกามราคะเป็นต้นบ่อยๆ ฉะนั้นจึงชื่อว่าอนุสัย Malāti telañjanakalalaṃ viya sayañca asuddhattā, aññesañca asuddhabhāvakaraṇato lobhadosamohā tayo. ชื่อว่ามลทิน ได้แก่ โลภะ โทสะ โมหะ ๓ ประการ เพราะเป็นของไม่สะอาดด้วยตนเองด้วย ดุจเปลือกตมคือน้ำมันและเขม่า และเพราะกระทำความเป็นของไม่สะอาดแก่ธรรมอื่นด้วย Akusalakammapathāti akusalakammabhāvena ceva duggatīnañca pathabhāvena pāṇātipāto adinnādānaṃ kāmesumicchācāro musāvādo pisuṇavācā pharusavācā samphappalāpo abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhīti ime dasa. ชื่อว่าอกุศลกรรมบถ ได้แก่ ธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้ คือ ปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร มุสาวาท ปิสุณาวาจา ผรุสวาจา สัมผัปปลาปะ อภิชฌา พยาบาท มิจฉาทิฏฐิ เพราะความเป็นอกุศลกรรมด้วย และเพราะความเป็นทางแห่งทุคติด้วย Akusalacittuppādāti lobhamūlā aṭṭha dosamūlā dve mohamūlā dveti ime dvādasa. ชื่อว่าอกุศลจิตตุปบาท ได้แก่ จิต ๑๒ ดวงเหล่านี้ คือ โลภมูลจิต ๘ ดวง โทสมูลจิต ๒ ดวง และโมหมูลจิต ๒ ดวง 830. Iti etesaṃ saṃyojanādīnaṃ dhammānaṃ etāni yathāyogaṃ pahānakarāni. Kathaṃ? Saṃyojanesu tāva sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso apāyagamanīyā ca kāmarāgapaṭighāti ete pañca dhammā paṭhamañāṇavajjhā, sesā kāmarāgapaṭighā oḷārikā dutiyañāṇavajjhā, sukhumā tatiyañāṇavajjhā, rūparāgādayo pañcapi catutthañāṇavajjhā eva. Paratopi ca yattha yattha evasaddena niyamaṃ na karissāma. Tattha tattha yaṃ yaṃ ‘‘upariñāṇavajjho’’ti vakkhāma, so so purimañāṇehi hatāpāyagamanīyādibhāvova hutvā upariñāṇavajjho hotīti veditabbo. 830. มรรคญาณเหล่านี้ ย่อมกระทำการละซึ่งธรรมทั้งหลายมีสังโยชน์เป็นต้นเหล่านั้นตามสมควร อย่างไร? คือ ในสังโยชน์ทั้งหลาย บรรดาธรรม ๕ ประการเหล่านี้ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส และกามราคะกับปฏิฆะที่เป็นไปเพื่ออบาย เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ พึงกำจัด, กามราคะและปฏิฆะที่เหลือส่วนหยาบ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๒ พึงกำจัด, ส่วนละเอียด เป็นธรรมที่ญาณที่ ๓ พึงกำจัด, สังโยชน์ ๕ ประการมีรูปราคะเป็นต้นทั้งหมด เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ เท่านั้นพึงกำจัด และในข้อต่อไป ในที่ใดๆ ที่เราจักไม่กระทำข้อกำหนดด้วยเอวศัพท์ ในที่นั้นๆ ธรรมใดๆ ที่เราจักกล่าวว่า "เป็นธรรมที่ญาณเบื้องบนพึงกำจัด" พึงทราบว่า ธรรมนั้นๆ เป็นธรรมที่ญาณเบื้องบนพึงกำจัด ก็ต่อเมื่อความเป็นธรรมที่นำไปสู่อบายเป็นต้น อันญาณก่อนๆ กำจัดแล้ว Kilesesu diṭṭhivicikicchā paṭhamañāṇavajjhā, doso tatiyañāṇavajjho, lobhamohamānathinauddhaccaahirikaanottappāni catutthañāṇavajjhāni. ในกิเลสทั้งหลาย ทิฏฐิและวิจิกิจฉา เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ พึงกำจัด, โทสะ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๓ พึงกำจัด, โลภะ โมหะ มานะ ถีนะ อุทธัจจะ อหิริกะ อโนตตัปปะ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด Micchattesu micchādiṭṭhi musāvādo micchākammanto micchāājīvoti ime paṭhamañāṇavajjhā, micchāsaṅkappo pisuṇavācā pharusavācāti ime tatiyañāṇavajjhā, cetanāyeva cettha vācāti veditabbā. Samphappalāpamicchāvāyāmasatisamādhivimuttiñāṇāni catutthañāṇavajjhāni. ในมิจฉัตตะทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้ คือ มิจฉาทิฏฐิ มุสาวาท มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ พึงกำจัด, ธรรมเหล่านี้ คือ มิจฉาสังกัปปะ ปิสุณาวาจา ผรุสวาจา เป็นธรรมที่ญาณที่ ๓ พึงกำจัด, และในข้อนี้พึงทราบว่าเจตนานั่นแหละคือวาจา สัมผัปปลาปะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ มิจฉาวิมุตติ มิจฉาญาณะ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด Lokadhammesu paṭigho tatiyañāṇavajjho, anunayo catutthañāṇavajjho, yase ca pasaṃsāya ca anunayo catutthañāṇavajjhoti eke. Macchariyāni paṭhamañāṇavajjhāneva. ในโลกธรรมทั้งหลาย ปฏิฆะ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๓ พึงกำจัด, อนุนยะ (ความพอใจ) เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด อาจารย์บางพวกกล่าวว่า อนุนยะในยศและในสรรเสริญ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด มัจฉริยะทั้งหลาย เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ เท่านั้นพึงกำจัด Vipallāsesu anicce niccaṃ, anattani attāti ca saññācittadiṭṭhivipallāsā, dukkhe sukhaṃ, asubhe subhanti diṭṭhivipallāso cāti ime paṭhamañāṇavajjhā, asubhe subhanti saññācittavipallāsā tatiyañāṇavajjhā, dukkhe sukhanti saññācittavipallāsā catutthañāṇavajjhā. ในวิปลาสทั้งหลาย สัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส และทิฏฐิวิปลาสในสิ่งที่ไม่เที่ยงว่าเที่ยง และในสิ่งที่มิใช่ตนว่าตน และทิฏฐิวิปลาสในทุกข์ว่าสุข และในสิ่งไม่งามว่างาม เหล่านี้ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ พึงกำจัด, สัญญาวิปลาสและจิตตวิปลาสในสิ่งไม่งามว่างาม เป็นธรรมที่ญาณที่ ๓ พึงกำจัด, สัญญาวิปลาสและจิตตวิปลาสในทุกข์ว่าสุข เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด Ganthesu sīlabbataparāmasaidaṃsaccābhinivesakāyaganthā paṭhamañāṇavajjhā, byāpādakāyagantho tatiyañāṇavajjho, itaro catutthañāṇavajjho. ในคันถะทั้งหลาย สีลัพพตปรามาสกายคันถะและอิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ พึงกำจัด, พยาบาทกายคันถะ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๓ พึงกำจัด, คันถะที่เหลือ (อภิชฌากายคันถะ) เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด Agati paṭhamañāṇavajjhāva. อคติ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ เท่านั้นพึงกำจัด Āsavesu diṭṭhāsavo paṭhamañāṇavajjho, kāmāsavo tatiyañāṇavajjho, itare dve catutthañāṇavajjhā. Oghayogesupi eseva nayo. ในอาสวะทั้งหลาย ทิฏฐาสวะ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ พึงกำจัด, กามาสวะ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๓ พึงกำจัด, อาสวะ ๒ อย่างที่เหลือ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด แม้ในโอฆะและโยคะทั้งหลาย ก็นัยนี้เช่นกัน Nīvaraṇesu vicikicchānīvaraṇaṃ paṭhamañāṇavajjhaṃ, kāmacchando byāpādo kukkuccanti tīṇi tatiyañāṇavajjhāni, thinamiddhauddhaccāni catutthañāṇavajjhāni. ในนิวรณ์ทั้งหลาย วิจิกิจฉานิวรณ์ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ พึงกำจัด, นิวรณ์ ๓ อย่าง คือ กามฉันทะ พยาบาท กุกกุจจะ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๓ พึงกำจัด, ถีนมิทธะและอุทธัจจะ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด Parāmāso paṭhamañāṇavajjhova. ปรามาส เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ เท่านั้นพึงกำจัด Upādānesu sabbesampi lokiyadhammānaṃ vatthukāmavasena kāmāti āgatattā rūpārūparāgopi kāmupādāne patati, tasmā taṃ catutthañāṇavajjhaṃ, sesāni paṭhamañāṇavajjhāni. ในอุปาทานทั้งหลาย เพราะโลกิยธรรมแม้ทั้งหมด ท่านกล่าวว่า 'กามะ' โดยความเป็นวัตถุกาม ฉะนั้น แม้รูปราคะและอรูปราคะก็ตกอยู่ในกามุปาทาน, เพราะเหตุนั้น กามุปาทานนั้นจึงเป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด, ส่วนอุปาทานที่เหลือ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ พึงกำจัด Anusayesu diṭṭhivicikicchānusayā paṭhamañāṇavajjhāva, kāmarāgapaṭighānusayā tatiyañāṇavajjhā, mānabhavarāgāvijjānusayā catutthañāṇavajjhā. ในอนุสัยทั้งหลาย ทิฏฐานุสัยและวิจิกิจฉานุสัย เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ เท่านั้นพึงกำจัด, กามราคานุสัยและปฏิฆานุสัย เป็นธรรมที่ญาณที่ ๓ พึงกำจัด, มานานุสัย ภวราคานุสัย และอวิชชานุสัย เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด Malesu dosamalaṃ tatiyañāṇavajjhaṃ, itarāni catutthañāṇavajjhāni. ในมลทินทั้งหลาย โทสมลทิน เป็นธรรมที่ญาณที่ ๓ พึงกำจัด, มลทินที่เหลือ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด Akusalakammapathesu pāṇātipāto adinnādānaṃ micchācāro musāvādo micchādiṭṭhīti ime paṭhamañāṇavajjhā, pisuṇavācā pharusavācā byāpādoti tayo tatiyañāṇavajjhā, samphappalāpābhijjhā catutthañāṇavajjhā. ในอกุศลกรรมบถทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้ คือ ปาณาติบาต อทินนาทาน มิจฉาจาร มุสาวาท มิจฉาทิฏฐิ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ พึงกำจัด, ธรรม ๓ อย่าง คือ ปิสุณาวาจา ผรุสวาจา พยาบาท เป็นธรรมที่ญาณที่ ๓ พึงกำจัด, สัมผัปปลาปะและอภิชฌา เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด Akusalacittuppādesu cattāro diṭṭhigatasampayuttā vicikicchāsampayutto cāti pañca paṭhamañāṇavajjhāva, dve paṭighasampayuttā tatiyañāṇavajjhā, sesā catutthañāṇavajjhāti. ในอกุศลจิตตุปบาททั้งหลาย จิต ๕ ดวง คือ ทิฏฐิคตสัมปยุต ๔ ดวง และวิจิกิจฉาสัมปยุต ๑ ดวง เป็นธรรมที่ญาณที่ ๑ เท่านั้นพึงกำจัด, ปฏิฆสัมปยุต ๒ ดวง เป็นธรรมที่ญาณที่ ๓ พึงกำจัด, จิตที่เหลือ เป็นธรรมที่ญาณที่ ๔ พึงกำจัด Yañca yena vajjhaṃ, taṃ tena pahātabbaṃ nāma. Tena vuttaṃ ‘‘iti etesaṃ saṃyojanādīnaṃ dhammānaṃ etāni yathāyogaṃ pahānakarānī’’ti. ก็ธรรมใด อันญาณใดพึงกำจัด, ธรรมนั้น ชื่อว่าอันญาณนั้นพึงละ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มรรคญาณเหล่านี้ ย่อมกระทำการละซึ่งธรรมทั้งหลายมีสังโยชน์เป็นต้นเหล่านั้นตามสมควร" 831. Kiṃ panetāni ete dhamme atītānāgate pajahanti udāhu paccuppanneti. Kiṃ panettha yadi tāva atītānāgate, aphalo vāyāmo āpajjati. Kasmā? Pahātabbānaṃ natthitāya. Atha paccuppanne, tathāpi aphalo, vāyāmena saddhiṃ pahātabbānaṃ atthitāya, saṃkilesikā ca maggabhāvanā āpajjati, vippayuttatā vā kilesānaṃ, na ca paccuppannakileso cittavippayutto nāma atthīti. Nāyaṃ āveṇikā codanā. Pāḷiyaṃyeva hi ‘‘svāyaṃ kilese pajahati, atīte kilese pajahati, anāgate kilese pajahati, paccuppanne kilese pajahatī’’ti vatvā, puna ‘‘hañci atīte kilese pajahati, tenahi khīṇaṃ khepeti, niruddhaṃ nirodheti, vigataṃ vigameti, atthaṅgataṃ atthaṅgameti. Atītaṃ yaṃ natthi, taṃ pajahatī’’ti (paṭi. ma. 3.21) ca vatvā, ‘‘na atīte kilese pajahatī’’ti paṭikkhittaṃ. 831. ก็มรรคญาณเหล่านี้ ย่อมละธรรมเหล่านี้ที่เป็นอดีตและอนาคต หรือว่าเป็นปัจจุบัน? ในปัญหานี้มีคำอธิบายว่า ถ้าหากมรรคญาณละธรรมที่เป็นอดีตและอนาคต ความพยายามก็จะไม่มีผล เพราะเหตุไร? เพราะธรรมที่พึงละไม่มีอยู่ แต่ถ้าละธรรมที่เป็นปัจจุบัน ถึงอย่างนั้นความพยายามก็ไม่มีผล เพราะธรรมที่พึงละมีอยู่พร้อมกับความพยายาม, และมรรคภาวนาก็จะกลายเป็นสิ่งเศร้าหมอง หรือว่ากิเลสทั้งหลายก็จะกลายเป็นวิปปยุต (จากจิต), แต่กิเลสที่เป็นปัจจุบันชื่อว่าวิปปยุตจากจิตนั้นไม่มี คำถามนี้มิใช่คำถามเฉพาะในคัมภีร์นี้ จริงอยู่ แม้ในพระบาลี ท่านกล่าวไว้ว่า "บุคคลนั้นย่อมละกิเลส, เขาย่อมละกิเลสที่เป็นอดีต, ย่อมละกิเลสที่เป็นอนาคต, หรือย่อมละกิเลสที่เป็นปัจจุบัน" แล้วกล่าวอีกว่า "ถ้าหากเขาย่อมละกิเลสที่เป็นอดีต, เมื่อเป็นเช่นนั้น เขาก็ย่อมทำลายสิ่งที่สิ้นไปแล้วให้สิ้นไป, ย่อมทำให้สิ่งที่ดับแล้วดับไป, ย่อมทำให้สิ่งที่ปราศไปแล้วปราศไป, ย่อมทำให้สิ่งที่อัสดงคตแล้วอัสดงคตไป เขาย่อมละสิ่งที่เป็นอดีตซึ่งไม่มีอยู่" ดังนี้แล้ว จึงปฏิเสธว่า "เขามิได้ละกิเลสที่เป็นอดีต" Tathā ‘‘hañci anāgate kilese pajahati, tenahi ajātaṃ pajahati, anibbattaṃ pajahati, anuppannaṃ pajahati, apātubhūtaṃ pajahati. Anāgataṃ yaṃ natthi, taṃ pajahatī’’ti ca vatvā, ‘‘na anāgate kilese pajahatī’’ti paṭikkhittaṃ. ฉันนั้นเหมือนกัน ครั้นกล่าวว่า ‘ถ้าว่าบุคคลย่อมละกิเลสทั้งหลายในอนาคต, เพราะเหตุนั้น เขาย่อมละสิ่งที่ยังไม่เกิด, ย่อมละสิ่งที่ยังไม่บังเกิด, ย่อมละสิ่งที่ยังไม่เกิดขึ้น, ย่อมละสิ่งที่ยังไม่ปรากฏ. สิ่งใดที่เป็นอนาคตยังไม่มีอยู่, เขาย่อมละสิ่งนั้น’ ดังนี้แล้ว, จึงทรงปฏิเสธไว้ว่า ‘บุคคลย่อมไม่ละกิเลสทั้งหลายในอนาคต’ Tathā ‘‘hañci paccuppanne kilese pajahati, tenahi ratto rāgaṃ pajahati. Duṭṭho dosaṃ, mūḷho mohaṃ, vinibaddho mānaṃ, parāmaṭṭho diṭṭhiṃ, vikkhepagato uddhaccaṃ, aniṭṭhaṅgato vicikicchaṃ, thāmagato anusayaṃ pajahati. Kaṇhasukkā dhammā yuganaddhāva vattanti. Saṃkilesikā maggabhāvanā hotī’’ti ca vatvā, ‘‘na atīte kilese pajahati, na anāgate, na paccuppanne kilese pajahatī’’ti sabbaṃ paṭikkhipitvā, ‘‘tenahi natthi maggabhāvanā, natthi phalasacchikiriyā, natthi kilesappahānaṃ, natthi dhammābhisamayo’’ti pañhāpariyosāne ‘‘na hi natthi maggabhāvanā…pe… natthi dhammābhisamayo’’ti paṭijānitvā ‘‘yathā kathaṃ viyā’’ti vutte idaṃ vuttaṃ – ฉันนั้นเหมือนกัน ครั้นกล่าวว่า ‘ถ้าว่าบุคคลย่อมละกิเลสทั้งหลายในปัจจุบัน, เพราะเหตุนั้น ผู้กำหนัดอยู่ย่อมละราคะ, ผู้ประทุษร้ายอยู่ย่อมละโทสะ, ผู้หลงอยู่ย่อมละโมหะ, ผู้ถูกผูกมัดอยู่ย่อมละมานะ, ผู้ลูบคลำอยู่ย่อมละทิฏฐิ, ผู้ถึงความฟุ้งซ่านย่อมละอุทธัจจะ, ผู้ถึงความไม่ตกลงใจย่อมละวิจิกิจฉา, ผู้ถึงกำลังย่อมละอนุสัย. ธรรมฝ่ายดำและฝ่ายขาวย่อมเป็นไปคู่กันดุจเทียมแอก, การเจริญมรรคย่อมเป็นไปกับด้วยกิเลส’ ดังนี้แล้ว, และครั้นทรงปฏิเสธทั้งหมดว่า ‘บุคคลย่อมไม่ละกิเลสทั้งหลายในอดีต, ไม่ละในอนาคต, และไม่ละกิเลสทั้งหลายในปัจจุบัน’ ในตอนท้ายแห่งปัญหาว่า ‘ถ้าอย่างนั้น การเจริญมรรคก็ไม่มี, การทำให้แจ้งซึ่งผลก็ไม่มี, การละกิเลสก็ไม่มี, การตรัสรู้ธรรมก็ไม่มี’ ดังนี้แล้ว, ครั้นทรงรับรองว่า ‘การเจริญมรรคไม่มีก็หามิได้...ฯลฯ...การตรัสรู้ธรรมไม่มีก็หามิได้’ เมื่อมีผู้ทูลถามว่า ‘เป็นอย่างไร’ จึงตรัสคำนี้ไว้ว่า – ‘‘Seyyathāpi taruṇo rukkho ajātaphalo, tamenaṃ puriso mūle chindeyya, ye tassa rukkhassa ajātaphalā, te ajātāyeva na jāyanti, anibbattāyeva na nibbattanti, anuppannāyeva na uppajjanti, apātubhūtāyeva na pātubhavanti, evameva uppādo hetu uppādo paccayo kilesānaṃ nibbattiyāti uppāde ādīnavaṃ disvā anuppāde cittaṃ pakkhandati, anuppāde cittassa pakkhandattā ye āyūhanapaccayā kilesā nibbatteyyuṃ, te ajātāyeva na jāyanti…pe… apātubhūtāyeva na pātubhavanti, evaṃ hetunirodhā dukkhanirodho. Pavattaṃ hetu…pe… nimittaṃ hetu…pe… āyūhanā hetu…pe… anāyūhane cittassa pakkhandattā ye āyūhanapaccayā kilesā nibbatteyyuṃ, te ajātāyeva…pe… apātubhūtāyeva na pātubhavanti, evaṃ hetunirodhā dukkhanirodho. Evaṃ atthi maggabhāvanā, atthi phalasacchikiriyā, atthi kilesappahānaṃ, atthi dhammābhisamayo’’ti (paṭi. ma. 3.21). ‘เปรียบเหมือนต้นไม้อ่อนที่ยังไม่มีผล บุรุษพึงตัดต้นไม้นั้นที่โคน ผลทั้งหลายของต้นไม้นั้นที่ยังไม่เกิด ผลเหล่านั้นยังไม่เกิดแล้วนั่นแหละ ย่อมไม่เกิด, ยังไม่บังเกิดแล้วนั่นแหละ ย่อมไม่บังเกิด, ยังไม่เกิดขึ้นแล้วนั่นแหละ ย่อมไม่เกิดขึ้น, ยังไม่ปรากฏแล้วนั่นแหละ ย่อมไม่ปรากฏ, ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลเห็นโทษในความเกิดขึ้นว่า ‘ความเกิดขึ้นเป็นเหตุ ความเกิดขึ้นเป็นปัจจัยแห่งการบังเกิดของกิเลสทั้งหลาย’ ดังนี้แล้ว จิตย่อมแล่นไปในความไม่เกิดขึ้น, เพราะจิตแล่นไปในความไม่เกิดขึ้น กิเลสเหล่าใดพึงบังเกิดเพราะความเกิดขึ้นเป็นปัจจัย กิเลสเหล่านั้นยังไม่เกิดแล้วนั่นแหละ ย่อมไม่เกิด...ฯลฯ...ยังไม่ปรากฏแล้วนั่นแหละ ย่อมไม่ปรากฏ, ด้วยประการฉะนี้ เพราะเหตุดับไป ทุกข์จึงดับไป. ความเป็นไปเป็นเหตุ...ฯลฯ...นิมิตเป็นเหตุ...ฯลฯ...ความพยายามเป็นเหตุ...ฯลฯ...เพราะจิตแล่นไปในความไม่พยายาม กิเลสเหล่าใดพึงบังเกิดเพราะความพยายามเป็นปัจจัย กิเลสเหล่านั้นยังไม่เกิดแล้วนั่นแหละ...ฯลฯ...ยังไม่ปรากฏแล้วนั่นแหละ ย่อมไม่ปรากฏ, ด้วยประการฉะนี้ เพราะเหตุดับไป ทุกข์จึงดับไป. ด้วยประการฉะนี้ การเจริญมรรคมีอยู่, การทำให้แจ้งซึ่งผลมีอยู่, การละกิเลสมีอยู่, การตรัสรู้ธรรมมีอยู่’ ดังนี้ 832. Etena kiṃ dīpitaṃ hoti? Bhūmiladdhānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ dīpitaṃ hoti. Bhūmiladdhā pana kiṃ atītānāgatā udāhu paccuppannāti. Bhūmiladdhuppannā eva nāma te. 832. ด้วยพระบาลีนี้ ท่านแสดงอะไรไว้? ท่านแสดงการละกิเลสทั้งหลายที่เป็นภุมิลัทธะไว้. ก็กิเลสที่เป็นภุมิลัทธะ เป็นอดีต อนาคต หรือว่าเป็นปัจจุบัน? กิเลสเหล่านั้นชื่อว่า ภุมิลัทธุัปปันนะ นั่นเทียว. 833. Uppannaṃ hi vattamānabhūtāpagatokāsakatabhūmiladdhavasena anekappabhedaṃ. Tattha sabbampi uppādajarābhaṅgasamaṅgisaṅkhātaṃ vattamānuppannaṃ nāma. Ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddhaṃ anubhūtāpagatasaṅkhātaṃ kusalākusalaṃ uppādādittayaṃ anuppatvā niruddhaṃ bhūtāpagatasaṅkhātaṃ sesasaṅkhatañca bhūtāpagatuppannaṃ nāma. ‘‘Yānissa tāni pubbekatāni kammānī’’ti (ma. ni. 3.248) evamādinā nayena vuttaṃ kammaṃ atītampi samānaṃ aññaṃ vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassokāsaṃ katvā ṭhitattā tathā katokāsañca vipākaṃ anuppannampi samānaṃ evaṃ kate okāse ekantena uppajjanato okāsakatuppannaṃ nāma. Tāsu tāsu bhūmīsu asamūhataṃ akusalaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāma. 833. จริงอยู่ คำว่า อุปปันนะ (สิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว) มีหลายประเภท ด้วยอำนาจแห่งวัตตมานะ ภูตาปคตะ โอกาสกตะ และภุมิลัทธะ. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ธรรมทั้งหมดที่นับว่าประกอบด้วยความเกิด ความแก่ และความดับ ชื่อว่า วัตตมานุปปันนะ. กุศลและอกุศลที่ดับไปแล้วหลังจากเสวยรสของอารมณ์ อันนับได้ว่า อนุภูตาปคตะ (เสวยแล้วผ่านไป) และสังขตธรรมที่เหลือซึ่งดับไปแล้วหลังจากบรรลุถึงภาวะ ๓ คือ ความเกิดเป็นต้น อันนับได้ว่า ภูตาปคตะ (เป็นแล้วผ่านไป) ชื่อว่า ภูตาปคตุปปันนะ. กรรมที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า ‘กรรมเหล่านั้นอันบุคคลนั้นทำไว้แล้วในก่อน’ แม้จะเป็นอดีต แต่เพราะยังคงอยู่โดยการทำโอกาสให้แก่วิบากของตน ด้วยการห้ามวิบากอื่น และเพราะวิบากที่ได้รับโอกาสเช่นนั้นแล้ว แม้จะยังไม่เกิดขึ้น แต่เมื่อโอกาสถูกทำแล้วย่อมเกิดขึ้นอย่างแน่นอน จึงชื่อว่า โอกาสกตุปปันนะ. อกุศลที่ยังมิได้ถอนขึ้นในภูมินั้นๆ ชื่อว่า ภุมิลัทธุัปปันนะ. 834. Ettha ca bhūmiyā bhūmiladdhassa ca nānattaṃ veditabbaṃ. Bhūmīti hi vipassanāya ārammaṇabhūtā tebhūmakā pañcakkhandhā. Bhūmiladdhaṃ nāma tesu khandhesu uppattirahaṃ kilesajātaṃ. Tenahi sā bhūmi laddhā nāma hotīti tasmā bhūmiladdhanti vuccati, sā ca kho na ārammaṇavasena. Ārammaṇavasena hi sabbepi atītānāgate pariññātepi ca khīṇāsavānaṃ khandhe ārabbha kilesā uppajjanti mahākaccānauppalavaṇṇādīnaṃ khandhe ārabbha soreyyaseṭṭhi nandamāṇavakādīnaṃ viya. Yadi ca taṃ bhūmiladdhaṃ nāma siyā, tassa appaheyyato na koci bhavamūlaṃ pajaheyya. Vatthuvasena pana bhūmiladdhaṃ veditabbaṃ. Yattha yattha hi vipassanāya apariññātā khandhā uppajjanti, tattha tattha uppādato pabhuti tesu vaṭṭamūlaṃ kilesajātaṃ anuseti. Taṃ appahīnaṭṭhena bhūmiladdhanti veditabbaṃ. 834. ในเรื่องนี้ พึงทราบความแตกต่างกันแห่งภูมิและภุมิลัทธะ. จริงอยู่ คำว่า ภูมิ ได้แก่ เบญจขันธ์อันเป็นไปในภูมิ ๓ ซึ่งเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา. คำว่า ภุมิลัทธะ ได้แก่ หมู่กิเลสที่สมควรเกิดขึ้นในขันธ์เหล่านั้น. เพราะเหตุที่หมู่นั้นได้ภูมิแล้ว ฉะนั้นจึงเรียกว่า ภุมิลัทธะ, แต่การได้ภูมินั้น หาใช่ด้วยอำนาจแห่งอารมณ์ไม่. จริงอยู่ โดยอำนาจแห่งอารมณ์ กิเลสทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นโดยปรารภแม้ซึ่งขันธ์ทั้งหลายของพระขีณาสพทั้งในอดีตและอนาคตที่ท่านกำหนดรู้แล้ว เหมือนกิเลสที่เกิดขึ้นแก่โสเรยยเศรษฐีและนันทมาณพเป็นต้น โดยปรารภขันธ์ของพระมหากัจจานะและพระอุบลวรรณาเถรีเป็นต้น. และถ้าหากกิเลสนั้นจะพึงชื่อว่า ภุมิลัทธะ แล้วไซร้, เพราะกิเลสนั้นเป็นสิ่งที่ละไม่ได้ ก็จะไม่มีใครสามารถละรากเหง้าแห่งภพได้เลย. แต่พึงทราบภุมิลัทธะโดยอำนาจแห่งวัตถุ. จริงอยู่ ในสันดานใดๆ ขันธ์ทั้งหลายที่ยังมิได้กำหนดรู้ด้วยวิปัสสนาย่อมเกิดขึ้น, ในสันดานนั้นๆ หมู่กิเลสอันเป็นรากเหง้าแห่งวัฏฏะย่อมนอนเนื่องอยู่ในขันธ์เหล่านั้นจำเดิมแต่กาลที่เกิดขึ้น. พึงทราบว่า หมู่กิเลสนั้นชื่อว่า ภุมิลัทธะ เพราะอรรถว่ายังละไม่ได้. 835. Tattha ca yassa yesu khandhesu appahīnaṭṭhena anusayitā kilesā, tassa te eva khandhā tesaṃ kilesānaṃ vatthu, na aññesaṃ santakā khandhā. Atītakkhandhesu ca appahīnānusayitānaṃ kilesānaṃ atītakkhandhāva vatthu, na itare. Esa nayo anāgatādīsu. Tathā kāmāvacarakkhandhesu appahīnānusayitānaṃ kilesānaṃ kāmāvacarakkhandhāva vatthu, na itare. Esa nayo rūpārūpāvacaresu. Sotāpannādīsu pana yassa yassa ariyapuggalassa khandhesu taṃ taṃ vaṭṭamūlaṃ kilesajātaṃ tena tena maggena pahīnaṃ, tassa tassa te te khandhā pahīnānaṃ tesaṃ tesaṃ vaṭṭamūlakilesānaṃ avatthuto bhūmīti saṅkhaṃ na labhanti. Puthujjanassa sabbasova vaṭṭamūlakilesānaṃ appahīnattā yaṃkiñci kariyamānaṃ kammaṃ kusalaṃ akusalaṃ vā hoti. Iccassa kammakilesapaccayā vaṭṭaṃ vaṭṭati. Tassetaṃ vaṭṭamūlaṃ rūpakkhandheyeva, na vedanākkhandhādīsu. Viññāṇakkhandheyeva vā, na rūpakkhandhādīsūti na vattabbaṃ. Kasmā? Avisesena pañcasupi khandhesu anusayitattā. 835. อนึ่ง ในบรรดากิเลสเหล่านั้น กิเลสทั้งหลายที่ยังละไม่ได้นอนเนื่องอยู่ในขันธ์เหล่าใดของบุคคลใด ขันธ์เหล่านั้นนั่นแหละเป็นวัตถุ (อารมณ์) แห่งกิเลสเหล่านั้นของบุคคลนั้น ขันธ์ที่เป็นของบุคคลอื่นไม่เป็นวัตถุ และกิเลสทั้งหลายที่ยังละไม่ได้นอนเนื่องอยู่ในอดีตขันธ์ทั้งหลาย มีอดีตขันธ์เท่านั้นเป็นวัตถุ ขันธ์นอกนี้ไม่เป็น นัยนี้มีในอนาคตขันธ์เป็นต้นด้วย ฉันใดก็ฉันนั้น กิเลสทั้งหลายที่ยังละไม่ได้นอนเนื่องอยู่ในกามาวจรขันธ์ทั้งหลาย มีกามาวจรขันธ์เท่านั้นเป็นวัตถุ ขันธ์นอกนี้ไม่เป็น นัยนี้มีในรูปาวจรขันธ์และอรูปาวจรขันธ์ทั้งหลายด้วย ส่วนในพระอริยบุคคลทั้งหลายมีพระโสดาบันเป็นต้น กิเลสชาติที่เป็นมูลแห่งวัฏฏะกองนั้นๆ อันพระอริยบุคคลนั้นๆ ละได้แล้วด้วยมรรคนั้นๆ ในขันธ์เหล่าใด ขันธ์เหล่านั้นๆ ของพระอริยบุคคลนั้นๆ ย่อมไม่ถึงการนับว่าภูมิ เพราะไม่เป็นวัตถุแห่งวัฏฏมูลกิเลสเหล่านั้นๆ ที่ละได้แล้ว สำหรับปุถุชน เพราะยังละวัฏฏมูลกิเลสทั้งหลายไม่ได้โดยประการทั้งปวง กรรมอย่างใดอย่างหนึ่งที่ทำอยู่จึงเป็นกุศลหรืออกุศล ด้วยเหตุนี้ วัฏฏะย่อมหมุนไปแก่ปุถุชนนั้น เพราะมีกรรมและกิเลสเป็นปัจจัย วัฏฏมูลกิเลสของปุถุชนนั้นมีในรูปขันธ์เท่านั้น ไม่มีในเวทนาขันธ์เป็นต้น หรือมีในวิญญาณขันธ์เท่านั้น ไม่มีในรูปขันธ์เป็นต้น ดังนี้ ไม่พึงกล่าว เพราะเหตุไร เพราะนอนเนื่องอยู่ในขันธ์ ๕ ทั้งหมดโดยไม่เจาะจง 836. Kathaṃ? Pathavīrasādi viya rukkhe. Yathā hi mahārukkhe pathavītalaṃ adhiṭṭhāya pathavīrasañca āporasañca nissāya tappaccayā mūlakhandhasākhapasākhapallavapalāsapupphaphalehi vaḍḍhitvā nabhaṃ pūretvā yāva kappāvasānā bījaparamparāya rukkhapaveṇiṃ santānayamāne ṭhite taṃ pathavīrasādi mūleyeva, na khandhādīsu…pe… phaleyeva vā, na mūlādīsūti na vattabbaṃ. Kasmā? Avisesena sabbesu mūlādīsu anugatattāti. 836. อย่างไร เหมือนปฐวีรสเป็นต้นในต้นไม้ จริงอยู่ เปรียบเหมือนต้นไม้ใหญ่ ตั้งอยู่บนพื้นดิน อาศัยปฐวีรสและอาโปรส เจริญขึ้นด้วยราก ลำต้น กิ่ง กิ่งก้าน ใบอ่อน ใบแก่ ดอก และผล เพราะรสนั้นเป็นปัจจัย แผ่เต็มท้องฟ้า ดำรงสืบต่อเชื้อสายแห่งต้นไม้โดยลำดับแห่งพืชพันธุ์อยู่จนสิ้นกัปป์ เมื่อต้นไม้ดำรงอยู่ ปฐวีรสเป็นต้นนั้นมีอยู่ในรากเท่านั้น ไม่มีในลำต้นเป็นต้น...ฯลฯ...หรือมีอยู่ในผลเท่านั้น ไม่มีในรากเป็นต้น ดังนี้ ไม่พึงกล่าว เพราะเหตุไร เพราะซึมซาบไปในส่วนทั้งปวงมีรากเป็นต้นโดยไม่เจาะจง Yathā pana tasseva rukkhassa pupphaphalādīsu nibbinno koci puriso catūsu disāsu maṇḍūkakaṇṭakaṃ nāma visakaṇṭakaṃ ākoṭeyya, atha so rukkho tena visasamphassena phuṭṭho pathavīrasaāporasānaṃ pariyādiṇṇattā appasavanadhammataṃ āgamma puna santānaṃ nibbattetuṃ na sakkuṇeyya, evameva khandhapavattiyaṃ nibbinno kulaputto tassa purisassa catūsu disāsu rukkhe visayojanaṃ viya attano santāne catumaggabhāvanaṃ ārabhati. Athassa so khandhasantāno tena catumaggavisasamphassena sabbaso vaṭṭamūlakakilesānaṃ pariyādiṇṇattā kiriyabhāvamattaupagatakāyakammādisabbakammappabhedo hutvā āyatiṃ punabbhavānabhinibbattanadhammataṃ āgamma bhavantarasantānaṃ nibbattetuṃ na sakkoti. Kevalaṃ carimaviññāṇanirodhena nirindhano viya jātavedo anupādāno parinibbāyati, evaṃ bhūmiyā bhūmiladdhassa ca nānattaṃ veditabbaṃ. อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษคนหนึ่ง เบื่อหน่ายในดอกและผลเป็นต้นของต้นไม้นั้น พึงตอกหนามพิษชื่อว่าหนามหลังกบในทิศทั้งสี่ ลำดับนั้น ต้นไม้นั้นถูกสัมผัสแห่งพิษนั้นกระทบแล้ว เพราะปฐวีรสและอาโปรสสิ้นไป จึงถึงความเป็นสภาพไม่เกิดผล ไม่สามารถจะให้สันดานเกิดขึ้นได้อีก ฉันใด กุลบุตรผู้เบื่อหน่ายในความสืบต่อแห่งขันธ์ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมปรารภการเจริญมรรค ๔ ในสันดานของตน เหมือนการประกอบยาพิษที่ต้นไม้ในทิศทั้ง ๔ ของบุรุษนั้น ลำดับนั้น สันดานแห่งขันธ์ของกุลบุตรนั้น ถูกสัมผัสแห่งพิษคือมรรค ๔ กระทบแล้ว เพราะวัฏฏมูลกิเลสทั้งหลายสิ้นไปโดยประการทั้งปวง จึงมีกรรมทุกประเภทมีกายกรรมเป็นต้นถึงความเป็นเพียงกิริยาเท่านั้น ถึงความเป็นสภาพไม่เกิดภพใหม่อีกในอนาคต ไม่สามารถจะให้สันดานในภพอื่นเกิดขึ้นได้ เป็นแต่ว่า ด้วยการดับแห่งวิญญาณดวงสุดท้าย ย่อมปรินิพพานโดยไม่มีอุปาทาน เหมือนไฟที่ไม่มีเชื้อ ฉันนั้น พึงทราบความแตกต่างกันแห่งภูมิและกิเลสที่ได้ภูมิอย่างนี้ 837. Apica aparampi samudācāraārammaṇādhiggahitaavikkhambhitaasamūhatavasena catubbidhaṃ uppannaṃ. Tattha vattamānuppannameva samudācāruppannaṃ. Cakkhādīnaṃ pana āpāthagate ārammaṇe pubbabhāge anuppajjamānampi kilesajātaṃ ārammaṇassa adhiggahitattā eva aparabhāge ekantena uppattito ārammaṇādhiggahituppannanti vuccati, kalyāṇigāme piṇḍāya carato mahātissattherassa visabhāgarūpadassanena uppannakilesajātaṃ viya. Samathavipassanānaṃ aññataravasena avikkhambhitaṃ kilesajātaṃ cittasantatimanārūḷhampi uppattinivārakassa hetuno abhāvā avikkhambhituppannaṃ nāma. Samathavipassanāvasena pana vikkhambhitampi ariyamaggena asamūhatattā uppattidhammataṃ anatītatāya asamūhatuppannanti vuccati, ākāsena gacchantassa aṭṭhasamāpattilābhino therassa kusumitarukkhe upavane pupphāni uccinantassa madhurena sarena gāyato mātugāmassa gītasavanena uppannakilesajātaṃ viya. Tividhampi cetaṃ ārammaṇādhiggahitāvikkhambhitaasamūhatuppannaṃ bhūmiladdheneva saṅgahaṃ gacchatīti veditabbaṃ. 837. อีกประการหนึ่ง อุปปันนะ (กิเลสที่เกิดขึ้น) มี ๔ อย่างอีก โดยแบ่งเป็น สมุദാจารุปปันนะ อารัมมณาธิคคหิตุปปันนะ อวิกขัมภิตุปปันนะ และอสมูหตุปปันนะ ใน ๔ อย่างนั้น วัตตมานุปปันนะ (กิเลสที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน) นั่นแหละคือ สมุദാจารุปปันนะ ส่วนเมื่ออารมณ์มาสู่คลองแห่งจักษุเป็นต้น กิเลสชาติแม้ยังไม่เกิดขึ้นในเบื้องต้น แต่เพราะเหตุที่อารมณ์ถูกยึดถือไว้แล้วเท่านั้น จึงเกิดขึ้นโดยแน่นอนในภายหลัง เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า อารัมมณาธิคคหิตุปปันนะ เหมือนกิเลสชาติที่เกิดขึ้นแก่พระมหาติสสเถระผู้เที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านกัลยาณี เพราะเห็นวิสภาครูป กิเลสชาติที่ยังไม่ได้ข่มไว้ด้วยสมถะหรือวิปัสสนาอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ยังไม่ปรากฏขึ้นในจิตตสันดาน ก็ชื่อว่า อวิกขัมภิตุปปันนะ เพราะไม่มีเหตุป้องกันการเกิดขึ้น ส่วนกิเลสชาติที่ข่มไว้แล้วด้วยสมถะหรือวิปัสสนา แต่ยังมิได้ถอนขึ้นด้วยอริยมรรค เพราะยังไม่ล่วงพ้นสภาวะที่จะเกิดขึ้นได้ จึงเรียกว่า อสมูหตุปปันนะ เหมือนกิเลสชาติที่เกิดขึ้นแก่พระเถระผู้ได้สมาบัติ ๘ กำลังไปทางอากาศ เพราะได้ยินเสียงเพลงของมาตุคามผู้กำลังร้องเพลงด้วยเสียงอันไพเราะเก็บดอกไม้อยู่ในสวนป่าใกล้ต้นไม้ที่ออกดอก พึงทราบว่า อุปปันนะทั้ง ๓ อย่างนี้ คือ อารัมมณาธิคคหิตุปปันนะ อวิกขัมภิตุปปันนะ และอสมูหตุปปันนะ ย่อมสงเคราะห์เข้าด้วยภุมิลัทธกิเลสเท่านั้น 838. Iccetasmiṃ vuttappabhede uppanne yadetaṃ vattamānabhūtāpagatokāsakatasamudācārasaṅkhātaṃ catubbidhaṃ uppannaṃ, taṃ amaggavajjhattā kenacipi ñāṇena pahātabbaṃ na hoti. Yaṃ panetaṃ bhūmiladdhārammaṇādhiggahitaavikkhambhitaasamūhatasaṅkhātaṃ uppannaṃ, tassa taṃ uppannabhāvaṃ vināsayamānaṃ yasmā taṃ taṃ lokiyalokuttarañāṇaṃ uppajjati, tasmā taṃ sabbampi pahātabbaṃ hotīti. Evamettha ye yena pahātabbā dhammā, tesaṃ pahānañca jānitabbaṃ. 838. ในบรรดาอุปปันนะประเภทที่กล่าวแล้วนั้น อุปปันนะ ๔ อย่างนี้ คือ ที่นับว่าเป็น วัตตมานะ ภูตาปคตะ โอกาสกตะ และสมุദാจาระ ไม่เป็นธรรมที่พึงละได้ด้วยญาณใดๆ เพราะไม่เป็นธรรมที่มรรคจะพึงกำจัด ส่วนอุปปันนะ ๔ อย่างนี้ คือ ที่นับว่าเป็น ภุมิลัทธะ อารัมมณาธิคคหิตะ อวิกขัมภิตะ และอสมูหตะ เพราะเหตุที่โลกิยญาณและโลกุตรญาณนั้นๆ เกิดขึ้นทำลายความเป็นอุปปันนะนั้นเสีย เพราะเหตุนั้น อุปปันนะทั้งหมดนั้นจึงเป็นธรรมที่พึงละได้ ในเรื่องนี้ ธรรมเหล่าใดอันญาณใดพึงละได้ พึงทราบธรรมเหล่านั้นและการละธรรมเหล่านั้นอย่างนี้ Pariññādikiccakathā ปริญญาดิกิจจกถา 839. Kiccāni pariññādīni, yāni vuttāni abhisamayakāle; Tāni ca yathāsabhāvena, jānitabbāni sabbānīti. กิจทั้งหลายมีปริญญาเป็นต้น ที่ท่านกล่าวไว้ในกาลแห่งการตรัสรู้ กิจเหล่านั้นทั้งหมด พึงทราบโดยสภาวะที่แท้จริง Saccābhisamayakālaṃ hi etesu catūsu ñāṇesu ekekassa ekakkhaṇe pariññā pahānaṃ sacchikiriyā bhāvanāti etāni pariññādīni cattāri kiccāni vuttāni, tāni yathāsabhāvena jānitabbāni. Vuttaṃ hetaṃ porāṇehi – จริงอยู่ ในกาลแห่งการตรัสรู้สัจจะ กิจ ๔ อย่างมีปริญญาเป็นต้นเหล่านี้ คือ ปริญญา (การกำหนดรู้) ปหานะ (การละ) สัจฉิกิริยา (การทำให้แจ้ง) และภาวนา (การเจริญ) ท่านกล่าวไว้ว่ามีในขณะเดียวแห่งญาณแต่ละอย่างในบรรดาญาณ ๔ เหล่านี้ กิจเหล่านั้นพึงทราบโดยสภาวะที่แท้จริง สมดังที่โบราณาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า – ‘‘Yathā padīpo apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇe cattāri kiccāni karoti, vaṭṭiṃ jhāpeti, andhakāraṃ vidhamati, ālokaṃ parividaṃseti, sinehaṃ pariyādiyati, evameva maggañāṇaṃ apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇe cattāri saccāni abhisameti, dukkhaṃ pariññābhisamayena abhisameti, samudayaṃ pahānābhisamayena abhisameti, maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti, nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena abhisameti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Nirodhaṃ ārammaṇaṃ karitvā cattāripi saccāni pāpuṇāti passati paṭivijjhatī’’ti. เปรียบเหมือนประทีป ย่อมทำกิจ ๔ อย่างในขณะเดียวกัน ไม่ก่อนไม่หลังกัน คือ ย่อมเผาไส้ ย่อมกำจัดความมืด ย่อมแสดงแสงสว่าง ย่อมทำเชื้อให้สิ้นไป ฉันใด มรรคญาณก็ฉันนั้น ย่อมตรัสรู้สัจจะ ๔ ในขณะเดียวกัน ไม่ก่อนไม่หลังกัน คือ ย่อมตรัสรู้ทุกข์ด้วยปริญญาภิสมัย ย่อมตรัสรู้สมุทัยด้วยปหานาภิสมัย ย่อมตรัสรู้มรรคด้วยภาวนาภิสมัย ย่อมตรัสรู้นิโรธด้วยสัจฉิกิริยาภิสมัย ถามว่า ท่านกล่าวอะไรไว้ ตอบว่า ท่านกล่าวว่า (มรรคญาณ) ทำนิโรธให้เป็นอารมณ์แล้ว ย่อมถึง ย่อมเห็น ย่อมแทงตลอดสัจจะทั้ง ๔ Vuttampi cetaṃ ‘‘yo, bhikkhave, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passati, dukkhanirodhampi passati, dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadampi passatī’’ti (saṃ. ni. 5.1100) sabbaṃ veditabbaṃ. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้ไว้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเห็นทุกข์ ผู้นั้นย่อมเห็นแม้ทุกขสมุทัย ย่อมเห็นแม้ทุกขนิโรธ ย่อมเห็นแม้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ดังนี้ พึงทราบความทั้งหมด Aparampi vuttaṃ ‘‘maggasamaṅgissa ñāṇaṃ, dukkhepetaṃ ñāṇaṃ, dukkhasamudayepetaṃ ñāṇaṃ, dukkhanirodhepetaṃ ñāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapetaṃ ñāṇa’’nti (vibha. 794; paṭi. ma. 1.109). อีกอย่างหนึ่ง ตรัสไว้ว่า ‘ญาณของผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรค ญาณแม้นี้มีในทุกข์ ญาณแม้นี้มีในทุกขสมุทัย ญาณแม้นี้มีในทุกขนิโรธ ญาณแม้นี้มีในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ดังนี้ Tattha yathā padīpo vaṭṭiṃ jhāpeti, evaṃ maggañāṇaṃ dukkhaṃ parijānāti. Yathā andhakāraṃ vidhamati, evaṃ samudayaṃ pajahati. Yathā ālokaṃ parividaṃseti, evaṃ sahajātādipaccayatāya sammāsaṅkappādidhammasaṅkhātaṃ maggaṃ bhāveti. Yathā sinehaṃ pariyādiyati, evaṃ kilesapariyādānaṃ nirodhaṃ sacchikarotīti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. ในอุปมานั้น พึงทราบการเชื่อมโยงอุปมาดังนี้ คือ ประทีปย่อมเผาไส้ ฉันใด มรรคญาณย่อมกำหนดรู้ทุกข์ ฉันนั้น ประทีปย่อมกำจัดความมืด ฉันใด มรรคญาณย่อมละสมุทัย ฉันนั้น ประทีปย่อมแสดงแสงสว่าง ฉันใด มรรคญาณย่อมเจริญมรรคอันได้แก่ธรรมะมีสัมมาสังกัปปะเป็นต้น โดยเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น ฉันนั้น ประทีปย่อมทำเชื้อให้สิ้นไป ฉันใด มรรคญาณย่อมทำให้แจ้งซึ่งนิโรธอันเป็นที่สิ้นไปแห่งกิเลส ฉันนั้น 840. Aparo nayo – yathā sūriyo udayanto apubbaṃ acarimaṃ saha pātubhāvā cattāri kiccāni karoti, rūpagatāni obhāseti, andhakāraṃ vidhamati, ālokaṃ dasseti, sītaṃ paṭippassambheti, evameva maggañāṇaṃ…pe… nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena abhisameti. Idhāpi yathā sūriyo rūpagatāni obhāseti, evaṃ maggañāṇaṃ dukkhaṃ parijānāti. Yathā andhakāraṃ vidhamati, evaṃ samudayaṃ pajahati. Yathā ālokaṃ dasseti, evaṃ sahajātādipaccayatāya maggaṃ bhāveti. Yathā sītaṃ paṭippassambheti, evaṃ kilesapaṭippassaddhiṃ nirodhaṃ sacchikarotīti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. 840. อีกนัยหนึ่ง เปรียบเหมือนดวงอาทิตย์เมื่ออุทัยขึ้น ย่อมทำกิจ ๔ อย่างในขณะเดียวกัน ไม่ก่อนไม่หลังกัน พร้อมกับการปรากฏ คือ ย่อมส่องรูปให้สว่าง ย่อมกำจัดความมืด ย่อมแสดงแสงสว่าง ย่อมระงับความเย็น ฉันใด มรรคญาณก็ฉันนั้น...ฯลฯ... ย่อมตรัสรู้นิโรธด้วยสัจฉิกิริยาภิสมัย ในอุปมานี้ก็พึงทราบการเชื่อมโยงอุปมาดังนี้ คือ ดวงอาทิตย์ย่อมส่องรูปให้สว่าง ฉันใด มรรคญาณย่อมกำหนดรู้ทุกข์ ฉันนั้น ดวงอาทิตย์ย่อมกำจัดความมืด ฉันใด มรรคญาณย่อมละสมุทัย ฉันนั้น ดวงอาทิตย์ย่อมแสดงแสงสว่าง ฉันใด มรรคญาณย่อมเจริญมรรคโดยเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น ฉันนั้น ดวงอาทิตย์ย่อมระงับความเย็น ฉันใด มรรคญาณย่อมทำให้แจ้งซึ่งนิโรธอันเป็นที่สงบระงับแห่งกิเลส ฉันนั้น 841. Aparo nayo – yathā nāvā apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇe cattāri kiccāni karoti, orimatīraṃ pajahati, sotaṃ chindati, bhaṇḍaṃ vahati, pārimatīraṃ appeti, evameva maggañāṇaṃ…pe… nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena abhisameti. Etthāpi yathā nāvā orimatīraṃ pajahati, evaṃ maggañāṇaṃ dukkhaṃ parijānāti. Yathā sotaṃ chindati, evaṃ samudayaṃ pajahati. Yathā bhaṇḍaṃ vahati, evaṃ sahajātādipaccayatāya maggaṃ bhāveti. Yathā pārimatīraṃ appeti, evaṃ pārimatīrabhūtaṃ nirodhaṃ sacchikarotīti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. 841. อีกนัยหนึ่ง เปรียบเหมือนเรือ ย่อมทำกิจ ๔ อย่างในขณะเดียวกัน ไม่ก่อนไม่หลังกัน คือ ย่อมละฝั่งนี้ ย่อมตัดกระแสน้ำ ย่อมนำสินค้าไป ย่อมถึงฝั่งโน้น ฉันใด มรรคญาณก็ฉันนั้น...ฯลฯ... ย่อมตรัสรู้นิโรธด้วยสัจฉิกิริยาภิสมัย ในอุปมาแม้นี้ พึงทราบการเชื่อมโยงอุปมาดังนี้ คือ เรือย่อมละฝั่งนี้ ฉันใด มรรคญาณย่อมกำหนดรู้ทุกข์ ฉันนั้น เรือย่อมตัดกระแสน้ำ ฉันใด มรรคญาณย่อมละสมุทัย ฉันนั้น เรือย่อมนำสินค้าไป ฉันใด มรรคญาณย่อมเจริญมรรคโดยเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น ฉันนั้น เรือย่อมถึงฝั่งโน้น ฉันใด มรรคญาณย่อมทำให้แจ้งซึ่งนิโรธผู้เป็นดุจฝั่งโน้น ฉันนั้น 842. Evaṃ saccābhisamayakālasmiṃ ekakkhaṇe catunnaṃ kiccānaṃ vasena pavattañāṇassa panassa soḷasahākārehi tathaṭṭhena cattāri kiccāni ekapaṭivedhāni honti. Yathāha – 842. ก็ในกาลแห่งการตรัสรู้สัจจะอย่างนี้ ญาณที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งกิจ ๔ อย่างในขณะเดียวนั้น มีกิจ ๔ อย่างที่ถูกแทงตลอดเป็นอันเดียวกัน โดยสภาวะที่แท้จริงด้วยอาการ ๑๖ อย่าง ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า – ‘‘Kathaṃ tathaṭṭhena cattāri kiccāni ekapaṭivedhāni? Soḷasahi ākārehi tathaṭṭhena cattāri kiccāni ekapaṭivedhāni. Dukkhassa pīḷanaṭṭho, saṅkhataṭṭho, santāpaṭṭho, vipariṇāmaṭṭho, tathaṭṭho. Samudayassa āyūhanaṭṭho, nidānaṭṭho, saṃyogaṭṭho, palibodhaṭṭho, tathaṭṭho. Nirodhassa nissaraṇaṭṭho, vivekaṭṭho, asaṅkhataṭṭho, amataṭṭho, tathaṭṭho. Maggassa niyyānaṭṭho, hetuṭṭho, dassanaṭṭho, adhipateyyaṭṭho, tathaṭṭho. Imehi soḷasahi ākārehi tathaṭṭhena cattāri saccāni ekasaṅgahitāni. Yaṃ ekasaṅgahitaṃ, taṃ ekattaṃ. Yaṃ ekattaṃ, taṃ ekena ñāṇena paṭivijjhatīti cattāri saccāni ekapaṭivedhānī’’ti (paṭi. ma. 2.11). ถามว่า กิจ ๔ อย่างถูกแทงตลอดเป็นอันเดียวกันโดยสภาวะที่แท้จริงอย่างไร ตอบว่า กิจ ๔ อย่างถูกแทงตลอดเป็นอันเดียวกันโดยสภาวะที่แท้จริงด้วยอาการ ๑๖ อย่าง สภาวะที่แท้จริงของทุกข์ คือ สภาวะที่เบียดเบียน สภาวะที่ถูกปรุงแต่ง สภาวะที่เร่าร้อน สภาวะที่แปรปรวน สภาวะที่แท้จริงของสมุทัย คือ สภาวะที่ประมวลมา สภาวะที่เป็นเหตุเกิด สภาวะที่เป็นเครื่องประกอบ สภาวะที่เป็นเครื่องกังวล สภาวะที่แท้จริงของนิโรธ คือ สภาวะที่สลัดออก สภาวะที่สงัด สภาวะที่ไม่ถูกปรุงแต่ง สภาวะที่ไม่ตาย สภาวะที่แท้จริงของมรรค คือ สภาวะที่นำออก สภาวะที่เป็นเหตุ สภาวะที่เห็น สภาวะที่เป็นใหญ่ สัจจะ ๔ ท่านสงเคราะห์เป็นอันเดียวกันโดยสภาวะที่แท้จริงด้วยอาการ ๑๖ อย่างเหล่านี้ สิ่งใดถูกสงเคราะห์เป็นอันเดียวกัน สิ่งนั้นเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน สิ่งใดเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน สิ่งนั้นย่อมถูกแทงตลอดด้วยญาณอันเดียว ฉะนั้น สัจจะ ๔ จึงถูกแทงตลอดเป็นอันเดียวกัน 843. Tattha siyā yadā dukkhādīnaṃ aññepi rogagaṇḍādayo atthā atthi, atha kasmā cattāroyeva vuttāti. Ettha vadāma, aññasaccadassanavasena āvibhāvato. ‘‘Tattha katamaṃ dukkhe ñāṇaṃ? Dukkhaṃ ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā’’tiādinā (vibha. 794; paṭi. ma. 1.109) hi nayena ekekasaccārammaṇavasenāpi saccañāṇaṃ vuttaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, dukkhaṃ passati, samudayampi so passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1100) nayena ekaṃ saccaṃ ārammaṇaṃ katvā sesesupi kiccanipphattivasenāpi vuttaṃ. 843. ในข้อนั้น อาจมีคำถามว่า เมื่อทุกข์เป็นต้น ยังมีสภาวะอื่นอีก เช่น เป็นโรค เป็นฝี เป็นต้นอยู่ เหตุไรจึงกล่าวไว้เพียง ๔ อย่างเท่านั้น ในคำถามนั้น เราขอตอบว่า เพราะสภาวะเหล่านั้นปรากฏโดยอำนาจแห่งการเห็นสัจจะอื่น จริงอยู่ สัจจญาณท่านกล่าวไว้แม้โดยอำนาจแห่งการปรารภสัจจะแต่ละอย่างตามนัยเป็นต้นว่า ‘ในสัจจะเหล่านั้น ญาณในทุกข์เป็นไฉน ปัญญา ความรู้ทั่ว...ที่เกิดขึ้นปรารภทุกข์’ และกล่าวไว้แม้โดยอำนาจแห่งการสำเร็จกิจในสัจจะที่เหลือด้วยการทำสัจจะหนึ่งให้เป็นอารมณ์ตามนัยเป็นต้นว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเห็นทุกข์ ผู้นั้นย่อมเห็นแม้สมุทัย’ Tattha yadā ekekaṃ saccaṃ ārammaṇaṃ karoti, tadā samudayadassanena tāva sabhāvato pīḷanalakkhaṇassāpi dukkhassa, yasmā taṃ āyūhanalakkhaṇena samudayena āyūhitaṃ saṅkhataṃ rāsikataṃ, tasmāssa so saṅkhataṭṭho āvibhavati. Yasmā pana maggo kilesasantāpaharo susītalo, tasmāssa maggassa dassanena santāpaṭṭho āvibhavati āyasmato nandassa accharādassanena sundariyā anabhirūpabhāvo viya. Avipariṇāmadhammassa pana nirodhassa dassanenassa vipariṇāmaṭṭho āvibhavatīti vattabbamevettha natthi. ในข้อนั้น เมื่อทำสัจจะแต่ละอย่างให้เป็นอารมณ์ ก่อนอื่น สภาวะที่ถูกปรุงแต่งของทุกข์ซึ่งมีสภาวะที่เบียดเบียนเป็นลักษณะโดยธรรมชาติ ย่อมปรากฏด้วยการเห็นสมุทัย เพราะเหตุว่า ทุกข์นั้นถูกสมุทัยซึ่งมีสภาวะที่ประมวลมาเป็นลักษณะ ประมวลมา ปรุงแต่ง รวบรวมไว้ ฉะนั้น สภาวะที่ถูกปรุงแต่งนั้นของทุกข์จึงปรากฏ อนึ่ง เพราะเหตุว่า มรรคเป็นเครื่องกำจัดความเร่าร้อนแห่งกิเลส เย็นสนิท ฉะนั้น สภาวะที่เร่าร้อนของทุกข์จึงปรากฏด้วยการเห็นมรรคนั้น เปรียบเหมือนความเป็นผู้ไม่งามของนางสุนทรีปรากฏแก่ท่านพระนันทะเพราะเห็นนางอัปสร ส่วนสภาวะที่แปรปรวนของทุกข์นั้น ย่อมปรากฏด้วยการเห็นนิโรธซึ่งมีสภาวะที่ไม่แปรปรวนเป็นธรรมดา ข้อนี้ไม่จำต้องกล่าวเลย Tathā sabhāvato āyūhanalakkhaṇassāpi samudayassa, dukkhadassanena nidānaṭṭho āvibhavati asappāyabhojanato uppannabyādhidassanena bhojanassa byādhinidānabhāvo viya. Visaṃyogabhūtassa nirodhassa dassanena saṃyogaṭṭho. Niyyānabhūtassa ca maggassa dassanena palibodhaṭṭhoti. ฉันนั้นเหมือนกัน แม้สมุทัยสัจจะซึ่งมีสภาวะคือการประมวลมาเป็นลักษณะ เมื่อเห็นทุกขสัจจะ อรรถว่าเป็นเหตุย่อมปรากฏ เหมือนความเป็นเหตุแห่งโรคของโภชนะ ย่อมปรากฏเพราะเห็นโรคที่เกิดขึ้นจากโภชนะอันไม่เป็นที่สบาย ฉันนั้น เมื่อเห็นนิโรธสัจจะอันเป็นธรรมปราศจากเครื่องประกอบ อรรถว่าเป็นเครื่องประกอบ (ด้วยทุกข์) ย่อมปรากฏ และเมื่อเห็นมรรคสัจจะอันเป็นธรรมเครื่องนำออก อรรถว่าเป็นเครื่องผูกพันย่อมปรากฏ Tathā nissaraṇalakkhaṇassāpi nirodhassa, avivekabhūtassa samudayassa dassanena vivekaṭṭho āvibhavati. Maggadassanena asaṅkhataṭṭho, iminā hi anamataggasaṃsāre maggo nadiṭṭhapubbo, sopi ca sappaccayattā saṅkhatoyevāti appaccayadhammassa asaṅkhatabhāvo ativiya pākaṭo hoti. Dukkhadassanena panassa amataṭṭho āvibhavati, dukkhaṃ hi visaṃ, amataṃ nibbānanti. ฉันนั้นเหมือนกัน แม้นิโรธสัจจะซึ่งมีการสลัดออกเป็นลักษณะ เมื่อเห็นสมุทัยสัจจะอันเป็นธรรมไม่สงัด อรรถว่าเป็นธรรมสงัดย่อมปรากฏ เมื่อเห็นมรรคสัจจะ อรรถว่าเป็นธรรมที่ปัจจัยไม่ปรุงแต่ง (อสังขตะ) ย่อมปรากฏ จริงอยู่ มรรคนี้อันโยคีบุคคลนี้ไม่เคยเห็นมาก่อนในสงสารที่กำหนดเบื้องต้นเบื้องปลายไม่ได้ แม้มรรคนั้นเล่า ก็เพราะเป็นธรรมมีปัจจัย จึงเป็นสังขตธรรมนั่นเอง ฉะนั้น ความเป็นอสังขตธรรมของนิพพานอันเป็นธรรมไม่มีปัจจัย จึงปรากฏชัดอย่างยิ่ง แต่เมื่อเห็นทุกขสัจจะ อรรถว่าเป็นอมตะของนิโรธสัจจะนั้นย่อมปรากฏ เพราะว่าทุกข์เป็นดังยาพิษ นิพพานเป็นอมตธรรม Tathā niyyānalakkhaṇassāpi maggassa, samudayadassanena ‘‘nāyaṃ hetu nibbānassa pattiyā, ayaṃ hetū’’ti hetuṭṭho āvibhavati. Nirodhadassanena dassanaṭṭho, paramasukhumāni rūpāni passato ‘‘vippasannaṃ vata me cakkhū’’nti cakkhussa vippasannabhāvo viya. Dukkhadassanena adhipateyyaṭṭho, anekarogāturakapaṇajanadassanena issarajanassa uḷārabhāvo viyāti evamettha salakkhaṇavasena ekekassa, aññasaccadassanavasena ca itaresaṃ tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ āvibhāvato ekekassa cattāro cattāro atthā vuttā. Maggakkhaṇe pana sabbe cete atthā ekeneva dukkhādīsu catukiccena ñāṇena paṭivedhaṃ gacchantīti. Ye pana nānābhisamayaṃ icchanti, tesaṃ uttaraṃ abhidhamme kathāvatthusmiṃ vuttameva. ฉันนั้นเหมือนกัน แม้มรรคสัจจะซึ่งมีธรรมเครื่องนำออกเป็นลักษณะ เมื่อเห็นสมุทัยสัจจะ อรรถว่าเป็นเหตุย่อมปรากฏว่า ‘ตัณหานี้ไม่ใช่เหตุเพื่อบรรลุนิพพาน, มรรคนี้เป็นเหตุ’ เมื่อเห็นนิโรธสัจจะ อรรถว่าเป็นการเห็นย่อมปรากฏ เหมือนความเป็นผู้ผ่องใสแห่งจักษุของบุคคลผู้เห็นรูปอันละเอียดอย่างยิ่งว่า ‘โอหนอ จักษุของเราผ่องใส’ ฉันนั้น เมื่อเห็นทุกขสัจจะ อรรถว่าเป็นใหญ่ย่อมปรากฏ เหมือนความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ของพระราชา เพราะเห็นคนป่วยไข้และคนอนาถาจำนวนมาก ฉันนั้น ในสัจจะ ๔ นี้ ท่านกล่าวอรรถ ๔ อย่างๆ ของสัจจะแต่ละอย่าง ด้วยอำนาจแห่งสภาวลักษณะของตนอย่างหนึ่ง และเพราะความปรากฏแห่งอรรถ ๓ อย่างๆ ของสัจจะที่เหลือ ด้วยอำนาจแห่งการเห็นสัจจะอื่นอีกอย่างหนึ่ง แต่ในขณะแห่งมรรค อรรถเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมถึงการแทงตลอดด้วยญาณอันเดียวเท่านั้น ซึ่งมีกิจ ๔ อย่างในทุกข์เป็นต้น ส่วนอาจารย์เหล่าใดปรารถนาการตรัสรู้ต่างขณะกัน คำตอบแก่ท่านเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในคัมภีร์กถาวัตถุ ในอภิธรรมนั่นเทียว Pariññādippabhedakathā กถาว่าด้วยประเภทแห่งปริญญาเป็นต้น 844. Idāni yāni tāni pariññādīni cattāri kiccāni vuttāni, tesu – 844. บัดนี้ กิจ ๔ อย่าง คือ ปริญญาเป็นต้น เหล่าใดที่ท่านกล่าวไว้แล้ว ในกิจ ๔ อย่างนั้น Tividhā hoti pariññā, tathā pahānampi sacchikiriyāpi; Dve bhāvanā abhimatā, vinicchayo tattha ñātabbo. ปริญญามี ๓ อย่าง, ประหาณและสัจฉิกิริยาก็เหมือนกัน, ส่วนภาวนามี ๒ อย่าง, พึงทราบวินิจฉัยในกิจเหล่านั้นดังนี้ 845. Tividhā hoti pariññāti ñātapariññā tīraṇapariññā pahānapariññāti evaṃ pariññā tividhā hoti. Tattha ‘‘abhiññāpaññā ñātaṭṭhena ñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 1.20) evaṃ uddisitvā ‘‘ye ye dhammā abhiññātā honti, te te dhammā ñātā hontī’’ti (paṭi. ma. 1.75) evaṃ saṅkhepato, ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyyaṃ. Kiñca, bhikkhave, sabbaṃ abhiññeyyaṃ? Cakkhuṃ, bhikkhave, abhiññeyya’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.2) nayena vitthārato vuttā ñātapariññā nāma. Tassā sappaccayanāmarūpābhijānanā āveṇikā bhūmi. 845. คำว่า ปริญญามี ๓ อย่าง ความว่า ปริญญามี ๓ อย่าง คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา ในปริญญา ๓ อย่างนั้น ปริญญาที่ท่านยกขึ้นแสดงไว้โดยย่อว่า ‘ปัญญาเครื่องรู้ยิ่ง เป็นญาณในอรรถว่ารู้’ ดังนี้ และว่า ‘ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งอันบุคคลรู้ยิ่งแล้ว ธรรมเหล่านั้นชื่อว่ารู้แล้ว’ ดังนี้ โดยย่อ และโดยพิสดารด้วยนัยมีอาทิว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงอันบุคคลพึงรู้ยิ่ง, ภิกษุทั้งหลาย ก็สิ่งทั้งปวงอันบุคคลพึงรู้ยิ่งคืออะไร? คือ จักขุอันบุคคลพึงรู้ยิ่ง’ ดังนี้ ชื่อว่าญาตปริญญา ภูมิเฉพาะของญาตปริญญานั้น คือการรู้แจ้งนามรูปพร้อมทั้งปัจจัย 846. ‘‘Pariññāpaññā tīraṇaṭṭhena ñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 1.21) evaṃ uddisitvā pana ‘‘ye ye dhammā pariññātā honti, te te dhammā tīritā hontī’’ti (paṭi. ma. 1.75) evaṃ saṅkhepato, ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, pariññeyyaṃ. Kiñca, bhikkhave, sabbaṃ pariññeyyaṃ? Cakkhuṃ, bhikkhave, pariññeyya’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.21) nayena vitthārato vuttā tīraṇapariññā nāma. Tassā kalāpasammasanato paṭṭhāya aniccaṃ dukkhamanattāti tīraṇavasena pavattamānāya yāva anulomā āveṇikā bhūmi. 846. ส่วนปริญญาที่ท่านยกขึ้นแสดงไว้ว่า ‘ปัญญาเครื่องกำหนดรู้ เป็นญาณในอรรถว่าพิจารณา’ ดังนี้ และว่า ‘ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งอันบุคคลกำหนดรู้แล้ว ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าพิจารณาแล้ว’ ดังนี้ โดยย่อ และโดยพิสดารด้วยนัยมีอาทิว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงอันบุคคลพึงกำหนดรู้, ภิกษุทั้งหลาย ก็สิ่งทั้งปวงอันบุคคลพึงกำหนดรู้คืออะไร? คือ จักขุอันบุคคลพึงกำหนดรู้’ ดังนี้ ชื่อว่าตีรณปริญญา ภูมิเฉพาะของตีรณปริญญานั้น ซึ่งเป็นไปโดยอาการพิจารณาว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ตั้งแต่กลาปสัมมสนะไปจนถึงอนุโลมญาณ 847. ‘‘Pahānapaññā pariccāgaṭṭhena ñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 1.22) evaṃ pana uddisitvā ‘‘ye ye dhammā pahīnā honti, te te dhammā pariccattā hontī’’ti (paṭi. ma. 1.75) evaṃ vitthārato vuttā ‘‘aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatī’’tiādinayappavattā pahānapariññā. Tassā bhaṅgānupassanato paṭṭhāya yāva maggañāṇā bhūmi, ayaṃ idha adhippetā. 847. ส่วนปริญญาที่ท่านยกขึ้นแสดงไว้ว่า ‘ปัญญาเครื่องละ เป็นญาณในอรรถว่าสละ’ ดังนี้ และที่ท่านกล่าวไว้โดยพิสดารว่า ‘ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งอันบุคคลละได้แล้ว ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าสละได้แล้ว’ ดังนี้ ซึ่งเป็นไปโดยนัยมีอาทิว่า ‘บุคคลย่อมละนิจจสัญญาด้วยอนิจจานุปัสสนา’ ชื่อว่าปหานปริญญา ภูมิของปหานปริญญานั้น ตั้งแต่ภังคานุปัสสนาไปจนถึงมรรคญาณ ปหานปริญญานี้แหละที่ประสงค์ในที่นี้ Yasmā vā ñātatīraṇapariññāyopi tadatthāyeva, yasmā ca ye dhamme pajahati, te niyamato ñātā ceva tīritā ca honti, tasmā pariññāttayampi iminā pariyāyena maggañāṇassa kiccanti veditabbaṃ. อีกอย่างหนึ่ง เพราะญาตปริญญาและตีรณปริญญาก็มีเพื่อประโยชน์แก่ปหานปริญญานั้นนั่นแหละ และเพราะบุคคลย่อมละธรรมเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นสิ่งที่รู้แล้วและพิจารณาแล้วโดยแน่นอน ฉะนั้น พึงทราบว่า แม้ปริญญาทั้ง ๓ ก็เป็นกิจของมรรคญาณโดยปริยายนี้ 848. Tathā pahānampīti pahānampi hi vikkhambhanappahānaṃ tadaṅgappahānaṃ samucchedappahānanti pariññā viya tividhameva hoti. Tattha yaṃ sasevāle udake pakkhittena ghaṭena sevālassa viya tena tena lokiyasamādhinā nīvaraṇādīnaṃ paccanīkadhammānaṃ vikkhambhanaṃ, idaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma. Pāḷiyaṃ pana ‘‘vikkhambhanappahānañca nīvaraṇānaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ bhāvayato’’ti (paṭi. ma. 1.24) nīvaraṇānaññeva vikkhambhanaṃ vuttaṃ, taṃ pākaṭattā vuttanti veditabbaṃ. Nīvaraṇāni hi jhānassa pubbabhāgepi pacchābhāgepi na sahasā cittaṃ ajjhottharanti, vitakkādayo appitakkhaṇeyeva. Tasmā nīvaraṇānaṃ vikkhambhanaṃ pākaṭaṃ. 848. คำว่า ประหาณก็เหมือนกัน ความว่า แม้ประหาณก็มี ๓ อย่างเหมือนปริญญา คือ วิกขัมภนปหาน ตทังคปหาน และสมุจเฉทปหาน ในประหาณ ๓ อย่างนั้น การข่มธรรมที่เป็นข้าศึกมีนิวรณ์เป็นต้น ด้วยโลกิยสมาธินั้นๆ เหมือนการแหวกไปแห่งจอกแหนด้วยหม้อที่โยนลงไปในน้ำมีจอกแหน ฉันใด นี้ชื่อว่าวิกขัมภนปหาน แต่ในบาลีท่านกล่าวไว้แต่การข่มนิวรณ์ว่า ‘วิกขัมภนปหานแห่งนิวรณ์ของบุคคลผู้เจริญปฐมฌาน’ พึงทราบว่า ที่ท่านกล่าวไว้อย่างนั้นเพราะเป็นสิ่งที่ปรากฏชัด จริงอยู่ นิวรณ์ทั้งหลายย่อมไม่ครอบงำจิตโดยฉับพลัน ทั้งในปุพพภาคและปัจฉาภาคของฌาน ส่วนวิตกเป็นต้น (ย่อมไม่มี) ในอัปปนาขณะเท่านั้น ฉะนั้น การข่มนิวรณ์จึงเป็นสิ่งที่ปรากฏชัด 849. Yaṃ pana rattibhāge samujjalitena padīpena andhakārassa viya tena tena vipassanāya avayavabhūtena ñāṇaṅgena paṭipakkhavaseneva tassa tassa pahātabbadhammassa pahānaṃ, idaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma. Seyyathidaṃ – nāmarūpaparicchedena tāva sakkāyadiṭṭhiyā. Paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhiyā ceva kaṅkhāmalassa ca. Kalāpasammasanena ‘‘ahaṃ mamā’’ti samūhagāhassa. Maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya. Udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā. Vayadassanena sassatadiṭṭhiyā. Bhayatupaṭṭhānena sabhaye abhayasaññāya. Ādīnavadassanena assādasaññāya. Nibbidānupassanena abhiratisaññāya. Muñcitukamyatāya amuñcitukāmabhāvassa. Paṭisaṅkhānena appaṭisaṅkhānassa. Upekkhāya anupekkhanassa. Anulomena saccapaṭilomagāhassa pahānaṃ. 849. อนึ่ง การละธรรมที่ควรละนั้นๆ ด้วยอำนาจแห่งธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ โดยองค์แห่งญาณนั้นๆ อันเป็นส่วนหนึ่งแห่งวิปัสสนา เปรียบเหมือนการกำจัดความมืดด้วยประทีปที่จุดสว่างในเวลากลางคืน การละนี้ชื่อว่า ตทังคปหาน. เป็นไฉน? คือ การละสักกายทิฏฐิด้วยนามรูปปริจเฉทญาณ. การละอเหตุกทิฏฐิ วิสมเหตุกทิฏฐิ และมลทินคือความสงสัย ด้วยปัจจยปริคคหญาณ. การละความยึดถือโดยความเป็นกลุ่มก้อนว่า 'เรา' 'ของเรา' ด้วยกลาปสัมมสนญาณ. การละความจำหมายในทางมิใช่ทางว่าเป็นทาง ด้วยมัคคามัคควัฏฐานญาณ. การละอุจเฉททิฏฐิด้วยอุทยทัสสนญาณ. การละสัสสตทิฏฐิด้วยวยทัสสนญาณ. การละความจำหมายในสิ่งที่มีภัยว่าไม่มีภัย ด้วยภยตูปัฏฐานญาณ. การละความจำหมายในความยินดี ด้วยอาทีนวทัสสนญาณ. การละความจำหมายในความเพลิดเพลิน ด้วยนิพพิทานุปัสสนา. การละความไม่ต้องการจะสละ ด้วยมุญจิตุกัมยตาญาณ. การละความไม่พิจารณา ด้วยปฏิสังขานุปัสสนา. การละความไม่วางเฉย ด้วยอุเบกขาญาณ. การละความยึดถืออันเป็นข้าศึกต่อสัจจะ ด้วยอนุโลมญาณ. Yaṃ vā pana aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu aniccānupassanāya niccasaññāya. Dukkhānupassanāya sukhasaññāya. Anattānupassanāya attasaññāya. Nibbidānupassanāya nandiyā. Virāgānupassanāya rāgassa. Nirodhānupassanāya samudayassa. Paṭinissaggānupassanāya ādānassa. Khayānupassanāya ghanasaññāya. Vayānupassanāya āyūhanassa. Vipariṇāmānupassanāya dhuvasaññāya. Animittānupassanāya nimittassa. Appaṇihitānupassanāya paṇidhiyā. Suññatānupassanāya abhinivesassa. Adhipaññādhammavipassanāya sārādānābhinivesassa. Yathābhūtañāṇadassanena sammohābhinivesassa. Ādīnavānupassanāya ālayābhinivesassa. Paṭisaṅkhānupassanāya appaṭisaṅkhāya. Vivaṭṭānupassanāya saṃyogābhinivesassa pahānaṃ. Idampi tadaṅgappahānameva. อีกอย่างหนึ่ง การละในมหาวิปัสสนา ๑๘ ประการ คือ การละนิจจสัญญาด้วยอนิจจานุปัสสนา, การละสุขสัญญาด้วยทุกขานุปัสสนา, การละอัตตสัญญาด้วยอนัตตานุปัสสนา, การละความเพลิดเพลินด้วยนิพพิทานุปัสสนา, การละราคะด้วยวิราคานุปัสสนา, การละสมุทัยด้วยนิโรธานุปัสสนา, การละความยึดมั่นด้วยปฏินิสสัคคานุปัสสนา, การละฆนสัญญาด้วยขยานุปัสสนา, การละความพยายามด้วยวยานุปัสสนา, การละธุวสัญญาด้วยวิปริณามานุปัสสนา, การละนิมิตด้วยอนิมิตตานุปัสสนา, การละความปรารถนาด้วยอัปปณิหิตานุปัสสนา, การละความยึดมั่นด้วยสุญญตานุปัสสนา, การละความยึดมั่นว่ามีสาระด้วยอธิปัญญาธัมมวิปัสสนา, การละความยึดมั่นด้วยความหลงด้วยยถาภูตญาณทัสสนะ, การละความยึดมั่นในอาลัยด้วยอาทีนวานุปัสสนา, การละความไม่พิจารณาด้วยปฏิสังขานุปัสสนา, การละความยึดมั่นในสังโยชน์ด้วยวิวัฏฏานุปัสสนา, แม้นี้ก็เป็นตทังคปหานเหมือนกัน 850. Tattha yathā aniccānupassanādīhi sattahi niccasaññādīnaṃ pahānaṃ hoti, taṃ bhaṅgānupassane vuttameva. 850. บรรดาอนุปัสสนาเหล่านั้น การละนิจจสัญญาเป็นต้น ด้วยอนุปัสสนา ๗ ประการ มีอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น เป็นอย่างไรนั้น ได้กล่าวไว้แล้วในภังคานุปัสสนา Khayānupassanāti pana ghanavinibbhogaṃ katvā aniccaṃ khayaṭṭhenāti evaṃ khayaṃ passato ñāṇaṃ. Tena ghanasaññāya pahānaṃ hoti. ส่วนขยานุปัสสนา คือ ญาณของผู้ที่เห็นความสิ้นไปอย่างนี้ว่า ไม่เที่ยงโดยความหมายว่าสิ้นไป เพราะทำลายความเป็นก้อนเสีย การละฆนสัญญา ย่อมมีได้ด้วยญาณนั้น Vayānupassanāti – วยานุปัสสนา คือ – Ārammaṇānvayena, ubho ekavavatthānā; Nirodhe adhimuttatā, vayalakkhaṇavipassanāti. – วิปัสสนาที่กำหนดอารมณ์ทั้งสองเป็นอันเดียวกันโดยอนุโลมตามอารมณ์ และความน้อมใจไปในนิโรธ ชื่อว่า วยลักขณวิปัสสนา ดังนี้ Evaṃ vuttā paccakkhato ceva anvayato ca saṅkhārānaṃ bhaṅgaṃ disvā tasmiññeva bhaṅgasaṅkhāte nirodhe adhimuttatā, tāya āyūhanassa pahānaṃ hoti. Yesaṃ hi atthāya āyūheyya, ‘‘te evaṃ vayadhammā’’ti vipassato āyūhane cittaṃ na namati. วยานุปัสสนาที่ท่านกล่าวไว้อย่างนี้ คือ ความน้อมใจไปในนิโรธที่เรียกว่าภังคะนั้นแหละ เพราะเห็นความแตกดับของสังขารทั้งหลายทั้งโดยประจักษ์และโดยอนุมาน การละความพยายามย่อมมีได้ด้วยวยานุปัสสนานั้น จริงอยู่ จิตของผู้เห็นอยู่ว่า 'สังขารเหล่านั้นมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาอย่างนี้' ย่อมไม่น้อมไปในความพยายามเพื่อประโยชน์แก่สังขารเหล่าใด Vipariṇāmānupassanāti rūpasattakādivasena taṃ taṃ paricchedaṃ atikkamma aññathāpavattidassanaṃ. Uppannassa vā jarāya ceva maraṇena ca dvīhākārehi vipariṇāmadassanaṃ, tāya dhuvasaññāya pahānaṃ hoti. วิปริณามานุปัสสนา คือ การเห็นความแปรเป็นอย่างอื่นโดยล่วงเลยขีดกำหนดนั้นๆ ด้วยอำนาจแห่งรูปสัตตกะเป็นต้น หรือการเห็นความแปรปรวนโดยอาการ ๒ อย่าง คือ โดยชราและมรณะของสิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว การละธุวสัญญา ย่อมมีได้ด้วยวิปริณามานุปัสสนานั้น Animittānupassanāti aniccānupassanāva, tāya niccanimittassa pahānaṃ hoti. อนิมิตตานุปัสสนา ก็คืออนิจจานุปัสสนานั่นเอง การละนิจจนิมิต ย่อมมีได้ด้วยอนิมิตตานุปัสสนานั้น Appaṇihitānupassanāti dukkhānupassanāva, tāya sukhapaṇidhisukhapatthanāpahānaṃ hoti. อัปปณิหิตานุปัสสนา ก็คือทุกขานุปัสสนานั่นเอง การละความตั้งปรารถนาในสุขและความมุ่งหวังในสุข ย่อมมีได้ด้วยอัปปณิหิตานุปัสสนานั้น Suññatānupassanāti anattānupassanāva, tāya ‘‘atthi attā’’ti abhinivesassa pahānaṃ hoti. สุญญตานุปัสสนา ก็คืออนัตตานุปัสสนานั่นเอง การละความยึดมั่นว่า 'อัตตามีอยู่' ย่อมมีได้ด้วยสุญญตานุปัสสนานั้น Adhipaññādhammavipassanāti – อธิปัญญาธัมมวิปัสสนา คือ – ‘‘Ārammaṇañca paṭisaṅkhā, bhaṅgañca anupassati; Suññato ca upaṭṭhānaṃ, adhipaññā vipassanā’’ti. – วิปัสสนาที่พิจารณาอารมณ์ ตามเห็นความแตกดับ และมีความว่างปรากฏ ชื่อว่า อธิปัญญาวิปัสสนา ดังนี้ Evaṃ vuttā rūpādiārammaṇaṃ jānitvā tassa ca ārammaṇassa tadārammaṇassa ca cittassa bhaṅgaṃ disvā ‘‘saṅkhārāva bhijjanti, saṅkhārānaṃ maraṇaṃ, na añño koci atthī’’ti bhaṅgavasena suññataṃ gahetvā pavattā vipassanā. Sā adhipaññā ca dhammesu ca vipassanāti katvā adhipaññādhammavipassanāti vuccati, tāya niccasārābhāvassa ca attasārābhāvassa ca suṭṭhu diṭṭhattā sārādānābhinivesassa pahānaṃ hoti. วิปัสสนาที่ท่านกล่าวไว้อย่างนี้ คือ วิปัสสนาที่เกิดขึ้นโดยรู้ชัดอารมณ์มีรูปเป็นต้นแล้ว เห็นความแตกดับของอารมณ์นั้นและของจิตที่มีอารมณ์นั้น แล้วยึดเอาความว่างโดยอำนาจแห่งความแตกดับว่า 'สังขารทั้งหลายเท่านั้นย่อมแตกดับ ความตายเป็นของสังขารทั้งหลาย ไม่มีผู้อื่นใด (ที่ตาย)' วิปัสสนานั้นท่านเรียกว่า อธิปัญญาธัมมวิปัสสนา เพราะเป็นอธิปัญญาด้วย และเป็นวิปัสสนาในธรรมทั้งหลายด้วย การละความยึดมั่นว่ามีสาระ ย่อมมีได้ด้วยวิปัสสนานั้น เพราะเห็นความไม่มีสาระคือความเที่ยงและความไม่มีสาระคืออัตตาเป็นอย่างดี Yathābhūtañāṇadassananti sappaccayanāmarūpapariggaho, tena ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādivasena ceva, ‘‘issarato loko sambhotī’’tiādivasena ca pavattassa sammohābhinivesassa pahānaṃ hoti. ยถาภูตญาณทัสสนะ คือ การกำหนดรู้นามรูปพร้อมทั้งปัจจัย การละความยึดมั่นด้วยความหลงที่เกิดขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า 'เราได้มีแล้วในอดีตกาลหรือหนอ' และโดยนัยเป็นต้นว่า 'โลกเกิดขึ้นจากพระอิศวร' ย่อมมีได้ด้วยยถาภูตญาณทัสสนะนั้น Ādīnavānupassanāti bhayatupaṭṭhānavasena uppannaṃ sabbabhavādīsu ādīnavadassanañāṇaṃ, tena ‘‘kiñci allīyitabbaṃ na dissatī’’ti ālayābhinivesassa pahānaṃ hoti. อาทีนวานุปัสสนา คือ ญาณที่เห็นโทษในภพทั้งปวงเป็นต้น อันเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งภยตูปัฏฐานญาณ การละความยึดมั่นในอาลัย ย่อมมีได้ด้วยญาณนั้น เพราะไม่เห็นสิ่งใดๆ ที่ควรยึดเหนี่ยว Paṭisaṅkhānupassanāti muñcanassa upāyakaraṇaṃ paṭisaṅkhāñāṇaṃ, tena appaṭisaṅkhāya pahānaṃ hoti. ปฏิสังขานุปัสสนา คือ ปฏิสังขาญาณอันกระทำซึ่งอุบายแห่งการสละ การละความไม่พิจารณา ย่อมมีได้ด้วยญาณนั้น Vivaṭṭānupassanāti saṅkhārupekkhā ceva anulomañca. Tadā hissa cittaṃ īsakapoṇe padumapalāse udakabindu viya sabbasmā saṅkhāragatā patilīyati, patikuṭati, pativattatīti vuttaṃ. Tasmā tāya saṃyogābhinivesassa pahānaṃ hoti, kāmasaṃyogādikassa kilesābhinivesassa kilesappavattiyā pahānaṃ hotīti attho. Evaṃ vitthārato tadaṅgappahānaṃ veditabbaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘tadaṅgappahānañca diṭṭhigatānaṃ nibbedhabhāgiyaṃ samādhiṃ bhāvayato’’ti (paṭi. ma. 1.24) saṅkhepeneva vuttaṃ. วิวัฏฏานุปัสสนา คือ สังขารุเปกขาญาณและอนุโลมญาณ. จริงอยู่ ในขณะนั้น ท่านกล่าวว่า จิตของโยคีนั้นย่อมหดหู่ งอเข้า ถอยกลับจากสังขารคตะทั้งปวง เหมือนหยาดน้ำบนใบบัวที่เอนเล็กน้อย. เพราะฉะนั้น การละความยึดมั่นในสังโยชน์ ย่อมมีได้ด้วยวิวัฏฏานุปัสสนานั้น อธิบายว่า การละความยึดมั่นในกิเลส คือความเกิดขึ้นแห่งกิเลส มีกามสังโยชน์เป็นต้น ย่อมมีได้. พึงทราบตทังคปหานโดยพิสดารอย่างนี้. ส่วนในบาลี ท่านกล่าวไว้โดยย่อเท่านั้นว่า 'ตทังคปหาน คือ การละทิฏฐิทั้งหลายของผู้เจริญสมาธิอันเป็นส่วนแห่งการทำลายกิเลส' 851. Yaṃ pana asanivicakkābhihatassa rukkhassa viya ariyamaggañāṇena saṃyojanādīnaṃ dhammānaṃ yathā na puna pavatti, evaṃ pahānaṃ, idaṃ samucchedappahānaṃ nāma. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘samucchedappahānañca lokuttaraṃ khayagāmimaggaṃ bhāvayato’’ti (paṭi. ma. 1.24). Iti imesu tīsu pahānesu samucchedappahānameva idha adhippetaṃ. Yasmā pana tassa yogino pubbabhāge vikkhambhanatadaṅgappahānānipi tadatthāneva, tasmā pahānattayampi iminā pariyāyena maggañāṇassa kiccanti veditabbaṃ. Paṭirājānaṃ vadhitvā rajjaṃ pattena hi yampi tato pubbe kataṃ, sabbaṃ ‘‘idañcidañca raññā kata’’ntiyeva vuccati. 851. ส่วนการละธรรมทั้งหลายมีสังโยชน์เป็นต้น ด้วยอริยมรรคญาณ เพื่อไม่ให้กลับเกิดขึ้นได้อีก เหมือนต้นไม้ที่ถูกสายฟ้าฟาดแล้วไม่งอกงามขึ้นได้อีก การละอย่างนี้ชื่อว่าสมุจเฉทปหาน การละที่ตรัสหมายถึงไว้ว่า "สมุจเฉทปหานของท่านผู้เจริญโลกุตรขยคามิมรรค" ดังนี้ ในบรรดาปหาน ๓ อย่างนี้ ประสงค์เอาสมุจเฉทปหานเท่านั้นในที่นี้ แต่เพราะว่าแม้กระทั่งวิกขัมภนปหานและตทังคปหานในเบื้องต้นของโยคีนั้น ก็เป็นไปเพื่อสมุจเฉทปหานนั้นเหมือนกัน ฉะนั้น พึงทราบว่าแม้ปหานทั้ง ๓ ก็เป็นกิจของมรรคญาณโดยปริยายนี้ จริงอยู่ การงานใดที่บุคคลผู้ฆ่าพระราชาที่เป็นข้าศึกแล้วได้ราชสมบัติทำไว้ก่อนหน้านั้น การงานทั้งหมดนั้นย่อมถูกกล่าวถึงว่า "การงานนี้ๆ พระราชาได้ทรงทำแล้ว" ดังนี้เท่านั้น 852. Sacchikiriyāpīti lokiyasacchikiriyā lokuttarasacchikiriyāti dvedhā bhinnāpi lokuttarāya dassanabhāvanāvasena bhedato tividhā hoti. Tattha ‘‘paṭhamassa jhānassa lābhīmhi, vasīmhi, paṭhamajjhānaṃ sacchikataṃ mayā’’tiādinā (pārā. 203-204) nayena āgatā paṭhamajjhānādīnaṃ phassanā lokiyasacchikiriyā nāma. Phassanāti adhigantvā ‘‘idaṃ mayā adhigata’’nti paccakkhato ñāṇaphassena phusanā. Imameva hi atthaṃ sandhāya ‘‘sacchikiriyā paññā phassanaṭṭhe ñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 1.24) uddisitvā ‘‘ye ye dhammā sacchikatā honti, te te dhammā phassitā hontī’’ti (paṭi. ma. 1.75) sacchikiriyaniddeso vutto. 852. แม้สัจฉิกิริยา (การทำให้แจ้ง) ก็แบ่งเป็น ๒ อย่าง คือ โลกิยสัจฉิกิริยา และโลกุตรสัจฉิกิริยา แต่เพราะโลกุตรสัจฉิกิริยาแบ่งได้อีกโดยอำนาจแห่งทัสสนะและภาวนา จึงมี ๓ อย่าง ในบรรดาสัจฉิกิริยา ๓ อย่างนั้น การสัมผัสธรรมมีปฐมฌานเป็นต้น ที่มาโดยนัยเป็นอาทิว่า "เราเป็นผู้ได้ปฐมฌาน เป็นผู้ชำนาญในปฐมฌาน ปฐมฌานเราทำให้แจ้งแล้ว" ชื่อว่าโลกิยสัจฉิกิริยา คำว่า "การสัมผัส" หมายถึง การสัมผัสด้วยญาณสัมผัสโดยประจักษ์ว่า "ธรรมนี้เราบรรลุแล้ว" ครั้นบรรลุแล้ว จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเนื้อความนี้นั่นแหละ จึงทรงยกขึ้นแสดงว่า "ปัญญาคือสัจฉิกิริยา เป็นญาณในอรรถว่าสัมผัส" แล้วตรัสสัจฉิกิริยานิทเทสไว้ว่า "ธรรมเหล่าใดๆ อันบุคคลทำให้แจ้งแล้ว ธรรมเหล่านั้นๆ อันบุคคลสัมผัสแล้ว" Apica attano santāne anuppādetvāpi ye dhammā kevalaṃ aparappaccayena ñāṇena ñātā, te sacchikatā honti. Teneva hi ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, sacchikātabbaṃ. Kiñca, bhikkhave, sabbaṃ sacchikātabbaṃ? Cakkhu, bhikkhave, sacchikātabba’’ntiādi (paṭi. ma. 1.29) vuttaṃ. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมเหล่าใด แม้ยังไม่ให้เกิดขึ้นในสันดานของตน แต่บุคคลรู้ได้ด้วยญาณที่ไม่ต้องอาศัยปัจจัยจากผู้อื่นเท่านั้น ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าอันบุคคลทำให้แจ้งแล้ว เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงอันบุคคลพึงทำให้แจ้ง ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าคือสิ่งทั้งปวงอันบุคคลพึงทำให้แจ้ง? ภิกษุทั้งหลาย จักษุอันบุคคลพึงทำให้แจ้ง" เป็นต้น Aparampi vuttaṃ ‘‘rūpaṃ passanto sacchikaroti. Vedanaṃ…pe… viññāṇaṃ passanto sacchikaroti. Cakkhuṃ…pe… jarāmaraṇaṃ…pe… amatogadhaṃ nibbānaṃ passanto sacchikarotīti. Ye ye dhammā sacchikatā honti, te te dhammā phassitā hontī’’ti (paṭi. ma. 1.29). ยังมีคำตรัสไว้อีกว่า "เมื่อเห็นรูป ย่อมทำให้แจ้ง เมื่อเห็นเวทนา...ฯลฯ... เมื่อเห็นวิญญาณ ย่อมทำให้แจ้ง เมื่อเห็นจักษุ...ฯลฯ... ชรามรณะ...ฯลฯ... เมื่อเห็นนิพพานอันหยั่งลงสู่อมตะ ย่อมทำให้แจ้ง ธรรมเหล่าใดๆ อันบุคคลทำให้แจ้งแล้ว ธรรมเหล่านั้นๆ อันบุคคลสัมผัสแล้ว" Paṭhamamaggakkhaṇe pana nibbānadassanaṃ dassanasacchikiriyā. Sesamaggakkhaṇesu bhāvanāsacchikiriyāti. Sā duvidhāpi idha adhippetā. Tasmā dassanabhāvanāvasena nibbānassa sacchikiriyā imassa ñāṇassa kiccanti veditabbaṃ. ส่วนการเห็นนิพพานในขณะแห่งมรรคที่หนึ่ง ชื่อว่าทัสสนสัจฉิกิริยา (การทำให้แจ้งด้วยการเห็น) ในขณะแห่งมรรคที่เหลือ ชื่อว่าภาวนาสัจฉิกิริยา (การทำให้แจ้งด้วยการเจริญ) สัจฉิกิริยาทั้ง ๒ อย่างนั้น ประสงค์เอาในที่นี้ ฉะนั้น พึงทราบว่า การทำให้แจ้งซึ่งนิพพานโดยอำนาจแห่งทัสสนะและภาวนา เป็นกิจของญาณนี้ 853. Dve bhāvanā abhimatāti bhāvanā pana lokiyabhāvanā lokuttarabhāvanāti dveyeva abhimatā. Tattha lokiyānaṃ sīlasamādhipaññānaṃ uppādanaṃ, tāhi ca santānavāsanaṃ lokiyabhāvanā. Lokuttarānaṃ uppādanaṃ, tāhi ca santānavāsanaṃ lokuttarabhāvanā. Tāsu idha lokuttarā adhippetā. Lokuttarāni hi sīlādīni catubbidhampetaṃ ñāṇaṃ uppādeti. Tesaṃ sahajātapaccayāditāya tehi ca santānaṃ vāsetīti lokuttarabhāvanāvassa kiccanti. 853. คำว่า "ภาวนา ๒ อย่างเป็นที่ประสงค์" หมายถึง ประสงค์เอาภาวนาเพียง ๒ อย่าง คือ โลกิยภาวนา และโลกุตรภาวนา ในภาวนา ๒ อย่างนั้น การทำให้ศีล สมาธิ ปัญญาที่เป็นโลกิยะเกิดขึ้น และการอบรมสันดานด้วยธรรมเหล่านั้น ชื่อว่าโลกิยภาวนา การทำให้ศีล สมาธิ ปัญญาที่เป็นโลกุตระเกิดขึ้น และการอบรมสันดานด้วยธรรมเหล่านั้น ชื่อว่าโลกุตรภาวนา ในภาวนา ๒ อย่างนั้น ประสงค์เอาโลกุตรภาวนาในที่นี้ จริงอยู่ ญาณทั้ง ๔ นี้ย่อมทำให้ศีลเป็นต้นที่เป็นโลกุตระเกิดขึ้น เพราะความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้นของธรรมเหล่านั้น และย่อมอบรมสันดานด้วยธรรมเหล่านั้น ฉะนั้น โลกุตรภาวนาจึงเป็นกิจของญาณนี้ Evaṃ – ด้วยประการฉะนี้ Kiccāni pariññādīni, yāni vuttāni abhisamayakāle; Tāni ca yathāsabhāvena, jānitabbāni sabbānīti. กิจทั้งหลายมีปริญญาเป็นต้น ที่ท่านกล่าวไว้ในกาลแห่งการตรัสรู้ กิจทั้งหมดนั้น อันบุคคลพึงรู้ตามสภาวะ Ettāvatā ca – และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ‘‘Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvaya’’nti. – "นรชนผู้มีปัญญา ตั้งมั่นอยู่ในศีลแล้ว พึงเจริญจิตและปัญญา" Evaṃ sarūpeneva ābhatāya paññābhāvanāya vidhānadassanatthaṃ yaṃ vuttaṃ ‘‘mūlabhūtā dve visuddhiyo sampādetvā sarīrabhūtā pañca visuddhiyo sampādentena bhāvetabbā’’ti, taṃ vitthāritaṃ hoti. Kathaṃ bhāvetabbāti ayañca pañho vissajjitoti. คำที่กล่าวไว้เพื่อแสดงวิธีแห่งปัญญาภาวนาที่นำมาแสดงโดยสรุปอย่างนี้ว่า "บุคคลผู้ทำวิสุทธิ ๒ ที่เป็นมูลให้บริบูรณ์แล้ว ทำวิสุทธิ ๕ ที่เป็นสรีระให้บริบูรณ์ พึงเจริญ" คำนั้นเป็นอันขยายความให้พิสดารแล้ว และปัญหานี้ว่า "พึงเจริญอย่างไร" ก็เป็นอันวิสัชนาแล้ว Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ที่รจนาขึ้นเพื่อความปราโมทย์แห่งสาธุชน ฉะนี้ Paññābhāvanādhikāre ในอธิการว่าด้วยปัญญาภาวนา Ñāṇadassanavisuddhiniddeso nāma ชื่อ ญาณทัสสนวิสุทธินิทเทส Bāvīsatimo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๒๒ 23. Paññābhāvanānisaṃsaniddeso 23. ปัญญาภาวนานิสังส-นิทเทส (ปริจเฉทที่ ๒๓) Ānisaṃsapakāsanā ประกาศอานิสงส์ 854. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘paññābhāvanāya ko ānisaṃso’’ti, tattha vadāma. Ayañhi paññābhāvanā nāma anekasatānisaṃsā. Tassā dīghenāpi addhunā na sukaraṃ vitthārato ānisaṃsaṃ pakāsetuṃ. Saṅkhepato panassā nānākilesaviddhaṃsanaṃ, ariyaphalarasānubhavanaṃ, nirodhasamāpattisamāpajjanasamatthatā, āhuneyyabhāvādisiddhīti ayamānisaṃso veditabbo. 854. ส่วนคำที่กล่าวไว้ว่า "อะไรเป็นอานิสงส์ของปัญญาภาวนา" เราจะกล่าวแก้ในคำนั้น อันว่าปัญญาภาวนานี้มีอานิสงส์หลายร้อยอย่าง การจะประกาศอานิสงส์ของปัญญาภาวนานั้นโดยพิสดาร แม้โดยกาลยาวนานก็ทำได้ไม่ง่าย แต่โดยย่อ พึงทราบอานิสงส์ของปัญญาภาวนานี้ คือ การกำจัดกิเลสต่างๆ การได้เสวยรสแห่งอริยผล ความสามารถในการเข้าถึงนิโรธสมาบัติ และความสำเร็จแห่งความเป็นอาหุไนยบุคคลเป็นต้น Nānākilesaviddhaṃsanakathā กถาว่าด้วยการกำจัดกิเลสต่างๆ 855. Tattha yaṃ nāmarūpaparicchedato paṭṭhāya sakkāyadiṭṭhādīnaṃ vasena nānākilesaviddhaṃsanaṃ vuttaṃ, ayaṃ lokikāya paññābhāvanāya ānisaṃso. Yaṃ ariyamaggakkhaṇe saṃyojanādīnaṃ vasena nānākilesaviddhaṃsanaṃ vuttaṃ, ayaṃ lokuttarāya paññābhāvanāya ānisaṃsoti veditabbo. 855. ในอานิสงส์เหล่านั้น การกำจัดกิเลสต่างๆ โดยอำนาจแห่งสักกายทิฏฐิเป็นต้น จำเดิมแต่นามรูปปริจเฉท ที่กล่าวแล้วนั้น นี้เป็นอานิสงส์ของโลกิยปัญญาภาวนา การกำจัดกิเลสต่างๆ โดยอำนาจแห่งสังโยชน์เป็นต้น ในขณะแห่งอริยมรรค ที่กล่าวแล้วนั้น พึงทราบว่า นี้เป็นอานิสงส์ของโลกุตรปัญญาภาวนา Bhīmavegānupatitā, asanīva siluccaye; Vāyuvegasamuṭṭhito, araññamiva pāvako. เหมือนสายฟ้าที่ตกลงมาด้วยความเร็วอันน่ากลัวเหนือยอดเขา เหมือนไฟป่าที่เกิดจากแรงลมในป่า Andhakāraṃ viya ravi, satejujjalamaṇḍalo; Dīgharattānupatitaṃ, sabbānatthavidhāyakaṃ. เหมือนดวงอาทิตย์มีมณฑลรุ่งเรืองด้วยเดชกำจัดความมืด (ปัญญาย่อมกำจัดข่ายกิเลส) อันติดตามมาตลอดกาลนาน เป็นผู้ก่อความพินาศทั้งปวง Kilesajālaṃ paññā hi, viddhaṃsayati bhāvitā; Sandiṭṭhikamato jaññā, ānisaṃsamimaṃ idha. จริงอยู่ ปัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว ย่อมกำจัดข่ายแห่งกิเลสได้ เพราะฉะนั้น พึงทราบอานิสงส์ที่เห็นได้ด้วยตนเองนี้ในที่นี้ Phalasamāpattikathā กถาว่าด้วยผลสมาบัติ 856. Ariyaphalarasānubhavananti na kevalañca kilesaviddhaṃsanaññeva, ariyaphalarasānubhavanampi paññābhāvanāya ānisaṃso. Ariyaphalanti hi sotāpattiphalādi sāmaññaphalaṃ vuccati. Tassa dvīhākārehi rasānubhavanaṃ hoti. Maggavīthiyañca phalasamāpattivasena ca pavattiyaṃ. Tatrāssa maggavīthiyaṃ pavatti dassitāyeva. 856. คำว่า เสวยรสแห่งอริยผล ไม่ใช่เพียงแค่การทำลายกิเลสเท่านั้น แม้การเสวยรสแห่งอริยผลก็เป็นอานิสงส์แห่งปัญญาภาวนา. จริงอยู่ คำว่า อริยผล ได้แก่ สามัญผล มีโสดาปัตติผลเป็นต้น. การเสวยรสแห่งอริยผลนั้นมีได้ ๒ อย่าง คือ ในมรรควิถี และโดยความเป็นไปแห่งผลสมาบัติ. ใน ๒ อย่างนั้น ความเป็นไปแห่งอริยผลนั้นในมรรควิถี ท่านแสดงไว้แล้ว. 857. Apica ye ‘‘saṃyojanappahānamattameva phalaṃ nāma, na koci añño dhammo atthī’’ti vadanti, tesaṃ anunayatthaṃ idaṃ suttampi dassetabbaṃ – ‘‘kathaṃ payogapaṭippassaddhipaññā phale ñāṇaṃ? Sotāpattimaggakkhaṇe dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiyā vuṭṭhāti, tadanuvattakakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhāti, bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhāti. Tampayogapaṭippassaddhattā uppajjati sammādiṭṭhi, maggassetaṃ phala’’nti (paṭi. ma. 1.63) vitthāretabbaṃ. 857. อีกอย่างหนึ่ง ชนเหล่าใดกล่าวว่า “ชื่อว่าผล มีเพียงการละสังโยชน์เท่านั้น ธรรมอื่นไม่มี” เพื่อจะอนุเคราะห์ชนเหล่านั้น พึงแสดงพระสูตรนี้ว่า “ปัญญาในการระงับแห่งประโยค เป็นญาณในผลอย่างไร? ในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค สัมมาทิฏฐิย่อมออกจากมิจฉาทิฏฐิ ด้วยอรรถว่าเห็น ย่อมออกจากกิเลสและขันธ์ที่ตามเป็นไปแห่งมิจฉาทิฏฐินั้นด้วย ย่อมออกจากนิมิตทั้งปวงในภายนอกด้วย. สัมมาทิฏฐิย่อมเกิดขึ้น เพราะความที่ประโยคนั้นระงับไป นี้เป็นผลของมรรค” ดังนี้ พึงให้พิสดาร. ‘‘Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, ime dhammā appamāṇārammaṇā’’ (dha. sa. 1422). ‘‘Mahaggato dhammo appamāṇassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.62) evamādīnipi cettha sādhakāni. แม้คำเป็นต้นว่า “มรรค ๔ ที่ไม่นับเนื่องในภูมิ ๓ และสามัญผล ๔ ธรรมเหล่านี้มีอารมณ์หาประมาณมิได้” และ “มหัคคตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัปปมาณธรรมโดยอนันตรปัจจัย” ดังนี้ ก็เป็นเครื่องยืนยันในเรื่องนี้. 858. Phalasamāpattiyaṃ pavattidassanatthaṃ panassa idaṃ pañhākammaṃ – kā phalasamāpatti, ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjanti, kasmā samāpajjanti, kathañcassā samāpajjanaṃ hoti, kathaṃ ṭhānaṃ, kathaṃ vuṭṭhānaṃ, kiṃ phalassa anantaraṃ, kassa ca phalaṃ anantaranti? 858. ก็เพื่อจะแสดงความเป็นไปในผลสมาบัติ จึงตั้งปัญหาในเรื่องนั้นดังนี้: ผลสมาบัติคืออะไร? ใครเข้าสมาบัตินั้น? ใครไม่เข้า? เข้าสมาบัติเพราะเหตุไร? การเข้าสมาบัตินั้นเป็นอย่างไร? การตั้งอยู่เป็นอย่างไร? การออกเป็นอย่างไร? อะไรเป็นลำดับแห่งผล? และผลเป็นลำดับแห่งอะไร? 859. Tattha kā phalasamāpattīti yā ariyaphalassa nirodhe appanā. 859. ในคำถามเหล่านั้น คำว่า ผลสมาบัติคืออะไร? ตอบว่า คือการแน่วแน่แห่งอริยผลในนิโรธ (พระนิพพาน). 860. Ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjantīti sabbepi puthujjanā na samāpajjanti. Kasmā? Anadhigatattā. Ariyā pana sabbepi samāpajjanti. Kasmā? Adhigatattā. Uparimā pana heṭṭhimaṃ na samāpajjanti, puggalantarabhāvupagamanena paṭippassaddhattā. Heṭṭhimā ca uparimaṃ, anadhigatattā. Attano attanoyeva pana phalaṃ samāpajjantīti idamettha sanniṭṭhānaṃ. 860. ใครเข้าสมาบัตินั้น? ใครไม่เข้า? ตอบว่า ปุถุชนทั้งหมดไม่เข้า. เพราะเหตุไร? เพราะยังไม่ได้บรรลุ. ส่วนพระอริยะทั้งหมดเข้าได้. เพราะเหตุไร? เพราะบรรลุแล้ว. แต่พระอริยะเบื้องบนไม่เข้าผลเบื้องต่ำ เพราะผลนั้นระงับไปแล้วด้วยการถึงความเป็นบุคคลอื่น. และพระอริยะเบื้องต่ำก็ไม่เข้าผลเบื้องบน เพราะยังไม่ได้บรรลุ. แต่ท่านย่อมเข้าผลของตนๆ เท่านั้น. นี้เป็นข้อสันนิษฐานในเรื่องนี้. Keci pana ‘‘sotāpannasakadāgāminopi na samāpajjanti. Uparimā dveyeva samāpajjantī’’ti vadanti. Idañca tesaṃ kāraṇaṃ, ete hi samādhismiṃ paripūrakārinoti. Taṃ puthujjanassāpi attanā paṭiladdhalokiyasamādhisamāpajjanato akāraṇameva. Kiñcettha kāraṇākāraṇacintāya. Nanu pāḷiyaṃyeva vuttaṃ – ‘‘katame dasa gotrabhudhammā vipassanāvasena uppajjanti? Sotāpattimaggapaṭilābhatthāya uppādaṃ pavattaṃ…pe… upāyāsaṃ bahiddhā saṅkhāranimittaṃ abhibhuyyatīti gotrabhu. Sotāpattiphalasamāpattatthāya sakadāgāmimaggaṃ …pe… arahattaphalasamāpattatthāya… suññatavihārasamāpattatthāya… animittavihārasamāpattatthāya uppādaṃ…pe… bahiddhā saṅkhāranimittaṃ abhibhuyyatīti gotrabhū’’ti (paṭi. ma. 1.60). Tasmā sabbepi ariyā attano attano phalaṃ samāpajjantīti niṭṭhamettha gantabbaṃ. แต่บางพวกกล่าวว่า “แม้พระโสดาบันและพระสกทาคามีก็เข้าไม่ได้ พระอริยะเบื้องบน ๒ จำพวกเท่านั้นเข้าได้”. และนี่เป็นเหตุผลของพวกเขาว่า “เพราะท่านเหล่านั้นเป็นผู้ทำความบริบูรณ์ในสมาธิ”. เหตุผลนั้นไม่ใช่เหตุผลเลย เพราะแม้ปุถุชนก็ยังเข้าโลกิยสมาธิที่ตนได้แล้วได้. จะมีประโยชน์อะไรด้วยการคิดถึงเหตุและมิใช่เหตุในเรื่องนี้. ก็ในพระบาลีท่านกล่าวไว้มิใช่หรือว่า “โคตรภูธรรม ๑๐ อย่าง ที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจวิปัสสนาเป็นไฉน? เพื่อประโยชน์แก่การได้โสดาปัตติมรรค ความเกิดขึ้น ความเป็นไป...ฯลฯ...ความคับแค้นใจ ชื่อว่าโคตรภู เพราะครอบงำสังขารนิมิตภายนอก. เพื่อประโยชน์แก่ผลสมาบัติแห่งโสดาปัตติ... เพื่อประโยชน์แก่มรรคแห่งสกทาคามี...ฯลฯ... เพื่อประโยชน์แก่ผลสมาบัติแห่งอรหัต... เพื่อประโยชน์แก่สมาบัติคือสุญญตวิหาร... เพื่อประโยชน์แก่สมาบัติคืออนิมิตตวิหาร ความเกิดขึ้น...ฯลฯ... ชื่อว่าโคตรภู เพราะครอบงำสังขารนิมิตภายนอก”. เพราะฉะนั้น ในเรื่องนี้ พึงถึงความตกลงใจว่า พระอริยะทั้งหมด ย่อมเข้าผลของตนๆ. 861. Kasmā samāpajjantīti diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ. Yathā hi rājā rajjasukhaṃ, devatā dibbasukhaṃ anubhavanti, evaṃ ariyā ‘‘ariyaṃ lokuttarasukhaṃ anubhavissāmā’’ti addhānapparicchedaṃ katvā icchiticchitakkhaṇe phalasamāpattiṃ samāpajjanti. 861. ถามว่า เข้าสมาบัติเพราะเหตุไร? ตอบว่า เพื่อความอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน. เหมือนอย่างว่า พระราชาเสวยราชสุข เทวดาเสวยทิพยสุข ฉันใด พระอริยะทั้งหลายก็ฉันนั้น กำหนดเวลาแล้วเข้าผลสมาบัติในขณะที่ต้องการๆ ด้วยคิดว่า “เราจักเสวยอริยสุขคือโลกุตตรสุข”. 862. Kathañcassā samāpajjanaṃ hoti, kathaṃ ṭhānaṃ, kathaṃ vuṭṭhānanti dvīhi tāva ākārehi assā samāpajjanaṃ hoti – nibbānato aññassa ārammaṇassa amanasikārā nibbānassa ca manasikārā. Yathāha – ‘‘dve kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā samāpattiyā sabbanimittānañca amanasikāro, animittāya ca dhātuyā manasikāro’’ti (ma. ni. 1.458). 862. การเข้าสมาบัตินั้นเป็นอย่างไร? การตั้งอยู่เป็นอย่างไร? การออกเป็นอย่างไร? ตอบว่า การเข้าสมาบัตินั้นมีได้โดย ๒ อาการก่อน คือ โดยการไม่มนสิการอารมณ์อื่นจากพระนิพพาน และโดยการมนสิการพระนิพพาน. ดังที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนอาวุโส ปัจจัยเพื่อเข้าอนิมิตตเจโตวิมุตติมี ๒ อย่าง คือ การไม่มนสิการนิมิตทั้งปวง ๑ การมนสิการอนิมิตตธาตุ ๑”. 863. Ayampanettha samāpajjanakkamo. Phalasamāpattatthikena hi ariyasāvakena rahogatena paṭisallīnena udayabbayādivasena saṅkhārā vipassitabbā. Tassa pavattānupubbavipassanassa saṅkhārārammaṇagotrabhuñāṇānantarā phalasamāpattivasena nirodhe cittaṃ appeti. Phalasamāpattininnatāya cettha sekkhassāpi phalameva uppajjati, na maggo. 863. อนึ่ง นี้เป็นลำดับแห่งการเข้าผลสมาบัติในเรื่องนี้. คือ พระอริยสาวกผู้ต้องการเข้าผลสมาบัติ ไปในที่สงัด หลีกเร้นอยู่ พึงเจริญวิปัสสนาเห็นสังขารโดยความเป็นของเกิดดับเป็นต้น. เมื่อท่านมีวิปัสสนาเป็นไปตามลำดับแล้ว ในลำดับแห่งโคตรภูญาณมีสังขารเป็นอารมณ์ จิตย่อมแน่วแน่ในนิโรธ (พระนิพพาน) ด้วยอำนาจผลสมาบัติ. ในเรื่องนี้ แม้พระเสขะก็เกิดผลเท่านั้น ไม่เกิดมรรค เพราะจิตน้อมไปในผลสมาบัติ. Ye pana vadanti ‘‘sotāpanno ‘phalasamāpattiṃ samāpajjissāmī’ti vipassanaṃ paṭṭhapetvā sakadāgāmī hoti. Sakadāgāmī ca anāgāmī’’ti, te vattabbā ‘‘evaṃ sati anāgāmī arahā bhavissati, arahā paccekabuddho, paccekabuddho ca buddho. Tasmā na kiñci etaṃ, pāḷivaseneva ca paṭikkhitta’’ntipi na gahetabbaṃ. Idameva pana gahetabbaṃ – sekkhassāpi phalameva uppajjati, na maggo. Phalañcassa sace anena paṭhamajjhāniko maggo adhigato hoti. Paṭhamajjhānikameva uppajjati. Sace dutiyādīsu aññatarajjhāniko, dutiyādīsu aññatarajjhānikamevāti. Evaṃ tāvassā samāpajjanaṃ hoti. ส่วนชนเหล่าใดกล่าวว่า “พระโสดาบันตั้งวิปัสสนาว่า ‘เราจักเข้าผลสมาบัติ’ ดังนี้แล้ว ย่อมเป็นพระสกทาคามี และพระสกทาคามีก็เป็นพระอนาคามี” ดังนี้, ชนเหล่านั้นพึงถูกกล่าวตอบว่า “ถ้าอย่างนั้น พระอนาคามีก็จักเป็นพระอรหันต์ พระอรหันต์ก็จักเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า และพระปัจเจกพุทธเจ้าก็จักเป็นพระพุทธเจ้า. เพราะฉะนั้น คำกล่าวนี้ไม่มีสาระอะไรเลย และเป็นคำที่ถูกปฏิเสธโดยพระบาลีนั่นเอง” ดังนี้ จึงไม่พึงถือเอา. แต่พึงถือเอาคำนี้เท่านั้นว่า “แม้พระเสขะก็เกิดผลเท่านั้น ไม่เกิดมรรค”. และผลของท่านนั้น ถ้ามรรคที่ท่านบรรลุเป็นปฐมฌาน ผลที่เป็นปฐมฌานเท่านั้นย่อมเกิดขึ้น. ถ้าเป็นมรรคที่ประกอบด้วยฌานอย่างใดอย่างหนึ่งในทุติยฌานเป็นต้น ผลที่ประกอบด้วยฌานอย่างใดอย่างหนึ่งในทุติยฌานเป็นต้นนั่นแหละย่อมเกิดขึ้น. การเข้าผลสมาบัตินั้นย่อมมีได้ดังนี้ก่อน. 864. ‘‘Tayo kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyā sabbanimittānañca amanasikāro, animittāya ca dhātuyā manasikāro, pubbe ca abhisaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.458) vacanato panassā tīhākārehi ṭhānaṃ hoti. Tattha pubbe ca abhisaṅkhāroti samāpattito pubbe kālaparicchedo. ‘‘Asukasmiṃ nāma kāle vuṭṭhahissāmī’’ti paricchinnattā hissā yāva so kālo nāgacchati, tāva ṭhānaṃ hoti. Evamassā ṭhānaṃ hotīti. 864. ก็แล การตั้งอยู่แห่งอนิมิตตเจโตวิมุตตินั้น ย่อมมีได้ด้วยอาการ ๓ อย่าง ตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนอาวุโส ปัจจัยเพื่อความตั้งอยู่แห่งอนิมิตตเจโตวิมุตติมี ๓ ประการ คือ การไม่ใส่ใจนิมิตทั้งปวง ๑ การใส่ใจอนิมิตตธาตุ ๑ และการทำไว้ในใจก่อน ๑' ใน ๓ อย่างนั้น คำว่า การทำไว้ในใจก่อน ได้แก่ การกำหนดกาลไว้ก่อนเข้าสมาบัติ จริงอยู่ เพราะท่านกำหนดไว้ว่า 'เราจักออกจากสมาบัติในกาลชื่อโน้น' การตั้งอยู่แห่งสมาบัตินั้นย่อมมีอยู่ตราบเท่าที่กาลนั้นยังมาไม่ถึง การตั้งอยู่แห่งสมาบัตินั้นย่อมมีได้อย่างนี้ 865. ‘‘Dve kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā vuṭṭhānāya sabbanimittānañca manasikāro, animittāya ca dhātuyā amanasikāro’’ti (ma. ni. 1.458) vacanato panassā dvīhākārehi vuṭṭhānaṃ hoti. Tattha sabbanimittānanti rūpanimittavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇanimittānaṃ. Kāmañca na sabbānevetāni ekato manasikaroti sabbasaṅgāhikavasena panetaṃ vuttaṃ. Tasmā yaṃ bhavaṅgassa ārammaṇaṃ hoti, taṃ manasikaroto phalasamāpattivuṭṭhānaṃ hotīti evamassā vuṭṭhānaṃ veditabbaṃ. 865. ก็แล การออกจากอนิมิตตเจโตวิมุตตินั้น ย่อมมีได้ด้วยอาการ ๒ อย่าง ตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนอาวุโส ปัจจัยเพื่อการออกจากอนิมิตตเจโตวิมุตติมี ๒ ประการ คือ การใส่ใจนิมิตทั้งปวง ๑ และการไม่ใส่ใจอนิมิตตธาตุ ๑' ใน ๒ อย่างนั้น คำว่า นิมิตทั้งปวง ได้แก่ รูปนิมิต เวทนานิมิต สัญญานิมิต สังขารนิมิต วิญญาณนิมิต จริงอยู่ ท่านมิได้ใส่ใจนิมิตทั้งหมดนั้นพร้อมกันทีเดียว แต่คำนี้ท่านกล่าวไว้โดยนัยที่รวบรวมทั้งหมด เพราะฉะนั้น เมื่อท่านใส่ใจอารมณ์ใดที่เป็นอารมณ์ของภวังค์ การออกจากผลสมาบัติย่อมมีได้ พึงทราบการออกจากสมาบัตินั้นได้อย่างนี้ 866. Kiṃ phalassa anantaraṃ, kassa ca phalaṃ anantaranti phalassa tāva phalameva vā anantaraṃ hoti, bhavaṅgaṃ vā. Phalaṃ pana atthi maggānantaraṃ, atthi phalānantaraṃ, atthi gotrabhuanantaraṃ, atthi nevasaññānāsaññāyatanānantaraṃ. Tattha maggavīthiyaṃ maggānantaraṃ, purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ phalānantaraṃ. Phalasamāpattīsu purimaṃ purimaṃ gotrabhuanantaraṃ. Gotrabhūti cettha anulomaṃ veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ paṭṭhāne – ‘‘arahato anulomaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo. Sekkhānaṃ anulomaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417). Yena phalena nirodhā vuṭṭhānaṃ hoti, taṃ nevasaññānāsaññāyatanānantaranti. Tattha ṭhapetvā maggavīthiyaṃ uppannaṃ phalaṃ avasesaṃ sabbaṃ phalasamāpattivasena pavattaṃ nāma. Evametaṃ maggavīthiyaṃ phalasamāpattiyaṃ vā uppajjanavasena, 866. อะไรเป็นธรรมชาติติดต่อจากผล และผลเป็นธรรมชาติติดต่อจากอะไร? ก่อนอื่น ผลนั่นเอง หรือภวังค์ เป็นธรรมชาติติดต่อจากผล ส่วนผลนั้น มีที่เป็นธรรมชาติติดต่อจากมรรคก็มี ที่เป็นธรรมชาติติดต่อจากผลก็มี ที่เป็นธรรมชาติติดต่อจากโคตรภูก็มี ที่เป็นธรรมชาติติดต่อจากเนวสัญญานาสัญญายตนะก็มี ในบรรดาผลเหล่านั้น ในมรรควิถี ผลเป็นธรรมชาติติดต่อจากมรรค ผลหลังๆ เป็นธรรมชาติติดต่อจากผลก่อนๆ ในผลสมาบัติทั้งหลาย ผลก่อนๆ เป็นธรรมชาติติดต่อจากโคตรภู และในที่นี้ พึงทราบว่าโคตรภูคืออนุโลม จริงอยู่ คำนี้ท่านกล่าวไว้ในปกรณ์ปัฏฐานว่า 'อนุโลมของพระอรหันต์ เป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติโดยอนันตรปัจจัย อนุโลมของพระเสขะ เป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติโดยอนันตรปัจจัย' ผลใดที่ทำให้บุคคลออกจากนิโรธสมาบัติ ผลนั้นเป็นธรรมชาติติดต่อจากเนวสัญญานาสัญญายตนะ ในบรรดาผลเหล่านั้น ยกเว้นผลที่เกิดขึ้นในมรรควิถีแล้ว ผลที่เหลือทั้งหมดชื่อว่าเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งผลสมาบัติ ด้วยประการฉะนี้ โดยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นในมรรควิถีหรือในผลสมาบัตินี้, Paṭippassaddhadarathaṃ, amatārammaṇaṃ subhaṃ; Vantalokāmisaṃ santaṃ, sāmaññaphalamuttamaṃ. สามัญผลอันสูงสุด มีความกระวนกระวายสงบระงับแล้ว มีอมตะเป็นอารมณ์ เป็นผลอันงาม มีโลกามิสอันคายแล้ว สงบระงับ Ojavantena sucinā, sukhena abhisanditaṃ; Yena sātātisātena, amatena madhuṃ viya. (สามัญผลนั้น) ถูกชโลมแล้วด้วยสุขที่บริสุทธิ์ มีโอชา ซึ่งเป็นสุขที่น่าใคร่ยิ่งกว่าสุขที่น่าใคร่ (อื่น) เปรียบเหมือนน้ำผึ้งที่ถูกชโลมด้วยอมฤต Taṃ sukhaṃ tassa ariyassa, rasabhūtamanuttaraṃ; Phalassa paññaṃ bhāvetvā, yasmā vindati paṇḍito. เพราะเหตุที่บัณฑิตเจริญปัญญาแล้ว ย่อมได้เสวยสุขนั้น ซึ่งเป็นรสอันยอดเยี่ยมของผลแห่งพระอริยเจ้านั้น Tasmā ariyaphalassetaṃ, rasānubhavanaṃ idha; Vipassanābhāvanāya, ānisaṃsoti vuccati. เพราะฉะนั้น การเสวยรสแห่งอริยผลนี้ในศาสนานี้ ท่านจึงเรียกว่าเป็นอานิสงส์แห่งวิปัสสนาภาวนา Nirodhasamāpattikathā นิโรธสมาปัตติกถา 867. Nirodhasamāpattisamāpajjanasamatthatāti na kevalañca ariyaphalarasānubhavanaṃyeva, ayaṃ pana nirodhasamāpattiyā samāpajjanasamatthatāpi imissā paññābhāvanāya ānisaṃsoti veditabbo. 867. ความสามารถในการเข้านิโรธสมาบัติ มิใช่เพียงแต่การเสวยรสแห่งอริยผลเท่านั้น แต่พึงทราบว่า แม้ความสามารถในการเข้านิโรธสมาบัตินี้ ก็เป็นอานิสงส์แห่งปัญญาภาวนานี้ด้วย Tatridaṃ nirodhasamāpattiyā vibhāvanatthaṃ pañhākammaṃ – kā nirodhasamāpatti, ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjanti, kattha samāpajjanti, kasmā samāpajjanti, kathañcassā samāpajjanaṃ hoti, kathaṃ ṭhānaṃ, kathaṃ vuṭṭhānaṃ, vuṭṭhitassa kiṃninnaṃ cittaṃ hoti, matassa ca samāpannassa ca ko viseso, nirodhasamāpatti kiṃ saṅkhatā asaṅkhatā lokiyā lokuttarā nipphannā anipphannāti? ในเรื่องนั้น มีปุจฉากรรมเพื่อจำแนกนิโรธสมาบัตินี้ดังนี้: นิโรธสมาบัติคืออะไร? ใครเข้าสมาบัตินั้นได้? ใครเข้าไม่ได้? เข้าได้ในที่ไหน? เข้าเพราะเหตุไร? การเข้าสมาบัตินั้นเป็นอย่างไร? การตั้งอยู่เป็นอย่างไร? การออกเป็นอย่างไร? จิตของผู้ที่ออกจากสมาบัติแล้วน้อมไปสู่อะไร? อะไรคือความแตกต่างระหว่างผู้ที่ตายแล้วกับผู้ที่เข้าสมาบัติ? นิโรธสมาบัติเป็นสังขตะหรืออสังขตะ? เป็นโลกิยะหรือโลกุตตระ? เป็นนิปผันนะหรืออนิปผันนะ? 868. Tattha kā nirodhasamāpattīti yā anupubbanirodhavasena cittacetasikānaṃ dhammānaṃ appavatti. Ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjantīti sabbepi puthujjanā, sotāpannā, sakadāgāmino, sukkhavipassakā ca anāgāmino, arahanto na samāpajjanti. Aṭṭhasamāpattilābhino pana anāgāmino, khīṇāsavā ca samāpajjanti. ‘‘Dvīhi balehi samannāgatattā, tayo ca saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā, soḷasahi ñāṇacariyāhi, navahi samādhicariyāhi vasībhāvatā paññā nirodhasamāpattiyā ñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 1.34) hi vuttaṃ. Ayañca sampadā ṭhapetvā aṭṭhasamāpattilābhino anāgāmikhīṇāsave aññesaṃ natthi. Tasmā teyeva samāpajjanti, na aññe. 868. ในคำถามเหล่านั้น นิโรธสมาบัติคืออะไร? คือความไม่เป็นไปแห่งจิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายโดยอำนาจแห่งการดับไปตามลำดับ ใครเข้าสมาบัตินั้นได้? ใครเข้าไม่ได้? ปุถุชนทั้งหมด, พระโสดาบัน, พระสกทาคามี, และพระอนาคามีและพระอรหันต์ผู้เป็นสุกขวิปัสสก เข้าไม่ได้ ส่วนพระอนาคามีและพระขีณาสพผู้ได้สมาบัติ ๘ ย่อมเข้าได้ จริงอยู่ ท่านกล่าวไว้ว่า 'ปัญญาเป็นญาณในนิโรธสมาบัติ เพราะประกอบด้วยกำลัง ๒, เพราะความสงบระงับแห่งสังขาร ๓, เพราะมีญาณจริยา ๑๖, เพราะมีความเป็นผู้ชำนาญในสมาธิจริยา ๙' และความถึงพร้อมนี้ไม่มีแก่บุคคลอื่น นอกจากพระอนาคามีและพระขีณาสพผู้ได้สมาบัติ ๘ เพราะฉะนั้น ท่านเหล่านั้นเท่านั้นจึงเข้าได้, บุคคลอื่นเข้าไม่ได้ 869. Katamāni panettha dve balāni…pe… katamā vasībhāvatāti? Na ettha kiñci amhehi vattabbaṃ atthi. Sabbamidaṃ etassa uddesassa niddese vuttameva. Yathāha – 869. ในที่นี้ กำลัง ๒ เป็นไฉน?...ฯลฯ...ความเป็นผู้ชำนาญเป็นไฉน? ในเรื่องนี้ ไม่มีอะไรที่เราจะต้องกล่าวเลย ทั้งหมดนี้ท่านกล่าวไว้แล้วในนิทเทสแห่งอุเทศนั้นนั่นเอง ดังที่ท่านกล่าวว่า – ‘‘Dvīhi balehīti dve balāni samathabalaṃ vipassanābalaṃ. Katamaṃ samathabalaṃ? Nekkhammavasena cittassa ekaggatā avikkhepo samathabalaṃ. Abyāpādavasena… ālokasaññāvasena… avikkhepavasena…pe… paṭinissaggānupassiassāsavasena… paṭinissaggānupassipassāsavasena cittassa ekaggatā avikkhepo samathabalanti. Kenaṭṭhena samathabalaṃ? Paṭhamajjhānena nīvaraṇe na kampatīti samathabalaṃ. Dutiyajjhānena vitakkavicāre…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññāya na kampatīti samathabalaṃ. Uddhacce ca uddhaccasahagatakilese ca khandhe ca na kampati na calati na vedhatīti samathabalaṃ. Idaṃ samathabalaṃ. คำว่า ด้วยกำลัง ๒ คือ กำลัง ๒ ได้แก่ สมถพละและวิปัสสนาพละ สมถพละเป็นไฉน? ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง ความไม่ฟุ้งซ่านโดยอำนาจแห่งเนกขัมมะ เป็นสมถพละ โดยอำนาจแห่งอัพยาบาท... โดยอำนาจแห่งอาโลกสัญญา... โดยอำนาจแห่งอวิกเขปะ...ฯลฯ... โดยอำนาจแห่งลมหายใจเข้าที่พิจารณาเห็นความสละคืน... โดยอำนาจแห่งลมหายใจออกที่พิจารณาเห็นความสละคืน ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง ความไม่ฟุ้งซ่าน เป็นสมถพละ ชื่อว่าสมถพละโดยอรรถว่าอย่างไร? ชื่อว่าสมถพละ เพราะไม่หวั่นไหวในนิวรณ์ด้วยปฐมฌาน ชื่อว่าสมถพละ เพราะไม่หวั่นไหวในวิตกวิจารด้วยทุติยฌาน...ฯลฯ... ชื่อว่าสมถพละ เพราะไม่หวั่นไหวในอากิญจัญญายตนสัญญาด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ชื่อว่าสมถพละ เพราะไม่หวั่นไหว ไม่เอนเอียง ไม่สั่นสะเทือนในอุทธัจจะ ในกิเลสที่เกิดร่วมกับอุทธัจจะ และในขันธ์ทั้งหลาย นี้คือสมถพละ ‘‘Katamaṃ vipassanābalaṃ? Aniccānupassanā vipassanābalaṃ. Dukkhānupassanā… anattānupassanā… nibbidānupassanā… virāgānupassanā… nirodhānupassanā… paṭinissaggānupassanā vipassanābalaṃ. Rūpe aniccānupassanā…pe… rūpe paṭinissaggānupassanā vipassanābalaṃ. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe… cakkhusmiṃ…pe… jarāmaraṇe aniccānupassanā. Jarāmaraṇe paṭinissaggānupassanā vipassanābalanti. Kenaṭṭhena vipassanābalaṃ? Aniccānupassanāya niccasaññāya na kampatīti vipassanābalaṃ. Dukkhānupassanāya sukhasaññāya na kampatīti… anattānupassanāya attasaññāya na kampatīti… nibbidānupassanāya nandiyā na kampatīti… virāgānupassanāya rāge na kampatīti… nirodhānupassanāya samudaye na kampatīti… paṭinissaggānupassanāya ādāne na kampatīti vipassanābalaṃ. Avijjāya ca avijjāsahagatakilese ca khandhe ca na kampati na calati na vedhatīti vipassanābalaṃ. Idaṃ vipassanābalaṃ. วิปัสสนาพละเป็นไฉน? อนิจจานุปัสสนาเป็นวิปัสสนาพละ, ทุกขานุปัสสนา... อนัตตานุปัสสนา... นิพพิทานุปัสสนา... วิราคานุปัสสนา... นิโรธานุปัสสนา... ปฏินิสสัคคานุปัสสนาเป็นวิปัสสนาพละ. อนิจจานุปัสสนาในรูป...ฯลฯ... ปฏินิสสัคคานุปัสสนาในรูปเป็นวิปัสสนาพละ. ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลาย... ในวิญญาณ... ในจักษุ...ฯลฯ... อนิจจานุปัสสนาในชรามรณะ... ปฏินิสสัคคานุปัสสนาในชรามรณะเป็นวิปัสสนาพละ. ชื่อว่าวิปัสสนาพละ เพราะอรรถว่ากระไร? ชื่อว่าวิปัสสนาพละ เพราะไม่หวั่นไหวเพราะนิจจสัญญา ด้วยอนิจจานุปัสสนา. ชื่อว่าวิปัสสนาพละ เพราะไม่หวั่นไหวเพราะสุขสัญญา ด้วยทุกขานุปัสสนา... เพราะไม่หวั่นไหวเพราะอัตตสัญญา ด้วยอนัตตานุปัสสนา... เพราะไม่หวั่นไหวเพราะความเพลิดเพลิน ด้วยนิพพิทานุปัสสนา... เพราะไม่หวั่นไหวเพราะราคะ ด้วยวิราคานุปัสสนา... เพราะไม่หวั่นไหวเพราะสมุทัย ด้วยนิโรธานุปัสสนา... เพราะไม่หวั่นไหวเพราะความยึดมั่น ด้วยปฏินิสสัคคานุปัสสนา. ชื่อว่าวิปัสสนาพละ เพราะไม่หวั่นไหว ไม่เอนเอียง ไม่สะทกสะท้าน เพราะอวิชชาด้วย เพราะกิเลสที่เกิดร่วมกับอวิชชาด้วย และเพราะขันธ์ทั้งหลายด้วย. นี้คือวิปัสสนาพละ. ‘‘Tayo ca saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyāti katamesaṃ tiṇṇannaṃ saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā? Dutiyajjhānaṃ samāpannassa vitakkavicārā vacīsaṅkhārā paṭippassaddhā honti. Catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa assāsapassāsā kāyasaṅkhārā paṭippassaddhā honti. Saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa saññā ca vedanā ca cittasaṅkhārā paṭippassaddhā honti. Imesaṃ tiṇṇannaṃ saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā. ที่ว่า ‘เพราะความสงบระงับแห่งสังขาร ๓’ สังขาร ๓ อย่างไหนสงบระงับ? วิตกวิจารอันเป็นวจีสังขาร ย่อมสงบระงับไป สำหรับผู้เข้าทุติยฌาน. อัสสาสะปัสสาสะอันเป็นกายสังขาร ย่อมสงบระงับไป สำหรับผู้เข้าจตุตถฌาน. สัญญาและเวทนาอันเป็นจิตตสังขาร ย่อมสงบระงับไป สำหรับผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ. เพราะความสงบระงับแห่งสังขาร ๓ เหล่านี้. ‘‘Soḷasahi ñāṇacariyāhīti katamāhi soḷasahi ñāṇacariyāhi? Aniccānupassanā ñāṇacariyā. Dukkhā… anattā… nibbidā… virāgā… nirodhā… paṭinissaggā… vivaṭṭānupassanā ñāṇacariyā. Sotāpattimaggo ñāṇacariyā. Sotāpattiphalasamāpatti ñāṇacariyā. Sakadāgāmimaggo…pe… arahattaphalasamāpatti ñāṇacariyā. Imāhi soḷasahi ñāṇacariyāhi. ที่ว่า ‘ด้วยญาณจริยา ๑๖’ ญาณจริยา ๑๖ เป็นไฉน? อนิจจานุปัสสนาเป็นญาณจริยา, ทุกขานุปัสสนา... อนัตตานุปัสสนา... นิพพิทานุปัสสนา... วิราคานุปัสสนา... นิโรธานุปัสสนา... ปฏินิสสัคคานุปัสสนา... วิวัฏฏานุปัสสนาเป็นญาณจริยา. โสดาปัตติมรรคเป็นญาณจริยา. โสดาปัตติผลสมาบัติเป็นญาณจริยา. สกทาคามิมรรค...ฯลฯ... อรหัตตผลสมาบัติเป็นญาณจริยา. ด้วยญาณจริยา ๑๖ เหล่านี้. ‘‘Navahi samādhicariyāhīti katamāhi navahi samādhicariyāhi? Paṭhamajjhānaṃ samādhicariyā. Dutiyajjhānaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti samādhicariyā. Paṭhamajjhānapaṭilābhatthāya vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilābhatthāya vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca. Imāhi navahi samādhicariyāhi. ที่ว่า ‘ด้วยสมาธิจริยา ๙’ สมาธิจริยา ๙ เป็นไฉน? ปฐมฌานเป็นสมาธิจริยา, ทุติยฌาน...ฯลฯ... เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติเป็นสมาธิจริยา. วิตก วิจาร ปีติ สุข และจิตเตกัคคตา เพื่อการได้เฉพาะซึ่งปฐมฌาน...ฯลฯ... วิตก วิจาร ปีติ สุข และจิตเตกัคคตา เพื่อการได้เฉพาะซึ่งเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ. ด้วยสมาธิจริยา ๙ เหล่านี้. ‘‘Vasīti pañca vasiyo – āvajjanavasī, samāpajjanavasī, adhiṭṭhānavasī, vuṭṭhānavasī, paccavekkhaṇavasī. Paṭhamajjhānaṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ āvajjati, āvajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti āvajjanavasī. Paṭhamajjhānaṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjati, samāpajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti samāpajjanavasī…pe… adhiṭṭhāti adhiṭṭhāne…pe… vuṭṭhāti vuṭṭhāne…pe… paccavekkhati paccavekkhaṇāya dandhāyitattaṃ natthīti paccavekkhaṇavasī. Dutiyaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ āvajjati …pe… paccavekkhati. Paccavekkhaṇāya dandhāyitattaṃ natthīti paccavekkhaṇavasī. Imā pañca vasiyo’’ti (paṭi. ma. 1.83). ที่ว่า ‘วสี’ วสีมี ๕ อย่าง คือ อาวัชชนวสี สมาปัชชนวสี อธิษฐานวสี วุฏฐานวสี ปัจจเวกขณวสี. (ภิกษุ) นึกถึงปฐมฌานในที่ที่ต้องการ ตามเวลาที่ต้องการ ตลอดเวลาที่ต้องการได้, ความเชื่องช้าในการนึกไม่มี ฉะนั้นจึงชื่อว่าอาวัชชนวสี. (ภิกษุ) เข้าปฐมฌานในที่ที่ต้องการ ตามเวลาที่ต้องการ ตลอดเวลาที่ต้องการได้, ความเชื่องช้าในการเข้าไม่มี ฉะนั้นจึงชื่อว่าสมาปัชชนวสี...ฯลฯ... อธิษฐาน... ในการอธิษฐาน...ฯลฯ... ออก... ในการออก...ฯลฯ... พิจารณา, ความเชื่องช้าในการพิจารณาไม่มี ฉะนั้นจึงชื่อว่าปัจจเวกขณวสี. (ภิกษุ) นึกถึงทุติยฌาน...ฯลฯ... เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ในที่ที่ต้องการ ตามเวลาที่ต้องการ ตลอดเวลาที่ต้องการได้...ฯลฯ... พิจารณาได้, ความเชื่องช้าในการพิจารณาไม่มี ฉะนั้นจึงชื่อว่าปัจจเวกขณวสี. เหล่านี้คือวสี ๕. 870. Ettha ca ‘‘soḷasahi ñāṇacariyāhī’’ti ukkaṭṭhaniddeso esa. Anāgāmino pana cuddasahi ñāṇacariyāhi hoti. Yadi evaṃ sakadāgāmino dvādasahi sotāpannassa ca dasahi kiṃ na hotīti? Na hoti, samādhipāribandhikassa pañca kāmaguṇikarāgassa appahīnattā. Tesaṃ hi so appahīno. Tasmā samathabalaṃ na paripuṇṇaṃ hoti, tasmiṃ aparipūre dvīhi balehi samāpajjitabbaṃ nirodhasamāpattiṃ balavekallena samāpajjituṃ na sakkonti. Anāgāmissa pana so pahīno, tasmā esa paripuṇṇabalo hoti. Paripuṇṇabalattā sakkoti. Tenāha bhagavā – ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanakusalaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417). Idañhi paṭṭhāne mahāpakaraṇe anāgāminova nirodhā vuṭṭhānaṃ sandhāya vuttanti. 870. ในข้อนั้น คำว่า ‘ด้วยญาณจริยา ๑๖’ นี้ เป็นการแสดงอย่างสูงสุด. ส่วนพระอนาคามี (ย่อมเข้าสมาบัติ) ได้ด้วยญาณจริยา ๑๔. หากเป็นเช่นนั้น เหตุไรพระสกทาคามีจึงเข้า (สมาบัติ) ด้วยญาณจริยา ๑๒ และพระโสดาบันด้วยญาณจริยา ๑๐ ไม่ได้เล่า? ตอบว่า ไม่ได้, เพราะยังละราคะในกามคุณ ๕ อันเป็นข้าศึกต่อสมาธิไม่ได้. จริงอยู่ ราคะนั้นท่านเหล่านั้นยังละไม่ได้. เพราะฉะนั้น สมถพละจึงยังไม่บริบูรณ์, เมื่อสมถพละยังไม่บริบูรณ์ ท่านเหล่านั้นจึงไม่สามารถเข้าถึงนิโรธสมาบัติอันจะต้องเข้าด้วยพละ ๒ ได้ เพราะมีกำลังบกพร่อง. ส่วนพระอนาคามีละราคะนั้นได้แล้ว, เพราะฉะนั้น ท่านจึงเป็นผู้มีกำลังบริบูรณ์. เพราะมีกำลังบริบูรณ์จึงสามารถ (เข้าได้). เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘เนวสัญญานาสัญญายตนกุศล เป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติ ด้วยอนันตรปัจจัย แก่บุคคลผู้ออกจากนิโรธ’ ดังนี้. จริงอยู่ คำนี้พระองค์ตรัสไว้ในมหาปกรณ์ คือปัฏฐาน โดยทรงหมายถึงการออกจากนิโรธของพระอนาคามีเท่านั้น. 871. Kattha samāpajjantīti pañcavokārabhave. Kasmā? Anupubbasamāpattisabbhāvato. Catuvokārabhave pana paṭhamajjhānādīnaṃ uppatti natthi. Tasmā na sakkā tattha samāpajjitunti. Keci pana ‘‘vatthussa abhāvā’’ti vadanti. 871. ถามว่า ท่านเหล่านั้นเข้าสมาบัติในที่ไหน? ตอบว่า ในปัญจโวการภพ. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะมีอนุปุพพสมาบัติ (การเข้าสมาบัติตามลำดับ) อยู่. ส่วนในจตุโวการภพ การเกิดขึ้นแห่งปฐมฌานเป็นต้นไม่มี. เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถเข้าสมาบัติในภพนั้นได้. แต่บางพวกกล่าวว่า ‘เพราะไม่มีวัตถุ (รูป)’. 872. Kasmā samāpajjantīti saṅkhārānaṃ pavattibhede ukkaṇṭhitvā diṭṭheva dhamme acittakā hutvā ‘‘nirodhaṃ nibbānaṃ patvā sukhaṃ viharissāmā’’ti samāpajjanti. 872. ถามว่า ท่านเหล่านั้นเข้าสมาบัติเพราะเหตุไร? ตอบว่า ท่านเหล่านั้นเบื่อหน่ายในความแตกต่างแห่งความเป็นไปของสังขารทั้งหลายแล้ว จึงเข้าสมาบัติด้วยคิดว่า ‘เราทั้งหลายจักเป็นผู้ไม่มีจิตในทิฏฐธรรมนี้เทียว บรรลุนิโรธคือนิพพานแล้ว จักอยู่เป็นสุข’. 873. Kathañcassā samāpajjanaṃ hotīti samathavipassanāvasena ussakkitvā katapubbakiccassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodhayato, evamassa samāpajjanaṃ hoti. Yo hi samathavaseneva ussakkati, so nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati. Yo pana vipassanāvaseneva ussakkati, so phalasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati. Yo pana ubhayavaseneva ussakkitvā pubbakiccaṃ katvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodheti, so taṃ samāpajjatīti ayamettha saṅkhepo. 873. การเข้าสมาบัตินั้นเป็นอย่างไร? ตอบว่า สำหรับผู้ทำปุพพกิจแล้ว พากเพียรโดยลำดับด้วยอำนาจสมถะและวิปัสสนา แล้วดับเนวสัญญานาสัญญายตนะ การเข้าสมาบัติย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้. จริงอยู่ ผู้ใดพากเพียรโดยลำดับด้วยอำนาจสมถะอย่างเดียว ผู้นั้นย่อมเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติแล้วดำรงอยู่. ส่วนผู้ใดพากเพียรโดยลำดับด้วยอำนาจวิปัสสนาอย่างเดียว ผู้นั้นย่อมเข้าถึงผลสมาบัติแล้วดำรงอยู่. แต่ผู้ใดทำปุพพกิจแล้ว พากเพียรโดยลำดับด้วยอำนาจทั้งสอง แล้วดับเนวสัญญานาสัญญายตนะ ผู้นั้นย่อมเข้าสมาบัตินั้นได้. นี้เป็นใจความย่อในเรื่องนี้. 874. Ayaṃ pana vitthāro – idha bhikkhu nirodhaṃ samāpajjitukāmo katabhattakicco sudhotahatthapādo vivitte okāse supaññattamhi āsane nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā, so paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre aniccato dukkhato anattato vipassati. 874. ส่วนนี้เป็นคำขยายความ – ภิกษุในศาสนานี้ เมื่อปรารถนาจะเข้านิโรธสมาบัติ ทำภัตกิจเสร็จแล้ว ล้างมือและเท้าให้สะอาดแล้ว นั่งขัดสมาธิในที่สงัด บนอาสนะที่ปูลาดไว้ดีแล้ว ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า. เธอนั้นเข้าปฐมฌานแล้ว ออกมาแล้ว พิจารณาสังขารในฌานนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา. Vipassanā panesā tividhā hoti – saṅkhāraparigaṇhanakavipassanā, phalasamāpattivipassanā, nirodhasamāpattivipassanāti. Tattha saṅkhāraparigaṇhanakavipassanā mandā vā hotu tikkhā vā, maggassa padaṭṭhānaṃ hotiyeva. Phalasamāpattivipassanā tikkhāva vaṭṭati maggabhāvanāsadisā. Nirodhasamāpattivipassanā pana nātimandanātitikkhā vaṭṭati. Tasmā esa nātimandāya nātitikkhāya vipassanāya te saṅkhāre vipassati. ก็วิปัสสนานี้มี ๓ อย่าง คือ สังขารปริคคณหกวิปัสสนา (วิปัสสนาที่กำหนดสังขาร), ผลสมาปัตติวิปัสสนา, และนิโรธสมาปัตติวิปัสสนา. ในวิปัสสนา ๓ อย่างนั้น สังขารปริคคณหกวิปัสสนาจะอ่อนหรือแก่กล้าก็ตาม ย่อมเป็นบาทฐานของมรรคได้ทีเดียว. ผลสมาปัตติวิปัสสนาต้องแก่กล้าเท่านั้นจึงจะสมควร เหมือนกับการเจริญมรรค. ส่วนนิโรธสมาปัตติวิปัสสนา ต้องไม่อ่อนนัก ไม่แก่กล้านักจึงจะสมควร. เพราะเหตุนั้น ภิกษุรูปนี้จึงพิจารณาสังขารเหล่านั้นด้วยวิปัสสนาที่ไม่ B อ่อนนัก ไม่แก่กล้านัก. Tato dutiyaṃ jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassati. Tato tatiyaṃ jhānaṃ…pe… tato viññāṇañcāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassati. Tathā ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya catubbidhaṃ pubbakiccaṃ karoti – nānābaddhaavikopanaṃ, saṅghapaṭimānanaṃ, satthupakkosanaṃ, addhānaparicchedanti. จากนั้น เธอเข้าทุติยฌานแล้ว ออกมาแล้ว พิจารณาสังขารในฌานนั้นอย่างนั้นเหมือนกัน. จากนั้นเข้าตติยฌาน...ฯลฯ... จากนั้นเข้าวิญญาณัญจายตนฌานแล้ว ออกมาแล้ว พิจารณาสังขารในฌานนั้นอย่างนั้นเหมือนกัน. ฉันใดก็ฉันนั้น เธอเข้าอากิญจัญญายตนฌานแล้ว ออกมาแล้ว ทำปุพพกิจ ๔ อย่าง คือ การทำบริขารที่ไม่เนื่องกับตัวมิให้เสียหาย, การรอคอยของสงฆ์, การเรียกหาของพระศาสดา, และการกำหนดเวลา. 875. Tattha nānābaddhaavikopananti yaṃ iminā bhikkhunā saddhiṃ ekābaddhaṃ na hoti, nānābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ pattacīvaraṃ vā mañcapīṭhaṃ vā nivāsagehaṃ vā aññaṃ vā pana kiñci parikkhārajātaṃ, taṃ yathā na vikuppati, aggiudakavātacoraundūrādīnaṃ vasena na vinassati, evaṃ adhiṭṭhātabbaṃ. 875. ในปุพพกิจ ๔ อย่างนั้น คำว่า การทำบริขารที่ไม่เนื่องกับตัวมิให้เสียหาย หมายความว่า บริขารชนิดใดที่ไม่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกับภิกษุรูปนี้ เป็นของตั้งอยู่ต่างหาก เช่น บาตร จีวร เตียง ตั่ง ที่อยู่อาศัย หรือบริขารอื่นใดก็ตาม พึงอธิษฐานบริขารนั้นโดยประการที่มันจะไม่บุบสลาย คือไม่พินาศไปด้วยไฟ น้ำ ลม โจร หรือหนู เป็นต้น. Tatridaṃ adhiṭṭhānavidhānaṃ ‘‘idañca idañca imasmiṃ sattāhabbhantare mā agginā jhāyatu, mā udakena vuyhatu, mā vātena viddhaṃsatu, mā corehi hariyatu, mā undūrādīhi khajjatū’’ti. Evaṃ adhiṭṭhite taṃ sattāhaṃ tassa na koci parissayo hoti. วิธีอธิษฐานในเรื่องนั้นมีดังนี้: "ขอสิ่งของชื่อนี้และชื่อนี้ ตลอด ๗ วันนี้ อย่าได้ถูกไฟไหม้, อย่าได้ถูกน้ำพัดไป, อย่าได้ถูกลมทำลาย, อย่าได้ถูกโจรลักไป, อย่าได้ถูกหนูเป็นต้นกัดกินเลย". เมื่ออธิษฐานไว้อย่างนี้แล้ว ตลอด ๗ วันนั้น ย่อมไม่มีอันตรายใดๆ เกิดขึ้นแก่บริขารนั้น. Anadhiṭṭhahato pana aggiādīhi vinassati mahānāgattherassa viya. Thero kira mātuupāsikāya gāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Upāsikā yāguṃ datvā āsanasālāya nisīdāpesi. Thero nirodhaṃ samāpajjitvā nisīdi. Tasmiṃ nisinne āsanasālāya agginā gahitāya sesabhikkhū attano attano nisinnāsanaṃ gahetvā palāyiṃsu. Gāmavāsikā sannipatitvā theraṃ disvā ‘‘alasasamaṇo’’ti āhaṃsu. Aggi tiṇaveṇukaṭṭhāni jhāpetvā theraṃ parikkhipitvā aṭṭhāsi. Manussā ghaṭehi udakaṃ āharitvā nibbāpetvā chārikaṃ apanetvā paribhaṇḍaṃ katvā pupphāni vikiritvā namassamānā aṭṭhaṃsu. Thero paricchinnakālavasena vuṭṭhāya te disvā ‘‘pākaṭomhi jāto’’ti vehāsaṃ uppatitvā piyaṅgudīpaṃ agamāsi. Idaṃ nānābaddhaavikopanaṃ nāma. ส่วนของภิกษุผู้ไม่ได้อธิษฐานไว้ ย่อมพินาศไปด้วยไฟเป็นต้น เหมือนของพระมหานาคเถระ. ได้ยินว่า พระเถระเข้าไปบิณฑบาตยังหมู่บ้านของมารดาอุบาสิกา. อุบาสิกาถวายข้าวต้มแล้ว นิมนต์ให้นั่งในศาลาฉัน. พระเถระเข้านิโรธสมาบัตินั่งอยู่. เมื่อท่านนั่งอยู่นั้น ศาลาฉันถูกไฟไหม้ ภิกษุรูปอื่นๆ ต่างก็ถือเอาอาสนะของตนๆ หนีไป. ชาวบ้านประชุมกันมาเห็นพระเถระเข้า ก็กล่าวว่า "สมณะขี้เกียจ". ไฟไหม้หญ้า ไม้ไผ่ และไม้ต่างๆ แล้วล้อมพระเถระไว้แล้วก็หยุด. พวกมนุษย์พากันตักน้ำใส่หม้อมาดับไฟ แล้วเก็บกวาดเถ้าถ่าน ทำปริมณฑล โปรยดอกไม้ ยืนไหว้อยู่. พระเถระออกจากสมาบัติตามเวลาที่กำหนดไว้ เห็นคนเหล่านั้นแล้วคิดว่า "เราปรากฏเสียแล้ว" จึงเหาะขึ้นสู่เวหาส ไปยังเกาะปิยังคุ. นี้ชื่อว่า การทำบริขารที่ไม่เนื่องกับตัวมิให้เสียหาย. Yaṃ ekābaddhaṃ hoti nivāsanapāvuraṇaṃ vā nisinnāsanaṃ vā, tattha visuṃ adhiṭṭhānakiccaṃ natthi. Samāpattivaseneva naṃ rakkhati āyasmato sañjīvassa viya. Vuttampi cetaṃ ‘‘āyasmato sañjīvassa samādhivipphārā iddhi, āyasmato sāriputtassa samādhivipphārā iddhī’’ti. ส่วนบริขารใดที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกับร่างกาย เช่น ผ้าสบง ผ้าจีวร หรือผ้ารองนั่ง, ในบริขารนั้นไม่มีกิจต้องอธิษฐานต่างหาก. สมาบัติย่อมรักษาบริขารนั้นไว้เองด้วยอำนาจของสมาบัติ เหมือนในเรื่องของพระสัญชีวเถระ. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ฤทธิ์ที่แผ่ไปเพราะสมาธิของท่านพระสัญชีวะ, ฤทธิ์ที่แผ่ไปเพราะสมาธิของท่านพระสารีบุตร". 876. Saṅghapaṭimānananti saṅghassa paṭimānanaṃ udikkhanaṃ. Yāva eso bhikkhu āgacchati, tāva saṅghakammassa akaraṇanti attho. Ettha ca na paṭimānanaṃ etassa pubbakiccaṃ, paṭimānanāvajjanaṃ pana pubbakiccaṃ. Tasmā evaṃ āvajjitabbaṃ ‘‘sace mayi sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā nisinne saṅgho uttikammādīsu kiñcideva kammaṃ kattukāmo hoti, yāva maṃ koci bhikkhu āgantvā na pakkosati, tāvadeva vuṭṭhahissāmī’’ti. Evaṃ katvā samāpanno hi tasmiṃ samaye vuṭṭhātiyeva. 876. คำว่า การรอคอยของสงฆ์ หมายถึง การรอคอย การเฝ้ามองของสงฆ์. อธิบายว่า ไม่กระทำสังฆกรรมตราบเท่าที่ภิกษุรูปนี้ยังไม่มา. ในเรื่องนี้ การรอคอยของสงฆ์ไม่ใช่ปุพพกิจของภิกษุรูปนี้ แต่การคำนึงถึงการรอคอยนั้นเป็นปุพพกิจ. เพราะฉะนั้น พึงคำนึงอย่างนี้ว่า "ถ้าเมื่อเราเข้านิโรธสมาบัตินั่งอยู่ตลอด ๗ วัน สงฆ์มีความประสงค์จะทำกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง มีญัตติกรรมเป็นต้น เราจักออกจากสมาบัติก่อนที่ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งจะมาเรียกหา". ผู้ที่ทำอย่างนี้แล้วเข้าสมาบัติ ย่อมออกจากสมาบัติในเวลานั้นนั่นเทียว. Yo pana evaṃ na karoti, saṅgho ca sannipatitvā taṃ apassanto ‘‘asuko bhikkhu kuhi’’nti ‘‘nirodhasamāpanno’’ti vutte saṅgho kañci bhikkhuṃ peseti ‘‘gaccha naṃ saṅghassa vacanena pakkosāhī’’ti. Athassa tena bhikkhunā savanūpacāre ṭhatvā ‘‘saṅgho taṃ āvuso paṭimānetī’’ti vuttamatteva vuṭṭhānaṃ hoti. Evaṃ garukā hi saṅghassa āṇā nāma. Tasmā taṃ āvajjitvā yathā sayameva vuṭṭhāti, evaṃ samāpajjitabbaṃ. ส่วนภิกษุใดไม่ทำอย่างนี้ และเมื่อสงฆ์ประชุมกันแล้วไม่เห็นภิกษุนั้น จึงถามว่า "ภิกษุชื่อโน้นอยู่ที่ไหน" เมื่อมีผู้ตอบว่า "ท่านเข้านิโรธสมาบัติอยู่" สงฆ์ย่อมส่งภิกษุรูปหนึ่งไปว่า "เธอจงไปเรียกภิกษุนั้นมาด้วยคำสั่งของสงฆ์". ครั้งนั้น เมื่อภิกษุนั้นไปยืนอยู่ในระยะที่พอจะได้ยินแล้ว กล่าวเพียงว่า "อาวุโส สงฆ์รอท่านอยู่" เธอก็จะออกจากสมาบัติทันที. จริงอยู่ คำสั่งของสงฆ์นั้นหนักถึงเพียงนี้. เพราะฉะนั้น ภิกษุพึงคำนึงถึงเรื่องนั้นแล้วเข้าสมาบัติโดยประการที่จะพึงออกจากสมาบัติได้เอง. 877. Satthupakkosananti idhāpi satthupakkosanāvajjanameva imassa kiccaṃ. Tasmā tampi evaṃ āvajjitabbaṃ ‘‘sace mayi sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā nisinne satthā otiṇṇavatthusmiṃ sikkhāpadaṃ vā paññapeti, tathārūpāya vā atthuppattiyā dhammaṃ deseti, yāva maṃ koci āgantvā na pakkosati, tāvadeva vuṭṭhahissāmī’’ti. Evaṃ katvā nisinno hi tasmiṃ samaye vuṭṭhātiyeva. 877. ในคำว่า สัตถุปักโกสนะ นี้ก็เหมือนกัน การคำนึงถึงการเรียกหาของพระศาสดาเท่านั้น เป็นกิจของภิกษุนี้ เพราะฉะนั้น แม้ข้อนั้น ภิกษุพึงคำนึงอย่างนี้ว่า "ถ้าเมื่อเราเข้าสมาบัติอยู่ตลอด ๗ วัน พระศาสดาจะพึงทรงบัญญัติสิกขาบทในเรื่องที่เกิดขึ้น หรือจะพึงทรงแสดงธรรมเพราะมีเรื่องเกิดขึ้นเช่นนั้น เราจักออกจากสมาบัติก่อนที่ใครๆ จะมาเรียกเรา" จริงอยู่ ภิกษุผู้ทำอย่างนี้แล้วนั่งเข้าสมาบัติ ย่อมออกจากสมาบัติในเวลานั้นนั่นเอง Yo pana evaṃ na karoti, satthā ca saṅghe sannipatite taṃ apassanto ‘‘asuko bhikkhu kuhi’’nti ‘‘nirodhasamāpanno’’ti vutte kañci bhikkhuṃ peseti ‘‘gaccha naṃ mama vacanena pakkosā’’ti. Athassa tena bhikkhunā savanūpacāre ṭhatvā ‘‘satthā āyasmantaṃ āmantetī’’ti vuttamatteva vuṭṭhānaṃ hoti. Evaṃ garukaṃ hi satthupakkosanaṃ, tasmā taṃ āvajjitvā yathā sayameva vuṭṭhāti, evaṃ samāpajjitabbaṃ. ส่วนภิกษุใดไม่ทำอย่างนี้ และเมื่อสงฆ์ประชุมกัน พระศาสดาไม่ทรงเห็นภิกษุนั้น จึงตรัสถามว่า "ภิกษุชื่อโน้นอยู่ที่ไหน" เมื่อมีผู้กราบทูลว่า "เข้าสมาบัติอยู่" จึงทรงส่งภิกษุรูปหนึ่งไปว่า "เธอจงไปเรียกภิกษุนั้นมาด้วยคำของเรา" ครั้งนั้น เมื่อภิกษุนั้นไปยืนอยู่ในระยะที่ได้ยิน เพียงกล่าวว่า "พระศาสดารับสั่งหาท่านผู้มีอายุ" การออกจากสมาบัติก็มีขึ้น จริงอยู่ การเรียกหาของพระศาสดาเป็นเรื่องหนักอย่างนี้ เพราะฉะนั้น พึงคำนึงถึงข้อนั้นแล้วเข้าสมาบัติอย่างที่ตนจะออกจากสมาบัติได้เอง 878. Addhānaparicchedoti jīvitaddhānassa paricchedo. Iminā bhikkhunā addhānaparicchede sukusalena bhavitabbaṃ. Attano ‘‘āyusaṅkhārā sattāhaṃ pavattissanti na pavattissantī’’ti āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ. Sace hi sattāhabbhantare nirujjhanake āyusaṅkhāre anāvajjitvāva samāpajjati, nāssa nirodhasamāpatti maraṇaṃ paṭibāhituṃ sakkoti. Antonirodhe maraṇassa natthitāya antarāva samāpattito vuṭṭhāti. Tasmā etaṃ āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ. Avasesaṃ hi anāvajjitumpi vaṭṭati. Idaṃ pana āvajjitabbamevāti vuttaṃ. 878. คำว่า อัทธานปริจเฉท คือ การกำหนดระยะเวลาแห่งชีวิต ภิกษุนี้พึงเป็นผู้ฉลาดในการกำหนดระยะเวลา พึงคำนึงว่า "อายุสังขารของเราจักเป็นไปตลอด ๗ วัน หรือจักไม่เป็นไป" แล้วจึงเข้าสมาบัติ เพราะถ้าภิกษุไม่คำนึงถึงอายุสังขารที่จะดับในภายใน ๗ วันแล้วเข้าสมาบัติ นิโรธสมาบัติของภิกษุนั้นไม่สามารถจะป้องกันความตายได้ เพราะความตายไม่มีในระหว่างนิโรธสมาบัติ ภิกษุนั้นจึงออกจากสมาบัติในระหว่างนั่นเอง เพราะฉะนั้น พึงคำนึงถึงข้อนี้แล้วจึงเข้าสมาบัติ จริงอยู่ ข้อที่เหลือ แม้ไม่คำนึงถึงก็ควร แต่ท่านกล่าวว่า ข้อนี้แลพึงคำนึงถึง 879. So evaṃ ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya imaṃ pubbakiccaṃ katvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjati. Athekaṃ vā dve vā cittavāre atikkamitvā acittako hoti, nirodhaṃ phusati. Kasmā panassa dvinnaṃ cittānaṃ uparicittāni na pavattantīti? Nirodhassa payogattā. Idañhi imassa bhikkhuno dve samathavipassanādhamme yuganaddhe katvā aṭṭha samāpattiārohanaṃ anupubbanirodhassa payogo, na nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyāti nirodhassa payogattā dvinnaṃ cittānaṃ upari na pavattanti. 879. ภิกษุนั้นเข้าอากิญจัญญายตนะอย่างนี้แล้ว ออกจากสมาบัตินั้น ทำปุพพกิจนี้แล้ว จึงเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะ ครั้งนั้น พอล่วงจิตวาระหนึ่งหรือสองวาระไป ก็เป็นผู้ไม่มีจิต ย่อมถูกต้องนิโรธ ก็เพราะเหตุไร จิตทั้งหลายเบื้องบนแห่งจิต ๒ ดวงจึงไม่เป็นไปแก่ภิกษุนั้น เพราะเป็นประโยคแห่งนิโรธ จริงอยู่ การขึ้นสมาบัติ ๘ ของภิกษุนี้ โดยทำธรรมะคือสมถะและวิปัสสนาทั้งสองให้เป็นคู่กันไป เป็นประโยคแห่งอนุปุพพนิโรธ ไม่ใช่เป็นประโยคแห่งเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ เพราะเป็นประโยคแห่งนิโรธ จิตทั้งหลายจึงไม่เป็นไปเบื้องบนแห่งจิต ๒ ดวง Yo pana bhikkhu ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya idaṃ pubbakiccaṃ akatvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjati, so parato acittako bhavituṃ na sakkoti, paṭinivattitvā puna ākiñcaññāyataneyeva patiṭṭhāti. Maggaṃ agatapubbapurisūpamā cettha vattabbā – ส่วนภิกษุใดออกจากอากิญจัญญายตนะแล้ว ไม่ทำปุพพกิจนี้ เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะ ภิกษุนั้นไม่สามารถจะเป็นผู้ไม่มีจิตในเบื้องหน้าได้ ย่อมกลับมาตั้งอยู่ในอากิญจัญญายตนะอีก ในเรื่องนี้ มีอุปมาด้วยบุรุษผู้ไม่เคยไปหนทางนั้นมาก่อน พึงกล่าว Eko kira puriso ekaṃ maggaṃ agatapubbo antarā udakakandaraṃ vā gambhīraṃ udakacikkhallaṃ atikkamitvā ṭhapitaṃ caṇḍātapasantattapāsāṇaṃ vā āgamma taṃ nivāsanapāvuraṇaṃ asaṇṭhapetvāva kandaraṃ orūḷho parikkhāratemanabhayena punadeva tīre patiṭṭhāti. Pāsāṇaṃ akkamitvāpi santattapādo punadeva orabhāge patiṭṭhāti. Tattha yathā so puriso asaṇṭhapitanivāsanapāvuraṇattā kandaraṃ otiṇṇamattova, tattapāsāṇaṃ akkantamatto eva ca paṭinivattitvā oratova patiṭṭhāti, evaṃ yogāvacaropi pubbakiccassa akatattā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannamattova paṭinivattitvā ākiñcaññāyatane patiṭṭhāti. ได้ยินว่า บุรุษคนหนึ่งไม่เคยไปหนทางหนึ่ง ในระหว่างทาง ผ่านเหวที่มีน้ำหรือโคลนตมลึก แล้วมาถึงแผ่นหินที่ร้อนจัดเพราะแดดกล้า เขาไม่ได้จัดแจงผ้านุ่งผ้าห่มให้ดี ลงไปในเหวแล้ว ก็กลับมายืนอยู่ที่ฝั่งอีกเพราะกลัวบริขารจะเปียก แม้เหยียบแผ่นหินแล้ว เท้าก็ร้อน ก็กลับมายืนอยู่ที่ฝั่งนี้อีก ในอุปมานั้น บุรุษนั้นเพราะไม่ได้จัดแจงผ้านุ่งผ้าห่มให้ดี เพียงแค่ลงไปในเหว หรือเพียงแค่เหยียบแผ่นหินร้อน ก็กลับมายืนอยู่ที่ฝั่งนี้ ฉันใด โยคาวจรก็ฉันนั้น เพราะไม่ได้ทำปุพพกิจ เพียงแค่เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะ ก็กลับมาตั้งอยู่ในอากิญจัญญายตนะ Yathā pana pubbepi taṃ maggaṃ gatapubbapuriso taṃ ṭhānaṃ āgamma ekaṃ sāṭakaṃ daḷhaṃ nivāsetvā aparaṃ hatthena gahetvā kandaraṃ uttaritvā tattapāsāṇaṃ vā akkantamattakameva karitvā parato gacchati, evamevaṃ katapubbakicco bhikkhu nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvāva parato acittako hutvā nirodhaṃ phusitvā viharati. ส่วนบุรุษผู้เคยไปหนทางนั้นมาก่อน เมื่อมาถึงที่นั้น นุ่งผ้าผืนหนึ่งให้มั่นคง ถือผ้าอีกผืนหนึ่งไว้ด้วยมือ ข้ามเหวไป หรือเพียงแค่เหยียบแผ่นหินร้อนแล้วก็ไปต่อได้ ฉันใด ภิกษุผู้ทำปุพพกิจแล้วก็ฉันนั้นเหมือนกัน เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะแล้ว ก็เป็นผู้ไม่มีจิตในเบื้องหน้า ย่อมถูกต้องนิโรธอยู่ 880. Kathaṃ ṭhānanti evaṃ samāpannāya panassā kālaparicchedavasena ceva antarāāyukkhayasaṅghapaṭimānanasatthupakkosanābhāvena ca ṭhānaṃ hoti. 880. ถามว่า ตั้งอยู่อย่างไร ตอบว่า ก็สมาบัตินั้นที่ภิกษุเข้าแล้วอย่างนี้ ย่อมตั้งอยู่ได้ด้วยอำนาจแห่งการกำหนดกาลเวลา และด้วยความไม่มีแห่งความสิ้นอายุ การรอคอยของสงฆ์ และการเรียกหาของพระศาสดาในระหว่าง 881. Kathaṃ vuṭṭhānanti anāgāmissa anāgāmiphaluppattiyā, arahato arahattaphaluppattiyāti evaṃ dvedhā vuṭṭhānaṃ hoti. 881. ถามว่า ออกอย่างไร ตอบว่า สำหรับพระอนาคามี การออกย่อมมีได้ด้วยการเกิดขึ้นแห่งอนาคามิผล สำหรับพระอรหันต์ ด้วยการเกิดขึ้นแห่งอรหัตตผล การออกย่อมมีได้ ๒ อย่าง ด้วยประการฉะนี้ 882. Vuṭṭhitassa kiṃninnaṃ cittaṃ hotīti nibbānaninnaṃ. Vuttaṃ hetaṃ ‘‘saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitassa kho, āvuso visākha, bhikkhuno vivekaninnaṃ cittaṃ hoti vivekapoṇaṃ vivekapabbhāra’’nti (ma. ni. 1.464). 882. ถามว่า จิตของผู้ที่ออกจากสมาบัติแล้วน้อมไปในอะไร ตอบว่า น้อมไปในนิพพาน จริงอยู่ คำนี้พระธรรมทินนาเถรีได้กล่าวไว้ว่า "ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ จิตของภิกษุผู้ออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ ย่อมน้อมไปในวิเวก โน้มไปในวิเวก โอนไปในวิเวก" 883. Matassa ca samāpannassa ca ko visesoti ayampi attho sutte vuttoyeva. Yathāha – ‘‘yvāyaṃ, āvuso, mato kālaṅkato, tassa kāyasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, vacīsaṅkhārā… cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, āyu parikkhīṇo, usmā vūpasantā, indriyāni paribhinnāni. Yo cāyaṃ bhikkhu saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno, tassapi kāyasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, vacīsaṅkhārā… cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, āyu aparikkhīṇo, usmā avūpasantā, indriyāni aparibhinnānī’’ti (ma. ni. 1.457). 883. ถามว่า อะไรคือความแตกต่างระหว่างผู้ที่ตายแล้วกับผู้ที่เข้าสมาบัติ ตอบว่า แม้เนื้อความนี้ก็มีกล่าวไว้แล้วในพระสูตร ดังที่ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนอาวุโส ผู้ที่ตายแล้ว ทำกาละแล้วนี้ กายสังขารของเขาย่อมดับ ย่อมสงบระงับ วจีสังขาร... จิตตสังขารของเขาย่อมดับ ย่อมสงบระงับ อายุสิ้นไป ไออุ่นสงบไป อินทรีย์ทั้งหลายแตกสลายไป ส่วนภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัตินี้ แม้กายสังขารของเธอก็ดับ สงบระงับ วจีสังขาร... จิตตสังขารก็ดับ สงบระงับ แต่อายุยังไม่สิ้น ไออุ่นยังไม่สงบ อินทรีย์ทั้งหลายยังไม่แตกสลาย" 884. Nirodhasamāpatti saṅkhatātiādipucchāyaṃ pana saṅkhatātipi asaṅkhatātipi lokiyātipi lokuttarātipi na vattabbā. Kasmā? Sabhāvato natthitāya. Yasmā panassā samāpajjantassa vasena samāpannā nāma hoti, tasmā nipphannāti vattuṃ vaṭṭati, no anipphannā. 884. อนึ่ง ในปัญหาเป็นต้นว่า นิโรธสมาบัติเป็นสังขตธรรมหรือ? นิโรธสมาบัตินั้นไม่ควรกล่าวว่าเป็นสังขตธรรมบ้าง เป็นอสังขตธรรมบ้าง เป็นโลกิยธรรมบ้าง เป็นโลกุตรธรรมบ้าง. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีโดยสภาวะ. แต่เพราะอาศัยผู้เข้าสมาบัตินั้น จึงได้ชื่อว่าสมาบัติที่เข้าแล้ว ฉะนั้น จึงควรกล่าวว่าเป็นธรรมที่สำเร็จแล้ว ไม่ควรกล่าวว่าเป็นธรรมที่ยังไม่สำเร็จ. Iti santaṃ samāpattiṃ, imaṃ ariyanisevitaṃ; Diṭṭheva dhamme nibbānamitisaṅkhaṃ upāgataṃ; Bhāvetvā ariyaṃ paññaṃ, samāpajjanti paṇḍitā. บัณฑิตทั้งหลายเจริญปัญญาอันประเสริฐแล้ว ย่อมเข้าสมาบัตินี้อันสงบระงับ ที่พระอริยเจ้าเสพแล้ว อันถึงความนับว่า เป็นนิพพานในปัจจุบัน ดังนี้. Yasmā tasmā imissāpi, samāpattisamatthatā; Ariyamaggesu paññāya, ānisaṃsoti vuccatīti. เพราะเหตุนั้น ความสามารถในการเข้าสมาบัตินี้ จึงถูกเรียกว่าเป็นอานิสงส์แห่งปัญญาในอริยมรรคทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้. Āhuneyyabhāvādisiddhikathā ว่าด้วยความสำเร็จแห่งความเป็นอาหุไนยบุคคลเป็นต้น 885. Āhuneyyabhāvādisiddhīti na kevalañca nirodhasamāpattiyā samāpajjanasamatthatāva, ayaṃ pana āhuneyyabhāvādisiddhipi imissā lokuttarapaññābhāvanāya ānisaṃsoti veditabbo. Avisesena hi catubbidhāyapi etissā bhāvitattā bhāvitapañño puggalo sadevakassa lokassa āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalīkaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. 885. ว่าด้วยความสำเร็จแห่งความเป็นอาหุไนยบุคคลเป็นต้น ความว่า มิใช่เพียงความสามารถในการเข้านิโรธสมาบัติเท่านั้นที่เป็นอานิสงส์ แต่พึงทราบว่า แม้ความสำเร็จแห่งความเป็นอาหุไนยบุคคลเป็นต้นนี้ ก็เป็นอานิสงส์แห่งการเจริญโลกุตรปัญญานี้. จริงอยู่ เพราะโลกุตรปัญญาทั้ง ๔ ประเภทนี้ แม้อย่างใดอย่างหนึ่ง อันบุคคลเจริญแล้วโดยไม่จำเพาะเจาะจง บุคคลผู้มีปัญญาอันเจริญแล้ว ย่อมเป็นอาหุไนยบุคคล (ผู้ควรแก่ของคำนับ) ปาหุไนยบุคคล (ผู้ควรแก่ของต้อนรับ) ทักขิไณยบุคคล (ผู้ควรแก่ทักษิณาทาน) อัญชลีกรณียบุคคล (ผู้ควรแก่การทำอัญชลี) เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก พร้อมทั้งเทวโลก. 886. Visesato panettha paṭhamamaggapaññaṃ tāva bhāvetvā mandāya vipassanāya āgato mudindriyopi sattakkhattuparamo nāma hoti, sattasugatibhave saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. Majjhimāya vipassanāya āgato majjhimindriyo kolaṃkolo nāma hoti, dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. Tikkhāya vipassanāya āgato tikkhindriyo ekabījī nāma hoti, ekaññeva mānusakaṃ bhavaṃ nibbattetvā dukkhassantaṃ karoti. 886. โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในบรรดาอริยมรรคเหล่านั้น บุคคลผู้เจริญปัญญาในมรรคที่หนึ่ง มาด้วยวิปัสสนาอย่างอ่อน แม้มีอินทรีย์อ่อน ก็ได้ชื่อว่า สัตตักขัตตุปรมโสดาบัน ท่องเที่ยวไปในสุคติภพ ๗ ครั้งแล้ว ย่อมทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. บุคคลผู้มาด้วยวิปัสสนาอย่างกลาง มีอินทรีย์ปานกลาง ได้ชื่อว่า โกลังโกลโสดาบัน แล่นไปท่องเที่ยวสู่ตระกูล ๒ หรือ ๓ ตระกูลแล้ว ย่อมทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. บุคคลผู้มาด้วยวิปัสสนาอย่างแก่กล้า มีอินทรีย์แก่กล้า ได้ชื่อว่า เอกพีชีโสดาบัน บังเกิดในภพแห่งมนุษย์อีกเพียงภพเดียวเท่านั้น ย่อมทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. 887. Dutiyamaggapaññaṃ bhāvetvā sakadāgāmī nāma hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. 887. บุคคลผู้เจริญปัญญาในมรรคที่สอง ได้ชื่อว่า สกทาคามี มาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวเท่านั้น ย่อมทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. 888. Tatiyamaggapaññaṃ bhāvetvā anāgāmī nāma hoti. So indriyavemattatāvasena antarāparinibbāyī, upahaccaparinibbāyī, asaṅkhāraparinibbāyī, sasaṅkhāraparinibbāyī, uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti pañcadhā. Idha vihāyaniṭṭho hoti. Tattha antarāparinibbāyīti yattha katthaci suddhāvāsabhave upapajjitvā āyuvemajjhaṃ appatvāva parinibbāyati. Upahaccaparinibbāyīti āyuvemajjhaṃ atikkamitvā parinibbāyati. Asaṅkhāraparinibbāyīti asaṅkhārena appayogena uparimaggaṃ nibbatteti. Sasaṅkhāraparinibbāyīti sasaṅkhārena sappayogena uparimaggaṃ nibbatteti. Uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti yatthupapanno, tato uddhaṃ yāva akaniṭṭhabhavā āruyha tattha parinibbāyati. 888. บุคคลผู้เจริญปัญญาในมรรคที่สาม ได้ชื่อว่า อนาคามี. ท่านผู้นั้นมี ๕ ประเภท ด้วยอำนาจแห่งความแตกต่างกันแห่งอินทรีย์ คือ อันตราปรินิพพายี อุปหัจจปรินิพพายี อสังขารปรินิพพายี สสังขารปรินิพพายี และอุทธังโสโตอกนิฏฐคามี. ท่านเป็นผู้มีความสิ้นสุดในโลกนี้ (คือไม่ต้องกลับมาสู่กามโลก). ใน ๕ ประเภทนั้น อันตราปรินิพพายี ได้แก่ ท่านผู้บังเกิดในสุทธาวาสภพแห่งใดแห่งหนึ่งแล้ว ปรินิพพานโดยยังไม่ทันถึงกึ่งอายุ. อุปหัจจปรินิพพายี ได้แก่ ท่านผู้ปรินิพพานหลังจากล่วงกึ่งอายุไปแล้ว. อสังขารปรินิพพายี ได้แก่ ท่านผู้ยังมรรคเบื้องสูงให้บังเกิดได้โดยไม่ต้องใช้ความเพียร คือโดยไม่มีสสังขาร. สสังขารปรินิพพายี ได้แก่ ท่านผู้ยังมรรคเบื้องสูงให้บังเกิดได้โดยใช้ความเพียร คือโดยมีสสังขาร. อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี ได้แก่ ท่านผู้บังเกิดในภพใดแล้ว ก็ขึ้นไปเบื้องบนจากภพนั้นจนถึงอกนิฏฐภพ แล้วปรินิพพานในภพนั้น. 889. Catutthamaggapaññaṃ bhāvetvā koci saddhāvimutto hoti, koci paññāvimutto hoti, koci ubhatobhāgavimutto hoti, koci tevijjo, koci chaḷabhiñño, koci paṭisambhidappabhedappatto mahākhīṇāsavo. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘maggakkhaṇe panesa taṃ jaṭaṃ vijaṭeti nāma. Phalakkhaṇe vijaṭitajaṭo sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyo hotī’’ti. 889. บุคคลผู้เจริญปัญญาในมรรคที่สี่ บางท่านเป็นสัทธาวิมุต บางท่านเป็นปัญญาวิมุต บางท่านเป็นอุภโตภาควิมุต บางท่านเป็นเตวิชชะ บางท่านเป็นฉฬภิญญะ บางท่านเป็นพระมหาขีณาสพผู้บรรลุถึงความแตกฉานในปฏิสัมภิทา. ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงท่านผู้นี้ ตรัสไว้ว่า ‘ก็ในมรรคขณะ ภิกษุนี้ชื่อว่าย่อมสางรกชัฏนั้น. ในผลขณะ ท่านเป็นผู้มีรกชัฏอันสางแล้ว เป็นทักขิไณยบุคคลชั้นเลิศของโลกพร้อมทั้งเทวโลก’ ดังนี้. Evaṃ anekānisaṃsā, ariyapaññāya bhāvanā; Yasmā tasmā kareyyātha, ratiṃ tattha vicakkhaṇo. การเจริญอริยปัญญามีอานิสงส์มากมายดังนี้ เพราะเหตุนั้น ผู้มีวิจารณญาณพึงทำความยินดีในการเจริญอริยปัญญานั้นเถิด. 890. Ettāvatā ca – 890. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ; Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭanti. – นรชนผู้มีปัญญา ตั้งมั่นอยู่ในศีล เจริญจิตและปัญญาอยู่ เป็นภิกษุผู้มีความเพียร มีปัญญารักษาตน เขาย่อมสางรกชัฏนี้ได้ ดังนี้. Imissā gāthāya sīlasamādhipaññāmukhena desite visuddhimagge sānisaṃsā paññābhāvanā paridīpitā hotīti. ในวิสุทธิมรรคที่ท่านแสดงไว้โดยมุขคือศีล สมาธิ และปัญญา แห่งคาถานี้ การเจริญปัญญาพร้อมทั้งอานิสงส์เป็นอันท่านประกาศไว้จบแล้ว ด้วยประการฉะนี้. Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ที่ข้าพเจ้าทำขึ้นเพื่อความปราโมทย์แห่งสาธุชน ดังนี้ Paññābhāvanādhikāre ในอธิการว่าด้วยการเจริญปัญญา Paññābhāvanānisaṃsaniddeso nāma ชื่อ ปัญญาภาวนานิสังสสิตเทส Tevīsatimo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๒๓ Nigamanakathā นิคมนกถา 891. Ettāvatā ca – 891. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ‘‘Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ; Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭa’’nti. – นรชนผู้มีปัญญา ตั้งมั่นอยู่ในศีล เจริญจิตและปัญญาอยู่ เป็นภิกษุผู้มีความเพียร มีปัญญารักษาตน เขาย่อมสางรกชัฏนี้ได้ ดังนี้. Imaṃ gāthaṃ nikkhipitvā yadavocumha – เราได้ตั้งคาถานี้ไว้แล้ว ได้ปฏิญญาไว้ว่า ‘‘Imissā dāni gāthāya, kathitāya mahesinā; Vaṇṇayanto yathābhūtaṃ, atthaṃ sīlādibhedanaṃ. บัดนี้ เราจักพรรณนาเนื้อความตามความเป็นจริง อันมีศีลเป็นต้นเป็นประเภท แห่งคาถานี้ที่พระมหามุนีตรัสไว้ ‘‘Sudullabhaṃ labhitvāna, pabbajjaṃ jinasāsane; Sīlādisaṅgahaṃ khemaṃ, ujuṃ maggaṃ visuddhiyā. ครั้นได้บรรพชาอันได้แสนยากในพระศาสนาของพระชินเจ้าแล้ว (แต่ไม่รู้) หนทางอันเกษม ตรง อันสงเคราะห์ด้วยศีลเป็นต้น เพื่อความบริสุทธิ์ ‘‘Yathābhūtaṃ ajānantā, suddhikāmāpi ye idha; Visuddhiṃ nādhigacchanti, vāyamantāpi yogino. โยคีบุคคลเหล่าใดในศาสนานี้ แม้ปรารถนาความบริสุทธิ์ แต่ไม่รู้หนทางนั้นตามความเป็นจริง แม้พากเพียรอยู่ ก็ย่อมไม่บรรลุความบริสุทธิ์ ‘‘Tesaṃ pāmojjakaraṇaṃ, suvisuddhavinicchayaṃ; Mahāvihāravāsīnaṃ, desanānayanissitaṃ. เราจักกล่าว (หนทางนั้น) อันกระทำความปราโมทย์แก่โยคีบุคคลเหล่านั้น มีวินิจฉัยอันบริสุทธิ์หมดจดดี อาศัยนัยแห่งเทศนาของพระเถระผู้พำนักในมหาวิหาร ‘‘Visuddhimaggaṃ bhāsissaṃ, taṃ me sakkacca bhāsato; Visuddhikāmā sabbepi, nisāmayatha sādhavo’’ti. คือ วิสุทธิมรรค ขอสาธุชนทั้งปวงผู้ปรารถนาความบริสุทธิ์ จงตั้งใจฟังวิสุทธิมรรคนั้น ที่เราผู้กล่าวอยู่โดยเคารพเถิด ดังนี้ Svāyaṃ bhāsito hoti. วิสุทธิมรรคนั้น เราได้กล่าวจบแล้ว 892. Tattha ca – 892. ก็ในวิสุทธิมรรคนั้น Tesaṃ sīlādibhedānaṃ, atthānaṃ yo vinicchayo; Pañcannampi nikāyānaṃ, vutto aṭṭhakathānaye. วินิจฉัยในเนื้อความแห่งธรรมเหล่านั้น อันมีศีลเป็นต้นเป็นประเภทใด ที่ท่านกล่าวไว้แล้วในนัยแห่งอรรถกถาแห่งนิกายทั้ง ๕ Samāharitvā taṃ sabbaṃ, yebhuyyena sanicchayo; Sabbasaṅkaradosehi, mutto yasmā pakāsito. เพราะเหตุที่เราได้รวบรวมวินิจฉัยทั้งหมดนั้นมาโดยมากแล้ว ประกาศไว้พร้อมทั้งข้อตัดสิน อันพ้นจากโทษคือความสับสนแห่งลัทธิต่างๆ Tasmā visuddhikāmehi, suddhapaññehi yogihi; Visuddhimagge etasmiṃ, karaṇīyova ādaroti. เพราะเหตุนั้น โยคีบุคคลทั้งหลายผู้ใคร่ความบริสุทธิ์ ผู้มีปัญญาบริสุทธิ์ พึงกระทำความเอื้อเฟื้อในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนี้โดยแท้แล 893. Vibhajjavādiseṭṭhānaṃ, theriyānaṃ yasassinaṃ; Mahāvihāravāsīnaṃ, vaṃsajassa vibhāvino. ผู้เกิดในวงศ์ของพระเถระทั้งหลายชาวมหาวิหาร ผู้ประเสริฐในลัทธิวิภัชชวาท ผู้มียศ ผู้มีความรู้แจ่มแจ้ง Bhadantasaṅghapālassa, sucisallekhavuttino; Vinayācārayuttassa, yuttassa paṭipattiyaṃ. คือพระภัททันตสังฆปาลเถระ ผู้มีวัตรคือการขัดเกลาอันสะอาด ผู้ประกอบด้วยวินัยและอาจาระ ผู้ประกอบเนืองๆ ในปฏิปทา Khantisoraccamettādi-guṇabhūsitacetaso; Ajjhesanaṃ gahetvāna, karontena imaṃ mayā. ผู้มีจิตใจอันประดับแล้วด้วยคุณมีขันติ โสรัจจะ และเมตตาเป็นต้น, (ข้าพเจ้า) รับคำอาราธนาแล้ว เมื่อรจนาคัมภีร์นี้อยู่ Saddhammaṭṭhitikāmena, yo patto puññasañcayo; Tassa tejena sabbepi, sukhamedhantu pāṇino. กองบุญใดที่ข้าพเจ้าผู้ใคร่ความดำรงมั่นแห่งพระสัทธรรมได้บรรลุแล้ว ด้วยเดชแห่งกองบุญนั้น ขอสัตว์ทั้งปวงจงถึงความสุขเถิด 894. Visuddhimaggo eso ca, antarāyaṃ vinā idha; Niṭṭhito aṭṭhapaññāsa-bhāṇavārāya pāḷiyā. และคัมภีร์วิสุทธิมรรคนี้ สำเร็จลงแล้วในศาสนานี้ ปราศจากอันตราย ด้วยบาลีมี ๕๘ ภาณวาร ฉันใด Yathā tatheva lokassa, sabbe kalyāṇanissitā; Anantarāyā ijjhantu, sīghaṃ sīghaṃ manorathāti. ฉันนั้นเหมือนกัน ขอความดำริทั้งปวงของชาวโลก อันอาศัยกัลยาณธรรม จงสำเร็จโดยปราศจากอันตรายโดยพลันโดยเร็วเถิด 895. Parama visuddha saddhā buddhi vīriya paṭimaṇḍitena sīlācārajjava maddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamaya samayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattibhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā chaḷabhiññāpaṭisambhidādi bhedaguṇapaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme appaṭihatabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena mudantakhedakavattabbena kato visuddhimaggo nāma. 895. คัมภีร์ชื่อวิสุทธิมรรค อันพระเถระผู้ประดับแล้วด้วยศรัทธา ปัญญา และวิริยะอันบริสุทธิ์อย่างยิ่ง, สมบูรณ์ด้วยหมู่แห่งคุณคือศีล อาจาระ ความซื่อตรง ความอ่อนโยน เป็นต้น, ประกอบด้วยความฉลาดในปัญญา สามารถหยั่งลงสู่ความลึกซึ้งแห่งลัทธิของตนและลัทธิอื่น, มีอานุภาพแห่งญาณไม่ติดขัดในศาสนาของพระศาสดา พร้อมทั้งอรรถกถา อันมีประเภทคือพระไตรปิฎกเป็นปริยัติ, เป็นมหาไวยากรณ์, ประกอบด้วยความงามแห่งถ้อยคำอันไพเราะองอาจ ซึ่งออกจากปากได้โดยง่าย อันเกิดจากความถึงพร้อมแห่งกรณ์, มีปกติกล่าวถ้อยคำที่สมควรและเป็นอิสระ, เป็นผู้ประเสริฐกว่านักกล่าววาทะ, เป็นมหากวี, มีปัญญาไม่ติดขัดในอุตริมนุสธรรมอันประดับด้วยคุณมีประเภทคืออภิญญา ๖ และปฏิสัมภิทาเป็นต้น, เป็นประดุจเครื่องประดับแห่งวงศ์ของพระเถระทั้งหลายชาวมหาวิหาร ผู้เป็นประทีปส่องสว่างวงศ์พระเถระ, มีปัญญาไพบูลย์และบริสุทธิ์, ผู้มีนามอันครูบาอาจารย์ขนานให้ว่าพุทธโฆสะ และผู้พึงกล่าวได้ว่าเป็นชาวโมรันทเขต ได้รจนาขึ้นแล้ว 896. Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ; Dassento kulaputtānaṃ, nayaṃ sīlādisuddhiyā. ขอคัมภีร์นี้จงดำรงอยู่ในโลก ตราบเท่าที่ยังแสดงนัยแห่งความบริสุทธิ์มีศีลเป็นต้น แก่กุลบุตรทั้งหลายผู้แสวงหาทางข้ามพ้นโลก Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino; Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti. ตราบเท่าที่พระนามว่า 'พุทโธ' ของพระมหาสี ผู้เป็นใหญ่กว่าโลก ผู้คงที่ มีพระทัยบริสุทธิ์ ยังคงเป็นไปอยู่ในโลก Iti sādhujanapāmojjatthāya katā visuddhimaggakathā, วิสุทธิมรรคกถา อันข้าพเจ้าทำแล้วเพื่อความปราโมทย์แห่งสาธุชน ฉะนี้ Pāḷigaṇanāya pana sā aṭṭhapaññāsabhāṇavārā hotīti. ก็โดยการนับจำนวนพระบาลี วิสุทธิมรรคกถานั้นมี ๕๘ ภาณวาร Visuddhimaggapakaraṇaṃ niṭṭhitaṃ. ปกรณ์วิสุทธิมรรค จบแล้ว
Vietnamese
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi