Tipiṭaka Translation

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Abhidhammapiṭake

ในพระอภิธรรมปิฎก

Pañcapakaraṇa-aṭṭhakathā

อรรถกถาปัญจปกรณ์

Dhātukathā-aṭṭhakathā

อรรถกถาธาตุกถา

Aṭṭhārasahi bhedehi, vibhaṅgaṃ mārabhañjano;

Desayitvā mahāvīro, yaṃ tasseva anantaraṃ.

พระมหาวีรเจ้าผู้ทรงหักเสียซึ่งมาร ครั้นทรงแสดงคัมภีร์วิภังค์ โดยความแตกต่าง ๑๘ อย่างแล้ว ทรงแสดงคัมภีร์ใดไว้ในลำดับแห่งคัมภีร์วิภังค์นั้น

Adesayi dhātukathaṃ, dhātubhedappakāsano;

Tassatthaṃ dīpayissāmi, taṃ suṇātha samāhitāti.

คือทรงแสดงธาตุกถาประกาศความแตกต่างแห่งธาตุไว้ ข้าพเจ้าจักประกาศเนื้อความแห่งธาตุกถานั้น ขอท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังธาตุกถานั้นเถิด

1. Mātikāvaṇṇanā

1. วรรณนามาติกา

1. Nayamātikāvaṇṇanā

1. วรรณนานยมาติกา

1. Saṅgaho asaṅgahotiādīnañhi vasena idaṃ pakaraṇaṃ cuddasavidhena vibhattanti vuttaṃ. Taṃ sabbampi uddesaniddesato dvidhā ṭhitaṃ. Tattha mātikā uddeso. Sā pañcavidhā – nayamātikā, abbhantaramātikā, nayamukhamātikā, lakkhaṇamātikā, bāhiramātikāti. Tattha saṅgaho asaṅgaho…pe… vippayuttena saṅgahitaṃ asaṅgahitanti – ayaṃ cuddasahi padehi nikkhittā nayamātikā nāma. Ayañhi iminā saṅgahādikena nayena dhātukathā dhammā vibhattāti dassetuṃ ṭhapitattā nayamātikāti vuccati. Etesaṃ padānaṃ mūlabhūtattā mūlamātikātipi vattuṃ vaṭṭati.

1. ก็ปกรณ์นี้ ท่านกล่าวว่าจำแนกไว้ ๑๔ อย่าง โดยนัยมีสังคโห อสังคโห เป็นต้น. ปกรณ์ทั้งหมดนั้น ตั้งอยู่โดยเป็น ๒ อย่าง คือ โดยอุเทศและนิทเทส. ใน ๒ อย่างนั้น มาติกาเป็นอุเทศ. มาติกานั้นมี ๕ อย่าง คือ นยมาติกา อัพภันตรมาติกา นยมุขมาติกา ลักขณมาติกา และพาหิรมาติกา. ในมาติกา ๕ อย่างนั้น มาติกาที่ยกขึ้นแสดงไว้ด้วยบท ๑๔ บท คือ สังคโห อสังคโห...ฯลฯ...วิปปยุตเตนะ สังคหิตัง อสังคหิตัง นี้ชื่อว่า นยมาติกา. ก็มาติกานี้ ท่านตั้งไว้เพื่อแสดงว่า ธรรมทั้งหลายในธาตุกถาจำแนกไว้แล้วด้วยนัยมีสังคหะเป็นต้นนี้ เหตุนั้นจึงเรียกว่า นยมาติกา. เพราะบทเหล่านี้เป็นมูลราก จึงควรเรียกว่า มูลมาติกา ก็ได้.

2. Abbhantaramātikāvaṇṇanā

2. วรรณนาอัพภันตรมาติกา

2. Pañcakkhandhā …pe… manasikāroti ayaṃ pañcavīsādhikena padasatena nikkhittā abbhantaramātikā nāma. Ayañhi ‘‘sabbāpi dhammasaṅgaṇī dhātukathāya mātikā’’ti evaṃ avatvā saṅgahādinā nayena vibhajitabbe khandhādidhamme sarūpato dassetvā dhātukathāya abbhantareyeva ṭhapitattā abbhantaramātikāti vuccati. Khandhādipadānaṃ dhammasaṅgaṇīmātikāya asaṅgahitattā pakiṇṇakamātikātipi vattuṃ vaṭṭati.

2. มาติกาที่ยกขึ้นแสดงไว้ด้วยบท ๑๒๕ บท คือ ปัญจักขันธา...ฯลฯ...มนสิการ นี้ชื่อว่า อัพภันตรมาติกา. ก็มาติกานี้ ท่านมิได้กล่าวว่า 'แม้ธัมมสังคณีทั้งหมด ก็เป็นมาติกาของธาตุกถา' ดังนี้ แต่แสดงธรรมมีขันธ์เป็นต้นที่พึงจำแนกโดยนัยมีสังคหะเป็นต้น โดยสรูปแล้วตั้งไว้ในภายในของธาตุกถาเท่านั้น เหตุนั้นจึงเรียกว่า อัพภันตรมาติกา. เพราะบทมีขันธ์เป็นต้น ไม่ได้สงเคราะห์ไว้ในธัมมสังคณีมาติกา จึงควรเรียกว่า ปกิณณกมาติกา ก็ได้.

3. Nayamukhamātikāvaṇṇanā

3. วรรณนานยมุขมาติกา

3. Tīhi saṅgaho, tīhi asaṅgaho; catūhi sampayogo, catūhi vippayogoti ayaṃ catūhi padehi nikkhittā nayamukhamātikā nāma. Ayañhi sabbesupi pañcakkhandhādīsu ceva kusalattikādīsu ca mātikādhammesu, tīhi khandhāyatanadhātupadeheva saṅgaho ca asaṅgaho ca yojetabbo. Tathā catūhi arūpakkhandhehi sampayogo ca vippayogo ca. Etāni imesaṃ saṅgahāsaṅgahādīnaṃ nayānaṃ mukhānīti dassetuṃ ṭhapitattā nayamukhamātikāti vuccati.

3. มาติกาที่ยกขึ้นแสดงไว้ด้วยบท ๔ บท คือ ตีหิ สังคโห, ตีหิ อสังคโห, จตูหิ สัมปโยโค, จตูหิ วิปปโยโค นี้ชื่อว่า นยมุขมาติกา. ก็มาติกานี้ ท่านตั้งไว้เพื่อแสดงว่า ในมาติกาธรรมทั้งปวงมีปัญจขันธ์เป็นต้น และกุสลัตติกะเป็นต้น พึงประกอบสังคหะและอสังคหะด้วยบทคือขันธ์ อายตนะ ธาตุ ๓ อย่างเท่านั้น. และพึงประกอบสัมปโยคะและวิปปโยคะด้วยอรูปขันธ์ ๔ ฉันนั้น. บทเหล่านี้เป็นมุข (ทาง) แห่งนัยมีสังคหะและอสังคหะเป็นต้นเหล่านี้ เหตุนั้นจึงเรียกว่า นยมุขมาติกา.

4. Lakkhaṇamātikāvaṇṇanā

4. วรรณนาลักขณมาติกา

4. Sabhāgo, visabhāgoti ayaṃ dvīhi padehi nikkhittā lakkhaṇamātikā nāma. Ayañhi sabhāgalakkhaṇehi dhammehi saṅgahanayo, visabhāgalakkhaṇehi asaṅgahanayo, tathā sampayogavippayoganayo yojetabboti sabhāgavisabhāgalakkhaṇavasena saṅgahādilakkhaṇaṃ dassetuṃ ṭhapitattā lakkhaṇamātikāti vuccati.

4. มาติกาที่ยกขึ้นแสดงไว้ด้วยบท ๒ บท คือ สภาโค, วิสภาโค นี้ชื่อว่า ลักขณมาติกา. ก็มาติกานี้ ท่านตั้งไว้เพื่อแสดงลักษณะแห่งสังคหะเป็นต้น โดยลักษณะที่เป็นสภาคและวิสภาคว่า พึงประกอบนัยแห่งการสงเคราะห์ด้วยธรรมทั้งหลายที่มีลักษณะเป็นสภาคกัน, พึงประกอบนัยแห่งการไม่สงเคราะห์ด้วยธรรมทั้งหลายที่มีลักษณะเป็นวิสภาคกัน, และพึงประกอบนัยแห่งสัมปโยคะและวิปปโยคะ (ฉันนั้น) เหตุนั้นจึงเรียกว่า ลักขณมาติกา.

5. Bāhiramātikāvaṇṇanā

5. วรรณนาพาหิรมาติกา

5. Sabbāpi dhammasaṅgaṇī dhātukathāya mātikāti ayaṃ chasaṭṭhi tikapadāni, dve ca dukapadasatāni saṅkhipitvā nikkhittā bāhiramātikā nāma. Ayañhi ‘‘pañcakkhandhā…pe… manasikāro’’ti evaṃ dhātukathāya abbhantare avatvā ‘‘sabbāpi dhammasaṅgaṇī’’ti evaṃ dhātukathāya mātikato bahi ṭhapitattā bāhiramātikāti vuccati.

5. มาติกาที่ย่อติกบท ๖๖ และทุกบท ๒๐๐ แล้วยกขึ้นแสดงว่า 'แม้ธัมมสังคณีทั้งหมด ก็เป็นมาติกาของธาตุกถา' นี้ชื่อว่า พาหิรมาติกา. ก็มาติกานี้ ท่านมิได้กล่าวไว้ในภายในธาตุกถาว่า 'ปัญจักขันธา...ฯลฯ...มนสิการ' ดังนี้ แต่ตั้งไว้ภายนอกมาติกาของธาตุกถาว่า 'แม้ธัมมสังคณีทั้งหมด' ดังนี้ เหตุนั้นจึงเรียกว่า พาหิรมาติกา.

Evaṃ mātikāya pañcadhā ṭhitabhāvaṃ viditvā idāni ‘saṅgaho asaṅgaho’tiādīsu saṅgaho tāva jātisañjātikiriyāgaṇanavasena catubbidho. Tattha – ‘‘sabbe khattiyā āgacchantu, sabbe brāhmaṇā, sabbe vessā, sabbe suddā āgacchantu’’, ‘‘yā cāvuso visākha, sammāvācā, yo ca sammākammanto, yo ca sammāājīvo, ime dhammā sīlakkhandhe saṅgahitā’’ti ayaṃ jātisaṅgaho nāma. ‘‘Ekajātikā āgacchantū’’ti vuttaṭṭhāne viya hi idha sabbepi jātiyā ekasaṅgahaṃ gatā. ‘‘Sabbe kosalakā āgacchantu, sabbe māgadhakā, sabbe bhārukacchakā āgacchantu’’, ‘‘yo cāvuso visākha, sammāvāyāmo; yā ca sammāsati, yo ca sammāsamādhi, ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) ayaṃ sañjātisaṅgaho nāma. ‘‘Ekaṭṭhāne jātā saṃvaḍḍhā āgacchantū’’ti vuttaṭṭhāne viya hi idha sabbepi sañjātiṭhānena nivutthokāsena ekasaṅgahaṃ gatā. ‘‘Sabbe hatthārohā āgacchantu, sabbe assārohā, sabbe rathikā āgacchantu’’, ‘‘yā cāvuso visākha, sammādiṭṭhi, yo ca sammāsaṅkappo, ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) ayaṃ kiriyāsaṅgaho nāma. Sabbeva hete attano kiriyākaraṇena ekasaṅgahaṃ gatā. ‘‘Cakkhāyatanaṃ katamakkhandhagaṇanaṃ gacchatīti? Rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchatī’’ti. Hañci cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati, tena vata re vattabbe – ‘cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhena saṅgahita’’nti (kathā. 471), ayaṃ gaṇanasaṅgaho nāma. Ayamidha adhippeto. Tappaṭipakkhena asaṅgaho veditabbo. Tesaṃ vikappato saṅgahitena asaṅgahitādīni. Ekuppādekanirodhaekavatthukaekārammaṇatāvasena sampayogo, tappaṭipakkhato vippayogo. Tesaṃ vikappato sampayuttena vippayuttādīni. Tadubhayasaṃsaggavikappato saṅgahitena sampayuttaṃ vippayuttantiādīni. Pañcakkhandhātiādīni pana khandhavibhaṅgādīsu vuttanayeneva veditabbāni. Phassādayo panettha sanniṭṭhānavasena vuttasabbacittuppādasādhāraṇato vuttāti.

ครั้นทราบภาวะที่มาติกาตั้งอยู่โดย ๕ ประการอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ในบทว่า ‘สงฺคโห อสงฺคโห’ เป็นต้นนั้น สงเคราะห์มี ๔ อย่าง คือ โดยชาติ โดยสัญชาติ โดยกิริยา และโดยคณนา. ใน ๔ อย่างนั้น คำว่า “กษัตริย์ทั้งปวงจงมา พราหมณ์ทั้งปวงจงมา แพศย์ทั้งปวงจงมา ศูทรทั้งปวงจงมา” และคำว่า “ดูก่อนวิสาขะผู้มีอายุ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะ ธรรมเหล่านี้สงเคราะห์เข้าในสีลขันธ์” นี้ชื่อว่าชาติสงเคราะห์. เพราะในที่นี้ ธรรมทั้งหมดถึงการสงเคราะห์เป็นอันเดียวกันโดยชาติ เหมือนในที่ที่กล่าวว่า “ผู้มีชาติเดียวกันจงมา”. คำว่า “ชาวโกศลทั้งปวงจงมา ชาวมคธทั้งปวงจงมา ชาวภารุกัจฉะทั้งปวงจงมา” และคำว่า “ดูก่อนวิสาขะผู้มีอายุ สัมมาวายามะ สัมมาสติ และสัมมาสมาธิ ธรรมเหล่านี้สงเคราะห์เข้าในสมาธิขันธ์” (ม.นิ. ๑.๔๖๒) นี้ชื่อว่าสัญชาติสงเคราะห์. เพราะในที่นี้ ธรรมทั้งหมดถึงการสงเคราะห์เป็นอันเดียวกันโดยสถานที่เกิดและเติบโต คือโดยโอกาสที่อยู่อาศัย เหมือนในที่ที่กล่าวว่า “ผู้เกิดและเติบโตในที่เดียวกันจงมา”. คำว่า “ควาญช้างทั้งปวงจงมา สารถีม้าทั้งปวงจงมา พลรถทั้งปวงจงมา” และคำว่า “ดูก่อนวิสาขะผู้มีอายุ สัมมาทิฏฐิ และสัมมาสังกัปปะ ธรรมเหล่านี้สงเคราะห์เข้าในปัญญาขันธ์” (ม.นิ. ๑.๔๖๒) นี้ชื่อว่ากิริยาสงเคราะห์. เพราะธรรมทั้งหมดเหล่านี้ถึงการสงเคราะห์เป็นอันเดียวกันโดยการกระทำของตน. คำว่า “จักขายตนะนับเนื่องในขันธ์ไหน? นับเนื่องในรูปขันธ์” และคำว่า “ถ้าจักขายตนะนับเนื่องในรูปขันธ์ ดังนั้น ท่านควรกล่าวว่า ‘จักขายตนะสงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์’” (กถา. ๔๗๑) นี้ชื่อว่าคณนาสงเคราะห์. สงเคราะห์นี้เป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้. พึงทราบอสงเคราะห์โดยเป็นปฏิปักษ์ต่อสงเคราะห์นั้น. บทว่า สงฺคหิเตน อสงฺคหิตํ เป็นต้น มาโดยการจำแนกธรรมเหล่านั้น. สัมปโยคะ มาโดยความเป็นธรรมที่เกิดพร้อมกัน ดับพร้อมกัน มีวัตถุเดียวกัน และมีอารมณ์เดียวกัน, วิปปโยคะ มาโดยเป็นปฏิปักษ์ต่อสัมปโยคะนั้น. บทว่า สมฺปยุตฺเตน วิปฺปยุตฺตํ เป็นต้น มาโดยการจำแนกธรรมเหล่านั้น. บทว่า สงฺคหิเตน สมฺปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺตํ เป็นต้น มาโดยการจำแนกการระคนกันของทั้งสองอย่างนั้น. ส่วนบทว่า ปญฺจกฺขนฺธา เป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในขันธวิภังค์เป็นต้นนั่นเทียว. ผัสสะเป็นต้นในที่นี้ ท่านกล่าวไว้โดยเป็นธรรมที่สาธารณะแก่จิตตุปบาททั้งปวงที่กล่าวไว้โดยเป็นข้อสรุป.

Mātikāvaṇṇanā.

วรรณนามาติกา

2. Niddesavaṇṇanā

2. วรรณนานิทเทส

1. Paṭhamanayo saṅgahāsaṅgahapadavaṇṇanā

1. นัยที่ ๑ วรรณนาบทสงเคราะห์และอสงเคราะห์

1. Khandhapadavaṇṇanā

1. วรรณนาบทขันธ์

6. Idāni pañcakkhandhādivasena nikkhittamātikaṃ ‘saṅgaho asaṅgaho’tiādīhi nayamātikāpadehi saddhiṃ yojetvā dassetuṃ rūpakkhandho katihi khandhehītiādinā nayena niddesavāro āraddho. Tattha yasmā ‘‘saṅgaho asaṅgahotiādikāya nayamātikāya ‘‘tīhi saṅgaho, tīhi asaṅgaho’’ti nayamukhamātikā ṭhapitā, tasmā rūpakkhandhādīnaṃ saṅgahaṃ dassetuṃ katihi khandhehi katihāyatanehi katihi dhātūhīti tīṇi khandhāyatanadhātupadāneva uddhaṭāni. ‘Cattāri saccānī’tiādīsu ekampi na parāmaṭṭhaṃ. Yasmā ca ‘‘sabhāgo visabhāgo’’ti evaṃ lakkhaṇamātikā ṭhapitā, tasmā imassa pañhassa vissajjane rūpakkhandho ekena khandhenātiādi vuttaṃ. Sabhāgā hi tassa ete khandhādayoti. Tattha ekena khandhenāti rūpakkhandheneva. Yañhi kiñci rūpaṃ rūpakkhandhasabhāgattā rūpakkhandhotveva saṅgahaṃ gacchatīti rūpakkhandheneva gaṇitaṃ, taṃ rūpakkhandheneva paricchinnaṃ. Ekādasahāyatanehīti manāyatanavajjehi. Sabbopi hi rūpakkhandho dasāyatanāni dhammāyatanekadeso ca hoti, tasmā ekādasahāyatanehi gaṇito, paricchinno. Ekādasahi dhātūhīti sattaviññāṇadhātuvajjāhi ekādasahi etāsu hi apariyāpannaṃ rūpaṃ nāma natthi.

6. บัดนี้ นิทเทสวารเริ่มขึ้นโดยนัยว่า “รูปขันธ์สงเคราะห์ด้วยขันธ์เท่าไร” เป็นต้น เพื่อแสดงมาติกาที่ตั้งไว้โดยปัญจขันธ์เป็นต้น โดยเชื่อมกับบทแห่งนัยมาติกาว่า “สงฺคโห อสงฺคโห” เป็นต้น. ในนิทเทสวารนั้น เพราะนัยมุขมาติกาว่า “สงเคราะห์ด้วย ๓, ไม่สงเคราะห์ด้วย ๓” ถูกตั้งไว้ด้วยนัยมาติกาว่า “สงฺคโห อสงฺคโห” เป็นต้น ฉะนั้น เพื่อแสดงการสงเคราะห์รูปขันธ์เป็นต้น ท่านจึงยกขึ้นแสดงเพียง ๓ บท คือ ขันธ์ อายตนะ และธาตุ ว่า “ด้วยขันธ์เท่าไร ด้วยอายตนะเท่าไร ด้วยธาตุเท่าไร”. ในบทว่า “จตฺตาริ สจฺจานิ” เป็นต้น ท่านมิได้ปรารภแม้บทเดียว. และเพราะลักขณมาติกาว่า “สภาโค วิสภาโค” ถูกตั้งไว้อย่างนี้ ฉะนั้น ในการวิสัชนาปัญหานี้ ท่านจึงกล่าวว่า “รูปขันธ์สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๑” เป็นต้น. เพราะขันธ์เป็นต้นเหล่านั้นเป็นสภาคของรูปขันธ์นั้น. ในคำนั้น บทว่า “ด้วยขันธ์ ๑” หมายถึงด้วยรูปขันธ์นั่นเอง. เพราะรูปอย่างใดอย่างหนึ่งย่อมถึงการสงเคราะห์ว่าเป็นรูปขันธ์ เพราะมีความเป็นสภาคกับรูปขันธ์ ฉะนั้น จึงนับด้วยรูปขันธ์นั่นเอง ถูกกำหนดด้วยรูปขันธ์นั่นเอง. บทว่า “ด้วยอายตนะ ๑๑” หมายถึงเว้นมนายตนะ. เพราะรูปขันธ์ทั้งหมดเป็น ๑๐ อายตนะ และเป็นส่วนหนึ่งของธัมมายตนะ ฉะนั้น จึงนับด้วยอายตนะ ๑๑ ถูกกำหนดด้วยอายตนะ ๑๑. บทว่า “ด้วยธาตุ ๑๑” หมายถึงเว้นวิญญาณธาตุ ๗. เพราะรูปชื่อว่าไม่นับเนื่องในธาตุ ๑๑ เหล่านี้นั้นไม่มี.

Asaṅgahanayaniddese katihi asaṅgahitoti saṅkhepeneva pucchā katā. Vissajjane panassa yasmā rūpakkhandhassa visabhāgā cattāro arūpakkhandhā, ekaṃ manāyatanaṃ, satta viññāṇadhātuyo; tasmā catūhi khandhehītiādi vuttaṃ. Iminā nayena sabbapadesu saṅgahāsaṅgaho veditabbo. Imasmiṃ pana khandhaniddese – ‘‘rūpakkhandho katihi khandhehī’’tiādimhi tāva ekamūlake saṅgahanaye sarūpeneva dassitā pañca pucchā, pañca vissajjanāni. Asaṅgahanaye saṅkhepena dassitā pañca pucchā, pañca vissajjanāni. Iminā upāyena dukamūlakādīsupi pucchāvissajjanāni veditabbāni. Rūpakkhandhamūlakāyeva cettha dukatikacatukkā dassitā. Pañcake pana ‘‘rūpakkhandho ca…pe… viññāṇakkhandho cā’’ti evaṃ bhedato ca, ‘‘pañcakkhandhā katihi khandhehī’’ti evaṃ abhedato cāti dvidhā pucchāvissajjanāni katāni. Evaṃ pāḷinayo veditabboti.

ในนิทเทสแห่งนัยอสงเคราะห์ คำถามถูกตั้งขึ้นโดยย่อว่า “ไม่สงเคราะห์ด้วยเท่าไร”. ส่วนในการวิสัชนา เพราะอรูปขันธ์ ๔, มนายตนะ ๑, และวิญญาณธาตุ ๗ เป็นวิสภาคของรูปขันธ์ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๔” เป็นต้น. พึงทราบการสงเคราะห์และอสงเคราะห์ในทุกบทโดยนัยนี้. แต่ในขันธนิทเทสนี้ ในเอกมูลกะแห่งนัยสงเคราะห์ ท่านแสดงคำถาม ๕ ข้อ และคำวิสัชนา ๕ ข้อ โดยสรูปก่อน ในบทว่า “รูปขันธ์สงเคราะห์ด้วยขันธ์เท่าไร” เป็นต้น. ในนัยอสงเคราะห์ ท่านแสดงคำถาม ๕ ข้อ และคำวิสัชนา ๕ ข้อ โดยย่อ. พึงทราบคำถามและคำวิสัชนาในทุกมูลกะ ติกมูลกะ เป็นต้น โดยอุบายนี้. ในที่นี้ ท่านแสดงทุกะ ติกะ และจตุกกะ โดยมีรูปขันธ์เป็นมูลเท่านั้น. ส่วนในปัญจกะ ท่านกระทำคำถามและคำวิสัชนาไว้ ๒ อย่าง คือ โดยการจำแนกว่า “รูปขันธ์และ...ฯลฯ...และวิญญาณขันธ์” และโดยไม่จำแนกว่า “ปัญจขันธ์สงเคราะห์ด้วยขันธ์เท่าไร”. พึงทราบนัยแห่งบาลีอย่างนี้.

2. Āyatanapadādivaṇṇanā

2. วรรณนาบทอายตนะเป็นต้น

22. Āyatanapadaniddesādīsu āyatanapadaniddese tāva cakkhāyatanaṃ ekena khandhenāti ekena rūpakkhandheneva, ekena cakkhāyataneneva ekāya cakkhudhātuyāva saṅgahitanti veditabbaṃ. Sotāyatanādīsupi imināva nayena saṅgahāsaṅgaho veditabbo. Asaṅkhataṃ khandhato ṭhapetvāti ettha pana yasmā asaṅkhataṃ dhammāyatanaṃ nāma nibbānaṃ, tañca khandhasaṅgahaṃ na gacchati; tasmā ‘khandhato ṭhapetvā’ti vuttaṃ. Catūhi khandhehīti rūpavedanāsaññāsaṅkhārakkhandhehi. Nibbānavajjañhi dhammāyatanaṃ etehi saṅgahitaṃ. Viññāṇakkhandhena pana ṭhapetvā dhammāyatanadhammadhātuyo sesāyatanadhātūhi ca taṃ na saṅgayhati. Tena vuttaṃ – ‘‘ekena khandhena, ekādasahāyatanehi, sattarasahi dhātūhi asaṅgahita’’nti. Yathā ca te heṭṭhā rūpakkhandhamūlakā, evamidhāpi cakkhāyatanamūlakāva nayā veditabbā. Dukamattameva pana pāḷiyaṃ dassetvā ‘‘dvādasāyatanānī’’ti abhedatova pucchāvissajjanaṃ kataṃ. Dhātuniddesepi eseva nayo.

22. ในอายตนปทนิทเทสเป็นต้น ในอายตนปทนิทเทสก่อน คำว่า จักขายตนะ สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๑ คือ ด้วยรูปขันธ์อย่างเดียว, ด้วยอายตนะ ๑ คือ ด้วยจักขายตนะอย่างเดียว, ด้วยธาตุ ๑ คือ ด้วยจักขุธาตุอย่างเดียว พึงทราบอย่างนี้. แม้ในโสตายตนะเป็นต้น พึงทราบการสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์โดยนัยนี้เหมือนกัน. ส่วนในคำว่า "ยกเว้นอสังขตะจากขันธ์" นั้น เพราะเหตุที่อสังขตะชื่อว่าธัมมายตนะ คือ พระนิพพาน และพระนิพพานนั้นไม่นับเนื่องในขันธ์สงเคราะห์ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ยกเว้นจากขันธ์". คำว่า ด้วยขันธ์ ๔ คือ ด้วยรูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์. จริงอยู่ ธัมมายตนะที่เว้นพระนิพพาน สงเคราะห์ด้วยขันธ์เหล่านี้. แต่ธัมมายตนะนั้นไม่สงเคราะห์ด้วยวิญญาณขันธ์ และไม่สงเคราะห์ด้วยอายตนะและธาตุที่เหลือ ยกเว้นธัมมายตนะและธรรมาธาตุ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๑, ด้วยอายตนะ ๑๑, ด้วยธาตุ ๑๗". นัยทั้งหลายในเบื้องต่ำมีรูปขันธ์เป็นมูลฉันใด แม้ในที่นี้ พึงทราบนัยทั้งหลายมีจักขายตนะเป็นมูลฉันนั้น. แต่ในบาลี ท่านแสดงเพียงทุกมาติกะ แล้วกระทำปุจฉาวิสัชนาโดยไม่แยกกันว่า "อายตนะ ๑๒". แม้ในธาตุนิทเทส ก็นัยนี้เหมือนกัน.

40. Saccaniddese – sabbepi dukatikacatukkā pāḷiyaṃ dassitā. Yasmā ca dukatikesu samudayasaccasadisameva maggasaccepi vissajjanaṃ, tasmā taṃ samudayānantaraṃ vuttaṃ.

40. ในสัจจนิทเทส - ทุกะ ติกะ และจตุกะทั้งหมด ท่านแสดงไว้ในบาลี. และเพราะเหตุที่ในทุกะและติกะทั้งหลาย คำวิสัชนาในมรรคสัจจะก็เหมือนกับสมุทัยสัจจะ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำวิสัชนาในมรรคสัจจะนั้นไว้ถัดจากสมุทัยสัจจะ.

50. Indriyaniddese – jīvitindriyaṃ dvīhi khandhehīti rūpajīvitindriyaṃ rūpakkhandhena, arūpajīvitindriyaṃ saṅkhārakkhandhena saṅgahitaṃ. Sesaṃ vuttanayānusāreneva veditabbaṃ. Pāḷivavatthānaṃ panettha āyatanadhātuniddesasadisameva.

50. ในอินทริยนิทเทส - คำว่า ชีวิตินทรีย์ (สงเคราะห์) ด้วยขันธ์ ๒ คือ รูปชีวิตินทรีย์สงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์, อรูปชีวิตินทรีย์สงเคราะห์ด้วยสังขารขันธ์. ส่วนที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. การจัดหมวดหมู่ในบาลีในที่นี้ ก็เหมือนกับอายตนนิทเทสและธาตุนิทเทส.

6. Paṭiccasamuppādavaṇṇanā

6. พรรณนาปฏิจจสมุปปาทนิทเทส

61. Paṭiccasamuppādaniddese – ‘‘avijjā katihi khandhehī’’ti pucchaṃ anārabhitvā avijjā ekena khandhenāti evaṃ vissajjanameva dassitaṃ. Tattha saṅkhārapaccayā viññāṇanti paṭisandhiyaṃ pavatte ca sabbampi vipākaviññāṇaṃ. Tenevāha – ‘‘sattahi dhātūhi saṅgahita’’nti. Nāmarūpampi paṭisandhipavattivaseneva veditabbaṃ. Tenevettha saddāyatanampi saṅgahetvā ekādasahāyatanehi saṅgaho dassito. Phassādīsu khandhabhedo veditabbo. Aññeneva hi ekena khandhena phasso saṅgahito, aññena vedanā, taṇhāupādānakammabhavā pana saṅkhārakkhandheneva saṅgahitā. Bhavapadañcettha kammabhavādīnaṃ vasena ekādasadhā vibhattaṃ. Tattha kammabhavo phassādīhi sadisavisajjanattā tehi saddhiṃ ekato dassito. Upapattibhavakāmabhavasaññābhavapañcavokārabhavā aññamaññasadisavissajjanattā ekato dassitā. Yasmā cete upādinnakadhammāva tasmā ‘‘ekādasahāyatanehi sattarasahi dhātūhī’’ti vuttaṃ. Saddāyatanañhi anupādinnaṃ, taṃ ettha na gahitaṃ.

61. ในปฏิจจสมุปปาทนิทเทส - ท่านไม่ได้ตั้งคำถามว่า "อวิชชา (สงเคราะห์) ด้วยขันธ์เท่าไร" แต่แสดงเพียงคำวิสัชนาว่า "อวิชชา (สงเคราะห์) ด้วยขันธ์ ๑". ในข้อนั้น คำว่า "วิญญาณเพราะสังขารเป็นปัจจัย" ได้แก่ วิปากวิญญาณทั้งหมดทั้งในปฏิสนธิกาลและในปวัตติกาล. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สงเคราะห์ด้วยธาตุ ๗". แม้นามรูปก็พึงทราบโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิและปวัตติ. เพราะเหตุนั้น ในข้อนี้ ท่านจึงสงเคราะห์แม้สัททายตนะแล้วแสดงการสงเคราะห์ด้วยอายตนะ ๑๑. ในผัสสะเป็นต้น พึงทราบความแตกต่างแห่งขันธ์. จริงอยู่ ผัสสะสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๑ อย่างอื่น, เวทนาสงเคราะห์ด้วยขันธ์อย่างอื่น, ส่วนตัณหา อุปาทาน และกรรมภพ สงเคราะห์ด้วยสังขารขันธ์อย่างเดียว. และบทว่าภพในที่นี้ ท่านจำแนกไว้ ๑๑ อย่างโดยอำนาจแห่งกรรมภพเป็นต้น. ในบรรดาภพเหล่านั้น กรรมภพมีคำวิสัชนาเหมือนกับผัสสะเป็นต้น ท่านจึงแสดงไว้รวมกับธรรมเหล่านั้น. อุปปัตติภพ กามภพ สัญญาภพ และปัญจโวการภพ มีคำวิสัชนาเหมือนกันและกัน ท่านจึงแสดงไว้รวมกัน. และเพราะเหตุที่ธรรมเหล่านี้เป็นอุปาทินนกธรรม (ธรรมที่กรรมยึดถือ) เท่านั้น ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยอายตนะ ๑๑ ด้วยธาตุ ๑๗". จริงอยู่ สัททายตนะเป็นอนุปาทินนกธรรม (ธรรมที่กรรมไม่ยึดถือ) จึงไม่ได้นับรวมในที่นี้.

68. Rūpabhavaniddese – pañcahāyatanehīti cakkhusotamanarūpadhammāyatanehi. Aṭṭhahi dhātūhīti cakkhusotacakkhuviññāṇasotaviññāṇarūpadhammamanodhātumanoviññāṇadhātūhi. Arūpabhavādayopi tayo sadisavissajjanattāva ekato dassitā. Tathā asaññābhavaekavokārabhavā. Tattha dvīhāyatanehīti rūpāyatanadhammāyatanehi. Dhātūsupi eseva nayo. Ekatalavāsikānañhi sesabrahmānaṃ cakkhusabbhāvato tassārammaṇattā tattha rūpāyatanaṃ uddhaṭaṃ.

68. ในรูปภวนิทเทส - คำว่า ด้วยอายตนะ ๕ คือ ด้วยจักขายตนะ โสตายตนะ มนายตนะ รูปายตนะ และธัมมายตนะ. คำว่า ด้วยธาตุ ๘ คือ ด้วยจักขุธาตุ โสตธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ โสตวิญญาณธาตุ รูปธาตุ ธัมมธาตุ มโนธาตุ และมโนวิญญาณธาตุ. แม้อรูปภพเป็นต้น ๓ อย่าง ท่านก็แสดงไว้รวมกันเพราะมีคำวิสัชนาเหมือนกัน. อสัญญีภพและเอกโวการภพก็เช่นกัน. ในภพเหล่านั้น คำว่า ด้วยอายตนะ ๒ คือ ด้วยรูปายตนะและธัมมายตนะ. แม้ในธาตุก็นัยนี้เหมือนกัน. จริงอยู่ สำหรับพรหมที่เหลือซึ่งอยู่ในชั้นเดียวกัน เพราะมีจักขุอยู่ รูปายตนะจึงเป็นอารมณ์ของจักขุนั้นได้ ท่านจึงยกรูปายตนะขึ้นแสดงในที่นั้น.

71. Jāti dvīhi khandhehīti rūpajāti rūpakkhandhena, arūpajāti saṅkhārakkhandhena. Jarāmaraṇesupi eseva nayo. Sokādīsupi ekena khandhenāti sokadukkhadomanassāni vedanākkhandhena, paridevo rūpakkhandhena, upāyāsādayo saṅkhārakkhandhenāti evaṃ khandhaviseso veditabbo.

71. คำว่า ชาติ (สงเคราะห์) ด้วยขันธ์ ๒ คือ รูปชาติสงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์, อรูปชาติสงเคราะห์ด้วยสังขารขันธ์. แม้ในชราและมรณะก็นัยนี้เหมือนกัน. แม้ในโสกะเป็นต้น คำว่า ด้วยขันธ์ ๑ คือ โสกะ ทุกขะ และโทมนัส สงเคราะห์ด้วยเวทนาขันธ์, ปริเทวะสงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์, อุปายาสเป็นต้นสงเคราะห์ด้วยสังขารขันธ์ พึงทราบความแตกต่างแห่งขันธ์อย่างนี้.

73. Iddhipādo dvīhīti saṅkhāraviññāṇakkhandhehi, manāyatanadhammāyatanehi, dhammadhātumanoviññāṇadhātūhi ca. Jhānaṃ dvīhīti vedanākkhandhasaṅkhārakkhandhehi. Appamaññādayo sadisavissajjanattā ekato niddiṭṭhā. Cittaṃ pana cetanānantaraṃ nikkhittampi asadisavissajjanattā pacchā gahitaṃ. Tattha appamaññādīsu ekena khandhenāti vedanā vedanākkhandhena, saññā saññākkhandhena, sesā saṅkhārakkhandhena saṅgahitāti evaṃ khandhaviseso veditabbo.

73. คำว่า อิทธิบาท (สงเคราะห์) ด้วย (ขันธ์) ๒ คือ ด้วยสังขารขันธ์และวิญญาณขันธ์, ด้วยมนายตนะและธัมมายตนะ, และด้วยธัมมธาตุและมโนวิญญาณธาตุ. คำว่า ฌาน (สงเคราะห์) ด้วย (ขันธ์) ๒ คือ ด้วยเวทนาขันธ์และสังขารขันธ์. อัปปมัญญาเป็นต้น ท่านแสดงไว้รวมกันเพราะมีคำวิสัชนาเหมือนกัน. ส่วนจิต แม้จะวางไว้ถัดจากเจตนา แต่ท่านนำมากล่าวไว้ภายหลังเพราะมีคำวิสัชนาไม่เหมือนกัน. ในอัปปมัญญาเป็นต้นนั้น คำว่า ด้วยขันธ์ ๑ คือ เวทนาสงเคราะห์ด้วยเวทนาขันธ์, สัญญาสงเคราะห์ด้วยสัญญาขันธ์, ที่เหลือสงเคราะห์ด้วยสังขารขันธ์ พึงทราบความแตกต่างแห่งขันธ์อย่างนี้.

7. Tikapadavaṇṇanā

7. พรรณนาติกปทนิทเทส

77. Evaṃ abbhantaramātikāya saṅgahaṃ dassetvā idāni bāhiramātikāya saṅgahaṃ dassetuṃ kusalā dhammātiādi āraddhaṃ. Tattha vedanāttike tīhi dhātūhīti kāyaviññāṇamanoviññāṇadhammadhātūhi. Sattahi dhātūhīti cakkhusotaghānajivhāviññāṇadhātūhi ceva manodhātudhammadhātumanoviññāṇadhātūhi ca. Vipākattike aṭṭhahi dhātūhīti kāyaviññāṇadhātuyā saddhiṃ tāhiyeva. Vipākadhammadhammā pana saṃkiliṭṭhasaṃkilesikehi saddhiṃ sadisavissajjanattā ekato gahitā. Yathā cete, evaṃ sabbatikadukapadesu yaṃ yaṃ padaṃ yena yena padena saddhiṃ sadisavissajjanaṃ hoti, taṃ taṃ uppaṭipāṭiyāpi tena tena saddhiṃ gahetvā vissajjitaṃ. Tattha vuttānusāreneva saṅgahāsaṅgahanayo veditabboti.

77. ครั้นแสดงการสงเคราะห์ในอัพภันตรมาติกาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงการสงเคราะห์ในพาหิรมาติกา ท่านจึงเริ่มคำว่า "กุสลา ธมฺมา" เป็นต้น. ในข้อนั้น ในเวทนาติกะ คำว่า ด้วยธาตุ ๓ คือ ด้วยกายวิญญาณธาตุ มโนวิญญาณธาตุ และธัมมธาตุ. คำว่า ด้วยธาตุ ๗ คือ ด้วยจักขุวิญญาณธาตุ โสตวิญญาณธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ และด้วยมโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ. ในวิปากติกะ คำว่า ด้วยธาตุ ๘ คือ ด้วยธาตุเหล่านั้นนั่นแหละพร้อมกับกายวิญญาณธาตุ. ส่วนวิปากธัมมธรรม ท่านนำมารวมไว้กับสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม เพราะมีคำวิสัชนาเหมือนกัน. เช่นเดียวกับธรรมเหล่านี้ฉันใด ในบทแห่งทุกะและติกะทั้งหมดฉันนั้น บทใดๆ มีคำวิสัชนาเหมือนกับบทใดๆ ท่านก็นำบทนั้นๆ มารวมกับบทนั้นๆ แม้จะผิดลำดับ แล้ววิสัชนา. ในข้อนั้น พึงทราบนัยแห่งการสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ตามที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

Saṅgahāsaṅgahapadavaṇṇanā.

พรรณนาบทสงเคราะห์และบทไม่สงเคราะห์

2. Dutiyanayo saṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā

2. นัยที่ ๒ พรรณนาบทที่ไม่สงเคราะห์เข้ากับบทที่สงเคราะห์แล้ว

171. Idāni saṅgahitena asaṅgahitapadaṃ bhājetuṃ cakkhāyatanenātiādi āraddhaṃ. Tatridaṃ lakkhaṇaṃ – imasmiñhi vāre yaṃ khandhapadena saṅgahitaṃ hutvā āyatanadhātupadehi asaṅgahitaṃ, khandhāyatanapadehi vā saṅgahitaṃ hutvā dhātupadena asaṅgahitaṃ, tassa khandhādīhi asaṅgahaṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ. Taṃ pana rūpakkhandhādīsu na yujjati. Rūpakkhandhena hi rūpakkhandhova saṅgahito. So ca aḍḍhekādasahi āyatanadhātūhi asaṅgahito nāma natthi. Vedanākkhandhena ca vedanākkhandhova saṅgahito. Sopi dhammāyatanadhammadhātūhi asaṅgahito nāma natthi. Evaṃ asaṅgahitatāya abhāvato etāni aññāni ca evarūpāni manāyatanadhammāyatanādīni padāni imasmiṃ vāre na gahitāni. Yāni pana padāni rūpekadesaṃ arūpena asammissaṃ, viññāṇekadesañca aññena asammissaṃ dīpenti, tāni idha gahitāni. Pariyosāne ca –

171. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเริ่มจำแนกบทที่ไม่สงเคราะห์เข้ากับบทที่สงเคราะห์แล้ว ด้วยคำว่า "จักขายตเนน" เป็นต้น ในวาระนั้น มีลักษณะดังนี้ คือ ในวาระนี้ บทใดที่สงเคราะห์เข้าได้ด้วยบทว่าขันธ์ แต่สงเคราะห์เข้าไม่ได้ด้วยบทว่าอายตนะและธาตุ หรือสงเคราะห์เข้าได้ด้วยบทว่าขันธ์และอายตนะ แต่สงเคราะห์เข้าไม่ได้ด้วยบทว่าธาตุ การถามถึงความไม่สงเคราะห์เข้ากับขันธ์เป็นต้นของบทนั้น แล้วทรงกระทำการวิสัชนาไว้ แต่การนั้นไม่สมควรในรูปขันธ์เป็นต้น จริงอยู่ โดยรูปขันธ์ ก็สงเคราะห์ได้แต่รูปขันธ์เท่านั้น และรูปขันธ์นั้น ชื่อว่าไม่สงเคราะห์เข้ากับอายตนะและธาตุ ๑๑ กึ่ง (คือ ๑๑) ก็หามิได้ และโดยเวทนาขันธ์ ก็สงเคราะห์ได้แต่เวทนาขันธ์เท่านั้น แม้เวทนาขันธ์นั้น ชื่อว่าไม่สงเคราะห์เข้ากับธัมมายตนะและธัมมธาตุ ก็หามิได้ ด้วยเหตุนี้ เพราะไม่มีภาวะที่ไม่ถูกสงเคราะห์ บทเหล่านี้และบทอื่น ๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ คือ มนายตนะ ธัมมายตนะ เป็นต้น จึงไม่ถูกนำมาในวาระนี้ ส่วนบทเหล่าใดที่แสดงส่วนหนึ่งของรูปซึ่งไม่เจือปนกับอรูป และส่วนหนึ่งของวิญญาณซึ่งไม่เจือปนกับสิ่งอื่น บทเหล่านั้นถูกนำมาในที่นี้ และในตอนท้าย (มีคาถาว่า) –

‘‘Dasāyatanā sattarasa dhātuyo,

Sattindriyā asaññābhavo ekavokārabhavo;

Paridevo sanidassanasappaṭighaṃ,

Anidassanaṃ punadeva sappaṭighaṃ upādā’’ti.

“อายตนะ ๑๐ ธาตุ ๑๗ อินทรีย์ ๗ อสัญญีภพ เอกโวการภพ ปริเทวะ สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม และอุปาทารูป”

Evaṃ uddānagāthāya dassitāneva. Tasmā tesaṃ vaseneva saṅgahāsaṅgaho veditabbo. Pañhavasena hi imasmiṃ vāre āyatanadhātuvaseneva sadisavissajjane vīsati dhamme samodhānetvā eko pañho kato, satta viññāṇadhātuyo samodhānetvā eko, sattindriyāni samodhānetvā eko, dve bhave samodhānetvā eko, paridevena ca sanidassanasappaṭighehi ca eko, anidassanasappaṭighehi eko, sanidassanehi eko, sappaṭighehi ca upādādhammehi ca ekoti aṭṭha pañhā katā. Tesu khandhādivibhāgo evaṃ veditabbo seyyathidaṃ – paṭhamapañhe tāva catūhi khandhehīti arūpakkhandhehi, dvīhāyatanehīti cakkhāyatanādīsu ekekena saddhiṃ manāyatanena, aṭṭhahi dhātūhīti cakkhudhātuādīsu ekekāya saddhiṃ sattahi viññāṇadhātūhi.

ธรรมเหล่านั้นถูกแสดงไว้แล้วในอุททานคาถาอย่างนี้ เพราะฉะนั้น พึงทราบการสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์โดยอาศัยธรรมเหล่านั้น จริงอยู่ ในวาระนี้ โดยนัยแห่งปัญหา ได้ทรงกระทำปัญหาไว้ ๘ ข้อ คือ ทรงรวบรวมธรรม ๒๐ ที่มีวิสัชนาคล้ายกันโดยนัยแห่งอายตนะและธาตุเป็นปัญหาข้อหนึ่ง, ทรงรวบรวมวิญญาณธาตุ ๗ เป็นข้อหนึ่ง, ทรงรวบรวมอินทรีย์ ๗ เป็นข้อหนึ่ง, ทรงรวบรวมภพ ๒ เป็นข้อหนึ่ง, ปริเทวะและสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมเป็นข้อหนึ่ง, อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมเป็นข้อหนึ่ง, สนิทัสสนธรรมเป็นข้อหนึ่ง, และสัปปฏิฆธรรมกับอุปาทาธรรมเป็นข้อหนึ่ง ในบรรดาปัญหาเหล่านั้น พึงทราบการจำแนกขันธ์เป็นต้นดังนี้ คือ ในปัญหาข้อแรก คำว่า "ด้วยขันธ์ ๔" หมายถึงอรูปขันธ์, คำว่า "ด้วยอายตนะ ๒" หมายถึงอายตนะอย่างใดอย่างหนึ่งในจักขายตนะเป็นต้นร่วมกับมนายตนะ, คำว่า "ด้วยธาตุ ๘" หมายถึงธาตุอย่างใดอย่างหนึ่งในจักขุธาตุเป็นต้นร่วมกับวิญญาณธาตุ ๗

Tatrāyaṃ nayo – cakkhāyatanena hi khandhasaṅgahena rūpakkhandho saṅgahito. Tasmiṃ saṅgahite rūpakkhandhe āyatanasaṅgahena cakkhāyatanamevekaṃ saṅgahitaṃ. Sesāni dasa āyatanāni asaṅgahitāni. Dhātusaṅgahenapi tena cakkhudhātuyevekā saṅgahitā. Sesā dasa dhātuyo asaṅgahitā. Iti yāni tena asaṅgahitāni dasāyatanāni, tāni cakkhāyatanamanāyatanehi dvīhi asaṅgahitāni. Yāpi tena asaṅgahitā dasa dhātuyo, tā cakkhudhātuyā ceva sattahi ca viññāṇadhātūhi asaṅgahitāti. Rūpāyatanādīsupi eseva nayo.

ในข้อนั้น มีนัยดังนี้ – โดยจักขายตนะนั้น เมื่อสงเคราะห์โดยความเป็นขันธ์ รูปขันธ์ย่อมถูกสงเคราะห์ เมื่อรูปขันธ์นั้นถูกสงเคราะห์แล้ว เมื่อสงเคราะห์โดยความเป็นอายตนะ จักขายตนะอย่างเดียวเท่านั้นที่ถูกสงเคราะห์ อายตนะที่เหลือ ๑๐ ไม่ถูกสงเคราะห์ แม้เมื่อสงเคราะห์โดยความเป็นธาตุ โดยจักขายตนะนั้น จักขุธาตุอย่างเดียวเท่านั้นที่ถูกสงเคราะห์ ธาตุที่เหลือ ๑๐ ไม่ถูกสงเคราะห์ ดังนั้น อายตนะ ๑๐ ที่ไม่ถูกสงเคราะห์โดยจักขายตนะนั้น ก็คือไม่ถูกสงเคราะห์โดยอายตนะ ๒ ได้แก่ จักขายตนะและมนายตนะ และธาตุ ๑๐ ที่ไม่ถูกสงเคราะห์โดยจักขายตนะนั้น ก็คือไม่ถูกสงเคราะห์โดยจักขุธาตุและวิญญาณธาตุ ๗ แม้ในรูปายตนะเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน

172. Dutiyapañhe – yasmā yāya kāyaci viññāṇadhātuyā saṅgahito viññāṇakkhandho manāyatanena asaṅgahito nāma natthi, tasmā āyatanasaṅgahena saṅgahitāti vuttaṃ. Ettha pana catūhi khandhehīti rūpādīhi catūhi. Ekādasahāyatanehīti manāyatanavajjehi. Dvādasahi dhātūhīti yathānurūpā cha viññāṇadhātuyo apanetvā sesāhi dvādasahi. Cakkhuviññāṇadhātuyā hi cakkhuviññāṇadhātuyeva saṅgahitā, itarā asaṅgahitā. Sotaviññāṇadhātuādīsupi eseva nayo.

172. ในปัญหาข้อที่สอง – เพราะว่าวิญญาณขันธ์ที่สงเคราะห์เข้าได้ด้วยวิญญาณธาตุอย่างใดอย่างหนึ่ง ชื่อว่าไม่สงเคราะห์เข้ากับมนายตนะนั้นไม่มีเลย ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "สงเคราะห์เข้าได้โดยความเป็นอายตนะ" แต่ในข้อนี้ คำว่า "ด้วยขันธ์ ๔" หมายถึงขันธ์ ๔ มีรูปขันธ์เป็นต้น คำว่า "ด้วยอายตนะ ๑๑" หมายถึงอายตนะที่เว้นมนายตนะ คำว่า "ด้วยธาตุ ๑๒" หมายถึงธาตุ ๑๒ ที่เหลือโดยยกเว้นวิญญาณธาตุ ๖ ตามสมควร จริงอยู่ โดยจักขุวิญญาณธาตุ ก็สงเคราะห์ได้แต่จักขุวิญญาณธาตุเท่านั้น ที่เหลือไม่ถูกสงเคราะห์ แม้ในโสตวิญญาณธาตุเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน

173. Tatiyapañhe – cakkhundriyādīnaṃ vissajjanaṃ cakkhāyatanādisadisameva. Itthindriyapurisindriyesu pana dhammāyatanena saddhiṃ dve āyatanāni, dhammadhātuyā ca saddhiṃ aṭṭha dhātuyo veditabbā.

173. ในปัญหาข้อที่สาม – วิสัชนาของจักขุนทรีย์เป็นต้น เหมือนกับวิสัชนาของจักขายตนะเป็นต้น แต่ในส่วนของอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ พึงทราบอายตนะ ๒ พร้อมกับธัมมายตนะ และธาตุ ๘ พร้อมกับธัมมธาตุ

174. Catutthapañhe – tīhāyatanehīti rūpāyatanadhammāyatanamanāyatanehi. Tesu hi bhavesu rūpāyatanadhammāyatanavasena dveva āyatanāni tehi saṅgahitāni. Sesāni nava rūpāyatanāni teheva ca dvīhi, manāyatanena cāti tīhi asaṅgahitāni nāma honti. Navahi dhātūhīti rūpadhātudhammadhātūhi saddhiṃ sattahi viññāṇadhātūhi.

174. ในปัญหาข้อที่สี่ – คำว่า "ด้วยอายตนะ ๓" หมายถึง รูปายตนะ ธัมมายตนะ และมนายตนะ จริงอยู่ ในภพเหล่านั้น อายตนะเพียง ๒ คือ รูปายตนะและธัมมายตนะเท่านั้นที่สงเคราะห์เข้าได้ด้วยภพเหล่านั้น รูปายตนะที่เหลือ ๙ ชื่อว่าไม่สงเคราะห์เข้ากับอายตนะ ๒ เหล่านั้นและมนายตนะ จึงเป็น ๓ คำว่า "ด้วยธาตุ ๙" หมายถึง รูปธาตุและธัมมธาตุร่วมกับวิญญาณธาตุ ๗

175. Pañcamapañhe – dvīhāyatanehīti paṭhamapadaṃ sandhāya saddāyatanamanāyatanehi. Dutiyapadaṃ sandhāya rūpāyatanamanāyatanehi. Dhātuyopi tesaṃyeva ekekena saddhiṃ satta viññāṇadhātuyo veditabbā.

175. ในปัญหาข้อที่ห้า – คำว่า "ด้วยอายตนะ ๒" เมื่ออ้างถึงบทแรก (ปริเทวะ) หมายถึงสัททายตนะและมนายตนะ เมื่ออ้างถึงบทที่สอง (สนิทัสสนสัปปฏิฆะ) หมายถึงรูปายตนะและมนายตนะ แม้ธาตุก็พึงทราบว่า ได้แก่ธาตุอย่างใดอย่างหนึ่งของอายตนะเหล่านั้นร่วมกับวิญญาณธาตุ ๗

176. Chaṭṭhapañhe – dasahāyatanehīti rūpāyatanadhammāyatanavajjehi. Soḷasahi dhātūhīti rūpadhātudhammadhātuvajjeheva. Kathaṃ? Anidassanasappaṭighā hi dhammā nāma nava oḷārikāyatanāni. Tehi khandhasaṅgahena saṅgahite rūpakkhandhe, āyatanasaṅgahena tāneva navāyatanāni saṅgahitāni. Rūpāyatanadhammāyatanāni asaṅgahitāni. Dhātusaṅgahenapi tā eva nava dhātuyo saṅgahitā. Rūpadhātudhammadhātuyo asaṅgahitā. Iti yāni tehi asaṅgahitāni dve āyatanāni, tāni rūpāyatanavajjehi navahi oḷārikāyatanehi, manāyatanena cāti dasahi asaṅgahitāni. Yāpi tehi asaṅgahitā dve dhātuyo, tā rūpadhātuvajjāhi navahi oḷārikadhātūhi, sattahi ca viññāṇadhātūhīti soḷasahi asaṅgahitāti veditabbā.

176. ในปัญหาข้อที่หก – คำว่า "ด้วยอายตนะ ๑๐" หมายถึงอายตนะที่เว้นรูปายตนะและธัมมายตนะ คำว่า "ด้วยธาตุ ๑๖" หมายถึงธาตุที่เว้นรูปธาตุและธัมมธาตุ ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม ได้แก่ โอฬาริกายตนะ ๙ เมื่อรูปขันธ์ถูกสงเคราะห์โดยธรรมเหล่านั้นโดยความเป็นขันธ์, อายตนะ ๙ เหล่านั้นนั่นแหละก็ถูกสงเคราะห์โดยความเป็นอายตนะ รูปายตนะและธัมมายตนะไม่ถูกสงเคราะห์ แม้โดยความเป็นธาตุ ธาตุ ๙ เหล่านั้นนั่นแหละก็ถูกสงเคราะห์ รูปธาตุและธัมมธาตุไม่ถูกสงเคราะห์ ดังนั้น อายตนะ ๒ ที่ไม่ถูกสงเคราะห์โดยธรรมเหล่านั้น ก็คือไม่ถูกสงเคราะห์โดยโอฬาริกายตนะ ๙ ที่เว้นรูปายตนะ และโดยมนายตนะ รวมเป็น ๑๐ และธาตุ ๒ ที่ไม่ถูกสงเคราะห์โดยธรรมเหล่านั้น ก็พึงทราบว่าไม่ถูกสงเคราะห์โดยโอฬาริกธาตุ ๙ ที่เว้นรูปธาตุ และโดยวิญญาณธาตุ ๗ รวมเป็น ๑๖

177. Sattamapañhe – dvīhāyatanehīti rūpāyatanamanāyatanehi. Aṭṭhahi dhātūhīti rūpadhātuyā saddhiṃ sattahi viññāṇadhātūhi.

177. ในปัญหาที่ ๗ คำว่า ด้วยอายตนะ ๒ คือ รูปายตนะและมนายตนะ. คำว่า ด้วยธาตุ ๘ คือ รูปธาตุกับวิญญาณธาตุ ๗.

178. Aṭṭhamapañhe – ekādasahāyatanehīti sappaṭighadhamme sandhāya dhammāyatanavajjehi, upādādhamme sandhāya phoṭṭhabbāyatanavajjehi. Dhātūsupi eseva nayo. Atthayojanā panettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāti.

178. ในปัญหาที่ ๘ คำว่า ด้วยอายตนะ ๑๑ หมายถึงสัปปฏิฆธรรม เว้นธัมมายตนะ, หมายถึงอุปาทาธรรม เว้นโผฏฐัพพายตนะ. แม้ในธาตุทั้งหลายก็นัยนี้เหมือนกัน. การประกอบความในปัญหานี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องล่างนั่นเทียว.

Saṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā.

พรรณนาสังคหิเตนอสังคหิตบท.

3. Tatiyanayo asaṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā

3. นัยที่ ๓ พรรณนาอสังคหิเตนสังคหิตบท

179. Idāni asaṅgahitenasaṅgahitapadaṃ bhājetuṃ vedanākkhandhenātiādi āraddhaṃ. Tatridaṃ lakkhaṇaṃ – imasmiñhi vāre yaṃ khandhapadena asaṅgahitaṃ hutvā āyatanadhātupadehi saṅgahitaṃ, tassa khandhādīhi saṅgahaṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ. Taṃ pana rūpakkhandhaviññāṇakkhandhacakkhāyatanādīsu na yujjati. Rūpakkhandhena hi cattāro khandhā khandhasaṅgahena asaṅgahitā. Tesu tena ekadhammopi āyatanadhātusaṅgahena saṅgahito nāma natthi. Nanu ca vedanādayo dhammāyatanena saṅgahitāti? Saṅgahitā. Na pana rūpakkhandhova dhammāyatanaṃ, rūpakkhandhato hi sukhumarūpamattaṃ dhammāyatanaṃ bhajati. Tasmā ye dhammāyatanena saṅgahitā, na te rūpakkhandhena saṅgahitā nāma. Viññāṇakkhandhenapi itare cattāro khandhā asaṅgahitā. Tesu tena ekopi āyatanadhātusaṅgahena saṅgahito nāma natthi. Evaṃ saṅgahitatāya abhāvato etāni aññāni ca evarūpāni cakkhāyatanādīni padāni imasmiṃ vāre na gahitāni. Yāni pana padāni viññāṇena vā oḷārikarūpena vā asammissaṃ dhammāyatanekadesaṃ dīpenti, tāni idha gahitāni. Tesaṃ idamuddānaṃ –

179. บัดนี้ เพื่อจะจำแนกอสังคหิเตนสังคหิตบท จึงเริ่มคำเป็นต้นว่า เวทนากฺขนฺเธน. ในวาระนั้น มีลักษณะดังนี้ คือ ในวาระนี้ ธรรมใดที่นับไม่ได้ด้วยบทคือขันธ์ แต่นับได้ด้วยบทคืออายตนะและธาตุ ทรงตั้งคำถามถึงการสงเคราะห์ธรรมนั้นด้วยขันธ์เป็นต้นแล้ว ทรงกระทำการวิสัชนา. แต่การนั้นไม่สมควรในรูปขันธ์ วิญญาณขันธ์ จักขายตนะ เป็นต้น. จริงอยู่ ขันธ์ ๔ (ที่เหลือ) อันรูปขันธ์สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยขันธสังคหะ. ในขันธ์ ๔ เหล่านั้น แม้ธรรมหนึ่งที่รูปขันธ์นั้นสงเคราะห์ได้ด้วยอายตนสังคหะและธาตุสังคหะ ย่อมไม่มี. ก็เวทนาเป็นต้น อันธัมมายตนะสงเคราะห์ได้มิใช่หรือ? สงเคราะห์ได้. แต่รูปขันธ์นั่นเองหาใช่ธัมมายตนะไม่ เพราะจากรูปขันธ์ มีเพียงสุขุมรูปเท่านั้นที่จัดเป็นธัมมายตนะ. ฉะนั้น ธรรมเหล่าใดที่ธัมมายตนะสงเคราะห์ได้ ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าอันรูปขันธ์สงเคราะห์ไม่ได้. แม้ขันธ์ ๔ ที่เหลือ ก็อันวิญญาณขันธ์สงเคราะห์ไม่ได้. ในขันธ์ ๔ เหล่านั้น แม้ธรรมหนึ่งที่วิญญาณขันธ์นั้นสงเคราะห์ได้ด้วยอายตนสังคหะและธาตุสังคหะ ย่อมไม่มี. เพราะไม่มีการสงเคราะห์ได้อย่างนี้ บทเหล่านี้และบทอื่น ๆ ที่มีรูปอย่างนี้ เช่น จักขายตนะเป็นต้น จึงไม่ถูกนำมาในวาระนี้. ส่วนบทเหล่าใดที่แสดงส่วนหนึ่งของธัมมายตนะซึ่งไม่เจือปนกับวิญญาณหรือโอฬาริกรูป บทเหล่านั้นถูกนำมาในที่นี้. นี่คืออุทานของบทเหล่านั้น.

‘‘Tayo khandhā tathā saccā, indriyāni ca soḷasa;

Padāni paccayākāre, cuddasūpari cuddasa.

ขันธ์ ๓, สัจจะ (๒) ก็เช่นกัน, และอินทรีย์ ๑๖, บทในปัจจยาการ ๑๔ บทเบื้องบน ๑๔ บทเบื้องล่าง.

‘‘Samatiṃsa padā honti, gocchakesu dasasvatha;

Duve cūḷantaradukā, aṭṭha honti mahantarā’’ti.

มีบท ๓๐ บท, ในโคจฉกะ ๑๐, จุฬันตรทุกะ ๒, มหันตรทุกะ ๘.

Etesu pana padesu sadisavissajjanāni padāni ekato katvā sabbepi dvādasa pañhā vuttā. Tesu evaṃ khandhavibhāgo veditabbo. Āyatanadhātūsu pana bhedo natthi. Tattha paṭhamapañhe tāva – tīhi khandhehīti rūpasaññāsaṅkhārakkhandhehi. Āyatanadhātuyo pana dhammāyatanadhammadhātuvasena veditabbā.

ก็ในบทเหล่านี้ ท่านรวบรวมบทที่มีวิสัชนาเหมือนกันไว้ด้วยกันแล้วกล่าวปัญหาไว้ทั้งหมด ๑๒ ข้อ. ในปัญหานั้น พึงทราบการจำแนกขันธ์ดังนี้. ส่วนในอายตนะและธาตุไม่มีความแตกต่าง. ในปัญหานั้น ในปัญหาที่ ๑ ก่อน คำว่า ด้วยขันธ์ ๓ คือ รูปขันธ์ สัญญาขันธ์ และสังขารขันธ์. ส่วนอายตนะและธาตุ พึงทราบว่าเป็นธัมมายตนะและธัมมธาตุ.

Tatrāyaṃ nayo – vedanākkhandhena hi nibbānañca sukhumarūpasaññāsaṅkhārā ca khandhasaṅgahena asaṅgahitā hutvā āyatanadhātusaṅgahena saṅgahitā. Tesu nibbānaṃ khandhasaṅgahaṃ na gacchati, sesā rūpasaññāsaṅkhārakkhandhehi saṅgahaṃ gacchanti. Āyatanadhātusaṅgahaṃ pana nibbānampi gacchateva. Tena vuttaṃ – ‘‘asaṅkhataṃ khandhato ṭhapetvā tīhi khandhehi, ekenāyatanena, ekāya dhātuyā saṅgahitā’’ti. Saññākkhandhapakkhe panettha saññaṃ apanetvā vedanāya saddhiṃ tayo khandhā saṅkhārādīsu saṅkhārakkhandhaṃ apanetvā rūpavedanāsaññāvasena tayo khandhā veditabbā.

ในข้อนั้น มีนัยดังนี้ คือ อันเวทนาขันธ์สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยขันธสังคหะ แต่สงเคราะห์ได้ด้วยอายตนสังคหะและธาตุสังคหะ ได้แก่ พระนิพพาน สุขุมรูป สัญญา และสังขาร. ในธรรมเหล่านั้น พระนิพพานไม่นับเข้าในขันธสังคหะ ส่วนที่เหลือย่อมเข้าสู่การสงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์ สัญญาขันธ์ และสังขารขันธ์. ส่วนอายตนสังคหะและธาตุสังคหะ แม้พระนิพพานก็เข้าได้เหมือนกัน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ยกเว้นอสังขตธรรมจากขันธ์แล้ว สงเคราะห์ได้ด้วยขันธ์ ๓, ด้วยอายตนะ ๑, ด้วยธาตุ ๑". ในฝ่ายของสัญญาขันธ์ พึงนำสัญญาออกแล้วนับขันธ์ ๓ พร้อมกับเวทนา, ในสังขารเป็นต้น พึงนำสังขารขันธ์ออกแล้วทราบขันธ์ ๓ โดยเป็นรูป เวทนา และสัญญา.

180. Dutiye – catūhi khandhehīti viññāṇavajjehi. Te hi nirodhena khandhasaṅgahena asaṅgahitā hutvā āyatanadhātusaṅgahena saṅgahitā.

180. ในปัญหาที่ ๒ คำว่า ด้วยขันธ์ ๔ คือ เว้นวิญญาณขันธ์. เพราะธรรมเหล่านั้น อันนิโรธสัจจะสงเคราะห์ไม่ได้ด้วยขันธสังคหะ แต่สงเคราะห์ได้ด้วยอายตนสังคหะและธาตุสังคหะ.

181. Tatiye – dvīhīti vedanāsaññākkhandhehi. Rūpārūpajīvitindriyena hi vedanāsaññāviññāṇakkhandhā ca khandhasaṅgahena asaṅgahitā. Tesu pana vedanāsaññāva āyatanadhātusaṅgahena saṅgahitā. Tena vuttaṃ – ‘‘vedanāsaññākkhandhehī’’ti. Iminā upāyena sabbattha khandhabhedo veditabbo. Ito parañhi khandhānaṃ nāmamattameva vakkhāma.

181. ในปัญหาที่ ๓ คำว่า ด้วยขันธ์ ๒ คือ เวทนาขันธ์และสัญญาขันธ์. จริงอยู่ อันรูปชีวิตินทรีย์และอรูปชีวิตินทรีย์สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยขันธสังคหะ ได้แก่ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และวิญญาณขันธ์. แต่ในขันธ์เหล่านั้น มีเพียงเวทนาและสัญญาเท่านั้นที่สงเคราะห์ได้ด้วยอายตนสังคหะและธาตุสังคหะ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ด้วยเวทนาขันธ์และสัญญาขันธ์". ด้วยอุบายนี้ พึงทราบความแตกต่างแห่งขันธ์ในทุกที่. ต่อจากนี้ไป เราจะกล่าวเพียงชื่อของขันธ์เท่านั้น.

182. Catutthe – tīhi khandhehīti itthindriyapurisindriyesu vedanāsaññāsaṅkhārehi, vedanāpañcake rūpasaññāsaṅkhārehi; saddhindriyādīsu phassapariyosānesu rūpavedanāsaññākkhandhehi. Vedanāya vedanākkhandhasadisova taṇhupādānakammabhavesu saṅkhārakkhandhasadisova vinicchayo.

182. ในปัญหาที่ ๔ คำว่า ด้วยขันธ์ ๓ คือ ในอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ ได้แก่ เวทนา สัญญา และสังขาร, ในเวทนา ๕ ได้แก่ รูป สัญญา และสังขาร; ในสัทธินทรีย์เป็นต้นจนถึงผัสสะ ได้แก่ รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ และสัญญาขันธ์. ในเวทนา มีวินิจฉัยเหมือนกับเวทนาขันธ์, ในตัณหา อุปาทาน และกรรมภพ มีวินิจฉัยเหมือนกับสังขารขันธ์.

183. Pañcame – jātijarāmaraṇesu jīvitindriyasadisova. Jhānena pana nibbānaṃ sukhumarūpaṃ saññā ca khandhasaṅgahena asaṅgahitā hutvā āyatanadhātusaṅgahena saṅgahitā. Tasmā taṃ sandhāya rūpakkhandhasaññākkhandhānaṃ vasena dve khandhā veditabbā.

183. ในปัญหาที่ ๕ ในชาติ ชรา และมรณะ มีวินิจฉัยเหมือนกับชีวิตินทรีย์. ส่วนอันฌานสงเคราะห์ไม่ได้ด้วยขันธสังคหะ แต่สงเคราะห์ได้ด้วยอายตนสังคหะและธาตุสังคหะ ได้แก่ พระนิพพาน สุขุมรูป และสัญญา. ฉะนั้น หมายถึงธรรมนั้น พึงทราบขันธ์ ๒ คือ รูปขันธ์และสัญญาขันธ์.

184. Chaṭṭhe – sokādittaye vedanāya sadiso. Upāyāsādīsu saṅkhārasadiso. Puna vedanāya vedanākkhandhasadiso, saññāya saññākkhandhasadiso, cetanādīsu saṅkhārakkhandhasadiso vinicchayo. Iminā upāyena sattamapañhādīsupi saṅgahāsaṅgaho veditabboti.

184. ในปัญหาที่ ๖ ในธรรม ๓ มีโสกะเป็นต้น มีวินิจฉัยเหมือนกับเวทนา. ในธรรมมีอุปายาสเป็นต้น มีวินิจฉัยเหมือนกับสังขาร. อีกอย่างหนึ่ง ในเวทนา มีวินิจฉัยเหมือนกับเวทนาขันธ์, ในสัญญา เหมือนกับสัญญาขันธ์, ในธรรมมีเจตนาเป็นต้น มีวินิจฉัยเหมือนกับสังขารขันธ์. ด้วยอุบายนี้ พึงทราบการสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์แม้ในปัญหาที่ ๗ เป็นต้น.

Asaṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā.

พรรณนาอสังคหิเตนสังคหิตบท.

4. Catutthanayo saṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā

4. นัยที่ ๔ พรรณนาสังคหิเตนสังคหิตบท

191. Idāni saṅgahitenasaṅgahitapadaṃ bhājetuṃ samudayasaccenātiādi āraddhaṃ. Tattha yaṃ khandhādīhi saṅgahitena khandhādivasena saṅgahitaṃ, puna tasseva khandhādīhi saṅgahaṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ. Taṃ khandhāyatanadhātūsu ekampi sakalakoṭṭhāsaṃ gahetvā ṭhitapadesu na yujjati. Sakalena hi khandhādipadena aññaṃ khandhādivasena saṅgahitaṃ nāma natthi, yaṃ attano saṅgāhakaṃ saṅgaṇhitvā puna teneva saṅgahaṃ gaccheyya. Tasmā tathārūpāni padāni imasmiṃ vāre na gahitāni. Yāni pana padāni saṅkhārekadesaṃ vā aññena asammissaṃ dīpenti – vedanekadesaṃ vā sukhumarūpaṃ vā saddekadesaṃ vā, tāni idha gahitāni. Tesaṃ idamuddānaṃ –

191. บัดนี้ เพื่อจะจำแนกบทสงฺคหิเตนสงฺคหิตปท (บทที่สงเคราะห์แล้วด้วยบทที่สงเคราะห์แล้ว) ท่านจึงเริ่มคำว่า สมุทยสจฺเจน เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทใดที่สงเคราะห์แล้วโดยความเป็นขันธ์เป็นต้น ด้วยบทที่สงเคราะห์แล้วด้วยขันธ์เป็นต้น ท่านถามถึงการสงเคราะห์บทนั้นนั่นแหละด้วยขันธ์เป็นต้นอีก แล้วจึงวิสัชนา การถามตอบนั้น ไม่สมควรในบททั้งหลายที่ตั้งอยู่โดยถือเอาส่วนทั้งหมดแม้ส่วนหนึ่งในขันธ์ อายตนะ และธาตุ จริงอยู่ บทอื่นที่สงเคราะห์แล้วโดยความเป็นขันธ์เป็นต้น ด้วยบทที่เป็นขันธ์เป็นต้นทั้งหมดนั้น ย่อมไม่มี ซึ่งบทนั้นจะรวบรวมบทที่สงเคราะห์ตนแล้วพึงถึงการสงเคราะห์ด้วยบทนั้นอีก เพราะฉะนั้น บททั้งหลายเช่นนั้น ท่านจึงไม่ถือเอาในวาระนี้ ส่วนบทเหล่าใด ย่อมแสดงส่วนหนึ่งแห่งสังขารที่ไม่เจือปนกับบทอื่น หรือส่วนหนึ่งแห่งเวทนา หรือสุขุมรูป หรือส่วนหนึ่งแห่งสัททะ บทเหล่านั้น ท่านถือเอาในวาระนี้ อุทาน (คาถาสรุป) ของบทเหล่านั้น มีดังนี้ –

‘‘Dve saccā pannarasindriyā, ekādasa paṭiccapadā;

Uddhaṃ puna ekādasa, gocchakapadamettha tiṃsavidha’’nti.

สัจจะ ๒ อินทรีย์ ๑๕ ปฏิจจปท ๑๑ เบื้องบนอีก ๑๑ โคจฉกปทในนัยนี้มี ๓๐ อย่าง

Pañhā panettha dveyeva honti. Tattha yaṃ pucchāya uddhaṭaṃ padaṃ, tadeva yehi dhammehi khandhādivasena saṅgahitaṃ, te dhamme sandhāya sabbattha ekena khandhenātiādi vuttaṃ. Tatrāyaṃ nayo – samudayasaccena hi taṇhāvajjā sesā saṅkhārā khandhādisaṅgahena saṅgahitā. Puna tehi taṇhāva saṅgahitā. Sā taṇhā puna saṅkhāreheva khandhādisaṅgahena saṅgahitāti. Eseva nayo sabbattha. Arūpadhammapucchāsu panettha saṅkhārakkhandho vā vedanākkhandho vā eko khandho nāma. Rūpadhammapucchāsu rūpakkhandho. Paridevapucchāya saddāyatanaṃ ekaṃ āyatanaṃ nāma. Saddadhātu ekā dhātu nāma, sesaṭṭhānesu dhammāyatanadhammadhātuvaseneva attho veditabboti.

ในนัยนี้ มีปัญหาเพียง ๒ ข้อเท่านั้น ในปัญหานั้น บทใดที่ยกขึ้นถามแล้ว บทนั้นนั่นแหละสงเคราะห์แล้วโดยความเป็นขันธ์เป็นต้นด้วยธรรมเหล่าใด ท่านหมายถึงธรรมเหล่านั้นแล้วกล่าวคำว่า "ด้วยขันธ์ ๑" เป็นต้น ในทุกแห่ง ในข้อนั้น มีนัยดังนี้ คือ สังขารทั้งหลายที่เหลือ เว้นตัณหา ย่อมสงเคราะห์แล้วด้วยการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้น โดยสมุทัยสัจจะ อีกอย่างหนึ่ง ตัณหานั่นแหละสงเคราะห์แล้วด้วยสังขารเหล่านั้น ตัณหานั้น สงเคราะห์แล้วด้วยการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้น โดยสังขารทั้งหลายนั่นเอง นัยนี้เช่นกันในทุกแห่ง ในนัยนี้ ในปัญหาเกี่ยวกับอรูปธรรม สังขารขันธ์หรือเวทนาขันธ์ ชื่อว่า ขันธ์ ๑ ในปัญหาเกี่ยวกับรูปธรรม รูปขันธ์ (ชื่อว่า ขันธ์ ๑) ในปัญหาเกี่ยวกับปริเทวะ สัททายตนะ ชื่อว่า อายตนะ ๑ สัททธาตุ ชื่อว่า ธาตุ ๑ ในที่ที่เหลือ พึงทราบเนื้อความโดยนัยแห่งธัมมายตนะและธัมมธาตุเท่านั้น

Saṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā.

อรรถาธิบายสงฺคหิเตนสงฺคหิตปท

5. Pañcamanayo asaṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā

5. นัยที่ ๕ อรรถาธิบายอสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปท

193. Idāni asaṅgahitena asaṅgahitapadaṃ bhājetuṃ rūpakkhandhenātiādi āraddhaṃ. Tattha yaṃ khandhādīhi asaṅgahitena khandhādivasena asaṅgahitaṃ, puna tasseva khandhādīhi asaṅgahaṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ. Taṃ pañcakkhandhaggāhakesu dukkhasaccādīsu viññāṇena saddhiṃ sukhumarūpaggāhakesu anidassanaappaṭighādīsu ca padesu na yujjati. Tādisena hi padena nibbānaṃ khandhasaṅgahamattaṃ na gaccheyya. Sesā khandhādīhi asaṅgahitadhammā nāma natthi. Tasmā tathārūpāni padāni imasmiṃ vāre na gahitāni. Yāni pana pañcakkhandhe viññāṇañca sukhumarūpena saddhiṃ ekato na dīpenti, tāni idha gahitāni. Tesaṃ idamuddānaṃ –

193. บัดนี้ เพื่อจะจำแนกบทอสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปท (บทที่ไม่ได้สงเคราะห์ด้วยบทที่ไม่ได้สงเคราะห์) ท่านจึงเริ่มคำว่า รูปกฺขนฺเธน เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทใดที่ไม่ได้สงเคราะห์โดยความเป็นขันธ์เป็นต้น ด้วยบทที่ไม่ได้สงเคราะห์ด้วยขันธ์เป็นต้น ท่านถามถึงการไม่สงเคราะห์บทนั้นนั่นแหละด้วยขันธ์เป็นต้นอีก แล้วจึงวิสัชนา การถามตอบนั้น ไม่สมควรในบททั้งหลายที่ถือเอาขันธ์ ๕ เช่น ทุกขสัจจะเป็นต้น และในบททั้งหลายที่ถือเอาสุขุมรูปพร้อมกับวิญญาณ เช่น อนิทัสสนอัปปฏิฆะเป็นต้น จริงอยู่ ด้วยบทเช่นนั้น นิพพานย่อมไม่ถึงการสงเคราะห์ด้วยขันธ์เพียงอย่างเดียว ธรรมทั้งหลายที่ไม่ได้สงเคราะห์ด้วยขันธ์เป็นต้นนอกเหนือจากนี้ ย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น บททั้งหลายเช่นนั้น ท่านจึงไม่ถือเอาในวาระนี้ ส่วนบทเหล่าใด ย่อมไม่แสดงขันธ์ ๕ และวิญญาณพร้อมกับสุขุมรูปโดยเป็นอันเดียวกัน บทเหล่านั้น ท่านถือเอาในวาระนี้ อุทานของบทเหล่านั้น มีดังนี้ –

‘‘Sabbe khandhā tathāyatanadhātuyo saccato tayo;

Indriyānipi sabbāni, tevīsati paṭiccato.

ขันธ์ทั้งหมด อายตนะและธาตุทั้งหมดก็เช่นกัน สัจจะ ๓ อินทรีย์ทั้งหมด ปฏิจจปท ๒๓

‘‘Parato soḷasa padā, tecattālīsakaṃ tike;

Gocchake sattati dve ca, satta cūḷantare padā.

จากนั้นไปอีก ๑๖ บท ในติกะมี ๔๓ บท ในโคจฉกะมี ๗๒ บท และในจูฬันตรทุกะมี ๗ บท

‘‘Mahantare padā vuttā, aṭṭhārasa tato paraṃ;

Aṭṭhāraseva ñātabbā, sesā idha na bhāsitā’’ti.

ในมหันตรทุกะ ท่านกล่าวไว้ ๑๘ บท จากนั้นไปอีก พึงทราบว่ามี ๑๘ บทเท่ากัน บทที่เหลือท่านไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้

Pañhā panettha sadisavissajjanānaṃ vasena samodhānetvā katihi saddhiṃ sabbepi catuttiṃsa honti. Tattha yaṃ pucchāya uddhaṭaṃ padaṃ, tadeva yehi khandhādīhi asaṅgahitaṃ, te dhamme sandhāya ekena khandhenātiādi vuttaṃ.

ในนัยนี้ ปัญหาทั้งหลายเมื่อรวบรวมตามวิสัชนาที่คล้ายกันแล้ว รวมทั้งหมดมี ๓๔ ข้อ ในปัญหานั้น บทใดที่ยกขึ้นถามแล้ว บทนั้นนั่นแหละไม่ได้สงเคราะห์ด้วยขันธ์เป็นต้นเหล่าใด ท่านหมายถึงธรรมเหล่านั้นแล้วกล่าวคำว่า "ด้วยขันธ์ ๑" เป็นต้น

Tatrāyaṃ nayo – rūpakkhandhena hi cattāro khandhā nibbānañca khandhasaṅgahena asaṅgahitā. Āyatanadhātusaṅgahena pana ṭhapetvā viññāṇaṃ avasesā saṅgahitāti viññāṇameva tīhipi khandhasaṅgahādīhi asaṅgahitaṃ nāma. Puna tena viññāṇena saddhiṃ nibbānena cattāro khandhā khandhādisaṅgahena asaṅgahitā. Te sabbepi puna viññāṇeneva khandhādisaṅgahena asaṅgahitāti ekena khandhena, ekenāyatanena, sattahi dhātūhi asaṅgahitā nāma honti. Atha vā – yadetaṃ rūpakkhandhena viññāṇameva tīhi khandhādisaṅgahehi asaṅgahitaṃ, tehipi viññāṇadhammehi te rūpadhammāva tīhi saṅgahehi asaṅgahitā. Puna te rūpadhammā viññāṇeneva tīhi saṅgahehi asaṅgahitā. Viññāṇañca khandhato eko viññāṇakkhandho hoti, āyatanato ekaṃ manāyatanaṃ, dhātuto satta viññāṇadhātuyo. Tasmā ‘‘ekena khandhenā’’tiādi vuttaṃ. Iminā upāyena sabbattha yaṃ pucchāya uddhaṭaṃ padaṃ, tadeva yehi dhammehi khandhādivasena asaṅgahitaṃ, tesaṃ dhammānaṃ vasena khandhādayo veditabbā. Tattha dutiyapañhe tāva – rūpaviññāṇānaṃ vasena veditabbā. Vedanādayo hi rūpaviññāṇeheva khandhādisaṅgahena asaṅgahitā. Te ca dve khandhā ekādasāyatanāni sattarasa dhātuyo honti.

ในข้อนั้น มีนัยดังนี้ คือ ขันธ์ ๔ และนิพพาน ย่อมไม่ได้สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์ โดยรูปขันธ์ แต่โดยการสงเคราะห์อายตนะและธาตุ ธรรมที่เหลือยกเว้นวิญญาณ ย่อมสงเคราะห์ได้ ฉะนั้น วิญญาณอย่างเดียวเท่านั้น ชื่อว่าไม่ได้สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ ๓ อย่าง คือ ขันธ์เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง ขันธ์ ๔ ไม่ได้สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้น โดยวิญญาณนั้นพร้อมกับนิพพาน ธรรมทั้งหมดเหล่านั้น ไม่ได้สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้น โดยวิญญาณนั่นเองอีก ฉะนั้น จึงชื่อว่าไม่ได้สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๑ อายตนะ ๑ ธาตุ ๗ อีกนัยหนึ่ง วิญญาณอย่างเดียวเท่านั้นที่ไม่ได้สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ ๓ อย่างคือขันธ์เป็นต้น โดยรูปขันธ์ฉันใด แม้รูปธรรมเหล่านั้นก็ไม่ได้สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ ๓ อย่าง โดยวิญญาณธรรมเหล่านั้นฉันนั้น อีกอย่างหนึ่ง รูปธรรมเหล่านั้นไม่ได้สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ ๓ อย่าง โดยวิญญาณนั่นเอง และวิญญาณนั้น โดยส่วนขันธ์เป็นวิญญาณขันธ์ ๑ โดยส่วนอายตนะเป็นมนายตนะ ๑ โดยส่วนธาตุเป็นวิญญาณธาตุ ๗ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "ด้วยขันธ์ ๑" เป็นต้น ด้วยอุบายนี้ ในทุกแห่ง บทใดที่ยกขึ้นถามแล้ว พึงทราบขันธ์เป็นต้นโดยนัยแห่งธรรมเหล่านั้น ซึ่งบทนั้นไม่ได้สงเคราะห์โดยความเป็นขันธ์เป็นต้น ในบรรดาปัญหานั้น ในปัญหาที่ ๒ ก่อน พึงทราบโดยนัยแห่งรูปและวิญญาณ จริงอยู่ เวทนาเป็นต้น ย่อมไม่ได้สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้น โดยรูปและวิญญาณนั่นเอง และธรรมเหล่านั้นคือ ขันธ์ ๒ อายตนะ ๑๑ ธาตุ ๑๗

195. Tatiyapañhe – viññāṇaṃ rūpādīhi catūhi asaṅgahitanti tesaṃ vasena khandhādayo veditabbā.

195. ในปัญหาที่ ๓ วิญญาณไม่ได้สงเคราะห์ด้วยธรรม ๔ มีรูปเป็นต้น ฉะนั้น พึงทราบขันธ์เป็นต้นโดยนัยแห่งธรรมเหล่านั้น

196. Catutthapañhe – cakkhāyatanaṃ vedanādīhi catūhīti iminā nayena sabbattha khandhādayo veditabbā. Pariyosāne – rūpañca dhammāyatananti uddānagāthāya dassitadhammāyeva aññenākārena saṅkhipitvā dassitāti.

196. ในปัญหาที่ ๔ จักขวายตนะ (ไม่ได้สงเคราะห์) ด้วยธรรม ๔ มีเวทนาเป็นต้น ด้วยนัยนี้ พึงทราบขันธ์เป็นต้นในทุกแห่ง ในตอนท้าย ธรรมทั้งหลายที่แสดงไว้ในอุทานคาถาว่า "รูปญฺจ ธมฺมายตนํ" (รูปและธัมมายตนะ) ท่านนำมาแสดงโดยย่อด้วยอาการอย่างอื่นนั่นเอง

Asaṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā.

อรรถาธิบายอสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปท

6. Chaṭṭhanayo sampayogavippayogapadavaṇṇanā

6. นัยที่ ๖ อรรถาธิบายสมฺปโยควิปฺปโยคปท

228. Idāni sampayogavippayogapadaṃ bhājetuṃ rūpakkhandhotiādi āraddhaṃ. Tattha yaṃ labbhati yañca na labbhati taṃ sabbaṃ pucchāya gahitaṃ. Vissajjane pana yaṃ na labbhati, taṃ natthīti paṭikkhittaṃ. Catūhi sampayogo, catūhi vippayogo; sabhāgo visabhāgoti hi vacanato catūhi arūpakkhandheheva sabhāgānaṃ ekasantānasmiṃ ekakkhaṇe uppannānaṃ arūpakkhandhānaṃyeva aññamaññaṃ sampayogo labbhati. Rūpadhammānaṃ pana rūpena nibbānena vā, nibbānassa ca rūpena saddhiṃ sampayogo nāma natthi. Tathā rūpanibbānānaṃ arūpakkhandhehi, visabhāgā hi te tesaṃ. Yathā ca arūpakkhandhānaṃ rūpanibbānehi, evaṃ bhinnasantānehi nānākkhaṇikehi arūpadhammehipi saddhiṃ natthiyeva. Tepi hi tesaṃ santānakkhaṇavisabhāgatāya visabhāgāyeva. Ayaṃ pana visabhāgatā saṅgahaṭṭhena virujjhanato saṅgahanaye natthi. Gaṇanūpagamattañhi saṅgahaṭṭho. Sampayoganaye pana atthi, ekuppādatādilakkhaṇañhi sampayogaṭṭhoti. Evamettha yassa ekadhammenapi sampayogalakkhaṇaṃ na yujjhati, tassa pucchāya saṅgahaṃ katvāpi natthīti paṭikkhepo kato. Yassa vippayogalakkhaṇaṃ yujjati, tassa vippayogo dassito. Yāni pana padāni sattasu viññāṇadhātūsu ekāyapi avippayutte rūpena nibbānena vā missakadhamme dīpenti, tāni sabbathāpi idha na yujjantīti na gahitāni. Tesaṃ idamuddānaṃ –

228. บัดนี้ เพื่อจะจำแนกสัมปโยควิปปโยคบท จึงทรงเริ่มต้นด้วยคำว่า รูปขันธ์ เป็นต้น. ในบทนั้น สิ่งที่ได้และสิ่งที่ไม่ได้ ทั้งหมดถูกนำมาในคำถาม. แต่ในการตอบ สิ่งที่ไม่ได้ ก็ทรงปฏิเสธว่า ไม่มี. สัมปโยคด้วย 4, วิปปโยคด้วย 4; ตามนัยที่ว่า สภาคและวิสภาค สัมปโยคกันและกันย่อมได้เฉพาะแก่อรูปขันธ์ทั้งหลายที่เป็นสภาคกัน เกิดในสันดานเดียวกัน ในขณะเดียวกัน ด้วยอรูปขันธ์ 4 เท่านั้น. แต่สัมปโยคของรูปธรรมทั้งหลายกับรูปหรือกับนิพพาน หรือของนิพพานกับรูป ย่อมไม่มี. ฉันใดก็ฉันนั้น สัมปโยคของรูปและนิพพานกับอรูปขันธ์ทั้งหลายก็ไม่มี เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นวิสภาคของอรูปขันธ์เหล่านั้น. และฉันใด สัมปโยคของอรูปขันธ์กับรูปและนิพพานไม่มี ฉันนั้น สัมปโยคกับอรูปธรรมทั้งหลายที่ต่างสันดาน ต่างขณะ ก็ไม่มีเลย. เพราะแม้ธรรมเหล่านั้นก็เป็นวิสภาคกันโดยความเป็นวิสภาคทางสันดานและขณะของธรรมเหล่านั้น. แต่ความเป็นวิสภาคะนี้ไม่มีในนัยแห่งการสงเคราะห์ เพราะขัดกับอรรถแห่งการสงเคราะห์. เพราะอรรถแห่งการสงเคราะห์คือความนับเข้ากันได้. แต่ในนัยแห่งสัมปโยคมีอยู่ เพราะอรรถแห่งสัมปโยคคือมีลักษณะเป็นต้นว่าเกิดร่วมกัน. ในบทนี้ ธรรมใดก็ตามที่ลักษณะแห่งสัมปโยคแม้กับธรรมหนึ่งไม่ประกอบกัน ธรรมนั้นแม้จะถูกสงเคราะห์ไว้ในคำถาม ก็ทรงปฏิเสธว่า ไม่มี. ธรรมใดที่ลักษณะแห่งวิปปโยคประกอบกันได้ ก็ทรงแสดงวิปปโยคของธรรมนั้น. ส่วนบทเหล่าใดที่แสดงธรรมที่ระคนกับรูปหรือนิพพาน อันไม่วิปปยุตแม้กับวิญญาณธาตุหนึ่งในวิญญาณธาตุ 7 บทเหล่านั้นไม่ประกอบกันในที่นี้โดยประการทั้งปวง จึงไม่ทรงนำมา. นี่คือหัวข้อของบทเหล่านั้น –

‘‘Dhammāyatanaṃ dhammadhātu, dukkhasaccañca jīvitaṃ;

Saḷāyatanaṃ nāmarūpaṃ, cattāro ca mahābhavā.

ธัมมายตนะ ธัมมธาตุ, ทุกขสัจจะ และชีวิตินทรีย์, สฬายตนะ นามรูป, และภพ 4.

‘‘Jātijarā ca maraṇaṃ, tikesvekūnavīsati;

Gocchakesu ca paññāsa, aṭṭha cūḷantare padā.

ชาติ ชรา และมรณะ, 19 บทในติกะทั้งหลาย, 50 บทในโคจฉกะทั้งหลาย, และ 8 บทในจูฬันตรทุกะ.

‘‘Mahantare pannarasa, aṭṭhārasa tato pare;

Tevīsa padasataṃ etaṃ, sampayoge na labbhatī’’ti.

15 บทในมหันตรทุกะ, 18 บทในทุกะถัดจากนั้น, บท 123 เหล่านี้ ย่อมไม่ได้ในสัมปโยคนัย.

Dhammāyatanañhi rūpanibbānamissakattā tasmiṃ apariyāpannena viññāṇenapi na sakkā sampayuttanti vattuṃ. Yasmā panettha vedanādayo viññāṇena sampayuttā, tasmā vippayuttantipi na sakkā vattuṃ. Sesesupi eseva nayo. Evaṃ sabbatthāpi etāni na yujjantīti idha na gahitāni. Sesāni khandhādīni yujjantīti tāni gahetvā ekekavasena ca samodhānena ca pañhavissajjanaṃ kataṃ. Tesu pañhesu, paṭhame – ekenāyatanenāti manāyatanena. Kehicīti dhammāyatanadhammadhātupariyāpannehi vedanāsaññāsaṅkhārehi.

จริงอยู่ ธัมมายตนะ เพราะระคนกับรูปและนิพพาน จึงไม่อาจกล่าวได้ว่าสัมปยุตแม้กับวิญญาณที่ไม่นับเนื่องในธัมมายตนะนั้น. เพราะในธัมมายตนะนี้ เวทนาเป็นต้นสัมปยุตกับวิญญาณ ฉะนั้น จึงไม่อาจกล่าวได้ว่าวิปปยุต. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ด้วยประการฉะนี้ บทเหล่านี้ไม่ประกอบกันในที่ทั้งปวง จึงไม่ทรงนำมาในที่นี้. ส่วนขันธ์เป็นต้นที่เหลือประกอบกันได้ จึงทรงนำมาทำเป็นคำถามและคำตอบโดยเอกเทศและโดยประมวลกัน. ในคำถามเหล่านั้น คำถามแรก – (สัมปยุต) ด้วยอายตนะหนึ่ง คือ มนายตนะ. (สัมปยุต) บ้าง คือ ด้วยเวทนา สัญญา สังขาร ที่นับเนื่องในธัมมายตนะและธัมมธาตุ.

229. Dutiye – tīhīti pucchitaṃ pucchitaṃ ṭhapetvā sesehi. Kehici sampayuttoti vedanākkhandho saññāsaṅkhārehi. Itarepi attānaṃ ṭhapetvā itarehi. Kehici vippayuttoti rūpanibbānehi. Evaṃ sabbattha rūpassa vippayoge dhammāyatanadhammadhātūsu arūpaṃ, arūpassa vippayoge rūpaṃ daṭṭhabbaṃ. Tatiyapañho uttānatthova.

229. ในคำถามที่สอง – (สัมปยุต) ด้วย 3 คือ ด้วยขันธ์ที่เหลือ เว้นขันธ์ที่ถูกถาม. ที่ว่า สัมปยุตบ้าง คือ เวทนากขันธ์ (สัมปยุต) ด้วยสัญญากขันธ์และสังขารขันธ์. แม้ขันธ์อื่น ๆ ก็ (สัมปยุต) ด้วยขันธ์อื่น ๆ เว้นตนเอง. ที่ว่า วิปปยุตบ้าง คือ (วิปปยุต) ด้วยรูปและนิพพาน. ในทุกแห่ง พึงเห็นว่า ในการวิปปยุตของรูป (หมายถึง) อรูปในธัมมายตนะและธัมมธาตุ, ในการวิปปยุตของอรูป (หมายถึง) รูป. คำถามที่สามมีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

231. Catutthe – ‘katihi khandhehī’tiādiṃ avatvā sampayuttanti natthīti vuttaṃ. Taṃ pana khandhādīnaṃyeva vasena veditabbaṃ. Paratopi evarūpesu pañhesu eseva nayo. Ādipañhasmiñhi sarūpato dassetvā parato pāḷi saṃkhittā. Iminā nayena sabbattha atthayojanā veditabbā. Yattha pana nātipākaṭā bhavissati, tattha naṃ pākaṭaṃ katvāva gamissāma.

231. ในคำถามที่สี่ – ไม่ตรัสว่า 'ด้วยขันธ์เท่าไร' เป็นต้น แต่ตรัสว่า สัมปยุตไม่มี. แต่ข้อนั้นพึงทราบโดยอำนาจของขันธ์เป็นต้นนั่นเอง. แม้ในคำถามประเภทนี้ในลำดับต่อไป ก็นัยนี้แหละ. จริงอยู่ ในคำถามแรกทรงแสดงโดยสรุปแล้ว ในลำดับต่อไปบาลีจึงย่อ. พึงทราบการประกอบความในทุกแห่งโดยนัยนี้. แต่ในที่ใดความจักไม่ปรากฏชัดนัก เราจักทำความนั้นให้ปรากฏชัดแล้วจึงจะกล่าวต่อไป.

234. Soḷasahi dhātūhīti cakkhuviññāṇadhātu tāva attānaṃ ṭhapetvā chahi viññāṇadhātūhi, dasahi ca rūpadhātūhi. Sesāsupi eseva nayo.

234. (วิปปยุต) ด้วยธาตุ 16 คือ จักขุวิญญาณธาตุ (วิปปยุต) ด้วยวิญญาณธาตุ 6 เว้นตนเอง และด้วยรูปธาตุ 10. แม้ในธาตุที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ.

235. Tīhi khandhehīti saṅkhārakkhandhaṃ ṭhapetvā sesehi. Ekāya dhātuyāti manoviññāṇadhātuyā. Samudayamaggānañhi aññāya dhātuyā sampayogo natthi. Ekena khandhenāti saṅkhārakkhandhena. Ekenāyatanenāti dhammāyatanena. Ekāya dhātuyāti dhammadhātuyā. Etesu hi taṃ saccadvayaṃ kehici sampayuttaṃ.

235. (สัมปยุต) ด้วยขันธ์ 3 คือ ด้วยขันธ์ที่เหลือ เว้นสังขารขันธ์. (สัมปยุต) ด้วยธาตุ 1 คือ มโนวิญญาณธาตุ. จริงอยู่ สัมปโยคของสมุทัยสัจจะและมรรคสัจจะกับธาตุอื่นไม่มี. (สัมปยุต) ด้วยขันธ์ 1 คือ สังขารขันธ์. (สัมปยุต) ด้วยอายตนะ 1 คือ ธัมมายตนะ. (สัมปยุต) ด้วยธาตุ 1 คือ ธัมมธาตุ. เพราะในธรรมเหล่านี้ สัจจะทั้งสองนั้นสัมปยุตอยู่บ้าง.

238. Sukhindriyādipañhe – tīhīti saññāsaṅkhāraviññāṇehi. Ekāya dhātuyāti kāyaviññāṇadhātuyā, manoviññāṇadhātuyā ca. Chahi dhātūhīti kāyaviññāṇadhātuvajjāhi.

238. ในคำถามเรื่องสุขินทรีย์เป็นต้น – (สัมปยุต) ด้วย 3 คือ ด้วยสัญญา สังขาร และวิญญาณ. (สัมปยุต) ด้วยธาตุ 1 คือ กายวิญญาณธาตุ และมโนวิญญาณธาตุ. (วิปปยุต) ด้วยธาตุ 6 คือ ด้วยธาตุทั้งหลายเว้นกายวิญญาณธาตุ.

245. Rūpabhavapañhe – sabbesampi arūpakkhandhānaṃ arūpāyatanānañca atthitāya na kehicīti vuttaṃ. Ghānajivhākāyaviññāṇadhātūnaṃ pana natthitāya tīhi dhātūhi vippayuttoti vuttaṃ.

245. ในคำถามเรื่องรูปภพ – เพราะอรูปขันธ์และอรูปายตนะทั้งหมดมีอยู่ จึงตรัสว่า ไม่ (วิปปยุต) บ้าง. แต่เพราะฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ และกายวิญญาณธาตุไม่มีอยู่ จึงตรัสว่า วิปปยุตด้วยธาตุ 3.

256. Adhimokkhapañhe – dvīhi dhātūhīti manodhātumanoviññāṇadhātūhi. Pannarasahīti sesāhi dasahi rūpadhātūhi, pañcahi ca cakkhuviññāṇādīhi.

256. ในคำถามเรื่องอธิโมกข์ – (สัมปยุต) ด้วยธาตุ 2 คือ มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุ. (วิปปยุต) ด้วย 15 คือ ด้วยรูปธาตุ 10 ที่เหลือ และด้วยจักขุวิญญาณเป็นต้น 5.

257. Kusalapañhe – kusalehi catunnampi khandhānaṃ gahitattā sampayogo paṭikkhitto.

257. ในคำถามเรื่องกุศล – เพราะขันธ์ทั้ง 4 ถูกนับเข้าในกุศลธรรมทั้งหลาย สัมปโยคจึงถูกปฏิเสธ.

258. Vedanāttikapañhe – ekena khandhenāti vedanākkhandheneva. Pannarasahīti cakkhusotaghānajivhāviññāṇadhātumanodhātūhi ceva rūpadhātūhi ca. Ekādasahīti kāyaviññāṇadhātuyā saddhiṃ rūpadhātūhi.

258. ในคำถามเรื่องเวทนาติกะ – (สัมปยุต) ด้วยขันธ์ 1 คือ เวทนาขันธ์นั่นเอง. (วิปปยุต) ด้วย 15 คือ ด้วยจักขุวิญญาณธาตุ โสตวิญญาณธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ มโนธาตุ และด้วยรูปธาตุทั้งหลาย. (วิปปยุต) ด้วย 11 คือ ด้วยกายวิญญาณธาตุพร้อมกับรูปธาตุทั้งหลาย.

262. Nevavipākanavipākadhammadhammapañhe – pañcahīti cakkhuviññāṇādīhi. Anupādinnaanupādāniyapañhe – chahīti manoviññāṇadhātuvajjāhi. Savitakkasavicārapañhe – pannarasahīti pañcahi viññāṇehi saddhiṃ rūpadhātūhi. Avitakkavicāramattapañhe – ekena khandhenātiādi saṅkhārakkhandhavaseneva veditabbaṃ. Dutiyajjhānavicārañhi ṭhapetvā sesā avitakkavicāramattā nāma. Pītiṃ ṭhapetvā sesā pītisahagatā. Tattha vicāro vicārena, pīti ca pītiyā na sampayuttāti saṅkhārakkhandhadhammāyatanadhammadhātūsu kehici sampayuttā nāma. Soḷasahīti dhammadhātumanoviññāṇadhātuvajjāheva. Avitakkaavicārapañhe – ekāya dhātuyāti manodhātuyā. Sukhasahagatā upekkhāsahagatā ca vedanāttike vuttāva. Dassanenapahātabbādayo kusalasadisāva.

262. ในปัญหาเนววิปากนวิปากธัมมธัมมะ คำว่า โดย ๕ (คือ) โดยจักขุวิญญาณเป็นต้น. ในปัญหาอนุปาทินนานุปาทานิยะ คำว่า โดย ๖ (คือ) โดยธาตุที่เว้นมโนวิญญาณธาตุ. ในปัญหาสวิตักกสวิจาระ คำว่า โดย ๑๕ (คือ) โดยวิญญาณ ๕ พร้อมกับรูปธาตุ ๑๐. ในปัญหาอวิตักกวิจารมัตตะ พึงทราบคำว่า โดยขันธ์ ๑ เป็นต้น โดยนัยแห่งสังขารขันธ์. จริงอยู่ ธรรมที่เหลือ เว้นวิจารในทุติยฌาน ชื่อว่า อวิตักกวิจารมัตตะ. ธรรมที่เหลือ เว้นปีติ ชื่อว่า ปีติสหคตะ. ในธรรมเหล่านั้น วิจารไม่สัมปยุตด้วยวิจาร และปีติก็ไม่สัมปยุตด้วยปีติ ฉะนั้น ในสังขารขันธ์ ธัมมายตนะ และธัมมธาตุ จึงชื่อว่า สัมปยุตด้วยธรรมบางอย่าง. คำว่า โดย ๑๖ (คือ) โดยธาตุที่เว้นธัมมธาตุและมโนวิญญาณธาตุ. ในปัญหาอวิตักกาวิจาระ คำว่า โดยธาตุ ๑ (คือ) โดยมโนธาตุ. สุขสหคตะและอุเบกขาสหคตะ กล่าวไว้แล้วในเวทนาติกะนั่นเทียว. ทัสสเนนปหาตัพพะเป็นต้น ก็เหมือนกับกุศล.

271. Parittārammaṇaṃ vipākadhammasadisaṃ. Ekāya dhātuyāti dhammadhātuyā. Kehicīti ye tattha parittārammaṇā na honti, tehi. Dhammadhātu pana parittārammaṇānaṃ channaṃ cittuppādānaṃ vasena catūhi khandhehi saṅgahitattā paṭhamapaṭikkhepameva bhajati. Mahaggatārammaṇādayo kusalasadisāva.

271. ปริตตารมณธรรม เหมือนกับวิปากธัมมะ. คำว่า โดยธาตุ ๑ (คือ) โดยธัมมธาตุ. คำว่า โดยบางอย่าง (คือ) โดยธรรมเหล่าใดในที่นั้นไม่มีอารมณ์อันเป็นกามาวจร. ส่วนธัมมธาตุ เพราะสงเคราะห์เข้าด้วยขันธ์ ๔ โดยอำนาจแห่งจิตตุปบาท ๖ ที่มีอารมณ์อันเป็นกามาวจร จึงเข้าถึงการปฏิเสธข้อแรกนั่นเทียว. มหัคคตารมณะเป็นต้น ก็เหมือนกับกุศล.

273. Anuppannesu – pañcahi dhātūhīti cakkhuviññāṇādīhi. Tāni hi ekantena uppādidhammabhūtāneva, uppannakoṭṭhāsampi pana bhajanti. Paccuppannārammaṇādayo parittārammaṇasadisāva. Hetuādayo samudayasadisāva. Sahetukā ceva na ca hetūpi pītisahagatasadisāva. Tathā parāmāsasampayuttā. Anupādinnā anuppannasadisāva. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

273. ในธรรมที่ยังไม่เกิด คำว่า โดยธาตุ ๕ (คือ) โดยจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้น. จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมที่จะต้องเกิดโดยส่วนเดียว แต่ก็จัดเข้าในส่วนที่เกิดขึ้นแล้วด้วย. ปัจจุปปันนารมณะเป็นต้น เหมือนกับปริตตารมณะ. เหตุเป็นต้น เหมือนกับสมุทัย. สเหตุกะและนเหตุ เหมือนกับปีติสหคตะ. ปรามาสสัมปยุตก็เช่นกัน. อนุปาทินนะ เหมือนกับอนุปปันนะ. ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

Sampayogavippayogapadavaṇṇanā.

พรรณนาสัมปโยควิปปโยคปท.

7. Sattamanayo sampayuttenavippayuttapadavaṇṇanā

7. นัยที่ ๗ พรรณนาสัมปยุตเตนวิปปยุตตปท

306. Idāni sampayuttenavippayuttapadaṃ bhājetuṃ vedanākkhandhenātiādi āraddhaṃ. Tatridaṃ lakkhaṇaṃ – imasmiñhi vāre pucchāya uddhaṭapadena ye dhammā sampayuttā, tehi ye dhammā vippayuttā, tesaṃ khandhādīhi vippayogaṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ. Taṃ pana rūpakkhandhādīsu na yujjati. Rūpakkhandhena hi sampayuttā nāma natthi. Tasmā tañca aññāni ca evarūpāni padāni imasmiṃ vāre na gahitāni. Yāni pana padāni dhammadhātuyā sampayutte dhamme viññāṇañca aññena asammissaṃ dīpenti, tāni idha gahitāni. Tesaṃ idamuddānaṃ –

306. บัดนี้ เพื่อจะจำแนกสัมปยุตเตนวิปปยุตตปท จึงเริ่มคำว่า โดยเวทนากขันธ์ เป็นต้น. ในนัยนั้น มีลักษณะดังนี้: ในวาระนี้ ท่านถามถึงความวิปปยุตจากขันธ์เป็นต้นของธรรมเหล่าใด ที่วิปปยุตจากธรรมที่สัมปยุตด้วยบทที่ยกขึ้นถาม แล้วจึงวิสัชนา. แต่การนั้นไม่สมควรในรูปขันธ์เป็นต้น. เพราะธรรมที่ชื่อว่าสัมปยุตด้วยรูปขันธ์ไม่มี. ฉะนั้น บทนั้นและบทอื่น ๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ ท่านจึงไม่นำมาในวาระนี้. ส่วนบทเหล่าใดที่แสดงธรรมที่สัมปยุตด้วยธัมมธาตุและวิญญาณว่าไม่ระคนกับธรรมอื่น บทเหล่านั้นท่านนำมาในที่นี้. นี่คืออุทาน (หัวข้อ) ของบทเหล่านั้น.

‘‘Cattāro khandhāyatanañca ekaṃ,

Dve indriyā dhātupadāni satta;

Tayo paṭiccā atha phassasattakaṃ,

Tike tayo satta mahantare ca.

ขันธ์ ๔ อายตนะ ๑ อินทรีย์ ๒ บทที่เป็นธาตุ ๗ ปฏิจจสมุปบาท ๓ ผัสสสัตตกะ ๑ ติกะ ๓ และมหันตรทุกะ ๗.

‘‘Ekaṃ savitakkaṃ, savicāramekaṃ;

Yuttaṃ upekkhāya ca ekamevā’’ti.

สวิตักกะ ๑ สวิจาระ ๑ และสัมปยุตด้วยอุเบกขาอีก ๑.

Pariyosāne – khandhā caturotiādināpi ayamevattho saṅgahito. Tattha yāni padāni sadisavissajjanāni, tāni uppaṭipāṭiyāpi samodhānetvā tattha vedanākkhandhādikā pañhā katā. Tesu evaṃ khandhādivibhāgo veditabbo. Vedanākkhandhādipañhe tāva – ekenāti manāyatanena. Sattahīti viññāṇadhātūhi. Kehicīti dhammāyatane vedanādīhi. Viññāṇadhātupañhe – te dhammā na kehicīti te pucchāya uddhaṭapadaṃ viññāṇadhātuṃ ṭhapetvā sesā cha viññāṇadhātudhammā, rūpaṃ, nibbānañca. Tehi sabbesaṃ khandhāyatanānaṃ saṅgahitattā na kehici khandhehi āyatanehi vā vippayuttā. Ekāya dhātuyāti yā yā pucchāya uddhaṭā hoti tāya tāya.

ในตอนท้าย เนื้อความนี้ก็ถูกสงเคราะห์ไว้ด้วยคำว่า ขันธ์ ๔ เป็นต้น. ในบรรดาบทเหล่านั้น บทใดมีวิสัชนาเหมือนกัน ท่านรวบรวมบทเหล่านั้นแม้จะไม่ตามลำดับ แล้วตั้งปัญหาเกี่ยวกับเวทนากขันธ์เป็นต้นไว้ในที่นั้น. ในปัญหาเหล่านั้น พึงทราบการจำแนกขันธ์เป็นต้นดังนี้. ก่อนอื่น ในปัญหาเกี่ยวกับเวทนากขันธ์เป็นต้น คำว่า โดย ๑ (คือ) โดยมนายตนะ. คำว่า โดย ๗ (คือ) โดยวิญญาณธาตุ ๗. คำว่า โดยบางอย่าง (คือ) โดยเวทนาเป็นต้นในธัมมายตนะ. ในปัญหาเกี่ยวกับวิญญาณธาตุ คำว่า ธรรมเหล่านั้นไม่ (วิปปยุต) จากอะไรเลย (คือ) ธรรมเหล่านั้น ได้แก่ ธรรมที่เป็นวิญญาณธาตุ ๖ ที่เหลือ รูป และนิพพาน เว้นวิญญาณธาตุอันเป็นบทที่ยกขึ้นถาม. เพราะธรรมเหล่านั้นสงเคราะห์ขันธ์และอายตนะทั้งหมดไว้ จึงไม่วิปปยุตจากขันธ์หรืออายตนะอะไรเลย. คำว่า โดยธาตุ ๑ (คือ) โดยธาตุใด ๆ ที่ยกขึ้นถาม.

309. Upekkhindriyapañhe – pañcahīti upekkhāsampayuttāhi cakkhuviññāṇadhātuādīhi. Iminā nayena sabbattha pucchāya uddhaṭapadeneva saddhiṃ vippayuttānaṃ vasena attho veditabboti.

309. ในปัญหาเกี่ยวกับอุเบกขินทรีย์ คำว่า โดย ๕ (คือ) โดยจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยอุเบกขา. โดยนัยนี้ พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งโดยนัยแห่งธรรมที่วิปปยุตจากบทที่ยกขึ้นถามนั่นเอง.

Sampayuttenavippayuttapadavaṇṇanā.

พรรณนาสัมปยุตเตนวิปปยุตตปท.

8. Aṭṭhamanayo vippayuttenasampayuttapadavaṇṇanā

8. นัยที่ ๘ พรรณนาวิปปยุตเตนสัมปยุตตปท

317. Idāni vippayuttenasampayuttapadaṃ bhājetuṃ rūpakkhandhenātiādi āraddhaṃ. Tattha sabbāpi pucchā moghapucchāva. Rūpakkhandhena hi vippayuttā nāma cattāro khandhā, tesaṃ aññehi sampayogo natthi. Vedanākkhandhena vippayuttaṃ rūpaṃ nibbānañca, tassa ca kenaci sampayogo natthi. Evaṃ sabbapadesu. Vippayuttānaṃ pana sampayogābhāvo veditabbo. Iti pucchāya moghattā sabbavissajjanesu natthi natthiicceva vuttanti.

317. บัดนี้ เพื่อจะจำแนกวิปปยุตเตนสัมปยุตตปท จึงเริ่มคำว่า โดยรูปขันธ์ เป็นต้น. ในนัยนั้น คำถามทั้งหมดเป็นโมฆปัญหาทั้งสิ้น. จริงอยู่ ธรรมที่ชื่อว่าวิปปยุตจากรูปขันธ์คือขันธ์ ๔, การสัมปยุตของขันธ์ ๔ เหล่านั้นกับธรรมอื่นไม่มี. รูปและนิพพานวิปปยุตจากเวทนากขันธ์, และการสัมปยุตของรูปและนิพพานนั้นกับสิ่งใดก็ไม่มี. ในทุกบทก็เป็นเช่นนี้. พึงทราบว่า ธรรมที่วิปปยุตแล้วย่อมไม่มีการสัมปยุต. เพราะฉะนั้น เนื่องจากคำถามเป็นโมฆะ ในวิสัชนาทั้งหมดจึงกล่าวเพียงว่า "ไม่มี ไม่มี" เท่านั้น.

Vippayuttenasampayuttapadavaṇṇanā.

พรรณนาวิปปยุตเตนสัมปยุตตปท.

9. Navamanayo sampayuttenasampayuttapadavaṇṇanā

9. นัยที่ ๙ พรรณนาสัมปยุตเตนสัมปยุตตปท

319. Idāni sampayuttenasampayuttapadaṃ bhājetuṃ vedanākkhandhenātiādi āraddhaṃ. Tattha yaṃ khandhādivasena sampayuttaṃ, puna tasseva khandhādīhi sampayogaṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ. Taṃ rūpena vā rūpamissakehi vā sabbarūpakkhandhasaṅgāhakehi vā padehi saddhiṃ na yujjati. Rūpena hi rūpamissakena vā aññesaṃ sampayogo natthi. Sabbarūpakkhandhasaṅgāhakehi sabbesaṃ sampayogārahānaṃ khandhādīnaṃ gahitattā aññaṃyeva natthi, yaṃ tena saha sampayogaṃ gaccheyya. Tasmā tathārūpāni padāni idha na gahitāni. Yāni pana padāni rūpena asammissaṃ arūpekadesaṃ dīpenti, tāni idha gahitāni. Tesaṃ idamuddānaṃ –

319. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มจำแนกสัมปยุตเตนสัมปยุตตบท ด้วยบทว่า เวทนากฺขนฺเธน เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทใดที่สัมปยุตด้วยขันธ์เป็นต้น ก็ทรงตั้งคำถามถึงการสัมปยุตของบทนั้นกับขันธ์เป็นต้นอีก แล้วทรงกระทำการวิสัชนา. การกระทำนั้นไม่สมควรกับบทที่เป็นรูป หรือบทที่เจือด้วยรูป หรือบทที่สงเคราะห์รูปขันธ์ทั้งหมด. เพราะว่า การสัมปยุตของธรรมอื่นกับรูปหรือกับธรรมที่เจือด้วยรูปนั้นไม่มี. และเพราะบทที่สงเคราะห์รูปขันธ์ทั้งหมดได้รวบรวมขันธ์เป็นต้นทั้งหมดที่ควรแก่การสัมปยุตไว้แล้ว ธรรมอื่นที่จะพึงสัมปยุตกับบทนั้นจึงไม่มีเลย. เพราะเหตุนั้น บทเช่นนั้นจึงไม่ถูกนำมาไว้ในที่นี้. ส่วนบทเหล่าใดที่แสดงส่วนหนึ่งของอรูปธรรมที่ไม่เจือด้วยรูป บทเหล่านั้นถูกนำมาไว้ในที่นี้. อุททาน (คาถาสรุป) ของบทเหล่านั้นมีดังนี้ –

‘‘Arūpakkhandhā cattāro, manāyatanameva ca;

Viññāṇadhātuyo satta, dve saccā cuddasindriyā.

“อรูปขันธ์ ๔, มนายตนะ ๑, วิญญาณธาตุ ๗, สัจจะ ๒, อินทรีย์ ๑๔.

‘‘Paccaye dvādasa padā, tato upari soḷasa;

Tikesu aṭṭha gocchake, tecattālīsameva ca.

“ในปัจจยาการมี ๑๒ บท, ถัดจากนั้นไปมี ๑๖ บท, ในติกะทั้งหลายมี ๘ หมวด, และมี ๔๓ บท.

‘‘Mahantaraduke satta, padā piṭṭhidukesu cha;

Navamassa padassete, niddese saṅgahaṃ gatā’’ti.

“ในมหันตรทุกะมี ๗ บท, ในปิฏฐิทุกะมี ๖ บท, บทเหล่านี้ถูกสงเคราะห์ไว้ในนิทเทสแห่งบทที่ ๙” ดังนี้.

Sabbapañhesu pana ye dhammā pucchāya uddhaṭā, te yehi sampayuttā honti, tesaṃ vasena khandhādibhedo veditabbo. Vedanākkhandhena hi itare tayo khandhā sampayuttā, puna tehi vedanākkhandho sampayutto. So tehi saññādīhi tīhi khandhehi, ekena manāyatanena, sattahi viññāṇadhātūhi, ekasmiṃ dhammāyatane, dhammadhātuyā ca, kehici saññāsaṅkhāreheva sampayutto. Eseva nayo sabbatthāti.

ก็ในปัญหาทั้งหมด ธรรมเหล่าใดที่ถูกยกขึ้นเป็นคำถาม ธรรมเหล่านั้นสัมปยุตกับธรรมเหล่าใด พึงทราบการจำแนกเป็นขันธ์เป็นต้นโดยอาศัยธรรมเหล่านั้น. จริงอยู่ ขันธ์ ๓ ที่เหลือย่อมสัมปยุตกับเวทนาขันธ์, และเวทนาขันธ์ก็สัมปยุตกับขันธ์เหล่านั้นอีก. เวทนาขันธ์นั้นสัมปยุตกับขันธ์ ๓ คือ สัญญาขันธ์ เป็นต้น, กับมนายตนะ ๑, กับวิญญาณธาตุ ๗, กับธัมมายตนะและธัมมธาตุบางส่วน คือ สัญญากับสังขารเท่านั้น. นัยนี้พึงทราบในทุกแห่ง.

Sampayuttenasampayuttapadavaṇṇanā.

อรรถกถาว่าด้วยสัมปยุตเตนสัมปยุตตบท.

10. Dasamanayo vippayuttenavippayuttapadavaṇṇanā

10. นัยที่ ๑๐ อรรถกถาว่าด้วยวิปปยุตเตนวิปปยุตตบท

353. Idāni vippayuttenavippayuttapadaṃ bhājetuṃ rūpakkhandhenātiādi āraddhaṃ. Tattha ye sampayogavippayogapadaniddese rūpakkhandhādayo dhammā uddhaṭā, sabbapucchāsu teyeva uddhaṭā. Sadisavissajjanānaṃ pana ekato gahitattā padāni aññāya paṭipāṭiyā āgatāni. Tattha yaṃ padaṃ pucchāya uddhaṭaṃ, taṃ yehi dhammehi vippayuttaṃ, tesaṃ vasena khandhādivibhāgo veditabbo. Rūpakkhandhena hi vedanādayo vippayuttā, tehi ca rūpakkhandho vippayutto. Nibbānaṃ pana sukhumarūpagatikameva. So rūpakkhandho catūhi khandhehi, ekena manāyatanena sattahi viññāṇadhātūhi, dhammāyatanadhammadhātūsu, kehici vedanādīhi dhammeheva vippayutto. Eseva nayo sabbatthāti.

353. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มจำแนกวิปปยุตเตนวิปปยุตตบท ด้วยบทว่า รูปกฺขนฺเธน เป็นต้น. ในนิทเทสแห่งสัมปโยควิปปโยคบทนั้น ธรรมทั้งหลายมีรูปขันธ์เป็นต้นที่ถูกยกขึ้นมา ในปัญหาทั้งหมดก็ทรงยกธรรมเหล่านั้นขึ้นมานั่นเอง. แต่เพราะทรงรวบรวมวิสัชนาที่เหมือนกันไว้ด้วยกัน บททั้งหลายจึงมาในลำดับที่ต่างออกไป. ในบทเหล่านั้น บทใดที่ถูกยกขึ้นเป็นคำถาม บทนั้นวิปปยุตจากธรรมเหล่าใด พึงทราบการจำแนกเป็นขันธ์เป็นต้นโดยอาศัยธรรมเหล่านั้น. จริงอยู่ ธรรมมีเวทนาเป็นต้นย่อมวิปปยุตจากรูปขันธ์ และรูปขันธ์ก็วิปปยุตจากธรรมเหล่านั้น. ส่วนนิพพานก็มีคติเป็นสุขุมรูปนั่นเอง. รูปขันธ์นั้นวิปปยุตจากขันธ์ ๔, จากมนายตนะ ๑, จากวิญญาณธาตุ ๗, และในธัมมายตนะและธัมมธาตุ วิปปยุตจากธรรมบางอย่างคือเวทนาเป็นต้นเท่านั้น. นัยนี้พึงทราบในทุกแห่ง.

Vippayuttenavippayuttapadavaṇṇanā.

อรรถกถาว่าด้วยวิปปยุตเตนวิปปยุตตบท.

11. Ekādasamanayo saṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā

11. นัยที่ ๑๑ อรรถกถาว่าด้วยสังคหิเตนสัมปยุตตวิปปยุตตบท

409. Idāni saṅgahitenasampayuttavippayuttapadaṃ bhājetuṃ samudayasaccenātiādi āraddhaṃ. Tattha ye saṅgahitenasaṅgahitapadaniddese samudayasaccādayova dhammā uddhaṭā, sabbapucchāsu teyeva uddhaṭā. Sadisavissajjanānaṃ pana ekato gahitattā padāni aññāya paṭipāṭiyā āgatāni. Tattha ye dhammā pucchāya uddhaṭapadena khandhādisaṅgahena saṅgahitā, tesaṃ yehi sampayogo vā vippayogo vā hoti, tesaṃ vasena khandhādivibhāgo veditabbo.

409. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มจำแนกสังคหิเตนสัมปยุตตวิปปยุตตบท ด้วยบทว่า สมุทยสจฺเจน เป็นต้น. ในนิทเทสแห่งสังคหิเตนสังคหิตบทนั้น ธรรมทั้งหลายมีสมุทัยสัจจะเป็นต้นที่ถูกยกขึ้นมา ในปัญหาทั้งหมดก็ทรงยกธรรมเหล่านั้นขึ้นมานั่นเอง. แต่เพราะทรงรวบรวมวิสัชนาที่เหมือนกันไว้ด้วยกัน บททั้งหลายจึงมาในลำดับที่ต่างออกไป. ในบทเหล่านั้น ธรรมเหล่าใดที่สงเคราะห์เข้าได้ด้วยการสงเคราะห์โดยขันธ์เป็นต้นกับบทที่ยกขึ้นเป็นคำถาม พึงทราบการจำแนกเป็นขันธ์เป็นต้นโดยอาศัยธรรมที่ธรรมเหล่านั้นสัมปยุตด้วยหรือวิปปยุตด้วย.

Tatrāyaṃ nayo – samudayasaccena tāva saṅkhārakkhandhapariyāpannā dhammā khandhādisaṅgahena saṅgahitā. Te ca sesehi tīhi khandhehi, ekena manāyatanena, sattahi viññāṇadhātūhi, saṅkhārakkhandhe dhammāyatanadhammadhātūsu ca ṭhapetvā taṇhaṃ sesehi sampayuttattā kehici sampayuttā nāma. Ekena pana rūpakkhandhena, dasahi rūpāyatanehi, rūpadhātūhi ca vippayuttā, ekasmiṃ dhammāyatane dhammadhātuyā ca, rūpanibbānehi vippayuttattā kehici vippayuttā nāma. Iminā upāyena sabbattha attho veditabboti.

ในเรื่องนั้น มีนัยดังนี้ – ก่อนอื่น ธรรมทั้งหลายที่นับเนื่องในสังขารขันธ์ ย่อมสงเคราะห์เข้าได้ด้วยการสงเคราะห์โดยขันธ์เป็นต้นกับสมุทัยสัจจะ. และธรรมเหล่านั้นชื่อว่าสัมปยุตกับธรรมบางอย่าง เพราะสัมปยุตกับขันธ์ ๓ ที่เหลือ, กับมนายตนะ ๑, กับวิญญาณธาตุ ๗, และกับธรรมที่เหลือในสังขารขันธ์ ธัมมายตนะ และธัมมธาตุ ยกเว้นตัณหา. แต่ชื่อว่าวิปปยุตกับธรรมบางอย่าง เพราะวิปปยุตจากรูปขันธ์ ๑, จากรูปายตนะและรูปธาตุ ๑๐, และในธัมมายตนะและธัมมธาตุ วิปปยุตจากรูปและนิพพาน. พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งด้วยอุบายนี้.

Saṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā.

อรรถกถาว่าด้วยสังคหิเตนสัมปยุตตวิปปยุตตบท.

12. Dvādasamanayo sampayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā

12. นัยที่ ๑๒ อรรถกถาว่าด้วยสัมปยุตเตนสังคหิตาสังคหิตบท

417. Idāni sampayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadaṃ bhājetuṃ vedanākkhandhenātiādi āraddhaṃ. Tattha ye sampayuttenasampayuttapadaniddese vedanākkhandhādayo dhammā uddhaṭā, sabbapucchāsu teyeva uddhaṭā. Tattha ye dhammā pucchāya uddhaṭapadena sampayuttā, tesaṃ yehi saṅgaho vā asaṅgaho vā hoti, tesaṃ vasena khandhādibhedo veditabbo.

417. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มจำแนกสัมปยุตเตนสังคหิตาสังคหิตบท ด้วยบทว่า เวทนากฺขนฺเธน เป็นต้น. ในนิทเทสแห่งสัมปยุตเตนสัมปยุตตบทนั้น ธรรมทั้งหลายมีเวทนาขันธ์เป็นต้นที่ถูกยกขึ้นมา ในปัญหาทั้งหมดก็ทรงยกธรรมเหล่านั้นขึ้นมานั่นเอง. ในบทเหล่านั้น ธรรมเหล่าใดที่สัมปยุตกับบทที่ยกขึ้นเป็นคำถาม พึงทราบการจำแนกเป็นขันธ์เป็นต้นโดยอาศัยธรรมที่ธรรมเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าได้หรือสงเคราะห์เข้าไม่ได้.

Tatrāyaṃ nayo – vedanākkhandho hi saññādīhi sampayutto. Te saññādayo tīhi saññādikkhandhehi, dvīhi dhammāyatanamanāyatanehi, dhammadhātuyā ceva, sattahi ca viññāṇadhātūhīti aṭṭhahi dhātūhi saṅgahitā, sesāhi khandhāyatanadhātūhi asaṅgahitā. Iminā upāyena sabbattha attho veditabboti.

ในเรื่องนั้น มีนัยดังนี้ – จริงอยู่ เวทนาขันธ์สัมปยุตกับธรรมมีสัญญาเป็นต้น. ธรรมมีสัญญาเป็นต้นเหล่านั้น สงเคราะห์เข้าได้ด้วยขันธ์ ๓ คือ สัญญาขันธ์ เป็นต้น, ด้วยอายตนะ ๒ คือ ธัมมายตนะและมนายตนะ, และด้วยธาตุ ๘ คือ ธัมมธาตุและวิญญาณธาตุ ๗, แต่สงเคราะห์เข้าไม่ได้ด้วยขันธ์ อายตนะ และธาตุที่เหลือ. พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งด้วยอุบายนี้.

Sampayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā.

อรรถกถาว่าด้วยสัมปยุตเตนสังคหิตาสังคหิตบท.

13. Terasamanayo asaṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā

13. นัยที่ ๑๓ อรรถกถาว่าด้วยอสังคหิเตนสัมปยุตตวิปปยุตตบท

448. Idāni asaṅgahitenasampayuttavippayuttapadaṃ bhājetuṃ rūpakkhandhenātiādi āraddhaṃ. Tattha ye pañcame asaṅgahitenaasaṅgahitapadaniddese rūpakkhandhena sadisapañhā dhammā, ye ca arūpabhavena sadisā, teyeva uddhaṭā. Sesā pana na ruhantīti na uddhaṭā. Vedanākkhandhena hi khandhādivasena pana rūpārūpadhammā asaṅgahitā honti. Tesañca sampayogo nāma natthi. Tasmā yāni padāni ruhanti, tāneva sadisavissajjanehi saddhiṃ samodhānetvā uddhaṭāni. Tattha ye dhammā pucchāya uddhaṭadhammehi khandhādivasena asaṅgahitā, te yehi sampayuttā ca vippayuttā ca, tesaṃ vasena khandhādivibhāgo veditabbo.

448. บัดนี้ เริ่มจำแนกบทว่า อสงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทํ ด้วยคำว่า รูปกฺขนฺเธน เป็นต้น. ในบทนั้น ธรรมเหล่าใดมีปัญหาเสมอด้วยรูปขันธ์ และธรรมเหล่าใดเสมอด้วยความเป็นอรูป ในอสังคหิเตนอสังคหิตปทนิทเทสที่ ๕ ธรรมเหล่านั้นเท่านั้นถูกยกขึ้นแสดง. ส่วนธรรมที่เหลือไม่เข้ากัน จึงไม่ถูกยกขึ้นแสดง. ด้วยว่า รูปธรรมและอรูปธรรมทั้งหลาย อันเวทนาขันธ์เป็นต้นสงเคราะห์ไม่ได้ โดยความเป็นขันธ์เป็นต้น. และการสัมปโยคของธรรมเหล่านั้นย่อมไม่มี. เพราะฉะนั้น บทเหล่าใดเข้ากันได้ บทเหล่านั้นเท่านั้นที่ท่านรวบรวมกับวิสัชนาที่เสมอกันแล้วยกขึ้นแสดง. ในบทเหล่านั้น ธรรมเหล่าใดอันธรรมที่ยกขึ้นในปุจฉาสงเคราะห์ไม่ได้โดยความเป็นขันธ์เป็นต้น ธรรมเหล่านั้นสัมปยุตและวิปปยุตด้วยธรรมเหล่าใด พึงทราบการจำแนกขันธ์เป็นต้นโดยอาศัยธรรมเหล่านั้น.

Tatrāyaṃ nayo – rūpakkhandhena tāva viññāṇameva tīhi saṅgahehi asaṅgahitaṃ. Taṃ vedanādīhi tīhi khandhehi, dhammāyatanadhammadhātūsu ca vedanādīheva sampayuttaṃ. Ekena rūpakkhandhena, dasahi rūpāyatanarūpadhātūhi, dhammāyatanadhammadhātūsu ca rūpanibbānadhammehi vippayuttaṃ. Taṃ sandhāya te dhammā tīhi khandhehītiādi vuttaṃ. Iminā nayena sabbattha attho veditabboti.

ในเรื่องนั้น มีนัยดังนี้ – ก่อนอื่น วิญญาณเท่านั้นอันรูปขันธ์สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยสงคหะ ๓ อย่าง. วิญญาณนั้น สัมปยุตด้วยขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น และในธัมมายตนะและธรรมธาตุ ก็สัมปยุตด้วยเวทนาเป็นต้นนั่นเอง. วิปปยุตด้วยรูปขันธ์ 1, ด้วยรูปายตนะและรูปธาตุ 10, และในธัมมายตนะและธรรมธาตุ ก็วิปปยุตด้วยรูปธรรมและนิพพานธรรม. ท่านหมายถึงวิญญาณนั้นจึงกล่าวคำว่า เต ธมฺมา ตีหิ ขนฺเธหิ เป็นต้น. พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้.

Asaṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā.

พรรณนาอสังคหิเตนสัมปยุตตวิปปยุตตปท.

14. Cuddasamanayo vippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā

14. นัยที่ ๑๔ พรรณนาวิปปยุตเตนสังคหิตาสังคหิตปท

456. Idāni vippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadaṃ bhājetuṃ rūpakkhandhenātiādi āraddhaṃ. Tattha yesaṃ padānaṃ vippayogo na ruhati, tāni imasmiṃ vāre na gahitāni. Kāni pana tānīti? Dhammāyatanādīni. Dhammāyatanassa hi khandhādīsu ekenāpi vippayogo na ruhati. Dhammadhātuādīsupi eseva nayo. Tesaṃ idamuddānaṃ –

456. บัดนี้ เริ่มจำแนกบทว่า วิปฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทํ ด้วยคำว่า รูปกฺขนฺเธน เป็นต้น. ในบทนั้น บทเหล่าใดที่การวิปปโยคไม่เข้ากัน บทเหล่านั้นท่านไม่ถือเอาในวาระนี้. บทเหล่านั้นคืออะไรบ้าง? คือ ธัมมายตนะเป็นต้น. ด้วยว่า การวิปปโยคของธัมมายตนะกับขันธ์เป็นต้นแม้แต่อย่างหนึ่งก็ไม่เข้ากัน. แม้ในธรรมธาตุเป็นต้นก็นัยนี้เช่นกัน. นี่คืออุทานของบทเหล่านั้น –

‘‘Dhammāyatanaṃ dhammadhātu, jīvitindriyameva ca;

Nāmarūpapadañceva, saḷāyatanameva ca.

“ธัมมายตนะ ธรรมธาตุ และชีวิตินทรีย์, บทนามรูป และสฬายตนะ.

‘‘Jātiādittayaṃ ekaṃ, padaṃ vīsatime tike;

Tikāvasānikaṃ ekaṃ, satta cūḷantare padā.

“บทหนึ่งคือชาติเป็นต้น ๓ อย่าง, บทในติกะที่ ๒๐, บทสุดท้ายของติกะหนึ่งบท, และ ๗ บทในจูฬันตรทุกะ.

‘‘Daseva gocchake honti, mahantaramhi cuddasa;

Cha padāni tato uddhaṃ sabbānipi samāsato;

Padāni ca na labbhanti, cattālīsañca satta cā’’ti.

“ในโคจฉกะมี ๑๐ บท, ในมหันตรทุกะมี ๑๔ บท, อีก ๖ บทถัดจากนั้นขึ้นไป; โดยสรุปแล้ว บททั้งหมด ๔๗ บท ย่อมหาไม่ได้” ดังนี้.

Pariyosāne ca – dhammāyatanaṃ dhammadhātūti gāthāpi imamevatthaṃ dīpetuṃ vuttā. Imāni pana ṭhapetvā sesāni sabbānipi labbhanti. Tesu khandhādivibhāgo vuttanayānusāreneva veditabboti.

และในตอนท้าย คาถาว่า ธมฺมายตนํ ธมฺมธาตูติ ก็กล่าวไว้เพื่อแสดงเนื้อความนี้เช่นกัน. แต่ยกเว้นบทเหล่านี้แล้ว บทที่เหลือทั้งหมด ย่อมหาได้. ในบทเหล่านั้น พึงทราบการจำแนกขันธ์เป็นต้นตามนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง.

Vippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā.

พรรณนาวิปปยุตเตนสังคหิตาสังคหิตปท.

Nigamanakathā

นิคมนกถา

Ettāvatā ca –

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ –

Dhātuppabhedakusalo, yaṃ dhātukathaṃ tathāgato āha;

Tassā nayamukhabheda-ppakāsanaṃ niṭṭhitaṃ hoti.

พระตถาคตผู้ทรงฉลาดในประเภทแห่งธาตุ ได้ตรัสธาตุกถาใดไว้, การประกาศความแตกต่างแห่งนัยมุขของธาตุกถานั้น ก็เป็นอันสำเร็จแล้ว.

Iminā nayamukhabheda-ppakāsanena hi vibhāvinā sakkā;

Ñātuṃ sabbepi nayā, saṅkhepakathāva iti vuttā.

ด้วยว่า ผู้มีปัญญาสามารถที่จะทราบได้ซึ่งนัยทั้งปวง ด้วยการประกาศความแตกต่างแห่งนัยมุขนี้, เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า (อรรถกถานี้) เป็นเพียงสังเขปกถา.

Ekekassa pana sace, padassa vitthārameva bhāseyyaṃ;

Vacanañca ativiya bahuṃ, bhaveyya attho ca aviseso.

แต่ถ้าหากข้าพเจ้าจะพึงกล่าวโดยพิสดารเฉพาะแต่ละบทๆ, คำพูดก็จะพึงมีมากเกินไป และเนื้อหาก็จะไม่แตกต่างกัน.

Iti ūnabhāṇavāradvayāya, yaṃ tantiyā mayā etaṃ;

Kurunā pattaṃ puññaṃ, sukhāya taṃ hotu lokassāti.

ด้วยประการฉะนี้ บุญใดที่ข้าพเจ้าผู้รจนาคัมภีร์นี้ซึ่งมีประมาณหย่อนสองภาณวารได้บรรลุแล้ว, ขอให้บุญนั้นจงเป็นไปเพื่อความสุขแก่ชาวโลกเถิด.

Dhātukathā-aṭṭhakathā niṭṭhitā.

อรรถกถาธาตุกถา จบ.

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Abhidhammapiṭake

ในพระอภิธรรมปิฎก

Puggalapaññatti-aṭṭhakathā

อรรถกถาปุคคลบัญญัติ

Nipuṇatthaṃ pakaraṇaṃ, dhātubhedappakāsano;

Satthā dhātukathaṃ nāma, desayitvā surālaye.

พระศาสดา ครั้นทรงแสดงปกรณ์ชื่อธาตุกถา ซึ่งประกาศความแตกต่างแห่งธาตุ อันมีเนื้อหาละเอียดอ่อน ในเทวโลกแล้ว.

Anantaraṃ tassa jino, paññattibhedadīpanaṃ;

Āha puggalapaññattiṃ, yaṃ loke aggapuggalo.

พระชินเจ้าผู้เป็นบุคคลเลิศในโลก ได้ตรัสปุคคลบัญญัติ ซึ่งชี้แจงความแตกต่างแห่งบัญญัติ ในลำดับต่อจากธาตุกถานั้น.

Tassā saṃvaṇṇanokāso, yasmā dāni upāgato;

Tasmā naṃ vaṇṇayissāmi, taṃ suṇātha samāhitāti.

เพราะบัดนี้ โอกาสที่จะพรรณนาคัมภีร์นั้นได้มาถึงแล้ว, เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจักพรรณนาคัมภีร์นั้น ขอท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังเถิด.

1. Mātikāvaṇṇanā

1. พรรณนามาติกา

1. Cha paññattiyo – khandhapaññatti…pe… puggalapaññattīti ayaṃ tāva puggalapaññattiyā uddeso. Tattha chāti gaṇanaparicchedo. Tena ye dhamme idha paññapetukāmo tesaṃ gaṇanavasena saṃkhepato paññattiparicchedaṃ dasseti. Paññattiyoti paricchinnadhammanidassanaṃ. Tattha ‘‘ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapetī’’ti (saṃ. ni. 2.20) āgataṭṭhāne paññāpanā dassanā pakāsanā paññatti nāma. ‘‘Supaññattaṃ mañcapīṭha’’nti (pārā. 269) āgataṭṭhāne ṭhapanā nikkhipanā paññatti nāma. Idha ubhayampi vaṭṭati. Cha paññattiyoti hi cha paññāpanā, cha dassanā pakāsanātipi; cha ṭhapanā nikkhipanātipi idha adhippetameva. Nāmapaññatti hi te te dhamme dassetipi, tena tena koṭṭhāsena ṭhapetipi.

1. คำว่า ฉ ปญฺญตฺติโย – ขนฺธปญฺญตฺติ…ฯลฯ… ปุคฺคลปญฺญตฺตีติ นี้เป็นอุเทศแห่งปุคคลบัญญัติก่อน. ในคำนั้น บทว่า ฉ เป็นการกำหนดจำนวน. ด้วยบทนั้น พระองค์ทรงแสดงการกำหนดบัญญัติโดยย่อ ด้วยอำนาจแห่งการนับจำนวนธรรมที่ทรงประสงค์จะบัญญัติในที่นี้. บทว่า ปญฺญตฺติโย คือการแสดงธรรมที่ถูกกำหนด. ในที่นั้น ในที่ที่มาว่า "อาจิกฺขติ เทเสติ ปญฺญเปติ ปฏฺฐเปติ" (บอก แสดง บัญญัติ ตั้งไว้) การบัญญัติ การแสดง การประกาศ ชื่อว่า บัญญัติ. ในที่ที่มาว่า "สุปญฺญตฺตํ มญฺจปีฐํ" (เตียงตั่งที่จัดตั้งไว้ดีแล้ว) การตั้งไว้ การวางไว้ ชื่อว่า บัญญัติ. ในที่นี้ ย่อมควรทั้งสองอย่าง. ด้วยว่า คำว่า ฉ ปญฺญตฺติโย ย่อมหมายถึง การบัญญัติ ๖ อย่าง, การแสดง การประกาศ ๖ อย่าง ก็ได้; การตั้งไว้ การวางไว้ ๖ อย่าง ก็เป็นที่ประสงค์ในที่นี้เช่นกัน. ด้วยว่า นามบัญญัติย่อมแสดงธรรมนั้นๆ ด้วย และย่อมตั้งไว้โดยส่วนนั้นๆ ด้วย.

Khandhapaññattītiādi pana saṃkhepato tāsaṃ paññattīnaṃ sarūpadassanaṃ. Tattha khandhānaṃ ‘khandhā’ti paññāpanā dassanā pakāsanā ṭhapanā nikkhipanā khandhapaññatti nāma. Āyatanānaṃ āyatanānīti, dhātūnaṃ dhātuyoti, saccānaṃ saccānīti, indriyānaṃ indriyānīti, puggalānaṃ puggalāti paññāpanā dassanā pakāsanā ṭhapanā nikkhipanā puggalapaññatti nāma.

ส่วนคำว่า ขนฺธปญฺญตฺติ เป็นต้น เป็นการแสดงสรูปของบัญญัติเหล่านั้นโดยย่อ. ในคำเหล่านั้น การบัญญัติ การแสดง การประกาศ การตั้งไว้ การวางไว้ ซึ่งขันธ์ทั้งหลายว่า 'ขันธ์' ชื่อว่า ขันธบัญญัติ. การบัญญัติ การแสดง การประกาศ การตั้งไว้ การวางไว้ ซึ่งอายตนะทั้งหลายว่า 'อายตนะ', ซึ่งธาตุทั้งหลายว่า 'ธาตุ', ซึ่งสัจจะทั้งหลายว่า 'สัจจะ', ซึ่งอินทรีย์ทั้งหลายว่า 'อินทรีย์', ซึ่งบุคคลทั้งหลายว่า 'บุคคล' ชื่อว่า ปุคคลบัญญัติ.

Pāḷimuttakena pana aṭṭhakathānayena aparāpi cha paññattiyo – vijjamānapaññatti, avijjamānapaññatti, vijjamānena avijjamānapaññatti, avijjamānena vijjamānapaññatti, vijjamānena vijjamānapaññatti, avijjamānena avijjamānapaññattīti. Tattha kusalākusalasseva saccikaṭṭhaparamatthavasena vijjamānassa sato sambhūtassa dhammassa paññāpanā vijjamānapaññatti nāma. Tathā avijjamānassa lokaniruttimattasiddhassa itthipurisādikassa paññāpanā avijjamānapaññatti nāma. Sabbākārenapi anupalabbhaneyyassa vācāvatthumattasseva pañcamasaccādikassa titthiyānaṃ aṇupakatipurisādikassa vā paññāpanāpi avijjamānapaññattiyeva. Sā pana sāsanāvacarā na hotīti idha na gahitā. Iti imesaṃ vijjamānāvijjamānānaṃ vikappanavasena sesā veditabbā. ‘Tevijjo’, ‘chaḷabhiñño’tiādīsu hi tisso vijjā cha abhiññā ca vijjamānā, puggalo avijjamāno. Tasmā tisso vijjā assāti tevijjo, cha abhiññā assāti chaḷabhiññoti evaṃ vijjamānena avijjamānassa paññāpanato evarūpā vijjamānena avijjamānapaññatti nāma. ‘Itthirūpaṃ’, ‘purisarūpa’ntiādīsu pana itthipurisā avijjamānā, rūpaṃ vijjamānaṃ. Tasmā itthiyā rūpaṃ itthirūpaṃ, purisassa rūpaṃ purisarūpanti evaṃ avijjamānena vijjamānassa paññāpanato evarūpā avijjamānena vijjamānapaññatti nāma. Cakkhusamphasso, sotasamphassotiādīsu cakkhusotādayopi phassopi vijjamānoyeva. Tasmā cakkhumhi samphasso, cakkhuto jāto samphasso, cakkhussa vā phalabhūto samphasso cakkhusamphassoti evaṃ vijjamānena vijjamānassa paññāpanato evarūpā vijjamānena vijjamānapaññatti nāma. Khattiyaputto, brāhmaṇaputto, seṭṭhiputtotiādīsu khattiyādayopi avijjamānā, puttopi. Tasmā khattiyassa putto khattiyaputtoti evaṃ avijjamānena avijjamānassa paññāpanato evarūpā avijjamānena avijjamānapaññatti nāma. Tāsu imasmiṃ pakaraṇe purimā tissova paññattiyo labbhanti. ‘‘Khandhapaññatti…pe… indriyapaññattī’’ti imasmiñhi ṭhāne vijjamānasseva paññāpitattā vijjamānapaññatti labbhati. ‘‘Puggalapaññattī’’ti pade avijjamānapaññatti. Parato pana ‘tevijjo’, ‘chaḷabhiñño’tiādīsu vijjamānena avijjamānapaññatti labbhatīti.

อนึ่ง โดยนัยแห่งอรรถกถานอกบาลี ยังมีบัญญัติอีก ๖ อย่างคือ วิชชมานบัญญัติ, อวิชชมานบัญญัติ, วิชชมาเนน อวิชชมานบัญญัติ, อวิชชมาเนน วิชชมานบัญญัติ, วิชชมาเนน วิชชมานบัญญัติ, อวิชชมาเนน อวิชชมานบัญญัติ. ในบัญญัติ ๖ อย่างนั้น การบัญญัติธรรมที่มีอยู่ เป็นอยู่ เกิดขึ้นแล้วโดยสัจจิกัตถปรมัตถ์ ได้แก่ กุศลและอกุศล ชื่อว่า วิชชมานบัญญัติ. การบัญญัติสิ่งที่ไม่มีอยู่จริง ซึ่งสำเร็จได้ด้วยโวหารของชาวโลกเท่านั้น มีหญิงและชายเป็นต้น ชื่อว่า อวิชชมานบัญญัติ. แม้การบัญญัติสิ่งที่หาไม่ได้โดยประการทั้งปวง เป็นเพียงเรื่องสำหรับพูดเท่านั้น มีสัจจะที่ ๕ เป็นต้น หรือมีอณู ปกติ และบุรุษเป็นต้นของพวกเดียรถีย์ ก็เป็นอวิชชมานบัญญัติเหมือนกัน. แต่บัญญัตินั้นไม่เกี่ยวข้องกับพระศาสนา จึงไม่ถือเอาในที่นี้. บัญญัติที่เหลือ พึงทราบโดยการจำแนกวิชชมานธรรมและอวิชชมานธรรมเหล่านี้. จริงอยู่ ในคำว่า ‘เตวิชโช’ (ผู้มีวิชชา ๓) ‘ฉฬภิญโญ’ (ผู้มีอภิญญา ๖) เป็นต้น วิชชา ๓ และอภิญญา ๖ เป็นสิ่งที่มีอยู่จริง แต่บุคคลไม่มีอยู่จริง. เพราะฉะนั้น การบัญญัติว่า ‘เตวิชโช’ เพราะมีวิชชา ๓, ‘ฉฬภิญโญ’ เพราะมีอภิญญา ๖ ดังนี้ เป็นการบัญญัติสิ่งที่ไม่มีอยู่จริงโดยอาศัยสิ่งที่มีอยู่จริง บัญญัติเช่นนี้จึงชื่อว่า วิชชมาเนน อวิชชมานบัญญัติ. ส่วนในคำว่า ‘อิตถีรูปัง’ (รูปหญิง) ‘ปุริสรูปัง’ (รูปชาย) เป็นต้น หญิงและชายไม่มีอยู่จริง แต่รูปมีอยู่จริง. เพราะฉะนั้น การบัญญัติว่า ‘อิตถีรูปัง’ เพราะเป็นรูปของหญิง, ‘ปุริสรูปัง’ เพราะเป็นรูปของชาย ดังนี้ เป็นการบัญญัติสิ่งที่มีอยู่จริงโดยอาศัยสิ่งที่ไม่มีอยู่จริง บัญญัติเช่นนี้จึงชื่อว่า อวิชชมาเนน วิชชมานบัญญัติ. ในคำว่า ‘จักขุสัมผัสโส’ (สัมผัสทางตา) ‘โสตสัมผัสโส’ (สัมผัสทางหู) เป็นต้น ทั้งจักขุและโสตะเป็นต้น และทั้งผัสสะ ก็เป็นสิ่งที่มีอยู่จริงทั้งนั้น. เพราะฉะนั้น การบัญญัติว่า ‘จักขุสัมผัสโส’ เพราะเป็นสัมผัสที่จักขุ, สัมผัสที่เกิดจากจักขุ, หรือสัมผัสที่เป็นผลของจักขุ ดังนี้ เป็นการบัญญัติสิ่งที่มีอยู่จริงโดยอาศัยสิ่งที่มีอยู่จริง บัญญัติเช่นนี้จึงชื่อว่า วิชชมาเนน วิชชมานบัญญัติ. ในคำว่า ‘ขัตติยปุตโต’ (บุตรของกษัตริย์) ‘พราหมณปุตโต’ (บุตรของพราหมณ์) ‘เสฏฐิปุตโต’ (บุตรของเศรษฐี) เป็นต้น ทั้งกษัตริย์เป็นต้น และทั้งบุตร ก็เป็นสิ่งที่ไม่มีอยู่จริง. เพราะฉะนั้น การบัญญัติว่า ‘ขัตติยปุตโต’ เพราะเป็นบุตรของกษัตริย์ ดังนี้ เป็นการบัญญัติสิ่งที่ไม่มีอยู่จริงโดยอาศัยสิ่งที่ไม่มีอยู่จริง บัญญัติเช่นนี้จึงชื่อว่า อวิชชมาเนน อวิชชมานบัญญัติ. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น ในปกรณ์นี้ พบได้เพียง ๓ บัญญัติแรกเท่านั้น. จริงอยู่ ในข้อว่า “ขันธบัญญัติ...ฯลฯ...อินทริยบัญญัติ” นี้ เพราะเป็นการบัญญัติสิ่งที่มีอยู่จริงเท่านั้น จึงได้ชื่อว่า วิชชมานบัญญัติ. ในบทว่า “ปุคคลบัญญัติ” เป็นอวิชชมานบัญญัติ. ส่วนต่อไป ในคำว่า ‘เตวิชโช’ ‘ฉฬภิญโญ’ เป็นต้น เป็นวิชชมาเนน อวิชชมานบัญญัติ.

Aṭṭhakathāmuttakena pana ācariyanayena aparāpi cha paññattiyo – upādāpaññatti, upanidhāpaññatti, samodhānapaññatti, upanikkhittapaññatti, tajjāpaññatti, santatipaññattīti. Tattha yo rūpavedanādīhi ekattena vā aññattena vā rūpavedanādayo viya saccikaṭṭhaparamatthena anupalabbhasabhāvopi rūpavedanādibhede khandhe upādāya nissāya kāraṇaṃ katvā sammato satto. Tāni tāni aṅgāni upādāya ratho gehaṃ muṭṭhi uddhananti ca; te teyeva rūpādayo upādāya ghaṭo paṭo; candasūriyaparivattādayo upādāya kālo, disā; taṃ taṃ bhūtanimittañceva bhāvanānisaṃsañca upādāya nissāya kāraṇaṃ katvā sammataṃ tena tenākārena upaṭṭhitaṃ uggahanimittaṃ paṭibhāganimittanti ayaṃ evarūpā upādāpaññatti nāma. Paññapetabbaṭṭhena cesā paññatti nāma, na paññāpanaṭṭhena. Yā pana tassatthassa paññāpanā, ayaṃ avijjamānapaññattiyeva.

อนึ่ง โดยนัยของอาจารย์นอกอรรถกถา ยังมีบัญญัติอีก ๖ อย่างคือ อุปาทาบัญญัติ, อุปนิธาบัญญัติ, สโมธานบัญญัติ, อุปนิกขิตตบัญญัติ, ตัชชาบัญญัติ, สันตติบัญญัติ. ในบัญญัติ ๖ อย่างนั้น สัตว์ที่สมมติกันขึ้นโดยอาศัย โดยอิง โดยกระทำให้เป็นเหตุซึ่งขันธ์ทั้งหลายอันมีประเภทต่างๆ มีรูปและเวทนาเป็นต้น แม้จะมีสภาวะที่หาไม่ได้โดยสัจจิกัตถปรมัตถ์เหมือนรูปและเวทนาเป็นต้น ไม่ว่าโดยความเป็นอันเดียวกันหรือโดยความต่างกันกับรูปและเวทนาเป็นต้นนั้น. และ (สมมติ) รถ เรือน กำมือ เตา โดยอาศัยส่วนประกอบนั้นๆ, (สมมติ) หม้อ ผ้า โดยอาศัยรูปเป็นต้นนั้นๆ, (สมมติ) กาล ทิศ โดยอาศัยการโคจรของดวงจันทร์และดวงอาทิตย์เป็นต้น, (สมมติ) อุคคหนิมิต ปฏิภาคนิมิต ที่ปรากฏขึ้นโดยอาการนั้นๆ โดยอาศัย โดยอิง โดยกระทำให้เป็นเหตุซึ่งภูตนิมิตและอานิสงส์แห่งภาวนานั้นๆ บัญญัติเช่นนี้ชื่อว่า อุปาทาบัญญัติ. และบัญญัตินี้ชื่อว่าบัญญัติโดยอรรถว่าเป็นสิ่งที่พึงบัญญัติ ไม่ใช่โดยอรรถว่าเป็นการบัญญัติ. ส่วนการบัญญัติถึงอรรถนั้น นี้เป็นอวิชชมานบัญญัติเท่านั้น.

Yā paṭhamadutiyādīni upanidhāya dutiyaṃ tatiyantiādikā, aññamaññañca upanidhāya dīghaṃ rassaṃ, dūraṃ, santikantiādikā paññāpanā; ayaṃ upanidhāpaññatti nāma. Apicesā upanidhāpaññatti – tadaññāpekkhūpanidhā, hatthagatūpanidhā, sampayuttūpanidhā, samāropitūpanidhā, avidūragatūpanidhā, paṭibhāgūpanidhā, tabbahulūpanidhā, tabbisiṭṭhūpanidhātiādinā bhedena anekappakārā.

การบัญญัติว่า ที่สอง ที่สาม เป็นต้น โดยเทียบเคียงกับที่หนึ่ง ที่สอง เป็นต้น และการบัญญัติว่า ยาว สั้น ไกล ใกล้ เป็นต้น โดยเทียบเคียงกันและกัน นี้ชื่อว่า อุปนิธาบัญญัติ. อีกอย่างหนึ่ง อุปนิธาบัญญัตินี้มีหลายประเภท โดยจำแนกเป็น ตทัญญาเปกขูปนิธา, หัตถคตูปนิธา, สัมปยุตตูปนิธา, สมาโรปิตูปนิธา, อวิทูรคตูปนิธา, ปฏิภาคูปนิธา, ตัพพหุลูปนิธา, ตัพพิสิฏฐูปนิธา เป็นต้น.

Tattha dutiyaṃ tatiyantiādikāva tadaññaṃ apekkhitvā vuttatāya tadaññāpekkhūpanidhā nāma. Chattapāṇi, satthapāṇītiādikā hatthagataṃ upanidhāya vuttatāya hatthagatūpanidhā nāma. Kuṇḍalī, sikharī, kiriṭītiādikā sampayuttaṃ upanidhāya vuttatāya sampayuttūpanidhā nāma. Dhaññasakaṭaṃ, sappikumbhotiādikā samāropitaṃ upanidhāya vuttatāya samāropitūpanidhā nāma. Indasālaguhā, piyaṅguguhā, serīsakantiādikā avidūragataṃ upanidhāya vuttatāya avidūragatūpanidhā nāma. Suvaṇṇavaṇṇo, usabhagāmītiādikā paṭibhāgaṃ upanidhāya vuttatāya paṭibhāgūpanidhā nāma. Padumassaro, brāhmaṇagāmotiādikā tabbahulaṃ upanidhāya vuttatāya tabbahulūpanidhā nāma. Maṇikaṭakaṃ, vajirakaṭakantiādikā tabbisiṭṭhaṃ upanidhāya vuttatāya tabbisiṭṭhūpanidhā nāma.

ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น การบัญญัติว่า ที่สอง ที่สาม เป็นต้นนั่นแหละ ชื่อว่า ตทัญญาเปกขูปนิธา เพราะกล่าวโดยอ้างอิงสิ่งอื่น. การบัญญัติว่า ฉัตตปาณิ (ผู้มีร่มในมือ) สัตถปาณิ (ผู้มีศัสตราในมือ) เป็นต้น ชื่อว่า หัตถคตูปนิธา เพราะกล่าวโดยเทียบเคียงกับสิ่งที่อยู่ในมือ. การบัญญัติว่า กุณฑลี (ผู้มีกุณฑล) สิขรี (ผู้มีชฎา) กิรีฏี (ผู้มีมงกุฎ) เป็นต้น ชื่อว่า สัมปยุตตูปนิธา เพราะกล่าวโดยเทียบเคียงกับสิ่งที่ประกอบอยู่. การบัญญัติว่า ธัญญสกฏัง (เกวียนข้าวเปลือก) สัปปิกุมโภ (หม้อเนยใส) เป็นต้น ชื่อว่า สมาโรปิตูปนิธา เพราะกล่าวโดยเทียบเคียงกับสิ่งที่บรรทุกไว้. การบัญญัติว่า อินทสาลคูหา (ถ้ำต้นรัง) ปิยังคุคูหา (ถ้ำต้นประยงค์) เสรีสกะ (วิมานเสรีสกะ) เป็นต้น ชื่อว่า อวิทูรคตูปนิธา เพราะกล่าวโดยเทียบเคียงกับสิ่งที่อยู่ไม่ไกล. การบัญญัติว่า สุวัณณวัณโณ (ผู้มีผิวพรรณดุจทอง) อุสภคามี (ผู้มีท่วงทีดุจโคอุสภะ) เป็นต้น ชื่อว่า ปฏิภาคูปนิธา เพราะกล่าวโดยเทียบเคียงกับส่วนเปรียบ. การบัญญัติว่า ปทุมัสสโร (สระที่เต็มไปด้วยดอกบัว) พราหมณคาโม (หมู่บ้านพราหมณ์) เป็นต้น ชื่อว่า ตัพพหุลูปนิธา เพราะกล่าวโดยเทียบเคียงกับสิ่งที่มีอยู่มาก. การบัญญัติว่า มณิกฏกัง (กำไลแก้วมณี) วชิรกฏกัง (กำไลเพชร) เป็นต้น ชื่อว่า ตัพพิสิฏฐูปนิธา เพราะกล่าวโดยเทียบเคียงกับสิ่งพิเศษนั้น.

Yā pana tesaṃ tesaṃ samodhānamapekkhitvā tidaṇḍaṃ, aṭṭhapadaṃ, dhaññarāsi, puppharāsītiādikā paññāpanā, ayaṃ samodhānapaññatti nāma. Yā purimassa purimassa upanikkhipitvā dve, tīṇi, cattārītiādikā paññāpanā, ayaṃ upanikkhittapaññatti nāma. Yā taṃ taṃ dhammasabhāvaṃ apekkhitvā pathavī, tejo, kakkhaḷatā, uṇhatātiādikā paññāpanā, ayaṃ tajjāpaññatti nāma. Yā pana santativicchedābhāvaṃ apekkhitvā āsītiko, nāvutikotiādikā paññāpanā, ayaṃ santatipaññatti nāma. Etāsu pana tajjāpaññatti vijjamānapaññattiyeva. Sesā avijjamānapakkhañceva, avijjamānena avijjamānapakkhañca bhajanti.

ส่วนบัญญัติที่อาศัยการรวบรวมสิ่งนั้นๆ บัญญัติขึ้นว่า ท่อนไม้ ๓ ท่อน, รอยเท้า ๘ รอย, กองข้าวเปลือก, กองดอกไม้ เป็นต้นนี้ ชื่อว่า สโมธานบัญญัติ. บัญญัติที่อาศัยการเทียบเคียงสิ่งที่มีมาก่อนๆ บัญญัติขึ้นว่า สอง, สาม, สี่ เป็นต้นนี้ ชื่อว่า อุปนิกขิตตบัญญัติ. บัญญัติที่อาศัยสภาวธรรมนั้นๆ บัญญัติขึ้นว่า ปฐวี, เตโช, ความแข็ง, ความร้อน เป็นต้นนี้ ชื่อว่า ตัชชาบัญญัติ. ส่วนบัญญัติที่อาศัยความไม่ขาดแห่งสันตติ บัญญัติขึ้นว่า คนอายุ ๘๐, คนอายุ ๙๐ เป็นต้นนี้ ชื่อว่า สันตติบัญญัติ. ก็ในบัญญัติเหล่านั้น ตัชชาบัญญัติเป็นวิชชมานบัญญัติอย่างเดียว. บัญญัติที่เหลือจัดเข้าในฝ่ายอวิชชมานบัญญัติ และอาศัยสิ่งที่เป็นอวิชชมานะ จัดเข้าในฝ่ายอวิชชมานบัญญัติ.

Aṭṭhakathāmuttakena ācariyanayeneva aparāpi cha paññattiyo – kiccapaññatti, saṇṭhānapaññatti, liṅgapaññatti, bhūmipaññatti, paccattapaññatti, asaṅkhatapaññattīti. Tattha bhāṇako, dhammakathikotiādikā kiccavasena paññāpanā kiccapaññatti nāma. Kiso, thūlo, parimaṇḍalo, caturassotiādikā saṇṭhānavasena paññāpanā saṇṭhānapaññatti nāma. Itthī, purisotiādikā liṅgavasena paññāpanā liṅgapaññati nāma. Kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, kosalakā, mādhurātiādikā bhūmivasena paññāpanā bhūmipaññatti nāma. Tisso, nāgo, sumanotiādikā paccattanāmakaraṇamattavasena paññāpanā paccattapaññatti nāma. Nirodho, nibbānantiādikā asaṅkhatadhammassa paññāpanā asaṅkhatapaññatti nāma. Tattha ekaccā bhūmipaññatti asaṅkhatapaññatti ca vijjamānapaññattiyeva, kiccapaññatti vijjamānena avijjamānapakkhaṃ bhajati. Sesā avijjamānapaññattiyo nāma.

อนึ่ง บัญญัติอีก ๖ อย่าง ตามนัยของอาจารย์ที่นอกเหนือจากอรรถกถา ได้แก่ กิจจบัญญัติ, สัณฐานบัญญัติ, ลิงคบัญญัติ, ภูมิบัญญัติ, ปัจจัตตบัญญัติ, และอสังขตบัญญัติ. ในบัญญัติเหล่านั้น การบัญญัติโดยอาศัยกิจว่า ผู้สวด, ผู้แสดงธรรม เป็นต้น ชื่อว่า กิจจบัญญัติ. การบัญญัติโดยอาศัยสัณฐานว่า ผอม, อ้วน, กลม, สี่เหลี่ยม เป็นต้น ชื่อว่า สัณฐานบัญญัติ. การบัญญัติโดยอาศัยเพศว่า หญิง, ชาย เป็นต้น ชื่อว่า ลิงคบัญญัติ. การบัญญัติโดยอาศัยภูมิว่า ผู้ท่องเที่ยวไปในกาม, ผู้ท่องเที่ยวไปในรูป, ผู้ท่องเที่ยวไปในอรูป, ชาวโกศล, ชาวมธุรา เป็นต้น ชื่อว่า ภูมิบัญญัติ. การบัญญัติโดยเป็นเพียงการตั้งชื่อเฉพาะตัวว่า ติสสะ, นาคะ, สุมนะ เป็นต้น ชื่อว่า ปัจจัตตบัญญัติ. การบัญญัติถึงอสังขตธรรมว่า นิโรธ, นิพพาน เป็นต้น ชื่อว่า อสังขตบัญญัติ. ในบัญญัติเหล่านั้น ภูมิบัญญัติบางอย่างและอสังขตบัญญัติเป็นวิชชมานบัญญัติอย่างเดียว, กิจจบัญญัติอาศัยสิ่งที่มีอยู่จริง จัดเข้าในฝ่ายอวิชชมานะ. บัญญัติที่เหลือชื่อว่า อวิชชมานบัญญัติ.

2. Idāni yāsaṃ paññattīnaṃ uddesavāre saṅkhepato sarūpadassanaṃ kataṃ, saṅkhepatoyeva tāva tāsaṃ vatthuṃ vibhajitvā dassanavasena tā dassetuṃ kittāvatātiādimāha. Tattha pucchāya tāva evamattho veditabbo – yā ayaṃ khandhānaṃ ‘khandhā’ti paññāpanā, dassanā, ṭhapanā, sā kittakena hotīti kathetukamyatāpucchā. Parato kittāvatā āyatanānantiādīsupi eseva nayo. Vissajjanepi evamattho veditabbo – yattakena paññāpanena saṅkhepato pañcakkhandhāti vā pabhedato ‘‘rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti vā; tatrāpi rūpakkhandho kāmāvacaro, sesā catubhūmikāti vā evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena khandhānaṃ ‘khandhā’ti paññatti hoti.

2. บัดนี้ เพื่อจะแสดงบัญญัติเหล่านั้นโดยการจำแนกวัตถุของบัญญัติเหล่านั้นโดยสังเขป ตามที่ได้แสดงสรูปไว้โดยย่อในอุทเทสวารแล้ว จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กิตฺตาวตา (ด้วยเหตุเพียงเท่าไร). ในคำนั้น พึงทราบความแห่งคำถามก่อนดังนี้ว่า การบัญญัติ, การแสดง, การตั้งไว้ ซึ่งขันธ์ทั้งหลายว่า ‘ขันธ์’ นี้ ย่อมมีได้ด้วยเหตุเพียงเท่าไร? นี้เป็นคำถามด้วยความประสงค์จะกล่าวตอบ. แม้ในคำถามต่อไปเป็นต้นว่า กิตฺตาวตา อายตนานิ (อายตนะทั้งหลายมีได้ด้วยเหตุเพียงเท่าไร) ก็มีนัยอย่างเดียวกันนี้. แม้ในคำตอบ ก็พึงทราบความดังนี้ว่า การบัญญัติโดยย่อว่า ขันธ์ ๕ หรือโดยประเภทว่า ‘รูปขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณขันธ์’ ก็ดี; และในขันธ์เหล่านั้น การบัญญัติในทำนองนี้ว่า รูปขันธ์เป็นกามาวจร ขันธ์ที่เหลือเป็นจตุภูมิกะก็ดี มีอยู่ด้วยการบัญญัติประมาณเท่าใด; การบัญญัติขันธ์ทั้งหลายว่า ‘ขันธ์’ ย่อมมีได้ด้วยเหตุเพียงเท่านั้น.

3. Tathā yattakena paññāpanena saṅkhepato dvādasāyatanānīti vā, pabhedato ‘‘cakkhāyatanaṃ…pe… dhammāyatana’’nti vā; tatrāpi dasāyatanā kāmāvacarā, dvāyatanā catubhūmikāti vā, evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena āyatanānaṃ āyatanānīti paññatti hoti.

3. ฉันใดก็ฉันนั้น การบัญญัติโดยย่อว่า อายตนะ ๑๒ หรือโดยประเภทว่า ‘จักขายตนะ...ฯลฯ...ธัมมายตนะ’ ก็ดี; และในอายตนะเหล่านั้น การบัญญัติในทำนองนี้ว่า อายตนะ ๑๐ เป็นกามาวจร อายตนะ ๒ เป็นจตุภูมิกะก็ดี มีอยู่ด้วยการบัญญัติประมาณเท่าใด; การบัญญัติอายตนะทั้งหลายว่า อายตนะ ย่อมมีได้ด้วยเหตุเพียงเท่านั้น.

4. Yattakena paññāpanena saṅkhepato aṭṭhārasa dhātuyoti vā, pabhedato ‘‘cakkhudhātu…pe… manoviññāṇadhātū’’ti vā; tatrāpi soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, dve dhātuyo catubhūmikāti vā evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena dhātūnaṃ dhātūti paññatti hoti.

4. การบัญญัติโดยย่อว่า ธาตุ ๑๘ หรือโดยประเภทว่า ‘จักขุธาตุ...ฯลฯ...มโนวิญญาณธาตุ’ ก็ดี; และในธาตุเหล่านั้น การบัญญัติในทำนองนี้ว่า ธาตุ ๑๖ เป็นกามาวจร ธาตุ ๒ เป็นจตุภูมิกะก็ดี มีอยู่ด้วยการบัญญัติประมาณเท่าใด; การบัญญัติธาตุทั้งหลายว่า ธาตุ ย่อมมีได้ด้วยเหตุเพียงเท่านั้น.

5. Yattakena paññāpanena saṅkhepato cattāri saccānīti vā, pabhedato ‘‘dukkhasaccaṃ…pe… nirodhasacca’’nti vā; tatrāpi dve saccā lokiyā, dve saccā lokuttarāti vā evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena saccānaṃ ‘saccānī’ti paññatti hoti.

5. การบัญญัติโดยย่อว่า สัจจะ ๔ หรือโดยประเภทว่า ‘ทุกขสัจ...ฯลฯ...นิโรธสัจ’ ก็ดี; และในสัจจะเหล่านั้น การบัญญัติในทำนองนี้ว่า สัจจะ ๒ เป็นโลกิยะ สัจจะ ๒ เป็นโลกุตตระก็ดี มีอยู่ด้วยการบัญญัติประมาณเท่าใด; การบัญญัติสัจจะทั้งหลายว่า ‘สัจจะ’ ย่อมมีได้ด้วยเหตุเพียงเท่านั้น.

6. Yattakena paññāpanena saṅkhepato bāvīsatindriyānīti vā, pabhedato ‘‘cakkhundriyaṃ…pe… aññātāvindriya’’nti vā; tatrāpi dasindriyāni kāmāvacarāni, navindriyāni missakāni, tīṇi indriyāni lokuttarānīti vā evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena indriyānaṃ indriyānīti paññatti hoti. Ettāvatā saṅkhepato vatthuṃ vibhajitvā dassanavasena pañca paññattiyo dassitā honti.

6. การบัญญัติโดยย่อว่า อินทรีย์ ๒๒ หรือโดยประเภทว่า ‘จักขุนทรีย์...ฯลฯ...อัญญาตาวินทรีย์’ ก็ดี; และในอินทรีย์เหล่านั้น การบัญญัติในทำนองนี้ว่า อินทรีย์ ๑๐ เป็นกามาวจร, อินทรีย์ ๙ เป็นมิสสกะ, อินทรีย์ ๓ เป็นโลกุตตระก็ดี มีอยู่ด้วยการบัญญัติประมาณเท่าใด; การบัญญัติอินทรีย์ทั้งหลายว่า อินทรีย์ ย่อมมีได้ด้วยเหตุเพียงเท่านั้น. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นอันว่าบัญญัติ ๕ อย่าง ได้ถูกแสดงแล้วโดยวิธีการแสดงด้วยการจำแนกวัตถุโดยสังเขป.

7. Idāni vitthārato vatthuṃ vibhajitvā dassanavasena puggalapaññattiṃ dassetuṃ samayavimutto asamayavimuttotiādimāha. Sammāsambuddhena hi tile visārayamānena viya, vāke hīrayamānena viya ca, heṭṭhā vibhaṅgappakaraṇe imāsaṃ pañcannaṃ paññattīnaṃ vatthubhūtā khandhādayo nippadesena kathitāti tena te idha ekadeseneva kathesi. Chaṭṭhā puggalapaññatti heṭṭhā akathitāva. Idhāpi uddesavāre ekadeseneva kathitā; tasmā taṃ vitthārato kathetukāmo samayavimutto asamayavimuttoti ekakato paṭṭhāya yāva dasakā mātikaṃ ṭhapesīti.

7. บัดนี้ เพื่อจะแสดงบุคคลบัญญัติโดยวิธีการแสดงด้วยการจำแนกวัตถุโดยพิสดาร จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า สมยวิมุตโต อสมยวิมุตโต. ด้วยว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ตรัสถึงขันธ์เป็นต้น อันเป็นวัตถุของบัญญัติ ๕ อย่างเหล่านี้ไว้โดยไม่มีส่วนเหลือในวิภังคปกรณ์เบื้องต่ำแล้ว เปรียบเหมือนบุคคลกำลังโปรยเมล็ดงา หรือเหมือนกำลังสางป่าน ฉะนั้น พระองค์จึงตรัสถึงธรรมเหล่านั้นไว้ในที่นี้เพียงบางส่วนเท่านั้น. ส่วนบุคคลบัญญัติที่ ๖ ยังมิได้ตรัสไว้ในเบื้องต่ำ. แม้ในที่นี้ ก็ตรัสไว้เพียงบางส่วนในอุทเทสวาร; เพราะฉะนั้น พระองค์ผู้ทรงประสงค์จะตรัสถึงบุคคลบัญญัตินั้นโดยพิสดาร จึงทรงตั้งมาติกาไว้ตั้งแต่เอกกะ (หมวด ๑) เริ่มต้นด้วย สมยวิมุตโต อสมยวิมุตโต ไปจนถึงทสกะ (หมวด ๑๐).

Mātikāvaṇṇanā.

อรรถกถามาติกา

2. Niddesavaṇṇanā

2. อรรถกถานิทเทส

1. Ekakaniddesavaṇṇanā

1. อรรถกถาเอกกนิทเทส

1. Idāni yathāṭhapitaṃ mātikaṃ ādito paṭṭhāya vibhajitvā dassetuṃ – katamo ca puggalo samayavimuttotiādimāha. Tattha idhāti imasmiṃ sattaloke. Ekacco puggaloti eko puggalo. Kālena kālanti ettha bhummavasena attho veditabbo. Ekekasmiṃ kāleti vuttaṃ hoti. Samayena samayanti idaṃ purimasseva vevacanaṃ. Aṭṭha vimokkheti rūpāvacarārūpāvacaraaṭṭhasamāpattiyo. Tāsañhi paccanīkadhammehi vimuccanato vimokkhoti nāmaṃ. Kāyenāti vimokkhasahajātena nāmakāyena. Phusitvā viharatīti paṭilabhitvā iriyati. Katamasmiṃ panesa kāle vimokkhe phusitvā viharatīti? Samāpattiṃ samāpajjitukāmassa hi kālo nāma atthi, akālo nāma atthi. Tattha pātova sarīrapaṭijagganakālo, vattakaraṇakālo ca samāpajjanassa akālo nāma. Sarīraṃ pana paṭijaggitvā vattaṃ katvā vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā nisinnassa yāva piṇḍāya gamanakālo nāgacchati, etasmiṃ antare samāpajjanassa kālo nāma.

1. บัดนี้ เพื่อจะจำแนกแสดงมาติกาที่ตั้งไว้แล้วตามลำดับแต่ต้นไป จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กตโม จ ปุคฺคโล สมยวิมุตฺโต (บุคคลผู้หลุดพ้นเป็นครั้งคราวเป็นไฉน) ในบทเหล่านั้น บทว่า อิธ ความว่า ในสัตวโลกนี้ บทว่า เอกจฺโจ ปุคฺคโล ความว่า บุคคลคนหนึ่ง ในบทว่า กาเลน กาลํ นี้ พึงทราบความโดยอรรถแห่งภูมิวิภัตติ ความว่า ในกาลนั้นๆ บทว่า สมเยน สมยํ นี้ เป็นไวพจน์ของบทก่อนนั่นเอง บทว่า อฏฺฐ วิโมกฺเข ได้แก่ สมาบัติ ๘ อันเป็นรูปาวจรและอรูปาวจร ก็สมาบัติเหล่านั้นชื่อว่าวิโมกข์ เพราะพ้นจากธรรมที่เป็นข้าศึก บทว่า กาเยน ความว่า ด้วยนามกายที่เกิดพร้อมกับวิโมกข์ บทว่า ผุสิตฺวา วิหรติ ความว่า ได้แล้วย่อมอยู่ ถามว่า ก็บุคคลนี้ย่อมถูกต้องวิโมกข์อยู่ ในกาลไหน? ตอบว่า ก็สำหรับผู้ใคร่จะเข้าสมาบัติ กาล (เวลาที่ควร) ก็มี อกาล (เวลาที่ไม่ควร) ก็มี ในกาลและอกาลนั้น เวลาเช้าตรู่เป็นเวลาบริหารร่างกายและเป็นเวลาทำวัตร ชื่อว่าเป็นอกาลแห่งการเข้าสมาบัติ แต่สำหรับผู้บริหารร่างกายทำวัตรแล้ว เข้าไปสู่ที่อยู่ นั่งอยู่ ตลอดเวลาที่ยังไม่ถึงเวลาไปบิณฑบาต ในระหว่างนี้ ชื่อว่าเป็นกาลแห่งการเข้าสมาบัติ

Piṇḍāya gamanakālaṃ pana sallakkhetvā nikkhantassa cetiyavandanakālo, bhikkhusaṅghaparivutassa vitakkamāḷake ṭhānakālo piṇḍāya gamanakālo gāme caraṇakālo; āsanasālāya yāgupānakālo vattakaraṇakāloti ayampi samāpajjanassa akālo nāma. Āsanasālāya pana vivitte okāse sati yāva bhattakālo nāgacchati, etasmimpi antare samāpajjanassa kālo nāma. Bhattaṃ pana bhuñjanakālo, vihāragamanakālo, pattacīvarapaṭisāmanakālo, divāvattakaraṇakālo, paripucchādānakāloti ayampi samāpajjanassa akālo nāma. Yo akālo, sveva asamayo. Taṃ sabbampi ṭhapetvā avasese kāle kāle, samaye samaye vuttappakāre aṭṭha vimokkhe sahajātanāmakāyena paṭilabhitvā viharanto, ‘‘idhekacco puggalo…pe… viharatī’’ti vuccati.

ส่วนผู้กำหนดเวลาไปบิณฑบาตแล้วออกไป เวลาไหว้พระเจดีย์ เวลาที่ภิกษุสงฆ์แวดล้อมยืนอยู่ที่ลานวิตก เวลาไปบิณฑบาต เวลาเที่ยวไปในบ้าน เวลาดื่มข้าวยาคูในโรงฉัน เวลาทำวัตร นี้ก็ชื่อว่าเป็นอกาลแห่งการเข้าสมาบัติ แต่ในโรงฉัน เมื่อมีโอกาสอันสงัด ตลอดเวลาที่ยังไม่ถึงเวลาฉันภัตตาหาร ในระหว่างนี้ก็ชื่อว่าเป็นกาลแห่งการเข้าสมาบัติ ส่วนเวลาฉันภัตตาหาร เวลาไปสู่วิหาร เวลาเก็บงำบาตรจีวร เวลาทำวัตรกลางวัน เวลาให้และสอบถามปัญหา นี้ก็ชื่อว่าเป็นอกาลแห่งการเข้าสมาบัติ เวลาใดเป็นอกาล เวลานั้นนั่นแหละเป็นอสมัย ยกเวลาทั้งหมดนั้นไว้แล้ว ในกาลที่เหลือ ในกาลนั้นๆ ในสมัยนั้นๆ บุคคลผู้ได้วิโมกข์ ๘ ประการตามที่กล่าวแล้วด้วยนามกายที่เกิดร่วมกันอยู่ ย่อมเรียกว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้...ย่อมอยู่"

Apicesa saphassakehi sahajātanāmadhammehi sahajātadhamme phusatiyeva nāma, upacārena appanaṃ phusatiyeva nāma. Purimāya appanāya aparaṃ appanaṃ phusatiyeva. Yena hi saddhiṃ ye dhammā sahajātā, tena te paṭiladdhā nāma honti. Phassenāpi phuṭṭhāyeva nāma honti. Upacārampi appanāya paṭilābhakāraṇameva, tathā purimā appanā aparaappanāya. Tatrāssa evaṃ sahajātehi sahajātānaṃ phusanā veditabbā – paṭhamajjhānañhi vitakkādīhi pañcaṅgikaṃ. Tasmiṃ ṭhapetvā tāni aṅgāni sesā atirekapaṇṇāsadhammā cattāro khandhā nāma honti. Tena nāmakāyena paṭhamajjhānasamāpattivimokkhaṃ phusitvā paṭilabhitvā viharati. Dutiyaṃ jhānaṃ pītisukhacittekaggatāhi tivaṅgikaṃ, tatiyaṃ sukhacittekaggatāhi duvaṅgikaṃ, catutthaṃ upekkhācittekaggatāhi duvaṅgikaṃ, tathā ākāsānañcāyatanaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanañca. Tattha ṭhapetvā tāni aṅgāni sesā atirekapaṇṇāsadhammā cattāro khandhā nāma honti. Tena nāmakāyena nevasaññānāsaññāyatanasamāpattivimokkhaṃ phusitvā paṭilabhitvā viharati.

อีกอย่างหนึ่ง บุคคลนี้ชื่อว่าย่อมถูกต้องธรรมที่เกิดร่วมกันด้วยนามธรรมที่เกิดร่วมกันอันมีผัสสะเป็นต้น ชื่อว่าย่อมถูกต้องอัปปนาสมาธิด้วยอุปจารสมาธิทีเดียว ชื่อว่าย่อมถูกต้องอัปปนาสมาธิที่สูงขึ้นไปด้วยอัปปนาสมาธิที่ต่ำกว่า จริงอยู่ ธรรมเหล่าใดเกิดร่วมกับจิตใด ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าอันจิตนั้นได้แล้ว ชื่อว่าอันผัสสะถูกต้องแล้วทีเดียว แม้อุปจารสมาธิก็เป็นเหตุแห่งการได้อัปปนาสมาธิ อัปปนาสมาธิที่ต่ำกว่าก็เป็นเหตุแห่งการได้อัปปนาสมาธิที่สูงขึ้นไป ฉันนั้น ในข้อนั้น พึงทราบการถูกต้องธรรมที่เกิดร่วมกันด้วยธรรมที่เกิดร่วมกันของบุคคลนั้นดังนี้: ปฐมฌานมีองค์ ๕ มีวิตกเป็นต้น ในปฐมฌานนั้น ยกองค์ฌานเหล่านั้นไว้ ธรรมที่เหลือเกิน ๕๐ ชื่อว่าเป็นขันธ์ ๔ บุคคลย่อมถูกต้อง คือได้ปฐมฌานสมาปัตติวิโมกข์ด้วยนามกายนั้นแล้วอยู่ ทุติยฌานมีองค์ ๓ คือ ปีติ สุขะ จิตเตกัคคตา ตติยฌานมีองค์ ๒ คือ สุขะ จิตเตกัคคตา จตุตถฌานมีองค์ ๒ คือ อุเบกขา จิตเตกัคคตา อากาสานัญจายตนะ...ฯลฯ...เนวสัญญานาสัญญายตนะก็ฉันนั้น ในฌานเหล่านั้น ยกองค์ฌานเหล่านั้นไว้ ธรรมที่เหลือเกิน ๕๐ ชื่อว่าเป็นขันธ์ ๔ บุคคลย่อมถูกต้อง คือได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาปัตติวิโมกข์ด้วยนามกายนั้นแล้วอยู่

Paññāya cassa disvāti vipassanāpaññāya saṅkhāragataṃ, maggapaññāya catusaccadhamme passitvā. Ekacce āsavā parikkhīṇā hontīti upaḍḍhupaḍḍhā paṭhamamaggādivajjhā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo samayavimuttoti ettha aṭṭhasamāpattilābhī puthujjano tena nāmakāyena phusitvā viharatīti vattuṃ vaṭṭati. Pāḷiyaṃ pana ‘‘ekacce āsavā parikkhīṇā’’ti vuttaṃ. Puthujjanassa ca khīṇā āsavā nāma natthi, tasmā so na gahito. Aṭṭhasamāpattilābhī khīṇāsavopi tena nāmakāyena phusitvā viharatīti vattuṃ vaṭṭati. Tassa pana aparikkhīṇāsavā nāma natthi, tasmā sopi na gahito. Samayavimuttoti pana tiṇṇaṃ sotāpannasakadāgāmianāgāmīnaṃyevetaṃ nāmanti veditabbaṃ.

บทว่า ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา ความว่า เห็นสังขารธรรมด้วยวิปัสสนาปัญญา และเห็นสัจธรรม ๔ ด้วยมรรคปัญญา บทว่า เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ ความว่า อาสวะที่พึงละด้วยปฐมมรรคเป็นต้นสิ้นไปแล้วเป็นบางส่วน บุคคลนี้เรียกว่า สมยวิมุตตบุคคล ในข้อนี้ ปุถุชนผู้ได้สมาบัติ ๘ ควรจะกล่าวได้ว่า ย่อมถูกต้องสมาบัติเหล่านั้นด้วยนามกายนั้นอยู่ แต่ในบาลีกล่าวไว้ว่า "อาสวะบางเหล่าสิ้นไปแล้ว" ก็สำหรับปุถุชน อาสวะที่สิ้นไปแล้วย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ถือเอาปุถุชนนั้น แม้พระขีณาสพผู้ได้สมาบัติ ๘ ก็ควรจะกล่าวได้ว่า ย่อมถูกต้องสมาบัติเหล่านั้นด้วยนามกายนั้นอยู่ แต่สำหรับพระขีณาสพนั้น อาสวะที่ยังไม่สิ้นไปย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ถือเอาพระขีณาสพนั้นด้วย แต่พึงทราบว่า สมยวิมุตติ นี้เป็นชื่อของพระอริยบุคคล ๓ จำพวก คือ พระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามีเท่านั้น

2. Asamayavimuttaniddese – purimasadisaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Asamayavimuttoti panettha sukkhavipassakakhīṇāsavassetaṃ nāmaṃ. Sukkhavipassakā pana sotāpannasakadāgāmianāgāmino aṭṭhasamāpattilābhino ca khīṇāsavā puthujjanā ca imasmiṃ duke na labbhanti, dukamuttakapuggalā nāma honti. Tasmā satthā attano buddhasubuddhatāya heṭṭhā gahite ca aggahite ca saṅkaḍḍhitvā saddhiṃ piṭṭhivaṭṭakehi tantiṃ āropento sabbepi ariyapuggalātiādimāha. Tattha ariye vimokkheti kilesehi ārakattā ariyeti saṅkhaṃ gate lokuttaravimokkhe. Idaṃ vuttaṃ hoti – bāhirānañhi aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ samāpajjantassa samayopi atthi asamayopi. Maggavimokkhena vimuccanassa samayo vā asamayo vā natthi. Yassa saddhā balavatī, vipassanā ca āraddhā, tassa gacchantassa tiṭṭhantassa nisīdantassa nipajjantassa khādantassa bhuñjantassa maggaphalapaṭivedho nāma na hotīti natthi. Iti maggavimokkhena vimuccanassa samayo vā asamayo vā natthīti heṭṭhā gahite ca aggahite ca saṅkaḍḍhitvā imaṃ piṭṭhivaṭṭakaṃ tantiṃ āropesi dhammarājā. Samāpattilābhī puthujjano imāyapi tantiyā aggahitova. Bhajāpiyamāno pana samāpattivikkhambhitānaṃ kilesānaṃ vasena samayavimuttabhāvaṃ bhajeyya.

2. ในอสมยวิมุตตินิทเทส พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วเหมือนกับนิทเทสก่อน ในนิทเทสนั้น คำว่า อสมยวิมุตตะ เป็นชื่อของพระขีณาสพผู้เป็นสุกขวิปัสสก ส่วนพระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี ผู้เป็นสุกขวิปัสสก และพระขีณาสพกับปุถุชนผู้ได้อัฏฐสมาบัติ ย่อมไม่ได้ในทุกะนี้ ชื่อว่าเป็นบุคคลพ้นจากทุกะ เพราะเหตุนั้น พระศาสดาด้วยความเป็นผู้ตรัสรู้ดีแห่งพระองค์ จึงทรงรวบรวมทั้งบุคคลที่ทรงถือเอาไว้ในเบื้องต้นและที่มิได้ทรงถือเอาไว้ แล้วทรงยกบาลีขึ้นพร้อมกับปิฏฐิวัฏฏกะ (ข้อความเสริม) ตรัสว่า สพฺเพปิ อริยปุคฺคลา (แม้พระอริยบุคคลทั้งหมด) เป็นต้น ในคำนั้น อริยวิโมกข์ คือ โลกุตตรวิโมกข์ ซึ่งได้ชื่อว่า อริยะ เพราะไกลจากกิเลส ความว่า สำหรับผู้เข้าสมาบัติ ๘ อันเป็นภายนอกนั้น สมัยก็มี อสมัยก็มี แต่สำหรับการหลุดพ้นด้วยมรรควิโมกข์นั้น สมัยหรืออสมัยไม่มี สำหรับผู้มีศรัทธาแก่กล้า และปรารภวิปัสสนาแล้ว การบรรลุมรรคผลในขณะเดิน ยืน นั่ง นอน เคี้ยว หรือบริโภค จะไม่มีนั้น หามิได้ ดังนี้ เพราะการหลุดพ้นด้วยมรรควิโมกข์ไม่มีสมัยหรืออสมัย พระธรรมราชาจึงทรงรวบรวมทั้งบุคคลที่ทรงถือเอาไว้ในเบื้องต้นและที่มิได้ทรงถือเอาไว้ แล้วทรงยกปิฏฐิวัฏฏกะนี้ขึ้นเป็นบาลี ปุถุชนผู้ได้สมาบัติ ย่อมไม่ถูกถือเอาแม้ในบาลีนี้ แต่เมื่อถูกจัดเข้าโดยส่วนแล้ว พึงเข้าถึงความเป็นสมยวิมุตตะได้ ด้วยอำนาจแห่งกิเลสที่ข่มไว้ด้วยสมาบัติ

3. Kuppadhammākuppadhammaniddesesu – yassa adhigato samāpattidhammo kuppati nassati, so kuppadhammo. Rūpasahagatānanti rūpanimittasaṅkhātena rūpena sahagatānaṃ. Tena saddhiṃ pavattānaṃ na vinā rūpārammaṇānaṃ catunnaṃ rūpāvacarajjhānānanti attho. Arūpasahagatānanti rūpato aññaṃ, na rūpanti arūpaṃ. Arūpena sahagatānaṃ tena saddhiṃ pavattānaṃ na vinā arūpārammaṇānaṃ catunnaṃ arūpāvacarajjhānānanti attho. Na nikāmalābhīti pañcahākārehi aciṇṇavasitāya icchitākārena aladdhattā na nikāmalābhī. Appaguṇasamāpattikoti attho. Na akicchalābhīti kicchalābhī dukkhalābhī. Yo āgamanamhi kilese vikkhambhento upacāraṃ pāpento appanaṃ pāpento cittamañjūsaṃ labhanto dukkhena kicchena sasaṅkhārena sappayogena kilamanto taṃ sampadaṃ pāpuṇituṃ sakkoti, so na akicchalābhī nāma. Na akasiralābhīti avipulalābhī. Samāpattiṃ appetvā addhānaṃ pharituṃ na sakkoti. Ekaṃ dve cittavāre vattetvā sahasāva vuṭṭhātīti attho.

3. ในกุปปธัมมากุปปธัมมนิทเทส - สมาปัตติธรรมที่บุคคลใดบรรลุแล้ว ย่อมกำเริบ เสื่อมไป บุคคลนั้นชื่อว่า กุปปธัมมะ บทว่า รูปสหคตานํ ความว่า แห่งฌานที่สหรคตด้วยรูป คือ รูปนิมิต อธิบายว่า แห่งรูปาวจรฌาน ๔ ที่เกิดขึ้นพร้อมกับอารมณ์นั้น คือ ที่ไม่เว้นจากรูปารมณ์ บทว่า อรูปสหคตานํ ความว่า สิ่งอื่นจากรูป ชื่อว่า อรูป แห่งฌานที่สหรคตด้วยอรูป อธิบายว่า แห่งอรูปาวจรฌาน ๔ ที่เกิดขึ้นพร้อมกับอารมณ์นั้น คือ ที่ไม่เว้นจากอรูปารมณ์ บทว่า น นิกามลาภี ความว่า ไม่ใช่ผู้ได้ตามความปรารถนา เพราะไม่ได้ตามอาการที่ต้องการ เนื่องจากยังไม่ชำนาญในวสี ๕ ประการ อธิบายว่า เป็นผู้มีสมาบัติคุณน้อย บทว่า น อกิจฺฉลาภี ความว่า เป็นผู้ได้โดยยาก ได้โดยลำบาก บุคคลใดเมื่อข่มกิเลสในขณะมา ถึงอุปจารสมาธิ ถึงอัปปนาสมาธิ ได้จิตตมัญชูสา (หีบคือจิต) สามารถบรรลุสมบัตินั้นได้ด้วยความลำบาก ด้วยความยาก ด้วยความพยายาม ด้วยความเพียร ด้วยความเหนื่อยยาก บุคคลนั้นชื่อว่า น อกิจฺฉลาภี (ไม่ใช่ผู้ได้โดยง่าย) บทว่า น อกสิรลาภี ความว่า เป็นผู้ได้ไม่ไพบูลย์ เมื่อเข้าสมาบัติแล้ว ไม่สามารถแผ่ไปได้ตลอดกาลนาน อธิบายว่า ยังจิตวาระให้เป็นไปได้เพียง ๑ หรือ ๒ วาระ ก็ออกจากสมาบัติโดยพลัน

Yatthicchakanti yasmiṃ okāse samāpattiṃ appetvā nisīdituṃ icchati. Yadicchakanti kasiṇajjhānaṃ vā ānāpānajjhānaṃ vā brahmavihārajjhānaṃ vā asubhajjhānaṃ vāti yaṃ yaṃ samāpattiṃ appetvā nisīdituṃ icchati. Yāvaticchakanti addhānaparicchedena yattakaṃ kālaṃ icchati. Idaṃ vuttaṃ hoti – yattha yattha yaṃ yaṃ samāpattiṃ yattakaṃ addhānaṃ samāpajjitumpi vuṭṭhātumpi icchati, tattha tattha taṃ taṃ samāpattiṃ tattakaṃ addhānaṃ samāpajjitumpi vuṭṭhātumpi na sakkoti. Candaṃ vā sūriyaṃ vā ulloketvā ‘imasmiṃ cande vā sūriye vā ettakaṃ ṭhānaṃ gate vuṭṭhahissāmī’ti paricchinditvā jhānaṃ samāpanno yathāparicchedena vuṭṭhātuṃ na sakkoti, antarāva vuṭṭhāti; samāpattiyā appaguṇatāyāti.

บทว่า ยตฺถิจฺฉกํ ความว่า ปรารถนาจะเข้าสมาบัติแล้วนั่งในโอกาสใด บทว่า ยทิจฺฉกํ ความว่า ปรารถนาจะเข้าสมาบัติใดๆ แล้วนั่ง คือ กสิณฌาน อานาปานฌาน พรหมวิหารฌาน หรืออสุภฌาน บทว่า ยาวติจฺฉกํ ความว่า ปรารถนาจะอยู่ตลอดกาลนานเท่าใด โดยการกำหนดเวลา ความว่า บุคคลปรารถนาจะเข้าสมาบัติใดๆ ในที่ใดๆ ตลอดกาลนานเท่าใด และจะออกจากสมาบัติในที่นั้นๆ จากสมาบัตินั้นๆ ตลอดกาลนานเท่านั้น ก็ไม่สามารถจะเข้าและออกจากสมาบัตินั้นๆ ในที่นั้นๆ ตลอดกาลนานเท่านั้นได้ คือ เมื่อมองดูดวงจันทร์หรือดวงอาทิตย์แล้วกำหนดว่า ‘เมื่อดวงจันทร์หรือดวงอาทิตย์นี้เคลื่อนไปถึงที่หมายเท่านี้ เราจักออกจากฌาน’ แล้วเข้าฌานไป ก็ไม่สามารถจะออกจากฌานได้ตามที่กำหนดไว้ ย่อมออกจากฌานในระหว่างนั่นเอง เพราะสมาบัติมีคุณน้อย

Pamādamāgammāti pamādaṃ paṭicca. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evaṃvidho puggalo kuppadhammoti vuccati. Idaṃ pana aṭṭhasamāpattilābhino puthujjanassa sotāpannassa sakadāgāminoti tiṇṇaṃ puggalānaṃ nāmaṃ. Etesañhi samādhipāribandhakā vipassanāpāribandhakā ca dhammā na suvikkhambhitā, na suvikkhālitā, tena tesaṃ samāpatti nassati parihāyati. Sā ca kho neva sīlabhedena, nāpattivītikkamena. Na garukamokkhadhammo panesa appamattakenapi kiccakaraṇīyena vā vattabhedamattakena vā nassati.

บทว่า ปมาทมาคมฺม ความว่า อาศัยความประมาท บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลเช่นนี้เรียกว่า กุปปธัมมะ คำนี้เป็นชื่อของบุคคล ๓ จำพวก คือ ปุถุชนผู้ได้อัฏฐสมาบัติ พระโสดาบัน และพระสกทาคามี เพราะว่า ธรรมที่เป็นปริปันถ์ต่อสมาธิและปริปันถ์ต่อวิปัสสนาของบุคคลเหล่านั้น ยังมิได้ถูกข่มไว้อย่างดี ยังมิได้ถูกชำระล้างอย่างดี ด้วยเหตุนั้น สมาบัติของท่านเหล่านั้นจึงเสื่อม จึงเสื่อมคลายไป และการเสื่อมนั้น หาใช่เพราะศีลขาด หรือเพราะการล่วงละเมิดอาบัติไม่ แต่สมาบัตินี้ไม่ใช่ธรรมเครื่องหลุดพ้นอันหนักแน่น ย่อมเสื่อมไปได้แม้เพราะกิจที่ต้องทำเพียงเล็กน้อย หรือเพราะการละเลยวัตรเพียงเล็กน้อย

Tatridaṃ vatthu – eko kira thero samāpattiṃ vaḷañjeti. Tasmiṃ piṇḍāya gāmaṃ paviṭṭhe dārakā pariveṇe kīḷitvā pakkamiṃsu. Thero āgantvā ‘pariveṇaṃ sammajjitabba’nti cintetvā asammajjitvā vihāraṃ pavisitvā ‘samāpattiṃ appessāmī’ti nisīdi. So appetuṃ asakkonto, ‘kiṃ nu kho āvaraṇa’nti sīlaṃ āvajjanto appamattakampi vītikkamaṃ adisvā ‘vattabhedo nu kho atthī’ti olokento pariveṇassa asammaṭṭhabhāvaṃ ñatvā sammajjitvā pavisitvā nisīdanto samāpattiṃ appentova nisīdi.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องดังนี้ - ได้ยินว่า พระเถระรูปหนึ่งฝึกฝนสมาบัติ เมื่อท่านเข้าไปบิณฑบาตในบ้าน พวกเด็กๆ เล่นกันในบริเวณวัดแล้วก็กลับไป พระเถระกลับมาแล้วคิดว่า ‘บริเวณวัดควรกวาด’ แต่ไม่ได้กวาด ท่านเข้าไปในวิหารแล้วนั่งลงด้วยคิดว่า ‘เราจักเข้าสมาบัติ’ ท่านไม่สามารถเข้าสมาบัติได้ จึงพิจารณาศีลของตนว่า ‘อะไรหนอเป็นเครื่องกั้น’ เมื่อไม่เห็นการล่วงละเมิดแม้เพียงเล็กน้อย จึงตรวจดูว่า ‘การละเลยวัตรมีอยู่หรือหนอ’ เมื่อทราบว่าบริเวณวัดยังไม่ได้กวาด จึงไปกวาดแล้วกลับเข้ามานั่ง พอนั่งลงก็เข้าสมาบัติได้ทันที

4. Akuppadhammaniddeso vuttapaṭipakkhavaseneva veditabbo. Akuppadhammoti idaṃ pana aṭṭhasamāpattilābhino anāgāmissa ceva khīṇāsavassa cāti dvinnaṃ puggalānaṃ nāmaṃ. Tesañhi samādhipāribandhakā vipassanāpāribandhakā ca dhammā suvikkhambhitā suvikkhālitā; tena tesaṃ bhassasaṅgaṇikārāmādikiccena vā aññena vā yena kenaci attano anurūpena pamādena vītināmentānampi samāpatti na kuppati, na nassati. Sukkhavipassakā pana sotāpannasakadāgāmianāgāmikhīṇāsavā imasmiṃ duke na labbhanti; dukamuttakapuggalā nāma honti. Tasmā satthā attano buddhasubuddhatāya heṭṭhā gahite ca aggahite ca saṅkaḍḍhitvā imasmimpi duke saddhiṃ piṭṭhivaṭṭakehi tantiṃ āropento sabbepi ariyapuggalātiādimāha. Aṭṭhannañhi samāpattīnaṃ kuppanaṃ nassanaṃ bhaveyya, lokuttaradhammassa pana sakiṃ paṭividdhassa kuppanaṃ nassanaṃ nāma natthi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

4. พึงทราบคำอธิบายอกุปปธรรมโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. ส่วนคำว่า อกุปปธรรม นี้ เป็นชื่อของบุคคล 2 จำพวก คือ พระอนาคามีและพระขีณาสพผู้ได้สมาบัติ ๘. จริงอยู่ ธรรมทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ต่อสมาธิและที่เป็นปฏิปักษ์ต่อวิปัสสนาของท่านเหล่านั้น อันท่านข่มไว้ดีแล้ว ชำระล้างดีแล้ว เพราะเหตุนั้น แม้เมื่อท่านเหล่านั้นยังกาลให้ล่วงไปด้วยความประมาทอย่างใดอย่างหนึ่งอันสมควรแก่ตน เช่น ด้วยกิจมีการพูดคุยเพ้อเจ้อ การคลุกคลีด้วยหมู่คณะ หรือความยินดีในหมู่คณะ เป็นต้น สมาบัติของท่านเหล่านั้นก็ไม่กำเริบ ไม่เสื่อม. ส่วนพระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี และพระขีณาสพผู้เป็นสุกขวิปัสสก ไม่นับเข้าในทุกะนี้ ท่านเหล่านั้นชื่อว่าเป็นบุคคลผู้พ้นจากทุกะ. เพราะเหตุนั้น พระศาสดาด้วยความเป็นผู้ตรัสรู้ดีของพระองค์ ทรงรวบรวมทั้งบุคคลที่ทรงถือเอาไว้ในเบื้องต้นและที่มิได้ทรงถือเอาไว้ แล้วทรงยกพระบาลีขึ้นสู่ทุกะนี้พร้อมทั้งปิฏฐิวัฏฏกะ ตรัสว่า พระอริยบุคคลทั้งหมด เป็นต้น. จริงอยู่ ความกำเริบและความเสื่อมแห่งสมาบัติ ๘ พึงมีได้ แต่ความกำเริบและความเสื่อมแห่งโลกุตรธรรมที่แทงตลอดแล้วครั้งหนึ่งย่อมไม่มีเลย พระองค์ทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสไว้ดังนี้.

5. Parihānadhammāparihānadhammaniddesāpi kuppadhammākuppadhammaniddesavaseneva veditabbā. Kevalañhi idha puggalassa pamādaṃ paṭicca dhammānaṃ parihānampi aparihānampi gahitanti idaṃ pariyāyadesanāmattameva nānaṃ. Sesaṃ sabbattha tādisameva.

5. แม้คำอธิบายปริหานธรรมและอปริหานธรรม ก็พึงทราบโดยนัยแห่งคำอธิบายกุปปธรรมและอกุปปธรรมนั่นเทียว. เพียงแต่ในที่นี้ ทรงถือเอาความเสื่อมและความไม่เสื่อมแห่งธรรมทั้งหลายโดยอาศัยความประมาทของบุคคล ข้อนี้เป็นเพียงเทศนาโดยปริยายที่แตกต่างกันเท่านั้น. ส่วนที่เหลือเหมือนกันในทุกแห่ง.

7. Cetanābhabbaniddese – cetanābhabboti cetanāya aparihāniṃ āpajjituṃ bhabbo. Sace anusañcetetīti, sace samāpajjati. Samāpattiñhi samāpajjanto anusañceteti nāma. So na parihāyati, itaro parihāyati.

7. ในคำอธิบายเจตนาภัพพะ – คำว่า เจตนาภัพพะ คือ ผู้ที่สมควรจะถึงความไม่เสื่อมได้ด้วยเจตนา. คำว่า ถ้าเขาตั้งใจ ก็คือ ถ้าเขาเข้าสมาบัติ. จริงอยู่ ผู้ที่เข้าสมาบัติ ชื่อว่าย่อมตั้งใจ. ผู้นั้นย่อมไม่เสื่อม ส่วนอีกคนหนึ่งย่อมเสื่อม.

8. Anurakkhaṇābhabbaniddese – anurakkhaṇābhabboti anurakkhaṇāya aparihāniṃ āpajjituṃ bhabbo. Sace anurakkhatīti sace anupakāradhamme pahāya upakāradhamme sevanto samāpajjati. Evañhi paṭipajjanto anurakkhati nāma. So na parihāyati, itaro parihāyati.

8. ในคำอธิบายอนุรักขนาภัพพะ – คำว่า อนุรักขนาภัพพะ คือ ผู้ที่สมควรจะถึงความไม่เสื่อมได้ด้วยการตามรักษา. คำว่า ถ้าเขารักษา ก็คือ ถ้าเขาละธรรมที่ไม่เป็นอุปการะ เสพธรรมที่เป็นอุปการะ แล้วเข้าสมาบัติ. จริงอยู่ ผู้ปฏิบัติอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมรักษา. ผู้นั้นย่อมไม่เสื่อม ส่วนอีกคนหนึ่งย่อมเสื่อม.

Ime dvepi samāpattiṃ ṭhapetuṃ thāvaraṃ kātuṃ paṭibalā. Cetanābhabbato pana anurakkhaṇābhabbova balavataro. Cetanābhabbo hi upakārānupakāre dhamme na jānāti. Ajānanto upakāradhamme nudati nīharati, anupakāradhamme sevati. So te sevanto samāpattito parihāyati. Anurakkhaṇābhabbo upakārānupakāre dhamme jānāti. Jānanto anupakāradhamme nudati nīharati, upakāradhamme sevati. So te sevanto samāpattito na parihāyati.

แม้บุคคลทั้งสองนี้ก็สามารถเพื่อจะตั้งไว้ เพื่อจะทำให้สมาบัติมั่นคงได้. แต่ว่า อนุรักขนาภัพพะมีกำลังมากกว่าเจตนาภัพพะ. จริงอยู่ เจตนาภัพพะย่อมไม่รู้ธรรมที่เป็นอุปการะและไม่เป็นอุปการะ. เมื่อไม่รู้ เขาย่อมผลักไส นำออกซึ่งธรรมที่เป็นอุปการะ เสพธรรมที่ไม่เป็นอุปการะ. เขาเมื่อเสพธรรมเหล่านั้น ย่อมเสื่อมจากสมาบัติ. อนุรักขนาภัพพะย่อมรู้ธรรมที่เป็นอุปการะและไม่เป็นอุปการะ. เมื่อรู้ เขาย่อมผลักไส นำออกซึ่งธรรมที่ไม่เป็นอุปการะ เสพธรรมที่เป็นอุปการะ. เขาเมื่อเสพธรรมเหล่านั้น ย่อมไม่เสื่อมจากสมาบัติ.

Yathā hi dve khettapālā eko paṇḍurogena sarogo akkhamo sītādīnaṃ, eko arogo sītādīnaṃ saho. Sarogo heṭṭhākuṭiṃ na otarati, rattārakkhaṃ divārakkhaṃ vijahati. Tassa divā sukamorādayo khettaṃ otaritvā sālisīsaṃ khādanti, rattiṃ migasūkarādayo pavisitvā khalaṃ tacchi taṃ viya chetvā gacchanti. So attano pamattakāraṇā puna bījamattampi na labhati. Itaro rattārakkhaṃ divārakkhaṃ na vijahati. So attano appamattakāraṇā ekakarīsato cattāripi aṭṭhapi sakaṭāni labhati.

เปรียบเหมือนผู้รักษานา 2 คน คนหนึ่งเป็นโรคผอมเหลือง มีโรค ไม่ทนต่อความหนาวเป็นต้น อีกคนหนึ่งไม่มีโรค ทนต่อความหนาวเป็นต้นได้. คนที่เป็นโรคไม่ลงไปที่กระท่อมปลายนา ละเลยการเฝ้าระวังในเวลากลางคืนและกลางวัน. ในเวลากลางวัน นกแก้ว นกยูง เป็นต้น ลงไปที่นาของเขาแล้วกินรวงข้าว ในเวลากลางคืน เนื้อ สุกร เป็นต้น เข้าไปแล้วตัดกินเหมือนถากลานข้าวแล้วก็ไป. เขาเพราะความประมาทของตน แม้เพียงเมล็ดพันธุ์ก็ไม่ได้คืน. ส่วนอีกคนหนึ่งไม่ละเลยการเฝ้าระวังในเวลากลางคืนและกลางวัน. เขาเพราะความไม่ประมาทของตน ย่อมได้ข้าว 4 เล่มเกวียนบ้าง 8 เล่มเกวียนบ้างจากนา 1 กรีส.

Tattha sarogakhettapālo viya cetanābhabbo, arogo viya anurakkhaṇābhabbo daṭṭhabbo. Sarogassa attano pamādena puna bījamattassapi alabhanaṃ viya cetanābhabbassa upakārānupakāre dhamme ajānitvā upakāre pahāya anupakāre sevantassa samāpattiyā parihānaṃ. Itarassa attano appamādena ekakarīsamattato catuaṭṭhasakaṭauddharaṇaṃ viya anurakkhaṇābhabbassa upakārānupakāre dhamme jānitvā anupakāre pahāya upakāre sevantassa samāpattiyā aparihānaṃ veditabbaṃ. Evaṃ cetanābhabbato anurakkhaṇābhabbova samāpattiṃ thāvaraṃ kātuṃ balavataroti veditabbo.

ในอุปมานั้น พึงเห็นเจตนาภัพพะเหมือนผู้รักษานาที่เป็นโรค และอนุรักขนาภัพพะเหมือนผู้ที่ไม่มีโรค. การที่ผู้รักษานาที่เป็นโรคเพราะความประมาทของตน แม้เพียงเมล็ดพันธุ์ก็ไม่ได้คืน ฉันใด ความเสื่อมจากสมาบัติของเจตนาภัพพะผู้ไม่รู้ธรรมที่เป็นอุปการะและไม่เป็นอุปการะ ละธรรมที่เป็นอุปการะ เสพธรรมที่ไม่เป็นอุปการะ ก็ฉันนั้น. การที่อีกคนหนึ่งเพราะความไม่ประมาทของตน ได้ข้าว 4 เล่มเกวียน 8 เล่มเกวียนจากนาเพียง 1 กรีส ฉันใด พึงทราบความไม่เสื่อมจากสมาบัติของอนุรักขนาภัพพะผู้รู้ธรรมที่เป็นอุปการะและไม่เป็นอุปการะ ละธรรมที่ไม่เป็นอุปการะ เสพธรรมที่เป็นอุปการะ ก็ฉันนั้น. พึงทราบอย่างนี้ว่า อนุรักขนาภัพพะมีกำลังมากกว่าเจตนาภัพพะในการทำให้สมาบัติมั่นคง.

9. Puthujjananiddese – tīṇi saṃyojanānīti diṭṭhisaṃyojanasīlabbataparāmāsasaṃyojanavicikicchāsaṃyojanāni. Etāni hi phalakkhaṇe pahīnāni nāma honti. Ayaṃ pana phalakkhaṇepi na hotīti dasseti. Tesaṃ dhammānanti tesaṃ saṃyojanadhammānaṃ. Maggakkhaṇasmiñhi tesaṃ pahānāya paṭipanno nāma hoti. Ayaṃ pana maggakkhaṇepi na hoti. Ettāvatā vissaṭṭhakammaṭṭhāno thūlabālaputhujjanova idha kathitoti veditabbo.

9. ในคำอธิบายปุถุชน – คำว่า สังโยชน์ ๓ คือ ทิฏฐิสังโยชน์ สีลัพพตปรามาสสังโยชน์ และวิจิกิจฉาสังโยชน์. จริงอยู่ สังโยชน์เหล่านี้ชื่อว่าอันบุคคลละได้แล้วในขณะแห่งผล. แต่พระบาลีแสดงว่า บุคคลนี้ยังไม่ถึงแม้ขณะแห่งผล. คำว่า แห่งธรรมเหล่านั้น คือ แห่งธรรมคือสังโยชน์เหล่านั้น. จริงอยู่ ในขณะแห่งมรรค บุคคลชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อละสังโยชน์เหล่านั้น. แต่บุคคลนี้ยังไม่ถึงแม้ขณะแห่งมรรค. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พึงทราบว่า ในที่นี้ท่านกล่าวถึงปุถุชนผู้เขลาหนา ผู้ทอดทิ้งกรรมฐานแล้วนั่นเอง.

10. Gotrabhuniddese – yesaṃ dhammānanti yesaṃ gotrabhuñāṇena saddhiṃ uppannānaṃ paropaṇṇāsakusaladhammānaṃ. Ariyadhammassāti lokuttaramaggassa. Avakkanti hotīti okkanti nibbatti pātubhāvo hoti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ nibbānārammaṇena ñāṇena sabbaṃ puthujjanasaṅkhaṃ puthujjanagottaṃ puthujjanamaṇḍalaṃ puthujjanapaññattiṃ atikkamitvā ariyasaṅkhaṃ ariyagottaṃ ariyamaṇḍalaṃ ariyapaññattiṃ okkamanato gotrabhūpuggalo nāma vuccati.

10. ในคำอธิบายโคตรภู – คำว่า แห่งธรรมเหล่าใด คือ แห่งกุศลธรรมกว่า ๕๐ ที่เกิดขึ้นพร้อมกับโคตรภูญาณ. คำว่า แห่งอริยธรรม คือ แห่งโลกุตรมรรค. คำว่า ย่อมมีการก้าวลง คือ ย่อมมีการหยั่งลง การเกิดขึ้น การปรากฏขึ้น. คำว่า ผู้นี้เรียกว่า คือ บุคคลนี้ เพราะก้าวล่วงเสียซึ่งความเป็นปุถุชน โคตรปุถุชน มณฑลปุถุชน บัญญัติปุถุชนทั้งหมด ด้วยญาณอันมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ แล้วหยั่งลงสู่ความเป็นอริยะ โคตรอริยะ มณฑลอริยะ บัญญัติอริยะ จึงเรียกว่า บุคคลโคตรภู.

11. Bhayūparataniddese – bhayena uparatoti bhayūparato. Sattapi sekkhā puthujjanā ca bhāyitvā pāpato oramanti pāpaṃ na karonti. Tattha puthujjanā duggatibhayaṃ, vaṭṭabhayaṃ, kilesabhayaṃ, upavādabhayanti cattāri bhayāni bhāyanti. Tesu bhāyitabbaṭṭhena duggatiyeva bhayaṃ duggatibhayaṃ. Sesesupi eseva nayo. Tattha puthujjano ‘sace tvaṃ pāpaṃ karissasi, cattāro apāyā mukhaṃ vivaritvā ṭhitacchātaajagarasadisā, tesu dukkhaṃ anubhavanto kathaṃ bhavissasī’ti duggatibhayaṃ bhāyitvā pāpaṃ na karoti. Anamataggasaṃsāravaṭṭaṃyeva pana vaṭṭabhayaṃ nāma. Sabbampi akusalaṃ kilesabhayaṃ nāma. Garahā pana upavādabhayaṃ nāma. Tānipi bhāyitvā puthujjano pāpaṃ na karoti. Sotāpannasakadāgāmianāgāmino pana tayo sekkhā duggatiṃ atītattā sesāni tīṇi bhayāni bhāyitvā pāpaṃ na karonti. Maggaṭṭhakasekkhā āgamanavasena vā asamucchinnabhayattā vā bhayūparatā nāma honti. Khīṇāsavo imesu catūsu bhayesu ekampi na bhāyati. So hi sabbaso samucchinnabhayo; tasmā abhayūparatoti vuccati. Kiṃ pana so upavādampi na bhāyatīti? Na bhāyati. Upavādaṃ pana rakkhatīti vattuṃ vaṭṭati. Doṇuppalavāpigāme khīṇāsavatthero viya.

11. นิทเทสว่าด้วยภยูปรตะ: ชื่อว่า ภยูปรตะ เพราะงดเว้นด้วยความกลัว แม้พระเสขะ ๗ และปุถุชนทั้งหลาย กลัวแล้ว ย่อมงดเว้นจากบาป ไม่ทำบาป ในบุคคลเหล่านั้น ปุถุชนย่อมกลัวภัย ๔ อย่าง คือ ทุคคติภัย วัฏฏภัย กิเลสภัย และอุปวาทภัย ในภัยเหล่านั้น ทุคคติเท่านั้นเป็นภัย เพราะเป็นสิ่งที่น่ากลัว ชื่อว่า ทุคคติภัย แม้ในภัยที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน ในภัยเหล่านั้น ปุถุชนกลัวทุคคติภัยว่า ‘ถ้าท่านจักทำบาป อบายทั้ง ๔ เป็นเช่นกับงูเหลือมที่หิวโหยอ้าปากอยู่ เมื่อท่านเสวยทุกข์ในอบายเหล่านั้น จักเป็นอย่างไร’ จึงไม่ทำบาป ส่วนสังสารวัฏอันมีเบื้องต้นและที่สุดอันใครๆ ตามไปไม่รู้แล้วนั่นแหละ ชื่อว่า วัฏฏภัย อกุศลทั้งหมด ชื่อว่า กิเลสภัย ส่วนการติเตียน ชื่อว่า อุปวาทภัย ปุถุชนกลัวภัยแม้เหล่านั้นแล้ว ย่อมไม่ทำบาป ส่วนพระเสขะ ๓ คือ พระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามี เพราะล่วงทุคคติแล้ว จึงกลัวภัยที่เหลือ ๓ อย่าง แล้วไม่ทำบาป พระเสขะผู้ตั้งอยู่ในมรรค ชื่อว่า ภยูปรตะ เพราะยังมาถึง (คือยังต้องมาเกิดอีก) หรือเพราะยังตัดภัยไม่ได้เด็ดขาด พระขีณาสพย่อมไม่กลัวภัยแม้สักอย่างหนึ่งในภัย ๔ อย่างนี้ เพราะท่านเป็นผู้ตัดภัยได้โดยสิ้นเชิงแล้ว ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า อภยูปรตะ ถามว่า ก็ท่านไม่กลัวแม้คำติเตียนหรือ ตอบว่า ไม่กลัว แต่ควรจะกล่าวว่า ท่านย่อมระวังคำติเตียน เหมือนพระเถระผู้เป็นขีณาสพในหมู่บ้านโทณุปปลวาปิ

12. Abhabbāgamananiddese – sammattaniyāmāgamanassa abhabboti abhabbāgamano. Kammāvaraṇenāti pañcavidhena ānantariyakammena. Kilesāvaraṇenāti niyatamicchādiṭṭhiyā. Vipākāvaraṇenāti ahetukaduhetukapaṭisandhiyā. Assaddhāti buddhadhammasaṅghesu saddhārahitā. Acchandikāti kattukamyatākusalacchandarahitā. Te ṭhapetvā jambudīpaṃ itaradīpattayavāsino veditabbā. Tesu hi manussā acchandikabhāvaṃ paviṭṭhā nāma. Duppaññāti bhavaṅgapaññārahitā. Abhabbāti appaṭiladdhamaggaphalūpanissayā. Niyāmanti magganiyāmaṃ, sammattaniyāmaṃ. Okkamitunti etaṃ kusalesu dhammesu sammattasaṅkhātaṃ niyāmaṃ okkamituṃ pavisituṃ tattha patiṭṭhātuṃ abhabbā.

12. นิทเทสว่าด้วยอภัพพาคมนะ: ชื่อว่า อภัพพาคมนะ เพราะเป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะมาสู่สัมมัตตนิยาม ด้วยกรรมเป็นเครื่องกั้น คือ ด้วยอนันตริยกรรม ๕ อย่าง ด้วยกิเลสเป็นเครื่องกั้น คือ ด้วยนิยตมิจฉาทิฏฐิ ด้วยวิบากเป็นเครื่องกั้น คือ ด้วยอเหตุกปฏิสนธิและทุเหตุกปฏิสนธิ ชื่อว่า อสัทธา คือ ผู้ปราศจากศรัทธาในพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ ชื่อว่า อฉันทิกะ คือ ผู้ปราศจากกุศลฉันทะคือความพอใจที่จะทำ พึงทราบว่า บุคคลเหล่านั้น คือ ชาวทวีปอีก ๓ ทวีป นอกจากชมพูทวีป เพราะมนุษย์ในทวีปเหล่านั้น ชื่อว่า เข้าถึงความเป็นผู้ไม่มีฉันทะ ชื่อว่า ทุปปัญญา คือ ผู้ปราศจากภวังคปัญญา ชื่อว่า อภัพพะ คือ ผู้ไม่มีอุปนิสัยแห่งมรรคและผลที่ยังไม่ได้ นิยาม ได้แก่ มรรคนิยาม, สัมมัตตนิยาม คือ เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะหยั่งลง เพื่อจะเข้าไป เพื่อจะตั้งอยู่ ในนิยามที่ชื่อว่าสัมมัตตะในกุศลธรรมทั้งหลายนั้น

13. Bhabbāgamananiddeso vuttapaṭipakkhanayena veditabbo. Evamimasmiṃ duke ye ca puggalā pañcānantariyakā, ye ca niyatamicchādiṭṭhikā, yehi ca ahetukaduhetukapaṭisandhi gahitā, ye ca buddhādīnaṃ na saddahanti, yesañca kattukamyatāchando natthi, ye ca aparipuṇṇabhavaṅgapaññā, yesañca maggaphalānaṃ upanissayo natthi, te sabbepi sammattaniyāmaṃ okkamituṃ abhabbā, viparītā bhabbāti vuttā.

13. นิทเทสว่าด้วยภัพพาคมนะ พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ในทุกะนี้ บุคคลเหล่าใดเป็นผู้ทำอนันตริยกรรม ๕, เป็นนิยตมิจฉาทิฏฐิ, ถือเอาอเหตุกปฏิสนธิและทุเหตุกปฏิสนธิ, ไม่เชื่อพระพุทธเจ้าเป็นต้น, ไม่มีฉันทะคือความพอใจที่จะทำ, มีภวังคปัญญาไม่บริบูรณ์, และไม่มีอุปนิสัยแห่งมรรคและผล, บุคคลเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยาม, ส่วนบุคคลที่ตรงกันข้าม (จากบุคคลเหล่านั้น) เรียกว่าเป็นผู้ควร

14. Niyatāniyataniddese – ānantarikāti āntarikakammasamaṅgino. Micchādiṭṭhikāti niyatamicchādiṭṭhisamaṅgino. Sabbepi hete nirayassa atthāya niyatattā niyatā nāma. Aṭṭha pana ariyapuggalā sammābhāvāya uparūparimaggaphalatthāya ceva anupādāparinibbānatthāya ca niyatattā niyatā nāma. Avasesapuggalā pana anibaddhagatikā. Yathā ākāse khittadaṇḍo pathaviyaṃ patanto ‘aggena vā majjhena vā mūlena vā patissatī’ti na ñāyati; evameva ‘asukagatiyā nāma nibbattissantī’ti niyamābhāvā aniyatā nāmāti veditabbā. Yā pana uttarakurukānaṃ niyatagatikatā vuttā, na sā niyatadhammavasena. Micchattasammattaniyatadhammāyeva hi niyatā nāma. Tesañca vasenāyaṃ puggalaniyamo kathitoti.

14. นิทเทสว่าด้วยนียตะและอนียตะ: ชื่อว่า อานันตริกา คือ ผู้ประกอบด้วยอนันตริยกรรม ชื่อว่า มิจฉาทิฏฐิกา คือ ผู้ประกอบด้วยนิยตมิจฉาทิฏฐิ บุคคลเหล่านั้นทั้งหมด ชื่อว่า นียตะ เพราะเป็นผู้เที่ยงแท้เพื่อประโยชน์แก่นรก ส่วนอริยบุคคล ๘ ชื่อว่า นียตะ เพราะเป็นผู้เที่ยงแท้เพื่อความเป็นสัมมัตตะ เพื่อประโยชน์แก่มรรคผลเบื้องสูงขึ้นไป และเพื่ออนุปาทาปรินิพพาน ส่วนบุคคลที่เหลือ เป็นผู้มีคติไม่แน่นอน เหมือนท่อนไม้ที่ซัดไปในอากาศ กำลังตกลงบนพื้นดิน ย่อมไม่รู้ได้ว่า ‘จักตกลงด้วยปลาย หรือด้วยท่ามกลาง หรือด้วยโคน’ ฉันใด, บุคคลที่เหลือก็ฉันนั้น พึงทราบว่า ชื่อว่า อนียตะ เพราะไม่มีความแน่นอนว่า ‘จักบังเกิดในคติชื่อโน้น’ ส่วนความเป็นผู้มีคติแน่นอนของชาวอุตตรกุรุที่กล่าวไว้แล้วนั้น ไม่ใช่โดยอำนาจแห่งธรรมที่แน่นอน เพราะธรรมที่แน่นอนคือมิจฉัตตะและสัมมัตตะเท่านั้น ชื่อว่า นียตะ และการจำแนกบุคคลนี้ ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งธรรมเหล่านั้น

15. Paṭipannakaniddese – maggasamaṅginoti maggaṭṭhakapuggalā. Te hi phalatthāya paṭipannattā paṭipannakā nāma. Phalasamaṅginoti phalapaṭilābhasamaṅgitāya phalasamaṅgino. Phalapaṭilābhato paṭṭhāya hi te phalasamāpattiṃ asamāpannāpi phale ṭhitāyeva nāma.

15. นิทเทสว่าด้วยปฏิปันนกะ: ชื่อว่า มัคคสมังคี ได้แก่ บุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรค เพราะบุคคลเหล่านั้นเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อผล จึงชื่อว่า ปฏิปันนกะ ชื่อว่า ผลสมังคี เพราะเป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยการได้ผล เพราะจำเดิมแต่การได้ผล บุคคลเหล่านั้น แม้ไม่ได้เข้าผลสมาบัติ ก็ชื่อว่าเป็นผู้ตั้งอยู่ในผลนั่นเอง

16. Samasīsīniddese – apubbaṃ acarimanti apure apacchā, ekappahārenevāti attho. Pariyādānanti parikkhayo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ puggalo samasīsī nāma vuccati. So panesa tividho hoti – iriyāpathasamasīsī, rogasamasīsī, jīvitasamasīsīti. Tattha yo caṅkamantova vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā caṅkamantova parinibbāti padumatthero viya; ṭhitakova vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā ṭhitakova parinibbāti koṭapabbatavihāravāsītissatthero viya; nisinnova vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā nisinnova parinibbāti, nipannova vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā nipannova parinibbāti – ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma.

16. นิทเทสว่าด้วยสมสีสี: บทว่า อปุพฺพํ อจริมํ แปลว่า ไม่ก่อนไม่หลัง อธิบายว่า โดยการประหารครั้งเดียว บทว่า ปริยาทานํ แปลว่า ความสิ้นไปรอบ บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลนี้เรียกว่า สมสีสี ก็บุคคลนี้นั้นมี ๓ ประเภท คือ อิริยาปถสมสีสี, โรคสมสีสี, และชีวิตสมสีสี ใน ๓ ประเภทนั้น บุคคลใดกำลังจงกรม ตั้งวิปัสสนาขึ้น บรรลุพระอรหัตแล้ว ปรินิพพานในขณะที่กำลังจงกรมนั่นเอง เหมือนพระปทุมเถระ; กำลังยืน ตั้งวิปัสสนาขึ้น บรรลุพระอรหัตแล้ว ปรินิพพานในขณะที่กำลังยืนนั่นเอง เหมือนพระติสสเถระผู้พำนักในโกฏปัพพตวิหาร; กำลังนั่ง ตั้งวิปัสสนาขึ้น บรรลุพระอรหัตแล้ว ปรินิพพานในขณะที่กำลังนั่งนั่นเอง, กำลังนอน ตั้งวิปัสสนาขึ้น บรรลุพระอรหัตแล้ว ปรินิพพานในขณะที่กำลังนอนนั่นเอง - นี้ชื่อว่า อิริยาปถสมสีสี

Yo pana ekaṃ rogaṃ patvā antorogeyeva vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā teneva rogena parinibbāti – ayaṃ rogasamasīsī nāma.

ส่วนบุคคลใด ป่วยเป็นโรคอย่างหนึ่งแล้ว ตั้งวิปัสสนาขึ้นในระหว่างที่ป่วยนั่นเอง บรรลุพระอรหัตแล้ว ปรินิพพานด้วยโรคนั้นเอง - นี้ชื่อว่า โรคสมสีสี

Kataro jīvitasamasīsī nāma? ‘‘Sīsanti terasa sīsāni – palibodhasīsañca taṇhā, vinibandhanasīsañca māno, parāmāsasīsañca diṭṭhi, vikkhepasīsañca uddhaccaṃ, saṃkilesasīsañca avijjā, adhimokkhasīsañca saddhā, paggahasīsañca vīriyaṃ, upaṭṭhānasīsañca sati, avikkhepasīsañca samādhi, dassanasīsañca paññā, pavattasīsañca jīvitindriyaṃ, gocarasīsañca vimokkho, saṅkhārasīsañca nirodho’’ti (paṭi. ma. 1.87). Tattha kilesasīsaṃ avijjaṃ arahattamaggo pariyādiyati. Pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati. Avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ jīvitindriyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti. Jīvitindriyapariyādāyakaṃ cittaṃ avijjaṃ pariyādātuṃ na sakkoti. Avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ aññaṃ, jīvitindriyapariyādāyakaṃ cittaṃ aññaṃ. Yassa cetaṃ sīsadvayaṃ samaṃ pariyādānaṃ gacchati, so jīvitasamasīsī nāma.

บุคคลชื่อว่า ชีวิตสมสีสี เป็นไฉน? ชื่อว่า สีสะ มี 13 อย่าง คือ ตัณหาเป็นสีสะแห่งความกังวล, มานะเป็นสีสะแห่งเครื่องผูก, ทิฏฐิเป็นสีสะแห่งการยึดมั่น, อุทธัจจะ เป็นสีสะแห่งความฟุ้งซ่าน, อวิชชาเป็นสีสะแห่งความเศร้าหมอง, ศรัทธาเป็นสีสะแห่งความน้อมใจเชื่อ, วิริยะเป็นสีสะแห่งการประคองไว้, สติเป็นสีสะแห่งการตั้งมั่น, สมาธิเป็นสีสะแห่งความไม่ฟุ้งซ่าน, ปัญญาเป็นสีสะแห่งการเห็น, ชีวิตินทรีย์เป็นสีสะแห่งความเป็นไป, วิโมกข์เป็นสีสะแห่งอารมณ์, นิโรธเป็นสีสะแห่งสังขาร (ปฏิ.ม. 1.87) ในสีสะเหล่านั้น อรหัตตมรรคย่อมตัดขาดอวิชชาซึ่งเป็นสีสะแห่งกิเลส จุติจิตย่อมตัดขาดชีวิตินทรีย์ซึ่งเป็นสีสะแห่งความเป็นไป จิตที่ตัดขาดอวิชชาย่อมไม่สามารถตัดขาดชีวิตินทรีย์ได้ จิตที่ตัดขาดชีวิตินทรีย์ย่อมไม่สามารถตัดขาดอวิชชาได้ จิตที่ตัดขาดอวิชชาเป็นอย่างหนึ่ง จิตที่ตัดขาดชีวิตินทรีย์เป็นอย่างหนึ่ง สีสะทั้งสองนี้ของผู้ใดย่อมถึงซึ่งการตัดขาดโดยเสมอกัน ผู้นั้นชื่อว่า ชีวิตสมสีสี

Kathamidaṃ samaṃ hotīti? Vārasamatāya. Yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti – sotāpattimagge pañca paccavekkhaṇāni, sakadāgāmimagge pañca, anāgāmimagge pañca, arahattamagge cattārīti ekūnavīsatiyā paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyati. Imāya vārasamatāya idaṃ ubhayasīsapariyādānaṃ samaṃ hoti nāma. Tenāyaṃ puggalo jīvitasamasīsīti vuccati. Ayameva ca idha adhippeto.

การตัดขาดนี้จะเสมอกันได้อย่างไร? ตอบว่า โดยความเสมอกันแห่งวาระ เพราะในวาระที่ออกจากมรรค คือ ตั้งอยู่ในปัจจเวกขณญาณ 19 คือ ในโสดาปัตติมรรคมีปัจจเวกขณญาณ 5, ในสกทาคามิมรรคมี 5, ในอนาคามิมรรคมี 5, ในอรหัตตมรรคมี 4 แล้วหยั่งลงสู่ภวังค์ ปรินิพพาน การตัดขาดสีสะทั้งสองนี้ชื่อว่าเสมอกันได้ด้วยความเสมอกันแห่งวาระนี้ เพราะเหตุนั้น บุคคลนี้จึงเรียกว่า ชีวิตสมสีสี และบุคคลนี้เท่านั้นที่ประสงค์ในที่นี้

17. Ṭhitakappīniddese – ṭhito kappoti ṭhitakappo, ṭhitakappo assa atthīti ṭhitakappī. Kappaṃ ṭhapetuṃ samatthoti attho. Uḍḍayhanavelā assāti jhāyanakālo bhaveyya. Neva tāvāti yāva esa maggasamaṅgī puggalo sotāpattiphalaṃ na sacchikaroti, neva tāva kappo jhāyeyya. Jhāyamānopi ajjhāyitvāva tiṭṭheyya. Kappavināso hi nāma mahāvikāro mahāpayogo koṭisatasahassacakkavāḷassa jhāyanavasena mahālokavināso. Ayampi evaṃ mahāvināso tiṭṭheyya vāti vadati. Sāsane pana dharamāne ayaṃ kappavināso nāma natthi. Kappavināse sāsanaṃ natthi. Gatakoṭike hi kāle kappavināso nāma hoti. Evaṃ santepi satthā antarāyābhāvaṃ dīpetuṃ idaṃ kāraṇaṃ āhari – ‘‘idampi bhaveyya, maggasamaṅgino pana phalassa antarāyo na sakkā kātu’’nti. Ayaṃ pana puggalo kappaṃ ṭhapento kittakaṃ kālaṃ ṭhapeyyāti? Yasmiṃ vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti, atha bhavaṅgaṃ āvaṭṭentaṃ manodvārāvajjanaṃ uppajjati. Tato tīṇi anulomāni, ekaṃ gotrabhucittaṃ, ekaṃ maggacittaṃ, dve phalacittāni, pañca paccavekkhaṇañāṇānīti ettakaṃ kālaṃ ṭhapeyya. Imaṃ panatthaṃ bāhirāya āgantukūpamāyapi evaṃ dīpayiṃsu. Sace hi sotāpattimaggasamaṅgissa matthakūpari yojanikaṃ ekagghanaselaṃ tivaṭṭāya rajjuyā bandhitvā olambeyya, ekasmiṃ vaṭṭe chinne dvīhi olambeyya, dvīsu chinnesu ekena olambeyyeva, tasmimpi chinne abbhakūṭaṃ viya ākāse tiṭṭheyya, na tveva tassa puggalassa maggānantaraphalassa antarāyaṃ kareyyāti. Ayaṃ pana dīpanā parittā, purimāva mahantā. Na kevalaṃ pana sotāpattimaggaṭṭhova kappaṃ ṭhapeti, itare maggasamaṅginopi ṭhapentiyeva. Tena bhagavā heṭṭhā gahitañca aggahitañca sabbaṃ saṅkaḍḍhitvā saddhiṃ piṭṭhivaṭṭakapuggalehi imaṃ tantiṃ āropesi – ‘‘sabbepi maggasamaṅgino puggalā ṭhitakappino’’ti.

17. ในนิเทศแห่งฐิตกัปปี – กัปตั้งอยู่ ชื่อว่า ฐิตกัปโป, บุคคลผู้มีกัปที่ตั้งอยู่ ชื่อว่า ฐิตกัปปี อธิบายว่า ผู้สามารถเพื่อจะให้กัปตั้งอยู่ได้ เวลาที่กัปจะพินาศด้วยไฟ พึงเป็นกาลที่ไฟไหม้ ตราบใดที่บุคคลผู้เข้าถึงมรรคนี้ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ตราบนั้นกัปก็ยังไม่พึงไหม้ แม้กำลังไหม้อยู่ ก็พึงหยุดไหม้ไป ความพินาศแห่งกัปนั้นเป็นวิการะใหญ่ เป็นประโยคใหญ่ คือความพินาศแห่งโลกครั้งใหญ่ด้วยอำนาจการไหม้จักรวาลหนึ่งแสนโกฏิ แม้ความพินาศใหญ่อย่างนี้ก็พึงหยุดได้ ดังนี้ แต่เมื่อพระศาสนายังดำรงอยู่ ความพินาศแห่งกัปนี้ย่อมไม่มี ในกาลที่กัปพินาศ พระศาสนาก็ไม่มี เพราะความพินาศแห่งกัปย่อมมีในกาลที่สิ้นสุดแล้ว แม้เป็นเช่นนั้น พระศาสดาทรงแสดงความไม่มีอันตราย จึงทรงนำเหตุนี้มาว่า 'แม้เหตุนี้ก็พึงมีได้ แต่ใครๆ ไม่สามารถทำอันตรายแก่ผลของบุคคลผู้เข้าถึงมรรคได้' ก็บุคคลนี้เมื่อจะให้กัปตั้งอยู่ พึงให้ตั้งอยู่ได้นานเท่าไร? ตอบว่า ในวาระที่ออกจากมรรค ขณะนั้น มโนทวาราวัชชนะที่น้อมไปสู่ภวังค์ย่อมเกิดขึ้น ต่อจากนั้น อนุโลมจิต 3 ขณะ, โคตรภูจิต 1 ขณะ, มรรคจิต 1 ขณะ, ผลจิต 2 ขณะ, ปัจจเวกขณญาณ 5 ขณะ พึงให้ตั้งอยู่ได้ตลอดกาลเพียงเท่านี้ ท่านทั้งหลายได้แสดงอรรถนี้แม้ด้วยอุปมาภายนอกที่เป็นอาคันตุกะอย่างนี้ว่า หากมีผู้ผูกแท่งศิลาทึบขนาดหนึ่งโยชน์ด้วยเชือกสามเกลียวแล้วหย่อนลงเหนือศีรษะของบุคคลผู้เข้าถึงโสดาปัตติมรรค เมื่อเกลียวหนึ่งขาดไป ก็ยังแขวนอยู่ได้ด้วยสองเกลียว เมื่อสองเกลียวขาดไป ก็ยังแขวนอยู่ได้ด้วยเกลียวเดียว แม้เกลียวนั้นขาดไป ก็พึงตั้งอยู่ในอากาศเหมือนกลุ่มเมฆ แต่ไม่อาจทำอันตรายแก่ผลจิตอันเกิดในลำดับแห่งมรรคของบุคคลนั้นได้เลย การแสดงนี้เป็นส่วนน้อย การแสดงก่อนหน้านั้นแลเป็นส่วนใหญ่ ก็มิใช่เพียงแต่ผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรคเท่านั้นที่ให้กัปตั้งอยู่ได้ แม้บุคคลผู้เข้าถึงมรรคอื่นๆ ก็ย่อมให้ตั้งอยู่ได้เช่นกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงรวบรวมทั้งหมดทั้งที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำและที่ยังมิได้กล่าว พร้อมกับบุคคลผู้หันหลังให้ (ต่อพระศาสนา) แล้วทรงตั้งหลักธรรมนี้ไว้ว่า 'บุคคลผู้เข้าถึงมรรคทั้งหมดเป็นฐิตกัปปี'

18. Ariyaniddese – kilesehi ārakattā ariyā. Sadevakena lokena araṇīyattā ariyā. Ariyaṭṭho nāma parisuddhaṭṭhoti parisuddhattāpi ariyā. Sesā aparisuddhatāya anariyā.

18. ในนิเทศแห่งพระอริยะ – ชื่อว่าอริยะ เพราะเป็นผู้ไกลจากกิเลสทั้งหลาย ชื่อว่าอริยะ เพราะเป็นผู้ที่โลกพร้อมทั้งเทวโลกควรเข้าหา ชื่อว่าอริยะ แม้เพราะเป็นผู้บริสุทธิ์ ด้วยว่าอรรถว่าอริยะคืออรรถว่าบริสุทธิ์ ส่วนบุคคลที่เหลือชื่อว่าอนริยะ เพราะไม่บริสุทธิ์

19. Sekkhaniddese – maggasamaṅgino maggakkhaṇe, phalasamaṅgino ca phalakkhaṇe, adhisīlasikkhādikā tissopi sikkhā sikkhantiyevāti sekkhā. Arahatā pana arahattaphalakkhaṇe tisso sikkhā sikkhitā. Puna tassa sikkhanakiccaṃ natthīti asekkhā. Iti satta ariyā sikkhantīti sekkhā. Khīṇāsavā aññassa santike sīlādīnaṃ sikkhitattā sikkhitaasekkhā nāma. Buddhapaccekabuddhā sayambhūtatāya asikkhitaasekkhā nāma. Sesapuggalā neva sikkhanti na sikkhitāti nevasekkhānāsekkhā.

19. ในนิเทศแห่งพระเสขะ – บุคคลผู้เข้าถึงมรรคในขณะแห่งมรรค และบุคคลผู้เข้าถึงผลในขณะแห่งผล ยังศึกษาอยู่ซึ่งสิกขาทั้งสามมีอธิสีลสิกขาเป็นต้น ฉะนั้นจึงชื่อว่าเสขะ ส่วนพระอรหันต์ ในขณะแห่งอรหัตตผล ได้ศึกษาสิกขาทั้งสามแล้ว กิจที่จะต้องศึกษาอีกสำหรับท่านย่อมไม่มี ฉะนั้นจึงชื่อว่าอเสขะ ด้วยเหตุนี้ พระอริยบุคคล 7 จำพวกชื่อว่าเสขะ เพราะยังศึกษาอยู่ พระขีณาสพทั้งหลายชื่อว่า สิกขิตอเสขะ เพราะได้ศึกษาศีลเป็นต้นในสำนักของผู้อื่นแล้ว พระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายชื่อว่า อสิกขิตอเสขะ เพราะเป็นผู้ตรัสรู้เอง ส่วนบุคคลที่เหลือชื่อว่า เนวเสกขานาเสกขะ เพราะไม่ได้ศึกษาและยังไม่ได้ศึกษา

20. Tevijjaniddese – paṭhamaṃ pubbenivāsadibbacakkhuñāṇāni nibbattetvā pacchā arahattaṃ pattopi, paṭhamaṃ arahattaṃ patvā pacchā pubbenivāsadibbacakkhuñāṇanibbattakopi tevijjoyeva nāma. Suttantakathā pana pariyāyadesanā abhidhammakathā nippariyāyadesanāti imasmiṃ ṭhāne āgamanīyameva dhuraṃ. Tasmā paṭhamaṃ dve vijjā nibbattetvā pacchā arahattaṃ pattova idha adhippeto. Chaḷabhiññepi eseva nayo.

20. ในนิเทศแห่งเตวิชชะ – แม้บุคคลผู้ทำญาณคือปุพเพนิวาสานุสติและทิพพจักขุให้เกิดก่อนแล้วบรรลุอรหัตในภายหลัง หรือผู้บรรลุอรหัตก่อนแล้วทำญาณคือปุพเพนิวาสานุสติและทิพพจักขุให้เกิดในภายหลัง ก็ชื่อว่าเป็นเตวิชชะเหมือนกัน แต่ว่า สุตตันตกถาเป็นปริยายเทศนา อภิธรรมกถาเป็นนิปปริยายเทศนา ฉะนั้นในที่นี้ พึงถือเอาลำดับตามที่มาเป็นสำคัญ เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงประสงค์ถึงบุคคลผู้ทำวิชชา 2 ให้เกิดก่อนแล้วบรรลุอรหัตในภายหลังเท่านั้น แม้ในผู้ได้อภิญญา 6 ก็นัยนี้เช่นกัน

22. Sammāsambuddhaniddese – pubbe ananussutesūti pacchimabhave saccappaṭivedhato pubbe aññassa kassaci santike assutapubbesu. Tato purimapurimesu pana bhavesu sabbaññubodhisattā buddhasāsane pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā gatapaccāgatavattaṃ āruyha kammaṭṭhānaṃ anulomaṃ gotrabhuṃ āhacca ṭhapenti. Tasmā pacchimabhavasmiṃyeva anācariyakabhāvaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tadā hi tathāgato pūritapāramittā aññassa santike sāmaṃ ananussutesu saṅkhatāsaṅkhatadhammesu ‘‘idaṃ dukkhaṃ…pe… ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti attapaccakkhena ñāṇena cattāri saccāni abhisambujjhati.

22. ในคำอธิบายพระสัมมาสัมพุทธเจ้า บทว่า pubbe ananussutesu (ในธรรมทั้งหลายที่มิได้เคยฟังมาแล้วในกาลก่อน) หมายถึง ในธรรมทั้งหลายที่พระองค์ไม่เคยได้สดับจากสำนักของผู้อื่นใดก่อนแต่การแทงตลอดสัจจะในภพสุดท้าย แต่ในภพก่อนๆ แต่นั้น พระโพธิสัตว์ผู้เป็นสัพพัญญูได้บวชในพระพุทธศาสนา ทรงศึกษาพระไตรปิฎก ขึ้นสู่คตปัจจาคตวัตร แล้วยกกรรมฐานขึ้นสู่อนุโลมญาณและโคตรภูญาณแล้วก็หยุดไว้ เพราะฉะนั้น คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นผู้ไม่มีอาจารย์ในภพสุดท้ายเท่านั้น เพราะในกาลนั้น พระตถาคตผู้ทรงบำเพ็ญบารมีเต็มเปี่ยมแล้ว ย่อมตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งสัจจะ ๔ ด้วยพระญาณอันเป็นประจักษ์แก่พระองค์เอง ในสังขตธรรมและอสังขตธรรมทั้งหลายที่ไม่เคยได้ทรงสดับจากสำนักของผู้อื่นด้วยพระองค์เองว่า ‘นี้ทุกข์...ฯลฯ... นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’

Tattha cāti tasmiñca catusaccasambodhisaṅkhāte arahattamagge. Sabbaññutaṃ pāpuṇāti balesu ca vasībhāvanti sabbaññutaññāṇañceva balesu ca ciṇṇavasībhāvaṃ pāpuṇāti. Buddhānañhi sabbaññutaññāṇassa ceva dasabalañāṇassa ca adhigamanato paṭṭhāya aññaṃ kātabbaṃ nāma natthi. Yathā pana ubhatosujātassa khattiyakumārassa abhisekappattito paṭṭhāya ‘idaṃ nāma issariyaṃ anāgata’nti na vattabbaṃ, sabbaṃ āgatameva hoti. Evameva buddhānaṃ arahattamaggassa āgamanato paṭṭhāya ‘ayaṃ nāma guṇo na āgato, na paṭividdho, na paccakkho’ti na vattabbo, sabbepi sabbaññuguṇā āgatā paṭividdhā paccakkhakatāva honti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evaṃ pāramīpūraṇasiddhānubhāvena ariyamaggena paṭividdhasabbaññuguṇo puggalo sammāsambuddhoti vuccati.

บทว่า Tattha ca คือ ในอรหัตตมรรคนั้น อันนับว่าเป็นการตรัสรู้สัจจะ ๔ บทว่า Sabbaññutaṃ pāpuṇāti balesu ca vasībhāvaṃ (ย่อมถึงความเป็นสัพพัญญู และความเป็นผู้มีความชำนาญในพละทั้งหลาย) หมายความว่า ย่อมถึงซึ่งสัพพัญญุตญาณและความเป็นผู้มีความชำนาญอันสั่งสมแล้วในพละทั้งหลาย จริงอยู่ สำหรับพระพุทธเจ้าทั้งหลาย นับตั้งแต่การบรรลุสัพพัญญุตญาณและทศพลญาณแล้ว กิจอื่นที่จะต้องทำย่อมไม่มี เปรียบเหมือนกษัตริย์กุมารผู้เกิดดีแล้วทั้งสองฝ่าย นับแต่ได้อภิเษกแล้ว ไม่ควรจะกล่าวว่า ‘ความเป็นใหญ่นี้ยังมาไม่ถึง’ เพราะความเป็นใหญ่ทั้งหมดย่อมมาถึงแล้วนั่นเทียว ฉันใดก็ฉันนั้น สำหรับพระพุทธเจ้าทั้งหลาย นับแต่การมาถึงแห่งอรหัตตมรรคแล้ว ไม่ควรจะกล่าวว่า ‘คุณชื่อนี้ยังไม่มาถึง ยังไม่แทงตลอด ยังไม่ประจักษ์’ คุณของพระสัพพัญญูทั้งปวงย่อมมาถึงแล้ว แทงตลอดแล้ว ทำให้ประจักษ์แล้วทั้งสิ้น บทว่า Ayaṃ vuccati (บุคคลนี้เรียกว่า) คือ บุคคลผู้มีคุณของพระสัพพัญญูอันแทงตลอดแล้วด้วยอริยมรรค ด้วยอานุภาพแห่งการบำเพ็ญบารมีให้บริบูรณ์อย่างนี้ ย่อมเรียกว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้า

23. Paccekabuddhaniddesepi – pubbe ananussutesūti pade pubbe vuttanayeneva attho veditabbo. Paccekabuddhopi hi pacchimabhave anācariyako attukkaṃsikañāṇeneva paṭividdhasacco sabbaññutaññāṇañceva balesu ca ciṇṇavasībhāvaṃ na pāpuṇāti.

23. แม้ในคำอธิบายพระปัจเจกพุทธเจ้า ในบทว่า pubbe ananussutesu พึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเทียว เพราะแม้พระปัจเจกพุทธเจ้าก็เป็นผู้ไม่มีอาจารย์ในภพสุดท้าย เป็นผู้แทงตลอดสัจจะด้วยพระญาณที่ยกขึ้นเอง แต่พระองค์ย่อมไม่ถึงซึ่งสัพพัญญุตญาณและความเป็นผู้มีความชำนาญอันสั่งสมแล้วในพละทั้งหลาย

24. Ubhatobhāgavimuttaniddese – aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatīti aṭṭha samāpattiyo sahajātanāmakāyena paṭilabhitvā viharati. Paññāya cassa disvāti vipassanāpaññāya saṅkhāragataṃ, maggapaññāya cattāri saccāni passitvā cattāropi āsavā khīṇā honti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo ubhatobhāgavimutto nāmāti vuccati. Ayañhi dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ubhatobhāgavimutto. Tatrāyaṃ theravādo – tipiṭakacūḷanāgatthero tāva āha – ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena, maggena samucchedavimokkhena vimuttoti ubhatobhāgehi dve vāre vimutto’’ti. Tipiṭakamahādhammarakkhitatthero ‘‘nāmanissitako eso’’ti vatvā –

24. ในคำอธิบายอุภโตภาควิมุตติ บทว่า aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati (ย่อมอยู่ด้วยการสัมผัสวิโมกข์ ๘ ด้วยกาย) หมายความว่า ย่อมอยู่ด้วยการได้สมาบัติ ๘ ด้วยนามกายที่เกิดร่วมกัน บทว่า Paññāya cassa disvā (และเมื่อเห็นด้วยปัญญา) หมายความว่า เมื่อเห็นสังขารธรรมด้วยวิปัสสนาปัญญา และเห็นสัจจะ ๔ ด้วยมรรคปัญญาแล้ว อาสวะทั้ง ๔ ของท่านย่อมสิ้นไป บทว่า Ayaṃ vuccati (บุคคลนี้เรียกว่า) คือ บุคคลผู้มีลักษณะเช่นนี้ เรียกว่า อุภโตภาควิมุต จริงอยู่ บุคคลนี้ชื่อว่าอุภโตภาควิมุต เพราะหลุดพ้นด้วยส่วนสอง หรือหลุดพ้นสองครั้ง ในเรื่องนั้น มีวาทะของพระเถระดังนี้ พระจุลนาคเถระผู้ทรงพระไตรปิฎกกล่าวไว้ก่อนว่า ‘ชื่อว่าหลุดพ้นด้วยส่วนสอง หรือหลุดพ้นสองครั้ง เพราะหลุดพ้นด้วยวิกขัมภนวิโมกข์โดยสมาบัติ และด้วยสมุจเฉทวิโมกข์โดยมรรค’ พระมหาธรรมรักขิตเถระผู้ทรงพระไตรปิฎกกล่าวว่า ‘คำนี้อาศัยชื่อ’ แล้วกล่าวว่า –

‘‘Accī yathā vātavegena khittā, (upasīvāti bhagavā;)

Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ;

Evaṃ munī nāmakāyā vimutto,

Atthaṃ paleti na upeti saṅkha’’nti. (su. ni. 1080);

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ดูกรอุปสีวะ) เปลวไฟที่ถูกกำลังลมพัดไป ย่อมดับไป ไม่นับว่าเป็นอะไรได้ ฉันใด มุนีผู้หลุดพ้นจากนามกาย ย่อมดับไป ไม่นับว่าเป็นอะไรได้ ฉันนั้น

Vatvā suttaṃ āharitvā ‘‘nāmakāyato ca rūpakāyato ca suvimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti āha. Tipiṭakacūḷābhayatthero panāha – ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena ekavāraṃ vimutto maggena samucchedavimokkhena ekavāraṃ vimuttoti ubhatobhāgavimutto’’ti. Ime pana tayopi therā paṇḍitā, ‘tiṇṇampi vāde kāraṇaṃ dissatī’ti tiṇṇampi vādaṃ tantiṃ katvā ṭhapayiṃsu.

ครั้นกล่าวพระสูตรนี้แล้ว จึงกล่าวว่า ‘ชื่อว่าอุภโตภาควิมุต เพราะหลุดพ้นดีแล้วจากนามกายและรูปกาย’ ส่วนพระจุฬาภยเถระผู้ทรงพระไตรปิฎกกล่าวว่า ‘ชื่อว่าอุภโตภาควิมุต เพราะหลุดพ้นครั้งหนึ่งด้วยวิกขัมภนวิโมกข์โดยสมาบัติ และหลุดพ้นอีกครั้งหนึ่งด้วยสมุจเฉทวิโมกข์โดยมรรค’ แต่พระเถระทั้งสามรูปนี้เป็นบัณฑิต (ท่านผู้รจนาคัมภีร์) เห็นว่า ‘เหตุผลปรากฏอยู่ในวาทะของทั้งสามท่าน’ จึงได้ตั้งวาทะทั้งสามไว้เป็นแบบแผน

Saṅkhepato pana arūpasamāpattiyā rūpakāyato vimutto, maggena nāmakāyato vimuttoti ubhohi bhāgehi vimuttattā ubhatobhāgavimutto. So catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pattānaṃ catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya arahattaṃ pattassa anāgāmino ca vasena pañcavidho hoti. Tattha purimā cattāro samāpattisīsaṃ nirodhaṃ na samāpajjantīti pariyāyena ubhatobhāgavimuttā nāma. Aṭṭhasamāpattilābhī anāgāmī taṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattoti nippariyāyena ubhatobhāgavimuttaseṭṭho nāma. Nanu ca arūpāvacarajjhānampi upekkhācittekaggatāhi duvaṅgikaṃ rūpāvacaracatutthajjhānampi, tasmā tampi padaṭṭhānaṃ katvā arahattaṃ pattena ubhatobhāgavimuttena bhavitabbanti? Na bhavitabbaṃ. Kasmā? Rūpakāyato avimuttattā. Tañhi kilesakāyatova vimuttaṃ, na rūpakāyato; tasmā tato vuṭṭhāya arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto nāma na hoti. Arūpāvacaraṃ pana nāmakāyato ca vimuttaṃ rūpakāyato cāti tadeva pādakaṃ katvā arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto hotīti veditabbo.

แต่โดยย่อ ชื่อว่าอุภโตภาควิมุต เพราะหลุดพ้นจากส่วนทั้งสอง คือ หลุดพ้นจากรูปกายด้วยอรูปสมาบัติ และหลุดพ้นจากนามกายด้วยมรรค ท่านผู้นั้นมี ๕ ประเภท คือ ๔ ท่านผู้บรรลุอรหัตตผลโดยออกจากอรูปสมาบัติแต่ละอย่างแล้วพิจารณาสังขาร และท่านอนาคามีผู้บรรลุอรหัตตผลโดยออกจากนิโรธสมาบัติ ในบรรดาท่านเหล่านั้น ๔ ท่านแรกไม่เข้าถึงนิโรธสมาบัติอันเป็นยอดแห่งสมาบัติ จึงชื่อว่าอุภโตภาควิมุตโดยปริยาย ส่วนท่านอนาคามีผู้ได้สมาบัติ ๘ เข้าสมาบัตินั้นแล้ว ออกจากสมาบัตินั้นเจริญวิปัสสนาบรรลุอรหัตตผล ชื่อว่าเป็นอุภโตภาควิมุตผู้ประเสริฐสุดโดยนิปปริยาย ก็อรูปาวจรฌานมีองค์ ๒ คืออุเบกขาและเอกัคคตา แม้รูปาวจรจตุตถฌานก็มีองค์ ๒ เช่นกัน เพราะฉะนั้น บุคคลผู้ทำฌานนั้นให้เป็นบาทแล้วบรรลุอรหัตตผล ก็ควรจะเป็นอุภโตภาควิมุตมิใช่หรือ? ไม่ควรเป็น. เพราะเหตุไร? เพราะยังไม่หลุดพ้นจากรูปกาย. จริงอยู่ ฌานนั้นหลุดพ้นจากกายคือกิเลสเท่านั้น แต่ไม่หลุดพ้นจากรูปกาย เพราะฉะนั้น บุคคลผู้ออกจากฌานนั้นแล้วบรรลุอรหัตตผล จึงไม่ชื่อว่าเป็นอุภโตภาควิมุต ส่วนอรูปาวจรฌานนั้นหลุดพ้นทั้งจากนามกายและรูปกาย เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า บุคคลผู้ทำฌานนั้นนั่นแหละให้เป็นบาทแล้วบรรลุอรหัตตผล จึงเป็นอุภโตภาควิมุต

25. Paññāvimuttaniddese – paññāya vimuttoti paññāvimutto. So sukkhavipassako catūhi jhānehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattā cattāro cāti pañcavidho hoti. Etesu hi ekopi aṭṭhavimokkhalābhī na hoti. Teneva na heva kho aṭṭha vimokkhetiādimāha. Arūpāvacarajjhānesu pana ekasmiṃ sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hotīti.

25. ในคำอธิบายปัญญาวิมุตติ ชื่อว่าปัญญาวิมุต เพราะหลุดพ้นด้วยปัญญา ท่านผู้นั้นมี ๕ ประเภท คือ พระสุกขวิปัสสก ๑ และท่านผู้บรรลุอรหัตตผลโดยออกจากฌาน ๔ อีก ๔ ท่าน จริงอยู่ ในบรรดาท่านเหล่านั้น แม้สักท่านหนึ่งก็มิใช่ผู้ได้วิโมกข์ ๘ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า na heva kho aṭṭha vimokkhe (ย่อมไม่สัมผัสวิโมกข์ ๘...) แต่เมื่อมีอรูปาวจรฌานแม้อย่างหนึ่ง ก็ย่อมชื่อว่าเป็นอุภโตภาควิมุตเท่านั้น

26. Kāyasakkhiniddese – ekacce āsavāti heṭṭhimamaggattayavajjhā. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo kāyasakkhīti vuccati. So hi phuṭṭhantaṃ sacchikarotīti kāyasakkhī. Jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotītipi kāyasakkhī. So sotāpattiphalaṭṭhaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggaṭṭhā chabbidho hoti.

26. ในนิเทศแห่งกายสักขี – คำว่า อาสวะบางอย่าง ได้แก่ อาสวะที่พึงละด้วยมรรคเบื้องต่ำ ๓. คำว่า ผู้นี้เรียกว่า... ความว่า บุคคลผู้มีอย่างนี้เรียกว่า กายสักขี. จริงอยู่ บุคคลนั้นชื่อว่ากายสักขี เพราะทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ตนถูกต้องแล้ว. หรือชื่อว่ากายสักขี แม้เพราะท่านถูกต้องผัสสะแห่งฌานก่อน ภายหลังจึงทำให้แจ้งซึ่งนิโรธคือนิพพาน. ท่านผู้นั้นมี ๖ จำพวก คือ ตั้งแต่พระโสดาปัตติผลบุคคลไปจนถึงพระอรหัตตมรรคบุคคล.

27. Diṭṭhippattaniddese – idaṃ dukkhanti idaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ dukkhaṃ, na ito uddhaṃ dukkhaṃ. Dukkhasamudayādīsupi eseva nayo. Yathābhūtaṃ pajānātīti ṭhapetvā taṇhaṃ pañcupādānakkhandhe ‘dukkhasacca’nti yāthāvasarasato pajānāti. Taṇhā pana dukkhaṃ janeti nibbatteti, pabhāveti, tato taṃ dukkhaṃ samudeti; tasmā naṃ ayaṃ ‘dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Yasmā pana idaṃ dukkhañca samudayo ca nibbānaṃ patvā nirujjhanti vūpasammanti appavattiṃ gacchanti; tasmā naṃ ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ariyo pana aṭṭhaṅgiko maggo, taṃ dukkhanirodhaṃ gacchati; tena taṃ ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ettāvatā nānākkhaṇe saccavavatthānaṃ dassitaṃ. Idāni ekakkhaṇe dassetuṃ tathāgatappaveditātiādimāha. Tattha tathāgatappaveditāti mahābodhimaṇḍe nisīdatvā tathāgatena paṭividdhā viditā pākaṭīkatā. Dhammāti catusaccadhammā. Vodiṭṭhā hontīti sudiṭṭhā honti. Vocaritāti sucaritā. Tesu anena paññā suṭṭhu carāpitā hotīti attho. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo diṭṭhippattoti vuccati. Ayañhi diṭṭhantaṃ patto. ‘‘Dukkhā saṅkhārā, sukho nirodho’’ti ñāṇaṃ hoti. Diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ passitaṃ paññāyāti diṭṭhappatto. Ayampi kāyasakkhī viya chabbidhova hoti.

27. ในนิเทศแห่งทิฏฐิปปัตตะ – คำว่า นี้ทุกข์ ความว่า นี้คือทุกข์ ทุกข์มีเท่านี้ ทุกข์นอกเหนือไปจากนี้ไม่มี. แม้ในทุกขสมุทัยเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า ย่อมรู้ตามความเป็นจริง ความว่า ย่อมรู้ปัญจุปาทานขันธ์ เว้นตัณหา ว่าเป็น ‘ทุกขสัจ’ ตามความเป็นจริง. ส่วนตัณหาย่อมก่อให้เกิด ก่อขึ้น ทำให้ปรากฏซึ่งทุกข์ เพราะเหตุนั้น ทุกข์นั้นย่อมเกิดขึ้นจากตัณหานั้น ฉะนั้น ท่านจึงรู้ตัณหานั้นตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’. ก็เพราะว่าทุกข์และสมุทัยนี้ ถึงนิพพานแล้วย่อมดับ ย่อมสงบระงับ ย่อมถึงความไม่เป็นไป ฉะนั้น ท่านจึงรู้นิพพานนั้นตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’. ส่วนอริยมรรคมีองค์ ๘ ย่อมดำเนินไปสู่ทุกขนิโรธนั้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงรู้มรรคนั้นตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’. ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันทรงแสดงการกำหนดสัจจะในขณะต่างๆ กัน. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงในขณะเดียวกัน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตถาคตปฺปเวทิตา. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตถาคตปฺปเวทิตา ความว่า อันพระตถาคตประทับนั่ง ณ โพธิมณฑล ทรงแทงตลอด ทรงทราบ ทรงทำให้ปรากฏแล้ว. บทว่า ธมฺมา ได้แก่ สัจธรรม ๔. บทว่า โวทิฏฺฐา โหนฺติ ความว่า เป็นธรรมอันท่านเห็นดีแล้ว. บทว่า โวจริตา ความว่า ประพฤติดีแล้ว. อธิบายว่า ปัญญาของท่านผู้นี้ให้ดำเนินไปดีแล้วในสัจธรรมเหล่านั้น. คำว่า ผู้นี้เรียกว่า... ความว่า บุคคลผู้มีอย่างนี้เรียกว่า ทิฏฐิปปัตตะ. จริงอยู่ ท่านผู้นี้บรรลุถึงที่สุดแห่งทิฏฐิ. ท่านมีญาณว่า “สังขารทั้งหลายเป็นทุกข์ นิโรธเป็นสุข”. ชื่อว่าทิฏฐิปปัตตะ เพราะธรรมอันท่านเห็นแล้ว รู้แล้ว ทำให้แจ้งแล้ว ประจักษ์แล้วด้วยปัญญา. แม้ท่านผู้นี้ก็มี ๖ จำพวกเหมือนกายสักขี.

28. Saddhāvimuttaniddese – no ca kho yathā diṭṭhippattassāti yathā diṭṭhippattassa āsavā parikkhīṇā, na evaṃ saddhāvimuttassāti attho. Kiṃ pana nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ atthīti? Natthi. Atha kasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti? Āgamanīyanānattena. Diṭṭhippato hi āgamanamhi kilese vikkhambhento appadukkhena appakasirena akilamantova vikkhambhetuṃ sakkoti. Saddhāvimutto pana dukkhena kasirena kilamanto hutvā vikkhambhetuṃ sakkoti, tasmā diṭṭhippattaṃ na pāpuṇāti. Apica nesaṃ paññāyapi nānattaṃ atthiyeva. Diṭṭhippattassa hi upari tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanāñāṇaṃ tikkhaṃ sūraṃ pasannaṃ hutvā vahati. Saddhāvimuttassa vipassanāñāṇaṃ no tikkhaṃ sūraṃ pasannaṃ hutvā vahati, tasmāpi so diṭṭhippattaṃ na pāpuṇāti.

28. ในนิเทศแห่งสัทธาวิมุต – คำว่า โน จ โข ยถา ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส ความว่า อาสวะทั้งหลายของพระทิฏฐิปปัตตะสิ้นไปแล้วฉันใด ของพระสัทธาวิมุตไม่ได้สิ้นไปฉันนั้น. ถามว่า ก็ความแตกต่างในการละกิเลสของท่านทั้งสองนั้นมีอยู่หรือ? ตอบว่า ไม่มี. ถามว่า ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไร พระสัทธาวิมุตจึงไม่ถึงความเป็นทิฏฐิปปัตตะ? ตอบว่า เพราะความแตกต่างแห่งอาคมนียะ (ข้อปฏิบัติที่ต้องดำเนิน). จริงอยู่ พระทิฏฐิปปัตตะเมื่อข่มกิเลสในข้อปฏิบัติที่ต้องดำเนิน ย่อมสามารถข่มได้โดยไม่ลำบาก ไม่ยาก ไม่เหนื่อยเลย. ส่วนพระสัทธาวิมุตต้องลำบาก ยาก เหนื่อย จึงจะสามารถข่มได้ ฉะนั้น ท่านจึงไม่ถึงความเป็นทิฏฐิปปัตตะ. อีกอย่างหนึ่ง แม้ในปัญญาของท่านทั้งสองนั้นก็มีความแตกต่างกันอยู่. จริงอยู่ วิปัสสนาญาณในมรรคเบื้องบน ๓ ของพระทิฏฐิปปัตตะย่อมเป็นไปอย่างเฉียบแหลม กล้าแข็ง และผ่องใส. วิปัสสนาญาณของพระสัทธาวิมุตไม่ได้เป็นไปอย่างเฉียบแหลม กล้าแข็ง และผ่องใส ฉะนั้น แม้เพราะเหตุนี้ ท่านจึงไม่ถึงความเป็นทิฏฐิปปัตตะ.

Yathā hi dvīsu taruṇesu sippaṃ dassentesu ekassa hatthe tikhiṇo asi, ekassa kuṇṭho. Tikhiṇena asinā kadalī chijjamānā saddaṃ na karoti. Kuṇṭhena asinā chijjamānā ‘kaṭakaṭā’ti saddaṃ karoti. Tattha tikhiṇena asinā saddaṃ akarontiyā eva kadaliyā chedanaṃ viya diṭṭhippattassa tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanāñāṇassa tikhiṇasūravippasannabhāvo. Kuṇṭhena asinā saddaṃ karontiyāpi kadaliyā chedanaṃ viya saddhāvimuttassa tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanāñāṇassa atikhiṇaasūraappasannabhāvo veditabbo. Imaṃ pana nayaṃ ‘no’ti paṭikkhipitvā, āgamanīyanānatteneva saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti sanniṭṭhānaṃ kataṃ.

เปรียบเหมือนชายหนุ่มสองคนแสดงศิลปะ คนหนึ่งมีดาบคมในมือ อีกคนหนึ่งมีดาบทื่อ. เมื่อต้นกล้วยถูกตัดด้วยดาบคม ย่อมไม่มีเสียง. เมื่อถูกตัดด้วยดาบทื่อ ย่อมมีเสียงดัง ‘กะฏะกะฏา’. ในอุปมานั้น ความที่วิปัสสนาญาณในมรรค ๓ ของพระทิฏฐิปปัตตะเป็นญาณเฉียบแหลม กล้าแข็ง และผ่องใส เปรียบเหมือนการตัดต้นกล้วยด้วยดาบคมซึ่งไม่ทำให้เกิดเสียงเลย. พึงทราบว่า ความที่วิปัสสนาญาณในมรรค ๓ ของพระสัทธาวิมุตเป็นญาณไม่เฉียบแหลม ไม่กล้าแข็ง ไม่ผ่องใส เปรียบเหมือนการตัดต้นกล้วยด้วยดาบทื่อซึ่งแม้จะทำให้เกิดเสียง. แต่ท่านได้ปฏิเสธนัยนี้ด้วยคำว่า ‘โน’ แล้วสรุปว่า พระสัทธาวิมุตไม่ถึงความเป็นทิฏฐิปปัตตะ ก็เพราะความแตกต่างแห่งอาคมนียะเท่านั้น.

Āgamaṭṭhakathāsu pana vuttaṃ – ‘‘etesu hi saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggakkhaṇe saddahantassa viya okappentassa viya adhimuccantassa viya ca kilesakkhayo hoti. Diṭṭhippattassa pubbabhāgamaggakkhaṇe kilesacchedakañāṇaṃ adandhaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ hutvā vahati. Tasmā yathā nāma atikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ na maṭṭhaṃ hoti, asi na sīghaṃ vahati, saddo suyyati, balavataro vāyāmo kātabbo hoti; evarūpā saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā. Yathā pana sunisiteneva asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ hoti, asi sīghaṃ vahati, saddo na suyyati, balavavāyāmakiccaṃ na hoti; evarūpā diṭṭhippattassa pubbabhāgamaggabhāvanā veditabbā’’ti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo saddhāvimuttoti vuccati. Ayañhi saddahanto vimuttoti saddhāvimutto. Ayampi kāyasakkhī viya chabbidhova hoti.

ส่วนในอาคมอรรถกถาท่านกล่าวไว้ว่า – “จริงอยู่ ในบุคคลเหล่านั้น ความสิ้นไปแห่งกิเลสของพระสัทธาวิมุตในขณะแห่งบุพภาคคมรรค ย่อมมีประดุจผู้กำลังเชื่อ ประดุจผู้กำลังปลงใจเชื่อ และประดุจผู้กำลังน้อมใจเชื่อ. ญาณที่ตัดกิเลสของพระทิฏฐิปปัตตะในขณะแห่งบุพภาคคมรรค ย่อมเป็นไปอย่างไม่เชื่องช้า เฉียบแหลม และกล้าแข็ง. ฉะนั้น การเจริญบุพภาคคมรรคของพระสัทธาวิมุตจึงมีลักษณะเช่นนี้ คือ เปรียบเหมือนเมื่อบุคคลตัดต้นกล้วยด้วยดาบที่ไม่คม ที่ที่ถูกตัดย่อมไม่เรียบ ดาบไม่แล่นไปเร็ว ได้ยินเสียง และต้องใช้ความพยายามมากขึ้น. ส่วนการเจริญบุพภาคคมรรคของพระทิฏฐิปปัตตะพึงทราบว่ามีลักษณะเช่นนี้ คือ เปรียบเหมือนเมื่อบุคคลตัดต้นกล้วยด้วยดาบที่ลับดีแล้ว ที่ที่ถูกตัดย่อมเรียบ ดาบแล่นไปเร็ว ไม่ได้ยินเสียง และไม่ต้องใช้ความพยายามมาก”. คำว่า ผู้นี้เรียกว่า... ความว่า บุคคลผู้มีอย่างนี้เรียกว่า สัทธาวิมุต. จริงอยู่ ท่านผู้นี้ชื่อว่าสัทธาวิมุต เพราะเป็นผู้เชื่อแล้วจึงหลุดพ้น. แม้ท่านผู้นี้ก็มี ๖ จำพวกเหมือนกายสักขี.

29. Dhammānusārīniddese – paṭipannassāti iminā sotāpattimaggaṭṭho dassito. Adhimattanti balavaṃ. Paññaṃ vāhetīti paññāvāhī. Paññā imaṃ puggalaṃ vahatīti paññāvāhītipi vuttaṃ hoti. Paññāpubbaṅgamanti paññaṃ purecārikaṃ katvā. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo dhammānusārīti vuccati. So hi paññāsaṅkhātena dhammena sarati anussaratīti dhammānusārī. Sotāpattimaggaṭṭhassevetaṃ nāmaṃ. Phale pana patte diṭṭhippatto nāma hoti.

29. ในธัมมานุสารีนิทเทส: ด้วยบทว่า ปฏิปนฺนสฺส นี้ ทรงแสดงถึงบุคคลผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค. บทว่า อธิมตฺตํ ได้แก่ มีกำลัง. ชื่อว่า ปัญญาวาหี เพราะนำปัญญาไป. แม้ชื่อว่า ปัญญาวาหี เพราะปัญญานำบุคคลนี้ไป ก็กล่าวได้. บทว่า ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ ได้แก่ กระทำปัญญาให้เป็นตัวนำ. บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลผู้มีอย่างนี้เรียกว่า ธัมมานุสารี. จริงอยู่ บุคคลนั้นชื่อว่า ธัมมานุสารี เพราะย่อมแล่นไป ย่อมแล่นไปตามด้วยธรรมคือปัญญา. คำว่า ธัมมานุสารี นี้ เป็นชื่อของบุคคลผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค. ส่วนเมื่อบรรลุผลแล้ว ย่อมได้ชื่อว่า ทิฏฐิปปัตตะ.

30. Saddhānusārīniddesepi – saddhaṃ vāhetīti saddhāvāhī. Saddhā imaṃ puggalaṃ vahatīti saddhāvāhītipi vuttameva. Saddhāpubbaṅgamanti saddhaṃ purecārikaṃ katvā. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo saddhānusārīti vuccati. So hi saddhāya sarati. Anussaratīti saddhānusārī. Sotāpattimaggaṭṭhassevetaṃ nāmaṃ. Phale pana patte saddhāvimutto nāma hoti. Lokuttaradhammañhi nibbattentānaṃ dve dhurāni nāma, dve abhinivesā nāma, dve sīsāni nāma. Tattha saddhādhuraṃ paññādhuranti – dve dhurāni nāma. Eko pana bhikkhu samathābhinivesena abhinivisati, eko vipassanābhinivesenāti – ime dve abhinivesā nāma. Eko ca matthakaṃ pāpuṇanto ubhatobhāgavimutto hoti, eko paññāvimuttoti – imāni dve sīsāni nāma. Ye keci hi lokuttaradhammaṃ nibbattenti, sabbe te ime dve dhamme dhuraṃ katvā imesu dvīsu ṭhānesu abhinivisitvā imehi dvīhi ṭhānehi vimuccanti. Tesu yo bhikkhu aṭṭhasamāpattilābhī paññaṃ dhuraṃ katvā samathavasena abhiniviṭṭho aññataraṃ arūpasamāpattiṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti, so sotāpattimaggakkhaṇe dhammānusārī nāma. Parato pana chasu ṭhānesu kāyasakkhī nāma. Arahattaphale patte ubhatobhāgavimutto nāma.

30. แม้ในสัทธานุสารีนิทเทส: ชื่อว่า สัทธาวาหี เพราะนำศรัทธาไป. แม้ชื่อว่า สัทธาวาหี เพราะศรัทธานำบุคคลนี้ไป ก็กล่าวได้เหมือนกัน. บทว่า สทฺธาปุพฺพงฺคมํ ได้แก่ กระทำศรัทธาให้เป็นตัวนำ. บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลผู้มีอย่างนี้เรียกว่า สัทธานุสารี. จริงอยู่ บุคคลนั้นชื่อว่า สัทธานุสารี เพราะย่อมแล่นไป ย่อมแล่นไปตามด้วยศรัทธา. คำว่า สัทธานุสารี นี้ เป็นชื่อของบุคคลผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค. ส่วนเมื่อบรรลุผลแล้ว ย่อมได้ชื่อว่า สัทธาวิมุต. ก็สำหรับผู้ทำโลกุตรธรรมให้เกิดขึ้น มีชื่อว่าธุระ ๒ อย่าง, มีชื่อว่าอภินิเวส ๒ อย่าง, มีชื่อว่าศีสะ (ยอด) ๒ อย่าง. ในบรรดานั้น สัทธาธุระและปัญญาธุระ ชื่อว่าธุระ ๒ อย่าง. ภิกษุรูปหนึ่งน้อมไปโดยสมถอภินิเวส รูปหนึ่งน้อมไปโดยวิปัสสนาอภินิเวส เหล่านี้ชื่อว่าอภินิเวส ๒ อย่าง. รูปหนึ่งเมื่อถึงที่สุด ย่อมเป็นอุภโตภาควิมุต รูปหนึ่งเป็นปัญญาวิมุต เหล่านี้ชื่อว่าศีสะ ๒ อย่าง. จริงอยู่ ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งทำโลกุตรธรรมให้เกิดขึ้น ชนเหล่านั้นทั้งหมดกระทำธรรม ๒ อย่างนี้ให้เป็นธุระ น้อมไปในฐานะ ๒ เหล่านี้แล้ว ย่อมหลุดพ้นด้วยฐานะ ๒ เหล่านี้. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ภิกษุใดเป็นผู้ได้สมาบัติ ๘ กระทำปัญญาให้เป็นธุระ น้อมไปโดยความเป็นสมถะ กระทำอรูปสมาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งให้เป็นบาทฐาน ตั้งวิปัสสนาขึ้นแล้ว ย่อมบรรลุอรหัตตผล ภิกษุนั้นในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค ชื่อว่า ธัมมานุสารี. แต่ในฐานะ ๖ ถัดจากนั้นไป ชื่อว่า กายสักขี. เมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ชื่อว่า อุภโตภาควิมุต.

Aparo paññameva dhuraṃ katvā vipassanāvasena abhiniviṭṭho suddhasaṅkhāre vā rūpāvacarajjhānesu vā aññataraṃ sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti, ayampi sotāpattimaggakkhaṇeyeva dhammānusārī nāma. Parato pana chasu ṭhānesu diṭṭhippatto nāma. Arahatte patte paññāvimutto nāma. Idha dve nāmāni apubbāni, tāni purimehi saddhiṃ pañca honti. Aparo aṭṭhasamāpattilābhī saddhaṃ dhuraṃ katvā samādhivasena abhiniviṭṭho aññataraṃ arūpasamāpattiṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti – ayaṃ sotāpattimaggakkhaṇe saddhānusārī nāma. Parato chasu ṭhānesu kāyasakkhīyeva nāma. Arahatte patte ubhatobhāgavimuttoyeva nāma. Idha ekameva nāmaṃ apubbaṃ. Tena saddhiṃ purimāni pañca cha honti. Aparo saddhameva dhuraṃ katvā vipassanāvasena abhiniviṭṭho suddhasaṅkhāre vā rūpāvacarajjhānesu vā aññataraṃ sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti. Ayampi sotāpattimaggakkhaṇe saddhānusārī nāma. Parato chasu ṭhānesu saddhāvimutto nāma. Arahatte patte paññāvimutto nāma. Idhāpi ekameva nāmaṃ apubbaṃ. Tena saddhiṃ purimāni cha satta honti. Ime satta puggalā loke aggadakkhiṇeyyā nāmāti.

อีกผู้หนึ่ง กระทำปัญญาให้เป็นธุระ น้อมไปโดยความเป็นวิปัสสนา พิจารณาสังขารล้วน หรือรูปาวจรฌานอย่างใดอย่างหนึ่งแล้ว ย่อมบรรลุอรหัตตผล แม้ผู้นี้ในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค ก็ชื่อว่า ธัมมานุสารี. แต่ในฐานะ ๖ ถัดจากนั้นไป ชื่อว่า ทิฏฐิปปัตตะ. เมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ชื่อว่า ปัญญาวิมุต. ในที่นี้มีชื่อใหม่ ๒ ชื่อ ซึ่งรวมกับชื่อก่อนๆ เป็น ๕ ชื่อ. อีกผู้หนึ่ง เป็นผู้ได้สมาบัติ ๘ กระทำศรัทธาให้เป็นธุระ น้อมไปโดยความเป็นสมาธิ กระทำอรูปสมาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งให้เป็นบาทฐาน ตั้งวิปัสสนาขึ้นแล้ว ย่อมบรรลุอรหัตตผล ผู้นี้ในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค ชื่อว่า สัทธานุสารี. ในฐานะ ๖ ถัดจากนั้นไป ก็ชื่อว่า กายสักขี นั่นแหละ. เมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ก็ชื่อว่า อุภโตภาควิมุต นั่นแหละ. ในที่นี้มีชื่อใหม่เพียงชื่อเดียว. รวมกับชื่อก่อนๆ ๕ ชื่อ เป็น ๖ ชื่อ. อีกผู้หนึ่ง กระทำศรัทธาให้เป็นธุระ น้อมไปโดยความเป็นวิปัสสนา พิจารณาสังขารล้วน หรือรูปาวจรฌานอย่างใดอย่างหนึ่งแล้ว ย่อมบรรลุอรหัตตผล. แม้ผู้นี้ในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค ก็ชื่อว่า สัทธานุสารี. ในฐานะ ๖ ถัดจากนั้นไป ชื่อว่า สัทธาวิมุต. เมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ชื่อว่า ปัญญาวิมุต. แม้ในที่นี้ก็มีชื่อใหม่เพียงชื่อเดียว. รวมกับชื่อก่อนๆ ๖ ชื่อ เป็น ๗ ชื่อ. บุคคล ๗ จำพวกเหล่านี้ ชื่อว่าเป็นผู้ควรแก่ทักษิณาทานอย่างยิ่งในโลก.

31. Sattakkhattuparamaniddese – sattakkhattunti sattavāre. Sattakkhattuparamā bhavūpapatti attabhāvaggahaṇaṃ assa, tato paraṃ aṭṭhamaṃ bhavaṃ nādiyatīti sattakkhattuparamo. Sotāpanno hotīti ettha sototi ariyamaggo, tena samannāgato sotāpanno nāma. Yathāha –

31. ในสัตตักขัตตุปรมนิทเทส: บทว่า สตฺตกฺขตฺตุํ ได้แก่ เจ็ดครั้ง. การเข้าถึงภพ การถือเอาอัตภาพของบุคคลนั้นมีเจ็ดครั้งเป็นอย่างยิ่ง, หลังจากนั้น ย่อมไม่ถือเอาภพที่แปด ฉะนั้นจึงชื่อว่า สัตตักขัตตุปรมะ. ในบทว่า โสตาปนฺโน โหติ นี้ คำว่า โสตะ ได้แก่ อริยมรรค, ผู้ประกอบด้วยอริยมรรคนั้น ชื่อว่า โสดาบัน. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Soto sototi hidaṃ, sāriputta, vuccati. Katamo nu kho, sāriputta, sototi? Ayameva hi, bhante, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo soto, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhīti. Sotāpanno sotāpannoti, hidaṃ, sāriputta, vuccati. Katamo nu kho, sāriputta, sotāpannoti? Yo hi, bhante, iminā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena samannāgato ayaṃ vuccati sotāpanno, svāyaṃ āyasmā evaṃnāmo evaṃgotto iti vā’’ti (saṃ. ni. 5.1001).

“ดูก่อนสารีบุตร คำว่า โสตะ โสตะ ดังนี้ เขากล่าวกัน. ดูก่อนสารีบุตร โสตะ คืออะไรหนอ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ โสตะ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ. ดูก่อนสารีบุตร คำว่า โสดาบัน โสดาบัน ดังนี้ เขากล่าวกัน. ดูก่อนสารีบุตร โสดาบัน คือใครหนอ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ผู้ใดประกอบด้วยอริยมรรคมีองค์ ๘ นี้ ผู้นี้เรียกว่า โสดาบัน คือ ท่านผู้มีอายุมีชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้ ดังนี้” (สํ. นิ. ๕.๑๐๐๑).

Evaṃ maggakkhaṇepi sotāpanno nāma hoti. Idha pana maggena phalassa nāmaṃ dinnanti phalakkhaṇe sotāpanno adhippeto.

ด้วยเหตุนี้ แม้ในขณะแห่งมรรค ก็ชื่อว่า โสดาบัน. แต่ในที่นี้ ชื่อของผลท่านให้ไว้โดยนัยแห่งมรรค ฉะนั้นจึงประสงค์ถึงโสดาบันในขณะแห่งผล.

Avinipātadhammoti vinipātasaṅkhātaṃ apāyaṃ upapattivasena anāgamanasabhāvo. Niyatoti magganiyāmena niyato. Sambodhiparāyaṇoti bujjhanakabhāvaparāyaṇo. So hi paṭiladdhamaggena bujjhatīti sambodhiparāyaṇo. Upari tīhi maggehi avassaṃ bujjhissatīti sambodhiparāyaṇo. Deve ca manusse cāti devalokañca manussalokañca. Sandhāvitvā saṃsaritvāti paṭisandhivasena aparāparaṃ gantvā. Dukkhassantaṃ karotīti vaṭṭadukkhassa pariyantaṃ parivaṭumaṃ karoti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo sattakkhattuparamo nāma vuccati. Ayaṃ pana kālena devalokassa kālena manussalokassa vasena missakabhavena kathitoti veditabbo.

บทว่า อวินิปาตธมฺโม ได้แก่ มีสภาวะไม่ไปสู่อบายที่เรียกว่าวินิบาตโดยการเกิด. บทว่า นิยโต ได้แก่ เที่ยงโดยความแน่นอนแห่งมรรค. บทว่า สมฺโพธิปรายโณ ได้แก่ มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า. จริงอยู่ บุคคลนั้นย่อมตรัสรู้ด้วยมรรคที่ตนได้บรรลุแล้ว ฉะนั้นจึงชื่อว่ามีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. หรือชื่อว่ามีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า เพราะจักตรัสรู้ด้วยมรรคเบื้องบน ๓ อย่างแน่นอน. บทว่า เทเว จ มนุสฺเส จ ได้แก่ ในเทวโลกและมนุสสโลก. บทว่า สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ได้แก่ ท่องเที่ยวไปครั้งแล้วครั้งเล่าโดยการปฏิสนธิ. บทว่า ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ ได้แก่ กระทำที่สุด กระทำที่สุดโดยรอบแห่งวัฏฏทุกข์. บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลผู้มีอย่างนี้เรียกว่า สัตตักขัตตุปรมะ. ส่วนบุคคลนี้ พึงทราบว่า ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นไปที่ระคนกัน คือ บางคราวในเทวโลก บางคราวในมนุสสโลก.

32. Kolaṃkolaniddese – kulato kulaṃ gacchatīti kolaṃkolo. Sotāpattiphalasacchikiriyato hi paṭṭhāya nīce kule upapatti nāma natthi, mahābhogakulesuyeva nibbattatīti attho. Dve vā tīṇi vā kulānīti devamanussavasena dve vā tayo vā bhave. Iti ayampi missakabhaveneva kathito. Desanāmattameva cetaṃ – ‘dve vā tīṇi vā’ti. Yāva chaṭṭhabhavā saṃsarantopi pana kolaṃkolova hoti.

32. ในนิเทศแห่งโกลังโกละ – ชื่อว่าโกลังโกละ เพราะไปจากตระกูลสู่ตระกูล ความว่า จำเดิมแต่การกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล การบังเกิดในตระกูลต่ำย่อมไม่มี ย่อมบังเกิดในตระกูลที่มีโภคะมากเท่านั้น คำว่า สองหรือสามตระกูล หมายถึง สองหรือสามภพ โดยนับทั้งเทวดาและมนุษย์ ดังนั้น แม้ท่านผู้นี้ก็กล่าวไว้โดยเป็นภพที่ระคนกัน (มิสสกภพ) คำว่า 'สองหรือสาม' นี้ เป็นเพียงเทศนาโวหารเท่านั้น แต่ว่า แม้ผู้ท่องเที่ยวไปจนถึงภพที่ ๖ ก็ยังเป็นโกลังโกละอยู่นั่นเอง

33. Ekabījiniddese – khandhabījaṃ nāma kathitaṃ. Yassa hi sotāpannassa ekaṃyeva khandhabījaṃ atthi, ekaṃ attabhāvaggahaṇaṃ, so ekabījī nāma. Mānusakaṃ bhavanti idaṃ panettha desanāmattameva. Devabhavaṃ nibbattetītipi pana vattuṃ vaṭṭatiyeva. Bhagavatā gahitanāmavaseneva cetāni etesaṃ nāmāni. Ettakaṃ ṭhānaṃ gato sattakkhattuparamo nāma hoti, ettakaṃ kolaṃkolo, ettakaṃ ekabījīti bhagavatā etesaṃ nāmaṃ gahitaṃ. Niyamato pana ayaṃ sattakkhattuparamo, ayaṃ kolaṃkolo, ayaṃ ekabījīti natthi.

33. ในนิเทศแห่งเอกพีชี – ท่านกล่าวถึงขันธพีชะ โสดาบันใดมีขันธพีชะเพียงหนึ่งเดียว คือมีการถือเอาอัตภาพเพียงครั้งเดียว โสดาบันนั้นชื่อว่าเอกพีชี คำว่า ภพแห่งมนุษย์ ในที่นี้เป็นเพียงเทศนาโวหารเท่านั้น แต่จะกล่าวว่า ย่อมบังเกิดในเทวภพ ก็ย่อมควรทีเดียว ชื่อเหล่านี้ของท่านเหล่านั้น เป็นไปตามชื่อที่พระผู้มีพระภาคทรงตั้งไว้ว่า ผู้ถึงฐานะเพียงเท่านี้ชื่อว่าสัตตักขัตตุปรมะ เพียงเท่านี้ชื่อว่าโกลังโกละ เพียงเท่านี้ชื่อว่าเอกพีชี แต่โดยกฎเกณฑ์แน่นอนว่า ผู้นี้เป็นสัตตักขัตตุปรมะ ผู้นี้เป็นโกลังโกละ ผู้นี้เป็นเอกพีชี ดังนี้ ย่อมไม่มี

Ko pana tesaṃ etaṃ pabhedaṃ niyametīti? Keci tāva therā ‘pubbahetu niyametī’ti vadanti, keci ‘paṭhamamaggo’, keci ‘upari tayo maggā’, keci ‘tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā’ti. Tattha ‘pubbahetu niyametī’ti vāde ‘paṭhamamaggassa upanissayo kato nāma hoti, upari tayo maggā nirupanissayā uppannā’ti vacanaṃ āpajjati. ‘Paṭhamamaggo niyametī’ti vāde upari tiṇṇaṃ maggānaṃ niratthakatā āpajjati. ‘Upari tayo maggā niyamentī’ti vāde ‘aṭṭhamamagge anuppanneyeva upari tayo maggā uppannā’ti āpajjati. ‘Tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā niyametī’ti vādo pana yujjati. Sace hi upari tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā balavatī hoti, ekabījī nāma hoti; tato mandatarāya kolaṃkolo; tato mandatarāya sattakkhattuparamoti.

ก็อะไรเล่ากำหนดความแตกต่างนี้ของท่านเหล่านั้น? พระเถระบางพวกกล่าวว่า 'เหตุในปางก่อนกำหนด' บางพวกกล่าวว่า 'ปฐมมรรค' บางพวกกล่าวว่า 'มรรค ๓ เบื้องสูง' บางพวกกล่าวว่า 'วิปัสสนาแห่งมรรค ๓' ในบรรดาวาทะนั้น ในวาทะที่ว่า 'เหตุในปางก่อนกำหนด' จะมีข้อความตามมาว่า 'อุปนิสัยแห่งปฐมมรรคได้ทำไว้แล้ว แต่มรรค ๓ เบื้องสูงเกิดขึ้นโดยไม่มีอุปนิสัย' ในวาทะที่ว่า 'ปฐมมรรคกำหนด' จะมีความเป็นสิ่งไร้ประโยชน์แห่งมรรค ๓ เบื้องสูงตามมา ในวาทะที่ว่า 'มรรค ๓ เบื้องสูงกำหนด' จะมีข้อความตามมาว่า 'เมื่อมรรคที่ ๘ ยังไม่เกิดขึ้นนั่นเทียว มรรค ๓ เบื้องสูงกลับเกิดขึ้นแล้ว' แต่วาทะที่ว่า 'วิปัสสนาแห่งมรรค ๓ กำหนด' ย่อมสมควร จริงอยู่ ถ้าวิปัสสนาสำหรับมรรค ๓ เบื้องสูงมีกำลัง ก็จะชื่อว่าเป็นเอกพีชี เมื่อวิปัสสนาอ่อนกว่านั้น ก็เป็นโกลังโกละ เมื่ออ่อนกว่านั้นอีก ก็เป็นสัตตักขัตตุปรมะ

Ekacco hi sotāpanno vaṭṭajjhāsayo hoti, vaṭṭābhirato, punappunaṃ vaṭṭasmiṃyeva vicarati sandissati. Anāthapiṇḍiko seṭṭhi, visākhā upāsikā, cūḷarathamahārathā devaputtā, anekavaṇṇo devaputto, sakko devarājā, nāgadatto devaputtoti ime hi ettakā janā vaṭṭajjhāsayā vaṭṭābhiratā ādito paṭṭhāya cha devaloke sodhetvā akaniṭṭhe ṭhatvā parinibbāyissanti, ime idha na gahitā. Na kevalañcime; yopi manussesuyeva sattakkhattuṃ saṃsaritvā arahattaṃ pāpuṇāti, yopi devaloke nibbatto devesuyeva sattakkhattuṃ aparāparaṃ saṃsaritvā arahattaṃ pāpuṇāti, imepi idha na gahitā. Missakabhavavaseneva panettha sattakkhattuparamakolaṃkolā mānusakabhavanibbattakoyeva ca ekabījī gahitoti veditabbo. Tattha ekeko dukkhāpaṭipadādivasena catubbidhabhāvaṃ āpajjati. Saddhādhureneva cattāro sattakkhattuparamā, cattāro kolaṃkolā, cattāro ekabījinoti dvādasa honti. Sace paññāya sakkā nibbattetuṃ, ‘ahaṃ lokuttaraṃ dhammaṃ nibbattessāmī’ti evaṃ paññaṃ dhuraṃ katvā sattakkhattuparamādibhāvaṃ pattāpi paṭipadāvasena dvādasevāti ime catuvīsati sotāpannā ihaṭṭhakanijjhānikavaseneva imasmiṃ ṭhāne kathitāti veditabbā.

จริงอยู่ โสดาบันบางท่านมีอัธยาศัยในวัฏฏะ ยินดีในวัฏฏะ ย่อมท่องเที่ยวไปปรากฏอยู่ในวัฏฏะบ่อยๆ อนาถบิณฑิกเศรษฐี นางวิสาขาอุบาสิกา จูฬรถเทวบุตรและมหารถเทวบุตร อเนกวัณณเทวบุตร ท้าวสักกะเทวราช นาคทัตตเทวบุตร ชนจำนวนเท่านี้แล มีอัธยาศัยในวัฏฏะ ยินดีในวัฏฏะ จำเดิมแต่เบื้องต้น ชำระเทวโลก ๖ ชั้นแล้ว ตั้งอยู่ในอกนิฏฐภพ จักปรินิพพาน ท่านเหล่านี้ไม่ได้ถูกกล่าวถึงในที่นี้ ไม่ใช่เพียงเท่านี้ แม้ผู้ที่ท่องเที่ยวไปในหมู่มนุษย์เท่านั้น ๗ ครั้งแล้วบรรลุพระอรหัต แม้ผู้ที่บังเกิดในเทวโลกแล้วท่องเที่ยวไปในหมู่เทวดาเท่านั้นครั้งแล้วครั้งเล่า ๗ ครั้งแล้วบรรลุพระอรหัต แม้ท่านเหล่านี้ก็ไม่ได้ถูกกล่าวถึงในที่นี้ พึงทราบว่า ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงสัตตักขัตตุปรมะและโกลังโกละโดยอำนาจแห่งภพที่ระคนกัน และเอกพีชีโดยเป็นผู้บังเกิดในภพมนุษย์เท่านั้น ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น แต่ละท่านย่อมถึงความเป็น ๔ อย่างโดยนัยแห่งทุกขาปฏิปทาเป็นต้น โดยสัทธาธุระอย่างเดียว มีสัตตักขัตตุปรมะ ๔ โกลังโกละ ๔ เอกพีชี ๔ รวมเป็น ๑๒ ท่าน ถ้าสามารถให้บังเกิดได้ด้วยปัญญา แม้ผู้ที่ถึงความเป็นสัตตักขัตตุปรมะเป็นต้น โดยทำปัญญาให้เป็นธุระว่า 'เราจักทำโลกุตรธรรมให้บังเกิด' ก็มี ๑๒ ท่านโดยอำนาจแห่งปฏิปทาเช่นกัน พึงทราบว่า โสดาบัน ๒๔ ท่านเหล่านี้ ท่านกล่าวไว้ในที่นี้โดยอำนาจแห่งการเพ่งอัฏฐกะในที่นี้

34. Sakadāgāminiddese – paṭisandhivasena sakiṃ āgacchatīti sakadāgāmī. Sakidevāti ekavāraṃyeva. Imaṃ lokaṃ āgantvāti iminā pañcasu sakadāgāmīsu cattāro vajjetvā ekova gahito. Ekacco hi idha sakadāgāmiphalaṃ patvā idheva parinibbāyati, ekacco idha patvā devaloke parinibbāyati, ekacco devaloke patvā tattheva parinibbāyati, ekacco devaloke patvā idhūpapajjitvā parinibbāyati – ime cattāropi idha na gahitā. Yo pana idha patvā devaloke yāvatāyukaṃ vasitvā puna idhūpapajjitvā parinibbāyati – ayaṃ ekova idha gahitoti veditabbo. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā taṃ sabbaṃ heṭṭhā dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ lokuttarakusalaniddese vuttameva. Imassa pana sakadāgāmino ekabījinā saddhiṃ kiṃ nānākaraṇanti? Ekabījissa ekāva paṭisandhi, sakadāgāmissa dve paṭisandhiyo – idaṃ nesaṃ nānākaraṇanti.

34. ในนิเทศแห่งสกทาคามี – ชื่อว่าสกทาคามี เพราะมาสู่โลกนี้อีกครั้งหนึ่งโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ คำว่า สกิทา หมายถึง เพียงครั้งเดียวเท่านั้น ด้วยคำว่า 'มาสู่โลกนี้' นี้ ในบรรดาสกทาคามี ๕ ประเภท ท่านเว้นไว้ ๔ ประเภท รับเอาเพียงประเภทเดียว จริงอยู่ สกทาคามีบางท่าน บรรลุสกทาคามิผลในโลกนี้แล้ว ย่อมปรินิพพานในโลกนี้แหละ บางท่านบรรลุในโลกนี้แล้ว ย่อมปรินิพพานในเทวโลก บางท่านบรรลุในเทวโลกแล้ว ย่อมปรินิพพานในเทวโลกนั้นแหละ บางท่านบรรลุในเทวโลกแล้ว มาบังเกิดในโลกนี้แล้วจึงปรินิพพาน – ทั้ง ๔ ประเภทนี้ ท่านไม่ได้กล่าวถึงในที่นี้ แต่ท่านใดบรรลุในโลกนี้แล้ว ไปอยู่เทวโลกตลอดอายุขัย แล้วกลับมาบังเกิดในโลกนี้อีกจึงปรินิพพาน – พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงเพียงท่านผู้นี้ผู้เดียวในที่นี้ ส่วนข้อความที่พึงกล่าวในที่นี้ที่เหลือทั้งหมด ท่านกล่าวไว้แล้วในอรรถกถาธัมมสังคณี ในนิเทศแห่งโลกุตรกุศลข้างท้ายนั่นเทียว ก็อะไรคือความแตกต่างของพระสกทาคามีนี้กับพระเอกพีชี? พระเอกพีชีมีปฏิสนธิเพียงครั้งเดียว พระสกทาคามีมีปฏิสนธิสองครั้ง – นี้คือความแตกต่างของท่านเหล่านั้น

35. Anāgāminiddese – orambhāgiyānaṃ saṃyojanānanti oraṃ vuccati kāmadhātu. Yassa imāni pañca bandhanāni appahīnāni honti, so bhavagge nibbattopi gilitabaḷiso maccho viya dīghasuttakena pāde baddhakāko viya tehi bandhanehi ākaḍḍhiyamāno kāmadhātuyaṃyeva pavattatīti pañca bandhanāni orambhāgiyānīti vuccanti. Heṭṭhābhāgiyāni heṭṭhākoṭṭhāsikānīti attho. Parikkhayāti tesaṃ bandhanānaṃ parikkhayena. Opapātikoti upapātayoniko. Imināssa gabbhaseyyā paṭikkhittā. Tattha parinibbāyīti tattha suddhāvāsaloke parinibbāyitā. Anāvattidhammo tasmā lokāti paṭisandhiggahaṇavasena tasmā lokā idha anāvattanasabhāvo. Buddhadassanatheradassanadhammassavanānaṃ panatthāyassa āgamanaṃ anivāritaṃ. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evaṃvidho puggalo paṭisandhivasena puna anāgamanato anāgāmī nāma vuccati.

35. ในอนาคามินิทเทส – บทว่า โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ความว่า โอรัม เรียกว่า กามธาตุ สังโยชน์ ๕ ประการนี้ ผู้ใดยังละไม่ได้ ผู้นั้นแม้เกิดในภวัคคพรหม ก็ถูกเครื่องผูกเหล่านั้นดึงมาเป็นไปในกามธาตุเท่านั้น เหมือนปลาที่กลืนเบ็ด หรือเหมือนกาที่ถูกผูกเท้าด้วยเชือกยาว ฉะนั้น เครื่องผูก ๕ ประการจึงเรียกว่า โอรัมภาคิยะ อธิบายว่า เป็นส่วนเบื้องล่าง เป็นส่วนเบื้องต่ำ บทว่า ปริกฺขยา คือ เพราะความสิ้นไปแห่งเครื่องผูกเหล่านั้น บทว่า โอปปาติโก คือ ผู้เกิดในอุปปาติกโยนิ ด้วยบทนี้ เป็นอันปฏิเสธการนอนในครรภ์ของท่าน บทว่า ตตฺถ ปรินิพฺพายี คือ ผู้จะปรินิพพานในสุทธาวาสโลกนั้น บทว่า อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกา คือ มีสภาวะไม่กลับมาจากโลกนั้นมาสู่โลกนี้อีกโดยการถือปฏิสนธิ แต่การมาของท่านเพื่อเฝ้าพระพุทธเจ้า เพื่อพบพระเถระ และเพื่อฟังธรรม ไม่ได้ถูกห้ามไว้ บทว่า อยํ วุจฺจติ คือ บุคคลเช่นนี้ ชื่อว่า อนาคามี เพราะไม่กลับมาอีกโดยการปฏิสนธิ

36. Antarāparinibbāyiniddese – upapannaṃ vā samanantarāti upapannasamanantarā vā hutvā. Appattaṃ vā vemajjhaṃ āyuppamāṇanti āyuppamāṇaṃ vemajjhaṃ appattaṃ vā hutvā ariyamaggaṃ sañjanetīti attho. Vāsaddavikappato pana vemajjhaṃ pattantipi attho veditabbo. Evaṃ tayo antarāparinibbāyino siddhā honti. Upariṭṭhimānaṃ saṃyojanānanti upari pañcannaṃ uddhambhāgiyasaṃyojanānaṃ aṭṭhannaṃ vā kilesānaṃ. Pahānāyāti etesaṃ pajahanatthāya maggaṃ sañjaneti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo āyuvemajjhassa antarāyeva parinibbāyanato antarāparinibbāyīti vuccati.

36. ในอันตราปรินิพพายินิทเทส – บทว่า อุปปนฺนํ วา สมนนฺตรา คือ เกิดขึ้นแล้วในลำดับ หรือ บทว่า อปฺปตฺตํ วา เวมชฺฌํ อายุุปมาณํ อธิบายว่า ยังไม่ถึงกึ่งกลางแห่งประมาณอายุ แล้วยังอริยมรรคให้เกิด แต่เพราะวา ศัพท์ที่เป็นวิกัปปะ พึงทราบความว่า ถึงกึ่งกลางแล้วก็ได้ ด้วยเหตุนี้ อันตราปรินิพพายีจึงสำเร็จเป็น ๓ ประเภท บทว่า อุปริฏฺฐิมานํ สํโยชนานํ คือ แห่งสังโยชน์เบื้องบน ๕ อย่าง หรือแห่งกิเลส ๘ อย่าง บทว่า ปหานาย คือ ยังมรรคให้เกิดเพื่อประโยชน์แก่การละสังโยชน์เหล่านั้น บทว่า อยํ วุจฺจติ คือ บุคคลเช่นนี้ ชื่อว่า อันตราปรินิพพายี เพราะปรินิพพานในระหว่างแห่งกึ่งอายุนั้นเอง

37. Upahaccaparinibbāyiniddese – atikkamitvā vemajjhaṃ āyuppamāṇanti āyuppamāṇaṃ vemajjhaṃ atikkamitvā. Upahacca vā kālakiriyanti upagantvā kālakiriyaṃ. Āyukkhayassa āsanne ṭhatvāti attho. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo avihesu tāva kappasahassappamāṇassa āyuno pañcakappasatasaṅkhātaṃ vemajjhaṃ atikkamitvā chaṭṭhe vā kappasate sattamaṭṭhamanavamānaṃ vā aññatarasmiṃ dasameyeva vā kappasate ṭhatvā arahattaṃ patvā kilesaparinibbānena parinibbāyanato upahaccaparinibbāyīti vuccati.

37. ในอุปหัจจปรินิพพายินิทเทส – บทว่า อติกฺกมิตฺวา เวมชฺฌํ อายุุปมาณํ คือ ก้าวล่วงกึ่งกลางแห่งประมาณอายุไป บทว่า อุปหจฺจ วา กาลกิริยํ คือ เข้าไปใกล้ความตาย อธิบายว่า ดำรงอยู่ในที่ใกล้แห่งความสิ้นอายุ บทว่า อยํ วุจฺจติ คือ บุคคลเช่นนี้ ในอวิหาพรหม ก้าวล่วงกึ่งกลางแห่งอายุประมาณหนึ่งพันกัปป์ คือ ห้าร้อยกัปป์ไปแล้ว ดำรงอยู่ในกัปป์ที่หกร้อย หรือในกัปป์ที่เจ็ด แปด เก้า กัปป์ใดกัปป์หนึ่ง หรือในกัปป์ที่หนึ่งพันนั่นเทียว บรรลุพระอรหัตแล้วปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพาน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อุปหัจจปรินิพพายี

38. Asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyiniddesesu – asaṅkhārena appadukkhena adhimattapayogaṃ akatvāva kilesaparinibbānena parinibbānadhammoti asaṅkhāraparinibbāyī. Sasaṅkhārena dukkhena kasirena adhimattapayogaṃ katvāva kilesaparinibbānena parinibbāyanadhammoti sasaṅkhāraparinibbāyī.

38. ในอสังขารและสสังขารปรินิพพายินิทเทส – ผู้มีปกติปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพานโดยไม่ต้องใช้ความเพียรยิ่ง ด้วยอสสังขาร คือ ด้วยความลำบากน้อย ชื่อว่า อสังขารปรินิพพายี ผู้มีปกติปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพานโดยต้องใช้ความเพียรยิ่ง ด้วยสสังขาร คือ ด้วยความลำบาก ด้วยความยาก ชื่อว่า สสังขารปรินิพพายี

40. Uddhaṃsotaniddese – uddhaṃ vāhibhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotaṃ vāti uddhaṃsoto. Uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhamassa maggasotanti uddhaṃsoto. Akaniṭṭhaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmī. Avihā cuto atappaṃ gacchatītiādīsu avihe kappasahassaṃ vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā atappaṃ gacchati. Tatrāpi dve kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassaṃ gacchati. Tatrāpi cattāri kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassiṃ gacchati. Tatrāpi aṭṭha kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā akaniṭṭhaṃ gacchati. Tattha vasanto ariyamaggaṃ sañjanetīti attho.

40. ในอุทธังโสตนิทเทส – ชื่อว่า อุทธังโสโต เพราะมีกระแสคือตัณหา หรือกระแสคือวัฏฏะของท่านไปในเบื้องบน โดยมีสภาวะไหลไปในเบื้องบน หรือชื่อว่า อุทธังโสโต เพราะมีกระแสคือมรรคของท่านไปในเบื้องบน โดยเป็นสิ่งที่พึงได้เมื่อไปในเบื้องบน ผู้ไปสู่พรหมโลกชั้นอกนิฏฐะ ชื่อว่า อกนิฏฐคามี ในบทว่า อวิหา จุโต อตปฺปํ คจฺฉติ เป็นต้น (มีความว่า) จุติจากอวิหาพรหมแล้ว ไม่สามารถบรรลุพระอรหัตในขณะที่อยู่ในอวิหาพรหมพันกัปป์ได้ จึงไปสู่พรหมโลกชั้นอตัปปา แม้ในอตัปปาพรหมนั้น อยู่สองพันกัปป์ ไม่สามารถบรรลุพระอรหัตได้ จึงไปสู่พรหมโลกชั้นสุทัสสา แม้ในสุทัสสาพรหมนั้น อยู่สี่พันกัปป์ ไม่สามารถบรรลุพระอรหัตได้ จึงไปสู่พรหมโลกชั้นสุทัสสี แม้ในสุทัสสีพรหมนั้น อยู่แปดพันกัปป์ ไม่สามารถบรรลุพระอรหัตได้ จึงไปสู่พรหมโลกชั้นอกนิฏฐะ อธิบายว่า เมื่ออยู่ในอกนิฏฐพรหมนั้น จึงยังอริยมรรคให้เกิดขึ้น

Imesaṃ pana anāgāmīnaṃ pabhedajānanatthaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīcatukkaṃ veditabbaṃ. Tattha yo avihato paṭṭhāya cattāro devaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāyati ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo pana heṭṭhā tayo devaloke sodhetvā sudassīdevaloke ṭhatvā parinibbāyati – ayaṃ uddhaṃsoto, na akaniṭṭhagāmī nāma. Yo pana ito akaniṭṭhameva gantvā parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto, akaniṭṭhagāmī nāma. Yo pana heṭṭhā catūsu devalokesu tattha tattheva parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto, na akaniṭṭhagāmī nāmāti. Evamete aṭṭhacattālīsa anāgāmino honti.

แต่เพื่อทราบความแตกต่างของพระอนาคามีเหล่านี้ พึงทราบจตุกกะคือ อุทธังโสโต อกนิฏฐคามี ในบรรดาพระอนาคามีเหล่านั้น ผู้ใดชำระเทวโลก ๔ ชั้น เริ่มตั้งแต่อวิหาพรหม แล้วไปสู่พรหมโลกชั้นอกนิฏฐะแล้วปรินิพพาน ผู้นี้ชื่อว่า อุทธังโสโต อกนิฏฐคามี ส่วนผู้ใดชำระเทวโลกเบื้องต่ำ ๓ ชั้น แล้วดำรงอยู่ในสุทัสสีเทวโลกแล้วปรินิพพาน ผู้นี้ชื่อว่า อุทธังโสโต แต่ไม่ชื่อว่า อกนิฏฐคามี ส่วนผู้ใดจากโลกนี้ไปสู่พรหมโลกชั้นอกนิฏฐะเท่านั้นแล้วปรินิพพาน ผู้นี้ไม่ชื่อว่า อุทธังโสโต แต่ชื่อว่า อกนิฏฐคามี ส่วนผู้ใดปรินิพพานในเทวโลกเบื้องต่ำ ๔ ชั้น ในที่นั้นๆ นั่นเทียว ผู้นี้ไม่ชื่อว่า อุทธังโสโต และไม่ชื่อว่า อกนิฏฐคามี ด้วยประการฉะนี้ พระอนาคามีเหล่านี้จึงมี ๔๘ ประเภท

Kathaṃ? Avihe tāva tayo antarāparinibbāyino, eko upahaccaparinibbāyī, eko uddhaṃsoto te asaṅkhāraparinibbāyino pañca, sasaṅkhāraparinibbāyino pañcāti dasa honti. Tathā atappāsudassāsudassīsūti cattāro dasakā cattālīsaṃ. Akaniṭṭhe pana uddhaṃsoto natthi. Tayo pana antarāparinibbāyino, eko upahaccaparinibbāyī. Te asaṅkhāraparinibbāyino cattāro, sasaṅkhāraparinibbāyino cattāroti aṭṭha. Evaṃ aṭṭhacattālīsaṃ honti.

อย่างไร? คือ ในอวิหาพรหม มีอันตราปรินิพพายี ๓, อุปหัจจปรินิพพายี ๑, อุทธังโสโต ๑, ท่านเหล่านี้ที่เป็นอสังขารปรินิพพายีมี ๕, ที่เป็นสสังขารปรินิพพายีมี ๕ รวมเป็น ๑๐ ในอตัปปา สุทัสสา และสุทัสสีพรหมก็เช่นกัน ดังนั้น ๔ หมวดๆ ละ ๑๐ จึงเป็น ๔๐ แต่ในอกนิฏฐพรหม ไม่มีอุทธังโสโต แต่มีอันตราปรินิพพายี ๓, อุปหัจจปรินิพพายี ๑ ท่านเหล่านี้ที่เป็นอสังขารปรินิพพายีมี ๔, ที่เป็นสสังขารปรินิพพายีมี ๔ รวมเป็น ๘ ด้วยประการฉะนี้ จึงมี ๔๘ ประเภท

Te sabbepi papaṭikopamāya dīpitā – divasaṃ santattānampi hi ārakaṇṭakavipphalikanakhacchedanānaṃ ayomukhe haññamāne papaṭikā uppajjitvāva nibbāyati – evarūpo paṭhamo antarāparinibbāyī veditabbo. Kasmā? Uppannasamanantarāva kilesaparinibbānena parinibbāyanato. Tato mahantatare ayomukhe haññamāne papaṭikā ākāsaṃ ullaṅghitvā nibbāyati – evarūpo dutiyo antarāparinibbāyī daṭṭhabbo. Kasmā? Vemajjhaṃ appatvā parinibbāyanato. Tato mahantatare ayomukhe haññamāne papaṭikā ākāsaṃ ullaṅghitvā nivattamānā pathaviyaṃ anupahaccatalā hutvā parinibbāyati – evarūpo tatiyo antarāparinibbāyī daṭṭhabbo. Kasmā? Vemajjhaṃ patvā anupahacca parinibbāyanato. Tato mahantatare ayomukhe haññamāne papaṭikā ākāsaṃ ullaṅghitvā pathaviyaṃ patitvā upahaccatalā hutvā nibbāyati – evarūpo upahaccaparinibbāyī veditabbo. Kasmā? Kālakiriyaṃ upagantvā āyugatiṃ khepetvā parinibbāyanato. Tato mahantatare ayomukhe haññamāne papaṭikā paritte tiṇakaṭṭhe patitvā taṃ parittaṃ tiṇakaṭṭhaṃ jhāpetvā nibbāyati – evarūpo asaṅkhāraparinibbāyī veditabbo. Kasmā? Appayogena lahusāya gatiyā parinibbāyanato. Tato mahantatare ayomukhe haññamāne papaṭikā vipule tiṇakaṭṭhapuñje patitvā taṃ vipulaṃ tiṇakaṭṭhapuñjaṃ jhāpetvā nibbāyati – evarūpo sasaṅkhāraparinibbāyī veditabbo. Kasmā? Sappayogena alahusāya gatiyā parinibbāyanato. Aparā mahantesu tiṇakaṭṭhapuñjesu patati, tattha mahantesu tiṇakaṭṭhapuñjesu jhāyamānesu vītaccitaṅgāro vā jālā vā uppatitvā kammārasālaṃ jhāpetvā gāmanigamanagararaṭṭhaṃ jhāpetvā samuddantaṃ patvā nibbāyati – evarūpo uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī daṭṭhabbo. Kasmā? Anekabhavabījavipphāraṃ phussa phussa byantīkatvā parinibbāyanato. Yasmā pana ārakaṇṭakādibhedaṃ khuddakampi mahantampi ayokapālameva, tasmā sutte sabbavāresu ayokapālantveva vuttaṃ (a. ni. 7.55). Yathāha –

ท่านเหล่านั้นทั้งหมด พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วด้วยอุปมาด้วยสะเก็ดไฟ - คือว่า เมื่อเขาเอาค้อนตีเหล็กที่เผาไฟร้อนจัดตลอดวันอยู่ เช่น ปลายสว่าน สะเก็ดไม้ หรือมีดตัดเล็บ สะเก็ดไฟเกิดขึ้นแล้วก็ดับไปเลย - บุคคลเช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นอันตราปรินิพพายีประเภทที่หนึ่ง. เพราะเหตุไร? เพราะปรินิพพานด้วยการดับกิเลสทันทีที่เกิดขึ้น. เมื่อเขาตีเหล็กที่ใหญ่กว่านั้น สะเก็ดไฟลอยขึ้นไปในอากาศแล้วก็ดับไป - บุคคลเช่นนี้ พึงเห็นว่าเป็นอันตราปรินิพพายีประเภทที่สอง. เพราะเหตุไร? เพราะปรินิพพานโดยยังไม่ถึงท่ามกลาง. เมื่อเขาตีเหล็กที่ใหญ่กว่านั้นอีก สะเก็ดไฟลอยขึ้นไปในอากาศแล้วกลับตกลงมาปรินิพพานโดยยังไม่ทันกระทบพื้นดิน - บุคคลเช่นนี้ พึงเห็นว่าเป็นอันตราปรินิพพายีประเภทที่สาม. เพราะเหตุไร? เพราะถึงท่ามกลางแล้วปรินิพพานโดยยังไม่กระทบ. เมื่อเขาตีเหล็กที่ใหญ่กว่านั้นอีก สะเก็ดไฟลอยขึ้นไปในอากาศแล้วตกลงบนพื้นดิน กระทบพื้นแล้วจึงดับไป - บุคคลเช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นอุปหัจจปรินิพพายี. เพราะเหตุไร? เพราะทำกาละแล้ว สิ้นอายุขัยแล้วจึงปรินิพพาน. เมื่อเขาตีเหล็กที่ใหญ่กว่านั้นอีก สะเก็ดไฟตกลงบนกองหญ้าและไม้เล็กน้อย แล้วเผากองหญ้าและไม้เล็กน้อยนั้นแล้วก็ดับไป - บุคคลเช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นอสังขารปรินิพพายี. เพราะเหตุไร? เพราะปรินิพพานด้วยความเพียรไม่มาก ด้วยคติที่รวดเร็ว. เมื่อเขาตีเหล็กที่ใหญ่กว่านั้นอีก สะเก็ดไฟตกลงบนกองหญ้าและไม้ใหญ่ แล้วเผากองหญ้าและไม้ใหญ่นั้นแล้วก็ดับไป - บุคคลเช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นสสังขารปรินิพพายี. เพราะเหตุไร? เพราะปรินิพพานด้วยความเพียรมาก ด้วยคติที่ไม่รวดเร็ว. สะเก็ดไฟอีกชนิดหนึ่ง ตกลงบนกองหญ้าและไม้ใหญ่ๆ เมื่อกองหญ้าและไม้ใหญ่ๆ เหล่านั้นกำลังลุกไหม้อยู่ ถ่านไฟที่ลุกโชนหรือเปลวไฟก็พลุ่งขึ้นไปเผาโรงตีเหล็ก เผาหมู่บ้าน นิคม นคร และแว่นแคว้น แล้วไปถึงที่สุดคือมหาสมุทรจึงดับไป - บุคคลเช่นนี้ พึงเห็นว่าเป็นอุทธังโสโตอกนิฏฐคามี. เพราะเหตุไร? เพราะปรินิพพานโดยสัมผัสการแผ่ขยายแห่งพืชคือภพเป็นอันมากแล้วทำให้สิ้นไป. แต่เพราะว่า แม้สิ่งที่แตกต่างกันเช่นปลายสว่านเป็นต้น จะเล็กหรือใหญ่ ก็ล้วนเป็นแผ่นเหล็กทั้งสิ้น ฉะนั้น ในพระสูตรจึงตรัสไว้ว่า "แผ่นเหล็ก" ในทุกกรณี (อํ. สตฺตก. ๗.๕๕) ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – ‘no cassa, no ca me siyā, na bhavissati, na me bhavissati, yadatthi yaṃ bhūtaṃ, taṃ pajahāmī’’’ti upekkhaṃ paṭilabhati. So bhave na rajjati, sambhave na rajjati, atthuttari padaṃ santaṃ sammappaññāya passati. Tañca khvassa padaṃ na sabbena sabbaṃ sacchikataṃ hoti. Tassa na sabbena sabbaṃ mānānusayo pahīno hoti, na sabbena sabbaṃ bhavarāgānusayo pahīno hoti, na sabbena sabbaṃ avijjānusayo pahīno hoti. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā antarāparinibbāyī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā nibbāyeyya; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… antarāparinibbāyī hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ว่า ‘กรรมและวิบากอย่าได้มี, อย่าได้มีแก่เรา, จักไม่มี, จักไม่มีแก่เรา, สิ่งใดมีอยู่ สิ่งใดเป็นอยู่ เราจะละสิ่งนั้น’ ดังนี้แล้ว ย่อมได้อุเบกขา. เธอย่อมไม่กำหนัดในภพ ไม่กำหนัดในสมภพ ย่อมเห็นบทอันยิ่งซึ่งเป็นธรรมสงบด้วยปัญญาโดยชอบ. แต่บทนั้น เธอก็ยังมิได้ทำให้แจ้งโดยประการทั้งปวง. มานานุสัยของเธอยังละไม่ได้โดยสิ้นเชิง ภวราคานุสัยของเธอยังละไม่ได้โดยสิ้นเชิง อวิชชานุสัยของเธอยังละไม่ได้โดยสิ้นเชิง. เธอเป็นอันตราปรินิพพายี เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อเขาตีแผ่นเหล็กที่เผาไฟร้อนจัดตลอดวัน สะเก็ดไฟเกิดขึ้นแล้วก็ดับไป ฉันใด; ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ว่า ‘กรรมและวิบากอย่าได้มี...ฯลฯ...’ ย่อมเป็นอันตราปรินิพพายี.

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… antarāparinibbāyī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā nibbāyeyya; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… antarāparinibbāyī hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ว่า ‘กรรมและวิบากอย่าได้มี...ฯลฯ...’ ย่อมเป็นอันตราปรินิพพายี. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อเขาตีแผ่นเหล็กที่เผาไฟร้อนจัดตลอดวัน สะเก็ดไฟเกิดขึ้นแล้วลอยขึ้นไปแล้วก็ดับไป ฉันใด; ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ว่า ‘กรรมและวิบากอย่าได้มี...ฯลฯ...’ ย่อมเป็นอันตราปรินิพพายี.

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… antarāparinibbāyī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā anupahacca talaṃ nibbāyeyya; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… antarāparinibbāyī hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ว่า ‘กรรมและวิบากอย่าได้มี...ฯลฯ...’ ย่อมเป็นอันตราปรินิพพายี. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อเขาตีแผ่นเหล็กที่เผาไฟร้อนจัดตลอดวัน สะเก็ดไฟเกิดขึ้นแล้วลอยขึ้นไปแล้วดับไปโดยยังไม่ทันกระทบพื้น ฉันใด; ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ว่า ‘กรรมและวิบากอย่าได้มี...ฯลฯ...’ ย่อมเป็นอันตราปรินิพพายี.

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… upahaccaparinibbāyī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā upahacca talaṃ nibbāyeyya; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… upahaccaparinibbāyī hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ว่า ‘กรรมและวิบากอย่าได้มี...ฯลฯ...’ ย่อมเป็นอุปหัจจปรินิพพายี. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อเขาตีแผ่นเหล็กที่เผาไฟร้อนจัดตลอดวัน สะเก็ดไฟเกิดขึ้นแล้วลอยขึ้นไปแล้วกระทบพื้นจึงดับไป ฉันใด; ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ว่า ‘กรรมและวิบากอย่าได้มี...ฯลฯ...’ ย่อมเป็นอุปหัจจปรินิพพายี.

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… parikkhayā asaṅkhāraparinibbāyī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā paritte tiṇapuñje vā kaṭṭhapuñje vā nipateyya, sā tattha aggimpi janeyya, dhūmampi janeyya, aggimpi janetvā dhūmampi janetvā tameva parittaṃ tiṇapuñjaṃ vā kaṭṭhapuñjaṃ vā pariyādiyitvā anāhārā nibbāyeyya; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… parikkhayā asaṅkhāraparinibbāyī hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ว่า ‘กรรมและวิบากอย่าได้มี...ฯลฯ...’ เพราะสังโยชน์สิ้นไป ย่อมเป็นอสังขารปรินิพพายี. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อเขาตีแผ่นเหล็กที่เผาไฟร้อนจัดตลอดวัน สะเก็ดไฟเกิดขึ้นแล้วลอยขึ้นไปตกลงบนกองหญ้าหรือกองไม้เล็กน้อย, สะเก็ดไฟนั้นพึงทำใ้ห้เกิดไฟและเกิดควันขึ้นที่กองหญ้าหรือกองไม้นั้น, ครั้นทำให้เกิดไฟและเกิดควันแล้ว เผาผลาญกองหญ้าหรือกองไม้เล็กน้อยนั้นจนหมดสิ้นแล้ว ก็ดับไปเพราะไม่มีเชื้อ ฉันใด; ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ว่า ‘กรรมและวิบากอย่าได้มี...ฯลฯ...’ เพราะสังโยชน์สิ้นไป ย่อมเป็นอสังขารปรินิพพายี.

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… sasaṅkhāraparinibbāyī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā vipule tiṇapuñje vā kaṭṭhapuñje vā nipateyya, sā tattha aggimpi janeyya…pe… tameva vipulaṃ tiṇapuñjaṃ vā kaṭṭhapuñjaṃ vā pariyādiyitvā anāhārā nibbāyeyya; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… sasaṅkhāraparinibbāyī hoti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ คือ...ฯลฯ... เป็นผู้ปรินิพพานด้วยต้องใช้ความเพียร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อช่างเหล็กตีแผ่นเหล็กที่ร้อนจัดตลอดวัน สะเก็ดไฟเกิดขึ้นแล้วกระเด็นขึ้นไป ตกลงบนกองหญ้าหรือกองไม้ใหญ่ สะเก็ดไฟนั้นพึงให้เกิดไฟขึ้นในที่นั้นได้...ฯลฯ... ไฟนั้นเผากองหญ้าหรือกองไม้ใหญ่นั้นให้หมดสิ้นไปแล้ว เพราะไม่มีเชื้อจึงดับไป ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ คือ...ฯลฯ... เป็นผู้ปรินิพพานด้วยต้องใช้ความเพียร

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… parikkhayā uddhaṃsoto hoti akaniṭṭhagāmī. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā mahante tiṇapuñje vā kaṭṭhapuñje vā nipateyya, sā tattha aggimpi janeyya…pe… tameva mahantaṃ tiṇapuñjaṃ vā kaṭṭhapuñjaṃ vā pariyādiyitvā gacchampi daheyya, dāyampi daheyya, gacchampi dahitvā dāyampi dahitvā haritantaṃ vā pathantaṃ vā selantaṃ vā udakantaṃ vā ramaṇīyaṃ vā bhūmibhāgaṃ āgamma anāhārā nibbāyeyya; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… parikkhayā uddhaṃsoto hoti akaniṭṭhagāmī’’ti (a. ni. 7.55).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ คือ...ฯลฯ... เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป จึงเป็นอุทธังโสโตอกนิฏฐคามี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อช่างเหล็กตีแผ่นเหล็กที่ร้อนจัดตลอดวัน สะเก็ดไฟเกิดขึ้นแล้วกระเด็นขึ้นไป ตกลงบนกองหญ้าหรือกองไม้ใหญ่ สะเก็ดไฟนั้นพึงให้เกิดไฟขึ้นในที่นั้นได้...ฯลฯ... ไฟนั้นเผากองหญ้าหรือกองไม้ใหญ่นั้นให้หมดสิ้นไปแล้ว พึงไหม้พุ่มไม้บ้าง ป่าไม้บ้าง ครั้นไหม้พุ่มไม้และป่าไม้แล้ว ไปจนถึงที่สุดเขตหญ้าเขียว หรือที่สุดถนน หรือที่สุดแผ่นหิน หรือที่สุดน้ำ หรือภูมิภาคอันน่ารื่นรมย์แล้ว เพราะไม่มีเชื้อจึงดับไป ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ คือ...ฯลฯ... เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป จึงเป็นอุทธังโสโตอกนิฏฐคามี

41-44. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannādiniddesā uttānatthāva. Ayaṃ vuccati puggalo arahāti ettha pana dvādasa arahanto veditabbā. Kathaṃ? Tayo hi vimokkhā – suññato, animitto, appaṇihitoti. Tattha suññatavimokkhena vimuttakhīṇāsavo paṭipadāvasena catubbidho hoti; tathā animittaappaṇihitavimokkhehīti – evaṃ dvādasa arahanto veditabbā. Iti ime dvādasa arahanto viya dvādaseva sakadāgāmino, catuvīsati sotāpannā, aṭṭhacattālīsa anāgāminoti ettakā puggalā ito muccitvā bahiddhā nuppajjanti, imasmiññeva sabbaññubuddhasāsane uppajjantīti.

๔๑-๔๔. นิเทศว่าด้วยบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลเป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น แต่ในคำว่า ‘บุคคลนี้เรียกว่าพระอรหันต์’ นี้ พึงทราบพระอรหันต์ ๑๒ จำพวก อย่างไร? คือ วิโมกข์มี ๓ อย่าง ได้แก่ สุญญตวิโมกข์ อนิมิตตวิโมกข์ อัปปณิหิตวิโมกข์ ในวิโมกข์ ๓ อย่างนั้น พระขีณาสพผู้หลุดพ้นด้วยสุญญตวิโมกข์ จำแนกโดยปฏิปทาเป็น ๔ อย่าง แม้ผู้หลุดพ้นด้วยอนิมิตตวิโมกข์และอัปปณิหิตวิโมกข์ก็ฉันนั้น พึงทราบพระอรหันต์ ๑๒ จำพวก ด้วยประการฉะนี้ เหมือนอย่างพระอรหันต์ ๑๒ จำพวกนี้ พระสกทาคามีก็มี ๑๒ จำพวก พระโสดาบันมี ๒๔ จำพวก พระอนาคามีมี ๔๘ จำพวก บุคคลจำนวนเท่านี้ หลุดพ้นไปจากศาสนานี้แล้ว ย่อมไม่เกิดในภายนอก ย่อมเกิดขึ้นในพระสัพพัญญูพุทธศาสนานี้เท่านั้น

Ekakaniddesavaṇṇanā.

วรรณนาเอกกนิเทศ

2. Dukaniddesavaṇṇanā

2. วรรณนาทุกนิเทศ

45. Dukaniddese kodhanoti kujjhanasīlo mahākodho. Evaṃ puggalaṃ pucchitvāpi dhammena puggalaṃ dassetuṃ tattha katamo kodhotiādimāha. Upanāhīniddesādīsupi eseva nayo. Kodho kujjhanātiādīni heṭṭhā vuttatthāneva. Tathā upanāhīniddesādīsu pubbakālaṃ kodhotiādīni. Ayaṃ kodho appahīnoti ayaṃ ettako kodho vikkhambhanappahānena vā tadaṅgappahānena vā samucchedappahānena vā appahīno. Parato upanāhādīsupi eseva nayo.

45. ในทุกนิเทศ บทว่า โกธโน ความว่า ผู้มีปกติโกรธ คือมักโกรธ แม้เมื่อถามถึงบุคคลอย่างนี้แล้ว เพื่อจะแสดงบุคคลโดยสภาวธรรม จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า บรรดาธรรมเหล่านั้น โกธะเป็นไฉน แม้ในอุปนาหินิเทศเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ บทว่า โกโธ กุชฺฌนา เป็นต้น มีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว แม้ในอุปนาหินิเทศเป็นต้น ก็มีคำว่า ปุพฺพกาลํ โกโธ เป็นต้น ฉันนั้น บทว่า อยํ โกโธ อปฺปหีโน ความว่า โกธะประมาณเท่านี้ ยังละไม่ได้ด้วยวิกขัมภนปหาน หรือด้วยตทังคปหาน หรือด้วยสมุจเฉทปหาน ในอุปนาหะเป็นต้นถัดไป ก็นัยนี้แหละ

53. Ahirikaniddesādīsu – iminā ahirikenāti iminā evaṃpakārena ahirikadhammena samannāgato. Iminā anottappenātiādīsupi eseva nayo.

53. ในอหิริกนิเทศเป็นต้น บทว่า อิมินา อหิริเกน ความว่า ผู้ประกอบด้วยธรรมคืออหิริกะชนิดนี้ แม้ในบทว่า อิมินา อโนตฺตปฺเปน เป็นต้น ก็นัยนี้แหละ

63. Ajjhattasaṃyojanoti ajjhattabandhano. Bahiddhāsaṃyojanoti bahiddhābandhano. Te ubhopi vacchakasālūpamāya dīpetabbā. Vacchakasālāya hi anto baddho antoyeva sayitavacchako viya idhaṭṭhakasotāpannasakadāgāmino. Tesañhi bandhanampi idheva, sayampi idheva. Anto baddho pana bahi sayitavacchako viya rūpārūpabhave sotāpannasakadāgāmino. Tesañhi bandhanameva idha, sayaṃ pana brahmaloke ṭhitā. Bahi baddho bahi sayitavacchako viya rūpārūpabhave anāgāmī. Tassa hi bandhanampi bahiddhā, sayampi bahiddhāva. Bahi baddho pana antosayitavacchako viya idhaṭṭhakaanāgāmī. Tassa hi bandhanaṃ rūpārūpabhavesu, sayaṃ pana idha ṭhito.

63. บทว่า อชฺฌตฺตสํโยชโน คือ ผู้มีเครื่องผูกในภายใน บทว่า พหิทฺธาสํโยชโน คือ ผู้มีเครื่องผูกในภายนอก บุคคลทั้งสองนั้น พึงแสดงให้ชัดเจนด้วยอุปมาด้วยโรงลูกโค จริงอยู่ พระโสดาบันและพระสกทาคามีผู้ตั้งอยู่ในศาสนานี้ เปรียบเหมือนลูกโคที่ถูกผูกไว้ในภายในและนอนอยู่ในภายในนั่นเอง เพราะเครื่องผูกของท่านเหล่านั้นก็อยู่ในศาสนานี้ ตัวท่านเองก็อยู่ในศาสนานี้ ส่วนพระโสดาบันและพระสกทาคามีในรูปภพและอรูปภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ถูกผูกไว้ในภายในแต่นอนอยู่ภายนอก เพราะเครื่องผูกของท่านเหล่านั้นอยู่ในศาสนานี้เท่านั้น แต่ตัวท่านเองตั้งอยู่ในพรหมโลก พระอนาคามีในรูปภพและอรูปภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ถูกผูกไว้ภายนอกและนอนอยู่ภายนอก เพราะเครื่องผูกของท่านก็อยู่ภายนอก ตัวท่านเองก็อยู่ภายนอก ส่วนพระอนาคามีผู้ตั้งอยู่ในศาสนานี้ เปรียบเหมือนลูกโคที่ถูกผูกไว้ภายนอกแต่นอนอยู่ภายใน เพราะเครื่องผูกของท่านอยู่ในรูปภพและอรูปภพ แต่ตัวท่านเองตั้งอยู่ในศาสนานี้

65. Akkodhananiddesādīsu – pahīnoti vikkhambhanappahānena vā, tadaṅgappahānena vā, samucchedappahānena vā pahīno.

65. ในอักโกธนนิเทศเป็นต้น บทว่า ปหีโน ความว่า ละได้แล้วด้วยวิกขัมภนปหาน หรือด้วยตทังคปหาน หรือด้วยสมุจเฉทปหาน

83. Dullabhaniddese – dullabhāti na sulabhā. Pubbakārīti paṭhamameva kārako. Katavedīti kataṃ vedeti, viditaṃ pākaṭaṃ karoti. Te agāriyānagāriyehi dīpetabbā. Agāriyesu hi mātāpitaro pubbakārino nāma. Puttadhītaro pana mātāpitaro paṭijaggantā abhivādanādīni tesaṃ kurumānā katavedino nāma. Anagāriyesu ācariyupajjhāyā pubbakārino nāma. Antevāsikasaddhivihārikā ācariyupajjhāye paṭijaggantā abhivādanādīni tesaṃ kurumānā katavedino nāma. Tesaṃ āvibhāvatthāya upajjhāyaposakasoṇattherādīnaṃ vatthūni kathetabbāni.

83. ในทุลลภนิเทศ บทว่า ทุลฺลภา คือ หาได้ไม่ง่าย บทว่า ปุพฺพการี คือ ผู้ทำก่อนทีเดียว บทว่า กตเวที คือ ผู้ประกาศอุปการะที่ท่านทำแล้วให้ปรากฏ บุคคลทั้งสองนั้น พึงแสดงให้ชัดเจนโดยคฤหัสถ์และบรรพชิต จริงอยู่ ในหมู่คฤหัสถ์ มารดาบิดาชื่อว่าบุพพการี ส่วนบุตรธิดาผู้อุปัฏฐากมารดาบิดา กระทำการอภิวาทเป็นต้นแก่ท่านเหล่านั้น ชื่อว่ากตเวที ในหมู่บรรพชิต อาจารย์และอุปัชฌาย์ชื่อว่าบุพพการี อันเตวาสิกและสัทธิวิหาริกผู้อุปัฏฐากอาจารย์และอุปัชฌาย์ กระทำการอภิวาทเป็นต้นแก่ท่านเหล่านั้น ชื่อว่ากตเวที เพื่อแสดงให้ปรากฏซึ่งบุคคลเหล่านั้น พึงกล่าวเรื่องราวของพระโสณเถระผู้เลี้ยงดูอุปัชฌาย์เป็นต้น

Aparo nayo – parena akateyeva upakāre attani kataṃ upakāraṃ anapekkhitvā kārako pubbakārī, seyyathāpi mātāpitaro ceva ācariyupajjhāyā ca. So dullabho; sattānaṃ taṇhābhibhūtattā. Parena katassa upakārassa anurūpappavattiṃ attani kataṃ upakāraṃ upakārato jānanto, vediyanto, kataññukatavedī. Seyyathāpi mātāpituācariyupajjhāyesu sammā paṭipanno. Sopi dullabho; sattānaṃ avijjābhibhūtattā.

อีกนัยหนึ่ง ผู้ทำอุปการะโดยไม่หวังอุปการะที่ตนทำแล้วตอบแทน ทั้งที่ผู้อื่นยังไม่ได้ทำอุปการะแก่ตน ชื่อว่าบุพพการี เปรียบเหมือนมารดาบิดาและอาจารย์อุปัชฌาย์ บุคคลนั้นหาได้ยาก เพราะสัตว์ทั้งหลายถูกตัณหาครอบงำ ผู้รู้ ผู้เข้าใจอุปการะที่ผู้อื่นทำแล้วแก่ตนว่าเป็นอุปการะ มีความประพฤติสมควรแก่อุปการะที่ผู้อื่นทำแล้ว ชื่อว่ากตัญญูกตเวที เปรียบเหมือนผู้ปฏิบัติดีในมารดาบิดาอาจารย์และอุปัชฌาย์ แม้บุคคลนั้นก็หาได้ยาก เพราะสัตว์ทั้งหลายถูกอวิชชาครอบงำ

Apica – akāraṇavacchalo pubbakārī, sakāraṇavacchalo kataññukatavedī. ‘Karissati me’ti evamādikāraṇanirapekkhakiriyo pubbakārī. ‘Karissati me’ti evamādikāraṇasāpekkhakiriyo kataññukatavedī. Tamojotiparāyaṇo pubbakārī, jotijotiparāyaṇo kataññukatavedī. Desetā pubbakārī, paṭipajjitā kataññukatavedī. Sadevake loke arahaṃ sammāsambuddho pubbakārī, ariyasāvako kataññukatavedīti. Dukanipātaṭṭhakathāyaṃ (a. ni. aṭṭha. 2.2.120) pana – ‘‘‘pubbakārī’ti paṭhamaṃ upakārassa kārako, ‘kataññukatavedī’ti tena kataṃ ñatvā pacchā kārako. Tesu pubbakārī iṇaṃ demīti saññaṃ karoti, pacchākārako ‘iṇaṃ jīrāpemī’ti saññaṃ karotī’’ti ettakameva vuttaṃ.

อนึ่ง บุคคลผู้ทำอุปการะก่อน เป็นผู้รักใคร่โดยไม่มีเหตุผล บุคคลผู้รู้อุปการะที่เขาทำแล้วและตอบแทน เป็นผู้รักใคร่โดยมีเหตุผล บุคคลผู้ทำอุปการะก่อน เป็นผู้ทำโดยไม่หวังเหตุว่า ‘เขาจักทำตอบแทนแก่เรา’ เป็นต้น บุคคลผู้รู้อุปการะที่เขาทำแล้วและตอบแทน เป็นผู้ทำโดยหวังเหตุว่า ‘เขาจักทำตอบแทนแก่เรา’ เป็นต้น บุคคลผู้ทำอุปการะก่อน เป็นผู้มีมืดเป็นเบื้องหน้า มีสว่างเป็นที่ไป บุคคลผู้รู้อุปการะที่เขาทำแล้วและตอบแทน เป็นผู้มีสว่างเป็นเบื้องหน้า มีสว่างเป็นที่ไป ผู้แสดงธรรม เป็นผู้ทำอุปการะก่อน ผู้ปฏิบัติธรรม เป็นผู้รู้อุปการะที่เขาทำแล้วและตอบแทน ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นผู้ทำอุปการะก่อน พระอริยสาวกเป็นผู้รู้อุปการะที่เขาทำแล้วและตอบแทน ส่วนในอรรถกถาทุกนิบาต (อํ. อฏฺฐ. ๒.๒.๑๒๐) กล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า “‘ปุพฺพการี’ คือ ผู้ทำอุปการะก่อน, ‘กตญฺญูกตเวที’ คือ ผู้รู้คุณที่ท่านทำแล้วจึงทำตอบแทนภายหลัง ในบุคคลทั้งสองนั้น ผู้ทำอุปการะก่อนย่อมมีความสำคัญว่า ‘เราให้ยืมหนี้’ ผู้ทำตอบแทนภายหลังย่อมมีความสำคัญว่า ‘เราใช้หนี้ให้หมดสิ้นไป’”

84. Duttappayaniddese – duttappayāti atappayā, na sakkā kenaci tappetuṃ. Yo hi upaṭṭhākakulaṃ vā ñātikulaṃ vā nissāya vasamāno cīvare jiṇṇe tehi dinnaṃ cīvaraṃ nikkhipati, na paribhuñjati. Punappunaṃ dinnampi gahetvā nikkhipateva. Yo ca teneva nayena laddhaṃ laddhaṃ vissajjeti parassa deti. Punappunaṃ laddhampi tatheva karoti. Ime dve puggalā sakaṭehipi paccaye upanentena tappetuṃ na sakkāti duttappayā nāma.

84. ในคำอธิบายบุคคลผู้เลี้ยงยาก – คำว่า ทุตฺตปฺปยา (ผู้เลี้ยงยาก) คือ ผู้ที่บำรุงได้ยาก, ใครๆ ไม่สามารถทำให้ยินดีได้ จริงอยู่ ภิกษุใดอาศัยตระกูลอุปัฏฐากหรือตระกูลญาติอยู่ เมื่อจีวรเก่าแล้ว ได้จีวรที่พวกเขาถวาย ก็เก็บไว้ ไม่ใช้สอย แม้เมื่อเขาถวายบ่อยๆ ก็รับมาเก็บไว้เหมือนเดิม และภิกษุใดได้สิ่งใดๆ มาแล้ว ก็สละให้แก่ผู้อื่นโดยนัยเดียวกันนั้น แม้ได้มาบ่อยๆ ก็ทำเช่นนั้นเหมือนเดิม บุคคล ๒ จำพวกนี้ แม้มีผู้นำปัจจัยมาให้ด้วยเกวียนทั้งหลาย ก็ไม่สามารถทำให้ยินดีได้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ทุตฺตปฺปยา (ผู้เลี้ยงยาก)

85. Sutappayaniddese – na vissajjetīti attano akatvā parassa na deti. Atireke pana sati na nikkhipati parassa deti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo pana bhikkhu upaṭṭhākakulā vā ñātikulā vā jiṇṇacīvaro sāṭakaṃ labhitvā cīvaraṃ katvā paribhuñjati, na nikkhipati; aggaḷaṃ datvā pārupantopi puna diyyamāne sahasā na paṭiggaṇhāti. Yo ca laddhaṃ laddhaṃ attanā paribhuñjati, paresaṃ na deti. Ime dvepi sukhena sakkā tappetunti sutappayā nāmāti.

85. ในคำอธิบายบุคคลผู้เลี้ยงง่าย – คำว่า ไม่สละให้ หมายความว่า ไม่ทำเพื่อตนแล้วให้แก่ผู้อื่น แต่เมื่อมีของเหลือเฟือ ก็ไม่เก็บไว้ ย่อมให้แก่ผู้อื่น ความหมายที่กล่าวไว้คือ – ส่วนภิกษุใดมีจีวรเก่า ได้ผ้าสาฎกจากตระกูลอุปัฏฐากหรือตระกูลญาติแล้ว ทำเป็นจีวรใช้สอย ไม่เก็บไว้ แม้จะนุ่งห่มอย่างมีลิ่มสลัก (ปะชุน) อยู่ เมื่อมีผู้ถวายอีก ก็ไม่รับโดยพลัน และภิกษุใดได้สิ่งใดๆ มา ก็ใช้สอยเอง ไม่ให้แก่ผู้อื่น แม้บุคคลทั้ง ๒ จำพวกนี้ ก็สามารถทำให้ยินดีได้โดยง่าย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สุตปฺปยา (ผู้เลี้ยงง่าย)

86. Āsavāti kilesā. Na kukkuccāyitabbaṃ kukkuccāyatīti na kukkuccāyitabbayuttakaṃ kukkuccāyati. Sūkaramaṃsaṃ labhitvā acchamaṃsanti kukkuccāyati, migamaṃsaṃ, labhitvā dīpimaṃsanti kukkuccāyati. Kāle santeyeva ‘kālo natthī’ti, appavāretvāva ‘pavāritosmī’ti, patte rajasmiṃ apatiteyeva ‘patita’nti, attānaṃ uddissa macchamaṃse akateyeva ‘maṃ uddissa kata’nti kukkuccāyati. Kukkuccāyitabbaṃ na kukkuccāyatīti kukkuccāyitabbayuttakaṃ na kukkuccāyati. Acchamaṃsaṃ labhitvā sūkaramaṃsanti na kukkuccāyati…pe… attānaṃ uddissa macchamaṃse kate ‘maṃ uddissa kata’nti na kukkuccāyati. Aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ pana – ‘‘‘na kukkuccāyitabba’nti saṅghabhogassa apaṭṭhapanaṃ avicāraṇaṃ na kukkuccāyitabbaṃ nāma, taṃ kukkuccāyati. ‘Kukkuccāyitabba’nti tasseva paṭṭhapanaṃ vicāraṇaṃ, taṃ na kukkuccāyatī’’ti ettakameva vuttaṃ. Imesanti imesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ subhūmiyaṃ tiṇalatādīni viya rattimpi divāpi āsavā vaḍḍhantiyeva. Sukkapakkhe kappiyamaṃsaṃ labhitvā kappiyamaṃsantveva gaṇhanto na kukkuccāyitabbaṃ na kukkuccāyati nāmāti iminā nayena attho veditabbo.

86. คำว่า อาสวา ได้แก่ กิเลสทั้งหลาย คำว่า รังเกียจในสิ่งที่ไม่ควรรังเกียจ หมายความว่า ย่อมรังเกียจในสิ่งที่ไม่สมควรจะรังเกียจ (เช่น) ได้เนื้อสุกรแล้วรังเกียจว่าเป็นเนื้อหมี, ได้เนื้อกวางแล้วรังเกียจว่าเป็นเนื้อเสือดาว เมื่อยังอยู่ในกาล (เวลาฉัน) ก็รังเกียจว่า ‘ไม่ใช่กาล’, เมื่อเขายังไม่ปวารณา ก็รังเกียจว่า ‘เราได้รับการปวารณาแล้ว’, เมื่อผงยังไม่ตกลงในบาตร ก็รังเกียจว่า ‘ตกลงแล้ว’, เมื่อปลาและเนื้อที่เขาไม่ได้ทำเจาะจงตน ก็รังเกียจว่า ‘เขาทำเจาะจงเรา’ คำว่า ไม่รังเกียจในสิ่งที่ควรรังเกียจ หมายความว่า ย่อมไม่รังเกียจในสิ่งที่สมควรจะรังเกียจ (เช่น) ได้เนื้อหมีแล้วไม่รังเกียจว่าเป็นเนื้อสุกร...ฯลฯ...เมื่อปลาและเนื้อที่เขาทำเจาะจงตน ก็ไม่รังเกียจว่า ‘เขาทำเจาะจงเรา’ ส่วนในอังคุตตรอรรถกถา กล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า “‘สิ่งที่ไม่ควรรังเกียจ’ คือ การไม่จัดตั้ง การไม่พิจารณาสิ่งของที่เป็นของสงฆ์ ชื่อว่าสิ่งที่ไม่ควรรังเกียจ, แต่เขากลับรังเกียจสิ่งนั้น ‘สิ่งที่ควรรังเกียจ’ คือ การจัดตั้ง การพิจารณาสิ่งของนั้นนั่นเอง, แต่เขาไม่รังเกียจสิ่งนั้น” คำว่า อิเมสํ หมายความว่า อาสวะทั้งหลายของบุคคล ๒ จำพวกนี้ ย่อมเจริญขึ้นทั้งกลางคืนและกลางวัน เหมือนหญ้าและเถาวัลย์ในพื้นที่ดี พึงทราบความหมายโดยนัยนี้ว่า ในปักษ์สว่าง (ข้างขึ้น) ได้เนื้อที่สมควรแล้วรับมาโดยความเป็นเนื้อที่สมควรนั่นแหละ ชื่อว่า ไม่รังเกียจในสิ่งที่ไม่ควรรังเกียจ

88. Hīnādhimuttoti hīnajjhāsayo. Dussīloti nissīlo. Pāpadhammoti lāmakadhammo.

88. คำว่า หีนาธิมุตฺโต คือ ผู้มีอัธยาศัยเลวทราม คำว่า ทุสฺสีโล คือ ผู้ไม่มีศีล คำว่า ปาปธมฺโม คือ ผู้มีธรรมอันเลวทราม

89. Paṇītādhimuttoti paṇītajjhāsayo. Kalyāṇadhammoti bhaddakadhammo, sucidhammo, sundaradhammo.

89. คำว่า ปณีตาธิมุตฺโต คือ ผู้มีอัธยาศัยประณีต คำว่า กลฺยาณธมฺโม คือ ผู้มีธรรมอันดีงาม, ผู้มีธรรมอันสะอาด, ผู้มีธรรมอันสวยงาม

90. Tittoti suhito pariyosito. Tappetāti aññesampi tittikaro. Paccekasambuddhā ye ca tathāgatasāvakāti ettha paccekabuddhā navahi lokuttaradhammehi sayaṃ tittā paripuṇṇā. Aññe pana tappetuṃ na sakkonti. Tesañhi dhammakathāya abhisamayo na hoti. Sāvakānaṃ pana dhammakathāya aparimāṇānampi devamanussānaṃ abhisamayo hoti. Evaṃ santepi yasmā pana te dhammaṃ desentā na attano vacanaṃ katvā kathenti, buddhānaṃ vacanaṃ katvā kathenti. Sotuṃ nisinnaparisāpi ‘ayaṃ bhikkhu na attanā paṭividdhadhammaṃ katheti, buddhehi paṭividdhadhammaṃ kathetī’ti cittīkāraṃ karoti. Iti so cittīkāro buddhānaṃyeva hoti. Evaṃ tattha sammāsambuddhova tappetā nāma. Yathā hi ‘asukassa nāma idañcidañca dethā’ti raññā āṇattā kiñcāpi ānetvā denti, atha kho rājāva tattha dāyako. Yehipi laddhaṃ hoti, te ‘raññā amhākaṃ ṭhānantaraṃ dinnaṃ, issariyavibhavo dinno’tveva gaṇhanti, na rājapurisehīti. Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

90. คำว่า ติตฺโต คือ ผู้อิ่มแล้ว ผู้ถึงที่สุดแล้ว คำว่า ตปฺเปตา คือ ผู้ทำผู้อื่นให้อิ่มด้วย ในคำว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าและพระตถาคตสาวกทั้งหลายนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นผู้อิ่มแล้ว บริบูรณ์แล้วด้วยพระองค์เองด้วยโลกุตรธรรม ๙ ประการ แต่ไม่สามารถทำให้ผู้อื่นอิ่มได้ เพราะว่า การตรัสรู้ธรรมย่อมไม่มีด้วยธรรมกถาของท่านเหล่านั้น ส่วนด้วยธรรมกถาของพระสาวกทั้งหลาย การตรัสรู้ธรรมย่อมมีแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายแม้ประมาณมิได้ แม้เป็นเช่นนั้น แต่เพราะเหตุที่ท่านเหล่านั้นเมื่อแสดงธรรม ย่อมไม่ทำคำของตนมากล่าว แต่ทำคำของพระพุทธเจ้าทั้งหลายมากล่าว แม้บริษัทที่นั่งฟังอยู่ก็ทำความเคารพว่า ‘ภิกษุนี้ไม่ได้กล่าวธรรมที่ตนแทงตลอดแล้วเอง แต่กล่าวธรรมที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงแทงตลอดแล้ว’ ดังนั้น ความเคารพนั้นย่อมมีแด่พระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเท่านั้นจึงชื่อว่าเป็นผู้ทำให้อิ่มในธรรมนั้น เปรียบเหมือนว่า แม้ข้าราชบุรุษอันพระราชาทรงบัญชาว่า ‘พวกท่านจงให้สิ่งของชื่อนี้และชื่อนี้แก่คนชื่อโน้น’ แล้วนำไปให้ แต่พระราชานั่นแหละเป็นผู้ให้ในที่นั้น แม้ชนทั้งหลายผู้ได้รับแล้ว ก็ย่อมถือเอาว่า ‘พระราชาได้ประทานตำแหน่งแก่พวกเรา, ได้ประทานความเป็นใหญ่และสมบัติ’ ดังนี้เท่านั้น, หาได้ถือว่าข้าราชบุรุษให้ไม่ พึงทราบความสมบูรณ์นี้ด้วยประการฉะนี้ ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง

Dukaniddesavaṇṇanā.

อรรถกถาอธิบายทุกนิทเทส

3. Tikaniddesavaṇṇanā

3. อรรถกถาอธิบายติกนิทเทส

91. Tikaniddese – dussīloti nissīlo. Pāpadhammoti lāmakadhammo. Sīlavipattiyā vā dussīlo, diṭṭhivipattiyā pāpadhammo. Kāyavacīsaṃvarabhedena dussīlo, sesasaṃvarabhedena pāpadhammo. Asuddhapayogatāya dussīlo, asuddhāsayatāya pāpadhammo. Kusalasīlavirahena dussīlo; akusalasīlasamannāgamena pāpadhammo. Asucīti asucīhi kāyakammādīhi samannāgato. Saṅkassarasamācāroti saṅkāya parehi saritabbasamācāro. Kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘idaṃ iminā kataṃ bhavissatī’ti evaṃ parehi āsaṅkanīyasamācāro, attanoyeva vā saṅkāya saritabbasamācāro – sāsaṅkasamācāroti attho. Tassa hi divāṭṭhānādīsu sannipatitvā kiñcideva mantayante bhikkhū disvā ‘ime ekato hutvā mantenti, kacci nu kho mayā katakammaṃ jānitvā mantentī’ti evaṃ sāsaṅkasamācāro hoti.

91. ในติกนิทเทส - บทว่า ทุสฺสีโล ได้แก่ ไม่มีศีล. บทว่า ปาปธมฺโม ได้แก่ มีธรรมอันเลวทราม. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ทุสฺสีโล เพราะมีความวิบัติแห่งศีล, ชื่อว่า ปาปธมฺโม เพราะมีความวิบัติแห่งทิฏฐิ. ชื่อว่า ทุสฺสีโล เพราะทำลายความสำรวมทางกายและวาจา, ชื่อว่า ปาปธมฺโม เพราะทำลายความสำรวมที่เหลือ. ชื่อว่า ทุสฺสีโล เพราะมีความพยายามไม่บริสุทธิ์, ชื่อว่า ปาปธมฺโม เพราะมีอัธยาศัยไม่บริสุทธิ์. ชื่อว่า ทุสฺสีโล เพราะปราศจากกุศลศีล, ชื่อว่า ปาปธมฺโม เพราะประกอบด้วยอกุศลศีล. บทว่า อสุจิ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยกายกรรมเป็นต้นอันไม่สะอาด. บทว่า สงฺกสฺสรสมาจาโร ได้แก่ ผู้มีความประพฤติที่ผู้อื่นพึงระลึกด้วยความรังเกียจ. คือเป็นผู้มีความประพฤติที่ผู้อื่นพึงรังเกียจว่า เมื่อเห็นสิ่งที่ไม่สมควรอย่างใดอย่างหนึ่ง ก็คิดว่า 'สิ่งนี้คงเป็นสิ่งที่ผู้นี้ทำ' ดังนี้. หรือมีความประพฤติที่ตนเองพึงระลึกด้วยความรังเกียจ อธิบายว่า มีความประพฤติน่ารังเกียจ. จริงอยู่ เมื่อภิกษุนั้นเห็นภิกษุทั้งหลายประชุมปรึกษาหารือกันเรื่องใดเรื่องหนึ่งในที่พักกลางวันเป็นต้น ก็จะมีความประพฤติน่ารังเกียจอย่างนี้ว่า 'ภิกษุเหล่านี้ประชุมปรึกษากันอยู่หนอ พวกเธอรู้กรรมที่เราทำแล้วจึงปรึกษากันอยู่หรือหนอแล'.

Paṭicchannakammantoti paṭicchādetabbayuttakena pāpakammena samannāgato. Assamaṇo samaṇapaṭiññoti assamaṇo hutvāva samaṇapatirūpakatāya ‘samaṇo aha’nti evaṃ paṭiñño. Abrahmacārī brahmacāripaṭiññoti aññe brahmacārino sunivatthe supārute sumbhakapattadhare gāmanigamajanapadarājadhānīsu piṇḍāya caritvā jīvikaṃ kappente disvā sayampi tādisena ākārena tathā paṭipajjanato ‘ahaṃ brahmacārī’ti paṭiññaṃ dento viya hoti. ‘Ahaṃ bhikkhū’ti vatvā uposathaggādīni pavisanto pana brahmacāripaṭiñño hotiyeva, tathā saṅghikaṃ lābhaṃ gaṇhanto. Antopūtīti pūtinā kammena anto anupaviṭṭho, nigguṇatāya vā guṇasāravirahitattā antopūti. Avassutoti rāgādīhi tinto. Kasambujātoti sañjātarāgādikacavaro. Atha vā kasambu vuccati tintakuṇapagataṃ kasaṭaudakaṃ. Imasmiñca sāsane dussīlo nāma jigucchanīyattā tintakuṇapakasaṭaudakasadiso. Tasmā kasambu viya jātoti kasambujāto.

บทว่า ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยกรรมชั่วอันควรปกปิด. บทว่า อสฺสมโณ สมณปฏิญฺโญ ได้แก่ ไม่ใช่สมณะ แต่ปฏิญญาว่าเป็นสมณะ คือ ตนเองไม่ใช่สมณะ แต่ทำตัวเหมือนสมณะ จึงปฏิญญาว่า 'เราเป็นสมณะ'. บทว่า อพฺรหฺมจารี พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ ได้แก่ ไม่ใช่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ แต่ปฏิญญาว่าเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ คือ เมื่อเห็นพรหมจารีอื่น ๆ นุ่งห่มเรียบร้อย ถือบาตรขัดมัน เที่ยวบิณฑบาตเลี้ยงชีพในคามนิคมชนบทและราชธานีทั้งหลาย ตนเองก็ปฏิบัติเช่นนั้นด้วยอาการเช่นนั้น เป็นดุจให้คำปฏิญญาว่า 'เราเป็นพรหมจารี'. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อกล่าวว่า 'เราเป็นภิกษุ' แล้วเข้าไปสู่อุโบสถัคคะเป็นต้น ก็ย่อมเป็นผู้ปฏิญญาว่าเป็นพรหมจารีทีเดียว, เช่นเดียวกับการรับลาภของสงฆ์. บทว่า อนฺโตปูติ ได้แก่ ผู้มีกรรมอันเน่าเฟะเข้าไปภายใน, หรือชื่อว่า มีภายในเน่า เพราะไม่มีคุณ คือปราศจากคุณสาระ. บทว่า อวสฺสุโต ได้แก่ ผู้ชุ่มด้วยราคะเป็นต้น. บทว่า กสมฺพุชาโต ได้แก่ ผู้เกิดเป็นขยะคือราคะเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง กสมฺพุ หมายถึง น้ำเน่าที่ไหลออกจากซากศพที่เปียกชุ่ม. ในศาสนานี้ ผู้ทุศีลชื่อว่าเป็นเช่นกับน้ำเน่าจากซากศพที่เปียกชุ่มเพราะเป็นที่น่ารังเกียจ. ฉะนั้น จึงชื่อว่า กสมฺพุชาโต เพราะเป็นดุจกสมฺพุ.

Tassa na evaṃ hotīti kasmā na hoti? Yattha patiṭṭhitena sakkā bhaveyya arahattaṃ laddhuṃ, tassā patiṭṭhāya bhinnattā. Yathā hi caṇḍālakumārakassa ‘asuko nāma khattiyakumāro rajje abhisitto’ti sutvāpi, yasmiṃ kule paccājātā abhisekaṃ pāpuṇanti, tasmiṃ kule apaccājātattā na evaṃ hoti – ‘kudāssu nāmāhampi so khattiyakumāro viya abhisekaṃ pāpuṇeyya’nti; evameva dussīlassa ‘asuko nāma bhikkhu arahattaṃ patto’ti sutvāpi, yasmiṃ sīle patiṭṭhitena arahattaṃ pattabbaṃ, tassa abhāvato ‘kudāssu nāmāhampi so sīlavā viya arahattaṃ pāpuṇeya’nti na evaṃ hoti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo arahattāsāya abhāvā nirāsoti vuccati.

ถามว่า เพราะเหตุไร ความคิดอย่างนั้นจึงไม่มีแก่ภิกษุนั้น? ตอบว่า เพราะที่ตั้งอันเป็นที่อาศัยซึ่งบุคคลตั้งอยู่แล้วจะพึงได้บรรลุพระอรหัตนั้น แตกทำลายเสียแล้ว. เปรียบเหมือนบุตรของคนจัณฑาล แม้ได้ฟังว่า 'กษัตริย์กุมารชื่อโน้น ได้รับอภิเษกในราชสมบัติแล้ว' ก็มิได้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'เมื่อไรหนอ แม้เราจะได้อภิเษกเหมือนกษัตริย์กุมารนั้นบ้าง' เพราะตนมิได้เกิดในตระกูลที่ผู้เกิดแล้วย่อมได้อภิเษก, ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุผู้ทุศีล แม้ได้ฟังว่า 'ภิกษุชื่อโน้น บรรลุพระอรหัตแล้ว' ก็มิได้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'เมื่อไรหนอ แม้เราจะได้บรรลุพระอรหัตเหมือนภิกษุผู้มีศีลนั้นบ้าง' เพราะไม่มีศีลอันเป็นที่ตั้งซึ่งบุคคลตั้งอยู่แล้วจะพึงบรรลุพระอรหัตได้. บุคคลเช่นนี้เรียกว่า นิราโส (ผู้หมดหวัง) เพราะไม่มีความหวังในพระอรหัต.

92. Tassa evaṃ hotīti kasmā hoti? Yasmiṃ patiṭṭhitena sakkā bhaveyya arahattaṃ pāpuṇituṃ, tassā patiṭṭhāya thirattā. Yathā hi sujātassa khattiyakumārassa ‘asuko nāma khattiyakumāro rajje abhisitto’ti sutvāva yasmiṃ kule paccājātā abhisekaṃ pāpuṇanti, tasmiṃ paccājātassa evaṃ hoti – ‘kudāssu nāmāhampi, so kumāro viya abhisekaṃ pāpuṇeyya’nti evameva sīlavato ‘asuko nāma bhikkhu arahattaṃ patto’ti sutvāva yasmiṃ sīle patiṭṭhitena arahattaṃ pattabbaṃ, tassā patiṭṭhāya thirattā – ‘kudāssu nāmāhampi so bhikkhu viya arahattaṃ pāpuṇeyya’nti evaṃ hoti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo āsaṃso nāma vuccati. So hi arahattaṃ āsaṃsati patthetīti āsaṃso.

92. ถามว่า เพราะเหตุไร ความคิดอย่างนั้นจึงมีแก่ภิกษุนั้น? ตอบว่า เพราะที่ตั้งอันเป็นที่อาศัยซึ่งบุคคลตั้งอยู่แล้วจะพึงบรรลุพระอรหัตได้นั้น มั่นคงแล้ว. เปรียบเหมือนกษัตริย์กุมารผู้เกิดดี เมื่อได้ฟังว่า 'กษัตริย์กุมารชื่อโน้น ได้รับอภิเษกในราชสมบัติแล้ว' ก็ย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า 'เมื่อไรหนอ แม้เราจะได้อภิเษกเหมือนกุมารนั้นบ้าง' เพราะตนเกิดในตระกูลที่ผู้เกิดแล้วย่อมได้อภิเษก, ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุผู้มีศีล เมื่อได้ฟังว่า 'ภิกษุชื่อโน้น บรรลุพระอรหัตแล้ว' ก็ย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า 'เมื่อไรหนอ แม้เราจะได้บรรลุพระอรหัตเหมือนภิกษุนั้นบ้าง' เพราะศีลอันเป็นที่ตั้งซึ่งบุคคลตั้งอยู่แล้วจะพึงบรรลุพระอรหัตได้นั้น มั่นคงแล้ว. บุคคลเช่นนี้เรียกว่า อาสํโส (ผู้มีความหวัง). เพราะท่านย่อมหวัง ย่อมปรารถนาพระอรหัต ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาสํโส.

93. Yā hissa pubbe avimuttassāti yā tassa khīṇāsavassa pubbe arahattavimuttiyā avimuttassa vimuttāsā ahosi, sā paṭippassaddhā, tasmā na evaṃ hoti. Yathā hi abhisittassa khattiyassa ‘asuko nāma khattiyakumāro rajje abhisitto’ti sutvā ekassa rañño dvinnaṃ rajjābhisekānaṃ dvinnaṃ setacchattānaṃ abhāvā na evaṃ hoti – ‘‘kudāssu nāmāhampi so kumāro viya abhisekaṃ pāpuṇeyya’’nti; evameva khīṇāsavassa ‘asuko nāma bhikkhu arahattaṃ patto’ti sutvā, dvinnaṃ arahattānaṃ abhāvā – ‘kudāssu nāmāhampi so bhikkhu viya arahattaṃ pāpuṇeyya’nti na evaṃ hoti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo arahattāsāya vigatattā vigatāsoti vuccati.

93. บทว่า ยา หิสฺส ปุพฺเพ อวิมุตฺตสฺส ความว่า ความหวังในวิมุตติใด ที่พระขีณาสพนั้นเคยมีในกาลก่อน เมื่อยังไม่หลุดพ้นด้วยอรหัตตวิมุตติ, ความหวังนั้นระงับไปแล้ว ฉะนั้น ความคิดอย่างนั้นจึงไม่มี. เปรียบเหมือนกษัตริย์ผู้ได้รับอภิเษกแล้ว เมื่อได้ฟังว่า 'กษัตริย์กุมารชื่อโน้น ได้รับอภิเษกในราชสมบัติแล้ว' ก็มิได้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'เมื่อไรหนอ แม้เราจะได้อภิเษกเหมือนกุมารนั้นบ้าง' เพราะสำหรับกษัตริย์องค์เดียว ย่อมไม่มีการอภิเษกสองครั้ง ไม่มีเศวตฉัตรสองคัน, ฉันใดก็ฉันนั้น พระขีณาสพ เมื่อได้ฟังว่า 'ภิกษุชื่อโน้น บรรลุพระอรหัตแล้ว' ก็มิได้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'เมื่อไรหนอ แม้เราจะได้บรรลุพระอรหัตเหมือนภิกษุนั้นบ้าง' เพราะไม่มีพระอรหัตสองครั้ง. บุคคลเช่นนี้เรียกว่า วิคตาโส (ผู้หมดหวังแล้ว) เพราะความหวังในพระอรหัตของท่านสิ้นไปแล้ว.

94. Gilānūpamaniddese – yāya upamāya te gilānūpamāti vuccanti, taṃ tāva upamaṃ dassetuṃ tayo gilānātiādi vuttaṃ. Tattha sappāyānīti hitāni vuddhikarāni. Patirūpanti anucchavikaṃ. Neva vuṭṭhāti tamhā ābādhāti iminā atekicchena vātāpamārādinā rogena samannāgato niṭṭhappatto gilāno kathito. Vuṭṭhāti tamhā ābādhāti iminā khipitakacchutiṇapupphakajarādippabhedo appamattakābādho kathito.

94. ในคิลานูปมนิทเทส - เพื่อจะแสดงอุปมาที่บุคคลเหล่านั้นถูกเรียกว่าเป็นอุปมาด้วยคนไข้ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ตโย คิลานา (คนไข้ 3 จำพวก). ในบทเหล่านั้น บทว่า สปฺปายานิ ได้แก่ สิ่งที่เป็นประโยชน์ เกื้อกูล. บทว่า ปฏิรูปํ ได้แก่ สิ่งที่สมควร. ด้วยบทว่า เนว วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธา นี้ ท่านกล่าวถึงคนไข้ที่ถึงที่สุดแล้ว ผู้ประกอบด้วยโรคที่รักษาไม่หาย เช่น โรคลมบ้าหมูเป็นต้น. ด้วยบทว่า วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธา นี้ ท่านกล่าวถึงอาพาธเล็กน้อย มีประเภทคือ การจาม ผื่นคัน ไข้ละอองฟาง เป็นต้น.

Labhanto sappāyāni bhojanāni no alabhantoti iminā pana yesaṃ paṭijagganena phāsukaṃ hoti, sabbepi te ābādhā kathitā. Ettha ca patirūpo upaṭṭhāko nāma gilānupaṭṭhākaaṅgehi samannāgato paṇḍito dakkho analaso veditabbo.

ส่วนคำว่า 'ได้โภชนะที่สบายหรือไม่ก็ตาม' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงอาพาธทั้งหมดของภิกษุเหล่าใด ซึ่งจะมีความผาสุกได้ด้วยการดูแลรักษา. และในเรื่องนี้ พึงทราบว่า อุปัฏฐากที่เหมาะสม คือผู้ประกอบด้วยองค์คุณของผู้อุปัฏฐากคนไข้ เป็นบัณฑิต ฉลาด และไม่เกียจคร้าน.

Gilānupaṭṭhāko anuññātoti ‘bhikkhusaṅghena dātabbo’ti anuññāto. Tasmiñhi gilāne attano dhammatāya yāpetuṃ asakkonte bhikkhusaṅghena tassa bhikkhuno ‘eko bhikkhu ca sāmaṇero ca imaṃ paṭijaggathā’ti apaloketvā dātabbā. Yāva pana te taṃ paṭijagganti, tāva gilānassa ca tesañca dvinnaṃ yenattho sabbaṃ bhikkhusaṅghasseva bhāro. Aññepi gilānā upaṭṭhātabbāti itarepi dve gilānā upaṭṭhātabbā. Kiṃ kāraṇā? Yopi hi niṭṭhappattagilāno, so anupaṭṭhiyamāno ‘sace maṃ paṭijaggeyyuṃ, phāsukaṃ me bhaveyya, na kho pana maṃ paṭijaggantī’ti manopadosaṃ katvā apāye nibbatteyya. Paṭijaggiyamānassa pana evaṃ hoti – ‘bhikkhusaṅghena yaṃ kattabbaṃ taṃ sabbaṃ kataṃ, mayhaṃ pana kammavipāko īdiso’ti so bhikkhusaṅghe mettaṃ paccupaṭṭhapetvā sagge nibbattati. Yo pana appamattakena byādhinā samannāgato labhantopi alabhantopi vuṭṭhātiyeva, tassa vināpi bhesajjena vūpasamanakabyādhi bhesajje kate khippataraṃ vūpasammati. Tato so buddhavacanaṃ vā uggaṇhituṃ samaṇadhammaṃ vā kātuṃ sakkhissati. Iminā kāraṇena aññepi gilānā upaṭṭhātabbāti vuttaṃ.

คำว่า 'ทรงอนุญาตผู้อุปัฏฐากคนไข้' หมายความว่า ทรงอนุญาตว่า 'เป็นผู้ที่ภิกษุสงฆ์พึงให้'. จริงอยู่ เมื่อภิกษุไข้นั้นไม่สามารถจะให้ชีวิตเป็นไปได้ตามธรรมดาของตน ภิกษุสงฆ์พึงประกาศให้ภิกษุและสามเณรว่า 'ภิกษุรูปหนึ่งและสามเณรรูปหนึ่งจงดูแลภิกษุรูปนี้' แล้วมอบให้แก่ภิกษุไข้นั้น. และตราบใดที่ท่านเหล่านั้นยังดูแลภิกษุไข้นั้นอยู่ ตราบนั้น สิ่งใดที่เป็นประโยชน์แก่ภิกษุไข้และแก่ท่านทั้งสองนั้น ทั้งหมดเป็นภาระของภิกษุสงฆ์ทีเดียว. คำว่า 'ภิกษุไข้เหล่าอื่นก็พึงอุปัฏฐาก' หมายความว่า ภิกษุไข้ที่เหลืออีกสองจำพวกก็พึงอุปัฏฐาก. เพราะเหตุไร? เพราะแม้ภิกษุไข้ที่ถึงที่สุดแล้ว หากไม่ได้รับการอุปัฏฐาก ก็อาจจะทำความขุ่นเคืองใจว่า 'ถ้าเขาพึงอุปัฏฐากเรา เราก็คงจะสบาย แต่เขากลับไม่อุปัฏฐากเรา' แล้วพึงบังเกิดในอบายได้. ส่วนภิกษุไข้ที่ได้รับการอุปัฏฐากอยู่ ย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า 'กิจใดที่ภิกษุสงฆ์พึงทำ กิจนั้นทั้งหมดท่านทำแล้ว แต่ผลกรรมของเราเป็นเช่นนี้' เธอจึงตั้งเมตตาจิตในภิกษุสงฆ์แล้วย่อมบังเกิดในสวรรค์. ส่วนภิกษุผู้ประกอบด้วยพยาธิเพียงเล็กน้อย จะได้รับการอุปัฏฐากหรือไม่ก็ตาม ย่อมหายได้อยู่แล้ว แต่พยาธิของเธอซึ่งสงบได้แม้ไม่มียา เมื่อได้รับการรักษาด้วยยา ก็ย่อมสงบเร็วยิ่งขึ้น. จากนั้น เธอก็จะสามารถเล่าเรียนพุทธวจนะหรือทำสมณธรรมได้. ด้วยเหตุนี้ จึงตรัสว่า ภิกษุไข้เหล่าอื่นก็พึงอุปัฏฐาก.

Neva okkamatīti neva pavisati. Niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattanti kusalesu dhammesu magganiyāmasaṅkhātaṃ sammattaṃ. Iminā padaparamo puggalo kathito. Dutiyavārena ugghaṭitaññū gahito sāsane nāḷakattherasadiso. Buddhantare ekavāraṃ paccekabuddhānaṃ santike ovādaṃ labhitvā paṭividdhapaccekabodhiñāṇo ca. Tatiyavārena vipañcitaññū puggalo kathito. Neyyo pana tannissitova hoti.

คำว่า 'ย่อมไม่ก้าวลง' หมายความว่า ย่อมไม่เข้าถึง. คำว่า 'สัมมัตตนิยามในกุศลธรรมทั้งหลาย' หมายความว่า สัมมัตตะ (ความถูกต้อง) อันได้ชื่อว่ามัคคนิยามในกุศลธรรมทั้งหลาย. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงบุคคลประเภทปทปรมะ. ในวาระที่สอง ท่านหมายถึงบุคคลประเภทอุคฆฏิตัญญู เปรียบได้กับพระนาฬกเถระในพระศาสนานี้ และบุคคลผู้ได้ฟังโอวาทในสำนักของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายครั้งเดียวในระหว่างพุทธันดรแล้วแทงตลอดปัจเจกโพธิญาณ. ในวาระที่สาม ท่านกล่าวถึงบุคคลประเภทวิปัญจิตัญญู. ส่วนบุคคลประเภทเนยยะย่อมต้องอาศัยคำสอนนั้น.

Dhammadesanā anuññātāti māsassa aṭṭha vāre dhammakathā anuññātā. Aññesampi dhammo desetabboti itaresampi dhammo kathetabbo. Kiṃ kāraṇā? Padaparamassa hi imasmiṃ attabhāve dhammaṃ paṭivijjhituṃ asakkontassāpi anāgate paccayo bhavissati. Yo pana tathāgatassa rūpadassanaṃ labhantopi alabhantopi dhammavinayañca savanāya labhantopi alabhantopi dhammaṃ abhisameti; so alabhanto na tāva abhisameti, labhanto pana khippameva abhisamessatīti iminā kāraṇena tesaṃ dhammo desetabbo. Tatiyassa pana punappunaṃ desetabbova. Kāyasakkhidiṭṭhappattasaddhāvimuttā heṭṭhā kathitāyeva.

คำว่า 'ทรงอนุญาตการแสดงธรรม' หมายความว่า ทรงอนุญาตการกล่าวธรรม ๘ ครั้งต่อเดือน. คำว่า 'พึงแสดงธรรมแก่ชนเหล่าอื่นบ้าง' หมายความว่า พึงกล่าวธรรมแก่บุคคลประเภทอื่นบ้าง. เพราะเหตุไร? เพราะสำหรับบุคคลประเภทปทปรมะ แม้จะไม่สามารถแทงตลอดธรรมในอัตภาพนี้ได้ แต่ก็จักเป็นปัจจัยในอนาคต. ส่วนบุคคลใด (อุคฆฏิตัญญู) จะได้เห็นพระรูปของพระตถาคตหรือไม่ก็ตาม จะได้ฟังพระธรรมวินัยหรือไม่ก็ตาม ย่อมรู้แจ้งธรรมได้; บุคคลนั้นเมื่อยังไม่ได้โอกาส ก็ยังไม่รู้แจ้ง แต่เมื่อได้โอกาส ก็จะรู้แจ้งได้โดยฉับพลัน ด้วยเหตุนี้ จึงพึงแสดงธรรมแก่บุคคลเหล่านั้น. ส่วนบุคคลประเภทที่สาม (วิปัญจิตัญญู) พึงแสดงธรรมให้แก่เขาบ่อยๆ. ส่วนบุคคลผู้เป็นกายสักขี ทิฏฐิปปัตตะ และสัทธาวิมุตติ ท่านได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ.

98. Gūthabhāṇīādīsu – sabhaggatoti sabhāyaṃ ṭhito. Parisaggatoti gāmaparisāya ṭhito. Ñātimajjhagatoti dāyādānaṃ majjhe ṭhito. Pūgamajjhagatoti seṇīnaṃ majjhe ṭhito. Rājakulamajjhagatoti rājakulassa majjhe mahāvinicchaye ṭhito. Abhinītoti pucchanatthāya nīto. Sakkhipuṭṭhoti sakkhiṃ katvā pucchito. Ehambho purisāti ālapanametaṃ. Attahetu vā parahetu vāti attano vā parassa vā hatthapādādihetu vā dhanahetu vā. Āmisakiñcikkhahetu vāti ettha āmisanti lābho adhippeto. Kiñcikkhanti yaṃ vā taṃ vā appamattakaṃ. Antamaso tittiravaṭṭakasappipiṇḍanavanītapiṇḍādiappamattakassāpi lañjassa hetūti attho. Sampajānamusā bhāsitā hotīti jānantoyeva musāvādaṃ kattā hoti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo gūthasadisavacanattā gūthabhāṇīti vuccati. Yathā hi gūthaṃ nāma mahājanassa aniṭṭhaṃ hoti akantaṃ; evameva imassa puggalassa vacanaṃ devamanussānaṃ aniṭṭhaṃ hoti akantaṃ.

98. ในคำว่า 'คูถภาณี' เป็นต้น – คำว่า 'เข้าถึงสภา' หมายถึง ยืนอยู่ในสภา. คำว่า 'เข้าถึงบริษัท' หมายถึง ยืนอยู่ในบริษัทของชาวบ้าน. คำว่า 'เข้าถึงท่ามกลางหมู่ญาติ' หมายถึง ยืนอยู่ในท่ามกลางทายาท. คำว่า 'เข้าถึงท่ามกลางหมู่คณะ' หมายถึง ยืนอยู่ในท่ามกลางหมู่ช่าง. คำว่า 'เข้าถึงท่ามกลางราชสกุล' หมายถึง ยืนอยู่ในการวินิจฉัยคดีใหญ่ในท่ามกลางราชสกุล. คำว่า 'ถูกนำตัวไป' หมายถึง ถูกนำไปเพื่อซักถาม. คำว่า 'ถูกถามในฐานะพยาน' หมายถึง ถูกทำให้เป็นพยานแล้วซักถาม. คำว่า 'มาเถิด ท่านบุรุษ' เป็นคำเรียก. คำว่า 'เพราะเหตุแห่งตนหรือเพราะเหตุแห่งผู้อื่น' หมายถึง เพราะเหตุแห่งมือเท้าเป็นต้น หรือเพราะเหตุแห่งทรัพย์ของตนหรือของผู้อื่น. ในคำว่า 'เพราะเหตุแห่งอามิสเล็กน้อย' นี้ คำว่า 'อามิส' หมายถึง ลาภ. คำว่า 'เล็กน้อย' หมายถึง สิ่งใดสิ่งหนึ่งเพียงเล็กน้อย. ความหมายคือ เพราะเหตุแห่งสินบนแม้เพียงเล็กน้อยที่สุดเพียงก้อนเนยใสที่ได้จากนกกระทาหรือนกคุ่ม หรือก้อนเนยข้นเป็นต้น. คำว่า 'ย่อมเป็นผู้กล่าวคำเท็จทั้งที่รู้อยู่' หมายถึง ย่อมเป็นผู้กล่าวคำเท็จทั้งที่รู้อยู่. คำว่า 'ผู้นี้เรียกว่า' หมายถึง บุคคลเช่นนี้เรียกว่า 'คูถภาณี' เพราะมีวาจาเสมอด้วยคูถ. เปรียบเหมือนคูถเป็นสิ่งไม่น่าปรารถนา ไม่น่าพอใจของมหาชนฉันใด วาจาของบุคคลนี้ก็เป็นสิ่งไม่น่าปรารถนา ไม่น่าพอใจของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายฉันนั้น.

99. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo pupphasadisavacanattā pupphabhāṇīti vuccati. Yathā hi phullāni vassikāni vā adhimuttakāni vā mahājanassa iṭṭhāni kantāni honti; evameva imassa puggalassa vacanaṃ devamanussānaṃ iṭṭhaṃ hoti kantaṃ.

99. คำว่า 'ผู้นี้เรียกว่า' หมายถึง บุคคลเช่นนี้เรียกว่า 'ปุปผภาณี' เพราะมีวาจาเสมอด้วยดอกไม้. เปรียบเหมือนดอกมะลิหรือดอกอธิมุตตกะที่บานแล้ว เป็นที่น่าปรารถนา น่าพอใจของมหาชนฉันใด วาจาของบุคคลนี้ก็เป็นที่น่าปรารถนา น่าพอใจของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายฉันนั้น.

100. Nelāti elaṃ vuccati doso. Nāssā elanti nelā. Niddosāti attho, ‘‘nelaṅgo setapacchādo’’ti (udā. 65) ettha vuttanelaṃ viya. Kaṇṇasukhāti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā. Sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti. Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemanīyā. Hadayaṃ gacchati appaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā. Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī. Pure saṃvaḍḍhanārī viya sukumārātipi porī. Purassa esātipi porī. Nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Nagaravāsino hi yuttakathā honti. Pitimattaṃ pitāti, mātimattaṃ mātāti, bhātimattaṃ bhātāti vadanti. Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā. Bahujanassa kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuddhikarāti bahujanamanāpā. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo madhubhāṇīti vuccati. Mudubhāṇītipi pāṭho. Ubhayatthāpi madhuravacanoti attho. Yathā hi catumadhuraṃ nāma madhuraṃ paṇītaṃ; evameva imassa puggalassa vacanaṃ devamanussānaṃ madhuraṃ hoti.

100. คำว่า เนฬา ความว่า โทษ บัณฑิตเรียกว่า เอฬา. วาจาที่ชื่อว่า เนฬา เพราะไม่มีเอฬา. อธิบายว่า ไม่มีโทษ เหมือนเนฬะที่ตรัสไว้ในอุทาน (อุ. ๖๕) ว่า นีฬงฺโค เสตปจฺฉาโท (มีองค์อันปราศจากโทษ มีผ้าขาวปกปิด). ชื่อว่า ไพเราะโสต เพราะไพเราะแก่หูด้วยความไพเราะแห่งพยัญชนะ. ไม่ก่อให้เกิดความเจ็บหูเหมือนการแทงด้วยเข็ม. ชื่อว่า เป็นที่น่ารักใคร่ เพราะไม่ก่อให้เกิดความโกรธในร่างกายทั้งสิ้น แต่ก่อให้เกิดความรักด้วยความไพเราะแห่งอรรถ. ชื่อว่า หยั่งลงสู่หทัย เพราะเข้าไปสู่จิตได้โดยง่าย ไม่ติดขัด. ชื่อว่า เป็นวาจาของชาวเมือง เพราะเกิดในเมืองด้วยความบริบูรณ์แห่งคุณ. แม้เป็นวาจาที่อ่อนโยนเหมือนสตรีผู้เลี้ยงดูในเมือง ก็ชื่อว่า โปรี. หรือเป็นวาจาของชาวเมือง ก็ชื่อว่า โปรี. อธิบายว่า เป็นคำพูดของชาวนคร. เพราะว่าชาวนครย่อมเป็นผู้มีคำพูดที่สมควร. พวกเขาย่อมกล่าวถึงบิดาเพียงสักว่าบิดา มารดาเพียงสักว่ามารดา พี่ชายเพียงสักว่าพี่ชาย. วาจาเช่นนี้ย่อมเป็นที่รักของคนจำนวนมาก จึงชื่อว่า เป็นที่รักของมหาชน. เพราะเป็นที่รักของมหาชนนั่นเอง จึงเป็นที่พอใจของคนจำนวนมาก เป็นเครื่องเจริญจิตใจ จึงชื่อว่า เป็นที่พอใจของมหาชน. บุคคลเช่นนี้เรียกว่า ผู้มีวาจาดุจน้ำผึ้ง. อีกนัยหนึ่งอ่านว่า มุทุภาณี (ผู้มีวาจาอ่อนหวาน). ในทั้งสองคำนั้นมีความหมายว่า ผู้มีวาจาไพเราะ. เปรียบเหมือนจตุรมธุรสชื่อว่ามีรสหวานและประณีตฉันใด วาจาของบุคคลนี้ก็เป็นที่ไพเราะแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายฉันนั้น.

101. Arukūpamacittādīsu – abhisajjatīti laggati. Kuppatīti kopavasena kuppati. Byāpajjatīti pakatibhāvaṃ pajahati, pūtiko hoti. Patitthīyatīti thinabhāvaṃ thaddhabhāvañca āpajjati. Kopanti dubbalakodhaṃ. Dosanti dussanavasena tato balavataraṃ. Appaccayanti atuṭṭhākāraṃ domanassaṃ. Duṭṭhārukoti purāṇavaṇo. Kaṭṭhenāti daṇḍakakoṭiyā. Kaṭhalāyāti kapālena. Āsavaṃ detīti aparāparaṃ savati. Purāṇavaṇo hi attano dhammatāya eva pubbaṃ lohitaṃ yūsanti imāni tīṇi savati, ghaṭṭito pana tāni adhikataraṃ savati. Evamevaṃ khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ, duṭṭhāruko viya hi kodhano puggalo. Tassa attano dhammatāya savanaṃ viya kodhanassapi attano dhammatāya uddhumātakassa viya caṇḍikatassa caraṇaṃ. Kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭanaṃ viya appamattakampi vacanaṃ bhiyyoso mattāya savanaṃ viya ‘mādisaṃ nāma esa evaṃ vadatī’ti bhiyyoso mattāya uddhumāyanabhāvo daṭṭhabbo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo arukūpamacittoti vuccati. Purāṇavaṇasadisacittoti attho.

101. ในคำว่า อรุกูปมจิตฺต เป็นต้น. อภิสชฺชตีติ คือ ย่อมติด. กุปฺปตีติ คือ ย่อมกำเริบด้วยอำนาจแห่งความโกรธ. พฺยาปชฺชตีติ คือ ย่อมละปกติภาวะ ย่อมเน่า. ปติฏฺฐียตีติ คือ ย่อมถึงความเป็นของแข็งและความกระด้าง. โกปะ คือ ความโกรธอันอ่อน. โทสะ คือ ความโกรธที่รุนแรงกว่านั้นโดยภาวะที่ประทุษร้าย. อัปปัจจัย คือ ความโทมนัสอันเป็นอาการไม่พอใจ. ทุฏฐารุโก คือ แผลเรื้อรัง. กฏฺเฐน คือ ด้วยปลายไม้. กฐลายาติ คือ ด้วยกระเบื้อง. อาสวํ เทติ คือ ย่อมไหลซึมอยู่ร่ำไป. จริงอยู่ แผลเรื้อรังโดยปกติของมันเองย่อมไหลซึมด้วยของ ๓ อย่างเหล่านี้ คือ หนอง เลือด และน้ำเหลือง แต่เมื่อถูกกระทบ ย่อมไหลซึมด้วยสิ่งเหล่านั้นมากยิ่งขึ้น. ในข้อนี้ มีการเปรียบเทียบอุปมาดังนี้: บุคคลผู้มักโกรธเปรียบเหมือนแผลเรื้อรัง. การไหลซึมตามปกติของแผลนั้น เปรียบเหมือนการที่บุคคลผู้มักโกรธมีปกติพองขึ้นและดุร้าย. การถูกกระทบด้วยไม้หรือกระเบื้อง เปรียบเหมือนแม้ถ้อยคำเพียงเล็กน้อย. การไหลซึมในประมาณที่มากยิ่งขึ้น เปรียบเหมือนภาวะที่พองขึ้นในประมาณที่มากยิ่งขึ้นโดยคิดว่า ‘คนผู้นี้กล่าวอย่างนี้กะคนเช่นเรา’ ดังนี้ พึงเห็น. บุคคลเช่นนี้เรียกว่า ผู้มีจิตอุปมาด้วยแผล. อธิบายว่า ผู้มีจิตเสมอด้วยแผลเรื้อรัง.

102. Rattandhakāratimisāyāti rattiṃ cakkhuviññāṇuppattinivāraṇena andhabhāvakaraṇe bahalatame. Vijjantarikāyāti vijjuppattikkhaṇe. Idhāpi idaṃ opammasaṃsandanaṃ – cakkhumā puriso viya hi yogāvacaro daṭṭhabbo. Andhakāraṃ viya sotāpattimaggavajjhā kilesā. Vijjusañcaraṇaṃ viya sotāpattimaggañāṇassa uppattikālo. Vijjantarikāya cakkhumato purisassa sāmantā rūpadassanaṃ viya sotāpattimaggakkhaṇe nibbānadassanaṃ. Puna andhakārāvattharaṇaṃ viya sakadāgāmimaggavajjhā kilesā. Puna vijjusañcaraṇaṃ viya sakadāgāmimaggañāṇassa uppādo. Vijjantarikāya cakkhumato purisassa sāmantā rūpadassanaṃ viya sakadāgāmimaggakkhaṇe nibbānadassanaṃ. Puna andhakārāvattharaṇaṃ viya anāgāmimaggavajjhā kilesā. Puna vijjusañcaraṇaṃ viya anāgāmimaggañāṇassa uppādo. Vijjantarikāya cakkhumato purisassa sāmantā rūpadassanaṃ viya anāgāmimaggakkhaṇe nibbānadassanaṃ veditabbaṃ. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo vijjūpamacittoti vuccati. Ittarakālobhāsena vijjusadisacittoti attho.

102. ในคำว่า รตฺตนฺธการติมิสาย คือ ในความมืดทึบอย่างยิ่งในเวลากลางคืนอันกระทำความเป็นผู้มืดบอดด้วยการห้ามความเกิดขึ้นแห่งจักขุวิญญาณ. ในคำว่า วิชฺชนฺตริกาย คือ ในขณะที่ฟ้าแลบเกิดขึ้น. ในข้อนี้ก็มีการเปรียบเทียบอุปมาดังนี้: พึงเห็นพระโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้มีจักษุ. กิเลสที่โสดาปัตติมรรคจะพึงละเสีย เปรียบเหมือนความมืด. กาลแห่งความเกิดขึ้นแห่งโสดาปัตติมรรคญาณ เปรียบเหมือนการสัญจรไปแห่งฟ้าแลบ. การเห็นพระนิพพานในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค เปรียบเหมือนการเห็นรูปในที่ใกล้ของบุรุษผู้มีจักษุในระหว่างฟ้าแลบ. กิเลสที่สกทาคามิมรรคจะพึงละเสีย เปรียบเหมือนความมืดที่แผ่ไปอีก. ความเกิดขึ้นแห่งสกทาคามิมรรคญาณ เปรียบเหมือนการสัญจรไปแห่งฟ้าแลบอีก. การเห็นพระนิพพานในขณะแห่งสกทาคามิมรรค เปรียบเหมือนการเห็นรูปในที่ใกล้ของบุรุษผู้มีจักษุในระหว่างฟ้าแลบ. กิเลสที่อนาคามิมรรคจะพึงละเสีย เปรียบเหมือนความมืดที่แผ่ไปอีก. ความเกิดขึ้นแห่งอนาคามิมรรคญาณ เปรียบเหมือนการสัญจรไปแห่งฟ้าแลบอีก. พึงทราบการเห็นพระนิพพานในขณะแห่งอนาคามิมรรค เปรียบเหมือนการเห็นรูปในที่ใกล้ของบุรุษผู้มีจักษุในระหว่างฟ้าแลบ. บุคคลเช่นนี้เรียกว่า ผู้มีจิตอุปมาด้วยฟ้าแลบ. อธิบายว่า ผู้มีจิตเสมอด้วยฟ้าแลบด้วยการส่องสว่างในกาลเล็กน้อย.

103. Vajirūpamacittatāyapi idaṃ opammasaṃsandanaṃ – vajiraṃ viya hi arahattamaggañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Maṇigaṇṭhipāsāṇagaṇṭhi viya arahattamaggavajjhā kilesā. Vajirassa maṇigaṇṭhiṃ vā pāsāṇagaṇṭhiṃ vā vinivijjhitvā agamanabhāvassa natthibhāvo viya arahattamaggañāṇena acchejjānaṃ kilesānaṃ natthibhāvo. Vajirena nibbiddhavedhassa puna apaṭipūraṇaṃ viya arahattamaggena chinnānaṃ kilesānaṃ puna anuppādo daṭṭhabbo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo vajirūpamacittoti vuccati. Kilesānaṃ mūlaghātakaraṇasamatthatāya vajirena sadisacittoti attho.

103. แม้ในความเป็นผู้มีจิตอุปมาด้วยเพชร ก็มีการเปรียบเทียบอุปมาดังนี้: พึงเห็นอรหัตตมรรคญาณเหมือนเพชร. กิเลสที่อรหัตตมรรคจะพึงละเสีย เปรียบเหมือนปมแก้วมณีหรือปมหิน. ความที่เพชรจะไม่ชำแรกปมแก้วมณีหรือปมหินแล้วผ่านไปไม่มีฉันใด ความที่กิเลสอันอรหัตตมรรคญาณจะตัดไม่ได้ไม่มีฉันนั้น. รอยที่ถูกเพชรเจาะแล้วย่อมไม่เต็มกลับคืนมาอีกฉันใด กิเลสที่ถูกตัดขาดด้วยอรหัตตมรรคแล้วย่อมไม่เกิดขึ้นอีก พึงเห็นฉันนั้น. บุคคลเช่นนี้เรียกว่า ผู้มีจิตอุปมาด้วยเพชร. อธิบายว่า ผู้มีจิตเสมอด้วยเพชรเพราะสามารถกระทำการกำจัดกิเลสที่รากเหง้าได้.

104. Andhādīsu tathārūpaṃ cakkhu na hotīti tathājātikaṃ tathāsabhāvaṃ paññācakkhu na hoti. Phātiṃ kareyyāti phītaṃ vaḍḍhitaṃ kareyya. Sāvajjānavajjeti sadosaniddose. Hīnappaṇīteti adhamuttame. Kaṇhasukkasappaṭibhāgeti kaṇhasukkāyeva aññamaññapaṭibāhanato paṭipakkhavasena sappaṭibhāgāti vuccanti. Ayaṃ panettha saṅkhepo – kusale dhamme ‘kusalā dhammā’ti yena paññācakkhunā jāneyya, akusale dhamme ‘akusalā dhammā’ti, sāvajjādīsupi eseva nayo. Kaṇhasukkasappaṭibhāgesu pana kaṇhadhamme ‘sukkasuppaṭibhāgā’ti, sukkadhamme ‘kaṇhasappaṭibhāgā’ti yena paññācakkhunā jāneyya. Tathārūpampissa cakkhu na hotīti iminā nayena sesaṭṭhānesupi attho veditabbo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo diṭṭhadhammikabhogasaṃharaṇapaññācakkhuno ca samparāyikatthasodhanapaññācakkhuno ca abhāvā andhoti vuccati. Dutiyo diṭṭhadhammikabhogasaṃharaṇapaññācakkhuno bhāvā, samparāyikatthasodhanapaññācakkhuno pana abhāvā ekacakkhūti vuccati. Tatiyo dvinnampi bhāvā dvicakkhūti vuccati.

104. ในบทว่า อันธา เป็นต้น บทว่า ตถารูปํ จกฺขุ น โหติ ความว่า ปัญญาจักษุเห็นปานนั้น คือมีชนิดอย่างนั้น มีสภาวะอย่างนั้น ย่อมไม่มี. บทว่า ผาตึ กเรยฺย ความว่า พึงทำให้ไพบูลย์ คือทำให้เจริญ. บทว่า สาวชฺชานวชฺเช ความว่า ธรรมมีโทษและไม่มีโทษ. บทว่า หีนปฺปณีเต ความว่า ธรรมเลวและธรรมประณีต. บทว่า กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค ความว่า ธรรมดำและธรรมขาวนั่นแล ชื่อว่ามีส่วนเปรียบกัน เพราะเป็นปฏิปักษ์กันโดยการขจัดกันและกัน. นี้เป็นใจความย่อในที่นี้ คือ บุคคลพึงรู้กุศลธรรมว่า 'เป็นกุศลธรรม' ด้วยปัญญาจักษุใด, พึงรู้อกุศลธรรมว่า 'เป็นอกุศลธรรม', แม้ในธรรมมีโทษเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนในธรรมดำและธรรมขาวมีส่วนเปรียบกัน บุคคลพึงรู้ธรรมดำว่า 'เป็นส่วนเปรียบของธรรมขาว', พึงรู้ธรรมขาวว่า 'เป็นส่วนเปรียบของธรรมดำ' ด้วยปัญญาจักษุใด. พึงทราบความแม้ในที่ที่เหลือด้วยนัยนี้ว่า ปัญญาจักษุเห็นปานนั้นของบุคคลนั้นย่อมไม่มี. บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลเห็นปานนี้ ชื่อว่าคนบอด เพราะไม่มีทั้งปัญญาจักษุเพื่อรวบรวมโภคะในปัจจุบัน และปัญญาจักษุเพื่อชำระประโยชน์ในสัมปรายภพ. บุคคลที่สอง ชื่อว่าคนมีตาข้างเดียว เพราะมีปัญญาจักษุเพื่อรวบรวมโภคะในปัจจุบัน แต่ไม่มีปัญญาจักษุเพื่อชำระประโยชน์ในสัมปรายภพ. บุคคลที่สาม ชื่อว่าคนมีตาสองข้าง เพราะมีปัญญาจักษุทั้งสอง.

107. Avakujjapaññādīsu dhammaṃ desentīti upāsako dhammassavanatthāya āgatoti attano kammaṃ pahāya dhammaṃ desenti. Ādikalyāṇanti ādimhi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjaṃ niddosaṃ katvā desenti. Sesapadesupi eseva nayo. Ettha pana ādīti pubbapaṭṭhapanā. Majjhanti kathāvemajjhaṃ. Pariyosānanti sanniṭṭhānaṃ. Itissa dhammaṃ kathentā pubbapaṭṭhapanepi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā kathenti, vemajjhepi, pariyosānepi. Ettha ca atthi desanāya ādimajjhapariyosānāni, atthi sāsanassa. Tattha desanāya tāva – catuppadikagāthāya paṭhamapadaṃ ādi, dve padāni majjhaṃ, avasānapadaṃ pariyosānaṃ. Ekānusandhikasuttassa – nidānaṃ ādi, anusandhi majjhaṃ, idamavocāti appanā pariyosānaṃ. Anekānusandhikassa – paṭhamo anusandhi ādi, tato paraṃ eko vā anekā vā majjhaṃ, pacchimo pariyosānaṃ. Ayaṃ tāva desanāya nayo.

107. ในบทว่า อวกุชฺชปญฺญา เป็นต้น บทว่า ธมฺมํ เทเสนฺติ ความว่า (พระเถระ) ทราบว่า อุบาสกมาเพื่อฟังธรรม จึงละงานของตนแล้วแสดงธรรม. บทว่า อาทิกลฺยาณํ ความว่า แสดงธรรมโดยทำให้งาม คือทำให้ดี ไม่มีโทษ ปราศจากโทษ ในเบื้องต้น. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ในที่นี้ บทว่า อาทิ ได้แก่ การตั้งขึ้นก่อน. บทว่า มชฺฌํ ได้แก่ ท่ามกลางของเรื่อง. บทว่า ปริโยสานํ ได้แก่ การจบลง. ดังนั้น เมื่อท่านกล่าวธรรม ย่อมกล่าวโดยทำให้งาม คือทำให้ดี ไม่มีโทษเท่านั้น แม้ในการตั้งขึ้นก่อน แม้ในท่ามกลาง แม้ในที่สุด. และในที่นี้ มีเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของเทศนา และมีของศาสนา. ในบรรดานั้น ก่อนอื่น ของเทศนาคือ - ในคาถา ๔ บาท บาทแรกเป็นเบื้องต้น สองบาทเป็นท่ามกลาง บาทสุดท้ายเป็นที่สุด. ของสูตรที่มีอนุสนธิเดียว - นิทานเป็นเบื้องต้น อนุสนธิเป็นท่ามกลาง การจบลงด้วยคำว่า อิทมโวจ เป็นที่สุด. ของสูตรที่มีหลายอนุสนธิ - อนุสนธิแรกเป็นเบื้องต้น อนุสนธิถัดจากนั้นหนึ่งหรือหลายอนุสนธิเป็นท่ามกลาง อนุสนธิสุดท้ายเป็นที่สุด. นี้เป็นนัยของเทศนาก่อน.

Sāsanassa pana sīlaṃ ādi, samādhi majjhaṃ, vipassanā pariyosānaṃ. Samādhi vā ādi, vipassanā majjhaṃ, maggo pariyosānaṃ. Vipassanā vā ādi, maggo majjhaṃ, phalaṃ pariyosānaṃ. Maggo vā ādi, phalaṃ majjhaṃ, nibbānaṃ pariyosānaṃ. Dve dve vā kariyamāne sīlasamādhayo ādi, vipassanāmaggā majjhaṃ, phalanibbānāni pariyosānaṃ. Sātthanti sātthakaṃ katvā desenti. Sabyañjananti akkharapāripūriṃ katvā desenti. Kevalaparipuṇṇanti sakalaparipuṇṇaṃ anūnaṃ katvā desenti. Parisuddhanti parisuddhaṃ nijjaṭaṃ niggaṇṭhiṃ katvā desenti. Brahmacariyaṃ pakāsentīti evaṃ desentā ca seṭṭhacariyabhūtaṃ sikkhattayasaṅgahitaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ pakāsenti. Neva ādiṃ manasi karotīti neva pubbapaṭṭhapanaṃ manasi karoti. Kumbhoti ghaṭo. Nikkujjoti adhomukho ṭhapito. Evamevanti ettha kumbho nikkujjo viya avakujjapañño puggalo daṭṭhabbo. Udakāsiñcanakālo viya dhammadesanāya laddhakālo. Udakassa vivaṭṭanakālo viya tasmiṃ āsane nisinnassa uggahetuṃ asamatthakālo. Udakassa asaṇṭhānakālo viya uṭṭhahitvā asallakkhaṇakālo veditabbo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo avakujjapaññoti vuccati. Adhomukhapaññoti attho.

ส่วนของศาสนา ศีลเป็นเบื้องต้น สมาธิเป็นท่ามกลาง วิปัสสนาเป็นที่สุด. หรือสมาธิเป็นเบื้องต้น วิปัสสนาเป็นท่ามกลาง มรรคเป็นที่สุด. หรือวิปัสสนาเป็นเบื้องต้น มรรคเป็นท่ามกลาง ผลเป็นที่สุด. หรือมรรคเป็นเบื้องต้น ผลเป็นท่ามกลาง นิพพานเป็นที่สุด. หรือเมื่อจัดเป็นคู่ๆ ศีลและสมาธิเป็นเบื้องต้น วิปัสสนาและมรรคเป็นท่ามกลาง ผลและนิพพานเป็นที่สุด. บทว่า สาตฺถํ ความว่า แสดงธรรมโดยทำให้มีอรรถ. บทว่า สพฺยญฺชนํ ความว่า แสดงธรรมโดยทำให้อักษรบริบูรณ์. บทว่า เกวลปริปุณฺณํ ความว่า แสดงธรรมโดยทำให้บริบูรณ์ครบถ้วน ไม่บกพร่อง. บทว่า ปริสุทฺธํ ความว่า แสดงธรรมโดยทำให้บริสุทธิ์ ปราศจากความรกชัฏ ปราศจากปม. บทว่า พฺรหฺมจริยํ ปกาเสนฺติ ความว่า เมื่อแสดงธรรมอย่างนี้ ย่อมประกาศอริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นการประพฤติที่ประเสริฐ ซึ่งสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓. บทว่า เนว อาทึ มนสิ กโรติ ความว่า ย่อมไม่ใส่ใจถึงการตั้งขึ้นก่อน. บทว่า กุมฺโภ ได้แก่ หม้อ. บทว่า นิกฺกุชฺโช ได้แก่ ที่ตั้งคว่ำหน้าลง. บทว่า เอวเมวํ ความว่า ในที่นี้ พึงเห็นบุคคลผู้มีปัญญาคว่ำ เหมือนหม้อที่คว่ำไว้. เวลาที่ได้รับฟังธรรมเทศนา เหมือนเวลาที่รดน้ำ. เวลาที่บุคคลนั้นนั่งอยู่ในอาสนะนั้นไม่สามารถจะรับเอาได้ เหมือนเวลาที่น้ำไหลออกไป. เวลาที่ลุกขึ้นไปแล้วไม่พิจารณา เหมือนเวลาที่น้ำไม่ตั้งอยู่. บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลเห็นปานนี้ ชื่อว่า อวกุชชปัญโญ. ความว่า ผู้มีปัญญาดุจหน้าคว่ำ.

108. Ākiṇṇānīti pakkhittāni. Satisammosā pakireyyāti muṭṭhassatitāya vikireyya. Evamevanti ettha ucchaṅgo viya ucchaṅgapañño puggalo daṭṭhabbo. Nānākhajjakāni viya nānappakāraṃ buddhavacanaṃ. Ucchaṅge nānākhajjakāni khādantassa nisinnakālo viya tasmiṃ āsane nisinnassa uggahaṇakālo. Vuṭṭhahantassa satisammosā vikiraṇakālo viya tasmā āsanā vuṭṭhāya gacchantassa asallakkhaṇakālo veditabbo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo ucchaṅgapaññoti vuccati. Ucchaṅgasadisapaññoti attho.

108. บทว่า อากิณฺณานิ ความว่า ที่ใส่ไว้. บทว่า สติสมฺโมสา ปกิเรยฺย ความว่า พึงทำหกเรี่ยราดเพราะความหลงลืมสติ. บทว่า เอวเมวํ ความว่า ในที่นี้ พึงเห็นบุคคลผู้มีปัญญาเพียงแค่ชายพก เหมือนชายพก. พุทธวจนะมีประการต่างๆ เหมือนของขบเคี้ยวต่างๆ. เวลาที่รับเอาธรรมขณะนั่งอยู่ในอาสนะนั้น เหมือนเวลาที่นั่งเคี้ยวกินของขบเคี้ยวต่างๆ ในชายพก. เวลาที่ไม่พิจารณาเมื่อลุกจากอาสนะนั้นไป เหมือนเวลาที่ทำหกเรี่ยราดเพราะความหลงลืมสติเมื่อลุกขึ้น. บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลเห็นปานนี้ ชื่อว่า อุจฉังคปัญโญ. ความว่า ผู้มีปัญญาเสมอด้วยชายพก.

109. Ukkujjoti uparimukho ṭhapito. Saṇṭhātīti patiṭṭhahati. Evameva khoti ettha uparimukho ṭhapito kumbho viya puthupañño puggalo daṭṭhabbo. Udakassa āsittakālo viya desanāya laddhakālo. Udakassa saṇṭhānakālo viya tattha nisinnassa uggahaṇakālo. No vivaṭṭanakālo viya uṭṭhāya gacchantassa sallakkhaṇakālo veditabbo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo puthupaññoti vuccati. Vitthārikapaññoti attho.

109. บทว่า อุกฺกุชฺโช ได้แก่ ที่ตั้งหงายขึ้น. บทว่า สณฺฐาติ ความว่า ย่อมตั้งอยู่. บทว่า เอวเมว โข ความว่า ในที่นี้ พึงเห็นบุคคลผู้มีปัญญากว้างขวาง เหมือนหม้อที่ตั้งหงายไว้. เวลาที่ได้รับฟังเทศนา เหมือนเวลาที่เทน้ำลงไป. เวลาที่รับเอาธรรมขณะนั่งอยู่ในที่นั้น เหมือนเวลาที่น้ำตั้งอยู่. เวลาที่พิจารณาเมื่อลุกขึ้นไป เหมือนเวลาที่น้ำไม่ไหลออกไป. บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลเห็นปานนี้ ชื่อว่า ปุถุปัญโญ. ความว่า ผู้มีปัญญาแผ่ไพศาล.

110. Avītarāgādīsu – yathā sotāpannasakadāgāmino, evaṃ puthujjanopi pañcasu kāmaguṇesu, tīsu ca bhavesu avītarāgo. Adabbatāya pana na gahito. Yathā hi cheko vaḍḍhakī dabbasambhāratthaṃ vanaṃ paviṭṭho na ādito paṭṭhāya sampattasampattarukkhe chindati, ye panassa dabbasambhārūpagā honti, teyeva chindati; evamidhāpi bhagavatā dabbajātikā ariyāva gahitā, puthujjanā pana adabbatāya na gahitāti veditabbā. Kāmesu vītarāgoti pañcasu kāmaguṇesu vītarāgo. Bhavesu avītarāgoti rūpārūpabhavesu avītarāgo.

110. ในบทว่า อวีตราคาทิสุ ความว่า เหมือนอย่างพระโสดาบันและพระสกทาคามี แม้ปุถุชนก็เป็นผู้ยังไม่ปราศจากราคะในกามคุณ ๕ และในภพ ๓ เหมือนกัน แต่ท่านไม่ถือเอาเพราะความเป็นอทัพพชาติ (ผู้ไม่ใช่วัสดุ) อธิบายว่า เหมือนอย่างช่างไม้ผู้ฉลาดเข้าไปสู่ป่าเพื่อต้องการหาวัตถุ ย่อมไม่ตัดต้นไม้ทุกต้นที่พบเห็นตั้งแต่แรก แต่จะตัดเฉพาะต้นไม้ที่สมควรเป็นวัตถุสำหรับเขาเท่านั้น ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคทรงถือเอาเฉพาะพระอริยเจ้าผู้เป็นทัพพชาติ (ผู้เป็นวัตถุ) เท่านั้น ส่วนปุถุชนทั้งหลายพึงทราบว่า พระองค์ไม่ทรงถือเอาเพราะความเป็นอทัพพชาติ บทว่า กาเมสุ วีตราโค คือ ผู้ปราศจากราคะในกามคุณ ๕ บทว่า ภเวสุ อวีตราโค คือ ผู้ยังไม่ปราศจากราคะในรูปภพและอรูปภพ

113. Pāsāṇalekhūpamādīsu – anusetīti appahīnatāya anuseti. Na khippaṃ lujjatīti na antarā nassati, kappuṭṭhāneneva nassati. Evamevanti evaṃ tassāpi puggalassa kodho na antarā punadivase vā aparadivase vā nibbāti, addhaniyo pana hoti. Maraṇeneva nibbātīti attho. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo pāsāṇalekhā viya kujjhanabhāvena ciraṭṭhitikato pāsāṇalekhūpamoti vuccati.

113. ในบทว่า ปาสาณเลขูปมาทิสุ ความว่า บทว่า อนุเสติ คือ ย่อมนอนเนื่องอยู่เพราะยังละไม่ได้ บทว่า น ขิปฺปํ ลุชฺชติ คือ ไม่พินาศไปในระหว่าง แต่จะพินาศไปได้ก็ด้วยความพยายามอย่างยิ่ง บทว่า เอวเมวํ ความว่า แม้ความโกรธของบุคคลนั้นก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมไม่ดับไปในระหว่าง คือในวันรุ่งขึ้นหรือในวันต่อๆ ไป แต่กลับเป็นความโกรธที่ตั้งอยู่นาน อธิบายว่า ย่อมดับไปพร้อมกับความตายเท่านั้น บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลผู้มีลักษณะเช่นนี้ ชื่อว่าอุปมาด้วยรอยขีดในหิน เพราะมีความโกรธที่ตั้งอยู่นานเหมือนรอยขีดในหิน

114. So ca khvassa kodhoti so appamattakepi kāraṇe sahasā kuddhassa kodho. Na ciranti aciraṃ appahīnatāya nānuseti. Yathā pana pathaviyaṃ ākaḍḍhitvā katalekhā vātādīhi khippaṃ nassati, evamassa sahasā uppannopi kodho khippameva nibbātīti attho. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo pathaviyaṃ lekhā viya kujjhanabhāvena aciraṭṭhitikato pathavīlekhūpamoti vuccati.

114. บทว่า โส จ ขฺวสฺส โกโธ ความว่า ความโกรธของบุคคลนั้นผู้โกรธขึ้นมาโดยพลันแม้ในเหตุเพียงเล็กน้อย บทว่า น จิรํ คือ ไม่นอนเนื่องอยู่นานเพราะยังละไม่ได้ อธิบายว่า เหมือนอย่างรอยขีดที่ขีดไว้บนแผ่นดินย่อมลบเลือนไปอย่างรวดเร็วด้วยลมเป็นต้น ฉันใด แม้ความโกรธของบุคคลนี้ที่เกิดขึ้นโดยพลัน ก็ย่อมดับไปอย่างรวดเร็ว ฉันนั้น บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลผู้มีลักษณะเช่นนี้ ชื่อว่าอุปมาด้วยรอยขีดบนแผ่นดิน เพราะมีความโกรธที่ตั้งอยู่ไม่นานเหมือนรอยขีดบนแผ่นดิน

115. Āgāḷhenāti atigāḷhena mammacchedakena thaddhavacanena. Pharusenāti na sotasukhena. Amanāpenāti na cittasukhena. Saṃsandatīti ekībhavati. Sandhiyatīti ghaṭayati. Sammodatīti nirantaro hoti. Atha vā – saṃsandatīti cittakiriyādīsu cittena samodhānaṃ gacchati. Khīrodakaṃ viya ekībhāvaṃ upetīti attho. Sandhiyatīti ṭhānagamanādīsu kāyakiriyādīsu kāyena samodhānaṃ gacchati. Tilataṇḍulā viya missībhāvaṃ upetīti attho. Sammodatīti uddesaparipucchādīsu vacīkiriyāsu vācāya samodhānaṃ gacchati. Vippavāsagatopi piyasahāyako viya piyatarabhāvaṃ upetīti attho. Apica – kiccakaraṇīyesu tehi saddhiṃ āditova ekakiriyabhāvaṃ upagacchanto saṃsandati. Yāva majjhā pavattanto sandhiyati, yāva pariyosānā anivattanto sammodatītipi veditabbo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo udakalekhā viya khippaṃ saṃsandanato udakalekhūpamoti vuccati.

115. บทว่า อาคาฬฺเหน คือ ด้วยวาจาที่แข็งกระด้างอย่างยิ่ง เชือดเฉือนหัวใจ บทว่า ผรุเสน คือ ไม่เป็นที่สบายหู บทว่า อมนาเปน คือ ไม่เป็นที่สบายใจ บทว่า สํสนฺทติ คือ ย่อมเข้ากันเป็นหนึ่งเดียว บทว่า สนฺธิยติ คือ ย่อมเชื่อมต่อกัน บทว่า สโมทติ คือ ย่อมเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน อีกนัยหนึ่ง บทว่า สํสนฺทติ คือ ย่อมเข้ากันได้ด้วยใจในกิจทางใจเป็นต้น อธิบายว่า ย่อมถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันเหมือนนมกับน้ำ บทว่า สนฺธิยติ คือ ย่อมเข้ากันได้ด้วยกายในกิจทางกายมีการยืนการไปเป็นต้น อธิบายว่า ย่อมถึงความระคนปนเปกันเหมือนงากับข้าวสาร บทว่า สโมทติ คือ ย่อมเข้ากันได้ด้วยวาจาในกิจทางวาจามีการสวดการสอบถามเป็นต้น อธิบายว่า แม้จะจากกันไป ก็ย่อมถึงความเป็นที่รักยิ่งเหมือนสหายที่รัก อีกประการหนึ่ง พึงทราบว่า บุคคลผู้ถึงความเป็นผู้มีกิจอย่างเดียวกันกับชนเหล่านั้นตั้งแต่ต้นในกิจที่ควรทำ ชื่อว่า สํสนฺทติ ผู้ดำเนินไปจนถึงท่ามกลาง ชื่อว่า สนฺธิยติ ผู้ไม่กลับใจจนถึงที่สุด ชื่อว่า สโมทติ บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลผู้มีลักษณะเช่นนี้ ชื่อว่าอุปมาด้วยรอยขีดในน้ำ เพราะเข้ากันได้เร็วเหมือนรอยขีดในน้ำ

116. Potthakūpamesu – yāya upamāya te potthakūpamāti vuccanti, taṃ tāva upamaṃ dassetuṃ tayo potthakātiādi vuttaṃ. Tattha navoti navavāyimo. Potthakoti sāṇavākasāṭako. Dubbaṇṇoti vivaṇṇo. Dukkhasamphassoti kharasamphasso. Appagghoti atibahuṃ agghanto kahāpaṇagghanako hoti. Majjhimoti paribhogamajjhimo. So hi navabhāvaṃ atikkamitvā jiṇṇabhāvaṃ appatto majjhe paribhogakālepi dubbaṇṇo ca dukkhasamphasso ca appagghoyeva ca hoti. Atibahuṃ agghanto aḍḍhaṃ agghati. Jiṇṇakāle pana aḍḍhamāsakaṃ vā kākaṇikaṃ vā agghati. Ukkhaliparimajjananti kāḷukkhaliparipuñchanaṃ.

116. ในบทว่า โปตฺถกูปเมสุ ความว่า เพื่อจะแสดงอุปมาที่บุคคลเหล่านั้นถูกเรียกว่าอุปมาด้วยผ้าเปลือกไม้ จึงกล่าวคำว่า ตโย โปตฺถกา เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า นโว คือ ที่ทอใหม่ บทว่า โปตฺถโก คือ ผ้าเปลือกไม้หรือผ้าป่าน บทว่า ทุพฺพณฺโณ คือ มีสีไม่งาม บทว่า ทุกฺขสมฺผสฺโส คือ มีสัมผัสหยาบ บทว่า อปฺปคฺโฆ คือ เมื่อตีราคาอย่างสูงก็มีราคาหนึ่งกหาปณะ บทว่า มชฺฌิโม คือ อยู่ในระหว่างการใช้สอย จริงอยู่ ผ้านั้นเมื่อล่วงภาวะใหม่แล้วยังไม่ถึงภาวะเก่า ในระหว่างการใช้สอยก็ยังคงมีสีไม่งาม มีสัมผัสหยาบ และมีค่าน้อยอยู่นั่นเอง เมื่อตีราคาอย่างสูงก็มีราคาครึ่งหนึ่ง แต่ในเวลาเก่า ก็มีราคาครึ่งมาสกหรือหนึ่งกากณิก บทว่า อุกฺขลิปริมชฺชนํ คือ ผ้าเช็ดครกดำ

Navoti upasampadāya pañcavassakālato heṭṭhā jātiyā saṭṭhivassopi navoyeva. Dubbaṇṇatāyāti sarīravaṇṇenapi guṇavaṇṇenapi dubbaṇṇatāya. Dussīlassa hi parisamajjhe nisinnassa nittejatāya sarīravaṇṇopi na sampajjati, guṇavaṇṇe vattabbameva natthi. Ye kho panassāti ye kho pana tassa upaṭṭhākā vā ñātimittādayo vā etaṃ puggalaṃ sevanti. Tesaṃ tanti tesaṃ puggalānaṃ cha satthāre sevantānaṃ micchādiṭṭhikānaṃ viya, devadattaṃ sevantānaṃ kokālikādīnaṃ viya ca taṃ sevanaṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya hoti. Majjhimoti pañcavassakālato paṭṭhāya yāva navavassakālā majjhimo nāma. Theroti dasavassakālato paṭṭhāya thero nāma. Evamāhaṃsūti evaṃ vadanti. Kiṃ nu kho tuyhanti tuyhaṃ bālassa bhaṇitena ko atthoti vuttaṃ hoti. Tathārūpanti tathājātikaṃ tathāsabhāvaṃ ukkhepanīyakammassa kāraṇabhūtaṃ.

บทว่า นโว คือ แม้จะมีอายุ ๖๐ ปีโดยชาติ แต่ถ้ามีพรรษาต่ำกว่า ๕ ปีนับแต่อุปสมบท ก็ชื่อว่าเป็นนวกะ บทว่า ทุพฺพณฺณตาย คือ เพราะความมีวรรณะไม่งาม ทั้งโดยวรรณะแห่งสรีระและโดยวรรณะแห่งคุณ จริงอยู่ สำหรับผู้ทุศีล เมื่อนั่งอยู่ในท่ามกลางบริษัท แม้วรรณะแห่งสรีระก็ไม่สมบูรณ์เพราะความไม่มีเดช ไม่ต้องพูดถึงวรรณะแห่งคุณเลย บทว่า เย โข ปนสฺส คือ อุปัฏฐาก หรือญาติมิตรเป็นต้นเหล่าใดของบุคคลนั้น คบหาบุคคลผู้นี้ บทว่า เตสํ ตํ คือ การคบหานั้น ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานแก่บุคคลเหล่านั้น เหมือนพวกมิจฉาทิฏฐิผู้คบหาศาสดา ๖ หรือเหมือนพวกโกกาลิกะเป็นต้นผู้คบหาพระเทวทัต บทว่า มชฺฌิโม คือ ตั้งแต่ ๕ พรรษาไปจนถึง ๙ พรรษา ชื่อว่ามัชฌิมะ บทว่า เถโร คือ ตั้งแต่ ๑๐ พรรษาขึ้นไป ชื่อว่าเถระ บทว่า เอวมาหํสุ คือ ย่อมกล่าวอย่างนี้ ความว่า ท่านกล่าวว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยคำพูดของท่านผู้เป็นพาลเล่า" บทว่า ตถารูปํ คือ มีชาติเช่นนั้น มีสภาวะเช่นนั้น อันเป็นเหตุแห่งอุกเขปนียกรรม

117. Kāsikavatthūpamesu – kāsikavatthaṃ nāma tayo kappāsaṃsū gahetvā kantitasuttena vāyitaṃ sukhumavatthaṃ. Taṃ navavāyimaṃ anagghaṃ hoti. Paribhogamajjhimaṃ vīsampi tiṃsampi sahassāni agghati. Jiṇṇakāle pana aṭṭhapi dasapi sahassāni agghati.

117. ในบทว่า กาสิกวตฺถูปเมสุ ความว่า ผ้ากาสิกพัสตร์ คือผ้าเนื้อละเอียดที่ทอด้วยด้ายซึ่งปั่นจากเส้นใยฝ้ายสามเส้น ผ้านั้นเมื่อทอใหม่ๆ ย่อมหาค่ามิได้ เมื่ออยู่ในระหว่างการใช้สอย ย่อมมีราคาสองหมื่นหรือสามหมื่น แต่ในเวลาเก่า ก็มีราคาแปดพันหรือหนึ่งหมื่น

Tesaṃ taṃ hotīti tesaṃ sammāsambuddhādayo sevantānaṃ viya taṃ sevanaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya hoti. Sammāsambuddhañhi ekaṃ nissāya yāvajjakālā muccanakasattānaṃ pamāṇaṃ natthi. Tathā sāriputtattheramahāmoggallānatthere avasese ca asītimahāsāvake nissāya saggaṃ gatasattānaṃ pamāṇaṃ natthi. Yāvajjakālā tesaṃ diṭṭhānugatiṃ paṭipannasattānampi pamāṇaṃ natthiyeva. Ādheyyaṃ gacchatīti tassa mahātherassa taṃ atthanissitaṃ vacanaṃ yathā gandhakaraṇḍake kāsikavatthaṃ ādhātabbataṃ ṭhapetabbataṃ gacchati, evaṃ uttamaṅge sirasmiṃ hadaye ca ādhātabbataṃ ṭhapetabbatampi gacchati. Sesamettha heṭṭhā vuttānusāreneva veditabbaṃ.

คำว่า "เตสํ ตํ โหติ" ความว่า การเสพนั้นย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขตลอดกาลนาน แก่ท่านผู้เสพพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นต้นเหล่านั้น. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์เดียวแล้วพ้นไปตลอดกาลนาน ไม่มีประมาณ. ฉันใดก็ฉันนั้น สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยพระสารีบุตรเถระ พระมหาโมคคัลลานเถระ และพระมหาสาวก ๘๐ ที่เหลือ ไปสู่สวรรค์ ก็ไม่มีประมาณ. แม้สัตว์ทั้งหลายผู้ปฏิบัติตามทิฏฐานุคติของท่านเหล่านั้นตลอดกาลนาน ก็ไม่มีประมาณเลย. คำว่า "อาเธยฺยํ คจฺฉติ" ความว่า วาจาที่อาศัยประโยชน์ของพระมหาเถระนั้น ย่อมถึงความควรทรงไว้ ควรตั้งไว้ เหมือนผ้ากาสิกพัสตร์ในผอบเครื่องหอม ฉันใดก็ฉันนั้น ย่อมถึงความควรทรงไว้ ควรตั้งไว้ในอวัยวะอันสูงสุดคือศีรษะและในหทัย. ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

118. Suppameyyādīsu – sukhena pametabboti suppameyyo. Idhāti imasmiṃ sattaloke. Uddhatoti uddhaccena samannāgato. Unnaḷoti uggatanaḷo; tucchamānaṃ ukkhipitvā ṭhitoti attho. Capaloti pattamaṇḍanādinā cāpallena samannāgato. Mukharoti mukhakharo. Vikiṇṇavācoti asaṃyatavacano. Asamāhitoti cittekaggatārahito. Vibbhantacittoti bhantacitto, bhantagāvībhantamigīsappaṭibhāgo. Pākaṭindriyoti vivaṭindriyo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo ‘suppameyyo’ti vuccati. Yathā hi parittassa udakassa sukhena pamāṇaṃ gayhati; evameva imehi aguṇaṅgehi samannāgatassa sukhena pamāṇaṃ gayhati. Tenesa ‘suppameyyo’ti vutto.

118. ในบทว่า สุปฺปเมยฺโย เป็นต้น ชื่อว่า สุปปเมยยะ เพราะเป็นผู้ที่พึงประมาณได้โดยง่าย. บทว่า อิธ คือ ในสัตวโลกนี้. บทว่า อุทฺธโต คือ ผู้ประกอบด้วยความฟุ้งซ่าน. บทว่า อุนฺนโฬ คือ ผู้มีกิเลสดุจไม้อ้ออันตั้งขึ้นแล้ว ความว่า ผู้ยกมานะอันเปล่าขึ้นตั้งไว้. บทว่า จปโล คือ ผู้ประกอบด้วยความคะนองด้วยการประดับบาตรเป็นต้น. บทว่า มุขโร คือ ผู้มีปากกล้า. บทว่า วิกิณฺณวาโจ คือ ผู้มีวาจาไม่สำรวม. บทว่า อสมาหิโต คือ ผู้ปราศจากความเป็นหนึ่งแห่งจิต. บทว่า วิพฺภนฺตจิตฺโต คือ ผู้มีจิตหมุนไปแล้ว เปรียบด้วยโคที่ตื่น เนื้อที่ตื่น. บทว่า ปากฏินฺทฺริโย คือ ผู้มีอินทรีย์เปิดเผย. บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ เรียกว่า 'สุปปเมยยะ'. เปรียบเหมือนประมาณแห่งน้ำเล็กน้อยย่อมถือเอาได้โดยง่าย ฉันใด ประมาณแห่งบุคคลผู้ประกอบด้วยองค์อันเป็นโทษเหล่านี้ ก็ย่อมถือเอาได้โดยง่าย ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น บุคคลนี้จึงถูกเรียกว่า 'สุปปเมยยะ'.

119. Dukkhena pametabboti duppameyyo. Anuddhatādīni vuttapaṭipakkhavasena veditabbāni. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo ‘duppameyyo’ti vuccati. Yathā hi mahāsamuddassa dukkhena pamāṇaṃ gayhati; evameva imehi guṇaṅgehi samannāgatassa dukkhena pamāṇaṃ gayhati. Tādiso ‘anāgāmī nu kho, khīṇāsavo nu kho’ti vattabbataṃ gacchati, tenesa ‘duppameyyo’ti vutto.

119. ชื่อว่า ทุปปเมยยะ เพราะเป็นผู้ที่พึงประมาณได้โดยยาก. บทว่า อนุทฺธโต เป็นต้น พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ เรียกว่า 'ทุปปเมยยะ'. เปรียบเหมือนประมาณแห่งมหาสมุทรย่อมถือเอาได้โดยยาก ฉันใด ประมาณแห่งบุคคลผู้ประกอบด้วยองค์อันเป็นคุณเหล่านี้ ก็ย่อมถือเอาได้โดยยาก ฉันนั้น. บุคคลเช่นนั้น ย่อมถึงความที่ควรกล่าวว่า 'เป็นพระอนาคามีหนอ หรือว่าเป็นพระขีณาสพหนอ' เพราะเหตุนั้น บุคคลนี้จึงถูกเรียกว่า 'ทุปปเมยยะ'.

120. Na sakkā pametunti appameyyo. Yathā hi ākāsassa na sakkā pamāṇaṃ gahetuṃ, evaṃ khīṇāsavassa. Tenesa ‘appameyyo’ti vutto.

120. ชื่อว่า อัปปเมยยะ เพราะเป็นผู้ที่ไม่อาจประมาณได้. เปรียบเหมือนประมาณแห่งอากาศไม่อาจถือเอาได้ ฉันใด ประมาณแห่งพระขีณาสพก็ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงถูกเรียกว่า 'อัปปเมยยะ'.

121. Na sevitabbādīsu – na sevitabboti na upasaṅkamitabbo. Na bhajitabboti na allīyitabbo. Na payirupāsitabboti na santike nisīdanavasena punappunaṃ upāsitabbo. Hīno hoti sīlenātiādīsu upādāyupādāya hīnatā veditabbā. Yo hi pañca sīlāni rakkhati, so dasa sīlāni rakkhantena na sevitabbo. Yo pana dasa sīlāni rakkhati, so catupārisuddhisīlaṃ rakkhantena na sevitabbo. Aññatra anuddayā aññatra anukampāti ṭhapetvā anuddayañca anukampañca. Attano atthāya eva hi evarūpo puggalo na sevitabbo. Anuddayānukampāvasena pana taṃ upasaṅkamituṃ vaṭṭati.

121. ในบทว่า น เสวิตพฺโพ เป็นต้น บทว่า น เสวิตพฺโพ คือ ไม่พึงเข้าไปหา. บทว่า น ภชิตพฺโพ คือ ไม่พึงคลุกคลี. บทว่า น ปยิรุปาสิตพฺโพ คือ ไม่พึงเข้าไปนั่งใกล้บ่อยๆ. ในบทว่า หีโน โหติ สีเลน เป็นต้น พึงทราบความเลวโดยลำดับ. จริงอยู่ ผู้ใดรักษาสีล ๕ ผู้นั้นไม่พึงถูกผู้รักษาสีล ๑๐ เสพ. ส่วนผู้ใดรักษาสีล ๑๐ ผู้นั้นไม่พึงถูกผู้รักษาจตุปาริสุทธิสีลเสพ. บทว่า อญฺญตฺร อนุทฺทยา อญฺญตฺร อนุกมฺปา คือ เว้นแต่ความเอ็นดูและความอนุเคราะห์. จริงอยู่ บุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ ไม่พึงเสพเพื่อประโยชน์ของตนเลย. แต่ย่อมควรที่จะเข้าไปหาผู้นั้นด้วยอำนาจความเอ็นดูและความอนุเคราะห์.

122. Sadiso hotīti samāno hoti. Sīlasāmaññagatānaṃ satanti sīlena samānabhāvaṃ gatānaṃ santānaṃ. Sīlakathā ca no bhavissatīti evaṃ samānasīlānaṃ amhākaṃ sīlameva ārabbha kathā bhavissati. Sā ca no phāsu bhavissatīti sā ca sīlakathā amhākaṃ phāsuvihāro sukhavihāro bhavissati. Sā ca no pavattinī bhavissatīti sā ca amhākaṃ kathā divasampi kathentānaṃ pavattinī bhavissati, na paṭihaññissati. Dvīsu hi sīlavantesu ekena sīlassa vaṇṇe kathite itaro anumodati; tena tesaṃ kathā phāsu ceva hoti, pavattinī ca. Ekasmiṃ pana dussīle sati dussīlassa sīlakathā dukkathāti neva sīlakathā hoti, na phāsu hoti, na pavattinī. Samādhipaññākathāsupi eseva nayo. Dve hi samādhilābhino samādhikathaṃ, sappaññā ca paññākathaṃ kathentā, rattiṃ vā divasaṃ vā atikkantampi na jānanti.

122. บทว่า สทิโส โหติ คือ เป็นผู้เสมอกัน. บทว่า สีลสามญฺญคตานํ สตนฺติ คือ ของท่านผู้ถึงความเป็นผู้เสมอกันโดยศีล. บทว่า สีลกถา จ โน ภวิสฺสติ ความว่า กถาปรารภศีลนั่นแหละ จักมีแก่เราทั้งหลายผู้มีศีลเสมอกันอย่างนี้. บทว่า สา จ โน ผาสุ ภวิสฺสติ ความว่า ศีลกถานั้นจักเป็นผาสุวิหาร เป็นสุขวิหารของพวกเรา. บทว่า สา จ โน ปวตฺตินี ภวิสฺสติ ความว่า กถานั้นของพวกเรา แม้กล่าวอยู่ตลอดวันก็จักเป็นไปได้ ไม่ติดขัด. จริงอยู่ ในบรรดาผู้มีศีลสองคน เมื่อคนหนึ่งกล่าวคุณของศีล อีกคนหนึ่งย่อมอนุโมทนา เพราะเหตุนั้น กถาของท่านเหล่านั้นจึงเป็นผาสุด้วย เป็นไปได้ด้วย. แต่เมื่อมีคนหนึ่งเป็นผู้ทุศีล ศีลกถาเป็นทุกกถาของผู้ทุศีลนั้น จึงไม่เป็นศีลกถา ไม่เป็นผาสุ ไม่เป็นไปได้. แม้ในสมาธิกถาและปัญญากถา ก็นัยนี้แหละ. จริงอยู่ ผู้ได้สมาธิสองคนกล่าวสมาธิกถา และผู้มีปัญญากล่าวปัญญากถา ย่อมไม่รู้แม้ซึ่งราตรีหรือวันที่ล่วงไป.

123. Sakkatvā garuṃ katvāti sakkārañceva garukārañca karitvā. Adhiko hotīti atireko hoti. Sīlakkhandhanti sīlarāsiṃ. Paripūressāmīti taṃ atirekasīlaṃ puggalaṃ nissāya attano aparipūraṃ sīlarāsiṃ paripūraṃ karissāmi. Tattha tattha paññāya anuggahessāmīti ettha sīlassa asappāye anupakāradhamme vajjetvā sappāye upakāradhamme sevanto tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne sīlakkhandhaṃ paññāya anuggaṇhāti nāma. Samādhipaññākkhandhesupi eseva nayo.

123. บทว่า สกฺกตฺวา ครุ ํ กตฺวา คือ กระทำสักการะและเคารพ. บทว่า อธิโก โหติ คือ เป็นผู้ยิ่งกว่า. บทว่า สีลกฺขนฺธํ คือ กองศีล. บทว่า ปริปูเรสฺสามิ ความว่า เราอาศัยบุคคลผู้มีศีลยิ่งกว่านั้น จักกระทำกองศีลที่ยังไม่บริบูรณ์ของตนให้บริบูรณ์. ในบทว่า ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามิ นี้ ชื่อว่าย่อมอนุเคราะห์กองศีลด้วยปัญญาในที่นั้นๆ คือ เว้นธรรมที่ไม่เป็นสัปปายะ ไม่เกื้อกูลแก่ศีล แล้วเสพธรรมที่เป็นสัปปายะ เกื้อกูล. แม้ในสมาธิขันธ์และปัญญาขันธ์ ก็นัยนี้แหละ.

124. Jigucchitabbādīsu – jigucchitabboti gūthaṃ viya jigucchitabbo. Atha kho nanti atha kho assa. Kittisaddoti kathāsaddo. Evamevanti ettha gūthakūpo viya dussīlyaṃ daṭṭhabbaṃ. Gūthakūpe patitvā ṭhito dhamanīahi viya dussīlapuggalo. Guthakūpato uddhariyamānena tena ahinā purisassa sarīraṃ āruḷhenāpi adaṭṭhabhāvo viya dussīlaṃ sevamānassāpi tassa kiriyāya kāraṇabhāvo sarīraṃ gūthena makkhetvā ahino gatakālo viya dussīlaṃ sevamānassa pāpakittisaddassa abbhuggamanakālo veditabbo.

124. ในบทว่า ชิคุจฺฉิตพฺโพ เป็นต้น บทว่า ชิคุจฺฉิตพฺโพ คือ พึงรังเกียจเหมือนอุจจาระ. บทว่า อถ โข นํ คือ แต่ว่าแก่เขานั้น. บทว่า กิตฺติสทฺโท คือ เสียงเล่าลือ. ในบทว่า เอวเมวํ นี้ พึงเห็นความเป็นผู้ทุศีลเหมือนหลุมคูถ. บุคคลผู้ทุศีลเหมือนงูเห่าที่ตกลงไปอยู่ในหลุมคูถ. ความเป็นเหตุแห่งการกระทำของผู้นั้น แม้เมื่อเสพคนทุศีลอยู่ ก็เหมือนความไม่ถูกกัด แม้เมื่องูเห่าที่ถูกบุรุษยกขึ้นจากหลุมคูถนั้นเลื้อยขึ้นสู่ร่างกาย. พึงทราบว่า กาลที่กิตติศัพท์อันชั่วร้ายฟุ้งไปของผู้เสพคนทุศีล ก็เหมือนกาลที่งูไปแล้วโดยที่ร่างกายเปรอะเปื้อนด้วยคูถ.

125. Tindukālātanti tindukarukkhaalātaṃ. Bhiyyoso mattāya cicciṭāyatīti tañhi jhāyamānaṃ pakatiyāpi papaṭikāyo muñcantaṃ cicciṭāyati ciṭiciṭāti saddaṃ karoti. Ghaṭṭitaṃ pana adhimattaṃ karotīti attho. Evamevanti evamevaṃ kodhano attano dhammatāyapi uddhato caṇḍikato hutvā carati. Appamattakaṃ pana vacanaṃ vuttakāle ‘mādisaṃ nāma evaṃ vadatī’ti atirekataraṃ uddhato caṇḍikato hutvā carati. Gūthakūpoti gūthapuṇṇakūpo, gūtharāsiyeva vā. Opammasaṃsandanaṃ panettha purimanayeneva veditabbaṃ. Tasmā evarūpo puggalo ajjhupekkhitabbo, na sevitabboti yasmā kodhano atiseviyamānopi atiupasaṅkamiyamānopi kujjhatiyeva, ‘kiṃ iminā’ti paṭikkamantopi kujjhatiyeva, tasmā palālaggi viya ajjhupekkhitabbo, na sevitabbo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yo hi palālaggiṃ atiupasaṅkamitvā tappati, tassa sarīraṃ jhāyati. Yo atipaṭikkamitvā tappati, tassa sītaṃ na vūpasammati. Anupasaṅkamitvā apaṭikkamitvā pana majjhattabhāvena tappentassa sītaṃ vūpasammati, kāyopi na ḍayhati. Tasmā palālaggi viya kodhano puggalo majjhattabhāvena ajjhupekkhitabbo, na sevitabbo, na bhajitabbo, na payirupāsitabbo.

125. คำว่า ทินฺทุกาลาตํ คือ ท่อนไม้ตะโก. คำว่า ภิยฺโยโส มตฺตาย จิจฺจิฏายติ ความว่า ท่อนไม้ตะโกนั้น เมื่อถูกเผา โดยปกติก็แตกปะทุ ส่งเสียงดังจิจจิฏะ คือดังจิ๊ดๆ แต่เมื่อถูกกระทบเข้า ก็ยิ่งส่งเสียงดังมากขึ้นไปอีก ฉันใดก็ฉันนั้น คนมักโกรธ โดยปกติของตนก็เป็นคนเย่อหยิ่ง ดุร้ายอยู่แล้ว แต่เมื่อถูกว่ากล่าวแม้เพียงเล็กน้อย ก็จะคิดว่า ‘คนเช่นเรา กลับมาว่าอย่างนี้’ แล้วก็ยิ่งเย่อหยิ่ง ดุร้ายมากขึ้นไปอีก. คำว่า คูถกูโป คือ หลุมที่เต็มไปด้วยคูถ หรือกองคูถนั่นเอง. การเทียบเคียงอุปมาในข้อนี้ พึงทราบโดยนัยก่อนนั่นแหละ. เพราะเหตุนั้น บุคคลเช่นนี้พึงวางเฉย ไม่ควรคบหา ความว่า เพราะเหตุที่คนมักโกรธ แม้จะคบหาอย่างยิ่ง เข้าไปหาอย่างยิ่ง ก็โกรธอยู่ดี หรือแม้จะหลีกไปโดยคิดว่า ‘จะมีประโยชน์อะไรด้วยคนนี้’ ก็โกรธอยู่ดี เพราะฉะนั้น พึงวางเฉยต่อเขาเหมือนไฟป่าฟาง ไม่ควรคบหา. ถามว่า กล่าวอะไรไว้? ตอบว่า ผู้ใดเข้าไปใกล้ไฟป่าฟางเกินไปเพื่อผิงไฟ ร่างกายของผู้นั้นย่อมไหม้ ผู้ใดหลีกออกไปไกลเกินไปเพื่อผิงไฟ ความหนาวของผู้นั้นก็ไม่สงบ แต่ผู้ที่ไม่เข้าไปใกล้เกินไป ไม่หลีกออกไปไกลเกินไป ผิงไฟด้วยความเป็นกลาง ความหนาวของเขาย่อมสงบ และร่างกายก็ไม่ไหม้. เพราะฉะนั้น บุคคลผู้มักโกรธ พึงวางเฉยด้วยความเป็นกลางเหมือนไฟป่าฟาง ไม่ควรคบหา ไม่ควรเสพ ไม่ควรเข้าไปนั่งใกล้.

126. Kalyāṇamittoti sucimitto. Kalyāṇasahāyoti sucisahāyo. Sahāyoti sahagāmī saddhiṃcaro. Kalyāṇasampavaṅkoti kalyāṇesu sucipuggalesu sampavaṅko, tanninnatappoṇatappabbhāramānasoti attho.

126. คำว่า กลฺยาณมิตฺโต คือ มิตรที่ดี. คำว่า กลฺยาณสหาโย คือ สหายที่ดี. คำว่า สหาโย คือ ผู้ไปด้วยกัน ผู้เที่ยวไปด้วยกัน. คำว่า กลฺยาณสมฺปวํโก คือ ผู้มีใจน้อมไปในกัลยาณบุคคล คือบุคคลที่ดีงาม มีใจโน้มไปในบุคคลเหล่านั้น มีใจโอนไปในบุคคลเหล่านั้น มีใจเอนไปในบุคคลเหล่านั้น.

127. Sīlesu paripūrakārītiādīsu – sīlesu paripūrakārinoti ete ariyasāvakā yāni tāni maggabrahmacariyassa ādibhūtāni, ādibrahmacariyakāni, pārājikasaṅkhātāni cattāri mahāsīlasikkhāpadāni, tesaṃ avītikkamanato yāni khuddānukhuddakāni āpajjanti, tehi ca vuṭṭhānato sīlesu yaṃ kattabbaṃ, taṃ paripūraṃ samattaṃ karontīti ‘sīlesu paripūrakārino’ti vuccanti. Samādhipāribandhakānaṃ pana kāmarāgabyāpādānaṃ, paññāpāribandhakassa ca saccapaṭicchādakassa mohassa asamūhatattā, samādhiṃ paññañca bhāventāpi samādhipaññāsu yaṃ kattabbaṃ taṃ mattaso pamāṇena padesamattameva karontīti samādhismiṃ paññāya ca mattaso kārinoti vuccanti. Iminā upāyena itaresupi dvīsu nayesu attho veditabbo.

127. ในคำว่า สีเลสุ ปริปูรการี เป็นต้น - คำว่า สีเลสุ ปริปูรการิโน หมายความว่า พระอริยสาวกเหล่านี้ เพราะไม่ล่วงละเมิดมหาสีลสิกขาบท ๔ ที่เรียกว่าปาราชิก ซึ่งเป็นเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์ เป็นอาทิพรหมจรรย์ และเพราะออกจากอาบัติเล็กๆ น้อยๆ ที่ต้องเข้า จึงทำกิจที่พึงทำในศีลทั้งหลายให้บริบูรณ์ครบถ้วน เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ‘ผู้ทำศีลให้บริบูรณ์’. แต่เพราะยังไม่ได้ถอนกามราคะและพยาบาทซึ่งเป็นเครื่องผูกพันสมาธิ และโมหะซึ่งเป็นเครื่องผูกพันปัญญาและเป็นเครื่องปิดบังความจริง แม้เจริญสมาธิและปัญญาอยู่ ก็ทำกิจที่พึงทำในสมาธิและปัญญาเพียงตามประมาณ เพียงส่วนหนึ่งเท่านั้น จึงเรียกว่า ‘ผู้ทำในสมาธิและปัญญาแต่พอประมาณ’. พึงทราบเนื้อความในอีกสองนัยที่เหลือด้วยอุบายนี้.

Tatrāyaṃ aparopi suttantanayo –

ในเรื่องนั้น ยังมีนัยตามพระสูตรอีกอย่างหนึ่งดังนี้ –

‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ mattaso kārī, paññāya mattaso kārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni tāni āpajjatipi, vuṭṭhātipi. Taṃ kissa hetu? Na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā. Yāni ca kho tāni sikkhāpadāni ādibrahmacariyakāni brahmacariyasāruppāni, tattha dhuvasīlo ca hoti, ṭhitasīlo ca, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti, avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo. Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu…pe… so tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā, rāgadosamohānaṃ tanuttā, sakadāgāmī hoti; sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ paripūrakārī, paññāya mattaso kārī. So yāni tāni…pe… sikkhati sikkhāpadesu. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ…pe… anāvattidhammo tasmā lokā. Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī, samādhismiṃ paripūrakārī, paññāya paripūrakārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni…pe… sikkhati sikkhāpadesu. So āsavānaṃ khayā…pe… upasampajja viharatī’’ti (a. ni. 3.87).

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ทำสมาธิแต่พอประมาณ ทำปัญญาแต่พอประมาณ เธอย่อมต้องและออกจากสิกขาบทเล็กๆ น้อยๆ เหล่านั้นบ้าง ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะเรามิได้กล่าวความไม่สมควรในสิกขาบทเหล่านั้นไว้ในธรรมวินัยนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย ส่วนสิกขาบทเหล่าใดที่เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ สมควรแก่พรหมจรรย์ เธอย่อมเป็นผู้มีศีลมั่นคง มีศีลตั้งมั่น สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย เธอเป็นโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์...ฯลฯ... เธอเป็นสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จะมาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ทำสมาธิให้บริบูรณ์ ทำปัญญาแต่พอประมาณ เธอย่อม...ฯลฯ...สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย เธอเป็นอนาคามี เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป...ฯลฯ...มีความไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ทำสมาธิให้บริบูรณ์ ทำปัญญาให้บริบูรณ์ เธอย่อม...ฯลฯ...สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบทเล็กๆ น้อยๆ เหล่านั้น เธอทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป...ฯลฯ...ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ดังนี้” (องฺ. ติก. ๓.๘๗).

130. Satthāraniddese – pariññaṃ paññapetīti pahānaṃ samatikkamaṃ paññapeti. Tatrāti tesu tīsu janesu. Tena daṭṭhabboti tena paññāpanena so satthā rūpāvacarasamāpattiyā lābhīti daṭṭhabboti attho. Dutiyavārepi eseva nayo. Sammāsambuddho satthā tena daṭṭhabboti tena titthiyehi asādhāraṇena paññāpanena ayaṃ tatiyo satthā sabbaññubuddho daṭṭhabbo. Titthiyā hi kāmānaṃ pariññaṃ paññapentā rūpabhavaṃ vakkhanti. Rūpānaṃ pariññaṃ paññapentā arūpabhavaṃ vakkhanti. Vedanānaṃ pariññaṃ paññapentā asaññabhavaṃ vakkhanti. Sammā paññapentā ‘evaṃ paññapeyyuṃ’, no ca sammā paññapetuṃ sakkonti. Sammāsambuddho pana kāmānaṃ pariññaṃ pahānaṃ anāgāmimaggena paññapeti. Rūpavedanānaṃ pariññaṃ pahānaṃ arahattamaggena paññapeti. Ime tayo satthāroti ime dve janā bāhirakā, eko sammāsambuddhoti – imasmiṃ loke tayo satthāro nāma.

130. ในสัตถารนิทเทส - คำว่า ปริญฺญํ ปญฺญเปติ หมายถึง บัญญัติการละ การก้าวล่วง. คำว่า ตตฺร หมายถึง ในชน ๓ จำพวกนั้น. คำว่า เตน ทฏฺฐพฺโพ ความว่า พึงเห็นว่าศาสดาผู้นั้นเป็นผู้ได้รูปาวจรสมาบัติ ด้วยการบัญญัตินั้น. แม้ในวาระที่สอง ก็นัยนี้เช่นกัน. คำว่า สมฺมาสมฺพุทฺโธ สตฺถา เตน ทฏฺฐพฺโพ ความว่า พึงเห็นว่าศาสดาองค์ที่สามนี้คือพระสัพพัญญูพุทธเจ้า ด้วยการบัญญัติอันไม่ทั่วไปแก่พวกเดียรถีย์นั้น. จริงอยู่ พวกเดียรถีย์ เมื่อบัญญัติปริญญาในกามทั้งหลาย ย่อมกล่าวถึงรูปภพ เมื่อบัญญัติปริญญาในรูปทั้งหลาย ย่อมกล่าวถึงอรูปภพ เมื่อบัญญัติปริญญาในเวทนาทั้งหลาย ย่อมกล่าวถึงอสัญญภพ. หากพวกเขาจะบัญญัติโดยชอบ ก็พึงบัญญัติอย่างนี้ แต่พวกเขาก็ไม่สามารถบัญญัติโดยชอบได้. ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมทรงบัญญัติปริญญาคือการละกามทั้งหลายด้วยอนาคามิมรรค ย่อมทรงบัญญัติปริญญาคือการละรูปและเวทนาทั้งหลายด้วยอรหัตตมรรค. คำว่า อิเม ตโย สตฺถาโร หมายถึง สองคนนี้เป็นคนภายนอก (ศาสนา) อีกองค์หนึ่งคือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า - ในโลกนี้มีศาสดา ๓ จำพวก.

131. Dutiye satthāraniddese – diṭṭhe ceva dhammeti imasmiṃ attabhāve. Attānaṃ saccato thetato paññapetīti ‘‘attā nāmeko atthi nicco dhuvo sassato’’ti bhūtato thirato paññapeti. Abhisamparāyañcāti aparasmiṃ attabhāve evameva paññapeti. Sesamettha vuttanayeneva veditabbanti.

131. ในสัตถารนิทเทสที่ ๒ คำว่า 'ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม' หมายถึง ในอัตภาพนี้. คำว่า 'อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญเปติ' หมายถึง บัญญัติอัตตาโดยความเป็นของจริง โดยความเป็นของยั่งยืน คือ บัญญัติโดยความเป็นของมีอยู่จริง โดยความเป็นของมั่นคงว่า 'อัตตาชื่อว่าสิ่งหนึ่งมีอยู่ เป็นของเที่ยง เป็นของยั่งยืน เป็นของไม่ขาดสูญ'. คำว่า 'อภิสมฺปรายญฺจ' หมายถึง ย่อมบัญญัติอย่างนั้นเหมือนกันในอัตภาพอื่น. ส่วนที่เหลือในนิทเทสนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

Tikaniddesavaṇṇanā.

พรรณนาติกนิทเทส

4. Catukkaniddesavaṇṇanā

4. พรรณนาจตุกกนิทเทส

132. Catukkaniddese – asappurisoti lāmakapuriso. Pāṇaṃ atipātetīti pāṇātipātī. Adinnaṃ ādiyatīti adinnādāyī. Kāmesu micchā caratīti kāmesumicchācārī. Musā vadatīti musāvādī. Surāmerayamajjapamāde tiṭṭhatīti surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī.

132. ในจตุกกนิทเทส คำว่า 'อสปฺปุริโส' หมายถึง คนเลว. ผู้ยังสัตว์มีชีวิตให้ตกล่วงไป ชื่อว่า ปาณาติปาตี. ผู้ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ ชื่อว่า อทินนาทายี. ผู้ประพฤติผิดในกามทั้งหลาย ชื่อว่า กาเมสุมิจฉาจารี. ผู้กล่าวเท็จ ชื่อว่า มุสาวาที. ผู้ตั้งอยู่ในความประมาทคือสุราและเมรัยอันเป็นของมึนเมา ชื่อว่า สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐายี.

133. Pāṇātipāte samādapetīti yathā pāṇaṃ atipāteti, tathā naṃ tattha gahaṇaṃ gaṇhāpeti. Sesesupi eseva nayo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo yasmā sayaṃ katena ca dussīlyena samannāgato yañca samādapitena kataṃ, tato upaḍḍhassa dāyādo, tasmā asappurisena asappurisataroti vuccati. Sappurisoti uttamapuriso.

133. คำว่า 'ปาณาติปาเต สมาทเปติ' หมายถึง ชักชวนผู้อื่นให้ยึดถือในการทำปาณาติบาตนั้น อย่างที่ตนทำปาณาติบาต. ในบทที่เหลือทั้งหลายก็นัยนี้เช่นกัน. คำว่า 'อยํ วุจฺจติ' หมายถึง บุคคลผู้มีอย่างนี้ เพราะเป็นผู้ประกอบด้วยทุศีลที่ตนทำเองด้วย และเป็นทายาทรับผลกึ่งหนึ่งแห่งกรรมที่ผู้อันตนชักชวนได้ทำแล้ว ฉะนั้น จึงเรียกว่า เป็นอสัตบุรุษยิ่งกว่าอสัตบุรุษ. คำว่า 'สปฺปุริโส' หมายถึง บุรุษผู้สูงสุด.

135. Sappurisena sappurisataroti attanā katena susīlyena samannāgatattā yañca samādapito karoti. Tato upaḍḍhassa dāyādattā uttamapurisena uttamapurisataro.

135. คำว่า 'สปฺปุริเสน สปฺปุริสตโร' หมายถึง เพราะความเป็นผู้ประกอบด้วยสุศีลที่ตนทำเอง และเพราะความเป็นทายาทรับผลกึ่งหนึ่งแห่งกรรมที่ผู้อันตนชักชวนให้ทำ จึงเป็นสัตบุรุษผู้สูงสุดยิ่งกว่าบุรุษผู้สูงสุด.

136. Pāpoti akusalakammapathasaṅkhātena dasavidhena pāpena samannāgato.

136. คำว่า 'ปาโป' หมายถึง เป็นผู้ประกอบด้วยบาป ๑๐ ประการ อันนับเนื่องในอกุศลกรรมบถ.

138. Kalyāṇoti kusalakammapathasaṅkhātena dasavidhena kalyāṇadhammena samannāgato suddhako bhadrako. Sesamettha heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva.

138. คำว่า 'กลฺยาโณ' หมายถึง เป็นผู้ประกอบด้วยกัลยาณธรรม ๑๐ ประการ อันนับเนื่องในกุศลกรรมบถ เป็นผู้บริสุทธิ์ เป็นผู้เจริญ. ส่วนที่เหลือในนิทเทสนี้ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว เพราะมีนัยดังที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ.

140. Pāpadhammādīsu – pāpo dhammo assāti pāpadhammo. Kalyāṇo dhammo assāti kalyāṇadhammo. Sesamettha uttānatthameva.

140. ในคำว่า 'ปาปธมฺโม' เป็นต้น ผู้มีธรรมอันลามก ชื่อว่า ปาปธัมโม. ผู้มีธรรมอันดีงาม ชื่อว่า กัลยาณธัมโม. ส่วนที่เหลือในนิทเทสนี้ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

144. Sāvajjādīsu – sāvajjoti sadoso. Sāvajjena kāyakammenāti sadosena pāṇātipātādinā kāyakammena. Itaresupi eseva nayo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo tīhi dvārehi āyūhanakammassa sadosattā, gūthakuṇapādibharito padeso viya sāvajjoti vuccati.

144. ในคำว่า 'สาวชฺโช' เป็นต้น คำว่า 'สาวชฺโช' หมายถึง มีโทษ. คำว่า 'สาวชฺเชน กายกมฺเมน' หมายถึง ด้วยกายกรรมอันมีโทษ คือ ปาณาติบาต เป็นต้น. ในบทที่เหลือทั้งหลายก็นัยนี้เช่นกัน. คำว่า 'อยํ วุจฺจติ' หมายถึง บุคคลผู้มีอย่างนี้ เพราะกรรมที่สั่งสมทางทวารทั้ง ๓ เป็นกรรมมีโทษ จึงเรียกว่า 'สาวชฺโช' (ผู้มีโทษ) เปรียบเหมือนสถานที่มีแต่คูถและซากศพเป็นต้น.

145. Sāvajjena bahulanti yassa sāvajjameva kāyakammaṃ bahu hoti, appaṃ anavajjaṃ; so sāvajjena bahulaṃ kāyakammena samannāgato, appaṃ anavajjenāti vuccati. Itaresupi eseva nayo. Ko pana evarūpo hotīti? Yo gāmadhammatāya vā nigamadhammatāya vā kadāci karahaci uposathaṃ samādiyati, sīlāni pūreti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo tīhi dvārehi āyūhanakammesu sāvajjasseva bahulatāya anavajjassa appatāya vajjabahuloti vuccati.

145. คำว่า 'สาวชฺเชน พหุลํ' หมายถึง กายกรรมของผู้ใดมีแต่กรรมมีโทษเป็นส่วนมาก กรรมไม่มีโทษมีส่วนน้อย ผู้นั้นเรียกว่า เป็นผู้ประกอบด้วยกายกรรมมีโทษเป็นส่วนมาก มีกรรมไม่มีโทษเป็นส่วนน้อย. ในบทที่เหลือทั้งหลายก็นัยนี้เช่นกัน. ก็บุคคลเช่นไรเล่าจึงจะเป็นเช่นนั้น? คือ ผู้ที่บางครั้งบางคราวสมาทานอุโบสถ บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ ตามธรรมเนียมของชาวบ้านหรือชาวนิคม. คำว่า 'อยํ วุจฺจติ' หมายถึง บุคคลผู้มีอย่างนี้ ในบรรดากรรมที่สั่งสมทางทวารทั้ง ๓ เพราะมีกรรมมีโทษเป็นส่วนมาก มีกรรมไม่มีโทษเป็นส่วนน้อย จึงเรียกว่า 'วัชชพหุโล' (ผู้มีโทษมาก).

Yathā hi ekasmiṃ padese dubbaṇṇāni duggandhāni pupphāni rāsikatānassu, tesaṃ upari tahaṃ tahaṃ atimuttakavassikapāṭalāni patitāni bhaveyyuṃ. Evarūpo ayaṃ puggalo veditabbo. Yathā pana ekasmiṃ padese atimuttakavassikapāṭalāni rāsikatānassu, tesaṃ upari tahaṃ tahaṃ dubbaṇṇaduggandhāni badarapupphādīni patitāni bhaveyyuṃ. Evarūpo tatiyo puggalo veditabbo. Catuttho pana tīhipi dvārehi āyūhanakammassa niddosattā, catumadhurabharitasuvaṇṇapāti viya daṭṭhabbo. Tesu paṭhamo andhabālaputhujjano. Dutiyo antarantarā kusalassa kārako lokiyaputhujjano. Tatiyo sotāpanno sakadāgāmianāgāminopi eteneva saṅgahitā. Catuttho khīṇāsavo. So hi ekantena anavajjoyeva. Ayaṃ aṅguttaraṭṭhakathāyo.

เปรียบเหมือนในสถานที่แห่งหนึ่ง มีดอกไม้มีสีไม่สวย มีกลิ่นเหม็น กองรวมกันอยู่, บนกองดอกไม้นั้น มีดอกมะลิวัลย์ ดอกมะลิซ้อน และดอกแคฝอย ตกลงมาในที่นั้นๆ. พึงทราบว่า บุคคลนี้เป็นเช่นนั้น. อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนในสถานที่แห่งหนึ่ง มีดอกมะลิวัลย์ ดอกมะลิซ้อน และดอกแคฝอย กองรวมกันอยู่, บนกองดอกไม้นั้น มีดอกไม้มีสีไม่สวย มีกลิ่นเหม็น เช่น ดอกพุทรา เป็นต้น ตกลงมาในที่นั้นๆ. พึงทราบว่า บุคคลที่ ๓ เป็นเช่นนั้น. ส่วนบุคคลที่ ๔ เพราะกรรมที่สั่งสมทางทวารทั้ง ๓ เป็นกรรมไม่มีโทษ พึงเห็นเหมือนภาชนะทองที่เต็มด้วยจตุมธุรส. ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลที่ ๑ คือ อันธพาลปุถุชน. บุคคลที่ ๒ คือ โลกิยปุถุชนผู้ทำกุศลในระหว่างๆ. บุคคลที่ ๓ คือ พระโสดาบัน แม้พระสกทาคามีและพระอนาคามีก็สงเคราะห์เข้าด้วยบทนี้. บุคคลที่ ๔ คือ พระขีณาสพ. เพราะท่านเป็นผู้ไม่มีโทษโดยส่วนเดียวแท้. นี้เป็นนัยในอังคุตตรอรรถกถา.

148. Ugghaṭitaññūādīsu – ugghaṭitaññūti ettha ugghaṭitaṃ nāma ñāṇugghāṭanaṃ, ñāṇe ugghaṭitamatteyeva jānātīti attho. Saha udāhaṭavelāyāti udāhāre udāhaṭamatteyeva. Dhammābhisamayoti catusaccadhammassa ñāṇena saddhiṃ abhisamayo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ ‘cattāro satipaṭṭhānā’tiādinā nayena saṃkhittena mātikāya ṭhapiyamānāya desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā arahattaṃ gaṇhituṃ samattho puggalo ugghaṭitaññūti vuccati.

148. ในคำว่า 'อุคฆฏิตัญญู' เป็นต้น ในคำว่า 'อุคฆฏิตัญญู' นั้น คำว่า 'อุคฆฏิตะ' ได้แก่ การเปิดเผยญาณ, อธิบายว่า รู้ได้เพียงแค่ทรงเปิดเผยญาณ. คำว่า 'สห อุทาหฏเวลาย' หมายถึง เพียงแค่ทรงยกขึ้นแสดง. คำว่า 'ธมฺมาภิสมโย' หมายถึง การตรัสรู้พร้อมซึ่งธรรมคือสัจจะ ๔ พร้อมด้วยญาณ. คำว่า 'อยํ วุจฺจติ' หมายถึง บุคคลนี้ผู้สามารถส่งญาณไปตามเทศนาที่ทรงตั้งมาติกาไว้โดยย่อโดยนัยเป็นต้นว่า 'สติปัฏฐาน ๔' แล้วบรรลุพระอรหัตได้ เรียกว่า อุคฆฏิตัญญู.

149. Vipañcitaṃ vitthāritameva atthaṃ jānātīti vipañcitaññū. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ saṅkhittena mātikaṃ ṭhapetvā vitthārena atthe bhājiyamāne arahattaṃ pāpuṇituṃ samattho puggalo vipañcitaññūti vuccati.

149. ผู้รู้เนื้อความที่ทรงขยายให้พิสดารแล้วนั่นเทียว ชื่อว่า วิปัญจิตัญญู. คำว่า 'อยํ วุจฺจติ' หมายถึง บุคคลนี้ผู้สามารถบรรลุพระอรหัตได้ เมื่อทรงตั้งมาติกาไว้โดยย่อแล้วทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร เรียกว่า วิปัญจิตัญญู.

150. Uddesādīhi netabboti neyyo. Anupubbena dhammābhisamayo hotīti anukkamena arahattappatti.

150. ผู้ที่พึงแนะนำไปได้ด้วยอุเทศเป็นต้น ชื่อว่า เนยยะ. คำว่า 'อนุปุพฺเพน ธมฺมาภิสมโย โหติ' หมายถึง การบรรลุพระอรหัตโดยลำดับ.

151. Byañjanapadameva paramaṃ assāti padaparamo. Na tāya jātiyā dhammābhisamayo hotīti na tena attabhāvena jhānaṃ vā vipassanaṃ vā maggaṃ vā phalaṃ vā nibbattetuṃ sakkotīti attho.

151. ผู้มีเพียงบทพยัญชนะเป็นอย่างยิ่ง ชื่อว่า ปทปรมะ. คำว่า 'น ตาย ชาติยา ธมฺมาภิสมโย โหติ' หมายถึง อธิบายว่า ไม่สามารถทำฌาน วิปัสสนา มรรค หรือผลให้เกิดขึ้นได้ด้วยอัตภาพนั้น.

152. Yuttapaṭibhānādīsu – paṭibhānaṃ vuccati ñāṇampi, ñāṇassa upaṭṭhitavacanampi. Taṃ idha adhippetaṃ. Atthayuttaṃ kāraṇayuttañca paṭibhānamassāti yuttappaṭibhāno. Pucchitānantarameva sīghaṃ byākātuṃ asamatthatāya no muttaṃ paṭibhānamassāti no muttappaṭibhāno. Iminā nayena sesā veditabbā. Ettha pana paṭhamo – kiñci kālaṃ vīmaṃsitvā yuttameva pekkhati, tipiṭakacūḷanāgatthero viya. So kira pañhaṃ puṭṭho pariggahetvā yuttapayuttakāraṇameva katheti.

152. ในคำว่า 'ยุตฺตปฏิภาโน' เป็นต้น คำว่า 'ปฏิภาณ' หมายถึง ญาณก็ได้, คำพูดที่ปรากฏขึ้นแห่งญาณก็ได้. ในที่นี้ ประสงค์เอาอย่างหลัง. ผู้มีปฏิภาณประกอบด้วยอรรถและประกอบด้วยเหตุ ชื่อว่า ยุตตปฏิภาโณ. ผู้มีปฏิภาณไม่ฉับพลัน เพราะไม่สามารถตอบได้ทันทีหลังจากถูกถาม ชื่อว่า โน มุตตปฏิภาโณ. พึงทราบบุคคลที่เหลือโดยนัยนี้. ก็ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลที่ ๑ ใคร่ครวญอยู่ชั่วครู่หนึ่งแล้วจึงเห็นสิ่งที่สมควร เหมือนพระจูฬนาคเถระผู้ทรงพระไตรปิฎก. ได้ยินว่า ท่านเมื่อถูกถามปัญหาแล้ว จะพิจารณาแล้วจึงกล่าวแต่เหตุผลที่สมควรและไม่สมควร.

Dutiyo – pucchānantarameva yena vā tena vā vacanena paṭibāhati, vīmaṃsitvāpi ca yuttaṃ na pekkhati catunikāyikapaṇḍitatissatthero viya. So kira pañhaṃ puṭṭho pañhapariyosānampi nāgameti, yaṃ vā taṃ vā kathetiyeva. Vacanatthaṃ panassa vīmaṃsiyamānaṃ katthaci na laggati.

บุคคลที่ ๒ พอถูกถามปุ๊บ ก็ตอบปฏิเสธด้วยคำพูดอย่างใดอย่างหนึ่งทันที แม้เมื่อพิจารณาแล้วก็ไม่เห็นความสมควร เหมือนพระจตุนิกายิกบัณฑิตติสสเถระ ได้ยินว่า ท่านรูปนั้นพอถูกถามปัญหาก็ไม่รอให้จบคำถามเสียด้วยซ้ำ พูดอะไรต่อมิอะไรไปเรื่อย แต่เมื่อพิจารณาความหมายแห่งคำพูดของท่านแล้ว ก็ไม่เข้าเรื่องในที่ไหนเลย

Tatiyo – pucchāsamakālameva yuttaṃ pekkhati, taṅkhaṇaññeva vacanaṃ byākaroti tipiṭakacūḷābhayatthero viya. So kira pañhaṃ puṭṭho sīghameva katheti, yuttapayuttakāraṇo ca hoti.

บุคคลที่ ๓ พอถูกถามก็เห็นความสมควรในขณะนั้นทีเดียว ย่อมพยากรณ์ถ้อยคำในขณะนั้นนั่นเอง เหมือนพระติปิฏกจูฬาภยเถระ ได้ยินว่า ท่านรูปนั้นพอถูกถามปัญหาก็กล่าวตอบได้ทันที และเป็นผู้มีเหตุผลสมควรและประกอบด้วยเหตุผล

Catuttho – puṭṭho samāno neva yuttaṃ pekkhati, na yena vā tena vā paṭibāhituṃ sakkoti tibbandhakāranimuggo viya hoti lāḷudāyitthero viya.

บุคคลที่ ๔ เมื่อถูกถาม ย่อมไม่เห็นความสมควร ทั้งไม่สามารถจะตอบปฏิเสธด้วยคำพูดอย่างใดอย่างหนึ่งได้ เป็นเหมือนผู้จมอยู่ในความมืดทึบ เหมือนพระฬารุทายีเถระ

156. Dhammakathikesu – appañca bhāsatīti sampattaparisāya thokameva katheti. Asahitañcāti kathento ca pana na atthayuttaṃ kāraṇayuttaṃ katheti. Parisā cassa na kusalā hotīti sotuṃ nisinnaparisā cassa yuttāyuttaṃ kāraṇākāraṇaṃ siliṭṭhāsiliṭṭhaṃ na jānātīti attho. Evarūpoti ayaṃ evaṃjātiko bāladhammakathiko. Evaṃjātikāya bālaparisāya dhammakathikotveva nāmaṃ labhati. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo. Ettha ca dveyeva janā sabhāvadhammakathikā, itare pana dhammakathikānaṃ antare paviṭṭhattā evaṃ vuttā.

156. ในบรรดาธรรมกถึกทั้งหลาย บทว่า "พูดน้อย" คือ กล่าวเพียงเล็กน้อยแก่บริษัทที่มาประชุมกัน บทว่า "และไม่เป็นประโยชน์" คือ แต่เมื่อกล่าวอยู่ ก็ไม่กล่าวถ้อยคำที่ประกอบด้วยอรรถ ประกอบด้วยเหตุผล บทว่า "และบริษัทของเขาก็ไม่ฉลาด" ความว่า บริษัทที่นั่งฟังอยู่ย่อมไม่รู้สิ่งที่สมควรและไม่สมควร สิ่งที่เป็นเหตุและมิใช่เหตุ สิ่งที่สละสลวยและไม่สละสลวย บทว่า "ผู้มีรูปอย่างนี้" คือ ธรรมกถึกผู้เขลาชนิดนี้ ย่อมได้ชื่อว่าเป็นธรรมกถึกก็เพราะบริษัทผู้เขลาชนิดนั้น พึงทราบความหมายในที่ทั้งหมดโดยนัยนี้ และในธรรมกถึกเหล่านี้ มีเพียงสองท่านเท่านั้นที่เป็นธรรมกถึกโดยสภาวะ ส่วนท่านที่เหลือถูกกล่าวไว้อย่างนั้นเพราะนับเนื่องเข้าในระหว่างธรรมกถึกทั้งหลาย

157. Valāhakūpamesu valāhakāti meghā. Gajjitāti thanitā. Tattha gajjitvā no vassanabhāvo nāma pāpako. Manussā hi yathā devo gajjati ‘suvuṭṭhikā bhavissatī’ti bījāni nīharitvā vapanti. Atha deve avassante khette bījāni khetteyeva nassanti, gehe bījāni geheyeva nassantīti dubbhikkhaṃ hoti. No gajjitvā vassanabhāvopi pāpakova. Manussā hi ‘imasmiṃ kāle dubbuṭṭhikā bhavissatī’ti ninnaṭṭhānesuyeva vappaṃ karonti. Atha devo vassitvā sabbabījāni mahāsamuddaṃ pāpeti, dubbhikkhameva hoti. Gajjitvā vassanabhāvo pana bhaddako. Tadā hi subhikkhaṃ hoti. No gajjitvā no vassanabhāvo ekantapāpakova.

157. ในอุปมาด้วยเมฆ บทว่า "วลาหก" คือ เมฆ บทว่า "คัชชิตา" คือ คำราม ในอุปมาเหล่านั้น การที่เมฆคำรามแล้วไม่ตก ชื่อว่าเป็นสิ่งเลวร้าย เพราะเมื่อเมฆคำราม มนุษย์ทั้งหลายคิดว่า 'ฝนจะตกดี' จึงนำเมล็ดพืชออกมาหว่าน ครั้นเมื่อฝนไม่ตก เมล็ดพืชในนาก็เสียหายในนา เมล็ดพืชในบ้านก็เสียหายในบ้าน จึงเกิดทุพภิกขภัย แม้การที่เมฆไม่คำรามแล้วตก ก็เป็นสิ่งเลวร้ายเช่นกัน เพราะมนุษย์ทั้งหลายคิดว่า 'ในกาลนี้ฝนจะตกไม่ดี' จึงทำการหว่านพืชเฉพาะในที่ลุ่ม ครั้นเมื่อฝนตก ก็นำเมล็ดพืชทั้งหมดไปสู่มหาสมุทร ย่อมเกิดทุพภิกขภัยนั่นเอง แต่การที่เมฆคำรามแล้วตก เป็นสิ่งดีงาม เพราะเมื่อนั้นย่อมเกิดสุภิกขะ (ความอุดมสมบูรณ์) การที่เมฆไม่คำรามและไม่ตก เป็นสิ่งเลวร้ายโดยส่วนเดียว

Bhāsitā hoti no kattāti ‘idāni ganthadhuraṃ pūressāmi, vāsadhuraṃ pūressāmī’ti kathetiyeva, na pana uddesaṃ gaṇhāti, na kammaṭṭhānaṃ bhāveti.

บทว่า "เป็นผู้พูด แต่ไม่เป็นผู้ทำ" คือ กล่าวอยู่แต่ว่า 'บัดนี้เราจะบำเพ็ญคันถธุระให้บริบูรณ์ เราจะบำเพ็ญวาสธุระให้บริบูรณ์' แต่ไม่รับเอาอุเทศ (การเรียนบาลี) ไม่เจริญกรรมฐาน

Kattā hoti no bhāsitāti ‘ganthadhuraṃ vā pūressāmi vāsadhuraṃ vā’ti na bhāsati. Sampatte pana kāle tamatthaṃ sampādeti. Iminā nayena itarepi veditabbā. Sabbaṃ panetaṃ paccayadāyakeneva kathitaṃ. Eko hi ‘asukadivase nāma dānaṃ dassāmī’ti saṅghaṃ nimanteti, sampattakāle no karoti. Ayaṃ puggalo puññena parihāyati, bhikkhusaṅghopi lābhena parihāyati. Aparo saṅghaṃ animantetvāva sakkāraṃ katvā ‘bhikkhū ānessāmī’ti na labhati, sabbe aññattha nimantitā honti. Ayampi puññena parihāyati, saṅghopi tena lābhena parihāyati. Aparo paṭhamaṃ saṅghaṃ nimantetvā, pacchā sakkāraṃ katvā dānaṃ deti, ayaṃ kiccakārī hoti. Aparo neva saṅghaṃ nimanteti, na dānaṃ deti, ayaṃ ‘pāpapuggalo’ti veditabbo.

บทว่า "เป็นผู้ทำ แต่ไม่เป็นผู้พูด" คือ ไม่พูดว่า 'เราจะบำเพ็ญคันถธุระหรือวาสธุระให้บริบูรณ์' แต่เมื่อถึงเวลา ก็บำเพ็ญประโยชน์นั้นให้สำเร็จ พึงทราบถึงบุคคลที่เหลือโดยนัยนี้ แต่ทั้งหมดนี้ ท่านกล่าวหมายถึงปัจจัยทายกโดยเฉพาะ คือ บุคคลหนึ่งนิมนต์สงฆ์ว่า 'ในวันชื่อโน้น ข้าพเจ้าจะถวายทาน' แต่เมื่อถึงเวลากลับไม่ทำ บุคคลนี้ย่อมเสื่อมจากบุญ แม้หมู่ภิกษุก็เสื่อมจากลาภ อีกคนหนึ่งไม่ได้นิมนต์สงฆ์ไว้ก่อน แต่ได้ทำสักการะแล้วคิดว่า 'เราจะนำภิกษุทั้งหลายมา' ก็หาภิกษุไม่ได้ เพราะท่านทั้งหมดได้รับนิมนต์ไปที่อื่นแล้ว แม้บุคคลนี้ก็เสื่อมจากบุญ แม้สงฆ์ก็เสื่อมจากลาภนั้น อีกคนหนึ่งนิมนต์สงฆ์ไว้ก่อน ภายหลังจึงทำสักการะแล้วถวายทาน ผู้นี้ชื่อว่าเป็นผู้ทำกิจที่ควรทำ อีกคนหนึ่งไม่นิมนต์สงฆ์และไม่ถวายทาน พึงทราบว่าผู้นี้เป็น 'คนบาป'

158. Mūsikūpamesu – gādhaṃ kattā no vasitāti attano āsayaṃ bilaṃ kūpaṃ khaṇati, no tattha vasati, kismiñcideva ṭhāne vasati, evaṃ biḷārādiamittavasaṃ gacchati. Khattātipi pāṭho. Vasitā no gādhaṃ kattāti sayaṃ na khaṇati, parena khate bile vasati, evaṃ jīvitaṃ rakkhati. Tatiyā dvepi karontī, jīvitaṃ rakkhati. Catutthā dvepi akarontī amittavasaṃ gacchati. Imāya pana upamāya upamitesu puggalesu paṭhamo yathā sā mūsikā gādhaṃ khaṇati, evaṃ navaṅgaṃ satthusāsanaṃ uggaṇhāti. Yathā pana sā tattha na vasati, kismiñcideva ṭhāne vasantī, amittavasaṃ gacchati; tathā ayampi pariyattivasena ñāṇaṃ pesetvā catusaccadhammaṃ na paṭivijjhati, lokāmisaṭṭhānesuyeva caranto maccumārakilesamāradevaputtamārasaṅkhātānaṃ amittānaṃ vasaṃ gacchati. Dutiyo yathā sā mūsikā gādhaṃ na khaṇati, evaṃ navaṅgaṃ satthusāsanaṃ na uggaṇhāti. Yathā pana parena khatabile vasantī jīvitaṃ rakkhati; evaṃ parassa kathaṃ sutvā catusaccadhammaṃ paṭivijjhitvā tiṇṇaṃ mārānaṃ vasaṃ atikkamati. Iminā nayena tatiyacatutthesupi opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ.

158. ในอุปมาด้วยหนู บทว่า "ทำที่อยู่อาศัย แต่ไม่อยู่" คือ ขุดที่อาศัยของตน คือ รู หรือ โพรง แต่ไม่อยู่ในที่นั้น ไปอยู่ในที่อื่นบางแห่ง ด้วยเหตุนั้นจึงตกไปในอำนาจของศัตรูมีแมวเป็นต้น (อีกอย่างหนึ่งอ่านว่า ขตฺตา ก็มี) บทว่า "อยู่ในที่อยู่อาศัย แต่ไม่ทำ" คือ ตนเองไม่ขุด แต่อยู่ในรูที่ผู้อื่นขุดไว้ ด้วยเหตุนั้นจึงรักษาชีวิตไว้ได้ หนูที่ ๓ ทำทั้งสองอย่าง ย่อมรักษาชีวิตไว้ได้ หนูที่ ๔ ไม่ทำทั้งสองอย่าง ย่อมตกไปในอำนาจของศัตรู บรรดาบุคคลที่เปรียบด้วยอุปมานี้ บุคคลที่ ๑ เหมือนหนูตัวนั้นขุดที่อยู่อาศัย ฉันใด ก็เรียนนวังคสัตถุศาสน์ ฉันนั้น แต่เหมือนหนูตัวนั้นไม่อยู่ในที่นั้น ไปอยู่ในที่อื่นบางแห่ง จึงตกไปในอำนาจของศัตรู ฉันใด บุคคลนี้ก็ฉันนั้น ส่งญาณไปโดยปริยัติ แต่ไม่แทงตลอดสัจจธรรม ๔ เที่ยวไปในที่อันเป็นโลกามิสเท่านั้น ย่อมตกไปในอำนาจของศัตรู คือ มัจจุมาร กิเลสมาร และเทวปุตตมาร บุคคลที่ ๒ เหมือนหนูตัวนั้นไม่ขุดที่อยู่อาศัย ฉันใด ก็ไม่เรียนนวังคสัตถุศาสน์ ฉันนั้น แต่เหมือนหนูตัวนั้นอยู่ในรูที่ผู้อื่นขุดไว้ จึงรักษาชีวิตไว้ได้ ฉันใด บุคคลนี้ก็ฉันนั้น ฟังธรรมกถาของผู้อื่นแล้วแทงตลอดสัจจธรรม ๔ ย่อมก้าวล่วงอำนาจของมารทั้งสามได้ พึงทราบการเทียบเคียงอุปมาในบุคคลที่ ๓ และที่ ๔ โดยนัยนี้

159. Ambūpamesu – āmaṃ pakkavaṇṇīti anto āmaṃ bahi pakkasadisaṃ. Pakkaṃ āmavaṇṇīti anto pakkaṃ bahi āmasadisaṃ. Sesadvayesupi eseva nayo. Tattha yathā ambe apakkabhāvo āmatā hoti, evaṃ puggalepi puthujjanabhāvo āmatā, ariyabhāvo pakkatā. Yathā ca tattha pakkasadisatā pakkavaṇṇitā; evaṃ puggalepi ariyānaṃ abhikkamanādisadisatā pakkavaṇṇitāti – iminā nayena upamitapuggalesu opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ.

159. ในอุปมาด้วยมะม่วง บทว่า "ดิบแต่มีผิวเหมือนสุก" คือ ข้างในดิบ ข้างนอกเหมือนสุก บทว่า "สุกแต่มีผิวเหมือนดิบ" คือ ข้างในสุก ข้างนอกเหมือนดิบ แม้ในสองพวกที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ในอุปมานั้น ความเป็นผลไม้ที่ยังไม่สุกในมะม่วง ชื่อว่า "ความดิบ" ฉันใด ในบุคคลก็ฉันนั้น ความเป็นปุถุชน ชื่อว่า "ความดิบ" ความเป็นพระอริยะ ชื่อว่า "ความสุก" และในอุปมานั้น ความเหมือนของสุก ชื่อว่า "มีผิวเหมือนสุก" ฉันใด ในบุคคลก็ฉันนั้น ความเหมือนในการก้าวไปเป็นต้นของพระอริยเจ้าทั้งหลาย ชื่อว่า "มีผิวเหมือนสุก" พึงทราบการเทียบเคียงอุปมาในบุคคลที่ถูกเปรียบเทียบโดยนัยนี้

160. Kumbhūpamesu – kumbhoti ghaṭo. Tucchoti anto ritto. Pihitoti pidahitvā ṭhapito. Puroti anto puṇṇo. Vivaṭoti vivaritvā ṭhapito. Upamitapuggalesu panettha anto guṇasāravirahito tuccho bāhirasobhanatāya pihito puggalo veditabbo. Sesesupi eseva nayo.

160. ในอุปมาด้วยหม้อ - คำว่า กุมฺโภ คือ หม้อ. คำว่า ตุจฺโฉ คือ ว่างเปล่าข้างใน. คำว่า ปิหิโต คือ ปิดฝาตั้งไว้. คำว่า ปุโร คือ เต็มข้างใน. คำว่า วิวโฏ คือ เปิดฝาตั้งไว้. ในบรรดาบุคคลที่ถูกเปรียบเทียบในที่นี้ พึงทราบว่า บุคคลผู้ว่างเปล่าจากคุณสาระภายใน แต่ถูกปิดบังไว้ด้วยความงามภายนอก ชื่อว่าบุคคลว่างเปล่าแต่ถูกปิด. ในข้อที่เหลือก็พึงทราบโดยนัยนี้เช่นกัน.

161. Udakarahadūpamesu – udakarahado tāva jaṇṇumattepi udake sati paṇṇarasasambhinnavaṇṇattā vā bahalattā vā udakassa apaññāyamānatalo uttāno gambhīrobhāso nāma hoti. Tiporisa catuporisepi pana udake sati acchattā udakassa paññāyamānatalo gambhīro uttānobhāso nāma hoti. Ubhayakāraṇasambhāvato pana itare dve veditabbā. Puggalopi kilesussadabhāvato guṇagambhīratāya ca abhāvato guṇagambhīrānaṃ sadisehi abhikkamādīhi yutto uttāno gambhīrobhāso nāma. Iminā nayena sesāpi veditabbā.

161. ในอุปมาด้วยห้วงน้ำ - ห้วงน้ำนั้น แม้เมื่อมีน้ำเพียงแค่เข่า แต่เพราะมีสีเจือปนด้วยใบไม้และตะไคร่น้ำ หรือเพราะน้ำขุ่น มองไม่เห็นพื้น จึงชื่อว่าตื้นแต่ดูเหมือนลึก. ส่วนเมื่อมีน้ำลึกสามหรือสี่บุรุษ แต่เพราะน้ำใส มองเห็นพื้น จึงชื่อว่าลึกแต่ดูเหมือนตื้น. ส่วนอีกสองอย่างที่เหลือ พึงทราบได้จากการประกอบกันของเหตุทั้งสอง. แม้บุคคลก็เช่นกัน เพราะมีความฟูขึ้นแห่งกิเลส และเพราะไม่มีความลึกซึ้งแห่งคุณธรรม แต่ประกอบด้วยการก้าวไปเป็นต้นที่คล้ายกับของผู้มีคุณธรรมลึกซึ้ง จึงชื่อว่าตื้นแต่ดูเหมือนลึก. โดยนัยนี้ พึงทราบข้อที่เหลือด้วย.

162. Balībaddūpamesu – balībaddo tāva yo attano gogaṇaṃ ghaṭṭeti ubbejeti, paragogaṇe pana sorato sukhasīlo hoti – ayaṃ sakagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo nāma. Puggalopi attano parisaṃ ghaṭṭento vijjhanto pharusena samudācaranto, paraparisāya pana soraccaṃ nivātavuttitaṃ āpajjanto sakagavacaṇḍo hoti no paragavacaṇḍo nāmāti. Iminā nayena sesāpi veditabbā. Niddesavāre panettha ubbejitā hotīti ghaṭṭetvā vijjhitvā ubbegappattaṃ karoticceva attho.

162. ในอุปมาด้วยโคผู้ - โคผู้ตัวใดที่ขวิดและเบียดเบียนฝูงโคของตน แต่ในฝูงโคอื่นกลับเป็นโคว่าง่าย มีนิสัยดี - โคผู้นี้ชื่อว่าดุร้ายในฝูงของตน แต่ไม่ดุร้ายในฝูงอื่น. แม้บุคคลก็เช่นกัน ผู้ที่คอยข่มขี่เบียดเบียน ประพฤติหยาบคายต่อบริษัทของตน แต่ในบริษัทอื่นกลับแสดงความสงบเสงี่ยมและความอ่อนน้อมถ่อมตน ก็ชื่อว่าดุร้ายในฝูงของตน แต่ไม่ดุร้ายในฝูงอื่น. โดยนัยนี้ พึงทราบข้อที่เหลือด้วย. ในส่วนของนิทเทสวารในที่นี้ คำว่า อุพฺเพชิตา โหติ มีความหมายว่า ทำให้เดือดร้อนโดยการข่มขี่และเบียดเบียนนั่นเอง.

163. Āsīvisūpamesu – āsīviso tāva yassa visaṃ āsuṃ āgacchati sīghaṃ pharati; ghoraṃ pana na hoti, cirakālaṃ na pīḷeti – ayaṃ āgataviso no ghoraviso. Sesapadesupi eseva nayo. Puggalavibhājanaṃ pana uttānatthameva.

163. ในอุปมาด้วยอสรพิษ - อสรพิษชนิดใดที่พิษแล่นเร็ว แพร่กระจายเร็ว แต่พิษไม่ร้ายแรง ไม่เบียดเบียนเป็นเวลานาน - อสรพิษนี้ชื่อว่ามีพิษแล่นเร็ว แต่ไม่มีพิษร้าย. ในบทที่เหลือก็พึงทราบโดยนัยนี้เช่นกัน. ส่วนการจำแนกบุคคลนั้นมีความหมายตื้นอยู่แล้ว.

164. Ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hotītiādīsu ananuviccāti atulayitvā, apariggaṇhitvā. Apariyogāhetvāti paññāya guṇe anogāhetvā.

164. ในคำเป็นต้นว่า อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ (ไม่สอบสวน ไม่พิจารณาให้ถ่องแท้ กล่าวสรรเสริญผู้ที่ควรติเตียน) คำว่า อนนุวิจฺจา คือ ไม่ไตร่ตรอง ไม่กำหนดรู้. คำว่า อปริโยคาเหตฺวา คือ ไม่หยั่งลงในคุณธรรมด้วยปัญญา.

166. Bhūtaṃ tacchanti vijjamānato bhūtaṃ, aviparītato tacchaṃ. Kālenāti yuttapayuttakālena. Tatra kālaññū hotīti yamidaṃ kālenāti vuttaṃ. Tatra yo puggalo kālaññū hoti, kālaṃ jānāti, tassa pañhassa veyyākaraṇatthāya ‘‘imasmiṃ kāle pucchitenāpi mayā na kathetabbā, imasmiṃ kāle kathetabbā’’ti – ayaṃ kālena bhaṇati nāma. Upekkhako viharatīti majjhattabhūtāya upekkhāya ṭhito hutvā viharati. Sesaṃ sabbattha uttānatthameva.

166. คำว่า ภูตํ ตจฺฉํ คือ เป็นเรื่องจริงเพราะมีอยู่จริง, เป็นเรื่องแท้เพราะไม่คลาดเคลื่อน. คำว่า กาเลน คือ ในกาลที่สมควรและเหมาะสม. ในข้อนั้น คำว่า กาลญฺญู โหติ (เป็นผู้รู้กาล) คือสิ่งที่กล่าวไว้ว่า กาเลน (โดยกาล). ในข้อนั้น บุคคลใดเป็นผู้รู้กาล รู้จักเวลา เพื่อจะพยากรณ์ปัญหานั้นว่า "ในเวลานี้ แม้ถูกถาม เราก็ไม่ควรกล่าว, ในเวลานี้ ควรกล่าว" - ผู้นี้ชื่อว่ากล่าวโดยกาล. คำว่า อุเปกฺขโก วิหรติ คือ เป็นผู้ตั้งอยู่ในอุเบกขาอันเป็นกลางแล้วอยู่. ส่วนที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นอยู่แล้ว.

167. Uṭṭhānaphalūpajīvītiādīsu – yo uṭṭhānavīriyeneva divasaṃ vītināmetvā tassa nissandaphalamattaṃ kiñcideva labhitvā jīvikaṃ kappeti, taṃ pana uṭṭhānaṃ āgamma kiñci puññaphalaṃ na paṭilabhati, taṃ sandhāya yassa puggalassa uṭṭhahatotiādi vuttaṃ. Tatūpari devāti tato upari brahmakāyikādayo devā. Tesañhi uṭṭhānavīriyena kiccaṃ nāma natthi. Puññaphalameva upajīvanti. Puññavato cāti idaṃ puññavante khattiyabrāhmaṇādayo ceva bhummadeve ādiṃ katvā nimmānaratipariyosāne deve ca sandhāya vuttaṃ. Sabbepi hete vāyāmaphalañceva puññaphalañca anubhavanti. Nerayikā pana neva uṭṭhānena ājīvaṃ uppādetuṃ sakkonti, nāpi nesaṃ puññaphalena koci ājīvo uppajjati.

167. ในคำเป็นต้นว่า อุฏฺฐานผลูปชีวี - บุคคลใดใช้เวลาในแต่ละวันไปกับความเพียรพยายาม ได้รับผลเพียงเล็กน้อยจากความเพียรนั้นแล้วดำรงชีพ แต่เขาไม่ได้ผลบุญใดๆ จากความเพียรนั้นเลย คำว่า ยสฺส ปุคฺคลสฺส อุฏฺฐหโต เป็นต้น กล่าวหมายถึงบุคคลนั้น. คำว่า ตตูปริ เทวา คือ เทพทั้งหลายที่สูงกว่านั้น ได้แก่ พรหมกายิกาเทพเป็นต้น. เพราะว่าเทพเหล่านั้นไม่มีกิจที่ต้องทำด้วยความเพียรพยายามเลย ย่อมเสวยแต่ผลบุญเท่านั้น. ส่วนคำว่า ปุญฺญวโต จ นี้ กล่าวหมายถึงผู้มีบุญทั้งหลาย คือ กษัตริย์และพราหมณ์เป็นต้น และหมายถึงเทพทั้งหลายตั้งแต่ภุมมเทวาไปจนถึงนิมมานรดีเทพ. เพราะว่าชนเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมเสวยทั้งผลแห่งความพยายามและผลแห่งบุญ. ส่วนสัตว์นรกนั้น ไม่สามารถสร้างอาชีพด้วยความเพียรพยายามได้เลย และอาชีพใดๆ ก็ไม่เกิดขึ้นแก่พวกเขาด้วยผลแห่งบุญ.

168. Tamādīsu – ‘‘nīce kule paccājāto’’tiādikena tamena yuttoti tamo. Kāyaduccaritādīhi puna nirayatamūpagamanato tamaparāyaṇo. Nesādakuleti migaluddakādīnaṃ kule. Venakuleti vilīvakārakule. Rathakārakuleti cammakārakule. Pukkusakuleti pupphachaḍḍakakule. Kasiravuttiketi dukkhavuttike. Dubbaṇṇoti paṃsupisācako viya jhāmakhāṇuvaṇṇo. Duddasikoti vijātamātuyāpi amanāpadassano. Okoṭimakoti lakuṇḍako. Kāṇoti ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā. Kuṇīti ekahatthakuṇī vā ubhayahatthakuṇī vā. Khañjoti ekapādakhañjo vā ubhayapādakhañjo vā. Pakkhahatoti hatapakkho pīṭhasappī. Padīpeyyassāti telakapallakādino padīpūpakaraṇassa. Evaṃ puggalo tamo hoti tamaparāyaṇoti ettha eko puggalo bahiddhā ālokaṃ adisvā mātukucchismiññeva kālaṃ katvā apāyesu nibbattanto sakalepi kappe saṃsarati. Sopi tamo tamaparāyaṇova. So pana kuhakapuggalo bhaveyya. Kuhakassa hi evarūpā nibbatti hotīti vuttaṃ.

168. ในคำว่า ตมะ เป็นต้น - ชื่อว่า ตมะ (มืด) เพราะประกอบด้วยความมืดคือ "เกิดในตระกูลต่ำ" เป็นต้น. ชื่อว่า ตมปรายณะ (มีมืดเป็นเบื้องหน้า) เพราะจะไปสู่ความมืดคือนรกอีกด้วยกายทุจริตเป็นต้น. คำว่า เนสาทกุเล คือ ในตระกูลของพรานเนื้อเป็นต้น. คำว่า เวนกุเล คือ ในตระกูลคนสานตะกร้า. คำว่า รถการกุเล คือ ในตระกูลช่างหนัง. คำว่า ปุกกุสกุเล คือ ในตระกูลคนเทดอกไม้. คำว่า กสิรวุตติเก คือ มีความเป็นอยู่ลำบาก. คำว่า ทุพฺพณฺโณ คือ มีผิวพรรณเหมือนเปรตคลุกฝุ่นหรือเหมือนตอไม้ที่ถูกไฟไหม้. คำว่า ทุทฺทสิโก คือ แม้มารดาผู้ให้กำเนิดก็ไม่พอใจที่จะมอง. คำว่า โอโกฏิมโก คือ คนแคระ. คำว่า กาโณ คือ ตาบอดข้างเดียวหรือสองข้าง. คำว่า กุณี คือ มือด้วนข้างเดียวหรือสองข้าง. คำว่า ขญฺโช คือ ขาเป๋ข้างเดียวหรือสองข้าง. คำว่า ปกฺขหโต คือ เป็นอัมพาต เคลื่อนที่ด้วยการคืบคลาน. คำว่า ปทีเปยฺยสฺส คือ แห่งอุปกรณ์ของประทีป มีถ้วยน้ำมันเป็นต้น. ในข้อว่า เอวํ ปุคฺคโล ตโม โหติ ตมปรายโณ (บุคคลเป็นผู้มืด มีมืดเป็นเบื้องหน้า ด้วยประการฉะนี้) นั้น บุคคลคนหนึ่ง ไม่ได้เห็นแสงสว่างภายนอกเลย ทำกาละในครรภ์มารดานั่นเอง แล้วเกิดในอบาย ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดทั้งกัป. แม้ผู้นั้นก็เป็นผู้มืด มีมืดเป็นเบื้องหน้าเหมือนกัน. แต่ผู้นั้นพึงเป็นคนหลอกลวง. เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า คนหลอกลวงย่อมมีการเกิดเช่นนั้น.

Ettha ca nīce kule paccājāto hoti caṇḍālakule vātiādīhi āgamanavipatti ceva pubbuppannapaccayavipatti ca dassitā. Daliddetiādīhi pavattipaccayavipatti. Kasiravuttiketiādīhi ājīvupāyavipatti. Dubbaṇṇotiādīhi rūpavipatti. Bahvābādhotiādīhi dukkhakāraṇasamāyogo. Na lābhītiādīhi sukhakāraṇavipatti ceva upabhogavipatti ca. Kāyena duccaritantiādīhi tamaparāyaṇabhāvassa kāraṇasamāyogo. Kāyassa bhedātiādīhi samparāyikatamūpagamo. Sukkapakkho vuttapaṭipakkhanayena veditabbo.

ในข้อนี้ ด้วยคำเป็นต้นว่า นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต โหติ จณฺฑาลกุเล วา (เกิดในตระกูลต่ำ คือตระกูลจัณฑาล) เป็นการแสดงถึงอาคมนวิบัติ (ความวิบัติแห่งการมาเกิด) และปุพพุปปันนปัจจยวิบัติ (ความวิบัติแห่งปัจจัยที่เกิดขึ้นก่อน). ด้วยคำว่า ทลิทฺเท เป็นต้น เป็นการแสดงถึงปวัตติปัจจยวิบัติ (ความวิบัติแห่งปัจจัยในปัจจุบัน). ด้วยคำว่า กสิรวุตติเก เป็นต้น เป็นการแสดงถึงอาชีวูปายวิบัติ (ความวิบัติแห่งหนทางเลี้ยงชีพ). ด้วยคำว่า ทุพฺพณฺโณ เป็นต้น เป็นการแสดงถึงรูปวิบัติ (ความวิบัติแห่งรูป). ด้วยคำว่า พหฺวาพาโธ เป็นต้น เป็นการแสดงถึงการประกอบกับเหตุแห่งทุกข์. ด้วยคำว่า น ลาภี เป็นต้น เป็นการแสดงถึงสุขการณวิบัติ (ความวิบัติแห่งเหตุแห่งสุข) และอุปโภควิบัติ (ความวิบัติแห่งการบริโภค). ด้วยคำว่า กาเยน ทุจฺจริตํ เป็นต้น เป็นการแสดงถึงการประกอบกับเหตุแห่งความเป็นผู้มีมืดเป็นเบื้องหน้า. ด้วยคำว่า กายสฺส เภทา เป็นต้น เป็นการแสดงถึงการไปสู่ความมืดในสัมปรายภพ. ส่วนฝ่ายขาว (สุกกปักข์) พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว.

Apicettha tividhāya kulasampattiyā paccājātiādikena jotinā yuttato joti, ālokabhūtoti vuttaṃ hoti. Kāyasucaritādīhi pana saggūpapattijotibhāvūpagamanato jotiparāyaṇo. Khattiyamahāsālakule vātiādīsu khattiyamahāsālāti khattiyā mahāsārā mahāsārappattā khattiyā. Yesañhi khattiyānaṃ heṭṭhimantena koṭisataṃ nidhānagataṃ hoti, tayo kahāpaṇakumbhā vaḷañjanatthāya gehamajjhe rāsiṃ katvā ṭhapitā honti, te khattiyamahāsālā nāma. Yesaṃ brāhmaṇānaṃ asītikoṭidhanaṃ nihitaṃ hoti, diyaḍḍho kahāpaṇakumbho vaḷañjanatthāya gehamajjhe rāsiṃ katvā ṭhapito hoti, te brāhmaṇamahāsālā nāma. Yesaṃ gahapatīnaṃ cattālīsakoṭidhanaṃ nihitaṃ hoti, kahāpaṇakumbho vaḷañjatthāya gehamajjhe rāsiṃ katvā ṭhapito hoti, te gahapatimahāsālā nāma. Tesaṃ kuleti attho. Aḍḍheti issare. Nidhānagatadhanassa mahantatāya mahaddhane. Suvaṇṇarajatabhājanādīnaṃ upabhogabhaṇḍānaṃ mahantatāya mahābhoge. Nidhānagatassa jātarūparajatassa pahūtatāya pahūtajātarūparajate. Vittūpakaraṇassa tuṭṭhikaraṇassa pahūtatāya pahūtavittūpakaraṇe. Godhanādīnañca sattavidhadhaññānañca pahūtatāya pahūtadhanadhaññe. Abhirūpoti sundararūpo. Dassanīyoti aññaṃ kammaṃ pahāya divasampi passitabbayutto. Pāsādikoti dassaneneva cittapasādāvaho. Paramāyāti uttamāya. Vaṇṇapokkharatāyāti pokkharavaṇṇatāya. Pokkharaṃ vuccati sarīraṃ. Tassa vaṇṇasampattiyāti attho. Samannāgatoti upeto.

อนึ่ง ในข้อนี้ บุคคลชื่อว่า โชติ เพราะประกอบด้วยความรุ่งเรืองคือปาฏิชาติ เป็นต้น อันเกิดจากความถึงพร้อมแห่งตระกูล ๓ อย่าง กล่าวคือ เป็นผู้เปรียบด้วยแสงสว่าง. แต่ชื่อว่า โชติปรายณะ เพราะอาศัยกายสุจริตเป็นต้น ย่อมเข้าถึงความเป็นผู้รุ่งเรืองคือการเข้าถึงสวรรค์. ในคำว่า ในตระกูลขัตติยมหาศาล เป็นต้นนั้น บทว่า ขัตติยมหาศาล ได้แก่ กษัตริย์ผู้มีสาระมาก คือกษัตริย์ผู้ถึงความเป็นผู้มีสาระมาก. จริงอยู่ กษัตริย์เหล่าใดมีทรัพย์ที่ฝังไว้ ๑๐๐ โกฏิเป็นอย่างต่ำ มีหม้อกหาปณะ ๓ ใบตั้งกองไว้ท่ามกลางเรือนเพื่อไว้ใช้สอย กษัตริย์เหล่านั้นชื่อว่าขัตติยมหาศาล. พราหมณ์เหล่าใดมีทรัพย์ ๘๐ โกฏิฝังไว้ มีหม้อกหาปณะใบกึ่ง (หนึ่งใบครึ่ง) ตั้งกองไว้ท่ามกลางเรือนเพื่อไว้ใช้สอย พราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าพราหมณมหาศาล. คหบดีเหล่าใดมีทรัพย์ ๔๐ โกฏิฝังไว้ มีหม้อกหาปณะ ๑ ใบตั้งกองไว้ท่ามกลางเรือนเพื่อไว้ใช้สอย คหบดีเหล่านั้นชื่อว่าคหบดีมหาศาล. อธิบายว่า ในตระกูลของท่านเหล่านั้น. บทว่า อัฑเฒ ได้แก่ เป็นผู้มั่งคั่ง. บทว่า มหัทธเน เพราะมีทรัพย์ที่ฝังไว้เป็นอันมาก. บทว่า มหาโภเค เพราะมีเครื่องอุปโภคบริโภคมีภาชนะทองและเงินเป็นต้นเป็นอันมาก. บทว่า ปหูตชาตรูปรชเต เพราะมีทองและเงินที่ฝังไว้เป็นอันมาก. บทว่า ปหูตวิตตูปกรเณ เพราะมีทรัพย์และอุปกรณ์เครื่องปลื้มใจเป็นอันมาก. บทว่า ปหูตธนธัญเญ เพราะมีทรัพย์และธัญชาติ ๗ อย่าง มีโคเป็นต้นเป็นอันมาก. บทว่า อภิรูโป ได้แก่ มีรูปงาม. บทว่า ทัสสนีโย ได้แก่ สมควรที่จะละการงานอื่นแล้วดูได้แม้ตลอดทั้งวัน. บทว่า ปาสาทิโก ได้แก่ นำมาซึ่งความเลื่อมใสแห่งจิตด้วยการเห็นเท่านั้น. บทว่า ปรมยา ได้แก่ อย่างยอดเยี่ยม. บทว่า วัณณโปกขรตายา ได้แก่ เพราะมีความงามแห่งผิวพรรณดุจดอกบัว. คำว่า โปกขระ หมายถึงร่างกาย. อธิบายว่า เพราะความถึงพร้อมแห่งผิวพรรณของร่างกายนั้น. บทว่า สมันนาคโต ได้แก่ ประกอบแล้ว.

169. Oṇatoṇatādīsu – diṭṭhadhammikāya vā samparāyikāya vā sampattiyā virahito oṇato. Nīco, lāmakoti attho. Tabbipakkhato uṇṇato. Ucco, uggatoti attho. Sesamettha tamādīsu vuttanayeneva veditabbaṃ. Apica – oṇatoṇatoti idāni nīco, āyatimpi nīcova bhavissati. Oṇatuṇṇatoti idāni nīco, āyatiṃ ucco bhavissati. Uṇṇatoṇatoti idāni ucco, āyatiṃ nīco bhavissati. Uṇṇatuṇṇatoti idāni ucco, āyatimpi uccova bhavissatīti.

169. ในคำว่า โอณโตณตะ เป็นต้นนั้น บุคคลผู้ปราศจากสมบัติในทิฏฐธรรม (ปัจจุบัน) หรือในสัมปรายภพ (ภพหน้า) ชื่อว่า โอณตะ. อธิบายว่า เป็นคนต่ำต้อย เลวทราม. บุคคลชื่อว่า อุณณตะ เพราะตรงกันข้ามกับโอณตะนั้น. อธิบายว่า เป็นคนสูงส่ง สูงศักดิ์. ส่วนที่เหลือในข้อนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในคำว่า ตมะ เป็นต้นนั้นเทียว. อีกอย่างหนึ่ง โอณโตณตะ คือ บัดนี้เป็นคนต่ำต้อย แม้ในอนาคตก็จักเป็นผู้ต่ำต้อย. โอณตุณณตะ คือ บัดนี้เป็นคนต่ำต้อย แต่ในอนาคตจักเป็นผู้สูงส่ง. อุณณโตณตะ คือ บัดนี้เป็นคนสูงส่ง แต่ในอนาคตจักเป็นผู้ต่ำต้อย. อุณณตุณณตะ คือ บัดนี้เป็นคนสูงส่ง แม้ในอนาคตก็จักเป็นผู้สูงส่ง.

170. Rukkhūpamesu – rukkho tāva pheggusāraparivāroti vanajeṭṭhakarukkho sayaṃ pheggu hoti, parivārarukkhā panassa sārā honti. Iminā nayena sesā veditabbā. Puggalesu pana sīlasāravirahato pheggutā, sīlācārasamannāgamena ca sāratā veditabbā.

170. ในอุปมาด้วยต้นไม้ บทว่า รุกโข ตาว เผคฺคุสารปริวาโร ความว่า ต้นไม้ใหญ่ในป่า ตนเองเป็นกระพี้ แต่ต้นไม้บริวารของมันกลับเป็นแก่น. พึงทราบข้อความที่เหลือโดยนัยนี้. ส่วนในบุคคล พึงทราบความเป็นกระพี้เพราะปราศจากสาระคือศีล และพึงทราบความเป็นแก่นเพราะความประกอบด้วยศีลและอาจาระ.

171. Rūpappamāṇādīsu – sampattiyuttaṃ rūpaṃ pamāṇaṃ karotīti rūpappamāṇo. Tattha pasādaṃ janetīti rūpappasanno. Kittisaddabhūtaṃ ghosaṃ pamāṇaṃ karotīti ghosappamāṇo. Ārohaṃ vātiādīsu pana – ārohanti uccattanaṃ. Pariṇāhanti kisathūlabhāvāpagataṃ parikkhepasampattiṃ. Saṇṭhānanti aṅgapaccaṅgānaṃ dīgharassavaṭṭatādiyuttaṭṭhānesu tathābhāvaṃ. Pāripūrinti yathāvuttappakārānaṃ anūnataṃ, lakkhaṇaparipuṇṇabhāvaṃ vā. Paravaṇṇanāyāti parehi parammukhā nicchāritāya guṇavaṇṇanāya. Parathomanāyāti parehi thutivasena gāthādiupanibandhanena vuttāya thomanāya. Parapasaṃsanāyāti parehi sammukhā vuttāya pasaṃsāya. Paravaṇṇahārikāyāti paramparathutivasena parehi pavattitāya vaṇṇaharaṇāya.

171. ในคำว่า รูปัปปมาณะ เป็นต้นนั้น บุคคลผู้ทำรูปที่ประกอบด้วยสมบัติให้เป็นประมาณ ชื่อว่า รูปัปปมาณะ. บุคคลผู้ยังความเลื่อมใสให้เกิดในรูปนั้น ชื่อว่า รูปัปปสันนะ. บุคคลผู้ทำชื่อเสียงอันเป็นเสียงแห่งเกียรติคุณให้เป็นประมาณ ชื่อว่า โฆสัปปมาณะ. ส่วนในคำว่า อาโรหัง วา เป็นต้นนั้น บทว่า อาโรหัง ได้แก่ ความสูง. บทว่า ปริณาหัง ได้แก่ ความสมส่วนแห่งสรีระ คือความปราศจากภาวะที่ผอมหรืออ้วนเกินไป. บทว่า สัณฐานัง ได้แก่ ความเป็นไปอย่างนั้นในที่อันควรแห่งอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งหลาย มีความยาว ความสั้น ความกลม เป็นต้น. บทว่า ปาริปูริง ได้แก่ ความไม่บกพร่องแห่งอาการตามที่กล่าวแล้ว หรือความเป็นผู้บริบูรณ์ด้วยลักษณะ. บทว่า ปรวัณณนายา ได้แก่ ด้วยการพรรณนาคุณที่ผู้อื่นกล่าวในที่ลับหลัง. บทว่า ปรโถมนายา ได้แก่ ด้วยการสดุดีที่ผู้อื่นกล่าวโดยความเป็นคำสรรเสริญที่ผูกขึ้นเป็นคาถาเป็นต้น. บทว่า ปรปสังสายา ได้แก่ ด้วยการสรรเสริญที่ผู้อื่นกล่าวในที่ซึ่งหน้า. บทว่า ปรวัณณหาริกายา ได้แก่ ด้วยการนำคำสรรเสริญมาบอกต่อๆ กันที่ผู้อื่นให้เป็นไปโดยความเป็นคำสรรเสริญสืบๆ กันมา.

172. Cīvaralūkhanti cīvarassa dubbaṇṇādibhāvena lūkhataṃ. Pattalūkhanti bhājanassa vaṇṇasaṇṭhānavatthūhi lūkhataṃ. Senāsanalūkhanti nāṭakādisampattivirahena senāsanassa lūkhataṃ. Vividhanti acelakādibhāvena anekappakāraṃ. Dukkarakārikanti sarīratāpanaṃ.

172. บทว่า จีวรลูขัง ได้แก่ ความเศร้าหมองแห่งจีวรเพราะมีสีไม่ดีเป็นต้น. บทว่า ปัตตลูขัง ได้แก่ ความเศร้าหมองแห่งภาชนะ (บาตร) เพราะสี สัณฐาน และวัตถุ. บทว่า เสนาสนลูขัง ได้แก่ ความเศร้าหมองแห่งเสนาสนะเพราะปราศจากสมบัติมีการฟ้อนรำเป็นต้น. บทว่า วิวิธัง ได้แก่ มีประการต่างๆ ด้วยความเป็นอเจลกะ (ชีเปลือย) เป็นต้น. บทว่า ทุกกรการิกัง ได้แก่ การทรมานร่างกาย.

Aparo nayo – imesu hi catūsu puggalesu rūpe pamāṇaṃ gahetvā pasanno rūpappamāṇo nāma. Rūpappasannoti tasseva atthavacanaṃ. Ghose pamāṇaṃ gahetvā pasanno ghosappamāṇo nāma. Cīvaralūkhapattalūkhesu pamāṇaṃ gahetvā pasanno lūkhappamāṇo nāma. Dhamme pamāṇaṃ gahetvā pasanno dhammappamāṇo nāma. Itarāni tesaṃyeva atthavacanāni. Sabbasatte ca tayo koṭṭhāse katvā dve koṭṭhāsā rūpappamāṇā, eko na rūpappamāṇo. Pañca koṭṭhāse katvā cattāro koṭṭhāsā ghosappamāṇā, eko na ghosappamāṇo. Dasa koṭṭhāse katvā nava koṭṭhāsā lūkhappamāṇā, eko na lūkhappamāṇo. Satasahassaṃ koṭṭhāse katvā pana eko koṭṭhāsova dhammappamāṇo, sesā na dhammappamāṇā. Evamayaṃ catuppamāṇo lokasannivāso.

นัยอีกอย่างหนึ่ง ในบรรดาบุคคล ๔ จำพวกนี้ บุคคลผู้เลื่อมใสโดยถือเอารูปเป็นประมาณ ชื่อว่า รูปัปปมาณะ. บทว่า รูปัปปสันโน เป็นคำอธิบายเนื้อความของบทนั้นเอง. บุคคลผู้เลื่อมใสโดยถือเอาชื่อเสียงเป็นประมาณ ชื่อว่า โฆสัปปมาณะ. บุคคลผู้เลื่อมใสโดยถือเอาความเศร้าหมองแห่งจีวรและบาตรเป็นประมาณ ชื่อว่า ลูขัปปมาณะ. บุคคลผู้เลื่อมใสโดยถือเอาธรรมเป็นประมาณ ชื่อว่า ธัมมัปปมาณะ. บทอื่นๆ เป็นคำอธิบายเนื้อความของบทเหล่านั้นเอง. และในบรรดาสัตว์ทั้งปวง เมื่อแบ่งเป็น ๓ ส่วน ๒ ส่วนเป็นผู้ถือรูปเป็นประมาณ ส่วนหนึ่งไม่ใช่ผู้ถือรูปเป็นประมาณ. เมื่อแบ่งเป็น ๕ ส่วน ๔ ส่วนเป็นผู้ถือชื่อเสียงเป็นประมาณ ส่วนหนึ่งไม่ใช่ผู้ถือชื่อเสียงเป็นประมาณ. เมื่อแบ่งเป็น ๑๐ ส่วน ๙ ส่วนเป็นผู้ถือความเศร้าหมองเป็นประมาณ ส่วนหนึ่งไม่ใช่ผู้ถือความเศร้าหมองเป็นประมาณ. แต่เมื่อแบ่งเป็น ๑๐๐,๐๐๐ ส่วน ส่วนหนึ่งเท่านั้นเป็นผู้ถือธรรมเป็นประมาณ ส่วนที่เหลือไม่ใช่ผู้ถือธรรมเป็นประมาณ. โลกสันนิวาสนี้มีประมาณ ๔ อย่างด้วยประการฉะนี้.

Etasmiṃ catuppamāṇe lokasannivāse buddhesu appasannā mandā, pasannāva bahukā. Rūpappamāṇassa hi buddharūpato uttari pasādāvahaṃ rūpaṃ nāma natthi. Ghosappamāṇassa buddhānaṃ kittighosato uttari pasādāvaho ghoso nāma natthi. Lūkhappamāṇassa kāsikāni vatthāni mahārahāni kañcanabhājanāni tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavike sabbasampattiyutte pāsādavare pahāya paṃsukūlacīvaraselamayapattarukkhamūlādisenāsanasevino buddhassa bhagavato lūkhato uttari pasādāvahaṃ aññaṃ lūkhaṃ nāma natthi. Dhammappamāṇassa sadevake loke asādhāraṇasīlādiguṇassa tathāgatassa sīlādiguṇato uttari pasādāvaho añño sīlādiguṇo nāma natthi. Iti bhagavā imaṃ catuppamāṇikaṃ lokasannivāsaṃ muṭṭhinā gahetvā viya ṭhitoti.

ในโลกสันนิวาสที่มีประมาณ ๔ อย่างนี้ คนที่ไม่เลื่อมใสในพระพุทธเจ้าทั้งหลายมีน้อย คนที่เลื่อมใสมีมาก. จริงอยู่ สำหรับผู้ถือรูปเป็นประมาณ รูปอื่นที่จะนำความเลื่อมใสมาให้ยิ่งกว่าพระพุทธรูปไม่มี. สำหรับผู้ถือเสียงเป็นประมาณ เสียงอื่นที่จะนำความเลื่อมใสมาให้ยิ่งกว่ากิตติศัพท์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่มี. สำหรับผู้ถือความเศร้าหมองเป็นประมาณ ความเศร้าหมองอื่นที่จะนำความเลื่อมใสมาให้ยิ่งกว่าความเศร้าหมองของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า ผู้ทรงละผ้าแคว้นกาสี บาตรทองคำอันมีค่ามาก ปราสาทชั้นเลิศอันสมบูรณ์ด้วยสมบัติทั้งปวงซึ่งสมควรแก่ฤดูทั้งสาม แล้วทรงใช้สอยผ้าบังสุกุลจีวร บาตรดิน และเสนาสนะมีโคนไม้เป็นต้น ไม่มี. สำหรับผู้ถือธรรมเป็นประมาณ คุณมีศีลเป็นต้นอย่างอื่นที่จะนำความเลื่อมใสมาให้ยิ่งกว่าคุณมีศีลเป็นต้นของพระตถาคต ผู้มีคุณมีศีลเป็นต้นไม่ทั่วไปในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ไม่มี. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่าทรงประทับอยู่ดุจทรงกำโลกสันนิวาสที่มีประมาณ ๔ อย่างนี้ไว้ในพระหัตถ์.

173. Attahitāya paṭipannādīsu – sīlasampannoti sīlena sampanno samannāgato. Samādhisampannotiādīsupi eseva nayo. Ettha ca sīlaṃ lokiyalokuttaraṃ kathitaṃ. Tathā samādhipaññā ca. Vimutti arahattaphalavimuttiyeva. Ñāṇadassanaṃ ekūnavīsatividhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ. No parantiādīsu – parapuggalaṃ ‘‘tayāpi sīlasampannena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti vatvā yathā sīlaṃ samādiyati, evaṃ na samādapeti, na gaṇhāpeti. Eseva nayo sabbattha. Etesu pana catūsu paṭhamo vakkalittherasadiso hoti. Dutiyo upanandasakyaputtasadiso. Tatiyo sāriputtamoggallānattherasadiso. Catuttho devadattasadisoti veditabbo.

173. ในบทว่า อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน เป็นต้น บทว่า สีลสมฺปนฺโน ความว่า ถึงพร้อมแล้ว ประกอบแล้วด้วยศีล. แม้ในบทว่า สมาธิสมฺปนฺโน เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. ในที่นี้ ศีลท่านกล่าวว่าเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ. สมาธิและปัญญาก็เช่นเดียวกัน. วิมุตติ ได้แก่ อรหัตตผลวิมุตติเท่านั้น. ญาณทัสสนะ ได้แก่ ปัจจเวกขณญาณ ๑๙ อย่าง. ในบทว่า โน ปรํ เป็นต้น ความว่า ไม่ชักชวน ไม่ให้บุคคลอื่นสมาทานศีล เหมือนอย่างที่ตนสมาทาน โดยกล่าวว่า "แม้ท่านก็ควรเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล". นัยนี้เหมือนกันในทุกบท. ก็ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลที่หนึ่งเหมือนพระวักกลิเถระ. บุคคลที่สองเหมือนอุปนันทศากยบุตร. บุคคลที่สามเหมือนพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานเถระ. บุคคลที่สี่พึงทราบว่าเหมือนพระเทวทัต.

174. Attantapādīsu – attānaṃ tapati dukkhāpetīti attantapo. Attano paritāpanānuyogaṃ attaparitāpanānuyogaṃ. Acelakoti niccelo, naggo. Muttācāroti visaṭṭhācāro. Uccārakammādīsu lokiyakulaputtācārena virahito ṭhitakova uccāraṃ karoti, passāvaṃ karoti, khādati, bhuñjati ca. Hatthāpalekhanoti hatthe piṇḍamhi niṭṭhite jivhāya hatthaṃ apalekhati. Uccāraṃ vā katvā hatthasmiññeva daṇḍakasaññī hutvā hatthena apalekhatīti dasseti. Te kira daṇḍakaṃ sattoti paññapenti. Tasmā tesaṃ paṭipadaṃ pūrento evaṃ karoti. Bhikkhāgahaṇatthaṃ ‘ehi bhaddante’ti vutto, na etīti naehibhaddantiko. Tena hi ‘tiṭṭha bhaddante’ti vuttopi na tiṭṭhatīti natiṭṭhabhaddantiko. Tadubhayampi hetaṃ titthiyā ‘‘etassa vacanaṃ kataṃ bhavissatī’’ti na karonti. Abhihaṭanti puretaraṃ gahetvā āhaṭaṃ bhikkhaṃ. Uddissakatanti ‘‘imaṃ tumhe uddissa kata’’nti evaṃ ārocitabhikkhaṃ. Na nimantananti ‘‘asukaṃ nāma kulaṃ vā vīthiṃ vā gāmaṃ vā paviseyyāthā’’ti evaṃ nimantitabhikkhampi na sādiyati, na gaṇhāti.

174. ในบทว่า อตฺตนฺตโป เป็นต้น บทว่า อตฺตนฺตโป ความว่า ผู้ทำตนให้เดือดร้อน คือทำให้เป็นทุกข์. การประกอบความเดือดร้อนแก่ตน ชื่อว่า อัตตปริตาปนานุโยคะ. บทว่า อเจลโก คือ ไม่มีผ้า, เปลือยกาย. บทว่า มุตฺตาจาโร คือ มีอาจาระที่ปล่อยแล้ว. ในกรรมมีการอุจจาระเป็นต้น คือ เป็นผู้ปราศจากอาจาระของกุลบุตรชาวโลก ยืนถ่ายอุจจาระ ยืนถ่ายปัสสาวะ เคี้ยวและฉัน. บทว่า หตฺถาปเลขน คือ เมื่อก้อนข้าวในมือหมดแล้ว ก็เลียมือด้วยลิ้น. หรือแสดงว่า ถ่ายอุจจาระแล้ว มีความสำคัญในมือว่าเป็นท่อนไม้ จึงเลียด้วยมือ. ได้ยินว่า พวกเขาย่อมบัญญัติว่าท่อนไม้เป็นสัตว์. เพราะฉะนั้น ผู้บำเพ็ญข้อปฏิบัติของพวกเขาจึงทำอย่างนั้น. ผู้ที่เมื่อมีคนกล่าวเพื่อรับภิกษาว่า 'นิมนต์มา ท่านผู้เจริญ' แล้วไม่มา ชื่อว่า นะเอหิภัททันติโก. ด้วยเหตุนั้น แม้เมื่อมีคนกล่าวว่า 'นิมนต์หยุด ท่านผู้เจริญ' ก็ไม่หยุด ชื่อว่า นะติฏฐภัททันติโก. พวกเดียรถีย์ไม่ทำทั้งสองอย่างนั้น เพราะคิดว่า "เราจักเป็นผู้ทำตามคำของเขา". ภิกษาที่เขานำมาให้ข้างหน้า ชื่อว่า อภิหฏะ. ภิกษาที่เขาบอกว่า "ภิกษานี้ทำจำเพาะท่าน" ชื่อว่า อุททิสสกตะ. แม้ภิกษาที่เขานิมนต์อย่างนี้ว่า "ขอท่านจงเข้าไปสู่ตระกูลชื่อโน้น หรือถนนชื่อโน้น หรือบ้านชื่อโน้น" ก็ไม่รับ ไม่รับเอา.

Na kumbhimukhāti kumbhito uddharitvā diyyamānaṃ bhikkhaṃ na gaṇhāti. Na kaḷopimukhāti kaḷopīti ukkhali, pacchi vā. Tatopi na gaṇhāti. Kasmā? Kumbhī kaḷopiyo kaṭacchunā pahāraṃ labhantīti. Na eḷakamantaranti ummāraṃ antaraṃ katvā diyyamānaṃ na gaṇhāti. Kasmā? Ayaṃ maṃ nissāya antarakaraṇaṃ labhatīti. Daṇḍamusalesupi eseva nayo. Dvinnanti dvīsu bhuñjamānesu ekasmiṃ uṭṭhāya dente na gaṇhati. Kasmā? Kabaḷantarāyo hotīti. Na gabbhiniyātiādīsu pana gabbhiniyā kucchiyaṃ dārako kilamati. Pāyantiyā dārakassa khīrantarāyo hoti. Purisantaragatāya ratiantarāyo hotīti na gaṇhāti na saṅkittīsūti saṅkittetvā katabhattesu. Dubbhikkhasamaye kira acelakasāvakā acelakānaṃ atthāya tato tato taṇḍulādīni samādapetvā bhattaṃ pacanti, ukkaṭṭhācelako tato na paṭiggaṇhāti. Na yattha sāti yattha sunakho ‘piṇḍaṃ labhissāmī’ti upaṭṭhito hoti, tattha tassa adatvā āhaṭaṃ na gaṇhāti. Kasmā? Etassa piṇḍantarāyo hotīti.

บทว่า น กุมฺภิมุขา ความว่า ไม่รับภิกษาที่เขาตักจากหม้อให้. บทว่า น กโฬปิมุขา ความว่า กโฬปิ คือ หม้อข้าว หรือตะกร้า. ไม่รับแม้จากภาชนะนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะหม้อและตะกร้าย่อมถูกทัพพีกระทบ. บทว่า น เอฬกมนฺตรํ ความว่า ไม่รับภิกษาที่เขาทำธรณีประตูไว้ในระหว่างแล้วให้. เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า "บุคคลนี้อาศัยเรา จึงต้องทำสิ่งกีดขวาง". แม้ในท่อนไม้และสากก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า ทฺวินฺนํ ความว่า เมื่อคนสองคนกำลังฉันอยู่ คนหนึ่งลุกขึ้นให้ ก็ไม่รับ. เพราะเหตุไร? เพราะเป็นการทำอันตรายแก่คำข้าว. ส่วนในบทว่า น คพฺภินิยา เป็นต้น (ไม่รับจากหญิงมีครรภ์) เพราะเด็กในท้องของหญิงมีครรภ์ลำบาก. (ไม่รับจากหญิงผู้ให้ลูกดื่มนม) เพราะเป็นการทำอันตรายแก่น้ำนมของเด็ก. (ไม่รับจากหญิงผู้ไปในระหว่างชาย) เพราะเป็นการทำอันตรายแก่ความยินดี. บทว่า น สงฺกิตฺตีสุ คือ ในภัตที่ทำโดยการเรี่ยไร. ได้ยินว่า ในสมัยทุพภิกขภัย สาวกของอเจลกะทั้งหลายชักชวนกันรวบรวมข้าวสารเป็นต้นจากที่นั้นๆ เพื่อประโยชน์แก่อเจลกะทั้งหลายแล้วหุงภัต อเจลกะชั้นเยี่ยมย่อมไม่รับภัตนั้น. บทว่า น ยตฺถ สา ความว่า ในที่ใดมีสุนัขยืนอยู่ด้วยคิดว่า 'เราจักได้ก้อนข้าว' ไม่รับภิกษาที่เขานำมาให้ในที่นั้นโดยไม่ให้แก่สุนัขนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะเป็นการทำอันตรายแก่ก้อนข้าวของสุนัขนั้น.

Saṇḍasaṇḍacārinīti samūhasamūhacārinī. Sace hi acelakaṃ disvā ‘imassa bhikkhaṃ dassāmā’ti mānussakā bhattagehaṃ pavisanti, tesu ca pavisantesu kaḷopimukhādīsu nilīnā makkhikā uppatitvā saṇḍasaṇḍā caranti, tato āhaṭaṃ bhikkhaṃ na gaṇhāti. Kasmā? Maṃ nissāya makkhikānaṃ gocarantarāyo jātoti. Thusodakanti sabbasassasambhārehi kataṃ sovīrakaṃ. Ettha ca surāpānameva sāvajjaṃ. Ayaṃ pana etasmimpi sāvajjasaññī. Ekāgārikoti yo ekasmiṃyeva gehe bhikkhaṃ labhitvā nivattati. Ekālopikoti yo ekeneva ālopena yāpeti. Dvāgārikādīsupi eseva nayo. Ekissāpi dattiyāti ekāya dattiyā. Datti nāma ekā khuddakapāti hoti, yattha aggabhikkhaṃ pakkhipitvā ṭhapenti.

บทว่า สณฺฑสณฺฑจารินี คือ เที่ยวไปเป็นหมู่ๆ. จริงอยู่ ถ้ามนุษย์ทั้งหลายเห็นอเจลกะแล้วเข้าไปสู่เรือนครัวด้วยคิดว่า 'เราจักถวายภิกษาแก่ท่านผู้นี้' และเมื่อพวกเขาเข้าไปอยู่ แมลงวันทั้งหลายที่ซ่อนอยู่ในภาชนะมีหม้อข้าวเป็นต้น ก็บินขึ้นเที่ยวไปเป็นหมู่ๆ, เขาไม่รับภิกษาที่นำมาจากที่นั้น. เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า "อาศัยเรา อันตรายแก่ที่หาอาหารของแมลงวันทั้งหลายจึงเกิดขึ้น". บทว่า ถุโสทกํ คือ น้ำส้มสายชูที่ทำจากส่วนผสมของธัญพืชทุกชนิด. ในที่นี้ การดื่มสุราเท่านั้นที่มีโทษ. แต่ท่านผู้นี้มีความสำคัญว่ามีโทษแม้ในน้ำส้มสายชูนั้น. บทว่า เอคาคาริโก คือ ผู้ที่ได้รับภิกษาในเรือนหลังเดียวแล้วกลับ. บทว่า เอคาโลปิโก คือ ผู้ที่ยังชีพด้วยคำข้าวคำเดียว. แม้ในบทว่า ทฺวาคาริโก เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า เอกิสฺสาปิ ทตฺติยา คือ ด้วยทัพพีเดียว. ทัตติ คือ ภาชนะเล็กๆ ใบหนึ่ง ที่เขาใส่ภิกษาส่วนแรกเก็บไว้.

Ekāhikanti ekadivasantarikaṃ. Aḍḍhamāsikanti aḍḍhamāsantarikaṃ. Pariyāyabhattabhojananti vārabhattabhojanaṃ. Ekāhavārena dvīhavārena sattāhavārena aḍḍhamāsavārenāti – evaṃ divasavārena ābhatabhattabhojanaṃ. Sākabhakkhoti allasākabhakkho. Sāmākabhakkhoti sāmākataṇḍulabhakkho. Nīvārādīsu – nīvārā nāma tāva araññe sayaṃ jātā vīhijāti. Daddulanti cammakārehi cammaṃ vilikhitvā chaḍḍitakasaṭaṃ. Haṭaṃ vuccati silesopi, sevālopi kaṇikārādirukkhaniyyāsopi. Kaṇanti kuṇḍakaṃ. Ācāmoti bhattaukkhalikāya laggo jhāmodano. Taṃ chaḍḍitaṭṭhāne gahetvā khādati. ‘‘Odanakañjiya’’ntipi vadanti. Piññākādayo pākaṭā eva. Pavattaphalabhojīti patitaphalabhojī.

บทว่า เอกาหิกํ ได้แก่ เว้นวันหนึ่ง. บทว่า อฑฺฒมาสิกํ ได้แก่ เว้นครึ่งเดือน. บทว่า ปริยายภตฺตโภชนํ ได้แก่ การฉันภัตตาหารตามวาระ. คือ การฉันภัตตาหารที่เขานำมาถวายตามวาระวัน คือ โดยวาระวันหนึ่ง โดยวาระสองวัน โดยวาระเจ็ดวัน โดยวาระครึ่งเดือน. บทว่า สากภกฺโข ได้แก่ ผู้บริโภคผักสด. บทว่า สามากภกฺโข ได้แก่ ผู้บริโภคข้าวฟ่าง. ในบทว่า นีวาราทิสุ นั้น คำว่า นีวารา หมายถึง ข้าวชนิดหนึ่งที่เกิดขึ้นเองในป่า. บทว่า ททฺทุลํ ได้แก่ กากหนังที่พวกช่างหนังขูดหนังแล้วทิ้งไป. คำว่า หฏํ หมายถึง ยางไม้บ้าง สาหร่ายบ้าง ยางไม้จากต้นกรรณิการ์เป็นต้นบ้าง. บทว่า กณํ ได้แก่ รำ. บทว่า อาจาโม ได้แก่ ข้าวไหม้ที่ติดอยู่ที่หม้อข้าว. เขาเก็บข้าวนั้นในที่ที่เขาทิ้งแล้วมากิน. บ้างก็เรียกว่า 'โอทนกัญชิยะ'. บทว่า ปิญฺญากาทโย ปรากฏชัดแล้ว. บทว่า ปวตฺตผลโภชี ได้แก่ ผู้บริโภคผลไม้ที่หล่นเอง.

Sāṇānīti sāṇavākacelāni. Masāṇānīti missakacelāni. Chavadussānīti matasarīrato chaḍḍitavatthāni. Erakatiṇādīni vā ganthetvā katanivāsanāni. Paṃsukūlānīti pathaviyaṃ chaḍḍitanantakāni. Tirīṭānīti rukkhattacavatthāni. Ajinanti ajinamigacammaṃ. Ajinakkhipanti tadeva majjhe phālitaṃ. Sakhurakantipi vadanti. Kusacīranti kusatiṇāni ganthetvā katacīrakaṃ. Vākacīraphalakacīresupi eseva nayo. Kesakambalanti manussakesehi katakambalaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, yāni kānici tantāvutānaṃ vatthānaṃ kesakambalo tesaṃ patikuṭṭho akkhāyatī’’ti (a. ni. 3.138). Vāḷakambalanti assavāḷādīhi katakambalaṃ. Ulūkapakkhanti ulūkapattāni ganthetvā katanivāsanaṃ. Ubbhaṭṭhakoti uddhaṃ ṭhitako.

บทว่า สาณานิ ได้แก่ ผ้าเปลือกปอ. บทว่า มสาณานิ ได้แก่ ผ้าที่ทอคละกัน. บทว่า ฉวทุสฺสานิ ได้แก่ ผ้าที่ทิ้งจากซากศพ. หรือเครื่องนุ่งห่มที่ทำโดยการร้อยหญ้าแฝกเป็นต้น. บทว่า ปํสุกูลานิ ได้แก่ ผ้าชิ้นเล็กชิ้นน้อยที่ถูกทิ้งบนพื้นดิน. บทว่า ติรีฏานิ ได้แก่ ผ้าเปลือกไม้. บทว่า อชินํ ได้แก่ หนังเสือ. บทว่า อชินกฺขิปํ ได้แก่ หนังเสือนั่นเองที่ผ่าตรงกลาง. บ้างก็เรียกว่า สขุรกะ (หนังที่มีกีบ). บทว่า กุสจีรํ ได้แก่ ผ้าที่ทำโดยการร้อยหญ้าคา. ในวากจีระ (ผ้าเปลือกไม้) และผลกจีระ (ผ้าทำจากผลไม้) ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า เกสกมฺพลํ ได้แก่ ผ้ากัมพลที่ทำจากผมของมนุษย์. ซึ่งพระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาผ้าที่ทอด้วยเส้นด้ายอย่างใดอย่างหนึ่ง ผ้ากัมพลที่ทำด้วยผม ท่านกล่าวว่าเป็นผ้าที่เลวที่สุด'. บทว่า วาฬกมฺพลํ ได้แก่ ผ้ากัมพลที่ทำจากขนหางม้าเป็นต้น. บทว่า อุลূกปกฺขํ ได้แก่ เครื่องนุ่งห่มที่ทำโดยการร้อยขนนกเค้า. บทว่า อุพฺภฏฺฐโก ได้แก่ ผู้ยืนตรง.

Ukkuṭikappadhānamanuyuttoti ukkuṭikavīriyaṃ anuyutto. Gacchantopi ukkuṭikova hutvā uppatitvā uppatitvā gacchati. Kaṇṭakāpassayikoti ayakaṇṭake vā pakatikaṇṭake vā bhūmiyaṃ koṭṭetvā tattha cammaṃ attharitvā ṭhānacaṅkamādīni karoti. Seyyanti sayantopi tattheva seyyaṃ kappeti. Sāyaṃ tatiyamassāti sāyatatiyakaṃ. ‘‘Pāto, majjhanhike, sāyanti divasassa tikkhattuṃ pāpaṃ pavāhessāmī’’ti udakorohanānuyogaṃ anuyutto viharati.

บทว่า อุกฺกุฏิกปฺปธานมนุยุตฺโต ได้แก่ ผู้ประกอบความเพียรด้วยการนั่งกระโหย่ง. แม้เมื่อเดิน ก็เดินกระโหย่ง คือกระโดดๆ ไป. บทว่า กณฺฏกาสสยิโก ได้แก่ ผู้ตอกหนามเหล็กหรือหนามธรรมดาลงบนพื้นดิน แล้วปูหนังบนนั้น กระทำการยืน การเดินจงกรมเป็นต้น. บทว่า เสยฺยํ ได้แก่ แม้เมื่อนอน ก็นอนบนที่นั้นนั่นเอง. บทว่า สายํ ตติยมสฺสาติ ได้แก่ สายตติยกะ (มีการลงน้ำเป็นครั้งที่สามในเวลาเย็น). คือ เป็นผู้ประกอบความเพียรในการลงน้ำอยู่ ด้วยตั้งใจว่า 'เราจักลอยบาปวันละสามครั้ง คือ ในเวลาเช้า เที่ยง และเย็น'.

175. Paraṃ tapatīti parantapo. Paresaṃ paritāpanānuyogaṃ paraparitāpanānuyogaṃ. Orabbhikādīsu – urabbhā vuccanti eḷakā. Urabbhe hanatīti orabbhiko. Sūkarikādīsupi – eseva nayo. Luddoti dāruṇo kakkhaḷo. Macchaghātakoti macchabandho kevaṭṭo. Bandhanāgārikoti bandhanāgāragopako. Kurūrakammantāti dāruṇakammantā.

175. ชื่อว่า ปรันตปะ เพราะย่อมเบียดเบียนผู้อื่น. การประกอบความเพียรในการเบียดเบียนผู้อื่น ชื่อว่า ปรปริตาปนานุโยคะ. ในบทว่า โอรพฺภิกาทิสุ นั้น คำว่า อุรพฺภา หมายถึง แกะ. ผู้ฆ่าแกะ ชื่อว่า โอรพฺภิโก. แม้ในบทว่า สูกริกาทิสุ ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า ลุทฺโท ได้แก่ ผู้ดุร้าย หยาบคาย. บทว่า มจฺฉฆาตโก ได้แก่ คนจับปลา คือ ชาวประมง. บทว่า พนฺธนาคาริโก ได้แก่ ผู้คุมเรือนจำ. บทว่า กุรุรกมฺมนฺตา ได้แก่ ผู้มีการงานที่ทารุณ.

176. Muddhāvasittoti khattiyābhisekena muddhani abhisitto. Puratthimena nagarassāti nagarato puratthimadisāya. Sandhāgāranti yaññasālaṃ. Kharājinaṃ nivāsetvāti sakhuraṃ ajinacammaṃ nivāsetvā. Sappitelenāti sappinā ca telena ca. Ṭhapetvā hi sappiṃ avaseso yo koci sneho telanti vuccati. Kaṇḍuvamānoti nakhānaṃ chinnattā kaṇḍuvitabbakāle tena kaṇḍuvamāno. Anantarahitāyāti asanthatāya. Sarūpavacchāyāti sadisavacchāya. Sace gāvī setā hoti, vacchopi setakova sace kabarā vā, rattā vā, vacchopi tādisovāti – evaṃ sarūpavacchāya. So evamāhāti so rājā evaṃ vadeti. Vacchatarāti taruṇavacchakabhāvaṃ atikkantā balavavacchā. Vacchatarīsupi eseva nayo. Barihisatthāyāti parikkhepakaraṇatthāya ceva yaññabhūmiyaṃ attharaṇatthāya ca.

176. บทว่า มุทฺธาวสิตฺโต ได้แก่ ผู้ได้รับอภิเษกบนพระเศียรด้วยขัตติยาภิเษก. บทว่า ปุรตฺถิเมน นครสฺส ได้แก่ ทางทิศตะวันออกของพระนคร. บทว่า สนฺธาคารํ ได้แก่ โรงบูชายัญ. บทว่า ขราชินํ นิวาเสตฺวา ได้แก่ นุ่งหนังเสือที่มีกีบ. บทว่า สปฺปิเตเลน ได้แก่ ด้วยเนยใสและน้ำมัน. จริงอยู่ เว้นเนยใสเสียแล้ว ของมันชนิดใดชนิดหนึ่งที่เหลือเรียกว่า น้ำมัน. บทว่า กณฺฑุวมาโน ได้แก่ เมื่อถึงเวลาที่ควรจะเกา ก็เกาด้วยสิ่งนั้น เพราะเล็บถูกตัดแล้ว. บทว่า อนนฺตรหิตาย ได้แก่ ที่ไม่ถูกปูลาด. บทว่า สรูปวจฺฉาย ได้แก่ ที่มีลูกโคมีลักษณะเหมือนกัน. คือ ถ้าแม่โคสีขาว ลูกโคก็สีขาว ถ้าแม่โคสีด่างหรือสีแดง ลูกโคก็เป็นเช่นนั้น - อย่างนี้เรียกว่า มีลูกโคมีลักษณะเหมือนกัน. บทว่า โส เอวมาห ได้แก่ พระราชานั้นตรัสอย่างนี้. บทว่า วจฺฉตรา ได้แก่ ลูกโคตัวผู้ที่แข็งแรง ล่วงพ้นความเป็นลูกโคอ่อนแล้ว. แม้ในบทว่า วจฺฉตรีสุ ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า พริหิสตฺถาย ได้แก่ เพื่อทำเป็นเครื่องล้อมและเพื่อปูลาดในพื้นที่บูชายัญ.

177. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Nicchātoti chātaṃ vuccati taṇhā, sā assa natthīti nicchāto. Sabbakilesānaṃ nibbutattā nibbuto. Anto tāpanakilesānaṃ abhāvā sītalo jātoti sītībhūto. Jhānamaggaphalanibbānasukhāni paṭisaṃvedetīti sukhappaṭisaṃvedī. Brahmabhūtena attanāti seṭṭhabhūtena attanā.

177. บทว่า ทิฏฺเฐว ธมฺเม ได้แก่ ในอัตภาพนี้นั่นเอง. บทว่า นิจฺฉาโต ความว่า ตัณหาเรียกว่า ฉาตะ, ตัณหานั้นไม่มีแก่ท่านผู้นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิจฉาโต (ผู้หมดความหิว). ชื่อว่า นิพพุโต เพราะกิเลสทั้งปวงดับแล้ว. ชื่อว่า สีติภูโต เพราะเป็นผู้เย็นแล้ว เนื่องจากไม่มีกิเลสเครื่องเผาลนภายใน. ชื่อว่า สุขัปปฏิสังเวที เพราะย่อมเสวยสุขคือฌาน มรรค ผล และนิพพาน. บทว่า พฺรหฺมภูเตน อตฺตนา ได้แก่ ด้วยตนผู้ประเสริฐ.

Imaṃ pana puggalaṃ buddhuppādato paṭṭhāya dassetuṃ – idha tathāgatotiādimāha. Tattha tathāgatoti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato – tathā āgatoti tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato, tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato, tathāvāditāya tathāgato, tathākāritāya tathāgato, abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti. Arahaṃ sammāsambuddhotiādīni visuddhimagge vitthāritāneva. Taṃ dhammanti taṃ vuttappakārasampadaṃ dhammaṃ. Suṇāti gahapati vāti kasmā paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisati? Nihatamānattā ussannattā ca. Yebhuyyena hi khattiyakulato pabbajitā jātiṃ nissāya mānaṃ karonti. Brāhmaṇakulā pabbajitā mante nissāya mānaṃ karonti. Hīnajaccakulā pabbajitā attano vijātitāya patiṭṭhātuṃ na sakkonti. Gahapatidārakā pana kacchehi sedaṃ muñcantehi piṭṭhiyā loṇaṃ pupphamānāya bhūmiṃ kasitvā tādisassa mānassa abhāvato nihatamānadappā honti. Te pabbajitvā mānaṃ vā dappaṃ vā akatvā yathābalaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā vipassanāya kammaṃ karontā sakkonti arahatte patiṭṭhātuṃ. Itarehi ca kulehi nikkhamitvā pabbajitā nāma na bahukā, gahapatikāva bahukā. Iti nihatamānattā ussannattā ca paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisatīti.

เพื่อจะทรงแสดงบุคคลนี้จำเดิมแต่กาลแห่งพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น จึงตรัสคำว่า อิธ ตถาคโต เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตถาคโต ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่าตถาคต ด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ เสด็จมาแล้วอย่างนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต, เสด็จไปแล้วอย่างนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต, เสด็จมาถึงตถลักษณะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต, ตรัสรู้ตถธรรมตามความเป็นจริง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต, เพราะทรงเห็นสิ่งที่เป็นจริง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต, เพราะตรัสวาจาจริง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต, เพราะทรงทำจริง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต, โดยความหมายว่าทรงครอบงำ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต. บทว่า อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ เป็นต้น พระอรรถกถาจารย์ได้อธิบายไว้อย่างพิสดารแล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. บทว่า ตํ ธมฺมํ ความว่า (ฟัง) ธรรมที่ถึงพร้อมด้วยประเภทดังกล่าวแล้วนั้น. ในบทว่า สุณาติ คหปติ วา เหตุไรจึงทรงระบุคฤหบดีไว้ก่อน? เพราะเป็นผู้มีมานะอันกำจัดแล้ว และเพราะมีจำนวนมาก. จริงอยู่ โดยมาก กุลบุตรผู้ออกจากขัตติยสกุลบวช ย่อมทำมานะอาศัยชาติ. กุลบุตรผู้ออกจากพราหมณสกุลบวช ย่อมทำมานะอาศัยมนต์. กุลบุตรผู้ออกจากสกุลต่ำทรามบวช ย่อมไม่อาจตั้งอยู่ได้เพราะความเป็นผู้มีชาติเลวของตน. ส่วนบุตรของคฤหบดีทั้งหลาย ไถนา มีเหงื่อไหลออกจากรักแร้ มีเกลือผุดขึ้นที่หลัง เพราะไม่มีมานะเช่นนั้น จึงเป็นผู้มีมานะและความหยิ่งอันกำจัดแล้ว. ท่านเหล่านั้นบวชแล้ว ไม่ทำมานะหรือความหยิ่งยโส เล่าเรียนพุทธวจนะตามกำลัง ทำกรรมในวิปัสสนา ย่อมสามารถตั้งอยู่ในพระอรหัตได้. และกุลบุตรที่ออกจากสกุลอื่นบวชมีไม่มาก แต่บุตรคฤหบดีมีมาก. เพราะเหตุนี้ คือเพราะเป็นผู้มีมานะอันกำจัดแล้ว และเพราะมีจำนวนมาก จึงทรงระบุคฤหบดีไว้ก่อน.

Aññatarasmiṃ vāti itaresaṃ vā kulānaṃ aññatarasmiṃ. Paccājātoti patijāto. Tathāgate saddhaṃ paṭilabhatīti parisuddhaṃ dhammaṃ sutvā dhammassāmimhi tathāgate ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā’’ti saddhaṃ paṭilabhati. Iti paṭisañcikkhatīti evaṃ paccavekkhati. Sambādho gharāvāsoti sacepi saṭṭhihatthe ghare yojanasatantarepi vā dve jāyampatikā vasanti, tathāpi nesaṃ sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhoyeva. Rajopathoti rāgarajādīnaṃ uṭṭhānaṭṭhānanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Āgamanapathotipi vattuṃ vaṭṭati. Alagganaṭṭhena abbhokāso viyāti abbhokāso. Pabbajito hi kūṭāgāraratanapāsāde ca devavimānādīsu ca supihitadvāravātapānesu paṭicchannesu vasantopi neva laggati, na sajjati, na bajjhati. Tena vuttaṃ – ‘‘abbhokāso pabbajjā’’ti.

บทว่า อญฺญตรสฺมึ วา ความว่า หรือในสกุลใดสกุลหนึ่งแห่งสกุลที่เหลือ. บทว่า ปจฺจาชาโต ความว่า เกิดจำเพาะ. บทว่า ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภติ ความว่า ครั้นได้ฟังธรรมอันบริสุทธิ์แล้ว ย่อมได้ศรัทธาในพระตถาคตผู้เป็นเจ้าของธรรมว่า 'โอ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าโดยแท้'. บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ ความว่า ย่อมพิจารณาอย่างนี้. บทว่า สมฺพาโธ ฆราวาโส ความว่า แม้หากว่าสามีภรรยาสองคนอยู่ในเรือนขนาด ๖๐ ศอก หรือแม้ในที่ไกลกัน ๑๐๐ โยชน์ ถึงกระนั้น การอยู่ครองเรือนของคนทั้งสองนั้นก็คับแคบอยู่นั่นเอง เพราะเป็นสิ่งที่มีความกังวลและมีเครื่องผูกพัน. บทว่า รโชปโถ ในมหาอรรถกถากล่าวว่า เป็นที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นของธุลีคือราคะเป็นต้น. จะกล่าวว่าเป็นทางมา (แห่งธุลี) ก็ควร. บทว่า อพฺโภกาโส ความว่า (บรรพชา) เปรียบเหมือนที่แจ้ง เพราะไม่มีความข้องเกี่ยว. จริงอยู่ บรรพชิตแม้จะอยู่ในเรือนยอด ปราสาทแก้ว และวิมานของเทวดาเป็นต้น ซึ่งเป็นที่มุงบัง มีประตูหน้าต่างปิดสนิท ก็ไม่ติดข้อง ไม่ติดพัน ไม่ผูกพัน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'บรรพชาเป็นที่แจ้ง'.

Apica – sambādho gharāvāso kusalakiriyāya okāsābhāvato. Rajopatho asaṃvutasaṅkāraṭṭhānaṃ viya rajānaṃ kilesarajānaṃ sannipātaṭṭhānato. Abbhokāso pabbajjā kusalakiriyāya yathāsukhaṃ okāsasambhāvato. Nayidaṃ sukaraṃ…pe… pabbajeyyanti ettha ayaṃ saṅkhepakathā – yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ. Ekadivasampi ca kilesamalena amalinaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ. Saṅkhalikhitaṃ likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ. Idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ…pe… carituṃ – ‘‘yaṃnūnāhaṃ kese ca massuñca ohāretvā kasāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā paridahitvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajeyya’’nti. Ettha ca yasmā agārassa hitaṃ kasivāṇijjādikammaṃ ‘‘agāriya’’nti vuccati, tañca pabbajjāya natthi, tasmā pabbajjā ‘‘anagāriya’’nti ñātabbā. Taṃ anagāriyaṃ. Pabbajeyyanti paṭipajjeyyaṃ. Appaṃ vāti sahassato heṭṭhā bhogakkhandho appo nāma hoti, sahassato paṭṭhāya mahā. Abandhanaṭṭhena ñātiyeva ñātiparivaṭṭo. Sopi vīsatiyā heṭṭhā appo hoti, vīsatiyā paṭṭhāya mahā.

อีกอย่างหนึ่ง การอยู่ครองเรือนชื่อว่าคับแคบ เพราะไม่มีโอกาสเพื่อการทำกุศล. ชื่อว่าเป็นทางแห่งธุลี เพราะเป็นที่ประชุมลงแห่งธุลีคือกิเลส ดุจกองขยะที่ไม่ได้เก็บกวาด. บรรพชาชื่อว่าเป็นที่แจ้ง เพราะมีโอกาสเพื่อการทำกุศลได้ตามสบาย. ในบทว่า นยิทํ สุกรํ...เป...ปพฺพเชยฺยํ นี้ มีคำอธิบายโดยย่อดังนี้: พรหมจรรย์คือสิกขา ๓ นี้ อันบุคคลพึงให้ถึงจิตสุดท้าย โดยทำให้บริบูรณ์อย่างยิ่ง คือไม่ทำให้ขาดแม้แต่วันเดียว. และพึงให้ถึงจิตสุดท้าย โดยทำให้บริสุทธิ์อย่างยิ่ง คือไม่ทำให้มัวหมองด้วยมลทินคือกิเลสแม้แต่วันเดียว. พึงประพฤติให้เหมือนสังข์ที่ขัดแล้ว เปรียบด้วยสังข์ที่ขูดแล้ว เทียบได้กับสังข์ที่ล้างแล้ว. การที่บุคคลผู้อยู่ครองเรือน อาศัยอยู่ในท่ามกลางเรือน จะประพฤติพรหมจรรย์นี้ให้บริบูรณ์อย่างยิ่ง...เป... นั้น ไม่ใช่ทำได้ง่าย. ‘ไฉนหนอ เราพึงปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ อันเป็นผ้าที่สมควรแก่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ เพราะย้อมด้วยน้ำฝาด ออกจากเรือนบวชเป็นผู้ไม่มีเรือน’. ในข้อนั้น เพราะกรรมที่เป็นประโยชน์แก่เรือน มีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น เรียกว่า 'อคาริยะ' และกรรมนั้นไม่มีแก่บรรพชา ฉะนั้น บรรพชาจึงพึงทราบว่า 'อนคาริยะ'. คำว่า ตํ อนคาริยํ (สู่ความเป็นผู้ไม่มีเรือนนั้น) คำว่า ปพฺพเชยฺยํ (พึงบวช) ความว่า พึงปฏิบัติ. บทว่า อปฺปํ วา ความว่า กองโภคทรัพย์ที่ต่ำกว่าพัน ชื่อว่าน้อย, ตั้งแต่พันขึ้นไป ชื่อว่ามาก. บทว่า ญาติปริวฏฺโฏ ได้แก่ ญาติเท่านั้น โดยความหมายว่าเครื่องผูกพัน. แม้วงศ์ญาตินั้น ต่ำกว่ายี่สิบคน ชื่อว่าน้อย, ตั้งแต่ยี่สิบคนขึ้นไป ชื่อว่ามาก.

178. Bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpannoti yā bhikkhūnaṃ adhisīlasaṅkhātā sikkhā, tañca. Yattha cete saha jīvanti, ekajīvikā sabhāgavuttino honti, taṃ bhagavatā paññattasikkhāpadasaṅkhātaṃ sājīvañca. Tattha sikkhanabhāvena samāpannoti bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno. Samāpannoti sikkhaṃ paripūrento sājīvañca avītikkamanto hutvā tadubhayaṃ upagatoti attho. Pāṇātipātaṃ pahāyātiādīsu pāṇātipātādikathā heṭṭhā vitthāritā eva. Pahāyāti imaṃ pāṇātipātacetanāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ pajahitvā. Paṭivirato hotīti pahīnakālato paṭṭhāya tato dussīlyato orato viratova hoti. Nihitadaṇḍo nihitasatthoti parūpaghātatthāya daṇḍaṃ vā satthaṃ vā ādāya avattanato nikkhittadaṇḍo ceva nikkhittasattho cāti attho. Ettha ca ṭhapetvā daṇḍaṃ, sabbampi avasesaṃ upakaraṇaṃ sattānaṃ vināsanabhāvato ‘sattha’nti veditabbaṃ. Yaṃ pana bhikkhū kattaradaṇḍaṃ vā dantakaṭṭhavāsiṃ vā pipphalikaṃ vā gahetvā vicaranti, na taṃ parūpaghātatthāya. Tasmā nihitadaṇḍā nihitasatthātveva saṅkhaṃ gacchanti. Lajjīti pāpajigucchanalakkhaṇāya lajjāya samannāgato. Dayāpannoti dayaṃ mettacittataṃ āpanno. Sabbapāṇabhūtahitānukampīti sabbe pāṇabhūte hitena anukampako. Tāya dayāpannatāya sabbesaṃ pāṇabhūtānaṃ hitacittakoti attho. Viharatīti iriyati, pāleti.

178. บทว่า ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโน ความว่า สิกขาของภิกษุทั้งหลายอันมีชื่อว่าอธิศีล และสาชีวะอันมีชื่อว่าสิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้ ซึ่งเป็นที่ที่ภิกษุเหล่านี้อยู่ร่วมกัน มีอาชีวะอย่างเดียวกัน มีความเป็นอยู่เสมอกัน ชื่อว่าผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีวะของภิกษุทั้งหลาย เพราะถึงพร้อมในสิกขาและสาชีวะนั้นด้วยความเป็นผู้ศึกษา บทว่า สมาปนฺโน ความว่า เป็นผู้บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์และไม่ล่วงละเมิดสาชีวะ เข้าถึงแล้วซึ่งทั้งสองอย่างนั้น ในบทว่า ปาณาติปาตํ ปหาย เป็นต้น เรื่องปาณาติบาตเป็นต้น ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้โดยพิสดารแล้วในเบื้องต้น บทว่า ปหาย ความว่า ละทุศีลนี้อันมีชื่อว่าเจตนาทำลายชีวิต บทว่า ปฏิวิรโต โหติ ความว่า ตั้งแต่เวลาที่ละได้แล้ว ก็เป็นผู้งดเว้น คือเว้นขาดจากทุศีลนั้น บทว่า นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถ ความว่า เป็นผู้วางทัณฑะและวางศัสตราแล้ว เพราะไม่ถือทัณฑะหรือศัสตราเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น ในที่นี้ พึงทราบว่า เว้นทัณฑะแล้ว อุปกรณ์ที่เหลือทั้งหมดชื่อว่า 'ศัสตรา' เพราะเป็นเครื่องทำลายสัตว์ ส่วนไม้เท้ามีขอ ไม้สีฟัน หรือมีดเล็กที่ภิกษุถือเที่ยวไปนั้น ไม่ใช่เพื่อเบียดเบียนผู้อื่น ฉะนั้น จึงนับว่าเป็นผู้วางทัณฑะ วางศัสตราแล้วนั่นเอง บทว่า ลชฺชี ความว่า ผู้ประกอบด้วยความละอายอันมีลักษณะคือความรังเกียจในบาป บทว่า ทยาปนฺโน ความว่า ผู้ถึงแล้วซึ่งความเอ็นดู คือความเป็นผู้มีเมตตาจิต บทว่า สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี ความว่า ผู้อนุเคราะห์สัตว์มีชีวิตทั้งปวงด้วยประโยชน์ ความว่า เพราะความเป็นผู้มีความเอ็นดูนั้น จึงเป็นผู้มีจิตเกื้อกูลแก่สัตว์มีชีวิตทั้งปวง บทว่า วิหรติ ความว่า ย่อมเป็นไป, ย่อมรักษา

Dinnameva ādiyatīti dinnādāyī. Cittenapi dinnameva paṭikaṅkhatīti dinnapāṭikaṅkhī. Thenetīti theno. Na thenena athenena. Athenattāyeva sucibhūtena. Attanāti attabhāvena. Athenaṃ sucibhūtaṃ attabhāvaṃ katvā viharatīti vuttaṃ hoti.

ชื่อว่า ทินนาทายี เพราะย่อมถือเอาแต่ของที่เขาให้ ชื่อว่า ทินนปาฏิกังขี เพราะย่อมหวังแต่ของที่เขาให้แม้ด้วยจิต ชื่อว่า เถนะ เพราะเป็นขโมย บทว่า น เถเนน คือ อเถเนน (ไม่ใช่โดยความเป็นขโมย) บทว่า อเถนตฺตาเยว สุจิภูเตน คือ โดยความเป็นผู้ไม่ใช่ขโมย จึงเป็นผู้สะอาด บทว่า อตฺตนา คือ ด้วยอัตภาพ ท่านกล่าวไว้ว่า ย่อมอยู่โดยกระทำอัตภาพให้เป็นผู้ไม่ใช่ขโมยและเป็นผู้สะอาด

Abrahmacariyanti aseṭṭhacariyaṃ. Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāraṃ caratīti brahmacārī. Ārācārīti abrahmacariyato dūracārī. Methunāti rāgapariyuṭṭhānavasena sadisattā methunakāti laddhavohārehi paṭisevitabbato methunāti saṅkhaṃ gatā asaddhammā. Gāmadhammāti gāmavāsīnaṃ dhammā.

บทว่า อพรหฺมจริยํ คือ ความประพฤติไม่ประเสริฐ ชื่อว่า พรหมจารี เพราะย่อมประพฤติพรหมจรรย์คือความประพฤติอันประเสริฐ บทว่า อาราจารี คือ ผู้ประพฤติห่างไกลจากอพรหมจรรย์ บทว่า เมถุนํ คือ อสัทธรรมทั้งหลายอันถึงความนับว่าเมถุน เพราะเป็นสิ่งที่พึงเสพโดยผู้ที่ได้ชื่อว่าเมถุนกะ (ผู้เป็นคู่) เพราะมีความเสมอกันด้วยอำนาจแห่งราคะที่ครอบงำ บทว่า คามธมฺมา คือ ธรรมของชาวบ้าน

Saccaṃ vadatīti saccavādī. Saccena saccaṃ sandahati ghaṭetīti saccasandho. Na antarantarā musā vadatīti attho. Yo hi puriso kadāci musā vadati, kadāci saccaṃ, tassa musāvādena antaritattā saccaṃ saccena na ghaṭīyati, tasmā na so saccasandho. Ayaṃ pana na tādiso. Jīvitahetupi musā avatvā saccena saccaṃ sandahatiyevāti saccasandho. Thetoti thiro, thirakathoti attho. Eko hi puggalo haliddirāgo viya, thusarāsimhi nikhātakhāṇuko viya, assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍamiva ca, na thirakatho hoti. Eko pāsāṇalekhā viya, indakhīlo viya ca thirakatho hoti. Asinā sīse chindantepi dve kathā na katheti. Ayaṃ vuccati theto. Paccayikoti pattiyāyitabbako, saddhāyikoti attho. Ekacco hi puggalo na paccayiko hoti. ‘Idaṃ kena vuttaṃ? Asukenā’ti vutte ‘mā tassa vacanaṃ saddahathā’ti vattabbataṃ āpajjati. Eko paccayiko hoti. ‘Idaṃ kena vuttaṃ? Asukenā’ti vutte ‘yadi tena vuttaṃ, idameva pamāṇaṃ, idāni upaparikkhitabbaṃ natthi, evameva ida’nti vattabbataṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati paccayiko. Avisaṃvādako lokassāti tāya saccavāditāya lokaṃ na visaṃvādetīti attho.

ชื่อว่า สัจจวาที เพราะย่อมกล่าวคำสัตย์ ชื่อว่า สัจจสันโธ เพราะย่อมเชื่อมคำสัตย์ด้วยคำสัตย์ คือย่อมทำให้ต่อเนื่องกัน ความว่า ไม่กล่าวคำเท็จในระหว่างๆ ด้วยว่า บุรุษใดบางครั้งกล่าวคำเท็จ บางครั้งกล่าวคำจริง คำสัตย์ของบุรุษนั้นย่อมไม่ต่อเนื่องกับคำสัตย์ เพราะถูกคั่นไว้ด้วยคำเท็จ ฉะนั้น บุรุษนั้นจึงไม่ชื่อว่าสัจจสันธะ แต่ท่านผู้นี้ไม่เป็นเช่นนั้น แม้เพราะเหตุแห่งชีวิตก็ไม่กล่าวคำเท็จ ย่อมเชื่อมคำสัตย์ด้วยคำสัตย์นั่นเทียว จึงชื่อว่าสัจจสันธะ บทว่า เถโต คือ ผู้มั่นคง ความว่า ผู้มีคำพูดมั่นคง บุคคลคนหนึ่งย่อมเป็นผู้มีคำพูดไม่มั่นคง เหมือนสีขมิ้น เหมือนเสาที่ปักไว้ในกองแกลบ และเหมือนฟักทองที่วางไว้บนหลังม้า บุคคลคนหนึ่งย่อมเป็นผู้มีคำพูดมั่นคง เหมือนรอยขีดบนศิลา และเหมือนเสาเขื่อน แม้เมื่อถูกตัดศีรษะด้วยดาบ ก็ไม่กล่าววาจาสองอย่าง ผู้นี้เรียกว่า เถตะ บทว่า ปัจจยิโก คือ ผู้ที่ควรเชื่อถือ ความว่า ผู้ที่ควรศรัทธา บุคคลบางคนไม่เป็นที่น่าเชื่อถือ เมื่อมีผู้กล่าวว่า 'คำนี้ใครกล่าว? คนโน้นกล่าว' ก็จะถึงความที่ถูกกล่าวว่า 'อย่าเชื่อคำของเขา' บุคคลคนหนึ่งเป็นที่น่าเชื่อถือ เมื่อมีผู้กล่าวว่า 'คำนี้ใครกล่าว? คนโน้นกล่าว' ก็จะถึงความที่ถูกกล่าวว่า 'ถ้าเขาพูด คำนี้แหละเป็นประมาณ บัดนี้ไม่ต้องตรวจสอบแล้ว เรื่องนี้เป็นอย่างนั้นทีเดียว' ผู้นี้เรียกว่า ปัจจยิกะ บทว่า อวิสํวาทโก โลกสฺส ความว่า ย่อมไม่ลวงโลก เพราะความเป็นผู้มีปกติกล่าวคำสัตย์นั้น

Imesaṃ bhedāyāti yesaṃ ito sutvāti vuttānaṃ santike sutaṃ, tesaṃ bhedāya. Bhinnānaṃ vā sandhātāti dvinnaṃ mittānaṃ vā samānupajjhāyakādīnaṃ vā kenacideva kāraṇena bhinnānaṃ ekamekaṃ upasaṅkamitvā – ‘tumhākaṃ īdise kule jātānaṃ, evaṃ bahussutānaṃ idaṃ na yutta’ntiādīni vatvā sandhānaṃ kattā. Anuppadātāti sandhānānuppadātā. Dve jane samagge disvā – ‘tumhākaṃ evarūpe kule jātānaṃ, evarūpehi guṇehi samannāgatānaṃ anucchavikameta’ntiādīni vatvā daḷhīkammaṃ kattāti attho. Samaggo ārāmo assāti samaggārāmo. Yattha samaggā natthi, tattha vasitumpi na icchatīti attho. Samaggarāmotipi pāḷi. Ayameva attho. Samaggaratoti samaggesu rato. Te pahāya aññatra gantumpi na icchatīti attho. Samagge disvāpi sutvāpi nandatīti samagganandī. Samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitāti yā vācā satte samaggeyeva karoti, taṃ sāmaggīguṇaparidīpakameva vācaṃ bhāsati, na itaranti.

บทว่า อิเมสํ เภทาย ความว่า เพื่อทำลายคนเหล่านั้นที่ตนได้ฟังมาจากสำนักของเขาดังที่กล่าวว่า ฟังจากฝ่ายนี้ บทว่า ภินฺนานํ วา สนฺธาตา คือ ผู้สมานคนที่แตกกันแล้ว คือ เข้าไปหาแต่ละคนของมิตรสองคน หรือผู้มีอุปัชฌาย์ร่วมกันเป็นต้น ที่แตกกันด้วยเหตุบางอย่าง แล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า 'การกระทำนี้ไม่สมควรแก่ท่านผู้เกิดในตระกูลเช่นนี้ เป็นพหูสูตเช่นนี้' แล้วทำการสมาน บทว่า อนุปฺปทาตา คือ ผู้ส่งเสริมการสมาน ความว่า เห็นคนสองคนสามัคคีกันแล้ว ก็กล่าวคำเป็นต้นว่า 'การกระทำนี้สมควรแก่ท่านผู้เกิดในตระกูลเช่นนี้ ประกอบด้วยคุณเช่นนี้' แล้วทำการทำให้มั่นคง ชื่อว่า สมัคคาราโม เพราะมีความสามัคคีเป็นที่มายินดี ความว่า ที่ใดไม่มีความสามัคคี ที่นั้นแม้จะอยู่ก็ไม่ปรารถนา บาลีเป็น สมัครราโม ก็มี ความหมายก็อย่างเดียวกันนี้ บทว่า สมคฺครโต คือ ผู้ยินดีในคนที่สามัคคีกัน ความว่า ละทิ้งพวกเขาไปที่อื่นก็ไม่ปรารถนา ชื่อว่า สมัคคนันทิ เพราะเห็นหรือได้ฟังคนที่สามัคคีกันแล้วก็ย่อมยินดี บทว่า สมคฺคกรณีํ วาจํ ภาสิตา คือ วาจาใดย่อมกระทำสัตว์ทั้งหลายให้สามัคคีกัน ย่อมกล่าวแต่วาจาที่ประกาศคุณแห่งความสามัคคีนั้น ไม่กล่าววาจาอื่น

Kālena vadatīti kālavādī. Vattabbayuttakālaṃ sallakkhetvā vadatīti attho. Bhūtaṃ tathaṃ tacchaṃ sabhāvameva vadatīti bhūtavādī. Diṭṭhadhammikasamparāyikatthasannissitameva katvā vadatīti atthavādī. Navalokuttaradhammasannissitaṃ katvā vadatīti dhammavādī. Saṃvaravinayapahānavinayasannissitaṃ katvā vadatīti vinayavādī. Nidhānaṃ vuccati ṭhapanokāso. Nidhānamassa atthīti nidhānavatī. Hadaye nidhātabbayuttakaṃ vācaṃ bhāsitāti attho. Kālenāti evarūpiṃ bhāsamānopi ca ‘‘ahaṃ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsissāmī’’ti na akālena bhāsati. Yuttakālaṃ pana sallakkhetvāva bhāsatīti attho. Sāpadesanti saupamaṃ, sakāraṇanti attho. Pariyantavatinti paricchedaṃ dassetvā. Yathāssā paricchedo paññāyati, evaṃ bhāsatīti attho. Atthasaṃhitanti anekehipi nayehi vibhajantena pariyādātuṃ asakkuṇeyyatāya atthasampannaṃ bhāsati. Yaṃ vā so atthavādī atthaṃ vadati, tena atthena saṃhitattā atthasaṃhitaṃ vācaṃ bhāsati. Na aññaṃ nikkhipitvā aññaṃ bhāsatīti vuttaṃ hoti.

ชื่อว่ากาลวาที เพราะกล่าวตามกาล อธิบายว่า กำหนดกาลที่ควรกล่าวแล้วจึงกล่าว ชื่อว่าภูตวาที เพราะกล่าวแต่เรื่องที่เป็นจริง เป็นแท้ ไม่คลาดเคลื่อน เป็นไปตามสภาวะ ชื่อว่าอัตถวาที เพราะกล่าวอ้างอิงแต่ประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในสัมปรายภพ ชื่อว่าธรรมวาที เพราะกล่าวอ้างอิงนวโลกุตรธรรม ชื่อว่าวินยวาที เพราะกล่าวอ้างอิงสังวรวินัยและปหานวินัย ที่สำหรับเก็บไว้ เรียกว่า นิธาน วาจาชื่อว่ามีนิธาน เพราะมีที่เก็บ อธิบายว่า กล่าววาจาที่ควรเก็บไว้ในใจ บทว่า กาเลนะ ความว่า แม้เมื่อจะกล่าววาจาเห็นปานนี้ ก็ไม่กล่าวในกาลอันไม่สมควร ด้วยคิดว่า "เราจักกล่าววาจามีนิธาน" แต่กำหนดกาลที่สมควรแล้วจึงกล่าว บทว่า สาปเทสัง คือ มีอุปมา อธิบายว่า มีเหตุผล บทว่า ปริยนฺตวตึ คือ แสดงขอบเขต อธิบายว่า กล่าวโดยประการที่ขอบเขตของวาจานั้นปรากฏ บทว่า อตฺถสํหิตํ คือ กล่าววาจาที่สมบูรณ์ด้วยอรรถ ซึ่งบุคคลผู้จำแนกโดยนัยเป็นอันมากก็ไม่อาจถือเอาได้โดยสิ้นเชิง หรืออีกอย่างหนึ่ง บุคคลผู้เป็นอัตถวาทีนั้นย่อมกล่าวอรรถใด ย่อมกล่าววาจาที่ประกอบด้วยอรรถนั้น เพราะเนื่องด้วยอรรถนั้น เป็นอันกล่าวว่า ไม่ละเรื่องหนึ่งแล้วไปกล่าวอีกเรื่องหนึ่ง

179. Bījagāmabhūtagāmasamārambhāti mūlabījaṃ, khandhabījaṃ, phaḷubījaṃ, aggabījaṃ bījabījanti pañcavidhassa bījagāmassa ceva yassa kassaci nīlatiṇarukkhādikassa bhūtagāmassa ca samārambhā. Chedanabhedanapacanādibhāvena vikopanā paṭiviratoti attho. Ekabhattikoti pātarāsabhattaṃ, sāyamāsabhattanti dve bhattāni. Tesu pātarāsabhattaṃ antomajjhanhikena paricchinnaṃ. Itaraṃ majjhanhikato uddhaṃ antoaruṇena. Tasmā antomajjhanhike dasakkhattuṃ bhuñjamānopi ekabhattikova hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ekabhattikoti. Rattiyā bhojanaṃ ratti, tato uparatoti rattūparato. Atikkante majjhanhike yāva sūriyasatthaṅgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāma, tato viratattā virato vikālabhojanā. Sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇībhūtaṃ dassananti visūkadassanaṃ. Attanā naccananaccāpanādivasena naccā ca gītā ca vāditā ca antamaso mayūranaccanāpanādivasenapi pavattānaṃ naccādīnaṃ visūkabhūtā dassanā cāti naccagītavāditavisūkadassanā. Naccādīni hi attanā payojetuṃ vā parehi payojāpetuṃ vā yuttāni passituṃ vā neva bhikkhūnaṃ na bhikkhunīnaṃ vaṭṭanti. Mālādīsu – mālāti yaṃkiñci pupphaṃ. Gandhanti yaṃkiñci gandhajātaṃ. Vilepananti chavirāgakaraṇaṃ. Tattha piḷandhanto dhāreti nāma. Ūnaṭṭhānaṃ pūrento maṇḍeti nāma. Gandhavasena chavirāgavasena ca sādiyanto vibhūseti nāma. Ṭhānaṃ vuccati kāraṇaṃ. Tasmā yāya dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti, tato paṭiviratoti attho. Uccāsayanaṃ vuccati pamāṇātikkantaṃ. Mahāsayanaṃ akappiyasanthataṃ, tato paṭiviratoti attho. Jātarūpanti suvaṇṇaṃ. Rajatanti kahāpaṇo, lohamāsako, jatumāsako, dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchanti. Tassa ubhayassāpi paṭiggahaṇā paṭivirato, neva naṃ uggaṇhāti, na uggaṇhāpeti, na upanikkhittaṃ sādiyatīti attho.

179. บทว่า พีชคามภูตคามสมารมฺภา คือ จากการพรากพีชคาม ๕ ชนิด คือ มูลพีช ขันธพีช ผลุพีช อัคคพีช และพีชพีช และจากการพรากภูตคามอย่างใดอย่างหนึ่ง ได้แก่ หญ้าเขียวและต้นไม้เป็นต้น อธิบายว่า เว้นขาดจากการทำให้กำเริบด้วยอาการตัด ทำลาย และหุงต้มเป็นต้น ชื่อว่า เอกภัตติกะ คือ ภัตในเวลาเช้า และภัตในเวลาเย็น เป็นภัต ๒ อย่าง ในภัต ๒ อย่างนั้น ภัตในเวลาเช้ามีเที่ยงวันเป็นขีดขั้น ส่วนอีกอย่างหนึ่งมีกำหนดตั้งแต่เที่ยงวันไปจนถึงเวลาก่อนอรุณขึ้น เพราะฉะนั้น แม้ฉัน ๑๐ ครั้งในระหว่างเที่ยงวัน ก็ยังชื่อว่าเป็นผู้ฉันหนเดียว ท่านมุ่งหมายถึงข้อนั้นจึงกล่าวว่า เอกภัตติกะ โภชนะในเวลากลางคืน ชื่อว่า รัตติ, งดจากโภชนะนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า รัตตูปรตะ โภชนะในเวลาตั้งแต่เที่ยงวันล่วงแล้วไปจนถึงเวลาพระอาทิตย์ตกดิน ชื่อว่า วิกาลโภชนะ, เพราะเว้นจากโภชนะนั้น จึงชื่อว่า เว้นขาดจากวิกาลโภชนะ การดูอันเป็นข้าศึกเพราะไม่เป็นไปตามพระศาสนา ชื่อว่า วิสูกทัสสนะ การฟ้อนรำ การขับร้อง และการประโคมดนตรี ด้วยการฟ้อนเองหรือให้ผู้อื่นฟ้อนเป็นต้น และการดูที่เป็นข้าศึกต่อการฟ้อนรำเป็นต้น ที่เป็นไปแม้ที่สุดด้วยการให้ยูงฟ้อนรำเป็นต้น ชื่อว่า นัจจคีตวาทิตวิสูกทัสสนา จริงอยู่ การฟ้อนรำเป็นต้น อันภิกษุและภิกษุณีไม่ควรทำเอง หรือใช้ให้ผู้อื่นทำ หรือดูสิ่งที่เขาจัดทำขึ้น ในบทว่า มาลา เป็นต้น, บทว่า มาลา คือ ดอกไม้ชนิดใดชนิดหนึ่ง บทว่า คันธะ คือ ของหอมชนิดใดชนิดหนึ่ง บทว่า วิเลปนะ คือ เครื่องทำให้ผิวพรรณงาม ในบทเหล่านั้น การประดับชื่อว่า ทรงไว้ การตกแต่งชื่อว่า ประดับ การทำให้วิจิตรชื่อว่า ตกแต่ง ด้วยอำนาจของหอมและด้วยอำนาจเครื่องทำให้ผิวพรรณงาม คำว่า ฐานะ หมายถึง เหตุ เพราะฉะนั้น อธิบายว่า เว้นขาดจากทุสสีลเจตนาใด ที่มหาชนใช้ทำการทรงมาลาเป็นต้นนั้น ที่นอนที่สูงเกินประมาณ เรียกว่า อุจจาสยนะ ที่นอนใหญ่ คือ ที่นอนที่ปูลาดด้วยเครื่องลาดที่ไม่สมควร อธิบายว่า เว้นขาดจากที่นอนนั้น บทว่า ชาตรูป คือ ทองคำ บทว่า รชตะ คือ กหาปณะ โลหมาสก ชตุมาสก ทารุมาสก ที่ใช้เป็นเครื่องแลกเปลี่ยนกัน เว้นขาดจากการรับทั้งสองอย่างนั้น อธิบายว่า ไม่รับเอง ไม่ใช้ให้ผู้อื่นรับ และไม่ยินดีของที่เขานำมาวางไว้ให้

Āmakadhaññapaṭiggahaṇāti sālivīhiyavagodhumakaṅguvarakakudrūsakasaṅkhātassa sattavidhassāpi āmakadhaññassa paṭiggahaṇā. Na kevalañca etesaṃ paṭiggahaṇameva, āmasanampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭatiyeva. Āmakamaṃsapaṭiggahaṇāti ettha aññatra odissa anuññātā āmakamacchamaṃsānaṃ paṭiggahaṇameva bhikkhūnaṃ na vaṭṭati, no āmasanaṃ. Itthikumārikapaṭiggahaṇāti ettha itthīti purisantaragatā. Itarā kumārikā nāma. Tāsaṃ paṭiggahaṇampi āmasanampi akappiyameva. Dāsidāsapaṭiggahaṇāti ettha dāsidāsavaseneva tesaṃ paṭiggahaṇaṃ na vaṭṭati. ‘Kappiyakārakaṃ dammi’, ‘ārāmikaṃ dammī’ti evaṃ vutte pana vaṭṭati. Ajeḷakādīsupi khettavatthupariyosānesu kappiyākappiyanayo vinayavasena upaparikkhitabbo. Tattha khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati. Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati. Yattha vā ubhayampi ruhati taṃ khettaṃ. Tadatthāya akatabhūmibhāgo vatthu. Khettavatthusīsena cettha vāpitaḷākādīnipi saṅgahitāneva.

บทว่า อามกธญฺญปฏิคฺคหณา คือ จากการรับธัญชาติดิบ ๗ ชนิด คือ ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ข้าวเหนียว ข้าวละมาน ข้าวฟ่าง ลูกเดือย และหญ้ากับแก้ ไม่เพียงแต่การรับธัญชาติเหล่านี้เท่านั้น แม้การจับต้องก็ไม่สมควรแก่ภิกษุทั้งหลายเลย ในบทว่า อามกมํสปฏิคฺคหณา นี้ เว้นแต่ที่ทรงอนุญาตโดยเจาะจง การรับปลาและเนื้อดิบไม่สมควรแก่ภิกษุทั้งหลาย แต่การจับต้องสมควร ในบทว่า อิตฺถิกุมาริกปฏิคฺคหณา นี้ คำว่า อิตถี คือ หญิงที่เคยอยู่กับชายมาแล้ว นอกนั้นชื่อว่า กุมาริกา การรับและการจับต้องหญิงเหล่านั้นไม่สมควรเลย ในบทว่า ทาสิทาสปฏิคฺคหณา นี้ การรับทาสีและทาสโดยความเป็นทาสีและทาสนั้นไม่สมควร แต่เมื่อเขากล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายกัปปิยการก" "ข้าพเจ้าถวายอารามิก" อย่างนี้ สมควร แม้ในเรื่องแพะและแกะเป็นต้น จนถึงเรื่องนาและที่ดิน พึงพิจารณานัยแห่งสิ่งที่ควรและไม่ควรตามพระวินัย ในบทเหล่านั้น ที่ที่บุพพัณชาติงอกขึ้นได้ ชื่อว่า เขตตะ (นา) ที่ที่อปรัณณชาติงอกขึ้นได้ ชื่อว่า วัตถุ (ที่ดิน) หรือที่ที่พืชทั้งสองอย่างงอกขึ้นได้ ชื่อว่า เขตตะ ส่วนของพื้นที่ที่ยังไม่ได้ทำเพื่อประโยชน์นั้น ชื่อว่า วัตถุ และในหัวข้อนาและที่ดินนี้ แม้สระและบ่อน้ำเป็นต้นก็สงเคราะห์เข้าไว้ด้วย

Dūteyyaṃ vuccati dūtakammaṃ. Gihīnaṃ pahitaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ. Pahīṇagamanaṃ vuccati paragharaṃ pesitassa khuddakagamanaṃ. Anuyogo nāma tadubhayakaraṇaṃ. Tasmā dūteyyapahīṇagamanānaṃ anugoti evamettha attho daṭṭhabbo. Kayavikkayāti kayā ca vikkayā ca. Tulākūṭādīsu – kūṭanti vañcanaṃ. Tattha tulākūṭaṃ nāma rūpakūṭaṃ, aṅgakūṭaṃ gahaṇakūṭaṃ, paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti. Tattha rūpakūṭaṃ nāma dve tulā samarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti, dadanto khuddikāya deti. Aṅgakūṭaṃ nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati, dadanto pubbabhāge. Gahaṇakūṭaṃ nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti, dadanto agge. Paṭicchannakūṭaṃ nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti, dadanto aggabhāge.

คำว่า ทูเตยยะ ได้แก่ การเป็นทูต คือการรับเอาหนังสือหรือข่าวสารที่พวกคฤหัสถ์ส่งไปแล้วไปในที่นั้นๆ คำว่า ปหีณคมนะ ได้แก่ การไปเล็กๆ น้อยๆ ของผู้ที่ถูกส่งไปยังเรือนของผู้อื่น คำว่า อนุโยคะ คือ การกระทำทั้งสองอย่างนั้น เพราะฉะนั้น พึงเห็นความในที่นี้อย่างนี้ว่า การประกอบทูเตยยะและปหีณคมนะ คำว่า กยวิกยะ คือ การซื้อและการขาย ในคำว่า ตุลาโกฏ เป็นต้น โกฏ แปลว่า การโกง ในบรรดาการโกงเหล่านั้น ตุลาโกฏ (การโกงด้วยตาชั่ง) มี ๔ อย่าง คือ รูปโกฏ อังคโกฏ คหณโกฏ และ ปฏิจฉันนโกฏ ใน ๔ อย่างนั้น รูปโกฏ คือ ทำตาชั่ง ๒ อันให้มีรูปเสมอกัน เมื่อจะรับ ก็รับด้วยตาชั่งอันใหญ่ เมื่อจะให้ ก็ให้ด้วยตาชั่งอันเล็ก อังคโกฏ คือ เมื่อจะรับ ก็ใช้มือกดตาชั่งที่ส่วนท้าย เมื่อจะให้ ก็กดที่ส่วนหน้า คหณโกฏ คือ เมื่อจะรับ ก็จับเชือกที่โคน เมื่อจะให้ ก็จับที่ปลาย ปฏิจฉันนโกฏ คือ ทำตาชั่งให้เป็นโพรง ใส่ผงเหล็กไว้ข้างใน เมื่อจะรับ ก็ทำให้ผงเหล็กนั้นไปอยู่ที่ส่วนท้าย เมื่อจะให้ ก็ทำให้ไปอยู่ที่ส่วนหน้า

Kaṃso vuccati suvaṇṇapāti. Tāya vañcanaṃ kaṃsakūṭaṃ. Kathaṃ? Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇā karonti, tato janapadaṃ gantvā kiñcideva aḍḍhakulaṃ pavisitvā suvaṇṇabhājanāni kiṇathā’ti vatvā agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti. Tato tehi ‘kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo’ti vutte ‘vīmaṃsitvā gaṇhathā’ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbapātiyo datvā gacchanti.

คำว่า กังสะ ได้แก่ ถาดทองคำ การโกงด้วยถาดนั้น ชื่อว่า กังสโกฏ อย่างไร? คือ ทำถาดทองคำไว้ใบหนึ่ง แล้วทำถาดโลหะอื่นอีกสองสามใบให้มีสีเหมือนทองคำ จากนั้นไปยังชนบท เข้าไปสู่ตระกูลที่มั่งคั่งตระกูลหนึ่งแล้วกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงซื้อภาชนะทองคำเถิด' เมื่อถูกถามราคา ก็ทำทีเป็นต้องการจะให้ในราคาที่สมควรยิ่ง ครั้นเมื่อคนเหล่านั้นกล่าวว่า 'จะพึงทราบความเป็นทองคำของภาชนะเหล่านี้ได้อย่างไร' พวกเขาก็กล่าวว่า 'พวกท่านจงพิจารณาแล้วรับเอาเถิด' ดังนี้แล้ว ก็เอาถาดทองคำฝนกับหิน แล้วมอบถาดทั้งหมดให้แล้วก็ไป

Mānakūṭaṃ nāma hadayabhedasikhābhedarajjubhedavasena tividhaṃ hoti. Tattha hadayabhedo sappitelādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto heṭṭhā chiddena mānena ‘saṇikaṃ āsiñcā’ti vatvā antobhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti. Dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti. Sikhābhedo tilataṇḍulādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti. Dadanto vegena pūretvā sikhaṃ chindanto deti. Rajjubhedo khettavatthuminanakāle labbhati. Lañjaṃ alabhantā hi khettaṃ amahantampi mahantaṃ katvā minanti.

มานโกฏ (การโกงด้วยเครื่องตวง) มี ๓ อย่าง คือ หทยเภท สิขาเภท และ รัชชุเภท ใน ๓ อย่างนั้น หทยเภท มีในเวลาตวงเนยใสและน้ำมัน เป็นต้น จริงอยู่ เมื่อจะรับของเหล่านั้น ก็ใช้เครื่องตวงที่มีรูอยู่ข้างล่าง กล่าวว่า 'จงค่อยๆ เท' แล้วทำให้ของเหล่านั้นไหลลงไปในภาชนะข้างในเป็นอันมากแล้วจึงรับเอา เมื่อจะให้ ก็อุดรูนั้นเสียแล้วรีบตวงให้เต็มแล้วจึงให้ สิขาเภท มีในเวลาตวงงาและข้าวสาร เป็นต้น จริงอยู่ เมื่อจะรับของเหล่านั้น ก็ค่อยๆ ทำให้เป็นยอดสูงขึ้นแล้วจึงรับเอา เมื่อจะให้ ก็รีบตวงให้เต็มแล้วปาดยอดทิ้งแล้วจึงให้ รัชชุเภท มีในเวลาวัดนาและที่ดิน จริงอยู่ ผู้ที่ไม่ได้รับสินบน ย่อมวัดที่นาแม้ที่ไม่ใหญ่ให้เป็นที่นาใหญ่

Ukkoṭanādīsu – ukkoṭananti assāmike sāmike kātuṃ lañjaggahaṇaṃ. Vañcananti tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ. Tatridamekaṃ vatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati. Tameko dhutto – ‘‘kiṃ bho migo agghati, kiṃ migapotako’’ti āha. ‘‘Migo dve kahāpaṇe, migapotako eka’’nti ca vutte kahāpaṇaṃ datvā migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivatto, ‘‘na me bho migapotakena attho, migaṃ me dehī’’ti āha. Tena hi ‘‘dve kahāpaṇe dehī’’ti. So āha – ‘‘nanu te, bho, mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo dinno’’ti? ‘‘Āma dinno’’ti. Idampi migapotakaṃ gaṇha, evaṃ so ca kahāpaṇo ayañca kahāpaṇagghaṇako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantīti. So ‘‘kāraṇaṃ vadatī’’ti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti.

ในคำว่า อุกโกฏนะ เป็นต้น อุกโกฏนะ คือ การรับสินบนเพื่อทำให้ผู้ที่มิใช่เจ้าของกลายเป็นเจ้าของ วัญจนะ คือ การลวงผู้อื่นด้วยอุบายต่างๆ ในเรื่องนั้น มีเรื่องหนึ่งดังนี้ ได้ยินว่า นายพรานคนหนึ่งจับเนื้อและลูกเนื้อได้แล้วกำลังเดินมา นักเลงคนหนึ่งถามเขาว่า "นี่แน่ะ เนื้อราคาเท่าไร ลูกเนื้อราคาเท่าไร" เมื่อนายพรานตอบว่า "เนื้อสองกหาปณะ ลูกเนื้อหนึ่งกหาปณะ" นักเลงนั้นก็ให้ไปหนึ่งกหาปณะแล้วรับเอาลูกเนื้อไป เดินไปหน่อยหนึ่งแล้วก็กลับมา กล่าวว่า "นี่แน่ะ ข้าพเจ้าไม่ต้องการลูกเนื้อแล้ว ท่านจงให้เนื้อแก่ข้าพเจ้าเถิด" นายพรานจึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านจงให้มาสองกหาปณะ" นักเลงนั้นกล่าวว่า "นี่แน่ะ ก็ข้าพเจ้าให้ท่านไปแล้วหนึ่งกหาปณะมิใช่หรือ" นายพรานตอบว่า "ใช่ ท่านให้แล้ว" (นักเลงกล่าวว่า) "ท่านจงรับเอาลูกเนื้อนี้ไปด้วย อย่างนี้ กหาปณะนั้นกับลูกเนื้อนี้ซึ่งมีค่าหนึ่งกหาปณะ ก็จะรวมเป็นสองกหาปณะ" นายพรานนั้นสำคัญว่า "เขาพูดมีเหตุผล" จึงรับเอาลูกเนื้อแล้วให้เนื้อไป

Nikatīti yogavasena vā māyāvasena vā apāmaṅgaṃ pāmaṅganti, amaṇiṃ maṇīti, asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti katvā patirūpakena vañcanaṃ. Sāciyogoti kuṭilayogo. Etesaṃyeva ukkoṭanādīnametaṃ nāmaṃ. Tasmā ukkoṭanasāciyogo vañcanasāciyogo nikatisāciyogoti evamettha attho daṭṭhabbo. Keci aññaṃ dassetvā aññassa parivattanaṃ ‘sāciyogo’ti vadanti. Taṃ pana vañcaneneva saṅgahitaṃ.

นิกติ คือ การลวงด้วยของเทียม โดยใช้อุบายหรือมายา ทำให้ของที่ไม่ใช่ส่วนประกอบสำคัญเป็นส่วนประกอบสำคัญ ของที่ไม่ใช่แก้วมณีเป็นแก้วมณี ของที่ไม่ใช่ทองคำเป็นทองคำ สาจิโยคะ คือ การประกอบการคดโกง นี้เป็นชื่อของการกระทำเหล่านั้นนั่นเอง คือ อุกโกฏนะ เป็นต้น เพราะฉะนั้น พึงเห็นความในที่นี้อย่างนี้ว่า อุกโกฏนสาจิโยคะ วัญจนสาจิโยคะ นิกติสาจิโยคะ บางพวกกล่าวว่า การแสดงของอย่างหนึ่งแล้วสับเปลี่ยนเอาของอีกอย่างหนึ่งไป เรียกว่า 'สาจิโยคะ' แต่คำนั้นสงเคราะห์เข้าในคำว่า วัญจนะ นั่นเอง

Chedanādīsu – chedananti hatthacchedanādi. Vadhoti māraṇaṃ. Bandhoti rajjubandhanādīhi bandhanaṃ. Viparāmosoti himaviparāmoso, gumbaviparāmosoti duvidho. Yañhi himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggappaṭipannaṃ janaṃ musanti, ayaṃ himaviparāmoso. Yaṃ gumbādīhi paṭicchannā musanti, ayaṃ gumbaviparāmoso. Ālopo vuccati gāmanigamādīnaṃ vilopakaraṇaṃ. Sahasākāroti sāhasikakiriyā. Gehaṃ pavisitvā manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitabhaṇḍaggahaṇaṃ. Evametasmā chedana…pe… sahasākārā paṭivirato hoti.

ในคำว่า เฉทนะ เป็นต้น เฉทนะ คือ การตัดมือ เป็นต้น วธะ คือ การฆ่า พันธะ คือ การผูกด้วยเชือก เป็นต้น วิปราโมสะ มี ๒ อย่าง คือ หิมวิปราโมสะ และ คุมพวิปราโมสะ จริงอยู่ การที่พวกโจรถูกหิมะปกคลุมในเวลาหิมะตก แล้วปล้นคนเดินทาง นี้เรียกว่า หิมวิปราโมสะ การที่พวกโจรซ่อนตัวอยู่ในพุ่มไม้เป็นต้นแล้วปล้น นี้เรียกว่า คุมพวิปราโมสะ อาโลปะ เรียกว่า การปล้นสะดมบ้านและนิคม เป็นต้น สหัสาการ คือ การกระทำที่อุกอาจ คือการเข้าไปในเรือน เอาศัสตราวางไว้บนอกของมนุษย์แล้วยึดเอาสิ่งของที่ต้องการ เป็นผู้งดเว้นจากการตัด...ฯลฯ...การกระทำที่อุกอาจเช่นนี้

180. So santuṭṭho hotīti so catūsu paccayesu dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgato hoti. Kāyaparihārikenāti kāyaṃ pariharaṇamattakena. Kucchiparihārikenāti kucchipariharaṇamattakena. Samādāyeva pakkamatīti aṭṭhavidhaṃ bhikkhu parikkhāramattakaṃ sabbaṃ gahetvāva kāyapaṭibaddhaṃ katvāva gacchati. ‘‘Mama vihāro pariveṇaṃ upaṭṭhāko’’ti saṅgo vā baddho vā na hoti. So jiyā muttasaro viya yūthā pakkanto, mattahatthī viya icchiticchitaṃ senāsanaṃ vanasaṇḍaṃ rukkhamūlaṃ vanapatthaṃ pabbhāraṃ paribhuñjanto ekova tiṭṭhati, ekova nisīdati. Sabbiriyāpathesu ekova adutiyo.

180. คำว่า เป็นผู้สันโดษ คือ เป็นผู้ประกอบด้วยอิตรีตรปัจจยสันโดษ ๑๒ ประการในปัจจัย ๔ คำว่า กายปริหาริเกนะ คือ เพียงเพื่อบริหารร่างกาย คำว่า กุจฉิปริหาริเกนะ คือ เพียงเพื่อบริหารท้อง คำว่า สมาทาเยว ปกฺกมติ คือ ถือเอาบริขารของภิกษุ ๘ อย่างทั้งหมดนั่นแหละ ทำให้เนื่องกับกายแล้วจึงไป ไม่มีความข้องหรือความผูกพันว่า "วิหารของเรา ปริเวณของเรา อุปัฏฐากของเรา" ภิกษุนั้นเป็นดุจลูกศรที่หลุดจากแล่ง หลีกออกจากหมู่ เป็นดุจช้างตกมัน ใช้สอยเสนาสนะที่ต้องการๆ คือ ป่าชัฏ โคนไม้ ป่าโปร่ง ซอกเขา ยืนอยู่ผู้เดียว นั่งอยู่ผู้เดียว ในอิริยาบถทั้งปวง เป็นผู้เดียว ไม่มีเพื่อนสอง

‘‘Cātuddiso appaṭigho ca hoti,

Santussamāno itarītarena;

Parissayānaṃ sahitā achambhī,

Eko care khaggavisāṇakappo’’ti. (su. ni. 42);

เป็นผู้ไปได้ในสี่ทิศและไม่มีความขัดข้อง ยินดีด้วยปัจจัยตามมีตามได้ อดทนต่ออันตรายทั้งหลาย ไม่หวาดสะดุ้ง พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด (สุ. นิ. ๔๒)

Evaṃ vaṇṇitaṃ khaggavisāṇakappataṃ āpajjati.

ย่อมถึงความเป็นผู้เปรียบด้วยนอแรดตามที่พรรณนาไว้อย่างนี้

Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento, ‘‘seyyathāpī’’tiādimāha. Tattha pakkhī sakuṇoti pakkhayutto sakuṇo. Ḍetīti uppatati. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – sakuṇo nāma ‘‘asukasmiṃ padese rukkho paripakkaphalo’’ti ñatvā nānādisāhi āgantvā nakhapakkhatuṇḍādīhi tassa phalāni vijjhantā vidhunantā khādanti. ‘‘Idaṃ ajjatanāya, idaṃ svātanāya bhavissatī’’ti tesaṃ na hoti. Phale pana khīṇe neva rukkhassa ārakkhaṃ ṭhapenti, na tattha pattaṃ vā nakhaṃ vā tuṇḍaṃ vā ṭhapenti. Atha kho tasmiṃ rukkhe anapekkho hutvā yo yaṃ disābhāgaṃ icchati, so tena sapattabhārova uppatitvā gacchati. Evameva ayaṃ bhikkhu nissaṅgo nirapekkhoyeva pakkamati, tena vuttaṃ samādāyeva pakkamatīti. Ariyenāti niddosena. Ajjhattanti sake attabhāve. Anavajjasukhanti niddosasukhaṃ.

บัดนี้ เมื่อจะทรงยังเนื้อความนั้นให้สำเร็จด้วยอุปมา จึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘เสยฺยถาปิ’ (เปรียบเหมือนว่า) ในบทเหล่านั้น บทว่า ปกฺขี สกุโณ ความว่า นกผู้ประกอบด้วยปีก บทว่า เฑตีติ ความว่า ย่อมบินขึ้นไป นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในอุปมานี้ คือว่า นกทั้งหลายรู้ว่า ‘ต้นไม้ในประเทศโน้นมีผลสุกทั่ว’ แล้วก็พากันมาจากทิศต่างๆ ใช้เล็บ ปีก และจะงอยปากเป็นต้น จิก สลัดผลไม้นั้นกิน ความคิดที่ว่า ‘นี้จักเป็นของสำหรับวันนี้, นี้จักเป็นของสำหรับวันพรุ่งนี้’ ย่อมไม่มีแก่นกเหล่านั้น แต่เมื่อผลไม้หมดสิ้นไปแล้ว ก็ไม่ตั้งการอารักขาต้นไม้ไว้ ทั้งไม่ทิ้งขนปีก เล็บ หรือจะงอยปากไว้ในที่นั้น ครั้นแล้ว ก็ไม่เยื่อใยในต้นไม้นั้น ตัวใดปรารถนาจะไปทิศทางใด ก็จะบินไปทางนั้นพร้อมกับภาระคือปีกของตนเท่านั้น ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุนี้ย่อมหลีกไปโดยไม่มีความข้องเกี่ยว ไม่มีความเยื่อใยเลย, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สมาทาเยว ปกฺกมติ (ถือเอาไปได้เลย) บทว่า อริเยน ความว่า โดยไม่มีโทษ บทว่า อชฺฌตฺตํ ความว่า ในอัตภาพของตน บทว่า อนวชฺชสุขํ ความว่า สุขที่ไม่มีโทษ

181. So cakkhunā rūpaṃ disvāti so iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato bhikkhu cakkhuviññāṇena rūpaṃ passitvāti attho. Sesapadesupi yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttameva. Abyāsekasukhanti kilesehi anavasittasukhaṃ. Avikiṇṇasukhantipi vuttaṃ. Indriyasaṃvarasukhañhi diṭṭhādīsu diṭṭhamattādivasena pavattatāya avikiṇṇaṃ hoti.

181. บทว่า โส จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ความว่า ภิกษุนั้นผู้ประกอบด้วยกองศีลอันประเสริฐนี้ เห็นรูปด้วยจักษุวิญญาณ แม้ในบทที่เหลือทั้งหลาย สิ่งที่ควรกล่าวทั้งหมด ท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว บทว่า อพฺยาเสกสุขํ ความว่า สุขที่ไม่ถูกกิเลสชะโลม ท่านเรียกว่า อวิกิณฺณสุขํ (สุขที่ไม่กระจัดกระจาย) ก็มี จริงอยู่ สุขเกิดจากการสำรวมอินทรีย์ ชื่อว่าไม่กระจัดกระจาย เพราะเป็นไปโดยความเป็นเพียงสักว่าเห็นในรูปที่เห็นเป็นต้น

182. So abhikkante paṭikkanteti so manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ saṃvarena samannāgato bhikkhu imesu abhikkantapaṭikkantādīsu sattasu ṭhānesu satisampajaññavasena sampajānakārī hoti. Tattha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ jhānavibhaṅge vuttameva.

182. บทว่า โส อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต ความว่า ภิกษุนั้นผู้ประกอบด้วยความสำรวมอินทรีย์ ๖ มีใจเป็นที่ ๖ ย่อมเป็นผู้ทำสัมปชัญญะด้วยอำนาจสติสัมปชัญญะในฐานะ ๗ เหล่านี้ มีการก้าวไปข้างหน้าและการถอยกลับเป็นต้น ส่วนสิ่งที่ควรกล่าวในบทนั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในฌานวิภังค์นั่นเทียว

So iminā cātiādinā kiṃ dasseti? Araññavāsassa paccayasampattiṃ dasseti. Yassa hi ime cattāro paccayā natthi, tassa araññavāso na ijjhati, tiracchānagatehi vā vanacarakehi vā saddhiṃ vattabbataṃ āpajjati. Araññe adhivatthā devatā ‘‘kiṃ evarūpassa pāpabhikkhuno araññavāsenā’’ti bheravaṃ saddaṃ sāventi. Hatthehi sīsaṃ paharitvā palāyanākāraṃ karonti. ‘‘Asuko bhikkhu araññaṃ pavisitvā idañcidañca pāpakammaṃ akāsī’’ti ayaso pattharati. Yassa panete cattāro paccayā atthi, tassa araññavāso ijjhati. So hi attano sīlaṃ paccavekkhanto kiñci kāḷakaṃ vā tilakaṃ vā apassanto pītiṃ uppādetvā taṃ khayato vayato sammasanto ariyabhūmiṃ okkamati. Araññe adhivatthā devatā attamanā vaṇṇaṃ bhāsanti. Itissa udake pakkhittatelabindu viya yaso vitthāriko hoti. Vivittantiādīni heṭṭhā vuttatthāneva. So evaṃ samāhite citte…pe… yathākammūpage satte pajānātīti ettake ṭhāne yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttameva.

ด้วยบทมีอาทิว่า โส อิมินา จ นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอะไร? ทรงแสดงความถึงพร้อมด้วยปัจจัยแห่งการอยู่ป่า จริงอยู่ ภิกษุใดไม่มีปัจจัย ๔ เหล่านี้ การอยู่ป่าของภิกษุนั้นย่อมไม่สำเร็จ, ย่อมถึงความถูกติเตียนร่วมกับสัตว์ดิรัจฉานหรือคนเที่ยวป่า เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในป่า ย่อมเปล่งเสียงน่าสะพรึงกลัวว่า ‘จะมีประโยชน์อะไรด้วยการอยู่ป่าของภิกษุชั่วเช่นนี้’ พวกเขาย่อมทำอาการประหนึ่งหนีไปพลางใช้มือทุบศีรษะ ชื่อเสียงที่ไม่ดีงามย่อมขจรไปว่า ‘ภิกษุชื่อโน้นเข้าไปสู่ป่าแล้วได้ทำบาปกรรมชื่อนี้และชื่อนี้’ ส่วนภิกษุใดมีปัจจัย ๔ เหล่านี้ การอยู่ป่าของภิกษุนั้นย่อมสำเร็จ จริงอยู่ ภิกษุนั้นเมื่อพิจารณาศีลของตน ไม่เห็นโทษด่างพร้อยหรือมลทินใดๆ ก็ยังปีติให้เกิดขึ้น แล้วพิจารณาเห็นความสิ้นไปและความเสื่อมไปของปีตินั้นอยู่ ย่อมหยั่งลงสู่ภูมิแห่งพระอริยะ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในป่ามีใจยินดี กล่าวสรรเสริญ ชื่อเสียงของภิกษุนั้นย่อมแผ่ขจรไปดุจหยาดน้ำมันที่หยดลงในน้ำ บทมีอาทิว่า วิวิตฺตํ มีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว ในข้อความเพียงเท่านี้ว่า โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต...เป... ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ (เธอย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม) สิ่งที่ควรกล่าวทั้งหมด ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั่นเทียว

185. Tatiyavijjāya so evaṃ samāhite citteti vipassanāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ veditabbaṃ. Āsavānaṃ khayañāṇāyāti arahattamaggañāṇatthāya. Arahattamaggo hi āsavānaṃ vināsanato āsavānaṃ khayoti vuccati. Tatra cetaṃ ñāṇaṃ tappariyāpannattāti. Cittaṃ abhininnāmetīti vipassanācittaṃ abhinīharati. So idaṃ dukkhanti evamādīsu – ‘‘ettakaṃ dukkhaṃ, na ito bhiyyo’’ti sabbampi dukkhasaccaṃ sarasalakkhaṇappaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānāti, paṭivijjhati. Tassa ca dukkhassa nibbattikaṃ taṇhaṃ – ayaṃ dukkhasamudayoti; tadubhayampi yaṃ ṭhānaṃ patvā nirujjhati, taṃ tesaṃ appavattiṃ nibbānaṃ – ayaṃ dukkhanirodhoti; tassa ca sampāpakaṃ ariyamaggaṃ – ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānāti, paṭivijjhatīti – evamattho veditabbo.

185. ในวิชชาที่ ๓ พึงทราบว่า จิตในจตุตถฌานอันเป็นบาทของวิปัสสนา คือจิตที่ตรัสไว้ว่า โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต (เมื่อจิตตั้งมั่นอย่างนี้) บทว่า อาสวานํ ขยญาณาย ความว่า เพื่ออรหัตตมรรคญาณ จริงอยู่ อรหัตตมรรค ท่านเรียกว่า อาสวักขยะ (ความสิ้นไปแห่งอาสวะ) เพราะทำลายอาสวะทั้งหลาย และญาณนี้ก็จัดเนื่องอยู่ในอรหัตตมรรคนั้น บทว่า จิตฺตํ อภินินฺนาเมติ ความว่า ย่อมน้อมนำวิปัสสนาจิตไป ในบทมีอาทิว่า โส อิทํ ทุกฺขํ ดังนี้ พึงทราบเนื้อความอย่างนี้ว่า เธอย่อมรู้ชัด ย่อมแทงตลอดทุกขสัจทั้งหมดตามความเป็นจริง ด้วยการแทงตลอดสภาวะและลักษณะว่า ‘ทุกข์มีเพียงเท่านี้, ยิ่งกว่านี้ไม่มี’ ย่อมรู้ชัด ย่อมแทงตลอดตัณหาอันเป็นเหตุให้เกิดทุกข์นั้นว่า ‘นี้คือทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัด ย่อมแทงตลอดนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งธรรมทั้งสองนั้น คือเป็นที่ที่ธรรมทั้งสองนั้นไปถึงแล้วย่อมดับไป ไม่เป็นไปอีกว่า ‘นี้คือทุกขนิโรธ’ ย่อมรู้ชัด ย่อมแทงตลอดอริยมรรคอันเป็นเครื่องให้ถึงนิพพานนั้นว่า ‘นี้คือทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ตามความเป็นจริง ด้วยการแทงตลอดสภาวะและลักษณะ

Evaṃ sarūpato saccāni dassetvā idāni kilesavasena pariyāyato dassento ime āsavātiādimāha. Tassa evaṃ jānato evaṃ passatoti tassa evaṃ jānantassa evaṃ passantassa saha vipassanāya koṭippattaṃ maggaṃ katheti. Kāmāsavāti kāmāsavato. Vimuccatīti iminā maggakkhaṇaṃ dasseti. Vimuttasminti iminā phalakkhaṇaṃ dasseti. Maggakkhaṇe hi cittaṃ vimuccati, phalakkhaṇe vimuttaṃ hoti. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇanti iminā paccavekkhaṇañāṇaṃ dasseti. Khīṇā jātītiādīhi tassa bhūmiṃ. Tena hi ñāṇena so paccavekkhanto ‘khīṇā jātī’tiādīni pajānāti. Vusitanti vuṭṭhaṃ parivuṭṭhaṃ kataṃ caritaṃ niṭṭhitanti attho. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ. Puthujjanakalyāṇakena hi saddhiṃ satta sekkhā brahmacariyavāsaṃ vasanti nāma. Khīṇāsavo vuṭṭhavāso. Tasmā so attano brahmacariyavāsaṃ paccavekkhanto vusitaṃ brahmacariyanti pajānāti. Kataṃ karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāvasena soḷasavidhampi kiccaṃ niṭṭhāpitanti attho. Puthujjanakalyāṇakādayo hi taṃ kiccaṃ karonti; khīṇāsavo katakaraṇīyo. Tasmā so attano karaṇīyaṃ paccavekkhanto. ‘‘Kataṃ karaṇīya’’nti pajānāti. Nāparaṃ itthattāyāti ‘‘idāni puna etthabhāvāya evaṃ soḷasakiccabhāvāya kilesakkhayāya vā maggabhāvanākiccaṃ natthī’’ti pajānāti.

ครั้นทรงแสดงสัจจะทั้งหลายโดยสภาวะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงโดยปริยายด้วยอำนาจกิเลส จึงตรัสคำว่า อิเม อาสวา เป็นต้น. บทว่า ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต ความว่า ตรัสบอกมรรคที่ถึงที่สุดพร้อมกับวิปัสสนาแก่ผู้รู้อยู่อย่างนั้น เห็นอยู่อย่างนั้น. บทว่า กามาสวา คือ จากกามาสวะ. ด้วยบทว่า วิมุจฺจติ นี้ ทรงแสดงมรรคขณะ. ด้วยบทว่า วิมุตฺตสฺมึ นี้ ทรงแสดงผลขณะ. จริงอยู่ จิตย่อมหลุดพ้นในมรรคขณะ, ชื่อว่าหลุดพ้นแล้วในผลขณะ. ด้วยบทว่า วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ นี้ ทรงแสดงปัจจเวกขณญาณ. ด้วยบทว่า ขีณา ชาติ เป็นต้น (ทรงแสดง) ภูมิของพระขีณาสพนั้น. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้นเมื่อพิจารณาอยู่ด้วยญาณนั้น ย่อมรู้ชัดซึ่งธรรมมีอาทิว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว’. บทว่า วุสิตํ ความว่า อยู่จบแล้ว บริบูรณ์แล้ว ทำแล้ว ประพฤติแล้ว สำเร็จแล้ว. บทว่า พฺรหฺมจริยํ ได้แก่ มรรคพรหมจรรย์. จริงอยู่ พระเสขะ ๗ จำพวก พร้อมด้วยกัลยาณปุถุชน ชื่อว่าย่อมอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ แต่พระขีณาสพเป็นผู้อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว. เพราะเหตุนั้น พระขีณาสพนั้นเมื่อพิจารณาการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ของตน ย่อมรู้ชัดว่า ‘พรหมจรรย์เราอยู่จบแล้ว’. บทว่า กตํ กรณียํ ความว่า กิจ ๑๖ อย่างในสัจจะ ๔ ด้วยมรรค ๔ ด้วยอำนาจแห่งปริญญา ปหานะ สัจฉิกิริยา และภาวนา เป็นอันทำเสร็จแล้ว. จริงอยู่ ชนทั้งหลายมีกัลยาณปุถุชนเป็นต้น ย่อมทำกิจนั้นอยู่, ส่วนพระขีณาสพเป็นผู้มีกิจอันทำเสร็จแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระขีณาสพนั้นเมื่อพิจารณาถึงกรณียกิจของตน ย่อมรู้ชัดว่า ‘กิจที่ควรทำ เราทำเสร็จแล้ว’. บทว่า นาปรํ อิตฺถตฺตาย ความว่า ย่อมรู้ชัดว่า ‘บัดนี้ กิจคือการเจริญมรรคเพื่อความเป็นอย่างนี้อีก คือเพื่อความเป็นแห่งกิจ ๑๖ อย่าง หรือเพื่อความสิ้นไปแห่งกิเลส ย่อมไม่มี’.

186. Sarāgādīsu – appahīnoti vikkhambhanappahānena vā tadaṅgappahānena vā samucchedappahānena vā appahīno.

186. ในบทว่า สราคํ เป็นต้น บทว่า อปฺปหีโน คือ ยังละไม่ได้ด้วยวิกขัมภนปหาน หรือด้วยตทังคปหาน หรือด้วยสมุจเฉทปหาน.

187. Lābhī hotītiādīsu – lābhīti lābhavā paṭilabhitvā ṭhito. Ajjhattaṃ cetosamathassāti niyakajjhattasaṅkhāte attano citte uppannassa cetosamathassa. Adhipaññādhammavipassanāyāti adhipaññāsaṅkhātāya khandhadhammesu aniccādivasena pavattāya vipassanāya. Rūpasahagatānanti rūpanimittārammaṇānaṃ rūpāvacarasamāpattīnaṃ. Arūpasahagatānanti na rūpanimittārammaṇānaṃ arūpasamāpattīnaṃ. Ettha ca paṭhamo aṭṭhasamāpattilābhī puthujjano. Dutiyo sukkhavipassakaariyasāvako. Tatiyo aṭṭhasamāpattilābhī ariyasāvako. Catuttho lokiyamahājano veditabbo.

187. ในบทว่า ลาภี โหติ เป็นต้น บทว่า ลาภี คือ เป็นผู้มีลาภ ได้แล้วตั้งอยู่. บทว่า อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส คือ แห่งเจโตสมถะที่เกิดขึ้นในจิตของตน อันนับว่าเป็นอัชฌัตตะของตน. บทว่า อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย คือ แห่งวิปัสสนาอันเป็นไปโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นในขันธธรรมทั้งหลาย อันนับว่าเป็นอธิปัญญา. บทว่า รูปสหคตานํ คือ แห่งรูปาวจรสมาบัติทั้งหลาย อันมีรูปนิมิตเป็นอารมณ์. บทว่า อรูปสหคตานํ คือ แห่งอรูปสมาบัติทั้งหลาย อันไม่มีรูปนิมิตเป็นอารมณ์. ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลที่หนึ่ง พึงทราบว่าเป็นปุถุชนผู้ได้สมาบัติ ๘. บุคคลที่สอง เป็นพระอริยสาวกผู้เป็นสุกขวิปัสสก. บุคคลที่สาม เป็นพระอริยสาวกผู้ได้สมาบัติ ๘. บุคคลที่สี่ พึงทราบว่าเป็นมหาชนผู้เป็นโลกิยะ.

188. Anusotagāmīādīsu – anusotagāmīti vaṭṭasotaṃ anugato, vaṭṭasote nimuggo puthujjano veditabbo. Paṭisotagāmīti paṭisotagamano. Anusotaṃ agantvā paṭisotaṃ gacchantassetaṃ adhivacanaṃ. Pāpañca kammaṃ na karotīti paññattaṃ vītikkamanto na karoti. Sahāpi dukkhena sahāpi domanassenāti kilesapariyuṭṭhāne sati uppannena dukkhadomanassena saddhimpi. Paripuṇṇanti tissannaṃ sikkhānaṃ ekāyapi anūnaṃ. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Brahmacariyanti seṭṭhacariyaṃ. Iminā vārena sotāpannasakadāgāmino kathitā. Kiṃ pana te rudantā brahmacariyaṃ carantīti? Āma. Kilesarodanena rudantā caranti nāma. Sīlasampanno puthujjanabhikkhupi ettheva saṅgahito.

188. ในบทว่า อนุโสตคามี เป็นต้น บทว่า อนุโสตคามี คือ ผู้ไปตามกระแสแห่งวัฏฏะ พึงทราบว่าเป็นปุถุชนผู้จมอยู่ในกระแสแห่งวัฏฏะ. บทว่า ปฏิโสตคามี คือ ผู้ไปทวนกระแส. นี้เป็นชื่อของผู้ไม่ไปตามกระแส แต่ไปทวนกระแส. บทว่า ปาปญฺจ กมฺมํ น กโรติ คือ ไม่ทำกรรมชั่วโดยล่วงละเมิดสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้. บทว่า สหาปิ ทุกฺเขน สหาปิ โทมนสฺเสน คือ แม้พร้อมกับทุกข์และโทมนัสที่เกิดขึ้นเมื่อกิเลสกลุ้มรุม. บทว่า ปริปุณฺณํ คือ ไม่พร่องแม้ด้วยสิกขาบทใดสิกขาบทหนึ่งในสิกขา ๓. บทว่า ปริสุทฺธํ คือ ไม่มีอุปกิเลส. บทว่า พฺรหฺมจริยํ คือ ความประพฤติอันประเสริฐ. โดยวาระนี้ ท่านกล่าวถึงพระโสดาบันและพระสกทาคามี. ถามว่า ก็ท่านเหล่านั้นร้องไห้อยู่ประพฤติพรหมจรรย์หรือ? ตอบว่า ใช่แล้ว ชื่อว่าประพฤติอยู่โดยร้องไห้ด้วยการร้องไห้คือกิเลส. แม้ภิกษุปุถุชนผู้สมบูรณ์ด้วยศีล ก็สงเคราะห์เข้าในที่นี้ด้วย.

Ṭhitattoti ṭhitasabhāvo. Anāgāmīti kāmarāgabyāpādehi akampanīyacittatāya ca tamhā lokā anāvattidhammatāya ca ṭhitasabhāvo nāma. Tiṇṇoti taṇhāsotaṃ uttiṇṇo. Pāraṅgatoti nibbānapāraṃ gato. Thale tiṭṭhatīti arahattaphalasamāpattithale tiṭṭhati. Cetovimuttinti phalasamādhiṃ. Paññāvimuttinti phalañāṇaṃ. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ khīṇāsavo ‘‘tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo’’ti vuccati. Bāhitapāpatāya hi esa brāhmaṇo nāma.

บทว่า ฐิตตฺโต คือ ผู้มีสภาวะตั้งมั่น. พระอนาคามี ชื่อว่าผู้มีสภาวะตั้งมั่น เพราะมีจิตอันกามราคะและพยาบาทให้หวั่นไหวไม่ได้ และเพราะมีปกติไม่กลับมาจากโลกนั้น. บทว่า ติณฺโณ คือ ข้ามขึ้นจากกระแสแห่งตัณหาแล้ว. บทว่า ปารงฺคโต คือ ถึงฝั่งคือนิพพานแล้ว. บทว่า ถเล ติฏฺฐติ คือ ยืนอยู่บนบกคืออรหัตตผลสมาบัติ. บทว่า เจโตวิมุตฺตึ คือ ผลสมาธิ. บทว่า ปญฺญาวิมุตฺตึ คือ ผลญาณ. บทว่า อยํ วุจฺจติ คือ พระขีณาสพนี้ ท่านเรียกว่า ‘พราหมณ์ผู้ข้ามได้แล้ว ถึงฝั่งแล้ว ยืนอยู่บนบก’. จริงอยู่ ท่านผู้นี้ชื่อว่าพราหมณ์ เพราะเป็นผู้มีบาปอันลอยเสียแล้ว.

189. Appassutādīsu – appakaṃ sutaṃ hotīti navaṅge satthusāsane kiñcideva thokaṃ sutaṃ hoti. Na atthamaññāya, na dhammamaññāya dhammānudhammapaṭipanno hotīti aṭṭhakathañca pāḷiñca jānitvā lokuttaradhammassa anurūpadhammaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ paṭipanno na hoti. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo.

189. ในบทว่า อปฺปสฺสุต เป็นต้น บทว่า อปฺปกํ สุตํ โหติ คือ ได้สดับคำสอนของพระศาสดาอันมีองค์ ๙ เพียงเล็กน้อยเท่านั้น. บทว่า น อตฺถมญฺญาย น ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺโน โหติ คือ ไม่เป็นผู้รู้ทั้งอรรถกถาและบาลีแล้วปฏิบัติธรรมสมควรแก่โลกุตรธรรม คือบุพภาคปฏิปทา. พึงทราบความหมายในทุกแห่งโดยนัยนี้.

190. Samaṇamacalādīsu – samaṇamacaloti samaṇaacalo, makāro padasandhikaro. Niccalasamaṇo, thirasamaṇoti attho. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ sotāpanno sāsane mūlajātāya saddhāya patiṭṭhitattā ‘samaṇamacalo’ti vuccati. Sakadāgāmī pana rajjanakilesassa atthitāya samaṇapadumoti vutto. Rattaṭṭho hi idha padumaṭṭho nāmāti vuttaṃ. Anāgāmī kāmarāgasaṅkhātassa rajjanakilesassa natthitāya samaṇapuṇḍarīkoti vutto. Paṇḍaraṭṭho hi idha puṇḍarīkaṭṭho nāmāti vuttaṃ. Khīṇāsavo ca thaddhabhāvakarānaṃ kilesānaṃ abhāvena samaṇesu samaṇasukhumālo nāmāti vutto. Appadukkhaṭṭhenapi cesa samaṇasukhumāloyevāti.

190. ในบทว่า สมณมจล เป็นต้น บทว่า สมณมจโล คือ สมณ + อจโล, ม-อักษรเป็นบทสนธิ ความว่า สมณะผู้ไม่หวั่นไหว, สมณะผู้มั่นคง. บทว่า อยํ วุจฺจติ คือ พระโสดาบันนี้ ท่านเรียกว่า ‘สมณมจละ’ เพราะตั้งมั่นอยู่ด้วยศรัทธาที่หยั่งลงรากแล้วในพระศาสนา. ส่วนพระสกทาคามี ท่านเรียกว่า ‘สมณปทุม’ เพราะยังมีความกำหนัดคือกิเลสอยู่. จริงอยู่ ท่านกล่าวว่า ในที่นี้ อรรถว่ากำหนัด ชื่อว่าอรรถว่าดอกปทุม. พระอนาคามี ท่านเรียกว่า ‘สมณปุณฑรีก’ เพราะไม่มีความกำหนัดคือกิเลสที่เรียกว่ากามราคะ. จริงอยู่ ท่านกล่าวว่า ในที่นี้ อรรถว่าขาวผ่อง ชื่อว่าอรรถว่าดอกบัวขาว. และพระขีณาสพ ท่านเรียกว่า ‘สมณสุขุมาล’ ในหมู่สมณะ เพราะไม่มีกิเลสทั้งหลายอันกระทำความกระด้าง. และท่านผู้นี้เป็นสมณสุขุมาลแท้ แม้โดยอรรถว่ามีความทุกข์น้อย.

Catukkaniddesavaṇṇanā.

พรรณนาจตุกกนิทเทส

5. Pañcakaniddesavaṇṇanā

5. พรรณนาปัญจกนิทเทส

191. Pañcake – tatrāti tesu ‘‘ārabhati ca vippaṭisārī ca hotī’’tiādinā nayena heṭṭhā uddiṭṭhapuggalesu. Yvāyanti yo ayaṃ. Ārabhatīti ettha ārambhasaddo kammakiriyāhiṃsanavīriyavikopanāpattivītikkamesu vattati. Tathā hesa ‘‘yaṃkiñci dukkhaṃ sambhoti, sabbaṃ ārambhapaccayā’’ti (su. ni. 748) kamme āgato. ‘‘Mahāyaññā mahārambhā, na te honti mahapphalā’’ti (a. ni. 4.39) kiriyāyaṃ. ‘‘Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārabhantī’’ti (ma. ni. 2.51-52) hiṃsane. ‘‘Ārabhatha, nikkhamatha, yuñjatha buddhasāsane’’ti (saṃ. ni. 1.185) vīriye. ‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī’’ti (dī. ni. 1.10, 194; ma. ni. 1.293) vikopane. ‘‘Ārabhati ca vippaṭisārī ca hotī’’ti (a. ni. 5.142) ayaṃ pana āpattivītikkame āgato. Tasmā āpattivītikkamavasena ārabhati ceva tappaccayā vippaṭisārī ca hotīti ayamettha attho.

191. ในปัญจกะ (หมวด ๕) นั้น บทว่า ตตฺราติ ได้แก่ ในบุคคลเหล่านั้น คือในบุคคลทั้งหลายที่ยกขึ้นแสดงไว้ในเบื้องต้น โดยนัยเป็นต้นว่า "ย่อมต้องอาบัติและย่อมเดือดร้อนใจ" บทว่า ยฺวายนฺติ คือ โย อยํ (บุคคลใดนี้) ในบทว่า อารภตีติ นี้ อารัมภศัพท์ย่อมเป็นไปในความหมายว่า กรรม กิริยา การเบียดเบียน ความเพียร การทำให้เสียหาย และการล่วงละเมิดอาบัติ จริงอย่างนั้น อารัมภศัพท์นั้นมาในอรรถว่ากรรม ดังในประโยคว่า "ทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งเกิดขึ้น ทุกข์ทั้งหมดนั้นมีอารัมภะเป็นปัจจัย" มาในอรรถว่ากิริยา ดังในประโยคว่า "มหายัญทั้งหลายเป็นมหาอารัมภะ (มีการงานมาก) ยัญเหล่านั้นย่อมไม่มีผลมาก" มาในอรรถว่าการเบียดเบียน ดังในประโยคว่า "พวกเขาย่อมปลงสัตว์จากชีวิตโดยเจาะจงพระสมณโคดม" มาในอรรถว่าความเพียร ดังในประโยคว่า "ท่านทั้งหลายจงปรารภความเพียร จงออกไป จงประกอบในพระพุทธศาสนา" มาในอรรถว่าการทำให้เสียหาย ดังในประโยคว่า "เป็นผู้เว้นขาดจากการทำให้พืชคามและภูตคามเสียหาย" ส่วนบทว่า "ย่อมต้องอาบัติและย่อมเดือดร้อนใจ" นี้ มาในอรรถว่าการล่วงละเมิดอาบัติ เพราะฉะนั้น ในที่นี้มีความหมายว่า ย่อมต้องอาบัติด้วยอำนาจแห่งการล่วงละเมิดอาบัติ และย่อมเดือดร้อนใจเพราะอาบัตินั้นเป็นปัจจัย

Yathābhūtaṃ nappajānātīti anadhigatattā yathāsabhāvato na jānāti. Yatthassāti yasmiṃ assa, yaṃ ṭhānaṃ patvā etassa puggalassa uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhantīti attho. Kiṃ pana patvā te nirujjhantīti? Arahattamaggaṃ. Phalappattassa pana niruddhā nāma honti. Evaṃ santepi idha maggakiccavasena phalameva vuttanti veditabbaṃ. Ārambhajāti āpattivītikkamasambhavā. Vippaṭisārajāti vippaṭisārato jātā. Pavaḍḍhantīti punappunaṃ uppajjanena vaḍḍhanti. Sādhūti āyācanasādhu. Idaṃ vuttaṃ hoti – yāva aparaddhañca vata āyasmatā, evaṃ santepi mayaṃ āyasmantaṃ yācāma – ‘‘desetabbayuttakassa desanāya, vuṭṭhātabbayuttakassa vuṭṭhānena, āvikātabbayuttakassa āvikiriyāya, ārambhaje āsave pahāya, suddhante ṭhitabhāvapaccavekkhaṇena vippaṭisāraje āsave paṭivinodetvā nīharitvā vipassanācittañceva vipassanāpaññañca bhāvetū’’ti. Amunā pañcamena puggalenāti etena pañcamena khīṇāsavapuggalena. Samasamo bhavissatīti lokuttaraguṇehi samabhāveneva samo bhavissatīti evaṃ khīṇāsavena ovaditabboti attho.

บทว่า ยถาภูตํ นปฺปชานาติ ความว่า ย่อมไม่รู้ตามสภาวะ เพราะยังไม่บรรลุ บทว่า ยตฺถสฺสาติ คือ ยสฺมึ อสฺส ความว่า บรรลุถึงฐานะใดแล้ว บาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นของบุคคลนี้ย่อมดับไปโดยไม่เหลือ ถามว่า ก็บรรลุถึงอะไรเล่า ธรรมเหล่านั้นจึงดับไป? ตอบว่า บรรลุถึงอรหัตตมรรค แต่สำหรับผู้บรรลุผลแล้ว ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าดับแล้ว ถึงอย่างนั้น ในที่นี้พึงทราบว่า พระองค์ตรัสถึงผลด้วยอำนาจกิจของมรรค บทว่า อารมฺภชา ความว่า เกิดจากการล่วงละเมิดอาบัติ บทว่า วิปฺปฏิสารชา ความว่า เกิดจากความเดือดร้อนใจ บทว่า ปวฑฺฒนฺติ ความว่า ย่อมเจริญขึ้นเพราะการเกิดขึ้นบ่อยๆ บทว่า สาธุ คือ สาธุที่ใช้ในความหมายอ้อนวอน มีคำอธิบายว่า "ท่านผู้มีอายุ ท่านได้ประพฤติผิดไปแล้วหนอ ถึงอย่างนั้น พวกเราก็ขออ้อนวอนท่านผู้มีอายุว่า 'ขอท่านจงละอาสวะที่เกิดจากการต้องอาบัติ ด้วยการแสดงอาบัติที่ควรแสดง ด้วยการออกจากอาบัติที่ควรออก ด้วยการเปิดเผยอาบัติที่ควรเปิดเผย และจงบรรเทา คือ นำอาสวะที่เกิดจากความเดือดร้อนใจออกไป ด้วยการพิจารณาถึงความเป็นผู้ตั้งอยู่ในความบริสุทธิ์แล้ว จงเจริญวิปัสสนาจิตและวิปัสสนาปัญญาเถิด'" บทว่า อมุนา ปญฺจเมน ปุคฺคเลนาติ คือ ด้วยบุคคลที่ ๕ ผู้นี้ คือบุคคลผู้สิ้นอาสวะแล้ว บทว่า สมสโม ภวิสฺสตีติ ความว่า จักเป็นผู้เสมอกันโดยความเป็นผู้เสมอกันด้วยโลกุตรคุณทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ จึงมีความหมายว่า พึงได้รับการโอวาทจากพระขีณาสพ

Ārabhati na vippaṭisārī hotīti āpattiṃ āpajjati. Taṃ pana desetuṃ sabhāgapuggalaṃ pariyesati. Tasmā na vippaṭisārī hoti. Aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘vuṭṭhitattā na vippaṭisārī hotī’’ti vuttaṃ. Na ārabhati vippaṭisārī hotīti āpattiṃ nāpajjati, vinayapaññattiyaṃ pana akovidattā anāpattiyaṃ āpattisaññī hutvā vippaṭisārī hoti. Aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sakiṃ āpattiṃ āpajjitvā tato vuṭṭhāya pacchā kiñcāpi nāpajjati, vippaṭisāraṃ pana vinodetuṃ na sakkotī’’ti vuttaṃ. Na ārabhati na vippaṭisārī hotīti neva āpattiṃ āpajjati, na vippaṭisārī hoti. Katamo panesa puggaloti? Ossaṭṭhavīriyapuggalo. So hi ‘‘kiṃ me imasmiṃ buddhakāle parinibbānena, anāgate metteyyasammāsambuddhakāle parinibbāyissāmī’’ti visuddhasīlopi paṭipattiṃ na pūreti. Sopi ‘‘kimatthaṃ āyasmā pamatto viharati puthujjanassa nāma gati anibaddhā. Āyasmā hi metteyyasammāsambuddhassa sammukhabhāvaṃ labheyyapi na labheyyāpīti arahattatthāya vipassanaṃ bhāvehī’’ti ovaditabbova. Sesaṃ sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ.

บทว่า อารภติ น วิปฺปฏิสารี โหติ ความว่า ย่อมต้องอาบัติ แต่แสวงหาบุคคลผู้เสมอกันเพื่อจะแสดงอาบัตินั้น เพราะฉะนั้น จึงไม่เดือดร้อนใจ แต่ในอรรถกถาอังคุตตรนิกายกล่าวว่า "เพราะออกจากอาบัติแล้ว จึงไม่เดือดร้อนใจ" บทว่า น อารภติ วิปฺปฏิสารี โหติ ความว่า ย่อมไม่ต้องอาบัติ แต่เพราะไม่ฉลาดในพระวินัยบัญญัติ จึงมีความสำคัญในอนาบัติว่าเป็นอาบัติ แล้วย่อมเดือดร้อนใจ แต่ในอรรถกถาอังคุตตรนิกายกล่าวว่า "ต้องอาบัติครั้งหนึ่งแล้ว ออกจากอาบัตินั้นแล้ว ภายหลังแม้จะไม่ต้องอาบัติอีก แต่ก็ไม่สามารถบรรเทาความเดือดร้อนใจได้" บทว่า น อารภติ น วิปฺปฏิสารี โหติ ความว่า ย่อมไม่ต้องอาบัติด้วย และไม่เดือดร้อนใจด้วย ถามว่า ก็บุคคลนี้คือใคร? ตอบว่า คือบุคคลผู้ปล่อยความเพียร เพราะว่าบุคคลนั้น แม้จะมีศีลบริสุทธิ์ ก็ไม่บำเพ็ญปฏิปทาให้เต็มเปี่ยม โดยคิดว่า "จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยการปรินิพพานในพุทธกาลนี้ เราจักปรินิพพานในกาลแห่งพระเมตไตรยสัมมาสัมพุทธเจ้าในอนาคต" แม้บุคคลนั้นก็พึงได้รับการโอวาทว่า "ท่านผู้มีอายุ เหตุไฉนท่านจึงอยู่โดยประมาทเล่า คติของปุถุชนชื่อว่าไม่แน่นอน ท่านผู้มีอายุอาจจะได้พบเฉพาะพระพักตร์พระเมตไตรยสัมมาสัมพุทธเจ้า หรืออาจจะไม่ได้พบก็ได้ เพราะฉะนั้น ท่านจงเจริญวิปัสสนาเพื่อประโยชน์แก่อรหัตตผลเถิด" ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในทุกแห่ง

192. Datvā avajānātītiādīsu – eko bhikkhu mahāpuñño catupaccayalābhī hoti. So cīvarādīni labhitvā aññaṃ appapuññaṃ āpucchati. Sopi tasmiṃ punappunaṃ āpucchantepi gaṇhātiyeva. Athassa itaro thokaṃ kupito hutvā maṅkubhāvaṃ uppādetukāmo vadati – ‘‘ayaṃ attano dhammatāya cīvarādīni na labhati, amhe nissāya labhatī’’ti. Evaṃ puggalo datvā avajānāti nāma. Eko pana ekena saddhiṃ dve tīṇi vassāni vasanto pubbe taṃ puggalaṃ garuṃ katvā pacchā gacchante gacchante kāle cittīkāraṃ na karoti, āsanāpi na vuṭṭhāti, upaṭṭhānampi na gacchati. Evaṃ puggalo saṃvāsena avajānāti nāma.

192. ในบทเป็นต้นว่า ทตฺวา อวชานาติ มีอธิบายว่า ภิกษุรูปหนึ่งเป็นผู้มีบุญมาก เป็นผู้มีลาภในปัจจัย ๔ ภิกษุนั้นได้จีวรเป็นต้นแล้ว ก็บอกแก่ภิกษุอื่นผู้มีบุญน้อย แม้ภิกษุนั้น เมื่อภิกษุผู้มีบุญมากบอกอยู่บ่อยๆ ก็รับเอาอย่างเดียว ครั้งนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่งนั้นโกรธขึ้นเล็กน้อย ประสงค์จะทำให้เกิดความเก้อเขิน จึงกล่าวว่า "ท่านผู้นี้ไม่ได้จีวรเป็นต้นตามธรรมดาของตน แต่ได้เพราะอาศัยเรา" บุคคลอย่างนี้ ชื่อว่าให้แล้วย่อมดูหมิ่น ส่วนภิกษุรูปหนึ่ง อยู่ร่วมกับภิกษุอีกรูปหนึ่ง ๒-๓ ปี ในเบื้องต้นได้ทำความเคารพในบุคคลนั้น แต่เมื่อกาลเวลาล่วงไปๆ ภายหลังกลับไม่ทำความเคารพ แม้จากอาสนะก็ไม่ลุกขึ้นรับ และไม่เข้าไปอุปัฏฐาก บุคคลอย่างนี้ ชื่อว่าดูหมิ่นเพราะการอยู่ร่วมกัน

Ādheyyamukhoti ādito dheyyamukho. Paṭhamavacanasmiṃyeva ṭhapitamukhoti attho. Adhimuccitā hotīti saddhātā hoti. Tatrāyaṃ nayo – eko puggalo sāruppaṃyeva bhikkhuṃ ‘asāruppo eso’ti katheti, taṃ sutvā esa niṭṭhaṃ gacchati. Puna aññena sabhāgena bhikkhunā ‘sāruppo aya’nti vuttepi tassa vacanaṃ na gaṇhāti ‘‘asukena nāma ‘asāruppo aya’nti amhākaṃ kathita’’nti purimabhikkhunova kathaṃ gaṇhāti. Aparopissa dussīlaṃ ‘sīlavā’ti katheti. Tassa vacanaṃ saddahitvā puna aññena ‘‘asāruppo esa bhikkhu, nāyaṃ tumhākaṃ santikaṃ upasaṅkamituṃ yutto’’ti vuttopi tassa vacanaṃ aggahetvā purimasseva kathaṃ gaṇhāti. Aparo vaṇṇampi kathitaṃ gaṇhāti, avaṇṇampi kathitaṃ gaṇhātiyeva. Ayampi ādheyyamukhoyeva nāma. Ādhātabbamukho yaṃ yaṃ suṇāti, tattha tattha ṭhapitamukhoti attho.

บทว่า อาเธยยมุโข คือ เป็นผู้มีปากอันเขาใส่ไว้ได้ตั้งแต่ต้น อธิบายว่า เป็นผู้มีปากอันเขาตั้งไว้ได้ในคำพูดแรกนั่นเอง บทว่า อธิมุจฺจิตา โหติ แปลว่า เป็นผู้เชื่อถือ ในเรื่องนั้น มีนัยดังนี้ – บุคคลคนหนึ่งกล่าวถึงภิกษุผู้สมควรนั่นแหละว่า ‘ภิกษุรูปนี้ไม่สมควร’ บุคคลนี้ได้ฟังดังนั้นแล้วก็ปักใจเชื่อ ต่อมา แม้เมื่อภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันรูปอื่นกล่าวว่า ‘ท่านรูปนี้สมควร’ ก็ไม่รับเอาคำของภิกษุนั้น (กลับ) ยึดถือคำของภิกษุรูปแรกนั่นแหละว่า “ได้ยินว่า ภิกษุชื่อโน้นบอกแก่เราว่า ‘ท่านรูปนี้ไม่สมควร’” อีกคนหนึ่ง กล่าวถึงภิกษุผู้ทุศีลว่า ‘เป็นผู้มีศีล’ บุคคลนี้เชื่อคำของเขานั้นแล้ว ต่อมาแม้เมื่อภิกษุอื่นกล่าวว่า “ภิกษุรูปนี้ไม่สมควร ไม่คู่ควรที่ท่านจะเข้าไปหา” ก็ไม่รับเอาคำของภิกษุนั้น (กลับ) ยึดถือคำของภิกษุรูปแรกนั่นแหละ อีกคนหนึ่ง คำสรรเสริญที่เขากล่าวก็รับเอา แม้คำไม่สรรเสริญที่เขากล่าวก็รับเอาเหมือนกัน แม้บุคคลนี้ก็ชื่อว่าเป็นอาเธยยมุขะ อธิบายว่า เป็นผู้มีปากอันเขาพึงใส่ไว้ได้ คือ ได้ฟังเรื่องใดๆ ก็เป็นผู้มีปากอันเขาตั้งไว้ได้ในเรื่องนั้นๆ

Loloti saddhādīnaṃ ittarakālaṭṭhitikattā assaddhiyādīhi lulitabhāvena lolo. Ittarasaddhoti parittasaddho, aparipuṇṇasaddho. Sesesupi eseva nayo. Ettha pana punappunaṃ bhajanavasena saddhāva bhatti. Pemaṃ saddhāpemaṃ gehasitapemampi vaṭṭati. Pasādo saddhāpasādova. Evaṃ puggalo lolo hotīti evaṃ ittarasaddhāditāya puggalo lolo nāma hoti. Haliddirāgo viya, thusarāsimhi koṭṭitakhāṇuko viya, assapiṭṭhiyaṃ ṭhapitakumbhaṇḍaṃ viya ca anibaddhaṭṭhāno muhuttena pasīdati, muhuttena kuppati.

บทว่า โลโล คือ ชื่อว่า โลละ เพราะมีความเป็นผู้ถูกความไม่มีศรัทธาเป็นต้นกวนแล้ว เนื่องจากคุณมีศรัทธาเป็นต้นตั้งอยู่เพียงชั่วคราว บทว่า อิตฺตรสทฺโธ คือ มีศรัทธาน้อย, มีศรัทธาไม่บริบูรณ์ แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ก็ในที่นี้ ศรัทธานั่นแหละชื่อว่า ภัตติ ด้วยอำนาจแห่งการคบหาเนืองๆ บทว่า เปมํ ได้แก่ ความรักด้วยศรัทธา แม้ความรักที่อาศัยเรือนก็ใช้ได้ บทว่า ปสาโท ได้แก่ ความเลื่อมใสด้วยศรัทธานั่นเอง บทว่า เอวํ ปุคฺคโล โลโล โหติ ความว่า บุคคลชื่อว่าโลละ เพราะมีความเป็นผู้มีศรัทธาเป็นต้นเพียงชั่วคราวอย่างนี้ เป็นผู้ไม่มีที่ตั้งมั่นคง เหมือนสีขมิ้น, เหมือนหลักที่ตอกลงในกองแกลบ, และเหมือนน้ำเต้าที่วางไว้บนหลังม้า, เดี๋ยวก็เลื่อมใส เดี๋ยวก็โกรธ

Mando momūhoti aññāṇabhāvena mando avisadatāya momūho. Mahāmūḷhoti attho.

บทว่า มนฺโท โมมูโห คือ เป็นคนทรามเพราะความเป็นผู้ไม่รู้, เป็นคนหลงใหลอย่างยิ่งเพราะความไม่แจ่มแจ้ง อธิบายว่า เป็นคนหลงใหลอย่างหนัก

193. Yodhājīvūpamesu – yodhājīvāti yuddhūpajīvino. Rajagganti hatthiassādīnaṃ pādappahārabhinnāya bhūmiyā uggataṃ rajakkhandhaṃ. Na santhambhatīti santhambhitvā ṭhātuṃ na sakkoti. Sahati rajagganti rajakkhandhaṃ disvāpi adhivāseti. Dhajagganti hatthiassādipiṭṭhesu vā rathesu vā ussāpitānaṃ dhajānaṃ aggaṃ. Ussāraṇanti hatthiassarathādīnañceva balakāyassa ca uccāsaddamahāsaddaṃ. Sampahāreti samāgate appamattakepi pahāre. Haññatīti vihaññati, vighātaṃ āpajjati. Byāpajjatīti vipattiṃ āpajjati, pakatibhāvaṃ jahati. Sahati sampahāranti dve tayo pahāre patvāpi sahati, adhivāseti. Tameva saṅgāmasīsanti tameva jayakhandhāvāraṭṭhānaṃ. Ajjhāvasatīti sattāhamattaṃ abhibhavitvā āvasati. Kiṃ kāraṇā? Laddhappahārānaṃ pahārajagganatthañceva katakammānaṃ visesaṃ ñatvā ṭhānantaradānatthañca issariyasukhānubhavanatthañca.

193. ในอุปมาด้วยนักรบอาชีพทั้งหลาย – บทว่า โยธาชีวา คือ ผู้มีอาชีพด้วยการรบ บทว่า รชฺคฺคํ ได้แก่ กลุ่มฝุ่นที่ฟุ้งขึ้นจากแผ่นดินที่แตกเพราะการกระทืบเท้าของช้างและม้าเป็นต้น บทว่า น สนฺถมฺภติ คือ ไม่สามารถยืนหยัดอยู่ได้ บทว่า สหติ รชฺคฺคํ คือ แม้เห็นกลุ่มฝุ่นก็ทนได้ บทว่า ธชคฺคํ ได้แก่ ยอดธงทั้งหลายที่ยกขึ้นบนหลังช้างและม้าเป็นต้น หรือบนรถ บทว่า อุสฺสารณํ ได้แก่ เสียงดังและเสียงกึกก้องของช้าง ม้า และรถเป็นต้น และของกองทัพ บทว่า สมฺปหาเร คือ แม้ในการประหารเล็กน้อยที่มาถึง บทว่า หญฺญติ คือ ย่อมลำบาก, ย่อมถึงความคับแค้น บทว่า พฺยาปชฺชติ คือ ย่อมถึงความวิบัติ, ย่อมละภาวะปกติ บทว่า สหติ สมฺปหารํ คือ แม้ถูกประหารสองสามครั้งก็ทนได้, อดกลั้นได้ บทว่า ตเมว สงฺคามสีสํ คือ สถานที่ตั้งค่ายแห่งชัยชนะนั้นนั่นเอง บทว่า อชฺฌาวสติ คือ ครอบครองอยู่ประมาณเจ็ดวัน เพราะเหตุไร? ก็เพื่อรักษาบาดแผลของผู้ที่ถูกประหาร, เพื่อรู้ความพิเศษแห่งกรรมที่ทำแล้วแล้วพระราชทานตำแหน่ง และเพื่อเสวยสุขในความเป็นใหญ่

194. Idāni yasmā satthu yodhājīvehi kiccaṃ natthi, imasmiṃ pana sāsane tathārūpe pañca puggale dassetuṃ idaṃ opammaṃ ābhataṃ, tasmā te puggale dassento evamevantiādimāha.

194. บัดนี้ เพราะเหตุที่พระศาสดาไม่มีกิจด้วยนักรบอาชีพทั้งหลาย แต่อุปมานี้พระองค์ทรงนำมาเพื่อแสดงบุคคล ๕ จำพวกเช่นนั้นในศาสนานี้ ฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงบุคคลเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวเมว

Tattha saṃsīdatīti micchāvitakkasmiṃ visīdati, anupavisati. Na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretunti brahmacariyavāsaṃ anupacchijjamānaṃ gopetuṃ na sakkoti. Sikkhādubbalyaṃ āvikatvāti sikkhāya dubbalabhāvaṃ pakāsetvā. Kimassa rajaggasminti kiṃ tassa puggalassa rajaggaṃ nāmāti vadati. Abhirūpāti abhirūpavatī. Dassanīyāti dassanayoggā. Pāsādikāti dassaneneva cittappasādāvahā. Paramāyāti uttamāya. Vaṇṇapokkharatāyāti sarīravaṇṇena ceva aṅgasaṇṭhānena ca.

ในบทเหล่านั้น บทว่า สํสีทติ คือ ย่อมจมลง, ย่อมเข้าไปในมิจฉาวิตก บทว่า น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ คือ ไม่สามารถจะรักษาการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ไม่ให้ขาดตอนได้ บทว่า สิกฺขาทุพฺพลฺยํ อาวิกตฺวา คือ ประกาศความเป็นผู้ทุรพลในสิกขา บทว่า กิมสฺส รชคฺคสฺมึ คือ อะไรชื่อว่าเป็นกลุ่มฝุ่นของบุคคลนั้น บทว่า อภิรูปา คือ มีรูปงามยิ่ง บทว่า ทสฺสนียา คือ ควรแก่การดู บทว่า ปาสาทิกา คือ นำมาซึ่งความเลื่อมใสแห่งจิตด้วยการเห็นนั่นเอง บทว่า ปรมาย คือ อย่างยิ่ง บทว่า วณฺณโปกฺขรตาย คือ ด้วยสีแห่งสรีระและด้วยสัณฐานแห่งอวัยวะ

196. Ūhasatīti avahasati. Ullapatīti katheti. Ujjagghatīti pāṇiṃ paharitvā mahāhasitaṃ hasati. Uppaṇḍetīti uppaṇḍanakathaṃ katheti.

196. บทว่า อูหสติ คือ ย่อมเยาะเย้ย บทว่า อุลฺลปติ คือ ย่อมพูด บทว่า อุชฺชฆฺคติ คือ ตบมือแล้วหัวเราะเสียงดัง บทว่า อุปฺปณฺเฑติ คือ กล่าวคำพูดหยอกล้อ

197. Abhinisīdatīti abhibhavitvā santike vā ekāsane vā nisīdati. Dutiyapadepi eseva nayo. Ajjhottharatīti avattharati.

197. บทว่า อภินิสีทติ คือ ครอบงำแล้วนั่งในที่ใกล้ หรือบนอาสนะเดียวกัน แม้ในบทที่สองก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า อชฺโฌตฺถรติ คือ ย่อมท่วมทับ

198. Viniveṭhetvā vinimocetvāti gahitaṭṭhānato tassa hatthaṃ viniveṭhetvā ceva, mocetvā ca. Sesamettha uttānatthameva.

198. บทว่า วินิเวเฐตฺวา วินิโมเจตฺวา คือ คลายและเปลื้องมือของเขาออกจากที่ที่ถูกจับไว้ บทที่เหลือในที่นี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

199. Piṇḍapātikesu – mandattā momūhattāti neva samādānaṃ jānāti, na ānisaṃsaṃ; attano pana mandattā momūhattā aññāṇeneva piṇḍapātiko hoti. Pāpiccho icchāpakatoti piṇḍapātikassa me sato ‘‘ayaṃ piṇḍapātiko’’ti catupaccayasakkāraṃ karissanti. Lajjī, appicchotiādīhi ca guṇehi sambhāvessantīti. Evaṃ pāpikāya icchāya ṭhatvā tāya pāpicchāya abhibhūto hutvā piṇḍapātiko hoti. Ummādavasena piṇḍāya caranto pana ummādā cittavikkhepā piṇḍapātiko nāma hoti. Vaṇṇitanti idaṃ piṇḍapātikaṅgaṃ nāma buddhehi ca buddhasāvakehi ca vaṇṇitaṃ pasatthanti piṇḍapātiko hoti. Appicchataṃyeva nissāyātiādīsu – ‘‘iti appiccho bhavissāmi, idaṃ me piṇḍapātikaṅgaṃ appicchatāya saṃvattissati; ‘iti santuṭṭho bhavissāmi idaṃ me piṇḍapātikaṅgaṃ santuṭṭhiyā saṃvattissati’; ‘iti kilese saṃlikhissāmi’, idaṃ me piṇḍapātikaṅgaṃ kilesasallekhanatthāya saṃvattissatī’’ti piṇḍapātiko hoti. Idamatthitanti imāya kalyāṇāya paṭipattiyā atthikabhāvaṃ, iminā vā piṇḍapātamattena atthikabhāvaṃ. Yaṃ yaṃ laddhaṃ tena teneva yāpanabhāvaṃ nissāyāti attho. Aggoti jeṭṭhako. Sesāni tasseva vevacanāni.

199. ในบรรดาผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตินั้น (บุคคลประเภทที่ ๑) ชื่อว่าผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติเพราะความเป็นคนโง่เขลาหลงใหล คือ ไม่รู้จักการสมาทาน ไม่รู้จักอานิสงส์ แต่เป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติเพราะความไม่รู้ ด้วยความเป็นคนโง่เขลาหลงใหลของตนนั่นเอง (บุคคลประเภทที่ ๒) ชื่อว่าผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติเพราะเป็นผู้มีความปรารถนาลามก ถูกความอยากครอบงำ คือ ตั้งอยู่ในความปรารถนาลามกว่า เมื่อเราเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติ ชนทั้งหลายจักทำสักการะด้วยปัจจัย ๔ ว่า "ท่านผู้นี้เป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติ" และจักยกย่องด้วยคุณธรรมทั้งหลายมี ความเป็นผู้มีความละอาย ความเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย เป็นต้น (บุคคลประเภทที่ ๓) ส่วนผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตด้วยอำนาจความเป็นบ้า ชื่อว่าเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติเพราะความเป็นบ้า เพราะความฟุ้งซ่านแห่งจิต (บุคคลประเภทที่ ๔) ชื่อว่าเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติเพราะเห็นว่า ธุดงค์คือการถือบิณฑบาตเป็นวตินี้ อันพระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวกทั้งหลายสรรเสริญแล้ว ยกย่องแล้ว (บุคคลประเภทที่ ๕) ในคำว่า อาศัยความเป็นผู้มีความปรารถนาน้อยเป็นต้นนั้น คือ เป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติด้วยคิดว่า "เราจักเป็นผู้มีความปรารถนาน้อยด้วยเหตุนี้ ธุดงค์คือการถือบิณฑบาตเป็นวติข้อนี้ จักเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีความปรารถนาน้อยของเรา" "เราจักเป็นผู้สันโดษด้วยเหตุนี้ ธุดงค์คือการถือบิณฑบาตเป็นวติข้อนี้ จักเป็นไปเพื่อความสันโดษของเรา" "เราจักขัดเกลากิเลสด้วยเหตุนี้ ธุดงค์คือการถือบิณฑบาตเป็นวติข้อนี้ จักเป็นไปเพื่อขัดเกลากิเลส" คำว่า อิทมตฺถิตํ (ความต้องการด้วยเหตุนี้) คือ ความต้องการด้วยปฏิปทาอันดีงามนี้ หรือความต้องการด้วยบิณฑบาตเพียงเท่านี้ อธิบายว่า อาศัยความเป็นอยู่ด้วยสิ่งใดๆ ที่ได้มาแล้วด้วยสิ่งนั้นๆ นั่นเอง คำว่า อคฺโค แปลว่า ผู้ประเสริฐสุด คำที่เหลือเป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง

Gavā khīranti gāvito khīraṃ nāma hoti, na vinā gāviyā. Khīramhā dadhītiādīsupi eseva nayo. Evamevanti yathā etesu pañcasu gorasesu sappimaṇḍo aggo; evamevaṃ imesu pañcasu piṇḍapātikesu yvāyaṃ appicchatādīni nissāya piṇḍapātiko hoti. Ayaṃ aggo ca seṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca. Imesu pana pañcasu piṇḍapātikesu dveva janā piṇḍapātikā, tayo na piṇḍapātikā. Nāmamattena pana piṇḍapātikāti veditabbā. Khalupacchābhattikādīsupi eseva nayoti.

น้ำนมย่อมมีจากแม่โค ชื่อว่าน้ำนม เพราะแม่โค ไม่มีได้ถ้าเว้นจากแม่โค แม้ในคำว่า นมส้มเกิดจากน้ำนม เป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน ฉันใดก็ฉันนั้น ในบรรดาโครสห้าอย่างนี้ เนยใสส่วนที่ใสดุจน้ำมัน (เปรียง) เป็นของเลิศที่สุด ฉันใด ในบรรดาผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติห้าประเภทนี้ ผู้ใดเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติโดยอาศัยความเป็นผู้มีความปรารถนาน้อยเป็นต้น ผู้นี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประมุข สูงสุด และประเสริฐกว่า แต่ในบรรดาผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติห้าประเภทนี้ มีเพียงสองคนเท่านั้นที่เป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติจริง สามคนไม่เป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติ แต่พึงทราบว่าเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติเพียงแต่ชื่อเท่านั้น แม้ในผู้ถือการฉันภัตตาหารที่ห้ามภายหลังเป็นวติเป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน

Pañcakaniddesavaṇṇanā.

อรรถกถาปัญจกนิทเทส

6. Chakkaniddesavaṇṇanā

6. อรรถกถาฉักกนิทเทส

202. Chakke – tatrāti tesu chasu puggalesu. Sammāsambuddho tena daṭṭhabboti so puggalo tena anācariyakena attanā uppāditena sabbaññutaññāṇena sabbaññubuddho daṭṭhabbo.

202. ในหมวดหกนั้น คำว่า ตตฺร ได้แก่ ในบรรดาบุคคลหกจำพวกนั้น คำว่า สมฺมาสมฺพุทฺโธ เตน ทฏฺฐพฺโพ ความว่า บุคคลนั้นพึงเห็นว่าเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้เองโดยชอบ ด้วยสัพพัญญุตญาณที่ไม่มีอาจารย์ ซึ่งพระองค์ทรงให้เกิดขึ้นด้วยพระองค์เอง

Paccekasambuddho tenātiādīsupi tena paccekasambodhiñāṇena so puggalo paccekasambuddho. Tena sāvakapāramīñāṇena te puggalā sāriputtamoggallānā. Tena dukkhassa antakaraṇena te puggalā avasesā arahanto. Tena itthattaṃ anāgamanena so puggalo anāgāmī. Tena itthattaṃ āgamanena te puggalā sotāpannasakadāgāmino daṭṭhabbāti.

แม้ในคำว่า ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ เตน เป็นต้น ความว่า บุคคลนั้นเป็นพระปัจเจกสัมพุทธเจ้า ด้วยปัจเจกสัมโพธิญาณนั้น บุคคลเหล่านั้นคือพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ (เป็นอัครสาวก) ด้วยสาวกบารมีญาณนั้น บุคคลเหล่านั้นคือพระอรหันต์ที่เหลือ (เป็นมหาสาวก) ด้วยการกระทำที่สุดแห่งทุกข์นั้น บุคคลนั้นเป็นพระอนาคามี ด้วยการไม่มาสู่ความเป็นอย่างนี้อีก บุคคลเหล่านั้นคือพระโสดาบันและพระสกทาคามี พึงเห็นว่า (เป็นอริยบุคคล) ด้วยการมาสู่ความเป็นอย่างนี้อีก

Chakkaniddesavaṇṇanā.

อรรถกถาฉักกนิทเทส

7. Sattakaniddesavaṇṇanā

7. อรรถกถาสัตตกนิทเทส

203. Sattake – sakiṃ nimuggoti ekavāraṃ nimuggo. Ekantakāḷakehīti ekanteneva kāḷakehi natthikavādaahetukavādaakiriyavādasaṅkhātehi niyatamicchādiṭṭhidhammehi. Evaṃ puggaloti iminā kāraṇena puggalo ekavāraṃ nimuggo tathā nimuggova hoti. Etassa hi puna bhavato vuṭṭhānaṃ nāma natthīti vadanti. Makkhaligosālādayo viya heṭṭhā narakaggīnaṃyeva āhāro hoti.

203. ในหมวดเจ็ดนั้น คำว่า สกึ นิมุคฺโค คือ ผู้จมลงครั้งเดียว คำว่า เอกนฺตกฬเกหิ คือ ด้วยธรรมอันดำโดยส่วนเดียว ได้แก่ นิยตมิจฉาทิฏฐิธรรม ที่เรียกว่า นัตถิกวาทะ อเหตุกวาทะ และอกิริยวาทะ คำว่า เอวํ ปุคฺคโล ความว่า ด้วยเหตุนี้ บุคคลผู้จมลงครั้งเดียว ย่อมเป็นผู้จมอยู่อย่างนั้นเทียว เพราะว่า บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า การผุดขึ้นจากภพอีกของบุคคลนี้ย่อมไม่มีเลย เป็นเหมือนมักขลิโคสาลเป็นต้น ย่อมเป็นอาหารของไฟนรกเบื้องล่างเท่านั้น

Sāhu saddhā kusalesu dhammesūti kusaladhammesu saddhā nāma sādhuladdhikāti ummujjati. So tāvatakeneva kusalena ummujjati nāma. Sādhu hirītiādīsupi eseva nayo. Hāyatiyevāti caṅkavāre āsittaudakaṃ viya ekantena parihāyateva. Evaṃ puggaloti evaṃ sāhu saddhāti. Imesaṃ saddhādīnaṃ vasena ekavāraṃ ummujjitvā tesaṃ parihāniyā puna nimujjatiyeva, devadattādayo viya. Devadatto hi aṭṭha samāpattiyo, pañca ca abhiññāyo nibbattetvāpi puna buddhānaṃ paṭikaṇṭakatāya tehi guṇehi parihīno ruhiruppādakammaṃ saṅghabhedakammañca katvā kāyassa bhedā dutiyacittavārena niraye nibbatti. Kokāliko dve aggasāvake upavaditvā padumaniraye nibbatto.

คำว่า สาหุ สทฺธา กุสเลสุ ธมฺเมสุ ความว่า ศรัทธาในกุศลธรรมทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นลัทธิที่ดี ดังนี้แล้วจึงผุดขึ้น เขาย่อมชื่อว่าผุดขึ้นด้วยกุศลเพียงเท่านั้น แม้ในคำว่า สาธุ หิรี เป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน คำว่า หายติเยว ความว่า ย่อมเสื่อมโดยส่วนเดียว เหมือนน้ำที่ราดลงบนที่จงกรม คำว่า เอวํ ปุคฺคโล ความว่า บุคคลผุดขึ้นครั้งหนึ่งด้วยอำนาจแห่งศรัทธาเป็นต้นเหล่านี้แล้ว ย่อมจมลงอีกเพราะความเสื่อมแห่งคุณธรรมเหล่านั้น เหมือนพระเทวทัตเป็นต้น จริงอยู่ พระเทวทัตแม้ยังสมาบัติ ๘ และอภิญญา ๕ ให้บังเกิดแล้ว แต่ภายหลังเพราะความเป็นปฏิปักษ์ต่อพระพุทธเจ้าทั้งหลาย จึงเสื่อมจากคุณเหล่านั้น กระทำกรรมคือทำพระโลหิตให้ห้อ และกรรมคือทำสงฆ์ให้แตกกันแล้ว เมื่อสิ้นชีพจึงบังเกิดในนรกในวาระจิตที่สอง โกกาลิกะกล่าวตู่พระอัครสาวกทั้งสองแล้วบังเกิดในปทุมนรก

Neva hāyati no vaḍḍhatīti appahonakakālepi na hāyati, pahonakakālepi na vaḍḍhati. Ubhayampi panetaṃ agārikenapi anagārikenapi dīpetabbaṃ. Ekacco hi agāriko appahonakakāle pakkhikabhattaṃ vā salākabhattaṃ vā vassāvāsikaṃ vā upanibandhāpeti. So pacchā pahonakakālepi pakkhikabhattādimattameva pavatteti. Anagārikopi ādimhi appahonakakāle uddesaṃ vā dhutaṅgaṃ vā gaṇhāti, medhābalavīriyasampattiyā pahonakakālepi tato uttariṃ na karoti. Evaṃ puggaloti evaṃ imāya saddhādīnaṃ ṭhitiyā puggalo ummujjitvā ṭhito nāma hoti.

คำว่า เนว หายติ โน วฑฺฒติ คือ ไม่เสื่อมในเวลาที่ยังไม่สามารถ และไม่เจริญในเวลาที่สามารถ แต่ข้อความทั้งสองอย่างนี้พึงแสดงด้วยคฤหัสถ์และบรรพชิต จริงอยู่ คฤหัสถ์บางคนในเวลาที่ยังไม่สามารถ ย่อมให้ผูกปักขิกภัต สลากภัต หรือวัสสาวาสิกภัตไว้ ภายหลังแม้ในเวลาที่สามารถ เขาก็ให้เป็นไปเพียงปักขิกภัตเป็นต้นเท่านั้น แม้บรรพชิตในเบื้องต้นในเวลาที่ยังไม่สามารถ ก็รับเอาอุเทศหรือธุดงค์ แม้ในเวลาที่สามารถเพราะถึงพร้อมด้วยปัญญา กำลัง และความเพียร ก็ไม่ทำยิ่งไปกว่านั้น คำว่า เอวํ ปุคฺคโล ความว่า บุคคลชื่อว่าผุดขึ้นแล้วตั้งอยู่ ด้วยความตั้งมั่นแห่งศรัทธาเป็นต้นเหล่านี้อย่างนี้

Ummujjitvā vipassati viloketīti sotāpanno puggalo uṭṭhahitvā gamanamaggaṃ gantabbaṃ disaṃ vā āloketi nāma.

คำว่า อุมฺมุชฺชิตฺวา วิปสฺสติ วิโลเกติ ความว่า บุคคลผู้เป็นพระโสดาบัน ชื่อว่าผุดขึ้นแล้วแลดูหนทางที่จะไปหรือทิศที่จะไป

Ummujjitvā pataratīti sakadāgāmipuggalo kilesatanutāya uṭṭhahitvā gantabbadisābhimukho patarati nāma.

คำว่า อุมฺมุชฺชิตฺวา ปตรติ ความว่า บุคคลผู้เป็นพระสกทาคามี ชื่อว่าผุดขึ้นแล้วข้ามไปโดยมุ่งหน้าสู่ทิศที่จะไป เพราะกิเลสเบาบาง

Patigādhappatto hotīti anāgāmipuggalo uṭṭhāya viloketvā pataritvā gantvā ekasmiṃ ṭhāne patiṭṭhāpatto nāma hoti, tiṭṭhati, na punāgacchati.

คำว่า ปฏิคาธปฺปตฺโต โหติ ความว่า บุคคลผู้เป็นพระอนาคามี ชื่อว่าผุดขึ้น แลดู ข้ามไป และไปแล้ว ถึงความตั้งมั่นในที่แห่งหนึ่ง ย่อมตั้งอยู่ ไม่กลับมาอีก

Tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhatīti sabbakilesoghaṃ taritvā paratīraṃ gantvā nibbānathale ṭhito nāma hoti. Ime pana satta puggalā udakopamena dīpitā.

คำว่า 'ข้ามแล้ว ถึงฝั่งแล้ว ยืนอยู่บนบก' หมายความว่า ข้ามโอฆะคือกิเลสทั้งปวงแล้ว ไปสู่ฝั่งโน้น ชื่อว่าผู้ยืนอยู่บนบกคือนิพพาน ส่วนบุคคล ๗ จำพวกเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยอุปมาด้วยน้ำ

Satta kira jaṅghavāṇijā addhānamaggapaṭipannā antarāmagge ekaṃ puṇṇanadiṃ pāpuṇiṃsu. Tesu paṭhamaṃ otiṇṇo udakabhīruko puriso otiṇṇaṭṭhāneyeva nimujjitvā puna uṭṭhātuṃ nāsakkhi, antoyeva macchakacchapabhakkho jāto. Dutiyo otiṇṇaṭṭhāne nimujjitvā sakiṃ uṭṭhahitvā puna nimuggo uṭṭhātuṃ nāsakkhi, antoyeva macchakacchapabhakkho jāto. Tatiyo nimujjitvā uṭṭhahi. So majjhe nadiyā ṭhatvā neva orato āgantuṃ, na parato gantuṃ asakkhi. Catuttho uṭṭhāya ṭhito uttaraṇatitthaṃ olokesi. Pañcamo otaraṇatitthaṃ oloketvā patari. Chaṭṭho taritvā pārimatīraṃ gantvā kaṭippamāṇe udake ṭhito. Sattamo pārimatīraṃ gantvā gandhacuṇṇādīhi nhātvā varavatthāni nivāsetvā surabhivilepanaṃ vilimpitvā nīluppalādīni piḷandhitvā nānālaṅkārapaṭimaṇḍito mahānagaraṃ pavisitvā pāsādavaramāruyha uttamabhojanaṃ bhuñji.

ได้ยินว่า พ่อค้าเดินเท้า ๗ คน เดินทางไกล ถึงแม่น้ำที่เต็มเปี่ยมสายหนึ่งในระหว่างทาง ในบรรดาพ่อค้าเหล่านั้น คนแรกเป็นคนกลัวน้ำ ลงไปแล้วก็จมลงในที่ที่ลงนั้นเอง ไม่สามารถจะโผล่ขึ้นมาได้อีก กลายเป็นอาหารของปลาและเต่าในน้ำนั่นเอง คนที่สอง ลงไปแล้วจมลงในที่ที่ลง โผล่ขึ้นมาได้ครั้งหนึ่งแล้วก็จมลงไปอีก ไม่สามารถจะโผล่ขึ้นมาได้ กลายเป็นอาหารของปลาและเต่าในน้ำนั่นเอง คนที่สาม จมแล้วก็โผล่ขึ้นมาได้ เขายืนอยู่กลางแม่น้ำ ไม่สามารถจะมาฝั่งนี้ หรือไปฝั่งโน้นได้ คนที่สี่ โผล่ขึ้นมายืนแล้ว แลดูท่าที่จะข้ามไป คนที่ห้า แลดูท่าที่จะข้ามไปแล้ว ก็ว่ายไป คนที่หก ว่ายข้ามไปถึงฝั่งโน้นแล้ว ยืนอยู่ในน้ำประมาณสะเอว คนที่เจ็ด ไปถึงฝั่งโน้นแล้ว อาบน้ำด้วยของหอมและจุลจันทน์เป็นต้น นุ่งห่มผ้าอย่างดี ทาเครื่องลูบไล้ที่มีกลิ่นหอม ทัดทรงดอกอุบลเขียวเป็นต้น ประดับประดาด้วยเครื่องอลังการต่างๆ เข้าไปสู่พระนครใหญ่ ขึ้นสู่ปราสาทอันประเสริฐ บริโภคโภชนะอย่างอุดม

Tattha satta jaṅghavāṇijā viya ime satta puggalā. Nadī viya vaṭṭaṃ. Paṭhamassa udakabhīrukassa purisassa otiṇṇaṭṭhāneyeva nimujjanaṃ viya micchādiṭṭhikassa vaṭṭe nimujjanaṃ. Ummujjitvā nimuggapuriso viya saddhādīnaṃ uppattimattakena ummujjitvā tesaṃ parihāniyā nimuggapuggalo. Majjhe nadiyā ṭhito viya saddhādīnaṃ ṭhitiyā ṭhitapuggalo. Uttaraṇatitthaṃ olokento viya gantabbamaggaṃ gantabbadisaṃ vā olokento sotāpanno. Pataritapuriso viya kilesatanutāya pataranto sakadāgāmī. Taritvā kaṭimatte udake ṭhitapuriso viya anāvattitadhammatāya ṭhito anāgāmī. Nhatvā pārimatīraṃ uttaritvā thale ṭhitapuriso viya cattāro oghe atikkamitvā nibbānathale ṭhito khīṇāsavabrāhmaṇo. Thale ṭhitapurisassa nagaraṃ pavisitvā pāsādavaraṃ āruyha uttamabhojanabhuñjanaṃ viya khīṇāsavassa nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā vītināmanaṃ veditabbaṃ. Ubhatobhāgavimuttādayo heṭṭhā pakāsitāyevāti.

ในอุปมานั้น บุคคล ๗ จำพวกเหล่านี้ เปรียบเหมือนพ่อค้าเดินเท้า ๗ คน วัฏฏะ เปรียบเหมือนแม่น้ำ การจมลงในที่ที่ลงของบุรุษผู้กลัวน้ำคนแรก เปรียบเหมือนการจมลงในวัฏฏะของมิจฉาทิฏฐิกบุคคล บุคคลผู้จมลงเพราะความเสื่อมแห่งธรรมมีศรัทธาเป็นต้น หลังจากโผล่ขึ้นมาได้เพียงเพราะความเกิดขึ้นแห่งธรรมมีศรัทธาเป็นต้น เปรียบเหมือนบุรุษผู้โผล่ขึ้นมาแล้วจมลงไปอีก บุคคลผู้ตั้งอยู่ได้เพราะความตั้งมั่นแห่งธรรมมีศรัทธาเป็นต้น เปรียบเหมือนผู้ยืนอยู่กลางแม่น้ำ พระโสดาบันผู้แลดูมรรคที่ควรไปหรือทิศที่ควรไป เปรียบเหมือนผู้แลดูท่าที่จะข้ามไป พระสกทาคามีผู้กำลังว่ายข้ามไปเพราะความเบาบางแห่งกิเลส เปรียบเหมือนบุรุษผู้กำลังว่ายไป พระอนาคามีผู้ตั้งมั่นอยู่เพราะมีธรรมที่ไม่กลับกำเริบ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ข้ามไปแล้วยืนอยู่ในน้ำประมาณสะเอว พระขีณาสพผู้เป็นพราหมณ์ ผู้ก้าวล่วงโอฆะ ๔ ได้แล้ว ยืนอยู่บนบกคือนิพพาน เปรียบเหมือนบุรุษผู้อาบน้ำแล้วข้ามถึงฝั่งโน้น ยืนอยู่บนบก พึงทราบว่า การที่พระขีณาสพยังชีวิตให้เป็นไปโดยเข้าผลสมาบัติมีนิพพานเป็นอารมณ์ เปรียบเหมือนการที่บุรุษผู้ยืนอยู่บนบกเข้าไปสู่พระนคร ขึ้นสู่ปราสาทอันประเสริฐ บริโภคโภชนะอย่างอุดม ส่วนอุภโตภาควิมุตเป็นต้น ได้ประกาศไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว

Sattakaniddesavaṇṇanā.

พรรณนาสัตตกนิทเทส

207. Aṭṭhakanavakaniddesāpi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbā.

207. แม้อัฏฐกนิทเทสและนวกนิทเทส ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว

10. Dasakaniddesavaṇṇanā

10. พรรณนาทสกนิทเทส

209. Dasakaniddese – idhāti kāmāvacarabhūmiyaṃ. Kāmāvacarabhūmiyañhi sattakkhattuparamādīnaṃ kāmāvacarabhūmiyaññeva niṭṭhā hoti. Kāmāvacarattabhāveneva arahattappatti ca anupādisesanibbānappatti ca hotīti attho.

209. ในทสกนิทเทส บทว่า อิธ ได้แก่ ในกามาวจรภูมิ จริงอยู่ ความสำเร็จที่สุดแห่งบุคคลมีสัตตักขัตตุปรมะเป็นต้น ย่อมมีในกามาวจรภูมินั่นเอง อธิบายว่า การบรรลุพระอรหัตและการบรรลุอนุปาทิเสสนิพพาน ย่อมมีได้ด้วยอัตภาพที่เป็นกามาวจรนั่นเอง

Idha vihāyāti idha kāmāvacare attabhāve vihāya suddhāvāsattabhāve ṭhitānaṃ niṭṭhā hotīti attho. Antarāparinibbāyiādayo hi idha anāgāmiphalaṃ patvā ito cutā suddhāvāsesu uppajjitvā tena attabhāvena arahattañceva anupādisesanibbānadhātuñca pāpuṇanti. Tena vuttaṃ – ‘‘imesaṃ pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhā’’ti.

บทว่า อิธ วิหาย มีความว่า ความสำเร็จที่สุดย่อมมีแก่ท่านผู้ตั้งอยู่ในอัตภาพชั้นสุทธาวาส ละอัตภาพในกามาวจรนี้แล้ว จริงอยู่ บุคคลมีอันตราปรินิพพายีเป็นต้น บรรลุอนาคามิผลในภพนี้แล้ว จุติจากภพนี้ไปบังเกิดในสุทธาวาสภพ ย่อมบรรลุพระอรหัตและอนุปาทิเสสนิพพานธาตุด้วยอัตภาพนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ความสำเร็จที่สุดของบุคคล ๕ จำพวกเหล่านี้มีได้เพราะละภพนี้ไป'

Dasakaniddesavaṇṇanā.

พรรณนาทสกนิทเทส

Nigamanakathā

นิคมนกถา

Ettāvatā ca –

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้

Yaṃ ve puggalapaññattiṃ, loke appaṭipuggalo;

Nātisaṅkhepato satthā, desesi tidasālaye.

พระศาสดาผู้ไม่มีบุคคลเปรียบในโลก ทรงแสดงคัมภีร์ปุคคลบัญญัติใดไว้ในเทวโลกโดยไม่ย่อเกินไป

Tassā aṭṭhakathañceva, dīpabhāsāya saṅkhataṃ;

Āgamaṭṭhakathāyo ca, ogāhetvā asesato.

ข้าพเจ้าได้หยั่งลงสู่อรรถกถาแห่งคัมภีร์นั้นอันรจนาไว้ด้วยภาษาสิงหล และอรรถกถาแห่งอาคมทั้งหลายโดยสิ้นเชิงแล้ว

Suvibhatto asaṃkiṇṇo, yo yo attho yahiṃ yahiṃ;

Tato tato taṃ gahetvā, pahāya ativitthāraṃ.

เนื้อความใดๆ ในที่ใดๆ อันท่านจำแนกไว้ดีแล้ว ไม่สับสน ข้าพเจ้าก็ถือเอาเนื้อความนั้นๆ จากที่นั้นๆ ละความพิสดารเกินไปเสีย

Visuddhimagge yaṃ vuttaṃ, taṃ anādāya saṅkhatā;

Nātisaṅkhepavitthāra-nayenaṭṭhakathā ayaṃ.

อรรถกถานี้ ข้าพเจ้ารจนาขึ้นโดยนัยที่ไม่ย่อเกินไปและไม่พิสดารเกินไป โดยไม่ถือเอาข้อความที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค

Taṃ etaṃ sattamattehi, bhāṇavārehi tantiyā;

Ciraṭṭhitatthaṃ dhammassa, saṅkharontena yaṃ mayā.

กุศลใดที่ข้าพเจ้าผู้รจนาอรรถกถานี้ ซึ่งมีประมาณ ๗ ภาณวาร เพื่อความดำรงอยู่ยืนนานแห่งพระธรรม ได้บรรลุแล้ว

Sampattaṃ kusalaṃ tena, saddhammaṃ sukhumaṃ sivaṃ;

Olokentu visuddhena, pāṇayo dhammacakkhunāti.

ด้วยกุศลนั้น ขอหมู่สัตว์ทั้งหลายจงเล็งเห็นพระสัทธรรมอันละเอียดอ่อนและเกษม ด้วยธรรมจักษุอันบริสุทธิ์เถิด

Puggalapaññatti-aṭṭhakathā niṭṭhitā.

อรรถกถาปุคคลบัญญัติ จบแล้ว

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Abhidhammapiṭake

ในพระอภิธรรมปิฎก

Kathāvatthu-aṭṭhakathā

อรรถกถากถาวัตถุ

Nisinno devalokasmiṃ, devasaṅghapurakkhato;

Sadevakassa lokassa, satthā appaṭipuggalo.

พระศาสดาผู้ไม่มีบุคคลเปรียบแห่งโลกรวมทั้งเทวโลก ประทับนั่งในเทวโลก อันหมู่เทพแวดล้อม

Sabbapaññattikusalo, paññattiparidīpanaṃ;

Vatvā puggalapaññattiṃ, loke uttamapuggalo.

ทรงเป็นบุคคลผู้สูงสุดในโลก ทรงฉลาดในบัญญัติทั้งปวง ได้ตรัสคัมภีร์ปุคคลบัญญัติอันประกาศเนื้อความแห่งบัญญัติแล้ว

Yaṃ puggalakathādīnaṃ, kathānaṃ vatthubhāvato;

Kathāvatthuppakaraṇaṃ, saṅkhepena adesayī.

ได้ทรงแสดงคัมภีร์กถาวัตถุใดไว้โดยย่อ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งถ้อยคำมีปุคคลกถาเป็นต้น

Mātikāṭhapaneneva, ṭhapitassa surālaye;

Tassa moggaliputtena, vibhattassa mahītale.

แห่งคัมภีร์นั้น อันพระผู้มีพระภาคทรงตั้งไว้ในเทวโลกด้วยการทรงตั้งไว้แต่มาติกาเท่านั้น และอันพระโมคคลีบุตรติสสเถระจำแนกไว้บนพื้นปฐพี

Idāni yasmā sampatto, atthasaṃvaṇṇanākkamo;

Tasmā naṃ vaṇṇayissāmi, taṃ suṇātha samāhitāti.

บัดนี้ เพราะลำดับแห่งการพรรณนาเนื้อความมาถึงแล้ว ฉะนั้น ข้าพเจ้าจักพรรณนาคัมภีร์นั้น ท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังคำนั้นเถิด

Nidānakathā

นิทานกถา

Yamakapāṭihīrāvasānasmiñhi bhagavā tidasapure pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ vassaṃ upagantvā mātaraṃ kāyasakkhiṃ katvā devaparisāya abhidhammakathaṃ kathento dhammasaṅgaṇīvibhaṅgadhātukathāpuggalapaññattippakaraṇāni desayitvā kathāvatthudesanāya vāre sampatte ‘‘anāgate mama sāvako mahāpañño moggaliputtatissatthero nāma uppannaṃ sāsanamalaṃ sodhetvā tatiyasaṅgītiṃ karonto bhikkhusaṅghassa majjhe nisinno sakavāde pañca suttasatāni paravāde pañcāti suttasahassaṃ samodhānetvā imaṃ pakaraṇaṃ bhājessatī’’ti tassokāsaṃ karonto yā cesā puggalavāde tāva catūsu pañhesu dvinnaṃ pañcakānaṃ vasena aṭṭhamukhā vādayutti, taṃ ādiṃ katvā sabbakathāmaggesu asampuṇṇabhāṇavāramattāya tantiyā mātikaṃ ṭhapesi. Athāvasesaṃ abhidhammakathaṃ vitthāranayeneva kathetvā vutthavasso suvaṇṇarajatasopānamajjhe maṇimayena sopānena devalokato saṅkassanagare oruyha sattahitaṃ sampādento yāvatāyukaṃ ṭhatvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.

ในที่สุดแห่งยมกปาฏิหาริย์ พระผู้มีพระภาคเสด็จจำพรรษา ณ เมืองดาวดึงส์ ที่โคนต้นปาริฉัตร บนบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ ทรงกระทำพระมารดาให้เป็นกายสักขี ตรัสอภิธรรมกถาแก่เทวบริษัท ทรงแสดงคัมภีร์ธรรมสังคณี วิภังค์ ธาตุกถา และปุคคลบัญญัติ เมื่อถึงวาระที่จะทรงแสดงคัมภีร์กถาวัตถุ ทรงพยากรณ์ว่า 'ในอนาคต สาวกของเราผู้มีปัญญามาก นามว่าพระโมคคลีบุตรติสสเถระ จักเกิดขึ้น ชำระมลทินในศาสนา กระทำตติยสังคายนา นั่งในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ จักจำแนกคัมภีร์นี้โดยรวบรวมสุตตะ ๕๐๐ ในวาทะของตน และ ๕๐๐ ในปรวาทะ รวมเป็น ๑,๐๐๐ สุตตะ' ทรงกระทำโอกาสแก่ท่านแล้ว จึงทรงวางมาติกาแห่งคัมภีร์นั้นไว้ด้วยวาทะยุตติ ๘ มุข อันเนื่องด้วยปัญจกะ ๒ ในปัญหา ๔ ข้อในปุคคลวาทเป็นเบื้องต้น ครั้นแล้วทรงแสดงอภิธรรมกถาที่เหลือโดยพิสดารนัย เมื่อออกพรรษาแล้ว จึงเสด็จลงจากเทวโลกที่เมืองสังกัสสะ โดยบันไดแก้วมณีในท่ามกลางบันไดทองและบันไดเงิน ทรงบำเพ็ญประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลายตลอดพระชนมายุแล้ว จึงเสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ

Athassa mahākassapappamukho vasīgaṇo ajātasatturājānaṃ sahāyaṃ gahetvā dhammavinayasarīraṃ saṅgahaṃ āropesi. Tato vassasatassa accayena vajjiputtakā bhikkhū dasa vatthūni dīpayiṃsu. Tāni sutvā kākaṇḍakassa brāhmaṇassa putto yasatthero susunāgaputtaṃ kālāsokaṃ nāma rājānaṃ sahāyaṃ gahetvā dvādasannaṃ bhikkhusatasahassānaṃ antare sattatherasatāni uccinitvā tāni dasavatthūni madditvā dhammavinayasarīraṃ saṅgahaṃ āropesi.

ครั้งนั้น คณะพระอรหันต์ผู้ทรงวสี มีพระมหากัสสปะเป็นประมุข ได้พระเจ้าอชาตศัตรูเป็นพระสหาย ได้ยกพระธรรมวินัยขึ้นสู่การสังคายนา ต่อมาโดยล่วงไป ๑๐๐ ปี ภิกษุชาววัชชีบุตรทั้งหลายได้แสดงวัตถุ ๑๐ ประการ พระยสเถระบุตรของพราหมณ์ชาวเมืองกากัณฑะได้ฟังดังนั้นแล้ว ได้พระเจ้ากาฬาโศกราชโอรสของพระเจ้าสุสูนาคเป็นพระสหาย คัดเลือกพระเถระ ๗๐๐ รูป ท่ามกลางภิกษุ ๑,๒๐๐,๐๐๐ รูป ข่มวัตถุ ๑๐ ประการเหล่านั้นแล้ว ได้ยกพระธรรมวินัยขึ้นสู่การสังคายนา

Tehi pana dhammasaṅgāhakattherehi niggahitā dasasahassā vajjiputtakā bhikkhū pakkhaṃ pariyesamānā attano anurūpaṃ dubbalapakkhaṃ labhitvā visuṃ mahāsaṅghikācariyakulaṃ nāma akaṃsu. Tato bhijjitvā aparāni dve ācariyakulāni jātāni – gokulikā ca ekabyohārikā ca. Gokulikanikāyato bhijjitvā aparāni dve ācariyakulāni jātāni – paṇṇattivādā ca bāhuliyā ca. Bahussutikātipi tesaṃyeva nāmaṃ. Tesaṃyeva antare cetiyavādā nāma apare ācariyavādā uppannā. Evaṃ mahāsaṅghikācariyakulato dutiye vassasate pañcācariyakulāni uppannāni. Tāni mahāsaṅghikehi saddhiṃ cha honti.

ส่วนภิกษุชาววัชชีบุตร ๑๐,๐๐๐ รูป ที่ถูกพระเถระผู้ทำสังคายนาขับออกแล้ว แสวงหาพรรคพวก ได้พรรคพวกที่อ่อนแอสมควรแก่ตนแล้ว ได้ตั้งอาจริยกุลขึ้นต่างหากชื่อว่า มหาสังฆิกะ จากนิกายนั้นได้แตกแยกออกไปเกิดเป็นอาจริยกุลอื่นอีก ๒ คือ โคุลิกะ และ เอกัพโยหาริกะ จากนิกายโคุลิกะได้แตกแยกออกไปเกิดเป็นอาจริยกุลอื่นอีก ๒ คือ ปัญญัตติวาท และ พาหุลิยะ แม้ชื่อว่า พหุสสุติกะ ก็เป็นชื่อของพวกเขานั่นเอง ในระหว่างพวกเขานั่นเอง อาจริยวาทอื่นชื่อว่า เจติยวาท ได้เกิดขึ้น ด้วยประการฉะนี้ ในศตวรรษที่ ๒ อาจริยกุล ๕ เหล่าได้เกิดขึ้นจากอาจริยกุลมหาสังฆิกะ รวมกับมหาสังฆิกะจึงเป็น ๖

Tasmiṃyeva dutiye vassasate theravādato bhijjitvā dve ācariyavādā uppannā – mahisāsakā ca vajjiputtakā ca. Tattha vajjiputtakavādato bhijjitvā apare cattāro ācariyavādā uppannā – dhammuttariyā, bhadrayānikā, channāgārikā, samitiyāti. Puna tasmiṃyeva dutiye vassasate mahisāsakavādato bhijjitvā sabbatthivādā dhammaguttikāti dve ācariyavādā uppannā. Puna sabbatthivādakulato bhijjitvā kassapikā nāma jātā. Kassapikesu bhinnesu apare saṅkantikā nāma jātā. Saṅkantikesu bhinnesu suttavādā nāma jātāti theravādato bhijjitvā ime ekādasa ācariyavādā uppannā. Te theravādehi saddhiṃ dvādasa honti. Iti ime ca dvādasa, mahāsaṅghikānañca cha ācariyavādāti sabbeva aṭṭhārasa ācariyavādā dutiye vassasate uppannā. Aṭṭhārasa nikāyātipi, aṭṭhārasācariyakulānītipi etesaṃyeva nāmaṃ. Etesu pana sattarasa vādā bhinnakā, theravādo asambhinnakoti veditabbo. Vuttampi cetaṃ dīpavaṃse –

ในศตวรรษที่ ๒ นั้นเอง อาจริยวาท ๒ เหล่าได้แตกออกจากเถรวาท คือ มหิสาสกะ และ วัชชีปุตตกะ ในบรรดานั้น อาจริยวาทอื่นอีก ๔ เหล่าได้แตกออกจากวัชชีปุตตกวาท คือ ธัมมุตตริยะ ภัทรยานิกะ ฉันนาคาริกะ และ สัมมิติยะ อีกครั้ง ในศตวรรษที่ ๒ นั้นเอง อาจริยวาท ๒ เหล่าได้แตกออกจากมหิสาสกวาท คือ สัพพัตถิวาท และ ธัมมคุตติกะ อีกครั้ง จากสกุลสัพพัตถิวาท ได้เกิดนิกายชื่อว่า กัสสปิกะ เมื่อกัสสปิกะแตกแยกกันไป ก็เกิดนิกายอื่นชื่อว่า สังกันติกะ เมื่อสังกันติกะแตกแยกกันไป ก็เกิดนิกายชื่อว่า สุตตวาท ด้วยประการฉะนี้ อาจริยวาท ๑๑ เหล่านี้ได้เกิดขึ้นโดยแตกออกจากเถรวาท รวมกับเถรวาทจึงเป็น ๑๒ ดังนี้ อาจริยวาท ๑๒ เหล่านี้ และอาจริยวาท ๖ ของมหาสังฆิกะ รวมเป็นอาจริยวาท ๑๘ ทั้งหมดได้เกิดขึ้นในศตวรรษที่ ๒ ชื่อว่า ๑๘ นิกาย หรือ ๑๘ อาจริยกุล ก็เป็นชื่อของนิกายเหล่านั้นนั่นเอง พึงทราบว่า ในบรรดานิกายเหล่านั้น ๑๗ วาทเป็นนิกายที่แตกแยกไป ส่วนเถรวาทเป็นนิกายที่ไม่แตกแยก และข้อความนี้มีกล่าวไว้ในคัมภีร์ทีปวงศ์ว่า

‘‘Nikkaḍḍhitā pāpabhikkhū, therehi vajjiputtakā;

Aññaṃ pakkhaṃ labhitvāna, adhammavādī bahū janā.

ภิกษุชาววัชชีบุตรผู้เป็นบาป ถูกพระเถระทั้งหลายขับออกแล้ว เป็นผู้มีวาทะไม่เป็นธรรม มีจำนวนมาก ได้พรรคพวกอื่น

‘‘Dasasahassā samāgantvā, akaṃsu dhammasaṅgahaṃ;

Tasmāyaṃ dhammasaṅgīti, mahāsaṅgīti vuccati.

ภิกษุหนึ่งหมื่นรูปประชุมกัน ได้กระทำการสังคายนาพระธรรม เพราะเหตุนั้น การสังคายนาพระธรรมนี้จึงถูกเรียกว่า มหาสังคีติ

‘‘Mahāsaṅgītikā bhikkhū, vilomaṃ akaṃsu sāsane;

Bhinditvā mūlasaṅgahaṃ, aññaṃ akaṃsu saṅgahaṃ.

ภิกษุทั้งหลายผู้ทำมหาสังคีติ ได้กระทำสิ่งที่ผิดแผกในพระศาสนา ทำลายการสังคายนาเดิมแล้ว ได้กระทำการสังคายนาอื่น

‘‘Aññatra saṅgahitā suttaṃ, aññatra akariṃsu te;

Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu, vinaye nikāyesu ca pañcasu.

พวกเขาได้นำพระสูตรที่สังคายนาไว้ในที่อื่น ไปไว้ในที่อื่น ได้ทำลายอรรถและธรรม ทั้งในพระวินัยและในนิกายทั้ง ๕

‘‘Pariyāyadesitañcāpi, atho nippariyāyadesitaṃ;

Nītatthañceva neyyatthaṃ, ajānitvāna bhikkhavo.

ภิกษุทั้งหลายไม่รู้ทั่วถึงธรรมเทศนาที่แสดงโดยปริยายและที่แสดงโดยนิปปริยาย ทั้งที่เป็นนีตัตถะและเนยยัตถะ

‘‘Aññaṃ sandhāya bhaṇitaṃ, aññaṃ atthaṃ ṭhapayiṃsu te;

Byañjanacchāyāya te bhikkhū, bahuṃ atthaṃ vināsayuṃ.

คำที่ตรัสไว้โดยมุ่งหมายถึงอย่างหนึ่ง พวกเขาได้กำหนดความหมายเป็นอย่างอื่น ภิกษุเหล่านั้นอาศัยเพียงเงาแห่งพยัญชนะ ได้ทำลายอรรถะเป็นอันมาก

‘‘Chaḍḍetvāna ekadesaṃ, suttaṃ vinayagambhīraṃ;

Patirūpaṃ suttaṃ vinayaṃ, tañca aññaṃ kariṃsu te.

พวกเขาละทิ้งพระสูตรและพระวินัยอันลึกซึ้งบางส่วนเสีย แล้วได้ทำพระสูตรและพระวินัยปลอมซึ่งเป็นอย่างอื่นขึ้น

‘‘Parivāraṃ atthuddhāraṃ, abhidhammaṃ chappakaraṇaṃ;

Paṭisambhidañca niddesaṃ, ekadesañca jātakaṃ.

คัมภีร์ปริวาร อัตถุทธาระ อภิธรรม ๖ ปกรณ์ ปฏิสัมภิทา นิทเทส และชาดกบางส่วน

‘‘Ettakaṃ vissajjitvāna, aññāni akariṃsu te;

Nāmaṃ liṅgaṃ parikkhāraṃ, ākappakaraṇāni ca.

พวกเขาละทิ้งคัมภีร์ทั้งหมดนี้แล้ว ได้สร้างคัมภีร์อื่นขึ้นมา ทั้งชื่อ ลิงค์ บริขาร และข้อกำหนดเกี่ยวกับอิริยาบถ

‘‘Pakatibhāvaṃ jahitvā, tañca aññaṃ akaṃsu te;

Pubbaṅgamā bhinnavādā, mahāsaṅgītikārakā.

พวกเขาทิ้งสภาวะดั้งเดิมแล้ว ได้ทำสิ่งนั้นให้เป็นอย่างอื่น ผู้ทำมหาสังคีติเป็นผู้นำแห่งวาทะที่แตกแยก

‘‘Tesañca anukārena, bhinnavādā bahū ahu;

Tato aparakālamhi, tasmiṃ bhedo ajāyatha.

เพราะเอาอย่างพวกเขา วาทะที่แตกแยกจึงมีมากหลาย ต่อมาในภายหลัง ความแตกแยกได้เกิดขึ้นในนิกายนั้น

‘‘Gokulikā ekabyohāri, dvidhā bhijjittha bhikkhavo;

Gokulikānaṃ dve bhedā, aparakālamhi jāyatha.

ภิกษุทั้งหลายได้แตกแยกออกเป็น ๒ พวก คือ โคุลิกะ และ เอกัพโยหาริ ในกาลต่อมา ความแตกแยก ๒ อย่างได้เกิดขึ้นจากนิกายโคุลิกะ

‘‘Bahussutikā ca paññatti, dvidhā bhijjittha bhikkhavo;

Cetiyā ca punavādī, mahāsaṅgītibhedakā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นิกายพหุสสุติกะและนิกายบัญญัติวาทได้แตกออกเป็น ๒ พวก และยังมีนิกายเจติยวาทอีก ซึ่งเป็นผู้ทำลายมหาสังคีติ

‘‘Pañcavādā ime sabbe, mahāsaṅgītimūlakā;

Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu, ekadesañca saṅgahaṃ.

วาทะทั้ง ๕ เหล่านี้ทั้งหมด มีมหาสังคีติเป็นมูล ได้ทำลายอรรถและธรรม และสังคหะบางส่วน

‘‘Ganthañca ekadesañhi, chaḍḍetvā aññaṃ akaṃsu te;

Nāmaṃ liṅgaṃ parikkhāraṃ, ākappakaraṇāni ca.

พวกเขาทิ้งคัมภีร์บางส่วนแล้ว ได้ทำคัมภีร์อื่นขึ้น ทั้งยังได้เปลี่ยนแปลงชื่อ ลิงค์ บริขาร และอากัปปกรณะทั้งหลาย

‘‘Pakatibhāvaṃ jahitvā, tañca aññaṃ akaṃsu te;

Visuddhattheravādamhi, puna bhedo ajāyatha.

พวกเขาทิ้งสภาพเดิมแล้ว ได้ทำสิ่งนั้นให้เป็นอย่างอื่นไป ในนิกายเถรวาทที่บริสุทธิ์ ความแตกแยกได้เกิดขึ้นอีก

‘‘Mahisāsakā vajjiputtakā, dvidhā bhijjittha bhikkhavo;

Vajjiputtakavādamhi, catudhā bhedo ajāyatha.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นิกายมหิสาสกะและนิกายวัชชีปุตตกะได้แตกออกเป็น ๒ พวก ในนิกายวัชชีปุตตกวาท ความแตกแยกได้เกิดขึ้นเป็น ๔ พวก

‘‘Dhammuttarikā bhaddayānikā, channāgārikā ca samiti;

Mahisāsakānaṃ dve bhedā, aparakālamhi ajāyatha.

นิกายธัมมุตตริกะ นิกายภัทรยานิกะ นิกายฉันนาคาริกะ และนิกายสัมมิติยะ (เป็น ๔ นิกาย) ส่วนนิกายมหิสาสกะได้แตกออกเป็น ๒ พวกในกาลต่อมา

‘‘Sabbatthivādā dhammaguttā, dvidhā bhijjittha bhikkhavo;

Sabbatthivādānaṃ kassapikā, saṅkantikassapikena ca.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นิกายสัพพัตถิวาทและนิกายธัมมคุตตะได้แตกออกเป็น ๒ พวก จากนิกายสัพพัตถิวาทได้แตกออกเป็นนิกายกัสสปิกะและนิกายสังกันติกะ

‘‘Saṅkantikānaṃ suttavādī, anupubbena bhijjatha;

Ime ekādasa vādā, sambhinnā theravādato.

นิกายสุตตวาทีได้แตกออกจากนิกายสังกันติกะโดยลำดับ วาทะทั้ง ๑๑ เหล่านี้ ได้แตกออกมาจากเถรวาท

‘‘Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu, ekadesañca saṅgahaṃ;

Ganthañca ekadesañhi, chaḍḍetvā aññaṃ akaṃsu te.

พวกเขาได้ทำลายอรรถและธรรม และสังคหะบางส่วน ทิ้งคัมภีร์บางส่วนแล้ว ได้ทำคัมภีร์อื่นขึ้น

‘‘Nāmaṃ liṅgaṃ parikkhāraṃ, ākappakaraṇāni ca;

Pakatibhāvaṃ jahitvā, tañca aññaṃ akaṃsu te.

ทั้งชื่อ ลิงค์ บริขาร และอากัปปกรณะทั้งหลาย พวกเขาทิ้งสภาพเดิมแล้ว ได้ทำสิ่งนั้นให้เป็นอย่างอื่นไป

‘‘Sattarasa bhinnavādā, ekavādo abhinnako;

Sabbevaṭṭhārasa honti, bhinnavādena te saha.

วาทะที่แตกไปมี ๑๗ วาทะ วาทะที่ไม่แตกไปมี ๑ วาทะ รวมกับวาทะที่แตกไปเหล่านั้น ทั้งหมดจึงเป็น ๑๘ วาทะ

‘‘Nigrodhova mahārukkho, thera vādānamuttamo;

Anūnaṃ anadhikañca, kevalaṃ jinasāsanaṃ.

เถรวาทเป็นวาทะที่สูงสุด ดุจต้นไทรซึ่งเป็นไม้ใหญ่ เป็นคำสอนของพระชินเจ้าล้วนๆ ไม่หย่อนไม่ยิ่ง

‘‘Santakā viya rukkhamhi, nibbattā vādasesakā;

Paṭhame vassasate natthi, dutiye vassasatantare;

Bhinnā sattarasa vādā, uppannā jinasāsane’’ti.

วาทะที่เหลือได้เกิดขึ้น เหมือนกาฝากที่เกิดบนต้นไม้ ใน ๑๐๐ ปีแรกไม่มี (ความแตกแยก) ในระหว่าง ๑๐๐ ปีที่สอง วาทะที่แตกไป ๑๗ วาทะ ได้เกิดขึ้นในพระศาสนาของพระชินเจ้า

Aparāparaṃ pana hemavatikā, rājagirikā, siddhatthikā, pubbaseliyā, aparaseliyā, vājiriyāti aññepi cha ācariyavādā uppannā. Te idha anadhippetā. Purimakānaṃ pana aṭṭhārasannaṃ ācariyavādānaṃ vasena pavattamāne sāsane paṭiladdhasaddho asoko dhammarājā divase divase buddhapūjāya satasahassaṃ, dhammapūjāya satasahassaṃ, saṅghapūjāya satasahassaṃ, attano ācariyassa nigrodhattherassa satasahassaṃ, catūsu dvāresu bhesajjatthāya satasahassanti pañcasatasahassāni pariccajanto sāsane uḷāraṃ lābhasakkāraṃ pavattesi.

อนึ่ง ในกาลต่อๆ มา อาจริยวาทอื่นอีก ๖ วาทะ คือ เหมวติกา ราชคิริกา สิทธัตถิกา ปุพพเสลิยา อปรเสลิยา และวาชิริยะ ได้เกิดขึ้น วาทะเหล่านั้นไม่ประสงค์ในที่นี้ ก็ในเมื่อพระศาสนาดำเนินไปโดยนัยแห่งอาจริยวาท ๑๘ พวกก่อน พระเจ้าอโศกธรรมราชาผู้ได้ศรัทธาแล้ว ได้ทรงสละทรัพย์วันละหนึ่งแสนเพื่อพุทธบูชา หนึ่งแสนเพื่อธรรมบูชา หนึ่งแสนเพื่อสังฆบูชา หนึ่งแสนเพื่อพระนิโครธเถระผู้เป็นอาจารย์ของพระองค์ และหนึ่งแสนเพื่อเป็นค่าเภสัชที่ประตูทั้ง ๔ รวมเป็นห้าแสน ได้ทรงให้ลาภสักการะอันโอฬารเป็นไปในพระศาสนา

Titthiyā hatalābhasakkārā antamaso ghāsacchādanamattampi alabhantā lābhasakkāraṃ patthayamānā bhikkhūsu pabbajitvā sakāni sakāni diṭṭhigatāni – ‘‘ayaṃ dhammo, ayaṃ vinayo, idaṃ satthusāsana’’nti dīpenti. Pabbajjaṃ alabhamānāpi sayameva kese chinditvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā vihāresu vicarantā uposathakammādikaraṇakāle saṅghamajjhaṃ pavisanti. Te bhikkhusaṅghena dhammena vinayena satthusāsanena niggayhamānāpi dhammavinayānulomāya paṭipattiyā asaṇṭhahantā anekarūpaṃ sāsanassa abbudañca malañca kaṇṭakañca samuṭṭhāpenti. Keci aggiṃ paricaranti, keci pañcātape tapanti, keci ādiccaṃ anuparivattanti, keci ‘‘dhammañca vinayañca vobhindissāmā’’ti tathā tathā paggaṇhiṃsu. Tadā bhikkhusaṅgho na tehi saddhiṃ uposathaṃ vā pavāraṇaṃ vā akāsi. Asokārāme satta vassāni uposatho upacchijji.

พวกเดียรถีย์เสื่อมลาภสักการะ ไม่ได้แม้เพียงอาหารและเครื่องนุ่งห่ม ปรารถนาลาภสักการะ จึงบวชในหมู่ภิกษุ แล้วแสดงทิฏฐิของตนๆ ว่า ‘นี่คือธรรม นี่คือวินัย นี่คือคำสอนของพระศาสดา’ แม้พวกที่ไม่ได้บรรพชา ก็โกนผมเอง นุ่งห่มผ้ากาสายะ เที่ยวไปในวิหารทั้งหลาย ในเวลาทำอุโบสถกรรมเป็นต้น ก็เข้าไปสู่ท่ามกลางสงฆ์ พวกเขาแม้ถูกภิกษุสงฆ์ข่มด้วยธรรม ด้วยวินัย ด้วยคำสอนของพระศาสดา ก็ไม่ตั้งอยู่ในปฏิปทาอันอนุโลมแก่ธรรมวินัย ได้ก่ออัพพุด มลทิน และหนามในพระศาสนาขึ้นเป็นอันมาก บางพวกบำเรอไฟ บางพวกบำเพ็ญปัญจตบะ บางพวกบูชาพระอาทิตย์ บางพวกยกย่องลัทธิของตนโดยประการต่างๆ ว่า ‘เราจะทำลายธรรมและวินัย’ ครั้งนั้น ภิกษุสงฆ์จึงไม่ทำอุโบสถหรือปวารณากับพวกเขา อุโบสถในอโศการามจึงขาดไปถึง ๗ ปี

Rājā ‘‘āṇāya kāressāmī’’ti vāyamantopi kāretuṃ nāsakkhi, aññadatthu duggahitagāhinā bālena amaccena anekesu bhikkhūsu jīvitā voropitesu vippaṭisārī ahosi. So tañca vippaṭisāraṃ tañca sāsane uppannaṃ abbudaṃ vūpasametukāmo ‘‘ko nu kho imasmiṃ atthe paṭibalo’’ti saṅghaṃ pucchitvā ‘‘moggaliputtatissatthero, mahārājā’’ti sutvā saṅghassa vacanena ahogaṅgāpabbatato theraṃ pakkosāpetvā iddhipāṭihāriyadassanena therassa ānubhāve nibbicikiccho attano kukkuccaṃ pucchitvā vippaṭisāraṃ vūpasamesi. Theropi taṃ rājuyyāneyeva vasanto satta divasāni samayaṃ uggaṇhāpesi. So uggahitasamayo sattame divase asokārāme bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā sāṇipākāraṃ parikkhipāpetvā sāṇipākārantare nisinno ekaladdhike ekaladdhike bhikkhū ekato ekato kāretvā ekamekaṃ bhikkhusamūhaṃ pakkosāpetvā pucchi – ‘‘bhante, kiṃvādī sammāsambuddho’’ti? Tato sassatavādino – ‘‘sassatavādī’’ti āhaṃsu. Ekaccasassatikā, antānantikā, amarāvikkhepikā, adhiccasamuppannikā, saññīvādā, asaññīvādā, nevasaññīnāsaññīvādā, ucchedavādā, diṭṭhadhammanibbānavādā – ‘‘diṭṭhadhammanibbānavādī’’ti āhaṃsu. Rājā paṭhamameva samayassa uggahitattā nayime bhikkhū aññatitthiyā imeti ñatvā tesaṃ setakāni vatthāni datvā uppabbājesi. Te sabbepi saṭṭhisahassā ahesuṃ.

พระราชาแม้ทรงพยายามว่า ‘เราจะให้ทำ (อุโบสถ) ด้วยอาณัติ’ ก็ไม่สามารถให้ทำได้ มิหนำซ้ำ เมื่อภิกษุจำนวนมากถูกอำมาตย์พาลผู้ถือเอาผิดปลงชีวิตเสียแล้ว ก็ทรงเดือดร้อนพระทัย พระองค์ทรงประสงค์จะระงับความเดือดร้อนพระทัยนั้นและอัพพุดที่เกิดขึ้นในพระศาสนานั้น จึงตรัสถามสงฆ์ว่า ‘ใครหนอสามารถในเรื่องนี้’ ครั้นทรงสดับว่า ‘พระโมคคลีบุตรติสสเถระ พระเจ้าข้า’ จึงรับสั่งให้เรียกพระเถระมาจากภูเขาอโหคงคาตามคำของสงฆ์ ทรงเห็นอิทธิปาฏิหาริย์แล้ว ก็หมดความสงสัยในอานุภาพของพระเถระ ทูลถามความรังเกียจของพระองค์แล้ว ก็ทรงระงับความเดือดร้อนพระทัยได้ แม้พระเถระก็ให้พระราชานั้นทรงเรียนลัทธิตลอด ๗ วัน ขณะประทับอยู่ในพระราชอุทยานนั่นเอง พระราชาผู้ทรงเรียนลัทธิจบแล้ว ในวันที่ ๗ จึงรับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในอโศการาม รับสั่งให้ล้อมวงด้วยม่านผ้า ประทับนั่งภายในวงม่าน รับสั่งให้ภิกษุผู้มีลัทธิเดียวกันๆ รวมกันเป็นกลุ่มๆ แล้วรับสั่งให้เรียกหมู่ภิกษุแต่ละกลุ่มเข้ามาตรัสถามว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงมีวาทะอย่างไร’ ลำดับนั้น พวกสัสสตวาทีทูลว่า ‘ทรงเป็นสัสสตวาที’ พวกเอกัจจสัสสติกะ อันตานันติกะ อมราวิกเขปิกะ อธิจจสมุปปันนิกะ สัญญีวาทะ อสัญญีวาทะ เนวสัญญีนาสัญญีวาทะ อุจเฉทวาทะ และทิฏฐธรรมนิพพานวาทะ ทูลว่า ‘ทรงเป็นทิฏฐธรรมนิพพานวาที’ พระราชาเพราะทรงเรียนลัทธิไว้ก่อนแล้ว จึงทรงทราบว่า ‘เหล่านี้ไม่ใช่ภิกษุ เป็นพวกเดียรถีย์อื่น’ แล้วพระราชทานผ้าขาวแก่พวกเขา ให้สึกเสีย พวกเขาทั้งหมดมีจำนวน ๖๐,๐๐๐ รูป

Athaññe bhikkhū pakkosāpetvā pucchi – ‘‘kiṃvādī, bhante, sammāsambuddho’’ti? ‘‘Vibhajjavādī, mahārājā’’ti. Evaṃ vutte rājā theraṃ pucchi – ‘‘vibhajjavādī, bhante, sammāsambuddho’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. Tato rājā ‘suddhaṃ dāni, bhante, sāsanaṃ, karotu bhikkhusaṅgho uposatha’nti ārakkhaṃ datvā nagaraṃ pāvisi. Samaggo saṅgho sannipatitvā uposathaṃ akāsi. Tasmiṃ sannipāte saṭṭhibhikkhusatasahassāni ahesuṃ. Tasmiṃ samāgame moggaliputtatissatthero yāni ca tadā uppannāni vatthūni, yāni ca āyatiṃ uppajjissanti, sabbesampi tesaṃ paṭibāhanatthaṃ satthārā dinnanayavaseneva tathāgatena ṭhapitamātikaṃ vibhajanto sakavāde pañca suttasatāni paravāde pañcāti suttasahassaṃ āharitvā imaṃ parappavādamathanaṃ āyatilakkhaṇaṃ kathāvatthuppakaraṇaṃ abhāsi.

ลำดับนั้น (พระเจ้าอโศก) รับสั่งให้เรียกภิกษุเหล่าอื่นมาแล้ว ตรัสถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสัมมาสัมพุทธเจ้ามีวาทะว่าอย่างไร" (ภิกษุเหล่านั้นทูลว่า) "มหาบพิตร (พระสัมมาสัมพุทธเจ้า) เป็นวิภัชชวาที" เมื่อภิกษุเหล่านั้นทูลอย่างนี้แล้ว พระราชาจึงตรัสถามพระเถระว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นวิภัชชวาทีหรือ" (พระเถระทูลว่า) "ขอถวายพระพร มหาบพิตร" ลำดับนั้น พระราชาตรัสว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้ พระศาสนาบริสุทธิ์แล้ว ขอพระภิกษุสงฆ์จงทำอุโบสถเถิด" แล้วพระราชทานอารักขา เสด็จเข้าสู่พระนคร พระสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันประชุมทำอุโบสถ ในการประชุมนั้น มีภิกษุ ๖๐ แสนรูป ในการประชุมนั้น พระโมคคลีบุตรติสสเถระ เพื่อจะทรงกำจัดเรื่องราวทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วในครั้งนั้น และที่จะเกิดขึ้นในอนาคตทั้งหมด ทรงจำแนกมาติกาที่พระตถาคตทรงตั้งไว้แล้วตามนัยที่พระศาสดาทรงประทานไว้นั่นเทียว ทรงยกสูตร ๕๐๐ ในสกวาท และ ๕๐๐ ในปรวาท รวมเป็น ๑,๐๐๐ สูตร แล้วได้ตรัสกถาวัตถุประกะระณะนี้ ซึ่งย่ำยีปรัปปวาท มีลักษณะเป็นไปเพื่ออนาคต

Tato saṭṭhisatasahassasaṅkhyesu bhikkhū uccinitvā tipiṭakapariyattidharānaṃ pabhinnapaṭisambhidānaṃ bhikkhūnaṃ sahassamekaṃ gahetvā yathā mahākassapatthero ca yasatthero ca dhammañca vinayañca saṅgāyiṃsu; evameva saṅgāyanto sāsanamalaṃ visodhetvā tatiyasaṅgītiṃ akāsi. Tattha abhidhammaṃ saṅgāyanto imaṃ yathābhāsitaṃ pakaraṇaṃ saṅgahaṃ āropesi. Tena vuttaṃ –

ลำดับนั้น ท่าน (พระโมคคลีบุตรติสสเถระ) ได้คัดเลือกภิกษุจากจำนวน ๖๐ แสนรูป เอาภิกษุผู้ทรงพระไตรปิฎก แตกฉานในปฏิสัมภิทา ๑,๐๐๐ รูป แล้วทำการสังคายนาพระธรรมและพระวินัย ชำระมลทินแห่งพระศาสนา กระทำตติยสังคายนา เหมือนอย่างที่พระมหากัสสปเถระและพระยสเถระได้กระทำแล้ว ฉันใดก็ฉันนั้น ในการสังคายนานั้น เมื่อทำการสังคายนาพระอภิธรรม ท่านได้ยกปกรณ์นี้ตามที่ได้กล่าวไว้แล้วขึ้นสู่การสังคายนาด้วย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า -

‘‘Yaṃ puggalakathādīnaṃ, kathānaṃ vatthubhāvato;

Kathāvatthuppakaraṇaṃ, saṅkhepena adesayī.

พระโมคคลีบุตรติสสเถระได้แสดงกถาวัตถุประกะระณะโดยย่อ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งกถาทั้งหลาย มีปุคคลกถาเป็นต้น

‘‘Mātikāṭhapaneneva, ṭhapitassa surālaye;

Tassa moggaliputtena, vibhattassa mahītale.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งไว้ในเทวโลกด้วยการทรงตั้งมาติกาเท่านั้น ส่วนพระโมคคลีบุตรเถระได้จำแนกไว้บนพื้นปฐพี

‘‘Idāni yasmā sampatto, atthasaṃvaṇṇanākkamo;

Tasmā naṃ vaṇṇayissāmi, taṃ suṇātha samāhitā’’ti.

บัดนี้ เพราะลำดับแห่งการพรรณนาเนื้อความมาถึงแล้ว ฉะนั้น ข้าพเจ้าจักพรรณนาเนื้อความนั้น ขอท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังเนื้อความนั้นเถิด

Nidānakathā niṭṭhitā.

นิทานกถา จบ.

Mahāvaggo

มหาวรรค

1. Puggalakathā

1. ปุคคลกถา

1. Suddhasaccikaṭṭho

1. สุทธสัจจิกัฏฐะ

1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā

1. อนุโลมปัจจนีกวรรณนา

1. Tattha puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenāti ayaṃ pucchā. Āmantāti ayaṃ paṭijānanā. Kassa panāyaṃ pucchā, kassa paṭijānanāti? Asukassāti na vattabbā. Bhagavatā hi imasmiṃ pakaraṇe nānappakārānaṃ laddhīnaṃ visodhanatthaṃ tantivasena mātikā ṭhapitā. Sā therena satthārā dinnanaye ṭhatvā tantivasena vibhattā. Na hi thero yattakā ettha vādamaggā dassitā, tattakehi vādīhi saddhiṃ vādena viggāhikakathaṃ kathesi. Evaṃ santepi pana tāsaṃ tāsaṃ kathānaṃ atthassa sukhāvadhāraṇatthaṃ sakavādīpucchā, paravādīpucchā, sakavādīpaṭiññā, paravādīpaṭiññāti evaṃ vibhāgaṃ dassetvāva atthavaṇṇanaṃ karissāma.

1. ในคำเหล่านั้น คำว่า "บุคคลย่อมมีอยู่โดยอรรถสัจจะและปรมัตถะหรือ" นี้เป็นคำถาม คำว่า "ใช่" นี้เป็นการยอมรับ ก็คำถามนี้เป็นของใคร การยอมรับเป็นของใคร ไม่พึงกล่าวว่า "เป็นของผู้นั้นผู้นี้" จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งมาติกาไว้โดยนัยแห่งตำราในปกรณ์นี้ เพื่อชำระลัทธิต่างๆ ให้หมดจด มาติกานั้น พระเถระยืนอยู่ในนัยที่พระศาสดาทรงประทานแล้ว ได้จำแนกไว้โดยนัยแห่งตำรา ก็พระเถระมิได้กระทำวิคคาหิกกถาด้วยวาทะกับวาทีทั้งหลายมากเท่าทางแห่งวาทะที่แสดงไว้ในที่นี้ แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น เพื่อให้เข้าใจความหมายของกถาเหล่านั้นได้โดยง่าย เราจักแสดงการจำแนกอย่างนี้ว่า คำถามของสกวาที คำถามของปรวาที การยอมรับของสกวาที การยอมรับของปรวาที แล้วจึงจักพรรณนาเนื้อความ

Puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenāti hi ayaṃ sakavādīpucchā. Tāya ‘‘ye atthi puggaloti evaṃladdhikā puggalavādino, te evaṃ pucchitabbā’’ti dīpeti. Ke pana puggalavādinoti? Sāsane vajjiputtakā ceva samitiyā ca bahiddhā ca bahū aññatitthiyā. Tattha puggaloti attā, satto jīvo. Upalabbhatīti paññāya upagantvā labbhati, ñāyatīti attho. Saccikaṭṭhaparamatthenāti ettha saccikaṭṭhoti māyāmarīciādayo viya abhūtākārena aggahetabbo bhūtaṭṭho. Paramatthoti anussavādivasena aggahetabbo uttamattho. Ubhayenāpi yo parato ‘‘puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthena, rūpañca upalabbhatī’’tiādinā khandhāyatanadhātuindriyavasena sattapaññāsavidho dhammappabhedo dassito. Yathā so bhūtena sabhāvaṭṭhena upalabbhati, evaṃ tava puggalo upalabbhatīti pucchati. Paravādī āmantāti paṭijānāti. Paṭijānanañhi katthaci ‘‘āma, bhante’’ti āgacchati, katthaci ‘‘āmo’’ti paṭijānanaṃ āgacchati. Idha pana ‘‘āmantā’’ti āgataṃ. Tatrāyaṃ adhippāyo – so hi yaṃ taṃ parato vuttaṃ bhagavatā – ‘‘atthi puggalo attahitāya paṭipanno’’ti suttaṃ āgataṃ, taṃ gahetvā yasmā pana bhagavā saccavādī na visaṃvādanapurekkhāro vācaṃ bhāsati, nāpi anussavādivasena dhammaṃ deseti, sadevakaṃ pana lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti, tasmā yo tena vutto ‘‘atthi puggalo attahitāya paṭipanno’’ti, so saccikaṭṭhaparamattheneva atthīti laddhiṃ gahetvā ‘‘āmantā’’ti paṭijānāti.

คำว่า "บุคคลย่อมมีอยู่โดยอรรถสัจจะและปรมัตถะหรือ" นี้เป็นคำถามของสกวาที ด้วยคำถามนั้น ท่านแสดงว่า "ปุคคลวาทีเหล่าใดมีลัทธิว่า 'บุคคลมีอยู่' ปุคคลวาทีเหล่านั้นพึงถูกถามอย่างนี้" ก็ใครเล่าชื่อว่าปุคคลวาที? (ตอบว่า) ในพระศาสนา ได้แก่ พวกวัชชีปุตตกะและสัมมิติยะ และภายนอกพระศาสนา ได้แก่ อัญเดียรถีย์จำนวนมาก ในคำเหล่านั้น คำว่า "บุคคล" ได้แก่ อัตตา สัตว์ ชีวะ คำว่า "ย่อมมีอยู่" (อุปลัพภติ) หมายความว่า เข้าไปได้ด้วยปัญญา คือ รู้ได้ คำว่า "โดยอรรถสัจจะและปรมัตถะ" ในคำนั้น คำว่า "สัจจิกัฏฐะ" คือ อรรถที่มีอยู่จริง ไม่พึงถือโดยอาการที่ไม่มีอยู่จริงเหมือนมายาและพยับแดดเป็นต้น คำว่า "ปรมัตถะ" คือ อรรถอันสูงสุด ไม่พึงถือโดยนัยแห่งการฟังตามกันมาเป็นต้น ด้วยบททั้งสองนั้น ท่านถามว่า ประเภทแห่งธรรม ๕๗ อย่าง โดยความเป็นขันธ์ อายตนะ ธาตุ อินทรีย์ ที่แสดงไว้ในเบื้องหน้าด้วยคำเป็นต้นว่า "บุคคลย่อมมีอยู่โดยอรรถสัจจะและปรมัตถะ และรูปก็ย่อมมีอยู่" ธรรมนั้นย่อมมีอยู่โดยอรรถคือสภาวะที่มีอยู่จริงฉันใด บุคคลของท่านก็ย่อมมีอยู่ฉันนั้นหรือ ปรวาทียอมรับว่า "ใช่" (อามันตา) จริงอยู่ การยอมรับในบางแห่งมาว่า "อาม ภนฺเต" (ใช่ ขอรับ ท่านผู้เจริญ) ในบางแห่งการยอมรับมาว่า "อาโม" (ใช่) แต่ในที่นี้มาว่า "อามนฺตา" (ใช่) ในคำนั้นมีอธิบายดังนี้ คือ ปรวาทีนั้นถือเอาพระสูตรที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในเบื้องหน้าว่า "บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนมีอยู่" และเพราะว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ตรัสแต่คำจริง ไม่ตรัสวาจาโดยมีความประสงค์จะลวง ทั้งไม่ทรงแสดงธรรมโดยนัยแห่งการฟังตามกันมาเป็นต้น แต่ทรงรู้ยิ่งด้วยพระองค์เอง ทรงทำให้แจ้งแล้วจึงทรงประกาศแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก เพราะฉะนั้น บุคคลที่พระองค์ตรัสไว้ว่า "บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนมีอยู่" นั้น มีอยู่โดยอรรถสัจจะและปรมัตถะทีเดียว ดังนี้ จึงยึดถือลัทธิแล้วยอมรับว่า "ใช่"

Athassa tādisassa lesavacanassa chalavādassa okāsaṃ adadamāno sakavādī yo saccikaṭṭhotiādimāha. Tatrāyaṃ adhippāyo – yvāyaṃ parato ‘‘sappaccayo appaccayo, saṅkhato asaṅkhato, sassato, asassato sanimitto animitto’’ti evaṃ paridīpito rūpādisattapaññāsavidho dhammappabhedo āgato; na sammutisaccavasena, nāpi anussavādivasena gahetabbo. Attano pana bhūtatāya eva saccikaṭṭho, attapaccakkhatāya ca paramattho. Taṃ sandhāyāha – ‘‘yo saccikaṭṭho paramattho, tato so puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā’’ti.

ลำดับนั้น สกวาทีไม่ให้โอกาสแก่วาทะอันเป็นเลศของวาทีผู้ฉลาดในการกล่าวคำหลอกลวงเช่นนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "โย สจฺจิกฏฺโฐ" (สิ่งใดเป็นสัจจิกัฏฐะ) ในคำนั้นมีอธิบายดังนี้ คือ ประเภทแห่งธรรม ๕๗ อย่าง มีรูปเป็นต้น ที่ท่านแสดงไว้ในเบื้องหน้าอย่างนี้ว่า "มีปัจจัย ไม่มีปัจจัย, เป็นสังขตะ เป็นอสังขตะ, เที่ยง ไม่เที่ยง, มีนิมิต ไม่มีนิมิต" ธรรมนั้นไม่พึงถือโดยนัยแห่งสมมติสัจจะ หรือโดยนัยแห่งการฟังตามกันมาเป็นต้น แต่เป็นสัจจิกัฏฐะเพราะความเป็นของจริงแท้ของตน และเป็นปรมัตถะเพราะเป็นสิ่งที่ประจักษ์แก่ตน ท่านหมายถึงธรรมนั้นจึงกล่าวว่า "สิ่งใดเป็นสัจจิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ บุคคลนั้นย่อมมีอยู่โดยอรรถสัจจะและปรมัตถะจากสิ่งนั้นหรือ"

Tatoti karaṇavacanametaṃ, tasmā tena saccikaṭṭhaparamatthena so puggalo upalabbhatīti ayamettha attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ruppanādibhedena vā sappaccayādibhedena vā ākārena yo saccikaṭṭhaparamattho upalabbhati, kiṃ te puggalopi tenākārena upalabbhatīti? Na hevaṃ vattabbeti avajānanā paravādissa. So hi tathārūpaṃ puggalaṃ anicchanto avajānāti. Tatrāyaṃ padacchedo – ‘na hi evaṃ vattabbe’ti, na hi evantipi vaṭṭati. Dvinnampi evaṃ na vattabboti attho.

บทว่า ตโต นี้ เป็นศัพท์แสดงเหตุ ฉะนั้น ความหมายในที่นี้คือ บุคคลนั้นย่อมปรากฏได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถัตถะนั้น อธิบายว่า สัจฉิกัฏฐปรมัตถัตถะใดที่ปรากฏได้โดยอาการคือความสลายไปเป็นต้น หรือโดยอาการคือความมีปัจจัยเป็นต้น บุคคลของท่านก็ปรากฏได้โดยอาการนั้นด้วยหรือ? คำว่า น เหวํ วตฺตพฺเพ (ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น) เป็นการแสดงความดูหมิ่นของปรวาที เพราะว่าปรวาทีนั้นไม่ปรารถนาบุคคลเช่นนั้น จึงดูหมิ่น ในบทนั้น มีการตัดบทดังนี้ว่า ‘น หิ เอวํ วตฺตพฺเพ’ติ, ตัดบทเป็น น หิ เอวนฺติ ก็ได้ ความหมายคือ ไม่พึงกล่าวอย่างนั้นทั้งสองอย่าง

Ājānāhi niggahanti sakavādivacanaṃ. Yasmā te purimāya vattabbapaṭiññāya pacchimā navattabbapaṭiññā, pacchimāya ca purimā na sandhiyati, tasmāpi niggahaṃ patto. Taṃ niggahaṃ dosaṃ aparādhaṃ sampaṭicchāhīti attho. Evaṃ niggahaṃ ājānāpetvā idāni taṃ ṭhapanāya ceva anulomapaṭilomato pāpanāropanānañca vasena pākaṭaṃ karonto hañci puggalotiādimāha. Tattha hañci puggalo upalabbhatīti yadi puggalo upalabbhati, sace puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenāti attho. Ayaṃ tāva paravādīpakkhassa ṭhapanato niggahapāpanāropanānaṃ lakkhaṇabhūtā anulomaṭhapanā nāma. Tena vata retiādi anulomapakkhe niggahassa pāpitattā anulomapāpanā nāma. Tattha tenāti kāraṇavacanaṃ. Vatāti okappanavacanaṃ. Reti āmantanavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – tena, re vattabbe vata, re hambho, bhadramukha, tena kāraṇena vattabboyevāti. Yaṃ tattha vadesītiādi anulomapakkhe niggahassa āropitattā anulomaropanā nāma. Yaṃ tassa pariyosāne micchātipadaṃ tassa purato idaṃ te’ti āharitabbaṃ. Idaṃ te micchāti ayañhettha attho. Parato ca pāḷiyaṃ etaṃ āgatameva.

บทว่า อาชานาหิ นิคฺคหํ (จงรับรู้นิคคหะ) เป็นคำของสกวาที เพราะเหตุที่ปฏิญญาว่าไม่พึงกล่าวในภายหลังของท่าน ไม่สอดคล้องกับปฏิญญาว่าพึงกล่าวในเบื้องต้น และปฏิญญาในเบื้องต้นก็ไม่สอดคล้องกับปฏิญญาในภายหลัง ฉะนั้น ท่านจึงถึงซึ่งนิคคหะ ความหมายคือ ท่านจงยอมรับนิคคหะ โทษ ความผิดนั้น เมื่อทรงให้รับรู้นิคคหะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงกระทำนิคคหะนั้นให้ปรากฏโดยการตั้งรูปคำถาม (ฐปนา) และโดยการโยกเข้าหาและการยกขึ้นเป็นโทษ (ปาปนาและอาโรปนา) ตามลำดับอนุโลมและปฏิโลม จึงตรัสคำเป็นต้นว่า หญฺจิ ปุคฺคโล ในบทเหล่านั้น บทว่า หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ ความว่า หากบุคคลย่อมปรากฏได้ ถ้าบุคคลย่อมปรากฏได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถัตถะ นี้เรียกว่า อนุโลมฐปนา ซึ่งเป็นลักษณะแห่งนิคคหะ ปาปนา และอาโรปนา โดยการตั้งปักขะของปรวาทีขึ้นก่อน บทว่า เตน วต เร เป็นต้น ชื่อว่า อนุโลมปาปนา เพราะเป็นการโยกนิคคหะเข้าหาในฝ่ายอนุโลม ในบทเหล่านั้น บทว่า เตน เป็นศัพท์แสดงเหตุ บทว่า วต เป็นศัพท์แสดงการยอมรับ บทว่า เร เป็นศัพท์สำหรับเรียก อธิบายว่า แน่ะท่านผู้เจริญ ท่านควรจะกล่าวโดยเหตุนั้นทีเดียว บทว่า ยํ ตตฺถ วเทสิ เป็นต้น ชื่อว่า อนุโลมอาโรปนา เพราะเป็นการยกนิคคหะขึ้นเป็นโทษในฝ่ายอนุโลม บทว่า มิจฺฉา ที่สุดแห่งคำนั้น พึงนำบทว่า อิทํ เต มาไว้ข้างหน้า ความหมายในที่นี้คือ คำของท่านนี้ผิด และในบาลีต่อไป คำนี้ก็มาแล้วนั่นเอง

No ce pana vattabbetiādi ‘‘na hevaṃ vattabbe’’ti paṭikkhittapakkhassa ṭhapitattā paṭilomato niggahapāpanāropanānaṃ lakkhaṇabhūtā paṭilomaṭhapanā nāma. No ca vata retiādi paṭilomapakkhe niggahassa pāpitattā paṭilomapāpanā nāma. Puna yaṃ tattha vadesītiādi paṭilomapakkhe niggahassa āropitattā paṭilomaropanā nāma. Idhāpi pariyosāne micchātipadassa purato idaṃ teti āharitabbameva. Paratopi evarūpesu ṭhānesu eseva nayo.

บทว่า โน เจ ปน วตฺตพฺเพ เป็นต้น ชื่อว่า ปฏิโลมฐปนา ซึ่งเป็นลักษณะแห่งนิคคหะ ปาปนา และอาโรปนา โดยเป็นปฏิโลม เพราะเป็นการตั้งปักขะที่ถูกปฏิเสธไว้ว่า "น เหวํ วตฺตพฺเพ" (ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น) บทว่า โน จ วต เร เป็นต้น ชื่อว่า ปฏิโลมปาปนา เพราะเป็นการโยกนิคคหะเข้าหาในฝ่ายปฏิโลม อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ยํ ตตฺถ วเทสิ เป็นต้น ชื่อว่า ปฏิโลมอาโรปนา เพราะเป็นการยกนิคคหะขึ้นเป็นโทษในฝ่ายปฏิโลม แม้ในที่นี้ ก็พึงนำบทว่า อิทํ เต มาไว้ข้างหน้าบทว่า มิจฺฉา ในตอนท้ายนั่นเอง แม้ในที่อื่น ๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ ก็มีนัยนี้เช่นกัน

Tatrāyaṃ ādito paṭṭhāya saṅkhepattho – yadi puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthena, tena vata bho so upalabbhatīti vattabbo. Yaṃ pana tattha vadesi ‘‘vattabbo kho purimapañhe ‘saccikaṭṭhaparamatthena upalabbhatī’ti, no ca vattabbo dutiyapañhe ‘tato so puggalo upalabbhatī’’’ti, idaṃ te micchāti evaṃ tāva anulomato ṭhapanāpāpanāropanā honti. Atha na vattabbo dutiyapañhe ‘‘tato so upalabbhatī’’ti, purimapañhepi na vattabbova. Yaṃ panettha vadesi ‘‘vattabbo kho purimapañhe ‘saccikaṭṭhaparamatthena upalabbhatī’ti, no ca vattabbo dutiyapañhe ‘tato so puggalo upalabbhatī’’’ti, idaṃ te micchāti evaṃ paṭilomato ṭhapanāpāpanāropanā honti. Evametaṃ niggahassa ca anulomapaṭilomato catunnaṃ pāpanāropanānañca vuttattā upalabbhatītiādikaṃ anulomapañcakaṃ nāma. Ettha ca kiñcāpi anulomato pāpanāropanāhi eko, paṭilomato pāpanāropanāhi ekoti dve niggahā katā. ‘Ājānāhi niggaha’nti etasseva panettha puggalo upalabbhatīti paṭhamaṃ vādaṃ nissāya paṭhamassa niggahassa dvīhākārehi āropitattā ekovāyaṃ niggahoti paṭhamo niggaho.

ในเรื่องนั้น มีความย่อตั้งแต่ต้นดังนี้ – หากบุคคลย่อมปรากฏได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถัตถะ ก็พึงกล่าวว่า "แน่ะท่านผู้เจริญ บุคคลนั้นย่อมปรากฏได้โดยเหตุนั้น" ส่วนที่ท่านกล่าวในที่นั้นว่า "ในปัญหาข้อแรก พึงกล่าวว่า 'ย่อมปรากฏได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถัตถะ' แต่ในปัญหาข้อที่สอง ไม่พึงกล่าวว่า 'บุคคลนั้นย่อมปรากฏได้โดยเหตุนั้น'" คำของท่านนี้ผิด ดังนี้ เป็นฐปนา ปาปนา และอาโรปนาโดยอนุโลม อนึ่ง ถ้าในปัญหาข้อที่สอง ไม่พึงกล่าวว่า "บุคคลนั้นย่อมปรากฏได้โดยเหตุนั้น" แม้ในปัญหาข้อแรกก็ไม่พึงกล่าวเช่นกัน ส่วนที่ท่านกล่าวในที่นี้ว่า "ในปัญหาข้อแรก พึงกล่าวว่า 'ย่อมปรากฏได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถัตถะ' แต่ในปัญหาข้อที่สอง ไม่พึงกล่าวว่า 'บุคคลนั้นย่อมปรากฏได้โดยเหตุนั้น'" คำของท่านนี้ผิด ดังนี้ เป็นฐปนา ปาปนา และอาโรปนาโดยปฏิโลม ด้วยเหตุที่นิคคหะ และปาปนากับอาโรปนา ๔ อย่าง โดยอนุโลมและปฏิโลม ได้ถูกกล่าวไว้อย่างนี้แล้ว หมวดคำถามที่ขึ้นต้นว่า อุปลพฺภติ จึงชื่อว่า อนุโลมปัญจกะ และในที่นี้ แม้ว่านิคคหะ ๒ อย่าง คือ นิคคหะหนึ่งโดยปาปนาและอาโรปนาฝ่ายอนุโลม และนิคคหะหนึ่งโดยปาปนาและอาโรปนาฝ่ายปฏิโลม จะได้ถูกกระทำแล้ว แต่เพราะคำว่า ‘อาชานาหิ นิคฺคหํ’ นี้เอง ได้ถูกยกขึ้นเป็นโทษโดยอาการ ๒ อย่างแก่นิคคหะที่หนึ่ง โดยอาศัยวาทะแรกที่ว่า ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ’ ฉะนั้น นิคคหะนี้จึงเป็นนิคคหะเดียว คือนิคคหะที่หนึ่ง

2. Idāni paccanīkanayo hoti. Tattha pucchā paravādissa. So hi ‘‘atthi puggalo attahitāya paṭipanno’’ti gahitattā ‘‘nupalabbhatī’’ti asampaṭicchanto evaṃ pucchati. Sakavādī yathā rūpādidhammā upalabbhanti, evaṃ anupalabbhanīyato āmantāti paṭijānāti. Puna itaro attanā adhippetaṃ saccikaṭṭhaṃyeva sandhāya yo saccikaṭṭhotiādimāha. Sammutisaccaparamatthasaccāni vā ekato katvāpi evamāha. Sakavādī ‘puggalo’ti upādāpaññattisabbhāvatopi dvinnaṃ saccānaṃ ekato katvā pucchitattāpi na hevanti paṭikkhipati.

2. บัดนี้ เป็นปัจจนีกนัย (นัยปฏิเสธ) ในนัยนั้น คำถามเป็นของปรวาที เพราะว่าปรวาทีนั้นยึดถือว่า "บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนมีอยู่" จึงไม่ยอมรับว่า "บุคคลย่อมไม่ปรากฏ" แล้วถามอย่างนี้ สกวาทีปฏิญญาว่า "ใช่" เพราะบุคคลเป็นสิ่งที่ไม่พึงปรากฏได้เหมือนธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้นปรากฏได้ อีกฝ่ายหนึ่ง (ปรวาที) ก็กล่าวคำเป็นต้นว่า โย สจฺฉิกฏฺโฐ โดยหมายถึงสัจฉิกัฏฐะที่ตนประสงค์นั่นเอง หรือกล่าวอย่างนี้โดยรวมสมมติสัจจะและปรมัตถสัจจะเข้าด้วยกัน สกวาทีปฏิเสธว่า "ไม่ใช่อย่างนั้น" เพราะปรวาทีถามโดยรวมสัจจะทั้งสองเข้าด้วยกัน และเพราะ "บุคคล" เป็นเพียงอุปาทาบัญญัติเท่านั้น

Idāni kiñcāpi tena paṭhamaṃ paramatthasaccavasena nupalabbhanīyatā sampaṭicchitā, pacchā sammutisaccavasena vomissakavasena vā paṭikkhittā. Paravādī pana ‘nupalabbhatī’ti vacanasāmaññamattaṃ chalavādaṃ nissāya yaṃ tayā paṭhamaṃ paṭiññātaṃ, taṃ pacchā paṭikkhittanti bhaṇḍanassa paṭibhaṇḍanaṃ viya attano katassa niggahakammassa paṭikammaṃ karonto ājānāhi paṭikammanti āha. Idāni yathāssa anulomapañcake sakavādinā vādaṭṭhapanaṃ katvā anulomapaṭilomato pāpanāropanāhi niggaho pākaṭo kato, evaṃ paṭikammaṃ pākaṭaṃ karonto hañci puggalotiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttanayeneva atthato veditabbaṃ. Yasmā panettha ṭhapanā nāma paravādīpakkhassa ṭhapanato ‘‘ayaṃ tava doso’’ti dassetuṃ ṭhapanamattameva hoti, na niggahassa vā paṭikammassa vā pākaṭabhāvakaraṇaṃ, pāpanāropanāhi panassa pākaṭakaraṇaṃ hoti. Tasmā idaṃ anulomapaṭilomato pāpanāropanānaṃ vasena catūhākārehi. Paṭikammassa katattā paṭikammacatukkaṃ nāmāti ekaṃ catukkaṃ veditabbaṃ.

บัดนี้ แม้ว่าในตอนแรกท่านผู้นั้นจะยอมรับความที่หาไม่ได้โดยปรมัตถสัจจะแล้ว แต่ภายหลังก็ปฏิเสธโดยสมมติสัจจะหรือโดยโวหารสัจจะ. ส่วนปรวาทีอาศัยเพียงความสามัญแห่งถ้อยคำว่า ‘หาไม่ได้’ อันเป็นฉลวาท (วาทะลวง) กล่าวว่า สิ่งใดที่ท่านปฏิญญาไว้ในตอนแรก สิ่งนั้นท่านปฏิเสธในภายหลัง เหมือนเป็นการโต้ตอบการทะเลาะวิวาท กระทำการแก้คืนกรรมคือการข่มที่ตนทำไว้ จึงกล่าวว่า ‘จงรับรู้การแก้คืนเถิด’. บัดนี้ เหมือนอย่างที่ในอนุโลมปัญจกะ สกวาทีทำการตั้งวาทะแล้วทำการข่มให้ปรากฏด้วยการให้ถึงและการยกขึ้นตั้งโดยอนุโลมและปฏิโลม ฉันใด, เมื่อจะทำการแก้คืนให้ปรากฏ ก็กล่าวคำเป็นต้นว่า ‘หัญจิ ปุคคโล’ ฉันนั้น. เนื้อความนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ. เพราะว่าในที่นี้ การตั้งชื่อว่า ฐปนา เป็นเพียงการตั้งขึ้นเพื่อแสดงว่า ‘นี่เป็นโทษของท่าน’ เพราะเป็นการตั้งฝ่ายของปรวาที ไม่ใช่การทำให้การข่มหรือการแก้คืนปรากฏชัด แต่การทำให้ปรากฏชัดนั้นย่อมมีได้ด้วยการให้ถึงและการยกขึ้นตั้ง. เพราะฉะนั้น ข้อนี้พึงทราบว่าเป็นจตุกกะหนึ่ง ชื่อว่า ปฏิกัมมจตุกกะ เพราะเป็นการกระทำการแก้คืนด้วยอาการ ๔ อย่าง โดยอนุโลมและปฏิโลม ด้วยอำนาจแห่งการให้ถึงและการยกขึ้นตั้ง.

3. Evaṃ paṭikammaṃ katvā idāni yvāssa anulomapañcake sakavādinā niggaho kato, tassa tameva chalavādaṃ nissāya dukkaṭabhāvaṃ dassento tvañce pana maññasītiādimāha. Tattha tvaṃ ce pana maññasīti yadi tvaṃ maññasi. Vattabbe khoti idaṃ paccanīke āmantāti paṭiññaṃ sandhāya vuttaṃ. No ca vattabbeti idaṃ pana na hevāti avajānanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tena tava tatthāti tena kāraṇena tvaṃyeva tasmiṃ nupalabbhatīti pakkhe – ‘‘hevaṃ paṭijānantanti āmantā’’ti evaṃ paṭijānanto. Hevaṃ niggahetabbeti puna na hevāti avajānanto evaṃ niggahetabbo. Atha taṃ niggaṇhāmāti athevaṃ niggahārahaṃ taṃ niggaṇhāma. Suniggahito ca hosīti sakena matena niggahitattā suniggahito ca bhavasi.

3. ครั้นทำการแก้คืนอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงความเป็นสิ่งที่ทำได้ไม่ดีของการข่มที่สกวาทีได้กระทำไว้ในอนุโลมปัญจกะ โดยอาศัยฉลวาทนั้นนั่นแหละ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘ตฺวญฺเจ ปน มญฺญสิ’. ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘ตฺวญฺเจ ปน มญฺญสิ’ คือ ถ้าท่านสำคัญ. คำว่า ‘วัตตัพเพ โข’ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงปฏิญญาว่า ‘อามันตา’ ในฝ่ายปฏิปักษ์. ส่วนคำว่า ‘โน จ วัตตัพเพ’ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการดูหมิ่นว่า ‘น เหวํ’. บทว่า ‘เตน ตว ตตฺถ’ คือ เพราะเหตุนั้น ท่านนั่นแหละในฝ่ายที่ว่า ‘หาไม่ได้’ – คือผู้ปฏิญญาอย่างนี้ว่า ‘เหวํ ปฏิชานันตนฺติ อามนฺตา’. บทว่า ‘เหวํ นิคฺคเหตพฺเพ’ คือ ผู้ดูหมิ่นอีกว่า ‘น เหวํ’ พึงถูกข่มอย่างนี้. บทว่า ‘อถ ตํ นิคฺคณฺหาม’ คือ ถ้าเช่นนั้น เราข่มท่านผู้สมควรถูกข่มอย่างนี้. บทว่า ‘สุนิคฺคหิโต จ โหสิ’ คือ และท่านย่อมเป็นผู้ถูกข่มดีแล้ว เพราะถูกข่มด้วยมติของตน.

Evamassa niggahetabbabhāvaṃ dassetvā idāni taṃ niggaṇhanto hañcītiādimāha. Tattha ṭhapanāpāpanāropanā heṭṭhā vuttanayeneva veditabbā. Pariyosāne pana idaṃ te micchāti idaṃ tava vacanaṃ micchā hotīti attho. Idaṃ chalavādena catūhi ākārehi niggahassa katattā niggahacatukkaṃ nāma.

ครั้นแสดงความเป็นผู้ควรถูกข่มของปรวาทีอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะข่มปรวาทีนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘หัญจิ’. ในบทเหล่านั้น ฐปนา ปาปนา และโรปนา พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. แต่ในตอนท้าย บทว่า ‘อิทํ เต มิจฺฉา’ มีความหมายว่า คำของท่านนี้เป็นคำผิด. นี้ชื่อว่า นิคคหจตุกกะ เพราะเป็นการกระทำการข่มด้วยอาการ ๔ อย่าง โดยฉลวาท.

4. Evaṃ niggahaṃ katvāpi idāni ‘‘yadi ayaṃ mayā tava matena kato niggaho dunniggaho, yo mama tayā heṭṭhā anulomapañcake kato niggaho, sopi dunniggaho’’ti dassento ese ce dunniggahitetiādimāha. Tattha ese ce dunniggahiteti eso ce tava vādo mayā dunniggahito. Atha vā eso ce tava mayā kato niggaho dunniggaho. Hevamevaṃ tattha dakkhāti tatthāpi tayā mama heṭṭhā kate niggahe evamevaṃ passa. Idāni yvāssa heṭṭhā sakavādinā niggaho kato, taṃ ‘‘vattabbe kho’’tiādivacanena dassetvā puna taṃ niggahaṃ aniggahabhāvaṃ upanento no ca mayaṃ tayātiādimāha. Tattha no ca mayaṃ tayā tattha hetāya paṭiññāyātiādīsu ayamattho – yasmā so tayā mama kato niggaho dunniggaho, tasmā mayaṃ tayā tattha anulomapañcake āmantāti etāya paṭiññāya evaṃ paṭijānantā puna na hevāti paṭikkhepe katepi ‘‘ājānāhi niggaha’’nti evaṃ na niggahetabboyeva. Evaṃ aniggahetabbampi maṃ niggaṇhāsi, īdisena pana niggahena dunniggahitā mayaṃ homa.

4. แม้ทำการข่มอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงว่า ‘หากการข่มที่เราทำด้วยมติของท่านนี้ เป็นการข่มไม่ดี การข่มเราที่ท่านทำไว้ในอนุโลมปัญจกะในเบื้องต่ำนั้น ก็เป็นการข่มไม่ดีเช่นกัน’ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘เอเส เจ ทุนฺนิคฺคหิเต’. ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘เอเส เจ ทุนฺนิคฺคหิเต’ คือ หากวาทะของท่านนี้ เราข่มไม่ดี. หรืออีกอย่างหนึ่ง หากการข่มท่านที่เราทำนี้ เป็นการข่มไม่ดี. บทว่า ‘เหวเมวํ ตตฺถ ทกฺขา’ คือ ท่านจงเห็นอย่างนั้นเหมือนกัน แม้ในการข่มเราที่ท่านทำไว้ในเบื้องต่ำ. บัดนี้ ท่านแสดงการข่มที่สกวาทีทำไว้ในเบื้องต่ำด้วยคำเป็นต้นว่า ‘วัตตัพเพ โข’ แล้ว นำการข่มนั้นเข้าสู่ความเป็นสิ่งที่ไม่ใช่การข่มอีก จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘โน จ มยํ ตยา’. ในบทเหล่านั้น บทเป็นต้นว่า ‘โน จ มยํ ตยา ตตฺถ เหตาย ปฏิญฺญาย’ มีเนื้อความดังนี้ – เพราะเหตุที่การข่มเราที่ท่านทำนั้นเป็นการข่มไม่ดี เพราะฉะนั้น เราทั้งหลายผู้ปฏิญญาอย่างนี้ด้วยปฏิญญาว่า ‘อามันตา’ ในอนุโลมปัญจกะนั้น เมื่อทำการปฏิเสธอีกว่า ‘น เหวํ’ ก็ไม่ควรถูกท่านข่มอย่างนี้ว่า ‘จงรับรู้การข่มเถิด’. ท่านข่มเราผู้ไม่ควรถูกข่มอย่างนี้ แต่ด้วยการข่มเช่นนี้ เราทั้งหลายย่อมเป็นผู้ถูกข่มไม่ดี.

Idāni yaṃ niggahaṃ sandhāya ‘‘dunniggahitā ca homā’’ti avoca, taṃ dassetuṃ hañci puggalo…pe… idaṃ te micchātiāha. Evamidaṃ anulomapaṭilomato catūhi pāpanāropanāhi niggahassa upanītattā upanayanacatukkaṃ nāma hoti.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงการข่มที่ท่านหมายถึงแล้วกล่าวว่า ‘และเราทั้งหลายเป็นผู้ถูกข่มไม่ดี’ จึงกล่าวว่า ‘หัญจิ ปุคคโล...ฯลฯ...อิทํ เต มิจฉา’. ด้วยเหตุนี้ นี้จึงชื่อว่า อุปนยนจตุกกะ เพราะเป็นการนำการข่มเข้ามาด้วยการให้ถึงและการยกขึ้นตั้ง ๔ อย่าง โดยอนุโลมและปฏิโลม.

5. Idāni ‘‘na hevaṃ niggahetabbe’’tiādikaṃ niggamanacatukkaṃ nāma hoti. Tattha na hevaṃ niggahetabbeti yathāhaṃ tayā niggahito, na hi evaṃ niggahetabbo. Etassa hi niggahassa dunniggahabhāvo mayā sādhito. Tena hīti tena kāraṇena, yasmā esa niggaho dunniggaho, tasmā yaṃ maṃ niggaṇhāsi hañci puggalo…pe… idaṃ te micchāti, idaṃ niggaṇhanaṃ tava micchāti attho. Tena hi ye kate niggaheti yena kāraṇena idaṃ micchā, tena kāraṇena yo tayā niggaho kato, so dukkaṭo. Yaṃ mayā paṭikammaṃ kataṃ, tadeva sukataṃ. Yāpi cesā paṭikammacatukkādivasena kathāmaggasampaṭipādanā katā, sāpi sukatā. Evametaṃ puggalo upalabbhatītiādikassa anulomapañcakassa nupalabbhatītiādikānaṃ paṭikammaniggahopanayananiggamanacatukkānaṃ vasena anulomapaccanīkapañcakaṃ nāma niddiṭṭhanti veditabbaṃ. Ettāvatā sakavādino pubbapakkhe sati paravādino vacanasāmaññamattena chalavādena jayo hoti.

5. บัดนี้ คำเป็นต้นว่า ‘น เหวํ นิคฺคเหตพฺเพ’ ชื่อว่า นิคคมนจตุกกะ. ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘น เหวํ นิคฺคเหตพฺเพ’ คือ ไม่ควรถูกข่มอย่างที่เราถูกท่านข่มเลย. เพราะความเป็นผู้ถูกข่มไม่ดีของการข่มนี้ เราได้ทำให้สำเร็จแล้ว. บทว่า ‘เตน หิ’ คือ เพราะเหตุนั้น, เพราะเหตุที่การข่มนี้เป็นการข่มไม่ดี, เพราะฉะนั้น การที่ท่านข่มเราว่า ‘หัญจิ ปุคคโล...ฯลฯ...อิทํ เต มิจฉา’ การข่มของท่านนี้จึงผิด. บทว่า ‘เตน หิ เย กเต นิคฺคเห’ คือ เพราะเหตุที่ข้อนี้ผิด, เพราะเหตุนั้น การข่มที่ท่านทำแล้ว จึงเป็นสิ่งที่ทำไม่ดี. การแก้คืนที่เราทำแล้วนั่นแหละ เป็นสิ่งที่ทำดีแล้ว. แม้การแสดงแนวทางแห่งถ้อยคำนี้ที่ทำไว้โดยนัยแห่งปฏิกัมมจตุกกะเป็นต้น ก็เป็นสิ่งที่ทำดีแล้ว. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า อนุโลมปัญจกะมีคำเป็นต้นว่า ‘ปุคคโล อุปลัพภติ’ และจตุกกะทั้งหลายมีคำเป็นต้นว่า ‘นุปลัพภติ’ คือ ปฏิกัมมจตุกกะ นิคคหจตุกกะ อุปนยนจตุกกะ และนิคคมนจตุกกะ ท่านเรียกว่า อนุโลมปัจจนีกปัญจกะ. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เมื่อสกวาทีมีปุพพปักษ์อยู่ ชัยชนะย่อมมีแก่ปรวาทีด้วยฉลวาทเพียงอาศัยความสามัญแห่งถ้อยคำ.

2. Paccanīkānulomavaṇṇanā

2. วรรณนาปัจจนีกานุโลม

6. Idāni yathā paravādino pubbapakkhe sati sakavādino dhammeneva tathena sujayo hoti, tathā vāduppattiṃ dassetuṃ puggalo nupalabbhatīti paccanīkānulomapañcakaṃ āraddhaṃ. Tattha paccanīke pucchā paravādissa, rūpādibhedaṃ saccikaṭṭhaparamatthaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Suddhasammutisaccaṃ vā paramatthamissakaṃ vā sammutisaccaṃ sandhāya yo saccikaṭṭhoti puna anuyogo paravādissa, sammutivasena nupalabbhatīti navattabbattā missakavasena vā anuyogassa saṃkiṇṇattā na hevanti paṭikkhepo sakavādissa. Paṭiññātaṃ paṭikkhipatīti vacanasāmaññamattena ājānāhi niggahantiādivacanaṃ paravādissa. Evamayaṃ puggalo nupalabbhatīti dutiyavādaṃ nissāya dutiyo niggaho hotīti veditabbo. Evaṃ tena chalena niggaho āropito.

6. บัดนี้ เพื่อจะแสดงกำเนิดแห่งวาทะว่า เมื่อปรวาทีตั้งปุพพปักข์อยู่ สกวาทีจะพึงมีชัยชนะโดยธรรมโดยแท้ได้อย่างไร ฉะนั้น ปัจจนีกานุโลมปัญจกะว่า 'บุคคลหาไม่ได้' จึงถูกตั้งขึ้น ในปัจจนีกปัญจกะนั้น คำถามเป็นของปรวาที, คำปฏิญญาเป็นของสกวาที โดยอ้างถึงสัจจิกัฏฐปรมัตถ์ที่มีความแตกต่างกันแห่งรูปเป็นต้น คำถามย้ำของปรวาทีอีกครั้งว่า 'ที่เป็นสัจจิกัฏฐะคืออะไร' โดยอ้างถึงสุทธสมมติสัจจะ หรือสมมติสัจจะที่ระคนกับปรมัตถ์, คำปฏิเสธของสกวาทีว่า 'ไม่ใช่' เพราะไม่ควรกล่าวว่า 'หาไม่ได้โดยสมมติ' หรือเพราะคำถามย้ำโดยนัยที่ระคนกันนั้นสับสน คำพูดของปรวาทีว่า 'ท่านจงรับรู้การนิคคหะ' เป็นต้น มีขึ้นเพียงเพราะความคล้ายคลึงกันแห่งถ้อยคำว่า 'ปฏิเสธสิ่งที่ปฏิญญาไว้' พึงทราบว่า การนิคคหะครั้งที่สองนี้เกิดขึ้นโดยอาศัยวาทะที่สองว่า 'บุคคลหาไม่ได้' ดังนี้ การนิคคหะถูกยกขึ้นด้วยอุบายฉะนั้นดังนี้

7-10. Idāni dhammena samena attano vāde jayaṃ dassetuṃ anulomanaye pucchā sakavādissa, attano laddhiṃ nissāya paṭiññā paravādissa. Laddhiyā okāsaṃ adatvā paramatthavasena puna anuyogo sakavādissa, paramatthavasena puggalassa abhāvato paṭikkhepo paravādissa. Tato paraṃ dhammena samena attano jayadassanatthaṃ ājānāhi paṭikammantiādi sabbaṃ sakavādīvacanameva hoti. Tattha sabbesaṃ paṭikammaniggahopanayananiggamanacatukkānaṃ heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo. Evamidaṃ puggalo nupalabbhatītiādikassa paccanīkapañcakassa upalabbhatītiādīnaṃ paṭikammaniggahopanayananiggamanacatukkānañca vasena paccanīkānulomapañcakaṃ nāma niddiṭṭhaṃ hoti. Evametāni paṭhamasaccikaṭṭhe dve pañcakāni niddiṭṭhāni. Tattha purimapañcake paravādissa sakavādinā kato niggaho suniggaho. Sakavādissa pana paravādinā chalavādaṃ nissāya paṭikammaṃ katvā attanā sādhito jayo dujjayo. Dutiyapañcake sakavādissa paravādinā kato niggaho dunniggaho. Paravādissa pana sakavādinā dhammavādaṃ nissāya paṭikammaṃ katvā attanā sādhito jayo sujayoti paṭhamasaccikaṭṭho. Tatthetaṃ vuccati –

๗-๑๐. บัดนี้ เพื่อจะแสดงชัยชนะในวาทะของตนโดยธรรมโดยชอบ ในอนุโลมนัย คำถามเป็นของสกวาที, คำปฏิญญาเป็นของปรวาทีโดยอาศัยลัทธิของตน คำถามย้ำของสกวาทีอีกครั้งโดยปรมัตถนัย โดยไม่ให้โอกาสแก่ลัทธิ (ของปรวาที), คำปฏิเสธของปรวาทีเพราะบุคคลไม่มีอยู่โดยปรมัตถนัย ต่อจากนั้น คำพูดทั้งหมดมีอาทิว่า 'ท่านจงรับรู้ปฏิกัมมะ' เพื่อแสดงชัยชนะของตนโดยธรรมโดยชอบ ล้วนเป็นคำพูดของสกวาทีทั้งสิ้น ในข้อนั้น พึงทราบความหมายของจตุกกะทั้งปวง คือ ปฏิกัมมะ นิคคหะ อุปนยนะ และนิคมนะ ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น ด้วยประการฉะนี้ ปัจจนีกานุโลมปัญจกะ อันได้แก่ ปัจจนีกปัญจกะมีอาทิว่า 'บุคคลหาไม่ได้' และจตุกกะคือ ปฏิกัมมะ นิคคหะ อุปนยนะ และนิคมนะ มีอาทิว่า 'บุคคลหาได้' จึงชื่อว่าได้แสดงไว้แล้ว ปัญจกะทั้งสองเหล่านี้ในสัจจิกัฏฐะที่หนึ่งได้แสดงไว้แล้วด้วยประการฉะนี้ ในปัญจกะทั้งสองนั้น ในปัญจกะแรก นิคคหะที่สกวาทีกระทำต่อปรวาทีเป็นนิคคหะที่ดี ส่วนชัยชนะที่ปรวาทีทำให้สำเร็จแก่ตน โดยอาศัยวาทะที่เป็นอุบายกระทำปฏิกัมมะต่อสกวาที เป็นชัยชนะที่ไม่ดี ในปัญจกะที่สอง นิคคหะที่ปรวาทีกระทำต่อสกวาทีเป็นนิคคหะที่ไม่ดี ส่วนชัยชนะที่สกวาทีทำให้สำเร็จแก่ตน โดยอาศัยธรรมวาทะกระทำปฏิกัมมะต่อปรวาที เป็นชัยชนะที่ดี ดังนี้คือสัจจิกัฏฐะที่หนึ่ง ในข้อนั้น มีคำกล่าวไว้ดังนี้ –

‘‘Niggaho paravādissa, suddho paṭhamapañcake;

Asuddho pana tasseva, paṭikammajayo tahiṃ.

นิคคหะต่อปรวาทีในปัญจกะที่หนึ่งเป็นนิคคหะที่บริสุทธิ์; แต่ชัยชนะด้วยปฏิกัมมะของปรวาทีนั้นในปัญจกะนั้นไม่บริสุทธิ์

‘‘Niggaho sakavādissa, asuddho dutiyapañcake;

Visuddho pana tasseva, paṭikammajayo tahiṃ.

นิคคหะต่อสกวาทีในปัญจกะที่สองไม่บริสุทธิ์; แต่ชัยชนะด้วยปฏิกัมมะของสกวาทีนั้นในปัญจกะนั้นบริสุทธิ์อย่างยิ่ง

‘‘Tasmā dvīsupi ṭhānesu, jayova sakavādino;

Dhammena hi jayo nāma, adhammena kuto jayo.

เพราะฉะนั้น ในสถานะทั้งสอง ชัยชนะย่อมเป็นของสกวาทีเท่านั้น; เพราะชัยชนะชื่อว่ามีได้โดยธรรม, ชัยชนะจะมีโดยอธรรมได้อย่างไร

‘‘Saccikaṭṭhe yathā cettha, pañcakadvayamaṇḍite;

Dhammādhammavaseneva, vutto jayaparājayo.

ในสัจจิกัฏฐะนี้ที่ประดับด้วยปัญจกะทั้งสอง ชัยชนะและความพ่ายแพ้ได้ถูกกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งธรรมและอธรรมฉันใด

‘‘Ito paresu sabbesu, saccikaṭṭhesu paṇḍito;

Evameva vibhāveyya, ubho jayaparājaye’’ti.

บัณฑิตพึงจำแนกชัยชนะและความพ่ายแพ้ทั้งสองในสัจจิกัฏฐะทั้งปวงนอกนี้ไป ก็โดยทำนองนี้เหมือนกัน ดังนี้

2. Okāsasaccikaṭṭho

2. โอกาสสัจจิกัฏฐะ

1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā

1. อนุโลมปัจจนีกวัณณนา

11. Evaṃ suddhikasaccikaṭṭhaṃ vitthāretvā idāni tameva aparehi okāsādīhi nayehi vitthāretuṃ puna puggalo upalabbhatītiādi āraddhaṃ. Tattha pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa. Puna sabbatthāti sarīraṃ sandhāya anuyogo sakavādissa, rūpasmiṃ attānaṃ samanupassanādosañca ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti āpajjanadosañca disvā paṭikkhepo paravādissa. Sesamettha anulomapaccanīkapañcake heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Pāṭho pana saṅkhitto. Tattha yasmā sarīraṃ sandhāya ‘‘sabbattha na upalabbhatī’’ti vutte sarīrato bahi upalabbhatīti āpajjati. Tasmā paccanīke paṭikkhepo sakavādissa, paṭhamaṃ anujānitvā pacchā avajānātīti chalavādassa vasena paṭikammaṃ paravādissa. Sesaṃ pākaṭameva.

11. ครั้นขยายสุทธิกสัจจิกัฏฐะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะขยายสัจจิกัฏฐะนั้นนั่นแหละโดยนัยอื่นๆ มีโอกาสเป็นต้น จึงได้ตั้งวาทะขึ้นอีกว่า 'บุคคลหาได้' เป็นต้น ในข้อนั้น คำถามเป็นของสกวาที, คำปฏิญญาเป็นของปรวาที คำถามย้ำของสกวาทีอีกครั้งว่า 'ในที่ทั้งปวงหรือ' โดยหมายถึงสรีระ, คำปฏิเสธของปรวาที เพราะเห็นโทษคือการพิจารณาเห็นอัตตาในรูป และโทษคือการต้องยอมรับว่า 'ชีวะเป็นอื่น สรีระเป็นอื่น' ส่วนที่เหลือในอนุโลมปัจจนีกปัญจกะนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น แต่ว่า บาลีมีเนื้อความย่อ ในข้อนั้น เพราะเมื่อกล่าวว่า 'หาไม่ได้ในที่ทั้งปวง' โดยหมายถึงสรีระ ก็จะกลายเป็นว่า 'หาได้ภายนอกสรีระ' เพราะฉะนั้น ในปัจจนีกะ คำปฏิเสธจึงเป็นของสกวาที, ปฏิกัมมะจึงเป็นของปรวาทีโดยอาศัยวาทะที่เป็นอุบายว่า 'ทีแรกยอมรับ ภายหลังกลับปฏิเสธ' ส่วนที่เหลือก็ปรากฏชัดแล้ว

3. Kālasaccikaṭṭho

3. กาลสัจจิกัฏฐะ

1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā

1. อนุโลมปัจจนีกวัณณนา

12. Dutiyanaye sabbadāti purimapacchimajātikālañca dharamānaparinibbutakālañca sandhāya anuyogo sakavādissa, sveva khattiyo so brāhmaṇotiādīnaṃ āpattidosañca dharamānaparinibbutānaṃ visesābhāvadosañca disvā paṭikkhepo paravādissa. Sesaṃ paṭhamanaye vuttasadisameva.

12. ในนัยที่สอง คำถามย้ำของสกวาทีว่า 'ในกาลทั้งปวงหรือ' โดยหมายถึงกาลแห่งชาติก่อนและชาติหลัง และกาลที่ยังทรงพระชนม์อยู่และปรินิพพานแล้ว, คำปฏิเสธของปรวาที เพราะเห็นโทษคือการต้องยอมรับวาทะมีอาทิว่า 'ผู้นั้นแหละเป็นกษัตริย์ ผู้นั้นเป็นพราหมณ์' และโทษคือความไม่มีข้อแตกต่างระหว่างผู้ที่ยังทรงพระชนม์อยู่และผู้ที่ปรินิพพานแล้ว ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับที่กล่าวไว้ในนัยที่หนึ่ง

4. Avayavasaccikaṭṭho

4. อวยวสัจจิกัฏฐะ

1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā

1. อนุโลมปัจจนีกวัณณนา

13. Tatiyanaye sabbesūti khandhāyatanādīni sandhāya anuyogo sakavādissa, rūpasmiṃ attā, cakkhusmiṃ attātiādidosabhayena paṭikkhepo paravādissa. Sesaṃ tādisamevāti.

13. ในนัยที่สาม คำถามย้ำของสกวาทีว่า 'ในส่วนประกอบทั้งปวงหรือ' โดยหมายถึงขันธ์ อายตนะ เป็นต้น, คำปฏิเสธของปรวาที เพราะกลัวโทษมีอาทิว่า 'อัตตาในรูป, อัตตาในจักษุ' ส่วนที่เหลือก็เช่นเดียวกันนั้นแล

Okāsadisaccikaṭṭhādi

โอกาสาทิสัจจิกัฏฐะ

2. Paccanīkānulomavaṇṇanā

2. ปัจจนีกานุโลมวัณณนา

14. Evametāni tīṇi anulomapaccanīkapañcake anulomamattavaseneva tāva paṭipāṭiyā bhājetvā puna paccanīkānulomapañcake paccanīkamattavaseneva bhājetuṃ puggalo nupalabbhatītiādi āraddhaṃ. Tattha anulomapañcakassa pāḷiyaṃ saṅkhipitvā āgate paccanīke vuttanayeneva paccanīkassa ca pāḷiyaṃ saṅkhipitvā āgate anulome vuttanayeneva attho veditabbo. Ettāvatā suddhikassa ceva imesañca tiṇṇanti catunnaṃ saccikaṭṭhānaṃ ekekasmiṃ saccikaṭṭhe anulomapaccanīkassa paccanīkānulomassa cāti dvinnaṃ dvinnaṃ paccanīkānaṃ vasena ayaṃ aṭṭhamukhā nāma vādayutti niddiṭṭhā hotīti veditabbā. Yā ekekasmiṃ mukhe ekekassa niggahassa vasena aṭṭhakaniggahoti pāḷiyaṃ likhiyati. Tatthetaṃ vuccati –

14. ด้วยประการฉะนี้ ในอนุโลมปัจจนีกปัญจกะ ๓ อย่างเหล่านี้ พึงจำแนกตามลำดับด้วยอำนาจแห่งอนุโลมเท่านั้นก่อน ส่วนในปัจจนีกานุโลมปัญจกะ เพื่อจะจำแนกด้วยอำนาจแห่งปัจจนีกเท่านั้น (วาทะ) มีอาทิว่า บุคคลย่อมไม่ได้ จึงถูกปรารภขึ้น ในวาทะนั้น พึงทราบเนื้อความในปัจจนีกที่มาโดยย่อในบาลีแห่งอนุโลมปัญจกะ ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว และพึงทราบเนื้อความในอนุโลมที่มาโดยย่อในบาลีแห่งปัจจนีก ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พึงทราบว่า ในสัจจิกัฏฐะแต่ละอย่างแห่งสัจจิกัฏฐะ ๔ อย่าง คือ สุทธสัจจิกัฏฐะ ๑ และสัจจิกัฏฐะ ๓ อย่างเหล่านี้ ๑ ด้วยอำนาจแห่งปัจจนีก ๒ อย่าง ๒ อย่าง คือ อนุโลมปัจจนีก และปัจจนีกานุโลม วาทยุตติชื่อว่า อัฏฐมุขา นี้ เป็นอันท่านแสดงไว้แล้ว ซึ่งท่านเขียนไว้ในบาลีว่า อัฏฐกนิคคหะ ด้วยอำนาจแห่งนิคคหะแต่ละอย่างในมุขแต่ละมุข ในเรื่องนั้น มีคำกล่าวไว้ดังนี้ว่า

‘‘Evaṃ catubbidhe pañhe, pañcakadvayabhedato;

Esā aṭṭhamukhā nāma, vādayutti pakāsitā.

ในปัญหา ๔ อย่างอย่างนี้ โดยความแตกต่างแห่งปัญจกะ ๒ วาทยุตติชื่อว่า อัฏฐมุขา นี้ ท่านประกาศไว้แล้ว

‘‘Aṭṭheva niggahā tattha, cattāro tesu dhammikā;

Adhammikā ca cattāro, sabbattha sakavādino;

Jayo parājayo ceva, sabbattha paravādino’’ti.

ในวาทยุตตินั้น มีนิคคหะ ๘ อย่าง ในนิคคหะเหล่านั้น ๔ อย่างเป็นธรรมิกะ และ ๔ อย่างเป็นอธรรมิกะ ในทุกกรณี ฝ่ายสกวาทีเป็นผู้ชนะ และในทุกกรณี ฝ่ายปรวาทีเป็นผู้พ่ายแพ้ ดังนี้

Saccikaṭṭhavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสัจจิกัฏฐะ จบแล้ว

5. Suddhikasaṃsandanavaṇṇanā

5. อรรถกถาว่าด้วยการเทียบเคียงกับสุทธิกะ

17-27. Idāni rūpādīhi saddhiṃ saccikaṭṭhasaṃsandanaṃ hoti. Tattha rūpañcāti yathā rūpaṃ paramatthato upalabbhati, kiṃ te puggalopi tatheva upalabbhatīti sandhāya pucchā sakavādissa, atthi puggaloti vacanamattaṃ gahetvā paṭiññā paravādissa. Yadi te rūpaṃ viya paramatthato puggalo atthi, rūpato vedanādīnaṃ viya puggalassāpi aññattaṃ āpajjatīti anuyogo sakavādissa, samayasuttavirodhaṃ disvā paṭikkhepo paravādissa. Sesaṃ atthato pākaṭameva. Dhammato panettha sattapaññāsabhedassa saccikaṭṭhaparamatthassa vasena sakavādīpakkhamūlake anulomapaccanīke sattapaññāsa anulomapañcakāni dassitāni. Paṭikammacatukkādīni saṅkhittāni. Paravādīpakkhamūlakepi paccanīkānulome sattapaññāsa paṭilomapañcakāni dassitāni. Paṭikammacatukkādīni saṅkhittāni. Tattha ‘‘vuttaṃ bhagavatā’’ti vacanamattena puggalassa atthitaṃ rūpassa ca saccikaṭṭhaparamatthavasena upalabbhanīyataṃ dassetvā ubhinnaṃ aññattaṃ paṭijānāpanatthaṃ vuttaṃ bhagavatāti anuyogo paravādissa, sammutiparamatthānaṃ ekattanānattapañhassa ṭhapanīyattā paṭikkhepo sakavādissa. Sesamidhāpi atthato pākaṭamevāti.

๑๗-๒๗. บัดนี้ เป็นการเทียบเคียงสัจจิกัฏฐะกับรูปเป็นต้น ในเรื่องนั้น คำถามของสกวาทีมีความมุ่งหมายว่า รูปย่อมมีได้โดยปรมัตถ์ฉันใด บุคคลของท่านก็มีได้ฉันนั้นหรือ ส่วนปฏิญญาของปรวาทีมีขึ้นโดยถือเอาเพียงคำกล่าวว่า บุคคลมีอยู่ การซักถามของสกวาทีมีว่า ถ้าบุคคลของท่านมีอยู่โดยปรมัตถ์เหมือนรูปไซร้ ความเป็นอื่นของบุคคลจากรูปก็พึงมี เหมือนความเป็นอื่นของเวทนาเป็นต้นจากรูป ส่วนการปฏิเสธของปรวาทีมีขึ้นเพราะเห็นความขัดแย้งกับสมยสูตร ข้อความที่เหลือปรากฏชัดโดยเนื้อความแล้วเทียว ในที่นี้ โดยธรรมะ ท่านได้แสดงอนุโลมปัญจกะ ๕๗ หมวด ในอนุโลมปัจจนีกะที่มีฝ่ายสกวาทีเป็นมูล ด้วยอำนาจแห่งสัจจิกัฏฐปรมัตถ์ที่มี ๕๗ ประเภท ปฏิกัมมจตุกกะเป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยย่อ แม้ในปัจจนีกานุโลมที่มีฝ่ายปรวาทีเป็นมูล ท่านก็ได้แสดงปฏิโลมปัญจกะ ๕๗ หมวด ปฏิกัมมจตุกกะเป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยย่อ ในเรื่องนั้น การซักถามของปรวาทีว่า 'พระผู้มีพระภาคตรัสไว้' มีขึ้นเพื่อแสดงความมีอยู่ของบุคคลด้วยเพียงคำกล่าวว่า 'พระผู้มีพระภาคตรัสไว้' และแสดงความที่รูปเป็นสิ่งที่พึงมีได้โดยสัจจิกัฏฐปรมัตถ์ แล้วให้ยอมรับความเป็นอื่นของทั้งสอง ส่วนการปฏิเสธของสกวาทีมีขึ้นเพราะปัญหาเรื่องความเป็นอันเดียวกันและความเป็นคนละอย่างของสมมติและปรมัตถ์เป็นปัญหาที่พึงงดไว้ แม้ในที่นี้ ข้อความที่เหลือก็ปรากฏชัดโดยเนื้อความแล้วเทียว ดังนี้

Suddhikasaṃsandanavaṇṇanā.

อรรถกถาว่าด้วยการเทียบเคียงกับสุทธิกะ จบ

6. Opammasaṃsandanavaṇṇanā

6. อรรถกถาว่าด้วยการเทียบเคียงโดยอุปมา

28-36. Idāni rūpādīheva saddhiṃ opammavasena saccikaṭṭhasaṃsandanaṃ hoti. Tattha rūpavedanānaṃ upaladdhisāmaññena aññattapucchā ca puggalarūpānaṃ upaladdhisāmaññapucchā cāti pucchādvayampi sakavādissa, ubhopi paṭiññā paravādissa. Paravādinā anuññātena upaladdhisāmaññena rūpavedanānaṃ viya rūpapuggalānaṃ aññattānuyogo sakavādissa, paṭikkhepo itarassa. Sesamidhāpi atthato pākaṭameva. Dhammato panettha rūpamūlakādīnaṃ cakkānañca vasena sakavādīpakkhe vīsādhikāni nava niggahapañcakasatāni dassitāni. Kathaṃ? Khandhesu tāva rūpamūlake cakke cattāri, tathā vedanādimūlakesūti vīsati. Āyatanesu cakkhāyatanamūlake cakke ekādasa, tathā sesesūti dvattiṃsasataṃ. Dhātūsu cakkhudhātumūlake cakke sattarasa, tathā sesesūti chādhikāni tīṇi satāni. Indriyesu cakkhundriyamūlake cakke ekavīsati, tathā sesesūti dvāsaṭṭhādhikāni cattāri satāni. Evaṃ sabbānipi vīsādhikāni nava niggahapañcakasatāni honti.

๒๘-๓๖. บัดนี้ เป็นการเทียบเคียงสัจจิกัฏฐะกับรูปเป็นต้นนั่นเทียว โดยอุปมา ในเรื่องนั้น คำถาม ๒ อย่าง คือ คำถามถึงความเป็นอื่นของรูปและเวทนาโดยความเสมอกันแห่งการมีได้ และคำถามถึงความเสมอกันแห่งการมีได้ของบุคคลและรูป ทั้งสองเป็นของสกวาที ปฏิญญาทั้งสองก็เป็นของปรวาที การซักถามถึงความเป็นอื่นของรูปและบุคคลเหมือนความเป็นอื่นของรูปและเวทนา โดยความเสมอกันแห่งการมีได้ที่ปรวาทีอนุญาตแล้ว เป็นของสกวาที การปฏิเสธเป็นของอีกฝ่ายหนึ่ง แม้ในที่นี้ ข้อความที่เหลือก็ปรากฏชัดโดยเนื้อความแล้วเทียว ในที่นี้ โดยธรรมะ ท่านได้แสดงนิคคหปัญจกะ ๙๒๐ หมวด ในฝ่ายสกวาที ด้วยอำนาจแห่งจักรทั้งหลายมีรูปมูลกะเป็นต้น อย่างไร? คือ ในขันธ์ทั้งหลาย ในจักรที่มีรูปเป็นมูล มี ๔, ในจักรที่มีเวทนาเป็นต้นเป็นมูลก็เช่นกัน รวมเป็น ๒๐ ในอายตนะทั้งหลาย ในจักรที่มีจักขายตนะเป็นมูล มี ๑๑, ในที่เหลือก็เช่นกัน รวมเป็น ๑๓๒ ในธาตุทั้งหลาย ในจักรที่มีจักขุธาตุเป็นมูล มี ๑๗, ในที่เหลือก็เช่นกัน รวมเป็น ๓๐๖ ในอินทรีย์ทั้งหลาย ในจักรที่มีจักขุนทรีย์เป็นมูล มี ๒๑, ในที่เหลือก็เช่นกัน รวมเป็น ๔๖๒ ด้วยประการฉะนี้ ทั้งหมดรวมเป็นนิคคหปัญจกะ ๙๒๐ หมวด

37-45. Paravādīpakkhepi rūpaṃ upalabbhatīti anulomavaseneva rūpavedanādīnaṃ aññattapaṭiññaṃ kāretvā puna atthi puggaloti suttaṃ nissāya chalavasena puggalassa rūpādīhi upaladdhisāmaññaṃ āropetvā aññattānuyogo kato. Sesamidhāpi atthato uttānameva. Dhammatopi sakavādīpakkhe vuttanayena vīsādhikāni nava paṭikammapañcakasatāni dassitāni.

๓๗-๔๕. แม้ในฝ่ายปรวาที ท่านให้กระทำปฏิญญาถึงความเป็นอื่นของรูปและเวทนาเป็นต้น โดยอำนาจแห่งอนุโลมว่า รูปย่อมมีได้ แล้วจึงอาศัยสูตรว่า บุคคลมีอยู่ ยกความเสมอกันแห่งการมีได้ของบุคคลกับรูปเป็นต้นขึ้นโดยอุบาย แล้วได้กระทำการซักถามถึงความเป็นอื่น แม้ในที่นี้ ข้อความที่เหลือก็มีความหมายตื้นแล้วเทียว แม้โดยธรรมะ ท่านได้แสดงปฏิกัมมปัญจกะ ๙๒๐ หมวด ในฝ่ายสกวาที ตามนัยที่กล่าวแล้ว

Rūpādīhi saddhiṃ opammavasena saccikaṭṭhasaṃsandanaṃ.

การเทียบเคียงสัจจิกัฏฐะกับรูปเป็นต้นโดยอุปมา จบ

7. Catukkanayasaṃsandanavaṇṇanā

7. อรรถกถาว่าด้วยการเทียบเคียงโดยจตุกกนัย

46-52. Idāni yaṃ saccikaṭṭhaparamatthena upalabbhati, tena yasmā rūpādīsu sattapaññāsāya saccikaṭṭhaparamatthesu aññatarena bhavitabbaṃ; rūpādinissitena vā, aññatra vā rūpādīhi, rūpādīnaṃ vā nissayena, tasmā iminā catukkanayena saccikaṭṭhasaṃsandanaṃ āraddhaṃ. Tattha rūpaṃ puggaloti anuyogo sakavādissa, ucchedadiṭṭhibhayena na hevāti paṭikkhepo paravādissa, niggahāropanaṃ sakavādissa. Kiṃ panetaṃ yuttaṃ, nanu rūpaṃ vedanāti vuttampi paṭikkhipitabbamevāti? Āma paṭikkhipitabbaṃ. Taṃ pana rūpato vedanāya aññasabhāvasabbhāvato, na aññattābhāvato. Ayañca rūpādīsu ekadhammatopi puggalassa aññattaṃ na icchati, tasmā yuttaṃ. Ayañca anuyogo rūpaṃ puggalo…pe… aññātāvindriyaṃ puggaloti sakalaṃ paramatthasaccaṃ sandhāya āraddho. Sakalaṃ pana paccattalakkhaṇavasena ekato vattuṃ na sakkāti tantivasena anuyogalakkhaṇamattametaṃ ṭhapitaṃ. Tena viññū atthaṃ vibhāventi. Vādakāmena pana imaṃ lakkhaṇaṃ gahetvā yathā yathā paravādissa okāso na hoti, tathā tathā vattabbaṃ. Iti tantivasena anuyogalakkhaṇassa ṭhapitattāpi yuttameva. Iminā nayena sabbānuyogesu attho veditabbo.

๔๖-๕๒. บัดนี้ สิ่งใดที่บัญญัติขึ้นโดยสัจจิกัฏฐปรมัตถ์ เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นพึงเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาสัจจิกัฏฐปรมัตถ์ ๕๗ ประการ มีรูปเป็นต้น หรือพึงเป็นสิ่งที่อาศัยรูปเป็นต้น หรือพึงเป็นสิ่งอื่นจากรูปเป็นต้น หรือพึงเป็นที่อาศัยของรูปเป็นต้น เพราะฉะนั้น การเทียบเคียงกับสัจจิกัฏฐะด้วยจตุกนัยนี้จึงได้เริ่มต้นขึ้น ในนัยนั้น คำถามว่า "รูปเป็นบุคคลหรือ" เป็นของสกวาที, คำปฏิเสธว่า "ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น" เป็นของปรวาทีเพราะกลัวอุจเฉททิฏฐิ, การข่มขี่เป็นของสกวาที. ก็ข้อนี้สมควรแล้วหรือ? แม้คำกล่าวว่า "รูปเป็นเวทนา" ก็ควรปฏิเสธมิใช่หรือ? ตอบว่า ใช่ ควรปฏิเสธ. แต่การปฏิเสธนั้นเป็นเพราะเวทนามีสภาวะอื่นจากรูปโดยแท้จริง ไม่ใช่เพราะไม่มีความต่างกัน. ส่วนปรวาทีนี้ไม่ปรารถนาความต่างกันของบุคคลแม้จากธรรมอย่างหนึ่งในรูปเป็นต้น เพราะฉะนั้นจึงสมควรแล้ว. และคำถามนี้ที่ว่า "รูปเป็นบุคคล...ฯลฯ...อัญญาตาวินทรีย์เป็นบุคคล" ได้เริ่มต้นขึ้นโดยหมายเอาปรมัตถสัจจะทั้งหมด. แต่การจะกล่าวธรรมทั้งหมดรวมกันโดยลักษณะเฉพาะตนนั้นทำไม่ได้ ฉะนั้นโดยนัยแห่งตำราจึงได้ตั้งไว้เพียงลักษณะแห่งคำถามนี้เท่านั้น. ด้วยเหตุนั้น ผู้รู้จึงแจกแจงเนื้อความ. ส่วนผู้ต้องการจะโต้แย้ง พึงถือเอาลักษณะนี้แล้วกล่าวไปตามลำดับอย่างที่ปรวาทีจะไม่มีโอกาสโต้แย้งได้. เพราะฉะนั้น แม้เพราะการตั้งลักษณะแห่งคำถามไว้โดยนัยแห่งตำรา ก็สมควรแล้ว. พึงทราบเนื้อความในคำถามทั้งปวงโดยนัยนี้.

Ayaṃ pana viseso – rūpasmiṃ puggalotiādīsu yathā ekaṃ mahābhūtaṃ nissāya tayo mahābhūtā, vatthurūpaṃ nissāya viññāṇaṃ rūpasminti vattuṃ vaṭṭati, kiṃ te evaṃ rūpasmiṃ puggalo? Yathā ca sabhāgavinibbhogato vedanādayo sabbadhammā, arūpā vā pana cattāro khandhā, nibbānameva vā ‘‘aññatra rūpā’’ti vattuṃ vaṭṭati, kiṃ te evaṃ puggalo? Yathā ca cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ nissayavasena ‘‘vedanāya rūpaṃ…pe… viññāṇasmiṃ rūpa’’nti vattuṃ vaṭṭati, kiṃ te evaṃ puggaloti? Sabbānuyogesu pana ucchedadiṭṭhibhayena ceva samayavirodhena ca paṭikkhepo paravādissa. Sesamettha atthato pākaṭameva. Dhammato panettha sattapaññāsāya saccikaṭṭhesu ekekasmiṃ cattāri cattāri katvā niggahavasena aṭṭhavīsādhikāni dve pañcakasatāni dassitāni. Paravādīpakkhepi paṭikammavasena tattakāneva. Yā panettha atthi puggaloti vutte sakavādissa paṭiññā, sā sutte āgatena sammutivasena. Yo rūpaṃ puggalotiādīsu paṭikkhepo, so sakkāyadiṭṭhipañhassa ṭhapanīyattā. Paravādissa paṭikammaṃ chalavasenevāti.

แต่มีความพิเศษดังนี้ – ในคำถามมีอาทิว่า "บุคคลมีในรูปหรือ" นั้น เปรียบเหมือนมหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑, หรือวิญญาณอาศัยวัตถุรูป จึงควรกล่าวได้ว่ามีในรูป, ท่านกล่าวว่า "บุคคลมีในรูป" อย่างนั้นหรือ? และเปรียบเหมือนธรรมทั้งปวงมีเวทนาเป็นต้น หรืออรูปขันธ์ ๔ หรือพระนิพพานเท่านั้น ที่ควรกล่าวได้ว่า "อื่นจากรูป" เพราะแยกส่วนกันได้, ท่านกล่าวว่า "บุคคลอื่นจากรูป" อย่างนั้นหรือ? และเปรียบเหมือนรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อาศัยเวทนาเป็นต้น จึงควรกล่าวได้ว่า "รูปมีในเวทนา...ฯลฯ...รูปมีในวิญญาณ", ท่านกล่าวว่า "บุคคลมีในรูป" อย่างนั้นหรือ? แต่ในคำถามทั้งปวง การปฏิเสธของปรวาทีมีขึ้นเพราะกลัวอุจเฉททิฏฐิและเพราะขัดกับลัทธิของตน. ส่วนที่เหลือในที่นี้ปรากฏชัดโดยเนื้อความแล้ว. ในที่นี้ โดยธรรมะ ได้แสดงนัยแห่งการข่มไว้ ๒๒๘ นัย โดยทำเป็น ๔ นัยในแต่ละสัจจิกัฏฐะ ๕๗ ประการ. แม้ในฝ่ายของปรวาที ก็มีจำนวนเท่ากันโดยนัยแห่งการแก้ต่าง. ในบรรดาคำถามเหล่านี้ การยืนยันของสกวาทีเมื่อกล่าวว่า "บุคคลมีอยู่" นั้น เป็นไปโดยนัยแห่งสมมติสัจจะที่มาในพระสูตร. ส่วนการปฏิเสธในคำถามมีอาทิว่า "รูปเป็นบุคคล" นั้น เป็นเพราะปัญหาเรื่องสักกายทิฏฐิเป็นปัญหาที่พึงงดตอบ. การแก้ต่างของปรวาทีเป็นไปโดยอุบายเท่านั้น.

Catukkanayasaṃsandanaṃ.

การเทียบเคียงด้วยจตุกนัย

Niṭṭhitā ca saṃsandanakathā.

สังสันทนกถา จบ.

8. Lakkhaṇayuttivaṇṇanā

8. อรรถกถาว่าด้วยลักขณยุตติ

53. Idāni lakkhaṇayutti nāma hoti. Tattha yasmā ṭhapetvā nibbānaṃ seso saccikaṭṭhaparamattho paccayapaṭibaddhatāya sappaccayo, paccayehi samāgamma katattā saṅkhato, uppajjitvā nirujjhanato sadā abhāvato asassato, uppattikāraṇasaṅkhātassa nimittassa atthitāya sanimitto, nibbānaṃ vuttappakārābhāvato appaccayaṃ asaṅkhataṃ sassataṃ animittanti idaṃ saccikaṭṭhassa lakkhaṇaṃ. Tasmā yadi puggalopi saccikaṭṭhaparamatthova tassāpi iminā lakkhaṇena bhavitabbanti sandhāya puggalo sappaccayotiādayo aṭṭhapi anuyogā sakavādissa, paṭikkhepo paravādissa. Ājānāhi niggahantiādi panettha saṅkhittaṃ. Evametāni sakavādīpakkhe anulomapaccanīke anulomamattavasena aṭṭha pañcakāni veditabbāni.

53. บัดนี้ ชื่อว่า ลักขณยุตติ. ในเรื่องนั้น เพราะว่า สัจจิกัฏฐปรมัตถ์ที่เหลือ เว้นพระนิพพานเสีย เป็นสัปปัจจัย เพราะเนื่องอยู่กับปัจจัย, เป็นสังขตะ เพราะปัจจัยประชุมกันทำขึ้น, เป็นอสัสสตะ เพราะเกิดขึ้นแล้วดับไปจึงไม่มีอยู่ตลอดกาล, เป็นสนิมิตตะ เพราะมีนิมิตคือเหตุแห่งการเกิดขึ้น, ส่วนพระนิพพานเป็นอัปปัจจัย อสังขตะ สัสสตะ และอนิมิตตะ เพราะไม่มีลักษณะดังกล่าวแล้ว นี้คือลักษณะของสัจจิกัฏฐะ. เพราะฉะนั้น หากบุคคลเป็นสัจจิกัฏฐปรมัตถ์จริง บุคคลนั้นก็พึงมีลักษณะนี้ด้วย ด้วยความตั้งใจนี้ คำถามทั้ง ๘ มีอาทิว่า "บุคคลเป็นสัปปัจจัยหรือ" จึงเป็นของสกวาที, คำปฏิเสธเป็นของปรวาที. ในที่นี้ คำว่า "ท่านจงรับรู้การข่ม" เป็นต้น ได้กล่าวไว้อย่างย่อ. พึงทราบว่า ในฝ่ายของสกวาที มีปัญหาหมวด ๕ อยู่ ๘ หมวด โดยเป็นเพียงฝ่ายอนุโลม ในอนุโลมปฏินิกะ อย่างนี้.

54. Paravādīpakkhepi paccanīkānulome paccanīkamattavasena aṭṭheva. Tattha yasmā paravādinā suttavasena sammutisaccaṃ sādhitaṃ, sammutiyā ca sappaccayādibhāvo natthi, tasmā yāthāvato ca paṭikkhepo sakavādissa. Chalavasena pana vattabbaṃ ‘‘ājānāhi paṭikamma’’ntiādi sabbaṃ idhāpi saṅkhittameva.

54. แม้ในฝ่ายของปรวาที ในปฏินิกานุโลม ก็มี ๘ หมวดเท่ากัน โดยเป็นเพียงฝ่ายปฏิเสธ. ในเรื่องนั้น เพราะว่าปรวาทีได้อ้างสมมติสัจจะโดยนัยแห่งพระสูตร และความเป็นสัปปัจจัยเป็นต้นย่อมไม่มีแก่สมมติสัจจะ เพราะฉะนั้น คำปฏิเสธของสกวาทีจึงเป็นไปตามความเป็นจริง. แต่พึงกล่าวโดยอุบายว่า "ท่านจงรับรู้การแก้ต่าง" เป็นต้น ทั้งหมดในที่นี้ก็กล่าวไว้อย่างย่อเช่นกัน.

Lakkhaṇayuttikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยลักขณยุตติกถา จบ.

9. Vacanasodhanavaṇṇanā

9. อรรถกถาว่าด้วยวจนโสธนะ

55-59. Idāni vacanasodhanaṃ hoti. Tattha yadetaṃ puggalo upalabbhatīti vacanaṃ, taṃ sodhetuṃ puggalo upalabbhati, upalabbhati puggaloti. Pucchā sakavādissa. Tassattho – yadetaṃ puggalo upalabbhatīti padadvayaṃ, taṃ ekatthaṃ vā bhaveyya nānatthaṃ vā. Yadi tāva nānatthaṃ, yathā aññaṃ rūpaṃ, aññā vedanā, evaṃ añño puggalo, añño upalabbhatīti āpajjati. Athekatthaṃ, yathā yaṃ cittaṃ taṃ mano, evaṃ sveva puggalo, so upalabbhatīti āpajjati. Tena taṃ vadāmi ‘‘yadi te yo puggalo, so upalabbhati, evaṃ sante yo yo upalabbhati, so so puggaloti āpajjati, kiṃ sampaṭicchasi eta’’nti? Tato puggalavādī yasmā puggalassa upalabbhataṃ icchati, na upalabbhamānānampi rūpādīnaṃ puggalabhāvaṃ, tasmā puggalo upalabbhati, upalabbhati ke hi ci puggalo ke hi ci na puggalotiādimāha. Tassattho – mama puggalo atthi puggaloti satthu vacanato upalabbhati. Yo pana upalabbhati, na so sabbo puggalo, atha kho ke hi ci puggalo ke hi ci na puggaloti. Tattha ko-kāratthe ke-kāro, hi-kāro ca nipātamatto. Koci puggalo, koci na puggaloti ayaṃ panettha attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – puggalopi hi rūpādīsupi yo koci dhammo upalabbhatiyeva, tattha puggalova puggalo. Rūpādīsu pana kocipi na puggaloti. Tato taṃ sakavādī āha – puggalo ke hi ci upalabbhati ke hi ci na upalabbhatīti. Tassattho – puggalo upalabbhatīti padadvayassa atthato ekatte yadi upalabbhatīti anuññāto dhammo puggalato anaññopi koci puggalo koci na puggalo, puggalopi te koci upalabbhati, koci na upalabbhatīti āpajjati, kiṃ sampaṭicchasi etanti? So puggalassa anupaladdhiṃ anicchanto na hevanti paṭikkhipati. Ito paraṃ ‘‘ājānāhi niggaha’’ntiādi sabbaṃ saṅkhittaṃ. Vitthārato pana veditabbaṃ. Puggalo saccikaṭṭhotiādīsupi eseva nayo. Sabbāni hetāni upalabbhativevacanāneva, apica yasmā ‘‘puggalo upalabbhatisaccikaṭṭhaparamatthenā’’ti ayaṃ puggalavādino paṭiññā, tasmāssa yatheva puggalo upalabbhatīti laddhi, evamevaṃ puggalo saccikaṭṭhotipi āpajjati. Yā panassa puggalo atthīti laddhi, tassā vijjamānotivevacanameva, tasmā sabbānipetāni vacanāni sodhitāni.

55-59. บัดนี้ เป็นวาระแห่งวจนโสธนะ (การชำระคำพูด) ในวจนโสธนะนั้น คำพูดที่ว่า 'บุคคลย่อมมีอยู่' นี้ เพื่อจะชำระคำพูดนั้น (จึงตั้งคำถามว่า) บุคคลย่อมมีอยู่หรือ, สิ่งที่มีอยู่คือบุคคลหรือ คำถามเป็นของสกวาที อธิบายความข้อนั้นว่า บททั้งสองคือ 'ปุคฺคโล' และ 'อุปลพฺภติ' นี้ พึงมีความหมายอย่างเดียวกัน หรือมีความหมายต่างกัน ถ้ามีความหมายต่างกัน ก็จะสรุปได้ว่า รูปเป็นอย่างหนึ่ง เวทนาเป็นอีกอย่างหนึ่ง ฉันใด บุคคลก็เป็นอย่างหนึ่ง สิ่งที่มีอยู่ก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง ฉันนั้น แต่ถ้ามีความหมายอย่างเดียวกัน ก็จะสรุปได้ว่า สิ่งใดเป็นจิต สิ่งนั้นเป็นมโน ฉันใด สิ่งใดเป็นบุคคล สิ่งนั้นคือสิ่งที่มีอยู่ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวกับท่านว่า "ถ้าสำหรับท่าน สิ่งใดเป็นบุคคล สิ่งนั้นย่อมมีอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น สิ่งใดๆ มีอยู่ สิ่งนั้นๆ ก็เป็นบุคคลสิ ท่านจะยอมรับข้อนี้หรือไม่?" ลำดับนั้น ปุคคลวาที เพราะปรารถนาความมีอยู่ของบุคคล แต่ไม่ปรารถนาความเป็นบุคคลของรูปเป็นต้นซึ่งมีอยู่ จึงกล่าวเป็นต้นว่า บุคคลย่อมมีอยู่ แต่ในบรรดาสิ่งที่มีอยู่ บางอย่างเป็นบุคคล บางอย่างไม่เป็นบุคคล อธิบายความข้อนั้นว่า สำหรับข้าพเจ้า บุคคลย่อมมีอยู่ ตามพระดำรัสของพระศาสดาที่ว่า 'บุคคลมีอยู่' ส่วนสิ่งที่มีอยู่ทั้งหมดนั้น ไม่ใช่บุคคล แต่ในบรรดาสิ่งที่มีอยู่ บางอย่างเป็นบุคคล บางอย่างไม่เป็นบุคคล ในคำนั้น เก-การ มีความหมายเดียวกับ โก-การ ส่วน หิ-การ เป็นเพียงนิบาต ความหมายในที่นี้คือ บางอย่างเป็นบุคคล บางอย่างไม่เป็นบุคคล ความหมายที่กล่าวนี้คือ แม้บุคคลก็ดี ธรรมะอย่างใดอย่างหนึ่งในรูปเป็นต้นก็ดี ย่อมมีอยู่ทั้งนั้น ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น บุคคลเท่านั้นเป็นบุคคล ส่วนในรูปเป็นต้น ไม่มีสิ่งใดเป็นบุคคลเลย ลำดับนั้น สกวาทีจึงกล่าวกับปุคคลวาทีนั้นว่า บุคคลบางอย่างมีอยู่ บางอย่างไม่มีอยู่หรือ อธิบายความข้อนั้นว่า เมื่อบททั้งสองคือ 'ปุคฺคโล' และ 'อุปลพฺภติ' มีความหมายเป็นอันเดียวกัน ถ้าธรรมะที่ยอมรับว่า 'มีอยู่' ซึ่งไม่ใช่อื่นจากบุคคล ยังมีบางอย่างเป็นบุคคล บางอย่างไม่เป็นบุคคลไซร้ บุคคลของท่านก็ต้องมีบางอย่างที่ปรากฏ บางอย่างที่ไม่ปรากฏด้วยสิ ท่านจะยอมรับข้อนี้หรือไม่? ปุคคลวาทีนั้นไม่ปรารถนาความไม่มีอยู่ของบุคคล จึงปฏิเสธว่า 'หาเป็นเช่นนั้นไม่' ต่อจากนี้ไป ข้อความทั้งหมดมีอาทิว่า 'ท่านจงรับรู้นิคคหะ' เป็นข้อความที่ย่อไว้ พึงทราบโดยพิสดารต่อไป แม้ในวาทะมีอาทิว่า 'บุคคลเป็นสัจฉิกัฏฐะ' ก็มีนัยนี้เช่นกัน คำพูดเหล่านี้ทั้งหมดเป็นไวพจน์ของคำว่า 'อุปลพฺภติ' ทั้งสิ้น อีกอย่างหนึ่ง เพราะปฏิญญาของปุคคลวาทีคือ 'บุคคลย่อมมีอยู่โดยสัจฉิกัฏฐะปรมัตถะ' ฉะนั้น ลัทธิของเขาที่ว่า 'บุคคลย่อมมีอยู่' เป็นฉันใด ก็ย่อมสรุปได้ว่า 'บุคคลเป็นสัจฉิกัฏฐะ' เป็นฉันนั้น ส่วนลัทธิของเขาที่ว่า 'บุคคลมีอยู่' นั้น คำว่า 'วิชฺชมาโน' ก็เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง เพราะฉะนั้น คำพูดทั้งหมดเหล่านี้จึงชื่อว่าได้รับการชำระแล้ว

60. Tattha yaṃ avasāne ‘‘puggalo atthi, atthi na sabbo puggalo’’tiādi vuttaṃ, tatrāyamadhippāyo – yañhetaṃ paravādinā ‘‘puggalo atthi, atthi kehici puggalo, kehici na puggalo’’ti vuttaṃ, taṃ yasmā atthato puggalo atthi, atthi na sabbo puggaloti ettakaṃ hoti, tasmā naṃ sakavādī sampaṭicchāpetvā idāni naṃ evaṃ anuyuñjati. Tayā hi ‘‘atthi puggalo attahitāya paṭipanno’’ti vacanamattaṃ nissāya ‘‘puggalo atthī’’ti laddhi gahitā, yathā ca bhagavatā etaṃ vuttaṃ, tathā ‘‘suññato lokaṃ avekkhassu, mogharājā, sadā sato’’tiādinā (su. ni. 1125) nayena ‘‘natthī’’tipi vuttaṃ, tasmā yatheva te ‘‘puggalo atthi, atthi na sabbo puggalo’’ti laddhi, tathā puggalo natthi, natthi na sabbo puggalotipi āpajjati, kiṃ etaṃ sampaṭicchasīti? Atha naṃ asampaṭicchanto na hevāti paṭikkhipati. Sesamettha niggahādividhānaṃ vuttanayeneva veditabbanti.

60. ในข้อนั้น คำที่กล่าวไว้ในตอนท้ายมีอาทิว่า 'บุคคลมีอยู่ แต่สิ่งที่มีอยู่ทั้งหมดไม่ใช่บุคคล' มีอธิบายดังนี้ คำที่ปรวาทีกล่าวว่า 'บุคคลมีอยู่ แต่ในบรรดาสิ่งที่มีอยู่ บางอย่างเป็นบุคคล บางอย่างไม่เป็นบุคคล' นั้น เพราะโดยเนื้อความแล้วมีความหมายเพียงว่า 'บุคคลมีอยู่ แต่สิ่งที่มีอยู่ทั้งหมดไม่ใช่บุคคล' ฉะนั้น สกวาทีจึงให้เขายอมรับแล้ว บัดนี้จึงซักถามเขาดังนี้ "ท่านยึดถือลัทธิว่า 'บุคคลมีอยู่' โดยอาศัยเพียงพระดำรัสที่ว่า 'บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนมีอยู่' และเช่นเดียวกับที่พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ไว้ พระองค์ก็ได้ตรัสว่า 'ไม่มี' ด้วยนัยมีอาทิว่า 'ดูกรโมฆราช ท่านจงมีสติทุกเมื่อ พิจารณาเห็นโลกว่างเปล่า' เพราะฉะนั้น ลัทธิของท่านที่ว่า 'บุคคลมีอยู่ แต่สิ่งที่มีอยู่ทั้งหมดไม่ใช่บุคคล' เป็นฉันใด ก็ย่อมสรุปได้ว่า 'บุคคลไม่มีอยู่ แต่สิ่งที่ไม่มีอยู่ทั้งหมดก็ไม่ใช่บุคคล' เป็นฉันนั้นด้วยสิ ท่านจะยอมรับข้อนี้หรือไม่?" ครั้งนั้น ปรวาทีนั้นไม่ยอมรับ จึงปฏิเสธว่า 'หาเป็นเช่นนั้นไม่' วิธีการข่มขี่เป็นต้นที่เหลือในข้อนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Vacanasodhanavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยวจนโสธนะ จบ

10. Paññattānuyogavaṇṇanā

10. อรรถกถาว่าด้วยปัญญัตตานุโยค

61-66. Idāni paññattānuyogo nāma hoti. Rūpadhātuyā hi puggalavādī rūpiṃ puggalaṃ paññapeti, tathā arūpadhātuyā arūpiṃ. Tassa taṃ laddhiṃ bhindituṃ sabbāpi pucchā sakavādissa, paṭiññā ca paṭikkhepo ca itarassa. So hi rūpīti vutte rūpakāyasabbhāvato ceva tathārūpāya ca paññattiyā atthitāya paṭijānāti. Kāmīti vutte vītarāgasabbhāvato ceva tathārūpāya ca paññattiyā natthitāya paṭikkhipati. Arūpīti vuttepi arūpakkhandhasabbhāvato ceva tathārūpāya ca paññattiyā atthitāya paṭijānāti. Dvīsupi nayesu sattoti puggalassa vevacanavasena vuttaṃ.

61-66. บัดนี้ เป็นวาระแห่งปัญญัตตานุโยค จริงอยู่ ปุคคลวาทีย่อมบัญญัติบุคคลผู้มีรูปในรูปธาตุ และบัญญัติบุคคลผู้ไม่มีรูปในอรูปธาตุฉันนั้น เพื่อจะทำลายลัทธิของเขานั้น คำถามทั้งหมดเป็นของสกวาที ส่วนการยอมรับและการปฏิเสธเป็นของอีกฝ่ายหนึ่ง จริงอยู่ เมื่อถูกถามว่า 'เป็นผู้มีรูปหรือ' เขาย่อมยอมรับ เพราะความมีอยู่แห่งรูปกาย และเพราะความมีอยู่แห่งบัญญัติเช่นนั้น เมื่อถูกถามว่า 'เป็นผู้มีกามหรือ' เขาย่อมปฏิเสธ เพราะความมีอยู่แห่งบุคคลผู้ปราศจากราคะ และเพราะความไม่มีอยู่แห่งบัญญัติเช่นนั้น แม้เมื่อถูกถามว่า 'เป็นผู้ไม่มีรูปหรือ' เขาก็ย่อมยอมรับ เพราะความมีอยู่แห่งอรูปขันธ์ และเพราะความมีอยู่แห่งบัญญัติเช่นนั้น ในนัยทั้งสองนั้น คำว่า 'สัตโต' (สัตว์) กล่าวไว้โดยเป็นไวพจน์ของคำว่า 'ปุคคโล' (บุคคล)

67. Idāni yasmā so ‘‘kāye kāyānupassī’’ti āgataṭṭhāne añño kāyo añño puggaloti icchati, tasmā taṃ laddhiṃ bhindituṃ kāyoti vā sarīranti vātiādi sakavādīpucchā hoti. Tattha kāyaṃ appiyaṃ karitvāti kāyaṃ appetabbaṃ allīyāpetabbaṃ ekībhāvaṃ upanetabbaṃ avibhajitabbaṃ katvā pucchāmīti attho. Eseseti eso soyeva. Ese esetipi pāṭho. Eso esoyevāti attho. Ekaṭṭheti ekaṭṭho. Same samabhāge tajjāteti samo samabhāgo tajjātiko. Vacanamatteyevettha bhedo. Atthato pana kāyova esoti pucchati. Paravādī nānattaṃ apassanto āmantāti paṭijānāti. Puggaloti vā jīvoti vāti pucchāyapi eseva nayo. Añño kāyoti puṭṭho pana kāyānupassanāya evaṃladdhikattā paṭijānāti. Aññaṃ jīvanti puṭṭho pana āhacca bhāsitaṃ suttaṃ paṭikkhipituṃ asakkonto avajānāti. Tato paraṃ ‘‘ājānāhi niggaha’’ntiādi uttānatthameva.

67. บัดนี้ เพราะเหตุที่ปรวาทีนั้นมีความเห็นว่า ในข้อความที่มาว่า ‘ผู้มีปกติพิจารณาเห็นกายในกาย’ ดังนี้ กายเป็นอย่างอื่น บุคคลเป็นอย่างอื่น ฉะนั้น เพื่อจะทำลายลัทธินั้น คำถามของสกวาทีจึงมีขึ้นว่า กายหรือ หรือว่าสรีระ เป็นต้น ในคำเหล่านั้น บทว่า กายํ อปฺปิยํ กริตฺวา ความว่า กระทำให้กายเป็นสิ่งที่ไม่ควรแยกออก ไม่ควรพรากออก ควรน้อมเข้าถึงความเป็นอันเดียวกัน ไม่ควรแบ่งแยกแล้วถาม บทว่า เอเสเสติ คือ เอโส โสเยวะ แม้ เอเส เอเสติ ก็เป็นอีกสำนวนหนึ่ง ความว่า นั่นคืออันนั้นนั่นเอง บทว่า เอกฏฺเฐติ คือ มีอรรถเป็นอันเดียวกัน บทว่า สเม สมภาเค ตชฺชาเตติ คือ มีส่วนเสมอกัน มีชาติอย่างเดียวกัน ในที่นี้มีความแตกต่างกันเพียงแค่ถ้อยคำเท่านั้น แต่โดยอรรถแล้ว ถามว่า กายนั่นแหละคือบุคคลนี้ ปรวาทีเมื่อไม่เห็นความแตกต่าง จึงรับรองว่า ‘ใช่’ แม้ในคำถามว่า บุคคลหรือ หรือว่าชีวะ ก็มีนัยนี้เช่นกัน แต่เมื่อถูกถามว่า กายเป็นอย่างอื่นหรือ ปรวาทีก็รับรองเพราะมีลัทธิอย่างนั้นในกายานุปัสสนา แต่เมื่อถูกถามว่า ชีวะเป็นอย่างอื่นหรือ ปรวาทีก็ไม่ยอมรับ เพราะไม่สามารถปฏิเสธพระสูตรที่ยกขึ้นกล่าวได้ ต่อจากนั้นไป ข้อความว่า ‘อาชานาหิ นิคฺคหํ’ เป็นต้น ก็มีเนื้อความตื้นแล้ว

68. Paravādīpakkhe pana añño kāyo añño puggaloti puṭṭho sakavādī ṭhapanīyapañhattā paṭikkhipati, paravādī chalavasena paṭikammaṃ karoti. Tampi uttānatthamevāti.

68. ส่วนในฝ่ายของปรวาที เมื่อสกวาทีถูกถามว่า กายเป็นอย่างอื่น บุคคลเป็นอย่างอื่นหรือ สกวาทีก็ปฏิเสธ เพราะเป็นปัญหาที่ควรยับยั้งไว้ ปรวาทีจึงกระทำการตอบโต้โดยใช้เล่ห์กล แม้ข้อนั้นก็มีเนื้อความตื้นแล้ว

Paññattānuyogavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยการซักถามเรื่องบัญญัติ จบ

11. Gatianuyogavaṇṇanā

11. อรรถกถาว่าด้วยการซักถามเรื่องคติ

69-72. Idāni gatiparivattanamukhena cutipaṭisandhianuyogo hoti. Tattha yasmā puggalavādī ‘‘sa sattakkhattuparamaṃ sandhāvitvāna puggalo’’tiādīni (saṃ. ni. 2.133; itivu. 24) suttāni nissāya puggalo sandhāvatīti laddhiṃ gahetvā voharati, tasmāssa taṃ laddhiṃ bhindituṃ sandhāvatīti pucchā sakavādissa. Tattha sandhāvatīti saṃsarati gamanāgamanaṃ karoti. Attano laddhivasena paṭiññā paravādissa. So puggalotiādayo anuyogopi sakavādissa, paṭikkhepo itarassa. Tattha soti soyevāti attho. Evaṃ pana anuyutto sassatadiṭṭhibhayena paṭikkhipati. Aññoti puṭṭho ucchedadiṭṭhibhayena. So ca añño cāti puṭṭho ekaccasassatadiṭṭhibhayena. Neva so na aññoti puṭṭho amarāvikkhepadiṭṭhibhayena. Puna cattāropi pañhe ekato puṭṭho catunnampi diṭṭhīnaṃ bhayena paṭikkhipitvā puna yānissa suttāni nissāya laddhi uppannā tāni dassento tena hi puggalo sandhāvatītiādimāha.

๖๙-๗๒. บัดนี้ เป็นการซักถามเรื่องจุติและปฏิสนธิโดยนัยแห่งการเปลี่ยนคติ ในเรื่องนั้น เพราะเหตุที่บุคคลวาทีอาศัยพระสูตรทั้งหลายมีอาทิว่า ‘บุคคลนั้นท่องเที่ยวไปอย่างยิ่งเจ็ดครั้ง’ ดังนี้ ยึดถือลัทธิว่าบุคคลย่อมท่องเที่ยวไป จึงกล่าวอยู่ ฉะนั้น เพื่อจะทำลายลัทธิของบุคคลวาทีนั้น คำถามของสกวาทีจึงมีขึ้นว่า ‘ท่องเที่ยวไปหรือ’ ในคำนั้น บทว่า สนฺธาวติ คือ ย่อมท่องเที่ยวไป ย่อมกระทำการไปและการมา การรับรองของปรวาทีมีขึ้นตามลัทธิของตน การซักถามว่า ‘บุคคลนั้นหรือ’ เป็นต้น ก็เป็นของสกวาที การปฏิเสธเป็นของฝ่ายตรงข้าม ในคำนั้น บทว่า โสติ ความว่า คือบุคคลนั้นนั่นเอง แต่เมื่อถูกซักถามอย่างนี้ ปรวาทีก็ปฏิเสธเพราะกลัวสัสสตทิฏฐิ เมื่อถูกถามว่า ‘เป็นคนอื่นหรือ’ ก็ปฏิเสธเพราะกลัวอุจเฉททิฏฐิ เมื่อถูกถามว่า ‘เป็นทั้งคนนั้นและคนอื่นหรือ’ ก็ปฏิเสธเพราะกลัวเอกัจจสัสสตทิฏฐิ เมื่อถูกถามว่า ‘มิใช่คนนั้นและมิใช่คนอื่นหรือ’ ก็ปฏิเสธเพราะกลัวอมราวิกเขปทิฏฐิ เมื่อถูกถามปัญหาทั้งสี่รวมกันอีกครั้ง ก็ปฏิเสธเพราะกลัวทิฏฐิทั้งสี่ประการ แล้วแสดงพระสูตรทั้งหลายอันเป็นที่อาศัยให้ลัทธิของตนเกิดขึ้นอีก จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘ถ้าเช่นนั้น บุคคลย่อมท่องเที่ยวไป’ ดังนี้

76. Puna sakavādinā ‘‘yvāyaṃ tava laddhiyā sandhāvati, kiṃ so asmiñca parasmiñca loke ekoyevā’’ti adhippāyena svevāti niyametvā puṭṭho sassatabhayā paṭikkhipitvā puna daḷhaṃ katvā tatheva puṭṭho yasmā so puggalova na añño bhāvo, ‘‘so tato cuto idhūpapanno’’tiādisuttampi (pārā. 12; dī. ni. 1.245) atthi, tasmā paṭijānāti. Sveva manussoti puṭṭho manussasseva devattābhāvato paṭikkhipati.

76. อีกครั้งหนึ่ง เมื่อสกวาทีถามโดยเจาะจงว่า ‘สฺเววาติ’ ด้วยความประสงค์ว่า ‘บุคคลใดที่ท่องเที่ยวไปตามลัทธิของท่าน บุคคลนั้นเป็นคนเดียวกันนั่นเองในโลกนี้และโลกหน้าหรือ’ ปรวาทีปฏิเสธเพราะกลัวสัสสตทิฏฐิ แต่เมื่อถูกถามย้ำอย่างนั้นอีกอย่างหนักแน่น เพราะเหตุที่บุคคลนั้นเป็นบุคคลนั่นเอง ไม่ใช่ภาวะอื่น และมีพระสูตรเป็นต้นว่า ‘ผู้นั้นจุติจากที่นั้นแล้ว มาอุบัติในที่นี้’ ดังนี้อยู่ด้วย ฉะนั้นจึงรับรอง เมื่อถูกถามว่า ‘เป็นมนุษย์คนเดิมนั่นเองหรือ’ ก็ปฏิเสธ เพราะความเป็นเทวดาของมนุษย์นั่นเองย่อมไม่มี

77. Puna puṭṭho ‘‘ahaṃ tena samayena sunetto nāma satthā ahosi’’ntiādisuttavasena (a. ni. 7.66 atthato samānaṃ) paṭijānāti. Athassa sakavādī devamanussupapattīnaṃ nānattato vacanaṃ micchāti pakāsento manusso hutvātiādimāha.

77. เมื่อถูกถามอีก ปรวาทีก็รับรองโดยอ้างพระสูตรเป็นต้นว่า ‘ในสมัยนั้น เราได้เป็นศาสดานามว่าสุเนตตะ’ ดังนี้ ลำดับนั้น สกวาที เมื่อจะประกาศว่าคำพูดของปรวาทีย่อมผิดพลาดเพราะความแตกต่างกันแห่งการอุบัติเป็นเทวดาและมนุษย์ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘มนุสฺโส หุตฺวา’ ดังนี้

78. Tattha hevaṃ maraṇaṃ na hehitīti evaṃ sante maraṇaṃ na bhavissatīti attho. Ito paraṃ yakkho petoti attabhāvanānattavasena anuyoganānattaṃ veditabbaṃ.

78. ในคำนั้น บทว่า เหวํ มรณํ น เหหิตีติ ความว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น ความตายก็จักไม่มี ต่อจากนี้ไป พึงทราบความหลากหลายแห่งการซักถามตามความแตกต่างแห่งอัตภาพว่า เป็นยักษ์ เป็นเปรต ดังนี้

82. Khattiyotiādīni jātivasena ceva aṅgavekallādivasena ca vuttāni.

82. คำว่า กษัตริย์ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยเกี่ยวกับชาติบ้าง โดยเกี่ยวกับความพิการแห่งอวัยวะเป็นต้นบ้าง

87. Puna na vattabbanti paravādinā puṭṭho idhaṭṭhakassa upapattivasena paralokassa gamanābhāvato paṭiññā sakavādissa puna sotāpannassa bhavantarepi sotāpannabhāvāvijahanato dutiyapaṭiññāpi tasseva. Hañcītiādivacanaṃ paravādissa.

87. อีกครั้งหนึ่ง เมื่อปรวาทีถามว่า ‘ไม่ควรกล่าวหรือ’ การรับรองเป็นของสกวาที เพราะผู้ที่ตั้งอยู่ในโลกนี้ไม่มีการไปสู่ปรโลกโดยทางอุบัติ การรับรองครั้งที่สองก็เป็นของสกวาทีนั้นอีก เพราะพระโสดาบันไม่ละภาวะแห่งความเป็นพระโสดาบันแม้ในภพอื่น คำว่า ‘หญฺจิ’ เป็นต้น เป็นคำพูดของปรวาที

88. Puna devaloke upapannassa manussattābhāvadassanena anuyogo sakavādissa.

88. อีกครั้งหนึ่ง การซักถามเป็นของสกวาที โดยแสดงให้เห็นการไม่มีภาวะแห่งความเป็นมนุษย์ของผู้ที่อุบัติในเทวโลก

89. Tato paraṃ anañño avigatoti ettha anaññoti sabbākārena ekasadiso. Avigatoti ekenāpi ākārena avigatoti attho. Na hevanti devaloke upapannassa manussabhāvābhāvato evamāha.

89. ต่อจากนั้นไป บทว่า อนญฺโญติ คือ ผู้ที่เหมือนกันทุกประการ บทว่า อวิคโตติ ความว่า ผู้ที่ไม่คลาดเคลื่อนไปแม้โดยอาการอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวว่า น เหวํ ดังนี้ เพราะผู้ที่อุบัติในเทวโลกไม่มีภาวะแห่งความเป็นมนุษย์

90. Puna daḷhaṃ katvā anuyutto ‘‘sveva puggalo sandhāvatī’’ti laddhiyā anujānāti. Hatthacchinnotiādi ākāravigamanadassanena avigato sandhāvatīti laddhibhindanatthaṃ vuttaṃ. Tattha aḷacchinnoti yassa aṅguṭṭhakā chinnā. Kaṇḍaracchinnoti yassa mahānhārū chinnā.

90. อีกครั้งหนึ่ง เมื่อถูกซักถามอย่างหนักแน่น ปรวาทีก็ยอมรับตามลัทธิของตนว่า ‘บุคคลคนเดิมนั่นแหละย่อมท่องเที่ยวไป’ คำว่า ‘หตฺถจฺฉินฺโน’ เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อทำลายลัทธิที่ว่า ‘ท่องเที่ยวไปโดยไม่คลาดเคลื่อน’ โดยแสดงให้เห็นความคลาดเคลื่อนแห่งอาการ ในคำเหล่านั้น บทว่า อฬจฺฉินฺโนติ คือ ผู้ที่นิ้วหัวแม่มือขาด บทว่า กณฺฑรจฺฉินฺโนติ คือ ผู้ที่เส้นเอ็นใหญ่ขาด

91. Sarūpotiādīsu paṭhame pañhe iminā rūpakāyena saddhiṃ agamanaṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiye antarābhavapuggalaṃ sandhāya paṭijānāti. So hi tassa laddhiyā sarūpova gantvā mātukucchiṃ pavisati. Athassa taṃ rūpaṃ bhijjati. Taṃ jīvanti yena rūpasaṅkhātena sarīrena saddhiṃ gacchati, kimassa tadeva jīvaṃ taṃ sarīranti pucchati. Paravādī idha sarīranikkhepā suttavirodhā ca paṭikkhipati.

91. ในปัญหาทั้งหลายมีคำว่า ‘สรูโป’ เป็นต้น ในปัญหาแรก ปรวาทีปฏิเสธโดยหมายถึงการไม่ไปด้วยรูปกายนี้ ในปัญหาที่สอง ปรวาทีรับรองโดยหมายถึงบุคคลในอันตรภพ เพราะตามลัทธิของเขา บุคคลนั้นมีรูปนั่นแหละไปแล้วย่อมเข้าสู่ครรภ์มารดา ลำดับนั้น รูปของเขานั้นก็แตกสลายไป สกวาทีถามว่า ‘สรีระอันนับเนื่องด้วยรูปใดที่บุคคลไปด้วยกัน สรีระนั้นเป็นชีวะของเขานั้นหรือ’ ปรวาทีปฏิเสธเพราะมีการทอดทิ้งสรีระไว้ในโลกนี้ และเพราะขัดต่อพระสูตร

Savedanotiādīsu asaññūpapattiṃ sandhāya paṭikkhipati, tadaññaṃ upapattiṃ sandhāya paṭijānāti. Taṃ jīvanti yena vedanādisaṅkhātena sarīrena saddhiṃ gacchati. Kimassa tadeva jīvaṃ taṃ sarīranti pucchati. Taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti etissā hi laddhiyā pañcapi khandhā sarīranti adhippetā. Paravādī suttavirodhā paṭikkhipati.

ในคำว่า สเวทโน เป็นต้น (ปรวาที) ปฏิเสธโดยหมายถึงอสัญญูปปัตติ แต่ยอมรับโดยหมายถึงอุปปัตติอื่นจากนั้น. (สกวาทีถามว่า) สัตว์ย่อมเป็นอยู่ด้วยสรีระที่เรียกว่าเวทนาเป็นต้นใด สัตว์ย่อมไปพร้อมกับสรีระนั้น. (สกวาที) ถามว่า ชีวะนั้นกับสรีระนั้นเป็นอันเดียวกันหรือ. เพราะว่าในลัทธินี้ที่ว่า ชีวะนั้นกับสรีระนั้นเป็นอันเดียวกัน หรือชีวะอย่างหนึ่ง สรีระอย่างหนึ่งนั้น ขันธ์ ๕ ทั้งหมดท่านประสงค์ว่าเป็นสรีระ. ปรวาทีปฏิเสธเพราะขัดกับพระสูตร.

92. Arūpotiādīsu paṭhame pañhe antarābhavaṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiye arūpā rūpaṃ upapajjamānaṃ sandhāya paṭijānāti. Aññaṃ, jīvanti yaṃ rūpasaṅkhātaṃ sarīraṃ pahāya arūpo sandhāvati, kiṃ te taṃ sarīraṃ aññaṃ, aññaṃ jīvanti pucchati. Itaro suttavirodhā paṭikkhipati.

92. ในคำว่า อรูโป เป็นต้น ในปัญหาข้อแรก (ปรวาที) ปฏิเสธโดยหมายถึงอันตรภพ. ในปัญหาข้อที่สอง ยอมรับโดยหมายถึงอรูปสัตว์ที่กำลังจะเข้าถึงรูปภพ. (สกวาทีถามว่า) ชีวะอย่างอื่น คือ อรูปสัตว์ละสรีระที่เรียกว่ารูปแล้วท่องเที่ยวไป สรีระของท่านนั้นเป็นอย่างอื่น ชีวะเป็นอย่างอื่นหรือ. ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธเพราะขัดกับพระสูตร.

Avedanotiādīsu saññībhavaṃ sandhāya paṭikkhipati, tadaññaṃ upapattiṃ sandhāya paṭijānāti. Aññaṃ jīvanti yaṃ vedanādisaṅkhātaṃ sarīraṃ pahāya avedano aviññāṇo sandhāvati, kiṃ te taṃ aññaṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvanti pucchati. Itaro suttavirodhā paṭikkhipati.

ในคำว่า อเวทโน เป็นต้น (ปรวาที) ปฏิเสธโดยหมายถึงสัญญีภพ แต่ยอมรับโดยหมายถึงอุปปัตติอื่นจากนั้น. (สกวาทีถามว่า) ชีวะอย่างอื่น คือ สัตว์ผู้ไม่มีเวทนา ไม่มีวิญญาณ ละสรีระที่เรียกว่าเวทนาเป็นต้นแล้วท่องเที่ยวไป สรีระของท่านนั้นเป็นอย่างอื่น ชีวะเป็นอย่างอื่นหรือ. ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธเพราะขัดกับพระสูตร.

93. Rūpaṃ sandhāvatītiādīsu ye rūpādayo khandhe upādāya puggalaṃ paññapeti, kiṃ te tasmiṃ puggale sandhāvante tampi rūpaṃ sandhāvatīti pucchati. Paravādī ‘‘avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarata’’nti sattasseva sandhāvanavacanato paṭikkhipati. Puna puṭṭho yasmā rūpādidhamme vinā puggalo natthi, tasmā tasmiṃ sandhāvante tenapi rūpena sandhāvitabbanti saññāya paṭijānāti. Vedanādīsupi eseva nayo.

93. ในคำว่า รูปํ สนฺธาวติ เป็นต้น (สกวาที) บัญญัติบุคคลโดยอาศัยขันธ์มีรูปเป็นต้นเหล่าใด แล้วถามว่า เมื่อบุคคลนั้นท่องเที่ยวไป แม้รูปนั้นก็ท่องเที่ยวไปด้วยหรือ. ปรวาทีปฏิเสธ เพราะมีคำกล่าวถึงการท่องเที่ยวไปของสัตว์เท่านั้นว่า "สัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูก ย่อมท่องเที่ยวไป แล่นไปอยู่" ฉะนั้นจึงปฏิเสธ. เมื่อถูกถามอีกครั้ง ปรวาทีก็ยอมรับด้วยความเข้าใจว่า เพราะเว้นจากธรรมมีรูปเป็นต้นเสียแล้ว บุคคลย่อมไม่มี ฉะนั้น เมื่อบุคคลนั้นท่องเที่ยวไป รูปนั้นก็ต้องท่องเที่ยวไปด้วย. แม้ในเวทนาเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน.

94. Rūpaṃ na sandhāvatītiādīsu yasmā te rūpaṃ puggalo na hoti, sveva ca sandhāvatīti vadesi, tasmā taṃ pucchāmi, kiṃ te rūpaṃ na sandhāvatīti attho. Itaro puggale sandhāvante na sakkā tassa upādānabhūtena rūpena sandhāvitunti saññāya paṭikkhipati. Puna puṭṭho sattānaññeva sandhāvanavacanato paṭijānāti. Sesamettha uttānameva.

94. ในคำว่า รูปํ น สนฺธาวติ เป็นต้น มีความหมายว่า เพราะรูปของท่านไม่ใช่บุคคล และท่านก็กล่าวว่าบุคคลนั้นแหละท่องเที่ยวไป ฉะนั้น เราจึงถามท่านว่า รูปของท่านไม่ท่องเที่ยวไปหรือ. ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธด้วยความเข้าใจว่า เมื่อบุคคลท่องเที่ยวไป รูปอันเป็นที่ยึดมั่นของบุคคลนั้นจะท่องเที่ยวไปด้วยไม่ได้. เมื่อถูกถามอีกครั้ง ก็ยอมรับเพราะมีคำกล่าวถึงการท่องเที่ยวไปของสัตว์ทั้งหลายเท่านั้น. ส่วนที่เหลือในเรื่องนี้ ก็ได้กล่าวไว้แล้ว.

Gāthānaṃ pana ayamattho – āyasmato matena rukkhaṃ upādāya chāyā viya, indhanaṃ upādāya aggi viya ca, khandhe upādāya puggalo; rūpādīnaṃ sandhāvane asati tesu khandhesu bhijjamānesu so tava puggalo bhijjati ce, evaṃ sante ucchedā bhavati diṭṭhi, ucchedadiṭṭhi te āpajjati. Katarā yā buddhena vivajjitā akusaladiṭṭhi. Yā pana ‘‘ucchedavādī samaṇo gotamo’’ti pariyāyabhāsitā, na taṃ vadāmāti dasseti. Athāpi tesu khandhesu bhijjamānesu so puggalo na bhijjati, evaṃ sante sassato puggalo hoti. Tato so nibbānena samasamo āpajjati. Samasamoti ativiya samo, samena vā samo, samabhāveneva samo. Yatheva nibbānaṃ nuppajjati na bhijjati, evaṃ te puggalopi tena samasamoti.

ส่วนเนื้อความของคาถาทั้งหลายมีดังนี้ – ตามมติของท่านผู้มีอายุ บุคคลย่อมมีได้โดยอาศัยขันธ์ทั้งหลาย เหมือนเงาอาศัยต้นไม้ และเหมือนไฟอาศัยเชื้อเพลิง. เมื่อรูปเป็นต้นไม่มีการท่องเที่ยวไป และเมื่อขันธ์เหล่านั้นกำลังแตกสลายไป หากบุคคลของท่านก็แตกสลายไปด้วย เมื่อเป็นเช่นนั้น ทิฏฐิก็กลายเป็นอุจเฉททิฏฐิ ท่านย่อมเข้าถึงอุจเฉททิฏฐิ. (ถามว่า) คือทิฏฐิไหน? คืออกุศลทิฏฐิที่พระพุทธเจ้าทรงเว้นแล้ว. (ปรวาที) แสดงว่า เราไม่ได้กล่าวถึงทิฏฐินั้นที่ถูกกล่าวโดยปริยายว่า "พระสมณโคดมเป็นอุจเฉทวาที". อีกอย่างหนึ่ง หากเมื่อขันธ์เหล่านั้นกำลังแตกสลายไป บุคคลนั้นไม่แตกสลายไปด้วย เมื่อเป็นเช่นนั้น บุคคลก็ย่อมเป็นสัสสตวาทะ. จากนั้น บุคคลนั้นย่อมถึงความเสมอกับพระนิพพาน. คำว่า สมสโม หมายถึง เสมอยิ่งนัก หรือเสมอกับของที่เสมอ หรือเสมอโดยภาวะที่เสมอกัน. เหมือนพระนิพพานไม่เกิดขึ้น ไม่แตกสลาย ฉันใด บุคคลของท่านก็เสมอกับพระนิพพานนั้น ฉันนั้น.

Gatiparivattanamukhena cutipaṭisandhānuyogo niṭṭhito.

อนุโยคว่าด้วยจุติและปฏิสนธิโดยมุขคือการเปลี่ยนคติ จบแล้ว.

Anuyogavaṇṇanā.

วรรณนาอนุโยค

12. Upādāpaññattānuyogavaṇṇanā

12. วรรณนาอุปาทาปัญญัตตานุโยค

95. Idāni upādāpaññattānuyogo hoti. Tattha pucchā sakavādissa, paṭiññāpaṭikkhepo paravādissa. So hi rukkhaṃ upādāya chāyāya viya, indhanaṃ upādāya aggissa viya ca, rūpādīni upādāya puggalassa paññattiṃ paññāpanaṃ avabodhanaṃ icchati, tasmā ‘‘rūpaṃ upādāyā’’ti puṭṭho paṭijānāti. Puna yathā rukkhupādānā chāyā rukkho viya, indhanupādāno ca aggi indhanaṃ viya aniccādidhammo, evaṃ te rūpādiupādāno puggalo rūpādayo viya aniccoti imamatthaṃ puṭṭho attano laddhiyaṃ ṭhatvā paṭikkhipati.

95. บัดนี้ เป็นอุปาทาปัญญัตตานุโยค. ในอนุโยคนั้น คำถามเป็นของสกวาที การยอมรับและการปฏิเสธเป็นของปรวาที. เพราะว่าปรวาทีนั้นย่อมปรารถนาการบัญญัติ การทำให้รู้แจ้งซึ่งบุคคลโดยอาศัยรูปเป็นต้น เหมือนเงาอาศัยต้นไม้ และเหมือนไฟอาศัยเชื้อเพลิง ฉะนั้น เมื่อถูกถามว่า "อาศัยรูปหรือ" จึงยอมรับ. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อถูกถามถึงเนื้อความนี้ว่า เงาที่อาศัยต้นไม้ย่อมมีสภาวะไม่เที่ยงเป็นต้นเหมือนต้นไม้ และไฟที่อาศัยเชื้อเพลิงก็มีสภาวะไม่เที่ยงเป็นต้นเหมือนเชื้อเพลิง ฉันใด บุคคลที่อาศัยรูปเป็นต้นของท่านก็ไม่เที่ยงเหมือนรูปเป็นต้น ฉันนั้น (ปรวาที) ก็ตั้งอยู่ในลัทธิของตนแล้วปฏิเสธ.

97. Nīlaṃ rūpaṃ upādāya nīlotiādīsu nīlarūpena saddhiṃ puggalassa ekattaṃ, ekasarīre nīlādīnaṃ bahūnaṃ vasena bahubhāvañca anicchanto paṭikkhipati.

97. ในคำว่า นีลํ รูปํ อุปาทาย นีโล เป็นต้น (ปรวาที) ไม่ปรารถนาความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของบุคคลกับรูปสีเขียว และไม่ปรารถนาความเป็นอันมากโดยอำนาจแห่งสีมีสีเขียวเป็นต้นจำนวนมากในสรีระเดียวกัน จึงปฏิเสธ.

98. Kusalaṃ vedananti etthāpi vedanāya saddhiṃ ekattaṃ ekasantāne bahūnaṃ kusalavedanānaṃ vasena bahubhāvañca anicchanto paṭikkhipati. Dutiyanaye maggakusalotiādivacanasabbhāvato chekaṭṭhaṃ sandhāya paṭijānāti. Saphalotiādīni puṭṭho tathārūpassa vohārassa abhāvato paṭikkhipati.

98. แม้ในคำว่า กุสลํ เวทนํ นี้ (ปรวาที) ก็ไม่ปรารถนาความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับเวทนา และไม่ปรารถนาความเป็นอันมากโดยอำนาจแห่งกุศลเวทนาจำนวนมากในสันดานเดียวกัน จึงปฏิเสธ. ในนัยที่สอง เพราะมีคำกล่าวเช่น มัคคกุสโล เป็นต้นอยู่ จึงยอมรับโดยหมายถึงความหมายว่าฉลาด. เมื่อถูกถามถึงคำว่า สผโล เป็นต้น ก็ปฏิเสธเพราะไม่มีโวหารเช่นนั้น.

99. Akusalapakkhe achekaṭṭhaṃ sandhāya paṭijānāti.

99. ในฝ่ายอกุศล (ปรวาที) ยอมรับโดยหมายถึงความหมายว่าไม่ฉลาด.

100. Abyākatapakkhe sassatādivasena abyākatabhāvaṃ sandhāya paṭijānāti. Sesamettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

100. ในฝ่ายอัพยากฤต (ปรวาที) ยอมรับโดยหมายถึงความเป็นอัพยากฤตโดยนัยแห่งความเป็นสัสสตทิฏฐิเป็นต้น. ส่วนที่เหลือในเรื่องนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น.

104. Cakkhuṃ upādāyātiādīsu ‘‘cakkhumā visamānīva…pe… pāpāni parivajjaye’’ti(udā. 43) ādivohārasabbhāvato paṭijānāti. Cakkhumattādinirodhena puggalanirodhaṃ anicchanto paṭikkhipati.

104. ในคำว่า จกฺขุ อุปาทาย เป็นต้น (ปรวาที) ยอมรับเพราะมีโวหารเช่น "ผู้มีจักษุ พึงเว้นบาปทั้งหลาย เหมือน... (เว้นทางไม่เรียบ)" (อุ. ๔๓) เป็นต้น. (แต่) ไม่ปรารถนาความดับของบุคคลด้วยความดับเพียงแค่จักษุเป็นต้น จึงปฏิเสธ.

107. Rūpaṃ upādāya vedanaṃ upādāyāti ettha aññepi rūpamūlakā dukatikacatukkā veditabbā. Yasmā pana khandhe upādāya puggalassa paññatti, tasmā dvepi tayopi cattāropi pañcapi upādāya paññattiṃ paṭijānāti. Ekasantāne pana dvinnaṃ pañcannaṃ vā abhāvā paṭikkhipati. Āyatanādīsupi eseva nayo.

107. ในคำว่า รูปํ อุปาทาย เวทนํ อุปาทาย นี้ พึงทราบทุกะ ติกะ และจตุกกะอื่นๆ ที่มีรูปเป็นมูล. แต่เพราะการบัญญัติบุคคลย่อมมีได้โดยอาศัยขันธ์ทั้งหลาย ฉะนั้น (ปรวาที) จึงยอมรับการบัญญัติโดยอาศัยขันธ์ ๒ ก็ได้ ๓ ก็ได้ ๔ ก็ได้ ๕ ก็ได้. แต่เพราะในสันดานเดียวไม่มีบุคคล ๒ คน หรือ ๕ คน จึงปฏิเสธ. แม้ในอายตนะเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน.

112. Idāni yaṃ upādāya yassa paññatti, yathā tassa aniccatāya tassāpi aniccatā, tato ca aññattaṃ siddhaṃ, evaṃ tassa puggalassāpi āpajjatīti dassetuṃ yathā rukkhantiādimāha. Tattha upādāyāti paṭicca āgamma, na vinā tanti attho. Paravādī pana tathā anicchanto laddhiyaṃ ṭhatvā paṭikkhipati.

112. บัดนี้ เพื่อจะแสดงว่า บัญญัติของสิ่งใดมีขึ้นเพราะอาศัยสิ่งใด ความไม่เที่ยงของบัญญัตินั้นย่อมมีได้เพราะความไม่เที่ยงของสิ่งนั้นฉันใด และความเป็นอื่นจากสิ่งนั้นก็สำเร็จ แม้บุคคลนั้นก็ย่อมเป็นเช่นนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ยถา รุกฺขนฺติ" (เหมือนต้นไม้) ในคำเหล่านั้น บทว่า "อุปาทาย" ความว่า อาศัย, ปรารภ, ไม่เว้นจากสิ่งนั้น ส่วนปรวาทีไม่ปรารถนาเช่นนั้น ตั้งอยู่ในลัทธิของตน จึงปฏิเสธ

115. Nigaḷoti saṅkhalikabandhanaṃ. Negaḷikoti tena bandhako yassa rūpaṃ so rūpavāti yasmā yassa rūpaṃ so rūpavā hoti, tasmā yathā na nigaḷo …pe… añño rūpavāti attho.

115. บทว่า "นิคโฬ" คือ เครื่องจองจำคือโซ่ตรวน บทว่า "เนคลิโก" คือ ผู้ถูกจองจำด้วยเครื่องจองจำนั้น เพราะเหตุว่า ผู้มีรูปคือสิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่าผู้มีรูป ฉะนั้น ความว่า เหมือนอย่างว่า โซ่ตรวน...ฯลฯ...ไม่เป็นอื่นจากผู้มีรูป

116. Citte cittetiādīsu sarāgādicittavasena sarāgāditaṃ sandhāya cittānupassanāvasena paṭijānāti. Jāyatītiādinā nayena puṭṭho puggalassa khaṇikabhāvaṃ anicchanto paṭikkhipati. ‘‘So’’ti vā ‘‘añño’’ti vā puṭṭho sassatucchedabhayena paṭikkhipati. Puna na vattabbaṃ ‘‘kumārako’’ti vā ‘‘kumārikā’’ti vā puṭṭho lokavohārasamucchedabhayena vattabbanti paṭijānāti. Sesamettha pākaṭameva.

116. ในคำเป็นต้นว่า "จิตฺเต จิตฺตํ" ท่านปฏิญญาโดยนัยแห่งจิตตานุปัสสนา โดยหมายถึงความเป็นจิตมีราคะเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งจิตมีราคะเป็นต้น เมื่อถูกถามโดยนัยเป็นต้นว่า "ชายตีติ" (ย่อมเกิด) ท่านไม่ปรารถนาความเป็นขณะของบุคคล จึงปฏิเสธ เมื่อถูกถามว่า "ผู้นั้น" หรือ "ผู้อื่น" ท่านย่อมปฏิเสธเพราะกลัวสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ อีกอย่างหนึ่ง เมื่อถูกถามว่า ไม่ควรกล่าวว่า "กุมาร" หรือ "กุมารี" หรือ ท่านย่อมปฏิญญาว่าควรกล่าว เพราะกลัวความขาดสูญแห่งโลกโวหาร เนื้อความที่เหลือในข้อนี้ชัดเจนแล้ว

118. Idāni paravādī aññenākārena laddhiṃ patiṭṭhāpetukāmo na vattabbaṃ puggalo upalabbhatītiādimāha. Tattha na vattabbanti kiṃ te iminā evaṃ bahunā upādāpaññattānuyogena, idaṃ tāva vadehi, kiṃ na vattabbaṃ ‘‘puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā’’ti. Tato sakavādinā āmantāti vutte nanu yo passatītiādimāha. Tattha yoti puggalo. Yanti rūpaṃ. Yenāti cakkhunā. Soti puggalo. Tanti rūpaṃ. Tenāti cakkhunā. Idaṃ vuttaṃ hoti – nanu yo yaṃ rūpaṃ yena cakkhunā passati, so taṃ rūpaṃ tena cakkhunā passanto puggaloti. Sakavādī kiñcāpi cakkhuviññāṇassa nissayabhāvaṃ gacchantaṃ cakkhumeva rūpaṃ passati, tathā sotameva saddaṃ suṇāti…pe… viññāṇameva dhammaṃ vijānāti, ‘‘atthi arahato cakkhu, passati arahā cakkhunā rūpa’’ntiādisammutivasena pana āmantāti paṭijānāti.

118. บัดนี้ ปรวาทีประสงค์จะตั้งลัทธิของตนโดยอาการอื่น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "น วตฺตพฺพํ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ" (ไม่ควรกล่าวว่า บุคคลมีอยู่) ในคำเหล่านั้น บทว่า "น วตฺตพฺพํ" (มีความหมายว่า) ท่านจะต้องการอะไรด้วยการไล่เลียงเรื่องอุปาทาบัญญัติมากมายอย่างนี้ ท่านจงกล่าวข้อนี้ก่อนว่า ไม่ควรกล่าวว่า "บุคคลมีอยู่โดยสัจฉิกัตถปรมัตถ์" หรือ ครั้นเมื่อสกวาทีกล่าวว่า "ใช่" แล้ว (ปรวาที) จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "นนุ โย ปสฺสติ" (ก็ผู้ใดเห็น) ในคำนั้น บทว่า "โย" คือ บุคคล บทว่า "ยํ" คือ รูป บทว่า "เยน" คือ ด้วยจักษุ บทว่า "โส" คือ บุคคล บทว่า "ตํ" คือ รูป บทว่า "เตน" คือ ด้วยจักษุ คำนี้มีความว่า ก็บุคคลใดเห็นรูปใดด้วยจักษุใด บุคคลนั้นเห็นรูปนั้นด้วยจักษุนั้น ชื่อว่าบุคคล มิใช่หรือ สกวาที แม้ว่าจักษุซึ่งเป็นที่อาศัยของจักษุวิญญาณนั่นแหละเห็นรูป โสตะนั่นแหละได้ยินเสียง...ฯลฯ...วิญญาณนั่นแหละรู้อารมณ์ แต่ก็ปฏิญญาว่า "ใช่" โดยสมมติสัจจะ เป็นต้นว่า "จักษุของพระอรหันต์มีอยู่ พระอรหันต์เห็นรูปด้วยจักษุ"

120. Tato chalavādaṃ nissāya paravādinā puggalassa vattabbatāya sādhitāya tameva vādaṃ parivattetvā puggalo upalabbhatītiādimāha. Tattha yo na passatīti andho asaññasatto arūpaṃ upapanno nirodhaṃ samāpanno, anandhopi ca aññatra dassanasamayā na passati nāma. Sesavāresupi eseva nayo. Sesaṃ pāḷivaseneva atthato veditabbaṃ.

120. ลำดับนั้น เมื่อปรวาทีสาธิตความที่บุคคลควรกล่าวได้แล้วโดยอาศัยฉลวาท (สกวาที) จึงย้อนวาทะนั้นนั่นแหละ กล่าวคำเป็นต้นว่า "ปุคฺคโล อุปลพฺภติ" (บุคคลมีอยู่) ในคำนั้น บทว่า "โย น ปสฺสติ" (ผู้ใดไม่เห็น) คือ คนตาบอด อสัญญสัตวพรหม ผู้เข้าถึงอรูปภพ ผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ และแม้ผู้ไม่บอด แต่ในเวลาอื่นจากเวลาเห็น ก็ชื่อว่าไม่เห็น แม้ในวาระที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ เนื้อความที่เหลือ พึงทราบตามนัยแห่งบาลีนั้นเทียว

122. Suttasaṃsandanāyaṃ dibbassa cakkhuno rūpagocarattā rūpaṃ passatīti āha. Dutiyavāre ‘‘satte passāmī’’tivacanato puggalaṃ passatīti āha. Tatiyavāre ‘‘rūpaṃ disvā puggalaṃ vibhāvetī’’ti laddhito ubho passatīti āha. Yasmā pana passitabbaṃ nāma diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātanti catubbidhe rūpasaṅgahe rūpāyatanameva saṅgahitaṃ, tasmā sakavādī ‘‘rūpaṃ puggalo, puggalo rūpaṃ, ubho rūpa’’nti anuyogaṃ karoti. Tassattho pākaṭoyevāti.

122. ในการเทียบเคียงพระสูตร เพราะทิพยจักษุมีรูปเป็นอารมณ์ จึงกล่าวว่า เห็นรูป ในวาระที่สอง เพราะมีคำว่า "สตฺเต ปสฺสามิ" (เราเห็นสัตว์ทั้งหลาย) จึงกล่าวว่า เห็นบุคคล ในวาระที่สาม เพราะมีลัทธิว่า "เห็นรูปแล้ว ย่อมจำแนกบุคคล" จึงกล่าวว่า เห็นทั้งสองอย่าง แต่เพราะในรูปสังคหะ ๔ อย่าง คือ สิ่งที่เห็น สิ่งที่ได้ยิน สิ่งที่ทราบ สิ่งที่รู้แจ้ง อันเป็นสิ่งที่พึงเห็นนั้น ท่านสงเคราะห์เอารูปายตนะเท่านั้น ฉะนั้น สกวาทีจึงไล่เลียงว่า "รูปคือบุคคล, บุคคลคือรูป, ทั้งสองอย่างคือรูป" อรรถแห่งคำนั้นชัดเจนแล้วแล

Upādāpaññattānuyogavaṇṇanā.

วรรณนาว่าด้วยการไล่เลียงเรื่องอุปาทาบัญญัติ

13. Purisakārānuyogavaṇṇanā

13. วรรณนาว่าด้วยการไล่เลียงเรื่องปุริสการ

123. Idāni purisakārānuyogo hoti. Tattha kamme sati niyamato tassa kārakenapi bhavitabbanti laddhiyā pucchā paravādissa, tathārūpānaṃ kammānaṃ atthitāya paṭiññā sakavādissa. Puna kattā kāretāti pucchā paravādissa. Tattha kattāti tesaṃ kammānaṃ kārako. Kāretāti āṇattidesanādīhi upāyehi kārāpako. Idāni yasmā paravādī puggalaṃ sandhāya kattāti pucchati, na karaṇamattaṃ, tasmā paṭikkhepo sakavādissa.

123. บัดนี้ เป็นการไล่เลียงเรื่องปุริสการ ในเรื่องนั้น คำถามของปรวาทีมีขึ้นด้วยลัทธิที่ว่า เมื่อกรรมมีอยู่ ผู้กระทำกรรมนั้นก็ต้องมีอยู่โดยแน่นอน การปฏิญญาความมีอยู่ของกรรมเช่นนั้น เป็นของสกวาที คำถามว่า "ผู้ทำย่อมให้ทำหรือ" เป็นของปรวาทีอีก ในคำนั้น บทว่า "กตฺตา" คือ ผู้กระทำกรรมเหล่านั้น บทว่า "กาเรติ" คือ ผู้ให้กระทำด้วยอุบายมีการสั่งและการชี้แจงเป็นต้น บัดนี้ เพราะปรวาทีหมายถึงบุคคลแล้วถามว่า "ผู้ทำ" มิใช่เพียงสักว่าการกระทำ ฉะนั้น การปฏิเสธจึงเป็นของสกวาที

124. Tassa kattā kāretāti ettha yadi yaṃ yaṃ upalabbhati, tassa tassa kattā puggalo te upalabbhati, kiṃ tassāpi kārako ca kārāpako ca añño puggalo upalabbhatīti attho. Paravādī tathā anicchanto issaranimmānavādabhayena paṭikkhipati. Puna puṭṭho yasmā puggalaṃ mātāpitaro janenti nāmaṃ karonti posenti, tasmāssa te kārakā. Ye ca pana taṃ kalyāṇamittā vā ācariyā vā tāni tāni vijjāṭṭhānasippāyatanāni sikkhāpenti, te kārāpakā nāmāti imamatthaṃ sandhāya paṭijānāti. Purimakammameva tassa kattā ceva kārāpetā cāti adhippetaṃ.

124. ในคำว่า "ตสฺส กตฺตา กาเรติ" นี้ มีความหมายว่า ถ้าบุคคลผู้เป็นผู้กระทำของสิ่งใดๆ ที่มีอยู่ ย่อมมีอยู่แก่ท่าน บุคคลอื่นผู้เป็นทั้งผู้กระทำและผู้ให้กระทำของบุคคลนั้น ย่อมมีอยู่ด้วยหรือ ปรวาทีไม่ปรารถนาเช่นนั้น จึงปฏิเสธเพราะกลัววาทะว่าด้วยการสร้างของพระอิศวร เมื่อถูกถามอีก (ปรวาที) หมายถึงเนื้อความนี้จึงปฏิญญาว่า เพราะเหตุว่า มารดาบิดาย่อมให้กำเนิด ตั้งชื่อ และเลี้ยงดูบุคคล ฉะนั้น ท่านเหล่านั้นจึงเป็นผู้กระทำของบุคคลนั้น ส่วนกัลยาณมิตรหรืออาจารย์เหล่าใด ย่อมให้บุคคลนั้นศึกษาศิลปวิทยาการต่างๆ เหล่านั้น ท่านเหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ให้กระทำ (สกวาที) ประสงค์ว่า บุรพกรรมนั่นแหละเป็นทั้งผู้กระทำและผู้ให้กระทำของบุคคลนั้น

125. Tassa tassevāti iminā idaṃ pucchati – yadi kammānaṃ kārakassa kattā tassāpi kattā tassāpi kattā attheva, evaṃ sante purimena purimena avassaṃ pacchā pacchā puggalo kātabboti imināpi te kammānaṃ kārakena puggalena āyatiṃ añño puggalo kātabbo, tenāpi aññoti natthi dukkhassa antakiriyā, natthi vaṭṭassa upacchedo, natthi appaccayaparinibbānaṃ. Paccayābhāvena paccayapaṭibaddhassa dukkhassa abhāvā yaṃ nibbānaṃ vuttaṃ, natthi te tanti. Atha vā tassa tassevāti yadi kammaṃ kammamattaṃ na hoti, tassa pana kārako puggalo, tassāpi kārako, tassāpi kārakoti evaṃ puggalaparamparā atthi. Evaṃ sante yā esā kammavaṭṭassa appavattikaraṇena dukkhassa antakiriyā vuttā, sā natthīti attho. Paravādī taṃ anicchanto paṭikkhipati. Ito aparāsupi upalabbhati sāmaññena kārakapucchāsu puggalaṃyeva sandhāya ‘‘kattā kāretā’’ti vuttaṃ, na paccaye. Na hi mahāpathavīādīnaṃ paccayā natthi.

125. ด้วยบทว่า ตสฺส ตสฺเสว นี้ ท่านถามดังนี้ว่า – หากว่าผู้ทำกรรมมีอยู่ ผู้ทำของผู้ทำนั้นก็มีอยู่ ผู้ทำของผู้ทำนั้นก็มีอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น บุคคลก่อนๆ ต้องสร้างบุคคลหลังๆ ขึ้นแน่นอน ด้วยเหตุนี้ บุคคลผู้ทำกรรมของท่านนั้น ก็ต้องสร้างบุคคลอื่นขึ้นในอนาคต บุคคลนั้นก็ต้องสร้างบุคคลอื่นขึ้นอีก การทำที่สุดแห่งทุกข์ย่อมไม่มี การตัดวัฏฏะย่อมไม่มี อปัจจยปรินิพพาน (นิพพานที่ไม่มีปัจจัย) ย่อมไม่มี นิพพานที่กล่าวไว้ว่าเป็นการไม่มีทุกข์อันเนื่องด้วยปัจจัย เพราะไม่มีปัจจัยนั้น ย่อมไม่มีแก่ท่าน หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยบทว่า ตสฺส ตสฺเสว หากว่ากรรมมิใช่เป็นเพียงกรรม แต่มีบุคคลเป็นผู้ทำกรรมนั้น มีผู้ทำของผู้ทำนั้น มีผู้ทำของผู้ทำนั้นอีก ดังนี้ ลำดับแห่งบุคคลก็มีอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น การทำที่สุดแห่งทุกข์ที่กล่าวไว้ว่าเกิดจากการไม่เป็นไปแห่งกรรมวัฏฏ์นั้น ย่อมไม่มี ความหมายเป็นดังนี้ ปรวาทีไม่ปรารถนาเช่นนั้น จึงปฏิเสธ แม้ในปัญหาเกี่ยวกับผู้ทำโดยทั่วไปที่พบในที่อื่นจากนี้ไป คำว่า “ผู้ทำ ผู้ให้ทำ” ท่านกล่าวหมายถึงบุคคลเท่านั้น ไม่ได้หมายถึงปัจจัย เพราะปัจจัยของมหาปฐวีเป็นต้น มิใช่ว่าจะไม่มี

135. Añño kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ kattāti pañho ‘‘saṅkhāravantaṃ vā attāna’’ntiādidiṭṭhibhayā paṭikkhitto.

135. ปัญหาที่ว่า “ผู้ทำกรรมดีและกรรมชั่วเป็นอื่นหรือ” ถูกปฏิเสธเพราะกลัวทิฏฐิว่า “อัตตามีสังขาร” เป็นต้น

136. Vipāko upalabbhatītiādi vipākapaṭisaṃvedīvasena puggalaṃ dassentassa laddhibhindanatthaṃ vuttaṃ. Tattha vipākapaṭisaṃvedīti anuyogo paravādissa, vipākapavattito aññassa vedakassa abhāvā paṭikkhepo sakavādissa. Puna pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa.

136. คำกล่าวเป็นต้นว่า วิปาโก อุปลพฺภติ (วิบากย่อมปรากฏ) ท่านกล่าวเพื่อทำลายลัทธิของผู้ที่แสดงบุคคลโดยความเป็นผู้เสวยวิบาก ในข้อนั้น การซักถามว่า “มีผู้เสวยวิบากหรือ” เป็นของปรวาที การปฏิเสธเพราะไม่มีผู้เสวยอื่นจากความเป็นไปแห่งวิบาก เป็นของสกวาที คำถามอีกครั้งเป็นของสกวาที การรับรองเป็นของฝ่ายตรงข้าม

138. Tassa paṭisaṃvedīti tassa vipākapaṭisaṃvedakassa paṭisaṃvedī yasmā pana paṭisaṃveditabbo nāma vipāko, na ca puggalo vipāko, tasmā paṭikkhepo paravādissa. Puna puṭṭho yasmā puññavipāke ṭhitattā vipākapaṭisaṃvedī puttaṃ vā patiṃ vā mātā vā jāyā vā paricumbati parisajjati, tasmā tathārūpaṃ paṭisaṃveditaṃ sandhāya paṭijānāti paravādī.

138. บทว่า ตสฺส ปฏิสํเวที หมายถึง ผู้เสวยของผู้เสวยวิบากนั้น แต่เพราะสิ่งที่พึงเสวยชื่อว่าวิบาก และบุคคลไม่ใช่วิบาก ฉะนั้น การปฏิเสธจึงเป็นของปรวาที เมื่อถูกถามอีกครั้ง ปรวาทีก็รับรอง โดยหมายถึงการเสวยอารมณ์เช่นนั้น เพราะผู้เสวยวิบากเมื่อตั้งอยู่ในบุญวิบาก ย่อมจุมพิตกอดรัดบุตร สามี มารดา หรือภรรยา

Tassa tassevāti yadi vipāko vipākamattaṃ na hoti, tassa pana paṭisaṃvedī puggalo, tassāpi paṭisaṃvedī tassāpi paṭisaṃvedīti evaṃ puggalaparamparā atthi. Evaṃ sante yā esā vipākavaṭṭassa appavattikaraṇena dukkhassa antakiriyā vuttā, sā natthīti attho. Ito paraṃ upalabbhatisāmaññena paṭisaṃvedīpucchāsu heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo.

ด้วยบทว่า ตสฺส ตสฺเสว หากว่าวิบากมิใช่เป็นเพียงวิบาก แต่มีบุคคลเป็นผู้เสวยวิบากนั้น มีผู้เสวยของผู้เสวยนั้น มีผู้เสวยของผู้เสวยนั้นอีก ดังนี้ ลำดับแห่งบุคคลก็มีอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น การทำที่สุดแห่งทุกข์ที่กล่าวไว้ว่าเกิดจากการไม่เป็นไปแห่งวิปากวัฏฏ์นั้น ย่อมไม่มี ความหมายเป็นดังนี้ ต่อจากนี้ไป ในปัญหาเกี่ยวกับผู้เสวยโดยทั่วไปที่พบ พึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวไว้ข้างต้นนั่นเอง

142. Añño kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākapaṭisaṃvedīti pañho ‘‘vedanavantaṃ vā attāna’’ntiādidiṭṭhibhayā paṭikkhitto.

142. ปัญหาที่ว่า “ผู้เสวยวิบากของกรรมดีและกรรมชั่วเป็นอื่นหรือ” ถูกปฏิเสธเพราะกลัวทิฏฐิว่า “อัตตามีเวทนา” เป็นต้น

143. Dibbaṃ sukhantiādi kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ bhājetvā dassanavasena āraddhaṃ. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Sakavādino cettha puggalavaseneva paṭisaṃvedīpaṭikkhepo veditabbo, na vedayitavasena.

143. คำกล่าวเป็นต้นว่า ทิพฺพํ สุขํ (สุขทิพย์) เริ่มขึ้นโดยมุ่งแสดงการจำแนกวิบากของกรรมดีและกรรมชั่ว ทั้งหมดนั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ข้างต้นนั่นเอง และในข้อนี้ พึงทราบว่าการปฏิเสธผู้เสวยของสกวาที เป็นการปฏิเสธโดยนัยแห่งบุคคล ไม่ใช่โดยนัยแห่งการเสวยอารมณ์

148. Mahāpathavīādīni hi ārammaṇaṃ katvā vedayitānaṃ uppatti appaṭisiddhā.

148. เพราะว่าการเกิดขึ้นแห่งการเสวยอารมณ์โดยมีการถือเอามหาปฐวีเป็นต้นเป็นอารมณ์นั้น ไม่ได้ถูกปฏิเสธ

170. Kattā kāretā vipākapaṭisaṃvedītiādi vomissakanayavasena āraddhaṃ. Tattha so karotīti yaṃ tvaṃ kattāti ca paṭisaṃvedīti ca vadesi, kiṃ soyeva karoti, so paṭisaṃvedeti. Ayamanuyogo sakavādissa, suttavirodhabhayena paṭikkhepo paravādissa.

170. คำกล่าวเป็นต้นว่า กตฺตา กาเรตา วิปากปฏิสํเวที (ผู้ทำ ผู้ให้ทำ ผู้เสวยวิบาก) เริ่มขึ้นโดยนัยแบบผสม ในข้อนั้น สกวาทีซักถามว่า “บุคคลที่ท่านกล่าวว่าเป็นผู้ทำและเป็นผู้เสวยนั้น เขาเองหรือที่ทำ เขาเองหรือที่เสวย” การซักถามนี้เป็นของสกวาที การปฏิเสธเป็นของปรวาทีเพราะกลัวจะขัดกับพระสูตร

171. Puna puṭṭho ‘‘idha nandati pecca nandatī’’tiādisuttavasena (dha. pa. 18) paṭiññā tasseva. Athassa vacanokāsaṃ paṭibāhanto sakavādī sayaṃkataṃ sukhadukkhanti āha.

171. เมื่อถูกถามอีกครั้ง การรับรองก็เป็นของปรวาทีนั้นเอง โดยอาศัยพระสูตรเป็นต้นว่า “อิธ นนฺทติ เปจฺจ นนฺทติ” (ธ. ป. ๑๘) ครั้งนั้น สกวาทีเมื่อจะปิดกั้นช่องทางแห่งคำพูดของปรวาทีนั้น จึงกล่าวว่า “สุขและทุกข์ ตนทำเอง”

172. Tattha añño karotīti kārakavedakānaṃ aññattapucchāvasena vuttaṃ. Tato paravādī suttavirodhabhayena paṭikkhipitvā puna puṭṭho ‘‘manussabhūto katvā devabhūto paṭisaṃvedetī’’ti maññamāno paṭijānāti. Evaṃvādino pana paraṃkataṃ sukhadukkhaṃ āpajjatīti tassa vasena puṭṭho puna paṭikkhipati.

172. ในข้อนั้น คำว่า “ผู้อื่นทำ” ท่านกล่าวโดยเป็นการถามถึงความแตกต่างกันของผู้ทำและผู้เสวย ลำดับนั้น ปรวาทีปฏิเสธเพราะกลัวจะขัดกับพระสูตร แล้วเมื่อถูกถามอีกครั้ง ก็รับรองโดยเข้าใจว่า “เป็นมนุษย์ทำแล้ว เป็นเทวดาเสวยผล” แต่สำหรับผู้มีวาทะอย่างนี้ ย่อมประสบกับ (ทิฏฐิว่า) สุขและทุกข์ผู้อื่นทำ เมื่อถูกถามโดยนัยนั้น จึงปฏิเสธอีกครั้ง

174. So ca añño cāti kārakavedakānaṃ ekattaaññattapucchāvasena vuttaṃ. Tato paravādī suttavirodhabhayeneva paṭikkhipitvā puna puṭṭho purime dvepi naye ekato katvā paṭijānāti. Evaṃvādino pana sayaṃkatañca paraṃkatañca sukhadukkhaṃ āpajjatīti tassa vasena puṭṭho puna paṭikkhipati.

174. คำว่า “ผู้นั้นด้วย ผู้อื่นด้วย” ท่านกล่าวโดยเป็นการถามถึงความเป็นอันเดียวกันและความแตกต่างกันของผู้ทำและผู้เสวย ลำดับนั้น ปรวาทีปฏิเสธเพราะกลัวจะขัดกับพระสูตรนั่นเอง แล้วเมื่อถูกถามอีกครั้ง ก็รับรองโดยรวมเอานัยทั้งสองก่อนหน้านี้เข้าด้วยกัน แต่สำหรับผู้มีวาทะอย่างนี้ ย่อมประสบกับ (ทิฏฐิว่า) สุขและทุกข์ ตนทำเองด้วย ผู้อื่นทำด้วย เมื่อถูกถามโดยนัยนั้น จึงปฏิเสธอีกครั้ง

176. Neva so karotīti kārakavedakānaṃ ekattaaññattapaṭikkhepavasena vuttaṃ. Tato paravādī suttavirodhavaseneva paṭikkhipitvā puna puṭṭho yasmā manusso devalokūpapattiyā kammaṃ katvā na manussabhūtova paṭisaṃvedeti, nāpi yena kammaṃ kataṃ, tato aññova paṭisaṃvedeti, tasmā kārakato vedako neva so hoti, na aññoti maññamāno paṭijānāti. Laddhimattamevetaṃ? Evaṃvādino pana asayaṃkāraṃ aparaṃkāraṃ adhiccasamuppannaṃ sukhadukkhaṃ āpajjatīti tassa vasena puṭṭho puna paṭikkhipati. Apica imasmiṃ vomissakanaye ādito paṭṭhāya imināpi nayena attho veditabbo. Yasmā hi ayaṃ puggalavādī kammānaṃ kārakañceva vedakañca icchati, tasmāssa yo kārako, teneva vā vedakena bhavitabbaṃ, aññena vā ubhohi vā bhavitabbaṃ, ubhohi vāpi na bhavitabbanti idamāpannaṃ hoti. Evamāpannameva anuyogaṃ anuyuñjanto sakavādī ‘‘so karotī’’tiādayo cattāropi vikappe āha. Sesaṃ vuttappakārameva.

176. คำว่า "ผู้นั้นทำเองก็ไม่ใช่" ท่านกล่าวไว้โดยนัยปฏิเสธความเป็นอันเดียวกันและความเป็นคนอื่นกันของผู้ทำและผู้เสวยผล. ลำดับนั้น ปรวาทีปฏิเสธโดยอ้างความขัดแย้งกับพระสูตรเท่านั้นแล้ว ถูกถามอีกครั้ง เพราะว่ามนุษย์ทำกรรมเพื่อบังเกิดในเทวโลกแล้ว ย่อมไม่เสวยผลในขณะที่ยังเป็นมนุษย์อยู่ และผู้เสวยผลก็มิใช่คนอื่นจากผู้ที่ทำกรรมนั้นไว้ เพราะเหตุนั้น จึงยอมรับโดยเข้าใจว่า ผู้เสวยผลนั้น จะเป็นคนเดียวกับผู้ทำก็ไม่ใช่ จะเป็นคนอื่นก็ไม่ใช่. (ถามว่า) นี้เป็นเพียงลัทธิความเห็นเท่านั้นหรือ? ก็เมื่อวาทะอย่างนี้มีอยู่ ย่อมประสบสุขและทุกข์ที่ตนไม่ได้ทำเอง ผู้อื่นไม่ได้ทำให้ เกิดขึ้นเองลอยๆ ปรวาทีถูกถามโดยนัยนั้น จึงปฏิเสธอีก. อีกอย่างหนึ่ง ในนัยที่ระคนกันนี้ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้แม้ตั้งแต่ต้น. เพราะว่า บุคคลวาทีนี้ย่อมปรารถนาทั้งผู้ทำกรรมและผู้เสวยผลกรรม เพราะฉะนั้น สำหรับบุคคลวาทีนั้น จึงต้องเป็นว่า ผู้ใดเป็นผู้ทำ ผู้นั้นนั่นแหละพึงเป็นผู้เสวยผล หรือผู้อื่นพึงเป็นผู้เสวยผล หรือทั้งสองพึงเป็นผู้เสวยผล หรือทั้งสองก็หาพึงเป็นผู้เสวยผลไม่ ดังนี้. สกวาทีเมื่อซักไซร้การซักถามที่มาถึงอย่างนี้แล้ว จึงกล่าววิกัปปะทั้ง ๔ มีคำว่า "ผู้นั้นทำเอง" เป็นต้น. ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง.

Pariyosāne pana cattāropi pañhā ekato puṭṭhā. Tattha paṭikkhepo ca paṭijānanā ca sayaṃkatādidosappatti ca purimanayeneva veditabbā. Ito paraṃ ‘‘kalyāṇapāpakānī’’ti avatvā heṭṭhā vuttanayā eva ‘‘kammaṃ atthī’’tiādinā vikappena dassitā. Tesampi heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo.

แต่ในตอนท้าย คำถามทั้ง ๔ ข้อถูกถามรวมกัน. ในคำถามเหล่านั้น การปฏิเสธ การยอมรับ และการประสบโทษมีความเห็นว่าตนทำเองเป็นต้น พึงทราบโดยนัยก่อนนั่นเอง. ต่อจากนี้ไป ท่านไม่กล่าวว่า "กรรมดีและกรรมชั่ว" แต่แสดงด้วยวิกัปปะมีคำว่า "กรรมมีอยู่" เป็นต้น โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง. เนื้อความของวิกัปปะเหล่านั้นก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง.

Purisakārānuyogavaṇṇanā.

วรรณนาปุริสการานุโยค

Kalyāṇavaggotipi etasseva nāmaṃ.

กัลยาณวรรค ก็เป็นชื่อของอนุโยคนี้เช่นกัน.

14. Abhiññānuyogavaṇṇanā

14. วรรณนาอภิญญานุโยค

193. Ito paraṃ abhiññānuyogādivasena arahattasādhanā hoti. Tattha āmantāti sakavādinā paṭiññāte paravādī ‘‘bahiddhā anindriyabaddharūpe iddhividhādivisesādhigamo natthi, ajjhattaṃ atthi, tasmā iddhādinibbattakena puggalena bhavitabba’’nti maññamāno nanu atthi koci iddhiṃ vikubbatītiādimāha. Taṃ sabbaṃ uttānatthameva.

193. ต่อจากนี้ไป เป็นการสถาปนาพระอรหัตผลโดยนัยแห่งอภิญญานุโยคเป็นต้น. ในอนุโยคนั้น เมื่อสกวาทียอมรับว่า "ใช่" ปรวาทีเข้าใจว่า "การบรรลุคุณวิเศษมีอิทธิวิธีเป็นต้นในรูปภายนอกที่ไม่เนื่องกับอินทรีย์ไม่มี แต่มีในภายใน เพราะฉะนั้น จะต้องมีบุคคลผู้บันดาลอิทธิฤทธิ์เป็นต้น" จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ก็บุคคลผู้แสดงฤทธิ์ได้มีอยู่มิใช่หรือ". ทั้งหมดนั้นมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

Abhiññānuyogavaṇṇanā.

วรรณนาอภิญญานุโยค

15-18. Ñātakānuyogādivaṇṇanā

๑๕-๑๘. วรรณนาญาตกานุโยคเป็นต้น

197. Idāni mātātiādiko ñātakānuyogo. Khattiyotiādiko jātianuyogo. Gahaṭṭho pabbajitoti paṭipattianuyogo. Devo manussoti upapattianuyogo. Sotāpannotiādiko paṭivedhānuyogo, ariyānuyogotipi vuccati. Te sabbe uttānatthāyeva. ‘‘Arahā hutvā na arahā’’ti panettha moghapañhattā na vuttaṃ.

197. บัดนี้ เป็นญาตกานุโยค มีคำว่า "มารดา" เป็นต้น. ชาติอนุโยค มีคำว่า "กษัตริย์" เป็นต้น. ปฏิปัตติอนุโยค มีคำว่า "คฤหัสถ์, บรรพชิต". อุปปัตติอนุโยค มีคำว่า "เทวดา, มนุษย์". ปฏิเวธานุโยค มีคำว่า "พระโสดาบัน" เป็นต้น, เรียกอีกอย่างว่า อริยานุโยค ก็ได้. อนุโยคทั้งหมดนั้นมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในที่นี้ ท่านไม่กล่าวว่า "เป็นพระอรหันต์แล้ว ไม่เป็นพระอรหันต์" เพราะเป็นบัญญัติที่ไร้ประโยชน์.

206. Cattāro purisayugātiādi saṃghānuyogo, sopi uttānatthoyeva.

206. สังฆานุโยค มีคำว่า "บุรุษยุค ๔" เป็นต้น, แม้อนุโยคนั้นก็มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

209. Saṅkhatotiādi saccikaṭṭhasabhāvānuyogo. Tattha tatiyā koṭīti pucchā sakavādissa. Tathārūpassa saccikaṭṭhassa abhāvato paṭikkhepo paravādissa. Puna puṭṭho puggalaṃ sandhāya paṭiññā tasseva.

209. สัจจิกัฏฐสภาวานุโยค มีคำว่า "สังขตะ" เป็นต้น. ในอนุโยคนั้น คำถามว่า "เป็นโกฏฐาสที่สามหรือ" เป็นของสกวาที. การปฏิเสธเป็นของปรวาที เพราะไม่มีสัจจิกัฏฐะเช่นนั้น. เมื่อถูกถามอีกครั้ง การยอมรับของปรวาทีนั้นก็โดยหมายถึงบุคคล.

211. Añño puggalotipañhepi saṅkhatehi khandhehi aññattaṃ anicchanto paṭikkhepo tasseva.

211. แม้ในคำถามว่า "บุคคลเป็นอื่น (จากขันธ์) หรือ" การปฏิเสธก็เป็นของปรวาทีนั้น ผู้ไม่ปรารถนาความเป็นอื่นจากขันธ์ทั้งหลายอันเป็นสังขตะ.

212. Khandhā saṅkhatātiādi saṅkhatāsaṅkhatāni sarūpena dassetvā aññattapucchanatthaṃ vuttaṃ.

212. คำว่า "ขันธ์ทั้งหลายเป็นสังขตะ" เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงสังขตะและอสังขตะโดยสภาวะของมัน แล้วถามถึงความเป็นอื่น.

213. Rūpaṃ saṅkhatantiādi khandhe vibhāgato dassetvā aññattapucchanatthaṃ vuttaṃ.

213. คำว่า "รูปเป็นสังขตะ" เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงขันธ์โดยจำแนก แล้วถามถึงความเป็นอื่น.

214. Puggalassa uppādoti pucchā sakavādissa, ‘‘jātidhammā jarādhammā, atho maraṇadhammino’’tiādisuttavasena paṭiññā paravādissa. Saṅkhatabhāvaṃ panassa so na icchati, tasmā paṭikkhipati.

214. คำถามว่า "ความเกิดขึ้นของบุคคลมีอยู่หรือ" เป็นของสกวาที. การยอมรับเป็นของปรวาที โดยอาศัยพระสูตรมีอาทิว่า "มีความเกิดเป็นธรรมดา มีความแก่เป็นธรรมดา และมีความตายเป็นธรรมดา". แต่ปรวาทีนั้นไม่ปรารถนาความเป็นสังขตะของบุคคลนั้น เพราะฉะนั้นจึงปฏิเสธ.

215. Puna na uppādo paññāyatītiādinā nayena puṭṭho ‘‘dukkhameva hi sambhoti, dukkhaṃ tiṭṭhati veti cā’’tiādivacanato (saṃ. ni. 1.171) puggalassa uppādādayo nāma na yujjantīti paṭijānāti.

215. เมื่อถูกถามอีกครั้งโดยนัยมีอาทิว่า "ความเกิดขึ้นไม่ปรากฏหรือ" ปรวาทีก็ยอมรับว่า ความเกิดขึ้นเป็นต้นของบุคคลชื่อว่าไม่สมควร โดยอ้างพระดำรัสมีอาทิว่า "ทุกข์เท่านั้นย่อมเกิดขึ้น ทุกข์ย่อมตั้งอยู่และเสื่อมไป" (สํ.นิ. ๑.๑๗๑).

216. Atthatthamhīti atthaṃ vuccati nibbānaṃ. Tattha atthīti pucchati. Tassa atthitāya sassataṃ, natthitāya. Ucchedo āpajjati. Tadubhayampi anicchanto pacchā paṭikkhipati.

216. ในคำว่า "ในประโยชน์อย่างยิ่ง" คำว่า "ประโยชน์" หมายถึงพระนิพพาน. ในเรื่องนั้น ท่านถามว่า "มีอยู่หรือ". เพราะการมีอยู่ของบุคคลนั้น ย่อมนำไปสู่สัสสตทิฏฐิ, เพราะการไม่มีอยู่ ย่อมนำไปสู่อุจเฉททิฏฐิ. ปรวาทีไม่ปรารถนาทั้งสองอย่างนั้น ภายหลังจึงปฏิเสธ.

Ñātakānuyogādivaṇṇanā.

วรรณนาญาตกานุโยคเป็นต้น

19. Paṭivedhānuyogādivaṇṇanā

19. วรรณนาปฏิเวธานุโยคเป็นต้น

217. Bhavaṃ nissāya pañhe bhavanti upapattibhavaṃ.

217. ในปัญหาทั้งหลายที่อาศัยภพ หมายถึง อุปปัตติภพ.

218. Vedanaṃ vediyamānapañhe vedanaṃ vediyamāno pariggahitavedano yogāvacarova pajānāti, bālaputhujjano nappajānāti.

218. ในปัญหาว่าด้วยการเสวยเวทนา พระโยคาวจรผู้กำหนดรู้เวทนาแล้ว ย่อมรู้ชัดซึ่งเวทนาที่กำลังเสวยอยู่, ส่วนปุถุชนผู้เป็นพาลย่อมไม่รู้ชัด.

224. Kāyānupassanādipañhā uttānatthāyeva.

224. ปัญหาเรื่องกายานุปัสสนาเป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

226. Pārāyanagāthāya suññato lokaṃ avekkhassūti sattasuññatavasena khandhalokaṃ olokehīti attho.

226. ในปารายนคาถา ความว่า "จงพิจารณาเห็นโลกว่างเปล่า" มีความหมายว่า จงพิจารณาเห็นขันธโลกโดยความเป็นของว่างเปล่าจากสัตว์.

228. Puggalo avekkhatīti sakavādipucchā. Paravādissa hi ‘‘suññato lokaṃ avekkhassū’’ti gāthāya yo avekkhati, so puggaloti laddhi, tasmā naṃ evaṃ pucchati. Saha rūpenāti rūpakāyena saddhiṃ. Tato anissaṭo hutvāti attho. Idaṃ pañcavokāravasena anujānitvā puna taṃ jīvanti puṭṭho suttavirodhabhayena paṭikkhipati. Vinā rūpenāti idaṃ catuvokāravasena anujānitvā puna aññaṃ jīvanti puṭṭho suttavirodhabhayeneva paṭikkhipati. ‘‘Abbhantaragato’’ti ca ‘‘bahiddhā nikkhamitvā’’ti ca idaṃ ‘‘saha rūpena vinā rūpenā’’ti heṭṭhā vuttassa lakkhaṇavacanaṃ. Tattha abbhantaragatoti rūpassa antogato, ito vā etto vā anikkhamitvā rūpaparicchedavaseneva ṭhito hutvāti attho. Nikkhamitvāti rūpaparicchedaṃ atikkamitvā. Rūpaṃ anissito hutvāti attho.

228. คำถามว่า "บุคคลพิจารณาเห็นหรือ" เป็นของสกวาที. เพราะว่าปรวาทีมีความเห็นว่า ในคาถา "จงพิจารณาเห็นโลกว่างเปล่า" ผู้ที่พิจารณาเห็นนั้นคือบุคคล เพราะฉะนั้น สกวาทีจึงถามเขาอย่างนั้น. คำว่า "พร้อมด้วยรูป" หมายถึง พร้อมกับรูปกาย. ความหมายคือ เป็นผู้ไม่แยกออกจากรูปนั้น. ปรวาทีอนุญาตข้อนี้โดยนัยแห่งปัญจโวการภพแล้ว เมื่อถูกถามอีกว่า "นั่นเป็นชีวะหรือ" ก็ปฏิเสธเพราะกลัวจะขัดแย้งกับพระสูตร. คำว่า "เว้นจากรูป" ปรวาทีอนุญาตข้อนี้โดยนัยแห่งจตุโวการภพแล้ว เมื่อถูกถามอีกว่า "ชีวะเป็นอื่นหรือ" ก็ปฏิเสธเพราะกลัวจะขัดแย้งกับพระสูตรนั่นเอง. คำว่า "เข้าไปภายใน" และ "ออกไปภายนอก" นี้ เป็นคำแสดงลักษณะของคำที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำว่า "พร้อมด้วยรูป" และ "เว้นจากรูป". ในคำเหล่านั้น "เข้าไปภายใน" หมายถึง เข้าไปภายในรูป คือ เป็นผู้ตั้งอยู่โดยอำนาจของขอบเขตแห่งรูปเท่านั้น ไม่ได้ออกไปจากที่นี่หรือที่นั่น. "ออกไป" หมายถึง ก้าวล่วงขอบเขตแห่งรูป. ความหมายคือ เป็นผู้ไม่อาศัยรูป.

231. Anattāti attanā jīvena puggalena rahito. Ekadhammepi puggalo natthīti attho. Evaṃ sabbasuttānaṃ āgamaṭṭhakathāsu vuttanayeneva attho veditabbo. Idha pana sandhāyabhāsitamattameva vakkhāma.

231. คำว่า อนัตตา คือ ปราศจากอัตตา ชีวะ หรือบุคคล ความหมายคือ แม้ในธรรมอย่างหนึ่ง บุคคลก็ไม่มี พึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาแห่งพระสูตรทั้งปวงอย่างนี้ แต่ในที่นี้ เราจักกล่าวเพียงเฉพาะคำที่ทรงหมายถึงเท่านั้น

237. Vuttaṃ bhagavatā sappikumbhotiādi ‘‘sabbāva desanā yathārutavaseneva atthato na gahetabbā’’ti dassanatthaṃ ābhataṃ. Yathā hi suvaṇṇaṃ gahetvā kato suvaṇṇavikāro kumbho suvaṇṇakumbhoti vuccati, na evaṃ sappiṃ gahetvā kato sappissa vikāro sappikumbho nāma atthi. Yasmiṃ pana kumbhe sappi pakkhittaṃ, so sappikumbho nāmāti ayamettha attho. Telakumbhādīsupi eseva nayo. Yathā ca nibbānaṃ niccaṃ dhuvaṃ, na evaṃ bhattaṃ vā yāgu vā atthi. Kālaparicchedaṃ pana akatvā divase divase dassāmāti paññattavasena ‘‘niccabhattaṃ dhuvayāgū’’ti vuccatīti ayamettha attho.

237. คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า หม้อเนยใส เป็นต้น (ท่าน) นำมาเพื่อแสดงว่า "เทศนาทั้งหมด ไม่พึงถือเอาตามความหมายตามที่ได้ยินมาเท่านั้น" จริงอยู่ หม้ออันเป็นวิการแห่งทองที่ทำขึ้นโดยนำทองมา ย่อมเรียกว่า หม้อทอง แต่หม้อเนยใสอันเป็นวิการแห่งเนยใสที่ทำขึ้นโดยนำเนยใสมานั้นไม่มี แต่หม้อใดที่เขาใส่เนยใสไว้ หม้อนั้นชื่อว่าหม้อเนยใส นี่คือความหมายในที่นี้ แม้ในหม้อน้ำมันเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน และภัตหรือยาคูนั้นไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน เหมือนพระนิพพาน แต่เพราะบัญญัติว่า "เราจักถวายทุกๆ วัน" โดยไม่กำหนดเวลา จึงเรียกว่า "นิจจภัต" (ภัตประจำ) "ธุวยาคุ" (ยาคูประจำ) นี่คือความหมายในที่นี้

‘‘Atthi puggalo attahitāya paṭipanno’’tiādīsupi yathā rūpādayo dhammā paccattalakkhaṇasāmaññalakkhaṇavasena atthi, na evaṃ puggalo. Rūpādīsu pana sati ‘evaṃnāmo’‘evaṃgotto’ti vohāro hoti. Iti iminā lokavohārena lokasammutiyā lokaniruttiyā atthi puggaloti ayamettha attho. Vuttampi cetaṃ bhagavatā – ‘‘imā kho citta, lokasamaññā lokaniruttiyo lokavohārā lokapaññattiyo’’ti (dī. ni. 1.440). Rūpādidhammā pana vināpi lokasammutiṃ paccattasāmaññalakkhaṇavasena paññāpanato atthīti ayamettha attho.

แม้ในคำเป็นต้นว่า "บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนมีอยู่" บุคคลไม่มีอยู่เหมือนดังธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้น ซึ่งมีอยู่โดยปัจจัตตลักษณะและสามัญลักษณะ แต่เมื่อมีรูปเป็นต้นอยู่ โวหารว่า "ชื่ออย่างนี้" "โคตรอย่างนี้" ย่อมมี เพราะเหตุนี้ ความหมายในที่นี้คือ บุคคลมีอยู่โดยโลกโวหาร โดยโลกสมมติ โดยโลกนิรุตติ แม้คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนจิตตะ เหล่านี้แลเป็นโลกสมัญญา โลกนิรุตติ โลกโวหาร โลกบัญญัติ" ส่วนธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้น มีอยู่เพราะบัญญัติได้โดยปัจจัตตลักษณะและสามัญลักษณะ แม้ปราศจากโลกสมมติ นี่คือความหมายในที่นี้

Buddhānaṃ pana dve kathā sammutikathā ca paramatthakathā ca. Tattha satto, puggalo, devo, brahmātiādikā sammutikathā nāma. Aniccaṃ, dukkhaṃ, anattā, khandhā, dhātuyo, āyatanāni, satipaṭṭhānā, sammappadhānātiādikā paramatthakathā nāma.

ก็แล กถาของพระพุทธเจ้าทั้งหลายมี ๒ อย่าง คือ สมมติกถา และปรมัตถกถา ในกถาทั้งสองนั้น คำเป็นต้นว่า สัตว์ บุคคล เทวดา พรหม ชื่อว่า สมมติกถา คำเป็นต้นว่า อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ขันธ์ ธาตุ อายตนะ สติปัฏฐาน สัมมัปปธาน ชื่อว่า ปรมัตถกถา

Tattha yo sammutidesanāya sattoti vā…pe… brahmāti vāti vutte jānituṃ paṭivijjhituṃ niyyātuṃ arahattajayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti, tassa bhagavā āditova sattoti vā puggaloti vā posoti vā devoti vā brahmāti vā katheti. Yo paramatthadesanāya aniccanti vā dukkhanti vātiādīsu aññataraṃ sutvāva jānituṃ paṭivijjhituṃ niyyātuṃ arahattajayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti. Tassa aniccantiādīsu aññataraṃ katheti. Tathā sammutikathāya bujjhanakasattassa na paṭhamaṃ paramatthakathaṃ katheti. Sammutikathāya pana bodhetvā pacchā paramatthakathaṃ katheti. Paramatthakathāya bujjhanakasattassāpi na paṭhamaṃ sammutikathaṃ katheti. Paramatthakathāya pana bodhetvā pacchā sammutikathaṃ katheti. Pakatiyā pana paṭhamameva paramatthakathaṃ kathentassa desanā lūkhākārā hoti. Tasmā buddhā paṭhamaṃ sammutikathaṃ kathetvā pacchā paramatthakathaṃ kathenti. Te sammutikathaṃ kathentāpi saccameva sabhāvameva amusāva kathenti. Paramatthakathaṃ kathentāpi saccameva sabhāvameva amusāva kathenti. Ayañhi –

ในบุคคลทั้งสองนั้น ผู้ใดสามารถจะรู้ จะตรัสรู้ จะออกจากทุกข์ จะยึดเอาชัยชนะคืออรหัตผลได้ ด้วยสมมติเทศนา เมื่อตรัสว่า สัตว์...พรหม เป็นต้น พระผู้มีพระภาคย่อมตรัสแก่ผู้นั้นตั้งแต่ต้นว่า สัตว์ บุคคล บุรุษ เทวดา หรือพรหม ผู้ใดสามารถจะรู้ จะตรัสรู้ จะออกจากทุกข์ จะยึดเอาชัยชนะคืออรหัตผลได้ ด้วยปรมัตถเทศนา เพียงได้ฟังคำอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาคำว่า อนิจจัง ทุกขัง เป็นต้น พระองค์ย่อมตรัสคำอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาคำว่า อนิจจัง เป็นต้น แก่ผู้นั้น ฉะนั้น พระองค์จะไม่ตรัสปรมัตถกถาในเบื้องต้นแก่สัตว์ผู้จะพึงตรัสรู้ได้ด้วยสมมติกถา แต่จะทรงทำให้ตรัสรู้ด้วยสมมติกถาก่อน แล้วจึงตรัสปรมัตถกถาในภายหลัง แม้แก่สัตว์ผู้จะพึงตรัสรู้ได้ด้วยปรมัตถกถา พระองค์ก็จะไม่ตรัสสมมติกถาในเบื้องต้น แต่จะทรงทำให้ตรัสรู้ด้วยปรมัตถกถาก่อน แล้วจึงตรัสสมมติกถาในภายหลัง ก็โดยปกติแล้ว เทศนาของผู้ที่ตรัสปรมัตถกถาในเบื้องต้นทีเดียวย่อมมีลักษณะหยาบกระด้าง เพราะฉะนั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายจึงตรัสสมมติกถาก่อน แล้วจึงตรัสปรมัตถกถาในภายหลัง พระองค์เหล่านั้น เมื่อตรัสสมมติกถา ก็ตรัสแต่คำจริง คำที่เป็นสภาวะ ไม่ใช่คำเท็จ เมื่อตรัสปรมัตถกถา ก็ตรัสแต่คำจริง คำที่เป็นสภาวะ ไม่ใช่คำเท็จ จริงดังนี้

‘‘Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo;

Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nupalabbhati’’.

พระสัมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐกว่าวาทีทั้งหลาย ทรงแสดงสัจจะ ๒ อย่าง คือ สมมติสัจจะ และปรมัตถสัจจะ สัจจะที่ ๓ ย่อมไม่มี

Tattha –

ในสัจจะทั้งสองนั้น

‘‘Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇaṃ;

Paramatthavacanaṃ saccaṃ, dhammānaṃ tathalakkhaṇa’’nti.

คำพูดที่เป็นสัญลักษณ์ เป็นสัจจะ เพราะเป็นเหตุแห่งโลกสมมติ คำพูดที่เป็นปรมัตถ์ เป็นสัจจะ เพราะเป็นลักษณะตามความเป็นจริงของธรรมทั้งหลาย

Aparo nayo – dve bhagavato desanā paramatthadesanā ca khandhādivasena, sammutidesanā ca sappikumbhādivasena. Na hi bhagavā samaññaṃ atidhāvati. Tasmā ‘‘atthi puggalo’’ti vacanamattato abhiniveso na kātabbo. Satthārā hi –

อีกนัยหนึ่ง เทศนาของพระผู้มีพระภาคมี ๒ อย่าง คือ ปรมัตถเทศนา โดยนัยแห่งขันธ์เป็นต้น และสมมติเทศนา โดยนัยแห่งหม้อเนยใสเป็นต้น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคไม่ทรงก้าวล่วงสมัญญา เพราะฉะนั้น ไม่พึงยึดมั่นเพียงเพราะคำพูดว่า "บุคคลมีอยู่" จริงอยู่ พระศาสดา (ตรัสว่า)

‘‘Paññattiṃ anatikkamma, paramattho pakāsito;

Samaññaṃ nātidhāveyya, tasmā aññopi paṇḍito;

Paramatthaṃ pakāsento, samaññaṃ nātidhāvaye’’.

ปรมัตถ์ถูกประกาศโดยไม่ก้าวล่วงบัญญัติ เพราะฉะนั้น แม้บัณฑิตอื่นก็ไม่พึงก้าวล่วงสมัญญา เมื่อประกาศปรมัตถ์ ก็ไม่พึงก้าวล่วงสมัญญา

Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

ส่วนที่เหลือในทุกแห่งมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

Puggalakathā niṭṭhitā.

ปุคคลกถา จบ

2. Parihānikathā

2. ปริหานิกถา

1. Vādayuttiparihānivaṇṇanā

1. วาทยุตติปริหานิวัณณนา

239. Idāni parihānikathā hoti. Parihānidhammo aparihānidhammo, ‘‘dveme, bhikkhave, dhammā sekkhassa, bhikkhuno parihānāya saṃvattanti’’ (a. ni. 2.185), ‘‘pañcime, bhikkhave, dhammā samayavimuttassa bhikkhuno parihānāya saṃvattantī’’ti (a. ni. 5.149) evamādīni hi suttāni nissāya sammitiyā vajjiputtakā sabbatthivādino ekacce ca mahāsaṅghikā arahatopi parihāniṃ icchanti, tasmā te vā hontu aññeyeva vā, yesaṃ ayaṃ laddhi, tesaṃ laddhibhindanatthaṃ parihāyati arahā arahattāti pucchā sakavādissa. Tatra parihāyatīti dve parihāniyo pattaparihāni ca appattaparihāni ca. Tattha ‘‘dutiyampi kho āyasmā godhiko tamhā sāmayikāya cetovimuttiyā parihāyī’’ti (saṃ. ni. 1.159) ayaṃ pattaparihāni nāma. ‘‘Mā vo sāmaññatthikānaṃ sataṃ sāmaññattho parihāyī’’ti (ma. ni. 1.416-418) ayaṃ appattaparihāni. Tāsu idha pattaparihāni adhippetā. Tañhi sandhāya āmantāti paṭiññā paravādissa. Sakasamaye pana imaṃ pattaparihāniṃ nāma lokiyasamāpattiyāva icchanti, na arahattādīhi sāmaññaphalehi. Parasamayepi naṃ sabbasāmaññaphalesu sabbabhavesu sabbakālesu sabbesañca puggalānaṃ na icchanti. Taṃ pana tesaṃ laddhimattamevāti sabbaṃ laddhijālaṃ bhindituṃ puna sabbatthātiādinā nayena desanā vaḍḍhitā.

239. บัดนี้ เป็นปริหานิกถา (เรื่องความเสื่อม) ปริหานิธัมโม อปริหานิธัมโม (ผู้มีธรรมที่เสื่อมได้ ผู้มีธรรมที่เสื่อมไม่ได้) นิกายสัมมิติยะ วัชชีปุตตกะ สัพพัตถิกวาทะ และมหาสังฆิกะบางพวก อาศัยพระสูตรทั้งหลายมีอาทิอย่างนี้ คือ "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ ประการเหล่านี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมแก่ภิกษุผู้เป็นเสขะ" (องฺ. ทุก. ๒๐/๔๘๘/๑๘๕) "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมแก่ภิกษุผู้เป็นสมยวิมุต" (องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๑๗๕/๑๔๙) ย่อมปรารถนาความเสื่อมแม้ของพระอรหันต์ เพราะฉะนั้น ชนเหล่านั้นก็ตาม หรือชนเหล่าอื่นก็ตาม ที่มีความเห็นอย่างนี้ เพื่อทำลายลัทธิของพวกเขา คำถามของสกวาทีจึงมีว่า "พระอรหันต์ย่อมเสื่อมจากอรหัตตผลหรือ" ในคำว่า "ย่อมเสื่อม" นั้น ความเสื่อมมี ๒ อย่าง คือ ปัตตปริหานิ (ความเสื่อมจากสิ่งที่บรรลุแล้ว) และ อัปปัตตปริหานิ (ความเสื่อมจากสิ่งที่ยังไม่บรรลุ) ในสองอย่างนั้น ข้อความว่า "ท่านพระโคธิกะได้เสื่อมจากสามยิกเจโตวิมุตินั้น แม้ครั้งที่สอง" (สํ. ส. ๑๕/๔๐๘/๑๕๙) นี้ชื่อว่า ปัตตปริหานิ ข้อความว่า "ประโยชน์แห่งสมณะของพวกท่านผู้เป็นสมณัตถิกะ อย่าได้เสื่อมไปเลย" (ม. ม. ๑๒/๔๘๘/๔๑๖-๔๑๘) นี้ชื่อว่า อัปปัตตปริหานิ ในความเสื่อมสองอย่างนั้น ในที่นี้ประสงค์เอาปัตตปริหานิ ปรวาทีหมายถึงความเสื่อมนั้นจึงปฏิญญาว่า "ใช่" แต่ในลัทธิของตน (สกวาที) ย่อมปรารถนาปัตตปริหานินี้เฉพาะด้วยโลกิยสมาบัติเท่านั้น ไม่ปรารถนาด้วยสามัญผลทั้งหลายมีอรหัตตผลเป็นต้น แม้ในลัทธิของผู้อื่น ก็ไม่ปรารถนาความเสื่อมนั้นในสามัญผลทั้งปวง ในภพทั้งปวง ในกาลทั้งปวง และของบุคคลทั้งปวง แต่ว่าความเห็นนั้นเป็นเพียงลัทธิของพวกเขาเท่านั้น เพื่อทำลายข่ายแห่งลัทธิทั้งหมด เทศนาจึงถูกขยายออกไปโดยนัยมีคำว่า "ในที่ทั้งปวง" เป็นต้นอีก

Tattha yasmā paravādī kamena parihāyitvā sotāpattiphale ṭhitassa arahato parihāniṃ na icchati, upariphalesu ṭhitasseva icchati. Yasmā ca rūpārūpabhavesu ṭhitassa na icchati, kammārāmatādīnaṃ pana parihāniyadhammānaṃ bhāvato kāmabhave ṭhitasseva icchati, tasmā ‘‘sabbatthā’’ti puṭṭho paṭikkhipati. Puna daḷhaṃ katvā puṭṭho kāmabhavaṃ sandhāya paṭijānāti. Sabbasmimpi hi kāmabhave parihānikarā kāmaguṇā atthi, tasmā tattha parihāyatīti tassa laddhi.

ในข้อนั้น เพราะเหตุที่ปรวาทีไม่ปรารถนาความเสื่อมของพระอรหันต์ผู้เสื่อมลงโดยลำดับแล้วตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล แต่ปรารถนาความเสื่อมของผู้ตั้งอยู่ในผลเบื้องบนเท่านั้น และเพราะเหตุที่ไม่ปรารถนาความเสื่อมของผู้ตั้งอยู่ในรูปภพและอรูปภพ แต่ปรารถนาความเสื่อมของผู้ตั้งอยู่ในกามภพเท่านั้น เพราะมีธรรมที่ทำให้เสื่อมคือความยินดีในกามเป็นต้น ฉะนั้น เมื่อถูกถามว่า "ในที่ทั้งปวงหรือ" จึงปฏิเสธ เมื่อถูกถามย้ำให้มั่นคงอีกครั้ง จึงหมายถึงกามภพแล้วยอมรับ เพราะว่าในกามภพทั้งปวงมีกามคุณอันเป็นเหตุให้เสื่อมอยู่ ฉะนั้น ลัทธิของเขาจึงมีว่า "พระอรหันต์ย่อมเสื่อมในกามภพนั้น"

Tatiyapucchāya parihānīti parihānikare dhamme pucchati. Tattha yasmā parihāni nāma kammārāmatādidhammā, visesato vā kāmarāgabyāpādā eva, te ca rūpārūpabhave natthi, tasmā ‘‘na heva’’nti paṭikkhepo paravādissa.

ในคำถามที่สาม คำว่า "ปริหานิ" หมายถึงถามถึงธรรมที่ทำให้เสื่อม ในข้อนั้น เพราะเหตุที่ความเสื่อมชื่อว่าธรรมมีกัมมารามตาเป็นต้น หรือโดยเฉพาะอย่างยิ่งคือกามราคะและพยาบาทนั่นเอง และธรรมเหล่านั้นไม่มีในรูปภพและอรูปภพ ฉะนั้น การปฏิเสธของปรวาทีจึงมีว่า "ไม่ใช่"

Sabbadāti kālapucchā. Tattha paṭhamapañhe yonisomanasikārakāle aparihāyanato paṭikkhipati. Dutiye ayonisomanasikaroto rattibhāge vā divasabhāge vā sabbadā parihāyanato paṭijānāti. Tatiye parihānikaradhammasamāyoge sati muhuttameva parihāni nāma hoti, tato pubbe aparihīnassa pacchā parihīnassa ca parihāni nāma natthīti paṭikkhipati.

คำว่า "ในกาลทั้งปวง" เป็นคำถามเรื่องกาลเวลา ในปัญหานั้น ในปัญหาแรก ปรวาทีปฏิเสธเพราะพระอรหันต์ไม่เสื่อมในเวลาที่ทำโยนิโสมนสิการ ในปัญหาที่สอง ปรวาทียอมรับเพราะพระอรหันต์ผู้ทำอโยนิโสมนสิการย่อมเสื่อมได้เสมอ ไม่ว่าในเวลากลางคืนหรือกลางวัน ในปัญหาที่สาม ปรวาทีปฏิเสธ (โดยอธิบายว่า) เมื่อมีการประชุมพร้อมแห่งธรรมที่ทำให้เสื่อม ความเสื่อมย่อมมีอยู่เพียงชั่วขณะเท่านั้น ก่อนหน้านั้นสำหรับผู้ยังไม่เสื่อม และหลังจากนั้นสำหรับผู้เสื่อมไปแล้ว ก็ไม่มีสิ่งที่เรียกว่าความเสื่อม

Sabbeva arahantoti pañhānaṃ paṭhamasmiṃ tikkhindriye sandhāya paṭikkhipati. Dutiyasmiṃ mudindriye sandhāya paṭijānāti. Tatiyasmimpi tikkhindriyāva adhippetā. Tesañhi sabbesampi parihāni na hotīti tassa laddhi.

ในปัญหาว่า "พระอรหันต์ทั้งหมดหรือ" ในปัญหาแรก ปรวาทีปฏิเสธโดยหมายถึงพระอรหันต์ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ในปัญหาที่สอง ปรวาทียอมรับโดยหมายถึงพระอรหันต์ผู้มีอินทรีย์อ่อน แม้ในปัญหาที่สาม ก็ประสงค์ถึงพระอรหันต์ผู้มีอินทรีย์แก่กล้าเช่นกัน เพราะลัทธิของเขามีอยู่ว่า ความเสื่อมย่อมไม่มีแก่พระอรหันต์เหล่านั้นทั้งหมด

Seṭṭhiudāharaṇe paṭhamapucchā paravādissa, dutiyā sakavādissa. Tatrāyaṃ adhippāyo – yaṃ maṃ tumhe pucchatha – ‘‘arahā arahattā parihāyanto catūhi phalehi parihāyatī’’ti, tatra vo paṭipucchāmi – ‘‘catūhi satasahassehi seṭṭhī seṭṭhittaṃ karonto satasahassehi parihīne seṭṭhī seṭṭhittā parihīno hotī’’ti. Tato sakavādinā ekadesena parihāniṃ sandhāya ‘‘āmantā’’ti vutte sabbasāpateyyā parihīno hotīti pucchati. Tathā aparihīnattā sakavādī na hevāti vatvā atha naṃ ‘‘evameva arahāpi parihāyati ca. Na ca catūhi phalehī’’ti uppannaladdhikaṃ dutiyaṃ bhabbapañhaṃ pucchati. Paravādī seṭṭhino abhabbatāya niyamaṃ apassanto paṭijānitvā arahato catūhi phalehi parihānibhabbataṃ puṭṭho ‘‘niyato sambodhiparāyaṇo’’ti (a. ni. 3.87) vacanassa ayoniso atthaṃ gahetvā laddhiyaṃ ṭhito sotāpattiphalato parihāyituṃ abhabbataṃ sandhāya paṭikkhipati. Taṃ panassa laddhimattamevāti.

ในอุทาหรณ์เรื่องเศรษฐี คำถามแรกเป็นของปรวาที คำถามที่สองเป็นของสกวาที ในอุทาหรณ์นั้น มีอธิบายดังนี้: ที่พวกท่านถามเราว่า "พระอรหันต์เมื่อเสื่อมจากอรหัตตผล ย่อมเสื่อมจากผลทั้ง ๔ หรือ" ในข้อนั้น เราขอย้อนถามพวกท่านว่า "เศรษฐีผู้เป็นเศรษฐีได้ด้วยทรัพย์สี่แสน เมื่อเสื่อมจากทรัพย์หนึ่งแสน จะชื่อว่าเสื่อมจากความเป็นเศรษฐีหรือไม่" ลำดับนั้น เมื่อสกวาทีหมายถึงความเสื่อมโดยส่วนเดียวแล้วกล่าวว่า "ใช่" (ปรวาที) จึงถามว่า "เขาเสื่อมจากทรัพย์สมบัติทั้งหมดหรือ" เพราะยังไม่เสื่อมเช่นนั้น สกวาทีจึงกล่าวว่า "ไม่ใช่" แล้วจึงถามปัญหาที่สองอันเป็นภัพพปัญหาที่เกิดขึ้นตามลัทธิว่า "ฉันใดก็ฉันนั้น พระอรหันต์ย่อมเสื่อม แต่ไม่เสื่อมจากผลทั้ง ๔ ใช่หรือไม่" ปรวาทีไม่เห็นกฎเกณฑ์ที่แน่นอนในความไม่ควร (ที่จะเสื่อมทั้งหมด) ของเศรษฐี จึงยอมรับแล้ว เมื่อถูกถามถึงความควร (ความเป็นไปได้) ที่จะเสื่อมจากผลทั้ง ๔ ของพระอรหันต์ ก็ยึดถือเอาความหมายของพระพุทธพจน์ว่า "เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า" (องฺ. ติก. ๒๐/๕๑๘/๘๗) โดยไม่แยบคาย ตั้งอยู่ในลัทธิของตน หมายถึงความไม่ควร (ความเป็นไปไม่ได้) ที่จะเสื่อมจากโสดาปัตติผล จึงปฏิเสธ แต่ว่าข้อนั้นเป็นเพียงลัทธิของเขาเท่านั้น

Ettāvatā vādayutti nāma niṭṭhitā hoti.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ วาทยุตติ (วิธีการโต้ตอบ) ชื่อว่าจบลงแล้ว

2. Ariyapuggalasaṃsandanaparihānivaṇṇanā

2. อริยบุคคลสังสันทนปริหานิวัณณนา (คำพรรณนาว่าด้วยการเปรียบเทียบและความเสื่อมของพระอริยบุคคล)

240. Idāni ariyapuggalasaṃsandanā āraddhā. Tattha yasmā keci arahatova parihāniṃ icchanti, keci anāgāminopi, keci sakadāgāmissapi. Sotāpannassa pana sabbepi na icchantiyeva. Ye arahattā parihāyitvā anāgāmisakadāgāmibhāve ṭhitā, tesaṃ parihāniṃ icchanti, na itaresaṃ anāgāmisakadāgāmīnaṃ. Sotāpannassa pana tepi sabbathāpi na icchantiyeva, tasmā peyyālamukhena pucchā katā. Tattha tesaṃ laddhivasena paṭiññā ca paṭikkhepo ca veditabbā. ‘‘Parihāyati anāgāmī anāgāmiphalā’’ti hi pañhasmiṃ ye anāgāmino parihāniṃ na icchanti, tesaṃ vasena paṭikkhepo. Ye pakatianāgāmino vā arahattā parihāyitvā ṭhitaanāgāmino vā parihāniṃ icchanti, tesaṃ vasena paṭiññāti idamettha nayamukhaṃ. Tassānusārena sabbapeyyālā atthato veditabbā.

240. บัดนี้ การเปรียบเทียบพระอริยบุคคลได้เริ่มขึ้นแล้ว. ในเรื่องนั้น เพราะว่าบางพวกย่อมปรารถนาความเสื่อมของพระอรหันต์เท่านั้น, บางพวก (ปรารถนาความเสื่อม) แม้ของพระอนาคามี, บางพวก (ปรารถนาความเสื่อม) แม้ของพระสกทาคามี. แต่ทุกคนไม่ปรารถนา (ความเสื่อม) ของพระโสดาบันเลย. ชนเหล่าใดย่อมปรารถนาความเสื่อมของพระอนาคามีและพระสกทาคามีผู้เสื่อมจากพระอรหัตแล้วดำรงอยู่ในภาวะแห่งพระอนาคามีและพระสกทาคามี, (แต่) ไม่ปรารถนา (ความเสื่อม) ของพระอนาคามีและพระสกทาคามีเหล่าอื่น. แต่แม้ชนเหล่านั้นก็ไม่ปรารถนา (ความเสื่อม) ของพระโสดาบันโดยประการทั้งปวงเลย, เพราะฉะนั้น คำถามจึงได้ถูกตั้งขึ้นโดยนัยแห่งเปยยาล. ในเรื่องนั้น พึงทราบการรับรองและการปฏิเสธตามลัทธิของพวกเขา. จริงอยู่ ในปัญหาว่า “พระอนาคามีย่อมเสื่อมจากอนาคามิผลหรือ” การปฏิเสธพึงมีตาม (มติของ) ชนเหล่าใดผู้ไม่ปรารถนาความเสื่อมของพระอนาคามี. การรับรองพึงมีตาม (มติของ) ชนเหล่าใดผู้ปรารถนาความเสื่อมของพระอนาคามีโดยปกติ หรือพระอนาคามีผู้เสื่อมจากพระอรหัตแล้วดำรงอยู่, นี้เป็นแนวทางในเรื่องนี้. พึงทราบเปยยาลทั้งหมดโดยเนื้อความตามนัยนั้น.

241. Yaṃ panettha ‘‘sotāpattiphalassa anantarā arahattaṃyeva sacchikarotī’’ti vuttaṃ, taṃ parihīnassa puna vāyamato arahattappattiṃ sandhāya vuttaṃ. Itaro sotāpattiphalānantaraṃ arahattassa abhāvā paṭikkhipati.

241. คำที่กล่าวไว้ในเรื่องนี้ว่า “ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัตต์นั่นเทียว ในลำดับแห่งโสดาปัตติผล” นั้น ท่านกล่าวหมายถึงการบรรลุพระอรหัตต์ของบุคคลผู้เสื่อมแล้วพยายามอีก. ฝ่ายอื่นย่อมปฏิเสธเพราะความไม่มีแห่งพระอรหัตต์ในลำดับแห่งโสดาปัตติผล.

242. Tato paraṃ ‘‘parihāni nāmesā kilesappahānassa vā mandatāya bhaveyya, maggabhāvanādīnaṃ vā anadhimattatāya, saccānaṃ vā adassanenā’’ti evamādīnaṃ vasena anuyuñjituṃ kassa bahutarā kilesā pahīnātiādi vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ uttānādhippāyameva suttānaṃ panattho āgamaṭṭhakathāsu vuttanayeneva veditabbo.

242. ต่อจากนั้น เพื่อจะซักไซ้โดยนัยเป็นต้นว่า “ความเสื่อมชื่อนี้พึงมีเพราะความที่การละกิเลสเป็นไปอย่างอ่อนกำลัง หรือเพราะความที่การเจริญมรรคเป็นต้นไม่ยิ่งยวด หรือเพราะการไม่เห็นสัจจะทั้งหลาย” ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กิเลสของใครถูกละได้มากกว่ากัน. ทั้งหมดนั้นมีอรรถาธิบายตื้นนั่นเทียว แต่เนื้อความของพระสูตรทั้งหลายพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาแห่งอาคมนั่นเทียว.

262. Samayavimutto arahā arahattā parihāyatīti ettha mudindriyo samayavimutto, tikkhindriyo asamayavimuttoti tesaṃ laddhi. Sakasamaye pana avasippatto jhānalābhī samayavimutto, vasippatto jhānalābhī ceva sabbe ca ariyapuggalā ariye vimokkhe asamayavimuttāti sanniṭṭhānaṃ. So pana taṃ attano laddhiṃ gahetvā samayavimutto parihāyati, itaro na parihāyatī’’ti āha. Sesamettha uttānatthameva.

262. ในคำว่า “พระอรหันต์ผู้เป็นสมยวิมุต ย่อมเสื่อมจากพระอรหัต” นี้ ลัทธิของพวกเขาคือ พระอรหันต์ผู้มีอินทรีย์อ่อนเป็นสมยวิมุต, ผู้มีอินทรีย์แก่กล้าเป็นอสมยวิมุต. แต่ในศาสนานี้ ข้อสรุปคือ พระอรหันต์ผู้ได้ฌานแต่ยังไม่ถึงความเป็นผู้ชำนาญเป็นสมยวิมุต, พระอรหันต์ผู้ได้ฌานและถึงความเป็นผู้ชำนาญ และพระอริยบุคคลทั้งหมดเป็นอสมยวิมุตในอริยวิโมกข์. แต่ท่านผู้นั้นยึดถือลัทธิของตนแล้วกล่าวว่า “สมยวิมุตย่อมเสื่อม, ฝ่ายอื่นไม่เสื่อม”. ส่วนที่เหลือในเรื่องนี้มีเนื้อความตื้นนั่นเทียว.

Ariyapuggalasaṃsandanaparihānivaṇṇanā.

พรรณนาความเสื่อมในการเปรียบเทียบพระอริยบุคคล.

3. Suttasādhanaparihānivaṇṇanā

3. พรรณนาความเสื่อมโดยอ้างพระสูตรเป็นหลักฐาน

265. Idāni suttasādhanā hoti. Tattha uccāvacāti uttamahīnabhedato uccā ca avacā ca. Paṭipādāti paṭipadā. Samaṇena pakāsitāti buddhasamaṇena jotitā. Sukhāpaṭipadā hi khippābhiññā uccā. Dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā avacā. Itarā dve ekenaṅgena uccā, ekena avacā. Paṭhamaṃ vuttā eva vā uccā, itaro tissopi avacā. Tāya cetāya uccāvacāya paṭipadāya na pāraṃ diguṇaṃ yanti, ekamaggena dvikkhattuṃ nibbānaṃ na gacchantīti attho. Kasmā? Yena maggena ye kilesā pahīnā, tena tesaṃ puna appahātabbato. Etena parihānidhammābhāvaṃ dīpeti. Nayidaṃ ekaguṇaṃ mutanti tañca idaṃ pāraṃ ekavāraṃyeva phusanārahaṃ na hoti. Kasmā? Ekena maggena sabbakilesānaṃ appahānato. Etena ekamaggeneva arahattābhāvaṃ dīpeti.

265. บัดนี้ เป็นการอ้างพระสูตรเป็นหลักฐาน. ในเรื่องนั้น คำว่า สูงและต่ำ (อุจจาวจา) คือ สูงและต่ำโดยความแตกต่างกันแห่งข้อปฏิบัติอันประณีตและเลว. คำว่า ปฏิปาทา คือ ปฏิปทา. คำว่า อันสมณะประกาศแล้ว คือ อันพระพุทธสมณะทำให้รุ่งเรืองแล้ว. จริงอยู่ สุขาปฏิปทาขิปปาภิญญาเป็นข้อปฏิบัติที่สูง. ทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาเป็นข้อปฏิบัติที่ต่ำ. สองข้อปฏิบัติที่เหลือเป็นข้อปฏิบัติที่สูงโดยองค์หนึ่ง ต่ำโดยองค์หนึ่ง. หรือข้อปฏิบัติที่กล่าวไว้ก่อนเท่านั้นเป็นข้อปฏิบัติที่สูง, สามข้อปฏิบัติที่เหลือเป็นข้อปฏิบัติที่ต่ำ. และด้วยข้อปฏิบัตินั้นอันสูงและต่ำ พวกเขาย่อมไม่ไปสู่ฝั่งสองเท่า ความว่า ย่อมไม่ไปสู่นิพพานสองครั้งด้วยมรรคเดียว. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะกิเลสเหล่าใดอันมรรคใดละได้แล้ว, กิเลสเหล่านั้นอันมรรคนั้นจะพึงละอีกไม่ได้. ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงแสดงถึงความไม่มีธรรมคือความเสื่อม. คำว่า ฝั่งนี้มิใช่จะพึงถูกต้องได้ครั้งเดียวเท่านั้น ความว่า และฝั่งนั้นก็มิใช่สิ่งที่จะพึงถูกต้องได้เพียงครั้งเดียว. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะกิเลสทั้งปวงมิได้ถูกละด้วยมรรคเดียว. ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงแสดงถึงความไม่มีแห่งพระอรหัตต์ด้วยมรรคเดียวเท่านั้น.

Atthi chinnassa chediyanti chinnassa kilesavaṭṭassa puna chinditabbaṃ kiñci atthīti pucchati. Itaro tikkhindriyaṃ sandhāya paṭikkhipitvā puna puṭṭho mudindriyaṃ sandhāya paṭijānāti. Sakavādī suttaṃ āharitvā natthibhāvaṃ dasseti. Tattha oghapāsoti kilesogho ceva kilesapāso ca.

ท่านถามว่า มีสิ่งใดที่พึงตัดอีกสำหรับวัฏฏะคือกิเลสที่ตัดแล้วหรือ. ฝ่ายอื่นปฏิเสธโดยหมายถึงผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ครั้นถูกถามอีกก็รับรองโดยหมายถึงผู้มีอินทรีย์อ่อน. ฝ่ายสวาทีนำพระสูตรมาแสดงถึงความไม่มี. ในเรื่องนั้น คำว่า โอฆปาสะ คือ โอฆะคือกิเลสและบ่วงคือกิเลส.

266. Katassa paṭicayoti bhāvitassa maggassa puna bhāvanā. Idhāpi paṭikkhepapaṭijānanāni purimanayeneva veditabbāni.

266. คำว่า การสั่งสมสิ่งที่ทำแล้ว คือ การเจริญอีกซึ่งมรรคที่เจริญแล้ว. แม้ในเรื่องนี้ การปฏิเสธและการรับรองพึงทราบโดยนัยก่อนนั่นเทียว.

267. Parihānāya saṃvattantīti paravādinā ābhate sutte pañca dhammā appattaparihānāya ceva lokiyasamāpattiparihānāya ca saṃvattanti. So pana pattassa arahattaphalassa parihānāya sallakkheti. Teneva atthi arahato kammārāmatāti āha. Itaropi asamayavimuttaṃ sandhāya paṭikkhipitvā itaraṃ sandhāya paṭijānāti. Kāmarāgavasena vā pavattamānaṃ taṃ paṭikkhipitvā itarathā pavattamānaṃ paṭijānāti. Rāgādīnaṃ pana atthitaṃ puṭṭho paṭijānituṃ na sakkoti.

267. ในพระสูตรที่ปรวาทีนำมาว่า “ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม” ธรรม ๕ ประการย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมจากสิ่งที่ยังไม่บรรลุและเพื่อความเสื่อมจากโลกิยสมาบัติ. แต่ท่านผู้นั้นย่อมหมายถึงความเสื่อมจากอรหัตผลที่บรรลุแล้ว. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “มีความยินดีในการงานสำหรับพระอรหันต์หรือ”. แม้อีกฝ่ายหนึ่งก็ปฏิเสธโดยหมายถึงอสมยวิมุต แล้วรับรองโดยหมายถึงบุคคลอื่น (สมยวิมุต). หรือปฏิเสธการงานนั้นที่ดำเนินไปด้วยอำนาจแห่งกามราคะ แล้วรับรองการงานที่ดำเนินไปโดยประการอื่น. แต่เมื่อถูกถามถึงความมีอยู่ของราคะเป็นต้น ก็ไม่สามารถจะรับรองได้.

268. Kiṃ pariyuṭṭhitoti kena pariyuṭṭhito anubaddho ajjhotthato vā hutvāti attho. Anusayapucchāyapi tikkhindriyamudindriyavaseneva paṭikkhepapaṭijānanāni veditabbāni. Kalyāṇānusayoti vacanamattasāmaññena vā paṭijānāti. Rāgo upacayaṃ gacchatīti bhāvanāya pahīnaṃ sandhāyāha. Parato dosamohesupi eseva nayo. Sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ pana dassanena pahīnattā upacayaṃ na icchati. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

268. คำว่า ถูกอะไรครอบงำ มีความว่า เป็นผู้ถูกอะไรครอบงำ ติดตาม หรือท่วมทับ. แม้ในคำถามเรื่องอนุสัย การปฏิเสธและการรับรองพึงทราบโดยอำนาจแห่งผู้มีอินทรีย์แก่กล้าและผู้มีอินทรีย์อ่อน. หรือท่านรับรองคำว่า กัลยาณานุสัย โดยความเสมอกันเพียงแค่ถ้อยคำ. ท่านกล่าวว่า ราคะย่อมเจริญขึ้น โดยหมายถึงกิเลสที่ละได้ด้วยภาวนา. แม้ในโทสะและโมหะต่อไปก็มีนัยนี้เช่นกัน. แต่ท่านไม่ปรารถนาความเจริญขึ้นของสักกายทิฏฐิเป็นต้น เพราะเป็นกิเลสที่ละได้ด้วยทัสสนะ. ส่วนที่เหลือในทุกแห่งมีเนื้อความตื้นนั่นเทียว.

Suttasādhanā.

การอ้างพระสูตรเป็นหลักฐาน.

Parihānikathā niṭṭhitā.

ปริหานิกถา จบ.

3. Brahmacariyakathā

3. พรหมจริยกถา

1. Suddhabrahmacariyakathāvaṇṇanā

1. พรรณนาสุทธพรหมจริยกถา

269. Idāni brahmacariyakathā hoti. Tattha dve brahmacariyavāsā, maggabhāvanā ca pabbajjā ca. Pabbajjā sabbadevesu natthi. Maggabhāvanā ṭhapetvā asaññasatte sesesu appaṭisiddhā. Tattha ye paranimmitavasavattideve upādāya taduparidevesu maggabhāvanampi na icchanti seyyathāpi sammitiyā, te sandhāya natthi devesūti pucchā sakavādissa. ‘‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi jambudīpakā manussā uttarakuruke ca manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse. Katamehi tīhi? Sūrā satimanto idha brahmacariyavāso’’ti (a. ni. 9.21) idaṃ suttaṃ nissāya dvepi brahmacariyavāsā natthi devesūti uppannaladdhivasena paṭiññā paravādissa. Puna dvinnampi brahmacariyānaṃ antarāyikadhammavaseneva sabbe devā jaḷāti pucchā sakavādissa. Tattha hatthasaṃvācikāti mūgā viya hatthamuddhāya vattāro. Parato atthi devesūti pucchā paravādissa, maggabhāvanaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Paṭiññāya adhippāyaṃ asallakkhetvā pabbajjāvasena anuyogo paravādissa.

269. บัดนี้ เป็นพรหมจริยกถา ในพรหมจริยกถานั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์มี ๒ อย่าง คือ มรรคภาวนา ๑ บรรพชา ๑ บรรพชาไม่มีในเทวดาทั้งปวง มรรคภาวนา เว้นอสัญญสัตตพรหมเสียแล้ว ไม่ได้ทรงห้ามไว้ในเทวดาที่เหลือ ในพรหมจรรย์ ๒ อย่างนั้น พวกใด คือ พวกสัมมิติยะ ไม่ปรารถนาแม้ซึ่งมรรคภาวนาในเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดีและเทวดาชั้นสูงกว่านั้นขึ้นไป, ปัญหาของสกวาทีจึงเกิดขึ้นโดยปรารภพวกนั้นว่า พรหมจรรย์ไม่มีในเทวดาทั้งหลายหรือ ปฏิญญาของปรวาทีเกิดขึ้นโดยลัทธิที่เกิดขึ้นเอง โดยอาศัยพระสูตรนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย มนุษย์ชาวชมพูทวีปย่อมข่มมนุษย์ชาวอุตตรกุรุและเทวดาชั้นดาวดึงส์ได้ด้วยเหตุ ๓ ประการ เหตุ ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ เป็นผู้กล้าหาญ เป็นผู้มีสติ และมีการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในที่นี้' (อํ. นวก. ๙.๒๑) ว่า การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ทั้งสองอย่างไม่มีในเทวดาทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง ปัญหาของสกวาทีเกิดขึ้นว่า เทวดาทั้งปวงเป็นคนโง่เขลาโดยอำนาจแห่งอันตรายิกธรรมของพรหมจรรย์ทั้งสองอย่างหรือ ในปัญหานั้น คำว่า 'หัตถสังวาจิกา' หมายถึง ผู้กล่าวด้วยสัญญาณมือเหมือนคนใบ้ ต่อจากนั้น ปัญหาของปรวาทีเกิดขึ้นว่า พรหมจรรย์มีในเทวดาทั้งหลายหรือ, ปฏิญญาของสกวาทีเกิดขึ้นโดยปรารภมรรคภาวนา การซักถามของปรวาทีเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งบรรพชา เพราะไม่กำหนดความหมายแห่งปฏิญญา

270. Yattha natthi pabbajjāti pañhe gihīnañceva ekaccānañca devānaṃ maggapaṭilābhaṃ sandhāya paṭikkhepo tasseva. Puna puṭṭho paccantavāsino ceva asaññasatte ca sandhāya paṭiññā tasseva. Yo pabbajatītiādīsu pucchāsupi eseva nayo. Puna ‘‘atthi devesū’’ti pañhepi maggabhāvanaṃ sandhāyeva paṭiññā sakavādissa, ‘‘sabbadevesū’’ti vutte asaññasatte sandhāya paṭikkhepo tasseva.

270. ในปัญหาว่า 'บรรพชาไม่มีในที่ใดหรือ' การปฏิเสธของปรวาทีนั้นเองเกิดขึ้นโดยปรารภการได้มรรคของคฤหัสถ์และเทวดาบางพวก เมื่อถูกถามอีก ปฏิญญาของปรวาทีนั้นเองเกิดขึ้นโดยปรารภชาวปัจจันตชนบทและอสัญญสัตตพรหม แม้ในปัญหาทั้งหลายมีอาทิว่า 'ผู้ใดบวช' ก็มีนัยนี้เช่นกัน อีกอย่างหนึ่ง แม้ในปัญหาว่า 'มีในเทวดาทั้งหลายหรือ' ปฏิญญาของสกวาทีก็เกิดขึ้นโดยปรารภมรรคภาวนาเท่านั้น, เมื่อกล่าวว่า 'ในเทวดาทั้งปวงหรือ' การปฏิเสธของสกวาทีนั้นเองเกิดขึ้นโดยปรารภอสัญญสัตตพรหม

271. Manussesūti pañhadvaye jambudīpake sandhāya paṭiññā. Paccantavāsino sandhāya paṭikkhepo veditabbo.

271. ในปัญหาสองข้อว่า 'ในมนุษย์ทั้งหลายหรือ' ปฏิญญาเกิดขึ้นโดยปรารภชาวชมพูทวีป พึงทราบการปฏิเสธโดยปรารภชาวปัจจันตชนบท

Atthi yattha atthīti atthi te devā, atthi vā so padeso, yattha atthīti evaṃ sattapadesavibhāgamukhena vissajjanaṃ sakavādissa. Iminā nayena sabbe ekantarikapañhā veditabbā.

การวิสัชนาของสกวาทีเกิดขึ้นโดยนัยแห่งการจำแนก ๗ บทอย่างนี้ว่า 'มีในที่ที่มีอยู่' คือ เทวดาเหล่านั้นมีอยู่ หรือประเทศนั้นมีอยู่ ซึ่งเป็นที่ที่มีพรหมจรรย์อยู่ พึงทราบปัญหาที่มีคำตอบส่วนเดียวทั้งหมดโดยนัยนี้

272. Suttānuyoge kuhiṃ phaluppattīti tassa anāgāmino arahattaphaluppatti kuhinti pucchā sakavādissa. Tatthevāti suddhāvāsesūti attho.

272. ในการซักถามตามพระสูตร ปัญหาของสกวาทีเกิดขึ้นว่า 'การเกิดแห่งผลมีในที่ไหน' คือ การเกิดแห่งอรหัตตผลของพระอนาคามีนั้นมีในที่ไหน คำว่า 'ในที่นั้นนั่นแหละ' มีความหมายว่า ในสุทธาวาสพรหมโลก

Handa hīti kāraṇatthe nipāto. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā anāgāmipuggalo idha loke bhāvitena maggena tattha suddhāvāsesu phalaṃ sacchikaroti, na tattha aññaṃ maggaṃ bhāveti, tasmā natthi devesu brahmacariyavāsoti.

คำว่า 'หันทะ หิ' เป็นนิบาตในอรรถว่าเหตุ ความว่า เพราะเหตุที่บุคคลผู้เป็นอนาคามี ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งผลในสุทธาวาสพรหมโลกนั้น ด้วยมรรคที่ตนเจริญแล้วในโลกนี้, ไม่ได้เจริญมรรคอื่นในที่นั้น, ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์จึงไม่มีในเทวดาทั้งหลาย

2. Saṃsandanabrahmacariyavaṇṇanā

2. อรรถกถาว่าด้วยการเทียบเคียงพรหมจรรย์

273. Idāni yadi aññattha bhāvitena maggena aññattha phalasacchikiriyā hoti, sotāpannādīnampi siyāti etamatthaṃ dassetuṃ puna anāgāmītiādīnaṃ saṃsandanapucchā sakavādissa. Tattha anāgāmissa phalasacchikiriyāya paṭiññā, sesānaṃ phalasacchikiriyāya paṭikkhepo paravādissa. Idha bhāvitamaggo hi anāgāmī idhavihāyaniṭṭho nāma hoti. So idha anāgāmimaggaṃ bhāvetvā ‘‘opapātiko tatthaparinibbāyī’’ti vacanato ‘‘puna maggabhāvanaṃ vinā upapattivaseneva arahattaphalaṃ sacchikarotī’’ti tassa laddhi. Sotāpannasakadāgāmino pana tattha maggaṃ bhāvetvā tatrupapattikā nāma hontīti tesaṃ idhāgamanaññeva natthi. Iti so anāgāmissa phalasacchikiriyaṃ puṭṭho paṭijānāti. Itaresaṃ paṭikkhipati.

273. บัดนี้ หากการกระทำให้แจ้งซึ่งผลในที่อื่นด้วยมรรคที่เจริญแล้วในที่อื่นมีอยู่, แม้ของพระโสดาบันเป็นต้นก็พึงมี, เพื่อแสดงเนื้อความนั้น ปัญหาเทียบเคียงของสกวาทีเกี่ยวกับพระอนาคามีเป็นต้นจึงเกิดขึ้นอีก ในปัญหานั้น ปฏิญญาของปรวาทีเกิดขึ้นเกี่ยวกับการกระทำให้แจ้งซึ่งผลของพระอนาคามี, การปฏิเสธเกิดขึ้นเกี่ยวกับการกระทำให้แจ้งซึ่งผลของบุคคลที่เหลือ ด้วยว่า พระอนาคามีผู้มีมรรคอันเจริญแล้วในโลกนี้ ชื่อว่าเป็นผู้มีความตั้งมั่นในวิหารธรรมนี้ ลัทธิของปรวาทีนั้นมีอยู่ว่า พระอนาคามีนั้นเจริญอนาคามิมรรคในโลกนี้แล้ว ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลโดยอำนาจแห่งการอุบัติเท่านั้น โดยไม่ต้องเจริญมรรคอีก ตามพระบาลีว่า 'เป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพนั้น' ส่วนพระโสดาบันและพระสกทาคามี เจริญมรรคในภพนั้นแล้ว ชื่อว่าเป็นผู้มีอุบัติในภพนั้นๆ ฉะนั้น การมาสู่โลกนี้ของท่านเหล่านั้นจึงไม่มีเลย เพราะเหตุนั้น ปรวาทีนั้นเมื่อถูกถามถึงการกระทำให้แจ้งซึ่งผลของพระอนาคามี จึงยอมรับ ปฏิเสธของบุคคลที่เหลือ

Anāgāmī puggalo tattha bhāvitena maggenāti pañhe ‘‘anāgāmino tattha maggabhāvanāva natthī’’ti laddhiyā paṭikkhipati. Maggo ca bhāvīyati, na ca kilesā pahīyantīti pucchā sakavādissa, rūpāvacaramaggaṃ sandhāya paṭiññā itarassa. Rūpāvacaramaggena hi so idhavihāyaniṭṭho nāma jāto.

ในปัญหาว่า 'บุคคลผู้เป็นอนาคามี (บรรลุ) ด้วยมรรคที่เจริญแล้วในภพนั้นหรือ' ปรวาทีปฏิเสธด้วยลัทธิที่ว่า 'การเจริญมรรคของพระอนาคามีในภพนั้นไม่มีเลย' ปัญหาของสกวาทีเกิดขึ้นว่า 'มรรคย่อมถูกเจริญ แต่กิเลสย่อมไม่ถูกละหรือ' ปฏิญญาของอีกฝ่ายหนึ่งเกิดขึ้นโดยปรารภรูปาวจรมรรค ด้วยว่า พระอนาคามีนั้นได้ชื่อว่าเป็นผู้มีความตั้งมั่นในวิหารธรรมนี้ด้วยรูปาวจรมรรค

Anāgāmī puggalo katakaraṇīyoti pañhe ‘‘opapātiko tatthaparinibbāyī’’ti vacanato upapattiyāvassa katakaraṇīyādibhāvaṃ sandhāya paṭijānāti. Arahāti pañhe idhaparinibbāyino arahato vaseneva paṭikkhipati. Puna puṭṭho tatthaparinibbāyino vasena paṭijānāti.

ในปัญหาว่า 'บุคคลผู้เป็นอนาคามีเป็นผู้มีกิจที่ทำเสร็จแล้วหรือ' ปรวาทียอมรับโดยปรารภความเป็นผู้มีกิจที่ทำเสร็จแล้วเป็นต้นจนถึงการอุบัติ ตามพระบาลีว่า 'เป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพนั้น' ในปัญหาว่า 'เป็นพระอรหันต์หรือ' ปรวาทีปฏิเสธโดยอำนาจแห่งพระอรหันต์ผู้ปรินิพพานในโลกนี้ เมื่อถูกถามอีก ก็ยอมรับโดยอำนาจแห่งพระอรหันต์ผู้ปรินิพพานในภพนั้น

Atthi arahato punabbhavotiādīsupi tatthaparinibbāyī idhaparinibbāyīnaṃ vaseneva attho veditabbo. Appaṭividdhākuppova tatthaparinibbāyatīti puṭṭho idheva bhāvitena maggena tassa akuppapaṭivedhaṃ icchanto paṭikkhipati.

แม้ในปัญหาทั้งหลายมีอาทิว่า 'ภพใหม่ของพระอรหันต์มีอยู่หรือ' พึงทราบความหมายโดยอำนาจแห่งพระอรหันต์ผู้ปรินิพพานในภพนั้นและผู้ปรินิพพานในโลกนี้ เมื่อถูกถามว่า 'ปรินิพพานในภพนั้นทั้งที่ยังไม่แทงตลอดธรรมที่ไม่กำเริบหรือ' ปรวาทีผู้ปรารถนาการแทงตลอดธรรมที่ไม่กำเริบของพระอนาคามีนั้นด้วยมรรคที่เจริญแล้วในโลกนี้เท่านั้น จึงปฏิเสธ

Yathā migoti paṭhamaṃ udāharaṇaṃ paravādissa, dutiyaṃ sakavādissa. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

คำว่า 'ยถา มิโค' เป็นอุทาหรณ์แรกของปรวาที, อุทาหรณ์ที่สองเป็นของสกวาที ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง

Brahmacariyakathā niṭṭhitā.

พรหมจริยกถา จบ

3. Odhisokathāvaṇṇanā

3. อรรถกถาโอธิโสกถา

274. Idāni odhisokathā nāma hoti. Tattha ye sotāpannādīnaṃ nānābhisamayavasena dukkhadassanādīhi odhiso odhiso ekadesena ekadesena kilesappahānaṃ icchanti seyyathāpi etarahi sammitiyādayo, tesaṃ taṃ laddhiṃ bhindituṃ odhisoti pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa. Puna anuyogo sakavādissa, ekadesena sotāpannādibhāvassa abhāvato paṭikkhepo paravādissa. Iminā upāyena sabbavāresu attho veditabboti.

274. บัดนี้ เป็นโอธิโสกถา ในโอธิโสถกานั้น พวกใด คือ พวกสัมมิติยะเป็นต้นในบัดนี้ ปรารถนาการละกิเลสทีละส่วนๆ โดยส่วนเดียวๆ ด้วยการเห็นทุกข์เป็นต้น โดยอำนาจแห่งการตรัสรู้ที่แตกต่างกันของพระโสดาบันเป็นต้น, เพื่อทำลายลัทธินั้นของพวกเขา ปัญหาของสกวาทีจึงเกิดขึ้นว่า 'โดยส่วนเดียวหรือ' ปฏิญญาเป็นของปรวาที การซักถามของสกวาทีเกิดขึ้นอีก, การปฏิเสธเป็นของปรวาที เพราะความเป็นพระโสดาบันเป็นต้นโดยส่วนเดียวไม่มี พึงทราบเนื้อความในวาทะทั้งปวงโดยอุบายนี้

Odhisokathāvaṇṇanā.

อรรถกถาโอธิโสกถา

4. Jahatikathā

4. ชหติกถา

1. Nasuttāharaṇakathāvaṇṇanā

1. อรรถกถาว่าด้วยกถาที่ไม่มีการอ้างพระสูตร

279. Idāni jahatikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘jhānalābhī puthujjano saha saccābhisamayā anāgāmī nāma hoti, tassa puthujjanakāleyeva kāmarāgabyāpādā pahīnā’’ti laddhi seyyathāpi etarahi sammitiyānaṃ, tesaṃ taṃ laddhiṃ bhindituṃ jahati puthujjanoti pucchā sakavādissa, jhānavikkhambhitānaṃ pana tesaṃ pariyuṭṭhānaṃ apassantassa paṭiññā paravādissa. Yasmā pana tesaṃ jhānavikkhambhitānampi anāgāmimaggeneva accantaṃ pahānaṃ hoti, tasmā puna accantantiādianuyogo sakavādissa, tathārūpassa pahānassa abhāvato paṭikkhepo itarassa. Vikkhambhetīti accantavikkhambhanameva sandhāya pucchā sakavādissa. Tato paraṃ anāgāmimaggaṭṭhena saddhiṃ puthujjanasaṃsandanaṃ hoti. Taṃ uttānatthameva.

279. บัดนี้ เป็นชหติกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดว่า “ปุถุชนผู้ได้ฌาน ชื่อว่าเป็นพระอนาคามี พร้อมกับการตรัสรู้สัจจะ, กามราคะและพยาบาทของท่านผู้นั้น ถูกละได้แล้วในสมัยที่เป็นปุถุชนนั่นเอง” เหมือนอย่างลัทธิของพวกสัมมิติยะในบัดนี้, เพื่อจะทำลายลัทธิของชนเหล่านั้น คำถามของสกวาทีจึงมีว่า “ปุถุชนย่อมละหรือ” ส่วนปฏิญญาของปรวาทีผู้ไม่เห็นการฟุ้งขึ้นแห่งกิเลสเหล่านั้นที่ถูกข่มไว้ด้วยฌานก็มี. แต่เพราะว่า แม้กิเลสเหล่านั้นที่ถูกข่มไว้ด้วยฌาน การละได้อย่างเด็ดขาด ย่อมมีได้ด้วยอนาคามิมรรคเท่านั้น ฉะนั้น การไล่เลียงของสกวาทีว่า “อย่างเด็ดขาด” เป็นต้น จึงมีอีก, การปฏิเสธของฝ่ายตรงข้ามก็มี เพราะไม่มีการละเช่นนั้น. คำถามของสกวาทีว่า “ย่อมข่มไว้หรือ” เป็นคำถามที่มุ่งหมายถึงการข่มไว้อย่างเด็ดขาดทีเดียว. ต่อจากนั้น เป็นการเปรียบเทียบปุถุชนกับผู้ตั้งอยู่ในอนาคามิมรรค. เรื่องนั้นมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

280. Tato paraṃ anāgāmiphale saṇṭhātīti puṭṭho jhānānāgāmitaṃ sandhāya paṭijānāti. Arahatte saṇṭhātīti puṭṭho dassanamaggena uddhambhāgiyānaṃ pahānābhāvato paṭikkhipati.

280. ต่อจากนั้น เมื่อถูกถามว่า “ย่อมตั้งมั่นอยู่ในอนาคามิผลหรือ” เขาย่อมรับรองโดยมุ่งหมายถึงความเป็นอนาคามีด้วยฌาน. เมื่อถูกถามว่า “ย่อมตั้งมั่นอยู่ในพระอรหัตหรือ” เขาย่อมปฏิเสธ เพราะสังโยชน์เบื้องสูงยังไม่ถูกละด้วยทัสนมรรค.

Apubbaṃ acarimaṃ tayo maggeti puṭṭho tathārūpāya bhāvanāya abhāvā paṭikkhipati. Puna puṭṭho tiṇṇaṃ maggānaṃ kiccasabbhāvaṃ sandhāya paṭijānāti. Sāmaññaphalapucchāsupi eseva nayo. Katamena maggenāti puṭṭho anāgāmimaggenāti jhānānāgāmitaṃ sandhāya vadati. Puna saṃyojanappahānaṃ puṭṭho tiṇṇaṃ anāgāmimaggena tesaṃ kilesānaṃ appaheyyattā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho paṭhamamaggasseva jhānānāgāmimaggabhāvaṃ sandhāya paṭijānāti. Sesamettha uttānatthamevāti.

เมื่อถูกถามว่า “ย่อมได้มรรค ๓ พร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลังหรือ” เขาย่อมปฏิเสธ เพราะไม่มีภาวนาเช่นนั้น. เมื่อถูกถามอีก เขาย่อมรับรองโดยมุ่งหมายถึงการมีอยู่แห่งกิจของมรรคทั้งสาม. แม้ในคำถามเกี่ยวกับสามัญผล ก็นัยนี้เช่นกัน. เมื่อถูกถามว่า “ด้วยมรรคไหน” เขาย่อมกล่าวว่า “ด้วยอนาคามิมรรค” โดยมุ่งหมายถึงความเป็นอนาคามีด้วยฌาน. เมื่อถูกถามถึงการละสังโยชน์อีก เขาย่อมปฏิเสธ เพราะกิเลสเหล่านั้นไม่พึงถูกละด้วยอนาคามิมรรคทั้งสาม. เมื่อถูกถามครั้งที่สอง เขาย่อมรับรองโดยมุ่งหมายถึงความเป็นอนาคามิมรรคด้วยฌานของปฐมมรรคนั่นเอง. ส่วนที่เหลือในกถานี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

Jahatikathā.

ชหติกถา.

5. Sabbamatthītikathā

5. สัพพมัตถีติกถา

1. Vādayuttivaṇṇanā

1. วาทยุติวัณณนา

282. Idāni sabbamatthītivādakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… ayaṃ vuccati rūpakkhandho’’tiādivacanato (vibha. 2) ‘‘sabbepi atītādibhedā dhammā khandhasabhāvaṃ na vijahanti, tasmā sabbaṃ atthiyeva nāmā’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi sabbamatthivādānaṃ, tesaṃ laddhivisodhanatthaṃ sabbamatthīti pucchā sakavādissa, vuttappakārāya laddhiyā ṭhatvā paṭiññā itarassa. Sabbathāti sabbasmiṃ sarīre sabbamatthīti pucchati. Sabbadāti sabbasmiṃ kāle sabbamatthīti pucchati. Sabbena sabbanti sabbenākārena sabbamatthīti pucchati. Sabbesūti sabbesu dhammesu sabbamatthīti pucchati. Ayoganti ayuttaṃ. Nānāsabhāvānañhi yogo hoti, na ekasabhāvassa. Iti imasmiṃ pañhe rūpaṃ vedanāya, vedanaṃ vā rūpena anānaṃ ekalakkhaṇameva katvā sabbamatthīti pucchati. Yampi natthi tampatthīti yampi chaṭṭhakhandhādikaṃ sasavisāṇādikaṃ vā kiñci natthīti siddhaṃ, tampi te atthīti pucchati. Sabbamatthīti yā diṭṭhi sā diṭṭhi micchādiṭṭhīti, yā diṭṭhi sā diṭṭhi sammādiṭṭhīti hevamatthīti iminā idaṃ pucchati – yā te esā sabbamatthīti diṭṭhi, sā diṭṭhi ayāthāvakattā micchādiṭṭhīti evaṃ yā amhākaṃ diṭṭhi, sā diṭṭhi yāthāvakattā sammādiṭṭhīti evaṃ tava samaye atthīti pucchati. Itaro sabbesupi etesu nayesu vuttappakārāya atthitāya abhāvato paṭikkhipati. Imesu pana sabbesupi nayesu ‘‘ājānāhi niggaha’’nti ādiṃ katvā sabbo kathāmaggabhedo vitthārato veditabboti ayaṃ tāvettha vādayutti.

282. บัดนี้ เป็นสัพพมัตถีติกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดว่า “ธรรมทั้งปวง แม้ที่มีความแตกต่างกันโดยเป็นอดีตเป็นต้น ย่อมไม่ละสภาวะแห่งขันธ์ เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า ‘รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน... นี้เรียกว่า รูปขันธ์’ ฉะนั้น ชื่อว่า สิ่งทั้งปวงมีอยู่ทีเดียว” เหมือนอย่างลัทธิของพวกสัพพัตถิวาทในบัดนี้, เพื่อชำระลัทธิของชนเหล่านั้นให้หมดจด คำถามของสกวาทีจึงมีว่า “สิ่งทั้งปวงมีอยู่หรือ” ส่วนปฏิญญาของฝ่ายตรงข้ามผู้ยืนอยู่ในลัทธิที่กล่าวแล้วก็มี. คำว่า สัพพัตถะ ท่านถามว่า สิ่งทั้งปวงมีอยู่ในร่างกายทั้งหมดหรือ. คำว่า สัพพทา ท่านถามว่า สิ่งทั้งปวงมีอยู่ในกาลทั้งหมดหรือ. คำว่า สัพเพนะ สัพพัง ท่านถามว่า สิ่งทั้งปวงมีอยู่โดยอาการทั้งหมดหรือ. คำว่า สัพเพสุ ท่านถามว่า สิ่งทั้งปวงมีอยู่ในธรรมทั้งปวงหรือ. คำว่า อโยคัง คือ ไม่ประกอบกัน. ด้วยว่า การประกอบกันย่อมมีแก่ธรรมที่มีสภาวะต่างกัน ไม่มีแก่ธรรมที่มีสภาวะเดียว. ดังนั้น ในปัญหานี้ ท่านทำรูปกับเวทนา หรือเวทนากับรูปให้มีลักษณะเป็นอันเดียวกัน ไม่ต่างกัน แล้วถามว่า สิ่งทั้งปวงมีอยู่หรือ. คำว่า ยัมปิ นัตถิ ตัมปัตถีติ ท่านถามว่า แม้สิ่งที่ไม่มีอยู่ ก็มีอยู่หรือ คือ สิ่งใดๆ ที่เป็นที่รู้กันว่าไม่มีอยู่ เช่น ขันธ์ที่ ๖ เป็นต้น หรือเขากระต่ายเป็นต้น แม้สิ่งนั้นก็มีอยู่แก่ท่านหรือ. คำว่า สัพพมัตถีติ ยา ทิฏฐิ สา ทิฏฐิ มิจฉาทิฏฐีติ, ยา ทิฏฐิ สา ทิฏฐิ สัมมาทิฏฐีติ เอวมัตถีติ ด้วยคำนี้ ท่านถามดังนี้ว่า ทิฏฐิของท่านที่ว่า สิ่งทั้งปวงมีอยู่ นั้น เป็นมิจฉาทิฏฐิเพราะไม่เป็นไปตามจริง และทิฏฐิของเราเป็นสัมมาทิฏฐิเพราะเป็นไปตามจริง ดังนี้ มีอยู่ในสมัยของท่านหรือ. ฝ่ายตรงข้ามย่อมปฏิเสธในนัยทั้งหมดแม้นี้ เพราะไม่มีการมีอยู่ตามประเภทที่กล่าวแล้ว. แต่ในนัยทั้งหมดแม้นี้ พึงทราบความแตกต่างแห่งแนวทางของกถาทั้งหมดโดยพิสดาร โดยตั้งต้นว่า “ท่านจงรับรู้นิคคหะ” ดังนี้ นี้เป็นวาทวิธีในกถานี้ก่อน.

2. Kālasaṃsandanavaṇṇanā

2. กาลสังสันทนวัณณนา

283-284. Idāni atītaṃ atthīti kālasaṃsandanaṃ hoti. Tattha atītaṃ atthītiādikaṃ suddhikasaṃsandanaṃ. Atītaṃ rūpaṃ atthītiādikaṃ khandhavasena kālasaṃsandanaṃ.

๒๘๓-๒๘๔. บัดนี้ เป็นการเปรียบเทียบโดยกาลว่า “อดีตมีอยู่”. ในข้อนั้น การเปรียบเทียบล้วนๆ คือ “อดีตมีอยู่” เป็นต้น. การเปรียบเทียบโดยอำนาจขันธ์ คือ “รูปที่เป็นอดีตมีอยู่” เป็นต้น.

285. Paccuppannaṃ rūpaṃ appiyaṃ karitvāti atītānāgataṃ pahāya paccuppannarūpameva appiyaṃ avibhajitabbaṃ karitvā. Rūpabhāvaṃ jahatītipañhe niruddhassāpi rūpassa rūpakkhandhasaṅgahitattā paṭikkhipati. Rūpabhāvaṃ na jahatīti paṭilomapañhepi rūpakkhandhena saṅgahitattāva paṭijānāti. Odātaṃ vatthaṃ appiyaṃ karitvāti ettha kiñcāpi na sabbaṃ vatthaṃ odātaṃ, iminā pana vatthanti avatvā ‘‘odātaṃ vatthaṃ appiyaṃ karitvā’’ti vutte sakavādinā ekatthatā anuññātā. Odātabhāvaṃ jahatīti pañhe vaṇṇavigamaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Vatthabhāvaṃ jahatīti ettha pana paññattiyā avigatattā paṭikkhepo tasseva. Paṭilomepi eseva nayo.

285. คำว่า ปัจจุปปันนัง รูปัง อัปปิยัง กริตวา ความว่า ละอดีตและอนาคตเสีย แล้วทำรูปปัจจุบันนั่นแหละให้เป็นของไม่น่าพอใจ ไม่ควรแบ่งแยก. ในปัญหาว่า “ย่อมละภาวะแห่งรูปหรือ” เขาย่อมปฏิเสธ เพราะแม้รูปที่ดับไปแล้ว ก็ยังสงเคราะห์เข้าในรูปขันธ์. แม้ในปัญหาปฏิโลมว่า “ย่อมไม่ละภาวะแห่งรูปหรือ” เขาก็รับรอง เพราะสงเคราะห์เข้าในรูปขันธ์นั่นเอง. ในคำว่า โอทาตัง วัตถัง อัปปิยัง กริตวา นี้ แม้ว่าผ้าทั้งหมดจะไม่ใช่สีขาว แต่เมื่อสกวาทีไม่กล่าวว่า “ผ้า” แต่กล่าวว่า “ทำผ้าขาวให้เป็นของไม่น่าพอใจ” ความเป็นอันเดียวกันก็เป็นอันว่าสกวาทีอนุญาตแล้ว. ในปัญหาว่า “ย่อมละภาวะแห่งสีขาวหรือ” เป็นปฏิญญาของสกวาทีโดยมุ่งหมายถึงความปราศไปแห่งสี. แต่ในคำว่า “ย่อมละภาวะแห่งผ้าหรือ” เป็นการปฏิเสธของสกวาทีนั้นเอง เพราะบัญญัติยังไม่ปราศไป. แม้ในปฏิโลมปัญหาก็นัยนี้เช่นกัน.

286. Atītaṃ atītabhāvaṃ na jahatīti puṭṭho ‘‘yadi jaheyya, anāgataṃ vā paccuppannaṃ vā siyā’’ti maññamāno paṭijānāti. Anāgataṃ anāgatabhāvaṃ na jahatīti puṭṭho pana ‘‘yadi na jaheyya, anāgatamevassa, paccuppannabhāvaṃ na pāpuṇeyyā’’ti maññamāno paṭikkhipati. Paccuppannapañhepi atītabhāvaṃ anāpajjanadoso siyāti paṭikkhipati. Anulomapañhesupi imināva nayena attho veditabbo.

286. เมื่อถูกถามว่า “อดีตย่อมไม่ละภาวะแห่งอดีตหรือ” เขาย่อมรับรองโดยเข้าใจว่า “ถ้าพึงละ ก็จะพึงเป็นอนาคตหรือปัจจุบัน”. แต่เมื่อถูกถามว่า “อนาคตย่อมไม่ละภาวะแห่งอนาคตหรือ” เขาย่อมปฏิเสธโดยเข้าใจว่า “ถ้าไม่พึงละ ก็จะพึงเป็นอนาคตอยู่นั่นเอง ไม่พึงถึงภาวะแห่งปัจจุบัน”. แม้ในปัญหาเกี่ยวกับปัจจุบัน เขาก็ปฏิเสธโดยคิดว่า จะพึงมีโทษคือการไม่ถึงภาวะแห่งอดีต. แม้ในอนุโลมปัญญาทั้งหลาย ก็พึงทราบความหมายโดยนัยนี้เช่นกัน.

287. Evaṃ suddhikanayaṃ vatvā puna khandhavasena dassetuṃ atītaṃ rūpantiādi vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ pāḷianusāreneva sakkā jānituṃ.

287. ครั้นกล่าวสุทธิกนัยอย่างนี้แล้ว เพื่อจะแสดงอีกโดยนัยแห่งขันธ์ จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า รูปที่เป็นอดีต ข้อความทั้งหมดนั้น พึงทราบได้ตามนัยแห่งบาลีนั้นเทียว

Vacanasodhanavaṇṇanā

วรรณนาว่าด้วยการตรวจสอบถ้อยคำ

288. Idāni ‘‘atītaṃ nvatthī’’tiādi vacanasodhanā hoti. Tattha hañci atītaṃ nvatthīti yadi atītaṃ no atthīti attho. Atītaṃ atthīti micchāti atītañca taṃ atthi cāti micchā eva. Taññeva anāgataṃ taṃ paccuppannanti puṭṭho anāgatakkhaṇeyevassa paccuppannatāya abhāvaṃ sandhāya kālanānattena paṭikkhipati.

288. บัดนี้ เป็นการตรวจสอบถ้อยคำเป็นต้นว่า ‘อดีตไม่มีหรือ’ ในคำนั้น บทว่า หัญจิ อตีตัง นวัตถีติ ความว่า ถ้าว่า อดีตไม่มี บทว่า อตีตัง อัตถีติ มิจฉา ความว่า ที่ว่าเป็นอดีตด้วย มีอยู่ด้วยนั้นผิดแท้ เมื่อถูกถามว่า ‘อนาคตนั้นนั่นแหละเป็นปัจจุบันหรือ’ ท่านหมายถึงความไม่มีภาวะเป็นปัจจุบันของอนาคตนั้นในขณะที่เป็นอนาคต จึงปฏิเสธด้วยความต่างแห่งกาล

Dutiyaṃ puṭṭho yaṃ uppādato pubbe anāgataṃ ahosi, tassa uppannakāle paccuppannattā paṭijānāti. Hutvā hoti hutvā hotīti yadetaṃ tayā ‘‘anāgataṃ hutvā paccuppannaṃ hotī’’ti vadatā taññeva anāgataṃ taṃ paccuppannanti laddhivasena ‘‘anāgataṃ vā paccuppannaṃ vā hutvā hotī’’ti vuttaṃ. Kiṃ te tampi hutvā hotīti? Itaro hutvā bhūtassa puna hutvā abhāvato na hevanti paṭikkhipati.

เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ท่านยอมรับ เพราะว่าสิ่งที่เคยเป็นอนาคตก่อนที่จะเกิดขึ้น ย่อมมีภาวะเป็นปัจจุบันในกาลที่เกิดขึ้นแล้ว คำว่า ‘เคยเป็นแล้วจึงมี เคยเป็นแล้วจึงมี’ นี้ ท่านกล่าวว่า ‘อนาคตหรือปัจจุบันเคยเป็นแล้วจึงมี’ โดยนัยที่ได้ข้อสรุปจากคำที่ท่านกล่าวว่า ‘อนาคตเคยเป็นแล้วจึงเป็นปัจจุบัน’ ว่า ‘อนาคตนั้นนั่นแหละเป็นปัจจุบัน’ (จึงถามว่า) แม้สิ่งนั้นของท่าน ก็เคยเป็นแล้วจึงมีหรือ? ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธว่า ‘ไม่ใช่’ เพราะสิ่งที่เคยเป็นแล้วมีขึ้นแล้ว จะมีภาวะเคยเป็นอีกไม่ได้

Dutiyaṃ puṭṭho yasmā taṃ anāgataṃ hutvā paccuppannaṃ hontaṃ ‘‘hutvā hotī’’ti saṅkhaṃ gataṃ, tasmā paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī ‘‘yadi te taṃ anāgataṃ hutvā paccuppannaṃ hontaṃ ‘hutvā hotī’ti saṅkhaṃ gataṃ, puna hutvā hoti, yaṃ anāgataṃ na hutvā paccuppannaṃ na hontaṃ ‘na hutvā na hotī’ti saṅkhaṃ gataṃ sasavisāṇaṃ, kiṃ te tampi puna na hutvā na hotī’’tiadhippāyena na hutvā na hoti na hutvā na hotīti pañhaṃ pucchati. Itaro ‘‘yaṃ natthi, taṃ natthitāya, eva anāgataṃ na hutvā paccuppannaṃ na hotīti nahutvānahoti nāma tāva hotu, puna nahutvānahotibhāvo panassa kuto’’ti maññamāno paṭikkhipati. Taññeva paccuppannaṃ taṃ atītanti pañhepi paccuppannakkhaṇeyevassa atītatāya abhāvaṃ sandhāya kālanānattā paṭikkhipati.

เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ท่านยอมรับ เพราะว่าอนาคตนั้นเมื่อกำลังเป็นปัจจุบัน ย่อมถึงการนับว่า ‘เคยเป็นแล้วจึงมี’ ลำดับนั้น ฝ่ายสกวาทีถามเขาด้วยความประสงค์ว่า ‘ถ้าสำหรับท่าน อนาคตนั้นเมื่อกำลังเป็นปัจจุบัน ถึงการนับว่า ‘เคยเป็นแล้วจึงมี’ และเคยเป็นแล้วจึงมีอีก, สิ่งที่ไม่เคยเป็นอนาคตและไม่เป็นปัจจุบัน ซึ่งเปรียบด้วยเขากระต่าย ถึงการนับว่า ‘ไม่เคยเป็นจึงไม่มี’—สำหรับท่าน แม้สิ่งนั้นก็ไม่เคยเป็นจึงไม่มีอีกหรือ’ ดังนี้ จึงถามปัญหาว่า ‘ไม่เคยเป็นจึงไม่มี ไม่เคยเป็นจึงไม่มีหรือ’ ฝ่ายปรวาทีสำคัญว่า ‘สิ่งใดไม่มี สิ่งนั้นก็เพราะความไม่มีนั่นแหละ อนาคตไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็นปัจจุบัน ดังนั้นจงชื่อว่า ไม่เคยเป็นจึงไม่มี ไปก่อนเถิด แต่ภาวะที่ไม่เคยเป็นจึงไม่มีอีกเล่า จะมีมาจากไหน’ ดังนี้แล้วจึงปฏิเสธ แม้ในปัญหาว่า ‘ปัจจุบันนั้นนั่นแหละเป็นอดีตหรือ’ ท่านหมายถึงความไม่มีภาวะเป็นอดีตของปัจจุบันนั้นในขณะที่เป็นปัจจุบัน จึงปฏิเสธด้วยความต่างแห่งกาล

Dutiyapañhe puṭṭho yaṃ atītabhāvato pubbe paccuppannaṃ ahosi, tasseva atītattā paṭijānāti. Hutvā hoti hutvā hotīti yadetaṃ tayā ‘‘paccuppannaṃ hutvā atītaṃ hotī’’ti vadatā ‘‘taññeva paccuppannaṃ taṃ atīta’’nti laddhivasena ‘‘paccuppannaṃ vā atītaṃ vā hutvā hotī’’ti vuttaṃ, kiṃ te tampi hutvā hotīti? Itaro hutvā bhūtassa puna hutvā abhāvato na hevanti paṭikkhipati.

เมื่อถูกถามในปัญหาที่สอง ท่านยอมรับ เพราะว่าสิ่งที่เคยเป็นปัจจุบันก่อนที่จะเป็นอดีต สิ่งนั้นนั่นเองได้เป็นอดีตไปแล้ว คำว่า ‘เคยเป็นแล้วจึงมี เคยเป็นแล้วจึงมี’ นี้ ท่านกล่าวว่า ‘ปัจจุบันหรืออดีตเคยเป็นแล้วจึงมี’ โดยนัยที่ได้ข้อสรุปจากคำที่ท่านกล่าวว่า ‘ปัจจุบันเคยเป็นแล้วจึงเป็นอดีต’ ว่า ‘ปัจจุบันนั้นนั่นแหละเป็นอดีต’ (จึงถามว่า) แม้สิ่งนั้นของท่าน ก็เคยเป็นแล้วจึงมีหรือ? ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธว่า ‘ไม่ใช่’ เพราะสิ่งที่เคยเป็นแล้วมีขึ้นแล้ว จะมีภาวะเคยเป็นอีกไม่ได้

Dutiyapañhe yasmā taṃ paccuppannaṃ hutvā atītaṃ hontaṃ ‘‘hutvā hotī’’ti saṅkhaṃ gataṃ, tasmā paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī ‘‘yadi te taññeva paccuppannaṃ hutvā atītaṃ hontaṃ ‘hutvā hotī’ti saṅkhaṃ gataṃ, puna hutvā hoti, yaṃ paccuppannaṃ na hutvā atītaṃ na hontaṃ ‘na hutvā na hotī’ti saṅkhaṃ gataṃ sasavisāṇaṃ, kiṃ te tampi puna na hutvā na hotī’’ti adhippāyena na hutvā na hoti na hutvā na hotīti pañhaṃ pucchati. Itaro ‘‘yaṃ natthi, taṃ natthitāya eva paccuppannaṃ na hutvā atītaṃ na hotīti nahutvānahoti nāma tāva hotu. Puna nahutvānahotibhāvo panassa kuto’’ti maññamāno paṭikkhipati. Ubhayaṃ ekato katvā āgate tatiyapañhepi imināvupāyena yojanā kātabbā.

ในปัญหาที่สอง ท่านยอมรับ เพราะว่าปัจจุบันนั้นเมื่อกำลังเป็นอดีต ย่อมถึงการนับว่า ‘เคยเป็นแล้วจึงมี’ ลำดับนั้น ฝ่ายสกวาทีถามเขาด้วยความประสงค์ว่า ‘ถ้าสำหรับท่าน ปัจจุบันนั้นนั่นแหละเมื่อกำลังเป็นอดีต ถึงการนับว่า ‘เคยเป็นแล้วจึงมี’ และเคยเป็นแล้วจึงมีอีก, สิ่งที่ไม่เคยเป็นปัจจุบันและไม่เป็นอดีต ซึ่งเปรียบด้วยเขากระต่าย ถึงการนับว่า ‘ไม่เคยเป็นจึงไม่มี’—สำหรับท่าน แม้สิ่งนั้นก็ไม่เคยเป็นจึงไม่มีอีกหรือ’ ดังนี้ จึงถามปัญหาว่า ‘ไม่เคยเป็นจึงไม่มี ไม่เคยเป็นจึงไม่มีหรือ’ ฝ่ายปรวาทีสำคัญว่า ‘สิ่งใดไม่มี สิ่งนั้นก็เพราะความไม่มีนั่นแหละ ปัจจุบันไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็นอดีต ดังนั้นจงชื่อว่า ไม่เคยเป็นจึงไม่มี ไปก่อนเถิด แต่ภาวะที่ไม่เคยเป็นจึงไม่มีอีกเล่า จะมีมาจากไหน’ ดังนี้แล้วจึงปฏิเสธ แม้ในปัญหาที่สามซึ่งมาโดยการรวมทั้งสองอย่างเข้าด้วยกัน ก็พึงประกอบความโดยนัยนี้

Aparo nayo – yadi taññeva anāgataṃ taṃ paccuppannaṃ, anāgatassa paccuppanne vutto hotibhāvo, paccuppannassa ca anāgate vutto hutvābhāvo āpajjati. Evaṃ sante anāgatampi hutvāhoti nāma. Paccuppannampi hutvāhotiyeva nāma. Tena taṃ pucchāma – ‘‘kiṃ te etesu ekekaṃ hutvā hoti hutvā hotī’’ti? Itaro – ‘‘taññeva anāgataṃ taṃ paccuppanna’’nti pañhe paṭikkhittanayeneva paṭikkhipitvā puna puṭṭho dutiye pañhe paṭiññātanayeneva paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī ‘‘taññeva anāgataṃ taṃ paccuppanna’’nti pañhāvasena tesu ekekaṃ hutvā hoti hutvā hotīti paṭijānantaṃ purimaṃ paṭikkhittapañhaṃ parivattitvā pucchanto na hutvā na hoti na hutvā na hotīti pucchati. Tassattho – nanu ‘‘tayā taññeva anāgataṃ taṃ paccuppanna’’nti vutte paṭhamapañhaṃ paṭikkhipantena anāgatassa hotibhāvo paccuppannassa ca hutvābhāvo paṭikkhittoti. Tena anāgataṃ na hoti nāma, paccuppannaṃ na hutvā nāma.

อีกนัยหนึ่ง – ถ้าอนาคตนั้นนั่นแหละเป็นปัจจุบัน ก็จะถึงซึ่งภาวะที่กล่าวว่า ‘มี’ สำหรับอนาคตในปัจจุบัน และภาวะที่กล่าวว่า ‘เคยเป็น’ สำหรับปัจจุบันในอนาคต เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้อนาคตก็ชื่อว่า เคยเป็นแล้วจึงมี แม้ปัจจุบันก็ชื่อว่า เคยเป็นแล้วจึงมี นั่นเทียว เพราะเหตุนั้น เราจึงถามท่านนั้นว่า ‘สำหรับท่าน แต่ละอย่างในสองอย่างนั้น เคยเป็นแล้วจึงมี เคยเป็นแล้วจึงมีหรือ’ ฝ่ายปรวาที ปฏิเสธปัญหาว่า ‘อนาคตนั้นนั่นแหละเป็นปัจจุบันหรือ’ โดยนัยที่ปฏิเสธแล้วนั่นเทียว ครั้นถูกถามอีก ก็ยอมรับในปัญหาที่สองโดยนัยที่ยอมรับแล้วนั่นเทียว ลำดับนั้น ฝ่ายสกวาที เมื่อจะถามผู้ที่ยอมรับว่า แต่ละอย่างในสองอย่างนั้น เคยเป็นแล้วจึงมี เคยเป็นแล้วจึงมี โดยนัยแห่งปัญหาว่า ‘อนาคตนั้นนั่นแหละเป็นปัจจุบันหรือ’ จึงกลับเอาปัญหาที่ปฏิเสธไว้ก่อนมาถามว่า ‘ไม่เคยเป็นจึงไม่มี ไม่เคยเป็นจึงไม่มีหรือ’ อธิบายความข้อนั้นว่า ก็เมื่อท่านกล่าวว่า ‘อนาคตนั้นนั่นแหละเป็นปัจจุบันหรือ’ แล้วปฏิเสธปัญหาข้อแรก ท่านก็ได้ปฏิเสธภาวะที่ ‘มี’ ของอนาคต และภาวะที่ ‘เคยเป็น’ ของปัจจุบันแล้วมิใช่หรือ เพราะเหตุนั้น อนาคตจึงชื่อว่า ไม่มี ปัจจุบันจึงชื่อว่า ไม่เคยเป็น

Dutiyapañhe ca taññeva anāgataṃ taṃ paccuppannanti paṭiññātaṃ. Evaṃ sante anāgatampi na hutvā na hoti nāma. Paccuppannampi na hutvā na hotiyeva nāma. Tena taṃ pucchāma – ‘‘kiṃ te etesu ekekaṃ na hutvā na hoti na hutvā na hotī’’ti? Paravādī sabbato andhakārena pariyonaddho viya tesaṃ nahutvānahotibhāvaṃ apassanto na hevanti paṭikkhipati.

และในปัญหาที่สอง ท่านก็ได้ยอมรับแล้วว่า อนาคตนั้นนั่นแหละเป็นปัจจุบัน เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้อนาคตก็ชื่อว่า ไม่เคยเป็นจึงไม่มี แม้ปัจจุบันก็ชื่อว่า ไม่เคยเป็นจึงไม่มี นั่นเทียว เพราะเหตุนั้น เราจึงถามท่านนั้นว่า ‘สำหรับท่าน แต่ละอย่างในสองอย่างนั้น ไม่เคยเป็นจึงไม่มี ไม่เคยเป็นจึงไม่มีหรือ’ ฝ่ายปรวาที เป็นประดุจถูกความมืดปกคลุมไว้โดยรอบ ไม่เห็นภาวะที่ไม่เคยเป็นจึงไม่มีของธรรมเหล่านั้น จึงปฏิเสธว่า ‘ไม่ใช่’

Dutiyavārepi yadi taññeva paccuppannaṃ taṃ atītaṃ, paccuppannassa atīte vutto hotibhāvo, atītassa ca paccuppanne vutto hutvābhāvo āpajjati, evaṃ sante paccuppannampi hutvāhoti nāma, atītampi hutvāhotiyeva nāma. Tena taṃ pucchāma – ‘‘kiṃ te etesu ekekaṃ hutvā hoti hutvā hotī’’ti? Itaro taññeva paccuppannaṃ taṃ atītantipañhe paṭikkhittanayeneva paṭikkhipitvā puna puṭṭho dutiyapañhe paṭiññātanayeneva paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī ‘‘taññeva paccuppannaṃ taṃ atīta’’nti pañhāvasena tesu ekekaṃ hutvā hoti hutvā hotīti paṭijānantaṃ purimaṃ paṭikkhittapañhaṃ parivattitvā pucchanto na hutvā na hoti na hutvā na hotīti pucchati. Tassattho – nanu tayā taññeva paccuppannaṃ taṃ atītanti vutte paṭhamapañhaṃ paṭikkhipantena paccuppannassa hotibhāvo, atītassa ca hutvābhāvo paṭikkhittoti. Tena paccuppannaṃ nahoti nāma. Atītaṃ nahutvā nāma.

แม้ในวาระที่สอง ถ้าว่า ธรรมที่เป็นปัจจุบันนั่นแหละ เป็นอดีต ความเป็นอยู่ของปัจจุบันที่กล่าวไว้ในอดีต และความเป็นสิ่งที่เคยเป็นของอดีตที่กล่าวไว้ในปัจจุบัน ย่อมมีขึ้น เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ปัจจุบันก็ชื่อว่าเป็นสิ่งที่เคยเป็นแล้วจึงเป็น แม้อดีตก็ชื่อว่าเป็นสิ่งที่เคยเป็นแล้วจึงเป็นนั่นแหละ เพราะเหตุนั้น เราจึงถามท่านว่า – “ในธรรมเหล่านั้น แต่ละอย่างของท่าน เป็นสิ่งที่เคยเป็นแล้วจึงเป็น เป็นสิ่งที่เคยเป็นแล้วจึงเป็น หรือ” ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธปัญหาว่า “ธรรมที่เป็นปัจจุบันนั่นแหละ เป็นอดีต” ด้วยนัยที่ปฏิเสธแล้วนั่นแหละ ถูกถามอีกครั้งในปัญหาที่สอง ก็ยอมรับด้วยนัยที่ยอมรับแล้วนั่นแหละ ลำดับนั้น ฝ่ายสกวาทีถามปรวาทีผู้กำลังยอมรับว่า “ในธรรมเหล่านั้น แต่ละอย่างเป็นสิ่งที่เคยเป็นแล้วจึงเป็น เป็นสิ่งที่เคยเป็นแล้วจึงเป็น” ด้วยอำนาจแห่งปัญหาว่า “ธรรมที่เป็นปัจจุบันนั่นแหละ เป็นอดีต” โดยพลิกปัญหาแรกที่ถูกปฏิเสธแล้วถามว่า “ไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็น ไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็น หรือ” อธิบายความข้อนั้นว่า – ก็ท่าน เมื่อกล่าวว่า “ธรรมที่เป็นปัจจุบันนั่นแหละ เป็นอดีต” ได้ปฏิเสธปัญหาแรก โดยปฏิเสธความเป็นอยู่ของปัจจุบัน และความเป็นสิ่งที่เคยเป็นของอดีต มิใช่หรือ เพราะเหตุนั้น ปัจจุบันจึงชื่อว่าไม่เป็น อดีตจึงชื่อว่าไม่เคยเป็น

Dutiyapañhe ca te ‘‘taññeva paccuppannaṃ taṃ atīta’’nti paṭiññātaṃ. Evaṃ sante paccuppannampi na hutvā na hoti nāma, atītampi na hutvā na hotiyeva nāma. Tena taṃ pucchāma – ‘‘kiṃ te etesu ekekaṃ na hutvā na hoti, na hutvā na hotī’’ti. Paravādī sabbato andhakārena pariyonaddho viya tesaṃ nahutvānahotibhāvaṃ apassanto na hevanti paṭikkhipati.

และในปัญหาที่สอง ท่านก็ยอมรับว่า “ธรรมที่เป็นปัจจุบันนั่นแหละ เป็นอดีต” เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ปัจจุบันก็ชื่อว่าไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็น แม้อดีตก็ชื่อว่าไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็นนั่นแหละ เพราะเหตุนั้น เราจึงถามท่านว่า – “ในธรรมเหล่านั้น แต่ละอย่างของท่าน ไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็น ไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็น หรือ” ฝ่ายปรวาทีราวกับถูกความมืดปกคลุมไว้โดยรอบ ไม่เห็นความไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็นของธรรมเหล่านั้น จึงปฏิเสธว่า “ไม่ใช่”

Tatiyavārepi yadi taññeva anāgataṃ taṃ paccuppannaṃ taṃ atītaṃ; anāgatapaccuppannānaṃ paccuppannātītesu vutto hotibhāvo, paccuppannātītānañca anāgatapaccuppannesu vutto hutvābhāvo āpajjati. Evaṃ sante anāgatampi hutvāhoti nāma. Paccuppannampi atītampi hutvā hotiyeva nāma. Tena taṃ pucchāma – ‘‘kiṃ te tīsupi etesu ekekaṃ hutvā hoti hutvā hotī’’ti? Itaro ‘‘taññeva anāgataṃ, taṃ paccuppannaṃ, taṃ atīta’’ntipañhe paṭikkhittanayeneva paṭikkhipitvā puna puṭṭho dutiyapañhe paṭiññātanayeneva paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī ‘‘taññeva anāgataṃ, taṃ paccuppannaṃ, taṃ atīta’’nti pañhāvasena tesu ekekaṃ hutvā hoti, hutvā hotīti paṭijānantaṃ purimaṃ paṭikkhittapañhaṃ parivattitvā pucchanto na hutvā na hoti na hutvā na hotīti pucchati. Tassattho – nanu tayā taññeva anāgataṃ, taṃ paccuppannaṃ, taṃ atītanti vutte paṭhamapañhaṃ paṭikkhipantena anāgatapaccuppannānaṃ hotibhāvo; paccuppannātītānañca hutvābhāvo paṭikkhittoti? Tena anāgataṃ paccuppannañca na hoti nāma. Paccuppannañca atītañca na hutvā nāma.

แม้ในวาระที่สาม ถ้าว่า ธรรมที่เป็นอนาคตนั่นแหละ เป็นปัจจุบัน เป็นอดีต ความเป็นอยู่ของอนาคตและปัจจุบันที่กล่าวไว้ในปัจจุบันและอดีต และความเป็นสิ่งที่เคยเป็นของปัจจุบันและอดีตที่กล่าวไว้ในอนาคตและปัจจุบัน ย่อมมีขึ้น เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ธรรมที่เป็นอนาคตก็ชื่อว่าเป็นสิ่งที่เคยเป็นแล้วจึงเป็น แม้ปัจจุบันและอดีตก็ชื่อว่าเป็นสิ่งที่เคยเป็นแล้วจึงเป็นนั่นแหละ เพราะเหตุนั้น เราจึงถามท่านว่า – “ในธรรมทั้งสามเหล่านั้น แต่ละอย่างของท่าน เป็นสิ่งที่เคยเป็นแล้วจึงเป็น เป็นสิ่งที่เคยเป็นแล้วจึงเป็น หรือ” ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธปัญหาว่า “ธรรมที่เป็นอนาคตนั่นแหละ เป็นปัจจุบัน เป็นอดีต” ด้วยนัยที่ปฏิเสธแล้วนั่นแหละ ถูกถามอีกครั้งในปัญหาที่สอง ก็ยอมรับด้วยนัยที่ยอมรับแล้วนั่นแหละ ลำดับนั้น ฝ่ายสกวาทีถามปรวาทีผู้กำลังยอมรับว่า “ในธรรมเหล่านั้น แต่ละอย่างเป็นสิ่งที่เคยเป็นแล้วจึงเป็น เป็นสิ่งที่เคยเป็นแล้วจึงเป็น” ด้วยอำนาจแห่งปัญหาว่า “ธรรมที่เป็นอนาคตนั่นแหละ เป็นปัจจุบัน เป็นอดีต” โดยพลิกปัญหาแรกที่ถูกปฏิเสธแล้วถามว่า “ไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็น ไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็น หรือ” อธิบายความข้อนั้นว่า – ก็ท่าน เมื่อกล่าวว่า “ธรรมที่เป็นอนาคตนั่นแหละ เป็นปัจจุบัน เป็นอดีต” ได้ปฏิเสธปัญหาแรก โดยปฏิเสธความเป็นอยู่ของอนาคตและปัจจุบัน และความเป็นสิ่งที่เคยเป็นของปัจจุบันและอดีต มิใช่หรือ เพราะเหตุนั้น อนาคตและปัจจุบันจึงชื่อว่าไม่เป็น ปัจจุบันและอดีตจึงชื่อว่าไม่เคยเป็น

Dutiyapañhe ca te ‘‘taññeva anāgataṃ, taṃ paccuppannaṃ, taṃ atīta’’nti paṭiññātaṃ. Evaṃ sante anāgatampi na hutvā na hoti nāma, paccuppannampi atītampi na hutvā na hotiyeva nāma. Tena taṃ pucchāma – ‘‘kiṃ te etesu ekekaṃ na hutvā na hoti na hutvā na hotī’’ti? Paravādī sabbato andhakārena pariyonaddho viya tesaṃ na hutvā na hotibhāvaṃ apassanto na hevanti paṭikkhipatīti. Niggahādīni panettha heṭṭhā vuttanayeneva yojetabbāni.

และในปัญหาที่สอง ท่านก็ยอมรับว่า “ธรรมที่เป็นอนาคตนั่นแหละ เป็นปัจจุบัน เป็นอดีต” เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ธรรมที่เป็นอนาคตก็ชื่อว่าไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็น แม้ปัจจุบันและอดีตก็ชื่อว่าไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็นนั่นแหละ เพราะเหตุนั้น เราจึงถามท่านว่า – “ในธรรมเหล่านั้น แต่ละอย่างของท่าน ไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็น ไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็น หรือ” ฝ่ายปรวาทีราวกับถูกความมืดปกคลุมไว้โดยรอบ ไม่เห็นความไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็นของธรรมเหล่านั้น จึงปฏิเสธว่า “ไม่ใช่” ดังนี้ นิคคหะเป็นต้นในที่นี้ พึงประกอบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น

Vacanasodhanavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยการชำระถ้อยคำ จบ

Atītacakkhurūpādikathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องจักขุและรูปเป็นต้นที่เป็นอดีต

289. Atītaṃ cakkhu atthītiādīsupi cakkhādibhāvāvijahaneneva atthitaṃ paṭijānāti. Passatītiādīni puṭṭho pana tesaṃ viññāṇānaṃ kiccābhāvavasena paṭikkhipati.

289. แม้ในปัญหาเป็นต้นว่า “จักขุที่เป็นอดีตมีอยู่หรือ” ปรวาทีย่อมยอมรับความมีอยู่ โดยเหตุที่ไม่ละภาวะแห่งความเป็นจักขุเป็นต้นนั่นเอง แต่เมื่อถูกถามปัญหาเป็นต้นว่า “ย่อมเห็นหรือ” ก็ย่อมปฏิเสธ ด้วยอำนาจแห่งความไม่มีกิจของวิญญาณเหล่านั้น

Atītañāṇādikathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องญาณเป็นต้นที่เป็นอดีต

290. Tena ñāṇena ñāṇakaraṇīyaṃ karotīti pañhe tassa ñāṇassa niruddhattā kiccabhāvamassa apassanto paṭikkhipati. Puna puṭṭho atītārammaṇaṃ paccuppannaṃ ñāṇaṃ atītānaṃ dhammānaṃ jānanato atītaṃ ñāṇanti lesena paccuppannameva ‘‘atītaṃ ñāṇa’’nti katvā tena ñāṇena ñāṇakaraṇīyassa atthitāya paṭijānāti. Athassa sakavādī lesokāsaṃ adatvā tena ñāṇena dukkhaṃ parijānātītiādimāha. Itaro atītārammaṇeneva ñāṇena imesaṃ catunnaṃ kiccānaṃ abhāvā paṭikkhipati. Anāgatapañhepi eseva nayo. Paccuppannapañho ceva saṃsandanapañho ca uttānatthāyeva.

290. ในปัญหาว่า “บุคคลย่อมทำกิจที่พึงทำด้วยญาณ ด้วยญาณนั้นหรือ” ปรวาทีไม่เห็นความมีกิจของญาณนั้น เพราะญาณนั้นดับไปแล้ว จึงปฏิเสธ ถูกถามอีกครั้ง ก็ทำญาณที่เป็นปัจจุบันซึ่งมีอดีตเป็นอารมณ์นั่นแหละให้เป็น “ญาณในอดีต” ด้วยเลศว่า เป็นญาณในอดีตเพราะรู้ธรรมทั้งหลายที่เป็นอดีต แล้วย่อมยอมรับว่ากิจที่พึงทำด้วยญาณนั้นมีอยู่ ลำดับนั้น ฝ่ายสกวาทีไม่ให้โอกาสแก่เลศนั้น กล่าวเป็นต้นว่า “บุคคลย่อมกำหนดรู้ทุกข์ด้วยญาณนั้นหรือ” ฝ่ายปรวาทีย่อมปฏิเสธเพราะกิจทั้ง ๔ เหล่านี้ไม่มีด้วยญาณที่มีอดีตเป็นอารมณ์นั่นแหละ แม้ในปัญหาเกี่ยวกับอนาคต ก็นัยนี้แหละ ส่วนปัญหาเกี่ยวกับปัจจุบันและปัญหาเปรียบเทียบ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

Arahantādikathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องพระอรหันต์เป็นต้น

291. Arahato atīto rāgo atthītiādīsupi rāgādibhāvāvijahanto evaṃ paṭijānāti. Sarāgotiādīsu suttavirodhabhayena ceva yuttivirodhabhayena ca paṭikkhipati.

291. แม้ในปัญหาเป็นต้นว่า “ราคะที่เป็นอดีตของพระอรหันต์มีอยู่หรือ” ปรวาทีย่อมยอมรับอย่างนี้เพราะไม่ละภาวะแห่งความเป็นราคะเป็นต้น แต่ในปัญหาเป็นต้นว่า “เป็นผู้มีราคะหรือ” ย่อมปฏิเสธเพราะกลัวจะขัดต่อพระสูตรและเพราะกลัวจะขัดต่อเหตุผลด้วย

Padasodhanakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการชำระบท

295. Evaṃ sabbampi pāḷianusāreneva viditvā parato atthi siyā atītaṃ, siyā nvātītanti ettha evamattho veditabbo. Yaṃ atītameva atthi, taṃ atītaṃ. Yaṃ paccuppannānāgataṃ atthi, taṃ no atthi, taṃ no atītaṃ. Tenātītaṃ nvātītaṃ, nvātītaṃ atītanti tena kāraṇena atītaṃ no atītaṃ, no atītaṃ atītanti. Anāgatapaccuppannapucchāsupi eseva nayo.

295. พึงทราบทั้งหมดตามแนวพระบาลีอย่างนี้แล้ว ในข้อต่อไปว่า “มีอยู่ พึงเป็นอดีต พึงเป็นสิ่งไม่ใช่อดีต” พึงทราบเนื้อความอย่างนี้ว่า สิ่งใดเป็นอดีตเท่านั้นมีอยู่ สิ่งนั้นเป็นอดีต สิ่งใดเป็นปัจจุบันและอนาคตมีอยู่ สิ่งนั้นไม่ใช่อดีต เพราะเหตุนั้น อดีตจึงไม่ใช่อดีต สิ่งไม่ใช่อดีตจึงเป็นอดีต ดังนี้ ด้วยเหตุนั้น อดีตจึงไม่ใช่อดีต สิ่งไม่ใช่อดีตจึงเป็นอดีต แม้ในคำถามเกี่ยวกับอนาคตและปัจจุบัน ก็นัยนี้แหละ

Suttasādhanavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการอ้างพระสูตรเป็นเครื่องยืนยัน

296. Na vattabbaṃ ‘‘atītaṃ atthi anāgataṃ atthī’’ti suttasādhanāya pucchā paravādissa, paṭiññā sakavādissa. Puna attano laddhiṃ nissāya yaṃkiñci, bhikkhave, rūpanti anuyogo paravādisseva. Dutiyanaye pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Evaṃ sabbattha pucchā ca paṭiññā ca veditabbā. Yaṃ panetaṃ paravādinā anāgatassa atthibhāvasādhanatthaṃ ‘‘nanu vuttaṃ bhagavatā kabaḷīkāre, ce, bhikkhave’’ti suttassa pariyosāne atthi tattha āyatiṃ punabbhavābhinibbattītiādi dassitaṃ na taṃ anāgatassa atthibhāvasādhakaṃ. Tañhi hetūnaṃ pariniṭṭhitattā avassaṃ bhāvitaṃ sandhāya tattha vuttaṃ. Ayaṃ suttādhippāyo. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

296. ไม่ควรกล่าวว่า 'อดีตมีอยู่ อนาคตมีอยู่' คำถามเพื่อการพิสูจน์ด้วยพระสูตรเป็นของปรวาที การยอมรับเป็นของสกวาที อีกอย่างหนึ่ง การซักถามว่า 'ภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง' โดยอาศัยลัทธิของตน ก็เป็นของปรวาทีเท่านั้น ในนัยที่สอง คำถามเป็นของสกวาที การยอมรับเป็นของฝ่ายอื่น พึงทราบคำถามและการยอมรับในทุกแห่งอย่างนี้ ส่วนที่ปรวาทีแสดงข้อความว่า 'ก็พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ไม่ใช่หรือว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกวฬิงการาหาร...' เป็นต้น ในตอนท้ายของพระสูตรนั้นว่า 'การบังเกิดในภพใหม่ต่อไปมีอยู่' เพื่อพิสูจน์ความมีอยู่ของอนาคตนั้น ข้อความนั้นไม่เป็นเครื่องพิสูจน์ความมีอยู่ของอนาคต เพราะข้อความนั้น พระองค์ตรัสไว้ในที่นั้น โดยทรงหมายถึงผลที่จะต้องมีอย่างแน่นอน เพราะเหตุทั้งหลายสำเร็จแล้ว นี้เป็นอธิบายในพระสูตร ส่วนที่เหลือในทุกแห่งมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

Sabbamatthītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสัพพมัตถีติกถา จบ

6. Atītakkhandhādikathā

6. อดีตขันธาทิกถา

1. Nasuttasādhanakathāvaṇṇanā

1. อรรถกถานสุตตสาธนกถา

297. Idāni ‘‘atītaṃ khandhā’’tiādikathā hoti. Tattha khandhādibhāvāvijahanato atītānāgatānaṃ atthitaṃ icchantassa atītaṃ khandhāti pucchā paravādissa, atītassa khandhasaṅgahitattā āmantāti paṭiññā sakavādissa. Puna atītaṃ natthīti pucchā paravādissa, tassa niruttipathasuttena atthitāya vāritattā paṭikkhepo sakavādissa. Āyatanadhātupucchāsupi anāgatapañhesupi paccuppannena saddhiṃ saṃsanditvā anulomapaṭilomato āgatapañhesupi ‘‘atītaṃ rūpa’’ntiādipañhesupi imināvupāyena attho veditabbo.

297. บัดนี้ เป็นกถาว่าด้วย 'ขันธ์ในอดีต' เป็นต้น ในกถานั้น สำหรับผู้ที่ปรารถนาความมีอยู่ของอดีตและอนาคต เพราะไม่ละความเป็นขันธ์เป็นต้น คำถามว่า 'อดีตเป็นขันธ์หรือ' เป็นของปรวาที การยอมรับว่า 'ใช่' เพราะอดีตสงเคราะห์เข้าในขันธ์ เป็นของสกวาที อีกอย่างหนึ่ง คำถามว่า 'อดีตไม่มีหรือ' เป็นของปรวาที การปฏิเสธเป็นของสกวาที เพราะความมีอยู่ของอดีตนั้นถูกห้ามไว้ด้วยนิรุตติปถสูตร แม้ในคำถามเรื่องอายตนะและธาตุ แม้ในปัญหาเรื่องอนาคต แม้ในปัญหาที่มาโดยอนุโลมและปฏิโลม โดยเปรียบเทียบกับปัจจุบัน แม้ในปัญหาว่า 'รูปในอดีต' เป็นต้น พึงทราบเนื้อความโดยอุบายนี้

2. Suttasādhanavaṇṇanā

2. อรรถกถาสุตตสาธนะ

298. Suttasādhane pana na vattabbanti pucchā sakavādissa. Tattha natthi ceteti natthi ca ete dhammāti attho. Khandhādibhāve sati natthitaṃ anicchantassa āmantāti paṭiññā paravādissa, atha nesaṃ natthibhāvasādhanatthaṃ suttāharaṇaṃ sakavādissa. Dutiyapucchāpi paravādissa, paṭiññā sakavādissa, suttāharaṇaṃ paravādissa. Taṃ pana nesaṃ khandhādibhāvameva sādheti, na atthibhāvanti āhaṭampi anāhaṭasadisamevāti.

298. ส่วนในสุตตสาธนะ คำถามว่า 'ไม่ควรกล่าวหรือ' เป็นของสกวาที ในคำถามนั้น มีความหมายว่า 'ถ้าธรรมเหล่านี้ไม่มีอยู่ และธรรมเหล่านี้ก็ไม่มีอยู่' การยอมรับว่า 'ใช่' เป็นของปรวาทีผู้ไม่ปรารถนาความไม่มีอยู่ เมื่อความเป็นขันธ์เป็นต้นมีอยู่ ลำดับนั้น การอ้างพระสูตรเพื่อพิสูจน์ความไม่มีอยู่ของธรรมเหล่านั้น เป็นของสกวาที แม้คำถามที่สองก็เป็นของปรวาที การยอมรับเป็นของสกวาที การอ้างพระสูตรเป็นของปรวาที แต่พระสูตรนั้นพิสูจน์เพียงความเป็นขันธ์เป็นต้นของธรรมเหล่านั้น ไม่ได้พิสูจน์ความมีอยู่ ดังนั้น แม้อ้างมาก็เหมือนกับไม่ได้อ้าง

Atītaṃ khandhātiādikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอดีตังขันธาติอาทิกถา

7. Ekaccaṃatthītikathā

7. เอกัจจมัตถีติกถา

1. Atītādiekaccakathāvaṇṇanā

1. อรรถกถาอดีตาทิเอกัจจกถา

299. Idāni ekaccaṃ atthīti kathā hoti. Tattha ye ‘‘ekaccaṃ atītaṃ atthī’’ti maññanti, seyyathāpi kassapikā; tesaṃ laddhibhindanatthaṃ atītaṃ atthīti pucchā sakavādissa, ekaccaṃ atthīti vissajjanaṃ paravādissa. Ayañhi adhippāyo – avipakkavipākaṃ atthi, vipakkavipākaṃ natthīti. Ekaccaṃ niruddhanti anuyogo sakavādissa. Tassattho – yadi te atītaṃ ekaccaṃ atthi ekaccaṃ natthi, evaṃ sante ekaccaṃ atītaṃ niruddhaṃ, ekaccaṃ atītaṃ aniruddhaṃ, tatheva ṭhitanti āpajjati. Vigatantiādīsupi eseva nayo.

299. บัดนี้ เป็นกถาว่าด้วย 'บางอย่างมีอยู่' ในกถานั้น ชนเหล่าใด ย่อมสำคัญว่า 'อดีตบางอย่างมีอยู่' ได้แก่ กัสสปิกนิกาย เพื่อทำลายลัทธิของชนเหล่านั้น คำถามว่า 'อดีตมีอยู่หรือ' เป็นของสกวาที การตอบว่า 'บางอย่างมีอยู่' เป็นของปรวาที อธิบายมีดังนี้ - วิบากที่ยังไม่ให้ผลมีอยู่ วิบากที่ให้ผลแล้วไม่มีอยู่ การซักถามว่า 'บางอย่างดับแล้วหรือ' เป็นของสกวาที ความหมายของคำซักถามนั้นคือ - ถ้าอดีตของท่านบางอย่างมีอยู่ บางอย่างไม่มีอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะประสบว่า อดีตบางอย่างดับแล้ว อดีตบางอย่างยังไม่ดับ ยังคงตั้งอยู่อย่างนั้น แม้ในคำว่า 'ปราศไปแล้ว' เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน

Avipakkavipākadhammā ekacceti idaṃ yasmā yesaṃ so avipakkavipākānaṃ atthitaṃ icchati, tepi atītāyeva. Tasmā yathā te atītaṃ ekaccaṃ atthi, kiṃ tathā avipakkavipākāpi dhammā ekacce atthī ekacce natthīti codetuṃ vuttaṃ. Vipakkavipākāti idaṃ yesaṃ so natthitaṃ icchati, tesaṃ vasena codetuṃ vuttaṃ. Avipākāti idaṃ abyākatānaṃ vasena codetuṃ vuttaṃ. Iti imesaṃ tiṇṇaṃ rāsīnaṃ vasena sabbesu anulomapaṭilomesu paṭiññā ca paṭikkhepo ca veditabbā. Atītā ekadesaṃ vipakkavipākā, ekadesaṃ avipakkavipākāti vippakatavipākā vuccanti. Yena hi kammena paṭisandhi nibbattitā, bhavaṅgampi cutipi tasseva vipāko. Tasmā paṭisandhito yāva cuti, tāva taṃ vippakatavipākaṃ nāma hoti. Tathārūpe dhamme sandhāyetaṃ vuttaṃ.

คำว่า 'ธรรมที่เป็นวิบากยังไม่ให้ผลบางอย่าง' นี้ เพราะว่า ธรรมเหล่าใดที่เขายอมรับว่ามีอยู่ คือวิบากที่ยังไม่ให้ผล ธรรมเหล่านั้นก็เป็นอดีตเหมือนกัน เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวเพื่อท้วงว่า 'เหมือนกับที่อดีตของท่านบางอย่างมีอยู่ ฉันใด ธรรมที่เป็นวิบากยังไม่ให้ผลก็บางอย่างมีอยู่ บางอย่างไม่มีอยู่ ฉันนั้นหรือ' คำว่า 'วิบากที่ให้ผลแล้ว' นี้ ท่านกล่าวเพื่อท้วงโดยอาศัยธรรมที่เขายอมรับว่าไม่มีอยู่ คำว่า 'ไม่ใช่วิบาก' นี้ ท่านกล่าวเพื่อท้วงโดยอาศัยอัพยากตธรรม ดังนั้น พึงทราบการยอมรับและการปฏิเสธในอนุโลมและปฏิโลมทั้งหมด โดยอาศัยกองทั้งสามเหล่านี้ อดีตส่วนหนึ่งเป็นวิบากที่ให้ผลแล้ว ส่วนหนึ่งเป็นวิบากที่ยังไม่ให้ผล เรียกว่า วิปฺปกตวิปาก ด้วยว่า ปฏิสนธิเกิดขึ้นด้วยกรรมใด แม้ภวังค์และจุติก็เป็นวิบากของกรรมนั้น เพราะฉะนั้น ตั้งแต่ปฏิสนธิจนถึงจุติ เวลานั้นชื่อว่า วิปฺปกตวิปาก ท่านกล่าวคำนี้โดยหมายถึงธรรมเช่นนั้น

Vipaccissantīti katvā te atthīti pucchā sakavādissa. Yathā dhammadharassa puggalassa niddāyantassāpi bahupavattino dhammā atthīti vuccanti, evaṃ lokavohāravasena atthitaṃ sandhāya paṭiññā paravādissa. Vipaccissantīti katvā paccupannāti dutiyapañhe ‘‘kammānaṃ avināsasaṅkhāto kammūpacayo nāmeko atthī’’ti laddhiyaṃ ṭhatvā paṭiññā paravādissa.

คำถามว่า 'ธรรมเหล่านั้นมีอยู่ เพราะจักให้ผลหรือ' เป็นของสกวาที การยอมรับเป็นของปรวาที โดยหมายถึงความมีอยู่ตามโวหารของชาวโลก เหมือนอย่างที่กล่าวกันว่า ธรรมที่เกิดขึ้นมากมีอยู่แก่บุคคลผู้ทรงธรรมแม้กำลังหลับอยู่ ในปัญหาที่สองว่า 'เป็นปัจจุบัน เพราะจักให้ผลหรือ' การยอมรับเป็นของปรวาที โดยตั้งอยู่ในลัทธิที่ว่า 'มีสิ่งหนึ่งชื่อว่า กัมมูปจยะ ซึ่งได้แก่ความไม่พินาศแห่งกรรมทั้งหลาย'

2. Anāgatādiekaccakathāvaṇṇanā

2. อรรถกถาอนาคตาทิเอกัจจกถา

300. Anāgataṃ atthītiādīsupi ekaccaṃ atthīti uppādino dhamme sandhāya vadati. Sesaṃ sabbattha heṭṭhā vuttanayattā uttānatthamevāti.

300. แม้ในปัญหาว่า 'อนาคตมีอยู่' เป็นต้น เขากล่าวว่า 'บางอย่างมีอยู่' โดยหมายถึงธรรมที่มีการเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ส่วนที่เหลือในทุกแห่งมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น

Ekaccaṃatthītikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาเอกัจจมัตถีติกถา จบ

8. Satipaṭṭhānakathāvaṇṇanā

8. อรรถกถาสติปัฏฐานกถา

301. Idāni satipaṭṭhānakathā hoti. ‘‘Tattha – catunnaṃ, bhikkhave, satipaṭṭhānānaṃ samudayañca atthaṅgamañca desessāmī’’ti (saṃ. ni. 5.408) satipaṭṭhānasaṃyutte vuttanayeneva yesaṃ kāyādayo satiyā ārammaṇadhamme gahetvā ‘‘sabbe dhammā satipaṭṭhānā’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ. Andhakā nāma pubbaseliyā, aparaseliyā, rājagiriyā, siddhatthikāti ime pacchā uppannanikāyā. Tesaṃ laddhivivecanatthaṃ pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa. Tattha yasmā ‘‘patiṭṭhāti etesūti paṭṭhānā. Kā patiṭṭhāti? Sati. Satiyā paṭṭhānā satipaṭṭhānā’’ti iminā atthena satigocarāpi satipaṭṭhānā. ‘‘Patiṭṭhahantīti paṭṭhānā. Kā patiṭṭhahanti? Satiyo. Satiyova paṭṭhānā satipaṭṭhānā’’ti iminā atthena satiyova satipaṭṭhānā. Tasmā dvepi vādā pariyāyena yujjanti. Ye pana taṃ pariyāyaṃ pahāya ekanteneva ‘‘sabbe dhammā satipaṭṭhānā’’ti vadanti, te sandhāya pucchā sakavādissa, ārammaṇavasena paṭiññā paravādissa. Sabbe dhammā satīti anuyuttassa pana sabbesaṃ satisabhāvābhāvato paṭikkhepo tasseva. Tattha khayagāmītiādīni maggavisesanāni. Ekāyanamaggo hi kilesānaṃ khayabhūtaṃ nibbānaṃ gacchatīti khayagāmī. Cattāri saccāni bujjhanto gacchatīti bodhagāmī. Vaṭṭaṃ apacinanto gacchatīti apacayagāmī. Evametehi padehi ‘‘kiṃ te sabbe dhammā evarūpo te ekāyano maggo hotī’’ti pucchati. Anāsavā asaṃyojaniyātiādīnipi lokuttarabhāvaṃ pucchanatthāya vuttāni. Buddhānussatītiādīni pabhedapucchāvasena vuttāni.

301. บัดนี้ เป็นสติปัฏฐานกถา. ในสติปัฏฐานกถานั้น มีวาทะของผู้ใดยึดถือธรรมมีกายเป็นต้นอันเป็นอารมณ์ของสติแล้วมีลัทธิว่า “ธรรมทั้งปวงเป็นสติปัฏฐาน” เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะในบัดนี้ โดยนัยที่ตรัสไว้ในสติปัฏฐานสังยุตว่า “ภิกษุทั้งหลาย ในสติปัฏฐาน ๔ นั้น เราจักแสดงทั้งความเกิดและความดับแห่งสติปัฏฐานทั้ง ๔” (สัง. นิ. ๕.๔๐๘). พวกอันธกะ ได้แก่ นิกายที่เกิดขึ้นภายหลังเหล่านี้ คือ ปุพพเสลิยะ อปรเสลิยะ ราชคิริยะ และสิทธัตถิกะ. เพื่อจำแนกลัทธิของพวกอันธกะเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที การยอมรับเป็นของปรวาที. ในวาทะนั้น เพราะอรรถว่า “สติย่อมตั้งมั่นในธรรมเหล่านี้ เหตุนั้น ธรรมเหล่านี้จึงชื่อว่าปัฏฐาน. อะไรตั้งมั่น? สติ. ที่ตั้งมั่นของสติ ชื่อว่าสติปัฏฐาน” ด้วยอรรถนี้ แม้ธรรมที่เป็นโคจรของสติก็เป็นสติปัฏฐาน. และเพราะอรรถว่า “สติทั้งหลายย่อมตั้งมั่น เหตุนั้น จึงชื่อว่าปัฏฐาน. อะไรตั้งมั่น? สติทั้งหลาย. สติทั้งหลายนั่นแหละเป็นปัฏฐาน ชื่อว่าสติปัฏฐาน” ด้วยอรรถนี้ แม้สตินั่นแหละก็เป็นสติปัฏฐาน. เพราะฉะนั้น วาทะทั้งสองจึงสมควรกันโดยปริยาย. ส่วนผู้ใดละปริยายนั้นแล้วกล่าวโดยส่วนเดียวว่า “ธรรมทั้งปวงเป็นสติปัฏฐาน” คำถามจึงเป็นของสกวาทีโดยมุ่งหมายถึงบุคคลเหล่านั้น การยอมรับเป็นของปรวาทีโดยถือเอาตามนัยแห่งอารมณ์. แต่การปฏิเสธวาทะของปรวาทีนั้นผู้ถูกซักว่า “ธรรมทั้งปวงเป็นสติหรือ” ก็เพราะธรรมทั้งปวงไม่มีสภาวะเป็นสติ. ในคำถามนั้น บทว่า ขยคามี เป็นต้น เป็นวิเสสนะของมรรค. จริงอยู่ เอกายนมรรคย่อมถึงพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งกิเลสทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า ขยคามี. ย่อมถึงโดยตรัสรู้สัจจะ ๔ เหตุนั้นจึงชื่อว่า โพธคามี. ย่อมถึงโดยตัดรอนวัฏฏะ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อปจยคามี. ด้วยบทเหล่านี้ ท่านจึงถามว่า “ธรรมทั้งปวงของท่านเป็นเอกายนมรรคมีลักษณะเช่นนั้นหรือ”. แม้บทว่า อนาสวา อสัญโญชนิยา เป็นต้น ก็กล่าวเพื่อถามถึงความเป็นโลกุตตระ. บทว่า พุทธานุสสติ เป็นต้น ก็กล่าวโดยนัยแห่งการถามถึงประเภท.

Cakkhāyatanaṃ satipaṭṭhānantiādi sabbadhammānaṃ pabhedapucchāvasena vuttaṃ. Tatthāpi sativasena paṭikkhepo, ārammaṇavasena paṭiññāti. Evaṃ sabbapañhesu attho veditabbo. Suttasādhanā uttānatthāyevāti.

คำถามว่า “จักขายตนะเป็นสติปัฏฐานหรือ” เป็นต้น ท่านกล่าวโดยนัยแห่งการถามถึงประเภทของธรรมทั้งปวง. แม้ในคำถามนั้น การปฏิเสธก็โดยนัยแห่งสติ การยอมรับก็โดยนัยแห่งอารมณ์. พึงทราบเนื้อความในปัญหาทั้งปวงอย่างนี้. การอ้างพระสูตรเป็นหลักฐานมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

Satipaṭṭhānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสติปัฏฐานกถา จบ.

9. Hevatthikathāvaṇṇanā

9. อรรถกถาเหวัตถิกถา

304. Idāni hevatthikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘sabbepi atītādibhedā dhammā rūpādivasena atthi, atītaṃ anāgatapaccuppannavasena, anāgatapaccuppannāni vā atītādivasena natthi; tasmā sabbamevidaṃ evaṃ atthi evaṃ natthī’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi vuttappabhedānaṃ andhakānaṃ; te sandhāya atītaṃ atthīti pucchā sakavādissa. Hevatthi heva natthīti vissajjanaṃ paravādissa. Tattha hevāti evaṃ. Atha naṃ sakavādī ‘‘yadi atītova evaṃ atthi, evaṃ natthīti laddhi, evaṃ sante soyeva atthi, soyeva natthi nāmā’’ti pucchanto sevatthi, seva natthīti āha. Itaro teneva sabhāvena atthitaṃ, teneva natthitaṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho sakabhāveneva atthitaṃ, parabhāveneva natthitaṃ sandhāya paṭijānāti. Tato paraṃ atthaṭṭho natthaṭṭhoti atthisabhāvo natthisabhāvo nāma hotīti pucchati. Imināvupāyena sabbavāresu attho veditabbo. Pariyosāne pana ‘‘tena hi atītaṃ hevatthi, heva natthī’’ti ca ‘‘tena hi rūpaṃ hevatthi, heva natthī’’ti cātiādīni vatvā kiñcāpi paravādinā laddhi patiṭṭhāpitā, ayoniso patiṭṭhāpitattā panesā appatiṭṭhāpitāyevāti.

304. บัดนี้ เป็นเหวัตถิกถา. ในเหวัตถิกถานั้น มีวาทะของผู้ใดมีลัทธิว่า “ธรรมทั้งปวงแม้มีประเภทเป็นอดีตเป็นต้น ก็มีอยู่โดยความเป็นรูปเป็นต้น, อดีตไม่มีอยู่โดยความเป็นอนาคตและปัจจุบัน หรืออนาคตและปัจจุบันก็ไม่มีอยู่โดยความเป็นอดีตเป็นต้น; เพราะฉะนั้น ทั้งหมดนี้จึงมีอยู่อย่างนี้ ไม่มีอยู่อย่างนี้” เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะประเภทที่กล่าวแล้วในบัดนี้; คำถามว่า “อดีตมีอยู่หรือ” เป็นของสกวาทีโดยมุ่งหมายถึงบุคคลเหล่านั้น. คำตอบว่า “มีอยู่อย่างนั้น ไม่มีอยู่อย่างนั้น” เป็นของปรวาที. ในคำตอบนั้น บทว่า เหว แปลว่า อย่างนั้น. ลำดับนั้น สกวาทีถามปรวาทีนั้นว่า “ถ้าลัทธิของท่านมีว่า อดีตนั่นแหละมีอยู่อย่างนั้น ไม่มีอยู่อย่างนั้น, เมื่อเป็นเช่นนั้น สิ่งนั้นนั่นแหละชื่อว่ามีอยู่ สิ่งนั้นนั่นแหละชื่อว่าไม่มีอยู่หรือ” จึงกล่าวว่า “สิ่งนั้นมีอยู่ สิ่งนั้นไม่มีอยู่หรือ”. ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธโดยหมายถึงความเป็นอยู่โดยสภาวะนั้นนั่นแหละ และความไม่มีอยู่โดยสภาวะนั้นนั่นแหละ. เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ก็ยอมรับโดยหมายถึงความเป็นอยู่โดยสภาวะของตน และความไม่มีอยู่โดยสภาวะอื่น. ต่อจากนั้น ท่านถามว่า อัตถัฏโฐ นัตถัฏโฐ ความว่า สภาวะว่ามี สภาวะว่าไม่มี ชื่อว่ามีอยู่หรือ. พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงด้วยอุบายนี้. แต่ในตอนท้าย ครั้นกล่าวว่า “ถ้าเช่นนั้น อดีตมีอยู่อย่างนั้น ไม่มีอยู่อย่างนั้น” และ “ถ้าเช่นนั้น รูปมีอยู่อย่างนั้น ไม่มีอยู่อย่างนั้น” เป็นต้นแล้ว แม้ว่าลัทธิอันปรวาทีได้ตั้งไว้แล้ว แต่เพราะเป็นลัทธิที่ตั้งไว้โดยไม่แยบคาย ลัทธินั้นจึงชื่อว่ายังมิได้ตั้งไว้เลย.

Hevatthikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาเหวัตถิกถา.

Mahāvaggo niṭṭhito.

มหาวรรค จบ.

2. Dutiyavaggo

2. ทุติยวรรค

1. Parūpahāravaṇṇanā

1. อรรถกถาปรูปหารกถา

307. Idāni parūpahārakathā nāma hoti. Tattha ye arahattaṃ paṭijānantānaṃ appatte pattasaññīnaṃ adhimānikānaṃ kuhakānaṃ vā arahattaṃ paṭijānantānaṃ sukkavissaṭṭhiṃ disvā ‘‘mārakāyikā devatā arahato asuciṃ upasaṃharantī’’ti maññanti; seyyathāpi etarahi pubbaseliyā ca aparaseliyā ca; te sandhāya atthi arahatoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Idāni yasmā sukkavissaṭṭhi nāma rāgasamuṭṭhānā hoti, tasmā atthi arahato rāgoti anuyogo āraddho. So sabbopi uttānatthoyeva.

307. บัดนี้ เป็นปรูปหารกถา. ในปรูปหารกถานั้น มีวาทะของผู้ใดที่เห็นการเคลื่อนแห่งอสุจิของบุคคลผู้ปฏิญาณอรหัตตผลซึ่งเป็นผู้มีความสำคัญในคุณที่ยังไม่บรรลุว่าบรรลุแล้ว เป็นผู้มีอธิมานะ หรือเป็นคนหลอกลวง แล้วย่อมสำคัญว่า “เทวดาที่อยู่ในหมู่มารย่อมนำอสุจิมาให้พระอรหันต์” เหมือนอย่างลัทธิของพวกปุพพเสลิยะและอปรเสลิยะในบัดนี้; คำถามว่า “พระอรหันต์มีการเคลื่อนแห่งอสุจิหรือ” เป็นของสกวาทีโดยมุ่งหมายถึงบุคคลเหล่านั้น การยอมรับเป็นของอีกฝ่ายหนึ่ง. บัดนี้ เพราะการเคลื่อนแห่งอสุจิมีราคะเป็นสมุฏฐาน ฉะนั้น การซักถามว่า “พระอรหันต์มีราคะหรือ” จึงได้เริ่มต้นขึ้น. การซักถามนั้นทั้งหมดมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

Mārakāyikā devatā attanotiādipañhe yasmā tāsaṃ devatānaṃ sukkavissaṭṭhi nāma natthi, aññesampi sukkaṃ gahetvā na upasaṃharanti, arahato pana sukkameva natthi, tasmā na hevanti paṭikkhipati.

ในปัญหาว่า “เทวดาที่อยู่ในหมู่มาร (นำอสุจิมา) ของตนหรือ” เป็นต้นนั้น เพราะเทวดาเหล่านั้นไม่มีการเคลื่อนแห่งอสุจิ และก็ไม่ได้รับเอาอสุจิของผู้อื่นมาให้ ส่วนพระอรหันต์นั้นไม่มีอสุจิเลย เพราะฉะนั้น ท่านจึงปฏิเสธว่า ไม่ใช่อย่างนั้น.

Neva attanotipañhe pana nimminitvā upasaṃharantīti laddhiyā paṭijānāti. Lomakūpehītipañhe sappitelānaṃ viya lomakūpehi upasaṃharaṇābhāvaṃ disvā paṭikkhipati.

ส่วนในปัญหาว่า “มิใช่ของตน (แต่เนรมิตขึ้น) หรือ” ท่านยอมรับตามลัทธิว่า เทวดาเหล่านั้นเนรมิตขึ้นแล้วนำมา. ในปัญหาว่า “ทางขุมขนหรือ” ท่านเห็นว่าไม่มีการนำมาทางขุมขนเหมือนเนยใสและน้ำมัน จึงปฏิเสธ.

308. Handa hīti vacasāyatthe nipāto. ‘‘Arahā nu kho ahaṃ, no’’ti evaṃ vimatiṃ gāhayissāmāti evaṃ vacasāyaṃ katvā upasaṃharantīti attho. Atthi arahato vimatīti puṭṭho aṭṭhavatthukaṃ vicikicchaṃ sandhāya paṭikkhipati, dutiyaṃ puṭṭho itthipurisānaṃ nāmagottādīsu sanniṭṭhānābhāvaṃ sandhāya paṭijānāti.

308. บทว่า หันท หิ เป็นนิบาตในอรรถว่า เพื่อถ้อยคำ. เนื้อความว่า เทวดาเหล่านั้นกระทำเพื่อถ้อยคำอย่างนี้ว่า “เราจักทำให้ท่านเกิดความสงสัยว่า ‘เราเป็นพระอรหันต์หนอ หรือมิใช่’” แล้วจึงนำมา. เมื่อถูกถามว่า “พระอรหันต์มีความสงสัยหรือ” ท่านปฏิเสธโดยหมายถึงวิจิกิจฉามีวัตถุ ๘ ประการ, เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ท่านยอมรับโดยหมายถึงการไม่มีการสันนิษฐานในชื่อและโคตรเป็นต้นของหญิงและชาย.

309. Atthi tassa āsayoti tassa sukkassa uccārapassāvānaṃ viya patiṭṭhānokāso atthīti pucchati.

309. คำว่า อัตถิ ตัสสะ อาสโย ความว่า ท่านถามว่า “มีที่ตั้งอยู่ของอสุจินั้นเหมือนที่ตั้งอยู่ของอุจจาระและปัสสาวะหรือ”.

312. Sadhammakusalassāti attano arahattadhammamatteyeva kusalassa. Paññāvimuttaṃ sandhāyevaṃ vadati. Paradhammakusalassāti sadhammato parasmiṃ aṭṭhasamāpattidhammepi kusalassa. Ubhatobhāgavimuttaṃ sandhāyevaṃ vadati. Sesamettha pāḷianusāreneva veditabbanti.

312. คำว่า สธมฺมกุสลสฺส ได้แก่ ผู้ฉลาดเฉพาะในธรรมคืออรหัตผลของตนเท่านั้น ท่านกล่าวอย่างนี้หมายถึงพระปัญญาวิมุต คำว่า ปรธมฺมกุสลสฺส ได้แก่ ผู้ฉลาดแม้ในธรรมคือสมาบัติ ๘ ซึ่งเป็นธรรมอื่นจากสธรรม ท่านกล่าวอย่างนี้หมายถึงพระอุภโตภาควิมุต เนื้อความที่เหลือในที่นี้ พึงทราบตามแนวแห่งบาลีเท่านั้น

Parūpahārakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาปรุปหารกถา

2-3-4. Aññāṇādikathāvaṇṇanā

๒-๓-๔. อรรถกถาอัญญาณาทิกถา

314. Idāni aññāṇaṃ, kaṅkhā, paravitaraṇāti tisso kathā nāma honti. Tattha yesaṃ ‘‘arahato itthipurisādīnaṃ nāmagottādīsu ñāṇappavattiyā abhāvena atthi aññāṇaṃ, tattheva sanniṭṭhānābhāvena atthi kaṅkhā. Yasmā ca nesaṃ tāni vatthūni pare vitaranti pakāsenti ācikkhanti, tasmā nesaṃ atthi paravitaraṇā’’ti imā laddhiyo, seyyathāpi etarahi pubbaseliyādīnaṃ; tesaṃ tā laddhiyo bhindituṃ tīsupi kathāsu pucchā sakavādissa, paṭiññā ca paṭikkhepo ca itarassa. Tattha sabbesupi pañhesu ceva vissajjanesu ca pāḷiṃ anugantvāva attho veditabboti.

314. บัดนี้ กถา ๓ อย่าง คือ อัญญาณกถา กังขากถา และปรวิตรณกถา ในกถาเหล่านั้น ลัทธิเหล่านี้ของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า “พระอรหันต์มีความไม่รู้ (อัญญาณ) อยู่ เพราะไม่มีความรู้เป็นไปในชื่อและโคตรเป็นต้นของสตรีบุรุษเป็นต้น มีความสงสัย (กังขา) อยู่ เพราะไม่มีการตัดสินลงไปในเรื่องนั้นนั่นเอง และเพราะเหตุที่ชนเหล่าอื่นย่อมให้ ย่อมประกาศ ย่อมบอกเรื่องเหล่านั้นแก่พระอรหันต์เหล่านั้น ฉะนั้น พระอรหันต์เหล่านั้นจึงมีการให้ของผู้อื่น (ปรวิตรณา)” เหมือนอย่างลัทธิของพวกปุพพเสลิยะเป็นต้นในบัดนี้ เพื่อจะทำลายลัทธิเหล่านั้นของชนเหล่านั้น ในกถาทั้ง ๓ คำถามเป็นของสกวาที ส่วนการรับรองและการปฏิเสธเป็นของฝ่ายอื่น ในที่นั้น พึงทราบเนื้อความตามแนวแห่งบาลีไปเทียว ในปัญหาและคำวิสัชนาทั้งหมด

Aññāṇādikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอัญญาณาทิกถา

5. Vacībhedakathāvaṇṇanā

5. อรรถกถาวจีเภทกถา

326. Idāni vacībhedakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘sotāpattimaggakkhaṇe paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa dukkhanti vācā bhijjatī’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi pubbaseliyādīnaṃ; te sandhāya samāpannassa atthi vacībhedoti pucchā sakavādissa, laddhiyaṃ ṭhatvā paṭiññā paravādissa. Puna sabbatthāti tayo bhave sandhāya puṭṭho arūpaṃ sandhāya paṭikkhipati. Sabbadāti kālavasena puṭṭho paṭhamamaggakkhaṇe paṭhamajjhānikasamāpattito aññaṃ sabbaṃ samāpattikālaṃ sandhāya paṭikkhipati. Sabbesaṃ samāpannānanti puṭṭho lokiyasamāpattiyo samāpanne sandhāya paṭikkhipati. Sabbasamāpattīsūti puṭṭho dutiyajjhānādikaṃ lokuttaraṃ sabbañca lokiyasamāpattiṃ sandhāya paṭikkhipati.

326. บัดนี้ ชื่อว่า วจีเภทกถา ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า “ในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค วาจาว่า ‘ทุกข์’ ย่อมเปล่งออกมาของผู้เข้าปฐมฌาน” เหมือนอย่างลัทธิของพวกปุพพเสลิยะเป็นต้นในบัดนี้ สกวาทีหมายถึงชนเหล่านั้นแล้วถามว่า “วจีเภทมีแก่ผู้เข้าสมาบัติหรือ” ปรวาทีตั้งอยู่ในลัทธิของตนแล้วรับรอง อีกอย่างหนึ่ง เมื่อถูกถามโดยหมายถึงภพ ๓ ว่า “ในที่ทั้งปวงหรือ” ปรวาทีหมายถึงอรูปภพแล้วปฏิเสธ เมื่อถูกถามโดยกาลว่า “ในกาลทั้งปวงหรือ” ปรวาทีหมายถึงกาลแห่งสมาบัติทั้งหมด นอกจากสมาบัติของผู้เข้าปฐมฌานในขณะแห่งปฐมมรรคแล้วปฏิเสธ เมื่อถูกถามว่า “แก่ผู้เข้าสมาบัติทั้งปวงหรือ” ปรวาทีหมายถึงผู้เข้าโลกิยสมาบัติแล้วปฏิเสธ เมื่อถูกถามว่า “ในสมาบัติทั้งปวงหรือ” ปรวาทีหมายถึงโลกุตตรฌานมีทุติยฌานเป็นต้นและโลกิยสมาบัติทั้งหมดแล้วปฏิเสธ

Kāyabhedoti abhikkamādivasena pavattakāyaviññatti. Idaṃ ‘‘yāni cittāni vacīviññattiṃ samuṭṭhāpenti, tāneva kāyaviññattiṃ. Evaṃ sante kasmā kāyabhedopi na hotī’’ti codanatthaṃ pucchati. Itaro laddhivasena paṭikkhipati ceva paṭijānāti ca. Idāni yadi so maggakkhaṇe ‘‘dukkha’’nti vācaṃ bhāsati, ‘‘samudayo’’tiādikampi bhāseyya. Yadi vā taṃ na bhāsati, itarampi na bhāseyyāti codanatthaṃ dukkhanti jānantotiādayo pañhā vuttā. Itaro pana attano laddhivaseneva paṭijānāti ceva paṭikkhipati ca. Lokuttaraṃ paṭhamajjhānaṃ samāpanno dukkhadukkhanti vipassatīti hissa laddhi.

คำว่า กายเภท ได้แก่ กายวิญญัติที่เกิดขึ้นโดยการก้าวไปเป็นต้น สกวาทีถามคำนี้เพื่อท้วงว่า “จิตเหล่าใดให้วจีวิญญัติเกิดขึ้น จิตเหล่านั้นนั่นแหละให้กายวิญญัติเกิดขึ้น เมื่อเป็นเช่นนั้น เหตุไรกายเภทจึงไม่มีเล่า” ฝ่ายอื่นย่อมปฏิเสธและรับรองตามอำนาจแห่งลัทธิของตน บัดนี้ ถ้าผู้นั้นในขณะแห่งมรรคกล่าววาจาว่า “ทุกข์” ก็พึงกล่าวคำว่า “สมุทัย” เป็นต้นด้วย หรือถ้าไม่กล่าวคำนั้น ก็ไม่พึงกล่าวคำอื่นด้วย ปัญหาทั้งหลายมีอาทิว่า “เมื่อรู้ว่าทุกข์” ท่านกล่าวไว้เพื่อท้วงอย่างนี้ ส่วนฝ่ายอื่นย่อมรับรองและปฏิเสธตามอำนาจแห่งลัทธิของตนเท่านั้น เพราะลัทธิของเขามีอยู่ว่า “ผู้เข้าโลกุตตรปฐมฌาน ย่อมวิปัสสนาว่า ทุกข์ ทุกข์”

328. Ñāṇanti lokuttaraṃ catusaccañāṇaṃ. Sotanti sotaviññāṇaṃ adhippetaṃ, yena taṃ saddaṃ suṇāti. Dvinnaṃ phassānanti sotasamphassamanosamphassānaṃ.

328. คำว่า ญาณ ได้แก่ โลกุตตรจตุสัจจญาณ คำว่า โสตะ ประสงค์เอาโสตวิญญาณ ซึ่งบุคคลย่อมได้ยินเสียงนั้นด้วยโสตวิญญาณนั้น คำว่า ผัสสะทั้งสอง ได้แก่ โสตสัมผัสและมโนสัมผัส

329. No vata re vattabbeti yadi avisesena yaṃkiñci samāpannassa natthi vacībhedo, na avisesena vattabbaṃ ‘‘samāpannassa atthi vacībhedo’’ti. Sesamettha uttānatthameva saddhiṃ suttasādhanāya. Yaṃ panetena ‘‘sikhissa ānanda, bhagavato’’ti pariyosāne suttaṃ ābhataṃ, tattha yena samāpatticittena so vacībhedo samuṭṭhito, kāyabhedopi tena samuṭṭhātiyeva, na ca taṃ lokuttaraṃ paṭhamajjhānacittaṃ, tasmā asādhakanti.

329. คำว่า โน วต เร วตฺตพฺเพ ความว่า ถ้าวจีเภทอย่างใดอย่างหนึ่งไม่มีแก่ผู้เข้าสมาบัติโดยไม่เจาะจง ก็ไม่พึงกล่าวโดยไม่เจาะจงว่า “วจีเภทมีแก่ผู้เข้าสมาบัติ” เนื้อความที่เหลือในที่นี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น พร้อมทั้งการอ้างอิงพระสูตร ส่วนพระสูตรที่ปรวาทีนี้นำมาในตอนท้ายว่า “สิขิสฺส อานนฺท ภควโต” ในพระสูตรนั้น วจีเภทนั้นเกิดขึ้นด้วยสมาปัตติจิตใด กายเภทก็ย่อมเกิดขึ้นด้วยสมาปัตติจิตนั้นเหมือนกัน และจิตนั้นก็ไม่ใช่โลกุตตรปฐมฌานจิต ฉะนั้น จึงไม่เป็นเครื่องยืนยันได้

Vacībhedakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาวจีเภทกถา

6. Dukkhāhārakathāvaṇṇanā

6. อรรถกถาทุกขาหารกถา

334. Idāni dukkhāhārakathā nāma hoti. Tattha ‘‘dukkhaṃ dukkhanti vācaṃ bhāsanto dukkhe ñāṇaṃ āharati, taṃ dukkhāhāro nāma vuccati. Tañca panetaṃ maggaṅgaṃ maggapariyāpanna’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya dukkhāhāroti pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa. Ye kecīti paṭhamapañhe avipassake sandhāya paṭikkhipati, dutiyapañhe vipassake sandhāya paṭijānāti, taṃ panassa laddhimattameva. Tasmā ‘‘sabbe te’’ti vādassa bhindanatthaṃ bālaputhujjanātiādimāha. Taṃ uttānatthamevāti.

334. บัดนี้ ชื่อว่า ทุกขาหารกถา ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า “ผู้กล่าววาจาว่า ทุกข์ ทุกข์ ย่อมนำญาณมาในทุกข์ การกระทำนั้นเรียกว่า ทุกขาหาร และทุกขาหารนั้นเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค” เหมือนอย่างลัทธิของพวกปุพพเสลิยะในบัดนี้ สกวาทีหมายถึงชนเหล่านั้นแล้วถามว่า “ทุกขาหาร (มีอยู่) หรือ” การรับรองเป็นของปรวาที ในปัญหาแรก ปรวาทีหมายถึงผู้ไม่เจริญวิปัสสนาแล้วปฏิเสธว่า “เย เกจิ” (บางพวก) ในปัญหาที่สอง ปรวาทีหมายถึงผู้เจริญวิปัสสนาแล้วรับรอง แต่การรับรองนั้นเป็นเพียงลัทธิของเขาเท่านั้น ฉะนั้น เพื่อทำลายวาทะนั้น สกวาทีจึงกล่าวคำมีอาทิว่า “พาลปุถุชน” คำนั้นมีความหมายตื้นทั้งนั้น

Dukkhāhārakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาทุกขาหารกถา

7. Cittaṭṭhitikathāvaṇṇanā

7. อรรถกถาจิตตัฏฐิติกถา

335. Idāni cittaṭṭhitikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ samāpatticittañceva bhavaṅgacittañca anuppabandhena pavattamānaṃ disvā ‘‘ekameva cittaṃ ciraṃ tiṭṭhatī’’ti laddhi seyyathāpi etarahi heṭṭhā vuttappabhedānaṃ andhakānaṃ, taṃladdhivisodhanatthaṃ ekaṃ, cittaṃ divasaṃ tiṭṭhatīti pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa. Upaḍḍhadivaso uppādakkhaṇoti ettha ṭhitikkhaṇaṃ anāmasitvā ‘‘aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino’’ti (saṃ. ni. 1.186; 2.143) desanānayena uppādavayavaseneva pucchā katā.

335. บัดนี้ ชื่อว่า จิตตัฏฐิติกถา ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า “จิตดวงเดียวเท่านั้นตั้งอยู่ได้นาน” เพราะเห็นสมาปัตติจิตและภวังคจิตเกิดขึ้นสืบต่อกัน เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะผู้มีประเภทดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นในบัดนี้ เพื่อชำระลัทธินั้นให้หมดจด คำถามว่า “จิตดวงหนึ่งตั้งอยู่ได้ตลอดวันหรือ” เป็นของสกวาที การรับรองเป็นของปรวาที ในคำว่า “กึ่งวัน อุปปาทขณะ” นี้ ท่านไม่กล่าวถึงฐิติขณะ แต่ได้ตั้งคำถามขึ้นโดยอำนาจแห่งอุปปาทะและวยะตามนัยแห่งเทศนาว่า “อนิจฺจา วต สงฺขารา อุปฺปาทวยธมฺมิโน” (สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ มีความเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา)

Te dhammā cittena lahuparivattāti puṭṭho cittato lahutaraparivattino dhamme apassanto paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho yassa cittassa dīghaṭṭhitiṃ icchati, taṃ sandhāya paṭijānāti. Yāvatāyukaṃ tiṭṭhatīti pañhe ‘‘cullāsītisahassāni, kappā tiṭṭhanti ye marū’’tiādivacanavasena (mahāni. 10) āruppato aññatra paṭikkhipati, āruppe paṭijānāti. Muhuttaṃ muhuttaṃ uppajjatīti pañhe paravādissa ‘‘uppādavayadhammino’’tiādisuttavirodhabhayena paṭijānāti. Ṭhitiṃ panassa laddhivasena icchati. Sesamettha uttānatthamevāti.

เมื่อถูกถามว่า "ธรรมเหล่านั้นเปลี่ยนแปลงเร็วเท่ากับจิตหรือ" เพราะไม่เห็นธรรมที่เปลี่ยนแปลงเร็วกว่าจิตจึงปฏิเสธ. เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ท่านปรารภถึงจิตที่ตนปรารถนาให้ตั้งอยู่นานจึงรับรอง. ในปัญหาว่า "จิตตั้งอยู่ตลอดอายุขัยหรือ" ท่านปฏิเสธในภพอื่นนอกจากอรูปภพ แต่รับรองในอรูปภพ โดยอ้างถึงพระดำรัสเป็นต้นว่า "เทพเหล่าใดดำรงอยู่ ๘๔,๐๐๐ กัป" (มหานิ. ๑๐). ในปัญหาว่า "จิตเกิดขึ้นทุกๆ ขณะหรือ" ฝ่ายปรวาทีรับรองเพราะเกรงว่าจะขัดกับพระสูตรเป็นต้นว่า "มีอันเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา". แต่ท่านปรารถนาความตั้งอยู่ของจิตนั้นโดยถือเอาตามที่ได้บรรลุแล้ว. ส่วนที่เหลือในเรื่องนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น.

Cittaṭṭhitikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาจิตตัฏฐิติกถา

8. Kukkuḷakathāvaṇṇanā

8. อรรถกถากุกกุฬกถา

338. Idāni kukkuḷakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, ādittaṃ (saṃ. ni. 4.28; mahāva. 54) sabbe saṅkhārā dukkhā’’tiādīni (dha. pa. 278) suttāni ayoniso gahetvā ‘‘nippariyāyeneva sabbe saṅkhārā kukkuḷā vītaccitaṅgārasammissā chārikanirayasadisā’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi gokulikānaṃ; tesaṃ nānappakārasukhasandassanena taṃ laddhiṃ vivecetuṃ pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa. Tattha anodhiṃ katvāti odhiṃ mariyādaṃ koṭṭhāsaṃ akaritvā, avisesena sabbeyevāti attho. Sesaṃ sabbaṃ pāḷinayeneva veditabbaṃ saddhiṃ suttasādhanāyāti.

338. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า กุกกุฬกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่ถือเอาพระสูตรเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงเป็นของร้อน" (สัง.นิ. ๔.๒๘; มหาวา. ๕๔) "สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์" (ธ.ป. ๒๗๘) โดยไม่แยบคาย แล้วมีความเห็นว่า "สังขารทั้งปวงโดยส่วนเดียวเป็นเถ้ารึง คือระคนด้วยถ่านเพลิงที่ปราศจากเปลวไฟ ดุจฉาริกนรก" เหมือนอย่างลัทธิของพวกโคกุลิกะในบัดนี้, เพื่อจะวิจารณ์ลัทธินั้น ด้วยการแสดงให้เห็นสุขมีประการต่างๆ คำถามจึงเป็นของสกวาที คำรับรองเป็นของปรวาที. ในคำเหล่านั้น คำว่า "อนโธึ กตฺวา" หมายความว่า ไม่กระทำขอบเขต ไม่กระทำข้อกำหนด ไม่กระทำส่วน คือโดยไม่มีความแตกต่างกัน ทั้งหมดทีเดียว. เนื้อความที่เหลือทั้งหมด พึงทราบตามนัยแห่งบาลีพร้อมทั้งการอ้างอิงพระสูตร.

Kukkuḷakathāvaṇṇanā.

อรรถกถากุกกุฬกถา

9. Anupubbābhisamayakathāvaṇṇanā

9. อรรถกถาอนุปุพพาภิสมยกถา

339. Idāni anupubbābhisamayakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ –

339. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า อนุปุพพาภิสมยกถา. ในกถานั้น ชนเหล่าใด...

‘‘Anupubbena medhāvī, thokaṃ thokaṃ khaṇe khaṇe;

Kammāro rajatasseva, niddhame malamattano’’ti. (dha. pa. 239) –

"ผู้มีปัญญา พึงกำจัดมลทินของตนโดยลำดับ ทีละน้อยๆ ทุกขณะๆ เหมือนช่างทองกำจัดสนิมของเงิน ฉะนั้น" (ธ.ป. ๒๓๙)

Ādīni suttāni ayoniso gahetvā ‘‘sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno ekacce kilese dukkhadassanena pajahati, ekacce samudayanirodhamaggadassanena, tathā sesāpīti evaṃ soḷasahi koṭṭhāsehi anupubbena kilesappahānaṃ katvā arahattapaṭilābho hotī’’ti evarūpā nānābhisamayaladdhi uppannā, seyyathāpi etarahi andhakasabbatthikasammitiyabhadrayānikānaṃ; tesaṃ laddhivivecanatthaṃ anupubbābhisamayoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Anupubbena sotāpattimagganti puṭṭho pana ekassa maggassa bahubhāvāpattibhayena paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho dukkhadassanādivasena paṭijānāti. Tāni vā cattāripi ñāṇāni eko sotāpattimaggoyevāti paṭijānāti, phalaṃ pana ekameva icchati, tasmā paṭikkhipati. Sakadāgāmimaggādīsupi eseva nayo.

ถือเอาพระสูตรเป็นต้นโดยไม่แยบคายแล้ว เกิดลัทธิว่าด้วยการตรัสรู้ต่างกัน มีรูปอย่างนี้ว่า "ผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ย่อมละกิเลสบางพวกด้วยการเห็นทุกข์ ละบางพวกด้วยการเห็นสมุทัย นิโรธ และมรรค แม้ในมรรคผลที่เหลือก็เช่นกัน ด้วยประการฉะนี้ การบรรลุพระอรหัตผลย่อมมีได้ ด้วยการละกิเลสโดยลำดับด้วยส่วน ๑๖ ส่วน" เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะ สัพพัตถิกะ สัมมิติยะ และภัทรยานิกะในบัดนี้, เพื่อวิจารณ์ลัทธิของพวกเขา คำถามว่า "มีการตรัสรู้โดยลำดับหรือ" จึงเป็นของสกวาที คำรับรองเป็นของฝ่ายตรงข้าม. แต่เมื่อถูกถามว่า "โสดาปัตติมรรคเกิดโดยลำดับหรือ" ท่านปฏิเสธเพราะเกรงว่ามรรคเดียวจะกลายเป็นหลายมรรค. เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ท่านรับรองโดยนัยแห่งการเห็นทุกข์เป็นต้น. หรือท่านรับรองว่า ญาณทั้ง ๔ นั้นก็คือโสดาปัตติมรรคอันเดียวเท่านั้น แต่ท่านปรารถนาผลเพียงอย่างเดียว ฉะนั้นจึงปฏิเสธ. แม้ในสกทาคามิมรรคเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน.

344. Magge diṭṭhe phale ṭhitoti pañhe yasmā dukkhadassanādīhi dassanaṃ apariniṭṭhitaṃ, maggadassanena pariniṭṭhitaṃ nāma hoti, tadā so phale ṭhitoti saṅkhaṃ gacchati, tasmā paṭijānāti.

344. ในปัญหาว่า "เมื่อเห็นมรรคแล้ว ชื่อว่าตั้งอยู่ในผลหรือ" เพราะการเห็นด้วยการเห็นทุกข์เป็นต้นยังไม่เสร็จสิ้น แต่ชื่อว่าเสร็จสิ้นด้วยการเห็นมรรค เมื่อนั้น บุคคลนั้นย่อมถึงซึ่งการนับว่า "ตั้งอยู่ในผล" ฉะนั้น ท่านจึงรับรอง.

345. Dukkhe diṭṭhe cattāri saccānīti pucchā paravādissa, ekābhisamayavasena paṭiññā sakavādissa. Puna dukkhasaccaṃ cattāri saccānīti anuyoge catunnampi nānāsabhāvattā paṭikkhepo tasseva.

345. คำถามว่า "เมื่อเห็นทุกข์แล้ว ชื่อว่าเห็นสัจจะ ๔ หรือ" เป็นของปรวาที, คำรับรองโดยนัยแห่งการตรัสรู้พร้อมกันเป็นของสกวาที. เมื่อถูกซักถามอีกว่า "ทุกขสัจเป็นสัจจะ ๔ หรือ" คำปฏิเสธก็เป็นของสกวาทีนั่นเอง เพราะสัจจะทั้ง ๔ มีสภาวะต่างกัน.

Rūpakkhandhe aniccato diṭṭheti pucchā sakavādissa, samuddato ekabindussa rase paṭividdhe sesaudakassa paṭivedho viya ekadhamme aniccādito paṭividdhe sabbepi paṭividdhā hontīti laddhiyā paṭiññā paravādissa.

คำถามว่า "เมื่อเห็นรูปขันธ์โดยความเป็นของไม่เที่ยง..." เป็นของสกวาที, คำรับรองเป็นของปรวาที ผู้มีลัทธิว่า "เมื่อแทงตลอดรสของน้ำหยดหนึ่งจากมหาสมุทรแล้ว ก็ชื่อว่าแทงตลอดน้ำที่เหลือฉันใด เมื่อแทงตลอดธรรมหนึ่งโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นแล้ว ธรรมทั้งหมดก็ชื่อว่าถูกแทงตลอดแล้วฉันนั้น".

Catūhi ñāṇehīti dukkhe ñāṇādīhi. Aṭṭhahi ñāṇehīti sāvakānaṃ sādhāraṇehi saccañāṇehi ceva paṭisambhidāñāṇehi ca. Dvādasahi ñāṇehīti dvādasaṅgapaṭiccasamuppādañāṇehi. Catucattārīsāya ñāṇehīti ‘‘jarāmaraṇe ñāṇaṃ, jarāmaraṇasamudaye ñāṇa’’nti evaṃ nidānavagge vuttañāṇehi. Sattasattatiyā ñāṇehīti ‘‘jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhamma’’nti (saṃ. ni. 2.20) evaṃ tattheva vuttañāṇehi. Sesamettha pāḷinayeneva veditabbaṃ saddhiṃ suttasādhanenāti.

คำว่า "ด้วยญาณ ๔" หมายถึง ญาณในทุกข์เป็นต้น. คำว่า "ด้วยญาณ ๘" หมายถึง สัจจญาณและปฏิสัมภิทาญาณอันทั่วไปแก่พระสาวก. คำว่า "ด้วยญาณ ๑๒" หมายถึง ญาณในปฏิจจสมุปบาทมีองค์ ๑๒. คำว่า "ด้วยญาณ ๔๔" หมายถึง ญาณที่กล่าวไว้ในนิทานวรรค อย่างนี้ว่า "ญาณในชรามรณะ ญาณในชรามรณสมุทัย". คำว่า "ด้วยญาณ ๗๗" หมายถึง ญาณที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นเอง อย่างนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ชรามรณะไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา" (สัง.นิ. ๒.๒๐). เนื้อความที่เหลือในเรื่องนี้ พึงทราบตามนัยแห่งบาลีพร้อมทั้งการอ้างอิงพระสูตร.

Anupubbābhisamayakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอนุปุพพาภิสมยกถา

10. Vohārakathāvaṇṇanā

10. อรรถกถาโวหารกถา

347. Idāni vohārakathā nāma hoti. Tattha buddho bhagavā lokuttarena vohārena voharatīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, laddhivasena paṭiññā paravādissa. Lokuttare sotetiādīni tassa ayuttavādībhāvadīpanatthaṃ vuttāni. Ayañhettha adhippāyo – ‘‘saddāyatanameva te lokuttaraṃ, udāhu sotādīnipī’’ti.

347. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า โวหารกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่ว่า "พระพุทธผู้มีพระภาคเจ้าตรัสด้วยโวหารที่เป็นโลกุตตระ" เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะในบัดนี้, คำถามเป็นของสกวาทีโดยปรารภถึงชนเหล่านั้น คำรับรองเป็นของปรวาทีตามลัทธิของตน. คำเป็นต้นว่า "ในโสตะที่เป็นโลกุตตระ" ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นผู้มีวาทะไม่สมควรของปรวาทีนั่น. อธิบายในข้อนี้มีดังนี้ว่า "สัททายตนะของท่านเท่านั้นที่เป็นโลกุตตระ หรือว่าโสตะเป็นต้นก็เป็นโลกุตตระด้วย".

Hañci buddhassa bhagavato vohāro lokiye sote paṭihaññatīti ettha yadi so lokuttare paṭihaññeyya. Lokuttaro siyāti evamattho na gahetabbo. Lokiye paṭihaññamānassa pana lokuttaratā nāma natthīti ayametthādhippāyo. Lokiyena viññāṇenāti etthāpi lokiyenevāti attho. Itarathā anekantatā siyā. Lokuttarañhi lokiyenapi ñāṇena ñāyatī. Evaṃ sabbaṃ yathānurūpato veditabbaṃ. Sabbe te maggaṃ bhāventīti pañhesu ye maggaṃ nappaṭilabhanti, te sandhāya paṭikkhipati. Ye paṭilabhanti, te sandhāya paṭijānāti.

ในข้อว่า "ถ้าโวหารของพระพุทธผู้มีพระภาคเจ้ากระทบโสตะที่เป็นโลกิยะ" นี้ ไม่พึงถือเอาความหมายว่า "ถ้าโวหารนั้นพึงกระทบโสตะที่เป็นโลกุตตระ ก็พึงเป็นโลกุตตระ". แต่อธิบายในข้อนี้มีว่า "ความเป็นโลกุตตระของโวหารที่กระทบโสตะที่เป็นโลกิยะนั้นย่อมไม่มี". แม้ในข้อว่า "ด้วยวิญญาณที่เป็นโลกิยะ" ก็มีความหมายว่า "ด้วยวิญญาณที่เป็นโลกิยะเท่านั้น". มิฉะนั้น จะเป็นอเนกันตะ (ตอบไม่แน่นอน). เพราะสิ่งที่เป็นโลกุตตระย่อมรู้ได้แม้ด้วยญาณที่เป็นโลกิยะ. พึงทราบเนื้อความทั้งหมดตามสมควรอย่างนี้. ในปัญหาทั้งหลายว่า "ชนเหล่านั้นทั้งหมดเจริญมรรคหรือ" ท่านปฏิเสธโดยปรารภถึงชนผู้ไม่บรรลุมรรค. ท่านรับรองโดยปรารภถึงชนผู้บรรลุมรรค.

351. Sovaṇṇamayāyāti suvaṇṇamayāya. Idaṃ paravādissa udāharaṇaṃ.

351. บทว่า โสวณฺณมยายิ ความว่า อันสำเร็จด้วยทองคำ. นี้เป็นอุทาหรณ์ของปรวาที.

Eḷaṇḍiyāyāti eḷaṇḍamayāya. Idaṃ sakavādissa udāharaṇaṃ. Lokiyaṃ voharantassa lokiyoti ayampi ekā laddhi. Sā etarahi ekaccānaṃ andhakānaṃ laddhi. Sesamettha uttānatthamevāti.

บทว่า เอฬณฺฑิยายิ ความว่า อันสำเร็จด้วยไม้ละหุ่ง. นี้เป็นอุทาหรณ์ของสกวาที. การที่ผู้กล่าวโวหารทางโลกกล่าวว่าเป็นโลกิยะ นี้ก็เป็นลัทธิหนึ่ง. ลัทธินั้น บัดนี้เป็นลัทธิของพวกอันธกะบางพวก. เนื้อความที่เหลือในเรื่องนี้ตื้นทั้งนั้น.

Vohārakathāvaṇṇanā.

วรรณนาโวหารกถา

11. Nirodhakathāvaṇṇanā

11. วรรณนานิโรธกถา

353. Idāni nirodhakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ appaṭisaṅkhānirodhañca paṭisaṅkhānirodhañca dvepi ekato katvā nirodhasaccanti laddhi, seyyathāpi etarahi mahisāsakānañceva andhakānañca; te sandhāya dve nirodhāti pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa. Dve dukkhanirodhāti pañhesu yasmā dve dukkhasaccāni na icchati, tasmā paṭikkhipati. Yasmā dvīhākārehi dukkhaṃ nirujjhatīti icchati, tasmā paṭijānāti. Dve nirodhasaccānītipañhesu dvinnaṃ dukkhasaccānaṃ nirodhavasenaanicchanto paṭikkhipati. Dvīhākārehi dukkhassa nirujjhanato paṭijānāti. Dve tāṇānītiādīsupi eseva nayo.

353. บัดนี้ เป็นนิโรธกถา. ในนิโรธกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า อัปปฏิสังขานิโรธและปฏิสังขานิโรธทั้งสองรวมกันเป็นนิโรธสัจ เหมือนอย่างบัดนี้พวกมหิสาสกะและพวกอันธกะ, มุ่งถึงชนเหล่านั้น คำถามของสกวาทีจึงมีว่า นิโรธมี ๒ อย่างหรือ, คำรับรองเป็นของปรวาที. ในปัญหาว่า ทุกขนิโรธมี ๒ อย่างหรือ เพราะเหตุที่ปรวาทีไม่ปรารถนาทุกขสัจ ๒ อย่าง ฉะนั้น เขาจึงปฏิเสธ. เพราะเหตุที่เขาปรารถนาว่า ทุกข์ย่อมดับด้วยอาการ ๒ อย่าง ฉะนั้น เขาจึงยอมรับ. ในปัญหาว่า นิโรธสัจมี ๒ อย่างหรือ เขาไม่ปรารถนาโดยนัยเป็นความดับแห่งทุกขสัจ ๒ อย่าง จึงปฏิเสธ. แต่เพราะทุกข์ดับด้วยอาการ ๒ อย่าง เขาจึงยอมรับ. แม้ในปัญหาเป็นต้นว่า ตานะมี ๒ อย่างหรือ ก็นัยนี้แหละ.

Atthi dvinnaṃ nibbānānantiādīsu pucchāsu uccanīcatādīni apassanto paṭikkhipati.

ในปัญหาเป็นต้นว่า นิพพานมี ๒ อย่างหรือ เขาไม่เห็นความสูงต่ำเป็นต้น จึงปฏิเสธ.

Appaṭisaṅkhāniruddheti ye paṭisaṅkhāya lokuttarena ñāṇena aniruddhā suddhapakatikattā vā uddesaparipucchādīnaṃ vā vasena na samudācaraṇato niruddhāti vuccanti, te saṅkhāre. Paṭisaṅkhā nirodhentīti. Lokuttarañāṇena nirodhenti anuppattibhāvaṃ gamenti. Nanu appaṭisaṅkhāniruddhā saṅkhārāti pucchā paravādissa. Tattha bhaggānaṃ puna abhañjanato appaṭisaṅkhāniruddhānaṃ vā ariyamagge uppanne tathā nirujjhanatova sakavādī accantabhaggataṃ paṭijānāti. Sesamettha uttānatthamevāti.

บทว่า อปฺปฏิสงฺขานิรุทฺเธ ได้แก่ สังขารเหล่าใด ที่ไม่ดับด้วยโลกุตตรญาณโดยการพิจารณา แต่กล่าวกันว่าดับแล้ว เพราะไม่เกิดขึ้นเนื่องจากมีสภาพบริสุทธิ์โดยปกติ หรือเพราะการสาธยาย การสอบถามเป็นต้น. บทว่า ปฏิสงฺขา นิโรเธนฺติ ความว่า ย่อมยังให้ดับด้วยโลกุตตรญาณ คือย่อมทำให้ถึงความไม่เกิดขึ้นอีก. คำถามของปรวาทีว่า ก็สังขารทั้งหลายดับด้วยอัปปฏิสังขานิโรธมิใช่หรือ. ในปัญหานั้น สกวาทีย่อมรับรองความแตกสลายโดยสิ้นเชิง เพราะสิ่งที่แตกแล้วย่อมไม่แตกอีก หรือเพราะสังขารที่ดับด้วยอัปปฏิสังขานิโรธย่อมดับไปอย่างนั้นเมื่ออริยมรรคเกิดขึ้น. เนื้อความที่เหลือในเรื่องนี้ตื้นทั้งนั้น.

Nirodhakathāvaṇṇanā.

วรรณนานิโรธกถา

Dutiyo vaggo.

วรรคที่ ๒

3. Tatiyavaggo

3. วรรคที่ ๓

1. Balakathāvaṇṇanā

1. วรรณนาพลกถา

354. Idāni balakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ anuruddhasaṃyutte ‘‘imesañca panāhaṃ, āvuso, catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāmī’’tiādīni (saṃ. ni. 5.913) dasasuttāni ayoniso gahetvā ‘‘tathāgatabalaṃ sāvakasādhāraṇa’’nti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, laddhiyaṃ ṭhatvā paṭiññā paravādissa. Tathāgatabalañca nāmetaṃ sāvakehi sādhāraṇampi atthi asādhāraṇampi sādhāraṇāsādhāraṇampi. Tattha āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ sādhāraṇaṃ. Indriyaparopariyattiñāṇaṃ asādhāraṇaṃ. Sesaṃ sādhāraṇañca asādhāraṇañca. Ṭhānāṭṭhānādīni hi sāvakā padesena jānanti, tathāgatā nippadesena. Iti tāni uddesato sādhāraṇāni, na niddesato. Ayaṃ pana avisesena sabbampi sādhāraṇanti āha. Tamenaṃ tato vivecetuṃ tathāgatabalaṃ sāvakabalanti puna anuyogo āraddho. Tattha paṭhamapañhe niddesato sabbākāravisayataṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyapañhe uddesato ṭhānāṭṭhānamattādijānanavasena paṭijānāti. Taññevātiādipañhesu sabbākārena ninnānākaraṇatāya abhāvena paṭikkhipati. Pubbayogo ca pubbacariyā ca atthato ekaṃ, tathā dhammakkhānañca dhammadesanā ca.

354. บัดนี้ เป็นพลกถา. ในพลกถานั้น ชนเหล่าใดถือเอาทสสูตรในอนุรุทธสังยุตต์เป็นต้นว่า ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เพราะเราเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ซึ่งสติปัฏฐาน ๔ เหล่านี้ เราจึงรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งฐานะโดยความเป็นฐานะ และอฐานะโดยความเป็นอฐานะ’ ดังนี้โดยไม่แยบคาย แล้วมีลัทธิว่า ‘พระตถาคตพลเป็นสิ่งสาธารณะแก่พระสาวก’ เหมือนอย่างบัดนี้พวกอันธกะ, มุ่งถึงชนเหล่านั้น คำถามเป็นของสกวาที คำรับรองโดยตั้งอยู่ในลัทธิของตนเป็นของปรวาที. ก็พระตถาคตพลนี้มีทั้งที่เป็นสาธารณะแก่พระสาวก, ที่ไม่เป็นสาธารณะ, และที่เป็นทั้งสาธารณะและไม่เป็นสาธารณะ. ในบรรดาพลเหล่านั้น ญาณในความสิ้นไปแห่งอาสวะเป็นสาธารณะ. อินทริยปโรปริยัตติญาณไม่เป็นสาธารณะ. ส่วนที่เหลือเป็นทั้งสาธารณะและไม่เป็นสาธารณะ. จริงอยู่ พระสาวกทั้งหลายย่อมรู้ฐานาฐานะเป็นต้นโดยส่วนเดียว, พระตถาคตย่อมรู้โดยไม่มีส่วนเหลือ. ฉะนั้น พลเหล่านั้นจึงเป็นสาธารณะโดยหัวข้อ แต่ไม่เป็นสาธารณะโดยรายละเอียด. ส่วนปรวาทีนี้กล่าวว่า ทั้งหมดเป็นสาธารณะโดยไม่มีความแตกต่าง. เพื่อจะจำแนกเขาออกจากลัทธินั้น จึงเริ่มซักถามต่อไปว่า พระตถาคตพลเป็นสาวกพลหรือ. ในปัญหานั้น ในปัญหาแรก เขาปฏิเสธโดยมุ่งถึงความเป็นวิสัยในทุกอาการโดยละเอียด. ในปัญหาที่สอง เขายอมรับโดยนัยแห่งการรู้เพียงฐานาฐานะเป็นต้นโดยหัวข้อ. ในปัญหาเป็นต้นว่า พลนั้นนั่นแหละหรือ เขาปฏิเสธเพราะมิใช่ว่าจะไม่มีความแตกต่างกันโดยทุกประการ. ปุพพโยคะและปุพพจริยาโดยอรรถเป็นอย่างเดียวกัน, เช่นเดียวกับธัมมักขานะและธัมมเทศนา.

Indriyaparopariyattipañhe ekadesena sādhāraṇataṃ sandhāya sāvakavisaye paṭijānāti.

ในปัญหาเรื่องอินทริยปโรปริยัตติญาณ เขายอมรับในส่วนที่เป็นวิสัยของพระสาวก โดยมุ่งถึงความเป็นสาธารณะโดยส่วนเดียว.

355. Idāni yasmā uddesato ṭhānāṭṭhānādīni sāvako jānāti, tasmā sāvakassa tathā jānanaṃ pakāsetvā tena jānanamattasāmaññena tesaṃ sāvakasādhāraṇattaṃ patiṭṭhāpetuṃ sāvako ṭhānāṭṭhānaṃ jānātītiādayo paravādipañhā honti. Tattha indriyaparopariyattiñāṇaṃ channaṃ asādhāraṇañāṇānaṃ aññataranti na gahitaṃ. Āsavakkhayena vā āsavakkhayanti yaṃ tathāgatassa āsavakkhayena saddhiṃ sāvakassa āsavakkhayaṃ paṭicca vattabbaṃ siyā nānākaraṇaṃ, taṃ natthi. Vimuttiyā vā vimuttinti padepi eseva nayo. Sesamettha uttānatthameva.

355. บัดนี้ เพราะเหตุที่พระสาวกย่อมรู้ฐานาฐานะเป็นต้นโดยหัวข้อ ฉะนั้น เพื่อจะประกาศการรู้อย่างนั้นของพระสาวก และเพื่อจะสถาปนาความเป็นสาธารณะแก่พระสาวกของพลเหล่านั้นด้วยความเสมอกันเพียงแค่การรู้ ปัญหาของปรวาทีจึงมีขึ้นเป็นต้นว่า พระสาวกย่อมรู้ฐานาฐานะหรือ. ในปัญหานั้น อินทริยปโรปริยัตติญาณ ท่านมิได้ถือว่าเป็นญาณอย่างหนึ่งในบรรดาอสาธารณญาณ ๖. หรือในบทว่า อาสวกฺขเยน วา อาสวกฺขยํ ความแตกต่างใดๆ ที่พึงกล่าวปรารภความสิ้นอาสวะของพระสาวกกับความสิ้นอาสวะของพระตถาคต ความแตกต่างนั้นไม่มี. แม้ในบทว่า วิมุตฺติยา วา วิมุตฺตึ ก็นัยนี้แหละ. เนื้อความที่เหลือในเรื่องนี้ตื้นทั้งนั้น.

356. Idāni yaṃ sakavādinā ‘‘āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ sādhāraṇa’’nti anuññātaṃ, tena saddhiṃ saṃsanditvā sesānampi sādhāraṇabhāvaṃ pucchituṃ puna āsavānaṃ khayetiādayo paravādipañhāva honti. Tesaṃ vissajjane sakavādinā āsavakkhaye visesābhāvena taṃ ñāṇaṃ sādhāraṇanti anuññātaṃ. Itaresupi visesābhāvena sādhāraṇatā paṭikkhittā. Puna ṭhānāṭṭhānādīnaṃ āsavakkhayeneva saddhiṃ saṃsanditvā asādhāraṇapucchā paravādisseva. Tattha āsavakkhayañāṇe paṭikkhepo, sesesu ca paṭiññā sakavādissa. Tato indriyaparopariyattena saddhiṃ saṃsanditvā asādhāraṇapucchā paravādissa. Sā saṅkhipitvā dassitā. Tathāpi indriyaparopariyatte paṭiññā, sesesu ca paṭikkhepo sakavādissa. Tato ṭhānāṭṭhānādīhi saddhiṃ saṃsanditvā indriyaparopariyattassa sādhāraṇapucchā paravādissa. Sāpi saṅkhipitvāva dassitā. Tattha indriyaparopariyatte paṭikkhepo. Sesesu ca paṭiññā sakavādissāti.

356. บัดนี้ สิ่งที่สกวาทีอนุญาตไว้ว่า ‘ญาณในความสิ้นไปแห่งอาสวะเป็นสาธารณะ’ เพื่อจะเปรียบเทียบกับสิ่งนั้นแล้วถามถึงความเป็นสาธารณะแม้ของพลที่เหลือ ปัญหาของปรวาทีจึงมีขึ้นอีกเป็นต้นว่า อาสวานํ ขเย. ในการวิสัชนาปัญหาเหล่านั้น สกวาทีได้อนุญาตว่า ญาณนั้นเป็นสาธารณะ เพราะไม่มีความแตกต่างในเรื่องความสิ้นอาสวะ. ส่วนในพลที่เหลือ ความเป็นสาธารณะถูกปฏิเสธ เพราะมีความแตกต่าง. อีกครั้งหนึ่ง ปัญหาเรื่องความไม่เป็นสาธารณะ โดยเปรียบเทียบฐานาฐานะเป็นต้นกับความสิ้นอาสวะ เป็นของปรวาที. ในปัญหานั้น การปฏิเสธในเรื่องอาสวักขยญาณ และการรับรองในเรื่องที่เหลือ เป็นของสกวาที. จากนั้น ปัญหาเรื่องความไม่เป็นสาธารณะ โดยเปรียบเทียบกับอินทริยปโรปริยัตติญาณ เป็นของปรวาที. ปัญหานั้นท่านแสดงไว้โดยย่อ. ถึงกระนั้น การรับรองในเรื่องอินทริยปโรปริยัตติญาณ และการปฏิเสธในเรื่องที่เหลือ เป็นของสกวาที. จากนั้น ปัญหาเรื่องความเป็นสาธารณะของอินทริยปโรปริยัตติญาณ โดยเปรียบเทียบกับฐานาฐานะเป็นต้น เป็นของปรวาที. ปัญหานั้นก็แสดงไว้โดยย่อเช่นกัน. ในปัญหานั้น การปฏิเสธในเรื่องอินทริยปโรปริยัตติญาณ และการรับรองในเรื่องที่เหลือ เป็นของสกวาที.

Balakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาพลกถา

2. Ariyantikathāvaṇṇanā

2. อรรถกถาอริยันติกถา

357. Idāni ariyantikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘na kevalaṃ āsavakkhayañāṇameva ariyaṃ, atha kho purimānipi nava balāni ariyāni’’cceva laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya ariyanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Puna yadi taṃ ariyaṃ, maggādīsu tena aññatarena bhavitabbanti maggādivasena pucchā sakavādissa, paṭikkhepo itarassa.

357. บัดนี้ ชื่อว่า อริยันติกถา. ในกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า ‘ไม่ใช่เพียงอาสวักขยญาณเท่านั้นที่เป็นอริยะ แต่พละ ๙ ประการก่อนๆ ก็เป็นอริยะด้วย’ เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะในบัดนี้; สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า เป็นอริยะหรือ? ปรวาทีรับรอง. อีกอย่างหนึ่ง หากว่าพละนั้นเป็นอริยะ ก็ต้องเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในมรรคเป็นต้น สกวาทีจึงถามโดยนัยแห่งมรรคเป็นต้น ปรวาทีปฏิเสธ.

Puna suññatārammaṇādivasena pucchā sakavādissa. Tattha dve suññatā – sattasuññatā ca saṅkhārasuññatā ca. Sattasuññatā nāma diṭṭhiyā parikappitena sattena suññā pañcakkhandhā. Saṅkhārasuññatā nāma sabbasaṅkhārehi suññaṃ vivittaṃ nissaṭaṃ nibbānaṃ. Tattha paravādī nibbānārammaṇataṃ sandhāya paṭikkhipati, saṅkhārārammaṇataṃ sandhāya paṭijānāti. Manasi karotīti puṭṭhopi nibbānameva sandhāya paṭikkhipati, saṅkhāre sandhāya paṭijānāti. Tato sakavādinā ‘‘ṭhānāṭṭhānādimanasikāro saṅkhārārammaṇo, suññatamanasikāro nibbānārammaṇo’’ti imaṃ nayaṃ gahetvā ‘‘dvinnaṃ phassānaṃ dvinnaṃ cittānaṃ samodhānaṃ hotī’’ti puṭṭho lesokāsaṃ alabhanto paṭikkhipati. Animittāpaṇihitesupi eseva nayo. Sattanimittābhāvato hi khandhā animittā. Saṅkhāranimittābhāvato nibbānaṃ. Ekadhammasmimpi āropetvā ṭhapetabbasaṅkhātena ca paṇidahitabbaṭṭhena paṇihitasaṅkhaṃ gatena sattapaṇidhinā appaṇihitā khandhā. Taṇhāpaṇidhinā taṇhāya vā ārammaṇabhūtena sabbasaṅkhārapaṇidhinā appaṇihitaṃ nibbānaṃ. Tasmā idhāpi paṭikkhepo ca paṭiññā ca purimanayeneva veditabbā.

อีกอย่างหนึ่ง สกวาทีถามโดยนัยแห่งการมีสุญญตาเป็นอารมณ์เป็นต้น. ในเรื่องนั้น สุญญตามี ๒ อย่าง คือ สัตตสุญญตา และสังขารสุญญตา. ชื่อว่า สัตตสุญญตา ได้แก่ เบญจขันธ์ที่ว่างจากสัตว์อันถูกกำหนดขึ้นด้วยทิฏฐิ. ชื่อว่า สังขารสุญญตา ได้แก่ พระนิพพานที่ว่าง สงัด ปราศจากสังขารทั้งปวง. ในข้อนั้น ปรวาทีปฏิเสธโดยหมายถึงการมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ แต่รับรองโดยหมายถึงการมีสังขารเป็นอารมณ์. แม้เมื่อถูกถามว่า ‘มนสิการอยู่หรือ’ ก็ปฏิเสธโดยหมายถึงพระนิพพาน แต่รับรองโดยหมายถึงสังขาร. ลำดับนั้น สกวาทีถือเอานัยนี้ว่า ‘ฐานาฐานมนสิการเป็นต้นมีสังขารเป็นอารมณ์ สุญญตมนสิการมีพระนิพพานเป็นอารมณ์’ แล้วถามว่า ‘การประชุมลงแห่งผัสสะ ๒ และจิต ๒ ย่อมมีหรือ’ ปรวาทีเมื่อไม่เห็นช่องทางให้กล่าวเลี่ยงได้ จึงปฏิเสธ. แม้ในอนิมิตตะและอัปปณิหิตะ ก็นัยนี้เช่นกัน. จริงอยู่ ขันธ์ทั้งหลายชื่อว่าอนิมิตตะ เพราะไม่มีสัตตนิมิต. พระนิพพานชื่อว่าอนิมิตตะ เพราะไม่มีสังขารนิมิต. ขันธ์ทั้งหลายชื่อว่าอัปปณิหิตะ เพราะไม่ถูกตั้งไว้ด้วยสัตตปณิธิ อันนับว่าพึงตั้งไว้โดยการยกขึ้นไว้ในธรรมอย่างหนึ่ง และมีความหมายว่าพึงตั้งไว้. พระนิพพานชื่อว่าอัปปณิหิตะ เพราะไม่ถูกตั้งไว้ด้วยตัณหาปณิธิ หรือด้วยสังขารปณิธิทั้งปวงอันเป็นอารมณ์ของตัณหา. เพราะฉะนั้น แม้ในที่นี้ พึงทราบการปฏิเสธและการรับรองโดยนัยก่อนนั่นเอง.

358. Tato ‘‘yathā satipaṭṭhānādayo lokuttaradhammā ariyā ceva suññatādiārammaṇā ca, kiṃ te evaṃ ṭhānāṭṭhānañāṇa’’nti anulomapaṭilomapucchā honti. Tattha sabbāpi paṭiññā sabbe ca paṭikkhepā paravādisseva. Imināvupāyena sesañāṇesupi pucchāvissajjanaṃ veditabbaṃ. Pāḷiyaṃ pana sesāni saṅkhipitvā avasāne cutūpapātañāṇameva vibhattaṃ. Tato paraṃ sakasamayepi ‘‘ariya’’nti siddhena āsavānaṃ khayañāṇena saddhiṃ saṃsanditvā sesañāṇānaṃ anulomato ca paṭilomato ca ariyabhāvapucchā honti. Tā sabbā paravādissa, paṭiññā paṭikkhepo ca sakavādissa. Te uttānatthāyeva. Pāḷiyaṃ panettha paṭhamanavamāneva dassetvā satta ñāṇāni saṅkhittānīti.

358. ลำดับนั้น จึงมีคำถามทั้งอนุโลมและปฏิโลมว่า ‘โลกุตรธรรมทั้งหลายมีสติปัฏฐานเป็นต้น เป็นทั้งอริยะและมีสุญญตาเป็นต้นเป็นอารมณ์ฉันใด ฐานาฐานญาณก็เป็นเช่นนั้นหรือ’. ในข้อนั้น การรับรองทั้งหมดและการปฏิเสธทั้งหมดเป็นของปรวาทีทั้งสิ้น. พึงทราบคำถามและคำตอบแม้ในญาณที่เหลือทั้งหลายโดยอุบายนี้. แต่ในบาลี ท่านย่อญาณที่เหลือไว้ แล้วจำแนกเฉพาะจุตูปปาตญาณในตอนท้าย. ต่อจากนั้น แม้ในสมัยของตน ก็มีการถามถึงความเป็นอริยะของญาณที่เหลือทั้งโดยอนุโลมและปฏิโลม โดยเทียบเคียงกับอาสวักขยญาณซึ่งสำเร็จว่าเป็น ‘อริยะ’. คำถามเหล่านั้นทั้งหมดเป็นของปรวาที ส่วนการรับรองและการปฏิเสธเป็นของสกวาที. คำถามและคำตอบเหล่านั้นมีความหมายตื้นทั้งนั้น. ในบาลีนี้ ท่านแสดงเฉพาะญาณที่หนึ่งและที่เก้า แล้วย่อญาณเจ็ดอย่างไว้.

Ariyantikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอริยันติกถา

3. Vimuttikathāvaṇṇanā

3. อรรถกถาวิมุตติกถา

363. Idāni vimuttikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘vītarāgacittānaṃ vimuttipayojanaṃ nāma natthi. Yathā pana malīnaṃ vatthaṃ dhoviyamānaṃ malā vimuccati, evaṃ sarāgaṃ cittaṃ rāgato vimuccatī’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya sarāganti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tato rāgasahagatantiādinā nayena puṭṭho maggakkhaṇe cittaṃ vimuccati nāma. Tadā ca evarūpaṃ cittaṃ natthīti paṭikkhipati.

363. บัดนี้ ชื่อว่า วิมุตติกถา. ในกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า ‘ประโยชน์แห่งวิมุตติสำหรับจิตที่ปราศจากราคะย่อมไม่มี. แต่เหมือนผ้าที่เปื้อนเมื่อถูกซักย่อมหลุดพ้นจากมลทิน ฉันใด จิตที่ยังมีราคะก็ย่อมหลุดพ้นจากราคะ ฉันนั้น’ เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะในบัดนี้; สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า จิตที่ยังมีราคะหรือ? ปรวาทีรับรอง. ลำดับนั้น เมื่อถูกถามโดยนัยเป็นต้นว่า สหรคตด้วยราคะหรือ? ปรวาทีตอบว่า ชื่อว่าจิตย่อมหลุดพ้นในขณะแห่งมรรค. และในขณะนั้น จิตเช่นนั้นย่อมไม่มี ดังนี้แล้วจึงปฏิเสธ.

Saphassantiādinā nayena puṭṭhopi yathā phasso ca cittañca ubho rāgato vimuccanti, evaṃ rāgassa vimuttiṃ apassamāno paṭikkhipati. Sadosādīsupi imināvupāyena attho veditabbo.

แม้เมื่อถูกถามโดยนัยเป็นต้นว่า สหรคตด้วยผัสสะหรือ? ปรวาทีเมื่อไม่เห็นความหลุดพ้นของราคะว่า ผัสสะและจิตทั้งสองย่อมหลุดพ้นจากราคะฉันใด ราคะก็หลุดพ้นฉันนั้น จึงปฏิเสธ. แม้ในข้อว่า สหรคตด้วยโทสะเป็นต้น ก็พึงทราบความหมายโดยอุบายนี้.

Vimuttikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาวิมุตติกถา

4. Vimuccamānakathāvaṇṇanā

4. อรรถกถาวิมุจจมานกถา

366. Idāni vimuccamānakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘jhānena vikkhambhanavimuttiyā vimuttaṃ, maggakkhaṇe samucchedavimuttiyā vimuccamānaṃ nāma hotī’’ti laddhi, te sandhāya vimuttaṃ vimuccamānanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarasa.

366. บัดนี้ ชื่อว่า วิมุจจมานกถา. ในกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า ‘จิตที่หลุดพ้นแล้วด้วยวิกขัมภนวิมุตติโดยฌาน ชื่อว่ากำลังหลุดพ้นด้วยสมุจเฉทวิมุตติในขณะแห่งมรรค’ สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า จิตที่หลุดพ้นแล้ว กำลังหลุดพ้นอยู่หรือ? ปรวาทีรับรอง.

Puna ekadesanti pucchā sakavādissa. Tattha ekadesanti bhāvanapuṃsakaṃ. Yathā vimuttaṃ, ekadesena vā ekadese vā avimuttaṃ hoti kiṃ evaṃ ekadesaṃ vimuttaṃ, ekadesaṃ avimuttanti pucchati. Kiṃ kāraṇā evaṃ pucchatīti? ‘‘Vimuttaṃ vimuccamāna’’nti vippakatabhāvena vuttattā. Yathā hi kariyamānā kaṭādayo vippakatattā ekadesena katā ekadesena akatā honti, tathā idampi ekadesaṃ vimuttaṃ ekadesaṃ avimuttanti āpajjati. Tato paravādī kaṭādīnaṃ viya cittassa ekadesābhāvā paṭhamapañhe paṭikkhipitvā dutiye vimuccamānassa apariniṭṭhitavimuttitāya paṭijānāti. Lokiyajjhānakkhaṇaṃ vā sandhāya paṭikkhipati. Na hi taṃ tadā samucchedavimuttiyā vimuccamānaṃ. Lokuttarajjhānakkhaṇaṃ sandhāya paṭijānāti. Tañhi tadā samucchedavimuttiyā vimuttekadesena vimuccamānantissa laddhi. Tato sakavādī ‘‘yadi te ekameva cittaṃ ekadesaṃ vimuttaṃ ekadesaṃ avimuttaṃ, evaṃ sante yo ekeneva cittena sotāpanno hoti, sopi te ekadesaṃ sotāpanno, ekadesaṃ na sotāpanno āpajjatī’’ti codanatthaṃ ekadesaṃ sotāpannotiādimāha. Itaro taṃ vidhānaṃ apassanto paṭikkhipati. Sesavāresupi eseva nayo.

อีกอย่างหนึ่ง สกวาทีถามว่า โดยส่วนหนึ่งหรือ? ในคำนั้น บทว่า เอกเทสํ เป็นภาวนปุงสกะ. สกวาทีถามว่า เหมือนจิตที่หลุดพ้นแล้ว แต่ยังไม่หลุดพ้นโดยส่วนหนึ่งหรือในส่วนหนึ่ง ฉันใด จิตนี้หลุดพ้นแล้วโดยส่วนหนึ่ง ยังไม่หลุดพ้นโดยส่วนหนึ่ง ฉันนั้นหรือ? ถามว่า เพราะเหตุไรจึงถามอย่างนั้น? ตอบว่า เพราะกล่าวไว้โดยความเป็นกิริยาที่ยังทำไม่เสร็จว่า ‘หลุดพ้นแล้ว กำลังหลุดพ้นอยู่’. จริงอยู่ เหมือนเสื่อเป็นต้นที่กำลังทำกันอยู่ เพราะยังทำไม่เสร็จ จึงเป็นของที่ทำแล้วโดยส่วนหนึ่ง ยังไม่ทำโดยส่วนหนึ่ง ฉันใด แม้จิตนี้ก็ย่อมต้องเป็นของที่หลุดพ้นแล้วโดยส่วนหนึ่ง ยังไม่หลุดพ้นโดยส่วนหนึ่ง ฉันนั้น. ลำดับนั้น ปรวาทีปฏิเสธในปัญหาแรก เพราะจิตไม่มีส่วนเหมือนเสื่อเป็นต้น แต่รับรองในปัญหาที่สอง เพราะจิตที่กำลังหลุดพ้นนั้นมีความหลุดพ้นที่ยังไม่เสร็จสิ้น. หรืออีกนัยหนึ่ง ปรวาทีปฏิเสธโดยหมายถึงขณะแห่งโลกิยฌาน. เพราะในขณะนั้น จิตนั้นยังไม่ชื่อว่ากำลังหลุดพ้นด้วยสมุจเฉทวิมุตติ. แต่รับรองโดยหมายถึงขณะแห่งโลกุตรฌาน. เพราะเขามีลัทธิว่า ในขณะนั้น จิตนั้นหลุดพ้นแล้วด้วยสมุจเฉทวิมุตติโดยส่วนหนึ่ง และกำลังหลุดพ้นอยู่. ลำดับนั้น สกวาทีกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘เป็นโสดาบันโดยส่วนหนึ่งหรือ’ เพื่อท้วงว่า ‘ถ้าจิตดวงเดียวของท่านหลุดพ้นแล้วโดยส่วนหนึ่ง ยังไม่หลุดพ้นโดยส่วนหนึ่ง เมื่อเป็นเช่นนั้น ผู้ที่เป็นโสดาบันด้วยจิตดวงเดียว ก็ย่อมต้องเป็นโสดาบันโดยส่วนหนึ่ง ไม่เป็นโสดาบันโดยส่วนหนึ่งด้วย’. ปรวาทีเมื่อไม่เห็นวิธีการนั้น จึงปฏิเสธ. แม้ในวาระที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน.

Uppādakkhaṇapañhe yadi ekameva cittaṃ vimuttañca vimuccamānañca, ekasmiṃ khaṇe vimuttaṃ ekasmiṃ vimuccamānaṃ āpajjati. Kiṃ te evarūpaṃ cittanti attho.

ในปัญหาเรื่องอุปปาทขณะ (มีคำถามว่า) ถ้าจิตดวงเดียวเท่านั้นเป็นทั้งวิมุตตะ (หลุดพ้นแล้ว) และวิมุจจมานะ (กำลังหลุดพ้น) ก็จะประสบภาวะว่า ในขณะหนึ่งเป็นจิตที่หลุดพ้นแล้ว ในขณะหนึ่งเป็นจิตที่กำลังหลุดพ้น ความว่า ท่านมีความเห็นว่ามีจิตเช่นนั้นหรือ?

367. Suttasādhane paṭhamasuttaṃ paravādissa. Tatrāssāyamadhippāyo – vimuccatīti vippakataniddeso. Tasmā yaṃ tassa yogino evaṃ jānato evaṃ passato etehi āsavehi cittaṃ vimuccati, taṃ vimuccamānaṃ nāma hotīti. Dutiyasuttaṃ sakavādissa. Tatrāssāyamadhippāyo – yadi te vimuccatīti vacanato vimuttaṃ vimuccamānaṃ, idha vimuccatīti vacanābhāvato vimuttameva siyā, na vimuccamānanti.

367. ในการอ้างอิงพระสูตร พระสูตรแรกเป็นของปรวาที ในพระสูตรนั้นมีความหมายดังนี้ คำว่า "ย่อมหลุดพ้น" (วิมุจจติ) เป็นการแสดงถึงกิริยาที่ยังไม่เสร็จสิ้น (วิปฺปกตนิเทส) เพราะฉะนั้น จิตของโยคีผู้รู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะเหล่านี้ จิตนั้นชื่อว่ากำลังหลุดพ้น (วิมุจจมานะ) พระสูตรที่สองเป็นของสกวาที ในพระสูตรนั้นมีความหมายดังนี้ ถ้าสำหรับท่าน จิตที่หลุดพ้นแล้ว (วิมุตตะ) ชื่อว่ากำลังหลุดพ้น (วิมุจจมานะ) เพราะอาศัยคำว่า "ย่อมหลุดพ้น" (วิมุจจติ) ในกรณีนี้ เพราะไม่มีคำว่า "ย่อมหลุดพ้น" ก็พึงเป็นจิตที่หลุดพ้นแล้วเท่านั้น ไม่ใช่กำลังหลุดพ้น

Idāni ‘‘yathā te vippakatavimuttitāya vimuccamānaṃ, kiṃ evaṃ vippakatarāgāditāya rajjamānādīnipi atthī’’ti codanatthaṃ puna atthi cittantiādi āraddhaṃ. Paravādināpi tathārūpaṃ cittaṃ apassantena sabbaṃ paṭikkhittaṃ. Atha naṃ sakavādī ‘‘dveyeva koṭiyo, tatiyā natthī’’ti anubodhento nanu rattañceva arattañcātiādimāha. Tassattho – nanu bhadramukha, rāgasampayuttaṃ cittaṃ rattaṃ vippayuttaṃ arattanti dveva koṭiyo, rajjamānaṃ nāma tatiyā koṭi natthīti? Duṭṭhādīsupi eseva nayo. Atha naṃ āmantāti paṭijānitvā ṭhitaṃ. Vimuttipakkhepi dveyeva koṭiyo dassetuṃ hañci rattañcevātiādimāha. Tassattho – yadi etā dve koṭiyo sampaṭicchasi, avimuttañceva vimuttañcā ti imāpi sampaṭiccha. Kilesasampayuttañhi cittaṃ avimuttaṃ, vippayuttaṃ vimuttaṃ. Vimuccamānaṃ nāmāti paramatthato tatiyā koṭi natthīti.

บัดนี้ เพื่อจะโต้แย้งว่า "เหมือนอย่างที่ท่านกล่าวว่ามีจิตกำลังหลุดพ้น (วิมุจจมานะ) เพราะความหลุดพ้นเป็นกิริยาที่ยังไม่เสร็จสิ้น ฉันใด ก็มีจิตที่กำลังกำหนัด (รัชชมานะ) เป็นต้น เพราะราคะเป็นต้นเป็นกิริยาที่ยังไม่เสร็จสิ้น ฉันนั้นด้วยหรือ" จึงได้เริ่มคำถามว่า "มีจิต..." เป็นต้นอีกครั้ง ฝ่ายปรวาทีก็ไม่เห็นจิตเช่นนั้น จึงปฏิเสธทั้งหมด ลำดับนั้น สกวาทีจึงชี้แจงแก่ปรวาทีน้ันว่า "มีเพียงสองส่วนเท่านั้น ส่วนที่สามไม่มี" โดยกล่าวคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ ก็จิตที่กำหนัดแล้วและจิตที่ไม่กำหนัดแล้ว..." ความหมายของคำนั้นคือ ดูก่อนท่านผู้เจริญ จิตที่ประกอบด้วยราคะชื่อว่ากำหนัดแล้ว (รัตตะ) จิตที่ปราศจากราคะชื่อว่าไม่กำหนัดแล้ว (อรัตตะ) มีเพียงสองส่วนเท่านั้น ส่วนที่สามที่ชื่อว่ากำลังกำหนัด (รัชชมานะ) ย่อมไม่มี แม้ในจิตที่ประทุษร้ายแล้วเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน ลำดับนั้น ปรวาทีนั้นก็รับรองว่า "ใช่" แล้วนิ่งอยู่ เพื่อจะแสดงว่าแม้ในฝ่ายวิมุตติก็มีเพียงสองส่วนเท่านั้น สกวาทีจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "หากว่าจิตที่กำหนัดแล้ว..." ความหมายของคำนั้นคือ ถ้าท่านยอมรับสองส่วนนี้ ท่านก็จงยอมรับสองส่วนนี้ด้วย คือ จิตที่ยังไม่หลุดพ้น (อวิมุตตะ) และจิตที่หลุดพ้นแล้ว (วิมุตตะ) จริงอยู่ จิตที่ประกอบด้วยกิเลสชื่อว่ายังไม่หลุดพ้น จิตที่ปราศจากกิเลสชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว โดยปรมัตถ์แล้ว ส่วนที่สามที่ชื่อว่ากำลังหลุดพ้น (วิมุจจมานะ) ย่อมไม่มี

Vimuccamānakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องวิมุจจมานะ (จิตที่กำลังหลุดพ้น)

5. Aṭṭhamakakathāvaṇṇanā

5. อรรถกถาว่าด้วยเรื่องอัฏฐมกบุคคล

368. Idāni aṭṭhamakakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ anulomagotrabhumaggakkhaṇe kilesānaṃ samudācārābhāvato aṭṭhamakassa sotāpattimaggaṭṭhapuggalassa dve pariyuṭṭhānā pahīnāti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānañceva sammitiyānañca; tesaṃ aññataraṃ sandhāya pucchā sakavādissa, maggakkhaṇato paṭṭhāya diṭṭhiyā anuppattiṃ sandhāya paṭiññā itarassa. Tato yasmā diṭṭhi nāmesā sotāpannasseva pahīnā, na maggaṭṭhassa, tasmā aṭṭhamako puggalo sotāpannoti anuyogo sakavādissa. Vicikicchāpañhepi eseva nayo. Anusayapañhe pariyuṭṭhānato añño anusayoti tesaṃ laddhi, tasmā ‘‘na heva’’nti paṭikkhittaṃ.

368. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่าอัฏฐมกกถา ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า ในขณะแห่งอนุโลมโคตรภูมรรค เพราะไม่มีการเกิดขึ้นแห่งกิเลส ปริยุฏฐานกิเลส 2 อย่างของอัฏฐมกบุคคล คือบุคคลผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค ย่อมเป็นอันละได้แล้ว เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะและสัมมิติยะในบัดนี้ คำถามของสกวาทีเกิดขึ้นโดยปรารภนิกายใดนิกายหนึ่งในสองนิกายนั้น คำรับรองของฝ่ายปรวาทีเกิดขึ้นโดยปรารภการไม่เกิดขึ้นแห่งทิฏฐิ ตั้งแต่ขณะแห่งมรรคเป็นต้นไป ลำดับนั้น เพราะเหตุที่ทิฏฐินี้เป็นสิ่งที่พระโสดาบันเท่านั้นละได้แล้ว ไม่ใช่สิ่งที่มัคคัฏฐบุคคลละได้ เพราะฉะนั้น การซักถามของสกวาทีจึงมีว่า อัฏฐมกบุคคลเป็นพระโสดาบัน แม้ในปัญหาเรื่องวิจิกิจฉา ก็นัยนี้เช่นกัน ในปัญหาเรื่องอนุสัย ลัทธิของพวกเขาคือ อนุสัยเป็นอย่างอื่นจากปริยุฏฐาน เพราะฉะนั้น จึงถูกปฏิเสธด้วยคำว่า "ไม่ใช่เช่นนั้นเลย"

Sīlabbataparāmāsapañhepi sīlabbataparāmāsapariyuṭṭhānanti vohāraṃ na passati, tasmā paṭikkhipati. Pariyuṭṭhānamevassa pahīnanti laddhi.

แม้ในปัญหาเรื่องสีลัพพตปรามาส ปรวาทีก็ไม่เห็นโวหารว่า "สีลัพพตปรามาสปริยุฏฐาน" เพราะฉะนั้นจึงปฏิเสธ ลัทธิของเขามีอยู่ว่า ปริยุฏฐานของบุคคลนั้นเท่านั้นเป็นอันละได้แล้ว

369. Maggo bhāvitoti pañhe tasmiṃ khaṇe bhāveti, na bhāvito. Tasmā paṭikkhipati. Amaggenātiādianuyoge paṭhamamaggeneva pahīnabhāvaṃ sandhāya paṭikkhipati. Yadi hi amaggena pahīyetha, gotrabhupuggalādīnampi pahīyethāti āpajjanato. Uppajjissatīti pucchā paravādissa, vissajjanaṃ sakavādissa. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

369. ในปัญหาว่า "มรรคเป็นสิ่งที่เจริญแล้วหรือ" (ตอบว่า) ในขณะนั้น บุคคลกำลังเจริญมรรคอยู่ มรรคยังไม่ใช่สิ่งที่เจริญแล้ว เพราะฉะนั้นจึงปฏิเสธ ในการซักถามว่า "ด้วยสิ่งที่ไม่ใช่มรรค..." เป็นต้น ปรวาทีปฏิเสธโดยหมายถึงภาวะที่ถูกละได้ด้วยปฐมมรรคเท่านั้น เพราะหากว่าจะพึงละได้ด้วยสิ่งที่ไม่ใช่มรรค ก็จะประสบภาวะว่า แม้ของโคตรภูบุคคลเป็นต้นก็พึงละได้ คำถามว่า "จักเกิดขึ้นหรือ" เป็นของปรวาที คำตอบเป็นของสกวาที ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น

Aṭṭhamakakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องอัฏฐมกบุคคล

6. Aṭṭhamakassa indriyakathāvaṇṇanā

6. อรรถกถาว่าด้วยเรื่องอินทรีย์ของอัฏฐมกบุคคล

371. Idāni aṭṭhamakassa indriyakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘aṭṭhamako maggakkhaṇe indriyāni paṭilabhati nāma, no cassa paṭiladdhāni hontī’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya natthi saddhindriyanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Natthi saddhāti puṭṭho pana saddhindriyato saddhāya nānattaṃ sallakkhetvā paṭikkhipati. Sesesupi eseva nayo. Yathā pana yassa atthi mano, tassa manindriyampi atthi; evaṃ yassa saddhādayo atthi, tassa atthi saddhindriyādīnipīti dīpanatthaṃ atthi mano atthi manindriyantiādi āraddhaṃ. Taṃ sabbaṃ uttānatthameva saddhiṃ suttasādhanenāti.

371. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่าอินทริยกถาของอัฏฐมกบุคคล ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า "อัฏฐมกบุคคลชื่อว่าย่อมได้อินทรีย์ทั้งหลายในขณะแห่งมรรค แต่ยังไม่เป็นผู้ได้แล้ว" เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะในบัดนี้ คำถามของสกวาทีปรารภถึงชนเหล่านั้นว่า "สัทธินทรีย์ไม่มีหรือ" คำรับรองเป็นของฝ่ายปรวาที แต่เมื่อถูกถามว่า "ศรัทธาไม่มีหรือ" เขาก็พิจารณาเห็นความแตกต่างของศรัทธาจากสัทธินทรีย์แล้วจึงปฏิเสธ แม้ในอินทรีย์ที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน แต่เพื่อแสดงให้เห็นว่า เหมือนอย่างที่บุคคลใดมีมโน บุคคลนั้นก็มีมนินทรีย์ด้วย ฉันใด บุคคลใดมีศรัทธาเป็นต้น บุคคลนั้นก็มีสัทธินทรีย์เป็นต้นด้วย ฉันนั้น จึงได้เริ่มคำถามเป็นต้นว่า "มโนมีอยู่ มนินทรีย์ก็มีอยู่" เรื่องทั้งหมดนั้นมีความหมายตื้นทั้งนั้น พร้อมทั้งการอ้างอิงพระสูตร

Aṭṭhamakassa indriyakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องอินทรีย์ของอัฏฐมกบุคคล

7. Dibbacakkhukathāvaṇṇanā

7. อรรถกถาว่าด้วยเรื่องทิพพจักขุ

373. Idāni dibbacakkhukathā nāma hoti. Tattha yesaṃ catutthajjhānadhammūpatthaddhaṃ maṃsacakkhumeva dibbacakkhu nāma hotīti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānañceva sammitiyānañca; te sandhāya maṃsacakkhunti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa.

373. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่าทิพพจักขุกถา ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า มังสจักขุที่ได้รับการสนับสนุนจากธรรมในจตุตถฌานนั่นแหละ ชื่อว่าเป็นทิพพจักขุ เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะและสัมมิติยะในบัดนี้ คำถามของสกวาทีปรารภถึงชนเหล่านั้นว่า "เป็นมังสจักขุหรือ" คำรับรองเป็นของฝ่ายปรวาที

Puna ‘‘maṃsacakkhu dibbacakkhu, dibbacakkhu maṃsacakkhū’’ti puṭṭho taṃ mattameva taṃ na hotīti paṭikkhipati. Yādisantiādipucchāsupi ubhinnaṃ ekasabhāvābhāveneva paṭikkhipati.

เมื่อถูกถามอีกว่า "มังสจักขุคือทิพพจักขุ ทิพพจักขุคือมังสจักขุหรือ" เขาก็ปฏิเสธว่า ทิพพจักขุนั้นไม่ได้เป็นเพียงมังสจักขุเท่านั้น แม้ในคำถามเป็นต้นว่า "เป็นเช่นเดียวกันหรือ" เขาก็ปฏิเสธเพราะทั้งสองอย่างไม่มีสภาวะเป็นอันเดียวกันนั่นเอง

Visayotiādīsu ubhinnampi rūpāyatanameva visayo. Maṃsacakkhu pana āpāthagatameva passati. Itaraṃ anāpāthagataṃ tiropabbatādigatampi. Dibbacakkhussa ca atisukhumampi rūpaṃ gocaro, na tādisaṃ itarassāti evametesaṃ ānubhāvagocarā asadisā.

ในคำถามเป็นต้นว่า "มีวิสัย..." (ตอบว่า) วิสัยของตาทั้งสองอย่างคือรูปายตนะนั่นเอง แต่มังสจักขุย่อมเห็นเฉพาะสิ่งที่มาสู่คลองจักษุเท่านั้น ส่วนทิพพจักขุย่อมเห็นแม้สิ่งที่ไม่ได้มาสู่คลองจักษุ ซึ่งอยู่เลยภูเขาไปเป็นต้น และรูปที่ละเอียดอย่างยิ่งก็เป็นอารมณ์ของทิพพจักขุได้ แต่ไม่เป็นเช่นนั้นสำหรับมังสจักขุ ด้วยเหตุนี้ อานุภาพและอารมณ์ของตาทั้งสองอย่างนี้จึงไม่เหมือนกัน

Upādiṇṇaṃ hutvā anupādiṇṇaṃ hotīti puṭṭho yasmā maṃsacakkhu upādiṇṇaṃ, dibbacakkhu anupādiṇṇaṃ, na ca maṃsacakkhumeva dibbacakkhūti icchati, tasmā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho yasmā ‘‘maṃsacakkhussa uppādo, maggo dibbassa cakkhuno’’ti vacanaṃ nissāya maṃsacakkhupaccayā dibbacakkhu uppajjati, tañca rūpāvacarikānaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ pasādoti icchati, tasmā paṭijānāti. Kāmāvacaraṃ hutvāti puṭṭhopi yasmā na maṃsacakkhumeva dibbacakkhūti icchati, tasmā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho rūpāvacarajjhānapaccayena uppannattā rūpāvacaraṃ nāma jātanti paṭijānāti.

เมื่อถูกถามว่า “เป็นอุปาทินนธรรมแล้ว เป็นอนุปาทินนธรรมหรือ” เพราะเหตุที่มังสจักขุเป็นอุปาทินนธรรม ทิพพจักขุเป็นอนุปาทินนธรรม และท่านไม่ปรารถนาว่า มังสจักขุนั่นแหละคือทิพพจักขุ ฉะนั้น ท่านจึงปฏิเสธ เมื่อถูกถามครั้งที่สอง เพราะอาศัยคำว่า “ความเกิดขึ้นแห่งมังสจักขุ เป็นทางแห่งทิพพจักขุ” ทิพพจักขุจึงเกิดขึ้นเพราะมังสจักขุเป็นปัจจัย และท่านปรารถนาว่า ทิพพจักขุนั้นเป็นประสาทรูปของมหาภูตรูป ๔ ที่เป็นรูปาวจร ฉะนั้น ท่านจึงรับรอง แม้เมื่อถูกถามว่า “เป็นกามาวจรธรรมแล้ว...” เพราะท่านไม่ปรารถนาว่า มังสจักขุนั่นแหละคือทิพพจักขุ ฉะนั้น ท่านจึงปฏิเสธ เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ท่านรับรองว่า ชื่อว่าเป็นรูปาวจรธรรม เพราะเกิดขึ้นด้วยรูปาวจรฌานเป็นปัจจัย

Rūpāvacaraṃ hutvā arūpāvacaranti puṭṭhopi tato paraṃ bhāvanāya arūpāvacarakkhaṇe rūpāvacaracittassa abhāvā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho arūpāvacarikānaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ pasādo hutvā uppajjatīti laddhiyā paṭijānāti. Apariyāpannabhāvaṃ panassa na icchati, tasmā paṭikkhipatiyeva.

แม้เมื่อถูกถามว่า “เป็นรูปาวจรธรรมแล้ว เป็นอรูปาวจรธรรมหรือ” ท่านปฏิเสธ เพราะในขณะแห่งอรูปาวจรจิตที่เกิดจากการเจริญภาวนาต่อไปจากนั้น ไม่มีรูปาวจรจิต เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ท่านรับรองตามลัทธิว่า เกิดขึ้นโดยเป็นประสาทรูปของมหาภูตรูป ๔ ที่เป็นอรูปาวจร แต่ท่านไม่ปรารถนาความเป็นอปริยาปันนธรรมของทิพพจักขุนั้น ฉะนั้น ท่านจึงปฏิเสธนั่นเทียว

374. Dibbacakkhuṃ dhammupatthaddhanti kāmāvacaradhammena upatthambhitaṃ hutvā. Puna dhammupatthaddhanti lokuttaradhammena upatthaddhaṃ. Dveva cakkhūnīti puṭṭho kiñcāpi dibbacakkhuno dhammupatthaddhassa paññācakkhubhāvaṃ na icchati, paññācakkhussa pana atthitāya paṭikkhipati. Puna puṭṭho maṃsacakkhu dhammupatthaddhaṃ dibbacakkhu hotīti laddhivasena paṭijānāti. Sesamettha uttānatthamevāti.

374. คำว่า “ทิพพจักขุอันธรรมอุปถัมภ์” คือ เป็นจักขุที่กามาวจรธรรมอุปถัมภ์แล้ว คำว่า “อันธรรมอุปถัมภ์อีก” คือ อันโลกุตตรธรรมอุปถัมภ์ เมื่อถูกถามว่า “จักขุมีเพียงสองอย่างหรือ” แม้ท่านจะไม่ปรารถนาความเป็นปัญญาจักขุของทิพพจักขุที่ธรรมอุปถัมภ์ แต่ท่านก็ปฏิเสธเพราะมีปัญญาจักขุอยู่ เมื่อถูกถามอีก ท่านรับรองโดยอำนาจแห่งลัทธิว่า มังสจักขุที่ธรรมอุปถัมภ์แล้วย่อมเป็นทิพพจักขุ เนื้อความที่เหลือในที่นี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น

Dibbacakkhukathāvaṇṇanā.

อรรถกถาทิพพจักขุกถา

8. Dibbasotakathāvaṇṇanā

8. อรรถกถาทิพพโสตกถา

375. Idāni dibbasotakathā nāma hoti. Tattha ekaṃyeva sotanti puṭṭho dvinnaṃ atthitāya paṭikkhipati. Puna puṭṭho yasmā tadeva dhammupatthaddhaṃ dibbasotaṃ nāma hoti, tasmā paṭijānāti. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayamevāti.

375. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่าทิพพโสตกถา ในกถานั้น เมื่อถูกถามว่า “โสตะมีอย่างเดียวเท่านั้นหรือ” ท่านปฏิเสธเพราะมีโสตะสองอย่าง เมื่อถูกถามอีก เพราะเหตุที่โสตะนั้นนั่นแหละอันธรรมอุปถัมภ์แล้วชื่อว่าทิพพโสตะ ฉะนั้น ท่านจึงรับรอง ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว

Dibbasotakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาทิพพโสตกถา

9. Yathākammūpagatañāṇakathāvaṇṇanā

9. อรรถกถายถากัมมูปคตญาณกถา

377. Idāni yathākammūpagatañāṇakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘iti dibbena cakkhunā visuddhena…pe… yathākammūpage satte pajānātī’’ti (dī. ni. 1.246; paṭi. ma. 1.106) suttaṃ ayoniso gahetvā yathākammūpagatañāṇameva dibbacakkhunti laddhi, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Puna yathākammūpagatañca manasi karotīti puṭṭho ekacittassa ārammaṇadvayābhāvā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho nānācittavasena paṭijānāti. Puna lesokāsaṃ adatvā dvinnaṃ phassānanti puṭṭho paṭikkhipati. Iti yathā iminā yathākammūpagatapadena, evameva ime vata bhonto, sattātiādipadehipi saddhiṃ yojanāsu attho veditabbo.

377. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่ายถากัมมูปคตญาณกถา ในกถานั้น พวกใดถือเอาพระสูตรว่า “ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม... ด้วยทิพพจักขุอันบริสุทธิ์... ดังนี้” (ที.นี. ๑.๒๔๖; ปฏิ.ม. ๑.๑๐๖) โดยไม่แยบคาย แล้วมีลัทธิว่า ยถากัมมูปคตญาณนั่นแหละคือทิพพจักขุ คำถามจึงเป็นของสกวาทีโดยมุ่งถึงพวกนั้น คำรับรองเป็นของฝ่ายตรงข้าม เมื่อถูกถามอีกว่า “ย่อมมนสิการถึงยถากัมมูปคตญาณด้วยหรือ” ท่านปฏิเสธเพราะจิตดวงเดียวไม่มีอารมณ์สองอย่าง เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ท่านรับรองโดยอำนาจแห่งจิตต่างดวงกัน เมื่อถูกถามอีกโดยไม่ให้มีช่องว่างว่า “ผัสสะมีสองหรือ” ท่านก็ปฏิเสธ พึงทราบความในบทเชื่อมทั้งหลายพร้อมกับบททั้งหลายมีอาทิว่า “อิเม วต โภนฺโต สตฺตา” แม้นี้ ก็ฉันนั้น เหมือนดังที่เชื่อมกับบทว่า “ยถากัมมูปคต” นี้

378. Āyasmā sāriputto yathākammūpagataṃ ñāṇaṃ jānātīti idaṃ sakavādī yasmā thero appicchatāya abhiññāñāṇāni na vaḷañjetīti ekacce na jānanti, tāni panassa neva atthīti maññanti, tasmā taṃ ‘‘dibbacakkhuno alābhī thero’’ti maññamānaṃ pucchati. Teneva kāraṇena ‘‘atthāyasmato sāriputtassa dibbacakkhū’’ti parato puṭṭho paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho yaṃkiñci sāvakena pattabbaṃ, sabbaṃ taṃ therena anuppattanti paṭijānāti. Idānissa vikkhepaṃ karonto sakavādī nanu āyasmā sāriputtotiādimāha. Imañhi gāthaṃ thero vaḷañjanapaṇidhiyā eva abhāvena āha, na abhiññāñāṇassa abhāvena. Paravādī pana abhāvenevāti atthaṃ sallakkheti. Tasmā tassa laddhiyā therassa yathākammūpagatañāṇameva atthi, no dibbacakkhu. Tena vuttaṃ ‘‘tena hi na vattabbaṃ yathākammūpagatañāṇaṃ dibbacakkhū’’ti.

378. สกวาทีถามปัญหานี้ว่า “พระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ ย่อมรู้ยถากัมมูปคตญาณหรือ” เพราะว่า ชนบางพวกไม่รู้ว่า พระเถระมีความมักน้อย จึงไม่ใช้อภิญญาณทั้งหลาย แต่กลับเข้าใจว่า อภิญญาณเหล่านั้นไม่มีแก่ท่านเลย ฉะนั้น สกวาทีจึงถามโดยเข้าใจว่า “พระเถระเป็นผู้ไม่ได้ทิพพจักขุ” ด้วยเหตุนั้นนั่นแหละ เมื่อถูกปรวาทีถามว่า “พระสารีบุตรผู้มีอายุมีทิพพจักขุหรือ” ท่านจึงปฏิเสธ เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ท่านรับรองว่า ธรรมใดๆ ที่สาวกพึงบรรลุ ธรรมทั้งหมดนั้นพระเถระบรรลุแล้ว บัดนี้ สกวาทีเมื่อจะทำความสับสนให้แก่ปรวาทีนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ก็พระสารีบุตรผู้มีอายุ...” ความจริง พระเถระกล่าวคาถานี้เพราะไม่มีความตั้งใจที่จะใช้เท่านั้น มิใช่เพราะไม่มีอภิญญาณ แต่ปรวาทีกลับกำหนดความหมายว่า เพราะไม่มีนั่นเทียว ฉะนั้น ตามลัทธิของปรวาทีนั้น พระเถระจึงมีเพียงยถากัมมูปคตญาณ ไม่มีทิพพจักขุ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ถ้าเช่นนั้น ก็ไม่ควรกล่าวว่า ยถากัมมูปคตญาณคือทิพพจักขุ”

Yathākammūpagatañāṇakathāvaṇṇanā.

อรรถกถายถากัมมูปคตญาณกถา

10. Saṃvarakathāvaṇṇanā

10. อรรถกถาสังวรกถา

379. Idāni saṃvarakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ tāvatiṃse deve upādāya tatuttari devesu yasmā te pañca verāni na samācaranti, tasmā saṃvaro atthīti laddhi, te sandhāya pucchā sakavādissa, verasamudācāraṃ apassato paṭiññā itarassa. Tato yasmā saṃvaro nāma saṃvaritabbe asaṃvare sati hoti, tasmā asaṃvarapucchā sakavādissa, devesu pāṇātipātādīnaṃ abhāvena paṭikkhepo itarassa.

379. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่าสังวรกถา ในกถานั้น พวกใดอาศัยเทวดาชั้นดาวดึงส์และเทวดาชั้นสูงกว่านั้นขึ้นไป แล้วมีลัทธิว่า เพราะเทวดาเหล่านั้นไม่ประพฤติเวร ๕ ประการ ฉะนั้น สังวรจึงมีอยู่ คำถามจึงเป็นของสกวาทีโดยมุ่งถึงพวกนั้น คำรับรองเป็นของฝ่ายตรงข้ามผู้ไม่เห็นการประพฤติเวร จากนั้น เพราะสังวรจะมีได้ก็ต่อเมื่อมีอสัญวรในสิ่งที่พึงสังวร ฉะนั้น คำถามเรื่องอสัญวรจึงเป็นของสกวาที คำปฏิเสธเป็นของฝ่ายตรงข้ามเพราะในหมู่เทวดาไม่มีปาณาติบาตเป็นต้น

Atthi manussesūtiādi saṃvare sati asaṃvarassa asaṃvare ca sati saṃvarassa pavattidassanatthaṃ vuttaṃ.

คำถามมีอาทิว่า “มีในหมู่มนุษย์หรือ” ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความมีอยู่ของอสัญวรเมื่อมีสังวร และความมีอยู่ของสังวรเมื่อมีอสัญวร

380. Pāṇātipātā veramaṇīti ādipañhesu pāṇātipātādīnaṃ asamācaraṇavasena paṭiññā, pāṇātipātādīnaṃ natthitāya paṭikkhepo veditabbo. Paṭilomapañhā uttānatthāyeva.

380. ในปัญหาทั้งหลายมีอาทิว่า “การเว้นจากปาณาติบาต” พึงทราบว่า คำรับรองมีโดยนัยแห่งการไม่ประพฤติปาณาติบาตเป็นต้น ส่วนคำปฏิเสธมีเพราะไม่มีปาณาติบาตเป็นต้น ส่วนปฏิโลมปัญหามีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

Avasāne natthi devesu saṃvarotipañhe pāṇātipātādīni katvā puna tato saṃvarābhāvaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Tato chalavasena yadi saṃvaro natthi, sabbe devā pāṇātipātinotiādipucchā paravādissa. Devānaṃ verasamudācārassa abhāvena paṭikkhepo sakavādissa. Nahevanti vacanamattaṃ gahetvā laddhipatiṭṭhāpanaṃ paravādissa. Evaṃ patiṭṭhitā pana laddhi appatiṭṭhitāva hotīti.

ในตอนท้าย ในปัญหาว่า “สังวรไม่มีในหมู่เทวดาหรือ” คำรับรองเป็นของสกวาทีโดยมุ่งถึงการไม่มีสังวรจากปาณาติบาตเป็นต้นนั้นอีก หลังจากได้ทำไปแล้ว จากนั้น คำถามมีอาทิว่า “ถ้าสังวรไม่มี เทวดาทั้งหมดก็เป็นผู้ทำปาณาติบาตหรือ” เป็นของปรวาทีโดยนัยแห่งการกล่าวตลบหลัง คำปฏิเสธเป็นของสกวาทีเพราะเทวดาไม่มีการประพฤติเวร การตั้งลัทธิเป็นของปรวาทีโดยถือเอาเพียงคำพูดว่า “หาเป็นเช่นนั้นไม่” แต่ลัทธิที่ตั้งขึ้นอย่างนี้ ก็เป็นอันตั้งอยู่ไม่ได้นั่นเทียว

Saṃvarakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสังวรกถา

11. Asaññakathāvaṇṇanā

11. อรรถกถาอสัญญิกถา

381. Idāni asaññakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti vacanato vinā viññāṇena paṭisandhi nāma natthi. ‘‘Saññuppādā ca pana te devā tamhā kāyā cavantī’’ti vacanato asaññasattānampi cutipaṭisandhikkhaṇe saññā atthīti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tato naṃ sakavādī ‘‘kiṃ te taṃ ṭhānaṃ saññābhavo’’tiādīhi codetuṃ saññābhavo saññāgatītiādimāha. Taṃ sabbaṃ tato parañca pāḷinayeneva veditabbanti.

381. บัดนี้ เป็นอสัญญกถา ในกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า ตามนัยพระบาลีว่า “เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี” ปฏิสนธิชื่อว่าไม่มีโดยปราศจากวิญญาณ และตามนัยพระบาลีว่า “ก็เทวดาเหล่านั้นย่อมจุติจากกายนั้นเพราะสัญญาเกิดขึ้น” แม้แก่เหล่าอสัญญสัตว์ สัญญาก็มีในขณะจุติและปฏิสนธิได้ เหมือนอย่างพวกอันธกะในบัดนี้ สกวาทีบัณฑิตหมายถึงชนเหล่านั้นจึงตั้งปัญหาขึ้น ปรวาทีจึงรับปฏิญญา ลำดับนั้น สกวาทีบัณฑิต เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นด้วยคำเป็นต้นว่า “ฐานะนั้นของท่านเป็นสัญญภพหรือ” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า สัญญภพ สัญญาคติ เนื้อความทั้งหมดนั้นและที่นอกเหนือไปจากนั้น พึงทราบตามนัยแห่งพระบาลีเท่านั้น

Asaññakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอสัญญกถา

12. Nevasaññānāsaññāyatanakathāvaṇṇanā

12. อรรถกถาเนวสัญญานาสัญญายตนกถา

384. Idāni nevasaññānāsaññāyatanakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘nevasaññānāsaññāyatana’’nti vacanato na vattabbaṃ ‘‘tasmiṃ bhave saññā atthī’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha sabbaṃ pāḷinayeneva veditabbanti.

384. บัดนี้ เป็นเนวสัญญานาสัญญายตนกถา ในกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า ตามนัยพระบาลีว่า “เนวสัญญานาสัญญายตนะ” ไม่ควรกล่าวว่า “ในภพนั้นมีสัญญา” เหมือนอย่างพวกอันธกะในบัดนี้ สกวาทีบัณฑิตหมายถึงชนเหล่านั้นจึงตั้งปัญหาขึ้น ปรวาทีจึงรับปฏิญญา เนื้อความที่เหลือทั้งหมดในกถานี้ พึงทราบตามนัยแห่งพระบาลีเท่านั้น

Nevasaññānāsaññāyatanakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาเนวสัญญานาสัญญายตนกถา

Tatiyo vaggo.

วรรคที่ ๓

4. Catutthavaggo

4. วรรคที่ ๔

1. Gihissa arahātikathāvaṇṇanā

1. อรรถกถาคิหิสฺส อรหาติกถา

387. Idāni gihissa arahāti kathā nāma hoti. Tattha yesaṃ yasakulaputtādīnaṃ gihibyañjane ṭhitānaṃ arahattappattiṃ disvā ‘‘gihi assa arahā’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa. Tattha gihissāti yo gihisaṃyojanasampayuttatāya gihi, so arahaṃ assāti attho. Paravādī pana adhippāyaṃ asallakkhetvā gihibyañjanamattameva passanto paṭijānāti. Idānissa ‘‘gihi nāma gihisaṃyojanena hoti, na byañjanamattena. Yathāha bhagavā –

387. บัดนี้ เป็นคิหิสฺส อรหาติกถา ในกถานั้น ชนเหล่าใดเห็นการบรรลุพระอรหัตของยสกุลบุตรเป็นต้น ผู้ดำรงอยู่ในเพศคฤหัสถ์แล้ว จึงมีลัทธิว่า “คฤหัสถ์เป็นพระอรหันต์ได้” เหมือนอย่างพวกอุตตราปถกะในบัดนี้ สกวาทีบัณฑิตหมายถึงชนเหล่านั้นจึงตั้งปัญหาขึ้น ในคำนั้น คำว่า คิหิสฺส มีความว่า ผู้ใดเป็นคฤหัสถ์เพราะประกอบด้วยคิหิสังโยชน์ ผู้นั้นเป็นพระอรหันต์ได้หรือ ส่วนปรวาทีไม่กำหนดความหมาย เพียงเห็นแค่เพศคฤหัสถ์ก็รับปฏิญญา บัดนี้ เพื่อจะแสดงแก่ปรวาทีนั้นว่า “ชื่อว่าคฤหัสถ์ ย่อมเป็นเพราะคิหิสังโยชน์ มิใช่เป็นเพียงเพราะเพศ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘Alaṅkato cepi samaṃ careyya,

Santo danto niyato brahmacārī;

Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ,

So brāhmaṇo so samaṇo sa bhikkhū’’’ti. (dha. pa. 142);

‘ถึงแม้จะประดับประดา แต่ถ้าประพฤติสงบระงับ เป็นผู้สงบ ฝึกตนแล้ว เที่ยงตรง ประพฤติพรหมจรรย์ วางอาชญาในสัตว์ทั้งปวงแล้ว ผู้นั้นเป็นพราหมณ์ ผู้นั้นเป็นสมณะ ผู้นั้นเป็นภิกษุ’ ดังนี้ (ธ. ป. ๑๔๒)

Imaṃ nayaṃ dassetuṃ atthi arahatotiādi āraddhaṃ. Taṃ sabbaṃ uttānatthamevāti.

เพื่อจะแสดงนัยนี้ ท่านจึงเริ่มคำเป็นต้นว่า อตฺถิ อรหโต เนื้อความทั้งหมดนั้นมีความหมายตื้นทั้งนั้น

Gihissa arahātikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาคิหิสฺส อรหาติกถา

2. Upapattikathāvaṇṇanā

2. อรรถกถาอุปปัตติกถา

388. Idāni upapattikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘opapātiko hoti tatthaparinibbāyī’’tivacanāni (pu. pa. 35-40) ayoniso gahetvā suddhāvāsesu upapattiyā arahāti laddhi, ‘‘yesaṃ vā upahaccaparinibbāyī’’ti padaṃ parivattitvā ‘‘upapajjaparinibbāyī’’ti pariyāpuṇantānaṃ saha upapattiyā arahā hotīti laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tattha yasmā upapatticittaṃ nāma lokiyaṃ, tena sotāpannādayopi na honti, pageva arahā. Tasmāssa imaṃ nayaṃ dassetuṃ saha upapattiyā sotāpannotiādi āraddhaṃ.

388. บัดนี้ เป็นอุปปัตติกถา ในกถานั้น ชนเหล่าใดถือเอาพระพุทธพจน์ว่า “เป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในที่นั้น” (ปุ. ป. ๓๕-๔๐) โดยไม่แยบคาย แล้วมีลัทธิว่า เป็นพระอรหันต์ด้วยการเข้าถึงในสุทธาวาส หรือชนเหล่าใดเปลี่ยนบทว่า “อุปหัจจปรินิพพายี” แล้วเล่าเรียนว่า “อุปปัชชปรินิพพายี” จึงมีลัทธิว่า เป็นพระอรหันต์พร้อมกับการเกิด เหมือนอย่างพวกอุตตราปถกะในบัดนี้ สกวาทีบัณฑิตหมายถึงชนเหล่านั้นจึงตั้งปัญหาขึ้น ปรวาทีจึงรับปฏิญญา ในเรื่องนั้น เพราะว่าจิตที่ชื่อว่าอุปปัตติจิตเป็นโลกิยจิต ด้วยจิตนั้น แม้พระโสดาบันเป็นต้นก็เป็นไม่ได้ ไม่ต้องกล่าวถึงพระอรหันต์เลย เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงนัยนี้แก่ปรวาทีนั้น ท่านจึงเริ่มคำเป็นต้นว่า สห อุปปตฺติยา โสตาปนฺโน

389. Sāriputtotiādi imesu mahātheresu ko ekopi saha upapattiyā arahā nāmāti codanatthaṃ vuttaṃ.

389. คำเป็นต้นว่า สารีปุตฺโต ท่านกล่าวเพื่อเป็นเครื่องโจทนาว่า ในบรรดาพระมหาเถระเหล่านี้ มีใครแม้สักรูปหนึ่งชื่อว่าเป็นพระอรหันต์พร้อมกับการเกิดบ้าง

390. Upapattesiyenāti paṭisandhicittena. Tañhi upapattiṃ esati gavesati, tasmā upapattesiyanti vuccati. Sesamettha uttānatthamevāti.

390. คำว่า อุปปตฺเตสิเยน ได้แก่ ด้วยปฏิสนธิจิต เพราะว่าจิตนั้นย่อมแสวงหา ค้นหาซึ่งอุปบัติ เหตุนั้นจึงเรียกว่า อุปปัตเตสิยัง เนื้อความที่เหลือในกถานี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น

Upapattikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอุปปัตติกถา

3. Anāsavakathāvaṇṇanā

3. อรรถกถาอนาสวกถา

391. Idāni anāsavakathā nāma hoti. Tattha ye dhammā anāsavassa arahato, sabbe te anāsavāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya arahatoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ anāsavā nāma maggādayo, kiṃ tassa teyeva uppajjantīti codanatthaṃ maggo phalantiādi āraddhaṃ. Cakkhu anāsavanti puṭṭho tassa sāsavattā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho anāsavassetanti paṭijānāti.

391. บัดนี้ เป็นอนาสวกถา ในกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า ธรรมเหล่าใดเป็นของพระอรหันต์ผู้ไม่มีอาสวะ ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดไม่มีอาสวะ เหมือนอย่างพวกอุตตราปถกะในบัดนี้ สกวาทีบัณฑิตหมายถึงชนเหล่านั้นจึงตั้งปัญหาว่า อรหโต ปรวาทีจึงรับปฏิญญา ลำดับนั้น เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า ธรรมที่ชื่อว่าอนาสวะได้แก่มรรคเป็นต้น ธรรมเหล่านั้นเท่านั้นหรือที่เกิดขึ้นแก่พระอรหันต์นั้น ท่านจึงเริ่มคำเป็นต้นว่า มคฺโค ผลํ เมื่อถูกถามว่า จักษุไม่มีอาสวะหรือ ปรวาทีก็ปฏิเสธเพราะจักษุนั้นเป็นสาสวะ เมื่อถูกถามครั้งที่สอง เขาก็รับปฏิญญาว่า เป็นของพระอรหันต์ผู้ไม่มีอาสวะ

392. Cīvarapañhe ekova dhammo anāsavo sāsavo ca hotīti lakkhaṇavirodhabhayā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho anāsavassa hutvā sāsavassa hotīti paṭijānāti. Taññeva anāsavanti pañhādvayepi eseva nayo. Sakavādī pana taññevāti anuññātattā ‘‘maggo anāsavo hutvā’’tiādīhi codeti. Iminā upāyena sabbattha attho veditabboti.

392. ในปัญหาเรื่องจีวร ปรวาทีปฏิเสธเพราะกลัวจะขัดต่อลักษณะว่า ธรรมอย่างเดียวกันเป็นทั้งอนาสวะและสาสวะ เมื่อถูกถามครั้งที่สอง เขาก็รับปฏิญญาว่า เคยเป็นของพระอรหันต์ผู้ไม่มีอาสวะแล้ว ก็เป็นของบุคคลผู้มีอาสวะได้ แม้ในปัญหาสองข้อว่า ธรรมนั้นนั่นแหละไม่มีอาสวะหรือ ก็มีนัยนี้เช่นกัน ส่วนสกวาทีบัณฑิต เพราะปรวาทียอมรับว่า ธรรมนั้นนั่นแหละ จึงโจทนาด้วยคำเป็นต้นว่า มรรคเคยเป็นอนาสวะแล้ว... พึงทราบเนื้อความในที่ทุกแห่งด้วยอุบายนี้

Anāsavakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอนาสวกถา

4. Samannāgatakathāvaṇṇanā

4. อรรถกถาสมันนาคตกถา

393. Idāni samannāgatakathā nāma hoti. Tattha dve samannāgamā paccuppannakkhaṇe samaṅgībhāvasamannāgamo ca rūpāvacarādīsu aññatarabhūmippattito paṭilābhasamannāgamo ca. So yāva adhigatavisesā na parihāyati, tāvadeva labbhati. Yesaṃ pana ṭhapetvā ime dve samannāgame añño upapattidhammavasena eko samannāgamo nāma hotīti laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ, tesaṃ pattidhammo nāma koci natthīti anubodhanatthaṃ arahā catūhi phalehi samannāgatoti pucchā sakavādissa, pattiṃ sandhāya paṭiññā itarassa. Athassa ‘‘yadi te arahā catūhi khandhehi viya catūhi phalehi samannāgato, evaṃ sante ye catūsu phalesu cattāro phassādayo, tehi te arahato samannāgatatā pāpuṇātī’’ti codanatthaṃ arahā catūhi phassehītiādi āraddhaṃ. Taṃ sabbaṃ paravādinā ekakkhaṇe catunnaṃ phassādīnaṃ abhāvā paṭikkhittaṃ. Anāgāmipañhādīsupi eseva nayo.

393. บัดนี้ เป็นสมันนาคตกถา ในกถานั้น ความเป็นผู้ประกอบด้วย (สมันนาคม) มี ๒ อย่าง คือ สมังคีภาวสมันนาคมในขณะปัจจุบัน ๑ และปฏิลาภสมันนาคมเพราะการบรรลุภูมิใดภูมิหนึ่งในรูปาวจรภูมิเป็นต้น ๑ สมันนาคมนั้นย่อมได้ตราบเท่าที่ยังไม่เสื่อมจากคุณวิเศษที่บรรลุแล้ว ส่วนชนเหล่าใดมีลัทธิว่า นอกจากสมันนาคม ๒ อย่างนี้ ยังมีสมันนาคมอีกอย่างหนึ่งโดยความเป็นธรรมที่พึงบรรลุ เหมือนอย่างพวกอุตตราปถกะในบัดนี้ เพื่อจะให้ชนเหล่านั้นเข้าใจว่า ธรรมที่ชื่อว่า ปัตติธรรม (ธรรมคือการบรรลุ) อะไรๆ ไม่มี สกวาทีบัณฑิตจึงตั้งปัญหาว่า พระอรหันต์ประกอบด้วยผล ๔ หรือ ปรวาทีหมายถึงปัตติธรรมจึงรับปฏิญญา ลำดับนั้น เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า “ถ้าพระอรหันต์ของท่านประกอบด้วยผล ๔ เหมือนประกอบด้วยขันธ์ ๔ เมื่อเป็นเช่นนั้น ความที่พระอรหันต์ของท่านประกอบด้วยผัสสะเป็นต้น ๔ อย่างในผล ๔ ก็จะพึงมี” ท่านจึงเริ่มคำเป็นต้นว่า พระอรหันต์ประกอบด้วยผัสสะ ๔ หรือ คำทั้งหมดนั้นปรวาทีปฏิเสธ เพราะผัสสะเป็นต้น ๔ อย่างไม่มีในขณะเดียวกัน แม้ในปัญหาเรื่องพระอนาคามีเป็นต้นก็มีนัยนี้เช่นกัน

395. Sotāpattiphalaṃ vītivattoti na paṭhamajjhānaṃ viya dutiyajjhānalābhī; puna anuppattiyā pana vītivattoti pucchati. Sotāpattimaggantiādi yaṃ vītivatto, tenassa puna asamannāgamaṃ dassetuṃ āraddhaṃ.

395. คำว่า ล่วงโสดาปัตติผล ไม่ใช่หมายความเหมือนผู้ได้ทุติยฌาน (ล่วงปฐมฌาน) แต่ถามว่า ล่วงไปเพราะไม่ได้อีก คำว่า โสดาปัตติมรรค เป็นต้น ที่ล่วงไปแล้วนั้น เริ่มขึ้นเพื่อแสดงความไม่ประกอบพร้อมด้วยมรรคนั้นอีก

396. Tehi ca aparihīnoti pañhe yasmā yathā paccanīkasamudācārena lokiyajjhānadhammā parihāyanti, na evaṃ lokuttarā. Maggena hi ye kilesā pahīyanti, phalena ca paṭippassambhanti, te tathā pahīnāva tathā paṭippassaddhāyeva ca honti, tasmā sakavādinā āmantāti paṭiññātaṃ. Svāyamattho parato ‘‘arahatā cattāro maggā paṭiladdhā’’tiādīsu pakāsitoyeva. Sesaṃ uttānatthamevāti.

396. ในปัญหาว่า ไม่เสื่อมจากธรรมเหล่านั้น เพราะว่า โลกิยฌานธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไปโดยการเกิดขึ้นแห่งธรรมที่เป็นข้าศึกฉันใด โลกุตรธรรมทั้งหลายไม่เป็นฉันนั้น จริงอยู่ กิเลสเหล่าใดอันมรรคละได้แล้ว และอันผลทำให้สงบระงับแล้ว กิเลสเหล่านั้นเป็นอันถูกละแล้วอย่างนั้น และเป็นอันสงบระงับแล้วอย่างนั้นทีเดียว เพราะฉะนั้น สกวาทีจึงรับรองว่า 'ใช่' เนื้อความนี้นั้น ท่านประกาศไว้แล้วในภายหลังในคำเป็นต้นว่า 'พระอรหันต์ได้มรรค ๔ แล้ว' ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

Samannāgatakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสมรรนาคตกถา

5. Upekkhāsamannāgatakathāvaṇṇanā

5. อรรถกถาอุเบกขาสมรรนาคตกถา

397. Arahā chahi upekkhāhīti kathāyapi imināva nayena attho veditabbo. Arahā hi chasu dvāresu upekkhānaṃ uppattibhabbatāya tāhi samannāgatoti vuccati, na ekakkhaṇe sabbāsaṃ uppattibhāvenāti.

397. แม้ในกถาว่า พระอรหันต์ประกอบด้วยอุเบกขา ๖ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เหมือนกัน จริงอยู่ พระอรหันต์ ท่านเรียกว่า ประกอบด้วยอุเบกขาเหล่านั้น เพราะความที่อุเบกขาทั้งหลายมีความเหมาะสมที่จะเกิดขึ้นในทวาร ๖ ไม่ใช่เพราะความที่อุเบกขาทั้งปวงเกิดขึ้นในขณะเดียวกัน

Upekkhāsamannāgatakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอุเบกขาสมรรนาคตกถา

6. Bodhiyābuddhotikathāvaṇṇanā

6. อรรถกถาโพธิยาพุทโธติกถา

398. Idāni bodhiyā buddhotikathā nāma hoti. Tattha bodhīti catumaggañāṇassāpi sabbaññutaññāṇassāpi adhivacanaṃ. Tasmā yesaṃ yathā odātena vaṇṇena odāto, sāmena vaṇṇena sāmo, evaṃ bodhiyā buddhoti laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃyeva; te sandhāya pucchā ca anuyogo ca sakavādissa, paṭiññā ca paṭikkhepo ca itarassa.

398. บัดนี้ ชื่อว่า โพธิยาพุทโธติกถา ในกถานั้น คำว่า โพธิ เป็นชื่อของจตุมรรคญาณบ้าง สัพพัญญุตญาณบ้าง เพราะฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีว่า เป็นพุทธะเพราะโพธิ เหมือนอย่างว่า เป็นของขาวเพราะสีขาว เป็นของดำเพราะสีดำ เหมือนอย่างลัทธิของพวกอุตตราปถกะในบัดนี้ คำถามและการซักไซ้ของสกวาที และการรับรองกับการปฏิเสธของปรวาที ย่อมมีเพราะปรารภชนเหล่านั้น

Atītāyāti pañhe tasmiṃ khaṇe abhāvato paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho paṭilābhaṃ sandhāya paṭijānāti. Puna kiccavasena puṭṭho kiccābhāvato paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho yaṃ tena tāya karaṇīyaṃ kataṃ, tattha sammohābhāvaṃ paṭijānāti. Lesokāsaṃ pana adatvā dukkhaṃ parijānātītiādinā nayena puṭṭho tassa kiccassa abhāvā paṭikkhipati.

ในปัญหาว่า (เป็นพุทธะ) เพราะโพธิที่เป็นอดีต ปรวาทีปฏิเสธ เพราะไม่มีในขณะนั้น ถูกถามครั้งที่สอง จึงรับรองโดยหมายถึงการได้แล้ว ถูกถามอีกโดยนัยแห่งกิจ จึงปฏิเสธเพราะไม่มีกิจ ถูกถามครั้งที่สอง จึงรับรองความไม่มีความหลงในกิจที่ตนได้ทำแล้วด้วยโพธินั้น แต่เมื่อถูกถามโดยไม่ให้มีช่องทาง โดยนัยเป็นต้นว่า ย่อมกำหนดรู้ทุกข์ จึงปฏิเสธเพราะไม่มีกิจนั้น

Anāgatapañhe tasmiṃ khaṇe maggañāṇassa abhāvā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho ‘‘agamā rājagahaṃ buddho’’ti (su. ni. 410) anāgatāya bodhiyā buddhabhāvaṃ maññamāno paṭijānāti. Bodhikaraṇīyaṃ karotīti puṭṭho tasmiṃ khaṇe kiccābhāvena paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho yadi na kareyya, buddhoti na vucceyya. Yasmā avassaṃ karissati, tasmā karotiyeva nāmāti paṭijānāti. Puna lesokāsaṃ adatvā puṭṭho paṭikkhipati. Paccuppannapañho saddhiṃ saṃsandanāya uttānatthova.

ในปัญหาเกี่ยวกับอนาคต ปรวาทีปฏิเสธ เพราะในขณะนั้นยังไม่มีมรรคญาณ ถูกถามครั้งที่สอง โดยสำคัญว่าความเป็นพุทธะมีได้เพราะโพธิในอนาคต ดังในคำว่า 'พระพุทธเจ้าจักเสด็จไปกรุงราชคฤห์' จึงรับรอง ถูกถามว่า ย่อมทำกิจที่พึงทำด้วยโพธิ จึงปฏิเสธเพราะในขณะนั้นไม่มีกิจ ถูกถามครั้งที่สอง จึงรับรองว่า ถ้าจักไม่ทำ ก็ไม่พึงถูกเรียกว่าพุทธะ เพราะจักต้องทำอย่างแน่นอน ฉะนั้น จึงชื่อว่าย่อมทำนั่นเอง ถูกถามอีกโดยไม่ให้มีช่องทาง จึงปฏิเสธ ปัญหาเกี่ยวกับปัจจุบันพร้อมทั้งการเทียบเคียง มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

399. Tisso bodhiyo ekato katvā puṭṭho sabbaññutaññāṇaṃ sandhāya tīhipi buddhoti vattabbabhāvato paṭijānāti. Puna tīhiti puṭṭho sabbāsaṃ ekakkhaṇe abhāvā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho atītānāgatapaccuppannassa sabbaññutaññāṇassa vasena paṭijānāti. Puna lesokāsaṃ adatvā satataṃ samitanti puṭṭho paṭikkhipati.

399. ถูกถามโดยรวมโพธิทั้งสามเข้าด้วยกัน จึงรับรองเพราะมีความควรกล่าวได้ว่า เป็นพุทธะเพราะโพธิทั้งสาม โดยหมายถึงสัพพัญญุตญาณ ถูกถามอีกว่า (เป็นพุทธะ) เพราะโพธิทั้งสามหรือ จึงปฏิเสธเพราะโพธิทั้งหมดไม่มีในขณะเดียวกัน ถูกถามครั้งที่สอง จึงรับรองโดยนัยแห่งสัพพัญญุตญาณที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ถูกถามอีกโดยไม่ให้มีช่องทางว่า (เป็นพุทธะ) ตลอดกาลเป็นนิตย์หรือ จึงปฏิเสธ

Na battabbaṃ bodhiyāti pucchā paravādissa, bodhiyā abhāvakkhaṇe abuddhabhāvāpattito paṭiññā sakavādissa. Nanu bodhipaṭilābhāti pañhe pana yasmiṃ santāne bodhisaṅkhātaṃ maggañāṇaṃ uppannaṃ, tattha buddhoti sammutisabbhāvato paṭiññā tasseva. Tassa adhippāyaṃ ajānitvā hañcīti laddhiṭṭhapanā paravādissa. Idānissa asallakkhaṇaṃ pākaṭaṃ kātuṃ bodhipaṭilābhā buddhoti bodhiyā buddhoti pucchā sakavādissa. Tassattho – ‘‘kiṃ te yasmā bodhipaṭilābhā buddho, tasmā bodhiyā buddho’’ti. Itaro ‘‘bodhipaṭilābho nāma bodhiyā uppajjitvā niruddhāyapi santāne uppannabhāvoyeva. Bodhi nāma maggakkhaṇe ñāṇa’’nti imaṃ vibhāgaṃ asallakkhentova puna paṭijānāti. Tato sakavādinā bodhipaṭilābhā bodhīti puṭṭho vacanokāsaṃ alabhanto paṭikkhipatīti.

คำถามว่า ไม่ควรกล่าวว่า (เป็นพุทธะ) เพราะโพธิหรือ เป็นของปรวาที การรับรองเป็นของสกวาที เพราะจะทำให้ต้องมีความเป็นอพุทธะในขณะที่ไม่มีโพธิ ส่วนในปัญหาว่า ก็เพราะได้โพธิ (จึงเป็นพุทธะ) มิใช่หรือ การรับรองเป็นของสกวาทีนั้นเอง เพราะมีสมมติบัญญัติว่า พุทธะ ในสันดานที่มรรคญาณอันชื่อว่าโพธิเกิดขึ้นแล้ว การตั้งลัทธิว่า 'ใช่' เป็นของปรวาทีผู้ไม่ทราบความประสงค์ของสกวาทีนั้น บัดนี้ เพื่อจะทำให้ความไม่พิจารณาของปรวาทีนั้นปรากฏ คำถามว่า เพราะได้โพธิจึงเป็นพุทธะ ฉะนั้นจึงเป็นพุทธะเพราะโพธิหรือ เป็นของสกวาที เนื้อความของคำถามนั้นคือ 'ท่านมีความเห็นว่า เพราะได้โพธิจึงเป็นพุทธะ ฉะนั้นจึงเป็นพุทธะเพราะโพธิหรือ' ปรวาทีนั้นไม่พิจารณาถึงความแตกต่างนี้ว่า 'ชื่อว่าการได้โพธิ คือความเป็นผู้มีโพธิเกิดขึ้นแล้วในสันดาน แม้เมื่อโพธินั้นเกิดขึ้นแล้วดับไปแล้วก็ตาม ชื่อว่าโพธิ คือญาณในมรรคขณะ' จึงรับรองอีก ลำดับนั้น เมื่อถูกสกวาทีถามว่า การได้โพธิคือโพธิหรือ จึงไม่ได้ช่องที่จะกล่าวตอบ จึงปฏิเสธ

Bodhiyābuddhotikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาโพธิยาพุทโธติกถา

Iti imā tissopi kathā uttarāpathakānaṃyeva.

กถาทั้งสามนี้เป็นของพวกอุตตราปถกะทั้งนั้น

7. Lakkhaṇakathāvaṇṇanā

7. อรรถกถาลักขณกถา

400. Idāni lakkhaṇakathā nāma hoti. Tattha ‘‘yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavantī’’ti (dī. ni. 1.258) imaṃ suttaṃ ayoniso gahetvā lakkhaṇasamannāgato bodhisattova hotīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa.

400. บัดนี้ ชื่อว่า ลักขณกถา ในกถานั้น ชนเหล่าใดถือเอาพระสูตรนี้ว่า 'มหาบุรุษผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่าใด ย่อมมีคติเพียงสองเท่านั้น' โดยไม่แยบคาย แล้วมีลัทธิว่า ผู้ประกอบด้วยลักษณะเป็นพระโพธิสัตว์เท่านั้น เหมือนอย่างพวกอุตตราปถกะในบัดนี้ คำถามเป็นของสกวาที การรับรองเป็นของปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น

Cakkavattisattoti pañhesu yasmā cakkavattī sattopi ca bodhisattopi, tasmā abodhisattaṃ sandhāya paṭikkhipati. Bodhisattaṃ sandhāya paṭijānāti.

ในปัญหาทั้งหลายว่า พระเจ้าจักรพรรดิเป็นสัตว์ (ผู้ประกอบด้วยลักษณะ) หรือ เพราะว่า พระเจ้าจักรพรรดิก็เป็นสัตว์ (ผู้ประกอบด้วยลักษณะ) พระโพธิสัตว์ก็เป็น (ผู้ประกอบด้วยลักษณะ) ฉะนั้น ปรวาทีจึงปฏิเสธโดยหมายถึงผู้ที่ไม่ใช่พระโพธิสัตว์ และรับรองโดยหมายถึงพระโพธิสัตว์

402. Dvattiṃsimānītisuttaṃ bodhisattameva sandhāya vuttaṃ. So hi pacchime bhave buddho hoti, itaresu cakkavattī, tasmā ābhatampi anābhatasadisamevāti.

402. พระสูตรว่า 'ลักษณะ ๓๒ ประการเหล่านี้' พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงพระโพธิสัตว์เท่านั้น จริงอยู่ พระโพธิสัตว์นั้นย่อมเป็นพระพุทธเจ้าในภพสุดท้าย ย่อมเป็นพระเจ้าจักรพรรดิในภพอื่นๆ เพราะฉะนั้น แม้พระสูตรที่ปรวาทียกมาอ้าง ก็เหมือนกับไม่ได้ยกมาอ้างนั่นเอง

Lakkhaṇakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาลักขณกถา

8. Niyāmokkantikathāvaṇṇanā

8. อรรถกถานิยาโมกกนติกถา

403. Idāni niyāmokkantikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ghaṭikārasutte jotipālassa pabbajjaṃ sandhāya ‘‘bodhisatto kassapabhagavato pāvacane okkantaniyāmo caritabrahmacariyo’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya bodhisattoti pucchā sakavādissa, laddhiyaṃ ṭhatvā paṭiññā itarassa. Tato yasmā niyāmoti vā brahmacariyanti vā ariyamaggassa nāmaṃ, bodhisattānañca ṭhapetvā pāramīpūraṇaṃ aññā niyāmokkanti nāma natthi. Yadi bhaveyya, bodhisatto sotāpanno sāvako bhaveyya. Na cetamevaṃ. Kevalañhi naṃ buddhā attano ñāṇabale ṭhatvā – ‘‘ayaṃ buddho bhavissatī’’ti byākaronti, tasmā puna bodhisattoti anuyogo sakavādissa. Pacchimabhavaṃ sandhāya paṭikkhepo itarassa. Dutiyapañhe jotipālakālaṃ sandhāya paṭiññā tasseva. Sāvako hutvātiādīsupi eseva nayo. Anussaviyoti anussavena paṭividdhadhammo. Pacchimabhavaṃ sandhāya paṭikkhipitvā jotipālakāle anussavaṃ sandhāya paṭijānāti.

403. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า นิยาโมกกนติกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด มีอยู่ว่า “พระโพธิสัตว์หยั่งลงสู่ภาวะที่แน่นอน ประพฤติพรหมจรรย์แล้วในคำสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ” ดังนี้ โดยอ้างถึงการบวชของโชติปาละในฆฏิการสูตร, เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะในบัดนี้, คำถามของสกวาทีว่า “พระโพธิสัตว์” ดังนี้ ก็โดยอ้างถึงชนเหล่านั้น, การปฏิญญาของฝ่ายปรวาที ก็โดยตั้งอยู่ในลัทธิของตน. แต่นั้น เพราะเหตุที่ชื่อว่า นิยามะ หรือชื่อว่า พรหมจรรย์ เป็นชื่อของอริยมรรค และสำหรับพระโพธิสัตว์ทั้งหลาย การหยั่งลงสู่ภาวะที่แน่นอนอย่างอื่น นอกจากความบำเพ็ญบารมีให้เต็มเปี่ยม ย่อมไม่มี. หากจะมี พระโพธิสัตว์ก็พึงเป็นพระโสดาบันสาวก. แต่ก็หาเป็นเช่นนั้นไม่. เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงตั้งอยู่ในกำลังพระญาณของพระองค์ ทรงพยากรณ์พระโพธิสัตว์นั้นเพียงว่า “ผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า” ดังนี้เท่านั้น, ฉะนั้น การซักถามของสกวาทีว่า “พระโพธิสัตว์” ดังนี้ จึงมีอีก. การปฏิเสธของฝ่ายปรวาที ก็โดยอ้างถึงภพสุดท้าย. ในปัญหาที่สอง การปฏิญญาของฝ่ายปรวาทีนั่นเอง ก็โดยอ้างถึงสมัยของโชติปาละ. แม้ในคำว่า “เป็นสาวกแล้ว” เป็นต้น ก็นัยนี้แหละ. คำว่า อนุสสวิโย คือ ผู้มีธรรมอันแทงตลอดแล้วด้วยการฟังตาม. (ปรวาที) ปฏิเสธโดยอ้างถึงภพสุดท้ายแล้ว จึงปฏิญญาโดยอ้างถึงการฟังตามในสมัยของโชติปาละ.

404. Aññaṃ satthārantiāḷārañca rāmaputtañca sandhāya vuttaṃ. Āyasmā ānandotiādi ‘‘okkantaniyāmāva sāvakā honti, na itare okkantaniyāmā evarūpā hontī’’ti dassetuṃ vuttaṃ.

404. คำว่า “ศาสดาอื่น” ดังนี้ กล่าวหมายถึงอาฬารดาบสและอุทกดาบสรามบุตร. คำว่า “พระอานนท์ผู้มีอายุ” เป็นต้น กล่าวเพื่อแสดงว่า “สาวกทั้งหลายเท่านั้นหยั่งลงสู่ภาวะที่แน่นอน, ชนเหล่าอื่นผู้หยั่งลงสู่ภาวะที่แน่นอนเช่นนี้ ย่อมไม่มี”.

Sāvako jātiṃ vītivattoti yāya jātiyā sāvako, taṃ vītivatto aññasmiṃ bhave asāvako hotīti pucchati. Itaro sotāpannādīnaṃ sotāpannādisāvakabhāvato paṭikkhipati. Sesamettha uttānatthamevāti.

คำว่า “สาวกก้าวล่วงชาติ” ดังนี้ ถามว่า สาวกเป็นสาวกในชาติใด, ก้าวล่วงชาตินั้นแล้ว ย่อมเป็นผู้มิใช่สาวกในภพอื่น ดังนี้หรือ. ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธ เพราะความเป็นสาวกมีโสดาบันเป็นต้น ของพระโสดาบันเป็นต้น. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ ตื้นทั้งนั้นแล.

Niyāmokkantikathāvaṇṇanā.

อรรถกถานิยาโมกกนติกถา

9. Aparāpi samannāgatakathāvaṇṇanā

9. อรรถกถาสมันนาคตกถาแม้อีกเรื่องหนึ่ง

406. Idāni aparāpi samannāgatakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘catutthamaggaṭṭho puggalo pattidhammavasena tīhi phalehi samannāgato’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha heṭṭhā catūhi phalehi samannāgatakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbanti.

406. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า สมันนาคตกถาแม้อีกเรื่องหนึ่ง. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด มีอยู่ว่า “บุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรคที่ ๔ เป็นผู้ประกอบด้วยผล ๓ ประการ ด้วยอำนาจแห่งธรรมที่บรรลุแล้ว” ดังนี้, เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะในบัดนี้, คำถามของสกวาที ก็โดยอ้างถึงชนเหล่านั้น, การปฏิญญาของฝ่ายปรวาที. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสมันนาคตกถาว่าด้วยผล ๔ ในเบื้องต่ำนั่นแล.

Aparāpi samannāgatakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสมันนาคตกถาแม้อีกเรื่องหนึ่ง

10. Sabbasaṃyojanappahānakathāvaṇṇanā

10. อรรถกถาสัพพสังโยชนัปปหานกถา

413. Idāni saṃyojanappahānakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘nippariyāyeneva sabbasaṃyojanappahānaṃ arahatta’’nti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Puna sabbe saṃyojanāti puṭṭho heṭṭhā vuttamaggattayena pahīne sandhāya paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho tena maggena appahīnassa abhāvā paṭijānāti. Sakkāyadiṭṭhiādīsupi paṭhamamaggena pahīnabhāvaṃ sandhāya paṭikkhipati, catutthamaggena anavasesappahānaṃ sandhāya paṭijānāti. Eseva nayo sabbatthāti.

413. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า สังโยชนัปปหานกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด มีอยู่ว่า “การละสังโยชน์ทั้งปวงโดยไม่มีส่วนเหลือ เป็นอรหัตตผล” ดังนี้, เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะในบัดนี้, คำถามของสกวาที ก็โดยอ้างถึงชนเหล่านั้น, การปฏิญญาของฝ่ายปรวาที. เมื่อถูกถามอีกว่า “สังโยชน์ทั้งปวง” ดังนี้, (ปรวาที) ปฏิเสธโดยอ้างถึงสังโยชน์ที่ละได้ด้วยมรรค ๓ ที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ. เมื่อถูกถามครั้งที่สอง, (ปรวาที) ปฏิญญาเพราะไม่มีสังโยชน์ที่ยังละไม่ได้ด้วยมรรคนั้น. แม้ในสักกายทิฏฐิเป็นต้น, (ปรวาที) ปฏิเสธโดยอ้างถึงการละได้ด้วยมรรคที่ ๑, ปฏิญญาโดยอ้างถึงการละได้โดยไม่มีส่วนเหลือด้วยมรรคที่ ๔. นัยนี้แหละในที่ทั้งปวง.

Sabbasaṃyojanappahānakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสัพพสังโยชนัปปหานกถา

Catuttho vaggo.

วรรคที่ ๔

5. Pañcamavaggo

5. วรรคที่ ๕

1. Vimuttikathāvaṇṇanā

1. อรรถกถาวิมุตติกถา

418. Idāni vimuttikathā nāma hoti. Tattha vipassanā, maggo, phalaṃ, paccavekkhaṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ vimuttiñāṇanti nāmaṃ. Tesu vipassanāñāṇaṃ niccanimittādīhi vimuttattā, tadaṅgavimuttibhāvena vā vimuttattā vimuttiñāṇaṃ. Maggo samucchedavimutti, phalaṃ paṭippassaddhivimutti, paccavekkhaṇañāṇaṃ pana vimuttiṃ jānātīti vimuttiñāṇaṃ. Evaṃ catubbidhe vimuttiñāṇe nippariyāyena phalañāṇameva vimutti. Sesāni ‘‘vimuttānī’’ti vā ‘‘avimuttānī’’ti vā na vattabbāni. Tasmā ‘‘idaṃ nāma vimuttiñāṇaṃ vimutta’’nti avatvā aviseseneva ‘‘vimuttiñāṇaṃ vimutta’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa. Puna yaṃkiñcīti puṭṭho paccavekkhaṇādīni sandhāya paṭikkhipati. Paṭipannassāti puṭṭho maggañāṇassa anāsavataṃ sandhāya paṭijānāti. Yasmā pana taṃ sotāpannassa phale ṭhitassa ñāṇaṃ na hoti, tasmā vimuttaṃ nāma na hotīti codanatthaṃ puna sakavādī sotāpannassātiādimāha. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo.

418. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า วิมุตติกถา. ในกถานั้น ชื่อว่า วิมุตติญาณ เป็นชื่อของญาณ ๔ อย่าง คือ วิปัสสนา, มรรค, ผล, และปัจจเวกขณ์. ในญาณเหล่านั้น วิปัสสนาญาณ ชื่อว่าวิมุตติญาณ เพราะพ้นแล้วจากนิจนิมิตเป็นต้น หรือเพราะเป็นตทังควิมุตติ. มรรคเป็นสมุจเฉทวิมุตติ, ผลเป็นปฏิปัสสัทธิวิมุตติ, ส่วนปัจจเวกขณญาณ ชื่อว่าวิมุตติญาณ เพราะรู้ซึ่งวิมุตติ. ในวิมุตติญาณ ๔ อย่างนี้ ผลญาณเท่านั้นเป็นวิมุตติโดยไม่มีส่วนเหลือ. ญาณที่เหลือไม่ควรกล่าวว่า “พ้นแล้ว” หรือ “ยังไม่พ้น”. ฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใด มีอยู่ว่า “วิมุตติญาณพ้นแล้ว” ดังนี้โดยไม่เจาะจง โดยไม่กล่าวว่า “วิมุตติญาณชื่อนี้พ้นแล้ว” ดังนี้, เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะ, คำถามของสกวาที ก็โดยอ้างถึงชนเหล่านั้น, การปฏิญญาของปรวาที. เมื่อถูกถามอีกว่า “ญาณใดญาณหนึ่ง” ดังนี้, (ปรวาที) ปฏิเสธโดยอ้างถึงปัจจเวกขณญาณเป็นต้น. เมื่อถูกถามว่า “ของผู้ปฏิบัติ” ดังนี้, (ปรวาที) ปฏิญญาโดยอ้างถึงความเป็นอนาสวะของมรรคญาณ. แต่เพราะเหตุที่ญาณนั้นไม่มีแก่พระโสดาบันผู้ตั้งอยู่ในผล, ฉะนั้น จึงไม่ชื่อว่าพ้นแล้ว, เพื่อจะโจทนาอย่างนี้ สกวาทีจึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ของพระโสดาบัน” ดังนี้อีก. พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยอุบายนี้.

Vimuttikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาวิมุตติกถา

2. Asekhañāṇakathāvaṇṇanā

2. อรรถกถาอเสขญาณกถา

421. Idāni asekhakathā nāma hoti. Tattha yasmā ānandattherādayo sekhā ‘‘uḷāro bhagavā’’tiādinā nayena asekhe jānanti, tasmā ‘‘sekhassa asekhañāṇaṃ atthī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Jānāti passatīti idaṃ attanā adhigatassa jānanavasena vuttaṃ. Gotrabhunotiādi heṭṭhimāya bhūmiyaṃ ṭhitassa uparūpariñāṇassa abhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Nanu āyasmā ānando sekho ‘‘uḷāro bhagavā’’ti jānātīti paravādī asekhe bhagavati pavattattā taṃ asekhañāṇanti icchati, na panetaṃ asekhaṃ. Tasmā evaṃ patiṭṭhāpitāpi laddhi appatiṭṭhāpitāva hotīti.

421. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า อเสขกถา. ในกถานั้น เพราะเหตุที่พระเสขะทั้งหลายมีพระอานนทเถระเป็นต้น ย่อมรู้พระอเสขะทั้งหลายโดยนัยมีอาทิว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยิ่งใหญ่” ดังนี้, ฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใด มีอยู่ว่า “อเสขญาณของพระเสขะมีอยู่” ดังนี้, เหมือนอย่างลัทธิของพวกอุตตราปถกะ, คำถามของสกวาที ก็โดยอ้างถึงชนเหล่านั้น, การปฏิญญาของฝ่ายปรวาที. คำว่า “ย่อมรู้ ย่อมเห็น” นี้ กล่าวด้วยอำนาจแห่งการรู้ธรรมที่ตนบรรลุแล้ว. คำว่า “โคตรภู” เป็นต้น กล่าวเพื่อแสดงความไม่มีอยู่แห่งญาณที่สูงขึ้นไปของผู้ตั้งอยู่ในภูมิที่ต่ำกว่า. ปรวาทีปรารถนาว่า พระอานนท์ผู้มีอายุเป็นพระเสขะ ย่อมรู้ว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยิ่งใหญ่” ดังนี้, เพราะญาณนั้นเป็นไปในพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นอเสขะ จึงเป็นอเสขญาณ, แต่ญาณนี้หาใช่อเสขญาณไม่. ฉะนั้น ลัทธิที่ตั้งขึ้นอย่างนี้ จึงเป็นอันตั้งขึ้นไม่ได้นั่นเอง.

Asekhañāṇakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอเสขญาณกถา

3. Viparītakathāvaṇṇanā

3. อรรถกถาวิปรีตกถา

424. Idāni viparītakathā nāma hoti. Tattha ‘‘yvāyaṃ pathavīkasiṇe pathavīsaññī samāpajjati, tassa taṃ ñāṇaṃ viparītañāṇa’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Pathaviṃ nissāya uppannanimittañhi na pathavīyeva, tatra cāyaṃ pathavīsaññī. Tasmā viparītañāṇanti ayametassa adhippāyo. Tato sakavādī ‘‘lakkhaṇapathavīpi sasambhārapathavīpi nimittapathavīpi pathavīdevatāpi sabbā pathavīyeva, tāsu pathavīti ñāṇaṃ viparītaṃ na hoti. Anicce niccantiādivipariyeso pana viparītañāṇaṃ nāma. Kiṃ te idaṃ etesu aññatara’’nti codetuṃ anicce niccantiādimāha. Itaro vipallāsalakkhaṇābhāvaṃ sandhāya paṭikkhipati, pathavīnimittaṃ sandhāya paṭijānāti.

424. บัดนี้ ชื่อว่าวิปรีตกถา. ในวิปรีตกถานั้น สกวาทีตั้งคำถามปรารภพวกอันธกะเป็นต้น ซึ่งมีลัทธิว่า "บุคคลใดเข้าสมาบัติมีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ญาณของบุคคลนั้นเป็นวิปรีตญาณ" ปฏิญญาเป็นของปรวาที. จริงอยู่ นิมิตที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยปฐวี หาใช่ตัวปฐวีไม่ แต่บุคคลนี้มีปฐวีสัญญาในนิมิตนั้น เพราะเหตุนั้น ญาณจึงเป็นวิปรีตญาณ นี้เป็นอธิบายของปรวาทีนั้น. ลำดับนั้น สกวาทีจึงย้อนถามเพื่อแสดงว่า "แม้ลักขณปฐวี แม้สสัมภารปฐวี แม้นิมิตตปฐวี แม้ปฐวีเทวดา ทั้งหมดก็คือปฐวีนั่นเอง ญาณที่รู้ว่าปฐวีในสิ่งเหล่านั้น ไม่เป็นวิปรีต. ส่วนวิปลาสมีอาทิว่า สำคัญในสิ่งไม่เที่ยงว่าเที่ยง ชื่อว่าวิปรีตญาณ. ญาณของท่านนี้เป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวิปลาสเหล่านี้หรือ" จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ในสิ่งไม่เที่ยงว่าเที่ยง" เป็นต้น. ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธโดยหมายถึงความไม่มีลักษณะแห่งวิปลาส แต่รับรองโดยหมายถึงปฐวีนิมิต.

Kusalanti sekkhaputhujjanānaṃ ñāṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Atthi arahatoti pañhesupi vipallāsalakkhaṇābhāvena paṭikkhipati. Pathavīnimittaṃ sandhāya paṭijānāti. Sabbeva pathavīti sabbaṃ taṃ pathavīkasiṇaṃ lakkhaṇapathavīyeva hotīti pucchati. Sakavādī tathā abhāvato paṭikkhipati. Nanu pathavī atthi, atthi ca koci pathaviṃ pathavito samāpajjatīti pucchā sakavādissa. Tassattho – nanu nimittapathavī atthi, atthi ca koci taṃ pathaviṃ pathavitoyeva samāpajjati, na āpato vā tejato vāti. Pathavī atthītiādi ‘‘yadi yaṃ yathā atthi, taṃ tathā samāpajjantassa ñāṇaṃ viparītaṃ hoti, nibbānaṃ atthi, tampi samāpajjantassa sabbavipariyesasamugghātanaṃ maggañāṇampi te viparītaṃ hotū’’ti dassanatthaṃ vuttanti.

คำว่า "กุสลํ" กล่าวหมายถึงญาณของพระเสขะและปุถุชน. แม้ในปัญหาว่า "อตฺถิ อรหโต" (มีแก่พระอรหันต์หรือ) ก็ปฏิเสธโดยความไม่มีลักษณะแห่งวิปลาส แต่รับรองโดยหมายถึงปฐวีนิมิต. ถามว่า "สพฺเพว ปฐวีติ" (เป็นปฐวีทั้งหมดหรือ) คือ ปฐวีกสิณทั้งหมดนั้นเป็นลักขณปฐวีอย่างเดียวหรือ. สกวาทีปฏิเสธเพราะไม่เป็นเช่นนั้น. เป็นคำถามของสกวาทีว่า "ก็ปฐวีมีอยู่มิใช่หรือ และมีอยู่มิใช่หรือ บุคคลบางคนเข้าสมาบัติในปฐวีโดยความเป็นปฐวี". อธิบายว่า ก็ปฐวีนิมิตมีอยู่มิใช่หรือ และมีอยู่มิใช่หรือ บุคคลบางคนเข้าสมาบัติในปฐวีนั้นโดยความเป็นปฐวีนั่นเอง ไม่ใช่โดยความเป็นอาโปหรือเตโช. คำมีอาทิว่า "ปฐวี อตฺถิ" กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า "ถ้าญาณของผู้เข้าสมาบัติในสิ่งใดซึ่งมีอยู่ตามความเป็นจริง เป็นวิปรีตญาณไซร้, พระนิพพานก็มีอยู่ แม้มรรคญาณซึ่งถอนวิปลาสทั้งปวงของผู้เข้าถึงพระนิพพานนั้น ก็พึงเป็นวิปรีตญาณของท่านด้วยเถิด".

Viparītakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาวิปรีตกถา.

4. Niyāmakathāvaṇṇanā

4. อรรถกถานิยามกถา

428-431. Idāni niyāmakathā nāma hoti. Tattha yo puggalo sammattaniyāmaṃ okkamissati, taṃ ‘‘bhabbo esa dhammaṃ abhisametu’’nti yasmā bhagavā jānāti, tasmā ‘‘aniyatassa puthujjanasseva sato puggalassa niyāmagamanāya ñāṇaṃ atthī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya aniyatassāti pucchā sakavādissa. Tattha niyāmagamanāyāti niyāmo vuccati maggo, maggagamanāya maggokkamanāyāti attho. Yaṃ panassa ñāṇaṃ disvā bhagavā ‘‘bhabbo aya’’nti jānāti, taṃ sandhāya paṭiññā paravādissa.

๔๒๘-๔๓๑. บัดนี้ ชื่อว่านิยามกถา. ในนิยามกถานั้น เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า "บุคคลใดจักหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยาม บุคคลนั้นเป็นผู้ควรเพื่อจะตรัสรู้ธรรม" ฉะนั้น สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภพวกอุตตราปถกะในบัดนี้ ซึ่งมีลัทธิว่า "ญาณเพื่อการไปสู่นิยามมีอยู่แก่บุคคลผู้เป็นปุถุชนผู้อนิยตะ" ว่า "อนิยตสฺส" (แก่อนิยตบุคคล). ในคำนั้น บทว่า "นิยามคมนาย" ความว่า นิยามะ เรียกว่า มรรค, เพื่อการไปสู่มรรค เพื่อการหยั่งลงสู่มรรค. ส่วนปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยหมายถึงญาณของบุคคลนั้นที่พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นแล้วทรงทราบว่า "ผู้นี้เป็นผู้ควร".

Athassa sakavādī ayuttavāditaṃ dīpetuṃ niyatassāti viparītānuyogamāha. Tattha paṭhamapañhe maggena niyatassa aniyāmagamanāya ñāṇaṃ nāma natthīti paṭikkhipati. Dutiye natthibhāvena paṭijānāti. Tatiye aniyatassa natthīti puṭṭhattā laddhivirodhena paṭikkhipati. Puna paṭhamapañhameva catutthaṃ katvā niyatassa niyāmagamanādivasena tayo pañhā katā. Tesu paṭhame yasmā ādimaggena niyatassa puna tadatthāya ñāṇaṃ natthi, tasmā paṭikkhipati. Dutiye natthibhāveneva paṭijānāti. Tatiye laddhivirodheneva paṭikkhipati. Puna paṭhamapañhaṃ aṭṭhamaṃ katvā aniyatassa aniyāmagamanādivasena tayo pañhā katā. Tesaṃ attho vuttanayeneva veditabbo. Puna paṭhamapañhameva dvādasamaṃ katvā taṃmūlakā atthi niyāmotiādayo pañhā katā. Tattha yasmā niyāmagamanāya ñāṇaṃ nāma maggañāṇameva hoti, tasmā taṃ sandhāya atthi niyāmoti vuttaṃ. Itaro pana niyāmoti vutte paṭikkhipati, ñāṇanti vutte paṭijānāti. Satipaṭṭhānādīsupi eseva nayo. Paccanīkaṃ uttānatthameva. Gotrabhunotiādi yena yaṃ appattaṃ, tassa taṃ natthīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Bhagavā jānātīti attano ñāṇabalena jānāti, na tassa niyāmagamanañāṇasabbhāvato. Tasmā iminā kāraṇena patiṭṭhitāpissa laddhi appatiṭṭhitāyevāti.

ลำดับนั้น สกวาทีเพื่อจะแสดงความเป็นผู้กล่าวไม่สมควรของปรวาทีนั้น จึงกล่าวอนุโลมในทางตรงกันข้ามว่า "นิยตสฺส" (แก่นิยตบุคคล). ในคำถามนั้น ในปัญหาแรก ปฏิเสธว่า ญาณเพื่อการไปสู่อนิยามของบุคคลผู้เที่ยงแล้วด้วยมรรค ชื่อว่าไม่มี. ในปัญหาที่สอง รับรองโดยความไม่มี. ในปัญหาที่สาม ปฏิเสธเพราะขัดกับลัทธิ เนื่องจากถูกถามว่า "ไม่มีแก่อนิยตบุคคลหรือ". อีกครั้งหนึ่ง ทำปัญหาแรกนั่นแหละให้เป็นปัญหาที่สี่ แล้วตั้งปัญหา ๓ ข้อโดยนัยแห่งการไปสู่นิยามเป็นต้นของนิยตบุคคล. ในปัญหาสามข้อนั้น ในข้อแรก เพราะญาณเพื่อประโยชน์นั้นอีกของบุคคลผู้เที่ยงแล้วด้วยมรรคเบื้องต้นไม่มี ฉะนั้นจึงปฏิเสธ. ในข้อที่สอง รับรองโดยความไม่มีนั่นเอง. ในข้อที่สาม ปฏิเสธเพราะขัดกับลัทธินั่นเอง. อีกครั้งหนึ่ง ทำปัญหาแรกให้เป็นปัญหาที่แปด แล้วตั้งปัญหา ๓ ข้อโดยนัยแห่งการไปสู่อนิยามเป็นต้นของอนิยตบุคคล. เนื้อความของปัญหาสามข้อนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. อีกครั้งหนึ่ง ทำปัญหาแรกนั่นแหละให้เป็นปัญหาที่สิบสอง แล้วตั้งปัญหาทั้งหลายมีอาทิว่า "อตฺถิ นิยาโม" (นิยามมีอยู่หรือ) ซึ่งมีปัญหานั้นเป็นมูล. ในปัญหานั้น เพราะญาณเพื่อการไปสู่นิยามชื่อว่าเป็นมรรคญาณนั่นเอง ฉะนั้น จึงกล่าวว่า "อตฺถิ นิยาโม" โดยหมายถึงมรรคญาณนั้น. ส่วนปรวาที เมื่อกล่าวว่า "นิยาม" ก็ปฏิเสธ, เมื่อกล่าวว่า "ญาณ" ก็รับรอง. แม้ในสติปัฏฐานเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. ฝ่ายปฏิปักษ์มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. คำมีอาทิว่า "โคตรภู" กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า สิ่งใดยังไม่บรรลุแก่ผู้ใด สิ่งนั้นก็ไม่มีแก่ผู้นั้น. ที่ว่า "พระผู้มีพระภาคทรงทราบ" นั้น คือทรงทราบด้วยกำลังพระญาณของพระองค์ ไม่ใช่เพราะความมีอยู่แห่งญาณเพื่อการไปสู่นิยามของบุคคลนั้น. เพราะเหตุนี้ ลัทธิของปรวาทีแม้จะตั้งมั่นแล้ว ก็เป็นอันไม่ตั้งมั่นนั่นเอง.

Niyāmakathāvaṇṇanā.

อรรถกถานิยามกถา.

5. Paṭisambhidākathāvaṇṇanā

5. อรรถกถาปฏิสัมภิทากถา

432-433. Idāni paṭisambhidākathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘yaṃkiñci ariyānaṃ ñāṇaṃ, sabbaṃ lokuttaramevā’’ti gahetvā ‘‘sabbaṃ ñāṇaṃ paṭisambhidā’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sammutiñāṇapañhesu pathavīkasiṇasammutiyaṃ samāpattiñāṇaṃ sandhāya paṭikkhipati, niruttiñāṇaṃ sandhāya paṭijānāti. Ye keci sammutinti pañhe puthujjane sandhāya paṭikkhipati. Cetopariyāyapañhesu puthujjanassa ñāṇaṃ sandhāya paṭikkhipati, ariyassa ñāṇaṃ sandhāya paṭijānāti. Sabbā paññātipañhesu kasiṇasamāpattipañhaṃ sandhāya paṭikkhipati, lokuttaraṃ sandhāya paṭijānāti. Pathavīkasiṇasamāpattintiādi ‘‘yā etesu ettakesu ṭhānesu paññā, kiṃ sabbā sā paṭisambhidā’’ti pucchanatthaṃ vuttaṃ. Tena hi sabbaṃ ñāṇanti yasmā sabbā lokuttarapaññā paṭisambhidā, tasmā sabbanti vacanaṃ sāmaññaphalena saddhiṃ patiṭṭhāpetīti.

๔๓๒-๔๓๓. บัดนี้ ชื่อว่าปฏิสัมภิทากถา. ในปฏิสัมภิทากถานั้น สกวาทีตั้งคำถามปรารภพวกอันธกะเป็นต้น ซึ่งยึดถือว่า "ญาณใดๆ ของพระอริยะ ญาณทั้งหมดเป็นโลกุตตระเท่านั้น" จึงมีลัทธิว่า "ญาณทั้งหมดเป็นปฏิสัมภิทา" ปฏิญญาเป็นของปรวาที. ในปัญหาสมมติญาณ ปฏิเสธโดยหมายถึงสมาปัตติญาณในสมมติแห่งปฐวีกสิณ, รับรองโดยหมายถึงนิรุตติญาณ. ในปัญหาว่า "เย เกจิ สมฺมุตึ" (สมมติใดๆ) ปฏิเสธโดยหมายถึงปุถุชน. ในปัญหาเจโตปริยญาณ ปฏิเสธโดยหมายถึงญาณของปุถุชน, รับรองโดยหมายถึงญาณของพระอริยะ. ในปัญหา "สพฺพา ปญฺญตฺติ" (บัญญัติทั้งหมด) ปฏิเสธโดยหมายถึงปัญหากสิณสมาบัติ, รับรองโดยหมายถึงโลกุตตระ. คำมีอาทิว่า "ปฐวีกสิณสมาปตฺติ" กล่าวไว้เพื่อถามว่า "ปัญญาในฐานะทั้งหลายมีประมาณเท่านี้ทั้งหมดนั้น เป็นปฏิสัมภิทาหรือ". เพราะเหตุนั้น คำว่า "สพฺพํ ญาณํ" (ญาณทั้งหมด) เพราะเหตุที่โลกุตตรปัญญาทั้งหมดเป็นปฏิสัมภิทา ฉะนั้น จึงตั้งคำว่า "ทั้งหมด" ไว้พร้อมกับสามัญผล.

Paṭisambhidākathāvaṇṇanā.

อรรถกถาปฏิสัมภิทากถา.

6. Sammutiñāṇakathāvaṇṇanā

6. อรรถกถาสัมมุติญาณกถา

434-435. Idāni sammutiñāṇakathā nāma hoti. Tattha sammutisaccaṃ paramatthasaccanti dve saccāni. Ye pana evaṃ vibhāgaṃ akatvā saccanti vacanasāmaññena sammutiñāṇampi ‘‘saccārammaṇamevā’’ti vadanti, seyyathāpi andhakā; te ayuttavādinoti tesaṃ vādavisodhanatthaṃ ayaṃ kathā āraddhā. Tattha na vattabbanti pucchā paravādissa, paramatthasaccaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Sammutisaccamhīti sammutiṃ anupaviṭṭhe saccamhi. Paccatte vā bhummavacanaṃ, sammutisaccanti attho. Sammutiñāṇaṃ saccārammaṇaññevāti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tato naṃ ‘‘yadi taṃ avisesena saccārammaṇaññeva, tena ñāṇena dukkhapariññādīni kareyyā’’ti codetuṃ tena ñāṇenātiādimāha.

๔๓๔-๔๓๕. บัดนี้ ชื่อว่า สัมมุติญาณกถา. ในกถานั้น มีสัจจะ ๒ อย่าง คือ สมมุติสัจจะ และปรมัตถสัจจะ. ก็ชนเหล่าใดไม่ทำการจำแนกอย่างนี้ แต่กล่าวด้วยคำสามัญว่า 'สัจจะ' ว่า แม้สัมมุติญาณก็มีสัจจะเป็นอารมณ์เท่านั้น, เปรียบเหมือนพวกนิกายอันธกะ; ชนเหล่านั้นเป็นผู้มีวาทะไม่สมควร เพราะเหตุนั้น กถานี้จึงถูกปรารภขึ้นเพื่อชำระวาทะของพวกเขา. ในกถานั้น คำถามว่า 'ไม่ควรกล่าวหรือ' เป็นของปรวาที, คำปฏิญญาเป็นของสกวาที โดยหมายถึงปรมัตถสัจจะ. บทว่า สมฺมุติสจฺจมฺหิ หมายถึง ในสัจจะที่เข้าถึงสมมุติ. หรือเป็นภุมมวิภัตติในอรรถปัจจัตตะ, มีความหมายว่า สมมุติสัจจะ. คำถามว่า 'สัมมุติญาณมีสัจจะเป็นอารมณ์เท่านั้นหรือ' เป็นของสกวาที, คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น (ปรวาที). ลำดับนั้น เพื่อจะท้วงเขาว่า 'ถ้าญาณนั้นมีสัจจะเป็นอารมณ์โดยไม่มีความแตกต่างกันเลยไซร้, ก็พึงกระทำการกำหนดรู้ทุกข์เป็นต้นด้วยญาณนั้นได้' จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เตน ญาเณน.

Sammutiñāṇakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสัมมุติญาณกถา จบ.

7. Cittārammaṇakathāvaṇṇanā

7. อรรถกถาจิตตารัมมณกถา

436-438. Idāni cittārammaṇakathā nāma hoti. Tattha cetopariyāye ñāṇanti vacanamattameva gahetvā ‘‘taṃ ñāṇaṃ cittārammaṇamevā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Athassa ‘‘yo sarāgādivasena cittaṃ jānāti, tassa rāgādayopi ārammaṇā honti, tasmā na vattabbaṃ taṃ cittārammaṇaññevā’’ti codanatthaṃ nanu atthi kocītiādi āraddhaṃ. Phassārammaṇeti phassasaṅkhāte ārammaṇe. Vedanārammaṇetiādīsupi eseva nayo. Puna phassārammaṇe ñāṇaṃ na vattabbanti puṭṭho phassassa phusanalakkhaṇaṃ manasikaroto phassovārammaṇaṃ hotīti paṭijānāti. Kiṃ panetaṃ phassapariyāye ñāṇanti puṭṭho pana tādisassa suttapadassa abhāvā paṭikkhipati. Vedanādīsupi eseva nayo. Idāni yaṃ nissāya laddhi, tadeva dassetvā laddhiṃ patiṭṭhāpetuṃ nanu cetopariyāye ñāṇantiādimāha. Sā panesā vacanamattābhinivesena patiṭṭhāpitāpi appatiṭṭhāpitāva hotīti.

๔๓๖-๔๓๘. บัดนี้ ชื่อว่า จิตตารัมมณกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่ถือเอาเพียงคำกล่าวว่า 'เจโตปริยญาณ' แล้วกล่าวว่า 'ญาณนั้นมีจิตเป็นอารมณ์เท่านั้น', เปรียบเหมือนลัทธิของพวกนิกายอันธกะในบัดนี้; คำถามเป็นของสกวาทีโดยหมายถึงชนเหล่านั้น, คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น. ลำดับนั้น เพื่อจะท้วงเขาว่า 'ผู้ใดรู้จิตโดยความเป็นจิตมีราคะเป็นต้น, ราคะเป็นต้นก็ย่อมเป็นอารมณ์ของผู้นั้นด้วย, เพราะฉะนั้น ไม่ควรกล่าวว่า ญาณนั้นมีจิตเป็นอารมณ์เท่านั้น' จึงได้ปรารภคำเป็นต้นว่า นนุ อตฺถิ โกจิ. บทว่า ผสฺสารมฺมเณติ หมายถึง ในอารมณ์ที่ชื่อว่าผัสสะ. แม้ในบทเป็นต้นว่า เวทนารมฺมเณติ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. เมื่อถูกถามอีกว่า 'ไม่ควรกล่าวหรือว่า ญาณในผัสสารมณ์' เขาก็ปฏิญญาว่า 'เมื่อบุคคลมนสิการถึงลักษณะคือการกระทบของผัสสะ, ผัสสะนั่นแหละย่อมเป็นอารมณ์'. แต่เมื่อถูกถามว่า 'ก็ญาณนี้เป็นผัสสปริยญาณหรือ' เขาก็ปฏิเสธ เพราะไม่มีบทในพระสูตรเช่นนั้น. แม้ในเวทนาเป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน. บัดนี้ เพื่อจะแสดงสิ่งที่ลัทธินั้นอาศัยอยู่ แล้วตั้งมั่นลัทธิ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า นนุ เจโตปริยเย ญาณํ. ก็ลัทธินั้น แม้จะถูกตั้งขึ้นด้วยความยึดมั่นในเพียงคำพูด ก็ชื่อว่าเป็นลัทธิที่ตั้งอยู่ไม่ได้นั่นเอง.

Cittārammaṇakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาจิตตารัมมณกถา จบ.

8. Anāgatañāṇakathāvaṇṇanā

8. อรรถกถาอนาคตญาณกถา

439-440. Idāni anāgatañāṇakathā nāma hoti. Tattha anāgataṃ nāma antarampi atthi, anantarampi. Tesu anantare ekanteneva ñāṇaṃ natthi. Yathā ca anantare, tathā ekavīthiekajavanapariyāpannepi. Tattha ye sabbasmimpi anāgate ñāṇaṃ icchanti, seyyathāpi andhakā; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yaṃ te anāgate ñāṇaṃ, kiṃ tena anantaraṃ anāgataṃ mūlādivasena jānātī’’ti codetuṃ anāgataṃ mūlatotiādimāha. Tattha mūlatotiādīni sabbāni kāraṇavevacanāneva. Kāraṇañhi yaṃ attano phalaṃ karoti, taṃ tattha mūlayati patiṭṭhātīti mūlaṃ. Tato ca taṃ hinoti pavattayatīti hetu. Tadeva taṃ nideti ‘‘handa naṃ gaṇhathā’’ti. Niyyāteti viyāti nidānaṃ. Tato taṃ sambhavatīti sambhavo. Pabhavatīti pabhavo. Tattha ca taṃ samuṭṭhāti, taṃ vā naṃ samuṭṭhāpetīti samuṭṭhānaṃ. Tadeva naṃ āharatīti āhāro. Tañcassa apariccajitabbaṭṭhena ārammaṇaṃ. Tadeva cetaṃ paṭicca etīti paccayo. Tato naṃ samudetīti samudayoti vuccati. Yasmā pana anantaraṃ cittaṃ etehākārehi na sakkā jānituṃ, tasmā na hevanti paṭikkhipati. Anāgataṃ hetupaccayatanti yā anantarānāgate citte hetupaccayatā, taṃ jānāti. Ye tattha dhammā hetupaccayā honti, te jānātīti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Gotrabhunotiādi yasmiṃ anāgate ñāṇaṃ na uppajjati, taṃ sarūpato dassetuṃ vuttaṃ. Pāṭaliputtassāti suttaṃ yasmiṃ anāgate ñāṇaṃ uppajjati, taṃ dassetuṃ āhaṭaṃ. Yasmā panetaṃ na sabbasmiṃ anāgate ñāṇassa sādhakaṃ; tasmā anāhaṭamevāti.

๔๓๙-๔๔๐. บัดนี้ ชื่อว่า อนาคตญาณกถา. ในกถานั้น สิ่งที่ชื่อว่าอนาคต มีทั้งที่มีระหว่างคั่น และไม่มีระหว่างคั่น. ในอนาคตทั้งสองนั้น ญาณในอนาคตที่ไม่มีระหว่างคั่นย่อมไม่มีโดยส่วนเดียว. ญาณไม่มีในอนาคตที่ไม่มีระหว่างคั่นฉันใด, ก็ไม่มีในอนาคตที่นับเนื่องในวิถีเดียวกันและชวนะเดียวกันฉันนั้น. ในเรื่องนั้น ชนเหล่าใดปรารถนาญาณในอนาคตทั้งหมด, เปรียบเหมือนพวกนิกายอันธกะ; คำถามเป็นของสกวาทีโดยหมายถึงชนเหล่านั้น, คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น. ลำดับนั้น เพื่อจะท้วงเขาว่า 'ญาณของท่านในอนาคตนั้น, รู้สิ่งที่เป็นอนาคตอันไม่มีระหว่างคั่นโดยความเป็นมูลเป็นต้นได้หรือไม่' จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า อนาคตํ มูลโต. ในบทเหล่านั้น บทเป็นต้นว่า มูลโต ล้วนเป็นไวพจน์ของคำว่า เหตุ. จริงอยู่ เหตุใดย่อมกระทำผลของตน, เหตุนั้นย่อมตั้งมั่น คือดำรงอยู่ในผลนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า มูล. และย่อมส่งไป คือให้เป็นไปซึ่งผลนั้นจากตน เหตุนั้นจึงชื่อว่า เหตุ. เหตุนั้นเองย่อมชี้แจง คือเหมือนกับมอบให้ซึ่งผลนั้นว่า 'เอาเถิด ท่านทั้งหลายจงรับเอาผลนั้นไป' เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิทาน. ผลนั้นย่อมเกิดพร้อมจากเหตุนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัมภวะ. ย่อมเกิดจำเพาะจากเหตุนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปภวะ. และผลนั้นย่อมเกิดขึ้นในเหตุนั้น หรือเหตุนั้นย่อมให้ผลนั้นเกิดขึ้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สมุฏฐาน. เหตุนั้นเองย่อมนำมาซึ่งผลนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาหาร. และเหตุนั้นเป็นอารมณ์ของผลนั้นโดยความหมายว่าไม่ควรสละ. และผลนี้อาศัยเหตุนั้นจึงเกิดขึ้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปัจจัย. ผลนั้นย่อมเกิดขึ้นพร้อมจากเหตุนั้น เหตุนั้นจึงเรียกว่า สมุทัย. แต่เพราะจิตที่ไม่มีระหว่างคั่นไม่สามารถจะรู้ได้โดยอาการเหล่านี้, ฉะนั้น เขาจึงปฏิเสธว่า น เหวํ. บทว่า อนาคตํ เหตุปจฺจยตํ หมายความว่า รู้ความเป็นเหตุปัจจัยใดในจิตที่เป็นอนาคตอันไม่มีระหว่างคั่น. ความว่า รู้ธรรมเหล่าใดในจิตนั้นที่เป็นเหตุปัจจัย. แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. คำเป็นต้นว่า โคตรภูโน กล่าวไว้เพื่อแสดงโดยสรูปถึงอนาคตที่ญาณไม่เกิดขึ้น. พระสูตรว่า ปาฏลิปุตฺตสฺส ถูกนำมาเพื่อแสดงถึงอนาคตที่ญาณเกิดขึ้นได้. แต่เพราะพระสูตรนี้ไม่เป็นเครื่องพิสูจน์ถึงญาณในอนาคตทั้งหมด; ฉะนั้น จึงชื่อว่าไม่ได้นำมานั่นเอง.

Anāgatañāṇakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอนาคตญาณกถา จบ.

9. Paṭuppannañāṇakathāvaṇṇanā

9. อรรถกถาปัจจุบันนญาณกถา

441-442. Idāni paṭuppannañāṇakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘sabbasaṅkhāresu aniccato diṭṭhesu tampi ñāṇaṃ aniccato diṭṭhaṃ hotī’’ti vacanaṃ nissāya ‘‘avisesena sabbasmiṃ paccuppanne ñāṇaṃ atthī’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya paṭuppanneti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi avisesena paṭuppanne ñāṇaṃ atthi, khaṇapaccuppannepi tena bhavitabbaṃ. Evaṃ sante dvinnaṃ ñāṇānaṃ ekato abhāvā teneva ñāṇena taṃ jānitabbaṃ hotī’’ti codanatthaṃ tenāti anuyogo sakavādissa. Tattha paṭhamapañhe teneva taṃ jānituṃ na sakkāti paṭikkhepo itarassa. Dutiyapañhe santatiṃ sandhāya paṭiññā tasseva. Paṭipāṭito bhaṅgaṃ passanto bhaṅgānupassaneneva bhaṅgānupassanāñāṇaṃ passatīti adhippāyo. Tena ñāṇena taṃ ñāṇaṃ jānātītiādīsupi eseva nayo. Tena phassena taṃ phassantiādīnissa lesokāsanivāraṇatthaṃ vuttāni. Yaṃ panetena laddhipatiṭṭhāpanatthaṃ nanu sabbasaṅkhāretiādi vuttaṃ. Tattha nayato taṃ ñāṇaṃ diṭṭhaṃ hoti, na ārammaṇatoti adhippāyena paṭiññā sakavādissa. Tasmā evaṃ patiṭṭhitāpissa laddhi appatiṭṭhitāva hoti.

441-442. บัดนี้ ชื่อว่า ปัจจุบันณญาณกถา. ในกถานั้น ชนเหล่าใดอาศัยคำว่า ‘เมื่อเห็นสังขารทั้งปวงโดยความเป็นของไม่เที่ยง ญาณแม้นั้นก็เป็นอันเห็นแล้วโดยความเป็นของไม่เที่ยง’ จึงมีลัทธิว่า ‘ญาณมีอยู่ในปัจจุบันธรรมทั้งปวงโดยไม่มีความต่างกัน’ เหมือนอย่างพวกอันธกะ, สกวาทีจึงตั้งปุจฉาโดยปรารภชนเหล่านั้นว่า ปัจจุบันเณ, ปรวาทีจึงปฏิญญา. ลำดับนั้น สกวาทีจึงตั้งอนุโยคว่า เตน เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า ‘ถ้าญาณมีอยู่ในปัจจุบันธรรมโดยไม่มีความต่างกัน ก็พึงมีได้แม้ในขณะปัจจุบัน. เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะญาณ ๒ อย่างเกิดร่วมกันไม่ได้ ญาณนั้นก็จะต้องถูกรู้ได้ด้วยญาณนั้นเอง’. ในปัญหานั้น ปัญหาแรก ปรวาทีปฏิเสธว่า ญาณนั้นจะรู้ตัวเองด้วยญาณนั้นเองไม่ได้. ในปัญหาที่สอง ปรวาทีนั้นเองปรารภสันตติจึงปฏิญญา. อธิบายว่า ผู้พิจารณาเห็นความดับไปโดยลำดับ ย่อมเห็นภังคานุปัสสนาญาณด้วยภังคานุปัสสนาญาณนั่นเอง. แม้ในคำถามมีอาทิว่า ‘บุคคลย่อมรู้ญาณนั้นด้วยญาณนั้น’ ก็นัยนี้แหละ. ส่วนคำถามมีอาทิว่า ‘บุคคลย่อมรู้ผัสสะนั้นด้วยผัสสะนั้น’ ท่านกล่าวไว้เพื่อป้องกันโอกาสแห่งเลส. ส่วนคำที่ปรวาทีนี้กล่าวไว้ว่า นนุ สพฺพสงฺขาเรติ เป็นต้น เพื่อจะตั้งลัทธิของตน. ในคำนั้น สกวาทีปฏิญญาด้วยอธิบายว่า ญาณนั้นเป็นอันเห็นแล้วโดยนัย ไม่ใช่โดยอารมณ์. เพราะเหตุนั้น ลัทธิของปรวาทีนี้แม้ตั้งขึ้นอย่างนี้ ก็เป็นอันตั้งอยู่ไม่ได้นั่นเอง.

Paṭuppannañāṇakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาปัจจุบันณญาณกถา

10. Phalañāṇakathāvaṇṇanā

10. อรรถกถาผลญาณกถา

443-444. Idāni phale ñāṇakathā nāma hoti. Tattha ‘‘buddhāpi sattānaṃ ariyaphalappattiyā dhammaṃ desenti sāvakāpi, iti iminā sāmaññena buddhānaṃ viya sāvakānampi tena tena sattena pattabbe phale ñāṇaṃ atthī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya sāvakassāti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi sāvakassa phale ñāṇaṃ atthi, yathā buddhā samānepi sotāpattiphale attano ñāṇabalena ‘ayaṃ ekabījī, ayaṃ kolaṃkolo, ayaṃ sattakkhattuparamo’ti phalassakataṃ paññapenti, kiṃ te evaṃ sāvakopī’’ti codetuṃ sāvako phalassa kataṃ paññapetīti āha. Itaro paṭikkhipati.

443-444. บัดนี้ ชื่อว่า ผลญาณกถา. ในกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า ‘แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ทรงแสดงธรรมเพื่อการบรรลุอริยผลของสัตว์ทั้งหลาย แม้พระสาวกทั้งหลายก็แสดงธรรม (เพื่อการบรรลุอริยผลของสัตว์ทั้งหลาย) ฉะนั้น ด้วยความเสมอกันเพียงเท่านี้ พระสาวกทั้งหลายก็ย่อมมีญาณในผลที่สัตว์นั้นๆ จะพึงบรรลุเหมือนอย่างพระพุทธเจ้าทั้งหลาย’ เหมือนอย่างพวกอันธกะ, สกวาทีจึงตั้งปุจฉาโดยปรารภชนเหล่านั้นว่า สาวกสฺส, ปรวาทีจึงปฏิญญา. ลำดับนั้น สกวาทีจึงกล่าวว่า สาวโก ผลสฺส กตํ ปญฺญเปตีติ เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า ‘ถ้าพระสาวกมีญาณในผล เหมือนอย่างที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงบัญญัติความเป็นแห่งผลว่า ‘ผู้นี้เป็นเอกพีชี ผู้นี้เป็นโกลังโกละ ผู้นี้เป็นสัตตักขัตตุปรมะ’ ด้วยพลังแห่งพระญาณของพระองค์ แม้ในโสดาปัตติผลที่เสมอกัน, พระสาวกของท่านก็เป็นเช่นนั้นหรือ’. ปรวาทีจึงปฏิเสธ.

Atthi sāvakassa phalaparopariyattītiādi phale ñāṇassa atthitāya paccayapucchanatthaṃ vuttaṃ. Ayañhettha adhippāyo – buddhānaṃ ‘‘idaṃ phalaṃ paraṃ, idaṃ opara’’nti evaṃ phalānaṃ uccāvacabhāvajānanasaṅkhātā phale paropariyatti nāma atthi. Tathā indriyapuggalaparopariyattiyo, tāsaṃ atthitāya tassa tassa puggalassa tesaṃ tesaṃ indriyānaṃ vasena taṃ taṃ phalaṃ jānanti, kiṃ te sāvakassāpi etā paropariyattiyo atthīti.

คำถามมีอาทิว่า อตฺถิ สาวกสฺส ผลปโรปริยตฺตีติ ท่านกล่าวไว้เพื่อถามถึงเหตุแห่งการมีอยู่ของญาณในผล. อธิบายในข้อนี้มีดังนี้ – พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงมีผลปโรปริยัติ คือ การกำหนดรู้ภาวะที่สูงและต่ำแห่งผลทั้งหลายว่า ‘ผลนี้สูงกว่า ผลนี้ต่ำกว่า’ ดังนี้. อนึ่ง อินทริยปโรปริยัติและปุคคลปโรปริยัติก็มีอยู่, เพราะการมีอยู่ของปโรปริยัติเหล่านั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายจึงทรงทราบผลนั้นๆ ของบุคคลนั้นๆ โดยอาศัยอินทรีย์เหล่านั้นๆ, ปโรปริยัติเหล่านั้นมีแก่พระสาวกของท่านด้วยหรือ.

Atthi sāvakassa khandhapaññattītiādīnipi ‘‘yadi te sāvakassa buddhānaṃ viya phale ñāṇaṃ atthi, imā hi pissa paññattīhi bhavitabbaṃ. Kimassa tā atthi, sakkoti so etā paññattiyo attano balena jānituṃ vā paññapetuṃ vā’’ti codanatthaṃ vuttāni. Sāvako jinotiādi ‘‘yadi sāvakassa buddhānaṃ viya phale ñāṇaṃ atthi, evaṃ sante sveva jino’’ti codanatthaṃ vuttaṃ. Sāvako anuppannassāti pañhepi ayameva nayo. Aññāṇīti pañhe avijjāsaṅkhātassa aññāṇassa vihatattā paṭikkhitto, na panassa buddhānaṃ viya phale ñāṇaṃ atthi. Tasmā appatiṭṭhitova paravādīvādoti.

แม้คำถามมีอาทิว่า อตฺถิ สาวกสฺส ขนฺธปญฺญตฺตีติ ก็กล่าวไว้เพื่อโจทนาว่า ‘ถ้าพระสาวกของท่านมีญาณในผลเหมือนอย่างพระพุทธเจ้าทั้งหลาย, บัญญัติเหล่านี้ก็พึงมีแก่พระสาวกนั้นด้วย. บัญญัติเหล่านั้นมีอยู่แก่พระสาวกนั้นหรือ, พระสาวกนั้นสามารถจะรู้หรือบัญญัติบัญญัติเหล่านั้นด้วยกำลังของตนได้หรือ’. คำถามมีอาทิว่า สาวโก ชิโนติ กล่าวไว้เพื่อโจทนาว่า ‘ถ้าพระสาวกมีญาณในผลเหมือนอย่างพระพุทธเจ้าทั้งหลาย, เมื่อเป็นเช่นนั้น พระสาวกนั้นเองก็เป็นพระชินะ’. แม้ในปัญหาว่า สาวโก อนุปฺปนฺนสฺส ก็มีนัยนี้เช่นกัน. ในปัญหาว่า อญฺญาณีติ ปรวาทีปฏิเสธ เพราะได้กำจัดอัญญาณคืออวิชชาแล้ว, แต่ก็มิใช่ว่าพระสาวกนั้นจะมีญาณในผลเหมือนอย่างพระพุทธเจ้าทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น วาทะของปรวาทีจึงเป็นอันตั้งอยู่ไม่ได้นั่นเอง.

Phalañāṇakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาผลญาณกถา

Pañcamo vaggo.

วรรคที่ ๕

Mahāpaṇṇāsako samatto.

มหาปัณณาสกะ จบ

6. Chaṭṭhavaggo

6. วรรคที่ ๖

1. Niyāmakathāvaṇṇanā

1. อรรถกถานิยามกถา

445-447. Idāni niyāmakathā nāma hoti. Tattha niyāmoti ‘‘bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammatta’’nti (pu. pa. 13) vacanato ariyamaggo vuccati. Yasmā pana tasmiṃ uppajjitvā niruddhepi puggalo aniyato nāma na hoti, tasmā ‘‘so niyāmo niccaṭṭhena asaṅkhato’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tato ‘‘yadi so asaṅkhato, evarūpena tena bhavitabba’’nti dīpento nibbānantiādimāha. Saṃsandanapucchā uttānatthāyeva.

445-447. บัดนี้ ชื่อว่า นิยามกถา. ในกถานั้น คำว่า นิยาม หมายถึง อริยมรรค ตามที่ตรัสไว้ว่า ‘ภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ’ (บุคคลผู้ควรเพื่อหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามในกุศลธรรมทั้งหลาย). แต่เพราะแม้เมื่อมรรคนั้นเกิดขึ้นแล้วดับไปแล้ว บุคคลก็หาชื่อว่าไม่แน่นอนไม่, เพราะเหตุนั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า ‘นิยามนั้นเป็นอสังขตะโดยอรรถว่าเป็นของเที่ยง’ เหมือนอย่างพวกอันธกะ, สกวาทีจึงตั้งปุจฉาโดยปรารภชนเหล่านั้น, ปรวาทีจึงปฏิญญา. จากนั้น สกวาทีจึงกล่าวคำมีอาทิว่า นิพฺพานนฺติ เพื่อแสดงว่า ‘ถ้าหากนิยามนั้นเป็นอสังขตะ ก็พึงมีสภาพเช่นนี้’. ปุจฉาเพื่อเปรียบเทียบมีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

Atthi kecītiādi niyāmassa saṅkhatabhāvadīpanatthaṃ vuttaṃ. Maggo asaṅkhatotipañhe tassa uppādanirodhabhāvato paṭikkhipatīti. Niyāmo saṅkhatotipañhe niruddhepi magge niyāmassa atthitaṃ sandhāya paṭikkhipati. Sotāpattiniyāmotiādipañhesupi anulomato ca paṭilomato ca imināva nayena attho veditabbo. Pañca asaṅkhatānīti puṭṭho pañcannaṃ asaṅkhatānaṃ āgataṭṭhānaṃ apassanto paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho catunnaṃ sammattaniyāmānaṃ niyāmavacanato nibbānassa ca asaṅkhatabhāvato paṭijānāti. Micchattaniyāmapañho niyāmavacanamattena asaṅkhatatāya ayuttabhāvadīpanatthaṃ vuttoti.

คำถามมีอาทิว่า อตฺถิ เกจีติ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นสังขตะของนิยาม. ในปัญหาว่า มคฺโค อสงฺขโตติ ปรวาทีปฏิเสธเพราะมรรคนั้นมีการเกิดขึ้นและดับไป. ในปัญหาว่า นิยาโม สงฺขโตติ ปรวาทีปฏิเสธโดยปรารภการมีอยู่ของนิยามแม้ในเมื่อมรรคดับไปแล้ว. แม้ในปัญหาทั้งหลายมีอาทิว่า โสตาปตฺตินิยาโมติ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้ทั้งโดยอนุโลมและปฏิโลม. เมื่อถูกถามว่า ปญฺจ อสงฺขตานีติ ปรวาทีไม่เห็นที่มาของอสังขตธรรม ๕ อย่าง จึงปฏิเสธ. เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ปรวาทีปฏิญญา เพราะสัมมัตตนิยาม ๔ อย่างมีคำเรียกว่านิยาม และเพราะพระนิพพานมีความเป็นอสังขตะ. ปัญหาเรื่องมิจฉัตตนิยาม ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความไม่สมเหตุสมผลของการเป็นอสังขตะเพียงเพราะมีคำเรียกว่านิยาม.

Niyāmakathāvaṇṇanā.

อรรถกถานิยามกถา

2. Paṭiccasamuppādakathāvaṇṇanā

2. อรรถกถาปฏิจจสมุปปาทกถา

448. Idāni paṭiccasamuppādakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ nidānavagge ‘‘uppādā vā tathāgatānaṃ anuppādā vā tathāgatānaṃ ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā’’tiādivacanato (saṃ. ni. 2.20) ‘‘paṭiccasamuppādo asaṅkhato’’ti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānañca mahisāsakānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa.

448. บัดนี้ ชื่อว่า ปฏิจจสมุปปาทกถา. ในปฏิจจสมุปปาทกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า "ปฏิจจสมุปบาทเป็นอสังขตะ" เพราะอาศัยพระดำรัสในนิทานวรรคเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะพระตถาคตทั้งหลายอุบัติขึ้นก็ตาม ไม่อุบัติขึ้นก็ตาม ธาตุนั้น คือ ธัมมัฏฐิตตา ก็ยังคงตั้งอยู่" (สํ.นิ. ๒.๒๐) ได้แก่พวกปุพพเสลิยะและมหิสาสกะ คำถามของสกวาทีเกิดขึ้นโดยปรารภชนเหล่านั้น คำรับรองเป็นของปรวาที.

449. Avijjā asaṅkhatāti ādayo pañhā avijjādīnaṃyeva paṭiccasamuppādabhāvadassanatthaṃ vuttā. Yena panatthena tattha ekekaṃ aṅgaṃ ‘‘paṭiccasamuppādo’’ti vuccati, so paṭiccasamuppādavibhaṅge vuttoyeva.

449. ปัญหาทั้งหลายมี "อวิชชาเป็นอสังขตะหรือ" เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นปฏิจจสมุปบาทของธรรมมีอวิชชาเป็นต้นนั่นเอง. ส่วนโดยอรรถใด องค์แต่ละองค์ในปฏิจจสมุปบาทนั้นเรียกว่า "ปฏิจจสมุปบาท" อรรถนั้นท่านกล่าวไว้แล้วในปฏิจจสมุปปาทวิภังค์นั่นเอง.

451. Avijjāpaccayā saṅkhārāti yā tattha dhammaṭṭhitatātiādi yena suttena laddhi patiṭṭhāpitā, tasseva atthadassanena laddhibhindanatthaṃ vuttaṃ. Ayañhettha attho – yā ayaṃ heṭṭhā ‘‘ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā’’ti vuttā na sā aññatra avijjādīhi visuṃ ekā atthi. Avijjādīnaṃ pana paccayānaṃyevetaṃ nāmaṃ. Uppannepi hi tathāgate anuppannepi avijjāto saṅkhārā sambhavanti, saṅkhārādīhi ca viññāṇādīni, tasmā ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti yā etasmiṃ pade saṅkhāradhammānaṃ kāraṇaṭṭhena ṭhitatāti dhammaṭṭhitatā. Tesaṃyeva ca dhammānaṃ kāraṇaṭṭheneva niyāmatāti dhammaniyāmatāti avijjā vuccati. Sā ca asaṅkhatā, nibbānañca asaṅkhatanti pucchati. Paravādī laddhivasena paṭijānitvā puna dve asaṅkhatānīti puṭṭho suttābhāvena paṭikkhipitvā laddhivaseneva paṭijānāti. Sesapadesupi eseva nayo. Heṭṭhā vuttasadisaṃ pana tattha vuttanayeneva veditabbanti.

451. คำว่า "เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี" นี้ ท่านกล่าวเพื่อทำลายลัทธิด้วยการแสดงอรรถแห่งพระสูตรนั้นเอง ที่ปรวาทีอาศัยตั้งลัทธิขึ้นว่า ธัมมัฏฐิตตาเป็นต้นในปฏิจจสมุปบาทนั้น. อธิบายในข้อนั้นมีดังนี้: ธาตุคือธัมมัฏฐิตตา ธัมมนิยามตา ที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นว่า "ธาตุนั้น คือ ธัมมัฏฐิตตา ธัมมนิยามตา ตั้งอยู่" นั้น มิได้มีอยู่เป็นสภาวะหนึ่งต่างหากจากธรรมมีอวิชชาเป็นต้น. แต่คำนั้นเป็นชื่อของปัจจัยทั้งหลายมีอวิชชาเป็นต้นนั่นเอง. จริงอยู่ แม้เมื่อพระตถาคตอุบัติขึ้นหรือไม่อุบัติขึ้นก็ตาม สังขารย่อมเกิดขึ้นจากอวิชชา และวิญญาณเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นจากสังขารเป็นต้น. เพราะฉะนั้น ในบทว่า "เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี" นี้ ความที่สังขารธรรมทั้งหลายตั้งอยู่โดยความเป็นเหตุ ชื่อว่า ธัมมัฏฐิตตา. และความที่ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ถูกกำหนดไว้โดยความเป็นเหตุ ชื่อว่า ธัมมนิยามตา, อวิชชาจึงถูกเรียกว่า (ธัมมนิยามตา). สกวาทีจึงถามว่า "อวิชชานั้นเป็นอสังขตะ และพระนิพพานก็เป็นอสังขตะหรือ". ปรวาทีรับรองตามลัทธิของตนแล้ว เมื่อถูกถามอีกว่า "อสังขตธรรมมีสองอย่างหรือ" ก็ปฏิเสธเพราะไม่มีพระสูตรรับรอง แต่ก็ยังรับรองตามลัทธิของตน. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. ส่วนข้อความที่คล้ายกับที่กล่าวไว้ในเบื้องต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นเอง.

Paṭiccasamuppādakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาปฏิจจสมุปปาทกถา

3. Saccakathāvaṇṇanā

3. อรรถกถาสัจจกถา

452-454. Idāni saccakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘cattārimāni, bhikkhave, tathāni avitathānī’’ti (saṃ. ni. 5.1090) suttaṃ nissāya ‘‘cattāri saccāni niccāni asaṅkhatānī’’ti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Ayañhissa adhippāyo – dukkhasamudayamaggesu vatthusaccaṃ saṅkhataṃ, lakkhaṇasaccaṃ asaṅkhataṃ. Nirodhe vatthusaccaṃ nāma natthi asaṅkhatameva tanti. Tasmā āmantāti āha. Taṃ panassa laddhimattameva. So hi dukkhaṃ vatthusaccaṃ icchati, tathā samudayaṃ maggañca. Yāni pana nesaṃ bādhanapabhavaniyyānikalakkhaṇāni, tāni lakkhaṇasaccaṃ nāmāti, na ca bādhanalakkhaṇādīhi aññāni dukkhādīni nāma atthīti. Tāṇānītiādīsu adhippāyo vuttanayeneva veditabbo.

๔๕๒-๔๕๔. บัดนี้ ชื่อว่า สัจจกถา. ในสัจจกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า "สัจจะ ๔ เป็นของเที่ยง เป็นอสังขตะ" โดยอาศัยพระสูตรว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการเหล่านี้เป็นของแท้ ไม่ผิดพลาด" (สํ.นิ. ๕.๑๐๙๐) ได้แก่พวกปุพพเสลิยะ คำถามของสกวาทีเกิดขึ้นโดยปรารภชนเหล่านั้น คำรับรองเป็นของปรวาที. อธิบายความประสงค์ของปรวาทีนั้นมีดังนี้: ในทุกข์ สมุทัย และมรรค วัตถุสัจจะเป็นสังขตะ, ลักขณสัจจะเป็นอสังขตะ. ในนิโรธ ไม่มีสิ่งที่เรียกว่าวัตถุสัจจะ มีแต่สภาวะที่เป็นอสังขตะเท่านั้น. เพราะฉะนั้น เขาจึงกล่าวว่า "ใช่". แต่นั่นเป็นเพียงลัทธิของเขาเท่านั้น. เพราะเขาย่อมปรารถนาทุกข์ สมุทัย และมรรค ว่าเป็นวัตถุสัจจะ. ส่วนลักษณะแห่งการเบียดเบียน การเป็นแดนเกิด และการนำออกของสัจจะเหล่านั้น ชื่อว่า ลักขณสัจจะ, และธรรมที่ชื่อว่าทุกข์เป็นต้น นอกจากลักษณะแห่งการเบียดเบียนเป็นต้น ย่อมไม่มี. ในคำว่า "เป็นที่ต้านทาน" เป็นต้น พึงทราบความประสงค์โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

Dukkhasaccanti pañhe laddhivasena lakkhaṇaṃ sandhāya paṭijānāti. Dukkhanti pañhe vatthuṃ sandhāya paṭikkhipati. Ito paraṃ suddhikapañhā ca saṃsandanapañhā ca sabbe pāḷianusāreneva veditabbā. Avasāne laddhipatiṭṭhāpanatthaṃ āhaṭasuttaṃ atthassa micchā gahitattā anāhaṭasadisamevāti.

ในปัญหาว่า "ทุกขสัจจะ (เป็นอสังขตะ) หรือ" ปรวาทีรับรองโดยปรารภลักษณะตามลัทธิของตน. ในปัญหาว่า "ทุกข์ (เป็นอสังขตะ) หรือ" เขาปฏิเสธโดยปรารภวัตถุ. ต่อจากนี้ไป ทั้งสุทธิกปัญหาและสังสันทนปัญหาทั้งหมด พึงทราบตามแนวพระบาลีเท่านั้น. ในตอนท้าย พระสูตรที่ปรวาทียกมาเพื่อตั้งลัทธิของตน ก็เป็นเหมือนไม่ได้ยกมา เพราะถือเอาความหมายผิดนั่นเอง.

Saccakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสัจจกถา

4. Āruppakathāvaṇṇanā

4. อรรถกถาอารุปปกถา

455-456. Idāni āruppakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘cattāro āruppā āneñjā’’ti vacanaṃ nissāya ‘‘sabbepi te dhammā asaṅkhatā’’ti laddhi, te sandhāya ākāsānañcāyatananti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthamevāti. Sādhakasuttampi atthaṃ ajānitvā āhaṭattā anāhaṭasadisamevāti.

๔๕๕-๔๕๖. บัดนี้ ชื่อว่า อารุปปกถา. ในอารุปปกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า "ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นอสังขตะ" โดยอาศัยพระดำรัสว่า "อรูป ๔ เป็นอาเนญชสมาบัติ" คำถามของสกวาทีว่า "อากาสานัญจายตนะ (เป็นอสังขตะ) หรือ" เกิดขึ้นโดยปรารภชนเหล่านั้น, คำรับรองเป็นของปรวาที. ข้อความที่เหลือในกถานี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. แม้พระสูตรที่ยกมาเป็นเครื่องยืนยัน ก็เป็นเหมือนไม่ได้ยกมา เพราะยกมาโดยไม่รู้ความหมายนั่นเอง.

Āruppakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอารุปปกถา

5. Nirodhasamāpattikathāvaṇṇanā

5. อรรถกถานิโรธสมาปัตติกถา

457-459. Idāni nirodhasamāpattikathā nāma hoti. Tattha nirodhasamāpattīti catunnaṃ khandhānaṃ appavatti. Yasmā pana sā kariyamānā kariyati, samāpajjiyamānā samāpajjiyati, tasmā nipphannāti vuccati. Saṅkhatāsaṅkhatalakkhaṇānaṃ pana abhāvena na vattabbā ‘‘saṅkhatāti vā asaṅkhatā’’ti vā. Tattha yesaṃ ‘‘yasmā saṅkhatā na hoti, tasmā asaṅkhatā’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānañceva uttarāpathakānañca; te sandhāya nirodhasamāpattīti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Uppādentītiādi samāpajjanapaṭilābhavaseneva vuttaṃ. Yathā pana rūpādayo asaṅkhatadhamme uppādenti; na tathā taṃ keci uppādenti nāma. Nirodhā vodānaṃ vuṭṭhānanti phalasamāpatti veditabbā. Asaṅkhatā pana taṃ natthiyeva, tasmā paṭikkhipati. Tena hīti yasmā saṅkhatā na hoti, tasmā asaṅkhatāti laddhi. Idaṃ pana asaṅkhatabhāve kāraṇaṃ na hotīti vuttampi avuttasadisamevāti.

๔๕๗-๔๕๙. บัดนี้ ชื่อว่า นิโรธสมาปัตติกถา. ในกถานั้น นิโรธสมาบัติ คือ ความไม่เป็นไปแห่งขันธ์ ๔. แต่เพราะสมาบัตินั้น อันบุคคลกระทำอยู่จึงสำเร็จ อันบุคคลเข้าอยู่จึงเข้าได้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า นิปผันนะ (สำเร็จได้). แต่เพราะไม่มีลักษณะของสังขตะและอสังขตะ จึงไม่ควรกล่าวว่า "เป็นสังขตะ" หรือ "เป็นอสังขตะ". ในเรื่องนั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า "เพราะไม่เป็นสังขตะ ฉะนั้นจึงเป็นอสังขตะ" ได้แก่พวกอันธกะและอุตตราปถกะ คำถามของสกวาทีว่า "นิโรธสมาบัติ (เป็นอสังขตะ) หรือ" เกิดขึ้นโดยปรารภชนเหล่านั้น, คำรับรองเป็นของปรวาที. คำว่า "ย่อมให้เกิดขึ้น" เป็นต้น ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งการเข้าและการได้เท่านั้น. แต่ไม่มีใครชื่อว่าย่อมยังนิโรธสมาบัตินั้นให้เกิดขึ้นได้ เหมือนอย่างที่รูปเป็นต้นจะยังอสังขตธรรมให้เกิดขึ้นได้ก็หาไม่. คำว่า "การออกจากนิโรธเป็นความผ่องแผ้ว" พึงทราบว่าได้แก่ผลสมาบัติ. แต่นิโรธสมาบัตินั้นเป็นอสังขตะหามิได้เลย เพราะฉะนั้น สกวาทีจึงปฏิเสธ. คำว่า "ถ้าอย่างนั้น" หมายถึงลัทธิที่ว่า "เพราะไม่เป็นสังขตะ ฉะนั้นจึงเป็นอสังขตะ". แต่เหตุผลนี้ไม่เป็นเหตุในความเป็นอสังขตะ ฉะนั้น แม้กล่าวแล้วก็เหมือนไม่ได้กล่าว.

Nirodhasamāpattikathāvaṇṇanā.

อรรถกถานิโรธสมาปัตติกถา

6. Ākāsakathāvaṇṇanā

6. อรรถกถาอากาสกถา

460-462. Idāni ākāsakathā nāma hoti. Tattha tividho ākāso – paricchedākāso, kasiṇugghāṭimākāso, ajaṭākāso. ‘‘Tucchākāso’’tipi tasseva nāmaṃ. Tesu paricchedākāso saṅkhato, itare dve paññattimattā. Yesaṃ pana ‘‘duvidhopi yasmā saṅkhato na hoti, tasmā asaṅkhato’’ti laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ mahisāsakānañca; te sandhāya ākāsoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthamevāti.

๔๖๐-๔๖๒. บัดนี้ ชื่อว่า อากาสกถา. ในอากาสกถานั้น อากาศมี ๓ อย่าง คือ ปริจเฉทากาส กสิณุคฆาฏิมากาส และอชฏากาส. แม้ชื่อว่า "ตุจฉากาส" ก็เป็นชื่อของอชฏากาสนั้นนั่นเอง. ในอากาศ ๓ อย่างนั้น ปริจเฉทากาสเป็นสังขตะ สองอย่างนอกนี้เป็นเพียงบัญญัติ. ส่วนลัทธิของชนเหล่าใด คือ ของพวกอุตตราปถกะและพวกมหิสาสกะว่า "เพราะอากาศแม้ทั้งสองอย่างไม่เป็นสังขตะ ฉะนั้นจึงเป็นอสังขตะ" คำถามของสกวาทีว่า "อากาศ (เป็นอสังขตะหรือ)" เป็นการปรารภชนเหล่านั้น, คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ ตื้นทั้งนั้นแล.

Ākāsakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอากาสกถา

7. Ākāso sanidassanotikathāvaṇṇanā

7. อรรถกถาอากาศสนิทัสสนกถา

463-464. Idāni ākāso sanidassanotikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ tāḷacchiddādīsu ñāṇappavattiṃ nissāya ‘‘sabbopi ajaṭākāso sanidassano’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya ākāso sanidassanoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi sanidassano, evaṃvidho bhaveyyā’’ti codanatthaṃ rūpantiādi vuttaṃ. Cakkhuñca paṭiccātipañhesu evarūpassa suttassa abhāvena paṭikkhipitvā tulantarikādīnaṃ upaladdhiṃ nissāya paṭijānāti. Dvinnaṃ rukkhānaṃ antaranti ettha rukkharūpaṃ cakkhunā disvā antare rūpābhāvato ākāsanti manodvāraviññāṇaṃ uppajjati, na cakkhuviññāṇaṃ. Sesesupi eseva nayo. Tasmā asādhakametanti.

๔๖๓-๔๖๔. บัดนี้ ชื่อว่า อากาศสนิทัสสนกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือ ของพวกอันธกะ อาศัยความที่ญาณเป็นไปในช่องกุญแจเป็นต้น จึงมีว่า "อชฏากาสทั้งหมดเป็นสนิทัสสนะ" คำถามของสกวาทีว่า "อากาศเป็นสนิทัสสนะหรือ" เป็นการปรารภชนเหล่านั้น, คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ลำดับนั้น ท่านกล่าวคำว่า "รูปํ" เป็นต้น เพื่อท้วงปรวาทีนั้นว่า "ถ้าเป็นสนิทัสสนะ ก็พึงเป็นเช่นนี้". ในปัญหาว่า "จักขุญฺจ ปฏิจฺจ" เป็นต้น (ปรวาที) ปฏิเสธเพราะไม่มีพระสูตรเช่นนี้ แล้วอาศัยการรับรู้ช่องหน้าต่างเป็นต้น จึงปฏิญญา. ในคำว่า "ระหว่างต้นไม้สองต้น" นี้ (บุคคล) เห็นรูปต้นไม้ด้วยจักษุแล้ว มโนทวารวิญญาณย่อมเกิดขึ้นว่า "อากาศ" เพราะไม่มีรูปในระหว่าง, จักขุวิญญาณหาเกิดขึ้นไม่. แม้ในข้อที่เหลือทั้งหลาย ก็นัยนี้แหละ. เพราะฉะนั้น คำนั้นจึงไม่เป็นเครื่องให้สำเร็จ (ประโยชน์).

Ākāso sanidassanotikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอากาศสนิทัสสนกถา

10. Pathavīdhātusanidassanātiādikathāvaṇṇanā

10. อรรถกถาปฐวีธาตุสนิทัสสนาทิกถา

465-470. Idāni pathavīdhātu sanidassanātiādikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ pāsāṇaudakajālarukkhacalanānañceva pañcindriyapatiṭṭhokāsānañca vaṇṇāyatanaṃ kāyaviññattikāle hatthapādādirūpañca disvā ‘‘pathavīdhātuādayo sanidassanā’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya sabbakathāsu ādipucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ sabbattha pāḷianusārena ceva heṭṭhā vuttanayena ca veditabbanti. Pathavīdhātu sanidassanāti ādiṃ katvā kāyakammaṃ sanidassananti pariyosānakathā niṭṭhitā.

๔๖๕-๔๗๐. บัดนี้ ชื่อว่า ปฐวีธาตุสนิทัสสนาทิกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือ ของพวกอันธกะ เห็นวรรณายตนะของการไหวแห่งหิน น้ำ เปลวไฟ และต้นไม้ และโอกาสเป็นที่ตั้งแห่งปัญจินทรีย์ และเห็นรูปมีมือและเท้าเป็นต้นในกาลแห่งกายวิญญัติ จึงมีว่า "ปฐวีธาตุเป็นต้นเป็นสนิทัสสนะ" คำถามเบื้องต้นในกถาทั้งปวงของสกวาที เป็นการปรารภชนเหล่านั้น, คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. เนื้อความที่เหลือในที่ทั้งปวง พึงทราบตามแนวพระบาลีและตามนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำ. กถาที่มีปริโยสานว่า "กายกรรมเป็นสนิทัสสนะ" โดยมีกถาว่า "ปฐวีธาตุเป็นสนิทัสสนะ" เป็นต้น จบแล้ว.

Chaṭṭho vaggo.

วรรคที่ ๖

7. Sattamavaggo

7. วรรคที่ ๗

1. Saṅgahitakathāvaṇṇanā

1. อรรถกถาสังคหิตกถา

471-472. Idāni saṅgahitakathā nāma hoti. Tattha yasmā dāmādīhi balibaddādayo viya keci dhammā kehici dhammehi saṅgahitā nāma natthi, tasmā ‘‘natthi keci dhammā kehici dhammehi saṅgahitā, evaṃ sante ekavidhena rūpasaṅgahotiādi niratthaka’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi rājagirikānañceva siddhatthikānañca; te sandhāya aññenatthena saṅgahabhāvaṃ dassetuṃ pucchā sakavādissa, attano laddhivasena paṭiññā itarassa. Idāni yenatthena saṅgaho labbhati, taṃ dassetuṃ nanu atthi keci dhammātiādi āraddhaṃ. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva. Yā panesā paravādinā laddhipatiṭṭhāpanatthaṃ yathā dāmena vātiādikā upamā āhaṭā, sakavādinā taṃ anabhinanditvā appaṭikkositvā ‘‘hañci dāmena vā’’ti tassa laddhi bhinnāti veditabbā. Ayañhettha attho – yadi te dāmādīhi balibaddādayo saṅgahitā nāma, atthi keci dhammā kehici dhammehi saṅgahitāti.

๔๗๑-๔๗๒. บัดนี้ ชื่อว่า สังคหิตกถา. ในกถานั้น เพราะธรรมบางอย่างอันธรรมบางอย่างสงเคราะห์ไว้ เหมือนโคผู้เป็นต้นอันเชือกเป็นต้น (ผูกไว้) นั้นไม่มี, ฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือ ของพวกราชคิริกะและพวกสิทธัตถิกะว่า "ธรรมบางอย่างอันธรรมบางอย่างสงเคราะห์ไว้ไม่มี, เมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า 'รูปสงเคราะห์โดยประการหนึ่ง' เป็นต้น ก็ไร้ประโยชน์" คำถามของสกวาทีเพื่อแสดงภาวะที่สงเคราะห์โดยนัยอื่น เป็นการปรารภชนเหล่านั้น, คำปฏิญญาของฝ่ายปรวาทีเป็นไปตามลัทธิของตน. บัดนี้ ท่านปรารภคำว่า "นนุ อตฺถิ เกจิ ธมฺมา" เป็นต้น เพื่อแสดงว่า การสงเคราะห์ย่อมมีได้โดยนัยใด. คำนั้นทั้งหมดมีเนื้อความตื้น เพราะเป็นนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำ. ส่วนอุปมานี้ใดที่ปรวาทียกขึ้นมาเพื่อตั้งลัทธิของตนว่า "ยถา ทาเมน วา" เป็นต้น, สกวาทีไม่ทรงยินดี ไม่ทรงคัดค้านอุปมานั้น แต่พึงทราบว่า ลัทธิของปรวาทีนั้นแตกไปแล้วด้วยคำว่า "หญฺจิ ทาเมน วา". นี้เป็นเนื้อความในข้อนั้น คือ ถ้าโคผู้เป็นต้นอันเชือกเป็นต้นสงเคราะห์ไว้ (ผูกไว้) ได้จริง, ธรรมบางอย่างอันธรรมบางอย่างสงเคราะห์ไว้ก็มี.

Saṅgahitakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสังคหิตกถา

2. Sampayuttakathāvaṇṇanā

2. อรรถกถาสัมปยุตตกถา

473-474. Idāni sampayuttakathā nāma hoti. Tattha yasmā tilamhi telaṃ viya na vedanādayo saññādīsu anupaviṭṭhā, tasmā ‘‘natthi keci dhammā kehici dhammehi sampayuttā, evaṃ sante ñāṇasampayuttantiādi niratthakaṃ hotī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi rājagirikasiddhatthikānaññeva; te sandhāya aññenevatthena sampayuttataṃ dassetuṃ pucchā sakavādissa, attano laddhivasena paṭiññā itarassa. Sesamidhāpi heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva. Yo panesa paravādinā ‘‘yathā tilamhi tela’’ntiādiko upamāpañho āhaṭo, so yasmā vedanāsaññānaṃ viya tilatelānaṃ lakkhaṇato nānattavavatthānaṃ natthi. Sabbesupi hi tilaaṭṭhitacesu tiloti vohāramattaṃ, teneva tilaṃ nibbattetvā gahite purimasaṇṭhānena tilo nāma na paññāyati, tasmā anāhaṭasadisova hotīti.

๔๗๓-๔๗๔. บัดนี้ ชื่อว่า สัมปยุตตกถา. ในกถานั้น เพราะเวทนาเป็นต้นไม่ได้เข้าไปอยู่ในสัญญาเป็นต้น เหมือนน้ำมันในเมล็ดงา, ฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือ ของพวกราชคิริกะและพวกสิทธัตถิกะนั่นเองว่า "ธรรมบางอย่างอันธรรมบางอย่างสัมปยุตต์ไม่มี, เมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า 'ญาณสัมปยุตต์' เป็นต้น ก็ไร้ประโยชน์" คำถามของสกวาทีเพื่อแสดงความเป็นสัมปยุตต์โดยนัยอื่นนั่นเอง เป็นการปรารภชนเหล่านั้น, คำปฏิญญาของฝ่ายปรวาทีเป็นไปตามลัทธิของตน. แม้ในกถานี้ เนื้อความที่เหลือก็มีเนื้อความตื้น เพราะเป็นนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำ. ส่วนปัญหาอุปมานี้ใดที่ปรวาทียกขึ้นมาว่า "ยถา ติเลสุ เตลํ" เป็นต้น, ปัญหานั้น เพราะไม่มีการกำหนดความต่างกันโดยลักษณะของเมล็ดงากับน้ำมัน เหมือนเวทนากับสัญญา. จริงอยู่ แม้ในส่วนทั้งปวงของเมล็ดงา ก็เป็นเพียงโวหารว่า "งา", เมื่อบีบเอาน้ำมันจากงานั้นแล้ว งาโดยสัณฐานเดิมก็ไม่ปรากฏ, ฉะนั้น (อุปมานั้น) จึงเป็นเหมือนไม่ได้ยกขึ้นมาเลย.

Sampayuttakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสัมปยุตตกถา

3. Cetasikakathāvaṇṇanā

3. อรรถกถาเจตสิกกถา

475-477. Idāni cetasikakathā nāma hoti. Tattha yasmā phassikādayo nāma natthi, tasmā ‘‘cetasikenāpi na bhavitabbaṃ, iti natthi cetasiko dhammo’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi rājagirikasiddhatthikānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sahajātoti sampayuttasahajātaṃ sandhāya vuttaṃ. Phassikāti tādisaṃ vohāraṃ apassantassa pucchā paravādissa. Kiṃ vohārena, yathā cittanissitakoti cetasiko, evaṃ sopi phassanissitattā phassikoti vutte doso natthīti paṭiññā sakavādissa. Sesaṃ uttānatthamevāti.

๔๗๕-๔๗๗. บัดนี้ ชื่อว่า เจตสิกกถา. ในกถานั้น เพราะธรรมชื่อว่า ผัสสิกะเป็นต้นไม่มี, ฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือ ของพวกราชคิริกะและพวกสิทธัตถิกะว่า "แม้เจตสิกก็ไม่พึงมี, ดังนั้น ธรรมที่เป็นเจตสิกจึงไม่มี" คำถามของสกวาทีเป็นการปรารภชนเหล่านั้น, คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. คำว่า "สหชาโต" ท่านกล่าวหมายถึง สัมปยุตตสหชาตะ. คำถามของปรวาทีว่า "ผัสสิกะ" เป็นของผู้ไม่เห็นโวหารเช่นนั้น. คำปฏิญญาของสกวาทีว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยโวหาร, ธรรมที่อาศัยจิตจึงชื่อว่าเจตสิกฉันใด, แม้ธรรมนั้นก็ชื่อว่าผัสสิกะเพราะอาศัยผัสสะฉันนั้น เมื่อกล่าวอย่างนี้ ย่อมไม่มีโทษ". เนื้อความที่เหลือ ตื้นทั้งนั้นแล.

Cetasikakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาเจตสิกกถา

4. Dānakathāvaṇṇanā

4. อรรถกถาทานกถา

478. Idāni dānakathā nāma hoti. Tattha dānaṃ nāma tividhaṃ – cāgacetanāpi, viratipi, deyyadhammopi. ‘‘Saddhā hiriyaṃ kusalañca dāna’’nti (a. ni. 8.30) āgataṭṭhāne cāgacetanā dānaṃ. ‘‘Abhayaṃ detī’’ti (a. ni. 8.39) āgataṭṭhāne virati. ‘‘Dānaṃ deti annaṃ pāna’’nti āgataṭṭhāne deyyadhammo. Tattha cāgacetanā ‘‘deti vā deyyadhammaṃ, denti vā etāya deyyadhamma’’nti dānaṃ. Virati avakhaṇḍanaṭṭhena lavanaṭṭhena vā dānaṃ. Sā hi uppajjamānā bhayabheravādisaṅkhātaṃ dussīlyacetanaṃ dāti khaṇḍeti lunāti vāti dānaṃ. Deyyadhammo diyyatīti dānaṃ. Evametaṃ tividhampi atthato cetasiko ceva dhammo deyyadhammo cāti duvidhaṃ hoti. Tattha yesaṃ ‘‘cetasikova dhammo dānaṃ, na deyyadhammo’’ti laddhi, seyyathāpi rājagirikasiddhatthikānaṃ; te sandhāya cetasikoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ deyyadhammavasena codetuṃ labbhāti pucchā sakavādissa, annādīni viya so na sakkā dātunti paṭikkhepo itarassa. Puna daḷhaṃ katvā puṭṭhe ‘‘abhayaṃ detī’’ti suttavasena paṭiññā tasseva. Phassapañhādīsu pana phassaṃ detītiādivohāraṃ apassanto paṭikkhipateva.

478. บัดนี้ เป็นวาระแห่งทานกถา ในทานกถานั้น คำว่า ทาน มี 3 อย่าง คือ จาคเจตนาบ้าง วิรัติบ้าง เทยยธรรมบ้าง ในที่ที่มาว่า "ศรัทธา หิริ กุศล และทาน" จาคเจตนาชื่อว่าทาน ในที่ที่มาว่า "ย่อมให้อภัย" วิรัติชื่อว่าทาน ในที่ที่มาว่า "ย่อมให้ทาน คือ ข้าวและน้ำ" เทยยธรรมชื่อว่าทาน ใน 3 อย่างนั้น จาคเจตนา ชื่อว่าทาน เพราะอรรถว่า ย่อมให้เทยยธรรม หรือ สัตว์ทั้งหลายย่อมให้เทยยธรรมด้วยเจตนานั้น วิรัติ ชื่อว่าทาน เพราะอรรถว่าตัด หรือเพราะอรรถว่าเกี่ยว จริงอยู่ วิรัตินั้นเมื่อเกิดขึ้น ย่อมตัด คือ ย่อมทำให้ขาด ย่อมเกี่ยว ซึ่งทุสสิลยเจตนาอันนับเนื่องด้วยภัยและเวรเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าทาน เทยยธรรม ชื่อว่าทาน เพราะเป็นสิ่งที่เขาให้ ทาน 3 อย่างนี้ แม้ทั้งหมด โดยอรรถแล้วมี 2 อย่าง คือ เจตสิกธรรม และเทยยธรรม ใน 2 อย่างนั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า "เจตสิกธรรมเท่านั้นเป็นทาน เทยยธรรมไม่เป็นทาน" เหมือนอย่างลัทธิของพวกราชคิริกะและสิทธัตถิกะ, สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า "เจตสิกเป็นทานหรือ" ปรวาทีรับรอง ลำดับนั้น สกวาทีจึงตั้งคำถามเพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นโดยนัยแห่งเทยยธรรมว่า "ให้ได้หรือ" ปรวาทีปฏิเสธว่า "เจตสิกนั้นไม่อาจให้ได้เหมือนข้าวเป็นต้น" เมื่อสกวาทีถามย้ำให้มั่นคงอีก ปรวาทีนั้นก็รับรองโดยนัยแห่งสูตรว่า "ย่อมให้อภัย" แต่ในผัสสปัญหาเป็นต้น ปรวาทีไม่เห็นโวหารว่า "ย่อมให้ผัสสะ" เป็นต้น จึงปฏิเสธอย่างเดียว

479. Aniṭṭhaphalantiādi acetasikassa dhammassa dānabhāvadīpanatthaṃ vuttaṃ. Na hi acetasiko annādidhammo āyatiṃ vipākaṃ deti, iṭṭhaphalabhāvaniyamanatthaṃ panetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Ayampi hettha adhippāyo – yadi acetasiko annādidhammo dānaṃ bhaveyya, hitacittena aniṭṭhaṃ akantaṃ bhesajjaṃ dentassa nimbabījādīhi viya nimbādayo aniṭṭhameva phalaṃ nibbatteyya. Yasmā panettha hitapharaṇacāgacetanā dānaṃ, tasmā aniṭṭhepi deyyadhamme dānaṃ iṭṭhaphalameva hotīti.

479. คำว่า อนิฏฺฐผลํ เป็นต้น กล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นทานของธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก จริงอยู่ ธรรมที่ไม่ใช่เจตสิกมีข้าวเป็นต้น ย่อมไม่ให้วิบากในอนาคต แต่พึงทราบว่า คำนี้ท่านกล่าวไว้เพื่อกำหนดความเป็นผลที่น่าปรารถนา อธิบายในข้อนี้มีแม้ดังนี้ว่า หากธรรมที่ไม่ใช่เจตสิกมีข้าวเป็นต้นพึงเป็นทานไซร้ เมื่อบุคคลมีจิตเกื้อกูลให้ยาที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าพอใจ ก็พึงบังเกิดผลที่ไม่น่าปรารถนานั่นเอง เหมือนต้นสะเดาเป็นต้น (ย่อมเกิด) จากเมล็ดสะเดาเป็นต้น เพราะในทานนี้ จาคเจตนาที่แผ่ไปซึ่งประโยชน์เป็นทาน ฉะนั้น แม้ในเมื่อเทยยธรรมไม่น่าปรารถนา ทานก็ย่อมมีผลที่น่าปรารถนานั่นเอง

Evaṃ paravādinā cetasikadhammassa dānabhāve patiṭṭhāpite sakavādī itarena pariyāyena deyyadhammassa dānabhāvaṃ sādhetuṃ dānaṃ iṭṭhaphalaṃ vuttaṃ bhagavatātiādimāha. Paravādī pana cīvarādīnaṃ iṭṭhavipākataṃ apassanto paṭikkhipati. Suttasādhanaṃ paravādīvādepi yujjati sakavādīvādepi, na pana ekenatthena. Deyyadhammo iṭṭhaphaloti iṭṭhaphalabhāvamattameva paṭikkhittaṃ. Tasmā tena hi na vattabbanti iṭṭhaphalabhāveneva na vattabbatā yujjati. Dātabbaṭṭhena pana deyyadhammo dānameva. Dinnañhi dānānaṃ saṅkarabhāvamocanatthameva ayaṃ kathāti.

เมื่อปรวาทีสถาปนาความเป็นทานของเจตสิกธรรมไว้อย่างนี้แล้ว สกวาทีจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "พระผู้มีพระภาคตรัสว่าทานมีผลที่น่าปรารถนา" เพื่อจะให้สำเร็จความเป็นทานของเทยยธรรมโดยปริยายอื่น ส่วนปรวาทีไม่เห็นความเป็นวิบากที่น่าปรารถนาของจีวรเป็นต้น จึงปฏิเสธ การอ้างสูตรเป็นหลักฐานย่อมสมควรแม้ในวาทะของปรวาที แม้ในวาทะของสกวาที แต่ไม่ใช่โดยอรรถอย่างเดียวกัน ที่ว่า "เทยยธรรมมีผลที่น่าปรารถนา" นั้น เป็นเพียงการปฏิเสธความเป็นผลที่น่าปรารถนาเท่านั้น เพราะฉะนั้น ที่ว่า "ถ้าเช่นนั้น ก็ไม่ควรกล่าว" จึงสมควรที่จะไม่กล่าวโดยความเป็นผลที่น่าปรารถนานั่นเอง แต่โดยอรรถว่าเป็นสิ่งที่พึงให้ เทยยธรรมก็เป็นทานนั่นเอง จริงอยู่ กถานี้มีขึ้นก็เพื่อปลดเปลื้องความเป็นสังกระของทานทั้งหลายที่ให้แล้วนั่นเอง

Dānakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาทานกถา

5. Paribhogamayapuññakathāvaṇṇanā

5. อรรถกถาปริโภคมยปุญญกถา

483. Idāni paribhogamayapuññakathā nāma hoti. Tattha ‘‘tesaṃ divā ca ratto ca, sadā puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti (saṃ. ni. 1.47) ca ‘‘yassa bhikkhave, bhikkhu cīvaraṃ paribhuñjamāno’’ti (a. ni. 4.51) ca evamādīni suttāni ayoniso gahetvā yesaṃ paribhogamayaṃ nāma puññaṃ atthī’’ti laddhi, seyyathāpi rājagirikasiddhatthikasammitiyānaṃ; te sandhāya paribhogamayanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘puññaṃ nāma phassādayo kusalā dhammā, na tato paraṃ, tasmā phassādīhi te vaḍḍhitabba’’nti codetuṃ paribhogamayo phassotiādi āraddhaṃ. Taṃ sabbaṃ itarena tesaṃ avaḍḍhanato paṭikkhittaṃ. Latāviyātiādīni ‘‘kiriyāya vā bhāvanāya vā vināpi yathā latādīni sayameva vaḍḍhanti, kiṃ te evaṃ vaḍḍhantī’’ti codanatthaṃ vuttāni. Tathā panassa avaḍḍhanato na hevāti paṭikkhittaṃ.

483. บัดนี้ เป็นวาระแห่งปริโภคมยปุญญกถา ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า "บุญชื่อปริโภคมัยมีอยู่" โดยถือเอาสูตรทั้งหลายมีอาทิว่า "บุญย่อมเจริญแก่ทายกเหล่านั้นทุกเมื่อ ทั้งกลางวันและกลางคืน" และ "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุบริโภคจีวรของทายกใด" เป็นต้น โดยไม่แยบคาย เหมือนอย่างลัทธิของพวกราชคิริกะ สิทธัตถิกะ และสัมมิติยะ, สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า "บุญเป็นปริโภคมัยหรือ" ปรวาทีรับรอง ลำดับนั้น สกวาทีจึงเริ่มคำถามว่า "ผัสสะเป็นปริโภคมัยหรือ" เป็นต้น เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า "ชื่อว่าบุญ ได้แก่ กุศลธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นต้น นอกจากนั้นไม่มี ฉะนั้น บุญนั้นพึงเจริญได้ด้วยผัสสะเป็นต้น" คำถามทั้งหมดนั้น ปรวาทีปฏิเสธ เพราะธรรมเหล่านั้นไม่เจริญขึ้น คำว่า ลตาวิย เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อโจทนาว่า "เถาวัลย์เป็นต้นย่อมเจริญเองได้ แม้ปราศจากกิริยาหรือภาวนาฉันใด ธรรมเหล่านั้นย่อมเจริญขึ้นอย่างนั้นหรือ" แต่เพราะธรรมนั้นไม่เจริญขึ้นอย่างนั้น ปรวาทีจึงปฏิเสธว่า "หามิได้"

484. Na samannāharatīti pañhe paṭiggāhakānaṃ paribhogena purimacetanā vaḍḍhati, evaṃ taṃ hoti puññanti laddhivasena paṭijānāti. Tato anāvaṭṭentassātiādīhi puṭṭho dāyakassa cāgacetanaṃ sandhāya paṭikkhipati. Tattha anāvaṭṭentassāti dānacetanāya purecārikena āvajjanena bhavaṅgaṃ anāvaṭṭentassa aparivaṭṭentassa. Anābhogassāti nirābhogassa. Asamannāharantassāti na samannāharantassa. Āvajjanañhi bhavaṅgaṃ vicchinditvā attano gatamagge uppajjamānaṃ dānacetanaṃ samannāharati nāma. Evaṃkiccena iminā cittena asamannāharantassa puññaṃ hotīti pucchati. Amanasikarontassāti manaṃ akarontassa. Āvajjanena hi tadanantaraṃ uppajjamānaṃ manaṃ karoti nāma. Evaṃ akarontassāti attho. Upayogavacanasmiñhi etaṃ bhummaṃ. Acetayantassāti cetanaṃ anuppādentassa. Apatthentassāti patthanāsaṅkhātaṃ kusalacchandaṃ akarontassa. Appaṇidahantassāti dānacetanāvasena cittaṃ aṭṭhapentassāti attho. Nanu āvaṭṭentassāti vāre ābhogassāti ābhogavato. Atha vā ābhogā assa, ābhogassa vā anantaraṃ taṃ puññaṃ hotīti attho.

484. ในปัญหาว่า "ไม่มนสิการหรือ" ปรวาทีรับรองตามลัทธิของตนว่า "เจตนาก่อนหน้าย่อมเจริญขึ้นด้วยการบริโภคของปฏิคาหกทั้งหลาย บุญนั้นย่อมมีได้อย่างนี้" ต่อจากนั้น เมื่อถูกถามด้วยคำว่า อนาวฏฺเฏนฺตสฺส เป็นต้น ปรวาทีก็ปฏิเสธโดยปรารภจาคเจตนาของทายก ในคำเหล่านั้น บทว่า อนาวฏฺเฏนฺตสฺส ได้แก่ ผู้ไม่น้อมไป คือ ไม่ยังภวังค์ให้หมุนกลับด้วยอาวัชชนะอันเป็นตัวนำของทานเจตนา บทว่า อนาโภคสฺส ได้แก่ ผู้ไม่มีอาโภคะ บทว่า อสมนฺนาหรนฺตสฺส ได้แก่ ผู้ไม่มนสิการ จริงอยู่ อาวัชชนะตัดภวังค์แล้ว ย่อมชื่อว่ามนสิการทานเจตนาที่เกิดขึ้นในวิถีที่ตนดำเนินไป สกวาทีถามว่า "บุญย่อมมีแก่ผู้ไม่มนสิการด้วยจิตอันมีกิจอย่างนี้หรือ" บทว่า อมนสิกโรนฺตสฺส ได้แก่ ผู้ไม่กระทำไว้ในใจ จริงอยู่ โดยอาวัชชนะ ย่อมชื่อว่ากระทำไว้ในใจซึ่งจิตที่เกิดขึ้นในลำดับต่อจากนั้น ความว่า ผู้ไม่กระทำอย่างนั้น ภุมมวิภัตตินี้ลงในอรรถแห่งอุปโยควจนะ บทว่า อเจตยนฺตสฺส ได้แก่ ผู้ไม่ยังเจตนาให้เกิดขึ้น บทว่า อปตฺเถนฺตสฺส ได้แก่ ผู้ไม่กระทำกุศลฉันทะอันชื่อว่าความปรารถนา บทว่า อปฺปณิทหนฺตสฺส ความว่า ผู้ไม่ตั้งจิตไว้โดยนัยแห่งทานเจตนา ในวาระว่า นนุ อาวฏฺเฏนฺตสฺส บทว่า อาโภคสฺส ได้แก่ ผู้มีอาโภคะ อีกอย่างหนึ่ง ความว่า อาโภคะพึงมีแก่เขา หรือบุญนั้นย่อมมีในลำดับแห่งอาโภคะ

485. Dvinnaṃ phassānantiādīsupi ekakkhaṇe dāyakassa dvinnaṃ phassādīnaṃ abhāvā paṭikkhipati, dāyakassa ca paribhuñjantassa cāti ubhinnaṃ phassādayo sandhāya paṭijānāti. Apicassa pañcannaṃ viññāṇānaṃ samodhānaṃ hotīti laddhi, tassāpi vasena paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī pariyāyassa dvāraṃpidahitvā ujuvipaccanīkavasena codetuṃ kusalādipañhaṃ pucchati. Tatrāpi kusalākusalānaṃ ekassekakkhaṇe sampayogābhāvaṃ sandhāya paṭikkhipati. Paribhogamayaṃ pana cittavippayuttaṃ uppajjatīti laddhiyā paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī suttena niggaṇhāti.

485. แม้ในคำว่า ผัสสะ ๒ เป็นต้น (ปรวาที) ก็ปฏิเสธโดยอ้างว่า ในขณะเดียวกัน ทายกไม่มีผัสสะเป็นต้น ๒ อย่าง แต่ยอมรับโดยอ้างถึงผัสสะเป็นต้นของคนทั้งสอง คือ ทั้งของทายกและของผู้บริโภค. อีกอย่างหนึ่ง เขามีลัทธิว่า วิญญาณ ๕ ย่อมประชุมกันได้ เขาก็ยอมรับโดยอาศัยลัทธินั้นด้วย. ลำดับนั้น สกวาทีปิดประตูแห่งปริยายแล้ว ถามปัญหากุศลเป็นต้น เพื่อจะโจทนาเขาโดยทางตรงกันข้ามทีเดียว. แม้ในปัญหานั้น (ปรวาที) ก็ปฏิเสธโดยอ้างว่า กุศลและอกุศลย่อมไม่สัมปยุตกันแก่บุคคลคนเดียวในขณะเดียวกัน. แต่เขายอมรับตามลัทธิของตนว่า บุญอันสำเร็จด้วยการบริโภคย่อมเกิดขึ้นเป็นจิตตวิปปยุต. ลำดับนั้น สกวาทีจึงข่มเขาด้วยพระสูตร.

486. Suttasādhane ārāmaropakādīnaṃ anussaraṇapaṭisaṅkharaṇādivasena antarantarā uppajjamānaṃ puññaṃ sandhāya sadā puññaṃ pavaḍḍhatīti vuttaṃ. Appamāṇo tassa puññābhisandoti idaṃ appamāṇavihārino dinnapaccayattā ca ‘‘evarūpo me cīvaraṃ paribhuñjatī’’ti anumodanavasena ca vuttaṃ. Taṃ so paribhogamayanti sallakkheti. Yasmā pana paṭiggāhakena paṭiggahetvā aparibhuttepi deyyadhamme puññaṃ hotiyeva, tasmā sakavādīvādova balavā, tattha paṭiggāhakena paṭiggahiteti attho daṭṭhabbo. Sesaṃ uttānatthamevāti.

486. ในการอ้างพระสูตรเป็นหลักฐาน คำว่า "บุญย่อมเจริญทุกเมื่อ" ท่านกล่าวหมายถึงบุญที่เกิดขึ้นในระหว่างๆ ด้วยอำนาจแห่งการระลึกถึง การบูรณะ เป็นต้น ซึ่งเกี่ยวกับการปลูกอารามเป็นต้น. ส่วนคำว่า "กระแสบุญของเขานั้นประมาณมิได้" นี้ ท่านกล่าวเพราะปัจจัยนั้นถวายแก่ผู้มีอัปปมาณวิหาร และกล่าวโดยนัยแห่งการอนุโมทนาว่า "ภิกษุรูปเช่นนี้ย่อมใช้จีวรของเรา". ปรวาทีนั้นย่อมกำหนดความข้อนั้นว่าเป็นบุญสำเร็จด้วยการบริโภค. แต่เพราะว่า แม้เมื่อไทยธรรมที่ปฏิคาหกรับแล้วยังมิได้บริโภค บุญก็ย่อมมีได้ทีเดียว ฉะนั้น วาทะของสกวาทีจึงมีกำลังกว่า, ในข้อนั้น พึงเห็นความว่า "เมื่อปฏิคาหกรับแล้ว". ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

Paribhogamayapuññakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาปริโภคมยปุญญกถา

6. Itodinnakathāvaṇṇanā

6. อรรถกถาอิโตทินนกถา

488-491. Idāni ito dinnakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘ito dinnena yāpenti, petā kālaṅkatā tahi’’nti (pe. va. 19) vacanaṃ nissāya ‘‘yaṃ ito cīvarādi dinnaṃ teneva yāpentī’’ti laddhi, seyyathāpi rājagirikasiddhatthikānaṃ; te sandhāya ito dinnenāti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Puna cīvarādivasena anuyutto paṭikkhipati. Añño aññassa kārakoti aññassa vipākadāyakānaṃ kammānaṃ añño kārako, na attanāva attano kammaṃ karotīti vuttaṃ hoti. Evaṃ puṭṭho pana itaro suttavirodhabhayena paṭikkhipati. Dānaṃ dentanti dānaṃ dadamānaṃ disvāti attho. Tattha yasmā attano anumoditattā ca tesaṃ tattha bhogā uppajjanti, tasmāssa iminā kāraṇena laddhiṃ patiṭṭhapentassāpi appatiṭṭhitāva hoti. Na hi te ito dinneneva vatthunā yāpenti. Sesesupi suttasādhanesu eseva nayoti.

๔๘๘-๔๙๑. บัดนี้ เป็นกถาชื่อ อิโตทินนกถา. ในกถานั้น พวกใดอาศัยพระดำรัสว่า "เปรตผู้ล่วงลับไปแล้ว ย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปในเปตโลกนั้น ด้วยทานที่ให้ไปจากโลกนี้" (เปตวัตถุ ๑๙) จึงมีลัทธิว่า "สัตว์เหล่านั้นย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรเป็นต้นที่ให้ไปจากโลกนี้นั่นแหละ" เหมือนอย่างพวกราชคิริกะและพวกสิทธัตถิกะ; สกวาทีหมายถึงพวกนั้นจึงตั้งปุจฉาว่า "ด้วยทานที่ให้ไปจากโลกนี้หรือ" ปรวาทีก็รับรอง. เมื่อถูกซักถามอีกโดยนัยจีวรเป็นต้น เขาก็ปฏิเสธ. คำว่า "คนอื่นเป็นผู้ทำกรรมให้แก่คนอื่น" ความว่า คนอื่นเป็นผู้ทำกรรมที่ให้วิบากแก่คนอื่น, เป็นอันกล่าวว่า ตนเองไม่ได้ทำกรรมของตนเอง. แต่ปรวาทีเมื่อถูกถามอย่างนี้ ก็ปฏิเสธเสียเพราะกลัวจะขัดกับพระสูตร. คำว่า "ให้ทาน" ความว่า เห็นบุคคลผู้กำลังให้ทาน. ในข้อนั้น เพราะโภคะของเปรตเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นในภพนั้นเพราะตนเองอนุโมทนาด้วย ฉะนั้น แม้เมื่อปรวาทีจะตั้งลัทธิของตนด้วยเหตุนี้ ลัทธิของเขาก็เป็นอันตั้งอยู่ไม่ได้. เพราะเปรตเหล่านั้นไม่ได้ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยวัตถุที่ให้ไปจากโลกนี้โดยตรง. แม้ในหลักฐานจากพระสูตรที่เหลือ ก็มีนัยนี้เช่นกัน.

Ito dinnakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอิโตทินนกถา.

7. Pathavīkammavipākotikathāvaṇṇanā

7. อรรถกถาปฐวีกัมมวิปาโกติกถา

492. Idāni pathavī kammavipākotikathā nāma hoti. Tattha yasmā ‘‘atthi issariyasaṃvattaniyaṃ kammaṃ, ādhipaccasaṃvattaniyaṃ kamma’’nti ettha issarānaṃ bhāvo issariyaṃ nāma, adhipatīnañca bhāvo ādhipaccaṃ nāma, pathavissariyaādhipaccasaṃvattanikañca kammaṃ atthīti vuttaṃ. Tasmā yesaṃ ‘‘pathavī kammavipāko’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pathavīti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sukhavedanīyātiādi kammavipākasabhāvadassanavasena vuttaṃ. ‘‘Phasso hotī’’tiādinā nayena niddiṭṭhesu vipākesu phasso sukhavedanīyādibhedo hoti. So ca saññādayo ca sukhavedanādīhi sampayuttā, vedanādayo saññādīhi, sabbepi sārammaṇā, atthi ca nesaṃ purecārikaāvaṭṭanādisaṅkhātaṃ āvajjanaṃ, kammapaccayabhūtā cetanā, yo tattha iṭṭhavipāko, tassa patthanā, paṇidhānavasena pavattā mūlataṇhā, kiṃ te evarūpā pathavīti pucchati. Itaro paṭikkhipati. Paṭilomapucchādīni uttānatthāneva.

492. บัดนี้ เป็นกถาชื่อ ปฐวีกัมมวิปาโกติกถา. ในกถานั้น เพราะในคำว่า "กรรมที่ยังความเป็นใหญ่ให้เป็นไปมีอยู่, กรรมที่ยังความเป็นอธิบดีให้เป็นไปมีอยู่" นี้ ภาวะของความเป็นใหญ่ชื่อว่า อิสริยะ, และภาวะของความเป็นอธิบดีชื่อว่า อาธิปัจจะ, และท่านกล่าวว่า กรรมที่ยังความเป็นใหญ่และความเป็นอธิบดีในแผ่นดินให้เป็นไปก็มีอยู่. ฉะนั้น พวกใดมีลัทธิว่า "แผ่นดินเป็นวิบากของกรรม" เหมือนอย่างพวกอันธกะ; สกวาทีหมายถึงพวกนั้นจึงตั้งปุจฉาว่า "แผ่นดิน (เป็นวิบากของกรรม) หรือ" ปรวาทีก็รับรอง. คำว่า "เป็นสุขเวทนียะ" เป็นต้น ท่านกล่าวโดยนัยแสดงสภาวะของกรรมวิบาก. ในบรรดาวิบากที่ทรงแสดงไว้โดยนัยมีคำว่า "ผัสสะย่อมมี" เป็นต้น ผัสสะย่อมมีประเภทเป็นสุขเวทนียะเป็นต้น. ผัสสะนั้นและสัญญาเป็นต้น ย่อมสัมปยุตด้วยสุขเวทนาเป็นต้น, เวทนาเป็นต้นย่อมสัมปยุตด้วยสัญญาเป็นต้น, ทั้งหมดล้วนเป็นสอารมณ์, และมีอาวัชชนะที่เรียกว่า ปุเรจาริกะ (การเกิดขึ้นก่อน) และอาวัฏฏนะ (การน้อมไป) เป็นต้น, มีเจตนาอันเป็นปัจจัยแห่งกรรม, มีความปรารถนาในอิฏฐวิบากนั้น, มีมูลตัณหาที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งปณิธาน, (สกวาที) ถามว่า "แผ่นดินของท่านมีลักษณะเช่นนั้นหรือ". ปรวาทีปฏิเสธ. ปฏิโลมปุจฉาเป็นต้นมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

493. Kammavipāko paresaṃ sādhāraṇoti pañhe phassādayo sandhāya paṭikkhipati, kammasamuṭṭhānaṃ rūpañca pathavīādīnaṃyeva ca sādhāraṇabhāvaṃ sandhāya paṭijānāti. Asādhāraṇamaññesanti suttaṃ parasamayato āharitvā dassitaṃ. Sabbe sattā pathaviṃ paribhuñjantīti pañhe pathaviṃ anissite sandhāya paṭikkhipati, nissite sandhāya paṭijānāti. Pathaviṃ aparibhuñjitvā parinibbāyantīti pañhe āruppe parinibbāyantānaṃ vasena paṭijānāti. Kammavipākaṃ akhepetvāti idaṃ parasamayavasena vuttaṃ. Kammavipākañhi khepetvāva parinibbāyantīti tesaṃ laddhi. Sakasamaye pana katokāsassa kammassa uppannaṃ vipākaṃ akhepetvā parinibbānaṃ natthi. Tesañca laddhiyā pathavī sādhāraṇavipākattā uppannavipākoyeva hoti. Taṃ vipākabhāvena ṭhitaṃ akhepetvā parinibbānaṃ na yujjatīti codetuṃ vaṭṭati. Itaro laddhivasena paṭikkhipati. Cakkavattisattassa kammavipākanti pañhe asādhāraṇaṃ phassādiṃ sandhāya paṭikkhipati, sādhāraṇaṃ sandhāya paṭijānāti. Pathavīsamuddasūriyacandimādayo hi sabbesaṃ sādhāraṇakammavipākoti tesaṃ laddhi.

493. ในปัญหาว่า "วิบากของกรรมเป็นสิ่งทั่วไปแก่ผู้อื่นหรือ" ปรวาทีปฏิเสธโดยอ้างถึงผัสสะเป็นต้น แต่ยอมรับโดยอ้างถึงรูปอันมีกรรมเป็นสมุฏฐานและความเป็นของทั่วไปแห่งปฐวีเป็นต้นนั่นเอง. พระสูตรว่า "ไม่ทั่วไปแก่คนอื่น" ท่านนำมาจากลัทธิอื่นมาแสดงไว้. ในปัญหาว่า "สัตว์ทั้งปวงย่อมบริโภคแผ่นดินหรือ" ปรวาทีปฏิเสธโดยอ้างถึงสัตว์ที่ไม่ได้อาศัยแผ่นดิน แต่ยอมรับโดยอ้างถึงสัตว์ที่อาศัย. ในปัญหาว่า "สัตว์ทั้งหลายปรินิพพานโดยไม่บริโภคแผ่นดินหรือ" ปรวาทียอมรับโดยอาศัยพวกที่ปรินิพพานในอรูปภพ. คำว่า "โดยยังไม่ยังกรรมวิบากให้สิ้นไป" นี้ ท่านกล่าวตามนัยของลัทธิอื่น. เพราะลัทธิของพวกเขามีว่า "สัตว์ทั้งหลายย่อมปรินิพพานต่อเมื่อยังกรรมวิบากให้สิ้นไปแล้วเท่านั้น". แต่ในลัทธิของตน การปรินิพพานโดยยังไม่ยังวิบากที่เกิดขึ้นแล้วของกรรมที่ได้โอกาสให้สิ้นไปนั้น ย่อมไม่มี. และตามลัทธิของพวกเขา แผ่นดินเพราะเป็นวิบากทั่วไป จึงเป็นวิบากที่เกิดขึ้นแล้วนั่นเอง. ย่อมควรเพื่อจะโจทนาว่า การปรินิพพานโดยยังไม่ยังวิบากนั้นซึ่งตั้งอยู่ในภาวะเป็นวิบากให้สิ้นไป ย่อมไม่สมควร. ปรวาทีปฏิเสธโดยอาศัยลัทธิของตน. ในปัญหาว่า "เป็นกรรมวิบากแห่งจักรวรรดิรัตนะ ๗ หรือ" ปรวาทีปฏิเสธโดยอ้างถึงผัสสะเป็นต้นอันไม่ทั่วไป แต่ยอมรับโดยอ้างถึงสิ่งที่ทั่วไป. เพราะลัทธิของพวกเขามีว่า แผ่นดิน มหาสมุทร พระอาทิตย์ พระจันทร์ เป็นต้น เป็นกรรมวิบากทั่วไปของสัตว์ทั้งปวง.

494. Issariyasaṃvattaniyanti ettha issariyaṃ nāma bahudhanatā. Ādhipaccaṃ nāma sesajane attano vase vattetvā tehi garukātabbaṭṭhena adhipatibhāvo. Tattha kammaṃ paṭilābhavasena taṃsaṃvattanikaṃ nāma hoti, na janakavasena. Tasmā vipākabhāve asādhakametanti.

494. ในคำว่า อิสริยสังวัตตนียะ นั้น คำว่า อิสริยะ ได้แก่ ความเป็นผู้มีทรัพย์มาก คำว่า อาธิปัจจะ ได้แก่ ความเป็นอธิบดี เพราะยังชนที่เหลือให้เป็นไปในอำนาจของตน และเพราะเป็นผู้ที่ชนเหล่านั้นพึงเคารพ ในความเป็นอธิบดีนั้น กรรมชื่อว่าเป็นไปพร้อมเพื่อความเป็นอธิบดีนั้น โดยเป็นปัจจัยให้ได้มา ไม่ใช่โดยเป็นชนกปัจจัย เพราะฉะนั้น คำนี้จึงไม่สามารถใช้เป็นเครื่องยืนยันในความเป็นวิบากได้

Pathavī kammavipākotikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาปฐวีกัมมวิปาโกติกถา

8. Jarāmaraṇaṃ vipākotikathāvaṇṇanā

8. อรรถกถาชรามรณังวิปาโกติกถา

495. Idāni jarāmaraṇaṃ vipākotikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘atthi dubbaṇṇasaṃvattaniyaṃ kammaṃ appāyukasaṃvattaniyaṃ kamma’’nti ettha dubbaṇṇatā nāma jarā. Appāyukatā nāma maraṇaṃ. Taṃsaṃvattaniyañca kammaṃ atthi. Tasmā jarāmaraṇaṃ vipākoti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Paṭilomapañhe anārammaṇanti rūpadhammānaṃ tāva anārammaṇameva, arūpānaṃ pana jarāmaraṇaṃ sampayogalakkhaṇābhāvā anārammaṇameva.

495. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า ชรามรณะเป็นวิบาก ในกถานั้น ชนเหล่าใดมีความเห็นว่า ในคำว่า "กรรมที่ยังความเป็นผู้มีผิวพรรณทรามให้เป็นไปก็มี กรรมที่ยังความเป็นผู้มีอายุน้อยให้เป็นไปก็มี" นั้น ความเป็นผู้มีผิวพรรณทราม ชื่อว่า ชรา ความเป็นผู้มีอายุน้อย ชื่อว่า มรณะ และกรรมที่ยังชรามรณะนั้นให้เป็นไปก็มี เพราะฉะนั้น ชรามรณะเป็นวิบาก นี้เป็นลัทธิของชนเหล่านั้น เหมือนอย่างพวกอันธกะ คำถามของสกวาทีปรารภชนเหล่านั้น คำปฏิญญาเป็นของปรวาที ในปฏิโลมปุจฉาที่ว่า ไม่มีอารมณ์นั้น รูปธรรมทั้งหลายย่อมไม่มีอารมณ์อยู่แล้ว ส่วนชรามรณะของอรูปธรรมทั้งหลาย ก็ไม่มีอารมณ์เช่นกัน เพราะไม่มีลักษณะที่สัมปยุตด้วยกัน

496. Akusalānaṃ dhammānaṃ jarāmaraṇaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ vipākoti pañhe jarāmaraṇena nāma aniṭṭhavipākena bhavitabbanti laddhiyā paṭijānāti. Teneva kāraṇena kusalānaṃ dhammānaṃ jarāmaraṇassa kusalavipākataṃ paṭikkhipati. Parato cassa akusalavipākataññeva paṭijānāti.

496. ในปัญหาว่า ชรามรณะของอกุศลธรรมทั้งหลาย เป็นวิบากของอกุศลธรรมทั้งหลายหรือ เขาย่อมปฏิญญาตามลัทธิของตนว่า ชรามรณะพึงเป็นอนิฏฐวิบาก ด้วยเหตุนั้นเอง เขาจึงปฏิเสธความเป็นกุศลวิบากของชรามรณะแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย และต่อจากนั้น เขาก็ปฏิญญาความเป็นอกุศลวิบากของชรามรณะนั้นนั่นแหละ

Kusalānañca akusalānañcāti pucchāvasena ekato kataṃ, ekakkhaṇe pana taṃ natthi. Abyākatānaṃ avipākānaṃ jarāmaraṇaṃ vipākoti vattabbatāya pariyāyo natthi, tasmā abyākatavasena pucchā na katā.

คำว่า ของกุศลธรรมและอกุศลธรรมทั้งหลาย นี้ ท่านรวมกันไว้โดยอำนาจแห่งคำถาม แต่ในขณะเดียวกันนั้นไม่มี ไม่มีเหตุที่จะพึงกล่าวว่า ชรามรณะของอัพยากตธรรมที่ไม่ใช่วิบาก เป็นวิบาก เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ตั้งคำถามโดยนัยแห่งอัพยากตธรรม

497. Dubbaṇṇasaṃvattaniyanti ettha dubbaṇṇiyaṃ nāma aparisuddhavaṇṇatā. Appāyukatā nāma āyuno ciraṃ pavattituṃ asamatthatā. Tattha akusalakammaṃ kammasamuṭṭhānassa dubbaṇṇarūpassa kammapaccayo hoti, asadisattā panassa taṃvipāko na hoti. Utusamuṭṭhānādino pana taṃpaṭilābhavasena āyuno ca upacchedakavasena paccayo hoti. Evametaṃ pariyāyena taṃsaṃvattanikaṃ nāma hoti, na vipākaphassādīnaṃ viya janakavasena, tasmā vipākabhāve asādhakaṃ. Sesamettha heṭṭhā vuttasadisamevāti.

497. ในคำว่า ทุพพัณณสังวัตตนียะ นั้น ทุพพัณณิยะ ได้แก่ ความมีผิวพรรณไม่บริสุทธิ์ อัปปายุกตา ได้แก่ ความไม่สามารถแห่งอายุที่จะเป็นไปได้นาน ในเรื่องนั้น อกุศลกรรมเป็นกรรมปัจจัยแก่ทุพพัณณรูปอันมีกรรมเป็นสมุฏฐาน แต่เพราะความไม่เสมอกัน วิบากของกรรมนั้นจึงไม่มี ส่วนรูปที่มีอุตุเป็นสมุฏฐานเป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยที่ทำให้ได้มาซึ่งทุพพัณณรูปนั้น และโดยนัยที่เป็นตัวตัดรอนอายุ ด้วยประการฉะนี้ กรรมนี้ชื่อว่าเป็นไปพร้อมเพื่อสิ่งนั้นโดยปริยาย ไม่ใช่โดยความเป็นชนกปัจจัยเหมือนวิปากผัสสะเป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถใช้เป็นเครื่องยืนยันในความเป็นวิบากได้ ส่วนที่เหลือในเรื่องนี้ ก็เหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง

Jarāmaraṇaṃ vipākotikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาชรามรณังวิปาโกติกถา

9. Ariyadhammavipākakathāvaṇṇanā

9. อรรถกถาอริยธัมมวิปากกถา

498. Idāni ariyadhammavipākakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ kilesappahānamattameva sāmaññaphalaṃ, na cittacetasikā dhammāti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya natthi ariyadhammavipākoti pucchā sakavādissa. Tattha ariyadhammavipākoti maggasaṅkhātassa ariyadhammassa vipāko. Kilesakkhayamattaṃ ariyaphalanti laddhiyā paṭiññā itarassa. Sāmaññanti samaṇabhāvo, maggassetaṃ nāmaṃ. ‘‘Sāmaññañca vo, bhikkhave, desessāmi sāmaññaphalañcā’’ti hi vuttaṃ. Brahmaññepi eseva nayo.

498. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า อริยธัมมวิปากกถา ในกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า สามัญผลเป็นเพียงการละกิเลสเท่านั้น ไม่ใช่จิตตเจตสิกธรรม เหมือนอย่างพวกอันธกะ คำถามของสกวาทีว่า วิบากของอริยธรรมไม่มีหรือ ปรารภชนเหล่านั้น ในคำนั้น อริยธัมมวิปากะ คือ วิบากของอริยธรรมอันได้แก่มรรค คำปฏิญญาของปรวาทีเป็นไปตามลัทธิว่า อริยผลเป็นเพียงความสิ้นไปแห่งกิเลส สามัญญะ คือ ความเป็นสมณะ นี้เป็นชื่อของมรรค เพราะมีคำตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงสามัญญะและสามัญผลแก่เธอทั้งหลาย" แม้ในพรหมัญญะ ก็นัยนี้เช่นกัน

Sotāpattiphalaṃ na vipākotiādīsu sotāpattimaggādīnaṃ apacayagāmitaṃ sandhāya ariyaphalānaṃ navipākabhāvaṃ paṭijānāti, dānaphalādīnaṃ paṭikkhipati. So hi ācayagāmittikassa evaṃ atthaṃ dhāreti – vipākasaṅkhātaṃ ācayaṃ gacchanti, taṃ vā ācinantā gacchantīti ācayagāmino, vipākaṃ apacinantā gacchantīti apacayagāminoti. Tasmā evaṃ paṭijānāti ca paṭikkhipati ca.

ในปัญหาเป็นต้นว่า โสดาปัตติผลไม่ใช่วิบากหรือ เขาย่อมปฏิญญาความเป็นไม่ใช่วิบากของอริยผลทั้งหลาย โดยปรารภความเป็นอปจยคามีของโสดาปัตติมรรคเป็นต้น และปฏิเสธผลของทานเป็นต้น เพราะว่า เขาย่อมทรงความหมายของอาจยคามีไว้ดังนี้ว่า ธรรมที่ถึงความสั่งสมอันได้แก่วิบาก หรือธรรมที่สั่งสมวิบากนั้นอยู่ ชื่อว่า อาจยคามี ธรรมที่นำออกจากวิบาก ชื่อว่า อปจยคามี เพราะฉะนั้น เขาจึงปฏิญญาและปฏิเสธอย่างนี้

500. Kāmāvacaraṃ kusalaṃ savipākaṃ ācayagāmītiādikā pucchā paravādissa, paṭiññā ca paṭikkhepo ca sakavādissa. Lokiyañhi kusalaṃ vipākacutipaṭisandhiyo ceva vaṭṭañca ācinantaṃ gacchatīti ācayagāmi. Lokuttarakusalaṃ cutipaṭisandhiyo ceva vaṭṭañca apacinantaṃ gacchatīti apacayagāmi. Evametaṃ savipākameva hoti, na apacayagāmivacanamattena avipākaṃ. Imamatthaṃ sandhāyettha sakavādino paṭiññā ca paṭikkhepo ca veditabbāti.

500. คำถามเป็นต้นว่า กามาวจรกุศลมีวิบาก เป็นอาจยคามีหรือ เป็นของปรวาที ส่วนคำปฏิญญาและคำปฏิเสธเป็นของสกวาที จริงอยู่ โลกิยกุศลย่อมสั่งสมวิบาก จุติ ปฏิสนธิ และวัฏฏะ จึงชื่อว่า อาจยคามี โลกุตตรกุศลย่อมนำออกจากจุติ ปฏิสนธิ และวัฏฏะ จึงชื่อว่า อปจยคามี ด้วยประการฉะนี้ โลกุตตรกุศลนั้นย่อมมีวิบากนั่นแหละ ไม่ใช่ไม่มีวิบากเพียงเพราะคำว่า อปจยคามี พึงทราบคำปฏิญญาและคำปฏิเสธของสกวาทีในเรื่องนี้ โดยปรารภเนื้อความนี้

Ariyadhammavipākakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอริยธัมมวิปากกถา

10. Vipāko vipākadhammadhammotikathāvaṇṇanā

10. อรรถกถาวิปาโกวิปากธัมมธัมโมติกถา

501. Idāni vipāko vipākadhammadhammotikathā nāma hoti. Tattha yasmā vipāko vipākassa aññamaññādipaccayavasena paccayo hoti, tasmā vipākopi vipākadhammadhammoti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tassa vipākoti tassa vipākadhammadhammassa vipākassa yo vipāko, sopi te vipākadhammadhammo hotīti pucchati. Itaro āyatiṃ vipākadānābhāvaṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho tappaccayāpi aññassa vipākassa uppattiṃ sandhāya paṭijānāti. Evaṃ sante panassa kusalākusalassa viya tassāpi vipākassa vipāko, tassāpi vipākoti vaṭṭānupacchedo āpajjatīti puṭṭho samayavirodhabhayena paṭikkhipati.

501. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า วิบากเป็นวิปากธัมมธรรม ในกถานั้น เพราะเหตุที่วิบากเป็นปัจจัยแก่วิบากโดยความเป็นอัญญมัญญปัจจัยเป็นต้น เพราะฉะนั้น แม้วิบากก็เป็นวิปากธัมมธรรม นี้เป็นลัทธิของชนเหล่าใด เหมือนอย่างพวกอันธกะ คำถามของสกวาทีปรารภชนเหล่านั้น คำปฏิญญาเป็นของปรวาที สกวาทีถามว่า วิบากของวิบากนั้น คือ วิบากใดของวิบากที่เป็นวิปากธัมมธรรมนั้น แม้วิบากนั้นก็เป็นวิปากธัมมธรรมของท่านหรือ ปรวาทีปรารภความไม่มีการให้วิบากในอนาคต จึงปฏิเสธ เมื่อถูกถามครั้งที่สอง เขาปรารภความเกิดขึ้นของวิบากอื่นแม้เพราะวิบากนั้นเป็นปัจจัย จึงปฏิญญา เมื่อเป็นเช่นนั้น เมื่อถูกถามว่า วิบากของวิบากนั้นก็มี วิบากของวิบากนั้นก็มีอีก เหมือนกุศลและอกุศล ซึ่งจะทำให้วัฏฏะไม่สิ้นสุดลงมิใช่หรือ เขาจึงปฏิเสธเพราะกลัวจะขัดแย้งกับลัทธิของตน

Vipākoti vātiādimhi vacanasādhane pana yadi vipākassa vipākadhammadhammena ekatthatā bhaveyya, kusalākusalabyākatānaṃ ekatthataṃ āpajjeyyāti paṭikkhipati. Vipāko ca vipākadhammadhammo cāti ettha ayaṃ adhippāyo – so hi catūsu vipākakkhandhesu ekekaṃ aññamaññapaccayādīsu paccayaṭṭhena vipākadhammadhammataṃ paccayuppannaṭṭhena ca vipākaṃ maññamāno ‘‘vipāko vipākadhammadhammo’’ti puṭṭho āmantāti paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī ‘‘yasmā tayā ekakkhaṇe catūsu khandhesu vipāko vipākadhammadhammopi anuññāto, tasmā tesaṃ sahagatādibhāvo āpajjatī’’ti codetuṃ evamāha. Itaro kusalākusalasaṅkhātaṃ vipākadhammadhammaṃ sandhāya paṭikkhipati. Taññeva akusalanti yadi te vipāko vipākadhammadhammo, yo akusalavipāko, so akusalaṃ āpajjati. Kasmā? Vipākadhammadhammena ekattā. Taññeva kusalantiādīsupi eseva nayo.

ส่วนในวจนสาธนะ (การตั้งรูปคำ) ที่ขึ้นต้นว่า วิปาโกติ วา เป็นต้น (ปรวาที) ย่อมปฏิเสธว่า ถ้าความเป็นอันเดียวกันแห่งวิบากกับวิปากธัมมธรรมพึงมีไซร้ ความเป็นอันเดียวกันแห่งกุศล อกุศล และอัพยากตะ ก็จะพึงมี. ในคำว่า วิปาโก จ วิปากธัมมธัมโม จ นี้ มีอธิบายดังนี้ คือ ปรวาทีนั้น เมื่อเข้าใจว่า ในวิปากขันธ์ ๔ แต่ละขันธ์ เป็นวิปากธัมมธรรมโดยความเป็นปัจจัยในอัญญมัญญปัจจัยเป็นต้น และเป็นวิบากโดยความเป็นปัจจยุปบัน จึงถูกถามว่า “วิบากเป็นวิปากธัมมธรรมหรือ” ก็รับรองว่า “ใช่”. ลำดับนั้น สกวาที ประสงค์จะท้วงเขาว่า “เพราะท่านยอมรับว่า ในขณะเดียวกัน ในขันธ์ ๔ มีทั้งวิบากและวิปากธัมมธรรมด้วย ฉะนั้น ความเป็นสหคตะเป็นต้นของธรรมเหล่านั้นจึงจะพึงมี” จึงกล่าวอย่างนี้. ฝ่ายปรวาทีหมายถึงวิปากธัมมธรรมที่ชื่อว่ากุศลและอกุศล จึงปฏิเสธ. (สกวาทีกล่าวว่า) ถ้าวิบากของท่านเป็นวิปากธัมมธรรมไซร้ อกุศลวิบากใด อกุศลวิบากนั้นก็จะพึงเป็นอกุศล. เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นอันเดียวกันกับวิปากธัมมธรรม. แม้ในคำเป็นต้นว่า ตัญเญว กุสลํ (นั่นแหละเป็นกุศล) ก็มีนัยนี้เช่นกัน.

502. Aññamaññapaccayāti idaṃ sahajātānaṃ paccayamattavasena vuttaṃ, tasmā asādhakaṃ. Mahābhūtānampi ca aññamaññapaccayatā vuttā, na ca tāni vipākāni, na ca vipākadhammadhammānīti.

502. คำว่า อัญญมัญญปัจจัย นี้ ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นเพียงปัจจัยของธรรมที่เกิดร่วมกันเท่านั้น ฉะนั้น จึงใช้เป็นเครื่องพิสูจน์ไม่ได้. และความเป็นอัญญมัญญปัจจัยของมหาภูตรูปทั้งหลายก็มีกล่าวไว้ แต่มหาภูตรูปเหล่านั้นก็ไม่ใช่วิบาก และไม่ใช่ทั้งวิปากธัมมธรรม.

Vipāko vipākadhammadhammotikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาว่าด้วยวิบากเป็นวิปากธัมมธรรม.

Sattamo vaggo.

วรรคที่ ๗.

8. Aṭṭhamavaggo

8. วรรคที่ ๘

1. Chagatikathāvaṇṇanā

1. อรรถกถาฉคติกถา

503-504. Idāni chagatikathā nāma hoti. Tattha asurakāyena saddhiṃ chagatiyoti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānañceva uttarāpathakānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ sakavādī ‘‘pañca kho panimā, sāriputta, gatiyo’’ti (ma. ni. 1.153) lomahaṃsanapariyāye paricchinnānaṃ gatīnaṃ vasena codetuṃ nanu pañca gatiyotiādimāha. Itaro suttavirodhabhayena paṭijānāti. Kasmā pana sakavādī cha gatiyo na sampaṭicchati, nanu ‘‘catūhāpāyehi ca vippamutto’’ti ettha asurakāyopi gahitoti. Saccaṃ gahito, na panesā gati. Kasmā? Visuṃ abhāvato. Asurakāyasmiñhi kālakañcikā asurā petagatiyā saṅgahitā, vepacittiparisā devagatiyā, asurakāyoti visuṃ ekā gati nāma natthi.

๕๐๓-๕๐๔. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า ฉคติกถา. ในกถานั้น คำถามเป็นของสกวาที คำตอบเป็นของปรวาที โดยปรารภชนเหล่าใดผู้มีลัทธิว่า คติมี ๖ รวมทั้งอสูรกายด้วย เช่นพวกอันธกะและพวกอุตตราปถกะ. ลำดับนั้น สกวาทีประสงค์จะท้วงเขาด้วยคติทั้งหลายที่ทรงกำหนดไว้ในโลมหังสนปริยายว่า “ดูก่อนสารีบุตร คติเหล่านี้มี ๕ แล” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า นนุ ปัญฺจ คติโย (คติมี ๕ มิใช่หรือ). ฝ่ายปรวาทีกลัวว่าจะขัดกับพระสูตรจึงยอมรับ. ก็เหตุไรสกวาทีจึงไม่ยอมรับคติ ๖? ก็ในคำว่า “และพ้นวิเศษแล้วจากอบาย ๔” อสูรกายก็ถูกนับรวมไว้มิใช่หรือ? จริงอยู่ อสูรกายถูกนับรวมไว้ แต่ก็หาใช่คติไม่. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีอยู่โดยส่วนต่างหาก. จริงอยู่ ในอสูรกายนั้น พวกกาลกัญจิกาสูรสงเคราะห์เข้าในเปรตคติ, บริษัทของเวปจิตติสงเคราะห์เข้าในเทวคติ, คติหนึ่งที่ชื่อว่าอสูรกายโดยส่วนต่างหากย่อมไม่มี.

Idāni etameva atthaṃ dassetuṃ nanu kālakañcikātiādi āraddhaṃ. Tattha samānavaṇṇāti sadisarūpasaṇṭhānā bībhacchā virūpā duddassikā. Samānabhogāti sadisamethunasamācārā. Samānāhārāti sadisakheḷasiṅghāṇikapubbalohitādiāhārā. Samānāyukāti sadisaāyuparicchedā. Āvāhavivāhanti kaññāgahaṇañceva kaññādānañca. Sukkapakkhe samānavaṇṇāti sadisarūpasaṇṭhānā abhirūpā pāsādikā dassanīyā pabhāsampannā. Samānabhogāti sadisapañcakaāmaguṇabhogā. Samānāhārāti sadisasudhābhojanādiāhārā. Sesaṃ vuttanayameva. Nanu atthi asurakāyoti idaṃ asurakāyasseva sādhakaṃ. Tassa pana visuṃ gatiparicchedābhāvena na gatisādhakanti.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้นนั่นแหละ จึงเริ่มคำเป็นต้นว่า นนุ กาลกัญฺจิกา. ในคำเหล่านั้น คำว่า สมานวณฺณา (มีวรรณะเสมอกัน) หมายถึง มีรูปร่างสัณฐานคล้ายกัน น่าเกลียด น่ากลัว ทัศนาไม่งาม. คำว่า สมานโภคา (มีโภคะเสมอกัน) หมายถึง มีการเสพเมถุนธรรมเสมอกัน. คำว่า สมานาหารา (มีอาหารเสมอกัน) หมายถึง มีอาหารเสมอกัน เช่น น้ำลาย น้ำมูก หนอง และเลือด เป็นต้น. คำว่า สมานายุกา (มีอายุเสมอกัน) หมายถึง มีกำหนดอายุเสมอกัน. คำว่า อาวาหวิวาหํ (การแต่งงาน) หมายถึง การรับหญิงสาวและการให้หญิงสาว. ในปักษ์ขาว คำว่า สมานวณฺณา หมายถึง มีรูปร่างสัณฐานคล้ายกัน รูปงาม น่าเลื่อมใส น่าดู ประกอบด้วยรัศมี. คำว่า สมานโภคา หมายถึง มีการบริโภคกามคุณ ๕ เสมอกัน. คำว่า สมานาหารา หมายถึง มีอาหารเสมอกัน เช่น โภชนะทิพย์ เป็นต้น. ส่วนที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้ว. คำว่า นนุ อตฺถิ อสุรกาโย (อสูรกายมีอยู่มิใช่หรือ) นี้ เป็นเครื่องพิสูจน์ถึงตัวอสูรกายเอง แต่เพราะไม่มีการกำหนดเป็นคติโดยส่วนต่างหาก จึงไม่เป็นเครื่องพิสูจน์ว่าเป็นคติ.

Chagatikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาฉคติกถา.

2. Antarābhavakathāvaṇṇanā

2. อรรถกถาอันตราภวกถา

505. Idāni antarābhavakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘antarā parinibbāyī’’ti suttapadaṃ ayoniso gahetvā ‘‘antarābhavo nāma atthi, yattha satto dibbacakkhuko viya adibbacakkhuko, iddhimā viya aniddhimā mātāpitisamāgamañceva utusamayañca olokayamāno sattāhaṃ vā atirekasattāhaṃ vā tiṭṭhatī’’ti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānañceva sammitiyānañca; te sandhāya atthīti pucchā sakavādissa, laddhiyaṃ ṭhatvā paṭiññā itarassa. Atha naṃ ye ca bhagavatā tayo bhavā vuttā, tesaṃ vasena codetuṃ kāmabhavotiādimāha. Tatrāyaṃ adhippāyo – yadi te antarābhavo nāma koci bhavo atthi, tena kāmabhavādīnaṃyeva aññatarena bhavitabbaṃ pañcavokārabhavādinā viya, tena taṃ pucchāmi – ‘‘kiṃ te ayaṃ antarābhavo nāma kāmabhavo, udāhu rūpabhavo arūpabhavo vā’’ti? Itaro tathā anicchanto sabbaṃ paṭikkhipati. Kāmabhavassa cātiādi yadi antarābhavo nāma atthi, imesaṃ bhavānaṃ antarā dvinnaṃ sīmānaṃ sīmantarikā viya bhaveyyāti codetuṃ āraddhaṃ. Paravādī pana tathā anicchanto sabbapañhe paṭikkhipati kevalaṃ laddhiyā, na sahadhammena. Teneva naṃ sakavādī ‘no vata re’ti paṭisedheti.

505. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า อันตราภวกถา. ในกถานั้น คำถามของสกวาทีว่า “มีอยู่หรือ” และคำตอบของปรวาทีผู้ยืนหยัดในลัทธิของตน โดยปรารภชนเหล่าใดผู้ถือเอาบทพระสูตรว่า “อันตราปรินิพพายี” โดยไม่แยบคาย แล้วมีลัทธิว่า “อันตราภพชื่อว่ามีอยู่, ในภพนั้น สัตว์เป็นประดุจผู้มีทิพยจักษุแต่ไม่มีทิพยจักษุ เป็นประดุจผู้มีฤทธิ์แต่ไม่มีฤทธิ์ คอยมองดูการประชุมกันของมารดาบิดาและฤดูกาลที่เหมาะสม ยืนหยัดอยู่ ๗ วัน หรือเกินกว่า ๗ วัน” เช่นพวกปุพพเสลิยะและพวกสัมมิติยะ. ลำดับนั้น สกวาทีประสงค์จะท้วงเขาด้วยภพ ๓ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กามภโวติ. ในข้อนั้น มีอธิบายดังนี้ – ถ้าภพอะไรๆ ที่ชื่อว่าอันตราภพของท่านมีอยู่ ภพนั้นก็พึงเป็นภพใดภพหนึ่งในกามภพเป็นต้น เหมือนปัญจโวการภพเป็นต้น ฉะนั้น เราจึงขอถามท่านว่า “อันตราภพของท่านนี้เป็นกามภพ หรือว่าเป็นรูปภพ หรืออรูปภพ”. ฝ่ายปรวาทีไม่ปรารถนาเช่นนั้น จึงปฏิเสธทั้งหมด. (สกวาที) เริ่มท้วงว่า ถ้าอันตราภพชื่อว่ามีอยู่ไซร้ ก็พึงเป็นเหมือนช่องระหว่างเขตแดนของเขตแดนทั้งสอง คือในระหว่างภพเหล่านี้ ดังนี้เป็นต้น. แต่ฝ่ายปรวาทีไม่ปรารถนาเช่นนั้น จึงปฏิเสธปัญหาทั้งหมดเพียงเพราะยึดมั่นในลัทธิของตน ไม่ใช่โดยสอดคล้องกับธรรม. ด้วยเหตุนั้นเอง สกวาทีจึงปฏิเสธเขาว่า ‘โน วต เร’ (ไม่ควรเลย).

506. Pañcamī sā yonītiādīnipi yathāparicchinnayoniādīsu so samodhānaṃ na gacchati, atha tena tato tato atirekena bhavitabbanti codetuṃ vuttāni. Antarābhavūpagaṃ kammanti yadi sopi eko bhavo, yathā kāmabhavūpagādīni kammāni atthīti satthārā vibhajitvā dassitāni, evaṃ tadupagenāpi kammena bhavitabbanti codanatthaṃ vuttaṃ. Yasmā pana parasamaye antarābhavūpagaṃ nāma pāṭiyekkaṃ kammaṃ natthi, yaṃ yaṃ bhavaṃ upapajjissati, tadupageneva kammena antarābhave nibbattatīti tesaṃ laddhi, tasmā ‘naheva’nti paṭikkhittaṃ. Atthi antarābhavūpagā sattāti puṭṭhopi kāmabhavūpagāyeva nāma teti laddhiyā paṭikkhipati. Jāyantītiādīni puṭṭhopi tattha jātijarāmaraṇāni ceva cutipaṭisandhiparamparañca anicchanto paṭikkhipati. Rūpādivasena puṭṭhopi yasmā antarābhavasattassa anidassanaṃ rūpaṃ, vedanādayopi aññesaṃ viya na oḷārikāti tassa laddhi, tasmā paṭikkhipati. Imināva kāraṇena pañcavokārabhavabhāvepi paṭikkhepo veditabbo.

506. แม้คำว่า ปัญฺจมี สา โยนีติอาทีนิ (โยนิที่ ๕ นั้น) เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อจะโจทนาว่า ในกำเนิดเป็นต้นที่กำหนดไว้แล้วนั้น คำกล่าวของท่านนั้นไม่เข้ากันได้เลย ก็โดยเหตุนั้น พึงมีความยิ่งไปกว่านั้นๆ อีกหรือ. คำว่า อนฺตราภวูปคํ กมฺมํ (กรรมที่ให้เข้าถึงอันตรภพ) ความว่า ถ้าแม้ภพนั้นเป็นภพหนึ่งไซร้ ก็พึงมีกรรมที่ให้เข้าถึงภพนั้นด้วย เหมือนอย่างกรรมที่ให้เข้าถึงกามภพเป็นต้น มีอยู่ อันพระศาสดาทรงจำแนกแสดงไว้แล้ว ดังนี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อเป็นเนื้อความแห่งการโจทนา. แต่เพราะในปรสมัย (ลัทธิอื่น) ไม่มีกรรมจำเพาะที่ชื่อว่าให้เข้าถึงอันตรภพ ลัทธิของปรวาทีนั้นมีว่า สัตว์จะเข้าถึงภพใดๆ ก็ย่อมบังเกิดในอันตรภพด้วยกรรมที่ให้เข้าถึงภพนั้นๆ นั่นแหละ ฉะนั้น ท่านจึงปฏิเสธว่า ‘นเหวํ’ (ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น). แม้ถูกถามว่า สัตว์ผู้เข้าถึงอันตรภพมีอยู่หรือ ก็ปฏิเสธด้วยลัทธิของตนว่า สัตว์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้เข้าถึงกามภพเท่านั้น. แม้ถูกถามถึงคำว่า ชายนฺติ (ย่อมเกิด) เป็นต้น ก็ปฏิเสธเพราะไม่ต้องการจะยอมรับชาติ ชรา มรณะ และลำดับแห่งจุติปฏิสนธิในภพนั้น. แม้ถูกถามโดยนัยแห่งรูปเป็นต้น ก็ปฏิเสธ เพราะลัทธิของเขามีว่า รูปของสัตว์ในอันตรภพเป็นอนิทัสสนรูป (รูปที่มองไม่เห็น) แม้เวทนาเป็นต้นก็ไม่หยาบเหมือนของสัตว์เหล่าอื่น. พึงทราบการปฏิเสธแม้ในความเป็นปัญจโวการภพด้วยเหตุนี้แหละ.

507. Idāni kāmabhavo bhavo gatītiādi bhavasaṃsandanaṃ nāma hoti. Tatrāyaṃ adhippāyo – yadi te antarābhavo nāma koci bhavo bhaveyya, yathā kāmabhavādīsu bhavagatiādibhedo labbhati, tathā tatrāpi labbhetha. Yathā vā tattha na labbhati, tathā imesupi na labbhetha. Samānasmiñhi bhavabhāve etesvevesa vibhāgo atthi, na itarasminti ko ettha visesahetūti. Itaro puna laddhimattavasena taṃ taṃ paṭijānāti ceva paṭikkhipati ca.

507. บัดนี้ ชื่อว่า ภวสังสันทนะ (การเทียบเคียงภพ) มีคำว่า กามภพเป็นภพ เป็นคติ เป็นต้น. ในคำนั้นมีอธิบายดังนี้ว่า ถ้าอันตรภพที่ท่านกล่าวถึงนั้นพึงเป็นภพอย่างใดอย่างหนึ่งไซร้ ความแตกต่างแห่งภพและคติเป็นต้น ย่อมมีได้ในกามภพเป็นต้นฉันใด ในอันตรภพนั้นก็พึงมีได้ฉันนั้น. หรือว่าความแตกต่างนั้นไม่มีในอันตรภพฉันใด แม้ในภพเหล่านี้ก็ไม่พึงมีฉันนั้น. เพราะว่าเมื่อความเป็นภพเสมอกัน การจำแนกนี้มีอยู่เฉพาะในภพเหล่านี้เท่านั้น ไม่มีในภพอื่น อะไรเป็นเหตุพิเศษในเรื่องนี้. ส่วนปรวาทีนั้นอาศัยเพียงลัทธิของตน ย่อมรับรองและปฏิเสธข้อนั้นๆ.

508. Sabbesaññeva sattānaṃ atthi antarābhavoti puṭṭho yasmā nirayūpagaasaññasattūpagaarūpūpagānaṃ antarābhavaṃ na icchati, tasmā paṭikkhipati. Teneva kāraṇena paṭilome paṭijānāti. Ānantariyassātiādi yesaṃ so antarābhavaṃ na icchati, te tāva vibhajitvā dassetuṃ vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ pāḷianusāreneva veditabbaṃ saddhiṃ suttasādhanenāti.

508. เมื่อถูกถามว่า อันตรภพมีแก่สัตว์ทั้งปวงทีเดียวหรือ ก็ปฏิเสธ เพราะไม่ปรารถนาอันตรภพแก่สัตว์ผู้เข้าถึงนรก ผู้เข้าถึงอสัญญสัตตภพ และผู้เข้าถึงอรูปภพ. ด้วยเหตุนั้นเอง ท่านจึงรับรองในปฏิโลมปุจฉา (คำถามย้อนกลับ). คำว่า อานนฺตริยสฺส (แก่ผู้ทำอนันตริยกรรม) เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อจำแนกแสดงสัตว์ที่ปรวาทีนั้นไม่ปรารถนาให้มีอันตรภพก่อน. เรื่องทั้งหมดนั้นพึงทราบตามแนวพระบาลีพร้อมทั้งการอ้างอิงพระสูตร.

Antarābhavakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอันตรภวกถา

3. Kāmaguṇakathāvaṇṇanā

3. อรรถกถากามคุณกถา

510. Idāni kāmaguṇakathā nāma hoti. Tattha sakasamaye tāva kāmadhātūti vatthukāmāpi vuccanti – kilesakāmāpi kāmabhavopi. Etesu hi vatthukāmā kamanīyaṭṭhena kāmā, sabhāvanissattasuññataṭṭhena dhātūti kāmadhātu. Kilesakāmā kamanīyaṭṭhena ceva kamanaṭṭhena ca kāmā, yathāvuttenevatthena dhātūti kāmadhātu. Kāmabhavo kamanīyaṭṭhena kamanaṭṭhena vatthukāmapavattidesaṭṭhenāti tīhi kāraṇehi kāmo, yathāvuttenevatthena dhātūti kāmadhātu. Parasamaye pana – ‘‘pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā’’ti vacanamattaṃ nissāya pañceva kāmaguṇā kāmadhātūti gahitaṃ. Tasmā yesaṃ ayaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya kāmadhātunānattaṃ bodhetuṃ pañcevāti pucchā sakavādissa, laddhivasena paṭiññā itarassa. Nanu atthītiādi kilesakāmadassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha tappaṭisaṃyuttoti kāmaguṇapaṭisaṃyutto, kāmaguṇārammaṇoti attho. No ca vata re vattabbe pañcevāti imesu tappaṭisaṃyuttachandādīsu sati pañceva kāmaguṇā kāmadhātūti na vattabbaṃ. Etepi hi chandādayo kamanīyaṭṭhena kāmā ca dhātu cātipi kāmadhātu. Kamanaṭṭhena kāmasaṅkhātā dhātūtipi kāmadhātūti attho.

510. บัดนี้ ชื่อว่า กามคุณกถา. ในกถานั้น ในสกสมัย (ลัทธิของตน) คำว่า กามธาตุ ท่านกล่าวหมายถึงวัตถุกามบ้าง กิเลสกามบ้าง กามภพบ้าง. ในสามอย่างนั้น วัตถุกามชื่อว่ากามเพราะเป็นสิ่งที่น่าใคร่ ชื่อว่าธาตุเพราะว่างจากสภาวะและสัตว์บุคคล จึงชื่อว่ากามธาตุ. กิเลสกามชื่อว่ากามเพราะเป็นสิ่งที่น่าใคร่และเพราะความใคร่ ชื่อว่าธาตุโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ จึงชื่อว่ากามธาตุ. กามภพชื่อว่ากามด้วยเหตุ ๓ ประการ คือ เพราะเป็นสิ่งที่น่าใคร่ เพราะความใคร่ และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งวัตถุกาม ชื่อว่าธาตุโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ จึงชื่อว่ากามธาตุ. ส่วนในปรสมัย (ลัทธิอื่น) อาศัยเพียงพระดำรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย กามคุณ ๕ ประการเหล่านี้” ก็ถือเอากามคุณ ๕ เท่านั้นว่าเป็นกามธาตุ. ฉะนั้น ท่านผู้มีลัทธินี้ เหมือนอย่างพวกปุพพเสลิยะในบัดนี้ สกวาทีจึงตั้งคำถามว่า “มีเพียง ๕ อย่างเท่านั้นหรือ” เพื่อแสดงความแตกต่างแห่งกามธาตุ ส่วนปรวาทีก็รับรองตามลัทธิของตน. คำว่า นนุ อตฺถิ (ก็...มิใช่หรือ) เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงกิเลสกาม. ในคำนั้น คำว่า ตปฺปฏิสํยุตฺโต แปลว่า ประกอบกับกามคุณนั้น อธิบายว่า มีกามคุณเป็นอารมณ์. คำว่า โน จ วต เร วตฺตพฺเพ ปญฺเจว (ก็ท่านไม่ควรกล่าวว่ามีเพียง ๕ อย่างเท่านั้น) ความว่า เมื่อมีฉันทะเป็นต้นที่ประกอบกับกามคุณเหล่านั้นอยู่ ก็ไม่ควรกล่าวว่ากามคุณ ๕ เท่านั้นเป็นกามธาตุ. อธิบายว่า เพราะแม้ฉันทะเป็นต้นเหล่านี้ก็เป็นกามธาตุ เพราะเป็นทั้งกาม (สิ่งที่น่าใคร่) และเป็นทั้งธาตุ หรือเป็นธาตุที่เรียกว่ากาม (ความใคร่).

Manussānaṃ cakkhuntiādi vatthukāmadassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha paravādī channampi āyatanānaṃ vatthukāmabhāvena nakāmadhātubhāvaṃ paṭikkhipitvā puna manoti puṭṭho mahaggatalokuttaraṃ sandhāya nakāmadhātubhāvaṃ paṭijānāti. Yasmā pana sabbopi tebhūmakamano kāmadhātuyeva, tasmā naṃ sakavādī suttena niggaṇhāti.

คำว่า มนุสฺสานํ จกฺขุ ํ (จักษุของมนุษย์) เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงวัตถุกาม. ในคำนั้น ปรวาทีปฏิเสธความเป็นกามธาตุของอายตนะทั้ง ๖ โดยความเป็นวัตถุกามแล้ว เมื่อถูกถามถึงมโนอีก ก็ปฏิเสธความเป็นกามธาตุโดยหมายถึงมหัคคตจิตและโลกุตตรจิต. แต่เพราะมโนทั้งหมดที่เป็นไปในภูมิ ๓ เป็นกามธาตุทั้งนั้น ฉะนั้น สกวาทีจึงข่มปรวาทีนั้นด้วยพระสูตร.

511. Kāmaguṇā bhavotiādi bhavassa kāmadhātubhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Yasmā pana kāmaguṇamatte bhavoti vohāro natthi, tasmā paravādī nahevāti paṭikkhipati. Kāmaguṇūpagaṃ kammantiādi sabbaṃ kāmaguṇamattassa nakāmadhātubhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Kāmadhātusaṅkhātakāmabhavūpagameva hi kammaṃ atthi, kāmabhavūpagā eva ca sattā honti. Tattha jāyanti jiyanti miyanti cavanti upapajjanti, na kāmaguṇesūti iminā upāyena sabbattha attho veditabboti.

511. คำว่า กามคุณา ภโว (กามคุณเป็นภพ) เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่าภพเป็นกามธาตุ. แต่เพราะไม่มีโวหารว่าภพในเพียงกามคุณ ฉะนั้น ปรวาทีจึงปฏิเสธว่า ‘นเหวํ’ (ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น). คำทั้งหมดมีอาทิว่า กามคุณูปคํ กมฺมํ (กรรมที่ให้เข้าถึงกามคุณ) ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่าเพียงกามคุณไม่ใช่กามธาตุ. เพราะมีแต่กรรมที่ให้เข้าถึงกามภพอันนับเนื่องในกามธาตุเท่านั้น และสัตว์ทั้งหลายก็เป็นผู้เข้าถึงกามภพเท่านั้น. สัตว์ทั้งหลายย่อมเกิด แก่ ตาย จุติ และอุบัติในกามภพนั้น ไม่ใช่ในกามคุณทั้งหลาย พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งด้วยอุบายนี้.

Kāmaguṇakathāvaṇṇanā.

อรรถกถากามคุณกถา

4. Kāmakathāvaṇṇanā

4. อรรถกถากามกถา

513-514. Idāni kāmakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā’’ti vacanamattaṃ nissāya rūpāyatanādīni pañcevāyatanāni kāmāti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; tesaṃ kilesakāmasseva nippariyāyena kāmabhāvaṃ dassetuṃ pañcevāti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthamevāti.

๕๑๓-๕๑๔. บัดนี้ ชื่อว่า กามกถา. ในกถานั้น สกวาทีตั้งคำถามว่า “มีเพียง ๕ อย่างเท่านั้นหรือ” และปรวาทีก็รับรอง เพื่อแสดงแก่ชนเหล่าใด ซึ่งมีลัทธิว่าอายตนะ ๕ มีรูปายตนะเป็นต้นเท่านั้นเป็นกาม โดยอาศัยเพียงพระดำรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย กามคุณ ๕ ประการเหล่านี้” เหมือนอย่างพวกปุพพเสลิยะ ว่ากิเลสกามเท่านั้นเป็นกามโดยนิปปริยาย (โดยตรง). เนื้อความที่เหลือในกถานี้ตื้นทั้งนั้น.

Kāmakathāvaṇṇanā.

อรรถกถากามกถา

5. Rūpadhātukathāvaṇṇanā

5. อรรถกถารูปธาตุกถา

515-516. Idāni rūpadhātukathā nāma hoti. Tattha ‘‘rūpino dhammā rūpadhātu nāmā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya rūpinoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ sakavādī yasmā rūpadhātu nāma rūpabhavo, na rūpamattameva, tasmā tenatthena codetuṃ rūpadhātūtiādimāha. Taṃ sabbaṃ kāmaguṇakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Sāva kāmadhātūti puṭṭho bhūmiparicchedena virodhaṃ passamāno paṭikkhipati. Puna daḷhaṃ katvā puṭṭho attano laddhivasena paṭijānāti. Evaṃ sante pana dvīhi bhavehi samannāgatatā āpajjati, tena taṃ sakavādī kāmabhavena cāti ādimāha. Itaro ekassa dvīhi samannāgatābhāvato paṭikkhipatīti.

๕๑๕-๕๑๖. บัดนี้ ชื่อว่า รูปธาตุกถา. ในรูปธาตุกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า "ธรรมทั้งหลายที่มีรูป ชื่อว่า รูปธาตุ" เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะ; สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า "รูปิโน" (ธรรมมีรูป) ฝ่ายปรวาทีก็ปฏิญญา. ลำดับนั้น สกวาที เพราะเหตุที่ชื่อว่ารูปธาตุ คือ รูปภพ ไม่ใช่เพียงแค่รูปเท่านั้น ฉะนั้น เพื่อจะโจทนาเขาด้วยอรรถนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "รูปธาตุ". เรื่องทั้งหมดนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในกามคุณกถานั่นเทียว. (ปรวาที) ถูกถามว่า "นั่นแหละเป็นกามธาตุหรือ" เมื่อเห็นความขัดแย้งโดยการกำหนดภูมิ จึงปฏิเสธ. เมื่อถูกถามย้ำให้มั่นคงอีกครั้ง ก็ยอมรับตามลัทธิของตน. แต่เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะประสบภาวะที่ประกอบด้วยภพสองอย่าง ด้วยเหตุนั้น สกวาทีจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ด้วยกามภพด้วย...". ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธ เพราะสิ่งหนึ่งจะประกอบด้วยสองอย่างไม่ได้.

Rūpadhātukathāvaṇṇanā.

อรรถกถารูปธาตุกถา.

6. Arūpadhātukathāvaṇṇanā

6. อรรถกถาอรูปธาตุกถา

517-518. Arūpadhātukathāyapi imināvupāyena attho veditabbo. Arūpadhammesu pana vedanākkhandhameva gahetvā vedanā bhavotiādinā nayenettha desanā katā. Tattha kiṃ te arūpino dhammāti saṅkhaṃ gatā vedanādīsu aññatarā hotīti evamattho daṭṭhabbo. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbanti.

๕๑๗-๕๑๘. แม้ในอรูปธาตุกถา ก็พึงทราบเนื้อความโดยอุบายนี้. แต่ในอรูปธรรมทั้งหลาย พระองค์ทรงถือเอาเฉพาะเวทนาขันธ์แล้วทรงกระทำเทศนาไว้ในกถานี้โดยนัยมีอาทิว่า "เวทนาเป็นภพ". ในคำถามนั้น พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า "อรูปธรรมของท่านคืออะไร" คือ เป็นธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเวทนาเป็นต้น ที่นับว่าเป็น (อรูปธรรม). ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องล่างนั่นเทียว.

Arūpadhātukathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอรูปธาตุกถา.

7. Rūpadhātuyā āyatanakathāvaṇṇanā

7. อรรถกถาอายตนกถาในรูปธาตุ

519. Idāni rūpadhātuyā āyatanakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘rūpī manomayo sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo’’ti (dī. ni. 1.87) suttaṃ nissāya brahmakāyikānaṃ ghānādinimittānipi āyatanānevāti kappetvā saḷāyataniko tesaṃ attabhāvoti laddhi, seyyathāpi andhakānañceva sammitiyānañca; te sandhāya saḷāyatanikoti pucchā sakavādissa, laddhivasena paṭiññā itarassa. Atha naṃ yaṃ tattha āyatanaṃ natthi, tassa vasena codetuṃ atthi tattha ghānāyatanantiādi āraddhaṃ. Tato paravādī yaṃ tattha ajjhattikānaṃ tiṇṇaṃ āyatanānaṃ ghānādikaṃ saṇṭhānanimittaṃ tadeva āyatananti laddhiyā paṭijānāti. Bāhirānaṃ gandhāyatanādīnaṃ vasena puṭṭho ghānappasādādayo tattha na icchati, tasmā tesaṃ gocaraṃ paṭisedhento paṭikkhipati. Paṭilomapañhasaṃsandanapañhesupi imināvupāyena attho veditabbo.

519. บัดนี้ ชื่อว่า อายตนกถาในรูปธาตุ. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า อัตภาพของพรหมกายิกาเทวดาเหล่านั้นเป็นสฬายตนะ (มีอายตนะ ๖) โดยอาศัยพระสูตรว่า "มีรูปสำเร็จด้วยใจ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง" (ที.นี. ๑.๘๗) แล้วกำหนดเอาว่า แม้นิมิตคือฆานะเป็นต้นของพรหมกายิกาเทวดาเหล่านั้น ก็เป็นอายตนะเหมือนกัน, เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะและสัมมิติยะ; สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า "เป็นสฬายตนะหรือ" ฝ่ายปรวาทีก็ปฏิญญาตามลัทธิของตน. ลำดับนั้น สกวาที เพื่อจะโจทนาเขาโดยอ้างอายตนะที่ไม่มีในภพนั้น จึงเริ่มคำถามมีอาทิว่า "มีฆานายตนะในภพนั้นหรือ". จากนั้น ปรวาทีก็ปฏิญญาตามลัทธิของตนว่า สัณฐานนิมิตคือฆานะเป็นต้นของอายตนะภายใน ๓ อย่างในภพนั้น นั่นแหละเป็นอายตนะ. เมื่อถูกถามโดยอ้างอายตนะภายนอกมีคันธายตนะเป็นต้น (ปรวาที) ไม่ปรารถนาฆานประสาทเป็นต้นในภพนั้น ฉะนั้น เมื่อปฏิเสธอารมณ์ของอายตนะเหล่านั้น จึงคัดค้าน. แม้ในปฏิโลมปัญหาสังสันทนาปัญหา ก็พึงทราบเนื้อความโดยอุบายนี้.

521. Atthi tattha ghānāyatanaṃ atthi gandhāyatanaṃ tena ghānena taṃ gandhaṃ ghāyatīti tasmiṃyeva parasamaye ekacce ācariye sandhāya vuttaṃ. Te kira tattha cha ajjhattikāni āyatanāni paripuṇṇāni icchanti, āyatanena ca nāma sakiccakena bhavitabbanti tehi ghānādīhi te gandhādayo ghāyanti sāyanti phusantītipi icchanti. Taṃ laddhiṃ sandhāya paravādī āmantāti paṭijānāti.

521. คำว่า "มีฆานายตนะในภพนั้น มีคันธายตนะ (และ) เขาย่อมดมกลิ่นนั้นด้วยฆานะนั้น" นี้ ท่านกล่าวปรารภอาจารย์บางพวกในลัทธิของปรวาทีนั่นเอง. ได้ยินว่า อาจารย์เหล่านั้นย่อมปรารถนาอายตนะภายใน ๖ ให้บริบูรณ์ในภพนั้น และเพราะชื่อว่าอายตนะต้องมีกิจของตน ฉะนั้น พวกเขาจึงปรารถนาด้วยว่า พรหมเหล่านั้นย่อมดมกลิ่นเป็นต้น ลิ้มรสเป็นต้น และถูกต้องโผฏฐัพพะเป็นต้น ด้วยฆานะเป็นต้นเหล่านั้น. ปรวาทีปรารภลัทธินั้น จึงปฏิญญาว่า "อามันตา" (ใช่).

522. Atthi tattha mūlagandhotiādīni pana puṭṭho atthibhāvaṃ sādhetuṃ asakkonto paṭikkhipati. Nanu atthi tattha ghānanimittantiādi saṇṭhānamattasseva sādhakaṃ, na āyatanassa, tasmā udāhaṭampi anudāhaṭasadisamevāti.

522. แต่เมื่อถูกถามคำมีอาทิว่า "มีมูลคันธะ (กลิ่นที่ราก) ในภพนั้นหรือ" ไม่สามารถจะยังความเป็นผู้มีอยู่ให้สำเร็จได้ จึงปฏิเสธ. คำมีอาทิว่า "ก็ในภพนั้นมีฆานนิมิตมิใช่หรือ" เป็นเครื่องยืนยันเพียงสัณฐานเท่านั้น ไม่ใช่ยืนยันอายตนะ ฉะนั้น แม้ที่ยกขึ้นอ้าง ก็เหมือนกับไม่ได้ยกขึ้นอ้างนั่นเอง.

Rūpadhātuyā āyatanakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอายตนกถาในรูปธาตุ.

8. Arūpe rūpakathāvaṇṇanā

8. อรรถกถารูปกถาในอรูปภพ

524-526. Idāni arūpe rūpakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti vacanato āruppabhavepi oḷārikarūpā nissaṭaṃ sukhumarūpaṃ atthīti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya atthi rūpanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthamevāti.

๕๒๔-๕๒๖. บัดนี้ ชื่อว่า รูปกถาในอรูปภพ. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า "แม้ในอรูปภพ ก็มีสุขุมรูปที่ปราศจากโอฬาริกรูป" ตามนัยแห่งพระบาลีว่า "เพราะวิญญาณเป็นปัจจัยจึงมีนามรูป", เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะ; สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า "มีรูปหรือ" ฝ่ายปรวาทีก็ปฏิญญา. ส่วนที่เหลือในกถานี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

Arūpe rūpakathāvaṇṇanā.

อรรถกถารูปกถาในอรูปภพ.

9. Rūpaṃ kammantikathāvaṇṇanā

9. อรรถกถารูปังกัมมันติกถา

527-537. Idāni rūpaṃ kammantikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ kāyavacīviññattisaṅkhātaṃ rūpameva kāyakammaṃ vacīkammaṃ nāma, tañca kusalasamuṭṭhānaṃ kusalaṃ, akusalasamuṭṭhānaṃ akusalanti laddhi, seyyathāpi mahisāsakānañceva sammitiyānañca; te sandhāya kusalena cittena samuṭṭhitanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ sace taṃ kusalaṃ, yvāyaṃ sārammaṇādibhedo kusalassa labbhati, atthi te so tassāti codetuṃ sārammaṇantiādi āraddhaṃ. Tattha patthanā paṇidhīti cetanāyevetaṃ vevacanaṃ. Kusalacetanāyeva hi pakappayamānā patthanāti. Pakappanavasena ṭhitattā paṇidhīti ca vuccati. Parato pana kusalena cittena samuṭṭhitā vedanā saññā cetanā saddhātiādīsu vedanādīnaññeva cettha patthanā paṇidhīti labbhati, na cetanāya. Kasmā? Dvinnaṃ cetanānaṃ ekato abhāvā, sotapatitattā pana evaṃ tanti gatāti veditabbā. Rūpāyatanantiādi purimavāre ‘‘sabbantaṃ kusala’’nti saṃkhittassa pabhedadassanatthaṃ vuttaṃ. Sesā saṃsandananayā, vacīkammakathā ‘‘akusalena cittena samuṭṭhita’’ntiādividhānañca sabbaṃ pāḷianusāreneva veditabbaṃ. Asucīti panettha sukkaṃ adhippetaṃ. Suttasādhanaṃ uttānatthameva.

๕๒๗-๕๓๗. บัดนี้ ชื่อว่า รูปังกัมมันติกถา (กถาว่าด้วยรูปเป็นกรรม). ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า รูปที่เรียกว่ากายวิญญัติและวจีวิญญัตินั่นแหละ ชื่อว่า กายกรรมและวจีกรรม และรูปนั้นมีกุศลเป็นสมุฏฐานก็เป็นกุศล มีอกุศลเป็นสมุฏฐานก็เป็นอกุศล, เหมือนอย่างลัทธิของพวกมหิสาสกะและสัมมิติยะ; สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า "เกิดขึ้นเพราะกุศลจิตหรือ" ฝ่ายปรวาทีก็ปฏิญญา. ลำดับนั้น สกวาที เพื่อจะโจทนาเขาว่า "ถ้าสิ่งนั้นเป็นกุศล ความแตกต่างของกุศลมีสารัมมณะเป็นต้นนี้ ย่อมมีอยู่, ความแตกต่างนั้นของท่านมีอยู่แก่สิ่งนั้นหรือ" จึงเริ่มคำถามมีอาทิว่า "เป็นสารัมมณะ (มีอารมณ์) หรือ". ในคำเหล่านั้น คำว่า "ปัตถนา" (ความปรารถนา) และ "ปณิธิ" (ความตั้งใจ) นี้ เป็นไวพจน์ของเจตนานั่นเอง. จริงอยู่ กุศลเจตนานั่นแหละ เมื่อดำริอยู่ จึงเรียกว่า "ปัตถนา" และเพราะตั้งอยู่โดยความเป็นเครื่องดำริ จึงเรียกว่า "ปณิธิ". แต่ในลำดับต่อไป ในบรรดาธรรมมีเวทนา สัญญา เจตนา ศรัทธาเป็นต้น ที่เกิดขึ้นเพราะกุศลจิต คำว่า "ปัตถนา" และ "ปณิธิ" นี้ ย่อมได้แก่เวทนาเป็นต้นเท่านั้น ไม่ได้แก่เจตนา. เพราะเหตุไร? เพราะเจตนาสองดวงจะเกิดร่วมกันไม่ได้, แต่พึงทราบว่า พระบาลีเป็นไปอย่างนี้เพราะตกอยู่ในกระแส (แห่งเทศนา). คำมีอาทิว่า "รูปายตนะ" ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความแตกต่างของคำที่กล่าวโดยย่อในวาระก่อนว่า "ทั้งหมดนั้นเป็นกุศล". นัยแห่งการสังสันทนาที่เหลือ, วจีกัมมกถา และข้อกำหนดมีอาทิว่า "เกิดขึ้นเพราะอกุศลจิต" ทั้งหมด พึงทราบตามแนวพระบาลีเท่านั้น. ในคำว่า "อสุจิ" นี้ ท่านประสงค์เอาอสุจิ (น้ำเชื้อ). การอ้างพระสูตรมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

Rūpaṃ kammantikathāvaṇṇanā.

อรรถกถารูปังกัมมันติกถา.

10. Jīvitindriyakathāvaṇṇanā

10. อรรถกถาชีวิตินทริยกถา

540. Idāni jīvitindriyakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ jīvitindriyaṃ nāma cittavippayutto arūpadhammo, tasmā rūpajīvitindriyaṃ natthīti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānañceva sammitiyānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Natthi rūpīnaṃ dhammānaṃ āyūti pañhe upādinnarūpānampi tiṇakaṭṭhādīnampi santānavasena pavattimeva āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanāti icchati, tasmā paṭikkhipati. Atthīti pañhepi iminā kāraṇena paṭijānāti. Atthi arūpajīvitindriyanti pañhe arūpadhammānaṃ cittavippayuttaṃ jīvitindriyasantānaṃ nāma atthīti icchati, tasmā paṭijānāti.

540. บัดนี้ เป็นชีวิจินทริยกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดว่า ธรรมที่ชื่อว่าชีวิจินทรีย์เป็นอรูปธรรมที่วิปปยุตจากจิต เพราะฉะนั้น รูปชีวิจินทรีย์จึงไม่มี, เหมือนอย่างลัทธิของพวกปุพพเสลิยะและสัมมิติยะ, สกวาทีจึงตั้งคำถามหมายถึงชนเหล่านั้น, ปรวาทีจึงรับรอง. ในปัญหาว่า อายุของรูปธรรมทั้งหลายไม่มีหรือ? ปรวาทีมีความเห็นว่า ความเป็นไปโดยสืบต่อกันของอุปาทินนรูปและติณชาติและไม้เป็นต้นนั่นแหละ ชื่อว่า อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วัตตนา ปาลนา, เพราะฉะนั้นจึงปฏิเสธ. แม้ในปัญหาว่า มีอยู่หรือ? ก็รับรองด้วยเหตุนี้. ในปัญหาว่า อรูปชีวิจินทรีย์มีอยู่หรือ? ปรวาทีมีความเห็นว่า การสืบต่อของชีวิจินทรีย์ที่วิปปยุตจากจิตของอรูปธรรมทั้งหลายมีอยู่, เพราะฉะนั้นจึงรับรอง.

541. Rūpīnaṃ dhammānaṃ āyu arūpajīvitindriyanti pañhe sattasantāne rūpino vā hontu arūpino vā, sabbesaṃ cittavippayuttaṃ arūpajīvitindriyameva icchati, tasmā paṭijānāti.

541. ในปัญหาว่า อายุของรูปธรรมทั้งหลายคืออรูปชีวิจินทรีย์หรือ? ปรวาทีมีความเห็นว่า ในสันดานของสัตว์ จะเป็นรูปธรรมก็ตาม อรูปธรรมก็ตาม ทั้งหมดล้วนมีอรูปชีวิจินทรีย์ที่วิปปยุตจากจิตเท่านั้น, เพราะฉะนั้นจึงรับรอง.

542. Nirodhasamāpannapañhesupi cittavippayuttaṃ arūpajīvitameva sandhāya paṭikkhipati ca paṭijānāti ca. Sakavādī pana taṃ asampaṭicchanto yaṃ arūpapavatte asati atthi, rūpena tena bhavitabbanti codetuṃ hañcītiādimāha. Saṅkhārakkhandhapañhe phassādisaṅkhārakkhandhaṃ sandhāya paṭikkhipati, kāyakammādisaṅkhārakkhandhaṃ sandhāya paṭijānāti. Kāyaviññatti vacīviññatti sammāvācā sammākammanto jīvitindriyanti evamādayopi dhammā saṅkhārakkhandhapariyāpannātissa laddhi. Sakavādī pana taṃ asampaṭicchanto yadi niruddhepi arūpapavatte saṅkhārakkhandho atthi, catunnampi khandhānaṃ atthitā hotūti codetuṃ atthi vedanākkhandhoti ādimāha. Itaro antosamāpattiṃ sandhāya paṭikkhipati, samāpajjantassa ca vuṭṭhahantassa ca pubbāparabhāgaṃ sandhāya paṭijānāti.

542. แม้ในปัญหาเกี่ยวกับผู้เข้าสมาบัติ ท่านก็หมายถึงอรูปชีวิตที่วิปปยุตจากจิตเท่านั้น จึงปฏิเสธและรับรอง. ส่วนสกวาทีไม่ยอมรับมตินั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า หัญจิ เพื่อจะโต้แย้งว่า สิ่งใดมีอยู่เมื่อความเป็นไปแห่งอรูปธรรมไม่มี สิ่งนั้นพึงเป็นรูป. ในปัญหาสังขารขันธ์ ท่านหมายถึงสังขารขันธ์มีผัสสะเป็นต้นจึงปฏิเสธ, หมายถึงสังขารขันธ์มีกายกรรมเป็นต้นจึงรับรอง. ลัทธิของปรวาทีนั้นมีว่า แม้ธรรมเหล่านี้คือ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และชีวิจินทรีย์ ก็จัดเข้าในสังขารขันธ์. ส่วนสกวาทีไม่ยอมรับมตินั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เวทนาขันธ์มีอยู่หรือ เพื่อจะโต้แย้งว่า ถ้าสังขารขันธ์มีอยู่แม้เมื่อความเป็นไปแห่งอรูปธรรมดับแล้ว ความมีอยู่ของขันธ์ทั้งสี่ก็พึงมี. ปรวาทีหมายถึงภายในสมาบัติจึงปฏิเสธ, หมายถึงส่วนเบื้องต้นและเบื้องปลายของผู้กำลังเข้าสมาบัติและออกจากสมาบัติจึงรับรอง.

543. Asaññasattavārepi eseva nayo. Tassa hi laddhiyā asaññasattānaṃ paṭisandhikāle cittaṃ uppajjitvā nirujjhati, tena saha cittavippayuttaarūpajīvitindriyaṃ uppajjitvā yāvatāyukaṃ pavattati. Tasmā tesaṃ jīvitindriyaṃ natthīti puṭṭho paṭikkhipati, atthīti puṭṭho paṭijānāti. Vedanākkhandhādayopi tesaṃ pavattivasena paṭikkhipati, cutipaṭisandhivasena paṭijānāti. Sakavādī pana taṃ anicchanto ‘‘sace tattha ekakkhaṇepi vedanādayo atthi, pañcavokārabhavattaṃ pāpuṇātī’’ti codetuṃ pañcavokārabhavoti āha. Itaro suttavirodhabhayā paṭikkhipati.

543. แม้ในวาระเกี่ยวกับอสัญญีสัตว์ ก็นัยนี้เช่นกัน. เพราะตามลัทธิของปรวาทีนั้น ในปฏิสนธิกาลของอสัญญีสัตว์ทั้งหลาย จิตเกิดขึ้นแล้วก็ดับไป พร้อมกับจิตนั้น อรูปชีวิจินทรีย์ที่วิปปยุตจากจิตก็เกิดขึ้นแล้วเป็นไปตลอดอายุขัย. เพราะฉะนั้น เมื่อถูกถามว่า ชีวิจินทรีย์ของสัตว์เหล่านั้นไม่มีหรือ? จึงปฏิเสธ, เมื่อถูกถามว่า มีอยู่หรือ? จึงรับรอง. แม้เวทนาขันธ์เป็นต้น ท่านก็ปฏิเสธโดยความเป็นไปของสัตว์เหล่านั้น, รับรองโดยจุติและปฏิสนธิ. ส่วนสกวาทีไม่ปรารถนามตินั้น จึงกล่าวว่า เป็นปัญจโวการภพหรือ เพื่อจะโต้แย้งว่า "ถ้าเวทนาเป็นต้นมีอยู่แม้ในขณะเดียวในภพนั้น ก็จะถึงความเป็นปัญจโวการภพ". ปรวาทีกลัวว่าจะขัดกับพระสูตรจึงปฏิเสธ.

544-545. Ekadesaṃ bhijjatīti pañhe sampayuttaṃ bhijjati, vippayuttaṃ tiṭṭhatīti tassa laddhi, tasmā paṭijānāti. Dve jīvitindriyānīti pucchā paravādissa, paṭiññā sakavādissa. Rūpārūpavasena hi dve jīvitindriyāni, tehiyeva satto jīvati, tesaṃ bhaṅgena maratīti vuccati. Cutikkhaṇasmiñhi dvepi jīvitāni saheva bhijjanti.

๕๔๔-๕๔๕. ในปัญหาว่า แตกไปส่วนหนึ่งหรือ? ลัทธิของปรวาทีนั้นมีว่า ส่วนที่สัมปยุตแตกไป ส่วนที่วิปปยุตยังคงอยู่, เพราะฉะนั้นจึงรับรอง. คำถามว่า ชีวิจินทรีย์มีสองอย่างหรือ? เป็นของปรวาที, คำรับรองเป็นของสกวาที. เพราะชีวิจินทรีย์มีสองอย่างโดยเป็นรูปและอรูป, สัตว์ย่อมเป็นอยู่ได้ด้วยชีวิจินทรีย์ทั้งสองนั้น, เมื่อชีวิจินทรีย์ทั้งสองนั้นแตกทำลายไป จึงเรียกว่าตาย. เพราะในจุติขณะ ชีวิตทั้งสองย่อมแตกทำลายไปพร้อมกัน.

Jīvitindriyakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาชีวิจินทริยกถา.

11. Kammahetukathāvaṇṇanā

11. อรรถกถากัมมเหตุกถา

546. Idāni kammahetukathā nāma hoti. Tattha yena arahatā purimabhave arahā abbhācikkhitapubbo, so tassa kammassa hetu arahattā parihāyatīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānañceva sammitiyānañca; te sandhāya kammahetūti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ parihānikathāyaṃ vuttanayameva.

546. บัดนี้ เป็นกัมมเหตุกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดว่า พระอรหันต์รูปใดเคยกล่าวตู่พระอรหันต์ในภพก่อน พระอรหันต์รูปนั้นย่อมเสื่อมจากอรหัตผลเพราะกรรมนั้นเป็นเหตุ, เหมือนอย่างลัทธิของพวกปุพพเสลิยะและสัมมิติยะ, สกวาทีจึงตั้งคำถามหมายถึงชนเหล่านั้น, ปรวาทีจึงรับรอง. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในปริหานิกถา.

Handa hi arahantānaṃ abbhācikkhatīti idaṃ yassa kammassa hetu parihāyati, taṃ sampaṭicchāpetuṃ vadati. Atha naṃ sakavādī taṃ pakkhaṃ paṭijānāpetvā ‘‘yadi evaṃ yehi arahanto na abbhācikkhitapubbā, te sabbe arahattaṃ pāpuṇeyyu’’nti codetuṃ ye kecītiādimāha. Itaro tassa kammassa arahattaṃ sampāpuṇane niyāmaṃ apassanto paṭikkhipati.

ปรวาทีกล่าวว่า "เอาเถิด ท่านย่อมกล่าวตู่พระอรหันต์ทั้งหลาย" เพื่อให้ยอมรับว่า บุคคลย่อมเสื่อมเพราะกรรมใดเป็นเหตุ. ลำดับนั้น สกวาทีให้ปรวาทียอมรับฝ่ายนั้นแล้ว จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "เย เกจิ" เพื่อจะโต้แย้งว่า "ถ้าเช่นนั้น ชนเหล่าใดไม่เคยกล่าวตู่พระอรหันต์ ชนเหล่านั้นทั้งหมดพึงบรรลุอรหัตผล". ปรวาทีไม่เห็นข้อกำหนดในการบรรลุอรหัตผลของกรรมนั้น จึงปฏิเสธ.

Kammahetukathāvaṇṇanā.

อรรถกถากัมมเหตุกถา.

Aṭṭhamo vaggo.

วรรคที่ ๘.

9. Navamavaggo

9. วรรคที่ ๙

1. Ānisaṃsadassāvīkathāvaṇṇanā

1. อรรถกถาอานิสังสทัสสาวีกถา

547. Idāni ānisaṃsadassāvīkathā nāma hoti. Tattha sakasamaye saṅkhāre ādīnavato nibbānañca ānisaṃsato passantassa saṃyojanappahānaṃ hotīti nicchayo. Yesaṃ pana tesu dvīsupi ekaṃsikavādaṃ gahetvā ‘‘ānisaṃsadassāvinova saṃyojanappahānaṃ hotī’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Athassa ‘‘ekaṃsikavādo tayā gahito, ādīnavopi daṭṭhabboyevā’’ti vibhāgadassanatthaṃ sakavādī saṅkhāretiādimāha.

547. บัดนี้ เป็นอานิสังสทัสสาวีกถา. ในกถานั้น เป็นที่แน่นอนว่า การละสังโยชน์ย่อมมีแก่ผู้เห็นสังขารโดยความเป็นโทษ และเห็นนิพพานโดยความเป็นคุณในสมัยของตน. แต่ลัทธิของชนเหล่าใดถือเอาวาทะส่วนเดียวในสองอย่างนั้นว่า "การละสังโยชน์ย่อมมีแก่ผู้เห็นอานิสงส์เท่านั้น", เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะ, สกวาทีจึงตั้งคำถามหมายถึงชนเหล่านั้น, ปรวาทีจึงรับรอง. ลำดับนั้น สกวาทีจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "สังขาเร" เพื่อแสดงการจำแนกแก่ปรวาทีนั้นว่า "ท่านถือเอาวาทะส่วนเดียว, แม้โทษก็พึงเห็นด้วย".

Saṅkhāre ca aniccato manasikaroti, nibbāne ca ānisaṃsadassāvī hotīti pañhasmiṃ ayamadhippāyo – ānisaṃsadassāvissa saṃyojanānaṃ pahānaṃ hotīti tesaṃ laddhi. Nanu saṅkhāre aniccato manasikaroto saṃyojanā pahīyantīti ca puṭṭho āmantāti paṭijānāti. Tena te saṅkhāre ca aniccato manasikaroti, nibbāne ca ānisaṃsadassāvī hotīti idaṃ āpajjati, kiṃ sampaṭicchasi etanti. Tato paravādī ekacittakkhaṇaṃ sandhāya paṭikkhipati, dutiyaṃ puṭṭho nānācittavasena paṭijānāti. Sakavādī panassa adhippāyaṃ madditvā aniccamanasikārassa ānisaṃsadassāvitāya ca ekato paṭiññātattā dvinnaṃ phassānaṃ dvinnaṃ cittānaṃ samodhānaṃ hotīti pucchati. Itaro dvinnaṃ samodhānaṃ apassanto paṭikkhipati. Dukkhatotiādipañhesupi eseva nayo. Kiṃ panettha sanniṭṭhānaṃ, kiṃ aniccādito manasikaroto saṃyojanā pahīyanti, udāhu nibbāne ānisaṃsadassāvissa, udāhu dvepi ekato karontassāti. Yadi tāva aniccādito manasikaroto pahānaṃ bhaveyya, vipassanācitteneva bhaveyya. Atha ānisaṃsadassāvino, anussavavasena nibbāne ānisaṃsaṃ passantassa vipassanācitteneva bhaveyya, atha dvepi ekato karontassa bhaveyya, dvinnaṃ phassādīnaṃ samodhānaṃ bhaveyya. Yasmā pana ariyamaggakkhaṇe aniccādimanasikārassa kiccaṃ nipphattiṃ gacchati puna niccatotiādigahaṇassa anuppattidhammabhāvato, nibbāne ca paccakkhatova ānisaṃsadassanaṃ ijjhati, tasmā kiccanipphattivasena aniccādito manasikaroto ārammaṇaṃ katvā pavattivasena ca nibbāne ānisaṃsadassāvissa saṃyojanānaṃ pahānaṃ hotīti veditabbaṃ.

ในปัญหาว่า “ย่อมมนสิการในสังขารทั้งหลายโดยความเป็นของไม่เที่ยงด้วย และย่อมเป็นผู้เห็นอานิสงส์ในนิพพานด้วย” มีอธิบายดังนี้ คือ ลัทธิของพวกเขาคือ การละสังโยชน์ย่อมมีแก่ผู้เห็นอานิสงส์ ก็เมื่อถูกถามว่า “สังโยชน์ทั้งหลายย่อมถูกละแก่ผู้มนสิการในสังขารโดยความเป็นของไม่เที่ยงมิใช่หรือ” เขาก็รับรองว่า “ใช่” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงต้องยอมรับข้อนี้ว่า “ย่อมมนสิการในสังขารทั้งหลายโดยความเป็นของไม่เที่ยงด้วย และย่อมเป็นผู้เห็นอานิสงส์ในนิพพานด้วย” ท่านยอมรับข้อนี้หรือไม่ ลำดับนั้น ปรวาทีหมายถึงเอกจิตตขณะจึงปฏิเสธ เมื่อถูกถามครั้งที่สอง จึงรับรองโดยนัยแห่งจิตต่างขณะกัน ส่วนสกวาทีข่มความเห็นของเขานั้นแล้ว ถามว่า เพราะการรับรองการมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยงและความเป็นผู้เห็นอานิสงส์ร่วมกัน การประชุมลงแห่งผัสสะ ๒ และจิต ๒ ย่อมมี (มิใช่หรือ) ฝ่ายปรวาทีไม่เห็นการประชุมลงของทั้งสองจึงปฏิเสธ แม้ในปัญหาทั้งหลายมีคำว่า “โดยความเป็นทุกข์” เป็นต้น ก็นัยนี้แหละ ในข้อนี้ ข้อสรุปคืออะไร? สังโยชน์ทั้งหลายย่อมถูกละแก่ผู้มนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น หรือว่าแก่ผู้เห็นอานิสงส์ในนิพพาน หรือว่าแก่ผู้กระทำทั้งสองอย่างร่วมกัน หากว่าการละพึงมีแก่ผู้มนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ก็พึงมีด้วยวิปัสสนาจิตนั่นเอง หากว่ามีแก่ผู้เห็นอานิสงส์ คือผู้เห็นอานิสงส์ในนิพพานโดยการฟังตามกันมา ก็พึงมีด้วยวิปัสสนาจิตนั่นเอง หากว่าพึงมีแก่ผู้กระทำทั้งสองอย่างร่วมกัน การประชุมลงแห่งผัสสะเป็นต้น ๒ อย่างก็พึงมี แต่เพราะในขณะแห่งอริยมรรค กิจแห่งการมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นย่อมถึงความสำเร็จ เพราะไม่มีธรรมคือการยึดถือว่าเที่ยงเป็นต้นเกิดขึ้นอีก และการเห็นอานิสงส์ในนิพพานก็สำเร็จโดยประจักษ์นั่นเอง ฉะนั้น พึงทราบว่า การละสังโยชน์ย่อมมีแก่ผู้มนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นโดยนัยแห่งกิจที่สำเร็จแล้ว และแก่ผู้เห็นอานิสงส์ในนิพพานโดยนัยแห่งการเป็นไปโดยการทำนิพพานให้เป็นอารมณ์

548. Nibbāne sukhānupassīti suttaṃ nibbāne sukhānupassanādibhāvameva sādheti, na ānisaṃsadassāvitāmattena saṃyojanānaṃ pahānaṃ. Tasmā ābhatampi anābhatasadisamevāti.

548. พระสูตรว่า “ผู้ตามเห็นสุขในนิพพาน” ย่อมยังภาวะแห่งการตามเห็นสุขในนิพพานเป็นต้นให้สำเร็จเท่านั้น ไม่ใช่ยังการละสังโยชน์ให้สำเร็จเพียงด้วยความเป็นผู้เห็นอานิสงส์ เพราะฉะนั้น แม้พระสูตรที่นำมาแล้ว ก็เป็นเช่นกับไม่ได้นำมานั่นเอง

Ānisaṃsadassāvīkathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอานิสังสทัสสาวีกถา

2. Amatārammaṇakathāvaṇṇanā

2. อรรถกถาอมตารัมมณกถา

549. Idāni amatārammaṇakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘nibbānaṃ maññatī’’tiādīnaṃ ayoniso atthaṃ gahetvā amatārammaṇaṃ saṃyojanaṃ hotīti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ sace amatārammaṇaṃ saṃyojanaṃ, amatassa saṃyojaniyādibhāvo āpajjatīti codetuṃ amataṃ saṃyojaniyantiādimāha. Itaro suttavirodhabhayena sabbaṃ paṭikkhipati. Iminā upāyena sabbavāresu attho veditabbo. Nibbānaṃ nibbānatoti āhaṭasuttaṃ pana diṭṭhadhammanibbānaṃ sandhāya bhāsitaṃ, tasmā asādhakanti.

549. บัดนี้ ชื่อว่าอมตารัมมณกถา ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดผู้ถือเอาความโดยไม่แยบคายแห่งคำเป็นต้นว่า “ย่อมสำคัญมั่นหมายนิพพาน” ว่า อมตารมณ์เป็นสังโยชน์, เหมือนอย่างพวกปุพพเสลิยะ, สกวาทีหมายถึงชนเหล่านั้นจึงถาม ปรวาทีจึงรับรอง ลำดับนั้น สกวาทีเพื่อจะโจทนาเขาว่า ถ้าอมตารมณ์เป็นสังโยชน์ ภาวะความเป็นสังโยชน์เป็นต้นของอมตะก็จะมาถึง จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “อมตะเป็นสังโยชน์หรือ” ปรวาทีเพราะกลัวจะขัดกับพระสูตร จึงปฏิเสธทั้งหมด พึงทราบเนื้อความในวาทะทั้งปวงโดยอุบายนี้ ส่วนพระสูตรที่นำมาว่า “นิพพานโดยความเป็นนิพพาน” นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงทิฏฐธรรมนิพพาน เพราะฉะนั้น จึงไม่เป็นเครื่องให้สำเร็จ (ประโยชน์ของปรวาที)

Amatārammaṇakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอมตารัมมณกถา

3. Rūpaṃ sārammaṇantikathāvaṇṇanā

3. อรรถกถารูปังสารัมมณันติกถา

552-553. Idāni rūpaṃ sārammaṇantikathā nāma hoti. Tattha rūpaṃ sappaccayaṭṭhena sārammaṇaṃ nāma hoti, na aññaṃ ārammaṇaṃ karotīti ārammaṇapaccayavasena. Yesaṃ pana avisesena rūpaṃ sārammaṇanti laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya ārammaṇatthassa vibhāgadassanatthaṃ pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha pāḷianusāreneva veditabbaṃ. Na vattabbanti pañhe olubbhārammaṇaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Dutiyapañhepi paccayārammaṇaṃ sandhāya paṭiññā tasseva. Iti sappaccayaṭṭhenevettha sārammaṇatā siddhāti.

๕๕๒-๕๕๓. บัดนี้ ชื่อว่ารูปังสารัมมณันติกถา ในกถานั้น รูปชื่อว่ามีอารมณ์โดยความหมายว่ามีปัจจัย ไม่ใช่โดยนัยแห่งอารัมมณปัจจัยว่าย่อมทำสิ่งอื่นให้เป็นอารมณ์ ส่วนลัทธิของชนเหล่าใดว่า รูปมีอารมณ์โดยไม่มีความแตกต่างกัน เหมือนอย่างพวกอุตตราปถกะ, สกวาทีหมายถึงชนเหล่านั้น เพื่อแสดงการจำแนกความหมายของคำว่าอารมณ์ จึงถาม ปรวาทีจึงรับรอง ข้อที่เหลือในกถานี้ พึงทราบตามแนวแห่งบาลีนั้นเทียว ในปัญหาว่า “ไม่ควรกล่าวหรือ” การรับรองของสกวาทีหมายถึงโอฬุพภารมณ์ (อารมณ์ที่หยาบ) แม้ในปัญหาที่สอง การรับรองของสกวาทีนั้นก็หมายถึงปัจจยารมณ์ (อารมณ์คือปัจจัย) เพราะเหตุนี้ ความเป็นสารัมมณะในที่นี้จึงสำเร็จโดยความหมายว่ามีปัจจัยเท่านั้น

Rūpaṃ sārammaṇantikathāvaṇṇanā.

อรรถกถารูปังสารัมมณันติกถา

4. Anusayā anārammaṇakathāvaṇṇanā

4. อรรถกถาอนุสยาอนารัมมณกถา

554-556. Idāni anusayā anārammaṇātikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ anusayā nāma cittavippayuttā ahetukā abyākatā, teneva ca anārammaṇāti laddhi, seyyathāpi andhakānañceva ekaccānañca uttarāpathakānaṃ; te sandhāya anusayāti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ anārammaṇena nāma evaṃvidhena bhavitabbanti codetuṃ rūpantiādimāha. Kāmarāgotiādi kāmarāgānusayato anaññattā dassitaṃ. Saṅkhārakkhandho anārammaṇoti pañhe cittasampayuttasaṅkhārakkhandhaṃ sandhāya paṭikkhipati. Anusayaṃ jīvitindriyaṃ kāyakammādirūpañca saṅkhārakkhandhapariyāpannaṃ, taṃ sandhāya paṭijānāti. Imināvupāyena sabbavāresu attho veditabbo. Sānusayoti pañhe pana appahīnānusayattā sānusayatā anuññātā. Na anusayānaṃ pavattisabbhāvā. Yo hi appahīno, na so atīto, nānāgato, na paccuppanno ca. Maggavajjhakileso panesa appahīnattāva atthīti vuccati. Evarūpassa ca idaṃ nāma ārammaṇanti na vattabbaṃ. Tasmā taṃ paṭikkhittaṃ. Taṃ panetaṃ na kevalaṃ anusayassa, rāgādīnampi tādisameva, tasmā anusayānaṃ anārammaṇatāsādhakaṃ na hotīti.

๕๕๔-๕๕๖. บัดนี้ ชื่อว่าอนุสยาอนารัมมณกถา ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดว่า อนุสัยชื่อว่าเป็นจิตตวิปปยุต ไม่มีเหตุ เป็นอัพยากฤต และเพราะเหตุนั้นเองจึงไม่มีอารมณ์, เหมือนอย่างพวกอันธกะและพวกอุตตราปถกะบางพวก, สกวาทีหมายถึงชนเหล่านั้นจึงถาม ปรวาทีจึงรับรอง ลำดับนั้น สกวาทีเพื่อจะโจทนาเขาว่า “สิ่งชื่อว่าไม่มีอารมณ์ ควรจะเป็นเช่นนี้” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “รูป” คำว่า “กามราคะ” เป็นต้น แสดงไว้เพราะไม่ต่างจากกามราคานุสัย ในปัญหาว่า “สังขารขันธ์ไม่มีอารมณ์หรือ” ปรวาทีหมายถึงสังขารขันธ์ที่สัมปยุตด้วยจิตจึงปฏิเสธ เขาหมายถึงอนุสัย ชีวิตินทรีย์ และกายกรรมเป็นต้นซึ่งนับเนื่องในสังขารขันธ์ จึงรับรอง พึงทราบเนื้อความในวาทะทั้งปวงโดยอุบายนี้ ส่วนในปัญหาว่า “เป็นสานุสัย” ความเป็นสานุสัยทรงอนุญาตไว้เพราะอนุสัยยังละไม่ได้ ไม่ใช่เพราะมีภาวะที่กำลังเป็นไปอยู่ของอนุสัย จริงอยู่ สิ่งใดที่ยังละไม่ได้ สิ่งนั้นไม่ใช่อดีต ไม่ใช่อนาคต และไม่ใช่ปัจจุบัน ส่วนกิเลสที่มรรคจะพึงกำจัดนี้ ท่านกล่าวว่า “มีอยู่” ก็เพราะยังละไม่ได้นั่นเอง และไม่ควรกล่าวว่า “สิ่งมีสภาพเช่นนี้มีอารมณ์ชื่อนี้” เพราะฉะนั้น คำกล่าวนั้นจึงถูกปฏิเสธ ก็ข้อนั้นมิใช่เป็นเช่นนั้นเฉพาะแก่อนุสัยเท่านั้น แม้แก่ราคะเป็นต้นก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เพราะฉะนั้น จึงไม่เป็นเครื่องพิสูจน์ความเป็นอนารัมมณะของอนุสัยทั้งหลาย

Anusayā anārammaṇātikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอนุสยาอนารัมมณกถา

5. Ñāṇaṃ anārammaṇantikathāvaṇṇanā

5. อรรถกถาญาณังอนารัมมณันติกถา

557-558. Idāni ñāṇaṃ anārammaṇantikathā nāma hoti. Tattha yasmā arahā cakkhuviññāṇasamaṅgī ñāṇīti vuccati, tassa ñāṇassa tasmiṃ khaṇe ārammaṇaṃ natthi, tasmā ñāṇaṃ anārammaṇanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha anusayakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbanti.

๕๕๗-๕๕๘. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า ญาณไม่มีอารมณ์. ในกถานั้น เพราะเหตุที่พระอรหันต์ผู้พร้อมด้วยจักขุวิญญาณ เรียกว่า ผู้มีญาณ, ญาณของท่านในขณะนั้นไม่มีอารมณ์, เพราะเหตุนั้น ผู้ใดมีลัทธิว่า ญาณไม่มีอารมณ์, เหมือนอย่างพวกอันธกะ; คำถามของสกวาทีจึงมุ่งหมายถึงพวกอันธกะนั้น, ส่วนปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ข้อความที่เหลือในกถานี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอนุสยกถานั่นเทียว.

Ñāṇaṃ anārammaṇantikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาญาณังอนารัมมณันติกถา

6. Atītānāgatārammaṇakathāvaṇṇanā

6. อรรถกถาอตีตานาคตารัมมณกถา

559-561. Idāni atītānāgatārammaṇakathā nāma hoti. Tattha yasmā atītānāgatārammaṇaṃ nāma natthi, tasmā tadārammaṇena cittena ārammaṇassa natthitāya anārammaṇena bhavitabbanti atītaṃ anārammaṇanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ, te sandhāya atītārammaṇanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.

๕๕๙-๕๖๑. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า อตีตานาคตารัมมณกถา. ในกถานั้น เพราะเหตุที่อารมณ์ที่เป็นอดีตและอนาคตไม่มีอยู่, เพราะเหตุนั้น จิตที่มีอารมณ์นั้นจึงต้องเป็นจิตไม่มีอารมณ์ เพราะความไม่มีอยู่แห่งอารมณ์, ดังนี้ ผู้ใดมีลัทธิว่า อดีตไม่มีอารมณ์, เหมือนอย่างพวกอุตตราปถกะ; คำถามของสกวาทีว่า "อตีตารัมมณัง" จึงมุ่งหมายถึงพวกอุตตราปถกะนั้น, ส่วนปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ข้อความที่เหลือในกถานี้ ย่อมเป็นไปตามบาลีนั้นเทียว.

Atītānāgatārammaṇakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอตีตานาคตารัมมณกถา

7. Vitakkānupatitakathāvaṇṇanā

7. อรรถกถาวิตักกานุปติตกถา

562. Idāni vitakkānupatitakathā nāma hoti. Tattha vitakkānupatitā nāma duvidhā – ārammaṇato ca sampayogato ca. Tattha asukacittaṃ nāma vitakkassārammaṇaṃ na hotīti niyamābhāvato siyā sabbaṃ cittaṃ vitakkānupatitaṃ, vitakkavippayuttacittasabbhāvato pana na sabbaṃ cittaṃ vitakkānupatitaṃ. Iti imaṃ vibhāgaṃ akatvā aviseseneva sabbaṃ cittaṃ vitakkānupatitanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha pāḷivaseneva niyyātīti.

562. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า วิตักกานุปติตกถา. ในกถานั้น คำว่า วิตักกานุปติตะ มี ๒ อย่าง คือ โดยความเป็นอารมณ์ และโดยความประกอบกัน. ใน ๒ อย่างนั้น เพราะไม่มีกฎเกณฑ์ว่า จิตชื่อโน้นไม่เป็นอารมณ์ของวิตก ฉะนั้น จิตทั้งหมดพึงเป็นวิตักกานุปติตะได้, แต่เพราะมีอยู่แห่งจิตที่วิปปยุตจากวิตก ฉะนั้น จิตทั้งหมดจึงไม่เป็นวิตักกานุปติตะ. ผู้ใดไม่กระทำการจำแนกนี้ แล้วมีลัทธิว่า จิตทั้งหมดเป็นวิตักกานุปติตะโดยไม่มีความแตกต่างกัน, เหมือนอย่างพวกอุตตราปถกะ; คำถามของสกวาทีจึงมุ่งหมายถึงพวกอุตตราปถกะนั้น, ส่วนปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ข้อความที่เหลือในกถานี้ ย่อมเป็นไปตามบาลีนั้นเทียว.

Vitakkānupatitakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาวิตักกานุปติตกถา

8. Vitakkavipphārasaddakathāvaṇṇanā

8. อรรถกถาวิตักกวิปผารสัททกถา

563. Idāni vitakkavipphārasaddakathā nāma hoti. Tattha yasmā ‘‘vitakkavicārā vacīsaṅkhārā’’ti vuttā, tasmā sabbaso vitakkayato vicārayato antamaso manodhātupavattikālepi vitakkavipphāro saddoyevāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya sabbasoti pucchā sakavādissa paṭiññā itarassa. Atha naṃ yadi vitakkavipphāramattaṃ saddo, phassādivipphāropi saddo bhaveyyāti codetuṃ sabbaso phusayatotiādimāha. Itaro tādisaṃ suttalesaṃ apassanto paṭikkhipati. Vitakkavipphāro saddo sotaviññeyyoti vitakkassa vipphāramattameva saddoti katvā pucchati, na vitakkavipphārasamuṭṭhitaṃ suttapamattānaṃ saddaṃ, itaro paṭikkhipati. Nanu vitakkavipphārasaddo na sotaviññeyyoti idaṃ tasseva laddhiyā dasseti. So hi vitakkavipphāramattameva saddaṃ vadati, so na sotaviññeyyoti. Itaro pana ‘‘vitakkavipphārasaddaṃ sutvā ādisatī’’ ti (dī. ni. 3.148) vacanato sotaviññeyyovāti vadati.

563. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า วิตักกวิปผารสัททกถา. ในกถานั้น เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "วิตกและวิจารเป็นวจีสังขาร" เพราะเหตุนั้น ผู้ใดมีลัทธิว่า เมื่อบุคคลตรึกตรองโดยประการทั้งปวง แม้ที่สุดในกาลที่มโนธาตุเป็นไป การแผ่ไปแห่งวิตกเป็นเสียงนั่นเทียว, เหมือนอย่างพวกปุพพเสลิยะ; คำถามของสกวาทีว่า "สัพพโส" จึงมุ่งหมายถึงพวกปุพพเสลิยะนั้น, ส่วนปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ลำดับนั้น สกวาทีเพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า ถ้าเพียงการแผ่ไปแห่งวิตกเป็นเสียง แม้การแผ่ไปแห่งผัสสะเป็นต้นก็พึงเป็นเสียงด้วย จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "สัพพโส ผุสยโต". ฝ่ายปรวาที เมื่อไม่เห็นแม้เพียงส่วนน้อยแห่งพระสูตรเช่นนั้น จึงปฏิเสธ. สกวาทีถามโดยถือเอาว่า เพียงการแผ่ไปแห่งวิตกเท่านั้นเป็นเสียง ว่า "การแผ่ไปแห่งวิตกเป็นเสียง พึงรู้ได้ด้วยโสตะหรือ" มิได้ถามถึงเสียงที่เกิดจากการแผ่ไปแห่งวิตกซึ่งเป็นเพียงพระสูตร, ฝ่ายปรวาทีจึงปฏิเสธ. ก็คำว่า "เสียงคือการแผ่ไปแห่งวิตก ไม่พึงรู้ได้ด้วยโสตะ" นี้ ย่อมแสดงลัทธิของปรวาทีนั้นเอง. จริงอยู่ ปรวาทีนั้นกล่าวว่า เพียงการแผ่ไปแห่งวิตกเท่านั้นเป็นเสียง, เสียงนั้นไม่พึงรู้ได้ด้วยโสตะ. ส่วนสกวาทีกล่าวว่า เสียงนั้นพึงรู้ได้ด้วยโสตะนั่นเทียว ตามนัยพระบาลีว่า "ฟังเสียงคือการแผ่ไปแห่งวิตกแล้ว ย่อมทาย" (ที. นิกาย. ๓.๑๔๘).

Vitakkavipphārasaddakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาวิตักกวิปผารสัททกถา

9. Nayathācittassa vācātikathāvaṇṇanā

9. อรรถกถานยถาจิตตัสสวาจาติกถา

564. Idāni nayathācittassa vācātikathā nāma hoti. Tattha yasmā koci aññaṃ bhaṇissāmīti aññaṃ bhaṇati, tasmā nayathācittassa vācā cittānurūpā cittānugatikā na hoti, vināpi cittena pavattatīti yesaṃ laddhi; seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi taṃsamuṭṭhāpakaṃ cittaṃ na siyā, phassādayopi tasmiṃ khaṇe na siyu’’nti codetuṃ aphassakassātiādimāha. Na bhaṇitukāmotiādīsu yasmā aññaṃ bhaṇissāmīti aññaṃ bhaṇantopi bhaṇitukāmoyeva nāma hoti, tasmā na hevāti paṭikkhipati.

564. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า นยถาจิตตัสสวาจาติกถา. ในกถานั้น เพราะเหตุที่บุคคลบางคนตั้งใจว่าจะพูดอย่างหนึ่ง แต่กลับพูดไปอีกอย่างหนึ่ง, เพราะเหตุนั้น ผู้ใดมีลัทธิว่า วาจาของผู้มีจิตไม่เป็นไปตามนั้น ไม่เป็นไปตามสมควรแก่จิต ไม่เป็นไปตามจิต ย่อมเป็นไปได้แม้ปราศจากจิต, เหมือนอย่างพวกปุพพเสลิยะ; คำถามของสกวาทีจึงมุ่งหมายถึงพวกปุพพเสลิยะนั้น, ส่วนปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ลำดับนั้น สกวาทีเพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า 'ถ้าจิตที่ให้วาจานั้นเกิดขึ้นไม่มี, แม้ผัสสะเป็นต้นก็พึงไม่มีในขณะนั้น' จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'อผัสสกัสส'. ในคำเป็นต้นว่า 'น ภณิตุกาโม' นั้น เพราะเหตุที่แม้บุคคลผู้ตั้งใจว่าจะพูดอย่างหนึ่ง แต่กลับพูดไปอีกอย่างหนึ่ง ก็ชื่อว่าเป็นผู้ประสงค์จะพูดนั่นเทียว, เพราะเหตุนั้น สกวาทีจึงปฏิเสธว่า 'น เหวํ'.

565. Nanu atthi koci aññaṃ bhaṇissāmītiādīsu cīvaranti bhaṇitukāmo cīranti bhaṇeyya. Tattha aññaṃ bhaṇitukāmatācittaṃ, aññaṃ bhaṇanacittaṃ, iti pubbabhāgena cittena asadisattā ayathācitto nāma hoti, tenassa kevalaṃ anāpatti nāma hoti, na pana cīranti vacanasamuṭṭhāpakacittaṃ natthi, iti acittakā sā vācāti atthaṃ sandhāya iminā udāharaṇena ‘‘nayathācittassa vācā’’ti patiṭṭhāpitāpi appatiṭṭhāpitāva hotīti.

565. ก็ในคำเป็นต้นว่า 'มีอยู่มิใช่หรือ บุคคลบางคนตั้งใจว่าจะพูดอย่างหนึ่ง...' นั้น ผู้ที่ประสงค์จะพูดว่า 'จีวรัง' พึงพูดว่า 'จีรัง'. ในกรณีนี้นั้น มีจิตที่ประสงค์จะพูดอย่างหนึ่ง และจิตที่พูดอีกอย่างหนึ่ง, เพราะเหตุที่ไม่เหมือนกับจิตในส่วนเบื้องต้น จึงชื่อว่า 'อยถาจิตโต' (ผู้มีจิตไม่เป็นไปตามนั้น), ด้วยเหตุนั้น เขาย่อมเป็นเพียงอนาบัติเท่านั้น, แต่ก็มิใช่ว่าจิตที่ให้เกิดคำพูดว่า 'จีรัง' จะไม่มี, เพราะฉะนั้น แม้ปรวาทีจะยกอุทาหรณ์นี้ขึ้นมาเพื่อมุ่งหมายเนื้อความว่า 'วาจานั้นไม่มีจิต' แล้วสถาปนาลัทธิว่า 'นยถาจิตตัสส วาจา' ก็ชื่อว่าสถาปนาไว้ไม่ได้นั่นเทียว.

Nayathācittassa vācātikathāvaṇṇanā.

อรรถกถานยถาจิตตัสสวาจาติกถา

10. Nayathācittassa kāyakammantikathāvaṇṇanā

10. อรรถกถานยถาจิตตัสสกายกัมมันติกถา

566-567. Idāni nayathācittassa kāyakammantikathā nāma hoti. Tattha yasmā koci aññatra gacchissāmīti aññatra gacchati, tasmā nayathācittassa kāyakammaṃ cittānurūpaṃ cittānugatikaṃ na hoti, vināpi cittena pavattatīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃyeva, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbanti.

๕๖๖-๕๖๗. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า นยถาจิตตัสสกายกัมมันติกถา. ในกถานั้น เพราะเหตุที่บุคคลบางคนตั้งใจว่าจะไปที่หนึ่ง แต่กลับไปอีกที่หนึ่ง, เพราะเหตุนั้น ผู้ใดมีลัทธิว่า กายกรรมของผู้มีจิตไม่เป็นไปตามนั้น ไม่เป็นไปตามสมควรแก่จิต ไม่เป็นไปตามจิต ย่อมเป็นไปได้แม้ปราศจากจิต, เหมือนอย่างพวกปุพพเสลิยะนั่นเทียว; คำถามของสกวาทีจึงมุ่งหมายถึงพวกปุพพเสลิยะนั้น, ส่วนปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ข้อความที่เหลือในกถานี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

Nayathācittassa kāyakammantikathāvaṇṇanā.

อรรถกถานยถาจิตตัสสกายกัมมันติกถา

11. Atītānāgatasamannāgatakathāvaṇṇanā

11. อรรถกถาอตีตานาคตสมันนาคตกถา

568-570. Idāni atītānāgatehi samannāgatakathā nāma hoti. Tattha samannāgatapaññatti paṭilābhapaññattīti dve paññattiyo veditabbā. Tāsu paccuppannadhammasamaṅgī samannāgatoti vuccati. Aṭṭha samāpattilābhino pana samāpattiyo kiñcāpi na ekakkhaṇe pavattanti, aññā atītā honti, aññā anāgatā, aññā paccuppannā, paṭivijjhitvā aparihīnatāya pana lābhīti vuccati. Tattha yesaṃ imaṃ vibhāgaṃ aggahetvā yasmā jhānalābhīnaṃ atītānāgatāni jhānānipi atthi, tasmā ‘‘te atītenapi anāgatenapi samannāgatā’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ. Te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthamevāti. ‘‘Aṭṭhavimokkhajhāyī’’tiādi pana lābhībhāvassa sādhakaṃ, na samannāgatabhāvassāti.

๕๖๘-๕๗๐. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่าสมันนาคตด้วยธรรมที่เป็นอดีตและอนาคต. ในกถานั้น พึงทราบว่ามีบัญญัติ ๒ อย่าง คือ สมันนาคตบัญญัติ และปฏิลาภบัญญัติ. ในบัญญัติทั้งสองนั้น ผู้พร้อมเพรียงด้วยธรรมที่เป็นปัจจุบัน เรียกว่า ผู้สมันนาคต. ส่วนผู้ได้สมาบัติ ๘ แม้สมาบัติทั้งหลายจะไม่เป็นไปในขณะเดียวกัน บางสมาบัติเป็นอดีต บางสมาบัติเป็นอนาคต บางสมาบัติเป็นปัจจุบัน แต่เพราะได้บรรลุแล้วและไม่เสื่อม จึงเรียกว่า ผู้มีลาภ (ผู้ได้). ในเรื่องนั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่ไม่ถือเอาความแตกต่างนี้ว่า "เพราะผู้ได้ฌานมีฌานทั้งที่เป็นอดีตและอนาคตอยู่ ฉะนั้น ท่านเหล่านั้นจึงชื่อว่าสมันนาคตด้วยธรรมที่เป็นอดีตและอนาคตด้วย" ลัทธินั้นเป็นเช่นกับของพวกอันธกะ. คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น โดยปรารภชนเหล่านั้น. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ ตื้นทั้งนั้น. ส่วนคำว่า "อัฏฐวิโมกขฌายี" เป็นต้น เป็นเครื่องยืนยันความเป็นผู้มีลาภ (ผู้ได้) แต่ไม่ใช่ความเป็นผู้สมันนาคต.

Atītānāgatasamannāgatakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอดีตานาคตสมันนาคตากถา

Navamo vaggo.

วรรคที่ ๙

10. Dasamavaggo

10. วรรคที่ ๑๐

1. Nirodhakathāvaṇṇanā

1. อรรถกถานิโรธกถา

571-572. Idāni nirodhakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘upapattesiyanti saṅkhaṃ gatassa bhavaṅgacittassa bhaṅgakkhaṇena saheva kiriyāti saṅkhaṃ gatā kusalā vā akusalā vā cattāro khandhā cittasamuṭṭhānarūpañcāti pañcakkhandhā uppajjanti. Tesu hi anuppannesu bhavaṅge niruddhe santativicchedo bhaveyyā’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya upapattesiyeti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tattha upapattesiyeti catūsupi padesu bahuvacanabhummatthe ekavacanabhummaṃ. Upapattesiyesu pañcasu khandhesu aniruddhesūti ayañhettha attho. Dasannanti upapattesiyakhandhānañca kiriyakhandhānañca vasena vuttaṃ. Tattha paṭhamapañhe khandhalakkhaṇavasena kiriyavasena ca pañceva nāma te khandhāti paṭikkhipati. Dutiyapañhe purimapacchimavasena upapattesiyakiriyavasena ca nānattaṃ sandhāya paṭijānāti. Dvinnaṃ pana phassānaṃ cittānañca samodhānaṃ puṭṭho suttalesābhāvena paṭikkhipati.

๕๗๑-๕๗๒. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่านิโรธกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่ว่า "ในขณะที่ภวังคจิตอันถึงความนับว่าอุปปัตติสิยะดับไปนั่นเอง ขันธ์ ๕ คือ ขันธ์ ๔ ที่เป็นกุศลหรืออกุศลอันถึงความนับว่ากิริยา และจิตตสมุฏฐานรูป ย่อมเกิดขึ้น. เพราะว่าเมื่อขันธ์เหล่านั้นยังไม่เกิดขึ้น เมื่อภวังค์ดับไปแล้ว ความสืบต่อย่อมขาดสูญ" ลัทธินั้นเป็นเช่นกับของพวกอันธกะ. คำถามว่า "อุปปัตเตสิเย" เป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น โดยปรารภชนเหล่านั้น. ในคำนั้น บทว่า "อุปปัตเตสิเย" ในบททั้ง ๔ เป็นเอกวจนะในอรรถพหูพจนะ. เนื้อความในที่นี้คือ "เมื่อขันธ์ ๕ ที่เป็นอุปปัตเตสิยะยังไม่ดับไป". คำว่า "ทสสฺนํ" (สิบ) กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งอุปปัตเตสิยขันธ์และกิริยาขันธ์. ในปัญหาข้อแรก ท่านปฏิเสธว่า "ขันธ์เหล่านั้นมีชื่อว่า ๕ เท่านั้น โดยลักษณะแห่งขันธ์และโดยความเป็นกิริยา". ในปัญหาข้อที่สอง ท่านรับรองโดยปรารภถึงความแตกต่างกันโดยความเป็นเบื้องต้นและเบื้องปลาย และโดยความเป็นอุปปัตเตสิยะและกิริยา. แต่เมื่อถูกถามถึงการประชุมกันของผัสสะ ๒ และจิต ๒ ท่านปฏิเสธเพราะไม่มีเลศนัยในพระสูตร.

Kiriyā cattāroti rūpena vinā kusalā akusalā vā cattāro gahitā. Kiriyāñāṇanti paravādinā cakkhuviññāṇasamaṅgikkhaṇe arahato anuññātaṃ anārammaṇañāṇaṃ. Niruddhe maggo uppajjatīti pucchā paravādissa, aniruddhe anuppajjanato paṭiññā sakavādissa. Mato maggaṃ bhāvetīti chalena pucchā paravādissa. Yasmā pana paṭisandhito yāva cuticittā satto jīvatiyeva nāma, tasmā sakavādī na hevanti paṭikkhipati.

คำว่า "กิริยา ๔" หมายถึง ขันธ์ ๔ ที่เป็นกุศลหรืออกุศล เว้นรูป. คำว่า "กิริยาญาณ" คือ อนารัมมณญาณที่ปรวาทีอนุญาตแก่พระอรหันต์ในขณะที่พร้อมด้วยจักขุวิญญาณ. คำถามว่า "เมื่อ (ขันธ์) ดับแล้ว มรรคย่อมเกิดขึ้น" เป็นของปรวาที, ปฏิญญาเป็นของสกวาที เพราะเมื่อยังไม่ดับ มรรคย่อมไม่เกิดขึ้น. คำถามว่า "คนตายแล้วย่อมเจริญมรรค" เป็นของปรวาทีโดยใช้เล่ห์กล. แต่เพราะสัตว์ย่อมมีชีวิตอยู่โดยแท้ตั้งแต่ปฏิสนธิจนถึงจุติจิต ฉะนั้น สกวาทีจึงปฏิเสธว่า "หามิได้".

Nirodhakathāvaṇṇanā.

อรรถกถานิโรธกถา

2. Rūpaṃmaggotikathāvaṇṇanā

2. อรรถกถารูปังมัคโคติกถา

573-575. Idāni rūpaṃ maggotikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘sammāvācākammantājīvā rūpa’’nti laddhi, seyyathāpi mahisāsakasammitiyamahāsaṃghikānaṃ; te sandhāya maggasamaṅgissāti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te sammāvācādayo rūpaṃ, na viratiyo, yathā sammādiṭṭhādimaggo sārammaṇādisabhāvo, evaṃ tampi rūpaṃ siyā’’ti codetuṃ sārammaṇotiādimāha. Tattha paṭikkhepo ca paṭiññā ca paravādino laddhianurūpena veditabbā. Sesamettha uttānatthamevāti.

๕๗๓-๕๗๕. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่ารูปังมัคโคติกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่ว่า "สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ เป็นรูป" ลัทธินั้นเป็นเช่นกับของพวกมหิสาสกะ สัมมิติยะ และมหาสังฆิกะ. คำถามว่า "มัคคสมังคิสฺส" เป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น โดยปรารภชนเหล่านั้น. ลำดับนั้น เพื่อจะโจทนาเขาว่า "ถ้าสัมมาวาจาเป็นต้นของท่านเป็นรูป ไม่ใช่วิรตี, เหมือนอย่างมรรคมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้นมีสภาวะเป็นสารัมมณะเป็นต้น ฉันใด แม้รูปนั้นก็พึงเป็นฉันนั้น" ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "สารมฺมโณติ". ในคำนั้น พึงทราบการปฏิเสธและปฏิญญาของปรวาทีตามสมควรแก่ลัทธิ. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ ตื้นทั้งนั้น.

Rūpaṃ maggotikathāvaṇṇanā.

อรรถกถารูปังมัคโคติกถา

3. Pañcaviññāṇasamaṅgissa maggakathāvaṇṇanā

3. อรรถกถาปัญจวิญญาณสมังคิสสมัคคกถา

576. Idāni pañcaviññāṇasamaṅgissa maggakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hotī’’ti suttaṃ nissāya ‘‘pañcaviññāṇasamaṅgissa atthi maggabhāvanā’’ti laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘sace tassa maggabhāvanā atthi, pañcaviññāṇagatikena vā maggena, maggagatikehi vā pañcaviññāṇehi bhavitabbaṃ, na ca tāni maggagatikāni anibbānārammaṇattā alokuttarattā ca, na maggo pañcaviññāṇagatiko tesaṃ lakkhaṇena asaṅgahitattā’’ti codetuṃ nanu pañcaviññāṇā uppannavatthukātiādimāha. Tatrāyaṃ adhippāyo – yadi pañcaviññāṇasamaṅgissa maggabhāvanā siyā, yena manoviññāṇena maggo sampayutto, tampi pañcaviññāṇasamaṅgissa siyā. Evaṃ sante yadidaṃ ‘‘pañcaviññāṇā uppannavatthukā’’tiādi lakkhaṇaṃ vuttaṃ, taṃ evaṃ avatvā ‘‘cha viññāṇā’’ti vattabbaṃ siyā. Tathā pana avatvā ‘‘pañcaviññāṇā’’tveva vuttaṃ, tasmā na vatabbaṃ ‘‘pañcaviññāṇasamaṅgissa atthi maggabhāvanā’’ti. Yasmā cettha ayameva adhippāyo, tasmā sakavādī taṃ lakkhaṇaṃ paravādiṃ sampaṭicchāpetvā no ca vata re vattabbe pañcaviññāṇasamaṅgissa atthi maggabhāvanāti āha.

576. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่าปัญจวิญญาณสมังคิสสมัคคกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่อาศัยพระสูตรว่า "เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ไม่เป็นผู้ถือนิมิต" แล้วมีความเห็นว่า "การเจริญมรรคมีอยู่แก่ผู้ที่พร้อมด้วยปัญจวิญญาณ" ลัทธินั้นเป็นเช่นกับของพวกมหาสังฆิกะ. คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น โดยปรารภชนเหล่านั้น. ลำดับนั้น เพื่อจะโจทนาเขาว่า "ถ้าการเจริญมรรคของผู้นั้นมีอยู่ ก็พึงมีได้ด้วยมรรคอันเนื่องด้วยปัญจวิญญาณ หรือด้วยปัญจวิญญาณอันเนื่องด้วยมรรค, แต่ปัญจวิญญาณเหล่านั้นไม่เนื่องด้วยมรรค เพราะมีอารมณ์ไม่ใช่นิพพานและเพราะไม่เป็นโลกุตตระ, และมรรคก็ไม่เนื่องด้วยปัญจวิญญาณ เพราะไม่สงเคราะห์เข้าในลักษณะของปัญจวิญญาณเหล่านั้น" ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "นานุ ปัญจวิญญาณา อุปปันนวัตถุกาติ". อธิบายในเรื่องนั้นมีดังนี้ – ถ้าการเจริญมรรคพึงมีแก่ผู้ที่พร้อมด้วยปัญจวิญญาณ, มโนวิญญาณใดที่มรรคสัมปยุตต์ด้วย, แม้มโนวิญญาณนั้นก็พึงมีแก่ผู้ที่พร้อมด้วยปัญจวิญญาณ. เมื่อเป็นเช่นนั้น ลักษณะที่กล่าวไว้นี้ว่า "ปัญจวิญญาณมีวัตถุที่เกิดขึ้นแล้ว" เป็นต้น, ก็ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น แต่พึงกล่าวว่า "วิญญาณ ๖". แต่ท่านก็ไม่ได้กล่าวเช่นนั้น กลับกล่าวว่า "ปัญจวิญญาณ" เท่านั้น, เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวว่า "การเจริญมรรคมีอยู่แก่ผู้ที่พร้อมด้วยปัญจวิญญาณ". เพราะในเรื่องนี้มีอธิบายอย่างนี้เท่านั้น ฉะนั้น สกวาทีจึงให้ปรวาทียอมรับลักษณะนั้นแล้ว กล่าวว่า "ดูก่อนท่าน ท่านไม่ควรกล่าวเลยว่า การเจริญมรรคมีอยู่แก่ผู้ที่พร้อมด้วยปัญจวิญญาณ".

Aparo nayo – pañcaviññāṇā uppannavatthukā, maggo avatthukopi hoti. Te ca uppannārammaṇā, maggo navattabbārammaṇo. Te purejātavatthukāva maggo avatthukopi. Te purejātārammaṇā, maggo apurejātārammaṇo. Te ajjhattikavatthukāva maggo avatthukopi hoti. Te ca rūpādivasena bāhirārammaṇā, maggo nibbānārammaṇo. Te aniruddhaṃ vatthuṃ nissayaṃ katvā pavattanato asambhinnavatthukā, maggo avatthukopi. Te aniruddhāneva rūpādīni ārabbha pavattanato asambhinnārammaṇā, maggo nibbānārammaṇo. Te nānāvatthukā, maggo avatthuko vā ekavatthuko vā. Te nānārammaṇā maggo ekārammaṇo. Te attano attanova rūpādigocare pavattanato na aññamaññassa gocaravisayaṃ paccanubhonti, maggo rūpādīsu ekampi gocaraṃ na karoti. Te kiriyamanodhātuṃ purecārikaṃ katvā uppajjanato na asamannāhārā na amanasikārā uppajjanti, maggo nirāvajjanova. Te sampaṭicchanādīhi vokiṇṇā uppajjanti, maggassa vokāroyeva natthi. Te aññamaññaṃ pubbacarimabhāvena uppajjanti, maggassa tehi saddhiṃ purimapacchimatāva natthi, tesaṃ anuppattikāle tikkhavipassanāsamaye, tesaṃ anuppattidese āruppepi ca uppajjanato. Te sampaṭicchanādīhi antaritattā na aññamaññassa samanantarā uppajjanti, maggassa sampaṭicchanādīhi antaritabhāvova natthi. Tesaṃ aññatra abhinipātā ābhogamattampi kiccaṃ natthi, maggassa kilesasamugghātanaṃ kiccanti. Yasmā cettha ayampi adhippāyo, tasmā sakavādī imehākārehi paravādiṃ maggassa apañcaviññāṇagatikabhāvaṃ sampaṭicchāpetvā no ca vata re vattabbe pañcaviññāṇasamaṅgissa atthi maggabhāvanāti āha.

นัยหนึ่งอีกอย่างว่า ปัญจวิญญาณมีวัตถุที่เกิดขึ้นแล้ว ส่วนมรรคไม่มีวัตถุก็มี ปัญจวิญญาณเหล่านั้นมีอารมณ์ที่เกิดขึ้นแล้ว ส่วนมรรคมีอารมณ์ที่กล่าวไม่ได้ ปัญจวิญญาณเหล่านั้นมีวัตถุที่เกิดก่อนเท่านั้น ส่วนมรรคไม่มีวัตถุก็มี ปัญจวิญญาณเหล่านั้นมีอารมณ์ที่เกิดก่อน ส่วนมรรคไม่มีอารมณ์ที่เกิดก่อน ปัญจวิญญาณเหล่านั้นมีวัตถุภายในเท่านั้น ส่วนมรรคไม่มีวัตถุก็มี ปัญจวิญญาณเหล่านั้นมีอารมณ์ภายนอกโดยเป็นรูปเป็นต้น ส่วนมรรคมีนิพพานเป็นอารมณ์ ปัญจวิญญาณเหล่านั้นอาศัยวัตถุที่ยังไม่ดับเกิดขึ้น จึงชื่อว่ามีวัตถุไม่ระคนกัน ส่วนมรรคไม่มีวัตถุก็มี ปัญจวิญญาณเหล่านั้นปรารภรูปเป็นต้นที่ยังไม่ดับเกิดขึ้น จึงชื่อว่ามีอารมณ์ไม่ระคนกัน ส่วนมรรคมีนิพพานเป็นอารมณ์ ปัญจวิญญาณเหล่านั้นมีวัตถุต่างๆ กัน ส่วนมรรคไม่มีวัตถุหรือมีวัตถุอย่างเดียว ปัญจวิญญาณเหล่านั้นมีอารมณ์ต่างๆ กัน ส่วนมรรคมีอารมณ์อย่างเดียว ปัญจวิญญาณเหล่านั้นเกิดขึ้นในโคจรคือรูปเป็นต้นของตนๆ จึงไม่เสวยโคจรวิสัยของกันและกัน ส่วนมรรคไม่ทำโคจรแม้แต่อย่างหนึ่งในรูปเป็นต้นให้เป็นอารมณ์ ปัญจวิญญาณเหล่านั้นทำกิริยามโนธาตุให้เป็นตัวนำหน้าเกิดขึ้น จึงไม่เกิดขึ้นโดยไม่มีการรวบรวม ไม่มีการมนสิการ ส่วนมรรคไม่มีการอาวัชชนะเลย ปัญจวิญญาณเหล่านั้นเกิดขึ้นระคนกับสัมปฏิจฉันนะเป็นต้น ส่วนมรรคไม่มีการระคนเลย ปัญจวิญญาณเหล่านั้นเกิดขึ้นโดยความเป็นก่อนเป็นหลังแก่กันและกัน ส่วนมรรคไม่มีความเป็นก่อนเป็นหลังกับปัญจวิญญาณเหล่านั้นเลย เพราะเกิดขึ้นในสมัยแห่งวิปัสสนาอันแก่กล้า ในกาลที่ปัญจวิญญาณเหล่านั้นไม่เกิดขึ้น และเกิดขึ้นแม้ในอรูปภูมิซึ่งเป็นประเทศที่ปัญจวิญญาณเหล่านั้นไม่เกิดขึ้น ปัญจวิญญาณเหล่านั้นมีสัมปฏิจฉันนะเป็นต้นคั่นอยู่ จึงไม่เกิดขึ้นติดต่อกัน ส่วนมรรคไม่มีภาวะที่ถูกสัมปฏิจฉันนะเป็นต้นคั่นเลย ปัญจวิญญาณเหล่านั้น นอกจากจะกระทบอารมณ์แล้ว แม้เพียงการน้อมไปก็ไม่มีเป็นกิจ ส่วนมรรคมีการกำจัดกิเลสเป็นกิจ เพราะในข้อนี้มีความประสงค์แม้อย่างนี้ด้วย ฉะนั้น สกวาทีจึงให้ปรวาทีรับรองความเป็นไปของมรรคว่าไม่มีคติอย่างปัญจวิญญาณด้วยอาการเหล่านี้แล้ว ได้กล่าวว่า ท่านไม่ควรกล่าวเลยว่า การเจริญมรรคมีแก่ผู้พร้อมด้วยปัญจวิญญาณ

577. Suññataṃ ārabbhāti ‘‘yathā lokuttaramaggo suññataṃ nibbānaṃ ārabbha, lokiyo suddhasaṅkhārapuñjaṃ ārabbha uppajjati, kiṃ te evaṃ cakkhuviññāṇa’’nti pucchati. Itaro ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe cā’’ti vacanato paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho ‘‘na nimittaggāhī’’ti vacanato yaṃ tattha animittaṃ, tadeva suññatanti sandhāya paṭijānāti. Cakkhuñca paṭiccāti pañhadvayepi eseva nayo.

577. บทว่า สุญฺญตํ อารพฺภาติ ถามว่า “โลกุตตรมรรคปรารภสุญญตนิพพานเกิดขึ้น โลกิยมรรคปรารภกองสังขารล้วนๆ เกิดขึ้น ฉันใด จักขุวิญญาณของท่านก็เป็นเช่นนั้นหรือ” ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธตามนัยพระบาลีว่า “อาศัยจักขุและรูป...” เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ปรวาทีก็รับรองโดยหมายความว่า สิ่งใดเป็นอนิมิตในที่นั้น สิ่งนั้นแหละคือสุญญตา ตามนัยพระบาลีว่า “ไม่ยึดถือนิมิต” แม้ในปัญหาทั้งสองก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกันในบทว่า จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ เป็นต้น

578-579. Cakkhuviññāṇaṃ atītānāgataṃ ārabbhāti ettha ayamadhippāyo – manoviññāṇasamaṅgissa atthi maggabhāvanā, manoviññāṇañca atītānāgatampi ārabbha uppajjati, kiṃ te evaṃ cakkhuviññāṇampīti. Phassaṃ ārabbhātiādīsupi eseva nayo. Cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhīti ettha javanakkhaṇe na nimittaggāhitā vuttā, na cakkhuviññāṇakkhaṇe. Tasmā lokiyamaggampi sandhāyetaṃ asādhakanti.

578-579. ในคำถามว่า จักขุวิญญาณปรารภอดีตและอนาคตหรือ ในข้อนี้มีความประสงค์ดังนี้ว่า การเจริญมรรคมีแก่ผู้พร้อมด้วยมโนวิญญาณ และมโนวิญญาณก็ปรารภแม้แต่อดีตและอนาคตเกิดขึ้นได้ จักขุวิญญาณของท่านก็เป็นเช่นนั้นหรือ แม้ในคำถามว่า ผสฺสํ อารพฺภาติ เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน ในคำว่า จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี (เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ไม่ยึดถือนิมิต) ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการไม่ยึดถือนิมิตในขณะชวนะ ไม่ใช่ในขณะจักขุวิญญาณ เพราะฉะนั้น แม้จะหมายถึงโลกิยมรรค คำนี้ก็ใช้เป็นเครื่องพิสูจน์ไม่ได้

Pañcaviññāṇasamaṅgissa maggakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาปัญจวิญญาณสมังคิสสมัคคกถา

4. Pañcaviññāṇā kusalāpītikathāvaṇṇanā

4. อรรถกถาปัญจวิญญาณกุสลาปีกถา

580-583. Idāni pañcaviññāṇā kusalāpītikathā nāma hoti. Sā heṭṭhā vuttanayeneva atthato veditabbāti.

580-583. บัดนี้ เป็นกถาชื่อ ปัญจวิญญาณกุสลาปีกถา พึงทราบเนื้อความของกถานั้นโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น

Pañcaviññāṇā kusalāpītikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาปัญจวิญญาณกุสลาปีกถา

5. Pañcaviññāṇā sābhogātikathāvaṇṇanā

5. อรรถกถาปัญจวิญญาณสาโภคาติกถา

584-586. Idāni pañcaviññāṇā sābhogātikathā nāma hoti. Tattha ābhogo nāma kusalākusalavasena hoti satthārā ca ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti, na nimittaggāhī hotī’’tiādi vuttaṃ, taṃ ayoniso gahetvā ‘‘pañcaviññāṇā sābhogā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha purimakathāsadisamevāti.

584-586. บัดนี้ เป็นกถาชื่อ ปัญจวิญญาณสาโภคาติกถา ในกถานั้น คำว่า อาโภคะ (ความน้อมใจ) ย่อมมีโดยเป็นกุศลและอกุศล และพระศาสดาได้ตรัสไว้ว่า “เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว เป็นผู้ยึดถือนิมิตก็มี ไม่เป็นผู้ยึดถือนิมิตก็มี” เป็นต้น ชนเหล่าใดมีความเห็นว่า “ปัญจวิญญาณเป็นไปกับด้วยอาโภคะ” โดยถือเอาคำนั้นโดยไม่แยบคาย เหมือนอย่างพวกมหาสังฆิกะ คำถามของสกวาทีมุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น คำรับรองเป็นของฝ่ายปรวาที ส่วนที่เหลือในกถานี้ก็เหมือนกับกถาก่อนๆ นั่นเอง

Pañcaviññāṇā sābhogātikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาปัญจวิญญาณสาโภคาติกถา

6. Dvīhi sīlehītikathāvaṇṇanā

6. อรรถกถาทวีหิสีเลหีติกถา

587-589. Idāni dvīhi sīlehītikathā nāma hoti. Tattha ‘‘sīle patiṭṭhāya naro sapañño’’tiādivacanato (saṃ. ni. 1.23) yasmā lokiyena sīlena sīlavā lokuttaraṃ maggaṃ bhāveti, tasmā ‘‘purimena ca lokiyena maggakkhaṇe lokuttarena cāti dvīhi sīlehi samannāgato nāma hotī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃyeva, te sandhāya maggasamaṅgīti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi so ekakkhaṇe lokiyalokuttarehi dvīhi sīlehi samannāgato, dvīhi phassādīhipi tena samannāgatena bhavitabba’’nti codetuṃ dvīhi phassehītiādimāha. Itaro tathārūpaṃ nayaṃ apassanto paṭikkhipati. Lokiyena ca lokuttarena cāti pañhe pubbe samādinnañca maggakkhaṇe uppannasammāvācādīni ca sandhāya paṭijānāti.

587-589. บัดนี้ เป็นกถาชื่อ ทวีหิสีเลหีติกถา ในกถานั้น เนื่องจากพระดำรัสว่า “นรชนผู้มีปัญญา ตั้งมั่นอยู่ในศีล” เป็นต้น เพราะเหตุที่ผู้มีศีลย่อมเจริญโลกุตตรมรรคด้วยโลกิยศีล ฉะนั้น ชนเหล่าใดมีความเห็นว่า “ชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยศีล ๒ อย่าง คือ ด้วยโลกิยศีลที่มีอยู่ก่อน และด้วยโลกุตตรศีลในขณะแห่งมรรค” เหมือนอย่างพวกมหาสังฆิกะนั่นเอง คำถามของสกวาทีว่า มัคคสมังคี (ผู้พร้อมด้วยมรรค) มุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น คำรับรองเป็นของฝ่ายปรวาที ต่อจากนั้น สกวาทีประสงค์จะยกโทษว่า “ถ้าบุคคลนั้นประกอบด้วยศีล ๒ อย่าง คือ โลกิยศีลและโลกุตตรศีลในขณะเดียวกัน ก็พึงต้องประกอบด้วยผัสสะเป็นต้น ๒ อย่างด้วย” จึงกล่าวคำว่า ทฺวีหิ ผสฺเสหิ เป็นต้น ฝ่ายปรวาทีไม่เห็นนัยเช่นนั้นจึงปฏิเสธ ในปัญหาว่า โลกิเยน จ โลกุตฺตเรน จ (ด้วยโลกิยศีลและโลกุตตรศีลหรือ) ปรวาทีรับรองโดยหมายถึงศีลที่สมาทานไว้ก่อนและสัมมาวาจาเป็นต้นที่เกิดขึ้นในขณะแห่งมรรค

Lokiye sīle niruddheti pucchā paravādissa, khaṇabhaṅganirodhaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Itaro pana taṃ vītikkamaṃ viya sallakkhento dussīlotiādimāha. Laddhipatiṭṭhāpanaṃ panassa pubbe abhinnasīlataṃyeva dīpeti, na dvīhi samannāgatataṃ. Tasmā appatiṭṭhitāva laddhīti.

คำถามว่า โลกิยศีลดับไปแล้วหรือ เป็นคำถามของปรวาที คำรับรองของสกวาทีหมายถึงการดับแบบขณภังคะ (ดับไปชั่วขณะ) ส่วนฝ่ายปรวาทีสำคัญว่าเป็นการล่วงละเมิดศีล จึงกล่าวคำว่า ทุสฺสีโล (เป็นผู้ทุศีล) เป็นต้น แต่การตั้งลัทธิของปรวาทีนั้นแสดงเพียงความเป็นผู้มีศีลไม่ขาดในกาลก่อนเท่านั้น ไม่ได้แสดงถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยศีล ๒ อย่าง เพราะฉะนั้น ลัทธินั้นจึงเป็นอันตั้งอยู่ไม่ได้

Dvīhi sīlehītikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาทวีหิสีเลหีติกถา

7. Sīlaṃ acetasikantikathāvaṇṇanā

7. อรรถกถาสีลังอเจตสิกันติกถา

590-594. Idāni sīlaṃ acetasikantikathā nāma hoti. Tattha yasmā sīle uppajjitvā niruddhepi samādānahetuko sīlopacayo nāma atthi, yena so sīlavāyeva nāma hoti, tasmā ‘‘sīlaṃ acetasika’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha ‘‘dānaṃ acetasika’’ntikathāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Laddhipatiṭṭhāpanampi ayoniso gahitattā appatiṭṭhāpanamevāti.

๕๙๐-๕๙๔. บัดนี้ ชื่อว่า สีลัง อเจตสิกันติกถา. ในกถานั้น เพราะว่า แม้เมื่อศีลเกิดขึ้นแล้วดับไปแล้ว การสั่งสมศีลอันมีการสมาทานเป็นเหตุก็ยังมีอยู่ ซึ่งด้วยเหตุนั้น บุคคลนั้นจึงชื่อว่าเป็นผู้มีศีลนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า "ศีลเป็นอเจตสิก" เหมือนอย่างพวกมหาสังฆิกะ, คำถามจึงเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น โดยปรารภถึงพวกนั้น. ส่วนที่เหลือในกถานี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วใน "ทานัง อเจตสิกันติกถา" นั่นเทียว. แม้การตั้งลัทธิ ก็เป็นการไม่ตั้งนั่นเอง เพราะถือเอาโดยไม่แยบคาย.

Sīlaṃ acetasikantikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสีลัง อเจตสิกันติกถา.

8. Sīlaṃ na cittānuparivattītikathāvaṇṇanā

8. อรรถกถาสีลัง น จิตตานุปริวัตตีติกถา

595-597. Idāni sīlaṃ na cittānuparivattītikathā nāma hoti. Tattha na cittānuparivattīti bhāsantarameva nānaṃ, sesaṃ purimakathāsadisamevāti.

๕๙๕-๕๙๗. บัดนี้ ชื่อว่า สีลัง น จิตตานุปริวัตตีติกถา. ในกถานั้น คำว่า "น จิตตานุปริวัตตี" เป็นเพียงสำนวนที่ต่างกันเท่านั้น ส่วนที่เหลือเหมือนกับกถาก่อนนั่นเอง.

Sīlaṃ na cittānuparivattītikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสีลัง น จิตตานุปริวัตตีติกถา.

9. Samādānahetukathāvaṇṇanā

9. อรรถกถาสมาทานเหตุกถา

598-600. Idāni samādānahetukathā nāma hoti. Tattha ‘‘ārāmaropā’’ti gāthāya atthaṃ ayoniso gahetvā ‘‘sadā puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti vacanato ‘‘samādānahetukaṃ sīlaṃ vaḍḍhatī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaññeva, te sandhāya pucchā sakavādissa, cittavippayuttaṃ sīlopacayaṃ sandhāya paṭiññā paravādissa. Sesaṃ purimakathāsadisamevāti.

๕๙๘-๖๐๐. บัดนี้ ชื่อว่า สมาทานเหตุกถา. ในกถานั้น ลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า "ศีลอันมีการสมาทานเป็นเหตุย่อมเจริญ" เพราะถือเอาเนื้อความของคาถาว่า "อารามโรปา" เป็นต้น โดยไม่แยบคาย ตามที่ตรัสไว้ว่า "บุญย่อมเจริญทุกเมื่อ" เหมือนอย่างพวกมหาสังฆิกะนั่นเทียว, คำถามจึงเป็นของสกวาที โดยปรารภถึงพวกนั้น, ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภถึงการสั่งสมศีลอันวิปปยุตจากจิต. ส่วนที่เหลือเหมือนกับกถาก่อนนั่นเอง.

Samādānahetukathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสมาทานเหตุกถา.

10. Viññatti sīlantikathāvaṇṇanā

10. อรรถกถาวิญญัตติ สีลันติกถา

601-602. Idāni viññatti sīlantikathā nāma hoti. Tattha kāyaviññatti kāyakammaṃ, vacīviññatti vacīkammanti gahitattā ‘‘viññatti sīla’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānañceva sammitiyānañca; te sandhāya viññattīti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ yasmā sīlaṃ nāma virati, na rūpadhammo, tasmā tenatthena codetuṃ pāṇātipātā veramaṇītiādimāha. Abhivādanaṃ sīlantiādi yathārūpaṃ viññattiṃ so ‘‘sīla’’nti maññati taṃ uddharitvā dassetuṃ vuttaṃ. Yasmā pana sā virati na hoti, tasmā puna pāṇātipātātiādimāha. Laddhi panassa chalena patiṭṭhitattā appatiṭṭhitāyevāti.

๖๐๑-๖๐๒. บัดนี้ ชื่อว่า วิญญัตติ สีลันติกถา. ในกถานั้น ลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า "วิญญัติเป็นศีล" เพราะถือเอาว่า กายวิญญัติเป็นกายกรรม วจีวิญญัติเป็นวจีกรรม เหมือนอย่างพวกมหาสังฆิกะและพวกสัมมิติยะ, คำถามว่า "วิญญัติหรือ" จึงเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น โดยปรารภถึงพวกนั้น. ลำดับนั้น เพราะว่า ศีลชื่อว่าวิรัติ ไม่ใช่รูปธรรม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ปาณาติปาตา เวรมณี" เพื่อท้วงเขาด้วยเนื้อความนั้น. คำเป็นต้นว่า "อภิวาทนัง สีลัง" ท่านกล่าวเพื่อยกวิญญัติตามที่เป็นจริงที่เขาย่อมสำคัญว่า "เป็นศีล" ขึ้นแสดง. แต่เพราะว่า วิญญัตินั้นไม่ใช่วิรัติ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ปาณาติปาตา" อีก. ส่วนลัทธิของเขานั้น ตั้งอยู่ด้วยอุบาย จึงเป็นลัทธิที่ตั้งอยู่ไม่ได้นั่นเอง.

Viññatti sīlantikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาวิญญัตติ สีลันติกถา.

11. Aviññatti dussīlyantikathāvaṇṇanā

11. อรรถกถาอวิญญัตติ ทุสสีลยันติกถา

603-604. Idāni aviññatti dussīlyantikathā nāma hoti. Tattha cittavippayuttaṃ apuññūpacayañceva āṇattiyā ca pāṇātipātādīsu aṅgapāripūriṃ sandhāya ‘‘aviññatti dussīlya’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘sace sā dussīlyaṃ, pāṇātipātādīsu aññatarā siyā’’ti codetuṃ pāṇātipātotiādimāha. Pāpakammaṃ samādiyitvāti ‘‘asukaṃ nāma ghātessāmi, asukaṃ bhaṇḍaṃ avaharissāmī’’ti evaṃ pāpasamādānaṃ katvā. Ubho vaḍḍhantīti puṭṭho dānakkhaṇe pāpassa anuppattiṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho cittavippayuttaṃ pāpūpacayaṃ sandhāya paṭijānāti. Sesamettha paribhogamayakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Laddhipatiṭṭhāpanampissa pāpasamādinnapubbabhāgameva sādheti; na aviññattiyā dussīlabhāvanti.

๖๐๓-๖๐๔. บัดนี้ ชื่อว่า อวิญญัตติ ทุสสีลยันติกถา. ในกถานั้น ลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า "อวิญญัติเป็นทุศีล" โดยปรารภถึงการสั่งสมอกุศลอันวิปปยุตจากจิต และความบริบูรณ์แห่งองค์ในปาณาติบาตเป็นต้นด้วยอาณัติ เหมือนอย่างพวกมหาสังฆิกะ, คำถามจึงเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น โดยปรารภถึงพวกนั้น. ลำดับนั้น ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า "ปาณาติปาโต" เพื่อท้วงเขาว่า "ถ้าอวิญญัตินั้นเป็นทุศีล ก็พึงเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในปาณาติบาตเป็นต้น". คำว่า "สมาทานบาปกรรมแล้ว" คือ ทำการสมาทานบาปอย่างนี้ว่า "เราจักฆ่าคนชื่อโน้น, เราจักลักสิ่งของชื่อโน้น". เมื่อถูกถามว่า "ทั้งสองอย่างเจริญขึ้นหรือ" เขาย่อมปฏิเสธโดยปรารภถึงความไม่เกิดขึ้นแห่งบาปในขณะแห่งทาน. เมื่อถูกถามครั้งที่สอง เขาย่อมรับรองโดยปรารภถึงการสั่งสมบาปอันวิปปยุตจากจิต. ส่วนที่เหลือในกถานี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในปริโภคมัยกถานั่นเทียว. แม้การตั้งลัทธิของเขาก็สำเร็จเพียงบุพพภาคแห่งการสมาทานบาปเท่านั้น, ไม่ใช่ภาวะแห่งความเป็นทุศีลของอวิญญัติ.

Aviññatti dussīlyantikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอวิญญัตติ ทุสสีลยันติกถา.

Dasamo vaggo.

วรรคที่ ๑๐.

Dutiyapaṇṇāsako samatto.

ปัณณาสกะที่ ๒ จบ.

11. Ekādasamavaggo

11. วรรคที่ ๑๑

1-3. Tissopi anusayakathāvaṇṇanā

๑-๓. อรรถกถาอนุสยกถาทั้ง ๓

605-613. Idāni anusayā abyākatā, ahetukā, cittavippayuttāti tissopi anusayakathā nāma honti. Tattha yasmā puthujjano kusalābyākate citte vattamāne ‘‘sānusayo’’ti vattabbo, yo cassa tasmiṃ khaṇe hetu, na tena hetunā anusayā sahetukā, na tena cittena sampayuttā, tasmā ‘‘te abyākatā, ahetukā, cittavippayuttā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānañceva sammitiyānañca; te sandhāya tīsupi kathāsu pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayattā sakkā pāḷimaggeneva jānitunti, tasmā na vitthāritanti.

๖๐๕-๖๑๓. บัดนี้ ชื่อว่า อนุสยกถาทั้ง ๓ คือ อนุสัยเป็นอัพยากตะ, เป็นอเหตุกะ, เป็นจิตตวิปปยุต. ในกถานั้น เพราะว่า ปุถุชนเมื่อจิตที่เป็นกุศลและอัพยากตะเป็นไปอยู่ ควรเรียกว่า "เป็นผู้มีอนุสัย", และเหตุใดของปุถุชนนั้นมีอยู่ในขณะนั้น, อนุสัยทั้งหลายไม่เป็นสเหตุกะด้วยเหตุนั้น, ไม่สัมปยุตด้วยจิตนั้น, เพราะเหตุนั้น ลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า "อนุสัยเหล่านั้นเป็นอัพยากตะ, เป็นอเหตุกะ, เป็นจิตตวิปปยุต" เหมือนอย่างพวกมหาสังฆิกะและพวกสัมมิติยะ, คำถามในกถาทั้ง ๓ จึงเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น โดยปรารภถึงพวกนั้น. ส่วนที่เหลือ สามารถทราบได้โดยแนวแห่งบาลีเท่านั้น เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ, เพราะเหตุนั้น จึงไม่ขยายความให้พิสดาร.

Tissopi anusayakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอนุสยกถาทั้ง ๓.

4. Ñāṇakathāvaṇṇanā

4. อรรถกถาญาณกถา

614-615. Idāni ñāṇakathā nāma hoti. Tattha maggañāṇena aññāṇe vigatepi puna cakkhuviññāṇādivasena ñāṇavippayuttacitte vattamāne yasmā taṃ maggacittaṃ na pavattati, tasmā ‘‘na vattabbaṃ ñāṇī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi aññāṇe vigate ‘ñāṇī’ti paññatti na siyā, rāgādīsu vigatesu vītarāgādipaññattipi na siyāti puggalapaññattiyaṃ akovidosī’’ti codetuṃ rāge vigatetiādimāha. Itaro tesu vigatesu sarāgādibhāve yuttiṃ apassanto paṭikkhipati. Pariyosāne yasmā ñāṇapaṭilābhena so ñāṇīti vattabbataṃ arahati, tasmā na hevanti paṭikkhepo sakavādissāti.

๖๑๔-๖๑๕. บัดนี้ ชื่อว่า ญาณกถา. ในกถานั้น แม้อัญญาณจะปราศไปแล้วด้วยมรรคญาณ แต่เมื่อจิตที่วิปปยุตจากญาณเป็นไปอยู่โดยนัยแห่งจักขุวิญญาณเป็นต้นอีก เพราะว่ามรรคจิตนั้นไม่เป็นไป, เพราะเหตุนั้น ลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า "ไม่ควรกล่าวว่า เป็นผู้มีญาณ" เหมือนอย่างพวกมหาสังฆิกะ, คำถามจึงเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น โดยปรารภถึงพวกนั้น. ลำดับนั้น ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า "ราเค วิคเต" เพื่อท้วงเขาว่า "ถ้าเมื่ออัญญาณปราศไปแล้ว บัญญัติว่า 'ผู้มีญาณ' ไม่มี, แม้เมื่อราคะเป็นต้นปราศไปแล้ว บัญญัติว่า 'ผู้ปราศจากราคะ' เป็นต้น ก็จะไม่มี ท่านไม่ฉลาดในบุคคลบัญญัติ". ฝ่ายอื่น เมื่อไม่เห็นเหตุผลในความเป็นผู้มีราคะเป็นต้น เมื่อสิ่งเหล่านั้นปราศไปแล้ว จึงปฏิเสธ. ในที่สุด เพราะว่า บุคคลนั้นย่อมควรซึ่งความที่ควรจะกล่าวได้ว่าเป็นผู้มีญาณ ด้วยการได้เฉพาะซึ่งญาณ, เพราะเหตุนั้น คำปฏิเสธว่า "น เหวัง" จึงเป็นของสกวาที.

Ñāṇakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาญาณกถา.

5. Ñāṇaṃ cittavippayuttantikathāvaṇṇanā

5. อรรถกถาญาณัง จิตตวิปปยุตตันติกถา

616-617. Idāni ñāṇaṃ cittavippayuttantikathā nāma hoti. Tattha yasmā arahā cakkhuviññāṇādisamaṅgī paṭiladdhaṃ maggañāṇaṃ sandhāya ‘‘ñāṇī’’ti vuccati, na cassa taṃ tena cittena sampayuttaṃ, tasmā ‘‘ñāṇaṃ cittavippayutta’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te ñāṇaṃ cittavippayuttaṃ cittavippayuttesu rūpādīsu aññataraṃ siyā’’ti codetuṃ rūpantiādimāha. Itaro paṭikkhipati. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Pariyosāne pana paññavāti puṭṭho paṭilābhavasena taṃ pavattiṃ icchati, tasmā paṭijānātīti.

๖๑๖-๖๑๗. บัดนี้ ชื่อว่าญาณังจิตตวิปปยุตตันติกถา. ในกถานั้น เพราะเหตุที่พระอรหันต์ผู้พร้อมด้วยจักขุวิญญาณเป็นต้น อาศัยมรรคญาณที่ได้บรรลุแล้ว จึงถูกเรียกว่า 'ผู้มีญาณ' แต่ญาณนั้นของท่านหาได้ประกอบกับจิตนั้นไม่ เพราะเหตุนั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีว่า 'ญาณวิปปยุตจากจิต' เหมือนอย่างของพวกปุพพเสลิยะ; คำถามของสกวาทีจึงเกิดขึ้นโดยปรารภชนเหล่านั้น, คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ลำดับนั้น สกวาทีจึงกล่าวคำมีอาทิว่า รูปํ ดังนี้ เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า 'ถ้าญาณของท่านวิปปยุตจากจิต ก็พึงเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาสิ่งที่วิปปยุตจากจิตมีรูปเป็นต้น' ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธ. ส่วนที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. แต่ในตอนท้าย เมื่อถูกถามว่า 'เป็นผู้มีปัญญาหรือ' เขาย่อมปรารถนาความเป็นไปนั้นโดยอำนาจแห่งการได้เฉพาะ เพราะฉะนั้นจึงปฏิญญา.

Ñāṇaṃ cittavippayuttantikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาญาณังจิตตวิปปยุตตันติกถา

6. Idaṃ dukkhantikathāvaṇṇanā

6. อรรถกถาอิทังทุกขันติกถา

618-820. Idāni idaṃ dukkhantikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘lokuttaramaggakkhaṇe yogāvacaro idaṃ dukkhanti vācaṃ bhāsati, evamassa idaṃ dukkhanti vācaṃ bhāsato ca idaṃ dukkhanti ñāṇaṃ pavattatī’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, maggakkhaṇe tathā vācābhāsanaṃ ñāṇappavattiñca sandhāya paṭiññā itarassa. Yasmā pana so sesasaccapaṭisaṃyuttaṃ vācaṃ puthujjanova bhāsati, na ca tassa tathā ñāṇappavattīti icchati, tasmā samudayādipañhesu paṭikkhipati. Rūpaṃ aniccantiādi dukkhapariyāyadassanavasena vuttaṃ. Itaro pana sakasamaye tādisaṃ vohāraṃ apassanto paṭikkhipati. Iti ca danti cātiādi yadi tassa dukkhe ñāṇaṃ pavattati, i-kāra daṃ-kāra du-kāra kha-kāresu paṭipāṭiyā catūhi ñāṇehi pavattitabbanti dassetuṃ vuttaṃ. Itaro pana tathā na icchati, tasmā paṭikkhipati.

๖๑๘-๘๒๐. บัดนี้ ชื่อว่าอิทังทุกขันติกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีว่า 'ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค พระโยคาวจรย่อมกล่าววาจาว่า 'นี้ทุกข์' และเมื่อเขากล่าววาจาว่า 'นี้ทุกข์' อยู่อย่างนี้ ญาณว่า 'นี้ทุกข์' ก็ย่อมเป็นไป' เหมือนอย่างของพวกอันธกะ; คำถามของสกวาทีจึงเกิดขึ้นโดยปรารภชนเหล่านั้น, คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาทีโดยปรารภการกล่าววาจาและการเป็นไปแห่งญาณเช่นนั้นในขณะแห่งมรรค. แต่เพราะเหตุที่ปรวาทีนั้นย่อมกล่าววาจาที่ประกอบด้วยสัจจะที่เหลือเหมือนปุถุชน และไม่ปรารถนาให้มีการเป็นไปแห่งญาณเช่นนั้น เพราะฉะนั้นจึงปฏิเสธในปัญหาเกี่ยวกับสมุทัยเป็นต้น. คำว่า รูปํ อนิจฺจํ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งการแสดงปริยายของทุกข์. แต่ฝ่ายปรวาที เมื่อไม่เห็นโวหารเช่นนั้นในสมัยของตน จึงปฏิเสธ. คำว่า อิติ จ ทนฺติ จ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า ถ้าญาณของเขาย่อมเป็นไปในทุกข์ ญาณนั้นก็พึงเป็นไปโดยญาณ ๔ อย่างตามลำดับในอักษร อิ, ทํ, ทุ, และ ขะ. แต่ฝ่ายปรวาทีไม่ปรารถนาเช่นนั้น เพราะฉะนั้นจึงปฏิเสธ.

Idaṃ dukkhantikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอิทังทุกขันติกถา

7. Iddhibalakathāvaṇṇanā

7. อรรถกถาอิทธิพลกถา

621-624. Idāni iddhibalakathā nāma hoti. Tattha iddhipādabhāvanānisaṃsassa atthaṃ ayoniso gahetvā ‘‘iddhibalena samannāgato kappaṃ tiṭṭheyyā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ; te sandhāya iddhibalena samannāgato kappaṃ tiṭṭheyyāti pucchā sakavādissa. Tattha kappo nāma mahākappo, kappekadeso, āyukappoti tividho. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyānī’’ti (a. ni. 4.156) ettha hi mahākappova kappoti vutto. ‘‘Brahmakāyikānaṃ devānaṃ kappo āyuppamāṇa’’nti (a. ni. 4.123) ettha kappekadesā. ‘‘Kappaṃ nirayamhi paccati, kappaṃ saggamhi modatī’’ti (cūḷava. 354) ettha āyukappo. Āyukappanaṃ āyuvidhānaṃ kammassa vipākavasena vā vassagaṇanāya vā āyuparicchedoti attho. Tesu mahākappaṃ sandhāya pucchati, itaro paṭijānāti.

๖๒๑-๖๒๔. บัดนี้ ชื่อว่าอิทธิพลกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดผู้ถือเอาเนื้อความแห่งอานิสงส์ของการเจริญอิทธิบาทโดยไม่แยบคาย มีว่า 'ผู้ประกอบด้วยอิทธิพลพึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป' เหมือนอย่างของพวกมหาสังฆิกะ; คำถามของสกวาทีจึงเกิดขึ้นโดยปรารภชนเหล่านั้นว่า 'ผู้ประกอบด้วยอิทธิพลพึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัปหรือ'. ในคำนั้น คำว่า กัป มี ๓ อย่าง คือ มหากัป กัปเปกเทศ และอายุกับ. จริงอยู่ ในคำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย อสงไขยแห่งกัปเหล่านี้มี ๔ อย่าง' นี้ ท่านกล่าวถึงมหากัปนั่นเองว่า กัป. ในคำว่า 'ประมาณอายุของพรหมกายิกาเทวดาคือ ๑ กัป' นี้ หมายถึงกัปเปกเทศ. ในคำว่า 'ย่อมไหม้ในนรกตลอดกัป ย่อมบันเทิงในสวรรค์ตลอดกัป' นี้ หมายถึงอายุกับ. คำว่า อายุกับ หมายความว่า การกำหนดอายุ คือการจำกัดอายุโดยอำนาจวิบากของกรรม หรือโดยการนับจำนวนปี. ในบรรดากัปเหล่านั้น สกวาทีถามโดยปรารภมหากัป, ฝ่ายปรวาทีปฏิญญา.

Atha naṃ sakavādī ‘‘sace te iddhibalena samannāgato, ‘yo ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo’ti (saṃ. ni. 2.143) evaṃ paricchinnā āyukappā uddhaṃ mahākappaṃ vā mahākappekadesaṃ vā jīveyya iddhimayikenassa āyunā bhavitabba’’nti codetuṃ iddhimayiko so āyūtiādimāha. Itaro ‘‘jīvitindriyaṃ nāma iddhimayikaṃ natthi, kammasamuṭṭhānamevā’’ti vuttattā paṭikkhipati. Ko panettha iddhimato viseso, nanu aniddhimāpi āyukappaṃ tiṭṭheyyāti? Ayaṃ viseso – iddhimā hi yāvatāyukaṃ jīvitappavattiyā antarāyakare dhamme iddhibalena paṭibāhitvā antarā akālamaraṇaṃ nivāretuṃ sakkoti, aniddhimato etaṃ balaṃ natthi. Ayametesaṃ viseso.

ลำดับนั้น สกวาทีจึงกล่าวคำมีอาทิว่า อิทฺธิมยิโก โส อายุ ดังนี้ เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า 'ถ้าผู้ประกอบด้วยอิทธิพลของท่าน พึงมีชีวิตอยู่เกินกว่าอายุกับที่ถูกกำหนดไว้อย่างนี้ว่า 'ผู้ใดมีชีวิตอยู่นาน ผู้นั้น (มีชีวิตอยู่) ๑๐๐ ปี หรือน้อยกว่าหรือมากกว่านั้น' แล้วพึงมีชีวิตอยู่ตลอดมหากัปหรือส่วนหนึ่งของมหากัปไซร้ อายุของผู้นั้นก็พึงเป็นอายุที่สำเร็จด้วยฤทธิ์' ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธ เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า 'ชีวิตินทรีย์ที่สำเร็จด้วยฤทธิ์ไม่มี มีแต่ชีวิตินทรีย์ที่มีกรรมเป็นสมุฏฐานเท่านั้น' อะไรคือความพิเศษของผู้มีฤทธิ์ในเรื่องนี้เล่า, แม้ผู้ไม่มีฤทธิ์ก็ดำรงอยู่ได้ตลอดอายุกับมิใช่หรือ? นี่คือความพิเศษ: คือผู้มีฤทธิ์ย่อมสามารถป้องกันธรรมอันเป็นอันตรายต่อความเป็นไปของชีวิตตลอดอายุขัยได้ด้วยอิทธิพล แล้วห้ามความตายในระหว่าง (อายุขัย) คือ อกาลมรณะได้, ส่วนผู้ไม่มีฤทธิ์ไม่มีกำลังนี้. นี่คือความพิเศษของท่านเหล่านั้น.

Atītaṃ anāgatanti idaṃ avisesena kappaṃ tiṭṭheyyāti paṭiññātattā codeti. Dve kappetiādi ‘‘yadi iddhimā jīvitaparicchedaṃ atikkamituṃ sakkoti, na kevalaṃ ekaṃ anekepi kappe tiṭṭheyyā’’ti codanatthaṃ vuttaṃ. Uppanno phassotiādi na sabbaṃ iddhiyā labbhati, iddhiyā avisayopi atthīti dassetuṃ vuttaṃ. Sesamettha uttānatthamevāti.

สกวาทีโจทนาด้วยคำว่า อตีตํ อนาคตํ นี้ เพราะปรวาทีปฏิญญาว่า 'พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป' โดยไม่มีข้อแตกต่าง. คำว่า ทฺเว กปฺเป เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อเป็นเครื่องโจทนาว่า 'ถ้าผู้มีฤทธิ์สามารถก้าวล่วงการกำหนดชีวิตได้ ก็พึงดำรงอยู่ได้หลายกัป ไม่ใช่เพียงกัปเดียว'. คำว่า อุปฺปนฺโน ผสฺโส เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า ไม่ใช่ทุกสิ่งจะสำเร็จได้ด้วยฤทธิ์, สิ่งที่ไม่ใช่วิสัยของฤทธิ์ก็มีอยู่. ส่วนที่เหลือในกถานี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

Iddhibalakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอิทธิพลกถา

8. Samādhikathāvaṇṇanā

8. อรรถกถาสมาธิกถา

625-626. Idāni samādhikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ekacittakkhaṇe uppannāpi ekaggatā samādhānaṭṭhena samādhīti aggahetvā ‘‘satta rattindivāni ekantasukhapaṭisaṃvedī viharitu’’ntiādivacanaṃ (ma. ni. 1.180) nissāya ‘‘cittasantati samādhī’’ti laddhi, seyyathāpi sabbatthivādānañceva uttarāpathakānañca; te sandhāya cittasantatīti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi cittasantati samādhi, cittasantati nāma atītāpi atthi, anāgatāpi atthi. Na hi ekaṃ paccuppannacittameva cittasantati nāma hoti, kiṃ te sabbāpi sā samādhī’’ti codetuṃ atītātiādimāha, itaro tathā anicchanto paṭikkhipati.

๖๒๕-๖๒๖. บัดนี้ ชื่อว่าสมาธิกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดผู้ไม่ถือเอาว่า แม้เอกัคคตาที่เกิดขึ้นในขณะจิตเดียวก็เป็นสมาธิโดยอรรถว่าตั้งมั่น แต่กลับอาศัยพระดำรัสมีอาทิว่า 'พึงอยู่เสวยสุขโดยส่วนเดียวตลอด ๗ วัน ๗ คืน' แล้วมีลัทธิว่า 'จิตตสันตติ (ความสืบต่อของจิต) เป็นสมาธิ' เหมือนอย่างของพวกสัพพัตถิวาทและพวกอุตตราปถกะ; คำถามของสกวาทีจึงเกิดขึ้นโดยปรารภชนเหล่านั้นว่า 'จิตตสันตติเป็นสมาธิหรือ', คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ลำดับนั้น สกวาทีจึงกล่าวคำมีอาทิว่า อตีตา ดังนี้ เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า 'ถ้าจิตตสันตติเป็นสมาธิ, จิตตสันตติที่ชื่อว่าเป็นอดีตก็มี ที่ชื่อว่าเป็นอนาคตก็มี. จิตปัจจุบันดวงเดียวหามีชื่อว่าจิตตสันตติไม่, จิตตสันตติทั้งหมดนั้นเป็นสมาธิของท่านหรือ' ฝ่ายปรวาทีไม่ปรารถนาเช่นนั้น จึงปฏิเสธ.

Nanu atītaṃ niruddhantiādi ‘‘cittasantatiyaṃ paccuppannameva cittaṃ kiccakaraṃ, atītānāgataṃ niruddhattā anuppannattā ca natthi, kathaṃ taṃ samādhi nāma hotī’’ti dassetuṃ vuttaṃ. Ekacittakkhaṇikoti pucchā paravādissa. Tato yā sakasamaye ‘‘samādhiṃ, bhikkhave, bhāvethā’’tiādīsu paccuppannakusalacittasampayuttā ekaggatā samādhīti vuttā, taṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Cakkhuviññāṇasamaṅgītiādi ‘‘ekacittakkhaṇiko’’ti vacanamattaṃ gahetvā chalena vuttaṃ, teneva sakavādinā paṭikkhittaṃ. Nanu vuttaṃ bhagavatāti suttaṃ purimapacchimavasena pavattamānassa samādhissa abbokiṇṇataṃ sādheti, na santatiyā samādhibhāvaṃ, tasmā asādhakanti.

คำว่า นนุ อตีตํ นิรุทธํ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า “ในสันตติแห่งจิต จิตที่เป็นปัจจุบันเท่านั้นทำกิจได้ จิตที่เป็นอดีตและอนาคตไม่มี เพราะดับไปแล้วและเพราะยังไม่เกิดขึ้น สมาธินั้นจะมีได้อย่างไร” คำถามว่า เอกจิตฺตฺกฺขณิโก (มีขณะจิตเดียว) เป็นของปรวาที. ลำดับนั้น เอกัคคตาที่สัมปยุตด้วยกุศลจิตที่เป็นปัจจุบัน ซึ่งท่านเรียกว่าสมาธิ ในพระสูตรเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเจริญสมาธิ” ในลัทธิของตนใด การยอมรับนั้นเป็นของสกวาที โดยอ้างถึงเอกัคคตานั้น. คำว่า จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคี เป็นต้น ท่านกล่าวด้วยเลศนัย โดยถือเอาเพียงคำว่า “มีขณะจิตเดียว” เท่านั้น เพราะเหตุนั้น สกวาทีจึงปฏิเสธ. พระสูตรว่า นนุ วุตฺตํ ภควตา ย่อมยืนยันความไม่ขาดสายของสมาธิที่ดำเนินไปโดยลำดับก่อนหลัง แต่ไม่ได้ยืนยันความเป็นสมาธิของสันตติ เพราะฉะนั้น จึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้.

Samādhikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสมาธิกถา

9. Dhammaṭṭhitatākathāvaṇṇanā

9. อรรถกถาธัมมัฏฐิตตากถา

627. Idāni dhammaṭṭhitatākathā nāma hoti. Tattha ‘‘ṭhitāva sā dhātū’’ti vacanaṃ nissāya ‘‘paṭiccasamuppādasaṅkhātā dhammaṭṭhitatā nāma ekā atthi, sā ca parinipphannā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi parinipphannānaṃ avijjādīnaṃ aññā dhammaṭṭhitatā nāma parinipphannā atthi, tāyapi ca te dhammaṭṭhitatāya aññā ṭhitatā parinipphannā āpajjatī’’ti codetuṃ tāya ṭhitatātiādimāha. Paravādī evarūpāya laddhiyā abhāvena paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho anantarapaccayatañceva aññamaññapaccayatañca sandhāya paṭijānāti. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthamevāti.

627. บัดนี้ เป็นธัมมัฏฐิตตากถา. ในกถานั้น คำถามเป็นของสกวาที โดยปรารภพวกที่มีลัทธิว่า “ธัมมัฏฐิตตาที่เรียกว่าปฏิจจสมุปบาทมีอยู่ และธัมมัฏฐิตตานั้นเป็นปรินิพพานธรรม” ดังนี้ โดยอาศัยพระดำรัสว่า “ธาตุนั้นตั้งอยู่แล้ว” ซึ่งเป็นลัทธิของพวกอันธกะ เป็นต้น, คำยอมรับเป็นของฝ่ายตรงข้าม. ลำดับนั้น เพื่อจะโจทนาเขาว่า “ถ้าธัมมัฏฐิตตาอันเป็นปรินิพพานธรรมอื่นจากอวิชชาเป็นต้นอันเป็นปรินิพพานธรรมมีอยู่ไซร้ ฐิตตาอันเป็นปรินิพพานธรรมอื่นจากธัมมัฏฐิตตานั้น ก็จะต้องมีอีก” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ตาย ฐิตตา. ปรวาทีปฏิเสธเพราะไม่มีลัทธิเช่นนั้น. เมื่อถูกถามครั้งที่สอง เขายอมรับโดยอ้างถึงอนันตรปัจจัยและอัญญมัญญปัจจัย. ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว เพราะมีนัยดังที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ.

Dhammaṭṭhitatākathāvaṇṇanā.

อรรถกถาธัมมัฏฐิตตากถา

10. Aniccatākathāvaṇṇanā

10. อรรถกถาอนิจจตากถา

628. Idāni aniccatākathā nāma hoti. Tattha ‘‘aniccānaṃ rūpādīnaṃ aniccatāpi rūpādayo viya parinipphannā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te rūpādayo viya aniccatā parinipphannā, tassāpi aññāya parinipphannāya aniccatāya bhavitabba’’nti codetuṃ tāya aniccatāyātiādimāha. Itaro dvinnaṃ aniccatāya ekato abhāvena paṭikkhipitvā puna yasmā sā aniccatā niccā na hoti, teneva aniccena saddhiṃ antaradhāyati, tasmā paṭijānāti. Athassa sakavādī lesokāsaṃ adatvā yā tena dutiyā aniccatā paṭiññātā, tāyapi tato parāyapīti paramparavasena anupacchedadosaṃ āropento tāya tāyevātiādimāha. Jarā parinipphannātiādi yasmā uppannassa jarāmaraṇato aññā aniccatā nāma natthi, tasmā aniccatāvibhāgānuyuñjanavasena vuttaṃ. Tatrāpi paravādino purimanayeneva paṭiññā ca paṭikkhepo ca veditabbo.

628. บัดนี้ เป็นอนิจจตากถา. ในกถานั้น คำถามเป็นของสกวาที โดยปรารภพวกที่มีลัทธิว่า “อนิจจตาของรูปเป็นต้นที่ไม่เที่ยง ก็เป็นปรินิพพานธรรมเหมือนรูปเป็นต้น” ซึ่งเป็นลัทธิของพวกอันธกะ เป็นต้น, คำยอมรับเป็นของฝ่ายตรงข้าม. ลำดับนั้น เพื่อจะโจทนาเขาว่า “ถ้าอนิจจตาของท่านเป็นปรินิพพานธรรมเหมือนรูปเป็นต้นไซร้ อนิจจตาอันเป็นปรินิพพานธรรมอื่นของอนิจจตานั้น ก็พึงมี” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ตาย อนิจฺจตาย. ฝ่ายตรงข้ามปฏิเสธเพราะอนิจจตาสองอย่างไม่มีพร้อมกัน แล้วยอมรับอีก เพราะอนิจจตานั้นไม่เที่ยง ย่อมอันตรธานไปพร้อมกับสิ่งที่ไม่เที่ยงนั่นเอง. ลำดับนั้น สกวาทีไม่เปิดโอกาสให้กล่าวเลี่ยง ปลูกฝังโทษคือความไม่สิ้นสุดโดยลำดับว่า แม้อนิจจตาที่สองที่เขายอมรับนั้น ก็ต้องมีอนิจจตาอื่นต่อไปอีก จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ตาย ตาเยว. คำว่า ชรา ปรินิปฺผนฺนา เป็นต้น ท่านกล่าวโดยนัยแห่งการซักถามถึงการจำแนกอนิจจตา เพราะอนิจจตาอื่นจากชราและมรณะของสิ่งที่เกิดขึ้นแล้วย่อมไม่มี. ในข้อนั้น พึงทราบการยอมรับและการปฏิเสธของปรวาทีโดยนัยก่อนนั่นเอง.

629. Rūpaṃ parinipphannantiādi yesaṃ sā aniccatā, tehi saddhiṃ saṃsandanatthaṃ vuttaṃ. Tattha ‘‘yathā parinipphannānaṃ rūpādīnaṃ aniccatājarāmaraṇāni atthi, evaṃ parinipphannānaṃ aniccatādīnaṃ tāni natthī’’ti maññamāno ekantena paṭikkhipatiyevāti.

629. คำว่า รูปํ ปรินิปฺผนฺนํ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อเปรียบเทียบกับพวกที่ถือว่าอนิจจตานั้นเป็นปรินิพพานธรรม. ในข้อนั้น เขาเข้าใจว่า “อนิจจตา ชรา และมรณะของรูปเป็นต้นอันเป็นปรินิพพานธรรมมีอยู่ฉันใด ของอนิจจตาเป็นต้นอันเป็นปรินิพพานธรรมไม่มีฉันนั้น” จึงปฏิเสธโดยส่วนเดียวทีเดียว.

Aniccatākathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอนิจจตากถา

Ekādasamo vaggo.

วรรคที่ ๑๑

12. Dvādasamavaggo

12. วรรคที่ ๑๒

1. Saṃvaro kammantikathāvaṇṇanā

1. อรรถกถาสังวโรกัมมันติกถา

630-632. Idāni saṃvaro kammantikathā nāma hoti. Tattha ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti, na nimittaggāhī hotī’’ti suttaṃ nissāya ‘‘saṃvaropi asaṃvaropi kamma’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa.

๖๓๐-๖๓๒. บัดนี้ เป็นสังวโรกัมมันติกถา. ในกถานั้น คำถามเป็นของสกวาที โดยปรารภพวกที่มีลัทธิว่า “ทั้งสังวรและอสังวรเป็นกรรม” โดยอาศัยพระสูตรว่า “เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ย่อมเป็นผู้ถือนิมิต... ย่อมไม่เป็นผู้ถือนิมิต” ซึ่งเป็นลัทธิของพวกมหาสังฆิกะ เป็นต้น, คำยอมรับเป็นของฝ่ายตรงข้าม.

Atha naṃ yā sakasamaye cetanā ‘‘kamma’’nti vuttā yathā sā kāyavacīmanodvāresu pavattamānā kāyakammādināmaṃ labhati, tathā ‘‘yadi te saṃvaro kammaṃ, sopi cakkhundriyādīsu pavattamāno cakkhukammādināmaṃ labheyyā’’ti codetuṃ cakkhundriyasaṃvaro cakkhukammantiādimāha. Itaro tādisaṃ suttapadaṃ apassanto catūsu dvāresu paṭikkhipitvā pañcame kāyadvāre pasādakāyaṃ sandhāya paṭikkhipati, viññattikāyaṃ sandhāya paṭijānāti. So hi pasādakāyampi viññattikāyampi kāyindriyantveva icchati. Manodvārepi vipākadvāraṃ sandhāya paṭikkhipati, kammadvāraṃ sandhāya paṭijānāti. Asaṃvarepi eseva nayo. ‘‘Cakkhunā rūpaṃ disvā’’ti suttaṃ tesu dvāresu saṃvarāsaṃvarameva dīpeti, na tassa kammabhāvaṃ, tasmā asādhakanti.

ลำดับนั้น เพื่อจะโจทนาเขาว่า “เจตนาที่เรียกว่า ‘กรรม’ ในลัทธิของตน เมื่อเป็นไปในกายทวาร วจีทวาร และมโนทวาร ย่อมได้ชื่อว่ากายกรรมเป็นต้นฉันใด ถ้าสังวรของท่านเป็นกรรม สังวรนั้นเมื่อเป็นไปในจักขุนทรีย์เป็นต้น ก็พึงได้ชื่อว่าจักขุกรรมเป็นต้นฉันนั้น” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า จกฺขุนฺทฺริยสํวโร จกฺขุกมฺมํ. ฝ่ายตรงข้ามไม่เห็นบทพระสูตรเช่นนั้น จึงปฏิเสธในทวาร ๔, ในกายทวารที่ ๕ ปฏิเสธโดยหมายถึงปสาทกาย แต่ยอมรับโดยหมายถึงวิญญัติกาย. เพราะเขาย่อมปรารถนาทั้งปสาทกายและวิญญัติกายว่าเป็นกายินทรีย์. แม้ในมโนทวาร ก็ปฏิเสธโดยหมายถึงวิปากทวาร แต่ยอมรับโดยหมายถึงกรรมทวาร. แม้ในอสังวร ก็นัยนี้เช่นกัน. พระสูตรว่า “จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา” ย่อมแสดงเพียงสังวรและอสังวรในทวารเหล่านั้น แต่ไม่ได้แสดงความเป็นกรรมของสังวรและอสังวรนั้น เพราะฉะนั้น จึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้.

Saṃvaro kammantikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสังวโรกัมมันติกถา

2. Kammakathāvaṇṇanā

2. อรรถกถากัมมกถา

633-635. Idāni kammakathā nāma hoti. Tattha ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, sañcetanikānaṃ kammāna’’nti (a. ni. 10.217) suttapadaṃ nissāya ‘‘sabbaṃ kammaṃ savipāka’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ; tesaṃ ‘‘cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmī’’ti (a. ni. 6.63) satthārā avisesena cetanā ‘‘kamma’’nti vuttā; sā ca kusalākusalāva savipākā, abyākatā avipākāti imaṃ vibhāgaṃ dassetuṃ sabbaṃ kammanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Puna sabbā cetanāti pañhesu abyākataṃ sandhāya paṭikkhepo, kusalākusale sandhāya paṭiññā veditabbā. Vipākābyākatātiādi savipākāvipākacetanaṃ sarūpena dassetuṃ vuttaṃ. Sesamettha uttānatthameva. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave’’ti suttaṃ sati paccaye diṭṭhadhammādīsu vipākapaṭisaṃvedanaṃ sandhāya vuttaṃ, tasmā asādhakanti.

๖๓๓-๖๓๕. บัดนี้ ชื่อว่า กัมมกถา. ในกัมมกถานั้น พวกมหาสังฆิกะเป็นต้น มีลัทธิว่า ‘กรรมทั้งปวงมีวิบาก’ โดยอาศัยสุตตบทว่า ‘นาหํ, ภิกฺขเว, สญฺเจตนิกานํ กมฺมานํ’ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าว...แห่งกรรมที่จงใจทำ) ดังนี้. เพื่อแสดงความแตกต่างนี้แก่พวกเขาว่า พระศาสดาตรัสว่า ‘เจตนาหํ, ภิกฺขเว, กมฺมํ วทามิ’ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่าเจตนาเป็นกรรม) โดยไม่ทรงจำแนกเลยว่า เจตนาชื่อว่าเป็นกรรม และเจตนานั้นมีเฉพาะกุศลและอกุศลเท่านั้นที่มีวิบาก ส่วนอัพยากตะไม่มีวิบาก ดังนั้น คำถามว่า ‘กรรมทั้งปวง (มีวิบาก) หรือ’ จึงเป็นของสกวาที, การยอมรับเป็นของฝ่ายปรวาที. อีกอย่างหนึ่ง ในปัญหาว่า ‘เจตนาทั้งปวง (เป็นกรรม) หรือ’ พึงทราบว่า การปฏิเสธเป็นการกล่าวหมายถึงอัพยากตะ, การยอมรับเป็นการกล่าวหมายถึงกุศลและอกุศล. คำว่า ‘วิปากาพฺยากตา’ เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อแสดงเจตนาที่มีวิบากและไม่มีวิบากโดยสรูป. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ตื้นทั้งนั้น. ส่วนพระสูตรว่า ‘นาหํ, ภิกฺขเว’ นั้น พระองค์ตรัสหมายถึงการเสวยวิบากในทิฏฐธรรมเป็นต้นเมื่อมีปัจจัย เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถใช้เป็นหลักฐานได้.

Kammakathāvaṇṇanā.

อรรถกถากัมมกถา

3. Saddo vipākotikathāvaṇṇanā

3. อรรถกถาสัทโทวิปาโกติกถา

636-637. Idāni saddo vipākotikathā nāma hoti. Tattha ‘‘so tassa kammassa katattā upacitattā ussannattā vipulattā brahmassaro hotī’’tiādīni (dī. ni. 3.236) ayoniso gahetvā ‘‘saddo vipāko’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ; tesaṃ ‘‘kammasamuṭṭhānā arūpadhammāva vipākāti nāmaṃ labhanti. Rūpadhammesu panāyaṃ vohāro natthī’’ti dassetuṃ pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sukhavedanīyotiādi ‘‘vipāko nāma evarūpo hotī’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘So tassa kammassā’’ti suttaṃ lakkhaṇapaṭilābhadassanatthaṃ vuttaṃ. Mahāpuriso hi kammassa katattā suciparivāropi hoti, na ca parivāro vipāko, tasmā asādhakametanti.

๖๓๖-๖๓๗. บัดนี้ ชื่อว่า สัทโทวิปาโกติกถา. ในกถานั้น พวกมหาสังฆิกะเป็นต้น มีลัทธิว่า ‘เสียงเป็นวิบาก’ โดยถือเอาข้อความในพระสูตรเป็นต้นว่า ‘โส ตสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา อุสฺสนฺนตฺตา วิปุลตฺตา พฺรหฺมสฺสโร โหติ’ (เพราะกรรมนั้นที่เขาทำ สั่งสม พอกพูน ไพบูลย์แล้ว เขาจึงมีเสียงดุจเสียงพรหม) โดยไม่แยบคาย. เพื่อแสดงแก่พวกเขาว่า ‘เฉพาะอรูปธรรมที่เกิดจากกรรมเท่านั้นที่ได้ชื่อว่าวิบาก ส่วนในรูปธรรมไม่มีโวหารนี้’ ดังนั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที, การยอมรับเป็นของฝ่ายปรวาที. คำว่า ‘สุขเวทนีโย’ เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อแสดงว่า ‘ชื่อว่าวิบากมีลักษณะอย่างนี้’. ส่วนพระสูตรว่า ‘โส ตสฺส กมฺมสฺส’ นั้น ท่านกล่าวเพื่อแสดงการได้มาซึ่งลักษณะ. จริงอยู่ มหาบุรุษย่อมมีบริวารบริสุทธิ์ก็เพราะกรรมที่ได้ทำไว้ แต่บริวารไม่ใช่วิบาก เพราะฉะนั้น ข้อความนั้นจึงใช้เป็นหลักฐานไม่ได้.

Saddo vipākotikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสัทโทวิปาโกติกถา

4. Saḷāyatanakathāvaṇṇanā

4. อรรถกถาสฬายตนกถา

638-640. Idāni saḷāyatanakathā nāma hoti. Tattha yasmā saḷāyatanaṃ kammassa katattā uppannaṃ, tasmā ‘‘vipāko’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ; te sandhāya cakkhāyatanaṃ vipākoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Saḷāyatanaṃ vipākoti ettha manāyatanaṃ siyā vipāko. Sesāni kevalaṃ kammasamuṭṭhānāni, na vipāko. Tasmā asādhakametanti.

๖๓๘-๖๔๐. บัดนี้ ชื่อว่า สฬายตนกถา. ในกถานั้น พวกมหาสังฆิกะเป็นต้น มีลัทธิว่า ‘เพราะสฬายตนะเกิดขึ้นเพราะกรรมที่ทำไว้ ฉะนั้นจึงเป็นวิบาก’. คำถามของสกวาทีว่า ‘จักขายตนะเป็นวิบากหรือ’ เป็นการกล่าวหมายถึงพวกเขา, การยอมรับเป็นของฝ่ายปรวาที. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น. ในคำกล่าวว่า ‘สฬายตนะเป็นวิบาก’ นั้น มนายตนะพึงเป็นวิบากได้. ส่วนอายตนะที่เหลือเป็นเพียงธรรมที่เกิดจากกรรม ไม่ใช่วิบาก. เพราะฉะนั้น ข้อความนั้นจึงใช้เป็นหลักฐานไม่ได้.

Saḷāyatanakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสฬายตนกถา

5. Sattakkhattuparamakathāvaṇṇanā

5. อรรถกถาสัตตักขัตตุปรมกถา

541-545. Idāni sattakkhattuparamakathā nāma hoti, tattha yasmā ‘‘sattakkhattuparamo’’ti vuttaṃ, tasmā ‘‘sattakkhattuparamo puggalo sattakkhattuparamatāya niyato’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; tesaṃ ṭhapetvā ‘‘ariyamaggaṃ añño tassa niyamo natthi, yena so sattakkhattuparamatāya niyato bhaveyyā’’ti imaṃ vibhāgaṃ dassetuṃ pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa.

๕๔๑-๕๔๕. บัดนี้ ชื่อว่า สัตตักขัตตุปรมกถา. ในกถานั้น พวกอุตตราปถกะเป็นต้น มีลัทธิว่า ‘เพราะมีคำกล่าวว่า สัตตักขัตตุปรมะ ฉะนั้น บุคคลผู้เป็นสัตตักขัตตุปรมะจึงเที่ยงแท้โดยความเป็นสัตตักขัตตุปรมะ’. เพื่อแสดงความแตกต่างนี้แก่พวกเขาว่า ‘ยกเว้นอริยมรรคแล้ว ไม่มีนิยามะ (ความเที่ยงแท้) อื่นใดของบุคคลนั้น ที่จะทำให้เขาเที่ยงแท้โดยความเป็นสัตตักขัตตุปรมะได้’ ดังนั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที, การยอมรับเป็นของฝ่ายปรวาที.

Mātā jīvitātiādīsu ayamadhippāyo – dve niyāmā sammattaniyāmo ca micchattaniyāmo ca. Sammattaniyāmo ariyamaggo. So avinipātadhammatañceva phaluppattiñca niyameti. Micchattaniyāmo ānantariyakammaṃ. Taṃ anantarā nirayūpapattiṃ niyameti. Tattha sattakkhattuparamo sotāpattimaggena avinipātadhammatāya ca phaluppattiyā ca niyamito. Sesamagganiyāmo panassa natthi anadhigatattā, ānantariyampi kātuṃ so abhabbo. Tvaṃ panassa niyāmaṃ icchasi, tena taṃ vadāma – ‘‘kiṃ te so iminā micchattaniyāmena niyamito’’ti.

ในคำถามว่า ‘พึงปลงชีวิตมารดาหรือ’ เป็นต้น มีอธิบายดังนี้ – นิยามะมี ๒ อย่าง คือ สัมมัตตนิยามะ และมิจฉัตตนิยามะ. สัมมัตตนิยามะคืออริยมรรค. อริยมรรคนั้นย่อมกำหนดความเป็นผู้มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดาและการบังเกิดแห่งผล. มิจฉัตตนิยามะคืออนันตริยกรรม. อนันตริยกรรมนั้นย่อมกำหนดการเข้าถึงนรกในลำดับถัดไป. ในบรรดานิยามะทั้งสองนั้น บุคคลผู้เป็นสัตตักขัตตุปรมะย่อมถูกกำหนดโดยโสดาปัตติมรรคในเรื่องความเป็นผู้มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดาและในเรื่องการบังเกิดแห่งผล. แต่ความเที่ยงแท้แห่งมรรคที่เหลือของบุคคลนั้นไม่มี เพราะยังไม่บรรลุ และเขาก็ไม่สามารถทำอนันตริยกรรมได้. แต่ท่านปรารถนาความเที่ยงแท้ของบุคคลนั้น ด้วยเหตุนั้น เราจึงกล่าวกับท่านว่า – ‘บุคคลนั้นของท่านถูกกำหนดโดยมิจฉัตตนิยามะนี้หรือ’.

Abhabbo antarāti pañhesu ānantariyābhāvaṃ sandhāya paṭikkhipati, sattakkhattuparamaṃ sandhāya paṭijānāti. Atthi so niyāmoti pañhe sattakkhattuparamatāya niyāmaṃ apassanto paṭikkhipati. Atthi te satipaṭṭhānātiādi niyāmasaṅkhāte maggadhamme dassetuṃ vuttaṃ. Tassa pana puna paṭhamamaggānuppattito tepi natthi, tasmā paṭikkhipati. Sesamettha uttānatthameva. Nanu so sattakkhattuparamoti ettha bhagavā ‘‘ayaṃ puggalo ettake bhave sandhāvitvā parinibbāyissati, ayaṃ ettake’’ti attano ñāṇabalena byākaroti, na bhavaniyāmaṃ nāma kiñci tena sattakkhattuparamo, kolaṃkolo, ekabījī vāti vuttaṃ, tasmā asādhakametanti.

ในปัญหาว่า ‘อพฺภพฺโพ อนฺตรา’ (ไม่สามารถ...ในระหว่าง) ท่านปฏิเสธโดยหมายถึงการไม่มีอนันตริยกรรม, แต่ยอมรับโดยหมายถึงความเป็นสัตตักขัตตุปรมะ. ในปัญหาว่า ‘อตฺถิ โส นิยาโม’ (ความเที่ยงแท้นั้นมีอยู่หรือ) ท่านปฏิเสธเพราะไม่เห็นความเที่ยงแท้โดยความเป็นสัตตักขัตตุปรมะ. คำว่า ‘อตฺถิ เต สติปฏฺฐานา’ เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อแสดงมรรคธรรมทั้งหลายที่นับว่าเป็นนิยามะ. แต่เพราะมรรคที่หนึ่งของบุคคลนั้นเกิดขึ้นแล้วดับไปแล้ว แม้มรรคธรรมเหล่านั้นก็ไม่มีอีก เพราะฉะนั้น ท่านจึงปฏิเสธ. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ตื้นทั้งนั้น. ในคำกล่าวว่า ‘ก็บุคคลนั้นเป็นสัตตักขัตตุปรมะมิใช่หรือ’ นั้น พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ด้วยกำลังพระญาณของพระองค์ว่า ‘บุคคลนี้ท่องเที่ยวไปในภพเท่านี้แล้วจักปรินิพพาน, บุคคลนี้ท่องเที่ยวไปในภพเท่านี้’ ดังนี้, มิใช่ว่าบุคคลนั้นถูกเรียกว่าสัตตักขัตตุปรมะ โกลังโกละ หรือเอกพีชี เพราะมีสิ่งที่เรียกว่าภวนิยามะ (ความเที่ยงแห่งภพ) ใดๆ เลย เพราะฉะนั้น ข้อความนั้นจึงใช้เป็นหลักฐานไม่ได้.

Sattakkhattuparamakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสัตตักขัตตุปรมกถา

646-647. Kolaṃkolaekabījikathāyopi imināvupāyena veditabbā.

๖๔๖-๖๔๗. แม้โกลังโกลกถาและเอกพีชิกถาก็พึงทราบโดยนัยนี้เช่นกัน.

Kolaṃkolaekabījikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาโกลังโกลเอกพีชิกถา

8. Jīvitāvoropanakathāvaṇṇanā

8. อรรถกถาชีวิตาโวโรปนกถา

648-649. Idāni jīvitāvoropanakathā nāma hoti. Tattha yasmā dosasampayuttena cittena pāṇātipāto hoti, doso ca diṭṭhisampannassa appahīno, tasmā ‘‘diṭṭhisampanno sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyyā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyāparaseliyānaṃ; te sandhāya diṭṭhisampannoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sañcicca mātarantiādipañhesu pana ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso’’ti suttabhayena paṭikkhipati. Satthari agāravotiādi satthārādīsu sagāravassa sikkhāpadassa vītikkamābhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Itaro pana akusalavasena tassa agāravo nāma natthīti paṭikkhipitvā sagāravabhāvañca sampaṭicchitvā puna agāravoti puṭṭho tesu tesu kiccesu pasutatāya vikkhittānaṃ asatiyā amanasikārena cetiye abhivādanapadakkhiṇakaraṇābhāvaṃ sandhāya paṭijānāti. Puna ohadeyyātiādinā nayena puṭṭho tādisāya kiriyāya sañcicca akaraṇato paṭikkhipati. Sesamettha uttānatthamevāti.

๖๔๘-๖๔๙. บัดนี้ เป็นชีวิตาโวโรปนกถา. ในกถานั้น เพราะปาณาติบาตย่อมมีได้ด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยโทสะ และโทสะอันบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิยังละไม่ได้ ฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า ‘บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ จงใจปลงสัตว์จากชีวิตได้’ เหมือนอย่างลัทธิของพวกปุพพเสลิยะและอปรเสลิยะ; สกวาทีจึงตั้งคำถามหมายถึงชนเหล่านั้นว่า ‘บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ...’ ปรวาทีจึงรับรอง. ส่วนในปัญหาทั้งหลายมีอาทิว่า ‘จงใจฆ่ามารดา...’ ปรวาทีปฏิเสธด้วยความกลัวต่อพระสูตรว่า ‘ข้อนั้นไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ไม่เป็นโอกาสที่จะเป็นได้’. คำว่า ‘ไม่เคารพในพระศาสดา’ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงถึงการไม่มีการล่วงละเมิดสิกขาบทของผู้มีความเคารพในพระศาสดาเป็นต้น. ส่วนปรวาทีปฏิเสธว่า ความไม่เคารพของบุคคลนั้นโดยส่วนที่เป็นอกุศลไม่มี แล้วรับรองความเป็นผู้มีความเคารพ เมื่อถูกถามอีกว่า ‘ไม่เคารพ...’ ก็รับรองโดยหมายถึงการไม่ทำการอภิวาทและการทำประทักษิณพระเจดีย์ เพราะความไม่มีสติและความไม่ใส่ใจของบุคคลผู้ขวนขวายในกิจนั้นๆ มีจิตฟุ้งซ่าน. เมื่อถูกถามอีกโดยนัยมีอาทิว่า ‘พึงเหยียบย่ำ...’ ก็ปฏิเสธเพราะไม่ได้จงใจกระทำกิริยาเช่นนั้น. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ตื้นทั้งนั้น.

Jīvitāvoropanakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาชีวิตาโวโรปนกถา

9. Duggatikathāvaṇṇanā

9. อรรถกถาทุคคติกถา

650-652. Idāni duggatikathā nāma hoti. Tattha ye duggatiñca duggatisattānaṃ rūpādiārammaṇaṃ taṇhañcāti ubhayampi duggatīti gahetvā puna tathā avibhajitvā aviseseneva ‘‘diṭṭhisampannassa pahīnā duggatī’’ti vadanti, seyyathāpi uttarāpathakā; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Āpāyike rūpe rajjeyyātiādi paravādino laddhiyā diṭṭhisampannassa duggati appahīnā, tassa vasena codetuṃ vuttaṃ. Sesamettha uttānatthameva. Nirayaṃ upapajjeyyātiādi duggatipahānameva duggatigāminitaṇhāpahānaṃ vā dīpeti, na duggatisattānaṃ rūpādiārammaṇāya taṇhāya pahānaṃ, tasmā asādhakanti.

๖๕๐-๖๕๒. บัดนี้ เป็นทุคคติกถา. ในกถานั้น ชนเหล่าใดถือเอาทั้งทุคคติและตัณหาที่มีรูปเป็นต้นของสัตว์ในทุคคติเป็นอารมณ์ว่า เป็นทุคคติทั้งสองอย่าง แล้วไม่จำแนกอย่างนั้น กล่าวโดยไม่แตกต่างกันว่า ‘บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิละทุคคติได้แล้ว’ เหมือนอย่างพวกอุตตราปถกะ; สกวาทีจึงตั้งคำถามหมายถึงชนเหล่านั้น ปรวาทีจึงรับรอง. คำว่า ‘พึงกำหนัดในรูปอันเป็นของอบาย...’ เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อยกท้วงตามลัทธิของปรวาทีว่า บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิยังละทุคคติไม่ได้ ด้วยอำนาจแห่งตัณหานั้น. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ตื้นทั้งนั้น. คำว่า ‘พึงเข้าถึงนรก...’ เป็นต้น แสดงถึงการละทุคคติ หรือการละตัณหาอันเป็นเหตุให้ไปสู่ทุคคติเท่านั้น ไม่ได้แสดงถึงการละตัณหาที่มีรูปเป็นต้นของสัตว์ในทุคคติเป็นอารมณ์ ฉะนั้นจึงไม่สามารถใช้เป็นเครื่องยืนยันได้.

Duggatikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาทุคคติกถา

653. Sattamabhavikakathāyapi eseva nayoti.

653. ในสัตตมภวิกกถาก็มีนัยนี้เช่นกัน.

Dvādasamo vaggo.

วรรคที่สิบสอง

13. Terasamavaggo

13. วรรคที่สิบสาม

1. Kappaṭṭhakathāvaṇṇanā

1. อรรถกถากัปปัฏฐกถา

654-657. Idāni kappaṭṭhakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘saṅghaṃ samaggaṃ bhetvāna, kappaṃ nirayamhi paccatī’’ti ‘‘sakalampi kappaṃ saṅghabhedako niraye tiṭṭhatī’’ti laddhi, seyyathāpi rājagirikānaṃ; te sandhāya kappaṭṭhoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Buddho ca loketi idaṃ vinā buddhuppādena saṅghabhedassa abhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Kappo ca saṇṭhāti saṅgho ca bhijjatītiādi ‘‘yadi so sakalaṃ kappaṃ tiṭṭhati, saṇṭhahanato paṭṭhāya taṃ kammaṃ katvā tattha uppajjitvā tiṭṭheyyā’’ti dassetuṃ vuttaṃ. Atītantiādi heṭṭhā vuttādhippāyameva. Kappaṭṭho iddhimāti pañhe bhāvanāmayaṃ sandhāya paṭikkhipati, parasamaye panassa jātimayaṃ iddhiṃ icchanti, taṃ sandhāya paṭijānāti. Chandiddhipādotiādi ‘‘jātimayāya iddhiyā iddhimāti laddhimattametaṃ, kiṃ tena, yadi panassa iddhi atthi, iminā nayena iddhipādā bhāvitā bhaveyyu’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. Āpāyiko nerayikoti suttaṃ yaṃ so ekaṃ kappaṃ asītibhāge katvā tato ekabhāgamattaṃ kālaṃ tiṭṭheyya, taṃ āyukappaṃ sandhāya vuttaṃ, tasmā asādhakanti.

๖๕๔-๖๕๗. บัดนี้ เป็นกัปปัฏฐกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า ‘ผู้ทำลายสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ย่อมไหม้ในนรกตลอดกัป’ ดังนี้ คือ ‘ผู้ทำลายสงฆ์ย่อมอยู่ในนรกตลอดทั้งกัป’ เหมือนอย่างลัทธิของพวกราชคิริกะ; สกวาทีจึงตั้งคำถามหมายถึงชนเหล่านั้นว่า ‘ผู้ตั้งอยู่ตลอดกัป...’ ปรวาทีจึงรับรอง. คำว่า ‘พระพุทธเจ้าในโลก...’ นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า เว้นจากการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าแล้ว การทำลายสงฆ์ย่อมไม่มี. คำว่า ‘กัปย่อมตั้งอยู่ และสงฆ์ย่อมแตกกัน...’ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า ‘ถ้าบุคคลนั้นจะตั้งอยู่ตลอดทั้งกัป ก็พึงกระทำกรรมนั้นแล้วไปเกิดในนรกนั้นตั้งอยู่จำเดิมแต่กาลที่กัปตั้งขึ้น’. คำว่า ‘ล่วงไปแล้ว...’ เป็นต้น มีอธิบายดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น. ในปัญหาว่า ‘ผู้ตั้งอยู่ตลอดกัปมีฤทธิ์...’ ปรวาทีปฏิเสธโดยหมายถึงฤทธิ์ที่เกิดจากการเจริญภาวนา แต่ในลัทธิของปรวาทีนั้น เขาย่อมปรารถนาฤทธิ์ที่เกิดโดยกำเนิดของบุคคลนั้น จึงรับรองโดยหมายถึงฤทธิ์นั้น. คำว่า ‘ฉันทิทธิบาท...’ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อยกท้วงว่า ‘การมีฤทธิ์ด้วยฤทธิ์ที่เกิดโดยกำเนิดนั้นเป็นเพียงลัทธิ จะมีประโยชน์อะไรด้วยฤทธิ์นั้น แต่ถ้าบุคคลนั้นมีฤทธิ์อยู่จริง อิทธิบาททั้งหลายก็พึงเป็นสิ่งที่เขาเจริญแล้วโดยนัยนี้’. พระสูตรที่ว่า ‘เป็นสัตว์อบาย เกิดในนรก...’ นั้น ท่านกล่าวหมายถึงอายุของกัปที่บุคคลนั้นพึงตั้งอยู่ตลอดกาลประมาณหนึ่งส่วนจากแปดสิบส่วนของหนึ่งกัป ฉะนั้นจึงไม่สามารถใช้เป็นเครื่องยืนยันได้.

Kappaṭṭhakathāvaṇṇanā.

อรรถกถากัปปัฏฐกถา

2. Kusalapaṭilābhakathāvaṇṇanā

2. อรรถกถากุสลปฏิลาภกถา

658-659. Idāni kusalapaṭilābhakathā nāma hoti. Tattha kappaṭṭho sakasamaye kāmāvacarakusalameva paṭilabhati. Yena pana taṃ upapattiṃ paṭibāheyya, taṃ mahaggataṃ lokuttaraṃ vā na paṭilabhati. Yesaṃ pana imaṃ vibhāgaṃ akatvā aviseseneva ‘‘so kusalacittaṃ na paṭilabhatī’’ti laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; tesaṃ vibhāgadassanena taṃ laddhiṃ bhindituṃ pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthamevāti.

๖๕๘-๖๕๙. บัดนี้ เป็นกุสลปฏิลาภกถา. ในกถานั้น ผู้ตั้งอยู่ตลอดกัปย่อมได้เฉพาะกามาวจรกุศลในสมัยของตน แต่ย่อมไม่ได้มหัคคตกุศลหรือโลกุตตรกุศลอันเป็นสิ่งที่พึงป้องกันอุบัตินั้นได้. ส่วนลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า ‘บุคคลนั้นย่อมไม่ได้กุศลจิต’ โดยไม่จำแนกและไม่แตกต่างกัน เหมือนอย่างลัทธิของพวกอุตตราปถกะ; สกวาทีจึงตั้งคำถามเพื่อทำลายลัทธินั้นด้วยการแสดงความแตกต่าง ปรวาทีจึงรับรอง. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ตื้นทั้งนั้น.

Kusalapaṭilābhakathāvaṇṇanā.

อรรถกถากุสลปฏิลาภกถา

3. Anantarāpayuttakathāvaṇṇanā

3. อรรถกถาอนันตราปยุตตกถา

660-662. Idāni anantarāpayuttakathā nāma hoti. Tattha anantarāpayutto nāma yena khandhabhedato anantarā vipākadāyakaṃ mātughātādi ānantariyakammaṃ āṇattaṃ. Tattha yassa niyatāya āṇattiyā āṇatto taṃ kammaṃ karissati, so atthasādhikāya cetanāya uppāditattā micchattaniyato hoti, abhabbo sammattaniyāmaṃ okkamituṃ. Yassa aniyatāya āṇattiyā āṇatto taṃ kammaṃ karissati, so atthasādhikāya cetanāya anuppāditattā na micchattaniyato, bhabbo sammattaniyāmaṃ okkamitunti idaṃ sakasamaye sanniṭṭhānaṃ. Yesaṃ pana ‘‘aniyatāyapi āṇattiyā abhabboyeva sammattaniyāmaṃ okkamitu’’nti laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; tesaṃ taṃ laddhiṃ bhindituṃ sakavādī pubbapakkhaṃ datvā anantarāpayuttoti paravādinā attānaṃ pucchāpeti. Tenettha paṭhamapucchā paravādissa, atthasādhikacetanāya abhāvaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Tato paravādī mātughātādikammassa āṇattattāva ‘‘so micchattaniyato’’ti maññati. Tasmā micchattaniyāmañcāti pañhaṃ pucchati. Sakavādī pana ekassa puggalassa dvinnaṃ niyāmānaṃ anokkantimattameva sandhāya na hevanti paṭikkhipati.

660-662. บัดนี้ ชื่อว่า อนันตราปยุตตกถา. ในกถานั้น บุคคลชื่อว่าอนันตราปยุตตะ ได้แก่บุคคลผู้สั่งอนันตริยกรรม มีมาตุฆาตเป็นต้น ซึ่งให้ผลในลำดับแห่งความแตกแห่งขันธ์. ในบุคคลนั้น บุคคลผู้ถูกสั่งด้วยคำสั่งที่แน่นอน จักกระทำกรรมนั้น, บุคคลนั้นชื่อว่าเป็นมิจฉัตตนิยตะ เพราะเกิดจากเจตนาที่ให้สำเร็จประโยชน์, เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยาม. บุคคลผู้ถูกสั่งด้วยคำสั่งที่ไม่แน่นอน จักกระทำกรรมนั้น, บุคคลนั้นชื่อว่าไม่เป็นมิจฉัตตนิยตะ เพราะไม่ได้เกิดจากเจตนาที่ให้สำเร็จประโยชน์, เป็นผู้ควรเพื่อจะหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยาม, นี้เป็นข้อสันนิษฐานในลัทธิของตน. ส่วนชนเหล่าใดมีลัทธิว่า “แม้ด้วยคำสั่งที่ไม่แน่นอน ก็เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามเลย”, เหมือนอย่างพวกอุตตราปถกะ, สกวาที (ฝ่ายตน) เพื่อจะทำลายลัทธิของชนเหล่านั้น จึงตั้งปุพพปักขะ (ข้อเสนอก่อน) แล้วให้ปรวาที (ฝ่ายอื่น) ถามตนว่า “อนันตราปยุตตะ” ดังนี้. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ คำถามแรกเป็นของปรวาที, คำปฏิญญาเป็นของสกวาที โดยหมายถึงความไม่มีแห่งเจตนาที่ให้สำเร็จประโยชน์. ลำดับนั้น ปรวาที ย่อมสำคัญว่า “บุคคลนั้นเป็นมิจฉัตตนิยตะ” เพียงเพราะสั่งกรรมมีมาตุฆาตเป็นต้น. เพราะฉะนั้น จึงถามปัญหาว่า “และเป็นมิจฉัตตนิยาม” ดังนี้. ส่วนสกวาที หมายถึงเพียงการไม่หยั่งลงสู่สภาวะที่แน่นอน (นิยาม) ทั้งสองของบุคคลคนหนึ่ง จึงปฏิเสธว่า “หา มิได้” ดังนี้.

Nanu taṃ kammanti mātughātādikammaṃ. Tattha aniyatāṇattiṃ sandhāya ‘‘āmantā’’ti paṭiññā sakavādissa. Aniyatampi hi āṇattiṃ payojetvā ṭhitassa ‘‘ananucchavikaṃ mayā kata’’nti kukkuccaṃ uppajjateva, vippaṭisāro jāyateva. Hañcītiādi kukkuccuppattimattaṃ gahetvā paravādinā laddhipatiṭṭhāpanatthaṃ vuttaṃ.

คำว่า “ก็กรรมนั้น” หมายถึงกรรมมีมาตุฆาตเป็นต้น. ในคำถามนั้น คำปฏิญญาว่า “ใช่” เป็นของสกวาที โดยหมายถึงคำสั่งที่ไม่แน่นอน. จริงอยู่ ความรำคาญใจ (กุกกุจจะ) ว่า “กรรมไม่สมควรเราทำแล้ว” ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้สั่งแม้ด้วยคำสั่งที่ไม่แน่นอน, ความเดือดร้อนใจ (วิปฏิสาร) ย่อมเกิดมี. คำว่า “ถ้าเช่นนั้น” เป็นต้น ปรวาทีกล่าวเพื่อสถาปนาลัทธิของตน โดยถือเอาเพียงการเกิดขึ้นแห่งความรำคาญใจ.

661. Idāni yassa aniyatāṇattikassāpi anantarāpayuttassa paravādinā sammattaniyāmokkamanaṃ paṭisiddhaṃ, tameva puggalaṃ gahetvā anantarāpayutto puggalo abhabboti pucchā sakavādissa, attano laddhivasena paṭiññā itarassa. Atha naṃ sakavādī ‘‘abhabbo nāma mātughātādikammānaṃ kārako, kiṃ te tena tāni kammāni katānī’’ti codetuṃ mātā jīvitā voropitātiādimāha. Itaro tesaṃ vatthūnaṃ arogatāya tathārūpaṃ kiriyaṃ apassanto ‘‘na heva’’nti paṭikkhipati.

661. บัดนี้ ปรวาทีได้ปฏิเสธการหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามของอนันตราปยุตตะแม้ผู้มีคำสั่งไม่แน่นอนใด, สกวาทีจึงถือเอาบุคคลนั้นนั่นแหละแล้วถามว่า “บุคคลผู้อนันตราปยุตตะ เป็นผู้ไม่ควรหรือ” ดังนี้, คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น (ปรวาที) ตามลัทธิของตน. ลำดับนั้น สกวาที เพื่อจะโจทนาเขาว่า “บุคคลชื่อว่าผู้ไม่ควร ได้แก่ผู้กระทำกรรมมีมาตุฆาตเป็นต้น, กรรมเหล่านั้น อันท่านทำแล้วหรือ” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “มารดา ท่านปลงเสียจากชีวิตแล้วหรือ” ดังนี้. ฝ่ายอื่น (ปรวาที) เมื่อไม่เห็นการกระทำเช่นนั้น เพราะวัตถุเหล่านั้น (มารดาบิดา) ยังสบายดีอยู่ จึงปฏิเสธว่า “หา มิได้” ดังนี้.

Taṃ kammaṃ paṭisaṃharitvāti aniyatāṇattikammaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi ‘‘mā kho mayā āṇattaṃ ākāsī’’ti āṇattaṃ nivārentena paṭisaṃhaṭaṃ nāma hoti. Paṭisaṃhaṭattāyeva cettha kukkuccaṃ paṭivinoditaṃ, vippaṭisāro paṭivinīto nāma hoti. Evaṃ santepi panettha purimāṇattiyāyeva niyatabhāvaṃ maññamāno paravādī ‘‘āmantā’’ti paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī tassa kammassa paṭisaṃhaṭabhāvaṃ sampaṭicchāpetvā attano laddhiṃ patiṭṭhāpetvā hañcītiādimāha.

คำว่า “ถอนกรรมนั้นคืนเสีย” ดังนี้ กล่าวหมายถึงกรรมที่เกิดจากคำสั่งที่ไม่แน่นอน. จริงอยู่ กรรมนั้นชื่อว่าอันผู้สั่งห้ามคำสั่งว่า “ท่านอย่าได้ทำตามที่เราสั่งเลย” ถอนคืนแล้ว. ในข้อนี้ เพราะถอนคืนแล้วนั่นเทียว ความรำคาญใจจึงชื่อว่าอันบรรเทาแล้ว, ความเดือดร้อนใจจึงชื่อว่าอันนำไปปราศแล้ว. แม้เมื่อเป็นเช่นนี้ ในข้อนี้ ปรวาทีผู้สำคัญว่ามีความแน่นอนเพียงเพราะคำสั่งก่อน ย่อมปฏิญญาว่า “ใช่” ดังนี้. ลำดับนั้น สกวาทีให้เขายอมรับความเป็นกรรมที่ถอนคืนแล้ว สถาปนาลัทธิของตนแล้ว จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ถ้าเช่นนั้น” ดังนี้.

662. Puna anantarāpayuttoti pariyosānapañhe paṭhamapañhe viya pucchā paravādissa, paṭiññā sakavādissa. Nanu taṃ kammanti anuyogo paravādissa, paṭisaṃhaṭakālato pubbe payuttakālaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Payuttapubbatāmattaṃ gahetvā aniyatāṇattivasena hañcīti laddhipatiṭṭhāpanaṃ paravādissa. Ayaṃ pana laddhi ayoniso patiṭṭhitattā appatiṭṭhitāva hotīti.

662. อีกอย่างหนึ่ง ในปัญหาปริโยสาน (สุดท้าย) ว่า “อนันตราปยุตตะ” ดังนี้ คำถามเป็นของปรวาทีเหมือนในปัญหาแรก, คำปฏิญญาเป็นของสกวาที. คำว่า “ก็กรรมนั้น” ดังนี้ เป็นการซักถามของปรวาที, คำปฏิญญาเป็นของสกวาที โดยหมายถึงกาลที่สั่งก่อนกาลที่ถอนคืน. การสถาปนาลัทธิของปรวาทีว่า “ถ้าเช่นนั้น” ดังนี้ โดยถือเอาเพียงความเป็นผู้เคยสั่งแล้ว ด้วยอำนาจแห่งคำสั่งที่ไม่แน่นอน. แต่ลัทธินี้ เพราะตั้งขึ้นโดยไม่แยบคาย จึงเป็นลัทธิที่ตั้งอยู่ไม่ได้นั่นเทียว.

Anantarāpayuttakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอนันตราปยุตตกถา.

4. Niyatassa niyāmakathāvaṇṇanā

4. อรรถกถานิยตัสสนิยามกถา

663-664. Idāni niyatassa niyāmakathā nāma hoti. Tattha duvidho niyāmo – micchattaniyāmo ca ānantariyakammaṃ, sammattaniyāmo ca ariyamaggo. Ime dve niyāme ṭhapetvā añño niyāmo nāma natthi. Sabbepi hi sesā tebhūmakadhammā aniyatā nāma. Tehi samannāgatopi aniyatoyeva. Buddhehi pana attano ñāṇabalena ‘‘ayaṃ satto anāgate bodhiṃ pāpuṇissatī’’ti byākato bodhisatto puññussadattā niyatoti vuccati. Iti imaṃ vohāramattaṃ gahetvā ‘‘pacchimabhaviko bodhisatto tāya jātiyā bhabbo dhammaṃ abhisametu’’nti adhippāyena ‘‘niyato niyāmaṃ okkamatī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyāparaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Micchattaniyatotiādi aññena niyāmena niyatassa aññaniyāmābhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Pubbe maggaṃ bhāvetvātiādi niyāmappabhedadassanatthaṃ vuttaṃ. Satipaṭṭhānantiādi ekasmimpi niyāme dhammappabhedadassanatthaṃ vuttaṃ. Bhabbo bodhisattoti vacanaṃ kevalaṃ bodhisattassa bhabbataṃ dīpeti, na niyatassa niyāmokkamanaṃ, tasmā asādhakaṃ. So hi pubbe ekenapi niyatadhammena aniyato bodhimūle saccadassanena niyāmaṃ okkantoti.

663-664. บัดนี้ ชื่อว่า นิยตัสสนิยามกถา. ในกถานั้น นิยามมี ๒ อย่าง คือ มิจฉัตตนิยาม ได้แก่ อนันตริยกรรม, และสัมมัตตนิยาม ได้แก่ อริยมรรค. ยกเว้นนิยาม ๒ อย่างนี้แล้ว นิยามอื่นชื่อว่าไม่มี. จริงอยู่ ธรรมในสามภูมิที่เหลือทั้งหมด ชื่อว่าไม่แน่นอน (อนิยตะ). แม้ผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น ก็เป็นผู้อนิยตะนั่นเทียว. แต่พระโพธิสัตว์ที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงพยากรณ์ด้วยกำลังพระญาณของพระองค์ว่า “สัตว์นี้จักบรรลุโพธิญาณในอนาคต” ดังนี้ ท่านเรียกว่าเป็นนิยตะ (ผู้แน่นอน) เพราะมีบุญมาก. ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า “บุคคลผู้แน่นอน ย่อมหยั่งลงสู่สภาวะที่แน่นอน” โดยถือเอาเพียงโวหารนี้ ด้วยความประสงค์ว่า “พระโพธิสัตว์ในภพสุดท้าย เป็นผู้ควรเพื่อจะตรัสรู้ธรรมในชาตินั้น”, เหมือนอย่างพวกปุพพเสลิยะและอปรเสลิยะ, คำถามเป็นของสกวาทีโดยหมายถึงชนเหล่านั้น, คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น. คำว่า “มิจฉัตตนิยตะ” เป็นต้น กล่าวเพื่อแสดงความไม่มีแห่งนิยามอื่นแก่บุคคลผู้แน่นอนด้วยนิยามอื่น. คำว่า “เจริญมรรคในกาลก่อน” เป็นต้น กล่าวเพื่อแสดงความแตกต่างแห่งนิยาม. คำว่า “สติปัฏฐาน” เป็นต้น กล่าวเพื่อแสดงความแตกต่างแห่งธรรมแม้ในนิยามหนึ่ง. คำว่า “พระโพธิสัตว์เป็นผู้ควร” ย่อมแสดงเพียงความเป็นผู้ควรของพระโพธิสัตว์, ไม่ได้แสดงการหยั่งลงสู่สภาวะที่แน่นอนของบุคคลผู้แน่นอน, เพราะฉะนั้น จึงไม่เป็นเครื่องนำมาซึ่งความสำเร็จ. จริงอยู่ พระโพธิสัตว์นั้น ในกาลก่อน เป็นผู้อนิยตะ (ไม่แน่นอน) ด้วยนิยตธรรมแม้อย่างหนึ่ง, ท่านหยั่งลงสู่สภาวะที่แน่นอนด้วยการเห็นสัจจะ ณ โพธิมณฑล.

Niyatassa niyāmakathāvaṇṇanā.

อรรถกถานิยตัสสนิยามกถา.

5. Nivutakathāvaṇṇanā

5. อรรถกถานิวุตตกถา.

665-667. Idāni nivutakathā nāma hoti. Tattha suddhassa suddhakiccābhāvato nīvaraṇehi nivuto ophuṭo pariyonaddho ca nīvaraṇaṃ jahatīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya nivutotipucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Ratto rāgantiādi nivutassa nīvaraṇajahane dosadassanatthaṃ vuttaṃ. Parisuddhe pariyodātetiādi vikkhambhanavisuddhiyā visuddhassa samucchedavisuddhidassanatthaṃ vuttaṃ. Tassa evaṃ jānatotiādi jānato passato āsavakkhayaṃ dīpeti, na nivutassa nīvaraṇajahanaṃ, tasmā asādhakanti.

๖๖๕-๖๖๗. บัดนี้ ชื่อว่า นิวุตถกถา. ในนิวุตถกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือ ของพวกอุตตราปถกะ มีอยู่ว่า บุคคลผู้ถูกนิวรณ์กั้นไว้ ปกคลุมไว้ รัดรึงไว้ ย่อมละนิวรณ์ได้ เพราะไม่มีความเป็นผู้บริสุทธิ์โดยส่วนเดียว, สักวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า "บุคคลผู้ถูกนิวรณ์กั้นไว้ ละนิวรณ์ได้หรือ" ปรวาทีรับรอง. คำว่า "ผู้กำหนัดด้วยราคะ" เป็นต้น กล่าวไว้เพื่อแสดงโทษในการละนิวรณ์ของบุคคลผู้ถูกนิวรณ์กั้นไว้. คำว่า "ในจิตที่บริสุทธิ์ผ่องแผ้ว" เป็นต้น กล่าวไว้เพื่อแสดงสมุจเฉทวิสุทธิของบุคคลผู้บริสุทธิ์ด้วยวิกขัมภนวิสุทธิ. คำว่า "เมื่อเขารู้อยู่อย่างนี้" เป็นต้น ย่อมแสดงความสิ้นไปแห่งอาสวะของผู้รู้ผู้เห็น, ไม่ได้แสดงการละนิวรณ์ของบุคคลผู้ถูกนิวรณ์กั้นไว้, เพราะฉะนั้น จึงไม่เป็นเครื่องนำมาซึ่งความสำเร็จ.

Nivutakathāvaṇṇanā.

อรรถกถานิวุตถกถา.

6. Sammukhībhūtakathāvaṇṇanā

6. อรรถกถาสัมมุขีภูตกถา

668-670. Idāni sammukhībhūtakathā nāma hoti. Tattha sammukhībhūtoti saṃyojanānaṃ sammukhībhāvaṃ tehi samaṅgībhāvaṃ upagato. Sesamettha nivutakathāsadisamevāti.

๖๖๘-๖๗๐. บัดนี้ ชื่อว่า สัมมุขีภูตกถา. ในสัมมุขีภูตกถานั้น คำว่า "สัมมุขีภูโต" หมายถึง ผู้ถึงความเป็นผู้มีสังโยชน์ปรากฏอยู่เฉพาะหน้า คือเป็นผู้ประกอบด้วยสังโยชน์เหล่านั้น. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ เหมือนกับนิวุตถกถานั่นเอง.

Sammukhībhūtakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสัมมุขีภูตกถา.

7. Samāpanno assādetītikathāvaṇṇanā

7. อรรถกถาสมาปันโนอัสสาเทตีกถา

671-673. Idāni samāpanno assādetītikathā nāma hoti. Tattha ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, so tadassādetī’’tiādivacanaṃ (a. ni. 4.123) nissāya ‘‘samāpanno assādeti, sā cassa jhānanikanti jhānārammaṇā hotī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ, te sandhāya samāpannoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Taṃ jhānaṃ tassa jhānassa ārammaṇanti pañhesu tasseva tadārammaṇataṃ apassanto suttavirodhabhayena paṭikkhipati, ‘‘tadassādetī’’tivacanamattena paṭijānāti. So tadassādetīti suttaṃ jhānalābhino jhānā vuṭṭhāya jhānassādaṃ sādheti, na antosamāpattiyaṃyeva jhānanikantiyā jhānārammaṇataṃ, tasmā asādhakanti.

๖๗๑-๖๗๓. บัดนี้ ชื่อว่า สมาปันโนอัสสาเทตีกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือ ของพวกอันธกะ มีอยู่ว่า อาศัยพระดำรัสเป็นต้นว่า "เข้าปฐมฌานอยู่, เธอย่อมเสวยรสฌานนั้น" จึงกล่าวว่า "ผู้เข้าสมาบัติย่อมเสวยรส, และฌานนิกกันติของเธอนั้นมีฌานเป็นอารมณ์", สักวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า "ผู้เข้าสมาบัติย่อมเสวยรสหรือ" ปรวาทีรับรอง. ในปัญหาทั้งหลาย ท่านไม่เห็นความเป็นอารมณ์นั้นของฌานนั้นเอง จึงปฏิเสธเพราะกลัวจะขัดกับพระสูตร, แต่รับรองด้วยอาศัยเพียงพระดำรัสว่า "เธอย่อมเสวยรสฌานนั้น". พระสูตรว่า "เธอย่อมเสวยรสฌานนั้น" แสดงว่า ผู้ได้ฌานออกจากฌานแล้วย่อมลิ้มรสแห่งฌาน, ไม่ได้แสดงความเป็นอารมณ์แห่งฌานของฌานนิกกันติในภายในสมาบัตินั่นเอง, เพราะฉะนั้น จึงไม่เป็นเครื่องนำมาซึ่งความสำเร็จ.

Samāpanno assādetītikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสมาปันโนอัสสาเทตีกถา.

8. Asātarāgakathāvaṇṇanā

8. อรรถกถาอสาตราคกถา

674. Idāni asātarāgakathā nāma hoti. Tattha ‘‘yaṃkiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so taṃ vedanaṃ abhinandati abhivadatī’’ti (ma. ni. 1.409) sutte diṭṭhābhinandanavasena vuttaṃ. ‘‘Abhinandatī’’tivacanaṃ nissāya ‘‘dukkhavedanāyapi rāgassādavasena abhinandanā hoti. Tasmā atthi asātarāgo’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya atthi asātarāgoti pucchā sakavādissa. Tattha asātarāgoti asāte dukkhavedayite ‘‘aho vata me etadeva bhaveyyā’’ti rajjanā. Āmantāti laddhivasena paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthameva.

674. บัดนี้ ชื่อว่า อสาตราคกถา. ในกถานั้น ในพระสูตรว่า "เสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา, เธอย่อมเพลิดเพลิน ย่อมกล่าวถึงเวทนานั้น" ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งความเพลิดเพลินในทิฏฐิ. ลัทธิของชนเหล่าใด คือ ของพวกอุตตราปถกะ มีอยู่ว่า อาศัยคำว่า "ย่อมเพลิดเพลิน" จึงกล่าวว่า "ความเพลิดเพลินย่อมมีแม้ในทุกขเวทนาโดยนัยแห่งความยินดีในราคะ. เพราะฉะนั้น อสาตราคะจึงมีอยู่", สักวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า "อสาตราคะมีอยู่หรือ". ในคำนั้น คำว่า "อสาตราคะ" คือ ความกำหนัดในทุกขเวทนาอันไม่น่าพอใจว่า "โอหนอ ขอให้สิ่งนี้จงมีแก่เราเถิด". ปรวาทีรับรองว่า "ใช่" ตามลัทธิของตน. เนื้อความที่เหลือในกถานี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น.

675. So taṃ vedanaṃ abhinandatīti sutte pana vinivaṭṭetvā dukkhavedanameva ārabbha rāguppatti nāma natthi, samūhaggahaṇena pana vedayitalakkhaṇaṃ dhammaṃ dukkhavedanameva vā attato samanupassanto diṭṭhimaññanāsaṅkhātāya diṭṭhābhinandanāya vedanaṃ abhinandati, dukkhāya vedanāya vipariṇāmaṃ abhinandati, dukkhāya vedanāya abhibhūto tassā paṭipakkhaṃ kāmasukhaṃ patthayantopi dukkhavedanaṃ abhinandati nāma. Evaṃ dukkhavedanāya abhinandanā hotīti adhippāyo. Tasmā asādhakametaṃ asātarāgassāti.

675. ก็ในพระสูตรว่า "เธอย่อมเพลิดเพลินเวทนานั้น" การเกิดขึ้นแห่งราคะปรารภเฉพาะทุกขเวทนาโดยเว้น (สุขเวทนาและอทุกขมสุขเวทนา) ย่อมไม่มี, แต่โดยการถือเอารวมกัน บุคคลเมื่อพิจารณาเห็นธรรมอันมีลักษณะเป็นสิ่งที่ถูกเสวย หรือเห็นทุกขเวทนานั่นแหละโดยความเป็นอัตตา ย่อมเพลิดเพลินเวทนาด้วยความเพลิดเพลินในทิฏฐิอันเรียกว่าทิฏฐิและมัญญนะ, ย่อมเพลิดเพลินความแปรปรวนไปแห่งทุกขเวทนา, แม้ผู้ถูกทุกขเวทนาครอบงำ ปรารถนากามสุขซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อทุกขเวทนานั้น ก็ชื่อว่าย่อมเพลิดเพลินทุกขเวทนา. อธิบายว่า ความเพลิดเพลินในทุกขเวทนาย่อมมีด้วยประการฉะนี้. เพราะฉะนั้น คำนี้จึงไม่เป็นเครื่องนำมาซึ่งความสำเร็จแห่งอสาตราคะ.

Asātarāgakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอสาตราคกถา.

9. Dhammataṇhāabyākatātikathāvaṇṇanā

9. อรรถกถาธัมมตัณหาอัพยากตากถา

676-680. Idāni dhammataṇhā abyākatātikathā nāma hoti. Tattha rūpataṇhā…pe… dhammataṇhāti imāsu chasu taṇhāsu yasmā sabbapacchimā taṇhā dhammataṇhāti vuttā, tasmā sā abyākatāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesapañhānaṃ pāḷiyā attho niyyāti. Kāmataṇhātiādīhi tīhi koṭṭhāsehi chapi taṇhā saṅkhipitvā dassitā. Rūpādīsu hi chasu ārammaṇesu kāmassādavasena pavattā taṇhā kāmataṇhā. ‘‘Bhavissati attā ca loko cā’’ti sassatadiṭṭhisahagatā taṇhā bhavataṇhā. ‘‘Na bhavissatī’’ti ucchedadiṭṭhisahagatā taṇhā vibhavataṇhāti. Nanu sā dhammataṇhāti padaṃ taṇhāya dhammārammaṇaṃ ārabbha pavattiṃ dīpeti, na abyākatabhāvaṃ tasmā asādhakanti.

๖๗๖-๖๘๐. บัดนี้ ชื่อว่า ธัมมตัณหาอัพยากตากถา. ในกถานั้น ในตัณหา ๖ ประการเหล่านี้ คือ รูปตัณหา...ฯลฯ...ธัมมตัณหา, ลัทธิของชนเหล่าใด คือ ของพวกปุพพเสลิยะ มีอยู่ว่า เพราะเหตุที่ตัณหาสุดท้ายทั้งหมดถูกเรียกว่าธัมมตัณหา, เพราะฉะนั้น ตัณหานั้นจึงเป็นอัพยากฤต, สักวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้น, ปรวาทีรับรอง. อรรถแห่งปัญหาที่เหลือย่อมปรากฏชัดจากบาลี. ตัณหาทั้ง ๖ ประการ ท่านย่อแสดงไว้ด้วยส่วน ๓ อย่าง มีกามตัณหาเป็นต้น. จริงอยู่ ตัณหาที่เกิดขึ้นโดยนัยแห่งความยินดีในกามในอารมณ์ ๖ มีรูปเป็นต้น คือ กามตัณหา. ตัณหาที่เกิดร่วมกับสัสสตทิฏฐิว่า "อัตตาและโลกจักมี" คือ ภวตัณหา. ตัณหาที่เกิดร่วมกับอุจเฉททิฏฐิว่า "จักไม่มี" คือ วิภวตัณหา. ก็บทว่า "ธัมมตัณหานั้น" ย่อมแสดงความเกิดขึ้นของตัณหาโดยปรารภธรรมามรณ์, ไม่ได้แสดงความเป็นอัพยากฤต, เพราะฉะนั้น จึงไม่เป็นเครื่องนำมาซึ่งความสำเร็จ.

Dhammataṇhā abyākatātikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาธัมมตัณหาอัพยากตากถา.

10. Dhammataṇhānadukkhasamudayotikathāvaṇṇanā

10. อรรถกถาธัมมตัณหานทุกขสมุทยกถา

681-685. Idāni dhammataṇhā nadukkhasamudayotikathā nāma hoti. Tatrāpi yasmā sā dhammataṇhāti vuttā, tasmā na dukkhasamudayoti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃyeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ purimakathāsadisamevāti.

๖๘๑-๖๘๕. บัดนี้ ชื่อว่า ธัมมตัณหานทุกขสมุทยกถา. แม้ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือ ของพวกปุพพเสลิยะนั่นเอง มีอยู่ว่า เพราะเหตุที่ตัณหานั้นถูกเรียกว่าธัมมตัณหา, เพราะฉะนั้น จึงไม่ใช่ทุกขสมุทัย, สักวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้น, ปรวาทีรับรอง. เนื้อความที่เหลือเหมือนกับกถาก่อนนั่นเอง.

Dhammataṇhā nadukkhasamudayotikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาธัมมตัณหานทุกขสมุทยกถา.

Terasamo vaggo.

วรรคที่ ๑๓.

14. Cuddasamavaggo

14. วรรคที่ ๑๔

1. Kusalākusalapaṭisandahanakathāvaṇṇanā

1. อรรถกถากุสลากุสลปฏิสันธหนกถา

686-690. Idāni kusalākusalapaṭisandahanakathā nāma hoti. Tattha kusalaṃ vā akusalassa, akusalaṃ vā kusalassa anantarā uppajjanakaṃ nāma natthīti tesaṃ aññamaññaṃ paṭisandhānaṃ na yujjati. Ye pana yasmā ekavatthusmiññeva rajjati virajjati ca, tasmā taṃ aññamaññaṃ paṭisandahatīti laddhiṃ gahetvā ṭhitā, seyyathāpi mahāsaṅghikā; te sandhāya pucchā sakavādissa; paṭiññā itarassa. Āvaṭṭanā paṇidhīti ubhayaṃ āvajjanasseva nāmaṃ. Tañhi bhavaṅgaṃ āvaṭṭetīti āvaṭṭanā. Bhavaṅgārammaṇato aññasmiṃ ārammaṇe cittaṃ paṇidahati ṭhapetīti paṇidhi. Kusalaṃ anāvaṭṭentassāti yaṃ taṃ akusalānantaraṃ paṭisandahantaṃ kusalaṃ uppajjati, taṃ anāvaṭṭentassa uppajjatīti pucchati. Itaro pana vinā āvajjanena kusalassa uppattiṃ apassanto paṭikkhipati. Kusalaṃ ayoniso manasikarototi idaṃ yadi akusalānantaraṃ kusalaṃ uppajjeyya, akusalasseva āvajjanena ayoniso manasikaroto uppajjeyyāti codanatthaṃ vuttaṃ. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyāti. Nanu yasmiṃyeva vatthusminti vacanaṃ ekārammaṇe sarāgavirāguppattiṃ dīpeti, na kusalākusalānaṃ anantarataṃ, tasmā asādhakanti.

๖๘๖-๖๙๐. บัดนี้ ชื่อว่า กุสลากุสลปฏิสนธหนกถา (กถาว่าด้วยการสืบต่อกันแห่งกุศลและอกุศล) ในกถานั้น กุศลเกิดต่อจากอกุศล หรืออกุศลเกิดต่อจากกุศลโดยไม่มีระหว่างคั่นนั้นไม่มี เพราะฉะนั้น การสืบต่อกันและกันของกุศลและอกุศลนั้นจึงไม่สมควร ส่วนชนเหล่าใดถือเอาลัทธิว่า เพราะว่าบุคคลย่อมกำหนัดและคลายกำหนัดในวัตถุเดียวกันนั่นแหละ เพราะฉะนั้น กุศลและอกุศลนั้นย่อมสืบต่อกันและกัน ดังเช่นพวกมหาสังฆิกะ คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น คำว่า อาวัฏฏนา และ ปณิธิ ทั้งสองคำเป็นชื่อของอาวัชชนะนั่นเอง จริงอยู่ ธรรมชาตินั้นย่อมยังภวังค์ให้หมุนกลับ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า อาวัฏฏนา ธรรมชาตินั้นย่อมน้อมจิตไป ตั้งจิตไว้ในอารมณ์อื่นจากภวังคารมณ์ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ปณิธิ (สกวาที) ถามว่า กุศลที่เกิดขึ้นสืบต่อจากอกุศลนั้น ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่ได้น้อมใจไปหรือ ส่วนปรวาที เมื่อไม่เห็นการเกิดขึ้นของกุศลโดยปราศจากอาวัชชนะ จึงปฏิเสธ คำว่า 'บุคคลย่อมกระทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายซึ่งกุศล' นี้ กล่าวขึ้นเพื่อท้วงว่า หากกุศลจะพึงเกิดขึ้นต่อจากอกุศล ก็พึงเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้กระทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายด้วยอาวัชชนะของอกุศลนั่นเอง ส่วนที่เหลือ พึงนำไปตามบาลีนั้นเทียว ก็คำว่า 'ในวัตถุใดนั่นเทียว' ย่อมแสดงถึงการเกิดขึ้นของจิตที่มีราคะและจิตที่ปราศจากราคะในอารมณ์เดียวกัน ไม่ได้แสดงถึงความเป็นอนันตระของกุศลและอกุศล เพราะฉะนั้น จึงไม่เป็นเครื่องสาธก

Kusalākusalapaṭisandahanakathāvaṇṇanā.

พรรณนากุสลากุสลปฏิสนธหนกถา

2. Saḷāyatanuppattikathāvaṇṇanā

2. พรรณนาสฬายตนุปปัตติกถา

691-692. Idāni saḷāyatanuppattikathā nāma hoti. Tattha upapattesiyena paṭisandhicittena saheva opapātikānaṃ saḷāyatanaṃ uppajjati. Gabbhaseyyakānaṃ ajjhattikāyatanesu manāyatanakāyāyatanāneva paṭisandhikkhaṇe uppajjanti. Sesāni cattāri sattasattatirattimhi. Tāni ca kho yena kammunā paṭisandhi gahitā, tasseva aññassa vā katattāti ayaṃ sakasamaye vādo. Yesaṃ pana ekakammasambhavattā sampannasākhāviṭapānaṃ rukkhādīnaṃ aṃkuro viya bījamattaṃ saḷāyatanaṃ mātukucchismiṃ paṭisandhikkhaṇeyeva uppajjatīti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya saḷāyatananti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sabbaṅgapaccaṅgītiādi saḷāyatane sati evarūpo hutvā okkameyyāti codanatthaṃ vuttaṃ. Mātukucchigatassāti pucchā paravādissa. Parato mātukucchigatassa pacchā kesāti pucchā sakavādissa. Sesamettha uttānatthamevāti.

๖๙๑-๖๙๒. บัดนี้ ชื่อว่า สฬายตนุปปัตติกถา (กถาว่าด้วยการเกิดขึ้นแห่งสฬายตนะ) ในกถานั้น สฬายตนะของโอปปาติกสัตว์ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับปฏิสนธิจิตที่เหมาะแก่การเข้าถึงนั่นเอง ในบรรดาอัชฌัตติกายตนะของสัตว์ผู้เกิดในครรภ์ มนายตนะและกายายตนะเท่านั้นย่อมเกิดขึ้นในขณะแห่งปฏิสนธิ อายตนะที่เหลือ ๔ ย่อมเกิดขึ้นในสัปดาห์ที่ ๗ ก็อายตนะเหล่านั้นเกิดขึ้นเพราะกรรมใดที่ทำให้ถือปฏิสนธิ หรือเพราะกรรมอื่นที่ได้กระทำไว้ นี้เป็นวาทะในนิกายของตน ส่วนชนเหล่าใดมีลัทธิว่า สฬายตนะเพียงดังพืชพันธุ์ดุจหน่อของต้นไม้เป็นต้นที่มีกิ่งก้านสาขาบริบูรณ์ ซึ่งเกิดจากกรรมอันเดียวกัน ย่อมเกิดขึ้นในครรภ์มารดาในขณะแห่งปฏิสนธินั่นเอง ดังเช่นพวกปุพพเสลิยะ คำถามว่า 'สฬายตนะ' เป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น คำว่า 'มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน' เป็นต้น กล่าวขึ้นเพื่อท้วงว่า เมื่อมีสฬายตนะแล้ว สัตว์พึงหยั่งลงสู่ครรภ์โดยมีรูปร่างเช่นนั้น คำถามว่า 'ของสัตว์ผู้อยู่ในครรภ์มารดา' เป็นของปรวาที คำถามว่า 'ต่อจากนั้น ผมเป็นต้นของสัตว์ผู้อยู่ในครรภ์มารดาเกิดขึ้นภายหลังหรือ' เป็นของสกวาที ส่วนที่เหลือในกถานี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

Saḷāyatanuppattikathāvaṇṇanā.

พรรณนาสฬายตนุปปัตติกถา

3. Anantarapaccayakathāvaṇṇanā

3. พรรณนาอนันตรปัจจยกถา

693-697. Idāni anantarapaccayakathā nāma hoti. Tattha naccagītādīsu rūpadassanasaddasavanādīnaṃ lahuparivattitaṃ disvā ‘‘imāni viññāṇāni aññamaññassa anantarā uppajjantī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya cakkhuviññāṇassāti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sotaviññāṇaṃ rūpārammaṇaṃyevāti yadi cakkhuviññāṇassa anantarā uppajjeyya, vipākamanodhātu viya rūpārammaṇaṃ siyāti codetuṃ vuttaṃ. Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati sotaviññāṇanti pañhesu suttābhāvena paṭikkhipitvā anantaruppattiṃ sallakkhento laddhivasena paṭijānāti. Taññeva cakkhuviññāṇaṃ taṃ sotaviññāṇanti yathā paṭhamajavanānantaraṃ dutiyajavanaṃ manoviññāṇabhāvena taññeva hoti, kiṃ te tathā etampi dvayaṃ ekamevāti pucchati. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo. Naccati gāyatītiādivacanaṃ ārammaṇasamodhāne lahuparivattitāya vokiṇṇabhāvaṃ dīpeti, na anantarapaccayataṃ, tasmā asādhakanti.

๖๙๓-๖๙๗. บัดนี้ ชื่อว่า อนันตรปัจจยกถา (กถาว่าด้วยอนันตรปัจจัย) ในกถานั้น ชนเหล่าใดเห็นความเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วของการเห็นรูปและการได้ยินเสียงเป็นต้น ในการฟ้อนรำขับร้องเป็นต้น แล้วมีลัทธิว่า 'วิญญาณเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นต่อกันและกันโดยไม่มีระหว่างคั่น' ดังเช่นพวกอุตตราปถกะ คำถามว่า 'ของจักขุวิญญาณ' เป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น คำว่า 'โสตวิญญาณก็มีรูปเป็นอารมณ์' กล่าวขึ้นเพื่อท้วงว่า หากโสตวิญญาณพึงเกิดขึ้นต่อจากจักขุวิญญาณ ก็พึงมีรูปเป็นอารมณ์เหมือนวิปากมโนธาตุ ในปัญหาทั้งหลาย (ปรวาที) ปฏิเสธว่า 'โสตวิญญาณอาศัยจักษุและรูปเกิดขึ้น' เพราะไม่มีในพระสูตร แล้วเมื่อพิจารณาถึงการเกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่น จึงยอมรับตามลัทธิของตน (สกวาที) ถามว่า 'จักขุวิญญาณนั้นนั่นแหละคือโสตวิญญาณนั้นหรือ' เหมือนอย่างที่ชวนะดวงที่สองต่อจากชวนะดวงแรกเป็นมโนวิญญาณดวงเดียวกันนั่นเอง วิญญาณทั้งสองนี้ของท่านก็เป็นอันเดียวกันอย่างนั้นหรือ พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้ คำว่า 'ย่อมฟ้อนรำ ย่อมขับร้อง' เป็นต้น ย่อมแสดงถึงภาวะที่ปะปนกันโดยความเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วในการประชุมกันแห่งอารมณ์ ไม่ได้แสดงถึงความเป็นอนันตรปัจจัย เพราะฉะนั้น จึงไม่เป็นเครื่องสาธก

Anantarapaccayakathāvaṇṇanā.

พรรณนาอนันตรปัจจยกถา

4. Ariyarūpakathāvaṇṇanā

4. พรรณนาอริยรูปกถา

698-699. Idāni ariyarūpakathā nāma hoti. Tattha sammāvācākammantā rūpaṃ, tañca kho ‘‘sabbaṃ rūpaṃ cattāri ca mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti (ma. ni. 3.67) vacanato upādāyarūpanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya ariyarūpaṃ mahābhūtānaṃ upādāyāti pucchā sakavādissa. Tattha ariyānaṃ rūpaṃ, ariyaṃ vā rūpanti ariyarūpaṃ. Āmantāti laddhiyaṃ ṭhatvā paṭiññā itarassa. Kusalanti puṭṭho laddhivaseneva paṭijānāti. Anāsavapucchādīsupi eseva nayo. Yaṃ kiñci rūpanti suttaṃ ṭhapetvā bhūtāni sesarūpassa upādābhāvaṃ dīpeti, na sammāvācākammantānaṃ. Tesañhi rūpamattaññeva asiddhaṃ, kuto upādārūpatā; tasmā asādhakanti.

๖๙๘-๖๙๙. บัดนี้ ชื่อว่า อริยรูปกถา (กถาว่าด้วยอริยรูป) ในกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า สัมมาวาจาและสัมมากัมมันตะเป็นรูป และรูปนั้นก็เป็นอุปาทายรูปตามพระบาลีว่า 'รูปทั้งหมดคือมหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔' ดังเช่นพวกอุตตราปถกะ คำถามว่า 'อริยรูปเป็นอุปาทายรูปของมหาภูตรูปหรือ' เป็นของสกวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น ในคำนั้น รูปของพระอริยเจ้า หรือรูปที่เป็นอริยะ ชื่อว่า อริยรูป ปฏิญญาว่า 'ใช่' เป็นของปรวาที โดยตั้งอยู่ในลัทธิของตน เมื่อถูกถามว่า 'เป็นกุศลหรือ' เขาก็ยอมรับตามลัทธิของตนนั่นเอง แม้ในคำถามเกี่ยวกับอนาสวะเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ พระสูตรว่า 'รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง' ยกเว้นมหาภูตรูปแล้ว ย่อมแสดงถึงความเป็นอุปาทายรูปของรูปที่เหลือ ไม่ได้แสดงถึง (ความเป็นอุปาทายรูป) ของสัมมาวาจาและสัมมากัมมันตะ จริงอยู่ แม้เพียงความเป็นรูปของธรรมเหล่านั้นก็ยังไม่สำเร็จ ความเป็นอุปาทายรูปจะมีมาแต่ไหน เพราะฉะนั้น จึงไม่เป็นเครื่องสาธก

Ariyarūpakathāvaṇṇanā.

พรรณนาอริยรูปกถา

5. Añño anusayotikathāvaṇṇanā

5. พรรณนาอัญโญอนุสโยติกถา

700-701. Idāni añño anusayotikathā nāma hoti. Tattha yasmā puthujjano kusalābyākate citte vattamāne sānusayoti vattabbo, na pariyuṭṭhitoti tasmā añño anusayo, aññaṃ pariyuṭṭhānanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya añño kāmarāgānusayoti pucchā sakavādissa paṭiññā itarassa. Sesaṃ heṭṭhā anusayakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Sānusayotiādi pana tasmiṃ samaye anusayassa appahīnattā sānusayoti vattabbataṃ, anuppannattā ca pariyuṭṭhitoti avattabbataṃ dīpeti, na anusayapariyuṭṭhānānaṃ aññattaṃ, tasmā asādhakanti.

๗๐๐-๗๐๑. บัดนี้ ชื่อว่า อัญโญอนุสโยติกถา. ในกถานั้น เพราะเหตุที่ปุถุชน เมื่อจิตที่เป็นกุศลและอัพยากฤตเป็นไปอยู่ ย่อมถูกเรียกว่าเป็นผู้มีอนุสัย แต่ไม่ถูกเรียกว่าเป็นผู้มีปริยุฏฐาน เพราะฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่ว่า 'อนุสัยเป็นอย่างหนึ่ง ปริยุฏฐานเป็นอีกอย่างหนึ่ง' เหมือนอย่างพวกอันธกะ; ทรงหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามว่า 'กามราคานุสัยเป็นอย่างอื่น...' เป็นคำถามของสกวาที เป็นคำปฏิญญาของฝ่ายปรวาที. ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอนุสยกถาข้างท้าย. ส่วนคำว่า 'เป็นผู้มีอนุสัย' เป็นต้น แสดงถึงการที่ควรกล่าวว่าเป็นผู้มีอนุสัย เพราะยังละอนุสัยไม่ได้ในสมัยนั้น และแสดงถึงการที่ไม่ควรกล่าวว่าเป็นผู้มีปริยุฏฐาน เพราะยังไม่เกิดขึ้น แต่ไม่ได้แสดงถึงความแตกต่างกันของอนุสัยและปริยุฏฐาน เพราะฉะนั้น จึงใช้เป็นเครื่องพิสูจน์ไม่ได้.

Añño anusayotikathāvaṇṇanā.

พรรณนาอัญโญอนุสโยติกถา

6. Pariyuṭṭhānaṃ cittavippayuttantikathāvaṇṇanā

6. พรรณนาปริยุฏฐานังจิตตวิปปยุตตันติกถา

702. Idāni pariyuṭṭhānaṃ cittavippayuttantikathā nāma hoti. Tattha yasmā aniccādito manasikarotopi rāgādayo uppajjanti. Vuttampi cetaṃ – ‘‘appekadā, bho bhāradvāja, asubhato manasikarissāmīti subhatova manasikarotī’’ti (saṃ. ni. 4.127). Tasmā pariyuṭṭhānaṃ cittavippayuttanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃyeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthamevāti.

702. บัดนี้ ชื่อว่า ปริยุฏฐานังจิตตวิปปยุตตันติกถา. ในกถานั้น เพราะเหตุที่แม้เมื่อบุคคลมนสิการถึงความไม่เที่ยงเป็นต้น ราคะเป็นต้นก็ยังเกิดขึ้น. และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า – “ดูก่อนภารทวาชะ บางครั้ง บุคคลตั้งใจว่าจักมนสิการโดยความเป็นของไม่งาม แต่กลับมนสิการโดยความเป็นของงาม”. เพราะฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่ว่า 'ปริยุฏฐานเป็นจิตตวิปปยุต' เหมือนอย่างพวกอันธกะ; ทรงหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามเป็นของสกวาที คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ส่วนที่เหลือในกถานี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

Pariyuṭṭhānaṃ cittavippayuttantikathāvaṇṇanā.

พรรณนาปริยุฏฐานังจิตตวิปปยุตตันติกถา

7. Pariyāpannakathāvaṇṇanā

7. พรรณนาปริยาปันนกถา

703-705. Idāni pariyāpannakathā nāma hoti. Tattha yasmā kāmarāgo kāmadhātuṃ anuseti, kāmadhātupariyāpannoti ca vuccati, tasmā rūparāgārūparāgāpi rūpadhātuarūpadhātuyo anusenti. Rūpadhātuarūpadhātupariyāpannāyeva ca nāma hontīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānañceva sammitiyānañca; te sandhāya rūparāgoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tattha anusetīti yathā kāmarāgo kāmavitakkasaṅkhātaṃ kāmadhātuṃ sahajātavasena anuseti, kiṃ te evaṃ rūparāgo rūpadhātunti pucchati. Pariyāpannoti yathā ca so tividhāya kāmadhātuyā kilesakāmavasena pariyāpannattā kāmadhātupariyāpanno, kiṃ te evaṃ rūparāgopi rūpadhātupariyāpannoti pucchati. Itaro panassa adhippāyaṃ asallakkhento kevalaṃ laddhivasena āmantāti paṭijānāti. Atha naṃ tamatthaṃ sallakkhāpetuṃ kusalavipākakiriyasaṅkhātehi samāpattesiyādīhi saṃsanditvā pucchituṃ samāpattesiyotiādimāha. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyāti. Nanu kāmarāgotiādivacanampi kāmarāgasseva kāmadhātuyaṃ anusayabhāvaṃ pariyāpannatañca dīpeti, na itaresaṃ itaradhātūsūti.

๗๐๓-๗๐๕. บัดนี้ ชื่อว่า ปริยาปันนกถา. ในกถานั้น เพราะเหตุที่กามราคะย่อมนอนเนื่องอยู่ในกามธาตุ และถูกเรียกว่าเป็นกามธาตุปริยาปันนะ เพราะฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือ พวกอันธกะและพวกสัมมิติยะ ที่ว่า 'แม้รูปราคะและอรูปราคะก็นอนเนื่องอยู่ในรูปธาตุและอรูปธาตุ และย่อมมีชื่อว่าเป็นรูปธาตุปริยาปันนะและอรูปธาตุปริยาปันนะ'; ทรงหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามว่า 'รูปราโค' เป็นของสกวาที คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ในคำเหล่านั้น คำว่า 'นอนเนื่องอยู่' คือ ท่านถามว่า 'กามราคะนอนเนื่องอยู่ในกามธาตุอันได้แก่กามวิตกโดยความเป็นสหชาตฉันใด รูปราคะของท่านก็นอนเนื่องอยู่ในรูปธาตุฉันนั้นหรือ'. คำว่า 'ปริยาปันนะ' คือ และกามราคะนั้นถูกเรียกว่าเป็นกามธาตุปริยาปันนะ เพราะนับเนื่องเข้าในกามธาตุ ๓ อย่างโดยความเป็นกิเลสกามฉันใด ท่านถามว่า 'แม้รูปราคะของท่านก็นับเนื่องเข้าในรูปธาตุฉันนั้นหรือ'. แต่ฝ่ายปรวาทีนั้น เมื่อไม่เข้าใจความประสงค์ของสกวาที ก็ปฏิญญาว่า 'ใช่' เพียงเพราะเป็นลัทธิของตน. ลำดับนั้น เพื่อจะให้เขาทราบเนื้อความนั้น สกวาทีจึงเปรียบเทียบกับสมาบัติสิยธรรมเป็นต้น อันได้แก่กุศล วิบาก และกิริยา แล้วถาม จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'สมาปัตเตสิโย'. ส่วนที่เหลือในกถานี้ ย่อมเป็นไปตามบาลีนั้นเทียว. ก็คำเป็นต้นว่า 'กามราโค' ย่อมแสดงภาวะที่นอนเนื่องอยู่และความนับเนื่องเข้าในกามธาตุของกามราคะเท่านั้น มิใช่ของกิเลสอื่นในธาตุอื่นมิใช่หรือ.

Pariyāpannakathāvaṇṇanā.

พรรณนาปริยาปันนกถา

8. Abyākatakathāvaṇṇanā

8. พรรณนาอัพยากตกถา

706-708. Idāni abyākatakathā nāma hoti. Tattha vipākakiriyarūpanibbānasaṅkhātaṃ catubbidhaṃ abyākataṃ avipākattā abyākatanti vuttaṃ. Diṭṭhigataṃ ‘‘sassato lokoti kho, vaccha, abyākatameta’’nti (saṃ. ni. 4.416 thokaṃ visadisaṃ) sassatādibhāvena akathitattā. Yesaṃ pana imaṃ vibhāgaṃ aggahetvā purimābyākataṃ viya diṭṭhigatampi abyākatanti laddhi, seyyathāpi andhakānañceva uttarāpathakānañca; tesaṃ taṃ vibhāgaṃ dassetuṃ diṭṭhigataṃ abyākatanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.

๗๐๖-๗๐๘. บัดนี้ ชื่อว่า อัพยากตกถา. ในกถานั้น อัพยากตธรรม ๔ อย่าง คือ วิบาก กิริยา รูป และนิพพาน ท่านเรียกว่า 'อัพยากตะ' เพราะไม่ให้ผล. ส่วนทิฏฐิคตะ ท่านเรียกว่า 'อัพยากตะ' เพราะพระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์โดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น ดังที่ตรัสว่า “ดูก่อนวัจฉะ ที่ว่าโลกเที่ยงนั้น เป็นเรื่องที่เราไม่พยากรณ์”. แต่ลัทธิของชนเหล่าใด คือ พวกอันธกะและพวกอุตตราปถกะ ที่ไม่ถือเอาความแตกต่างนี้ แล้วมีลัทธิว่า 'แม้ทิฏฐิคตะก็เป็นอัพยากตะเหมือนอัพยากตธรรมพวกก่อน'; เพื่อจะแสดงความแตกต่างนั้นแก่พวกเขา คำถามว่า 'ทิฏฐิคตะเป็นอัพยากตะหรือ' เป็นของสกวาที คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ส่วนที่เหลือในกถานี้ ย่อมเป็นไปตามบาลีนั้นเทียว.

Abyākatakathāvaṇṇanā.

พรรณนาอัพยากตกถา

9. Apariyāpannakathāvaṇṇanā

9. พรรณนาอปริยาปันนกถา

709-710. Idāni apariyāpannakathā nāma hoti. Tattha yasmā puthujjano jhānalābhī kāmesu vītarāgoti vattabbo hoti, na pana vigatadiṭṭhikoti, tasmā diṭṭhigataṃ apariyāpannanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.

๗๐๙-๗๑๐. บัดนี้ ชื่อว่า อปริยาปันนกถา. ในกถานั้น เพราะเหตุที่ปุถุชนผู้ได้ฌาน ย่อมถูกเรียกว่าเป็นผู้ปราศจากราคะในกามทั้งหลาย แต่ไม่ถูกเรียกว่าเป็นผู้ปราศจากทิฏฐิ เพราะฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือ พวกปุพพเสลิยะ ที่ว่า 'ทิฏฐิคตะเป็นอปริยาปันนะ (ไม่นับเนื่องในภพภูมิใด)'; ทรงหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามเป็นของสกวาที คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ส่วนที่เหลือในกถานี้ ย่อมเป็นไปตามบาลีนั้นเทียว.

Apariyāpannakathāvaṇṇanā.

พรรณนาอปริยาปันนกถา

Cuddasamo vaggo.

วรรคที่สิบสี่

15. Pannarasamavaggo

15. วรรคที่สิบห้า

1. Paccayatākathāvaṇṇanā

1. พรรณนาปัจจยตากถา

711-717. Idāni paccayatākathā nāma hoti. Tattha yo dhammo hetupaccayena paccayo, so yesaṃ hetupaccayena paccayo, tesaññeva yasmā ārammaṇānantarasamanantarapaccayena paccayo na hoti, yo vā ārammaṇapaccayena paccayo, so yasmā tesaṃyeva anantarasamanantarapaccayena paccayo na hoti, tasmā paccayatā vavatthitāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.

๗๑๑-๗๑๗. บัดนี้ ชื่อว่า ปัจจยตากถา. ในกถานั้น เพราะเหตุที่ธรรมใดเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัยแก่ธรรมเหล่าใด ธรรมนั้นย่อมไม่เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัย อนันตรปัจจัย และสมนันตรปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นนั่นเอง หรือธรรมใดเป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัย ธรรมนั้นย่อมไม่เป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นนั่นเอง เพราะฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือ พวกมหาสังฆิกะ ที่ว่า 'ความเป็นปัจจัยนั้นมีขอบเขตแน่นอน'; ทรงหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามเป็นของสกวาที คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ส่วนที่เหลือในกถานี้ ย่อมเป็นไปตามบาลีนั้นเทียว.

Paccayatākathāvaṇṇanā.

พรรณนาปัจจยตากถา

2. Aññamaññapaccayakathāvaṇṇanā

2. พรรณนาอัญญมัญญปัจจยกถา

718-719. Idāni aññamaññapaccayakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ samaye ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti ayameva tanti, ‘‘saṅkhārapaccayāpi avijjā’’ti ayaṃ natthi, tasmā avijjāva saṅkhārānaṃ paccayo, na pana saṅkhārā avijjāyāti laddhi, seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ; te sandhāya avijjāsaṅkhārādīnaṃ aññamaññapaccayatāpi atthīti dassetuṃ pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Avijjā saṅkhārenāti ettha apuññābhisaṅkhārova gahito. Tasmā saṅkhārapaccayāpi avijjāti ettha sahajātaaññamaññaatthiavigatasampayuttavasena paccayatā veditabbā. Upādānapaccayāpi taṇhāti ettha ṭhapetvā kāmupādānaṃ sesāni tīṇi upādānāni avijjāya saṅkhārā viya taṇhāya paccayā hontīti veditabbāni. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyāti. Jarāmaraṇapaccayāti pucchā paravādissa, nāmarūpaṃ viññāṇapaccayāti sakavādissāti.

๗๑๘-๗๑๙. บัดนี้ ชื่อว่า อัญญมัญญปัจจยกถา ในกถานั้น ในสมัยของชนเหล่าใด มีหลักคำสอนเพียงว่า ‘สังขารมีเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย’ เท่านั้น ไม่มีหลักคำสอนว่า ‘แม้ อวิชชาก็มีเพราะสังขารเป็นปัจจัย’ เพราะฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่านั้นจึงมีว่า อวิชชาเท่านั้นเป็นปัจจัยของสังขารทั้งหลาย แต่สังขารทั้งหลายหาเป็นปัจจัยของอวิชชาไม่ เหมือนอย่างลัทธิของพวกมหาสังฆิกะ สกวาทีจึงตั้งคำถาม ปรวาทีรับปฏิญญา เพื่อจะแสดงแก่ชนเหล่านั้นว่า แม้ความเป็นปัจจัยแก่กันและกันของอวิชชาและสังขารเป็นต้นก็มีอยู่ ในคำว่า ‘อวิชชา (มี) เพราะสังขาร (เป็นปัจจัย)’ นี้ พึงถือเอาเฉพาะอปุญญาภิสังขารเท่านั้น เพราะฉะนั้น ในคำว่า ‘แม้ อวิชชาก็มีเพราะสังขารเป็นปัจจัย’ นี้ พึงทราบความเป็นปัจจัยโดยเป็นสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย และสัมปยุตตปัจจัย ในคำว่า ‘แม้ ตัณหาก็มีเพราะอุปาทานเป็นปัจจัย’ นี้ พึงทราบว่า ยกเว้นกามุปาทานเสีย อุปาทาน ๓ ที่เหลือย่อมเป็นปัจจัยแก่ตัณหา เหมือนสังขารเป็นปัจจัยแก่อวิชชา ข้อความที่เหลือดำเนินไปตามบาลีนั้นเทียว คำถามว่า ‘ชรามรณะมีเพราะ...เป็นปัจจัย’ เป็นของปรวาที คำถามว่า ‘นามรูปมีเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย’ เป็นของสกวาที

Aññamaññapaccayakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอัญญมัญญปัจจยกถา

3. Addhākathāvaṇṇanā

3. อรรถกถาอัทธากถา

720-721. Idāni addhākathā nāma hoti. Tattha ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, kathāvatthūnī’’ti (a. ni. 3.68) suttaṃ nissāya kālasaṅkhāto addhā nāma parinipphanno atthīti yesaṃ laddhi; tesaṃ ‘‘addhā nāma koci parinipphanno natthi aññatra kālapaññattimattā. Rūpādayo pana khandhāva parinipphannā’’ti vibhāgaṃ dassetuṃ addhā parinipphannoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘sace so parinipphanno, rūpādīsu anena aññatarena bhavitabba’’nti codetuṃ rūpantiādimāha. Itaro paṭikkhipati. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyātīti.

๗๒๐-๗๒๑. บัดนี้ ชื่อว่า อัทธากถา ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีว่า อ้างตามพระสูตรว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย กถาวัตถุ ๓ ประการนี้’ (อํ. ติก. ๓.๖๘) อัทธาที่นับว่าเป็นกาล ชื่อว่าเป็นปรินิปผันนธรรม (ธรรมที่สำเร็จแล้ว) มีอยู่ สกวาทีจึงตั้งคำถาม ปรวาทีรับปฏิญญา เพื่อจะแสดงความแตกต่างแก่ชนเหล่านั้นว่า ‘อัทธาชื่อว่าเป็นปรินิปผันนธรรมไม่มีเลย นอกจากเป็นเพียงกาลบัญญัติเท่านั้น แต่ขันธ์ทั้งหลายมีรูปเป็นต้นเท่านั้นที่เป็นปรินิปผันนธรรม’ ลำดับนั้น สกวาทีจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘รูป’ เพื่อจะโต้แย้งปรวาทีนั้นว่า ‘ถ้าอัทธานั้นเป็นปรินิปผันนธรรม ก็ต้องเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดารูปเป็นต้น’ ปรวาทีปฏิเสธ ข้อความที่เหลือดำเนินไปตามบาลีนั้นเทียว

Addhākathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอัทธากถา

4. Khaṇalayamuhuttakathāvaṇṇanā

4. อรรถกถาขณลยมุหุตตกถา

722-723. Khaṇalayamuhuttakathāsupi eseva nayo. Sabbepi hete khaṇādayo addhāpariyāyā evāti.

๗๒๒-๗๒๓. แม้ในขณลยมุหุตตกถาทั้งหลาย ก็นัยนี้เช่นกัน เพราะว่า ขณะเป็นต้นทั้งหมดเหล่านี้ เป็นคำที่ใช้แทนอัทธาทั้งนั้น

Khaṇalayamuhuttakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาขณลยมุหุตตกถา

5. Āsavakathāvaṇṇanā

5. อรรถกถาอาสวกถา

724-725. Idāni āsavakathā nāma hoti. Tattha yasmā catūhi āsavehi uttari añño āsavo nāma natthi, yena cattāro āsavā sāsavā siyuṃ, tasmā cattāro āsavā anāsavāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te āsavā anāsavā, evaṃ sante tehi maggādilakkhaṇappattehi bhavitabba’’nti codetuṃ maggotiādimāha. Sesamettha uttānatthamevāti.

๗๒๔-๗๒๕. บัดนี้ ชื่อว่า อาสวกถา ในกถานั้น เพราะว่า นอกจากอาสวะ ๔ อย่างแล้ว อาสวะอื่นชื่อว่าอาสวะไม่มี ซึ่งจะเป็นเหตุให้อาสวะ ๔ อย่างเป็นสาสวะได้ เพราะฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีว่า อาสวะ ๔ อย่างเป็นอนาสวะ เหมือนอย่างลัทธิของพวกเหตุวาท สกวาทีจึงตั้งคำถาม ปรวาทีรับปฏิญญา เพื่อปรารภชนเหล่านั้น ลำดับนั้น สกวาทีจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘มรรค’ เพื่อจะโต้แย้งปรวาทีนั้นว่า ‘ถ้าอาสวะเหล่านั้นเป็นอนาสวะ เมื่อเป็นเช่นนั้น อาสวะเหล่านั้นก็ต้องถึงลักษณะของมรรคเป็นต้น’ ข้อความที่เหลือในกถานี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

Āsavakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอาสวกถา

6. Jarāmaraṇakathāvaṇṇanā

6. อรรถกถาชรามรณกถา

726-727. Idāni jarāmaraṇakathā nāma hoti. Tattha jarāmaraṇaṃ nāma aparinipphannattā lokiyanti vā lokuttaranti vā na vattabbaṃ. ‘‘Lokiyā dhammā lokuttarā dhammā’’ti hi duke jarāmaraṇaṃ neva lokiyapade, na lokuttarapade niddiṭṭhaṃ. Tattha yesaṃ imaṃ lakkhaṇaṃ anādiyitvā lokuttarānaṃ dhammānaṃ jarāmaraṇaṃ lokuttaranti laddhi, seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.

๗๒๖-๗๒๗. บัดนี้ ชื่อว่า ชรามรณกถา ในกถานั้น ชรามรณะชื่อว่าไม่ควรกล่าวว่าเป็นโลกิยะหรือโลกุตตระ เพราะเป็นอปรินิปผันนธรรม (ธรรมที่ยังไม่สำเร็จ) จริงอยู่ ในทุกะว่า ‘โลกิยธรรม โลกุตตรธรรม’ ชรามรณะมิได้ถูกระบุไว้ทั้งในบทโลกิยะและในบทโลกุตตระ ในเรื่องนั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่ไม่ถือเอาลักษณะนี้ มีว่า ชรามรณะของโลกุตตรธรรมทั้งหลายเป็นโลกุตตระ เหมือนอย่างลัทธิของพวกมหาสังฆิกะ สกวาทีจึงตั้งคำถาม ปรวาทีรับปฏิญญา เพื่อปรารภชนเหล่านั้น ข้อความที่เหลือในกถานี้ดำเนินไปตามบาลีนั้นเทียว

Jarāmaraṇakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาชรามรณกถา

7. Saññāvedayitakathāvaṇṇanā

7. อรรถกถาสัญญาเวทยิตกถา

728-729. Idāni saññāvedayitakathā nāma hoti. Tattha saññāvedayitanirodhasamāpatti nāma na koci dhammo, catunnaṃ pana khandhānaṃ nirodho. Iti sā neva lokiyā na lokuttarā. Yasmā pana lokiyā na hoti, tasmā lokuttarāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃyeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ purimakathāsadisamevāti.

๗๒๘-๗๒๙. บัดนี้ ชื่อว่า สัญญาเวทยิตกถา ในกถานั้น สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติชื่อว่าไม่ใช่ธรรมอะไรเลย แต่เป็นความดับแห่งขันธ์ ๔ ดังนั้น สมาบัตินั้นจึงไม่ใช่ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ แต่เพราะสมาบัตินั้นไม่ใช่โลกิยะ เพราะฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีว่า เป็นโลกุตตระ เหมือนอย่างลัทธิของพวกเหตุวาทนั่นเอง สกวาทีจึงตั้งคำถาม ปรวาทีรับปฏิญญา เพื่อปรารภชนเหล่านั้น ข้อความที่เหลือเหมือนกับกถาก่อน

Saññāvedayitakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสัญญาเวทยิตกถา

8. Dutiyasaññāvedayitakathāvaṇṇanā

8. อรรถกถาทุติยสัญญาเวทยิตกถา

730-731. Idāni yasmā sā lokuttarā na hoti, tasmā lokiyāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ purimasadisamevāti.

๗๓๐-๗๓๑. บัดนี้ เพราะสมาบัตินั้นไม่ใช่โลกุตตระ เพราะฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีว่า เป็นโลกิยะ เหมือนอย่างลัทธิของพวกเหตุวาท สกวาทีจึงตั้งคำถาม ปรวาทีรับปฏิญญา เพื่อปรารภชนเหล่านั้น ข้อความที่เหลือเหมือนกับกถาก่อน

Dutiyasaññāvedayitakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาทุติยสัญญาเวทยิตกถา

9. Tatiyasaññāvedayitakathāvaṇṇanā

9. อรรถกถาตติยสัญญาเวทยิตกถา

732. Idāni yasmā ‘‘asuko maraṇadhammo, asuko na maraṇadhammo’’ti sattānaṃ maraṇadhammatāya niyāmo natthīti saññāvedayitanirodhaṃ samāpannopi kālaṃ kareyyāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi rājagirikānaṃ; tesaṃ samāpannāyapi maraṇadhammatāya maraṇasamayañca amaraṇasamayañca dassetuṃ pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ yasmā kālaṃ karontassa nāma maraṇantikehi phassādīhi bhavitabbaṃ, tasmā tenākārena codetuṃ atthītiādimāha.

732. บัดนี้ เพราะไม่มีข้อกำหนดความเป็นผู้มีความตายเป็นธรรมดาของสัตว์ทั้งหลายว่า ‘ผู้นี้มีความตายเป็นธรรมดา ผู้นี้ไม่มีความตายเป็นธรรมดา’ เพราะฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีว่า แม้ผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติก็พึงทำกาละได้ เหมือนอย่างลัทธิของพวกราชคิริกะ สกวาทีจึงตั้งคำถาม ปรวาทีรับปฏิญญา เพื่อจะแสดงสมัยที่ตายและสมัยที่ไม่ตายแห่งความเป็นผู้มีความตายเป็นธรรมดา แม้ในขณะที่เข้าสมาบัติอยู่ แก่ชนเหล่านั้น ลำดับนั้น เพราะว่า ผู้ที่ทำกาละชื่อว่าต้องมีผัสสะเป็นต้นในมรณกาล เพราะฉะนั้น สกวาทีจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘มีอยู่’ เพื่อจะโต้แย้งปรวาทีนั้นด้วยอาการนั้น

Aphassakassa kālakiriyātiādīni puṭṭho sesasatte sandhāya paṭikkhipati visaṃ kameyyātiādīni puṭṭho samāpattiānubhāvaṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyavāre sarīrapakatiṃ sandhāya paṭijānāti. Evaṃ sante pana samāpattiānubhāvo nāma na hoti, teneva na nirodhasamāpannoti anuyuñjati.

ปรวาทีถูกถามปัญหา มีอาทิว่า ‘การทำกาละของผู้ไม่มีผัสสะ’ ก็ปฏิเสธโดยปรารภสัตว์ที่เหลือ ถูกถามปัญหา มีอาทิว่า ‘พึงกลืนยาพิษ’ ก็ปฏิเสธโดยปรารภอานุภาพของสมาบัติ ในวาระที่สอง ปรวาทีรับรองโดยปรารภสภาพปกติของร่างกาย สกวาทีจึงซักไซ้ว่า ‘แต่เมื่อเป็นเช่นนั้น อานุภาพของสมาบัติชื่อว่าไม่มี ด้วยเหตุนั้น เขาจึงไม่ชื่อว่าผู้เข้าสมาบัติ’

733-734. Na kālaṃ kareyyāti pucchā paravādissa. Atthi so niyāmoti paravādissa pañhe pana yasmā evarūpo niyāmo nāma natthi, tasmā paṭikkhipati. Cakkhuviññāṇasamaṅgītiādi sakavādinā ‘‘niyāme asantepi maraṇasamayeneva marati, nāsamayenā’’ti dassetuṃ vuttaṃ. Tatrāyamadhippāyo – yadi niyāmābhāvena kālakiriyā bhaveyya, cakkhuviññāṇasamaṅginopi bhaveyya. Tato ‘‘pañcahi viññāṇehi na cavati, na upapajjatī’’ti suttavirodho siyā. Yathā pana cakkhuviññāṇasamaṅgissa kālakiriyā na hoti, tathā nirodhasamāpannassāpīti.

๗๓๓-๗๓๔. คำถามว่า "ไม่พึงทำกาละหรือ" เป็นของปรวาที. แต่ในปัญหาของปรวาทีว่า "นิยามนั้นมีอยู่หรือ" เพราะเหตุที่นิยามเช่นนี้ไม่มีอยู่จริง ฉะนั้น (สกวาที) จึงปฏิเสธ. คำว่า "จักขุวิญญาณสมังคี" เป็นต้น สกวาทีกล่าวเพื่อแสดงว่า "แม้เมื่อนิยามไม่มีอยู่ ก็ย่อมตายในสมัยแห่งความตายเท่านั้น ไม่ตายในสมัยที่ไม่ใช่ความตาย". ในเรื่องนั้น มีอธิบายดังนี้ – หากการทำกาละจะพึงมีได้เพราะไม่มีนิยาม แม้แก่บุคคลผู้พร้อมด้วยจักขุวิญญาณก็พึงมีได้. เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะเกิดความขัดแย้งกับพระสูตรที่ว่า "บุคคลย่อมไม่จุติ ย่อมไม่อุบัติ ด้วยวิญญาณ ๕". แต่การทำกาละของบุคคลผู้พร้อมด้วยจักขุวิญญาณไม่มีฉันใด ของบุคคลผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติก็ไม่มีฉันนั้น.

Tatiyasaññāvedayitakathāvaṇṇanā.

วรรณนาตติยสัญญาเวทยิตกถา

10. Asaññasattupikākathāvaṇṇanā

10. วรรณนาอสัญญสัตตูปิกกถา

735. Idāni asaññasattupikākathā nāma hoti. Tattha saññāvirāgavasena pavattabhāvanā asaññasamāpattipi nirodhasamāpattipi saññāvedayitanirodhasamāpatti nāma. Iti dve saññāvedayitanirodhasamāpattiyo lokiyā ca lokuttarā ca. Tattha lokiyā puthujjanassa asaññasattupikā hoti, lokuttarā ariyānaṃ, sā ca nāsaññasattupikā. Imaṃ pana vibhāgaṃ akatvā avisesena saññāvedayitanirodhasamāpatti asaññasattupikāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ yasmā asaññasamāpattiṃ samāpannassa alobhādayo atthi, na nirodhasamāpattiṃ, tasmā tesaṃ vasena codetuṃ atthītiādimāha.

735. บัดนี้ ชื่อว่า อสัญญสัตตูปิกกถา. ในกถานั้น ภาวนาที่ดำเนินไปโดยอำนาจแห่งความคลายกำหนัดในสัญญา ทั้งอสัญญสมาบัติและนิโรธสมาบัติ ชื่อว่า สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ. ดังนั้น สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติจึงมี ๒ อย่าง คือ โลกิยะ และโลกุตตระ. ในสองอย่างนั้น สมาบัติที่เป็นโลกิยะของปุถุชน เป็นอสัญญสัตตูปิกา, สมาบัติที่เป็นโลกุตตระเป็นของพระอริยเจ้า และสมาบัตินั้นไม่เป็นอสัญญสัตตูปิกา. แต่ลัทธิของชนเหล่าใดที่ว่า สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติเป็นอสัญญสัตตูปิกาโดยไม่จำแนก ไม่กระทำการแบ่งเช่นนี้ เหมือนอย่างลัทธิของพวกเหตุวาท; คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น. ครั้งนั้น เพราะเหตุที่อโลภะเป็นต้นมีอยู่แก่บุคคลผู้เข้าถึงอสัญญสมาบัติ แต่ไม่มีแก่บุคคลผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ ฉะนั้น (สกวาที) จึงกล่าวคำว่า "อัตถิ" เป็นต้น เพื่อโจทนาโดยอาศัยธรรมเหล่านั้น.

736. Idhāpi asaññīti pañhe idha saññāvirāgavasena samāpannattā asaññitā anuññātā, tatrāpi asaññasatteneva. Tasmā imaṃ paṭiññaṃ gahetvā laddhiṃ patiṭṭhapentena chalena patiṭṭhāpitā hoti. Idha vā nirodhasamāpattiṃ sandhāya asaññitā anuññātā. Tatrāpi ito cutassa anāgāmino nirodhasamāpattimeva tasmāpi imāya paṭiññāya patiṭṭhāpitā laddhi appatiṭṭhitāyevāti.

736. ในปัญหานี้ว่า "อสัญญี" แม้ในที่นี้ ความเป็นอสัญญีท่านอนุญาตไว้เพราะเข้าถึงโดยอำนาจแห่งความคลายกำหนัดในสัญญา แม้ในที่นั้นก็โดยความเป็นอสัญญสัตว์นั่นเอง. ฉะนั้น เมื่อบุคคลยึดถือปฏิญญานี้แล้วตั้งลัทธิขึ้น ชื่อว่าตั้งขึ้นด้วยอุบาย. หรือว่า ในที่นี้ ความเป็นอสัญญีท่านอนุญาตไว้โดยปรารภนิโรธสมาบัติ. แม้ในที่นั้น พระอนาคามีผู้จุติจากภพนี้แล้ว (ย่อมเข้า) นิโรธสมาบัติเท่านั้น ฉะนั้น แม้เพราะเหตุนั้น ลัทธิที่ตั้งขึ้นด้วยปฏิญญานี้จึงเป็นลัทธิที่ตั้งอยู่ไม่ได้นั่นเอง.

Asaññasattupikākathāvaṇṇanā.

วรรณนาอสัญญสัตตูปิกกถา.

11. Kammūpacayakathāvaṇṇanā

11. วรรณนากัมมูปจยกถา

737. Idāni kammūpacayakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ kammūpacayo nāma kammato añño cittavippayutto abyākato anārammaṇoti laddhi, seyyathāpi andhakānañceva sammitiyānañca; te sandhāya aññaṃ kammanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi kammato añño kammūpacayo, phassāditopi aññena phassūpacayādinā bhavitabba’’nti codetuṃ añño phassotiādimāha. Itaro laddhiyā abhāvena paṭikkhipati.

737. บัดนี้ ชื่อว่า กัมมูปจยกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่ว่า "กัมมูปจยะ" เป็นสิ่งอื่นจากกรรม เป็นจิตตวิปปยุตต์ เป็นอัพยากฤต ไม่มีอารมณ์ เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะและสัมมิติยะ; คำถามว่า "กรรมเป็นอย่างอื่นหรือ" เป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น. ครั้งนั้น (สกวาที) กล่าวคำว่า "ผัสสะเป็นอย่างอื่นหรือ" เป็นต้น เพื่อโจทนาเขาว่า "หากกัมมูปจยะเป็นสิ่งอื่นจากกรรม ก็พึงต้องมีผัสสูปจยะเป็นต้นซึ่งเป็นสิ่งอื่นจากผัสสะเป็นต้นด้วย". ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธเพราะไม่มีลัทธิเช่นนั้น.

738-739. Kammena sahajātoti pañhesu cittavippayuttaṃ sandhāya paṭikkhipati, cittasampayuttaṃ sandhāya paṭijānāti. Kusaloti pañhesupi cittavippayuttaṃ sandhāya paṭijānāti. Parato akusalotipañhesupi eseva nayo.

๗๓๘-๗๓๙. ในปัญหาทั้งหลายว่า "เกิดร่วมกับกรรมหรือ" (ปรวาที) ปฏิเสธโดยปรารภจิตตวิปปยุตต์, รับรองโดยปรารภจิตตสัมปยุตต์. แม้ในปัญหาทั้งหลายว่า "เป็นกุศลหรือ" (ปรวาที) ก็รับรองโดยปรารภจิตตวิปปยุตต์. แม้ในปัญหาทั้งหลายว่า "เป็นอกุศลหรือ" ต่อจากนั้นไป ก็มีนัยเดียวกันนี้.

740. Sārammaṇoti puṭṭho pana ekantaṃ anārammaṇameva icchati, tasmā paṭikkhipati. Cittaṃ bhijjamānanti yadā cittaṃ bhijjamānaṃ hoti, tadā kammaṃ bhijjatīti attho. Bhummatthe vā paccattaṃ, citte bhijjamāneti attho. Ayameva vā pāṭho. Tattha yasmā sampayutto bhijjati, vippayutto na bhijjati, tasmā paṭijānāti ceva paṭikkhipati ca.

740. แต่เมื่อถูกถามว่า "มีอารมณ์หรือ" (ปรวาที) ย่อมปรารถนาว่าเป็นอนารัมมณะโดยส่วนเดียว ฉะนั้นจึงปฏิเสธ. คำว่า "จิตฺตํ ภิชฺชมานํ" มีความหมายว่า เมื่อจิตกำลังแตกดับ กรรมก็ย่อมแตกดับ. หรือ ปัจจัตตวิภัตติลงในอรรถภุมมวิภัตติ มีความหมายว่า เมื่อจิตกำลังแตกดับ. หรือว่า นี่เป็นเพียงปาฐะ. ในเรื่องนั้น เพราะเหตุที่สัมปยุตตธรรมย่อมแตกดับ วิปปยุตตธรรมย่อมไม่แตกดับ ฉะนั้น (ปรวาที) จึงรับรองด้วยและปฏิเสธด้วย.

741. Kammamhi kammūpacayoti kamme sati kammūpacayo, kamme vā patiṭṭhite kammūpacayo, kammūpacayatova vipāko nibbattati. Tasmiṃ pana kamme niruddhe yāva aṃkuruppādā bījaṃ viya yāva vipākuppādā kammūpacayo tiṭṭhatītissa laddhi, tasmā paṭijānāti. Taññeva kammaṃ, so kammūpacayo, so kammavipākoti yasmā kammamhi kammūpacayo, so ca yāva vipākuppādā tiṭṭhatītissa laddhi, tasmā naṃ tesaṃ tiṇṇampi ekattaṃ pucchati vipāko sārammaṇoti idaṃ vipāko viya vipākadhammadhammopi ārammaṇapaṭibaddhoyevāti codanatthaṃ pucchati. Itaro pana laddhivasenekaṃ paṭijānāti, ekaṃ paṭikkhipati. Paṭilomepi eseva nayo. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.

741. คำว่า "กัมมัมหิ กัมมูปจโย" หมายความว่า เมื่อกรรมมีอยู่ กัมมูปจยะก็มีอยู่ หรือเมื่อกรรมตั้งอยู่ กัมมูปจยะก็มีอยู่ วิบากย่อมเกิดขึ้นจากกัมมูปจยะนั่นเอง. แต่ลัทธิของปรวาทีนั้นมีอยู่ว่า เมื่อกรรมนั้นดับไปแล้ว กัมมูปจยะย่อมตั้งอยู่จนกว่าวิบากจะเกิดขึ้น เหมือนพืชที่ตั้งอยู่จนกว่าหน่อจะงอก ฉะนั้นจึงรับรอง. เพราะเหตุที่ลัทธิของปรวาทีนั้นมีอยู่ว่า กัมมูปจยะมีในกรรม และกัมมูปจยะนั้นย่อมตั้งอยู่จนกว่าวิบากจะเกิดขึ้น ฉะนั้น (สกวาที) จึงถามเขาถึงความเป็นอันเดียวกันของธรรมทั้งสามนั้นว่า "กรรมนั้นเอง คือกัมมูปจยะนั้น คือกรรมวิบากนั้นหรือ". (สกวาที) ถามว่า "วิบากมีอารมณ์หรือ" นี้เพื่อโจทนาว่า แม้วิปากธรรมธรรมก็เนื่องด้วยอารมณ์เหมือนวิบากนั่นเอง. แต่ฝ่ายปรวาทีรับรองอย่างหนึ่ง ปฏิเสธอย่างหนึ่งโดยอำนาจแห่งลัทธิ. แม้ในปฏิโลมปุจฉาก็มีนัยเดียวกันนี้. ส่วนที่เหลือในกถานี้ พึงนำไปตามบาลีนั้นเทียว.

Kammūpacayakathāvaṇṇanā.

วรรณนากัมมูปจยกถา.

Pannarasamo vaggo.

วรรคที่สิบห้า.

Tatiyapaṇṇāsako samatto.

ตติยปัณณาสกะ จบ.

16. Soḷasamavaggo

16. วรรคที่สิบหก

1. Niggahakathāvaṇṇanā

1. วรรณนานิคคหกถา

743-744. Idāni niggahakathā nāma hoti. Tattha ye loke balappattā vasībhūtā, te yadi parassa cittaṃ niggaṇhituṃ na sakkuṇeyyuṃ, kā tesaṃ balappatti, ko vasībhāvo. Balappattiyā pana vasībhāvena ca addhā te parassa cittaṃ niggaṇhantīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ; te sandhāya paro parassāti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tattha niggaṇhātīti saṃkilesāpattito nivāreti. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti. Paggahakathāyapi eseva nayo.

๗๔๓-๗๔๔. บัดนี้ ชื่อว่า นิคคหกถา. ในกถานั้น ชนเหล่าใดในโลกผู้ถึงพร้อมด้วยกำลัง ผู้มีความชำนาญ หากพวกเขาไม่สามารถข่มจิตของผู้อื่นได้ ความถึงพร้อมด้วยกำลังของพวกเขาคืออะไร ความมีความชำนาญคืออะไร. แต่ลัทธิของชนเหล่าใดที่ว่า โดยความถึงพร้อมด้วยกำลังและโดยความมีความชำนาญ พวกเขาย่อมข่มจิตของผู้อื่นได้แน่นอน เหมือนอย่างลัทธิของพวกมหาสังฆิกะ; คำถามว่า "บุคคลอื่น (ข่มจิต) ของบุคคลอื่นหรือ" เป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น. ในคำนั้น คำว่า "ย่อมข่ม" หมายถึง ย่อมห้ามจากความเศร้าหมอง. ส่วนที่เหลือในกถานี้ พึงนำไปตามบาลีนั้นเทียว. แม้ในปัคคหกถาก็มีนัยเดียวกันนี้.

Niggahakathāvaṇṇanā.

วรรณนานิคคหกถา.

3. Sukhānuppadānakathāvaṇṇanā

3. วรรณนาสุขานุปปทานกถา

747-748. Idāni sukhānuppadānakathā nāma hoti. Tattha ‘‘bahūnaṃ vata no bhagavā sukhadhammānaṃ upahattā’’ti (ma. ni. 2.148) suttaṃ nissāya paro parassa sukhaṃ anuppadetīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Dukkhaṃ anuppadetīti puṭṭho pana tādisaṃ suttapadaṃ apassanto paṭikkhipati. Attano sukhantiādipañhe yaṃ attano parassa vā, taṃ anuppadātuṃ na sakkā. Yaṃ tasseva, kiṃ tattha anuppadānaṃ nāmāti paṭikkhipati. Nevattanotiādipañhe pana yaṃ evarūpaṃ, na taṃ anuppadinnaṃ nāma bhavitumarahatīti laddhiyāpaṭijānāti. No ca vata retitādisassa sukhassa abhāvā vuttaṃ. Sukhadhammānaṃ upahattātivacanaṃ bhagavato paresaṃ sukhuppattiyā paccayabhāvaṃ dīpeti, na annādīnaṃ viya sukhassa anuppadānaṃ, tasmā asādhakanti.

๗๔๗-๗๔๘. บัดนี้ เป็นสุขานุปปทานกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือพวกเหตุวาท มีว่า บุคคลอื่นย่อมให้สุขแก่บุคคลอื่นได้ โดยอาศัยพระสูตรว่า "พระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำมาซึ่งสุขธรรมเป็นอันมากแก่เราทั้งหลายหนอ" (ม.ม. ๒/๑๔๘) สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้น ปรวาทีจึงรับรอง. แต่เมื่อถูกถามว่า บุคคลอื่นย่อมให้ทุกข์แก่บุคคลอื่นได้หรือ? ปรวาทีนั้นไม่เห็นบทพระสูตรเช่นนั้น จึงปฏิเสธ. ในปัญหาเป็นต้นว่า สุขของตน ปรวาทีปฏิเสธว่า สุขใดเป็นของตนหรือของผู้อื่น สุขนั้นไม่อาจให้ได้ สุขใดเป็นของผู้นั้นเอง การให้ในสุขนั้นจะมีได้อย่างไร. ส่วนในปัญหาเป็นต้นว่า มิใช่ของตน ปรวาทีรับรองตามลัทธิของตนว่า สุขใดมีลักษณะเช่นนี้ สุขนั้นไม่ควรจะชื่อว่าให้ได้. แต่คำกล่าวนี้ไม่ได้กล่าวเพราะไม่มีสุขเช่นนั้น. คำว่า "เป็นผู้นำมาซึ่งสุขธรรม" แสดงความเป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นแห่งสุขของผู้อื่นของพระผู้มีพระภาค ไม่ใช่การให้สุขเหมือนการให้ข้าวเป็นต้น เพราะฉะนั้น คำนั้นจึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้.

Sukhānuppadānakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสุขานุปปทานกถา

4. Adhigayhamanasikārakathāvaṇṇanā

4. อรรถกถาอธิคคัยหมนสิการกถา

749-753. Idāni adhigayha manasikārakathā nāma hoti. Tattha duvidho manasikāro nayato ca ārammaṇato ca. Tattha ekasaṅkhārassāpi aniccatāya diṭṭhāya sabbe saṅkhārā aniccāti avasesesu nayato manasikāro hoti. Atīte pana saṅkhāre manasikaronto na anāgate manasikātuṃ sakkoti. Atītādīsu aññataraṃ manasikaroto ārammaṇato manasikāro hoti. Tattha paccuppanne manasikaronto yena cittena te manasikaroti, taṃ paccuppannakkhaṇe manasikātuṃ na sakkoti. Tattha yesaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādivacanaṃ nissāya ‘‘manasikaronto nāma adhigayha adhigaṇhitvā saṅgaṇhitvā sabbe saṅkhāre ekato manasikarotī’’ti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyāparaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa.

๗๔๙-๗๕๓. บัดนี้ เป็นอธิคคัยหมนสิการกถา. ในกถานั้น มนสิการมี ๒ อย่าง คือ โดยนัย และโดยอารมณ์. ใน ๒ อย่างนั้น เมื่อเห็นความไม่เที่ยงแม้ของสังขารอย่างหนึ่งแล้ว มนสิการในสังขารที่เหลือว่า สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ดังนี้ เป็นมนสิการโดยนัย. ส่วนผู้ที่มนสิการถึงสังขารในอดีต ย่อมไม่สามารถมนสิการถึงสังขารในอนาคตได้. เมื่อมนสิการถึงสังขารอย่างใดอย่างหนึ่งในอดีตเป็นต้น เป็นมนสิการโดยอารมณ์. ในมนสิการโดยอารมณ์นั้น ผู้ที่มนสิการถึงสังขารในปัจจุบัน ย่อมไม่สามารถมนสิการถึงจิตที่ตนใช้มนสิการถึงสังขารเหล่านั้นในขณะปัจจุบันได้. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือพวกปุพพเสลิยะและอปรเสลิยะ มีว่า ผู้ที่มนสิการชื่อว่าย่อมครอบงำ ถือเอา รวบรวมสังขารทั้งปวงไว้แล้วมนสิการในคราวเดียวกัน โดยอาศัยคำเป็นต้นว่า "สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง" สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้น ปรวาทีจึงรับรอง.

Atha naṃ yasmā sabbe ekato manasikarontena yena cittena te manasikaroti, tampi manasikātabbaṃ hoti. Tasmā taṃcittatāya codetuṃ tena cittenāti āha. Itaro ārammaṇaṃ katvā na sakkā jānitunti sandhāya paṭikkhipati. Evaṃlakkhaṇaṃ cittanti ñātattā pana tampi cittaṃ ñātameva hotīti sandhāya paṭijānāti. Atha vā taññeva tassa ārammaṇaṃ na hotīti paṭikkhipati. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā, yadā paññāya passatī’’tiādīni nissāya uppannaladdhivasena paṭijānāti. Sesapañhadvayepi eseva nayo. Tena phassenātiādīsu pana tathārūpaṃ suttaṃ apassanto paṭikkhipateva. Atītādipañhesu heṭṭhā vuttanayeneva paṭikkhepapaṭiññā veditabbā. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyātīti. Sabbe saṅkhārātiādivacanaṃ nayato dassanaṃ sandhāya vuttaṃ, na ekakkhaṇe ārammaṇato, tasmā asādhakanti.

ลำดับนั้น เพราะว่าผู้ที่มนสิการถึงสังขารทั้งปวงในคราวเดียวกัน ย่อมต้องมนสิการถึงจิตที่ตนใช้มนสิการถึงสังขารเหล่านั้นด้วย เพราะฉะนั้น สกวาทีจึงกล่าวว่า "ด้วยจิตนั้น" เพื่อท้วงด้วยความเป็นจิตนั้น. ปรวาทีปฏิเสธโดยหมายความว่า ไม่สามารถจะรู้ได้โดยการทำให้เป็นอารมณ์. แต่ก็รับรองโดยหมายความว่า จิตนั้นก็เป็นสิ่งที่รู้แล้วเหมือนกัน เพราะรู้ว่าจิตมีลักษณะอย่างนี้. อีกอย่างหนึ่ง ปรวาทีปฏิเสธว่า จิตนั้นเองไม่เป็นอารมณ์ของจิตนั้น. ปรวาทีรับรองตามลัทธิที่เกิดขึ้นโดยอาศัยพระพุทธพจน์เป็นต้นว่า "เมื่อใดบุคคลเห็นด้วยปัญญาว่า สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง". แม้ในสองปัญหาที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. ส่วนในปัญหาเป็นต้นว่า "ด้วยผัสสะนั้น" ปรวาทีไม่เห็นพระสูตรเช่นนั้นจึงปฏิเสธอย่างเดียว. ในปัญหาเกี่ยวกับอดีตเป็นต้น พึงทราบการปฏิเสธและการรับรองโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น. ส่วนที่เหลือดำเนินไปตามพระบาลีนั้นเทียว. คำว่า "สังขารทั้งปวง" พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงการเห็นโดยนัย ไม่ใช่โดยอารมณ์ในขณะเดียวกัน เพราะฉะนั้น คำนั้นจึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้.

Adhigayhamanasikārakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอธิคคัยหมนสิการกถา

5. Rūpaṃ hetūtikathāvaṇṇanā

5. อรรถกถารูปังเหตุกถา

754-756. Idāni rūpaṃ hetūti kathānāma hoti. Tattha hetūti kusalamūlādino hetuhetussāpi nāmaṃ, yassa kassaci paccayassāpi. Imaṃ pana vibhāgaṃ akatvā ‘‘cattāro mahābhūtā hetū’’ti vacanamattaṃ nissāya aviseseneva rūpaṃ hetūti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Alobho hetūti kiṃ te rūpaṃ alobhasaṅkhāto hetūti pucchati, itaro paṭikkhipati. Sesesupi eseva nayo. Mahābhūtā upādāyarūpānaṃ upādāyahetūti ettha paccayaṭṭhena hetubhāvo vutto, na mūlaṭṭhena, tasmā asādhakanti.

๗๕๔-๗๕๖. บัดนี้ เป็นรูปังเหตุกถา. ในกถานั้น คำว่า เหตุ เป็นชื่อของเหตุที่เป็นรากเหง้ามีกุศลมูลเป็นต้นด้วย เป็นชื่อของปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่งด้วย. แต่ลัทธิของชนเหล่าใด คือพวกอุตตราปถกะ มีว่า รูปเป็นเหตุโดยไม่แตกต่างกัน โดยอาศัยเพียงคำว่า "มหาภูตรูป ๔ เป็นเหตุ" โดยไม่ได้จำแนกความแตกต่างนี้ สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้น ปรวาทีจึงรับรอง. สกวาทีถามว่า อโลภะเป็นเหตุ รูปของท่านเป็นเหตุที่เรียกว่าอโลภะหรือ? ปรวาทีปฏิเสธ. แม้ในข้อที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. ในคำว่า มหาภูตรูปเป็นเหตุของอุปาทายรูปนั้น ความเป็นเหตุท่านกล่าวไว้โดยความหมายว่าเป็นปัจจัย ไม่ใช่โดยความหมายว่าเป็นรากเหง้า เพราะฉะนั้น คำนั้นจึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้.

Rūpaṃ hetūtikathāvaṇṇanā.

อรรถกถารูปังเหตุกถา

757-759. Sahetukakathāyampi imināva nayena attho veditabboti.

๗๕๗-๗๕๙. แม้ในสเหตุกกถา ก็พึงทราบความหมายโดยนัยนี้เช่นกัน.

Rūpaṃ sahetukantikathāvaṇṇanā.

อรรถกถารูปังสเหตุกกถา

7. Rūpaṃ kusalākusalantikathāvaṇṇanā

7. อรรถกถารูปังกุสลากุสลกถา

760-764. Idāni rūpaṃ kusalākusalantikathā nāma hoti. Tattha ‘‘kāyakammaṃ vacīkammaṃ kusalampi akusalampī’’tivacanaṃ nissāya kāyavacīkammasaṅkhātaṃ kāyaviññattivacīviññattirūpaṃ kusalampi akusalampīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahisāsakānañceva sammitiyānañca; te sandhāya rūpaṃ kusalanti pucchā sakavādissa paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te rūpaṃ kusalaṃ, evaṃvidhena anena bhavitabba’’nti codetuṃ sārammaṇanti ādimāha. Parato akusalapañhepi eseva nayo. Sesamettha uttānatthamevāti.

๗๖๐-๗๖๔. บัดนี้ เป็นรูปังกุสลากุสลกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือพวกมหิสาสกะและสัมมิติยะ มีว่า รูปคือกายวิญญัติและวจีวิญญัติที่เรียกว่ากายกรรมและวจีกรรม เป็นกุศลบ้าง เป็นอกุศลบ้าง โดยอาศัยคำว่า "กายกรรม วจีกรรม เป็นกุศลบ้าง เป็นอกุศลบ้าง" สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า รูปเป็นกุศลหรือ? ปรวาทีจึงรับรอง. ลำดับนั้น สกวาทีได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "สารัมมณะ" เพื่อท้วงปรวาทีนั้นว่า "ถ้ารูปของท่านเป็นกุศล รูปนั้นก็ต้องเป็นเช่นนี้". แม้ในปัญหาเรื่องอกุศลในลำดับต่อไปก็มีนัยนี้เช่นกัน. ส่วนที่เหลือในกถานี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

Rūpaṃ kusalākusalantikathāvaṇṇanā.

อรรถกถารูปังกุสลากุสลกถา

8. Rūpaṃ vipākotikathāvaṇṇanā

8. อรรถกถารูปังวิปาโกติกถา

765-767. Idāni rūpaṃ vipākotikathā nāma hoti. Tattha yaṃ kammassa katattā uppannā cittacetasikā viya kammassa katattā uppannaṃ taṃ rūpampi vipākoti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānañceva sammitiyānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te rūpaṃ vipāko, evaṃvidhena anena bhavitabba’’nti codetuṃ sukhavedanīyantiādimāha. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyātīti.

๗๖๕-๗๖๗. บัดนี้ เป็นรูปังวิปาโกติกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือพวกอันธกะและสัมมิติยะ มีว่า รูปนั้นที่เกิดขึ้นเพราะกรรมได้ทำไว้แล้ว ก็เป็นวิบากเหมือนจิตและเจตสิกที่เกิดขึ้นเพราะกรรมได้ทำไว้แล้ว สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้น ปรวาทีจึงรับรอง. ลำดับนั้น สกวาทีได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "สุขเวทนียะ" เพื่อท้วงปรวาทีนั้นว่า "ถ้ารูปของท่านเป็นวิบาก รูปนั้นก็ต้องเป็นเช่นนี้". ส่วนที่เหลือดำเนินไปตามพระบาลีนั้นเทียว.

Rūpaṃ vipākotikathāvaṇṇanā.

อรรถกถารูปังวิปาโกติกถา

9. Rūpaṃ rūpāvacarārūpāvacarantikathāvaṇṇanā

9. อรรถกถารูปังรูปาวจราอรูปาวจรันติกถา

768-770. Idāni rūpaṃ rūpāvacarārūpāvacarantikathā nāma hoti. Tattha yaṃ kāmāvacarakammassa katattā rūpaṃ, taṃ yasmā kāmāvacaraṃ, tasmā rūpāvacarārūpāvacarakammānampi katattā rūpena rūpāvacarārūpāvacarena bhavitabbanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya atthi rūpaṃ rūpāvacarārūpāvacaranti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha heṭṭhā vuttanayamevāti.

๗๖๘-๗๗๐. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า รูปัง รูปาวจรา รูปาวจรันติ (รูปเป็นรูปาวจรและอรูปาวจร) ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า รูปใดเกิดเพราะความเป็นกรรมที่ทำแล้วอันเป็นกามาวจร รูปนั้นเพราะเหตุที่เป็นกามาวจร ฉะนั้น รูปที่เกิดเพราะความเป็นกรรมที่ทำแล้วอันเป็นรูปาวจรและอรูปาวจร ก็พึงเป็นรูปาวจรและอรูปาวจรด้วย เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะ มุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามของสกวาทีจึงมีว่า รูปเป็นรูปาวจรและอรูปาวจรมีอยู่หรือ คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที ข้อความที่เหลือในกถานี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว

Rūpaṃ rūpāvacarārūpāvacarantikathāvaṇṇanā.

อรรถกถารูปังรูปาวจราอรูปาวจรันติกถา

10. Rūpārūpadhātupariyāpannakathāvaṇṇanā

10. อรรถกถารูปารูปธาตุปริยาปันนกถา

771-775. Idāni rūparāgo rūpadhātupariyāpanno arūparāgo arūpadhātupariyāpannoti kathā nāma hoti. Tattha yasmā kāmarāgo kāmadhātupariyāpanno, tasmā rūparāgārūparāgehipi rūpadhātuarūpadhātupariyāpannehi bhavitabbanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Kevalañhi tattha ‘‘rūpadhātuṃ anuseti, arūpadhātuṃ anusetī’’ti padaṃ viseso. Sā ca laddhi andhakānañceva sammitiyānañca. Ayaṃ andhakānaṃyevāti.

๗๗๑-๗๗๕. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า รูปราคะนับเนื่องในรูปธาตุ อรูปราคะนับเนื่องในอรูปธาตุ ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า เพราะเหตุที่กามราคะนับเนื่องในกามธาตุ ฉะนั้น แม้รูปราคะและอรูปราคะก็พึงนับเนื่องในรูปธาตุและอรูปธาตุด้วย เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะ มุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามเป็นของสกวาที คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที ข้อความที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว ก็แต่ว่า ในกถานั้น บทว่า 'ย่อมตามนอนในรูปธาตุ ย่อมตามนอนในอรูปธาตุ' เป็นข้อแตกต่าง ก็ลัทธินั้นเป็นของพวกอันธกะและพวกสัมมิติยะ (ส่วน) ลัทธินี้เป็นของพวกอันธกะเท่านั้น

Rūparāgo rūpadhātupariyāpanno arūparāgo arūpadhātupariyāpannotikathāvaṇṇanā.

อรรถกถารูปราโครูปธาตุปริยาปันโนอรูปราโคอรูปธาตุปริยาปันโนติกถา

Rūpārūpadhātupariyāpannakathāvaṇṇanā.

อรรถกถารูปารูปธาตุปริยาปันนกถา

Soḷasamo vaggo.

วรรคที่ ๑๖

17. Sattarasamavaggo

17. วรรคที่ ๑๗

1. Atthi arahato puññūpacayakathāvaṇṇanā

1. อรรถกถาอัตถิอรหโตปุญญูปจยกถา

776-779. Idāni atthi arahato puññūpacayotikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ arahato dānasaṃvibhāgacetiyavandanādīni kammāni disvā atthi arahato puññūpacayoti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘arahā nāma pahīnapuññapāpo, so yadi puññaṃ kareyya, pāpampi kareyyā’’ti codetuṃ apuññūpacayoti āha. Itaro pāṇātipātādikiriyaṃ apassanto paṭikkhipati. Puññābhisaṅkhārantiādīsu bhavagāmikammaṃ arahato natthīti paṭikkhipati. Dānaṃ dadeyyātiādīsu kiriyacittena dānādipavattisabbhāvato sakavādī paṭijānāti. Itaro cittaṃ anādiyitvā kiriyāpavattimattadassaneneva laddhiṃ patiṭṭhapeti. Sā pana ayoniso patiṭṭhāpitattā appatiṭṭhāpitā hotīti.

๗๗๖-๗๗๙. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า การสั่งสมบุญของพระอรหันต์มีอยู่ ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า เห็นกรรมมีการให้ทาน การแบ่งปัน การไหว้เจดีย์เป็นต้นของพระอรหันต์แล้ว (จึงถือว่า) การสั่งสมบุญของพระอรหันต์มีอยู่ เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะ มุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามเป็นของสกวาที คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที ลำดับนั้น เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า 'ชื่อว่าพระอรหันต์เป็นผู้ละบุญและบาปได้แล้ว ถ้าท่านพึงทำบุญ ก็พึงทำบาปได้ด้วย' จึงกล่าวว่า การสั่งสมบาป (ก็มีอยู่หรือ) ฝ่ายปรวาทีไม่เห็นการกระทำปาณาติบาตเป็นต้น จึงปฏิเสธ ในคำว่า ปุญญาภิสังขาร เป็นต้น (สกวาที) ปฏิเสธว่า กรรมที่นำไปสู่ภพของพระอรหันต์ไม่มี ในคำว่า พึงให้ทาน เป็นต้น สกวาทีปฏิญญา เพราะมีความเป็นไปแห่งทานเป็นต้นด้วยกิริยาจิตอยู่ ฝ่ายปรวาทีไม่ถือเอาจิต เพียงแต่เห็นความเป็นไปแห่งกิริยาเท่านั้น ก็ตั้งลัทธิขึ้น แต่ลัทธินั้น เพราะตั้งขึ้นโดยไม่แยบคาย จึงชื่อว่าไม่ได้ตั้งขึ้น

Atthi arahato puññūpacayotikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอัตถิอรหโตปุญญูปจโยติกถา

2. Natthi arahato akālamaccūtikathāvaṇṇanā

2. อรรถกถานัตถิอรหโตอกาลมัจจูติกถา

780. Idāni natthi arahato akālamaccūtikathā nāma hoti. Tattha ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, sañcetanikānaṃ kammānaṃ katānaṃ upacitānaṃ apaṭisaṃveditvā byantībhāvaṃ vadāmī’’ti (a. ni. 10.217) suttassa atthaṃ ayoniso gahetvā ‘‘arahatā nāma sabbakammavipākaṃ paṭisaṃvedayitvāva parinibbāyitabbaṃ, tasmā natthi, arahato akālamaccū’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi rājagirikānañceva siddhatthikānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘sace tassa natthi akālamaccu, arahantaghātakena nāma na bhavitabba’’nti codetuṃ natthi arahantaghātakoti āha. Itaro ānantariyakammassa ceva tādisānañca puggalānaṃ sabbhāvato paṭikkhipati.

780. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า อกาลมรณะของพระอรหันต์ไม่มี ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า ถือเอาความแห่งสูตรว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวการสิ้นสุดแห่งกรรมทั้งหลายที่ทำแล้ว สั่งสมแล้ว อันมีเจตนา โดยที่ยังไม่ได้เสวยวิบาก' (อํ. ทสก. ๒๑๗) โดยไม่แยบคาย (แล้วจึงถือว่า) 'ชื่อว่าพระอรหันต์จะต้องปรินิพพานหลังจากเสวยวิบากของกรรมทั้งปวงแล้วเท่านั้น ฉะนั้น อกาลมรณะของพระอรหันต์จึงไม่มี' เหมือนอย่างลัทธิของพวกราชคิริกะและพวกสิทธัตถิกะ มุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามเป็นของสกวาที คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที ลำดับนั้น เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า 'ถ้าอกาลมรณะของพระอรหันต์นั้นไม่มี ผู้ฆ่าพระอรหันต์ก็ไม่พึงมี' จึงกล่าวว่า ผู้ฆ่าพระอรหันต์ไม่มี (หรือ) ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธ เพราะอนันตริยกรรมและบุคคลเช่นนั้นมีอยู่

781. Visaṃ na kameyyāti pañhe ‘‘yāva pubbe katakammaṃ parikkhayaṃ na gacchati, tāva na kamatī’’ti laddhiyā paṭikkhipati. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyāti.

781. ในปัญหาว่า ไม่พึงดื่มยาพิษหรือ (ปรวาที) ปฏิเสธด้วยลัทธิว่า 'ตราบใดที่กรรมที่ทำไว้ในปางก่อนยังไม่สิ้นไป ตราบนั้น (ยาพิษ) ก็ยังไม่ซึมซาบ' ข้อความที่เหลือในกถานี้ ย่อมเป็นไปตามบาลีนั้นเทียว

782. Nāhaṃ, bhikkhaveti suttaṃ idaṃ sandhāya vuttaṃ – sañcetanikānaṃ kammānaṃ katānaṃ vipākaṃ apaṭisaṃveditvā avinditvā ananubhavitvā byantībhāvaṃ tesaṃ kammānaṃ parivaṭumaparicchinnabhāvaṃ na vadāmi, tañca kho diṭṭhadhammavedanīyānaṃ diṭṭheva dhamme, na tato paraṃ, upapajjavedanīyānaṃ anantaraṃ upapattiṃ upapajjitvāva na tato paraṃ, aparāpariyavedanīyānaṃ yadā vipākokāsaṃ labhanti, tathārūpe aparāpare vā pariyāye. Evaṃ sabbathāpi saṃsārapavatte sati laddhavipākavāre kamme na vijjateso jagatippadeso, yatthaṭṭhito mucceyya pāpakammāti. Evaṃ sante yadetaṃ ‘‘aladdhavipākavārampi kammaṃ avassaṃ arahato paṭisaṃveditabba’’nti kappanāvasena ‘‘natthi arahato akālamaccū’’ti laddhipatiṭṭhāpanaṃ kataṃ, taṃ dukkaṭamevāti.

782. สูตรว่า 'นาหัง ภิกขเว' นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงข้อนี้ว่า – เราไม่กล่าวการสิ้นสุด คือความไม่หมุนเวียนไปแห่งกรรมเหล่านั้น ที่ทำแล้ว อันมีเจตนา โดยที่ยังไม่ได้เสวย ไม่ได้ประสบ ไม่ได้ลิ้มรสวิบาก และข้อนั้นแล สำหรับทิฏฐธรรมเวทนียกรรม (ย่อมให้ผล) ในทิฏฐธรรมนั่นเทียว ไม่เกินไปกว่านั้น สำหรับอุปปัชชเวทนียกรรม (ย่อมให้ผล) โดยเข้าถึงภพถัดไปนั่นเทียว ไม่เกินไปกว่านั้น สำหรับอปรปริยายเวทนียกรรม (ย่อมให้ผล) ในสมัยอื่น ๆ ต่อ ๆ ไปเช่นนั้น เมื่อได้โอกาสให้วิบาก เมื่อความเป็นไปแห่งสังสารวัฏมีอยู่โดยประการทั้งปวงอย่างนี้ กรรมที่ถึงวาระให้วิบากแล้วนั้น ไม่มีประเทศแห่งแผ่นดินนั้น ที่ซึ่งบุคคลตั้งอยู่แล้วจะพึงพ้นจากบาปกรรมได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ การตั้งลัทธิว่า 'อกาลมรณะของพระอรหันต์ไม่มี' ที่ทำขึ้นด้วยอำนาจแห่งการกำหนดว่า 'แม้กรรมที่ยังไม่ถึงวาระให้วิบาก พระอรหันต์ก็ต้องเสวยอย่างแน่นอน' ข้อนั้น เป็นการทำที่ไม่ดีเลย

Natthi arahato akālamaccūtikathāvaṇṇanā.

อรรถกถานัตถิอรหโตอกาลมัจจูติกถา

3. Sabbamidaṃ kammatotikathāvaṇṇanā

3. อรรถกถาสัพพะมิทังกัมมะโตติกถา

783. Idāni sabbamidaṃ kammatotikathā nāma hoti. Tattha ‘‘kammunā vattati loko’’ti suttaṃ nissāya ‘‘sabbamidaṃ kammakilesavipākavaṭṭaṃ kammatova hotī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi rājagirikānañceva siddhatthikānañca; te sandhāya sabbamidanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘evaṃ sante kammampi kammato āpajjatī’’ti codetuṃ kammampi kammatoti āha. Itaro yadi kammampi kammatova nāma taṃ kammaṃ vipākoyeva siyāti paṭikkhipati. Pubbekatahetūti ‘‘yadi sabbamidaṃ kammato, pubbekatahetunā tena bhavitabba’’nti codetuṃ pucchati, itaro pubbekatahetuvādabhayena paṭikkhipati.

783. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า สัพพมิทัง กัมมโตติกถา (กถาว่าด้วยสิ่งทั้งปวงนี้มาจากกรรม) ในกถานั้น พวกที่มีลัทธิว่า “สิ่งทั้งปวงนี้ คือ กรรมกิเลสวิปากวัฏฏ์ มาจากกรรมเท่านั้น” โดยอาศัยพระสูตรว่า “กัมมุนา วัตตติ โลโก (โลกย่อมเป็นไปตามกรรม)” ได้แก่พวกราชคิริกะและพวกสิทธัตถิกะ, สกวาทีมุ่งหมายถึงพวกนั้นจึงถามว่า “สัพพมิทัง (สิ่งทั้งปวงนี้มาจากกรรมหรือ)” ปรวาทีจึงปฏิญญา ลำดับนั้น สกวาทีประสงค์จะโจทนาเขาว่า “ถ้าอย่างนั้น แม้กรรมก็ย่อมเกิดจากกรรม” จึงกล่าวว่า “กัมมัมปิ กัมมโต (แม้กรรมก็มาจากกรรมหรือ)” ปรวาทีปฏิเสธว่า ถ้าแม้กรรมมาจากกรรมจริง กรรมนั้นก็พึงเป็นวิบากไป บทว่า ปุพเพกตเหตุ ความว่า สกวาทีประสงค์จะโจทนาว่า “ถ้าสิ่งทั้งปวงนี้มาจากกรรม ก็ต้องมีเหตุที่ทำไว้ในปางก่อนเป็นเหตุ” จึงถามขึ้น, ปรวาทีกลัวจะเป็นปุพเพกตเหตุวาทะ จึงปฏิเสธ

784. Kammavipākatoti ‘‘yadi sabbamidaṃ kammato, yaṃ atītabhave pavattassa hetubhūtaṃ kammaṃ, tampi purimatare bhave kammatoti kammavipāko sampajjati, tena te sabbamidaṃ kammavipākato āpajjatī’’ti codetuṃ pucchati. Itaro bījato aṃkurasseva paccuppannapavattassa kammato nibbattiṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho tassāpi kammassa bījassa purimabījato viya purimakammato pavattattā paṭijānāti. Pāṇaṃ haneyyātiādi ‘‘yadi sabbaṃ kammavipākato, pāṇātipātādīni kammavipākeneva kareyyā’’ti codetuṃ vuttaṃ. Itaro dussīlyacetanāpi purimakammanibbattā ekena pariyāyena vipākoyevāti laddhiyā paṭijānāti. Atha naṃ ‘‘yadi te pāṇātipāto kammavipākato nibbattati, pāṇātipāto viya vipākopi saphalo āpajjatī’’ti codetuṃ saphaloti āha. Itaro pāṇātipātassa nirayasaṃvattanikādibhāvato saphalataṃ passanto paṭijānāti. Kammavipākassa pana idaṃ nāma phalanti vuttaṭṭhānaṃ apassanto paṭikkhipati. Adinnādānādīsupi eseva nayo. Gilānapaccayabhesajjaparikkhāro saphaloti deyyadhammavasena dānaphalaṃ pucchati. Kammunā vattatīti suttaṃ ‘‘natthi kamma’’nti akammavāditaṃ paṭikkhipitvā ‘‘atthi kamma’’nti kammavāditaṃ kammassakataṃ dīpeti. Na sabbasseva kammato nibbattiṃ, tasmā asādhakanti.

784. บทว่า กัมมวิปากโต ความว่า สกวาทีประสงค์จะโจทนาว่า “ถ้าสิ่งทั้งปวงนี้มาจากกรรม กรรมที่เป็นเหตุเป็นไปในภพก่อน แม้กรรมนั้นก็มาจากกรรมในภพก่อนๆ ขึ้นไปอีก จึงสำเร็จเป็นกรรมวิบาก ด้วยเหตุนั้น สิ่งทั้งปวงนี้ของท่านจึงเกิดจากกรรมวิบาก” จึงถามขึ้น ปรวาทีมุ่งหมายถึงการเกิดขึ้นจากกรรมที่เป็นไปในปัจจุบัน เหมือนหน่อเกิดจากพืช จึงปฏิเสธ เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ก็ยอมรับ เพราะแม้พืชคือกรรมนั้น ก็เป็นไปจากกรรมก่อนๆ เหมือนมาจากพืชก่อนๆ คำว่า ปาณัง หเนยยะ เป็นต้น กล่าวเพื่อโจทนาว่า “ถ้าทุกสิ่งมาจากกรรมวิบาก ก็จะพึงทำปาณาติบาตเป็นต้นด้วยกรรมวิบากนั่นเอง” ปรวาทีมีลัทธิว่า แม้ทุสสิลยเจตนาก็เกิดจากกรรมในปางก่อน โดยปริยายหนึ่งจึงเป็นวิบากนั่นเอง จึงยอมรับ ลำดับนั้น สกวาทีประสงค์จะโจทนาเขาว่า “ถ้าปาณาติบาตของท่านเกิดขึ้นจากกรรมวิบาก วิบากก็ย่อมมีผลเหมือนปาณาติบาต” จึงกล่าวว่า สผโล (มีผลหรือ) ปรวาทีเห็นว่าปาณาติบาตมีผลเพราะเป็นไปเพื่อเกิดในนรกเป็นต้น จึงยอมรับ แต่เพราะไม่เห็นที่ที่กล่าวว่า นี้ชื่อว่าเป็นผลของกรรมวิบาก จึงปฏิเสธ แม้ในอทินนาทานเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ บทว่า คิลานปัจจยเภสัชชบริกขาโร สผโล เป็นการถามถึงผลของทานโดยนัยแห่งไทยธรรม พระสูตรว่า กัมมุนา วัตตติ ปฏิเสธอกัมมวาทะว่า “กรรมไม่มี” แล้วแสดงกรรมวาทะว่า “กรรมมี” และความเป็นผู้มีกรรมเป็นของตน ไม่ได้แสดงว่าทุกสิ่งทุกอย่างเกิดขึ้นจากกรรม เพราะฉะนั้น (พระสูตรนั้น) จึงอ้างเป็นหลักฐานไม่ได้

Sabbamidaṃ kammatotikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสัพพมิทังกัมมโตติกถา

4. Indriyabaddhakathāvaṇṇanā

4. อรรถกถาอินทริยพัทธกถา

786-787. Idāni indriyabaddhakathā nāma hoti. Tattha duvidhaṃ dukkhaṃ – indriyabaddhaṃ, anindriyabaddhañca. Indriyabaddhaṃ dukkhavatthutāya dukkhaṃ, anindriyabaddhaṃ udayabbayapaṭipīḷanaṭṭhena ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti saṅgahitattā dukkhaṃ. Imaṃ vibhāgaṃ aggahetvā ‘‘yassa pariññāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati, taṃ indriyabaddhameva dukkhaṃ, na itara’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃ, tesaṃ itarassāpi dukkhabhāvaṃ dassetuṃ indriyabaddhaññevāti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yasmā bhagavatā ‘yadaniccaṃ taṃ dukkha’nti vuttaṃ, tasmā indriyabaddheneva tena aniccena bhavitabba’’nti codetuṃ indriyabaddhaññeva aniccantiādimāha. Nanu anindriyabaddhaṃ aniccanti nanu pathavīpabbatapāsāṇādi anindriyabaddhampi aniccanti attho.

786-787. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า อินทริยพัทธกถา ในกถานั้น ทุกข์มี 2 อย่าง คือ อินทริยพัทธทุกข์ (ทุกข์ที่เนื่องด้วยอินทรีย์) และอนินทริยพัทธทุกข์ (ทุกข์ที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์) อินทริยพัทธทุกข์ เป็นทุกข์เพราะเป็นวัตถุแห่งทุกข์, อนินทริยพัทธทุกข์ เป็นทุกข์เพราะถูกสงเคราะห์เข้าในคำว่า “สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์” โดยความหมายว่าถูกบีบคั้นด้วยความเกิดและความดับ พวกที่ไม่ถือเอาการจำแนกนี้ มีลัทธิว่า “ทุกข์ที่บุคคลอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเพื่อกำหนดรู้ทุกข์นั้น คืออินทริยพัทธทุกข์เท่านั้น ไม่ใช่ทุกข์อื่น” ได้แก่พวกเหตวาท, เพื่อแสดงความเป็นทุกข์แม้ของทุกข์อื่นแก่พวกนั้น สกวาทีจึงถามว่า “อินทริยพัทธังเยวะ (ทุกข์ที่เนื่องด้วยอินทรีย์เท่านั้นหรือ)” ปรวาทีจึงปฏิญญา ลำดับนั้น สกวาทีประสงค์จะโจทนาเขาว่า “เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์’ เพราะฉะนั้น สิ่งที่ไม่เที่ยงนั้นต้องเป็นอินทริยพัทธะเท่านั้น” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “อินทริยพัทธัญเญวะ อนิจจัง (สิ่งที่ไม่เที่ยงคือสิ่งที่เนื่องด้วยอินทรีย์เท่านั้นหรือ)” บทว่า นนุ อนินทริยพัทธัง อนิจจัง มีความว่า ก็สิ่งที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์ คือ แผ่นดิน ภูเขา ศิลา เป็นต้น ก็ไม่เที่ยงมิใช่หรือ

788. Na vattabbaṃ indriyabaddhaññeva dukkhanti pañhe āmantāti paṭiññā sakavādissa. Anindriyabaddhañhi dukkhadomanassānaṃ ārammaṇaṃ hoti. Uṇhakālasmiñhi aggi sītakāle ca vāto dukkhassa ārammaṇaṃ, niccampi bhogavināsādayo domanassassa. Tasmā vināpi aniccaṭṭhena anindriyabaddhaṃ dukkhanti vattabbaṃ. Kammakilesehi pana anibbattattā dukkhaṃ ariyasaccanti na vattabbaṃ, tathā maggena apariññeyyattā. Yasmā pana tiṇakaṭṭhādinirodho vā utubījādinirodho vā dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ nāma na hoti, tasmā indriyabaddhaṃ dukkhañceva ariyasaccañca, itaraṃ pana dukkhamevāti idaṃ nānattaṃ dassetuṃ paṭijānāti. Yathā indriyabaddhassātiādivacanaṃ indriyabaddhassa pariññāya brahmacariyavāsaṃ pariññātassa puna anuppattiṃ dīpeti. Tenevettha sakavādinā paṭikkhepo kato. ‘‘Yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti vacanena pana saṅgahitassa anindriyabaddhassa dukkhabhāvaṃ paṭisedhetuṃ na sakkāti, tasmā asādhakanti.

788. ในปัญหาว่า น วัตตัพพัง อินทริยพัทธัญเญวะ ทุกขัง (ไม่ควรกล่าวว่า ทุกข์ที่เนื่องด้วยอินทรีย์เท่านั้นเป็นทุกข์) สกวาทีปฏิญญาว่า “อามันตา (ใช่)” จริงอยู่ สิ่งที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์ย่อมเป็นอารมณ์ของทุกข์และโทมนัส ในฤดูร้อน ไฟก็เป็นอารมณ์ของทุกข์ ในฤดูหนาว ลมก็เป็นอารมณ์ของทุกข์ และความพินาศแห่งโภคะเป็นต้นก็เป็นอารมณ์ของโทมนัสเป็นนิตย์ เพราะฉะนั้น แม้เว้นจากความหมายว่าไม่เที่ยง ก็ควรกล่าวว่าสิ่งที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์เป็นทุกข์ แต่เพราะไม่ได้เกิดขึ้นจากกรรมและกิเลส จึงไม่ควรกล่าวว่าเป็นทุกขอริยสัจ และเพราะมรรคกำหนดรู้ไม่ได้ อีกอย่างหนึ่ง เพราะความดับแห่งหญ้าและไม้เป็นต้น หรือความดับแห่งอุตุและพืชเป็นต้น ไม่ชื่อว่าเป็นทุกขนิโรธอริยสัจ เพราะฉะนั้น สกวาทีจึงยอมรับเพื่อแสดงความแตกต่างนี้ว่า สิ่งที่เนื่องด้วยอินทรีย์เป็นทั้งทุกข์และเป็นอริยสัจ ส่วนสิ่งอื่นเป็นเพียงทุกข์เท่านั้น คำว่า ยถา อินทริยพัทธัสสะ เป็นต้น แสดงว่า การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อกำหนดรู้ทุกข์ที่เนื่องด้วยอินทรีย์ และเมื่อกำหนดรู้แล้ว ทุกข์นั้นย่อมไม่เกิดขึ้นอีก ด้วยเหตุนั้น สกวาทีจึงได้ทำการปฏิเสธในที่นี้ แต่ไม่อาจปฏิเสธความเป็นทุกข์ของสิ่งที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์ซึ่งสงเคราะห์เข้าด้วยคำว่า “สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์” ได้ เพราะฉะนั้น (คำของปรวาที) จึงอ้างเป็นหลักฐานไม่ได้

Indriyabaddhakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอินทริยพัทธกถา

5. Ṭhapetvā ariyamaggantikathāvaṇṇanā

5. อรรถกถาฐเปตวาอริยมัคคันติกถา

789-790. Idāni ṭhapetvā ariyamaggantikathā nāma hoti. Tattha ‘‘yasmā ariyamaggo ‘dukkhanirodhagāminipaṭipadā’ti vutto, tasmā ṭhapetvā ariyamaggaṃ avasesā saṅkhārā dukkhā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi evaṃ samudayassāpi dukkhabhāvo āpajjatī’’ti codetuṃ dukkhasamudayopīti āha. Itaro hetulakkhaṇaṃ sandhāya paṭikkhipati. Puna puṭṭho pavattapariyāpannabhāvaṃ sandhāya paṭijānāti. Tīṇevāti pañhesu suttavirodhabhayena paṭikkhipati, laddhivasena paṭijānāti. Sesamettha uttānatthamevāti.

๗๘๙-๗๙๐. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า ฐเปตฺวา อริยมคฺคนฺติกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดว่า "เพราะเหตุที่อริยมรรค พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่า 'ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา' ฉะนั้น สังขารที่เหลือ ยกเว้นอริยมรรคเสีย เป็นทุกข์" เหมือนอย่างลัทธิของพวกเหตุวาท; หมายถึงชนเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที, คำรับรองเป็นของปรวาที. ลำดับนั้น เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า "ถ้าอย่างนั้น แม้สมุทัยก็จะต้องเป็นทุกข์ด้วย" จึงกล่าวคำว่า ทุกฺขสมุทโยปิ. ปรวาทีหมายถึงลักษณะแห่งเหตุ จึงปฏิเสธ. ถูกถามอีกครั้ง หมายถึงความเป็นสิ่งที่นับเนื่องในวัฏฏะ จึงรับรอง. ในปัญหาทั้งหลายมีคำว่า ตีเณว เป็นต้น ปรวาทีปฏิเสธเพราะกลัวจะขัดกับพระสูตร, แต่รับรองตามลัทธิของตน. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ ตื้นทั้งนั้น.

Ṭhapetvā ariyamaggantikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาฐเปตวาอริยมัคคันติกถา

6. Na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ paṭiggaṇhātītikathāvaṇṇanā

6. อรรถกถา น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ทกฺขิณํ ปฏิคฺคณฺหาตีติกถา

791-792. Idāni na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ paṭiggaṇhātītikathā nāma hoti. Tattha ‘‘paramatthato maggaphalāneva saṅgho, maggaphalehi añño saṅgho nāma natthi, maggaphalāni ca na kiñci paṭiggaṇhanti, tasmā na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ paṭiggaṇhātī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi mahāpuññavādīsaṅkhātānaṃ vetullakānaṃ; te sandhāya na vattabbanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi saṅgho na paṭiggaṇheyya, na naṃ satthā āhuneyyātiādīhi thomeyyā’’ti codetuṃ nanu saṅgho āhuneyyotiādimāha. Saṅghassa dānaṃ dentīti ‘‘ye te saṅghassa denti, te paṭiggāhakesu asati kassa dadeyyu’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. Āhutiṃ jātavedo vāti suttaṃ parasamayato āgataṃ. Tattha mahāmeghanti meghavuṭṭhiṃ sandhāya vuttaṃ. Vuṭṭhiñhi medanī paṭiggaṇhāti, na meghameva. Maggo paṭiggaṇhātīti ‘‘maggaphalāni saṅgho’’ti laddhiyā vadati, na ca maggaphalāneva saṅgho. Maggaphalapātubhāvaparisuddhe pana khandhe upādāya paññattā aṭṭha puggalā saṅgho, tasmā asādhakametanti.

๗๙๑-๗๙๒. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ทกฺขิณํ ปฏิคฺคณฺหาตีติกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดว่า "โดยปรมัตถ์แล้ว มรรคและผลเท่านั้นคือสงฆ์, สิ่งอื่นที่ชื่อว่าสงฆ์นอกจากมรรคและผลไม่มี, และมรรคและผลย่อมไม่รับอะไรเลย, ฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวว่าสงฆ์รับทักษิณา" เหมือนอย่างลัทธิของพวกไวตุลยกะที่เรียกกันว่ามหาปุญญวาทีในบัดนี้; หมายถึงชนเหล่านั้น คำถามว่า น วตฺตพฺพํ จึงเป็นของสกวาที, คำรับรองเป็นของปรวาที. ลำดับนั้น เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า "ถ้าสงฆ์ไม่รับ, พระศาสดาก็คงไม่ทรงสรรเสริญสงฆ์นั้นด้วยคำมีอาทิว่า อาหุเนยฺโย" จึงกล่าวคำมีอาทิว่า นนุ สงฺโฆ อาหุเนยฺโย. คำว่า สงฺฆสฺส ทานํ เทนฺติ กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการโจทนาว่า "ชนเหล่าใดให้ทานแก่สงฆ์, เมื่อไม่มีผู้รับ ชนเหล่านั้นจะพึงให้แก่ใคร". พระสูตรว่า อาหุตึ ชาตเวโท วา มาจากลัทธิอื่น. ในพระสูตรนั้น คำว่า มหาเมฆํ ท่านกล่าวหมายถึงฝนที่เกิดจากเมฆ. เพราะว่าแผ่นดินย่อมรับน้ำฝน, ไม่ใช่รับเมฆ. ปรวาทีกล่าวว่า มคฺโค ปฏิคฺคณฺหาติ ตามลัทธิของตนว่า "มรรคและผลคือสงฆ์", แต่มรรคและผลเท่านั้นหาใช่สงฆ์ไม่. แต่บุคคล ๘ จำพวกที่บัญญัติขึ้นโดยอาศัยขันธ์อันบริสุทธิ์ด้วยการปรากฏแห่งมรรคและผล ชื่อว่าสงฆ์, ฉะนั้น คำกล่าวนั้นจึงใช้เป็นเครื่องนำมาซึ่งความสำเร็จไม่ได้.

Na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ paṭiggaṇhātītikathāvaṇṇanā.

อรรถกถา น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ทกฺขิณํ ปฏิคฺคณฺหาตีติกถา

7. Na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ visodhetītikathāvaṇṇanā

7. อรรถกถา น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ทกฺขิณํ วิโสเธตีติกถา

793-794. Idāni na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ visodhetītikathā nāma hoti. Tattha ‘‘maggaphalāneva saṅgho nāma, na ca tāni dakkhiṇaṃ visodhetuṃ sakkonti, tasmā na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ visodhetī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi tesaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Āhuneyyotiādi ‘‘yadi saṅgho dakkhiṇaṃ visodhetuṃ na sakkuṇeyya, na naṃ satthā evaṃ thomeyyā’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. Visodhetīti mahapphalaṃ karoti. Saṅghasmiñhi appaṃ dinnaṃ bahu hoti, bahu dinnaṃ bahutaraṃ. Dakkhiṇeyyāti dakkhiṇārahā dakkhiṇāya anucchavikā, dakkhiṇaṃ visodhetuṃ samatthāti attho. Dakkhiṇaṃ ārādhentīti sampādenti, appamattikāyapi dakkhiṇāya mahantaṃ phalaṃ pāpuṇantīti attho. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayamevāti.

๗๙๓-๗๙๔. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ทกฺขิณํ วิโสเธตีติกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดว่า "มรรคและผลเท่านั้นชื่อว่าสงฆ์, และมรรคผลเหล่านั้นไม่สามารถทำทักษิณาให้บริสุทธิ์ได้, ฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวว่าสงฆ์ทำทักษิณาให้บริสุทธิ์" เหมือนอย่างลัทธิของชนเหล่านั้นนั่นแหละ; หมายถึงชนเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที, คำรับรองเป็นของปรวาที. คำมีอาทิว่า อาหุเนยฺโย กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า "ถ้าสงฆ์ไม่สามารถทำทักษิณาให้บริสุทธิ์ได้, พระศาสดาก็คงไม่ทรงสรรเสริญสงฆ์นั้นอย่างนี้". คำว่า วิโสเธติ หมายความว่า ย่อมทำให้มีผลมาก. เพราะว่า ของเพียงเล็กน้อยที่ถวายในสงฆ์ย่อมมีผลมาก, ของมากที่ถวายก็ย่อมมีผลมากยิ่งขึ้น. คำว่า ทกฺขิเณยฺยา หมายความว่า เป็นผู้ควรแก่ทักษิณา, เป็นผู้สมควรแก่ทักษิณา, สามารถทำทักษิณาให้บริสุทธิ์ได้. คำว่า ทกฺขิณํ อาราเธนฺติ หมายความว่า ย่อมให้สำเร็จ, คือ ย่อมให้บรรลุผลอันยิ่งใหญ่แม้ด้วยทักษิณาเพียงเล็กน้อย. เนื้อความที่เหลือ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว.

Na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ visodhetītikathāvaṇṇanā.

อรรถกถา น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ทกฺขิณํ วิโสเธตีติกถา

8. Na vattabbaṃ saṅgho bhuñjatītikathāvaṇṇanā

8. อรรถกถา น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ภุญฺชตีติกถา

795-796. Idāni na vattabbaṃ saṅgho bhuñjatītikathā nāma hoti. Tatrāpi ‘‘maggaphalāneva saṅgho nāma, na ca tāni kiñci bhuñjanti, tasmā na vattabbaṃ saṅgho bhuñjati, pivati, khādati, sāyatī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi tesaṃyeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi saṅgho na bhuñjeyya, saṅghabhattādikaraṇaṃ niratthakaṃ bhaveyyā’’ti codetuṃ nanu atthi keci saṅghabhattāni karontītiādimāha. Gaṇabhojanantiādi ‘‘yadi saṅgho na bhuñjeyya, kassa gaṇabhojanādīni siyu’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. Aṭṭha pānānīti idampi ‘‘yadi saṅgho na piveyya, kassetāni pānāni satthā anujāneyyā’’ti codanatthaṃ vuttaṃ. Sesamidhāpi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbanti.

๗๙๕-๗๙๖. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ภุญฺชตีติกถา. แม้ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดว่า "มรรคและผลเท่านั้นชื่อว่าสงฆ์, และมรรคผลเหล่านั้นไม่ได้ฉันอะไรเลย, ฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวว่าสงฆ์ฉัน, ดื่ม, เคี้ยว, ลิ้ม" เหมือนอย่างลัทธิของชนเหล่านั้นนั่นแหละ; หมายถึงชนเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที, คำรับรองเป็นของปรวาที. ลำดับนั้น เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า "ถ้าสงฆ์ไม่ฉัน, การทำสังฆภัตเป็นต้นก็จะไร้ประโยชน์" จึงกล่าวคำมีอาทิว่า นนุ อตฺถิ เกจิ สงฺฆภตฺตานิ กโรนฺติ. คำมีอาทิว่า คณโภชนํ กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการโจทนาว่า "ถ้าสงฆ์ไม่ฉัน, คณโภชนะเป็นต้นจะพึงมีแก่ใคร". แม้คำว่า อฏฺฐ ปานานิ นี้ ก็กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการโจทนาว่า "ถ้าสงฆ์ไม่ดื่ม, พระศาสดาจะพึงทรงอนุญาตน้ำปานะเหล่านี้แก่ใคร". แม้ในกถานี้ เนื้อความที่เหลือ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว.

Na vattabbaṃ saṅgho bhuñjatītikathāvaṇṇanā.

อรรถกถา น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ภุญฺชตีติกถา

9. Na vattabbaṃ saṅghassa dinnaṃ mahapphalantikathāvaṇṇanā

9. อรรถกถา น วตฺตพฺพํ สงฺฆสฺส ทินฺนํ มหปฺผลนฺติกถา

797-798. Idāni na vattabbaṃ saṅghassa dinnaṃ mahapphalantikathā nāma hoti. Tatrāpi ‘‘maggaphalāneva saṅgho nāma, na ca sakkā tesaṃ kiñci dātuṃ, na ca tehi paṭiggaṇhituṃ, nāpi tesaṃ dānena koci upakāro ijjhati, tasmā na vattabbaṃ saṅghassa dinnaṃ mahapphala’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi tesaṃyeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Āhuneyyotiādi ‘‘yadi saṅghassa dinnaṃ mahapphalaṃ na bhaveyya, na naṃ satthā evaṃ thomeyyā’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyātīti.

๗๙๗-๗๙๘. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า น วตฺตพฺพํ สงฺฆสฺส ทินฺนํ มหปฺผลนฺติกถา. แม้ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดว่า "มรรคและผลเท่านั้นชื่อว่าสงฆ์, และไม่อาจถวายอะไรแก่มรรคผลเหล่านั้นได้, และมรรคผลเหล่านั้นก็รับไม่ได้, ทั้งอุปการะอะไรก็ไม่สำเร็จด้วยทานที่ถวายแก่มรรคผลเหล่านั้น, ฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวว่าทานที่ถวายแก่สงฆ์มีผลมาก" เหมือนอย่างลัทธิของชนเหล่านั้นนั่นแหละ; หมายถึงชนเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที, คำรับรองเป็นของปรวาที. คำมีอาทิว่า อาหุเนยฺโย กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า "ถ้าทานที่ถวายแก่สงฆ์ไม่มีผลมาก, พระศาสดาก็คงไม่ทรงสรรเสริญสงฆ์นั้นอย่างนี้". เนื้อความที่เหลือ พึงนำออกไปตามบาลีนั้นเทียว.

Na vattabbaṃ saṅghassa dinnaṃ mahapphalantikathāvaṇṇanā.

อรรถกถา น วตฺตพฺพํ สงฺฆสฺส ทินฺนํ มหปฺผลนฺติกถา

10. Na vattabbaṃ buddhassa dinnaṃ mahapphalantikathāvaṇṇanā

10. อรรถกถา น วตฺตพฺพํ พุทฺธสฺส ทินฺนํ มหปฺผลนฺติกถา

799. Idāni na vattabbaṃ buddhassa dinnaṃ mahapphalantikathā nāma hoti. Tattha ‘‘buddho bhagavā na kiñci paribhuñjati, lokānuvattanatthaṃ pana paribhuñjamānaṃ viya attānaṃ dasseti, tasmā nirupakārattā na vattabbaṃ tasmiṃ dinnaṃ mahapphala’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi tesaṃyeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Dvipadānaṃ aggotiādi ‘‘manussadussīlepi dānaṃ sahassaguṇaṃ hoti, kimaṅgaṃ pana evarūpe aggapuggale’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.

799. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า น วัตตพฺพํ พุทฺธสฺส ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ (ไม่ควรกล่าวว่า ทานที่ถวายแด่พระพุทธเจ้ามีผลมาก) ในกถานั้น ลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า “พระพุทธผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงบริโภคอะไรเลย แต่ทรงแสดงพระองค์ประหนึ่งว่าทรงบริโภคเพื่อทรงอนุวัตรตามโลก เพราะฉะนั้น เพราะเหตุที่ไม่มีอุปการะ จึงไม่ควรกล่าวว่า ทานที่ถวายแด่พระองค์มีผลมาก” เหมือนอย่างลัทธิของพวกเขานั่นเอง คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภถึงพวกเขาเหล่านั้น คำว่า ทฺวิปทานํ อคฺโค เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า “แม้ทานในมนุษย์ผู้ทุศีลก็ยังมีผลพันเท่า จะป่วยกล่าวไปไยในพระอัครบุคคลเช่นนี้เล่า” เนื้อความที่เหลือในกถานี้ พึงนำไปตามบาลีนั้นเทียว

Na vattabbaṃ buddhassa dinnaṃ mahapphalantikathāvaṇṇanā.

อรรถกถา น วัตตพฺพํ พุทฺธสฺส ทินฺนํ มหปฺผลนฺติกถา

11. Dakkhiṇāvisuddhikathāvaṇṇanā

11. อรรถกถาทักขิณาวิสุทธิกถา

800-801. Idāni dakkhiṇāvisuddhikathā nāma hoti. Tattha ‘‘yadi paṭiggāhakato dakkhiṇā visujjheyya, mahapphalā bhaveyya. Dāyakena dānaṃ dinnaṃ, paṭiggāhakena vipāko nibbattitoti añño aññassa kārako bhaveyya, paraṃkataṃ sukhadukkhaṃ āpajjeyya, añño kareyya, añño paṭisaṃvedeyya. Tasmā dāyakatova dānaṃ visujjhati, no paṭiggāhakato, dāyakasseva cittavisuddhi vipākadāyikā hotī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Āhuneyyātiādi ‘‘yadi paṭiggāhakato dānaṃ na visujjheyya, kimassa āhuneyyādibhāvo kareyyā’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. Añño aññassa kārakoti yadi dāyakassa dānacetanā paṭiggāhakena katā bhaveyya, yuttarūpaṃ siyā. Tassa pana dānacetanā parisuddhā paṭiggāhakasaṅkhātaṃ vatthuṃ paṭicca mahāvipākaṭṭhena visujjhati, tasmā acodanā esā ‘‘paṭiggāhakato dānaṃ visujjhatī’’ti.

๘๐๐-๘๐๑. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า ทักขิณาวิสุทธิกถา ในกถานั้น ลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า “ถ้าทักษิณาจะพึงบริสุทธิ์ได้เพราะปฏิคาหก ก็พึงมีผลมาก ทานอันทายกถวายแล้ว วิบากอันปฏิคาหกทำให้เกิดขึ้น ดังนี้ คนอื่นก็จะพึงเป็นผู้กระทำให้แก่คนอื่น พึงประสบสุขและทุกข์ที่ผู้อื่นทำ คนหนึ่งทำ อีกคนหนึ่งเสวยผล เพราะฉะนั้น ทานย่อมบริสุทธิ์ได้เพราะทายกเท่านั้น หาใช่เพราะปฏิคาหกไม่ ความบริสุทธิ์แห่งจิตของทายกเท่านั้นเป็นตัวให้วิบาก” เหมือนอย่างลัทธิของพวกอุตตราปถกะ คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภถึงพวกเขาเหล่านั้น คำว่า อาหุเนยฺโย เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า “ถ้าทานไม่พึงบริสุทธิ์ได้เพราะปฏิคาหก ความเป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นต้น ของปฏิคาหกนั้นจะทำอะไรได้” คำว่า อญฺโญ อญฺญสฺส การโก (คนอื่นเป็นผู้กระทำให้แก่คนอื่น) นั้น หากว่าทานเจตนาของทายกอันปฏิคาหกกระทำแล้ว ก็จะเป็นการสมควร แต่ทานเจตนาของทายกนั้นบริสุทธิ์แล้ว อาศัยวัตถุที่เรียกว่าปฏิคาหก ย่อมบริสุทธิ์ด้วยความเป็นวิบากใหญ่ เพราะฉะนั้น คำกล่าวว่า “ทานย่อมบริสุทธิ์ได้เพราะปฏิคาหก” นี้ จึงไม่ใช่เป็นคำโจทนา

Dakkhiṇāvisuddhikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาทักขิณาวิสุทธิกถา

Sattarasamo vaggo.

วรรคที่ ๑๗

18. Aṭṭhārasamavaggo

18. วรรคที่ ๑๘

1. Manussalokakathāvaṇṇanā

1. อรรถกถามนุสสโลกกถา

802-803. Idāni manussalokakathā nāma hoti. Tattha ‘‘tathāgato loke, jāto loke saṃvaḍḍho, lokaṃ abhibhuyya viharati anupalitto lokenā’’ti (saṃ. ni. 3.94) suttaṃ ayoniso gahetvā ‘‘bhagavā tusitabhavane nibbatto tattheva vasati, na manussalokaṃ āgacchati, nimmitarūpamattakaṃ panettha dassetī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi vetullakānaṃyeva, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ puṭṭhokāsena ceva suttasādhanena ca saññāpetuṃ nanu atthītiādimāha. Loke jātoti paravādī tusitapuraṃ sandhāya vadati. Satthārā panetaṃ manussalokaññeva sandhāya lokaṃ vuttaṃ. Lokaṃ abhibhuyyāti paravādī manussalokaṃ abhibhavitvāti diṭṭhiyā vadati, satthā pana ārammaṇalokaṃ abhibhavitvā vihāsi. Anupalitto lokenāti paravādī manussalokena anupalittataṃva sandhāya vadati, satthā pana lokadhammesu kilesehi anupalitto vihāsi. Tasmā asādhakametanti.

๘๐๒-๘๐๓. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า มนุสสโลกกถา ในกถานั้น ลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอุบัติในดุสิตภพ ประทับอยู่ในที่นั้นเอง ไม่ได้เสด็จมาสู่มนุสสโลก ทรงแสดงเพียงรูปนิมิตในโลกนี้เท่านั้น” เพราะถือเอาพระสูตรว่า “ตถาคตอยู่ในโลก เกิดในโลก เติบโตในโลก ครอบงำโลกอยู่ ไม่แปดเปื้อนด้วยโลก” (สํ. นิ. ๓.๙๔) โดยไม่แยบคาย เหมือนอย่างลัทธิของพวกเวตุลลกะในบัดนี้ คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภถึงพวกเขาเหล่านั้น ลำดับนั้น สกวาทีได้กล่าวคำเป็นต้นว่า นนุ อตฺถิ เพื่อจะให้เขารู้แจ้งด้วยโอกาสที่ถามแล้วและด้วยการอ้างพระสูตร คำว่า โลเก ชาโต (เกิดในโลก) ปรวาทีกล่าวหมายถึงดุสิตบุรี แต่พระศาสดาตรัสคำว่า โลก โดยทรงหมายถึงมนุสสโลกนั่นเอง คำว่า โลกํ อภิภุยฺย (ครอบงำโลก) ปรวาทีกล่าวด้วยทิฐิว่า ครอบงำมนุสสโลก แต่พระศาสดาประทับอยู่โดยทรงครอบงำอารัมมณโลก คำว่า อนุปลิตฺโต โลเกน (ไม่แปดเปื้อนด้วยโลก) ปรวาทีกล่าวหมายถึงความไม่แปดเปื้อนด้วยมนุสสโลกนั่นเอง แต่พระศาสดาประทับอยู่โดยไม่ทรงแปดเปื้อนด้วยกิเลสในโลกธรรมทั้งหลาย เพราะฉะนั้น คำนี้จึงไม่เป็นเครื่องยืนยัน

Manussalokakathāvaṇṇanā.

อรรถกถามนุสสโลกกถา

2. Dhammadesanākathāvaṇṇanā

2. อรรถกถาธัมมเทสนากถา

804-806. Idāni dhammadesanākathā nāma hoti. Tattha ‘‘tusitapure ṭhito bhagavā dhammadesanatthāya abhinimmitaṃ pesesi, tena ceva tassa ca desanaṃ sampaṭicchitvā āyasmatā ānandena dhammo desito, na buddhena bhagavatā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi vetullakānaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi tena dhammo desito, sveva satthā bhaveyyā’’ti codetuṃ abhinimmito jinotiādimāha. Itaro tathā asampaṭicchanto paṭikkhipati. Sesamettha uttānatthamevāti.

๘๐๔-๘๐๖. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า ธัมมเทสนากถา ในกถานั้น ลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในดุสิตบุรี ทรงส่งพระพุทธนิมิตไปเพื่อแสดงธรรม พระธรรมอันพระอานนท์ผู้มีอายุแสดงแล้ว โดยรับคำสอนจากพระพุทธนิมิตนั้นและจากพระองค์นั้นเอง หาใช่พระพุทธผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไม่” เหมือนอย่างลัทธิของพวกเวตุลลกะนั่นเอง คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภถึงพวกเขาเหล่านั้น ลำดับนั้น สกวาทีได้กล่าวคำเป็นต้นว่า อภินิมฺมิโต ชิโน เพื่อจะโจทนาเขาว่า “ถ้าพระธรรมอันพระพุทธนิมิตนั้นแสดงแล้ว พระพุทธนิมิตนั้นเองก็พึงเป็นพระศาสดา” ฝ่ายปรวาทีไม่ยอมรับเช่นนั้น จึงปฏิเสธ เนื้อความที่เหลือในกถานี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น

Dhammadesanākathāvaṇṇanā.

อรรถกถาธัมมเทสนากถา

3. Karuṇākathāvaṇṇanā

3. อรรถกถากรุณากถา

807-808. Idāni karuṇākathā nāma hoti. Tattha piyāyitānaṃ vatthūnaṃ vipattiyā sarāgānaṃ rāgavasena karuṇāpatirūpikaṃ pavattiṃ disvā ‘‘rāgova karuṇā nāma, so ca bhagavato natthi, tasmā natthi buddhassa bhagavato karuṇā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘karuṇā nāmesā nikkilesatāya ceva sattārammaṇatāya ca cetovimuttitāya ca ekādasānisaṃsatāya ca mettādīhi samānajātikā, tasmā yadi bhagavato karuṇā natthi, mettādayopissa na siyu’’nti codanatthaṃ natthi buddhassa bhagavato mettātiādimāha. Ākāruṇikoti pañhe tathārūpaṃ vohāraṃ apassanto paṭikkhipati. Sesamettha uttānatthamevāti.

๘๐๗-๘๐๘. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า กรุณากถา ในกถานั้น ลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า “ราคะนั่นแหละชื่อว่ากรุณา และราคะนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่มี เพราะฉะนั้น พระพุทธผู้มีพระภาคเจ้าจึงไม่มีกรุณา” เพราะเห็นความเป็นไปอันเป็นปฏิรูปแห่งกรุณาด้วยอำนาจแห่งราคะของบุคคลผู้มีราคะ ในเพราะความวิบัติแห่งวัตถุอันเป็นที่รัก เหมือนอย่างลัทธิของพวกอุตตราปถกะ คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภถึงพวกเขาเหล่านั้น ลำดับนั้น สกวาทีได้กล่าวคำเป็นต้นว่า นตฺถิ พุทฺธสฺส ภควโต เมตฺตา เพื่อจะโจทนาเขาว่า “กรุณานี้เป็นชาติเดียวกันกับเมตตาเป็นต้น เพราะเป็นธรรมปราศจากกิเลส มีสัตว์เป็นอารมณ์ เป็นเจโตวิมุตติ และมีอานิสงส์ ๑๑ ประการ เพราะฉะนั้น ถ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่มีกรุณา แม้เมตตาเป็นต้นของพระองค์ก็พึงไม่มี” ปรวาทีไม่เห็นโวหารเช่นนั้นในปัญหาว่า อการุณิโก (พระองค์ไม่มีกรุณาหรือ) จึงปฏิเสธ เนื้อความที่เหลือในกถานี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น

Karuṇākathāvaṇṇanā.

อรรถกถากรุณากถา

4. Gandhajātakathāvaṇṇanā

4. อรรถกถาคันธชาตกถา

809. Idāni gandhajātakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ buddhe bhagavati ayoniso pemavasena ‘‘bhagavato uccārapassāvo aññe gandhajāte ativiya adhigaṇhāti, natthi tato ca sugandhataraṃ gandhajāta’’nti laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ andhakānañceva uttarāpathakānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.

809. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า คันธชาตกถา ในกถานั้น ลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า “อุจจาระและปัสสาวะของพระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมยิ่งกว่าของหอมชนิดอื่นอย่างยิ่ง ของหอมที่หอมยิ่งกว่านั้นไม่มี” ด้วยอำนาจความรักในพระพุทธผู้มีพระภาคเจ้าโดยไม่แยบคาย เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะและพวกอุตตราปถกะบางพวก คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภถึงพวกเขาเหล่านั้น เนื้อความที่เหลือในกถานี้ พึงนำไปตามบาลีนั้นเทียว

Gandhajātakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาคันธชาตกถา

5. Ekamaggakathāvaṇṇanā

5. อรรถกถาเอกมัคคกถา

810-811. Idāni ekamaggakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ buddhe bhagavati ayoniso pemavaseneva ‘‘bhagavā sotāpanno hutvā sakadāgāmī, sakadāgāmī hutvā anāgāmī, anāgāmī hutvā arahattaṃ sacchākāsi, ekeneva pana ariyamaggena cattāri phalāni sacchākāsī’’ti laddhi, seyyathāpi tesaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ catūhi phalehi saddhiṃ uppannānaṃ catunnaṃ phassādīnaṃ ekato samodhānavasena codetuṃ catunnaṃ phassānantiādimāha. Sotāpattimaggenātiādi ‘‘kataramaggena sacchikarotī’’ti pucchanatthaṃ vuttaṃ. Arahattamaggenāti ca vutte tena sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ pahānābhāvavasena codeti. Bhagavā sotāpannoti buddhabhūtassa sotāpannabhāvo natthīti paṭikkhipati. Parato pañhadvayepi eseva nayo. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.

๘๑๐-๘๑๑. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่าเอกมรรคกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดผู้มีความเชื่อในพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าด้วยอำนาจความรักโดยไม่แยบคายว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นพระโสดาบันแล้วจึงเป็นพระสกทาคามี, ทรงเป็นพระสกทาคามีแล้วจึงเป็นพระอนาคามี, ทรงเป็นพระอนาคามีแล้วจึงทรงกระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัต, แต่ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งผล ๔ ด้วยอริยมรรคอันเดียวเท่านั้น’ เหมือนอย่างลัทธิของชนเหล่านั้นเอง, ปุจฉาของสกวาที ปฏิญญาของปรวาที ปรารภชนเหล่านั้น. ลำดับนั้น สกวาทีเพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นด้วยสามารถแห่งการประชุมกันเป็นอันเดียวซึ่งผัสสะเป็นต้น ๔ อย่างที่เกิดขึ้นพร้อมกับผล ๔ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า จตุนฺนํ ผสฺสานํ. คำมีอาทิว่า โสตาปตฺติมคฺเคน ท่านกล่าวเพื่อต้องการจะถามว่า ‘ย่อมกระทำให้แจ้งด้วยมรรคไหน’. และเมื่อปรวาทีกล่าวว่า ‘ด้วยอรหัตตมรรค’ สกวาทีก็โจทนาด้วยเหตุที่สักกายทิฏฐิเป็นต้นยังไม่ได้ละ. สกวาทีปฏิเสธว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นพระโสดาบัน’ เพราะความเป็นพระโสดาบันของผู้เป็นพระพุทธเจ้าแล้วย่อมไม่มี. แม้ในปัญหา ๒ ข้อต่อไป ก็นัยนี้แหละ. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ พึงนำไปตามบาลีนั้นเทียว.

Ekamaggakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาเอกมรรคกถา

6. Jhānasaṅkantikathāvaṇṇanā

6. อรรถกถาฌานสังกนติกถา

813-816. Idāni jhānasaṅkantikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, vitakkavicārānaṃ vūpasamā dutiyaṃ jhānaṃ, tatiyaṃ jhānaṃ, catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (saṃ. ni. 5.923-934) imaṃ paṭipāṭidesanaṃ nissāya ‘‘tassa tassa jhānassa upacārappavattiṃ vināva jhānā jhānaṃ saṅkamatī’’ti laddhi, seyyathāpi mahisāsakānañceva ekaccānañca andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te dutiyajjhānūpacāraṃ appatvā uppaṭipāṭiyā paṭhamajjhānā dutiyajjhānameva saṅkamati, paṭhamato tatiyaṃ, dutiyato catutthampi saṅkameyyā’’ti codetuṃ paṭhamā jhānātiādimāha. Yā paṭhamassātiādi ‘‘yadi paṭhamato anantaraṃ dutiyaṃ, dutiyādīhi vā tatiyādīni samāpajjati, ekāvajjanena samāpajjeyyā’’ti codanatthaṃ vuttaṃ. Kāme ādīnavatoti paṭhamaṃ kāme ādīnavato manasi karoto pacchā uppajjati. Jhānakkhaṇe panesa nimittameva manasi karoti. Taññeva paṭhamanti ‘‘yadi purimajavanato pacchimajavanaṃ viya anantaraṃ uppajjeyya, ṭhapetvā purimapacchimabhāvaṃ lakkhaṇato taññeva taṃ bhaveyyā’’ti codetuṃ pucchati. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo. Vivicceva kāmehītiādīhi paṭipāṭiyā jhānānaṃ desitabhāvaṃ dīpeti, na anantaruppattiṃ, tasmā asādhakanti.

๘๑๓-๘๑๖. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่าฌานสังกนติกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดผู้อาศัยเทศนาตามลำดับนี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม... เข้าปฐมฌานอยู่, เพราะวิตกวิจารสงบไป... เข้าทุติยฌาน... ตติยฌาน... จตุตถฌานอยู่’ (สํ. นิ. ๕.๙๒๓-๙๓๔) แล้วมีความเห็นว่า ‘ย่อมก้าวจากฌานไปสู่ฌานได้โดยไม่ต้องมีความเป็นไปแห่งอุปจาระของฌานนั้นๆ’ เหมือนอย่างลัทธิของพวกมหิสาสกะและพวกอันธกะบางพวก, ปุจฉาของสกวาที ปฏิญญาของปรวาที ปรารภชนเหล่านั้น. ลำดับนั้น สกวาทีเพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า ‘ถ้าภิกษุของท่านยังไม่ถึงอุปจาระแห่งทุติยฌาน ก้าวจากปฐมฌานไปสู่ทุติยฌานได้เลยโดยผิดลำดับ, ก็พึงก้าวจากปฐมฌานไปสู่ตติยฌาน, จากทุติยฌานไปสู่จตุตถฌานได้เช่นกัน’ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ปฐมา ฌานา. คำมีอาทิว่า ยา ปฐมสฺส ท่านกล่าวเพื่อต้องการจะโจทนาว่า ‘ถ้าเข้าทุติยฌานต่อจากปฐมฌาน หรือเข้าตติยฌานเป็นต้นต่อจากทุติยฌานเป็นต้นได้, ก็พึงเข้าได้ด้วยอาวัชชนะเดียว’. (ฌาน) ย่อมเกิดขึ้นภายหลังแก่ผู้มนสิการโทษในกามทั้งหลายก่อน. แต่ในขณะแห่งฌาน ภิกษุนี้ย่อมมนสิการเฉพาะนิมิตเท่านั้น. สกวาทีถามเพื่อจะโจทนาว่า ‘ถ้าฌานหลังพึงเกิดขึ้นติดต่อกันเหมือนชวนะดวงหลังเกิดต่อจากชวนะดวงก่อน, ฌานหลังนั้นก็พึงเป็นฌานนั้นนั่นเองโดยลักษณะ เว้นไว้แต่ภาวะที่เป็นดวงก่อนและดวงหลัง’. พึงทราบเนื้อความในที่ทุกแห่งด้วยอุบายนี้. ด้วยบทมีอาทิว่า วิวิจฺเจว กาเมหิ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงภาวะที่ฌานทั้งหลายถูกแสดงไว้โดยลำดับ, ไม่ได้ทรงแสดงการเกิดขึ้นติดต่อกัน, เพราะฉะนั้น (คำกล่าวของปรวาที) จึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้.

Jhānasaṅkantikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาฌานสังกนติกถา

7. Jhānantarikakathāvaṇṇanā

7. อรรถกถาฌานันตริกถา

817-818. Idāni jhānantarikakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ samaye ‘‘pañcakanaye pañca jhānāni vibhattāni, kevalaṃ tayo samādhī uddiṭṭhā’’ti avitakkavicāramattassa samādhino okāsaṃ ajānantānaṃ ‘‘paṭhamassa ca dutiyassa ca jhānassa antare jhānantarikā nāma esā’’ti laddhi, seyyathāpi sammitiyānañceva ekaccānañca andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘jhānampi cetasikā dhammā, phassādayopi, tasmā yadi jhānantarikā nāma bhaveyya, phassantarikādīhipi bhavitabba’’nti codanatthaṃ atthi phassantarikātiādimāha.

๘๑๗-๘๑๘. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่าฌานันตริกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดผู้ไม่ทราบโอกาสของสมาธิที่เป็นเพียงอวิตักกวิจารมัตตะ ในสมัยที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ในปัญจกนัย ฌาน ๕ ถูกจำแนกไว้, แต่สมาธิเพียง ๓ อย่างเท่านั้นที่ถูกแสดงไว้’ แล้วมีความเห็นว่า ‘นี้ชื่อว่าฌานันตริกา ในระหว่างปฐมฌานและทุติยฌาน’ เหมือนอย่างลัทธิของพวกสัมมิติยะและพวกอันธกะบางพวก, ปุจฉาของสกวาที ปฏิญญาของปรวาที ปรารภชนเหล่านั้น. ลำดับนั้น สกวาทีเพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า ‘แม้ฌานก็เป็นเจตสิกธรรม, แม้ผัสสะเป็นต้นก็เป็นเจตสิกธรรม, เพราะฉะนั้น ถ้าฌานันตริกาพึงมี, ผัสสันตริกาเป็นต้นก็พึงมีด้วย’ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า อตฺถิ ผสฺสนฺตริกา.

Dutiyassa ca jhānassāti ‘‘yadi jhānantarikā nāma bhaveyya, dutiyatatiyādīnipi jhānāneva, tesampi antarikāya bhavitabba’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. So kevalaṃ laddhiyā abhāvena paṭikkhipati ceva paṭijānāti ca. Paṭhamassa cāti puṭṭho laddhivasena paṭijānāti.

คำว่า ทุติยสฺส จ ฌานสฺส ท่านกล่าวเพื่อต้องการจะโจทนาว่า ‘ถ้าฌานันตริกาพึงมี, แม้ทุติยฌาน ตติยฌานเป็นต้นก็เป็นฌานเหมือนกัน, อันตริกาของฌานเหล่านั้นก็พึงมีด้วย’. ปรวาทีนั้นปฏิเสธบ้าง ยอมรับบ้าง เพียงเพราะไม่มีลัทธิ (ในข้อนั้นๆ). เมื่อถูกถามว่า ปฐมสฺส จ... ปรวาทียอมรับด้วยอำนาจแห่งลัทธิ.

819. Savitakko savicārotiādi ‘‘tiṇṇampi samādhīnaṃ samādhibhāve samāne avitakko vicāramattova samādhi jhānantariko, na itaroti ko ettha visesahetū’’ti codanatthaṃ vuttaṃ.

819. คำมีอาทิว่า สวิตกฺโก สวิจาโร ท่านกล่าวเพื่อต้องการจะโจทนาว่า ‘เมื่อความเป็นสมาธิของสมาธิทั้ง ๓ อย่างเสมอกัน, เหตุพิเศษอะไรในข้อนี้ที่ว่า สมาธิที่เป็นเพียงอวิตักกวิจารมัตตะเท่านั้นเป็นฌานันตริกะ, สมาธิอื่นไม่เป็น’.

820-822. Dvinnaṃ jhānānaṃ paṭuppannānanti paṭhamadutiyāni sandhāya pucchati. Itaro ‘‘tesaṃ paccuppannānaṃyeva antare avitakko vicāramatto samādhi jhānantariko nāma hotī’’ti laddhiyā paṭijānāti. Paṭhamaṃ jhānaṃ niruddhanti puṭṭho tiṇṇaṃ ekakkhaṇe pavatti na yuttāti paṭijānāti. Avitakko vicāramatto samādhi paṭhamaṃ jhānanti catukkanayavasena pucchati. Sakavādī tasmiṃ naye tassa abhāvā paṭikkhipati. Nanu tayo samādhīti etthāyamadhippāyo – yathā tesu tīsu samādhīsu dve samādhī jhānāneva, na jhānantarikā, evaṃ itarenapi jhāneneva bhavitabbaṃ, na jhānantarikāyāti.

๘๒๐-๘๒๒. สกวาทีถามโดยปรารภปฐมฌานและทุติยฌานว่า ทฺวินฺนํ ฌานานํ ปจฺจุปฺปนฺนานํ. ปรวาทียอมรับตามลัทธิว่า ‘ในระหว่างฌานทั้งสองที่เกิดขึ้นเป็นปัจจุบันนั่นแหละ สมาธิที่เป็นเพียงอวิตักกวิจารมัตตะ ชื่อว่าฌานันตริกะ’. เมื่อถูกถามว่า ปฐมํ ฌานํ นรุทฺธํ ปรวาทียอมรับว่า ความเป็นไปของธรรม ๓ อย่างในขณะเดียวกันไม่สมควร. สกวาทีถามด้วยอำนาจแห่งจตุกกนัยว่า ‘อวิตักกวิจารมัตตสมาธิเป็นปฐมฌานหรือ’. สกวาทีปฏิเสธเพราะสมาธินั้นไม่มีในนัยนั้น. ในคำว่า นนุ ตโย สมาธี นี้มีอธิบายดังนี้ – ในสมาธิ ๓ อย่างนั้น สมาธิ ๒ อย่างเป็นฌานนั่นเอง ไม่ใช่ฌานันตริกา ฉันใด, แม้สมาธิที่เหลือก็พึงเป็นฌานเหมือนกัน ไม่ใช่ฌานันตริกา ฉันนั้น.

Jhānantarikakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาฌานันตริกถา

8. Samāpanno saddaṃ suṇātītikathāvaṇṇanā

8. อรรถกถาสมาปันโน สัททัง สุณาตีติกถา

823-825. Idāni samāpanno saddaṃ suṇātītikathā nāma hoti. Tattha ‘‘yasmā paṭhamassa jhānassa saddo kaṇḍako vutto bhagavatā, yadi ca samāpanno taṃ na suṇeyya, kathaṃ kaṇḍako siyā. Tasmā samāpanno saddaṃ, suṇātī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Cakkhunā rūpaṃ passatītiādi ‘‘samāpannassa tāva pañcadvārappavattaṃ natthi, tasmiṃ asati yadi so saddaṃ suṇeyya, rūpampi passeyyā’’ti codanatthaṃ vuttaṃ. Saddo kaṇḍakoti vikkhepakarattā vuttaṃ. Oḷārikena hi saddena sote ghaṭṭite paṭhamajjhānato vuṭṭhānaṃ hoti, tenetaṃ vuttaṃ, tasmā asādhakaṃ. Dutiyassa jhānassātiādi ‘‘yathā aññopi kaṇḍako antosamāpattiyaṃ natthi, evaṃ saddassavanampī’’ti bodhanatthaṃ vuttaṃ, taṃ sabbaṃ uttānatthamevāti.

๘๒๓-๘๒๕. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า ผู้เข้าสมาบัติย่อมได้ยินเสียง. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด เช่นพวกปุพพเสลิยะ มีอยู่ว่า "เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า เสียงเป็นหนามแก่ปฐมฌาน ถ้าผู้เข้าสมาบัติไม่ได้ยินเสียงนั้น เสียงจะเป็นหนามได้อย่างไร เพราะฉะนั้น ผู้เข้าสมาบัติย่อมได้ยินเสียง" ท่านหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที คำตอบเป็นของปรวาที. คำว่า "ย่อมเห็นรูปด้วยจักษุ" เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อทักท้วงว่า "ก็ความเป็นไปทางปัญจทวารของผู้เข้าสมาบัติย่อมไม่มี เมื่อความเป็นไปนั้นไม่มีอยู่ ถ้าผู้นั้นพึงได้ยินเสียง ก็พึงเห็นรูปด้วย". ที่ตรัสว่า เสียงเป็นหนาม เพราะเป็นตัวทำให้ฟุ้งซ่าน. จริงอยู่ เมื่อเสียงหยาบกระทบโสตะ ย่อมมีการออกจากปฐมฌาน เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสอย่างนี้ เพราะฉะนั้น คำนั้นจึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้. คำว่า "แห่งทุติยฌาน" เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อชี้แจงว่า "หนามแม้อย่างอื่นไม่มีในภายในสมาบัติฉันใด แม้การได้ยินเสียงก็ไม่มีฉันนั้น" ทั้งหมดนั้นมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

Samāpanno saddaṃ suṇātītikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาว่าด้วยผู้เข้าสมาบัติย่อมได้ยินเสียง.

9. Cakkhunārūpaṃpassatītikathāvaṇṇanā

9. อรรถกถาว่าด้วยการเห็นรูปด้วยจักษุ

826-827. Idāni cakkhunā rūpaṃ passatītikathā nāma hoti. Tattha ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā’’ti vacanaṃ nissāya ‘‘pasādacakkhumeva rūpaṃ passatī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi cakkhunā rūpaṃ passeyya, rūpena rūpaṃ passeyyātī’’ti codetuṃ rūpena rūpaṃ passatīti āha. Itaro rūpāyatanaṃ sandhāya paṭikkhipitvā puna puṭṭho cakkhumeva sandhāya paṭijānāti. Paṭivijānātīti ettha ayamadhippāyo – passatīti hi mayaṃ paṭijānanaṃ sandhāya pucchāma, na cakkhūpasaṃhāramattaṃ. Tasmā vadehi tāva ‘‘kiṃ te cakkhumā rūpena rūpaṃ paṭivijānātī’’ti. Itaro purimanayeneva paṭikkhipati ceva paṭijānāti ca. Atha naṃ ‘‘evaṃ sante rūpaṃ manoviññāṇaṃ āpajjati, tañhi paṭivijānāti nāmā’’ti codetuṃ rūpaṃ manoviññāṇanti āha. Itaro lesaṃ alabhanto paṭikkhipateva. Atthi cakkhussa āvaṭṭanātiādi ‘‘yadi cakkhu paṭivijānanaṭṭhena passati, cakkhuviññāṇassa viya tassāpi āvajjanāya bhavitabba’’nti codetuṃ pucchati. Itaro yasmā na āvajjanapaṭibaddhaṃ cakkhu, na taṃ āvajjanānantaraṃ uppajjati, tasmā na hevanti paṭikkhipati. Sotena saddantiādīsupi eseva nayo. Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ passatīti sasambhārakathānayena vuttaṃ. Yathā hi usunā vijjhantopi ‘‘dhanunā vijjhatī’’ti vuccati, evaṃ cakkhuviññāṇena passantopi ‘‘cakkhunā passatī’’ti vutto, tasmā asādhakametaṃ. Sesesupi eseva nayopi.

๘๒๖-๘๒๗. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า ย่อมเห็นรูปด้วยจักษุ. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด เช่นพวกมหาสังฆิกะ อาศัยคำว่า "เห็นรูปด้วยจักษุ" จึงมีลัทธิว่า "ประสาทจักษุเท่านั้นย่อมเห็นรูป" ท่านหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที คำตอบเป็นของปรวาที. ลำดับนั้น ท่านกล่าวว่า "ย่อมเห็นรูปด้วยรูป" เพื่อทักท้วงปรวาทีนั้นว่า "ถ้าพึงเห็นรูปด้วยจักษุ ก็พึงเห็นรูปด้วยรูป". ปรวาทีหมายถึงรูปายตนะแล้วปฏิเสธ แต่เมื่อถูกถามอีก ก็หมายถึงจักษุแล้วยอมรับ. ในคำว่า "ย่อมรู้แจ้ง" นี้ มีอธิบายว่า - เราถามโดยหมายถึงการยอมรับว่า "ย่อมเห็น" มิใช่เพียงการนำจักษุเข้าไปใกล้เท่านั้น. เพราะฉะนั้น ท่านจงกล่าวมาก่อนว่า "จักษุของท่านย่อมรู้แจ้งรูปด้วยรูปหรือ". ปรวาทีปฏิเสธและยอมรับตามนัยก่อนนั่นเอง. ลำดับนั้น ท่านกล่าวว่า "รูปเป็นมโนวิญญาณ" เพื่อทักท้วงปรวาทีนั้นว่า "เมื่อเป็นเช่นนั้น รูปก็กลายเป็นมโนวิญญาณไป เพราะมโนวิญญาณนั้นชื่อว่าย่อมรู้แจ้ง". ปรวาทีเมื่อไม่เห็นช่องทาง ก็ปฏิเสธอย่างเดียว. คำว่า "การอาวัชชนะของจักษุมีอยู่หรือ" เป็นต้น ท่านถามเพื่อทักท้วงว่า "ถ้าจักษุเห็นโดยความหมายว่ารู้แจ้ง ก็พึงมีการอาวัชชนะของจักษุนั้นเหมือนของจักษุวิญญาณ". ปรวาทีปฏิเสธว่า "ไม่มี" เพราะจักษุไม่เนื่องด้วยอาวัชชนะ และจักษุนั้นไม่ได้เกิดขึ้นในลำดับแห่งอาวัชชนะ. แม้ในคำว่า "ด้วยโสตะ (ย่อมได้ยิน) เสียง" เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. คำว่า "ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเห็นรูปด้วยจักษุ" ท่านกล่าวโดยนัยแห่งสสัมภารกถา (กล่าวรวมส่วนประกอบ). เปรียบเหมือนผู้ที่ยิงด้วยลูกศร ก็ยังถูกเรียกว่า "ยิงด้วยธนู" ฉันใด แม้ผู้ที่เห็นด้วยจักษุวิญญาณ ก็ถูกเรียกว่า "เห็นด้วยจักษุ" ฉันนั้น เพราะฉะนั้น คำนี้จึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้. แม้ในข้อที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน.

Cakkhunā rūpaṃ passatītikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาว่าด้วยการเห็นรูปด้วยจักษุ.

Aṭṭhārasamo vaggo.

วรรคที่ ๑๘.

19. Ekūnavīsatimavaggo

19. วรรคที่ ๑๙

1. Kilesapajahanakathāvaṇṇanā

1. อรรถกถาว่าด้วยการละกิเลส

828-831. Idāni kilesapajahanakathā nāma hoti. Tattha ‘‘yasmā kilesapahānaṃ nāma atthi, pahīnakilesassa ca atītāpi kilesā pahīnāva honti, anāgatāpi, paccuppannāpi, tasmā atītepi kilese pajahati, anāgatepi, paccuppannepī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ; te sandhāya atītetiādipucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyāti. Natthi kilese jahatīti imasmiṃ pana paravādissa pañhe yasmā kacavaraṃ pajahantassa kacavare chaḍḍanavāyāmo viya kilese pajahantassa na atītādibhedesu kilesesu vāyāmo atthi, nibbānārammaṇe pana ariyamagge pavattite kilesā anuppannāyeva nuppajjantīti pahīnā nāma honti, tasmā na hevanti paṭikkhipati. Tena hi atīte kilese pajahatītiādi pana yasmā ‘‘natthi kilesapajahanā’’ti na vattabbaṃ, tasmā atītādibhede pajahatīti chalena vuttaṃ.

๘๒๘-๘๓๑. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า การละกิเลส. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด เช่นพวกอุตตราปถกะบางพวก มีอยู่ว่า "เพราะเหตุที่การละกิเลสมีอยู่ และกิเลสทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ของผู้มีกิเลสอันละได้แล้ว ย่อมเป็นอันละได้แล้วทั้งสิ้น เพราะฉะนั้น เขาย่อมละกิเลสทั้งในอดีต ในอนาคต และในปัจจุบัน" ท่านหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามว่า "ในอดีต" เป็นต้น จึงเป็นของสกวาที คำตอบเป็นของปรวาที. ส่วนที่เหลือ พึงนำไปตามบาลีเดิม. แต่ในปัญหานี้ของปรวาทีที่ว่า "ไม่มีการละกิเลส" นั้น ปรวาทีปฏิเสธว่า "ไม่มี" เพราะว่า ผู้ละกิเลสไม่มีความพยายามในกิเลสที่เป็นอดีตเป็นต้น เหมือนผู้ทิ้งขยะมีความพยายามในการทิ้งขยะ แต่เมื่ออริยมรรคมีนิพพานเป็นอารมณ์เกิดขึ้น กิเลสทั้งหลายที่ยังไม่เกิดก็ย่อมไม่เกิดขึ้นอีก จึงชื่อว่าละได้แล้ว. แต่คำว่า "ถ้าเช่นนั้น ย่อมละกิเลสในอดีต" เป็นต้นนั้น ท่านกล่าวโดยใช้เลศ (อุบาย) เพราะไม่ควรกล่าวว่า "ไม่มีการละกิเลส".

Kilesapajahanakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาว่าด้วยการละกิเลส.

2. Suññatakathāvaṇṇanā

2. อรรถกถาว่าด้วยสุญญตา

832. Idāni suññatakathā nāma hoti. Tattha suññatāti dve suññatā khandhānañca anattalakkhaṇaṃ nibbānañca. Tesu anattalakkhaṇaṃ tāva ekaccaṃ ekena pariyāyena siyā saṅkhārakkhandhapariyāpannaṃ, nibbānaṃ, apariyāpannameva. Imaṃ pana vibhāgaṃ aggahetvā ‘‘suññatā saṅkhārakkhandhapariyāpannā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Animittanti sabbanimittarahitaṃ nibbānaṃ. ‘‘Appaṇihito’’tipi tasseva nāmaṃ. Kasmā panetaṃ ābhatanti? Avibhajjavādīvāde dosāropanatthaṃ. Yassa hi avibhajitvā ‘‘ekadeseneva suññatā saṅkhārakkhandhapariyāpannā’’ti laddhi, tassa nibbānampi saṅkhārakkhandhapariyāpannanti āpajjati. Imassa dosassāropanatthaṃ ‘‘animittaṃ appaṇihita’’nti ābhataṃ. Itaro tassa pariyāpannabhāvaṃ anicchanto paṭikkhipati. Saṅkhārakkhandho na aniccotiādi nibbānasaṅkhātāya suññatāya aniccabhāvāpattidosadassanatthaṃ vuttaṃ.

832. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า สุญญตา. ในกถานั้น สุญญตามี ๒ อย่าง คือ อนัตตลักษณะของขันธ์ทั้งหลาย และนิพพาน. ในสุญญตาทั้งสองนั้น อนัตตลักษณะบางอย่างโดยปริยายหนึ่ง พึงนับเนื่องในสังขารขันธ์ ส่วนนิพพานไม่นับเนื่องเลย. แต่ลัทธิของชนเหล่าใด เช่นพวกอันธกะ ไม่ถือเอาการจำแนกนี้ มีลัทธิว่า "สุญญตานับเนื่องในสังขารขันธ์" ท่านหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที คำตอบเป็นของปรวาที. คำว่า อนิมิตตะ คือ นิพพานซึ่งปราศจากนิมิตทั้งปวง. แม้คำว่า "อัปปณิหิตะ" ก็เป็นชื่อของนิพพานนั้น. ถามว่า ก็ท่านนำคำนี้มาทำไม? ตอบว่า เพื่อแสดงโทษในวาทะของอวิภัชชวาที. จริงอยู่ ผู้ใดมีลัทธิว่า "สุญญตานับเนื่องในสังขารขันธ์โดยส่วนเดียว" โดยไม่จำแนก สำหรับผู้นั้น นิพพานก็ย่อมนับเนื่องในสังขารขันธ์ไปด้วย. ท่านนำคำว่า "อนิมิตตะ อัปปณิหิตะ" มาเพื่อแสดงโทษข้อนี้. ปรวาทีไม่ปรารถนาความเป็นสิ่งที่นับเนื่องของนิพพานนั้น จึงปฏิเสธ. คำว่า "สังขารขันธ์ไม่เที่ยงหรือ" เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อแสดงโทษคือการต้องกลายเป็นของไม่เที่ยงแห่งสุญญตาที่ชื่อว่านิพพาน.

833. Saṅkhārakkhandhassa suññatāti ‘‘yadi aññassa khandhassa suññatā aññakkhandhapariyāpannā, saṅkhārakkhandhasuññatāyapi sesakkhandhapariyāpannāya bhavitabba’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. Saṅkhārakkhandhassa suññatā na vattabbātiādi ‘‘yadi saṅkhārakkhandhasuññatā sesakkhandhapariyāpannā na hoti, sesakkhandhasuññatāpi saṅkhārakkhandhapariyāpannā na hotī’’ti paṭilomadassanatthaṃ vuttaṃ.

833. คำว่า สังขารักขันธัสสะ สุญญตาติ (ความว่างแห่งสังขารขันธ์) เป็นคำกล่าวเพื่อประโยชน์ในการย้อนถามว่า “ถ้าความว่างแห่งขันธ์อื่นนับเนื่องในขันธ์อื่น แม้ความว่างแห่งสังขารขันธ์ก็พึงนับเนื่องในขันธ์ที่เหลือ” คำกล่าวเป็นต้นว่า สังขารักขันธัสสะ สุญญตา น วัตตัพพา (ไม่พึงกล่าวว่า ความว่างแห่งสังขารขันธ์) เป็นคำกล่าวเพื่อประโยชน์ในการแสดงโดยอนุโลมว่า “ถ้าความว่างแห่งสังขารขันธ์ไม่นับเนื่องในขันธ์ที่เหลือ แม้ความว่างแห่งขันธ์ที่เหลือก็ไม่นับเนื่องในสังขารขันธ์”

834. Suññamidaṃ, bhikkhave, saṅkhārāti suttaṃ parasamayato ābhataṃ. Tattha saṅkhārāti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti āgataṭṭhāne viya pañcakkhandhā, te ca attattaniyasuññattā suññatāti sāsanāvacaraṃ hoti, na virujjhati, tasmā anuññātaṃ. Yasmā panetaṃ na suññatāya saṅkhārakkhandhapariyāpannabhāvaṃ dīpeti, tasmā asādhakanti.

834. พระสูตรว่า สุญญมิทัง ภิกขเว สังขารา (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังขารนี้ว่างเปล่า) เป็นพระสูตรที่นำมาจากลัทธิอื่น ในพระสูตรนั้น คำว่า สังขารา หมายถึง เบญจขันธ์ เหมือนในที่ที่มาว่า สัพเพ สังขารา อนิจจา (สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง) และเบญจขันธ์เหล่านั้นว่างเปล่าเพราะว่างจากอัตตาและอัตตนียะ ดังนี้จึงเป็นไปตามพระศาสนา ไม่ขัดแย้งกัน ฉะนั้นจึงทรงอนุญาตไว้ แต่เพราะพระสูตรนี้ไม่ได้แสดงภาวะที่สุญญตานับเนื่องในสังขารขันธ์ ฉะนั้นจึงไม่เป็นเครื่องยืนยัน

Suññatakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสุญญตากถา

3. Sāmaññaphalakathāvaṇṇanā

3. อรรถกถาสามัญญผลกถา

835-836. Idāni sāmaññaphalakathā nāma hoti. Tattha maggavīthiyampi phalasamāpattivīthiyampi ariyamaggassa vipākacittaṃ sāmaññaphalaṃ nāmāti sakasamaye sanniṭṭhānaṃ. Yesaṃ pana tathā aggahetvā ‘‘kilesapahānañceva phaluppatti ca sāmaññaphalaṃ, tasmā asaṅkhata’’nti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha heṭṭhā vuttanayattā yathā pāḷimeva niyyātīti.

๘๓๕-๘๓๖. บัดนี้ เป็นสามัญญผลกถา ในกถานั้น ข้อสรุปในลัทธิของตนคือ วิบากจิตของอริยมรรค ทั้งในมรรควิถีและในผลสมาบัติวิถี ชื่อว่าสามัญญผล ส่วนลัทธิของชนเหล่าใดที่ไม่ถืออย่างนั้น แต่ถือว่า “ทั้งการละกิเลสและการเกิดขึ้นแห่งผลเป็นสามัญญผล ฉะนั้นจึงเป็นอสังขตะ” เหมือนอย่างพวกปุพพเสลิยะ ปุจฉาของสกวาที ปฏิญญาของฝ่ายปรวาที ก็มุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น ส่วนที่เหลือในกถานี้ พึงนำไปตามบาลีนั้นเทียว เพราะมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ

Sāmaññaphalakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสามัญญผลกถา

4. Pattikathāvaṇṇanā

4. อรรถกถาปัตติกถา

837-840. Idāni pattikathā nāma hoti. Tattha ‘‘yaṃ yaṃ paṭilabbhati, tassa tassa paṭilābho patti nāma. Sā ca asaṅkhatā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamidhāpi heṭṭhā vuttanayattā yathāpāḷimeva niyyātīti. Na vattabbantiādi yāya laddhiyā patti asaṅkhatāti maññati, taṃ pakāsetuṃ vuttaṃ. Tattha sakavādī ‘‘na hevaṃ vattabbe’’ti paṭikkhipanto kevalaṃ pattiyā rūpādibhāvaṃ na sampaṭicchati. Na hi patti nāma koci dhammo atthi, na pana asaṅkhatabhāvaṃ anujānāti. Itaro pana paṭikkhepamatteneva asaṅkhatāti laddhiṃ patiṭṭhapeti, sā ayoniso patiṭṭhāpitattā appatiṭṭhitāyevāti.

๘๓๗-๘๔๐. บัดนี้ เป็นปัตติกถา ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่ว่า “บุคคลย่อมได้สิ่งใดๆ การได้สิ่งนั้นๆ ชื่อว่า ปัตติ และปัตตินั้นเป็นอสังขตะ” เหมือนอย่างพวกปุพพเสลิยะนั่นเอง ปุจฉาของสกวาที ปฏิญญาของฝ่ายปรวาที ก็มุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น แม้ในกถานี้ ส่วนที่เหลือพึงนำไปตามบาลีนั้นเทียว เพราะมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ คำกล่าวเป็นต้นว่า น วัตตัพพัง (ไม่พึงกล่าว) เป็นคำกล่าวเพื่อประกาศลัทธิที่ถือว่า ปัตติเป็นอสังขตะ ในข้อนั้น สกวาทีเมื่อคัดค้านว่า “ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น” ย่อมไม่ยอมรับเพียงความเป็นรูปเป็นต้นของปัตติ เพราะธรรมะที่ชื่อว่า ปัตติ ไม่มีอยู่เลย แต่ก็ไม่ได้อนุญาตความเป็นอสังขตะ ส่วนฝ่ายปรวาที ย่อมตั้งลัทธิว่า เป็นอสังขตะ เพียงเพราะการคัดค้านเท่านั้น ลัทธินั้น เพราะถูกตั้งขึ้นโดยไม่แยบคาย จึงเป็นอันตั้งอยู่ไม่ได้นั่นเอง

Pattikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาปัตติกถา

5. Tathatākathāvaṇṇanā

5. อรรถกถาตถตากถา

841-843. Idāni tathatākathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘rūpādīnaṃ sabbadhammānaṃ rūpādisabhāvatāsaṅkhātā tathatā nāma atthi, sā ca saṅkhatesu rūpādīsu apariyāpannattā asaṅkhatā’’ti laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamidhāpi heṭṭhā vuttanayattā pākaṭamevāti.

๘๔๑-๘๔๓. บัดนี้ เป็นตถตากถา ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่ว่า “มีอยู่ซึ่งสิ่งที่ชื่อว่า ตถตา อันได้แก่ความเป็นสภาวะแห่งรูปเป็นต้นของธรรมทั้งปวงมีรูปเป็นต้น และตถตานั้นเป็นอสังขตะ เพราะไม่นับเนื่องในสังขตธรรมมีรูปเป็นต้น” เหมือนอย่างพวกอุตตราปถกะบางพวก ปุจฉาของสกวาที ปฏิญญาของฝ่ายปรวาที ก็มุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น แม้ในกถานี้ ส่วนที่เหลือก็ปรากฏชัดแล้ว เพราะมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ

Tathatākathāvaṇṇanā.

อรรถกถาตถตากถา

6. Kusalakathāvaṇṇanā

6. อรรถกถากุสลกถา

844-846. Idāni kusalakathā nāma hoti. Tattha anavajjampi kusalaṃ iṭṭhapākampi. Anavajjaṃ nāma kilesavippayuttaṃ. Ayaṃ nayo ṭhapetvā akusalaṃ sabbadhamme bhajati. Iṭṭhavipākaṃ nāma āyatiṃ upapattipavattesu iṭṭhaphalanipphādakaṃ puññaṃ. Ayaṃ nayo kusalattike ādipadameva bhajati. Yesaṃ pana imaṃ vibhāgaṃ aggahetvā anavajjabhāvamatteneva nibbānaṃ kusalanti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ, tesaṃ iṭṭhavipākaṭṭhena nibbānassa kusalatābhāvaṃ dīpetuṃ pucchā sakavādissa, attano laddhivasena paṭiññā itarassa. Sesamidhāpi heṭṭhā vuttanayattā uttānatthamevāti.

๘๔๔-๘๔๖. บัดนี้ เป็นกุสลกถา ในกถานั้น กุศลเป็นทั้งอนวัชชะ (ไม่มีโทษ) และเป็นทั้งอิฏฐปากะ (มีวิบากที่น่าปรารถนา) ที่ชื่อว่า อนวัชชะ คือ ธรรมที่ปราศจากกิเลส นัยนี้ย่อมใช้ได้กับธรรมทั้งปวง ยกเว้นอกุศล ที่ชื่อว่า อิฏฐวิบาก คือ บุญที่ให้ผลอันน่าปรารถนาในอุปบัติและปวัตติในอนาคต นัยนี้ย่อมใช้ได้กับบทแรกในกุสลัตติกะเท่านั้น ส่วนลัทธิของชนเหล่าใดที่ไม่ถือเอาความแตกต่างนี้ แต่ถือว่า พระนิพพานเป็นกุศลเพียงเพราะความเป็นอนวัชชะ เหมือนอย่างพวกอันธกะ ปุจฉาของสกวาทีก็เพื่อแสดงแก่ชนเหล่านั้นถึงความที่พระนิพพานไม่เป็นกุศลโดยความหมายว่ามีวิบากที่น่าปรารถนา ปฏิญญาของฝ่ายปรวาทีก็เป็นไปตามลัทธิของตน แม้ในกถานี้ ส่วนที่เหลือก็มีเนื้อความตื้น เพราะมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ

Kusalakathāvaṇṇanā.

อรรถกถากุสลกถา

7. Accantaniyāmakathāvaṇṇanā

7. อรรถกถาอัจจันตนิยามกถา

847. Idāni accantaniyāmakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘sakiṃ nimuggo nimuggova hotī’’ti (a. ni. 7.15) suttaṃ nissāya ‘‘atthi puthujjanassa accantaniyāmatā’’ti laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Mātughātakotiādi ‘‘niyatamicchādiṭṭhikassa ca mātughātakādīnañca samāne micchattaniyāme mātughātakādīhipi te accantaniyatehi bhavitabba’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. Itaro ‘‘niyatamicchādiṭṭhiko saṃsārakhāṇuko bhavantarepi niyatova ime pana ekasmiññeva attabhāve’’ti laddhiyā na hevanti paṭikkhipati.

847. บัดนี้ เป็นอัจจันตนิยามกถา ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่อาศัยพระสูตรว่า สกึ นิมุคโค นิมุคโค ว โหติ (ผู้จมลงครั้งหนึ่ง ย่อมจมลงทีเดียว) (อํ. สัตตก. ๑๕) แล้วถือว่า “ความแน่นอนโดยส่วนเดียวของปุถุชนมีอยู่” เหมือนอย่างพวกอุตตราปถกะบางพวก ปุจฉาของสกวาที ปฏิญญาของฝ่ายปรวาที ก็มุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น คำกล่าวเป็นต้นว่า มาตุฆาตโก (ผู้ฆ่ามารดา) เป็นคำกล่าวเพื่อประโยชน์ในการย้อนถามว่า “เมื่อความเป็นผู้แน่นอนฝ่ายผิดของนิยตมิจฉาทิฏฐิบุคคลและของมาตุฆาตกบุคคลเป็นต้นเสมอกัน แม้มาตุฆาตกบุคคลเป็นต้นเหล่านั้นก็พึงเป็นผู้แน่นอนโดยส่วนเดียว” ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธว่า “ไม่ใช่อย่างนั้น” ด้วยลัทธิที่ว่า “นิยตมิจฉาทิฏฐิบุคคลเป็นดุจตอในสังสารวัฏ เป็นผู้แน่นอนแม้ในภพอื่น ส่วนบุคคลเหล่านี้ (เป็นผู้แน่นอน) ในอัตภาพเดียวเท่านั้น”

848. Vicikicchā uppajjeyyāti ‘‘ayaṃ niyato vā no vā’’ti evaṃ uppajjeyyāti pucchati. Itaro anuppattikāraṇaṃ apassanto paṭijānāti. Nuppajjeyyāti puṭṭho pana yaṃ diṭṭhiṃ āsevanto niyāmaṃ okkanto, tattha anuppattiṃ sandhāya paṭijānāti. Tato pahīnāti puṭṭho maggena appahīnattā paṭikkhipati, taṃ diṭṭhiṃ ārabbha asamudācārato paṭijānāti. Atha naṃ yasmā pahānaṃ nāma vinā ariyamaggena natthi, tasmā tassa vasena codetuṃ sotāpattimaggenātiādimāha. So ekamaggenāpi appahīnattā paṭikkhipati. Puna katamenāti puṭṭho micchāmaggaṃ sandhāya akusalenātiādimāha.

848. (สกวาที) ถามว่า วิจิกิจฉาพึงเกิดขึ้นหรือ คือ พึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “บุคคลนี้เป็นผู้แน่นอนหรือไม่แน่นอน” หรือ ฝ่ายปรวาทีไม่เห็นเหตุแห่งการไม่เกิดขึ้น จึงรับรอง เมื่อถูกถามว่า ไม่พึงเกิดขึ้นหรือ ก็รับรองโดยมุ่งหมายถึงการไม่เกิดขึ้นในทิฏฐิที่ตนเสพแล้วหยั่งลงสู่ความแน่นอนนั้น ต่อจากนั้น เมื่อถูกถามว่า ละได้แล้วหรือ ก็ปฏิเสธ เพราะยังละไม่ได้ด้วยมรรค แต่รับรองโดยปรารภทิฏฐินั้น เพราะความไม่เกิดขึ้น ลำดับนั้น เพราะการละที่ชื่อว่าการละ ย่อมไม่มีเว้นจากอริยมรรค ฉะนั้น เพื่อจะย้อนถามเขาด้วยอำนาจแห่งอริยมรรคนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า โสตาปัตติมัคเคน (ด้วยโสดาปัตติมรรค) เขาก็ปฏิเสธ เพราะยังละไม่ได้แม้ด้วยมรรคเดียว เมื่อถูกถามอีกว่า (ละได้) ด้วยอะไร ก็กล่าวคำเป็นต้นว่า อกุสเลน (ด้วยอกุศล) โดยมุ่งหมายถึงมิจฉามรรค

849. Ucchedadiṭṭhi uppajjeyyāti dutiyaniyāmuppattiṃ pucchati. Itaro yasmā ‘‘yepi te okkalā vayabhiññā natthikavādā akiriyavādā ahetukavādā’’ti (ma. ni. 3.143) vacanato tissopi niyatamicchādiṭṭhiyo ekassa uppajjanti, tasmā paṭijānāti.

849. คำถามว่า อุจเฉททิฏฐิจะพึงเกิดขึ้นหรือ ดังนี้ เป็นการถามถึงการเกิดขึ้นแห่งนิยามะที่ ๒. ฝ่ายปรวาทีตอบรับ เพราะว่า ตามพระดำรัสที่ว่า “แม้ชนเหล่าใด เป็นชาวอุกกลชน เป็นชาววัสสภัญญชน เป็นนัตถิกวาทะ เป็นอกิริยวาทะ เป็นอเหตุกวาทะ” (ม.น. ๓.๑๔๓) แม้นิยตมิจฉาทิฏฐิทั้ง ๓ ก็ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลคนหนึ่งได้.

850. Atha naṃ ‘‘na ca nāma so accantaniyāmo’’ti codetuṃ hañcītiādimāha. Accantaniyatassa hi dutiyaniyāmo niratthako. Nuppajjeyyāti pañhe yaṃ sassatadiṭṭhiyā sassatanti gahitaṃ, tadeva ucchijjissatīti gahetvā anuppattiṃ sandhāya paṭijānāti. Pahīnāti puṭṭho maggena appahīnattā paṭikkhipati, vuttanayena anuppajjanato paṭijānāti. Sassatadiṭṭhi uppajjeyyātiādīsupi eseva nayo. Sesaṃ vicikicchāvāre vuttanayameva.

850. ลำดับนั้น เพื่อจะท้วงเขาว่า “ก็ชื่อว่านิยามะนั้น ไม่ใช่เป็นไปโดยส่วนเดียว” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า หัญจิ (ใช่). จริงอยู่ นิยามะที่ ๒ ย่อมไร้ประโยชน์สำหรับบุคคลผู้มีภาวะอันแน่นอนโดยส่วนเดียว. ในปัญหาว่า (สัสสตทิฏฐิ) จะไม่เกิดขึ้นหรือ, สิ่งใดที่บุคคลยึดถือว่าเที่ยงด้วยสัสสตทิฏฐิ, เขาก็ยึดถือสิ่งนั้นนั่นแหละว่าจะขาดสูญ แล้วหมายถึงการไม่เกิดขึ้นจึงตอบรับ. เมื่อถูกถามว่า ละได้แล้วหรือ, ก็ปฏิเสธ เพราะยังละไม่ได้ด้วยมรรค, แต่ตอบรับ เพราะไม่เกิดขึ้นตามนัยที่กล่าวแล้ว. แม้ในปัญหาเป็นต้นว่า สัสสตทิฏฐิจะพึงเกิดขึ้นหรือ ก็นัยนี้แหละ. ส่วนที่เหลือ ก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วในวารว่าด้วยวิจิกิจฉานั่นเอง.

851-852. Na vattabbanti pucchā paravādissa, suttassa atthitāya paṭiññā sakavādissa. Na pana so bhavantarepi nimuggova. Imasmiññeva hi bhave abhabbo so taṃ diṭṭhiṃ pajahitunti ayamettha adhippāyo, tasmā asādhakametanti. Sabbakālaṃ ummujjitvā nimujjatītiādi vacanamatte abhinivesaṃ akatvā attho pariyesitabboti dassanatthaṃ vuttanti.

๘๕๑-๘๕๒. คำถามว่า ไม่ควรกล่าวหรือ เป็นของปรวาที, คำตอบรับเป็นของสกวาที เพราะมีพระสูตรอยู่. แต่บุคคลนั้นใช่ว่าจะจมอยู่แม้ในภพอื่นก็หาไม่. ความหมายในที่นี้คือ บุคคลนั้นเป็นอภัพพบุคคลที่จะละทิฏฐินั้นได้ในภพนี้นั่นแหละ, เพราะฉะนั้น คำนี้จึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้. ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า ไม่ควรยึดมั่นในเพียงถ้อยคำเป็นต้นว่า ผุดขึ้นแล้วจมลงตลอดกาลทุกเมื่อ แต่พึงแสวงหาเนื้อความ.

Accantaniyāmakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอัจจันตนิยามกถา

8. Indriyakathāvaṇṇanā

8. อรรถกถาอินทริยกถา

853-856. Idāni indriyakathā nāma hoti. Tattha lokiyā saddhā saddhā eva nāma, na saddhindriyaṃ. Tathā lokiyaṃ vīriyaṃ…pe… sati… samādhi… paññā paññāyeva nāma, na paññindriyanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānañceva mahisāsakānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Natthi lokiyā saddhātiādi yasmā lokiyāpi saddhādayova dhammā adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ, na saddhādīhi aññaṃ saddhindriyādi nāma atthi, tasmā lokiyānampi saddhādīnaññeva saddhindriyādibhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Atthi lokiyo manotiādi yathā te lokiyāpi manādayo dhammā manindriyādīni, evaṃ lokiyā saddhādayopi saddhindriyānīti upamāya tassatthassa vibhāvanatthaṃ vuttaṃ. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.

๘๕๓-๘๕๖. บัดนี้ ชื่อว่า อินทริยกถา. ในอินทริยกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด เช่นของพวกเหตುವาทะและพวกมหิสาสกะ ที่ว่า โลกิยศรัทธา ชื่อว่าเป็นเพียงศรัทธาเท่านั้น ไม่ใช่สัทธินทรีย์, ทำนองเดียวกัน โลกิยวิริยะ...ฯลฯ...สติ...สมาธิ...ปัญญา ก็ชื่อว่าเป็นเพียงปัญญาเท่านั้น ไม่ใช่ปัญญินทรีย์; คำถามเป็นของสกวาที มุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น, คำตอบรับเป็นของปรวาที. คำกล่าวเป็นต้นว่า โลกิยศรัทธาไม่มี ดังนี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงภาวะความเป็นสัทธินทรีย์เป็นต้นแม้ของโลกิยศรัทธาเป็นต้นนั่นแหละ เพราะว่า แม้ธรรมทั้งหลายมีโลกิยศรัทธาเป็นต้น ก็เป็นอินทรีย์โดยอรรถว่าเป็นใหญ่, และสิ่งที่ชื่อว่าสัทธินทรีย์เป็นต้นอื่นจากศรัทธาเป็นต้นก็ไม่มี. คำกล่าวเป็นต้นว่า โลกิยมโนมีอยู่ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อจำแนกเนื้อความนั้นด้วยอุปมาว่า ธรรมทั้งหลายมีโลกิยมโนเป็นต้นเหล่านั้นเป็นมนินทรีย์เป็นต้นฉันใด, แม้ธรรมทั้งหลายมีโลกิยศรัทธาเป็นต้นก็เป็นสัทธินทรีย์เป็นต้นฉันนั้น. ส่วนที่เหลือในกถานี้ ย่อมเป็นไปตามบาลีนั่นเอง.

Indriyakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอินทริยกถา

Ekūnavīsatimo vaggo.

วรรคที่ ๑๙

20. Vīsatimavaggo

20. วรรคที่ ๒๐

1. Asañciccakathāvaṇṇanā

1. อรรถกถาอสัญจิจจกถา

857-862. Idāni asañciccakathā nāma hoti. Tattha ‘‘ānantariyavatthūni nāma garūni bhāriyāni, tasmā asañciccāpi tesu vatthūsu vikopitesu ānantariko hotī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ; te sandhāya asañciccāti pucchā sakavādissa, laddhivasena paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yasmā ānantariyakammaṃ nāma kammapathappattaṃ. Yadi ca asañcicca kammapathabhedo siyā, avasesā pāṇātipātādayopi asañcicca bhaveyyu’’nti codanatthaṃ asañciccapāṇaṃ hantvātiādimāha. Itaro tathārūpāya laddhiyā abhāvena paṭikkhipati. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyāti. Na vattabbaṃ mātughātakoti pucchā paravādissa, rogapaṭikārādikāle asañcicca ghātaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Nanu mātā jīvitā voropitāti pañhepi asañcicca voropitaṃ sandhāya paṭiññā sakavādisseva. Evaṃ adhippāyaṃ pana aggahetvā hañcīti laddhipatiṭṭhāpanaṃ itarassa. Taṃ ayoniso patiṭṭhāpitattā appatiṭṭhitameva. Pitughātakādīsupi eseva nayo. Saṅghabhedake pana dhammasaññiṃ sandhāya saṅghabhedo ānantarikoti pucchā sakavādissa, ‘‘saṅghaṃ samaggaṃ bhetvāna, kappaṃ nirayamhi paccatī’’ti vacanaṃ ayoniso gahetvā paṭiññā paravādissa. Puna sabbeti puṭṭho sakapakkhe dhammasaññiṃ sandhāya paṭikkhipati, parapakkhe dhammasaññiṃ sandhāya paṭijānāti. Dhammasaññīti pañhadvayepi eseva nayo. Nanu vuttaṃ bhagavatāti suttaṃ ekanteneva dhammavādissa ānantarikabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Āpāyiko nerayikoti gāthāyapi adhammavādīyeva adhippeto. Itaro pana adhippāyaṃ aggahetvā laddhiṃ patiṭṭhapeti. Sā ayoniso patiṭṭhāpitattā appatiṭṭhitāyevāti.

๘๕๗-๘๖๒. บัดนี้ ชื่อว่า อสัญจิจจกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด เช่นของพวกอุตตราปถกะบางพวก ที่ว่า “วัตถุแห่งอนันตริยกรรมชื่อว่าเป็นกรรมหนัก เป็นกรรมมีโทษมาก เพราะฉะนั้น แม้เมื่อบุคคลทำลายวัตถุเหล่านั้นโดยไม่มีเจตนา ก็ย่อมเป็นอนันตริยบุคคล” คำถามว่า โดยไม่มีเจตนาหรือ เป็นของสกวาที มุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น, คำตอบรับเป็นของปรวาทีโดยอำนาจแห่งลัทธิ. ลำดับนั้น เพื่อจะท้วงเขาว่า “เพราะอนันตริยกรรมชื่อว่าถึงซึ่งกรรมบถ และถ้าการทำลายกรรมบถจะมีได้โดยไม่มีเจตนา ปาณาติบาตเป็นต้นที่เหลือ ก็พึงมีได้โดยไม่มีเจตนา” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ฆ่าสัตว์โดยไม่มีเจตนาหรือ. ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธ เพราะไม่มีลัทธิเช่นนั้น. ส่วนที่เหลือย่อมเป็นไปตามบาลีนั่นเอง. คำถามว่า ไม่ควรกล่าวว่าเป็นมาตุฆาตหรือ เป็นของปรวาที, คำตอบรับเป็นของสกวาที โดยหมายถึงการฆ่าโดยไม่มีเจตนาในเวลาทำการรักษาโรคเป็นต้น. แม้ในปัญหาว่า ก็มารดาถูกปลงจากชีวิตมิใช่หรือ คำตอบรับก็เป็นของสกวาทีนั่นแหละ โดยหมายถึงการปลงชีวิตโดยไม่มีเจตนา. แต่ฝ่ายปรวาทีไม่เข้าใจความหมายนั้น กลับตั้งลัทธิของตนว่า หัญจิ (ใช่). ลัทธินั้นชื่อว่าตั้งไว้ไม่ดี เพราะตั้งไว้โดยไม่แยบคาย. แม้ในปิตุฆาตเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ. ส่วนในเรื่องสังฆเภท คำถามว่า สังฆเภทเป็นอนันตริยกรรมหรือ เป็นของสกวาที โดยหมายถึงผู้มีความสำคัญว่าเป็นธรรม, คำตอบรับเป็นของปรวาที โดยยึดถือพระพุทธพจน์ที่ว่า “ทำลายสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ย่อมไหม้ในนรกตลอดกัป” โดยไม่แยบคาย. เมื่อถูกถามอีกว่า ทั้งหมดหรือ, สกวาทีปฏิเสธโดยหมายถึงผู้มีความสำคัญว่าเป็นธรรมในฝ่ายตน, แต่ตอบรับโดยหมายถึงผู้มีความสำคัญว่าเป็นธรรมในฝ่ายปรวาที. แม้ในปัญหาสองข้อว่า ผู้มีความสำคัญว่าเป็นธรรมหรือ ก็นัยนี้แหละ. พระสูตรว่า ก็พระผู้มีพระภาคตรัสไว้มิใช่หรือ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นอนันตริยบุคคลของผู้เป็นธรรมวาทีโดยส่วนเดียวเท่านั้น. แม้ในคาถาว่า เป็นผู้ไปสู่อบาย เกิดในนรก ก็ทรงหมายถึงอธรรมวาทีนั่นเอง. แต่ฝ่ายปรวาทีไม่เข้าใจความหมาย กลับตั้งลัทธิของตน. ลัทธินั้นชื่อว่าตั้งไว้ไม่ดี เพราะตั้งไว้โดยไม่แยบคายนั่นเอง.

Asañciccakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอสัญจิจจกถา

2. Ñāṇakathāvaṇṇanā

2. อรรถกถาญาณกถา

863-865. Idāni ñāṇakathā nāma hoti. Tattha duvidhaṃ ñāṇaṃ – lokiyañca lokuttarañca. Lokiyaṃ samāpattiñāṇampi hoti dānādivasena pavattaṃ kammassakatañāṇampi; lokuttaraṃ saccaparicchedakaṃ maggañāṇampi phalañāṇampi. Imaṃ pana vibhāgaṃ akatvā ‘‘saccaparicchedakameva ñāṇaṃ na itaraṃ, tasmā natthi puthujjanassa ñāṇa’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Paññātiādi ñāṇavevacanadassanatthaṃ vuttaṃ. Tenetaṃ dīpeti – yadi tassa ñāṇaṃ natthi, paññādayopi natthi. Atha paññādayo atthi, ñāṇampi atthi. Kasmā? Paññādīnaṃ ñāṇato anaññattāti. Paṭhamaṃ jhānantiādi samāpattiñāṇassa dassanatthaṃ vuttaṃ. Dānaṃ dadeyyātiādi kammassakatañāṇassa. Dukkhaṃ parijānātīti lokuttaramaggañāṇameva dīpeti, na ca lokuttarameva ñāṇanti.

๘๖๓-๘๖๕. บัดนี้ ชื่อว่าญาณกถา. ในญาณกถานั้น ญาณมี ๒ อย่าง คือ โลกิยญาณและโลกุตตรญาณ. โลกิยญาณ ได้แก่ สมาปัตติญาณก็มี กัมมัสสกตาญาณที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งทานเป็นต้นก็มี; โลกุตตรญาณ ได้แก่ มรรคญาณที่กำหนดรู้สัจจะก็มี ผลญาณก็มี. แต่ลัทธิของชนเหล่าใด เช่น พวกเหตุวาท ที่ไม่ทำการจำแนกนี้แล้วกล่าวว่า “ญาณที่กำหนดรู้สัจจะเท่านั้นเป็นญาณ ญาณอื่นไม่เป็น เพราะฉะนั้น ปุถุชนจึงไม่มีญาณ” สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้น, ส่วนปรวาทีเป็นผู้ปฏิญญา. คำว่า ปัญญา เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงไวพจน์ของญาณ. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงความข้อนี้ว่า – ถ้าปุถุชนนั้นไม่มีญาณ แม้ปัญญาเป็นต้นก็ไม่มี. หากว่าปัญญาเป็นต้นมีอยู่ แม้ญาณก็มีอยู่. เพราะเหตุไร? เพราะปัญญาเป็นต้นไม่ต่างจากญาณ. คำว่า ปฐมฌาน เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงสมาปัตติญาณ. คำว่า พึงให้ทาน เป็นต้น (ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดง) กัมมัสสกตาญาณ. คำว่า ย่อมกำหนดรู้ทุกข์ ย่อมแสดงถึงโลกุตตรมรรคญาณเท่านั้น แต่ก็มิใช่ว่าญาณจะมีแต่โลกุตตรญาณเท่านั้น.

Ñāṇakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาญาณกถา

3. Nirayapālakathāvaṇṇanā

3. อรรถกถานิรยปาลกถา

866. Idāni nirayapālakathā nāma hoti. Tattha ‘‘niraye nerayikakammāneva nirayapālarūpavasena vadhenti, natthi nirayapālā nāma sattā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi tattha nirayapālā na siyuṃ, kammakāraṇāpi na bhaveyyuṃ. Kāraṇikesu hi sati kāraṇā’’ti codetuṃ natthi nirayesūtiādimāha.

866. บัดนี้ ชื่อว่านิรยปาลกถา. ในนิรยปาลกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด เช่น พวกอันธกะ ที่กล่าวว่า “ในนรก กรรมของสัตว์นรกนั่นแหละย่อมเบียดเบียนโดยรูปลักษณะของนายนิรยบาล, สัตว์ที่ชื่อว่านายนิรยบาลไม่มี” สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้น, ส่วนปรวาทีเป็นผู้ปฏิญญา. ลำดับนั้น เพื่อที่จะท้วงปรวาทีนั้นว่า “ถ้านายนิรยบาลไม่มีในนรกนั้น แม้การลงโทษเพราะกรรมก็ไม่พึงมี, เพราะเมื่อมีผู้ลงโทษ การลงโทษจึงมี” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ไม่มีในนรกทั้งหลาย.

867-868. Atthi manussesūti paccakkhena ñāpanatthaṃ. Yathā hi manussesu sati kāraṇikesu kāraṇā, evaṃ tatthāpīti ayamettha adhippāyo. Atthi nirayesūti pucchā paravādissa, paṭiññā itarassa. Na vessabhū nopi ca pettirājāti paravādinā sakasamayato suttaṃ ābhataṃ. Taṃ pana sāsanāvacarikanti sakavādinā anuññātaṃ. Tattha vessabhūti eko devo. Pettirājāti pettivisaye petamahiddhiko. Somādayo pākaṭā eva. Idaṃ vuttaṃ hoti – attano kammehi ito paṇunnaṃ paralokaṃ pattaṃ purisaṃ na ete vessabhūādayo hananti. Yehi pana so kammehi tattha paṇunno, tāni sakāni kammāniyeva naṃ tattha hanantīti kammassakataṃ dīpeti, na nirayapālānaṃ abhāvaṃ. Sakavādinā pana tamenaṃ, bhikkhaveti ābhatāni suttapadāni nītatthānevāti.

๘๖๗-๘๖๘. คำว่า มีอยู่ในหมู่มนุษย์ เพื่อให้รู้โดยประจักษ์. อธิบายในข้อนี้ว่า เหมือนอย่างว่าในหมู่มนุษย์ เมื่อมีผู้ลงโทษ การลงโทษจึงมี ฉันใด แม้ในนรกนั้นก็ฉันนั้น. คำว่า มีอยู่ในนรกทั้งหลาย เป็นคำถามของปรวาที, ส่วนสกวาทีเป็นผู้ปฏิญญา. ปรวาทีได้นำพระสูตรมาจากลัทธิของตนว่า ทั้งท้าวเวสสภู ทั้งพระยาเปรตก็หาไม่. แต่สกวาทีได้ยอมรับพระสูตรนั้นว่าเป็นพุทธพจน์ในพระศาสนา. ในพระสูตรนั้น คำว่า เวสสภู คือ เทพองค์หนึ่ง. คำว่า เปตฺติราชา คือ เปรตผู้มีฤทธิ์มากในเปรตวิสัย. พระโสมเป็นต้นปรากฏชัดอยู่แล้ว. ความหมายมีดังนี้ – ท้าวเวสสภูเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมไม่ประหารบุรุษผู้ถูกกรรมของตนผลักไสจากโลกนี้ไปสู่ปรโลก. แต่กรรมเหล่าใดผลักไสเขาไปในที่นั้น กรรมของตนนั่นแหละย่อมประหารเขาในที่นั้น ดังนี้ เป็นการแสดงถึงกัมมัสสกตา ไม่ใช่แสดงถึงความไม่มีอยู่ของนายนิรยบาล. ส่วนบทพระสูตรที่สกวาทีนำมาว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...นั้น เป็นนีตัตถะทั้งนั้น.

Nirayapālakathāvaṇṇanā.

อรรถกถานิรยปาลกถา

4. Tiracchānakathāvaṇṇanā

4. อรรถกถาติรัจฉานกถา

869-871. Idāni tiracchānakathā nāma hoti. Tattha devesu erāvaṇādayo devaputtā hatthivaṇṇaṃ assavaṇṇaṃ vikubbanti, natthi tattha tiracchānagatā. Yesaṃ pana tiracchānavaṇṇino devaputte disvā ‘‘atthi devesu tiracchānagatā’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi devayoniyaṃ tiracchānagatā siyuṃ, tiracchānayoniyampi devā siyu’’nti codetuṃ atthi tiracchānagatesūtiādimāha. Kīṭātiādi yesaṃ so abhāvaṃ icchati, te dassetuṃ vuttaṃ. Erāvaṇoti pañhe tassa atthitāya paṭiññā sakavādissa, na tiracchānagatassa. Hatthibandhātiādi ‘‘yadi tattha hatthiādayo siyuṃ, hatthibandhādayopi siyu’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. Tattha yāvasikāti yavassa dāyakā. Kāraṇikāti hatthācariyādayo, yehi te nānāvidhaṃ kāraṇaṃ kareyyuṃ. Bhattakārakāti hatthiādīnaṃ bhattarandhakā. Na hevanti tathā anicchanto paṭikkhipatīti.

๘๖๙-๘๗๑. บัดนี้ ชื่อว่าติรัจฉานกถา. ในติรัจฉานกถานั้น ในหมู่เทพ เทพบุตรมีช้างเอราวัณเป็นต้น ย่อมเนรมิตวรรณะแห่งช้าง วรรณะแห่งม้า, สัตว์ที่ไปสู่กำเนิดดิรัจฉานไม่มีในที่นั้น. แต่ลัทธิของชนเหล่าใด เช่น พวกอันธกะ ที่เห็นเทพบุตรมีวรรณะแห่งสัตว์ดิรัจฉานแล้วกล่าวว่า “สัตว์ที่ไปสู่กำเนิดดิรัจฉานมีอยู่ในหมู่เทพ” สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้น, ส่วนปรวาทีเป็นผู้ปฏิญญา. ลำดับนั้น เพื่อที่จะท้วงปรวาทีนั้นว่า “ถ้าสัตว์ที่ไปสู่กำเนิดดิรัจฉานพึงมีในเทวโยนิ แม้เทพก็พึงมีในติรัจฉานโยนิ” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า มีอยู่ในหมู่สัตว์ดิรัจฉาน. คำว่า หนอน เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงสัตว์เหล่าใดที่ปรวาทีนั้นปรารถนาความไม่มีอยู่. ในปัญหาว่า เอราวัณ, สกวาทีปฏิญญาความมีอยู่ของเทพบุตรนั้น ไม่ใช่ของสัตว์ที่ไปสู่กำเนิดดิรัจฉาน. คำว่า คนเลี้ยงช้าง เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อท้วงว่า “ถ้าช้างเป็นต้นพึงมีในที่นั้น แม้คนเลี้ยงช้างเป็นต้นก็พึงมี”. ในคำเหล่านั้น คำว่า ยาสวิกา คือ ผู้ให้หญ้า. คำว่า การณิกา คือ อาจารย์ฝึกช้างเป็นต้น ซึ่งเป็นผู้ที่ช้างเหล่านั้นจะพึงทำการฝึกต่างๆ ด้วย. คำว่า ภัตตการกา คือ คนหุงหาอาหารให้แก่ช้างเป็นต้น. คำว่า ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น คือ ปรวาทีผู้ไม่ปรารถนาเช่นนั้น ย่อมปฏิเสธ.

Tiracchānakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาติรัจฉานกถา

5. Maggakathāvaṇṇanā

5. อรรถกถามรรคกถา

872-875. Idāni maggakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī’’ti (a. ni. 3.431) idañceva suttaṃ sammāvācākammantājīvānañca cittavippayuttataṃ nissāya ‘‘nippariyāyena pañcaṅgikova maggo’’ti laddhi, seyyathāpi mahisāsakānaṃ, te sandhāya pañcaṅgikoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sammāvācā maggaṅgaṃ, sā ca na maggotiādi parasamayavasena vuttaṃ. Parasamayasmiñhi sammāvācādayo maggaṅganti āgatā. Rūpattā pana maggo na hotīti vaṇṇitā. Sammādiṭṭhi maggaṅgantiādi maggaṅgassa amaggatā nāma natthīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Pubbeva kho panassāti sutte parisuddhasīlassa maggabhāvanā nāma hoti, na itarassāti āgamaniyapaṭipadāya visuddhibhāvadassanatthaṃ ‘‘kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī’’ti vuttaṃ, na imehi vinā pañcaṅgikabhāvadassanatthaṃ. Tenevāha ‘‘evamassāyaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchatī’’ti. Sakavādinā ābhatasuttaṃ nītatthamevāti.

๘๗๒-๘๗๕. บัดนี้ ชื่อว่ามรรคกถา. ในมรรคกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด เช่น พวกมหิสาสกะ ที่อาศัยพระสูตรนี้ว่า “ก็แหละ กายกรรม วจีกรรม อาชีวะ ของภิกษุนั้นบริสุทธิ์ดีแล้วก่อนทีเดียว” และอาศัยความที่สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะ เป็นจิตตวิปปยุต จึงกล่าวว่า “มรรคมีองค์ ๕ โดยนิปปริยาย” สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า มีองค์ ๕, ส่วนปรวาทีเป็นผู้ปฏิญญา. คำว่า สัมมาวาจาเป็นมรรคองค์ แต่สัมมาวาจานั้นไม่ใช่มรรค เป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งลัทธิของปรวาที. เพราะในลัทธิของปรวาที มีมาว่า สัมมาวาจาเป็นต้นเป็นมรรคองค์. แต่ท่านพรรณนาไว้ว่า สัมมาวาจาเป็นต้นนั้นไม่ใช่มรรค เพราะเป็นรูป. คำว่า สัมมาทิฏฐิเป็นมรรคองค์ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า ความไม่เป็นมรรคของมรรคองค์นั้นไม่มี. ในพระสูตรว่า ก็แหละ...ก่อนทีเดียว ท่านกล่าวว่า “กายกรรม วจีกรรม อาชีวะ บริสุทธิ์ดีแล้ว” เพื่อแสดงความบริสุทธิ์แห่งอาคมนียปฏิปทาว่า การเจริญมรรคย่อมมีแก่ผู้มีศีลบริสุทธิ์ ไม่ใช่มีแก่ผู้มีศีลไม่บริสุทธิ์, มิใช่เพื่อแสดงความเป็นมรรคมีองค์ ๕ โดยปราศจากองค์เหล่านี้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้ ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนาด้วยประการฉะนี้”. พระสูตรที่สกวาทีนำมาเป็นนีตัตถะทั้งนั้น.

Maggakathāvaṇṇanā.

อรรถกถามรรคกถา

6. Ñāṇakathāvaṇṇanā

6. อรรถกถาญาณกถา

876-877. Idāni ñāṇakathā nāma hoti. Tattha dhammacakkappavattane dvādasākārañāṇaṃ sandhāya ‘‘dvādasavatthukaṃ ñāṇaṃ lokuttara’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘sace taṃ dvādasavatthukaṃ, dvādasahi maggañāṇehi bhavitabba’’nti codetuṃ dvādasātiādimāha. Itaro maggassa ekattaṃ sandhāya paṭikkhipati, ekekasmiṃ sacce saccañāṇakiccañāṇakatañāṇānaṃ vasena ñāṇanānattaṃ sandhāya paṭijānāti. Dvādasa sotāpattimaggātiādīsupi eseva nayo. Nanu vuttaṃ bhagavatāti suttaṃ saddhiṃ pubbabhāgaparabhāgehi ñāṇanānattaṃ dīpeti, na ariyamaggassa dvādasa ñāṇataṃ. Tasmā asādhakanti.

บัดนี้ ชื่อว่าญาณกถา. ในญาณกถานั้น คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภพวกปุพพเสลิยะ ซึ่งมีลัทธิว่า “โลกุตตรญาณมีวัตถุ ๑๒” โดยอ้างถึงญาณมีอาการ ๑๒ ในธัมมจักกัปปวัตตนสูตร. ลำดับนั้น สกวาทีเพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า “ถ้าโลกุตตรญาณนั้นมีวัตถุ ๑๒ ก็พึงต้องมีมรรคญาณ ๑๒” จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ทฺวาทส (๑๒). ฝ่ายปรวาทีปรารภความเป็นอันหนึ่งอันเดียวของมรรค จึงปฏิเสธ แต่ปรารภความที่ญาณมีต่างๆ กัน ด้วยอำนาจแห่งสัจจญาณ กิจจญาณ และกตญาณ ในสัจจะแต่ละอย่างๆ จึงรับรอง. แม้ในคำถามมีอาทิว่า โสตาปัตติมรรค ๑๒ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. พระสูตรที่ยกขึ้นอ้างว่า ก็พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วมิใช่หรือ ดังนี้ ย่อมแสดงความที่ญาณมีต่างๆ กัน พร้อมทั้งส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลาย แต่ไม่ได้แสดงความที่อริยมรรคมีญาณ ๑๒. เพราะฉะนั้น พระสูตรนั้นจึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้.

Ñāṇakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาญาณกถา

Vīsatimo vaggo.

วรรคที่ ๒๐

Catutthapaṇṇāsako samatto.

ปัณณาสกะที่ ๔ จบ

21. Ekavīsatimavaggo

21. วรรคที่ ๒๑

1. Sāsanakathāvaṇṇanā

1. อรรถกถาสาสนกถา

878. Idāni sāsanakathā nāma hoti. Tattha tisso saṅgītiyo sandhāya ‘‘sāsanaṃ navaṃ kata’’nti ca ‘‘atthi koci tathāgatassa sāsanaṃ navaṃ karotī’’ti ca ‘‘labbhā tathāgatassa sāsanaṃ navaṃ kātu’’nti ca yesaṃ laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ; te sandhāya tīsupi kathāsu pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Satipaṭṭhānātiādi sāsanaṃ nāma satipaṭṭhānādayo ceva ariyadhammā, kusalādīnañca desanā. Tattha yesaṃ bhagavatā desitā satipaṭṭhānādayo, ṭhapetvā te aññesaṃ vā satipaṭṭhānādīnaṃ karaṇena akusalādīnaṃ vā kusalādibhāvakaraṇena sāsanaṃ navaṃkataṃ nāma bhaveyya, kiṃ taṃ evaṃ kataṃ kenaci, atthi vā koci evaṃ karoti, labbhā vā evaṃ kātunti tīsupi pucchāsu codanatthaṃ vuttaṃ. Sesaṃ sabbattha yathāpāḷimeva niyyātīti.

878. บัดนี้ ชื่อว่าสาสนกถา. ในสาสนกถานั้น คำถามในกถาทั้งสามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภพวกอุตตราปถกะบางพวก ซึ่งมีลัทธิว่า “ศาสนาถูกทำให้ใหม่” บ้าง “มีใครบางคนทำศาสนาของพระตถาคตให้ใหม่” บ้าง “อาจทำศาสนาของพระตถาคตให้ใหม่ได้” บ้าง โดยอ้างถึงการสังคายนา ๓ ครั้ง. คำว่า สติปฏฺฐาน เป็นต้น (มีความหมายว่า) ที่ชื่อว่าศาสนา ได้แก่ อริยธรรมทั้งหลาย มีสติปัฏฐานเป็นต้น และเทศนาว่าด้วยกุศลเป็นต้น. ในข้อนั้น สกวาทีกล่าวเพื่อโจทนาในคำถามทั้งสามว่า ศาสนาจะชื่อว่าถูกทำให้ใหม่ได้ ก็ด้วยการทำสติปัฏฐานเป็นต้นอย่างอื่น ยกเว้นสติปัฏฐานเป็นต้นที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้ หรือด้วยการทำอกุศลเป็นต้นให้เป็นกุศลเป็นต้น, การทำเช่นนั้น มีใครทำไว้แล้วหรือ หรือว่ามีใครบางคนกำลังทำเช่นนั้นอยู่ หรือว่าอาจทำเช่นนั้นได้หรือ. ส่วนที่เหลือในทุกแห่ง พึงนำไปตามบาลีนั้นเทียว.

Sāsanakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสาสนกถา

2. Avivittakathāvaṇṇanā

2. อรรถกถาอวิวิตตกถา

879-880. Idāni avivittakathā nāma hoti. Tattha yassa puggalassa yo dhammo paccuppanno, so tena avivitto nāmāti idaṃ sakasamaye sanniṭṭhānaṃ. Yasmā pana puthujjanena tedhātukā dhammā apariññātā, tasmā so ekakkhaṇeyeva sabbehipi tedhātukehi dhammehi avivittoti yesaṃ laddhi, seyyathāpi tesaññeva, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Phassehītiādi sabbesaṃ phassādīnaṃ ekakkhaṇe pavattidosadassanatthaṃ vuttaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

บัดนี้ ชื่อว่าอวิวิตตกถา. ในอวิวิตตกถานั้น ข้อสันนิษฐานในลัทธิของตนมีอยู่ว่า ธรรมใดเป็นปัจจุบันแก่บุคคลใด บุคคลนั้นชื่อว่าไม่แยกจากธรรมนั้น. แต่เพราะธรรมในภูมิ ๓ อันปุถุชนยังไม่ได้กำหนดรู้ ฉะนั้น ปุถุชนนั้นจึงไม่แยกจากธรรมในภูมิ ๓ ทั้งหมดแม้ในขณะเดียวกัน นี้เป็นลัทธิของพวกนั้น (อุตตราปถกะ) คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภพวกเขานั่นเอง. คำว่า ผสฺเสหิ เป็นต้น สกวาทีกล่าวเพื่อแสดงโทษของการเกิดขึ้นแห่งผัสสะเป็นต้นทั้งหมดในขณะเดียวกัน. ส่วนที่เหลือในทุกแห่ง มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

Avivittakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอวิวิตตกถา

3. Saññojanakathāvaṇṇanā

3. อรรถกถาสัญโญชนกถา

881-882. Idāni saññojanakathā nāma hoti. Tattha yasmā arahā sabbaṃ buddhavisayaṃ na jānāti, tasmā tassa tattha avijjāvicikicchāhi appahīnāhi bhavitabbanti saññāya ‘‘atthi kiñci saññojanaṃ appahāya arahattappattī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atthi kiñci sakkāyadiṭṭhītiādi arahato sabbasaṃyojanappahānadassanatthaṃ vuttaṃ. Sabbaṃ buddhavisayanti pañhadvaye arahato sabbaññutaññāṇābhāvena paṭisedho kato, na avijjāvicikicchānaṃ appahānena. Itaro pana tesaṃ appahīnataṃ sandhāya tena hīti laddhiṃ patiṭṭhapeti. Sā ayoniso patiṭṭhāpitattā appatiṭṭhitāva hotīti.

บัดนี้ ชื่อว่าสัญโญชนกถา. ในสัญโญชนกถานั้น คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภพวกมหาสังฆิกะ ซึ่งมีลัทธิว่า “การบรรลุอรหัตตผลโดยยังไม่ละสัญโญชน์บางอย่างมีอยู่” ด้วยความเข้าใจว่า เพราะพระอรหันต์ไม่รู้พุทธวิสัยทั้งหมด ฉะนั้น ท่านจึงต้องมีอวิชชาและวิจิกิจฉาในพุทธวิสัยนั้นที่ยังละไม่ได้. คำว่า สกฺกายทิฏฺฐิ เป็นต้น สกวาทีกล่าวเพื่อแสดงการละสัญโญชน์ทั้งหมดของพระอรหันต์. ในปัญหาทั้งสองข้อว่า สพฺพํ พุทฺธวิสยํ การปฏิเสธได้ทำไปโดยอาศัยความไม่มีสัพพัญญุตญาณของพระอรหันต์ ไม่ใช่โดยการยังละอวิชชาและวิจิกิจฉาไม่ได้. แต่ฝ่ายปรวาทีปรารภความที่อวิชชาและวิจิกิจฉานั้นยังละไม่ได้ จึงตั้งลัทธิขึ้นว่า เตน หิ (ถ้าเช่นนั้น). ลัทธินั้น เพราะถูกตั้งขึ้นโดยไม่แยบคาย จึงเป็นอันตั้งอยู่ไม่ได้นั่นเอง.

Saññojanakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสัญโญชนกถา

4. Iddhikathāvaṇṇanā

4. อรรถกถาอิทธิกถา

883-884. Idāni iddhikathā nāma hoti. Tattha iddhi nāmesā katthaci ijjhati, katthaci na ijjhati, aniccādīnaṃ niccādikaraṇe ekanteneva na ijjhati. Sabhāgasantatiṃ pana parivattetvā visabhāgasantatikaraṇe vā sabhāgasantativaseneva ciratarappavattane vā yesaṃ atthāya kariyati, tesaṃ puññādīni kāraṇāni nissāya katthaci ijjhati, bhikkhūnaṃ atthāya pānīyassa sappikhīrādikaraṇe viya mahādhātunidhāne dīpādīnaṃ cirasantānappavattane viya cāti idaṃ sakasamaye sanniṭṭhānaṃ. Yaṃ pana āyasmā pilindavaccho rañño pāsādaṃ suvaṇṇantveva adhimucci, taṃ nissāya yesaṃ ‘‘atthi adhippāyaiddhī’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya atthi adhippāyaiddhīti pucchā sakavādissa. Tattha adhippāyaiddhīti adhippāyaiddhi, yathādhippāyaṃ ijjhanaiddhīti attho. Āmantāti laddhimatte ṭhatvā paṭiññā paravādissa. Atha naṃ aniccādīnaṃ niccāditāya anuyuñjituṃ niccapaṇṇā rukkhā hontūtiādimāha. Sesamettha uttānatthameva. Laddhipatiṭṭhāpane suvaṇṇo ca panāsīti rañño puññūpanissayena āsi, na kevalaṃ therassa adhippāyeneva. Tasmā asādhakametanti.

บัดนี้ ชื่อว่าอิทธิกถา. ในอิทธิกถานั้น ที่ชื่อว่าฤทธิ์นี้ ย่อมสำเร็จในบางกรณี ไม่สำเร็จในบางกรณี, ในการทำสิ่งที่ไม่เที่ยงเป็นต้นให้เป็นของเที่ยงเป็นต้น ย่อมไม่สำเร็จโดยส่วนเดียวแน่นอน. แต่ในการเปลี่ยนสันตติที่มีส่วนเสมอกันแล้วทำให้เป็นสันตติที่ไม่มีส่วนเสมอกัน หรือในการให้เป็นไปเนิ่นนานกว่าด้วยอำนาจสันตติที่มีส่วนเสมอกัน ฤทธิ์นั้นย่อมสำเร็จในบางกรณีโดยอาศัยเหตุมีบุญเป็นต้นของบุคคลที่ฤทธิ์นั้นถูกทำเพื่อประโยชน์แก่เขา เหมือนการทำน้ำดื่มให้เป็นเนยใสและนมสดเป็นต้นเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุทั้งหลาย และเหมือนการเป็นไปแห่งสันตติอันยาวนานของประทีปเป็นต้นในที่บรรจุมหาธาตุ นี้เป็นข้อสันนิษฐานในลัทธิของตน. แต่การที่ท่านพระปิลินทวัจฉะได้อธิษฐานปราสาทของพระราชาให้เป็นทองคำนั้น พวกอันธกะอาศัยเรื่องนั้นจึงมีลัทธิว่า “อธิปปายิทธิมีอยู่” คำถามว่า อตฺถิ อธิปฺปายิทฺธิ เป็นของสกวาทีโดยปรารภพวกอันธกะเหล่านั้น. ในคำนั้น อธิปฺปายิทฺธิ คือ อธิปฺปายอิทฺธิ ความว่า ฤทธิ์ที่สำเร็จได้ตามความประสงค์. คำว่า อามนฺตา เป็นปฏิญญาของปรวาทีผู้ยืนอยู่ในเพียงลัทธิของตน. ลำดับนั้น สกวาทีเพื่อจะซักไซ้ปรวาทีนั้นถึงความเป็นของเที่ยงเป็นต้นของสิ่งที่ไม่เที่ยงเป็นต้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า นิจฺจปณฺณา รุกฺขา โหนฺตุ (ขอต้นไม้ทั้งหลายจงมีใบเขียวสดอยู่เป็นนิตย์). ส่วนที่เหลือในกถานี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในการตั้งลัทธิ (ปรวาทีกล่าวว่า) ก็ปราสาทได้เป็นทองคำแล้ว (สกวาทีแก้ว่า) ได้เป็นแล้วโดยอาศัยบุญเป็นอุปนิสัยของพระราชา ไม่ใช่เพียงด้วยความประสงค์ของพระเถระเท่านั้น. เพราะฉะนั้น เรื่องนั้นจึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้.

Iddhikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอิทธิกถา

5. Buddhakathāvaṇṇanā

5. อรรถกถาพุทธกถา

885. Idāni buddhakathā nāma hoti. Tattha ṭhapetvā tasmiṃ tasmiṃ kāle sarīravemattataṃ āyuvemattataṃ pabhāvemattatañca sesehi buddhadhammehi buddhānaṃ buddhehi hīnātirekatā nāma natthi. Yesaṃ pana aviseseneva atthīti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya atthi buddhānanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ buddhadhammehi anuyuñjituṃ satipaṭṭhānatotiādimāha. Itaro tesaṃ vasena hīnātirekataṃ apassanto paṭikkhipatiyevāti.

885. บัดนี้ ชื่อว่า พุทธกถา. ในพุทธกถานั้น ยกเว้นความแตกต่างแห่งพระสรีระ ความแตกต่างแห่งพระชนมายุ และความแตกต่างแห่งพระประภาในกาลนั้นๆ แล้ว ความยิ่งหย่อนกว่ากันแห่งพระพุทธเจ้าทั้งหลายโดยพุทธธรรมที่เหลือทั้งหลาย ชื่อว่าไม่มี. ส่วนลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า มีความยิ่งหย่อนกว่ากันโดยไม่มีความแตกต่างกันเลย ดังเช่นของพวกอันธกะ, ท่านหมายถึงพวกอันธกะเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที การปฏิญญาจึงเป็นของปรวาที. ลำดับนั้น เพื่อจะซักไซ้ปรวาทีนั้นโดยพุทธธรรมทั้งหลาย ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า สติปัฏฐาน. ปรวาทีนั้น เมื่อไม่เห็นความยิ่งหย่อนกว่ากันโดยสติปัฏฐานเป็นต้นเหล่านั้น จึงปฏิเสธอย่างเดียว.

Buddhakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาพุทธกถา

6. Sabbadisākathāvaṇṇanā

6. อรรถกถาสัพพทิสากถา

886. Idāni sabbadisākathā nāma hoti. Tattha catūsu disāsu heṭṭhā uparīti samantato lokadhātusannivāsaṃ, sabbalokadhātūsu ca buddhā atthīti attano vikappasippaṃ uppādetvā ‘‘sabbadisāsu buddhā tiṭṭhantī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Puratthimāyāti puṭṭho sakyamuniṃ sandhāya paṭikkhipati. Puna puṭṭho laddhivasena aññalokadhātuyaṃ ṭhitaṃ sandhāya paṭijānāti. Kinnāmo so bhagavātiādi ‘‘sace tvaṃ jānāsi, nāmādivasena naṃ kathehī’’ti codanatthaṃ vuttaṃ. Iminā upāyena sabbattha attho veditabboti.

886. บัดนี้ ชื่อว่า สัพพทิสากถา. ในสัพพทิสากถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด ผู้ก่อให้เกิดศิลปะแห่งการคิดนึกของตนขึ้นว่า ที่ตั้งแห่งโลกธาตุโดยรอบ คือ ในทิศทั้ง ๔ ในเบื้องต่ำ ในเบื้องบน และพระพุทธเจ้าทั้งหลายมีอยู่ในโลกธาตุทั้งปวง ดังนี้ว่า "พระพุทธเจ้าทั้งหลายประทับอยู่ในทิศทั้งปวง" ดังเช่นของพวกมหาสังฆิกะ, ท่านหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที การปฏิญญาจึงเป็นของปรวาที. เมื่อถูกถามว่า ในทิศบูรพา ปรวาทีหมายถึงพระศากยมุนีแล้วปฏิเสธ. เมื่อถูกถามอีก ปรวาทีหมายถึงพระพุทธเจ้าผู้ประทับอยู่ในโลกธาตุอื่นตามลัทธิของตนแล้วจึงปฏิญญา. คำเป็นต้นว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงมีพระนามว่าอะไร ท่านกล่าวเพื่อประโยชน์ในการทักท้วงว่า "ถ้าท่านรู้ จงกล่าวถึงพระองค์โดยพระนามเป็นต้น". พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยอุบายนี้.

Sabbadisākathāvaṇṇanā.

อรรถกถาสัพพทิสากถา

7. Dhammakathāvaṇṇanā

7. อรรถกถาธรรมกถา

887-888. Idāni dhammakathā nāma hoti. Tattha yasmā rūpādayo rūpādisabhāvena niyatā na taṃ sabhāvaṃ vijahanti, tasmā sabbadhammā niyatāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānañceva ekaccānañca uttarāpathakānaṃ; te sandhāya sabbe dhammāti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘sace te niyatā, micchattaniyatā vā siyuṃ sammattaniyatā vā, ito añño niyāmo nāma natthī’’ti codetuṃ micchattaniyatātiādimāha. Tattha paṭikkhepo ca paṭiññā ca paravādissa. Rūpaṃ rūpaṭṭhenātiādi yenatthena niyatāti vadati, tassa vasena codetuṃ vuttaṃ. Tatrāyaṃ adhippāyo – rūpañhi rūpaṭṭhena niyatanti rūpaṃ rūpameva, na vedanādisabhāvanti adhippāyena vattabbaṃ, ito aññathā na vattabbaṃ. Kasmā? Rūpaṭṭhato aññassa rūpassa abhāvā. Rūpasabhāvo hi rūpaṭṭho, rūpasabhāvo ca rūpameva, na rūpato añño. Vedanādīhi panassa nānattapaññāpanatthaṃ esa vohāro hotīti. Tasmā ‘‘rūpaṃ rūpaṭṭhena niyata’’nti vadantena rūpaṃ niyatanti vuttaṃ hoti. Niyatañca nāma micchattaniyataṃ vā siyā sammattaniyataṃ vā, ito añño niyāmo nāma natthīti. Atha kasmā paṭijānātīti? Atthantaravasena. Rūpaṃ rūpaṭṭhena niyatanti ettha hi rūpaṃ rūpameva, na vedanādisabhāvanti ayamattho. Tasmā paṭijānāti. Ito aññathā panassa niyatattaṃ natthīti puna teneva nayena codetuṃ micchattaniyatantiādimāha. Taṃ sabbaṃ uttānatthameva. Tena hi rūpanti laddhipi ayoniso patiṭṭhāpitattā appatiṭṭhitāva hotīti.

๘๘๗-๘๘๘. บัดนี้ ชื่อว่า ธรรมกถา. ในธรรมกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า เพราะเหตุที่ธรรมมีรูปเป็นต้นเที่ยงโดยสภาวะมีรูปเป็นต้น ไม่ละสภาวะนั้น ฉะนั้น ธรรมทั้งปวงจึงเที่ยง ดังเช่นของพวกอันธกะและพวกอุตตราปถกะบางพวก, ท่านหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามว่า ธรรมทั้งปวง จึงเป็นของสกวาที การปฏิญญาจึงเป็นของปรวาที. ลำดับนั้น เพื่อจะทักท้วงปรวาทีนั้นว่า "ถ้าธรรมทั้งหลายของท่านเที่ยง ก็พึงเป็นมิจฉัตตนิยตะ หรือ สัมมัตตนิยตะ, ความเที่ยงอย่างอื่นนอกจากนี้ ชื่อว่าไม่มี" ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า มิจฉัตตนิยตะ. ในคำถามนั้น การปฏิเสธและการปฏิญญาเป็นของปรวาที. คำเป็นต้นว่า รูปเที่ยงโดยความเป็นรูป ท่านกล่าวเพื่อทักท้วงโดยอรรถใดที่ปรวาทีกล่าวว่าเที่ยง. ในข้อนั้น มีอธิบายดังนี้ - คำว่า รูปเที่ยงโดยความเป็นรูป พึงกล่าวโดยอธิบายว่า รูปก็คือรูปเท่านั้น ไม่ใช่สภาวะมีเวทนาเป็นต้น, ไม่พึงกล่าวเป็นอย่างอื่นจากนี้. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีรูปอื่นจากความเป็นรูป. จริงอยู่ สภาวะของรูปคือความเป็นรูป, และสภาวะของรูปก็คือรูปนั่นเอง, ไม่ใช่อื่นจากรูป. แต่โวหารนี้มีอยู่เพื่อบัญญัติความแตกต่างของรูปนั้นจากธรรมมีเวทนาเป็นต้น. ฉะนั้น ผู้ที่กล่าวว่า "รูปเที่ยงโดยความเป็นรูป" ชื่อว่ากล่าวว่า รูปเที่ยง. และธรรมที่ชื่อว่าเที่ยง พึงเป็นมิจฉัตตนิยตะ หรือ สัมมัตตนิยตะ, ความเที่ยงอย่างอื่นนอกจากนี้ ชื่อว่าไม่มี. ถามว่า ก็เพราะเหตุไร ปรวาทีจึงปฏิญญา? ตอบว่า โดยอรรถอย่างอื่น. ในคำว่า รูปเที่ยงโดยความเป็นรูปนี้ มีอรรถว่า รูปก็คือรูปเท่านั้น ไม่ใช่สภาวะมีเวทนาเป็นต้น. ฉะนั้น ปรวาทีจึงปฏิญญา. แต่ความเป็นธรรมเที่ยงของรูปนั้นโดยประการอื่นจากนี้ไม่มี ฉะนั้น เพื่อจะทักท้วงโดยนัยนั้นอีก ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า มิจฉัตตนิยตะ. คำนั้นทั้งหมดมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. เพราะเหตุนั้น ลัทธิว่า รูปเที่ยง แม้มีอยู่ ก็ชื่อว่าตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะตั้งไว้โดยไม่แยบคาย.

Dhammakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาธรรมกถา

8. Kammakathāvaṇṇanā

8. อรรถกถากัมมกถา

889-891. Idāni kammakathā nāma hoti. Tattha ‘‘yasmā diṭṭhadhammavedanīyādīni diṭṭhadhammavedanīyaṭṭhādīhi niyatāni, tasmā sabbe kammā niyatā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi tesaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Diṭṭhadhammavedanīyaṭṭhena niyatanti ettha diṭṭhadhammavedanīyaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṭṭhameva. Sace diṭṭheva dhamme vipākaṃ dātuṃ sakkoti deti, no ce ahosikammaṃ nāma hotīti imamatthaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Micchattasammattaniyāmavasena panetaṃ aniyatamevāti sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbanti.

๘๘๙-๘๙๑. บัดนี้ ชื่อว่า กัมมกถา. ในกัมมกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า "เพราะเหตุที่กรรมมีทิฏฐธรรมเวทนียกรรมเป็นต้น เที่ยงโดยความเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรมเป็นต้น ฉะนั้น กรรมทั้งปวงจึงเที่ยง" ดังเช่นของชนเหล่านั้นนั่นเอง, ท่านหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที การปฏิญญาจึงเป็นของปรวาที. ในคำว่า เที่ยงโดยความเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรมนี้ ทิฏฐธรรมเวทนียกรรมก็คือความเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรมนั่นเอง. การปฏิญญาเป็นของสกวาที โดยหมายถึงเนื้อความนี้ว่า ถ้าสามารถให้วิบากในทิฏฐธรรมได้ ก็ย่อมให้, ถ้าไม่สามารถ ก็ชื่อว่าเป็นอโหสิกรรม. แต่กรรมนี้ไม่เที่ยงโดยมิจฉัตตนิยามและสัมมัตตนิยาม พึงทราบทั้งหมดโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเอง.

Kammakathāvaṇṇanā.

อรรถกถากัมมกถา

Ekavīsatimo vaggo.

วรรคที่ ๒๑

22. Bāvīsatimavaggo

22. วรรคที่ ๒๒

1. Parinibbānakathāvaṇṇanā

1. อรรถกถาปรินิพพานกถา

892. Idāni parinibbānakathā nāma hoti. Tattha ‘‘yasmā arahā sabbaññuvisaye appahīnasaṃyojanova parinibbāyati, tasmā atthi kiñci saṃyojanaṃ appahāya parinibbāna’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha heṭṭhā vuttanayamevāti.

892. บัดนี้ ชื่อว่า ปรินิพพานกถา. ในปรินิพพานกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า "เพราะเหตุที่พระอรหันต์ยังละสังโยชน์ในวิสัยของพระสัพพัญญูไม่ได้แล้วปรินิพพาน ฉะนั้น การปรินิพพานโดยยังไม่ละสังโยชน์บางอย่างจึงมีอยู่" ดังเช่นของพวกอันธกะ, ท่านหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที การปฏิญญาจึงเป็นของปรวาที. ส่วนที่เหลือในกถานี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเอง.

Parinibbānakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาปรินิพพานกถา

2. Kusalacittakathāvaṇṇanā

2. อรรถกถากุศลจิตตกถา

894-895. Idāni kusalacittakathā nāma hoti. Tattha yasmā arahā sativepullappatto parinibbāyantopi sato sampajānova parinibbāti, tasmā kusalacitto parinibbāyatīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ yasmā kusalacitto nāma puññābhisaṅkhārābhisaṅkharaṇādivasena hoti, tasmā tenatthena codetuṃ arahā puññābhisaṅkhārantiādimāha. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyāti. Sato sampajānoti idaṃ javanakkhaṇe kiriyasatisampajaññānaṃ vasena asammohamaraṇadīpanatthaṃ vuttaṃ, na kusalacittadīpanatthaṃ. Tasmā asādhakanti.

๘๙๔-๘๙๕. บัดนี้ ชื่อว่า กุศลจิตตกถา. ในกุศลจิตตกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า เพราะเหตุที่พระอรหันต์ผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติ แม้เมื่อกำลังปรินิพพาน ก็มีสติสัมปชัญญะปรินิพพาน ฉะนั้น ท่านจึงปรินิพพานด้วยกุศลจิต ดังเช่นของพวกอันธกะ, ท่านหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที การปฏิญญาจึงเป็นของปรวาที. ลำดับนั้น เพราะเหตุที่ชื่อว่ากุศลจิต ย่อมมีโดยการปรุงแต่งปุญญาภิสังขารเป็นต้น ฉะนั้น เพื่อจะทักท้วงปรวาทีนั้นโดยอรรถนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า พระอรหันต์ปรุงแต่งปุญญาภิสังขาร. ส่วนที่เหลือในกถานี้ ย่อมเป็นไปตามบาลีนั้นเทียว. คำว่า มีสติสัมปชัญญะ นี้ ท่านกล่าวเพื่อแสดงถึงการตายโดยไม่หลงลืม โดยอาศัยกิริยาสติสัมปชัญญะในชวนขณะ ไม่ใช่เพื่อแสดงถึงกุศลจิต. ฉะนั้น คำนั้นจึงไม่เป็นเครื่องยืนยัน.

Kusalacittakathāvaṇṇanā.

อรรถกถากุศลจิตตกถา

3. Āneñjakathāvaṇṇanā

3. อรรถกถาอาเนญชกถา

896. Idāni āneñjakathā nāma hoti. Tattha bhagavā catutthajjhāne ṭhito parinibbāyīti sallakkhetvā ‘‘arahā āneñje ṭhito parinibbāyatī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Pakaticitteti bhavaṅgacitte. Sabbe hi saññino sattā bhavaṅgacitte ṭhatvā bhavaṅgapariyosānena cuticittena kālaṃ karonti. Iti naṃ iminā atthena codetuṃ evamāha. Tattha kiñcāpi catuvokārabhave arahato pakaticittampi āneñjaṃ hoti, ayaṃ pana pañho pañcavokārabhavavasena uddhaṭo. Tasmā no ca vata re vattabbeti āha. Sesamettha uttānatthamevāti.

896. บัดนี้ ชื่อว่า อาเนญชกถา. ในอาเนญชกถานั้น กำหนดว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในจตุตถฌานแล้วปรินิพพาน ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า "พระอรหันต์ประทับอยู่ในอาเนญชสมาบัติแล้วปรินิพพาน" เหมือนอย่างลัทธิของพวกอุตตราปถกะบางพวก, คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น. บทว่า ปกติจิตเต ได้แก่ ในภวังคจิต. ด้วยว่า สัตว์ผู้มีสัญญาทั้งปวง ดำรงอยู่ในภวังคจิตแล้ว ย่อมทำกาละด้วยจุติจิตในที่สุดแห่งภวังค์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นด้วยเนื้อความนี้. ในข้อนั้น แม้ว่าในจตุโวการภพ ปกติจิตของพระอรหันต์ก็เป็นอาเนญชะได้ แต่ปัญหานี้ท่านยกขึ้นโดยนัยแห่งปัญจโวการภพ. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า โน จ วต เร วตฺตพฺเพ. เนื้อความที่เหลือในอาเนญชกถานี้ ตื้นทั้งนั้น.

Āneñjakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอาเนญชกถา

4. Dhammābhisamayakathāvaṇṇanā

4. อรรถกถาธรรมาภิสมยกถา

897. Idāni dhammābhisamayakathā nāma hoti. Tattha atītabhave sotāpannaṃ mātukucchiyaṃ vasitvā nikkhantaṃ disvā ‘‘atthi gabbhaseyyāya dhammābhisamayo’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi tattha dhammābhisamayo atthi, dhammābhisamayassa kāraṇehi dhammadesanādīhi bhavitabba’’nti codetuṃ atthi gabbhaseyyāya dhammadesanātiādimāha. Suttassātiādi bhavaṅgavāraṃ sandhāya vuttaṃ. Gabbhaseyyāya hi yebhuyyena bhavaṅgameva pavattati. Teneva satto kiriyamayappavattābhāvā sutto, bhāvanānuyogassa abhāvā pamatto, kammaṭṭhānapariggāhakānaṃ satisampajaññānaṃ abhāvā muṭṭhassati asampajāno nāma hoti, tathārūpassa kuto dhammābhisamayoti?

897. บัดนี้ ชื่อว่า ธรรมาภิสมยกถา. ในธรรมาภิสมยกถานั้น เพราะเห็นพระโสดาบันในภพก่อน อยู่ในครรภ์มารดาแล้วคลอดออกมา ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า "การบรรลุธรรมในขณะที่อยู่ในครรภ์มีอยู่" เหมือนอย่างลัทธิของพวกอุตตราปถกะบางพวก, คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น. ลำดับนั้น ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า อตฺถิ คพฺภเสยฺยาย ธมฺมเทสนา เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า "ถ้าการบรรลุธรรมในครรภ์นั้นมีอยู่ ก็พึงมีการแสดงธรรมเป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุแห่งการบรรลุธรรม". คำเป็นต้นว่า สุตฺตสฺส ท่านกล่าวหมายถึงภวังควาระ. ด้วยว่า ในขณะที่อยู่ในครรภ์ โดยมากภวังค์เท่านั้นย่อมเป็นไป. เพราะเหตุนั้น สัตว์จึงชื่อว่าหลับแล้ว เพราะไม่มีความเป็นไปทางกายกรรมเป็นต้น, ชื่อว่าประมาทแล้ว เพราะไม่มีการประกอบภาวนา, ชื่อว่ามีสติหลงลืม ไม่มีสัมปชัญญะ เพราะไม่มีสติสัมปชัญญะที่กำหนดกรรมฐาน, การบรรลุธรรมของสัตว์ผู้มีสภาพเช่นนั้นจะมีแต่ที่ไหน?

Dhammābhisamayakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาธรรมาภิสมยกถา

5-7. Tissopikathāvaṇṇanā

๕-๗. อรรถกถาติสโสปิกถา

898-900. Idāni tissopikathā nāma honti. Tattha acirajātānaṃ pana sotāpannānaṃ arahattappattiṃ suppavāsāya ca upāsikāya sattavassikaṃ gabbhaṃ disvā ‘‘atthi gabbhaseyyāya arahattappattī’’ti ca supine ākāsagamanādīni disvā ‘‘atthi dhammābhisamayo’’ti ca ‘‘atthi tattha arahattappattī’’ti ca idhāpi yesaṃ laddhiyo, seyyathāpi tesaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha purimakathā sadisamevāti.

๘๙๘-๙๐๐. บัดนี้ ชื่อว่า ติสโสปิกถา. ในติสโสปิกถานั้น เพราะเห็นการบรรลุอรหัตผลของพระโสดาบันผู้เกิดไม่นาน และเห็นครรภ์ ๗ ปีของนางสุปปวาสาอุบาสิกา ลัทธิของชนเหล่าใดในเรื่องนี้ก็มีอยู่ว่า "การบรรลุอรหัตผลในขณะที่อยู่ในครรภ์มีอยู่" และเพราะเห็นการเหาะไปในอากาศเป็นต้นในความฝัน จึงมีลัทธิว่า "การบรรลุธรรมมีอยู่" และ "การบรรลุอรหัตผลในที่นั้นมีอยู่" เหมือนอย่างลัทธิของชนเหล่านั้นนั่นเอง, คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ เหมือนกับกถาก่อนนั่นเอง.

Tissopikathāvaṇṇanā.

อรรถกถาติสโสปิกถา

8. Abyākatakathāvaṇṇanā

8. อรรถกถาอัพยากตกถา

901-902. Idāni abyākatakathā nāma hoti. Tattha ‘‘atthesā, bhikkhave, cetanā, sā ca kho abbohārikā’’ti (pārā. 235) vacanato ‘‘sabbaṃ supinagatassa cittaṃ abyākata’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaññeva, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathā pāḷimeva niyyāti. Supinagatassa cittaṃ abbohārikanti idaṃ āpattiṃ sandhāya vuttaṃ. Supinagatassa hi pāṇātipātādivasena kiñcāpi akusalacittaṃ pavattati, vatthuvikopanaṃ pana natthīti na sakkā tattha āpattiṃ paññapetuṃ. Iminā kāraṇena taṃ abbohārikaṃ, na abyākatattāti.

๙๐๑-๙๐๒. บัดนี้ ชื่อว่า อัพยากตกถา. ในอัพยากตกถานั้น ตามพระดำรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย เจตนานั้นมีอยู่ แต่เจตนานั้นเป็นอัพโพหาริก" (ปาราชิก ๒๓๕) ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า "จิตทั้งหมดของผู้ที่ฝันเป็นอัพยากตะ" เหมือนอย่างลัทธิของพวกอุตตราปถกะบางพวกนั่นเอง, คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ ย่อมเป็นไปตามบาลีทีเดียว. คำว่า จิตของผู้ที่ฝันเป็นอัพโพหาริก นี้ ท่านกล่าวหมายถึงอาบัติ. ด้วยว่า แม้อกุศลจิตของผู้ที่ฝันจะเกิดขึ้นโดยนัยแห่งปาณาติบาตเป็นต้น แต่การทำลายวัตถุไม่มี ฉะนั้น จึงไม่อาจบัญญัติอาบัติในเรื่องนั้นได้. ด้วยเหตุนี้ จิตนั้นจึงเป็นอัพโพหาริก ไม่ใช่เพราะความเป็นอัพยากตะ.

Abyākatakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอัพยากตกถา

9. Āsevanapaccayakathāvaṇṇanā

9. อรรถกถาอาเสวนปัจจยกถา

903-905. Idāni āsevanapaccayakathā nāma hoti. Tattha yasmā sabbe dhammā khaṇikā, na koci muhuttampi ṭhatvā āsevanapaccayaṃ āsevati nāma. Tasmā natthi kiñci āsevanapaccayatā. Āsevanapaccayatāya uppannaṃ pana na kiñci atthīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi tesaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ suttavaseneva paññāpetuṃ nanu vuttaṃ bhagavatā pāṇātipātotiādi ābhataṃ. Taṃ sabbaṃ uttānatthamevāti.

๙๐๓-๙๐๕. บัดนี้ ชื่อว่า อาเสวนปัจจยกถา. ในอาเสวนปัจจยกถานั้น เพราะว่าธรรมทั้งปวงเป็นขณิกะ ไม่มีธรรมใดตั้งอยู่แม้ครู่หนึ่งแล้วชื่อว่าเสพอเสวนปัจจัย. เพราะฉะนั้น ความเป็นอาเสวนปัจจัยอะไรๆ ไม่มี, อนึ่ง สิ่งที่เกิดขึ้นด้วยความเป็นอาเสวนปัจจัยอะไรๆ ไม่มี, นี้เป็นลัทธิของชนเหล่าใด เหมือนอย่างลัทธิของชนเหล่านั้นนั่นเอง, คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น. ลำดับนั้น ท่านได้นำคำเป็นต้นว่า นนุ วุตฺตํ ภควตา ปาณาติปาโต มาเพื่อจะชี้แจงปรวาทีนั้นโดยนัยแห่งพระสูตร. คำนั้นทั้งหมดมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

Āsevanapaccayakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอาเสวนปัจจยกถา

10. Khaṇikakathāvaṇṇanā

10. อรรถกถาขณิกกถา

906-907. Idāni khaṇikakathā nāma hoti. Tattha yasmā sabbasaṅkhatadhammā aniccā, tasmā ekacittakkhaṇikāyeva. Samānāya hi aniccatāya eko lahuṃ bhijjati, eko cirenāti ko ettha niyāmoti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyāparaseliyānaṃ; te sandhāya ekacittakkhaṇikāti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Citte mahāpathavītiādīsu tesaṃ tathā saṇṭhānaṃ apassanto paṭikkhipati. Cakkhāyatanantiādi ‘‘yadi sabbe ekacittakkhaṇikā bhaveyyuṃ, cakkhāyatanādīni cakkhuviññāṇādīhi saddhiṃyeva uppajjitvā nirujjheyyu’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. Itaro pana antomātukucchigatassa viññāṇuppattiṃ sandhāya paṭikkhipati, pavattaṃ sandhāya laddhivasena paṭijānāti. Sesamettha uttānatthamevāti. Tena hi ekacittakkhaṇikāti yasmā niccā na honti, tasmā ekacittakkhaṇikāti attano ruciyā kāraṇaṃ vadati. Taṃ avuttasadisamevāti.

๙๐๖-๙๐๗. บัดนี้ ชื่อว่า ขณิกกถา. ในขณิกกถานั้น เพราะว่าสังขตธรรมทั้งปวงไม่เที่ยง ฉะนั้น จึงมีขณะเท่ากับจิตขณะเดียวเท่านั้น. ด้วยว่า เมื่อมีความไม่เที่ยงเสมอกัน สิ่งหนึ่งย่อมแตกทำลายเร็ว สิ่งหนึ่งย่อมแตกทำลายช้า อะไรเป็นเครื่องกำหนดในเรื่องนี้, นี้เป็นลัทธิของชนเหล่าใด เหมือนอย่างลัทธิของพวกปุพพเสลิยะและอปรเสลิยะ, คำถามว่า เอกจิตฺตขณิกา เป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น. ในคำเป็นต้นว่า จิตฺเต มหาปฐวี ท่านไม่เห็นสัณฐานเช่นนั้นของธรรมเหล่านั้น จึงปฏิเสธ. คำเป็นต้นว่า จกฺขายตนํ ท่านกล่าวเพื่อโจทนาว่า "ถ้าธรรมทั้งปวงพึงมีขณะเท่ากับจิตขณะเดียวไซร้, จักขายตนะเป็นต้น ก็พึงเกิดขึ้นพร้อมกับจักขุวิญญาณเป็นต้นแล้วดับไป". ส่วนปรวาที ปฏิเสธโดยหมายถึงการเกิดวิญญาณของสัตว์ที่อยู่ในครรภ์มารดา, แต่ยอมรับโดยนัยแห่งลัทธิ โดยหมายถึงความเป็นไป (ในปัจจุบัน). เนื้อความที่เหลือในกถานี้ ตื้นทั้งนั้น. (ปรวาที) กล่าวเหตุตามความพอใจของตนว่า "เตน หิ เอกจิตฺตขณิกา เพราะว่าธรรมเหล่านั้นไม่เที่ยง ฉะนั้น จึงมีขณะเท่ากับจิตขณะเดียว". คำกล่าวนั้นเหมือนกับไม่ได้กล่าวทีเดียว.

Khaṇikakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาขณิกกถา

Bāvīsatimo vaggo.

วรรคที่ ๒๒

23. Tevīsatimavaggo

23. วรรคที่ ๒๓

1. Ekādhippāyakathāvaṇṇanā

1. อรรถกถาเอกาธิปปายกถา

908. Idāni ekādhippāyakathā nāma hoti. Tattha kāruññena vā ekena adhippāyena ekādhippāyo, saṃsāre vā ekato bhavissāmāti itthiyā saddhiṃ buddhapūjādīni katvā paṇidhivasena eko adhippāyo assāti ekādhippāyo. Evarūpo dvinnampi janānaṃ ekādhippāyo methuno dhammo paṭisevitabboti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānañceva vetullakānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.

908. บัดนี้ ชื่อว่า เอกาธิปปายกถา. ในกถานั้น คำว่า เอกาธิปปาโย (ผู้มีความประสงค์เป็นอันเดียวกัน) ได้แก่ มีความประสงค์เป็นอันเดียวกันด้วยกรุณาอย่างหนึ่ง หรือว่า มีความประสงค์เป็นอันเดียวกันด้วยอำนาจแห่งการตั้งความปรารถนาว่า 'เราจักเป็นผู้เกิดร่วมกันในสังสารวัฏ' ดังนี้ แล้วกระทำการบูชาพระพุทธเจ้าเป็นต้นร่วมกับสตรี เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า เอกาธิปปาโย. ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า 'เมถุนธรรมอันบุคคลผู้มีความประสงค์เป็นอันเดียวกันของคนทั้งสองเห็นปานนี้พึงเสพ' เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะและพวกเวตุลลกะ. คำถามของสกวาที ปฏิญญาของปรวาที มีขึ้นเพราะปรารภชนเหล่านั้น. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ พึงนำไปตามบาลีนั้นเทียว.

Ekādhippāyakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาเอกาธิปปายกถา

2. Arahantavaṇṇakathāvaṇṇanā

2. อรรถกถาอรหันตวัณณกถา

909. Idāni arahantavaṇṇakathā nāma hoti. Tattha iriyāpathasampanne ākappasampanne pāpabhikkhū disvā ‘‘arahantānaṃ vaṇṇena amanussā methunaṃ dhammaṃ paṭisevantī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthamevāti.

909. บัดนี้ ชื่อว่า อรหันตวัณณกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า 'อมนุษย์ทั้งหลายเสพเมถุนธรรมด้วยเพศของพระอรหันต์' เพราะเห็นภิกษุผู้ลามกที่สมบูรณ์ด้วยอิริยาบถ สมบูรณ์ด้วยอาการ เหมือนอย่างลัทธิของพวกอุตตราปถกะบางพวก. คำถามของสกวาที ปฏิญญาของปรวาที มีขึ้นเพราะปรารภชนเหล่านั้น. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

Arahantavaṇṇakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอรหันตวัณณกถา

3-7. Issariyakāmakārikākathāvaṇṇanā

๓-๗. อรรถกถาอิสสริยกามากาลิกากถา

910-914. Idāni issariyakāmakārikākathā nāma hoti. Chaddantajātakādīni sandhāya ‘‘bodhisatto issariyakāmakārikāhetu vinipātaṃ gacchati, gabbhaseyyaṃ okkamati, dukkarakārikaṃ akāsi, aparantapaṃ akāsi, aññaṃ satthāraṃ uddisī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ paṭhamakathāyaṃ uttānatthameva. Dutiyakathāyaṃ iddhimāti yadi issariyakāmakārikāhetu gaccheyya, iddhiyā gaccheyya, na kammavasenāti codanatthaṃ vuttaṃ. Itaro pana paṭhamapañhe bhāvanāmayaṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyapañhe puññiddhiṃ sandhāya paṭijānāti. Tatiyakathāyaṃ issariyakāmakārikāhetu nāma dukkarakārikā micchādiṭṭhiyā kariyati. Yadi ca so taṃ kareyya, sassatādīnipi gaṇheyyāti codanatthaṃ sassato lokotiādi vuttaṃ. Catutthakathāyampi eseva nayoti.

๙๑๐-๙๑๔. บัดนี้ ชื่อว่า อิสสริยกามากาลิกากถา. ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า 'พระโพธิสัตว์ย่อมถึงความวินาศ หยั่งลงสู่ครรภ์ ได้ทรงกระทำทุกกรกิริยา ได้ทรงกระทำอัตตกิลมถานุโยค ทรงอุทิศศาสดาอื่น เพราะเหตุแห่งการกระทำตามความใคร่ในความเป็นใหญ่' โดยปรารภถึงฉัททันตชาดกเป็นต้น เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะ, คำถามของสกวาที ปฏิญญาของปรวาที มีขึ้นเพราะปรารภชนเหล่านั้น. เนื้อความที่เหลือในกถาแรก มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในกถาที่สอง คำว่า อิทฺธิมา (ผู้มีฤทธิ์) เป็นคำที่กล่าวขึ้นเพื่อเป็นเหตุโจทนาว่า หากพระองค์จะเสด็จไปเพราะเหตุแห่งการกระทำตามความใคร่ในความเป็นใหญ่ ก็พึงเสด็จไปด้วยฤทธิ์ ไม่ใช่ไปด้วยอำนาจกรรม. ส่วนปรวาที ย่อมปฏิเสธในปัญหาแรก โดยปรารภถึงภาวนามยฤทธิ์. ในปัญหาที่สอง ย่อมรับรองโดยปรารภถึงปุญญิทธิ (ฤทธิ์คือบุญ). ในกถาที่สาม การทำทุกกรกิริยาเพราะเหตุแห่งการกระทำตามความใคร่ในความเป็นใหญ่นั้น ชื่อว่าเป็นการกระทำด้วยมิจฉาทิฏฐิ. คำว่า สสฺสโต โลโก (โลกเที่ยง) เป็นต้น เป็นคำที่กล่าวขึ้นเพื่อเป็นเหตุโจทนาว่า และถ้าหากพระองค์พึงกระทำเช่นนั้น ก็พึงยึดถือลัทธิสัสสตทิฏฐิเป็นต้นด้วย. แม้ในกถาที่สี่ ก็นัยนี้เช่นกัน.

Issariyakāmakārikākathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอิสสริยกามากาลิกากถา

8. Patirūpakathāvaṇṇanā

8. อรรถกถาปฏิรูปกถา

915-916. Idāni rāgapatirūpakathā nāma hoti. Tattha mettākaruṇāmuditāyo sandhāya ‘‘na rāgo rāgapatirūpako’’ti ca issāmacchariyakukkuccāni sandhāya ‘‘na doso dosapatirūpako’’ti ca hasituppādaṃ sandhāya ‘‘na moho mohapatirūpako’’ti ca dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ anuggahaṃ pāpagarahitaṃ kalyāṇapasaṃsaṃ āyasmato pilindavacchassa vasalavādaṃ bhagavato kheḷāsakavādaṃ moghapurisavādañca sandhāya ‘‘na kileso kilesapatirūpako’’ti ca yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya sabbakathāsu pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ yasmā phassādipatirūpakā naphassādayo nāma natthi, tasmā rāgādipatirūpakā narāgādayopi natthīti codetuṃ atthi na phassotiādimāha. Itaro tesaṃ abhāvā paṭikkhipati. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

๙๑๕-๙๑๖. บัดนี้ ชื่อว่า ราคปฏิรูปกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า 'ราคะไม่เป็นปฏิรูปของราคะ' โดยปรารภถึงเมตตา กรุณา มุทิตา, 'โทสะไม่เป็นปฏิรูปของโทสะ' โดยปรารภถึงอิสสา มัจฉริยะ กุกกุจจะ, 'โมหะไม่เป็นปฏิรูปของโมหะ' โดยปรารภถึงการเกิดความร่าเริง, และ 'กิเลสไม่เป็นปฏิรูปของกิเลส' โดยปรารภถึงการข่มบุคคลผู้เก้อยาก การอนุเคราะห์ภิกษุผู้น่ารัก การติเตียนคนชั่ว การสรรเสริญคนดี วาทะว่าคนถ่อยของท่านพระปิลินทวัจฉะ วาทะว่าคนกินน้ำลายและวาทะว่าโมฆบุรุษของพระผู้มีพระภาค, เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะ. คำถามของสกวาที ปฏิญญาของปรวาที มีขึ้นในกถาทั้งปวงเพราะปรารภชนเหล่านั้น. ลำดับนั้น สกวาทีได้กล่าวคำว่า อตฺถิ น ผสฺโส (มีสิ่งที่มิใช่ผัสสะอยู่หรือ) เป็นต้น เพื่อโจทนาปรวาทีนั้นว่า เพราะเหตุที่สิ่งที่มิใช่ผัสสะเป็นต้นซึ่งเป็นปฏิรูปของผัสสะเป็นต้นไม่มี ฉะนั้น แม้สิ่งที่มิใช่ราคะเป็นต้นซึ่งเป็นปฏิรูปของราคะเป็นต้นก็ไม่มี. ปรวาทีปฏิเสธเพราะสิ่งเหล่านั้นไม่มี. เนื้อความที่เหลือในทุกแห่งมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

Patirūpakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาปฏิรูปกถา

9. Aparinipphannakathāvaṇṇanā

9. อรรถกถาอปรินิปผันนกถา

917-918. Idāni aparinipphannakathā nāma hoti. Tattha –

๙๑๗-๙๑๘. บัดนี้ ชื่อว่า อปรินิปผันนกถา. ในกถานั้น –

‘‘Dukkhameva hi sambhoti, dukkhaṃ tiṭṭhati veti ca;

Nāññatra dukkhā sambhoti, nāññaṃ dukkhā nirujjhatī’’ti. (saṃ. ni. 1.171) –

“ทุกข์เท่านั้นย่อมเกิดขึ้น ทุกข์ย่อมตั้งอยู่และเสื่อมไป นอกจากทุกข์ไม่มีอะไรเกิดขึ้น นอกจากทุกข์ไม่มีอะไรดับไป” (สํ.นิ. ๑.๑๗๑) –

Vacanaṃ nissāya dukkhaññeva parinipphannaṃ, sesā khandhāyatanadhātuindriyadhammā aparinipphannāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarapathakānañceva hetuvādānañca; te sandhāya rūpaṃ aparinipphannanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘sace rūpaṃ aparinipphannaṃ, na aniccādisabhāvaṃ siyā’’ti codetuṃ rūpaṃ na aniccantiādimāha. Itaro tathārūpaṃ rūpaṃ apassanto paṭikkhipati. Sakavādī nanu rūpaṃ aniccantiādi vacanena tassa ekaṃ laddhiṃ paṭisedhetvā dutiyaṃ pucchanto dukkhaññeva parinipphannantiādimāha. Athassa tampi laddhiṃ paṭisedhetuṃ na yadaniccantiādimāha. Tatrāyaṃ adhippāyo – na kevalañhi paṭhamasaccameva dukkhaṃ. Yaṃ pana kiñci aniccaṃ, taṃ dukkhameva. Rūpañca aniccaṃ, tasmā tampi parinipphannaṃ. Iti yaṃ tvaṃ vadesi ‘‘rūpaṃ aparinipphannaṃ, dukkhaññeva parinipphanna’’nti, taṃ no vata re vattabbe ‘‘dukkhaññeva parinipphanna’’nti. Vedanādimūlikādīsupi yojanāsu eseva nayo. Dhammāyatanadhammadhātūsu pana ṭhapetvā nibbānaṃ sesadhammānaṃ vasena aniccatā veditabbā. Indriyāni aniccānevāti.

ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า อาศัยพระพจน์นี้ ทุกข์เท่านั้นเป็นสิ่งที่สำเร็จแล้ว (ปรินิปผันนะ) ส่วนขันธ์ อายตนะ ธาตุ อินทรีย์ ธรรม ที่เหลือเป็นสิ่งที่ยังไม่สำเร็จ (อปรินิปผันนะ) เหมือนอย่างลัทธิของพวกอุตตราปถกะบางพวกและพวกเหตุวาท, คำถามของสกวาทีว่า 'รูปเป็นสิ่งที่ไม่สำเร็จหรือ' ปฏิญญาของปรวาที มีขึ้นเพราะปรารภชนเหล่านั้น. ลำดับนั้น สกวาทีได้กล่าวคำว่า รูปํ น อนิจฺจํ (รูปไม่เที่ยงมิใช่หรือ) เป็นต้น เพื่อโจทนาปรวาทีนั้นว่า 'ถ้ารูปเป็นสิ่งที่ไม่สำเร็จ ก็ไม่พึงมีสภาวะคือความไม่เที่ยงเป็นต้น'. ปรวาทีไม่เห็นรูปเช่นนั้น จึงปฏิเสธ. สกวาทีปฏิเสธลัทธิหนึ่งของปรวาทีนั้นด้วยคำว่า นนุ รูปํ อนิจฺจํ (ก็รูปไม่เที่ยงมิใช่หรือ) เป็นต้น แล้วจึงถามปัญหาที่สองว่า ทุกฺขญฺเญว ปรินิปฺผนฺนํ (ทุกข์เท่านั้นที่สำเร็จแล้วหรือ) เป็นต้น. ลำดับนั้น เพื่อที่จะปฏิเสธแม้ลัทธินั้นของปรวาที สกวาทีจึงกล่าวคำว่า น ยทนิจฺจํ (สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้น...) เป็นต้น. ในข้อนั้น มีความประสงค์ดังนี้: ไม่ใช่เพียงแต่สัจจะที่หนึ่งเท่านั้นที่เป็นทุกข์ แต่สิ่งใดก็ตามที่ไม่เที่ยง สิ่งนั้นก็เป็นทุกข์. และรูปก็ไม่เที่ยง เพราะฉะนั้น แม้รูปนั้นก็เป็นสิ่งที่สำเร็จแล้ว. เพราะเหตุนั้น คำที่ท่านกล่าวว่า 'รูปเป็นสิ่งที่ไม่สำเร็จ ทุกข์เท่านั้นที่สำเร็จแล้ว' นั้น ท่านไม่ควรกล่าวเลยว่า 'ทุกข์เท่านั้นที่สำเร็จแล้ว'. แม้ในวิธีการประกอบความที่มีเวทนาเป็นต้นเป็นมูล ก็นัยนี้เช่นกัน. ส่วนในธัมมายตนะและธรรมธาตุ พึงทราบความเป็นของไม่เที่ยงโดยอาศัยธรรมที่เหลือ ยกเว้นพระนิพพาน. อินทรีย์ทั้งหลายเป็นของไม่เที่ยงทั้งนั้น.

Aparinipphannakathāvaṇṇanā.

อรรถกถาอปรินิปผันนกถา

Tevīsatimo vaggo.

วรรคที่ ๒๓

Nigamanakathā

นิคามนกถา

Ettāvatā ca –

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ –

Paṇṇāsakehi catūhi, tīhi vaggehi ceva ca;

Saṅgahetvā kathā sabbā, ūnatisatabhedanā.

กถาทั้งปวง อันมีประเภทหนึ่งหย่อนสามร้อย ได้รับการสงเคราะห์ไว้ด้วยปัณณาสกะ ๔ และด้วยวรรค ๓.

Kathāvatthuppakaraṇaṃ, kathāmaggesu kovido;

Yaṃ jino desayi tassa, niṭṭhitā atthavaṇṇanā.

อรรถกถาแห่งคัมภีร์กถาวัตถุ ซึ่งพระชินเจ้าผู้ทรงฉลาดในแนวทางแห่งกถาได้ทรงแสดงไว้ ได้เสร็จสิ้นลงแล้ว.

Imaṃ terasamattehi, bhāṇavārehi tantiyā;

Ciraṭṭhitatthaṃ dhammassa, saṅkharontena yaṃ mayā.

บุญใดที่ข้าพเจ้าผู้รจนาคัมภีร์นี้ ซึ่งมีประมาณ ๑๓ ภาณวาร เพื่อความดำรงมั่นยาวนานแห่งพระธรรม ได้สั่งสมแล้ว.

Yaṃ pattaṃ kusalaṃ tena, lokoyaṃ sanarāmaro;

Dhammarājassa saddhamma-rasamevādhigacchatūti.

ด้วยกุศลที่ได้บรรลุแล้วนั้น ขอโลกนี้พร้อมทั้งนรชนและเทวดา จงเข้าถึงซึ่งรสแห่งพระสัทธรรมของพระธรรมราชาเถิด

Kathāvatthu-aṭṭhakathā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งคัมภีร์กถาวัตถุ จบแล้ว

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Abhidhammapiṭake

ในพระอภิธรรมปิฎก

Yamakappakaraṇa-aṭṭhakathā

อรรถกถาแห่งยมกปกรณ์

Saṅkhepeneva devānaṃ, devadevo surālaye;

Kathāvatthuppakaraṇaṃ, desayitvā raṇañjaho.

พระผู้เป็นเทพแห่งเทพ ผู้ทรงชนะกิเลส ทรงแสดงกถาวัตถุประกรณ์แก่ทวยเทพในเทวโลกโดยย่อเท่านั้นแล้ว

Yamassa visayātīto, nānāyamakamaṇḍitaṃ;

Abhidhammappakaraṇaṃ, chaṭṭhaṃ chaṭṭhāna desako.

พระผู้ทรงแสดงในฐานะที่ ๖ ทรงแสดงอภิธรรมปกรณ์ที่ ๖ อันประดับด้วยยมกต่างๆ ซึ่งล่วงเลยวิสัยของยมราช

Yamakaṃ ayamāvatta-nīlāmalatanūruho;

Yaṃ desayi anuppatto, tassa saṃvaṇṇanākkamo;

Idāni yasmā tasmāssa, hoti saṃvaṇṇanā ayanti.

พระผู้มีพระโลมชาติขอดเป็นวงเวียนขวา มีสีเขียวเหมือนดอกอัญชันอันปราศจากมลทิน ได้ทรงแสดงยมกปกรณ์ใดไว้, บัดนี้ เป็นลำดับแห่งการพรรณนาซึ่งยมกปกรณ์นั้น, เพราะเหตุนั้น การพรรณนานี้จึงมีอยู่

1. Mūlayamakaṃ

1. มูลยมก

Uddesavāravaṇṇanā

พรรณนาอุเทสวาร

1. Mūlayamakaṃ, khandhayamakaṃ, āyatanayamakaṃ, dhātuyamakaṃ, saccayamakaṃ, saṅkhārayamakaṃ, anusayayamakaṃ, cittayamakaṃ, dhammayamakaṃ, indriyayamakanti imesaṃ dasannaṃ yamakānaṃ vasena idaṃ pakaraṇaṃ dasavidhena vibhattanti hi vuttaṃ. Tattha yesaṃ dasannaṃ yamakānaṃ vasena idaṃ pakaraṇaṃ dasavidhena vibhattaṃ, tesañceva imassa ca pakaraṇassa nāmattho tāva evaṃ veditabbo – kenaṭṭhena yamakanti? Yugaḷaṭṭhena. Yugaḷañhi yamakanti vuccati – ‘yamakapāṭihāriyaṃ, yamakasālā’tiādīsu viya. Iti yugaḷasaṅkhātānaṃ yamakānaṃ vasena desitattā imesu dasasu ekekaṃ yamakaṃ nāma. Imesaṃ pana yamakānaṃ samūhabhāvato sabbampetaṃ pakaraṇaṃ yamakanti veditabbaṃ.

1. ท่านกล่าวไว้ว่า ปกรณ์นี้จำแนกไว้ ๑๐ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งยมก ๑๐ เหล่านี้ คือ มูลยมก ขันธยมก อายตนยมก ธาตุยมก สัจจยมก สังขารยมก อนุสยยมก จิตตยมก ธัมมยมก และอินทริยยมก. ในยมกเหล่านั้น พึงทราบอรรถแห่งชื่อของยมก ๑๐ เหล่านั้นและของปกรณ์นี้ก่อน ดังนี้: ชื่อว่ายมก ด้วยอรรถว่าอย่างไร? ด้วยอรรถว่าคู่. จริงอยู่ คู่ ท่านเรียกว่า ยมก เหมือนในคำเป็นต้นว่า ยมกปาฏิหาริย์, ยมกสาลา. เพราะฉะนั้น เพราะทรงแสดงด้วยอำนาจแห่งยมกทั้งหลายที่นับว่าคู่ ในยมก ๑๐ เหล่านี้ แต่ละยมกจึงชื่อว่ายมก. ก็พึงทราบว่า ปกรณ์ทั้งหมดแม้นี้ ชื่อว่ายมก เพราะเป็นที่ประชุมแห่งยมกเหล่านี้.

Tattha mūlavasena pucchāvissajjanaṃ katvā desitattā dasannaṃ tāva sabbapaṭhamaṃ mūlayamakanti vuttaṃ. Tassa uddesavāro, niddesavāroti dve vārā honti. Tesu uddiṭṭhānukkamena niddisitabbattā uddesavāro paṭhamo. Tassa ye keci kusalā dhammā, sabbe te kusalamūlā; ye vā pana kusalamūlā, sabbe te dhammā kusalāti idaṃ yamakaṃ ādi. Tassa kusalākusalamūlasaṅkhātānaṃ dvinnaṃ atthānaṃ vasena atthayamakanti vā, tesaññeva atthānaṃ vasena anulomapaṭilomato pavattapāḷidhammavasena dhammayamakanti vā, anulomapaṭilomato pavattapucchāvasena pucchāyamakanti vā tidhā yamakabhāvo veditabbo. Sesesupi eseva nayo.

ในยมก ๑๐ เหล่านั้น ก่อนอื่นทั้งหมด ท่านเรียกว่า มูลยมก เพราะทรงแสดงโดยกระทำปุจฉาวิสัชนาด้วยอำนาจแห่งมูล. มูลยมกนั้นมี ๒ วาร คือ อุเทสวาร และนิเทสวาร. ใน ๒ วารนั้น อุเทสวารเป็นวารแรก เพราะพึงแสดงตามลำดับที่ยกขึ้นตั้งไว้. ยมกนี้ คือ 'ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นกุศล ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดมีกุศลเป็นมูลหรือ? หรือว่า ธรรมเหล่าใดมีกุศลเป็นมูล ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศลหรือ?' เป็นยมกเบื้องต้นของมูลยมกนั้น. พึงทราบความเป็นยมก ๓ อย่าง คือ หรือชื่อว่า อัตถยมก ด้วยอำนาจแห่งอรรถ ๒ อย่างที่นับว่าเป็นกุศลมูลและอกุศลมูล, หรือชื่อว่า ธรรมยมก ด้วยอำนาจแห่งบาลีธรรมที่เป็นไปโดยอนุโลมและปฏิโลมด้วยอำนาจแห่งอรรถเหล่านั้นนั่นเอง, หรือชื่อว่า ปุจฉายมก ด้วยอำนาจแห่งปุจฉาที่เป็นไปโดยอนุโลมและปฏิโลม. แม้ในยมกที่เหลือ นัยนี้เช่นกัน.

Idāni imesaṃ yamakānaṃ vasena desite imasmiṃ mūlayamake uddesavārassa tāva nayayamakapucchāatthavārappabhedavasena pāḷivavatthānameva evaṃ veditabbaṃ – kusalattikamātikāya hi ‘kusalā dhammā’ti idaṃ ādipadaṃ nissāya mūlanayo, mūlamūlanayo, mūlakanayo, mūlamūlakanayoti ime cattāro nayā honti. Tesaṃ ekekasmiṃ naye mūlayamakaṃ, ekamūlayamakaṃ, aññamaññamūlayamakanti tīṇi tīṇi yamakāni. Evaṃ catūsu nayesu dvādasa yamakāni, ekekasmiṃ yamake anulomapaṭilomavasena dve dve pucchāti catuvīsati pucchā, ekekāya pucchāya sanniṭṭhānasaṃsayavasena dve dve atthāti aṭṭhacattālīsa atthāti.

บัดนี้ พึงทราบการกำหนดบาลีด้วยอำนาจแห่งความแตกต่างของนัย ยมก ปุจฉา และอัตถวาร ของอุเทสวารในมูลยมกนี้ ที่ทรงแสดงด้วยอำนาจแห่งยมกเหล่านี้ ดังนี้: จริงอยู่ ในกุสลัตติกมาติกา อาศัยบทต้นนี้ว่า 'กุสลา ธัมมา' จึงมีนัย ๔ เหล่านี้ คือ มูลนัย มูลมูลนัย มูลกนัย และมูลมูลกนัย. ในนัยเหล่านั้นแต่ละนัย มียมก ๓ อย่าง คือ มูลยมก เอกมูลยมก และอัญญมัญญมูลยมก. ด้วยประการฉะนี้ ใน ๔ นัย จึงมี ๑๒ ยมก, ในแต่ละยมก มีปุจฉา ๒ อย่างด้วยอำนาจแห่งอนุโลมและปฏิโลม รวมเป็น ๒๔ ปุจฉา, ในแต่ละปุจฉา มีอรรถ ๒ อย่างด้วยอำนาจแห่งสันนิฏฐานและสังสัย รวมเป็น ๔๘ อรรถ.

Tattha ye keci kusalā dhammāti kusalesu ‘‘kusalā nu kho, na kusalā nu kho’’ti sandehābhāvato imasmiṃ pade sanniṭṭhānattho veditabbo. Sabbe te kusalamūlāti ‘‘sabbe te kusalā dhammā kusalamūlā nu kho, nanu kho’’ti evaṃ vimativasena pucchitattā imasmiṃ pade saṃsayattho veditabbo. So ca kho veneyyānaṃ saṃsayaṭṭhāne saṃsayadīpanatthaṃ vutto, tathāgatassa pana saṃsayo nāma natthi. Ito paresupi pucchāpadesu eseva nayo.

ในบทเหล่านั้น ในบทว่า 'เย เกจิ กุสลา ธัมมา' พึงทราบว่าเป็นอรรถแห่งสันนิฏฐาน เพราะไม่มีความสงสัยในกุศลธรรมทั้งหลายว่า 'เป็นกุศลหนอ หรือไม่เป็นกุศลหนอ'. ในบทว่า 'สัพเพ เต กุสลมูลา' พึงทราบว่าเป็นอรรถแห่งสังสัย เพราะถามด้วยความสงสัยอย่างนี้ว่า 'ธรรมที่เป็นกุศลเหล่านั้นทั้งหมด มีกุศลเป็นมูลหนอ หรือไม่มีหนอ'. ก็สังสัยนั้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความสงสัยในฐานะที่ควรสงสัยของเวไนยสัตว์ แต่ความสงสัยชื่อว่าไม่มีแก่พระตถาคตเลย. แม้ในบทที่เป็นคำถามนอกนี้ไป นัยนี้เช่นกัน.

Yathā ca kusalapadaṃ nissāya ime cattāro nayā, ekekasmiṃ naye tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ yamakānaṃ vasena dvādasa yamakāni, ekekasmiṃ yamake dvinnaṃ dvinnaṃ pucchānaṃ vasena catuvīsati pucchā; ekekāya pucchāya dvinnaṃ dvinnaṃ atthānaṃ vasena aṭṭhacattālīsa atthā ca honti. Akusalapadaṃ nissāyapi tatheva. Abyākatapadaṃ nissāyapi tatheva. Tīṇipi padāni ekato katvā niddiṭṭhaṃ nāmapadaṃ nissāyapi tathevāti kusalattikamātikāya catūsu padesu sabbepi soḷasa nayā, aṭṭhacattālīsa yamakāni, channavuti pucchā, dvenavutisataṃ atthā ca uddesavasena vuttāti veditabbā. Ettāvatā mūlavāro nāma paṭhamaṃ uddiṭṭho hoti.

อาศัยกุศลบท มีนัย ๔ เหล่านี้, ในแต่ละนัย มียมก ๓ อย่าง รวมเป็น ๑๒ ยมก, ในแต่ละยมก มีปุจฉา ๒ อย่าง รวมเป็น ๒๔ ปุจฉา, ในแต่ละปุจฉา มีอรรถ ๒ อย่าง รวมเป็น ๔๘ อรรถ ฉันใด, อาศัยอกุศลบทก็ฉันนั้น, อาศัยอัพยากตบทก็ฉันนั้น, อาศัยนามบทที่แสดงโดยรวบรวมบททั้งสามไว้ด้วยกันก็ฉันนั้น. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ในกุสลัตติกมาติกา ใน ๔ บท รวมทั้งหมดมี ๑๖ นัย, ๔๘ ยมก, ๙๖ ปุจฉา, และ ๑๙๒ อรรถ ที่ท่านกล่าวไว้โดยอุเทสวาร. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ มูลวารชื่อว่าอันท่านยกขึ้นแสดงไว้เป็นเบื้องต้น.

Tato paraṃ ye keci kusalā dhammā, sabbe te kusalahetūtiādayo tasseva mūlavārassa vevacanavasena nava vārā uddiṭṭhā. Iti mūlavāro, hetuvāro, nidānavāro, sambhavavāro, pabhavavāro, samuṭṭhānavāro, āhāravāro, ārammaṇavāro, paccayavāro, samudayavāroti sabbepi dasa vārā honti. Tattha mūlavāre āgataparicchedeneva sesesupi nayādayo veditabbāti sabbesupi dasasu vāresu saṭṭhisatanayā, asītiadhikāni cattāri yamakasatāni, saṭṭhiadhikāni navapucchāsatāni, vīsādhikāni ekūnavīsati atthasatāni ca uddiṭṭhānīti veditabbāni. Evaṃ tāva uddesavāre nayayamakapucchāatthavārappabhedavasena pāḷivavatthānameva veditabbaṃ.

ต่อจากนั้น ท่านได้ยกวาร ๙ วารขึ้นแสดงไว้โดยเป็นไวพจน์ของมูลวารนั้นนั่นเอง มีอาทิว่า 'ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นกุศล ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศลเหตุหรือ?'. ด้วยประการฉะนี้ รวมทั้งหมดจึงมี ๑๐ วาร คือ มูลวาร เหตุวาร นิทานวาร สัมภววาร ปภววาร สมุฏฐานวาร อาหารวาร อารัมมณวาร ปัจจยวาร และสมุทยวาร. ในวารเหล่านั้น พึงทราบนัยเป็นต้นแม้ในวารที่เหลือ โดยปริจเฉทที่มาแล้วในมูลวารนั่นเทียว. พึงทราบว่า ในวารทั้ง ๑๐ ทั้งหมด ท่านได้ยกขึ้นแสดงไว้ซึ่ง ๑๖๐ นัย, ๔๘๐ ยมก, ๙๖๐ ปุจฉา, และ ๑,๙๒๐ อรรถ. พึงทราบการกำหนดบาลีด้วยอำนาจแห่งความแตกต่างของนัย ยมก ปุจฉา และอัตถวาร ในอุเทสวาร ก่อน ดังนี้แล.

Mūlaṃ hetu nidānañcāti gāthā dasannampi vārānaṃ uddānagāthā nāma. Tattha mūlādīni sabbānipi kāraṇavevacanāneva. Kāraṇañhi patiṭṭhānaṭṭhena mūlaṃ. Attano phalanipphādanatthaṃ hinoti pavattatīti hetu. ‘Handa, naṃ gaṇhāthā’ti dassentaṃ viya attano phalaṃ nidetīti nidānaṃ. Etasmā phalaṃ sambhotīti sambhavo. Pabhavatīti pabhavo. Samuṭṭhāti ettha phalaṃ, etena vā samuṭṭhātīti samuṭṭhānaṃ. Attano phalaṃ āharatīti āhāro. Appaṭikkhipitabbena attano phalena ālambiyatīti ālambaṇaṃ. Etaṃ paṭicca appaṭikkhipitvā phalaṃ eti pavattatīti paccayo. Etasmā phalaṃ samudetīti samudayo. Evametesaṃ padānaṃ vacanattho veditabbo.

คาถาว่า มูลํ เหตุ นิทานญฺจ ดังนี้ ชื่อว่าอุททานคาถาของวาระทั้ง ๑๐. ในคำเหล่านั้น บททั้งหมดมีมูลศัพท์เป็นต้น เป็นไวพจน์ของคำว่าเหตุทั้งนั้น. จริงอยู่ เหตุชื่อว่ามูล เพราะอรรถว่าเป็นที่ตั้ง. ชื่อว่าเหตุ เพราะย่อมเป็นไปเพื่อทำผลของตนให้สำเร็จ. ชื่อว่านิทาน เพราะย่อมแสดงผลของตน เหมือนดังว่าแสดงว่า ‘เชิญท่านถือเอาสิ่งนั้นเถิด’. ชื่อว่าสมภพ เพราะผลย่อมเกิดพร้อมจากสิ่งนี้. ชื่อว่าปภพ เพราะย่อมเกิดก่อน. ชื่อว่าสมุฏฐาน เพราะผลย่อมเกิดขึ้นในสิ่งนี้ หรือย่อมเกิดขึ้นด้วยสิ่งนี้. ชื่อว่าอาหาร เพราะย่อมนำมาซึ่งผลของตน. ชื่อว่าอาลัมพณะ เพราะอันผลของตนซึ่งปฏิเสธไม่ได้ ย่อมยึดหน่วงไว้. ชื่อว่าปัจจัย เพราะอาศัยสิ่งนี้แล้ว ผลย่อมเป็นไปไม่ถูกปฏิเสธ. ชื่อว่าสมุทัย เพราะผลย่อมเกิดขึ้นพร้อมจากสิ่งนี้. พึงทราบวจนัตถะของบทเหล่านี้อย่างนี้.

Uddesavāravaṇṇanā.

อรรถกถาอุเทสวาร

Niddesavāravaṇṇanā

อรรถกถานิเทสวาร

50. Idāni yekeci kusalā dhammātiādinā nayena niddesavāro āraddho. Tattha ye kecīti anavasesavacanaṃ. Kusalā dhammāti kusalattikassa padabhājane vuttalakkhaṇā anavajjasukhavipākā kusalasabhāvā. Sabbe te kusalamūlāti kiṃ te sabbeyeva kusalamūlāti pucchati. Tīṇeva kusalamūlānīti na te sabbe kusalamūlāni, alobhādīni pana tīṇi eva kusalamūlānīti attho. Avasesā kusalā dhammā na kusalamūlāti avasesā phassādayo kusalā dhammā kusalamūlāni nāma na honti. Atha vā avasesā phassādayo kusalā dhammāyeva nāma, na kusalamūlānītipi attho. Ye vā pana kusalamūlāti ye vā pana paṭhamapucchāya dutiyapadena kusalamūlāti tayo alobhādayo gahitā. Sabbe te dhammā kusalāti kiṃ te sabbe tayopi dhammā kusalāti pucchati. Āmantāti sabbesampi kusalamūlānaṃ kusalabhāvaṃ sampaṭicchanto āha. Ayaṃ tāva mūlanaye mūlayamakassa attho. Iminā upāyena sabbapucchāsu vissajjananayo veditabbo. Yaṃ pana yattha visesamattaṃ atthi, tadeva vaṇṇayissāma.

50. บัดนี้ นิเทสวาร ท่านปรารภแล้วโดยนัยมีอาทิว่า เยเกจิ กุสลา ธมฺมา. ในบทเหล่านั้น บทว่า เย เกจิ เป็นศัพท์ที่ไม่เหลือ. บทว่า กุสลา ธมฺมา ได้แก่ สภาวธรรมที่เป็นกุศล มีสุขวิบาก ไม่มีโทษ มีลักษณะที่กล่าวไว้ในปทภาชนีย์แห่งกุสลัตติกะ. บทว่า สพฺเพ เต กุสลมูลา เป็นการถามว่า ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศลมูลหรือ. บทว่า ตีเณว กุสลมูลานิ มีความว่า ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดไม่เป็นกุศลมูล แต่ธรรม ๓ อย่างคืออโลภะเป็นต้นเท่านั้นเป็นกุศลมูล. บทว่า อวเสสา กุสลา ธมฺมา น กุสลมูลา มีความว่า กุศลธรรมที่เหลือมีผัสสะเป็นต้น ไม่ชื่อว่าเป็นกุศลมูล. หรืออีกอย่างหนึ่ง มีความว่า กุศลธรรมที่เหลือมีผัสสะเป็นต้น ชื่อว่าเป็นกุศลธรรมเท่านั้น ไม่ใช่กุศลมูล. บทว่า เย วา ปน กุสลมูลา ความว่า อโลภะเป็นต้น ๓ อย่าง ท่านถือเอาว่าเป็นกุศลมูล ด้วยบทที่สองของคำถามแรก. บทว่า สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลา เป็นการถามว่า ธรรมทั้งสามนั้นทั้งหมดเป็นกุศลหรือ. ท่านกล่าวว่า อามนฺตา เพราะยอมรับความเป็นกุศลของกุศลมูลทั้งหมด. นี้เป็นความหมายของมูลยมกในมูลนัยก่อน. พึงทราบนัยแห่งการวิสัชนาในคำถามทั้งหมดด้วยอุบายนี้. ส่วนข้อแตกต่างใดมีอยู่ในที่ใด เราจะพรรณนาแต่ข้อแตกต่างนั้น.

51. Ekamūlayamake tāva sabbe te kusalamūlena ekamūlāti gaṇanaṭṭhena ekamūlakaṃ aggahetvā samānaṭṭhena gahetabbā. Ayañhettha attho – sabbe te kusalamūlena samānamūlā. Yaṃ phassassa mūlaṃ, tadeva vedanādīnanti. Atha nesaṃ tathābhāvaṃ sampaṭicchanto āmantāti āha. Kusalasamuṭṭhānanti kusalacittasamuṭṭhānarūpaṃ dassitaṃ. Ekamūlanti alobhādinā kusalamūlena samānamūlaṃ. Yatheva hi phassādīnaṃ alobhādayo hetupaccayattā mūlaṃ, tathā taṃ samuṭṭhānarūpassāpi, kusalalakkhaṇābhāvena pana taṃ na kusalaṃ.

51. ในเอกมูลยมก บทว่า สพฺเพ เต กุสลมูเลน เอกมูลา พึงถือเอาคำว่า เอกมูล โดยอรรถว่าเสมอกัน ไม่พึงถือเอาโดยอรรถว่านับ. ความหมายในที่นี้คือ ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดมีมูลเสมอกันกับกุศลมูล. สิ่งใดเป็นมูลของผัสสะ สิ่งนั้นนั่นแหละเป็นมูลของเวทนาเป็นต้น. ลำดับนั้น ท่านกล่าวว่า อามนฺตา เพราะยอมรับความเป็นเช่นนั้นของธรรมเหล่านั้น. บทว่า กุสลสมุฏฺฐานํ ท่านแสดงรูปอันมีกุศลจิตเป็นสมุฏฐาน. บทว่า เอกมูลํ คือ มีมูลเสมอกันกับกุศลมูลคืออโลภะเป็นต้น. จริงอยู่ อโลภะเป็นต้นเป็นมูลของผัสสะเป็นต้นฉันใด เพราะเป็นเหตุปัจจัย, ฉันนั้น อโลภะเป็นต้นก็เป็นมูลของสมุฏฐานรูปนั้นด้วย, แต่รูปนั้นไม่เป็นกุศล เพราะไม่มีลักษณะแห่งกุศล.

52. Aññamaññayamake ‘yekeci kusalā’ti apucchitvā yekeci kusalamūlena ekamūlāti pucchā katā. Kasmā? Imināpi byañjanena tassevatthassa sambhavato. Kusalamūlānīti idaṃ purimassa visesanaṃ. ‘Mūlāni yāni ekato uppajjantī’ti hi vuttaṃ, tāni pana kusalamūlānipi honti akusalaabyākatamūlānipi, idha kusalamūlānīti visesadassanatthamidaṃ vuttaṃ. Aññamaññamūlāni cāti aññamaññaṃ hetupaccayena paccayā hontīti attho. Tasseva paṭilomapucchāya ‘sabbe te dhammā kusalamūlena ekamūlā’ti avatvā sabbe te dhammā kusalāti vuttaṃ. Kasmā? Atthavisesābhāvato. Kusalamūlena ekamūlāti hi pucchāya katāya ‘mūlāni yāni ekato uppajjantī’ti heṭṭhā vuttanayeneva vissajjanaṃ kātabbaṃ bhaveyya, evañca sati atthavisesābhāvo hoti. Tasmā tathā akatvā evaṃ pucchā katā. Iminā upāyena mūlamūlanayādīsupi aññamaññamūlayamake pucchāviseso veditabbo.

52. ในอัญญมัญญยมก ท่านไม่ถามว่า เยเกจิ กุสลา แต่ตั้งคำถามว่า เยเกจิ กุสลมูเลน เอกมูลา. เพราะเหตุไร? เพราะแม้ด้วยพยัญชนะนี้ ก็สามารถให้เกิดความหมายนั้นได้. บทว่า กุสลมูลานิ เป็นวิเสสนะของบทหน้า. จริงอยู่ ท่านกล่าวไว้ว่า ‘มูลเหล่าใดที่เกิดขึ้นพร้อมกัน’ แต่มูลเหล่านั้นเป็นกุศลมูลบ้าง อกุศลมูลบ้าง อัพยากตมูลบ้าง, ในที่นี้ ท่านกล่าวบทว่า กุสลมูลานิ เพื่อแสดงความพิเศษ. บทว่า อญฺญมญฺญมูลานิ จ มีความว่า เป็นปัจจัยแก่กันและกันโดยเหตุปัจจัย. ในปฏิโลมปุจฉาของคำถามนั้น ท่านไม่กล่าวว่า สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลมูเลน เอกมูลา แต่กล่าวว่า สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลา. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีความหมายพิเศษ. จริงอยู่ เมื่อตั้งคำถามว่า กุสลมูเลน เอกมูลา พึงต้องวิสัชนาโดยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างว่า ‘มูลเหล่าใดที่เกิดขึ้นพร้อมกัน’ เท่านั้น, และเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะไม่มีความหมายพิเศษ. เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ทำเช่นนั้น แต่ตั้งคำถามอย่างนี้. พึงทราบความพิเศษของคำถามในอัญญมัญญมูลยมก แม้ในมูลมูลนัยเป็นต้น ด้วยอุบายนี้.

53-55. Mūlamūlanaye sabbe te kusalamūlamūlāti sabbe te kusalamūlasaṅkhātā mūlāti pucchati. Ekamūlamūlāti samānaṭṭhena ekameva mūlamūlaṃ etesanti ekamūlamūlā. Aññamaññamūlamūlāti aññamaññassa mūlaṃ aññamaññamūlaṃ, aññamaññamūlaṃ hetupaccayaṭṭhena mūlaṃ etesanti aññamaññamūlamūlā.

๕๓-๕๕. ในมูลมูลนัย บทว่า สพฺเพ เต กุสลมูลมูลา เป็นการถามว่า ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดอันนับว่าเป็นกุศลมูล เป็นมูลหรือ. บทว่า เอกมูลมูลา คือ ธรรมเหล่านี้มีมูลที่เป็นมูลอย่างเดียวกัน โดยอรรถว่าเสมอกัน. บทว่า อญฺญมญฺญมูลมูลา คือ มูลของกันและกันชื่อว่าอัญญมัญญมูล, ธรรมเหล่านี้มีอัญญมัญญมูลเป็นมูลโดยอรรถว่าเป็นเหตุปัจจัย.

56. Mūlakanaye kusalamūlakāti hetupaccayaṭṭhena kusalaṃ mūlaṃ etesanti kusalamūlakā.

56. ในมูลกนัย บทว่า กุสลมูลกา คือ ธรรมเหล่านี้มีกุศลเป็นมูลโดยอรรถว่าเป็นเหตุปัจจัย.

57-61. Mūlamūlakanaye kusalamūlamūlakāti kusalānaṃ mūlaṃ kusalamūlaṃ. Hetupaccayaṭṭheneva kusalamūlaṃ mūlaṃ etesanti kusalamūlamūlakāti. Ayaṃ tāva kusalapadaṃ nissāya nayayamakapucchāsu visesattho.

๕๗-๖๑. ในมูลมูลกนัย บทว่า กุสลมูลมูลกา คือ มูลของกุศลทั้งหลายชื่อว่ากุศลมูล. ธรรมเหล่านี้มีกุศลมูลเป็นมูลโดยอรรถว่าเป็นเหตุปัจจัยนั่นเอง. นี้เป็นความหมายพิเศษในคำถามของนยยมกที่อาศัยกุศลบทก่อน.

62-73. Akusalapadādīsupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso, ahetukaṃ akusalanti vicikicchāya ceva uddhaccena ca sampayuttaṃ mohaṃ sandhāya vuttaṃ.

๖๒-๗๓. แม้ในอกุศลบทเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. แต่มีความพิเศษนี้ว่า บทว่า อเหตุกํ อกุสลํ ท่านกล่าวหมายถึงโมหะที่สัมปยุตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ.

74-85. Ahetukaṃ abyākatanti aṭṭhārasa cittuppādā rūpaṃ, nibbānañca. Abyākatamūlena na ekamūlanti idha pana ṭhapetvā sahetukaabyākatasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ, sesaṃ labbhati. Sahetukaabyākatasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ abyākatamūlena ekamūlaṃ hoti, taṃ abbohārikaṃ katvā ekato labbhamānakavaseneva cetaṃ vissajjanaṃ kataṃ.

๗๔-๘๕. บทว่า อเหตุกํ อพฺยากตํ ได้แก่ จิตตุปบาท ๑๘ รูป และนิพพาน. บทว่า อพฺยากตมูเลน น เอกมูลํ ในที่นี้ เว้นรูปอันมีอัพยากตะที่มีเหตุเป็นสมุฏฐานเสีย ที่เหลือย่อมได้. รูปอันมีอัพยากตะที่มีเหตุเป็นสมุฏฐาน ย่อมมีมูลเป็นอันเดียวกันกับอัพยากตมูล, ท่านกระทำรูปนั้นให้เป็นอัพโพหาริก (ไม่อยู่ในข่าย) แล้ว จึงได้วิสัชนานี้โดยอำนาจแห่งสิ่งที่ได้มาพร้อมกัน.

86-97. Nāmā dhammāti nāmasaṅkhātā dhammā. Te atthato cattāro arūpino khandhā, nibbānañca. Naveva nāmamūlānīti kusalākusalaabyākatamūlavasena nava mūlāni. Ahetukaṃ nāmaṃ nāmamūlena na ekamūlanti ahetukaṃ sabbampi aṭṭhārasa cittuppādavicikicchuddhaccasampayuttamohanibbānasaṅkhātaṃ nāmaṃ nāmamūlena na ekamūlaṃ. Na hi taṃ tena saddhiṃ uppajjati. Sahetukaṃ nāmaṃ nāmamūlenāti padepi sahetukaṃ nāmaṃ nāmamūlenāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

๘๖-๙๗. บทว่า นามธมฺมา ความว่า ธรรมทั้งหลายที่ชื่อว่านาม. ธรรมเหล่านั้นโดยอรรถ ได้แก่ อรูปขันธ์ ๔ และนิพพาน. บทว่า นเวว นามมูลานิ ความว่า มูล ๙ อย่าง โดยเป็นกุศลมูล อกุศลมูล และอัพยากตมูล. บทว่า อเหตุกํ นามํ นามมูเลน น เอกมูลํ ความว่า นามที่เป็นอเหตุกะทั้งหมด คือ จิตตุปบาท ๑๘ วิจิกิจฉา อุทธัจจสัมปยุตตโมหะ และนิพพาน ชื่อว่านาม ไม่มีมูลเดียวกับนามมูล. เพราะนามนั้นไม่ได้เกิดขึ้นพร้อมกับนามมูลนั้น. แม้ในบทว่า สเหตุกํ นามํ นามมูเลน ก็มีความหมายว่า สเหตุกํ นามํ นามมูเลน (นามที่เป็นสเหตุกะ มีมูลเดียวกับนามมูล). เนื้อความที่เหลือในที่ทุกแห่ง ตื้นทั้งนั้น.

Mūlavāravaṇṇanā.

พรรณนามูลวาร

98-99. Hetuvārādīsupi imināvupāyena attho veditabbo. Mūlaṃ hetu nidānañcātigāthā yathāniddiṭṭhānaṃ dasannampi vārānaṃ puna uddānavaseneva vuttāti.

๙๘-๙๙. แม้ในเหตุวารเป็นต้น พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้. คาถาว่า มูลํ เหตุ นิทานญฺจ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยเป็นอุทานคาถาของวารทั้ง ๑๐ ที่แสดงไว้แล้วนั่นเอง.

Mūlayamakavaṇṇanā.

พรรณนามูลยมก

2. Khandhayamakaṃ

2. ขันธยมก

1. Paṇṇattiuddesavāravaṇṇanā

1. พรรณนาปัณณัตติอุทเทสวาร

1. Idāni mūlayamake desiteyeva kusalādidhamme khandhavasena saṅgaṇhitvā mūlayamakānantaraṃ desitassa khandhayamakassa vaṇṇanā hoti. Tattha pāḷivavatthānaṃ tāva evaṃ veditabbaṃ – imasmiñhi khandhayamake tayo mahāvārā honti – paṇṇattivāro, pavattivāro, pariññāvāroti. Tesu paṇṇattivāro khandhānaṃ nāmābhidhānasodhanavaseneva gatattā paṇṇattivāroti vuccati. Pavattivāro tena sodhitanāmābhidhānānaṃ khandhānaṃ uppādanirodhavasena pavattiṃ sodhayamāno gato, tasmā pavattivāroti vuccati. Pariññāvāro iminānukkamena pavattānaṃ khandhānaṃ saṅkhepeneva tisso pariññā dīpayamāno gato, tasmā pariññāvāroti vuccati. Tattha paṇṇattivāro uddesaniddesavasena dvīhākārehi vavatthito. Itaresu visuṃ uddesavāro natthi. Ādito paṭṭhāya pucchāvissajjanavasena ekadhā vavatthitā. Tattha pañcakkhandhātipadaṃ ādiṃ katvā yāva na khandhā, na saṅkhārāti padaṃ tāva paṇṇattivārassa uddesavāro veditabbo. Pucchāvārotipi tasseva nāmaṃ. Tattha pañcakkhandhāti ayaṃ yamakavasena pucchitabbānaṃ khandhānaṃ uddeso. Rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandhoti tesaññeva pabhedato nāmavavatthānaṃ.

1. บัดนี้ เป็นพรรณนาขันธยมกที่ทรงแสดงไว้ในลำดับต่อจากมูลยมก โดยทรงรวบรวมกุศลธรรมเป็นต้นที่ทรงแสดงไว้แล้วในมูลยมกนั่นเอง โดยความเป็นขันธ์. ในขันธยมกนั้น พึงทราบการกำหนดบาลีไว้ดังนี้ก่อน. ในขันธยมกนี้ มีมหาวาร ๓ วาร คือ ปัณณัตติวาร ปวัตติวาร และปริญญาวาร. ในวารทั้งสามนั้น ปัณณัตติวาร ดำเนินไปโดยการชำระชื่อและคำเรียกของขันธ์ทั้งหลาย จึงเรียกว่า ปัณณัตติวาร. ปวัตติวาร ดำเนินไปโดยชำระความเกิดขึ้นและความดับของขันธ์ทั้งหลายที่มีชื่อและคำเรียกอันปัณณัตติวารนั้นชำระแล้ว จึงเรียกว่า ปวัตติวาร. ปริญญาวาร ดำเนินไปโดยแสดงปริญญา ๓ อย่างโดยย่อของขันธ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นตามลำดับนี้ จึงเรียกว่า ปริญญาวาร. ในวารเหล่านั้น ปัณณัตติวารกำหนดไว้โดย ๒ อาการ คือ โดยเป็นอุทเทสและนิทเทส. ในวารที่เหลือ ไม่มีอุทเทสวารต่างหาก. (วารที่เหลือ) กำหนดไว้โดยอาการเดียว คือ โดยเป็นปุจฉาวิสัชนาตั้งแต่ต้น. ในวารเหล่านั้น พึงทราบว่า ตั้งแต่บทว่า ปญฺจกฺขนฺธา เป็นต้นไป จนถึงบทว่า น ขนฺธา, น สงฺขารา เป็นอุทเทสวารของปัณณัตติวาร. แม้ชื่อว่า ปุจฉาวาร ก็เป็นชื่อของอุทเทสวารนั้นนั่นเอง. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปญฺจกฺขนฺธา นี้ เป็นการยกขันธ์ทั้งหลายที่จะต้องถามโดยนัยแห่งยมกขึ้นแสดง. บทว่า รูปกฺขนฺโธ...ฯลฯ...วิญฺญาณกฺขนฺโธ เป็นการกำหนดชื่อโดยจำแนกขันธ์เหล่านั้นนั่นเอง.

2-3. Idāni imesaṃ khandhānaṃ vasena padasodhanavāro, padasodhanamūlacakkavāro, suddhakhandhavāro, suddhakhandhamūlacakkavāroti cattāro nayavārā honti. Tattha rūpaṃ rūpakkhandho, rūpakkhandho rūpantiādinā nayena padameva sodhetvā gato padasodhanavāro nāma. So anulomapaṭilomavasena duvidho hoti. Tattha anulomavāre ‘rūpaṃ rūpakkhandho, rūpakkhandho rūpa’ntiādīni pañca yamakāni. Paṭilomavārepi ‘na rūpaṃ, na rūpakkhandho; na rūpakkhandho na rūpa’ntiādīni pañceva. Tato paraṃ tesaññeva padasodhanavāre sodhitānaṃ khandhānaṃ ‘rūpaṃ rūpakkhandho, khandhā vedanākkhandho’tiādinā nayena ekekakhandhamūlakāni cattāri cattāri cakkāni bandhitvā gato padasodhanamūlakānaṃ cakkānaṃ atthitāya padasodhanamūlacakkavāro nāma. Sopi anulomapaṭilomavasena duvidho hoti. Tattha anulomavāre ‘rūpaṃ rūpakkhandho, khandhā vedanākkhandho’tiādīni ekekakhandhamūlakāni cattāri cattāri katvā vīsati yamakāni. Paṭilomavārepi ‘na rūpaṃ, na rūpakkhandho; na khandhā na vedanākkhandho’tiādīni vīsatimeva.

๒-๓. บัดนี้ มีนยวาร ๔ วาร คือ ปทโสธนวาร ปทโสธนมูลจักกวาร สุทธขันธวาร และสุทธขันธมูลจักกวาร โดยอาศัยขันธ์เหล่านี้. ในนยวารเหล่านั้น วารที่ดำเนินไปโดยชำระบทอย่างเดียว ด้วยนัยเป็นต้นว่า รูปํ รูปกฺขนฺโธ, รูปกฺขนฺโธ รูปํ ชื่อว่า ปทโสธนวาร. ปทโสธนวารนั้นมี ๒ อย่าง คือ โดยเป็นอนุโลมและปฏิโลม. ในวารทั้งสองนั้น ในอนุโลมวาร มี ๕ ยมก เป็นต้นว่า รูปํ รูปกฺขนฺโธ, รูปกฺขนฺโธ รูปํ. แม้ในปฏิโลมวาร ก็มี ๕ ยมกเช่นกัน เป็นต้นว่า น รูปํ, น รูปกฺขนฺโธ; น รูปกฺขนฺโธ น รูปํ. ต่อจากนั้น วารที่ดำเนินไปโดยผูกจักร ๔ จักร ๔ จักร ซึ่งมีขันธ์แต่ละขันธ์เป็นมูล ของขันธ์ทั้งหลายที่ชำระแล้วในปทโสธนวารนั่นเอง ด้วยนัยเป็นต้นว่า รูปํ รูปกฺขนฺโธ, ขนฺธา เวทนากฺขนฺโธ ชื่อว่า ปทโสธนมูลจักกวาร เพราะมีจักรทั้งหลายที่มีปทโสธนะเป็นมูล. วารนั้นก็มี ๒ อย่าง คือ โดยเป็นอนุโลมและปฏิโลม. ในวารทั้งสองนั้น ในอนุโลมวาร มี ๒๐ ยมก โดยทำจักร ๔ จักร ๔ จักร ซึ่งมีขันธ์แต่ละขันธ์เป็นมูล เป็นต้นว่า รูปํ รูปกฺขนฺโธ, ขนฺธา เวทนากฺขนฺโธ. แม้ในปฏิโลมวาร ก็มี ๒๐ ยมกเช่นกัน เป็นต้นว่า น รูปํ, น รูปกฺขนฺโธ; น ขนฺธา น เวทนากฺขนฺโธ.

Tato paraṃ rūpaṃ khandho khandhā rūpantiādinā nayena suddhakhandhavaseneva gato suddhakhandhavāro nāma. Tattha khandhā rūpantiādīsu khandhā rūpakkhandho, khandhā vedanākkhandhoti attho gahetabbo. Kasmā? Niddesavāre evaṃ bhājitattā. Tattha hi ‘rūpaṃ khandhoti āmantā. Khandhā rūpakkhandhoti rūpakkhandho khandho ceva rūpakkhandho ca, avasesā khandhā na rūpakkhandho’ti evaṃ ‘khandhā rūpa’ntiādīnaṃ khandhā rūpakkhandhotiādinā nayena padaṃ uddharitvā attho vibhatto. Teneva ca kāraṇenese suddhakhandhavāroti vutto. Vacanasodhane viya hi ettha na vacanaṃ pamāṇaṃ. Yathā yathā pana suddhakhandhā labbhanti, tathā tathā atthova pamāṇaṃ. Parato āyatanayamakādīsupi eseva nayo. Esopi ca suddhakhandhavāro anulomapaṭilomavasena duvidho hoti. Tattha anulomavāre ‘rūpaṃ khandho khandhā rūpa’ntiādīni pañca yamakāni. Paṭilomavārepi ‘na rūpaṃ na khandho, na khandhā na rūpa’ntiādīni pañceva.

ต่อจากนั้น วารที่ดำเนินไปโดยความเป็นสุทธขันธ์อย่างเดียว ด้วยนัยเป็นต้นว่า รูปํ ขนฺโธ, ขนฺธา รูปํ ชื่อว่า สุทธขันธวาร. ในบทเหล่านั้น บทว่า ขนฺธา รูปํ เป็นต้น พึงถือเอาความว่า ขนฺธา รูปกฺขนฺโธ, ขนฺธา เวทนากฺขนฺโธ. เพราะเหตุไร? เพราะในนิทเทสวาร ท่านจำแนกไว้อย่างนั้น. จริงอยู่ ในนิทเทสวารนั้น ท่านยกบทขึ้นแสดงแล้วจำแนกเนื้อความของบทว่า ขนฺธา รูปํ เป็นต้น ด้วยนัยเป็นต้นว่า ขนฺธา รูปกฺขนฺโธ ดังนี้ว่า ‘รูปํ ขนฺโธติ? อามนฺตา. ขนฺธา รูปกฺขนฺโธติ? รูปกฺขนฺโธ ขนฺโธ เจว รูปกฺขนฺโธ จ, อวเสสา ขนฺธา น รูปกฺขนฺโธ’. และด้วยเหตุนั้นเอง วารนี้จึงเรียกว่า สุทธขันธวาร. จริงอยู่ ในวารนี้ พจน์ไม่เป็นประมาณ เหมือนในวจนโสธนะ. แต่สุทธขันธ์ทั้งหลายย่อมมีได้โดยประการใดๆ เนื้อความเท่านั้นย่อมเป็นประมาณโดยประการนั้นๆ. แม้ในอายตนยมกเป็นต้นต่อไป ก็มีนัยนี้เช่นกัน. และสุทธขันธวารนี้ก็มี ๒ อย่าง คือ โดยเป็นอนุโลมและปฏิโลม. ในวารทั้งสองนั้น ในอนุโลมวาร มี ๕ ยมก เป็นต้นว่า รูปํ ขนฺโธ, ขนฺธา รูปํ. แม้ในปฏิโลมวาร ก็มี ๕ ยมกเช่นกัน เป็นต้นว่า น รูปํ น ขนฺโธ, น ขนฺธา น รูปํ.

Tato paraṃ tesaññeva suddhakhandhānaṃ rūpaṃ khandho, khandhā vedanātiādinā nayena ekekakhandhamūlakāni cattāri cattāri cakkāni bandhitvā gato suddhakhandhamūlakānaṃ cakkānaṃ atthitāya suddhakhandhamūlacakkavāro nāma. Tattha khandhā vedanātiādīsu khandhā vedanākkhandhotiādinā nayena attho veditabbo. Itarathā niddesavārena saddhiṃ virodho hoti. Sopi anulomapaṭilomavasena duvidho hoti. Tattha anulomavāre ‘rūpaṃ khandho, khandhā vedanā’tiādīni ekekakhandhamūlakāni cattāri cattāri katvā vīsati yamakāni. Paṭilomavārepi ‘na rūpaṃ, na khandho, na khandhā na vedanā’tiādīni vīsatimeva. Evaṃ tāva ekena yamakasatena dvīhi pucchāsatehi ekekapucchāya sanniṭṭhānasaṃsayavasena dve dve atthe katvā catūhi ca atthasatehi paṭimaṇḍito paṇṇattivārassa uddesavāro veditabboti.

ต่อจากนั้น ชื่อว่าปัญจขันธมูลจักกวาร เพราะมีความเป็นไปแห่งจักรทั้งหลายอันมีขันธ์ ๕ เหล่านั้นนั่นเทียวเป็นมูล ซึ่งไปโดยผูกจักรไว้ ๔ จักร ๔ จักร ซึ่งมีขันธ์แต่ละขันธ์เป็นมูล โดยนัยว่า รูปเป็นขันธ์ ขันธ์เป็นเวทนา เป็นต้น ในคำเหล่านั้นว่า ขันธ์เป็นเวทนา เป็นต้น พึงทราบเนื้อความโดยนัยว่า ขันธ์เป็นเวทนาขันธ์ เป็นต้น มิฉะนั้น จะขัดกับนิทเทสวาร แม้วารนั้นก็มี ๒ อย่าง คือโดยอนุโลมและปฏิโลม ในอนุโลมวารนั้น มี ๒๐ ยมก โดยทำยมก ๔ ยมก ๔ ยมก ซึ่งมีขันธ์แต่ละขันธ์เป็นมูล มีอาทิว่า รูปเป็นขันธ์ ขันธ์เป็นเวทนา แม้ในปฏิโลมวาร ก็มี ๒๐ ยมกเหมือนกัน มีอาทิว่า ไม่ใช่รูป ไม่ใช่ขันธ์ ไม่ใช่ขันธ์ ไม่ใช่เวทนา ด้วยประการฉะนี้ก่อน พึงทราบว่าเป็นอุทเทสวารแห่งบัญญัติวาร อันประดับแล้วด้วยยมกร้อยหนึ่ง ด้วยปุจฉาสองร้อย โดยทำเนื้อความ ๒ อย่าง ๒ อย่าง โดยสัณณิฏฐานและสังสัยในแต่ละปุจฉา และด้วยอรรถสี่ร้อย

Paṇṇattiuddesavāravaṇṇanā.

พรรณนาบัญญัติอุทเทสวาร

1. Paṇṇattiniddesavāravaṇṇanā

1. พรรณนาบัญญัตินิทเทสวาร

26. Idāni rūpaṃ rūpakkhandhotiādinā nayena niddesavāro āraddho. Tattha rūpaṃ rūpakkhandhoti yaṃkiñci rūpanti vuccati. Sabbaṃ taṃ rūpaṃ rūpakkhandhoti vacanasodhanatthaṃ pucchati. Piyarūpaṃ sātarūpaṃ, rūpaṃ, na rūpakkhandhoti yaṃ ‘piyarūpaṃ sātarūpa’nti ettha rūpanti vuttaṃ, taṃ rūpameva, na rūpakkhandhoti attho. Rūpakkhandho rūpañceva rūpakkhandho cāti yo pana rūpakkhandho, so rūpantipi rūpakkhandhotipi vattuṃ vaṭṭatīti attho. Rūpakkhandho rūpanti ettha pana yasmā rūpakkhandho niyameneva rūpanti vattabbo. Tasmā āmantāti āha. Iminā upāyena sabbavissajjanesu attho veditabbo. Yo pana yattha viseso bhavissati, tatheva taṃ vaṇṇayissāma. Saññāyamake tāva diṭṭhisaññāti ‘papañcasaññā’tiādīsu āgatā diṭṭhisaññā. Saṅkhārayamake avasesā saṅkhārāti ‘aniccā vata saṅkhārā’tiādīsu āgatā saṅkhārakkhandhato avasesā saṅkhatadhammā. Paṭilomavārepi eseva nayoti.

26. บัดนี้ นิทเทสวารได้เริ่มขึ้นแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า รูป คือ รูปขันธ์ ในคำว่า รูป คือ รูปขันธ์ นั้น ท่านถามเพื่อชำระบทว่า รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เรียกว่ารูป รูปทั้งหมดนั้นคือรูปขันธ์ใช่ไหม (วิสัชนาว่า) ปิยรูป สาตรูป เป็นรูป แต่ไม่ใช่รูปขันธ์ ความว่า สิ่งใดที่เรียกว่ารูปในคำว่า ปิยรูป สาตรูป นี้ สิ่งนั้นเป็นรูปเท่านั้น ไม่ใช่รูปขันธ์ (วิสัชนาว่า) รูปขันธ์ เป็นทั้งรูปและเป็นทั้งรูปขันธ์ ความว่า ส่วนรูปขันธ์ใด ควรเรียกว่าเป็นรูปก็ได้ เป็นรูปขันธ์ก็ได้ ส่วนในคำถามว่า รูปขันธ์ คือ รูป ใช่ไหม เพราะรูปขันธ์พึงกล่าวได้ว่าเป็นรูปโดยแน่แท้ ฉะนั้น ท่านจึงตอบว่า อามันตา พึงทราบเนื้อความในวิสัชนาทั้งปวงโดยอุบายนี้ ส่วนความแปลกกันใดจะมีในที่ใด เราจักพรรณนาความแปลกกันนั้นในที่นั้นเทียว ในสัญญายมกก่อน คำว่า ทิฏฐิสัญญา หมายถึง ทิฏฐิสัญญาที่มาในคำเป็นต้นว่า ปปัญจสัญญา ในสังขารยมก คำว่า สังขารที่เหลือ หมายถึง สังขตธรรมที่เหลือจากสังขารขันธ์ ซึ่งมาในคำเป็นต้นว่า สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ แม้ในปฏิโลมวาร ก็นัยนี้เหมือนกัน

Padasodhanavāro niṭṭhito.

ปทโสธนวาร จบ

28. Padasodhanamūlacakkavāre khandhā vedanākkhandhoti yekeci khandhā, sabbe te vedanākkhandhoti pucchati. Sesapucchāsupi eseva nayo. Paṭilome na khandhā na vedanākkhandhoti ettha ye paññattinibbānasaṅkhātā dhammā khandhā na honti, te yasmā vedanākkhandhopi na honti, tasmā āmantāti āha. Sesavissajjanesupi eseva nayoti.

28. ในปทโสธนมูลจักกวาร ท่านถามว่า ขันธ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง ขันธ์เหล่านั้นทั้งหมดคือเวทนาขันธ์ใช่ไหม แม้ในปุจฉาที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน ในปฏิโลมวาร ในคำถามว่า ไม่ใช่ขันธ์ ไม่ใช่เวทนาขันธ์ ใช่ไหม ธรรมเหล่าใดที่ชื่อว่าบัญญัติและนิพพาน ไม่เป็นขันธ์ เพราะธรรมเหล่านั้นไม่เป็นเวทนาขันธ์ด้วย ฉะนั้น ท่านจึงตอบว่า อามันตา แม้ในวิสัชนาที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน

Padasodhanamūlacakkavāro niṭṭhito.

ปทโสธนมูลจักกวาร จบ

38. Suddhakhandhavāre rūpaṃ khandhoti yaṃkiñci rūpanti vuttaṃ, sabbaṃ taṃ khandhoti pucchati. Tattha yasmā piyarūpasātarūpasaṅkhātaṃ vā rūpaṃ hotu, bhūtupādārūpaṃ vā, sabbaṃ pañcasu khandhesu saṅgahaṃ gacchateva. Tasmā āmantāti paṭijānāti. Dutiyapade ‘khandhā rūpa’nti pucchitabbe yasmā rūpantivacanena rūpakkhandhova adhippeto, tasmā vacanaṃ anādiyitvā atthavasena pucchanto khandhā rūpakkhandhoti āha. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Parato āyatanayamakādīnaṃ niddesavārepi eseva nayo. Saññā khandhoti etthāpi diṭṭhisaññā vā hotu, saññā eva vā, sabbāyapi khandhabhāvato āmantāti vuttaṃ. Saṅkhārā khandhoti padepi eseva nayo. Khandhavinimuttako hi saṅkhāro nāma natthi.

38. ในสุทธขันธวาร ท่านถามว่า รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เรียกว่ารูป ทั้งหมดนั้นเป็นขันธ์ใช่ไหม ในคำถามนั้น เพราะรูปที่ชื่อว่าปิยรูปสาตรูปก็ตาม ภูตรูปและอุปาทายรูปก็ตาม ทั้งหมดสงเคราะห์เข้าในขันธ์ ๕ ได้ทั้งนั้น ฉะนั้น ท่านจึงรับรองว่า อามันตา ในบทที่สอง เมื่อจะพึงถามว่า ขันธ์เป็นรูป ใช่ไหม เพราะโดยคำว่า รูป ท่านประสงค์เอารูปขันธ์เท่านั้น ฉะนั้น ท่านจึงไม่ถือเอาตามถ้อยคำ แต่ถามโดยอรรถว่า ขันธ์เป็นรูปขันธ์ ใช่ไหม พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงโดยนัยนี้ แม้ในนิทเทสวารแห่งอายตนยมกเป็นต้นต่อไป ก็นัยนี้เหมือนกัน แม้ในคำถามว่า สัญญาเป็นขันธ์ ใช่ไหม จะเป็นทิฏฐิสัญญาก็ตาม หรือจะเป็นสัญญาแท้ก็ตาม ทั้งหมดก็มีความเป็นขันธ์ทั้งนั้น ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อามันตา แม้ในบทว่า สังขารเป็นขันธ์ ก็นัยนี้เหมือนกัน เพราะสังขารที่พ้นจากขันธ์นั้นไม่มีเลย

39. Paṭilome na rūpaṃ na khandhoti yaṃ dhammajātaṃ rūpaṃ na hoti, taṃ khandhopi na hotīti pucchati. Vissajjane panassa rūpaṃ ṭhapetvā avasesā khandhā na rūpaṃ, khandhāti rūpato aññe vedanādayo khandhā rūpameva na honti, khandhā pana hontīti attho. Rūpañca khandhe ca ṭhapetvā avasesāti pañcakkhandhavinimuttaṃ nibbānañceva paññatti ca. Ito paresupi ‘avasesā’ti padesu eseva nayoti.

39. ในปฏิโลมวาร ท่านถามว่า ธรรมชาติใดไม่เป็นรูป ธรรมชาตินั้นไม่เป็นขันธ์ด้วยใช่ไหม ส่วนในวิสัชนาของคำถามนั้น (มีว่า) ขันธ์ที่เหลือยกเว้นรูป ไม่ใช่รูป แต่เป็นขันธ์ ความว่า ขันธ์มีเวทนาเป็นต้นอื่นจากรูป ไม่เป็นรูปนั่นเทียว แต่เป็นขันธ์ (ในวิสัชนาว่า) ที่เหลือยกเว้นรูปและขันธ์ หมายถึง นิพพานและบัญญัติซึ่งพ้นจากขันธ์ ๕ แม้ในบทว่า ที่เหลือ ต่อจากนี้ไป ก็นัยนี้เหมือนกัน

Suddhakhandhavāro niṭṭhito.

สุทธขันธวาร จบ

40-44. Suddhakhandhamūlacakkavāre rūpaṃ khandhotiādīnaṃ heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabboti.

๔๐-๔๔. ในสุทธขันธมูลจักกวาร พึงทราบเนื้อความของคำเป็นต้นว่า รูปเป็นขันธ์ โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว

Suddhakhandhamūlacakkavāro niṭṭhito.

สุทธขันธมูลจักกวาร จบ

Paṇṇattiniddesavāravaṇṇanā.

พรรณนาบัญญัตินิทเทสวาร

2. Pavattivāravaṇṇanā

2. พรรณนาปวัตติวาร

50-205. Idāni yassa rūpakkhandhotiādinā nayena pavattivāro āraddho. Kasmā panettha uddesavāro na vuttoti? Heṭṭhā dassitanayattā. Paṇṇattivārasmiñhi uddesavāre nayo dassito. Tena pana nayena sakkā so idha avuttopi jānitunti taṃ avatvā niddesavārova āraddho. Imasmiṃ pana pavattivārasaṅkhāte mahāvāre uppādavāro, nirodhavāro, uppādanirodhavāroti tayo antaravārā honti. Tesu paṭhamo dhammānaṃ uppādalakkhaṇassa dīpitattā uppādavāroti vuccati. Dutiyo tesaññeva nirodhalakkhaṇassa dīpitattā nirodhavāroti vuccati. Tatiyo ubhinnampi lakkhaṇānaṃ dīpitattā uppādanirodhavāroti vuccati. Uppādavārena cettha dhammānaṃ uppajjanākārova dīpito. Nirodhavārena ‘uppannaṃ nāma niccaṃ natthī’ti tesaññeva aniccatā dīpitā. Uppādanirodhavārena tadubhayaṃ.

บัดนี้ ปวัตติวารได้เริ่มขึ้นแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า ยสฺส รูปกฺขนฺโธ (รูปขันธ์ของบุคคลใด) ถามว่า เพราะเหตุไร อุทเทสวารจึงไม่ถูกกล่าวไว้ในปวัตติวารนี้ ตอบว่า เพราะนัยได้แสดงไว้แล้วในเบื้องต่ำ (ก่อนหน้านี้) จริงอยู่ ในปัณณัตติวาร นัยในอุทเทสวารได้ถูกแสดงไว้แล้ว ด้วยนัยนั้น สามารถที่จะรู้อุทเทสวารนั้นในที่นี้ได้แม้ไม่ได้กล่าวไว้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่กล่าวถึงวารนั้น เริ่มนิทเทสวารเลย ก็ในมหาวารนี้ที่นับว่าเป็นปวัตติวาร มีอันตรวาร ๓ วาร คือ อุปปาทวาร นิโรธวาร อุปปาทนิโรธวาร ในอันตรวารทั้งสามนั้น วารแรกเรียกว่า อุปปาทวาร เพราะแสดงลักษณะแห่งการเกิดขึ้นของธรรมทั้งหลาย วารที่สองเรียกว่า นิโรธวาร เพราะแสดงลักษณะแห่งการดับไปของธรรมเหล่านั้นนั่นเอง วารที่สามเรียกว่า อุปปาทนิโรธวาร เพราะแสดงลักษณะทั้งสองอย่าง ในวารเหล่านั้น อุปปาทวารแสดงแต่อาการที่เกิดขึ้นของธรรมทั้งหลาย นิโรธวารแสดงความไม่เที่ยงของธรรมเหล่านั้นนั่นเองว่า 'สิ่งที่เกิดขึ้นแล้วชื่อว่าเที่ยงย่อมไม่มี' ส่วนอุปปาทนิโรธวารแสดงทั้งสองอย่างนั้น

Tattha uppādavāre tāva tiṇṇaṃ addhānaṃ vasena cha kālabhedā honti – paccuppanno, atīto, anāgato, paccuppannenātīto, paccuppannenānāgato, atītenānāgatoti. Tesu ‘yassa rūpakkhandho uppajjatī’ti paccuppannābhidhānavasena paccuppanno veditabbo. So paccuppannānaṃ dhammānaṃ paccakkhato gahetabbattā ativiya suviññeyyoti paṭhamaṃ vutto. Yassa rūpakkhandho uppajjitthāti atītābhidhānavasena atīto veditabbo. So paccakkhato anubhūtapubbānaṃ atītadhammānaṃ anumānena anāgatehi suviññeyyatarattā dutiyaṃ vutto. Yassa rūpakkhandho uppajjissatīti anāgatābhidhānavasena anāgato veditabbo. So paccakkhato ca anubhūtapubbavasena ca gahitadhammānumānena ‘anāgatepi evarūpā dhammā uppajjissantī’ti gahetabbato tatiyaṃ vutto.

ในอุปปาทวารนั้น มีกาลเภท ๖ อย่างโดยอำนาจแห่งอัทธา ๓ คือ ปัจจุบันกาล อดีตกาล อนาคตกาล ปัจจุบันกาลกับอดีตกาล ปัจจุบันกาลกับอนาคตกาล และอดีตกาลกับอนาคตกาล ในกาลเภททั้ง ๖ นั้น พึงทราบว่าเป็นปัจจุบันกาล โดยอำนาจแห่งการกล่าวถึงปัจจุบันว่า 'ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ' (รูปขันธ์ของบุคคลใด ย่อมเกิดขึ้น) ปัจจุบันกาลนั้น ท่านกล่าวไว้เป็นลำดับแรก เพราะรู้ได้ง่ายอย่างยิ่ง เนื่องจากธรรมที่เป็นปัจจุบันเป็นสิ่งที่พึงกำหนดรู้ได้โดยประจักษ์ พึงทราบว่าเป็นอดีตกาล โดยอำนาจแห่งการกล่าวถึงอดีตว่า 'ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชิตฺถ' (รูปขันธ์ของบุคคลใด เกิดขึ้นแล้ว) อดีตกาลนั้น ท่านกล่าวไว้เป็นลำดับที่สอง เพราะธรรมที่เป็นอดีตซึ่งเคยประสบมาแล้วโดยประจักษ์ เป็นสิ่งที่รู้ได้ง่ายกว่าธรรมที่เป็นอนาคตโดยการอนุมาน พึงทราบว่าเป็นอนาคตกาล โดยอำนาจแห่งการกล่าวถึงอนาคตว่า 'ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสติ' (รูปขันธ์ของบุคคลใด จักเกิดขึ้น) อนาคตกาลนั้น ท่านกล่าวไว้เป็นลำดับที่สาม เพราะเป็นสิ่งที่พึงกำหนดรู้โดยการอนุมานจากธรรมที่กำหนดรู้ได้โดยประจักษ์และโดยความเป็นสิ่งที่เคยประสบมาแล้วว่า 'แม้ในอนาคต ธรรมทั้งหลายเช่นนี้ก็จักเกิดขึ้น'

Yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa vedanākkhandho uppajjitthāti paccuppannena saddhiṃ atītābhidhānavasena paccuppannenātīto veditabbo. So missakesu tīsu suviññeyyatarattā catutthaṃ vutto. Yassa rūpakkhandho uppajjati tassa vedanākkhandho uppajjissatīti paccuppannena saddhiṃ anāgatābhidhānavasena paccuppannenānāgato veditabbo. So paccakkhato gahetabbānaṃ dhammānaṃ atthitāya atthato suviññeyyataroti pañcamaṃ vutto. Yassa rūpakkhandho uppajjittha, tassa vedanākkhandho uppajjissatīti atītena saddhiṃ anāgatābhidhānavasena atītenānāgato veditabbo. So purimehi duviññeyyoti chaṭṭhaṃ vutto.

พึงทราบว่าเป็นปัจจุบันกาลกับอดีตกาล โดยอำนาจแห่งการกล่าวถึงอดีตพร้อมกับปัจจุบันว่า 'ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ ตสฺส เวทนากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชิตฺถ' (รูปขันธ์ของบุคคลใด ย่อมเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้น เกิดขึ้นแล้วหรือ) กาลนั้น ท่านกล่าวไว้เป็นลำดับที่สี่ เพราะในบรรดากาลที่ระคนกัน ๓ อย่าง กาลนี้รู้ได้ง่ายกว่า พึงทราบว่าเป็นปัจจุบันกาลกับอนาคตกาล โดยอำนาจแห่งการกล่าวถึงอนาคตพร้อมกับปัจจุบันว่า 'ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ ตสฺส เวทนากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสติ' (รูปขันธ์ของบุคคลใด ย่อมเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้น จักเกิดขึ้นหรือ) กาลนั้น ท่านกล่าวไว้เป็นลำดับที่ห้า เพราะโดยเนื้อความแล้วรู้ได้ง่ายกว่า เนื่องจากมีธรรมที่พึงกำหนดรู้ได้โดยประจักษ์อยู่ พึงทราบว่าเป็นอดีตกาลกับอนาคตกาล โดยอำนาจแห่งการกล่าวถึงอนาคตพร้อมกับอดีตว่า 'ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชิตฺถ ตสฺส เวทนากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสติ' (รูปขันธ์ของบุคคลใด เกิดขึ้นแล้ว เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้น จักเกิดขึ้นหรือ) กาลนั้น ท่านกล่าวไว้เป็นลำดับที่หก เพราะรู้ได้ยากกว่ากาลก่อนๆ

Evametesu chasu kālabhedesu yvāyaṃ paṭhamo paccuppanno, tattha puggalato, okāsato, puggalokāsatoti tayo vārā honti. Tesu yassāti puggalavasena khandhānaṃ uppattidīpano puggalavāro. Yatthāti okāsavasena khandhānaṃ uppattidīpano okāsavāro. Yassa yatthāti puggalokāsavasena khandhānaṃ uppattidīpano puggalokāsavāro. Ime pana tayopi vārā paṭhamaṃ anulomanayena niddisitvā pacchā paṭilomanayena niddiṭṭhā. Tesu ‘uppajjati’ ‘uppajjittha,’ ‘uppajjissatī’ti vacanato uppattidīpano anulomanayo. ‘Nuppajjati’, ‘nuppajjittha,’ ‘nuppajjissatī’ti vacanato anuppattidīpano paṭilomanayo.

ในกาลเภท ๖ อย่างเหล่านั้นอย่างนี้ ในปัจจุบันกาลซึ่งเป็นกาลแรกนั้น มีวาร ๓ วาร คือ โดยบุคคล โดยโอกาส และโดยบุคคลและโอกาส ในวารทั้งสามนั้น การแสดงการเกิดขึ้นของขันธ์ทั้งหลายโดยมุ่งถึงบุคคลว่า 'ยสฺส' (ของบุคคลใด) ชื่อว่า ปุคคลวาร การแสดงการเกิดขึ้นของขันธ์ทั้งหลายโดยมุ่งถึงโอกาสว่า 'ยตฺถ' (ในที่ใด) ชื่อว่า โอกาสวาร การแสดงการเกิดขึ้นของขันธ์ทั้งหลายโดยมุ่งถึงบุคคลและโอกาสว่า 'ยสฺส ยตฺถ' (ของบุคคลใด ในที่ใด) ชื่อว่า ปุคคโลภาสวาร ก็วารทั้งสามนี้ ท่านแสดงไว้โดยอนุโลมนัยก่อน แล้วจึงแสดงโดยปฏิโลมนัยในภายหลัง ในนัยทั้งสองนั้น การแสดงการเกิดขึ้นโดยใช้คำว่า 'อุปฺปชฺชติ' (ย่อมเกิดขึ้น) 'อุปฺปชฺชิตฺถ' (เกิดขึ้นแล้ว) 'อุปฺปชฺชิสฺสติ' (จักเกิดขึ้น) ชื่อว่า อนุโลมนัย การแสดงการไม่เกิดขึ้นโดยใช้คำว่า 'นุปฺปชฺชติ' (ย่อมไม่เกิดขึ้น) 'นุปฺปชฺชิตฺถ' (ไม่เกิดขึ้นแล้ว) 'นุปฺปชฺชิสฺสติ' (จักไม่เกิดขึ้น) ชื่อว่า ปฏิโลมนัย

Tattha paccuppannakāle tāva puggalavārassa anulomanaye ‘‘yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa vedanākkhandho uppajjati. Yassa vā pana vedanākkhandho uppajjati, tassa rūpakkhandho uppajjati. Yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa saññākkhandho saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho, uppajjati. Yassa vā pana viññāṇakkhandho uppajjati, tassa rūpakkhandho uppajjatī’’ti evaṃ rūpakkhandhamūlakāni cattāri yamakāni; ‘‘yassa vedanākkhandho uppajjati, tassa saññākkhandho uppajjatī’’tiādinā nayena vedanākkhandhamūlakāni tīṇi; saññākkhandhamūlakāni dve; saṅkhārakkhandhamūlakaṃ ekanti aggahitaggahaṇena dasa yamakāni honti.

ในวารเหล่านั้น ในปัจจุบันกาล ในอนุโลมนัยของปุคคลวาร มียมก ๔ คู่ที่มีรูปขันธ์เป็นมูล คือ "รูปขันธ์ของบุคคลใด ย่อมเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้น ก็ย่อมเกิดขึ้นหรือ หรือว่า เวทนาขันธ์ของบุคคลใด ย่อมเกิดขึ้น รูปขันธ์ของบุคคลนั้น ก็ย่อมเกิดขึ้นหรือ" "รูปขันธ์ของบุคคลใด ย่อมเกิดขึ้น สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ของบุคคลนั้น ก็ย่อมเกิดขึ้นหรือ หรือว่า วิญญาณขันธ์ของบุคคลใด ย่อมเกิดขึ้น รูปขันธ์ของบุคคลนั้น ก็ย่อมเกิดขึ้นหรือ" ดังนี้ และมียมก ๓ คู่ที่มีเวทนาขันธ์เป็นมูล โดยนัยเป็นต้นว่า "เวทนาขันธ์ของบุคคลใด ย่อมเกิดขึ้น สัญญาขันธ์ของบุคคลนั้น ก็ย่อมเกิดขึ้นหรือ" มียมก ๒ คู่ที่มีสัญญาขันธ์เป็นมูล และมียมก ๑ คู่ที่มีสังขารขันธ์เป็นมูล รวมเป็นยมก ๑๐ คู่ โดยวิธีอัคคหิตัคคหณะ (การถือเอาสิ่งที่ยังไม่ได้ถือเอา)

Tattha rūpakkhandhamūlakesu catūsu ādito ekameva vissajjitaṃ. Sesāni tena sadisavissajjanānīti tantiyā lahubhāvatthaṃ saṅkhittāni. Vedanākkhandhādimūlakesupi ‘āmantā’ti ekasadisameva vissajjanaṃ. Tasmā tānipi tantiyā lahubhāvatthaṃ saṅkhittānevāti evametāni paccuppannakāle puggalavāre anulomanaye ekayamakavissajjaneneva dasa yamakāni vissajjitāni nāma hontīti veditabbāni. Yathā ca puggalavāre dasa, evaṃ okāsavāre dasa, puggalokāsavāre dasāti paccuppannakāle tīsu vāresu anulomanaye tiṃsa yamakāni honti. Yathā ca anulomanaye, evaṃ paṭilomanayepīti sabbānipi paccuppannakāle saṭṭhi yamakāni honti. Tesu vīsapucchāsataṃ, cattārīsāni ca dve atthasatāni hontīti veditabbāni. Evaṃ sesesupi pañcasu kālabhedesu puggalādibhedato anulomapaṭilomanayavasena cha cha vārā. Ekekasmiṃ vāre dasa dasa katvā saṭṭhi saṭṭhi yamakānīti tīṇi yamakasatāni. Tāni purimehi saddhiṃ saṭṭhādhikāni tīṇi yamakasatāni, vīsādhikāni sattapucchāsatāni, cattārīsāni ca cuddasa atthasatāni honti. Idaṃ tāva uppādavāre pāḷivavatthānaṃ. Yathā ca uppādavāre, tathā nirodhavārepi, uppādanirodhavārepīti sabbasmimpi pavattimahāvāre asīti yamakasahassaṃ, saṭṭhisatādhikāni dve pucchāsahassāni, vīsaṃ tisatādhikāni ca cattāri atthasahassāni veditabbāni.

ในบรรดายมกเหล่านั้น ในยมก ๔ หมวดที่มีรูปขันธ์เป็นมูล ท่านวิสัชนาไว้เพียงยมกเดียวในเบื้องต้น ส่วนยมกที่เหลือมีวิสัชนาเหมือนกันกับยมกนั้น จึงย่อไว้เพื่อความกระทัดรัดแห่งพระบาลี แม้ในยมกที่มีเวทนาขันธ์เป็นต้นเป็นมูล ก็มีวิสัชนาที่เหมือนกันเพียงอย่างเดียวว่า ‘อามันตา’ เพราะฉะนั้น แม้ยมกเหล่านั้น ท่านก็ย่อไว้เพื่อความกระทัดรัดแห่งพระบาลีเหมือนกัน ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า ในปัจจุบันกาล ปุคคลวาร อนุโลมนัย ยมก ๑๐ หมวด ชื่อว่าท่านวิสัชนาแล้วด้วยวิสัชนาแห่งยมกเดียวเท่านั้น และยมก ๑๐ หมวดในปุคคลวารฉันใด ในโอกาสวารก็มี ๑๐ หมวด ในปุคคโลสาสวารก็มี ๑๐ หมวดฉันนั้น รวมเป็นยมก ๓๐ หมวดในอนุโลมนัย ในวารทั้ง ๓ ในปัจจุบันกาล และในอนุโลมนัยฉันใด แม้ในปฏิโลมนัยก็ฉันนั้น รวมเป็นยมกทั้งหมด ๖๐ หมวดในปัจจุบันกาล พึงทราบว่า ในยมก ๖๐ หมวดนั้น มีปุจฉา ๑๒๐ และมีอัตถะ ๒๔๐ อย่างนี้ แม้ในกาลเภท ๕ ที่เหลือ ก็มีวาระละ ๖ วาระ โดยนัยแห่งปุคคลเภทเป็นต้น และโดยอนุโลมปฏิโลมนัย ในแต่ละวาระ มียมก ๖๐ หมวด โดยนับวาระละ ๑๐ หมวด รวมเป็นยมก ๓๐๐ หมวด ยมก ๓๐๐ หมวดนั้น รวมกับยมกก่อนๆ เป็นยมก ๓๖๐ หมวด, เป็นปุจฉา ๗๒๐, และเป็นอัตถะ ๑,๔๔๐ นี้คือการกำหนดพระบาลีในอุปปาทวารก่อน และในอุปปาทวารฉันใด แม้ในนิโรธวารก็ฉันนั้น แม้ในอุปปาทนิโรธวารก็ฉันนั้น พึงทราบว่า ในปวัตติมหาวารทั้งหมด มี ๘๐,๐๐๐ ยมก, มี ๒,๖๐๐ ปุจฉา, และมี ๔,๓๒๐ อัตถะ

Pāḷi pana uppādavāre nirodhavāre ca tīsu asammissakakālabhedesu tasmiṃ tasmiṃ vāre ekekameva yamakaṃ vissajjetvā saṅkhittā. Tīsu missakakālabhedesu ‘yassa vedanākkhandho uppajjati, tassa saññākkhandho uppajjitthā’tiādinā nayena vedanākkhandhādimūlakesupi ekaṃ yamakaṃ vissajjitaṃ. Uppādanirodhavāre pana chasupi kālabhedesu taṃ vissajjitameva. Sesāni tena samānavissajjanattā saṅkhittānīti. Idaṃ sakalepi pavattimahāvāre pāḷivavatthānaṃ.

ส่วนในพระบาลี ในอุปปาทวารและนิโรธวาร ในกาลเภทที่ไม่เจือกัน ๓ หมวด ท่านวิสัชนาไว้เพียงยมกละหนึ่งๆ ในแต่ละวารแล้วย่อไว้ ในกาลเภทที่เจือกัน ๓ หมวด ท่านวิสัชนาไว้หนึ่งยมก แม้ในยมกที่มีเวทนาขันธ์เป็นต้นเป็นมูล โดยนัยเป็นอาทิว่า ‘เวทนาขันธ์ของผู้ใดกำลังเกิด สัญญาขันธ์ของผู้นั้นเคยเกิดแล้วหรือ’ ส่วนในอุปปาทนิโรธวาร ท่านวิสัชนาไว้อย่างนั้นในกาลเภททั้ง ๖ ยมกที่เหลือ ท่านย่อไว้เพราะมีวิสัชนาเหมือนกัน นี้คือการกำหนดพระบาลีในปวัตติมหาวารทั้งหมด

Atthavinicchayatthaṃ panassa idaṃ lakkhaṇaṃ veditabbaṃ – imasmiñhi pavattimahāvāre catunnaṃ pañhānaṃ pañca vissajjanāni sattavīsatiyā ṭhānesu pakkhipitvā atthavinicchayo veditabbo. Tattha purepañho, pacchāpañho, paripuṇṇapañho, moghapañhoti ime cattāro pañhā nāma. Ekekasmiñhi yamake dve dve pucchā. Ekekapucchāyapi dve dve padāni. Tattha yāya pucchāya vissajjane ekeneva padena gahitakkhandhassa uppādo vā nirodho vā labbhati, ayaṃ purepañho nāma. Yāya pana pucchāya vissajjane dvīhipi padehi gahitakkhandhānaṃ uppādo vā nirodho vā labbhati, ayaṃ pacchāpañho nāma. Yāya pana pucchāya vissajjane ekenapi padena gahitakkhandhassa dvīhipi padehi gahitakkhandhānaṃ uppādo vā, nirodho vā labbhati, ayaṃ paripuṇṇapañho nāma. Yāya pana pucchāya vissajjane paṭikkhepo vā, paṭisedho vā labbhati, ayaṃ moghapañho nāma. Yasmā panesa adassiyamāno na sakkā jānituṃ, tasmā naṃ dassayissāma.

ส่วนเพื่อการวินิจฉัยเนื้อความ พึงทราบลักษณะนี้ของปวัตติมหาวารนั้น คือ ในปวัตติมหาวารนี้ พึงทำการวินิจฉัยเนื้อความโดยนำวิสัชนา ๕ อย่างของปัญหา ๔ อย่างไปใส่ไว้ในฐานะ ๒๗ แห่ง ในปัญหานั้น มีปัญหา ๔ อย่างเหล่านี้ คือ ปุเรปัญหา, ปัจฉาปัญหา, ปริปุณณปัญหา, และโมฆปัญหา ในแต่ละยมก มีปุจฉา ๒ ปุจฉา แม้ในแต่ละปุจฉา ก็มีบท ๒ บท ในปุจฉาเหล่านั้น ปุจฉาใดที่ในวิสัชนาจะปรากฏการเกิดหรือการดับของขันธ์ที่ถือเอาด้วยบทเดียวเท่านั้น ปุจฉานี้ชื่อว่า ปุเรปัญหา ส่วนปุจฉาใดที่ในวิสัชนาจะปรากฏการเกิดหรือการดับของขันธ์ที่ถือเอาด้วยบททั้งสอง ปุจฉานี้ชื่อว่า ปัจฉาปัญหา ส่วนปุจฉาใดที่ในวิสัชนาจะปรากฏการเกิดหรือการดับของขันธ์ที่ถือเอาด้วยบทเดียวก็ดี ของขันธ์ที่ถือเอาด้วยบททั้งสองก็ดี ปุจฉานี้ชื่อว่า ปริปุณณปัญหา ส่วนปุจฉาใดที่ในวิสัชนาจะปรากฏการปฏิเสธหรือการห้าม ปุจฉานี้ชื่อว่า โมฆปัญหา ก็เพราะว่าปัญหานี้ เมื่อไม่แสดงให้ดู ก็ไม่อาจรู้ได้ เพราะฉะนั้น เราจักแสดงปัญหานั้น

‘Yattha rūpakkhandho nuppajjati, tattha vedanākkhandho nuppajjatī’ti pucchāya tāva uppajjatīti imasmiṃ vissajjane ekeneva padena gahitassa vedanākkhandhassa uppādo labbhati, iti ayañceva añño ca evarūpo pañho purepañhoti veditabbo. ‘Yassa rūpakkhandho uppajjittha, tassa vedanākkhandho uppajjitthā’ti pucchāya pana ‘āmantā’ti imasmiṃ vissajjane dvīhi padehi gahitānaṃ rūpavedanākkhandhānaṃ yassa kassaci sattassa atīte uppādo labbhati. Iti ayañceva añño ca evarūpo pañho pacchāpañhoti veditabbo.

ก่อนอื่น ในปุจฉาว่า ‘ในที่ใด รูปขันธ์ไม่เกิด ในที่นั้น เวทนาขันธ์ก็ไม่เกิดใช่ไหม’ ในวิสัชนาว่า ‘อุปฺปชฺชติ (เกิด)’ นั้น ปรากฏการเกิดของเวทนาขันธ์ที่ถือเอาด้วยบทเดียวเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ปัญหานี้และปัญหาอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้เป็นปุเรปัญหา ส่วนในปุจฉาว่า ‘รูปขันธ์ของบุคคลใดเคยเกิดแล้ว เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้นก็เคยเกิดแล้วใช่ไหม’ ในวิสัชนาว่า ‘อามันตา (ใช่)’ นั้น ปรากฏการเกิดในอดีตของรูปขันธ์และเวทนาขันธ์ที่ถือเอาด้วยบททั้งสองแก่สัตว์คนใดคนหนึ่ง เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ปัญหานี้และปัญหาอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้เป็นปัจฉาปัญหา

‘Yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa vedanākkhandho uppajjatī’ti imāya pana paṭhamapucchāya ‘asaññasattaṃ upapajjantāna’ntiādike imasmiṃ vissajjane ‘asaññasattaṃ upapajjantānaṃ tesaṃ rūpakkhandho uppajjati, no ca tesaṃ vedanākkhandho uppajjatī’ti imasmiṃ koṭṭhāse ekeneva padena gahitassa rūpakkhandhassapi uppādo labbhati. ‘Pañcavokāraṃ upapajjantānaṃ tesaṃ rūpakkhandho ca uppajjati vedanākkhandho ca uppajjatī’ti imasmiṃ koṭṭhāse dvīhipi padehi saṅgahitānaṃ rūpavedanākkhandhānampi uppādo labbhati. Iti ayañceva añño ca evarūpo pañho paripuṇṇapañhoti veditabbo. Purepacchāpañhotipi etasseva nāmaṃ. Etassa hi vissajjane purimakoṭṭhāse ekena padena saṅgahitassa rūpakkhandhasseva uppādo dassito. Dutiyakoṭṭhāse dvīhi padehi saṅgahitānaṃ rūpavedanākkhandhānaṃ. Imināyeva ca lakkhaṇena yattha ekena padena saṅgahitassa khandhassa uppādo vā nirodho vā labbhati, so purepañhoti vutto. Yattha dvīhipi padehi saṅgahitānaṃ khandhānaṃ uppādo vā nirodho vā labbhati, so pacchāpañhoti vutto.

ก็ในปุจฉาแรกว่า ‘รูปขันธ์ของบุคคลใดเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้นก็เกิดขึ้น ใช่ไหม’ นี้ ในวิสัชนาว่า ‘อสัญฺญสตฺตํ อุปปชฺชนฺตานํ’ เป็นต้นนี้ ในส่วนที่ว่า ‘อสัญฺญสตฺตํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ, โน จ เตสํ เวทนากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ’ (แก่บุคคลผู้กำลังเข้าถึงอสัญญีสัตว์ รูปขันธ์ของบุคคลเหล่านั้นเกิดขึ้น แต่เวทนาขันธ์ของบุคคลเหล่านั้นไม่เกิดขึ้น) ย่อมได้ความเกิดขึ้นแม้ของรูปขันธ์ที่ถูกถือเอาด้วยบทเดียวเท่านั้น ในส่วนที่ว่า ‘ปญฺจโวการํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ รูปกฺขนฺโธ จ อุปฺปชฺชติ เวทนากฺขนฺโธ จ อุปฺปชฺชติ’ (แก่บุคคลผู้กำลังเข้าถึงปัญจโวการภูมิ รูปขันธ์ของบุคคลเหล่านั้นก็เกิดขึ้น เวทนาขันธ์ก็เกิดขึ้น) ย่อมได้ความเกิดขึ้นแม้ของรูปขันธ์และเวทนาขันธ์ที่ถูกรวบรวมไว้ด้วยสองบท เพราะเหตุนั้น ปัญหาเช่นนี้และปัญหาอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นปริปุณณปัญหา แม้ชื่อว่าปุเรปัจฉาปัญหาก็เป็นชื่อของปัญหานั้นนั่นแหละ จริงอยู่ ในวิสัชนาของปัญหานั้น ในส่วนแรก ได้แสดงความเกิดขึ้นของรูปขันธ์อย่างเดียวที่ถูกรวบรวมไว้ด้วยบทเดียว ในส่วนที่สอง (ได้แสดงความเกิดขึ้น) ของรูปขันธ์และเวทนาขันธ์ที่ถูกรวบรวมไว้ด้วยสองบท และโดยลักษณะนี้เอง ในปัญหาใด ย่อมได้ความเกิดขึ้นหรือความดับของขันธ์ที่ถูกรวบรวมไว้ด้วยบทเดียว ปัญหานั้นเรียกว่าปุเรปัญหา ในปัญหาใด ย่อมได้ความเกิดขึ้นหรือความดับของขันธ์ทั้งหลายที่ถูกรวบรวมไว้ด้วยสองบท ปัญหานั้นเรียกว่าปัจฉาปัญหา

‘Yassa rūpakkhandho nuppajjittha, tassa vedanākkhandho nuppajjitthā’ti imāya pana pucchāya ‘natthī’ti imasmiṃ vissajjane paṭikkhepo labbhati. ‘Yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa vedanākkhandho nirujjhatī’ti pucchāya ‘no’ti imasmiṃ vissajjane paṭisedho labbhati. Tasmā ayañceva duvidho añño ca evarūpo pañho moghapañhoti veditabbo. Tucchapañhotipi vuccati. Evaṃ tāva cattāro pañhā veditabbā.

ก็ในปุจฉาว่า ‘รูปขันธ์ของบุคคลใดไม่เคยเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้นก็ไม่เคยเกิดขึ้น ใช่ไหม’ นี้ ในวิสัชนาว่า ‘นตฺถิ’ (ไม่มี) ย่อมได้การปฏิเสธ ในปุจฉาว่า ‘รูปขันธ์ของบุคคลใดเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้นก็ดับอยู่ ใช่ไหม’ ในวิสัชนาว่า ‘โน’ (ไม่ใช่) ย่อมได้การห้าม เพราะฉะนั้น ปัญหาสองอย่างนี้และปัญหาอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นโมฆปัญหา เรียกว่าตุจฉปัญหาบ้าง พึงทราบปัญหา ๔ อย่าง ด้วยประการฉะนี้ก่อน

Pāḷigatiyā vissajjanaṃ, paṭivacanavissajjanaṃ, sarūpadassanena vissajjanaṃ, paṭikkhepena vissajjanaṃ, paṭisedhena vissajjananti imāni pana pañca vissajjanāni nāma. Tattha yaṃ vissajjanaṃ pāḷipadameva hutvā atthaṃ vissajjeti, idaṃ pāḷigatiyā vissajjanaṃ nāma. Taṃ purepañhe labbhati. ‘Yattha rūpakkhandho nuppajjati tattha vedanākkhandho nuppajjatī’ti hi pañhe ‘uppajjatī’ti idaṃ vissajjanaṃ pāḷipadameva hutvā atthaṃ vissajjayamānaṃ gataṃ, tasmā evarūpesu ṭhānesu pāḷigatiyā vissajjanaṃ veditabbaṃ. Yaṃ pana vissajjanaṃ paṭivacanabhāvena atthaṃ vissajjeti, idaṃ paṭivacanavissajjanaṃ nāma. Taṃ pacchāpañhe labbhati. ‘Yassa rūpakkhandho uppajjittha, tassa vedanākkhandho uppajjitthā’ti hi pañhe ‘āmantā’ti idaṃ vissajjanaṃ paṭivacanavaseneva atthaṃ vissajjayamānaṃ gataṃ, tasmā evarūpesu ṭhānesu paṭivacanavissajjanaṃ veditabbaṃ. Yaṃ vissajjanaṃ sarūpena dassetvā atthaṃ vissajjeti; idaṃ sarūpadassanena vissajjanaṃ nāma. Taṃ paripuṇṇapañhe labbhati. ‘Yassa rūpakkhandho uppajjati; tassa vedanākkhandho uppajjatī’ti hi pañhe ‘asaññasattaṃ upapajjantāna’nti idaṃ vissajjanaṃ ‘imesaṃ rūpakkhandho uppajjati, no ca vedanākkhandho, imesaṃ rūpakkhandho ca uppajjati, vedanākkhandho cā’ti sarūpadassaneneva atthaṃ vissajjayamānaṃ gataṃ. Tasmā evarūpesu ṭhānesu sarūpadassanena vissajjanaṃ veditabbaṃ. Yaṃ pana vissajjanaṃ tathārūpassa atthassābhāvato atthapaṭikkhepena pañhaṃ vissajjeti, idaṃ paṭikkhepena vissajjanaṃ nāma. Yaṃ tathārūpassa atthassa ekakkhaṇe alābhato atthapaṭisedhanena pañhaṃ vissajjeti, idaṃ paṭisedhena vissajjanaṃ nāma. Taṃ moghapañhe labbhati. ‘Yassa rūpakkhandho nuppajjittha, tassa vedanākkhandho nuppajjitthā’ti hi pañhe ‘natthī’ti idaṃ vissajjanaṃ; evarūpo nāma satto natthīti atthapaṭikkhepena pañhaṃ vissajjayamānaṃ gataṃ; tasmā evarūpesu ṭhānesu paṭikkhepena vissajjanaṃ veditabbaṃ. ‘Yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa vedanākkhandho nirujjhatī’ti pañhe pana ‘no’ti idaṃ vissajjanaṃ ekasmiṃ paṭisandhikkhaṇe uppādena saddhiṃ nirodho nāma na labbhatīti atthapaṭisedhanena pañhaṃ vissajjayamānaṃ gataṃ, tasmā evarūpesu ṭhānesu paṭisedhena vissajjanaṃ veditabbaṃ.

ก็ วิสัชนา ๕ อย่างเหล่านี้ คือ ปาฬิคติยาวิสัชนา ปฏิวจนวิสัชนา สรูปทัสสนวิสัชนา ปฏิกเขปวิสัชนา และปฏิเสธนวิสัชนา ในวิสัชนาเหล่านั้น วิสัชนาใดเป็นบทบาลีนั่นเองแล้วแก้เนื้อความ วิสัชนานี้ชื่อว่าปาฬิคติยาวิสัชนา วิสัชนานั้นย่อมมีในปุเรปัญหา จริงอยู่ ในปัญหาว่า ‘ในภูมิใด รูปขันธ์ไม่เกิดขึ้น ในภูมินั้น เวทนาขันธ์ก็ไม่เกิดขึ้น ใช่ไหม’ วิสัชนาว่า ‘อุปฺปชฺชติ’ (เกิดขึ้น) นี้ เป็นบทบาลีนั่นเองแล้วแก้เนื้อความไป เพราะฉะนั้น ในที่เช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นปาฬิคติยาวิสัชนา ส่วนวิสัชนาใดแก้เนื้อความโดยความเป็นคำตอบรับ วิสัชนานี้ชื่อว่าปฏิวจนวิสัชนา วิสัชนานั้นย่อมมีในปัจฉาปัญหา จริงอยู่ ในปัญหาว่า ‘รูปขันธ์ของบุคคลใดเคยเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้นก็เคยเกิดขึ้น ใช่ไหม’ วิสัชนาว่า ‘อามนฺตา’ (ใช่) นี้ แก้เนื้อความไปโดยนัยแห่งคำตอบรับนั่นเอง เพราะฉะนั้น ในที่เช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นปฏิวจนวิสัชนา วิสัชนาใดแสดงโดยสรูปแล้วแก้เนื้อความ วิสัชนานี้ชื่อว่าสรูปทัสสนวิสัชนา วิสัชนานั้นย่อมมีในปริปุณณปัญหา จริงอยู่ ในปัญหาว่า ‘รูปขันธ์ของบุคคลใดเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้นก็เกิดขึ้น ใช่ไหม’ วิสัชนาว่า ‘อสัญฺญสตฺตํ อุปปชฺชนฺตานํ’ นี้ แก้เนื้อความไปโดยการแสดงสรูปนั่นเองว่า ‘รูปขันธ์ของบุคคลเหล่านี้เกิดขึ้น แต่เวทนาขันธ์ไม่เกิดขึ้น, รูปขันธ์ของบุคคลเหล่านี้ก็เกิดขึ้น เวทนาขันธ์ก็เกิดขึ้น’ เพราะฉะนั้น ในที่เช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นสรูปทัสสนวิสัชนา ส่วนวิสัชนาใดแก้ปัญหาด้วยการปฏิเสธเนื้อความ เพราะไม่มีเนื้อความเช่นนั้น วิสัชนานี้ชื่อว่าปฏิกเขปวิสัชนา วิสัชนาใดแก้ปัญหาด้วยการห้ามเนื้อความ เพราะไม่ได้ในขณะเดียวกันซึ่งเนื้อความเช่นนั้น วิสัชนานี้ชื่อว่าปฏิเสธนวิสัชนา วิสัชนานั้นย่อมมีในโมฆปัญหา จริงอยู่ ในปัญหาว่า ‘รูปขันธ์ของบุคคลใดไม่เคยเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้นก็ไม่เคยเกิดขึ้น ใช่ไหม’ วิสัชนาว่า ‘นตฺถิ’ (ไม่มี) นี้ แก้ปัญหาไปโดยการปฏิเสธเนื้อความว่า สัตว์เช่นนี้ไม่มี เพราะฉะนั้น ในที่เช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นปฏิกเขปวิสัชนา ส่วนในปัญหาว่า ‘รูปขันธ์ของบุคคลใดเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้นก็ดับอยู่ ใช่ไหม’ วิสัชนาว่า ‘โน’ (ไม่ใช่) นี้ แก้ปัญหาไปโดยการห้ามเนื้อความว่า ในปฏิสนธิขณะหนึ่ง ความดับพร้อมกับความเกิดย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น ในที่เช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นปฏิเสธนวิสัชนา

Idāni ime cattāro pañhā, imāni ca pañca vissajjanāni, yesu sattavīsatiyā ṭhānesu pakkhipitabbāni, tāni evaṃ veditabbāni – asaññasattaṃ upapajjantānanti ekaṃ ṭhānaṃ, asaññasatte tatthāti ekaṃ, asaññasattānanti ekaṃ; asaññasattā cavantānanti ekaṃ; arūpaṃ upapajjantānanti ekaṃ, arūpe tatthāti ekaṃ, arūpānanti ekaṃ, arūpā cavantānanti ekaṃ, arūpe pacchimabhavikānanti ekaṃ, arūpe parinibbantānanti ekaṃ; ye ca arūpaṃ upapajjitvā parinibbāyissantīti ekaṃ; pañcavokāraṃ upapajjantānanti ekaṃ, pañcavokāre tatthāti ekaṃ, pañcavokārānanti ekaṃ pañcavokārā cavantānanti ekaṃ, pañcavokāre pacchimabhavikānanti ekaṃ, pañcavokāre parinibbantānanti ekaṃ; suddhāvāsaṃ upapajjantānanti ekaṃ, suddhāvāse tatthāti ekaṃ, suddhāvāsānanti ekaṃ, suddhāvāse parinibbantānanti ekaṃ; sabbesaṃ upapajjantānanti ekaṃ, sabbesaṃ cavantānanti ekaṃ; sabbasādhāraṇavasena pacchimabhavikānanti ekaṃ, parinibbantānanti ekaṃ, catuvokāraṃ pañcavokāraṃ upapajjantānanti ekaṃ, cavantānanti ekaṃ. Evaṃ imesaṃ catunnaṃ pañhānaṃ imāni pañca vissajjanāni imesu sattavīsatiyā ṭhānesu pakkhipitvā imasmiṃ pavattimahāvāre atthavinicchayo veditabbo. Evaṃ viditvā hi pañhaṃ vissajjantena suvissajjito hoti, atthañca vinicchayantena suvinicchito hoti.

บัดนี้ ปัญหา ๔ ข้อเหล่านี้ และวิสัชนา ๕ ข้อเหล่านี้ อันจะพึงใส่ลงในฐานะ ๒๗ แห่ง พึงทราบดังนี้คือ ฐานะหนึ่ง ได้แก่ อสัญญสัตตัง อุปปัชชันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ อสัญญสัตเต ตัตถะ, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ อสัญญสัตตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ อสัญญสัตตา จวันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ อรูปัง อุปปัชชันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ อรูเป ตัตถะ, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ อรูปานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ อรูปา จวันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ อรูเป ปัจฉิมภวิกานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ อรูเป ปรินิพพันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ เย จ อรูปัง อุปปัชชิตวา ปรินิพพายิสสันติ, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ ปัญจโวการัง อุปปัชชันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ ปัญจโวการเร ตัตถะ, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ ปัญจโวการานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ ปัญจโวการา จวันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ ปัญจโวการเร ปัจฉิมภวิกานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ ปัญจโวการเร ปรินิพพันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ สุทธาวาสัง อุปปัชชันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ สุทธาวาเส ตัตถะ, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ สุทธาวาสานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ สุทธาวาเส ปรินิพพันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ สัพเพสัง อุปปัชชันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ สัพเพสัง จวันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ ปัจฉิมภวิกานัง โดยเป็นสาธารณะแก่สัตว์ทั้งหมด, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ ปรินิพพันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ จตุโวการัง ปัญจโวการัง อุปปัชชันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ จวันตานัง. พึงทราบการวินิจฉัยเนื้อความในปวัตติมหาวารนี้ โดยใส่ปัญหา ๔ ข้อเหล่านี้ และวิสัชนา ๕ ข้อเหล่านี้ ลงในฐานะ ๒๗ แห่งเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้. ด้วยว่า ผู้ที่รู้อย่างนี้แล้ววิสัชนาปัญหาอยู่ ชื่อว่าวิสัชนาดีแล้ว และผู้วินิจฉัยเนื้อความอยู่ ชื่อว่าวินิจฉัยดีแล้ว

Tatthāyaṃ nayo – yassa rūpakkhandho uppajjatīti yassa puggalassa uppādakkhaṇasamaṅgitāya rūpakkhandho uppajjati. Tassa vedanākkhandho uppajjatīti vedanākkhandhopi tassa tasmiññeva khaṇe uppajjatīti pucchati. Asaññasattaṃ upapajjantānanti acittakapaṭisandhivasena asaññasattabhavaṃ upapajjantānaṃ. Tesaṃ rūpakkhandho uppajjatīti tesaṃ ekantena rūpakkhandho uppajjatiyeva. Pavatte uppannānaṃ rūpakkhandho uppajjatipi nirujjhatipi, tasmā ‘asaññasattāna’nti avatvā’asaññasattaṃ upapajjantāna’nti vuttaṃ. No ca tesaṃ vedanākkhandho uppajjatīti acittakattā pana tesaṃ vedanākkhandho nuppajjateva. Idaṃ sattavīsatiyā ṭhānesu paṭhame ṭhāne paripuṇṇapañhassa purimakoṭṭhāse sarūpadassanena vissajjanaṃ. Pañcavokāraṃ upapajjantānanti rūpārūpamissakapaṭisandhivasena pañcavokārabhavaṃ upapajjantānaṃ. Tesaṃ rūpakkhandho ca uppajjati, vedanākkhandho cāti tesaṃ ekantena rūpavedanākkhandhasaṅkhātā dvepi khandhā uppajjantiyeva. Pavatte pana tattha uppannānaṃ te khandhā uppajjantipi nirujjhantipi, tasmā ‘pañcavokārāna’nti avatvā ‘pañcavokāraṃ upapajjantāna’nti vuttaṃ. Idaṃ pañcavokāraṃ upapajjantānanti ṭhāne paripuṇṇapañhassa pacchimakoṭṭhāse sarūpadassanena vissajjanaṃ. Iminā upāyena sabbāni vissajjanāni veditabbāni.

ในข้อนั้น มีนัยดังนี้: บทว่า ยัสสะ รูปักขันโธ อุปปัชชติ ความว่า รูปขันธ์ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใดผู้พร้อมเพรียงด้วยอุปปาทขณะ. บทว่า ตัสสะ เวทนากขันโธ อุปปัชชติ ความว่า ท่านถามว่า แม้เวทนาขันธ์ก็ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นในขณะนั้นเองหรือ. บทว่า อสัญญสัตตัง อุปปัชชันตานัง ความว่า แก่บุคคลผู้กำลังเข้าถึงอสัญญสัตตภูมิด้วยอจิตตกปฏิสนธิ. บทว่า เตสัง รูปักขันโธ อุปปัชชติ ความว่า รูปขันธ์ของบุคคลเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นโดยส่วนเดียวแท้. ส่วนรูปขันธ์ของบุคคลผู้เกิดขึ้นแล้วในปวัตติกาล ย่อมเกิดขึ้นบ้าง ย่อมดับไปบ้าง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่กล่าวว่า ‘อสัญญสัตตานัง’ แต่กล่าวว่า ‘อสัญญสัตตัง อุปปัชชันตานัง’. บทว่า โน จ เตสัง เวทนากขันโธ อุปปัชชติ ความว่า แต่เพราะบุคคลเหล่านั้นไม่มีจิต เวทนาขันธ์ของพวกเขาจึงไม่เกิดขึ้นเลย. นี้คือการวิสัชนาโดยแสดงสรูปในส่วนแรกของปัญหาที่บริบูรณ์ ในฐานะที่หนึ่งแห่งฐานะ ๒๗ แห่ง. บทว่า ปัญจโวการัง อุปปัชชันตานัง ความว่า แก่บุคคลผู้กำลังเข้าถึงปัญจโวการภูมิด้วยปฏิสนธิที่ระคนด้วยรูปและอรูป. บทว่า เตสัง รูปักขันโธ จ อุปปัชชติ เวทนากขันโธ จ ความว่า ขันธ์ทั้งสอง กล่าวคือ รูปขันธ์และเวทนาขันธ์ ของบุคคลเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นโดยส่วนเดียวแท้. แต่ในปวัตติกาล ขันธ์เหล่านั้นของบุคคลผู้เกิดขึ้นแล้วในภูมินั้น ย่อมเกิดขึ้นบ้าง ย่อมดับไปบ้าง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่กล่าวว่า ‘ปัญจโวการานัง’ แต่กล่าวว่า ‘ปัญจโวการัง อุปปัชชันตานัง’. นี้คือการวิสัชนาโดยแสดงสรูปในส่วนหลังของปัญหาที่บริบูรณ์ ในฐานะคือ ปัญจโวการัง อุปปัชชันตานัง. พึงทราบวิสัชนากทั้งหมดด้วยอุบายนี้.

Idaṃ panettha uppādanirodhesu niyamalakkhaṇaṃ – sakalepi hi imasmiṃ khandhayamake tattha tattha uppannānaṃ pavatte yāva maraṇā khandhānaṃ apariyantesu uppādanirodhesu vijjamānesupi lahuparivattānaṃ dhammānaṃ vinibbhogaṃ katvā uppādanirodhe dassetuṃ na sukaranti pavattiyaṃ uppādanirodhe anāmasitvā abhinavaṃ vipākavaṭṭaṃ nipphādayamānena nānākammena nibbattānaṃ paṭisandhikhandhānaṃ uppādaṃ dassetuṃ sukhanti paṭisandhikāle uppādavaseneva uppādavāro kathito. Uppannassa pana vipākavaṭṭassa pariyosānena nirodhaṃ dassetuṃ sukhanti maraṇakāle nirodhavasena nirodhavāro kathito.

นี้เป็นลักษณะแห่งข้อกำหนดในเรื่องอุปปาทะและนิโรธะในขันธยมกนี้. คือ แม้ในขันธยมกทั้งหมดนี้ เมื่อการเกิดขึ้นและดับไปอันไม่มีที่สุดของขันธ์ทั้งหลาย ของบุคคลผู้เกิดขึ้นแล้วในที่นั้นๆ ในปวัตติกาลจนถึงความตาย มีอยู่, การแสดงการเกิดขึ้นและดับไปโดยกระทำการจำแนกธรรมทั้งหลายที่เปลี่ยนแปลงเร็ว ก็ทำได้ไม่ง่าย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่ปรารภการเกิดขึ้นและดับไปในปวัตติกาล แต่กล่าวอุปปาทวารโดยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นในปฏิสนธิกาลเท่านั้น เพราะการแสดงการเกิดขึ้นของปฏิสนธิขันธ์ทั้งหลาย อันเกิดจากกรรมต่างๆ ซึ่งกำลังทำให้วิปากวัฏฏ์ใหม่เกิดขึ้นนั้น ทำได้ง่าย. ส่วนนิโรธวาร ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งการดับในมรณกาล เพราะการแสดงการดับโดยความสิ้นสุดแห่งวิปากวัฏฏ์ที่เกิดขึ้นแล้วนั้น ทำได้ง่าย.

Kiṃ panettha pavattiyaṃ uppādanirodhānaṃ anāmaṭṭhabhāve pamāṇanti? Pāḷiyeva. Pāḷiyañhi visesena uppādavārassa anāgatakālavāre ‘pacchimabhavikānaṃ tesaṃ rūpakkhandho ca nuppajjissati, vedanākkhandho ca nuppajjissatī’ti ayaṃ pāḷi atipamāṇameva. Pacchimabhavikānañhi pavatte rūpārūpadhammānaṃ uppajjituṃ yuttabhāve satipi ‘rūpakkhandho ca nuppajjissati, vedanākkhandho ca nuppajjissatī’ti sanniṭṭhānaṃ katvā vuttabhāvena pavatte uppādo na gahitoti veditabbo. ‘Suddhāvāse parinibbantānaṃ tesaṃ tattha saññākkhandho na nirujjhittha, no ca tesaṃ tattha vedanākkhandho na nirujjhatī’ti ayaṃ pana pāḷi pavatte nirodhassa anāmaṭṭhabhāve ativiya pamāṇaṃ. Suddhāvāse parinibbantānañhi cuticittassa bhaṅgakkhaṇe ṭhitānaṃ paṭisandhito paṭṭhāya pavatte uppajjitvā niruddhasaññākkhandhānaṃ gaṇanapatho natthi. ‘Evaṃ santepi tesaṃ tattha saññākkhandho na nirujjhitthā’ti sanniṭṭhānaṃ katvā vuttabhāvena pavatte nirodho na gahitoti veditabbo.

ถามว่า อะไรเป็นประมาณในความเป็นสิ่งที่ไม่ถูกปรารภแห่งการเกิดขึ้นและดับไปในปวัตติกาลในเรื่องนี้? ตอบว่า พระบาลีนั้นเอง. จริงอยู่ ในพระบาลี โดยเฉพาะในอนาคตกาลวารแห่งอุปปาทวาร พระบาลีนี้ว่า ‘ปัจฉิมภวิกานัง เตสัง รูปักขันโธ จ นุปปัชชิสสติ เวทนากขันโธ จ นุปปัชชิสสติ’ เป็นประมาณอย่างยิ่งทีเดียว. เพราะพึงทราบว่า แม้เมื่อมีความเหมาะสมที่รูปธรรมและอรูปธรรมของปัจฉิมภวิกบุคคลทั้งหลายจะเกิดขึ้นในปวัตติกาล แต่เพราะท่านกล่าวโดยกระทำสันนิษฐานว่า ‘รูปขันธ์และเวทนาขันธ์จักไม่เกิดขึ้น’ การเกิดขึ้นในปวัตติกาลจึงไม่ถูกถือเอา. ส่วนพระบาลีนี้ว่า ‘สุทธาวาเส ปรินิพพันตานัง เตสัง ตัตถะ สัญญากขันโธ น นิรุชชิตถะ โน จ เตสัง ตัตถะ เวทนากขันโธ น นิรุชชติ’ เป็นประมาณอย่างยิ่งในความเป็นสิ่งที่ไม่ถูกปรารภแห่งการดับในปวัตติกาล. เพราะพึงทราบว่า สำหรับบุคคลผู้ปรินิพพานในสุทธาวาส ผู้ตั้งอยู่ในภังคขณะแห่งจุติจิตนั้น สัญญาขันธ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วดับไปในปวัตติกาลนับตั้งแต่ปฏิสนธิเป็นต้นมา ไม่มีหนทางที่จะนับได้. แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น แต่เพราะท่านกล่าวโดยกระทำสันนิษฐานว่า ‘สัญญาขันธ์ของพวกเขาไม่เคยดับในสุทธาวาสนั้น’ การดับในปวัตติกาลจึงไม่ถูกถือเอา.

Evamettha uppādanirodhesu niyamalakkhaṇaṃ viditvā paṭisandhiuppādameva cutinirodhameva ca gahetvā tesu tesu ṭhānesu āgatānaṃ vissajjanānaṃ atthavinicchayo veditabbo. So pana sakkā ādivissajjane vuttanayena sabbattha viditunti vissajjanapaṭipāṭiyā na vitthārito. Iminā pana evaṃ dinnenapi nayena yo etesaṃ atthavinicchayaṃ jānituṃ na sakkoti, tena ācariye payirupāsitvā sādhukaṃ sutvāpi jānitabbo.

ในยมกนี้ พึงทราบการวินิจฉัยเนื้อความของวิสัชนาทั้งหลายที่มาในฐานะนั้นๆ ด้วยการทราบลักษณะที่แน่นอนในความเกิดขึ้นและความดับ แล้วถือเอาความเกิดขึ้นแห่งปฏิสนธิและความดับแห่งจุติเท่านั้น. แต่วิสัชชนาข้อนั้น สามารถทราบได้ในที่ทั้งปวงโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในวิสัชชนาข้อแรก ฉะนั้น ท่านจึงไม่แสดงไว้โดยพิสดารตามลำดับของวิสัชชนา. แต่บุคคลใด แม้เมื่อนัยนี้อันท่านแสดงไว้อย่างนี้แล้ว ก็ยังไม่สามารถจะทราบการวินิจฉัยเนื้อความของวิสัชชนาเหล่านี้ได้, บุคคลนั้นพึงเข้าไปหาอาจารย์แล้วฟังโดยเคารพจึงจะพึงทราบได้.

Uppādassa nirodhassa, uppannañcāpi ekato;

Nayassa anulomassa, paṭilomanayassa ca.

แห่งความเกิดขึ้น, แห่งความดับ, และแห่งธรรมที่เกิดขึ้นแล้วร่วมกัน, แห่งอนุโลมนัยและปฏิโลมนัย.

Vasena yāni khandhesu, yamakāni ca pañcasu;

Puggalaṃ atha okāsaṃ, puggalokāsameva ca.

พระชินเจ้าตรัสยมกเหล่าใดในขันธ์ ๕ โดยอิงอาศัยบุคคล โอกาส และบุคคลโอกาส.

Āmasitvā pavattesu, ṭhānesu kathayī jino;

Tesaṃ pāḷivavatthānaṃ, dassitaṃ anupubbato.

ในฐานะทั้งหลายที่ดำเนินไป, การกำหนดบาลีของยมกเหล่านั้น ได้แสดงไว้แล้วตามลำดับ.

Vinicchayatthaṃ atthassa, pañhāvissajjanāni ca;

Vissajjanānaṃ ṭhānāni, yāni tāni ca sabbaso.

เพื่อวินิจฉัยเนื้อความ, ได้แสดงคำถามและคำตอบทั้งหลาย และฐานะแห่งวิสัชชนาเหล่านั้นทั้งหมด.

Dassetvā ekapañhasmiṃ, yojanāpi pakāsitā;

Vitthārena gate ettha, pañhāvissajjanakkame.

และได้ประกาศวิธีประกอบความไว้ในปัญหาหนึ่ง โดยแสดงลำดับของคำถามและคำตอบในยมกนี้ที่ดำเนินไปโดยพิสดาร.

Atthaṃ vaṇṇayatā kātuṃ, kiṃ nu sakkā ito paraṃ;

Nayena iminā tasmā, atthaṃ jānantu paṇḍitāti.

เมื่อข้าพเจ้าพรรณนาเนื้อความอยู่ จะสามารถทำอะไรให้ยิ่งกว่านี้ได้เล่า, เพราะเหตุนั้น ขอให้บัณฑิตทั้งหลายจงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เถิด.

Pavattimahāvāravaṇṇanā.

อรรถกถาปวัตติมหาวาระ.

3. Pariññāvāravaṇṇanā

3. อรรถกถาปริญญาวาระ

206-208. Tadanantare pariññāvārepi chaḷeva kālabhedā. Anulomapaṭilomato dveyeva nayā. Puggalavāro, okāsavāro, puggalokāsavāroti imesu pana tīsu puggalavārova labbhati, na itare dve. Kiṃ kāraṇā? Sadisavissajjanatāya. Yo hi koci puggalo yattha katthaci ṭhāne rūpakkhandhaṃ ce parijānāti, vedanākkhandhampi parijānātiyeva. Vedanākkhandhaṃ ce parijānāti, rūpakkhandhampi parijānātiyeva. Rūpakkhandhaṃ ce na parijānāti, vedanākkhandhampi na parijānātiyeva. Vedanākkhandhaṃ ce na parijānāti, rūpakkhandhampi na parijānātiyeva. Tasmā tesupi ‘yattha rūpakkhandhaṃ parijānāti, tattha vedanākkhandhaṃ parijānātī’ti ādivasena pucchaṃ katvā ‘āmantā’tveva vissajjanaṃ kātabbaṃ. Siyāti sadisavissajjanatāya te idha na labbhantīti veditabbā.

๒๐๖-๒๐๘. ในปริญญาวาระถัดจากนั้น ก็มีกาลเภท ๖ อย่างเหมือนกัน. มีนัยเพียง ๒ คือ อนุโลมและปฏิโลม. แต่ในวาระ ๓ อย่างนี้ คือ ปุคคลวาระ โอกาสวาระ และปุคคโลสาสวาระ มีแต่ปุคคลวาระเท่านั้น, ไม่มีอีก ๒ วาระที่เหลือ. เพราะเหตุไร? เพราะมีวิสัชชนาที่เหมือนกัน. จริงอยู่ บุคคลใดก็ตาม ในที่ใดที่หนึ่ง ถ้ากำหนดรู้รูปขันธ์ได้ ก็ย่อมกำหนดรู้เวทนาขันธ์ได้เหมือนกัน. ถ้ากำหนดรู้เวทนาขันธ์ได้ ก็ย่อมกำหนดรู้รูปขันธ์ได้เหมือนกัน. ถ้ากำหนดรู้รูปขันธ์ไม่ได้ ก็ย่อมกำหนดรู้เวทนาขันธ์ไม่ได้เหมือนกัน. ถ้ากำหนดรู้เวทนาขันธ์ไม่ได้ ก็ย่อมกำหนดรู้รูปขันธ์ไม่ได้เหมือนกัน. เพราะฉะนั้น แม้ในวาระเหล่านั้น เมื่อตั้งคำถามโดยนัยเป็นต้นว่า ‘ในที่ใด บุคคลกำหนดรู้รูปขันธ์ได้, ในที่นั้น ก็กำหนดรู้เวทนาขันธ์ได้ ใช่ไหม’ ก็พึงวิสัชชนาว่า ‘ใช่’ (อามันตา) เท่านั้น. พึงทราบว่า วาระเหล่านั้นไม่มีในที่นี้ เพราะมีวิสัชชนาที่เหมือนกัน.

Atha vā pariññākiccaṃ nāma puggalasseva hoti, no okāsassa, puggalova parijānituṃ samattho, no okāsoti puggalavārovettha gahito, na okāsavāro. Tassa pana aggahitattā tadanantaro puggalokāsavāro labbhamānopi na gahito. Yo panesa puggalavāro gahito, tattha paccuppannakāle rūpakkhandhamūlakāni cattāri, vedanākkhandhamūlakāni tīṇi, saññākkhandhamūlakāni dve, saṅkhārakkhandhamūlakaṃ ekanti heṭṭhā vuttanayeneva anulomanaye aggahitaggahaṇena dasa yamakāni. Paṭilomanaye dasāti vīsati. Tathā sesesupīti ekekasmiṃ kāle vīsati vīsati katvā chasu kālesu vīsaṃ yamakasataṃ, cattārīsāni dve pucchāsatāni, asītyādhikāni cattāri atthasatāni ca hontīti idamettha pāḷivavatthānaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง กิจแห่งปริญญา (การกำหนดรู้) ย่อมมีแก่บุคคลเท่านั้น, ไม่มีแก่โอกาส, บุคคลเท่านั้นสามารถกำหนดรู้ได้, โอกาสไม่สามารถ, ฉะนั้น ในที่นี้ท่านจึงถือเอาแต่ปุคคลวาระ, ไม่ถือเอาโอกาสวาระ. แต่เพราะไม่ถือเอาโอกาสวาระนั้น ปุคคโลสาสวาระถัดจากนั้น แม้จะมีอยู่ ก็ไม่ถูกถือเอา. ส่วนปุคคลวาระที่ท่านถือเอานี้, ในปัจจุบันกาล มีรูปขันธมูลกะ ๔, เวทนาขันธมูลกะ ๓, สัญญาขันธมูลกะ ๒, สังขารขันธมูลกะ ๑, โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น ด้วยหลักอัคคหิตัคคหณะ (การไม่ถือเอาสิ่งที่ถือเอาแล้ว) ในอนุโลมนัย จึงมี ๑๐ ยมก. ในปฏิโลมนัยมี ๑๐, รวมเป็น ๒๐. ในกาลที่เหลือก็เช่นเดียวกัน, ฉะนั้น ในกาลทั้ง ๖ กาลละ ๒๐ ยมก รวมเป็น ๑๒๐ ยมก, ๒๔๐ คำถาม, และ ๔๘๐ เนื้อความ. นี้คือการกำหนดบาลีในวาระนี้.

Atthavinicchaye panettha atītānāgatapaccuppannasaṅkhātā tayo addhā pavattivāre viya cutipaṭisandhivasena na labbhanti. Pavatte cittakkhaṇavaseneva labbhanti. Tenevettha ‘yo rūpakkhandhaṃ parijānāti, so vedanākkhandhaṃ parijānātī’tiādīsu pucchāsu ‘āmantā’ti vissajjanaṃ kataṃ. Lokuttaramaggakkhaṇasmiñhi nibbānārammaṇena cittena pañcasu khandhesu pariññākiccanibbattiyā yaṃ kiñci ekaṃ khandhaṃ parijānanto itarampi parijānātīti vuccati. Evamettha ‘parijānātī’ti pañhesu anulomanaye pariññākiccassa matthakappattaṃ aggamaggasamaṅgiṃ sandhāya ‘āmantā’ti vuttanti veditabbaṃ. Paṭilomanaye pana ‘na parijānātī’ti pañhesu puthujjanādayo sandhāya ‘āmantā’ti vuttaṃ. ‘Parijānitthā’ti imasmiṃ pana atītakālavāre maggānantaraaggaphale ṭhitopi pariññākiccassa niṭṭhitattā parijānitthayeva nāma.

ในการวินิจฉัยเนื้อความในวาระนี้, กาลทั้งสาม คือ อดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่ได้หมายถึงโดยนัยแห่งจุติและปฏิสนธิเหมือนในปวัตติวาระ. แต่หมายถึงโดยนัยแห่งจิตตขณะในปวัตติกาล. เพราะเหตุนั้น ในคำถามเป็นต้นว่า ‘บุคคลใดกำหนดรู้รูปขันธ์, บุคคลนั้นก็กำหนดรู้เวทนาขันธ์ ใช่ไหม’ ท่านจึงวิสัชชนาว่า ‘ใช่’ (อามันตา). จริงอยู่ ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค จิตมีนิพพานเป็นอารมณ์ กิจแห่งปริญญาในขันธ์ ๕ ย่อมสำเร็จ, เพราะฉะนั้น บุคคลผู้กำหนดรู้ขันธ์อย่างใดอย่างหนึ่ง ก็กล่าวได้ว่าย่อมกำหนดรู้ขันธ์ที่เหลือด้วย. พึงทราบว่า ในวาระนี้ ในคำถามว่า ‘กำหนดรู้’ (ปริชานาติ) ในอนุโลมนัย ท่านกล่าวว่า ‘ใช่’ (อามันตา) โดยหมายถึงบุคคลผู้ประกอบด้วยอัคคมรรค ผู้ถึงที่สุดแห่งกิจแห่งปริญญา. ส่วนในปฏิโลมนัย ในคำถามว่า ‘ไม่กำหนดรู้’ (น ปริชานาติ) ท่านกล่าวว่า ‘ใช่’ (อามันตา) โดยหมายถึงปุถุชนเป็นต้น. แต่ในอดีตกาลวาระนี้ ในคำถามว่า ‘ได้กำหนดรู้แล้ว’ (ปริชานิตถา) แม้บุคคลผู้ตั้งอยู่ในอัคคผลอันเกิดถัดจากมรรค ก็ชื่อว่าได้กำหนดรู้แล้วเหมือนกัน เพราะกิจแห่งปริญญาสำเร็จแล้ว.

209. Yo rūpakkhandhaṃ parijānāti, so vedanākkhandhaṃ parijānitthāti pañhena aggamaggasamaṅgiṃ pucchati. Yasmā panesa khandhapañcakaṃ parijānātiyeva nāma, na tāva niṭṭhitapariññākicco; tasmā ‘no’ti paṭisedho kato. Dutiyapañhe pana parijānitthāti arahantaṃ pucchati. Yasmā paneso niṭṭhitapariññākicco. Natthi tassa pariññeyyaṃ nāma; tasmā ‘no’ti paṭisedho kato. Paṭilomanayavissajjane panettha arahā rūpakkhandhaṃ na parijānātīti arahato pariññāya abhāvena vuttaṃ. Aggamaggasamaṅgī vedanākkhandhaṃ na parijānitthāti arahattamaggaṭṭhassa aniṭṭhitapariññākiccatāya vuttaṃ. Na kevalañca vedanākkhandhameva, ekadhammampi so na parijānittheva. Idaṃ pana pucchāvasena vuttaṃ. No ca rūpakkhandhanti idampi pucchāvaseneva vuttaṃ. Aññampi pana so khandhaṃ parijānāti.

209. ด้วยคำถามว่า ‘บุคคลใดกำหนดรู้รูปขันธ์, บุคคลนั้นได้กำหนดรู้เวทนาขันธ์แล้ว ใช่ไหม’ เป็นการถามถึงบุคคลผู้ประกอบด้วยอัคคมรรค. แต่เพราะบุคคลนี้กำลังกำหนดรู้ขันธ์ ๕ อยู่ก็จริง แต่กิจแห่งปริญญายังไม่เสร็จสิ้น, ฉะนั้น ท่านจึงปฏิเสธว่า ‘ไม่ใช่’ (โน). ส่วนในคำถามที่สองว่า ‘ได้กำหนดรู้แล้ว’ เป็นการถามถึงพระอรหันต์. เพราะพระอรหันต์นั้นมีกิจแห่งปริญญาที่เสร็จสิ้นแล้ว, ไม่มีสิ่งที่พึงกำหนดรู้อีก, ฉะนั้น ท่านจึงปฏิเสธว่า ‘ไม่ใช่’ (โน). ในวิสัชชนาของปฏิโลมนัยในวาระนี้ ที่กล่าวว่า ‘พระอรหันต์ไม่กำหนดรู้รูปขันธ์’ นั้น ท่านกล่าวเพราะพระอรหันต์ไม่มีการกำหนดรู้ (ในปัจจุบัน). ที่กล่าวว่า ‘บุคคลผู้ประกอบด้วยอัคคมรรค ไม่ได้กำหนดรู้เวทนาขันธ์แล้ว’ นั้น ท่านกล่าวเพราะบุคคลผู้ตั้งอยู่ในอรหัตตมรรคมีกิจแห่งปริญญายังไม่เสร็จสิ้น. ไม่ใช่เพียงแต่เวทนาขันธ์เท่านั้น, แม้ธรรมอย่างหนึ่ง เขาก็ยังไม่ได้กำหนดรู้แล้ว. แต่นี้ท่านกล่าวตามนัยแห่งคำถาม. แม้คำว่า ‘แต่ไม่กำหนดรู้รูปขันธ์’ (โน จ รูปักขันธัง) นี้ ก็กล่าวตามนัยแห่งคำถามเช่นกัน. แต่บุคคลนั้นกำลังกำหนดรู้ขันธ์อื่นอยู่ด้วย.

210-211. Yo rūpakkhandhaṃ parijānāti, so vedanākkhandhaṃ parijānissatīti ettha yasmā maggaṭṭhapuggalo ekacittakkhaṇiko, tasmā so parijānissatīti saṅkhaṃ na gacchati. Tena vuttaṃ ‘no’ti. Te rūpakkhandhañca na parijānitthāti pucchāsabhāgena vuttaṃ, na parijāniṃsūti panettha attho. Iminā upāyena sabbattha atthavinicchayo veditabboti.

ข้อ 210-211. ในคำว่า 'บุคคลใดกำลังกำหนดรู้รูปขันธ์ บุคคลนั้นจักกำหนดรู้เวทนาขันธ์หรือ' นั้น เพราะเหตุว่ามัคคบุคคลมีจิตขณะเดียว ฉะนั้น บุคคลนั้นจึงไม่นับว่า 'จักกำหนดรู้' เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'โน' (ไม่ใช่) คำว่า 'เต รูปขันธัญจ น ปริชานิตฺถา' (ท่านเหล่านั้นไม่ได้กำหนดรู้รูปขันธ์ด้วยหรือ) เป็นคำกล่าวโดยส่วนแห่งคำถาม มีความหมายในที่นี้ว่า 'ท่านเหล่านั้นไม่ได้กำหนดรู้' พึงทราบการวินิจฉัยเนื้อความในที่ทุกแห่งโดยนัยนี้

Pariññāvāravaṇṇanā.

อรรถกถาปริญญาวาร

Khandhayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาขันธยมก จบ

3. Āyatanayamakaṃ

3. อายตนยมก

1. Paṇṇattiuddesavāravaṇṇanā

1. อรรถกถาปัณณัตติอุทเทสวาร

1-9. Idāni mūlayamake desiteyeva kusalādidhamme āyatanavasenāpi saṅgaṇhitvā khandhayamakānantaraṃ desitassa āyatanayamakassa vaṇṇanā hoti. Tattha khandhayamake vuttanayeneva pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ. Yatheva hi tattha paṇṇattivāro, pavattivāro, pariññāvāroti tayo mahāvārā honti, tathā idhāpi. Vacanatthopi nesaṃ tattha vuttanayeneva veditabbo. Idhāpi ca paṇṇattivāro uddesaniddesavasena dvidhā vavatthito. Itare niddesavaseneva. ‘Tattha dvādasāyatanānī’ti padaṃ ādiṃ katvā yāva nāyatanā na manoti, tāva paṇṇattivārassa uddesavāro veditabbo. Tattha dvādasāyatanānīti ayaṃ yamakavasena pucchitabbānaṃ āyatanānaṃ uddeso. Cakkhāyatanaṃ…pe… dhammāyatananti tesaññeva pabhedato nāmavavatthānaṃ. Yamakavasena pucchāsukhatthañcettha paṭhamaṃ paṭipāṭiyā ajjhattarūpāyatanāni vuttāni. Pacchā bāhirarūpāyatanāni. Pariyosāne manāyatanadhammāyatanāni.

ข้อ 1-9. บัดนี้ เป็นอรรถกถาแห่งอายตนยมก ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้ถัดจากขันธยมก โดยทรงรวบรวมกุศลธรรมเป็นต้นที่ทรงแสดงไว้แล้วในมูลยมกนั่นแหละ โดยนัยแห่งอายตนะ ในอายตนยมกนั้น พึงทราบการจัดวางบาลีตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในขันธยมกนั่นเทียว จริงอย่างนั้น ในขันธยมกนั้นมีมหาวาร 3 วาร คือ ปัณณัตติวาร ปวัตติวาร ปริญญาวาร ฉันใด ในอายตนยมกนี้ก็ฉันนั้น แม้เนื้อความของศัพท์เหล่านั้น ก็พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในขันธยมกนั้น แม้ในอายตนยมกนี้ ปัณณัตติวารก็แบ่งออกเป็น 2 อย่าง คือโดยอุทเทสและนิทเทส วารที่เหลือแบ่งโดยนิทเทสอย่างเดียว พึงทราบว่า ตั้งแต่บทว่า 'ตตฺถ ทฺวาทสายตนานิ' (ในอายตนะเหล่านั้น อายตนะ 12) เป็นต้นไป จนถึง 'นายตนา น มโน' (ไม่ใช่อายตนะ ไม่ใช่มโน) เป็นอุทเทสวารของปัณณัตติวาร ในบทเหล่านั้น บทว่า 'ทฺวาทสายตนานิ' นี้ เป็นการแสดงหัวข้ออายตนะที่จะต้องถามโดยนัยแห่งยมก บทว่า 'จกฺขายตนํ...เป...ธมฺมายตนํ' เป็นการตั้งชื่ออายตนะเหล่านั้นโดยจำแนกประเภท และในอายตนยมกนี้ เพื่อความสะดวกในการถามโดยนัยแห่งยมก เบื้องต้นจึงตรัสอัชฌัตติกรูปายตนะตามลำดับก่อน ภายหลังจึงตรัสพาหิรรูปายตนะ ในตอนท้ายจึงตรัสมนายตนะและธัมมายตนะ

Yathā pana heṭṭhā khandhavasena, evamidha imesaṃ āyatanānaṃ vasena padasodhanavāro, padasodhanamūlacakkavāro, suddhāyatanavāro, suddhāyatanamūlacakkavāroti, cattārova nayavārā honti. Ekeko cettha anulomapaṭilomavasena duvidhoyeva. Tesamattho tattha vuttanayeneva veditabbo. Yathā pana khandhayamake padasodhanavārassa anulomavāre ‘rūpaṃ rūpakkhandho, rūpakkhandho rūpa’ntiādīni pañca yamakāni, tathā idha ‘cakkhu, cakkhāyatanaṃ; cakkhāyatanaṃ; cakkhū’tiādīni dvādasa. Paṭilomavārepi ‘na cakkhu, na cakkhāyatanaṃ; na cakkhāyatanaṃ, na cakkhū’tiādīni dvādasa, padasodhanamūlacakkavārassa panettha anulomavāre ekekāyatanamūlakāni ekādasa ekādasa katvā dvattiṃsasataṃ yamakāni. Paṭilomavārepi dvattiṃsasatameva. Suddhāyatanavārassāpi anulomavāre dvādasa, paṭilomavāre dvādasa, suddhāyatanamūlacakkavārassāpi anulomavāre ekekāyatanamūlakāni ekādasa ekādasa katvā dvattiṃsasataṃ yamakāni. Paṭilomavārepi dvattiṃsasatamevāti evamidha chasattatādhikehi pañcahi yamakasatehi, dvipaññāsādhikehi ekādasahi pucchāsatehi, caturādhikehi tevīsāya atthasatehi ca paṭimaṇḍito paṇṇattivārassa uddesavāro veditabbo.

อนึ่ง ในยมกก่อนว่าโดยขันธ์ฉันใด ในอายตนยมกนี้ว่าโดยอายตนะเหล่านี้ ก็มีนยวาร 4 วารเท่านั้น คือ ปทโสธนวาร ปทโสธนมูลจักกวาร สุทธายตนวาร และสุทธายตนมูลจักกวาร ฉันนั้น ในนยวารเหล่านั้น แต่ละวารมี 2 อย่าง คือโดยอนุโลมและปฏิโลม เนื้อความของนยวารเหล่านั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในยมกนั้น อนึ่ง ในขันธยมก ในอนุโลมวารของปทโสธนวาร มียมก 5 คู่ มีอาทิว่า 'รูปํ รูปกฺขนฺโธ, รูปกฺขนฺโธ รูปํ' ฉันใด ในอายตนยมกนี้ ก็มียมก 12 คู่ มีอาทิว่า 'จกฺขุ, จกฺขายตนํ; จกฺขายตนํ, จกฺขุ' ฉันนั้น แม้ในปฏิโลมวาร ก็มียมก 12 คู่ มีอาทิว่า 'น จกฺขุ, น จกฺขายตนํ; น จกฺขายตนํ, น จกฺขุ' ในอนุโลมวารของปทโสธนมูลจักกวารในอายตนยมกนี้ มียมก 132 คู่ โดยทำอายตนะแต่ละอย่างเป็นมูลแล้วมีอายตนะละ 11 คู่ แม้ในปฏิโลมวาร ก็มี 132 คู่เหมือนกัน แม้ในอนุโลมวารของสุทธายตนวาร ก็มี 12 คู่, ในปฏิโลมวาร ก็มี 12 คู่ แม้ในอนุโลมวารของสุทธายตนมูลจักกวาร ก็มียมก 132 คู่ โดยทำอายตนะแต่ละอย่างเป็นมูลแล้วมีอายตนะละ 11 คู่ แม้ในปฏิโลมวาร ก็มี 132 คู่เหมือนกัน ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบอุทเทสวารของปัณณัตติวาร ซึ่งประดับด้วยยมก 576 คู่, ด้วยคำถาม 1,152 ข้อ, และด้วยเนื้อความ 2,304 นัย

Paṇṇattiuddesavāravaṇṇanā.

อรรถกถาปัณณัตติอุทเทสวาร

1. Paṇṇattiniddesavāravaṇṇanā

1. อรรถกถาปัณณัตตินิทเทสวาร

10-17. Niddesavāre pana heṭṭhā khandhayamakassa paṇṇattivāraniddese vuttanayeneva attho veditabbo. Aññatra visesā. Tatrāyaṃ viseso – dibbacakkhūti dutiyavijjāñāṇaṃ. Paññācakkhūti tatiyavijjāñāṇaṃ. Dibbasotanti dutiyaabhiññāñāṇaṃ. Taṇhāsotanti taṇhāva. Avaseso kāyoti nāmakāyo, rūpakāyo, hatthikāyo, assakāyoti evamādi. Avasesaṃ rūpanti rūpāyatanato sesaṃ bhūtupādāyarūpañceva piyarūpasātarūpañca. Sīlagandhotiādīni vāyanaṭṭhena sīlādīnaṃyeva nāmāni. Attharasotiādīnipi sādhumadhuraṭṭhena atthādīnaññeva nāmāni. Avaseso dhammoti pariyattidhammādianekappabhedoti ayamettha viseso.

ข้อ 10-17. ส่วนในนิทเทสวาร พึงทราบเนื้อความตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในปัณณัตติวารนิทเทสแห่งขันธยมกในหนหลัง เว้นแต่ข้อแตกต่าง ในข้อแตกต่างนั้น มีดังนี้: คำว่า ทิพพจักขุ หมายถึง ญาณในวิชชาที่สอง คำว่า ปัญญาจักขุ หมายถึง ญาณในวิชชาที่สาม คำว่า ทิพพโสตะ หมายถึง ญาณในอภิญญาที่สอง คำว่า ตัณหาโสตะ หมายถึง ตัณหานั่นเอง คำว่า กายที่เหลือ ได้แก่ นามกาย รูปกาย หมู่ช้าง หมู่ม้า เป็นต้น คำว่า รูปที่เหลือ ได้แก่ ภูตรูปและอุปาทายรูปที่นอกเหนือจากรูปายตนะ และยังหมายถึงปิยรูปสาตรูปด้วย คำว่า สีลคันธะ เป็นต้น เป็นชื่อของศีลเป็นต้นโดยความหมายว่าฟุ้งไป แม้คำว่า อัตถรสะ เป็นต้น ก็เป็นชื่อของอัตถะ (เนื้อความ) เป็นต้นโดยความหมายว่าดีงามและไพเราะ คำว่า ธรรมที่เหลือ มีประเภทต่างๆ มากมาย มีปริยัติธรรมเป็นต้น นี้คือข้อแตกต่างในที่นี้

Paṇṇattiniddesavāravaṇṇanā.

อรรถกถาปัณณัตตินิทเทสวาร

2. Pavattivāravaṇṇanā

2. อรรถกถาปวัตติวาร

18-21. Idhāpi ca pavattivārassa uppādavārādīsu tīsu antaravāresu ekekasmiṃ chaḷeva kālabhedā. Tesaṃ ekekasmiṃ kāle puggalavārādayo tayo vārā. Te sabbepi anulomapaṭilomanayavasena duvidhāva honti. Tattha paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye yathā khandhayamake rūpakkhandhamūlakāni cattāri, vedanākkhandhamūlakāni tīṇi, saññākkhandhamūlakāni dve, saṅkhārakkhandhamūlakaṃ ekanti aggahitaggahaṇena dasa yamakāni honti. Evaṃ ‘‘yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati, tassa sotāyatanaṃ uppajjati; yassa vā pana sotāyatanaṃ uppajjati, tassa cakkhāyatanaṃ uppajjati; yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati, tassa ghāṇāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, saddāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ, manāyatanaṃ, dhammāyatanaṃ, uppajjati; yassa vā pana dhammāyatanaṃ uppajjati, tassa cakkhāyatanaṃ uppajjatī’’ti evaṃ cakkhāyatanamūlakāni ekādasa. ‘‘Yassa sotāyatanaṃ uppajjati, tassa ghānāyatanaṃ uppajjatī’’tiādinā nayena sotāyatanamūlakāni dasa; ghānāyatanamūlakāni nava, jivhāyatanamūlakāni aṭṭha; kāyāyatanamūlakāni satta; rūpāyatanamūlakāni cha; saddāyatanamūlakāni pañca; gandhāyatanamūlakāni cattāri; rasāyatanamūlakāni tīṇi; phoṭṭhabbāyatanamūlakāni dve; manāyatanamūlakaṃ ekanti aggahitaggahaṇena chasaṭṭhi yamakāni honti.

๑๘-๒๑. อนึ่ง แม้ในที่นี้ ในอันตรวาร ๓ มีอุปปาทวารเป็นต้นของปวัตติวาร ในแต่ละอันตรวารก็มีเภทแห่งกาล ๖ อย่างเท่านั้น ในแต่ละกาลเหล่านั้น มีวาร ๓ อย่าง มีปุคคลวารเป็นต้น วารทั้งหมดเหล่านั้นก็มี ๒ อย่างเท่านั้น โดยนัยแห่งอนุโลมและปฏิโลม ในบรรดาวารเหล่านั้น ในอนุโลมนัยแห่งปุคคลวารในปัจจุบันกาล เหมือนในขันธยมก ยมกที่มีรูปขันธ์เป็นมูล ๔, ยมกที่มีเวทนาขันธ์เป็นมูล ๓, ยมกที่มีสัญญาขันธ์เป็นมูล ๒, ยมกที่มีสังขารขันธ์เป็นมูล ๑ ดังนี้ โดยการถือเอาสิ่งที่ยังไม่ได้ถือเอา จึงมียมก ๑๐ คู่ ฉันใดก็ฉันนั้น ยมกที่มีจักขายตนะเป็นมูล ๑๑ คู่ คือ "จักขายตนะของบุคคลใดกำลังเกิด โสตายตนะของบุคคลนั้นก็กำลังเกิด หรือว่า โสตายตนะของบุคคลใดกำลังเกิด จักขายตนะของบุคคลนั้นก็กำลังเกิด, จักขายตนะของบุคคลใดกำลังเกิด ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ ของบุคคลนั้นก็กำลังเกิด หรือว่า ธัมมายตนะของบุคคลใดกำลังเกิด จักขายตนะของบุคคลนั้นก็กำลังเกิด" โดยนัยเป็นต้นว่า "โสตายตนะของบุคคลใดกำลังเกิด ฆานายตนะของบุคคลนั้นก็กำลังเกิด" ยมกที่มีโสตายตนะเป็นมูล ๑๐ คู่, ยมกที่มีฆานายตนะเป็นมูล ๙ คู่, ยมกที่มีชิวหายตนะเป็นมูล ๘ คู่, ยมกที่มีกายายตนะเป็นมูล ๗ คู่, ยมกที่มีรูปายตนะเป็นมูล ๖ คู่, ยมกที่มีสัททายตนะเป็นมูล ๕ คู่, ยมกที่มีคันธายตนะเป็นมูล ๔ คู่, ยมกที่มีรสายตนะเป็นมูล ๓ คู่, ยมกที่มีโผฏฐัพพายตนะเป็นมูล ๒ คู่, ยมกที่มีมนายตนะเป็นมูล ๑ คู่ ดังนี้ โดยการถือเอาสิ่งที่ยังไม่ได้ถือเอา จึงมียมก ๖๖ คู่

Tattha cakkhāyatanamūlakesu ekādasasu ‘‘yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati, tassa sotāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, manāyatanaṃ, dhammāyatanaṃ uppajjatī’’ti imāni pañceva vissajjitāni. Tesu paṭhamaṃ vissajjetabbaṃ tāva vissajjitaṃ. Dutiyaṃ kiñcāpi paṭhamena sadisavissajjanaṃ, cakkhusotāyatanānaṃ pavattiṭṭhāne pana ghānāyatanassa na ekantena pavattito ‘‘kathaṃ nu kho etaṃ vissajjetabba’’nti vimatinivāraṇatthaṃ vissajjitaṃ. Rūpāyatanamanāyatanadhammāyatanehi saddhiṃ tīṇi yamakāni asadisavissajjanattā vissajjitāni. Sesesu jivhāyatanakāyāyatanehi tāva saddhiṃ dve yamakāni purimehi dvīhi saddhiṃ sadisavissajjanāni. Saddāyatanassa paṭisandhikkhaṇe anuppattito tena saddhiṃ yamakassa vissajjanameva natthi. Gandharasaphoṭṭhabbāyatanehipi saddhiṃ tīṇi yamakāni purimehi dvīhi sadisavissajjanāneva hontīti tantiyā lahubhāvatthaṃ saṅkhittāni. Sotāyatanamūlakesu yaṃ labbhati, taṃ purimehi sadisavissajjanamevāti ekampi pāḷiṃ nāruḷhaṃ. Ghānāyatanamūlakesu rūpāyatanena saddhiṃ ekaṃ, manāyatanadhammāyatanehi saddhiṃ dveti tīṇi yamakāni pāḷiṃ āruḷhāni. Sesāni ghānāyatanayamakena sadisavissajjanattā nāruḷhāni. Tathā jivhāyatanakāyāyatanamūlakāni. Rūpāyatanamūlakesu manāyatanadhammāyatanehi saddhiṃ dveyeva vissajjitāni. Gandharasaphoṭṭhabbehi pana saddhiṃ tīṇi rūpāyatanamanāyatanehi saddhiṃ sadisavissajjanāni. Yatheva hettha ‘‘sarūpakānaṃ acittakāna’’ntiādi vuttaṃ, tathā idhāpi ‘‘sarūpakānaṃ agandhakānaṃ, arasakānaṃ aphoṭṭhabbakāna’’nti yojanā veditabbā. Gandhādīni cettha āyatanabhūtāneva adhippetāni. Tasmā ‘‘sarūpakānaṃ sagandhāyatanāna’’nti āyatanavasenettha attho daṭṭhabbo.

ในบรรดายมก ๑๑ คู่ที่มีจักขายตนะเป็นมูลนั้น ท่านวิสัชนาไว้เพียง ๕ คู่เหล่านี้ คือ "จักขายตนะของบุคคลใดกำลังเกิด โสตายตนะ ฆานายตนะ รูปายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ ของบุคคลนั้นก็กำลังเกิด" ในยมก ๕ คู่นั้น ยมกคู่แรกที่พึงวิสัชนา ท่านก็ได้วิสัชนาไว้แล้ว ยมกคู่ที่สอง แม้จะมีการวิสัชนาเหมือนกับยมกคู่แรก แต่เพราะในที่ที่เป็นไปของจักขายตนะและโสตายตนะ ฆานายตนะไม่ได้เป็นไปโดยส่วนเดียว ท่านจึงวิสัชนาไว้เพื่อป้องกันความสงสัยว่า "ยมกคู่นี้จะพึงวิสัชนาอย่างไรหนอ" ยมก ๓ คู่ (ที่คู่) กับรูปายตนะ มนายตนะ และธัมมายตนะ ท่านวิสัชนาไว้เพราะมีการวิสัชนาไม่เหมือนกัน ในบรรดายมกที่เหลือ ยมก ๒ คู่ (ที่คู่) กับชิวหายตนะและกายายตนะ มีการวิสัชนาเหมือนกับยมก ๒ คู่ก่อน เพราะสัททายตนะไม่เกิดในปฏิสนธิขณะ ยมก (ที่คู่) กับสัททายตนะนั้นจึงไม่มีการวิสัชนาเลย แม้ยมก ๓ คู่ (ที่คู่) กับคันธายตนะ รสายตนะ และโผฏฐัพพายตนะ ก็มีการวิสัชนาเหมือนกับยมก ๒ คู่ก่อนนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงย่อไว้เพื่อให้คัมภีร์สั้นเข้า ในยมกที่มีโสตายตนะเป็นมูล ยมกใดที่มีอยู่ ยมกนั้นก็มีการวิสัชนาเหมือนกับยมกก่อนๆ นั่นเอง ท่านจึงไม่ยกขึ้นสู่บาลีแม้แต่คู่เดียว ในยมกที่มีฆานายตนะเป็นมูล ท่านยกยมก ๓ คู่ขึ้นสู่บาลี คือ (ยมกที่คู่) กับรูปายตนะ ๑ คู่ และ (ยมกที่คู่) กับมนายตนะและธัมมายตนะ ๒ คู่ ยมกที่เหลือท่านไม่ยกขึ้น (สู่บาลี) เพราะมีการวิสัชนาเหมือนกับฆานายตนยมก ยมกที่มีชิวหายตนะและกายายตนะเป็นมูลก็ฉันนั้น ในยมกที่มีรูปายตนะเป็นมูล ท่านวิสัชนาไว้เพียง ๒ คู่เท่านั้น คือ (ยมกที่คู่) กับมนายตนะและธัมมายตนะ ส่วนยมก ๓ คู่ (ที่คู่) กับคันธะ รสะ และโผฏฐัพพะ มีการวิสัชนาเหมือนกับ (ยมกที่คู่) รูปายตนะและมนายตนะ ในที่นี้ ท่านกล่าวไว้เป็นต้นว่า "สรุปกานํ อจิตฺตกานํ" ฉันใด ในที่นี้ก็พึงทราบการประกอบความฉันนั้นว่า "สรุปกานํ อคนฺธกานํ, อรสกานํ อโผฏฺฐพฺพกานํ" และในที่นี้ ท่านประสงค์เอาคันธะเป็นต้นที่เป็นอายตนะนั่นเอง เพราะฉะนั้น พึงเห็นเนื้อความในที่นี้โดยความเป็นอายตนะว่า "สรุปกานํ สคนฺธายตนานํ"

Saddāyatanamūlakāni atthābhāvato pāḷiṃ nāruḷhāneva. Gandharasaphoṭṭhabbamūlakāni cattāri tīṇi dve ca heṭṭhimehi sadisavissajjanattā pāḷiṃ nāruḷhāni. Manāyatanamūlakaṃ vissajjitamevāti evametāni paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye katipayayamakavissajjaneneva chasaṭṭhiyamakāni vissajjitāni nāma hontīti veditabbāni. Yathā ca puggalavāre, evaṃ okāsavārepi puggalokāsavārepi chasaṭṭhīti paccuppannakāle tīsu vāresu anulomanaye aṭṭhanavutisataṃ yamakāni honti. Yathā ca anulomanaye, evaṃ paṭilomanayepīti sabbānipi paccuppannakāle channavutādhikāni tīṇi yamakasatāni honti. Tesu dvānavutādhikāni satta pucchāsatāni, caturāsītādhikāni ca pannarasa atthasatāni hontīti veditabbāni. Evaṃ sesesupi pañcasu kālabhedesūti sabbānipi chasattatādhikāni tevīsati yamakasatāni. Tato diguṇā pucchā, tato diguṇā atthāti idamettha uppādavāre pāḷivavatthānaṃ. Nirodhavārauppādanirodhavāresupi eseva nayoti. Sabbasmimpi pavattivāre aṭṭhavīsāni ekasattati yamakasatāni. Tato diguṇā pucchā, tato diguṇā atthā veditabbā. Pāḷi pana manāyatanaṃ dhammāyatanañca ekasadisaṃ, nānaṃ natthi. Upari pana ‘‘vārasaṅkhepo hotī’’tiādīni vatvā tattha tattha saṅkhittā. Tasmā yaṃ tattha tattha saṅkhittaṃ, taṃ sabbaṃ asammuyhantehi sallakkhetabbaṃ.

ยมกะทั้งหลายที่มีสัททายตนะเป็นมูล ไม่ได้ยกขึ้นสู่บาลี เพราะไม่มีเนื้อความ ยมกะ ๔ ๓ และ ๒ ที่มีคันธายตนะ รสายตนะ และโผฏฐัพพายตนะเป็นมูล ไม่ได้ยกขึ้นสู่บาลี เพราะมีวิสัชนาเหมือนกับยมกะก่อนๆ ส่วนยมกะที่มีมนายตนะเป็นมูล ได้วิสัชนาไว้แล้ว ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่า ในปัจจุบันกาล อนุโลมนัยแห่งปุคคลวาร เพียงวิสัชนาบางยมกะ ก็ชื่อว่าได้วิสัชนา ๖๖ ยมกะแล้ว ในปุคคลวารมี ๖๖ ยมกะฉันใด แม้ในโอกาสวารและปุคคโลสวารก็มี ๖๖ ยมกะฉันนั้น ในปัจจุบันกาล ใน ๓ วาร อนุโลมนัย จึงมียกมะ ๑๙๘ ในอนุโลมนัยมีฉันใด แม้ในปฏิโลมนัยก็มีฉันนั้น ดังนั้น ในปัจจุบันกาลทั้งหมดจึงมียกมะ ๓๙๖ พึงทราบว่า ในยมกะเหล่านั้น มีปุจฉา ๗๙๒ มีอัตถะ ๑,๕๘๔ แม้ในกาลเภทที่เหลืออีก ๕ ก็เป็นเช่นนี้ ดังนั้น ยมกะทั้งหมดจึงมี ๒,๓๗๖ ปุจฉาเป็น ๒ เท่าจากนั้น อัตถะเป็น ๒ เท่าจากนั้น นี้คือการกำหนดบาลีในอุปปาทวารในยมกะนี้ แม้ในนิโรธวารและอุปปาทนิโรธวาร ก็นัยนี้เช่นกัน ในปวัตติวารทั้งหมดจึงมียกมะ ๗,๑๒๘ พึงทราบว่า ปุจฉาเป็น ๒ เท่าจากนั้น อัตถะเป็น ๒ เท่าจากนั้น ส่วนในบาลี มนายตนะและธัมมายตนะมีนัยเดียวกัน ไม่แตกต่างกัน แต่ในเบื้องหน้า ได้กล่าวไว้ว่า "มีการย่อวาร" เป็นต้น แล้วย่อไว้ในที่นั้นๆ เพราะฉะนั้น สิ่งที่ย่อไว้ในที่นั้นๆ ทั้งหมด ผู้ไม่หลงลืมพึงกำหนดไว้

Atthavinicchaye panettha idaṃ nayamukhaṃ. Sacakkhukānaṃ asotakānanti apāye jātibadhiraopapātikaṃ sandhāya vuttaṃ. So hi sacakkhuko asotako hutvā upapajjati. Yathāha – ‘‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci aparāni dasāyatanāni pātubhavanti. Opapātikānaṃ petānaṃ, opapātikānaṃ asurānaṃ, opapātikānaṃ tiracchānagatānaṃ, opapātikānaṃ nerayikānaṃ; jaccabadhirānaṃ upapattikkhaṇe dasāyatanāni pātubhavanti, cakkhāyatanaṃ rūpaghānagandhajivhārasakāyaphoṭṭhabbāyatanaṃ manāyatanaṃ dhammāyatana’’nti. Sacakkhukānaṃ sasotakānanti sugatiduggatīsu paripuṇṇāyatane ca opapātike rūpībrahmāno ca sandhāya vuttaṃ. Te hi sacakkhukā sasotakā hutvā upapajjanti. Yathāha – ‘‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavanti; kāmāvacarānaṃ devānaṃ, paṭhamakappikānaṃ manussānaṃ, opapātikānaṃ petānaṃ, opapātikānaṃ asurānaṃ, opapātikānaṃ tiracchānagatānaṃ, opapātikānaṃ nerayikānaṃ, paripuṇṇāyatanānaṃ. Rūpadhātuyā upapattikkhaṇe pañcāyatanāni pātubhavanti, cakkhāyatanaṃ rūpasotamanāyatanaṃ dhammāyatana’’nti.

ในการวินิจฉัยเนื้อความนี้ มีหัวข้อแห่งนัยดังนี้ คำว่า "แก่บุคคลผู้มีจักษุ แต่ไม่มีโสตะ" ท่านกล่าวหมายถึงโอปปาติกะผู้หูหนวกแต่กำเนิดในอบาย เพราะผู้นั้นย่อมเกิดเป็นผู้มีจักษุ แต่ไม่มีโสตะ ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ในอุปปัตติขณะในกามธาตุ อายตนะ ๑๐ ที่เหลือย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก คือ แก่โอปปาติกเปรต โอปปาติกอสูร โอปปาติกดิรัจฉาน โอปปาติกสัตว์นรก ในอุปปัตติขณะของสัตว์ผู้หูหนวกแต่กำเนิด อายตนะ ๑๐ ย่อมปรากฏ คือ จักขวายตนะ รูปายตนะ ฆานายตนะ คันธายตนะ ชิวหายตนะ รสายตนะ กายายตนะ โผฏฐัพพายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ" คำว่า "แก่บุคคลผู้มีจักษุและมีโสตะ" ท่านกล่าวหมายถึงโอปปาติกะผู้มีอายตนะบริบูรณ์ในสุคติและทุคติ และหมายถึงรูปพรหมทั้งหลาย เพราะท่านเหล่านั้นย่อมเกิดเป็นผู้มีจักษุและมีโสตะ ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ในอุปปัตติขณะในกามธาตุ อายตนะ ๑๑ ย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก คือ แก่เทวดาชั้นกามาวจร แก่มนุษย์ในปฐมกัป แก่โอปปาติกเปรต โอปปาติกอสูร โอปปาติกดิรัจฉาน โอปปาติกสัตว์นรก ผู้มีอายตนะบริบูรณ์ ในอุปปัตติขณะในรูปธาตุ อายตนะ ๕ ย่อมปรากฏ คือ จักขวายตนะ รูปายตนะ โสตายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ"

Aghānakānanti brahmapārisajjādayo sandhāya vuttaṃ. Te hi sacakkhukā aghānakā hutvā upapajjanti. Kāmadhātuyaṃ pana aghānako opapātiko natthi. Yadi bhaveyya ‘‘kassaci aṭṭhāyatanāni pātubhavantī’’ti vedayya. Yo gabbhaseyyako pana aghānako siyā, so ‘‘sacakkhukāna’’nti vacanato idha anadhippeto. Sacakkhukānaṃ saghānakānanti jaccabadhirampi paripuṇṇāyatanampi opapātikaṃ sandhāya vuttaṃ. Saghānakānaṃ acakkhukānanti jaccandhampi jaccabadhirampi opapātikaṃ sandhāya vuttameva. Saghānakānaṃ sacakkhukānanti paripuṇṇāyatanameva opapātikaṃ sandhāya vuttaṃ.

คำว่า "แก่บุคคลผู้ไม่มีฆานะ" ท่านกล่าวหมายถึงพรหมปาริสัชชาเป็นต้น เพราะท่านเหล่านั้นย่อมเกิดเป็นผู้มีจักษุ แต่ไม่มีฆานะ แต่ในกามธาตุ ไม่มีโอปปาติกะผู้ไม่มีฆานะ หากพึงมี ก็พึงกล่าวว่า "อายตนะ ๘ ย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก" ส่วนคัพภเสยยกสัตว์ใดที่ไม่มีฆานะ ผู้นั้นไม่เป็นที่ประสงค์ในที่นี้ เพราะมีคำว่า "แก่บุคคลผู้มีจักษุ" คำว่า "แก่บุคคลผู้มีจักษุและมีฆานะ" ท่านกล่าวหมายถึงโอปปาติกะผู้หูหนวกแต่กำเนิดและผู้มีอายตนะบริบูรณ์ คำว่า "แก่บุคคลผู้มีฆานะ แต่ไม่มีจักษุ" ท่านกล่าวหมายถึงโอปปาติกะผู้ตาบอดแต่กำเนิดและผู้หูหนวกแต่กำเนิดนั่นเอง คำว่า "แก่บุคคลผู้มีฆานะและมีจักษุ" ท่านกล่าวหมายถึงโอปปาติกะผู้มีอายตนะบริบูรณ์เท่านั้น

Sarūpakānaṃ acakkhukānanti ettha jaccandhajaccabadhiraopapātikesu aññataropi gabbhaseyyakopi labbhatiyeva. Sacittakānaṃ acakkhukānanti ettha heṭṭhā vuttehi jaccandhādīhi tīhi saddhiṃ arūpinopi labbhanti. Acakkhukānanti ettha purimapade vuttehi catūhi saddhiṃ asaññasattāpi labbhanti. Sarūpakānaṃ aghānakānanti ettha gabbhaseyyakā ca asaññasattā ca sesarūpībrahmāno ca labbhanti. Sacittakānaṃ aghānakānanti ettha gabbhaseyyakā ca rūpārūpabrahmāno ca labbhanti. Acittakānaṃ arūpakānantipadesu pana ekavokāracatuvokārasattāva labbhantīti iminā nayena sabbesu puggalavāresu puggalavibhāgo veditabbo.

ในคำว่า "แก่บุคคลผู้มีรูป แต่ไม่มีจักษุ" นี้ ย่อมได้ทั้งโอปปาติกะผู้ตาบอดแต่กำเนิดหรือหูหนวกแต่กำเนิด และคัพภเสยยกสัตว์ ในคำว่า "แก่บุคคลผู้มีจิต แต่ไม่มีจักษุ" นี้ นอกจากบุคคล ๓ จำพวกมีผู้ตาบอดแต่กำเนิดเป็นต้นที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำแล้ว ยังรวมถึงอรูปพรหมด้วย ในคำว่า "แก่บุคคลผู้ไม่มีจักษุ" นี้ นอกจากบุคคล ๔ จำพวกที่กล่าวไว้ในบทก่อนแล้ว ยังรวมถึงอสัญญสัตตพรหมด้วย ในคำว่า "แก่บุคคลผู้มีรูป แต่ไม่มีฆานะ" นี้ ย่อมได้คัพภเสยยกสัตว์ อสัญญสัตตพรหม และรูปพรหมที่เหลือ ในคำว่า "แก่บุคคลผู้มีจิต แต่ไม่มีฆานะ" นี้ ย่อมได้คัพภเสยยกสัตว์ และรูปพรหม อรูปพรหม แต่ในบทว่า "แก่บุคคลผู้ไม่มีจิต" และ "แก่บุคคลผู้ไม่มีรูป" ย่อมได้เฉพาะเอกโวการสัตว์และจตุโวการสัตว์เท่านั้น พึงทราบการจำแนกบุคคลในปุคคลวารทั้งปวงด้วยนัยนี้

22-254. Okāsavāre yattha cakkhāyatananti rūpībrahmalokaṃ pucchati. Teneva āmantāti vuttaṃ. Tasmiñhi tale niyamato tāni āyatanāni paṭisandhiyaṃ uppajjanti. Idamettha nayamukhaṃ. Iminā nayamukhena sakalepi pavattivāre attho veditabbo. Pariññāvāro khandhayamake vuttanayoyevāti.

๒๒-๒๕๔. ในโอกาสวาร คำถามว่า "ในโอกาสใด จักขวายตนะ..." เป็นการถามถึงรูปพรหมโลก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงตอบว่า "อามันตา" (ใช่) เพราะในภูมินั้น อายตนะเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นในปฏิสนธิกาลโดยแน่นอน นี้เป็นหัวข้อแห่งนัยในที่นี้ พึงทราบเนื้อความในปวัตติวารทั้งหมดด้วยหัวข้อแห่งนัยนี้ ปริญญาวารมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในขันธยมกนั่นเอง

Pavattivāravaṇṇanā.

อรรถกถาปวัตติวาร

Āyatanayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอายตนยมก จบ

4. Dhātuyamakaṃ

4. ธาตุยมก

1-19. Idāni teyeva mūlayamake desite kusalādidhamme dhātuvasena saṅgaṇhitvā āyatanayamakānantaraṃ desitassa dhātuyamakassa vaṇṇanā hoti. Tattha āyatanayamake vuttanayeneva pāḷivavatthānaṃ vetidabbaṃ. Idhāpi hi paṇṇattivārādayo tayo mahāvārā, avasesā antaravārā ca saddhiṃ kālappabhedādīhi āyatanayamake āgatasadisāyeva. Idhāpi ca yamakapucchāsukhatthaṃ paṭipāṭiyā ajjhattikabāhirā rūpadhātuyova vatvā viññāṇadhātuyo vuttā. Dhātūnaṃ pana bahuttā idha āyatanayamakato bahutarāni yamakāni, yamakadiguṇā pucchā, pucchādiguṇā ca atthā honti. Tattha cakkhudhātumūlakādīsu yamakesu labbhamānānaṃ yamakānaṃ atthavinicchayo āyatanayamake vuttanayeneva veditabbo. Taṃsadisāyeva hettha atthagati, teneva ca kāraṇena pāḷipi saṅkhittā. Pariññāvāro pākatikoyevāti.

๑-๑๙. บัดนี้ เป็นพรรณนาธาตุยมกที่ทรงแสดงไว้ต่อจากอายตนยมก โดยทรงรวบรวมกุศลธรรมเป็นต้นที่ทรงแสดงไว้ในมูลยมกนั่นแหละโดยความเป็นธาตุ. ในธาตุยมกนั้น พึงทราบการจัดวางบาลีตามนัยที่กล่าวไว้ในอายตนยมกนั่นเทียว. จริงอยู่ แม้ในธาตุยมกนี้ มหาวาร ๓ วาร มีปัญญัตติวารเป็นต้น และอันตรวารที่เหลือ พร้อมทั้งกาลเภทเป็นต้น ก็เหมือนกับที่มาในอายตนยมกนั่นเอง. และแม้ในธาตุยมกนี้ เพื่อความสะดวกในการถามยมก ท่านจึงกล่าวอัชฌัตติกรูปธาตุและพาหิรรูปธาตุตามลำดับก่อน แล้วจึงกล่าววิญญาณธาตุ. แต่เพราะธาตุมีมาก ในธาตุยมกนี้จึงมียกมมากกว่าในอายตนยมก มีปุจฉาเป็นสองเท่าของยมก และมีอรรถเป็นสองเท่าของปุจฉา. ในยมกเหล่านั้น การวินิจฉัยอรรถของยมกที่ได้ในยมกทั้งหลายมีจักขุธาตุมูลกะเป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในอายตนยมกนั่นเทียว. เนื้อความในธาตุยมกนี้ก็เช่นเดียวกันนั้น และด้วยเหตุนั้นเอง บาลีจึงย่อ. ส่วนปริญญาวารก็เป็นไปตามปกติ.

Dhātuyamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาธาตุยมก จบ.

5. Saccayamakaṃ

5. สัจจยมก

1. Paṇṇattivāravaṇṇanā

1. พรรณนาปัญญัตติวาร

1-9. Idāni teyeva mūlayamake desite kusalādidhamme saccavasena saṅgaṇhitvā dhātuyamakānantaraṃ desitassa saccayamakassa vaṇṇanā hoti. Tatthāpi heṭṭhā vuttanayeneva paṇṇattivārādayo tayo mahāvārā antaravārādayo ca avasesappabhedā veditabbā. Paṇṇattivāre panettha catunnaṃ saccānaṃ vasena padasodhanavāro, padasodhanamūlacakkavāro, suddhasaccavāro, suddhasaccamūlacakkavāroti imesu catūsu vāresu yamakagaṇanā veditabbā.

๑-๙. บัดนี้ เป็นพรรณนาสัจจยมกที่ทรงแสดงไว้ต่อจากธาตุยมก โดยทรงรวบรวมกุศลธรรมเป็นต้นที่ทรงแสดงไว้ในมูลยมกนั่นแหละโดยความเป็นสัจจะ. แม้ในสัจจยมกนั้น พึงทราบมหาวาร ๓ วาร มีปัญญัตติวารเป็นต้น และประเภทที่เหลือมีอันตรวารเป็นต้น ตามนัยที่กล่าวไว้ในยมกก่อนๆ นั่นเทียว. ในปัญญัตติวารนี้ พึงทราบการนับยมกในวาร ๔ เหล่านี้ คือ ปทโสธนวาร ปทโสธนมูลจักกวาร สุทธสัจจวาร และสุทธสัจจมูลจักกวาร โดยอริยสัจ ๔.

10-26. Paṇṇattivāraniddese pana avasesaṃ dukkhasaccanti dukkhavedanāya ceva taṇhāya ca vinimuttā tebhūmakadhammā veditabbā. Avaseso samudayoti saccavibhaṅge niddiṭṭhakāmāvacarakusalādibhedo dukkhasaccassa paccayo. Avaseso nirodhoti tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭipassaddhinirodho ceva khaṇabhaṅganirodho ca. Avaseso maggoti ‘‘tasmiṃ kho pana samaye pañcaṅgiko maggo hoti, aṭṭhaṅgiko maggo, micchāmaggo, jaṅghamaggo, sakaṭamaggo’’ti evamādiko.

๑๐-๒๖. ส่วนในปัญญัตติวารนิทเทส พึงทราบว่า ธรรมในภูมิ ๓ ที่พ้นจากทุกขเวทนาและตัณหา ชื่อว่า ทุกขสัจที่เหลือ. ปัจจัยแห่งทุกขสัจ มีกามวจรกุศลเป็นต้นที่ทรงแสดงไว้ในสัจจวิภังค์ ชื่อว่า สมุทัยที่เหลือ. ตทังคนิโรธ วิกขัมภนนิโรธ สมุจเฉทนิโรธ ปฏิปัสสัทธินิโรธ และขณภังคนิโรธ ชื่อว่า นิโรธที่เหลือ. มรรคมีองค์ ๕ มรรคมีองค์ ๘ มิจฉามรรค ชังฆมรรค สกฏมรรค เป็นต้น ในสมัยนั้นแล ชื่อว่า มรรคที่เหลือ.

Paṇṇattivāravaṇṇanā.

พรรณนาปัญญัตติวาร.

2. Pavattivāravaṇṇanā

2. พรรณนาปวัตติวาร

27-164. Pavattivāre panettha paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye ‘‘yassa dukkhasaccaṃ uppajjati, tassa samudayasaccaṃ uppajjati; yassa vā pana samudayasaccaṃ uppajjati, tassa dukkhasaccaṃ uppajjatī’’ti dukkhasaccamūlakehi tīhi, samudayasaccamūlakehi dvīhi, nirodhasaccamūlakena ekenāti labbhamānañca alabbhamānañca gahetvā pāḷivasena chahi yamakehi bhavitabbaṃ. Tesu yasmā nirodhassa neva uppādo, na nirodho yujjati, tasmā dukkhasaccamūlakāni samudayasaccamaggasaccehi saddhiṃ dve, samudayasaccamūlakaṃ maggasaccena saddhiṃ ekanti tīṇi yamakāni āgatāni. Tassa paṭilomanayepi okāsavārādīsupi eseva nayo. Evamettha sabbavāresu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ yamakānaṃ vasena yamakagaṇanā veditabbā. Atthavinicchaye panettha idaṃ lakkhaṇaṃ – imassa hi saccayamakassa pavattivāre nirodhasaccaṃ tāva na labbhateva. Sesesu pana tīsu samudayasaccamaggasaccāni ekantena pavattiyaṃyeva labbhanti. Dukkhasaccaṃ cutipaṭisandhīsupi pavattepi labbhati. Paccuppannādayo pana tayo kālā cutipaṭisandhīnampi pavattiyāpi vasena labbhanti. Evamettha yaṃ yaṃ labbhati, tassa tassa vasena atthavinicchayo veditabbo.

๒๗-๑๖๔. ในปวัตติวารนี้ ในปัจจุบันกาล อนุโลมนัยแห่งปุคคลวาร พึงมี ๖ ยมกตามบาลี โดยถือเอายมกที่ได้และที่ไม่ได้ คือ ทุกขสัจจมูลกะ ๓ ยมก สมุทัยสัจจมูลกะ ๒ ยมก และนิโรธสัจจมูลกะ ๑ ยมก ดังนี้ว่า "ทุกขสัจเกิดขึ้นแก่บุคคลใด สมุทัยสัจก็เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น หรือว่า สมุทัยสัจเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ทุกขสัจก็เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น". ในยมกเหล่านั้น เพราะนิโรธสัจจะไม่มีทั้งการเกิดขึ้นและดับไป ฉะนั้น จึงมียกมมา ๓ ยมก คือ ทุกขสัจจมูลกะ ๒ ยมก คู่กับสมุทัยสัจและมรรคสัจ และสมุทัยสัจจมูลกะ ๑ ยมก คู่กับมรรคสัจ. แม้ในปฏิโลมนัยของยมกนั้น และในโอกาสวารเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบการนับยมกในวารทั้งหมดนี้โดยนัยแห่งยมก ๓ ยมก. ในการวินิจฉัยอรรถในที่นี้ มีข้อกำหนดดังนี้ คือ ในปวัตติวารแห่งสัจจยมกนี้ นิโรธสัจย่อมไม่ได้เลย. ส่วนในสัจจะ ๓ ที่เหลือ สมุทัยสัจและมรรคสัจย่อมได้ในปวัตติกาลโดยส่วนเดียว. ทุกขสัจย่อมได้ทั้งในจุติและปฏิสนธิ ทั้งในปวัตติกาล. ส่วนกาล ๓ มีปัจจุบันกาลเป็นต้น ย่อมได้โดยนัยแห่งจุติและปฏิสนธิ และโดยนัยแห่งปวัตติกาล. ด้วยประการฉะนี้ การวินิจฉัยอรรถในที่นี้ พึงทราบตามสัจจะที่ได้นั้นๆ.

Tatridaṃ nayamukhaṃ – sabbesaṃ upapajjantānanti antamaso suddhāvāsānampi. Tepi hi dukkhasacceneva upapajjanti. Taṇhāvippayuttacittassāti idaṃ dukkhasaccasamudayasaccesu ekakoṭṭhāsassa uppattidassanatthaṃ vuttaṃ. Tasmā pañcavokāravaseneva gahetabbaṃ. Catuvokāre pana taṇhāvippayuttassa phalasamāpatticittassa uppādakkhaṇe ekampi saccaṃ nuppajjati. Idaṃ idha na gahetabbaṃ. Tesaṃ dukkhasaccañcāti tasmiñhi khaṇe taṇhaṃ ṭhapetvā sesaṃ dukkhasaccaṃ nāma hotīti sandhāyetaṃ vuttaṃ. Maggassa uppādakkhaṇepi eseva nayo. Tattha pana rūpameva dukkhasaccaṃ nāma. Sesā maggasampayuttakā dhammā saccavinimuttā. Teneva kāraṇena ‘‘arūpe maggassa uppādakkhaṇe tesaṃ maggasaccaṃ uppajjati, no ca tesaṃ dukkhasaccaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Sabbesaṃ upapajjantānaṃ pavatte taṇhāvippayuttacittassa uppādakkhaṇe tesaṃ tatthāti tesaṃ tasmiṃ upapattikkhaṇe taṇhāvippayuttacittuppattikkhaṇe cāti evamettha khaṇavasena okāso veditabbo. Aññesupi evarūpesu eseva nayo. Anabhisametāvīnanti catusaccapaṭivedhasaṅkhātaṃ abhisamayaṃ appattasattānaṃ. Abhisametāvīnanti abhisamitasaccānanti. Iminā nayamukhena sabbattha atthavinicchayo veditabbo.

ในข้อนั้น มีแนวทางดังนี้ – บทว่า สพฺเพสํ อุปปชฺชนฺตานํ (แก่สัตว์ผู้กำลังเกิดทั้งหมด) หมายถึง แม้แก่สัตว์ในสุทธาวาส. เพราะแม้สัตว์เหล่านั้นก็ย่อมอุบัติด้วยทุกขสัจ. บทว่า ตณฺหาวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺส (แห่งจิตที่วิปปยุตจากตัณหา) ท่านกล่าวเพื่อแสดงการเกิดขึ้นของส่วนหนึ่งในทุกขสัจและสมุทัยสัจ. เพราะฉะนั้น พึงถือเอาโดยนัยแห่งปัญจโวการภพเท่านั้น. ส่วนในจตุโวการภพ ในอุปปาทขณะแห่งผลสมาบัติจิตที่วิปปยุตจากตัณหา สัจจะแม้หนึ่งก็ไม่เกิดขึ้น. ข้อนี้ไม่พึงถือเอาในที่นี้. บทว่า เตสํ ทุกฺขสจฺจญฺจ (และทุกขสัจของสัตว์เหล่านั้น) ท่านกล่าวโดยหมายความว่า ในขณะนั้น ธรรมที่เหลือเว้นตัณหา ชื่อว่าทุกขสัจ. แม้ในอุปปาทขณะแห่งมรรค ก็นัยนี้เช่นกัน. แต่ในขณะนั้น รูปเท่านั้นชื่อว่าทุกขสัจ. ธรรมที่เหลืออันเป็นมรรคสัมปยุต ย่อมพ้นจากสัจจะ. ด้วยเหตุนั้นเอง ท่านจึงกล่าวว่า "ในอรูปภพ ในอุปปาทขณะแห่งมรรค มรรคสัจเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น แต่ทุกขสัจไม่เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น". ในบทว่า สพฺเพสํ อุปปชฺชนฺตานํ ปวตฺเต ตณฺหาวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ ตตฺถ (แก่สัตว์ผู้กำลังเกิดทั้งหมด ในปวัตติกาล ในอุปปาทขณะแห่งจิตที่วิปปยุตจากตัณหา ในภพนั้นของสัตว์เหล่านั้น) ในที่นี้ พึงทราบโอกาสโดยนัยแห่งขณะว่า ในอุปปัตติขณะและในอุปปาทขณะแห่งจิตที่วิปปยุตจากตัณหาของสัตว์เหล่านั้น. แม้ในบทอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า อนภิสเมตาวีนํ หมายถึง แก่สัตว์ผู้ยังไม่บรรลุอภิสมัย คือการแทงตลอดสัจจะ ๔. บทว่า อภิสเมตาวีนํ หมายถึง แก่ผู้มีสัจจะอันแทงตลอดแล้ว. พึงทราบการวินิจฉัยอรรถในทุกแห่งด้วยแนวทางนี้.

Pavattivāravaṇṇanā.

พรรณนาปวัตติวาร.

3. Pariññāvāravaṇṇanā

3. พรรณนาปริญญาวาร

165-170. Pariññāvāre pana ñātapariññā, tīraṇapariññā, pahānapariññāti tissopettha pariññāyo labbhanti. Yasmā ca lokuttaradhammesu pariññā nāma natthi; tasmā idha dve saccāni gahitāni. Tattha dukkhasaccaṃ parijānātīti ñātatīraṇapariññāvaseneva vuttaṃ. Samudayasaccaṃ pajahatīti ñātapahānapariññāvasena. Iti imāsaṃ pariññānaṃ vasena sabbapadesu attho veditabboti.

๑๖๕-๑๗๐. ส่วนในปริญญาวาร ย่อมได้ปริญญา ๓ อย่างในยมกนี้ คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา. และเพราะปริญญาในโลกุตตรธรรมไม่มี ฉะนั้น ในยมกนี้จึงถือเอาสัจจะ ๒ อย่าง. ในสัจจะ ๒ อย่างนั้น คำว่า ย่อมกำหนดรู้ทุกขสัจจะ ตรัสไว้โดยอำนาจญาตปริญญาและตีรณปริญญา. คำว่า ย่อมละสมุทัยสัจจะ ตรัสไว้โดยอำนาจญาตปริญญาและปหานปริญญา. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงโดยอำนาจแห่งปริญญาเหล่านี้ ดังนี้.

Pariññāvāravaṇṇanā.

อรรถกถาปริญญาวาร

Saccayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสัจจยมก จบ.

6. Saṅkhārayamakaṃ

6. สังขารยมก

1. Paṇṇattivāravaṇṇanā

1. อรรถกถาปัณณัตติวาร

1. Idāni tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ labbhamānavasena ekadesaṃ saṅgaṇhitvā saccayamakānantaraṃ desitassa saṅkhārayamakassa vaṇṇanā hoti. Tatthāpi heṭṭhā vuttanayeneva paṇṇattivārādayo tayo mahāvārā, antaravārādayo ca avasesapabhedā veditabbā. Ayaṃ panettha viseso – paṇṇattivāre tāva yathā heṭṭhā khandhādayo dhamme uddisitvā ‘‘rūpaṃ rūpakkhandho; cakkhu cakkhāyatanaṃ; cakkhu cakkhudhātu; dukkhaṃ dukkhasacca’’nti padasodhanavāro āraddho. Tathā anārabhitvā ‘‘assāsapassāsā kāyasaṅkhāro’’ti paṭhamaṃ tayopi saṅkhārā vibhajitvā dassitā.

1. บัดนี้ เป็นคำพรรณนาสังขารยมกที่ทรงแสดงไว้ถัดจากสัจจยมก โดยรวบรวมธรรมะมีกุศลธรรมเป็นต้นส่วนหนึ่ง ซึ่งทรงแสดงไว้ในมูลยมกนั่นแหละ ตามที่พอจะหาได้. แม้ในสังขารยมกนั้น พึงทราบมหาวาร ๓ คือ ปัณณัตติวาร เป็นต้น และประเภทที่เหลือมีอันตรวารเป็นต้น โดยนัยที่กล่าวไว้ในยมกก่อนๆ นั่นแหละ. ในยมกนี้มีความแตกต่างดังนี้ – คือ ในปัณณัตติวาร ท่านมิได้เริ่มปทโสธนวารด้วยการยกธรรมะมีขันธ์เป็นต้นขึ้นแสดงว่า รูปัง รูปักขันโธ (รูปเป็นรูปขันธ์), จักขุ จักขายตะนัง (จักษุเป็นจักขายตนะ), จักขุ จักขุธาตุ (จักษุเป็นจักขุธาตุ), ทุกขัง ทุกขสัจจัง (ทุกข์เป็นทุกขสัจ) เหมือนในยมกก่อนๆ แต่ท่านได้จำแนกแสดงสังขารทั้ง ๓ ก่อนว่า อัสสาสะปัสสาสะเป็นกายสังขาร.

Tattha kāyassa saṅkhāro kāyasaṅkhāro. ‘‘Assāsapassāsā kāyikā, ete dhammā kāyappaṭibaddhā’’ti (ma. ni. 1.463; saṃ. ni. 4.348 atthato samānaṃ) hi vacanato kāraṇabhūtassa karajakāyassa phalabhūto eva saṅkhāroti kāyasaṅkhāro. Aparo nayo – saṅkhariyatīti saṅkhāro. Kena saṅkhariyatīti? Kāyena. Ayañhi vāto viya bhastāya karajakāyena saṅkhariyatīti. Evampi kāyassa saṅkhāroti kāyasaṅkhāro. Kāyena kato assāsapassāsavātoti attho. ‘‘Pubbeva kho, āvuso visākha, vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindati, tasmā vitakkavicārā vacīsaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.463; saṃ. ni. 4.348) vacanato pana saṅkharotīti saṅkhāro. Kiṃ saṅkharoti? Vaciṃ. Vaciyā saṅkhāroti vacīsaṅkhāro. Vacībhedasamuṭṭhāpakassa vitakkavicāradvayassetaṃ nāmaṃ. ‘‘Saññā ca vedanā ca cetasikā ete dhammā cittapaṭibaddhā’’ti (ma. ni. 1.463; saṃ. ni. 4.348) vacanatoyeva pana tatiyapadepi saṅkhariyatīti saṅkhāro. Kena saṅkhariyati? Cittena. Karaṇatthe sāmivacanaṃ katvā cittassa saṅkhāroti cittasaṅkhāro. Sabbesampi cittasamuṭṭhānānaṃ cetasikadhammānametaṃ adhivacanaṃ. Vitakkavicārānaṃ pana vacīsaṅkhārabhāvena visuṃ gahitattā ‘‘ṭhapetvā vitakkavicāre’’ti vuttaṃ.

ในสังขารเหล่านั้น ที่ชื่อว่า กายสังขาร เพราะเป็นเครื่องปรุงแต่งกาย (กายัสสะ สังขาโร). จริงอยู่ ตามพระบาลีว่า อัสสาสะปัสสาสะเป็นของเนื่องด้วยกาย ธรรมเหล่านี้เนื่องเฉพาะกับกาย (ม.นิ. ๑/๔๖๓; สํ.นิ. ๔/๓๔๘ ความหมายเหมือนกัน) สังขารจึงเป็นผลของกรัชกายอันเป็นเหตุ ฉะนั้นจึงชื่อว่า กายสังขาร. อีกนัยหนึ่ง ที่ชื่อว่า สังขาร เพราะถูกปรุงแต่ง (สังขริยตีติ สังขาโร). ถามว่า ถูกอะไรปรุงแต่ง? ตอบว่า ถูกกายปรุงแต่ง. จริงอยู่ ลมนี้ถูกกรัชกายปรุงแต่งเหมือนลมถูกสูบปรุงแต่ง. แม้อย่างนี้ ก็ชื่อว่า กายสังขาร เพราะเป็นเครื่องปรุงแต่งของกาย. อธิบายว่า ลมอัสสาสปัสสาสะอันกายกระทำ. ส่วนตามพระบาลีว่า ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ บุคคลตรึกตรองก่อนแล้วจึงเปล่งวาจาภายหลัง ฉะนั้น วิตกวิจารจึงเป็นวจีสังขาร (ม.นิ. ๑/๔๖๓; สํ.นิ. ๔/๓๔๘) ที่ชื่อว่า สังขาร เพราะย่อมปรุงแต่ง (สังขโรตีติ สังขาโร). ถามว่า ปรุงแต่งอะไร? ตอบว่า ปรุงแต่งวาจา. ที่ชื่อว่า วจีสังขาร เพราะเป็นเครื่องปรุงแต่งวาจา (วจิยา สังขาโร). นี้เป็นชื่อของวิตกวิจาร ๒ อย่างซึ่งเป็นสมุฏฐานแห่งการเปล่งวาจา. ส่วนในบทที่สาม ตามพระดำรัสว่า สัญญาและเวทนาเป็นเจตสิก ธรรมเหล่านี้เนื่องเฉพาะกับจิต (ม.นิ. ๑/๔๖๓; สํ.นิ. ๔/๓๔๘) ที่ชื่อว่า สังขาร เพราะถูกปรุงแต่ง (สังขริยตีติ สังขาโร). ถามว่า ถูกอะไรปรุงแต่ง? ตอบว่า ถูกจิตปรุงแต่ง. ทำสามีวิภัตติในอรรถกรณวิภัตติ จึงเป็น จิตตัสสะ สังขาโร แปลว่า เครื่องปรุงแต่งของจิต ฉะนั้นจึงชื่อว่า จิตตสังขาร. นี้เป็นชื่อเรียกเจตสิกธรรมทั้งปวงอันมีจิตเป็นสมุฏฐาน. แต่เพราะวิตกวิจารท่านถือเอาโดยความเป็นวจีสังขารต่างหากแล้ว ฉะนั้นจึงตรัสว่า เว้นวิตกวิจาร.

2-7. Idāni kāyo kāyasaṅkhāroti padasodhanavāro āraddho. Tassa anulomanaye tīṇi, paṭilomanaye tīṇīti cha yamakāni. Padasodhanamūlacakkavāre ekekasaṅkhāramūlakāni dve dve katvā anulomanaye cha, paṭilomanaye chāti dvādasa yamakāni. Suddhasaṅkhāravāre pana yathā suddhakhandhavārādīsu ‘‘rūpaṃ khandho, khandhā rūpaṃ; cakkhu āyatanaṃ, āyatanā cakkhū’’tiādinā nayena yamakāni vuttāni. Evaṃ ‘‘kāyo saṅkhāro, saṅkhārā kāyo’’ti avatvā ‘‘kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro, vacīsaṅkhāro kāyasaṅkhāro’’tiādinā nayena kāyasaṅkhāramūlakāni dve, vacīsaṅkhāramūlakaṃ ekanti anulome tīṇi, paṭilome tīṇīti sabbānipi suddhikavāre cha yamakāni vuttāni. Kiṃ kāraṇā? Suddhikaekekapadavasena atthābhāvato. Yathā hi khandhayamakādīsu rūpādivisiṭṭhānaṃ khandhānaṃ cakkhādivisiṭṭhānañca āyatanādīnaṃ adhippetattā ‘‘rūpaṃ khandho, khandhā rūpaṃ, cakkhu āyatanaṃ, āyatanā cakkhū’’ti suddhikaekekapadavasena attho atthi. Evamidha ‘‘kāyo saṅkhāro, saṅkhārā kāyo’’ti natthi. Kāyasaṅkhāroti pana dvīhipi padehi ekova attho labbhati. Assāso vā passāso vāti suddhikaekekapadavasena atthābhāvato ‘‘kāyo saṅkhāro, saṅkhārā kāyo’’ti na vuttaṃ. ‘‘Kāyo kāyasaṅkhāro’’tiādi pana vattabbaṃ siyā. Tampi kāyavacīcittapadehi idha adhippetānaṃ saṅkhārānaṃ aggahitattā na yujjati. Suddhasaṅkhāravāro hesa. Padasodhane pana vināpi atthena vacanaṃ yujjatīti tattha so nayo gahitova. Idha pana kāyasaṅkhārassa vacīsaṅkhārādīhi, vacīsaṅkhārassa ca cittasaṅkhārādīhi, cittasaṅkhārassa ca kāyasaṅkhārādīhi, aññattā ‘‘kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro, vacīsaṅkhāro, kāyasaṅkhāro’’ti ekekasaṅkhāramūlakāni dve dve katvā cha yamakāni yujjanti. Tesu aggahitaggahaṇena tīṇeva labbhanti. Tasmā tāneva dassetuṃ anulomanaye tīṇi, paṭilomanaye tīṇīti cha yamakāni vuttāni. Suddhasaṅkhāramūlacakkavāro panettha na gahitoti. Evaṃ paṇṇattivārassa uddesavāro veditabbo.

๒-๗. บัดนี้ ท่านเริ่มปทโสธนวารว่า กาโย กายสังขาโร. ในปทโสธนวารนั้น มี ๖ ยมก คือ ในอนุโลมนัย ๓ ในปฏิโลมนัย ๓. ในปทโสธนมูลจักกวาร มี ๑๒ ยมก คือ ในอนุโลมนัย ๖ ในปฏิโลมนัย ๖ โดยทำสังขารแต่ละอย่างเป็นมูล ยมกละ ๒. ส่วนในสุทธสังขารวาร ท่านไม่ได้แสดงยมกโดยนัยเป็นต้นว่า รูปัง ขันโธ, ขันธา รูปัง; จักขุ อายตะนัง, อายตนา จักขู เหมือนในขันธวารเป็นต้น แต่แสดงยมกทั้งหมด ๖ ยมกในสุทธิกวาร คือ ในอนุโลม ๓ ในปฏิโลม ๓ โดยนัยเป็นต้นว่า กายสังขาโร วจีสังขาโร, วจีสังขาโร กายสังขาโร โดยไม่กล่าวว่า กาโย สังขาโร, สังขารา กาโย. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะไม่มีเนื้อความโดยบทเดี่ยวๆ ที่เป็นสุทธิกะ. จริงอยู่ เหมือนอย่างในขันธยมกเป็นต้น มีเนื้อความโดยบทเดี่ยวๆ ที่เป็นสุทธิกะว่า รูปัง ขันโธ, ขันธา รูปัง, จักขุ อายตะนัง, อายตนา จักขู เพราะประสงค์ขันธ์ที่ระบุด้วยรูปเป็นต้น และอายตนะเป็นต้นที่ระบุด้วยจักษุเป็นต้น. ในยมกนี้ ไม่มีเนื้อความอย่างนั้นว่า กาโย สังขาโร, สังขารา กาโย. ส่วนคำว่า กายสังขาโร ทั้งสองบทให้ความหมายเพียงอย่างเดียว คือ ลมอัสสาสะหรือปัสสาสะ เพราะไม่มีเนื้อความโดยบทเดี่ยวๆ ที่เป็นสุทธิกะ ฉะนั้นท่านจึงไม่กล่าวว่า กาโย สังขาโร, สังขารา กาโย. แต่คำเป็นต้นว่า กาโย กายสังขาโร พึงกล่าวได้. แม้คำนั้นก็ไม่เหมาะ เพราะสังขารที่ประสงค์ในยมกนี้ไม่ได้ถูกถือเอาด้วยบทว่า กาย วจี จิต. เพราะนี้เป็นสุทธสังขารวาร. ส่วนในปทโสธนะ คำพูดแม้ไม่มีเนื้อความก็ย่อมเหมาะ ฉะนั้นท่านจึงใช้นัยนั้นในปทโสธนะ. แต่ในยมกนี้ เพราะกายสังขารต่างจากวจีสังขารเป็นต้น, วจีสังขารต่างจากจิตตสังขารเป็นต้น, และจิตตสังขารต่างจากกายสังขารเป็นต้น, ยมก ๖ ยมกโดยทำสังขารแต่ละอย่างเป็นมูล ยมกละ ๒ ว่า กายสังขาโร วจีสังขาโร, วจีสังขาโร กายสังขาโร จึงเหมาะ. ในยมกเหล่านั้น ย่อมได้เพียง ๓ ยมกโดยหลักการถือเอาสิ่งที่ยังไม่ได้ถือเอา. ฉะนั้น เพื่อแสดงยมกเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวไว้ ๖ ยมก คือ ในอนุโลมนัย ๓ ในปฏิโลมนัย ๓. สุทธสังขารมูลจักกวารท่านไม่ได้ถือเอาในยมกนี้. พึงทราบอุเทสวารแห่งปัณณัตติวารอย่างนี้.

8-18. Niddesavāre panassa anulome tāva yasmā na kāyādayova kāyasaṅkhārādīnaṃ nāmaṃ, tasmā noti paṭisedho kato. Paṭilome na kāyo na kāyasaṅkhāroti yo na kāyo so kāyasaṅkhāropi na hotīti pucchati. Kāyasaṅkhāro na kāyo kāyasaṅkhāroti kāyasaṅkhāro kāyo na hoti, kāyasaṅkhāroyeva panesoti attho. Avasesanti na kevalaṃ sesasaṅkhāradvayameva. Kāyasaṅkhāravinimuttaṃ pana sesaṃ sabbampi saṅkhatāsaṅkhatapaṇṇattibhedaṃ dhammajātaṃ neva kāyo, na kāyasaṅkhāroti iminā upāyena sabbavissajjanesu attho veditabboti.

๘-๑๘. ก็ในนิทเทสวารนี้ ในอนุโลมก่อน เพราะเหตุที่กายเป็นต้นไม่ใช่ชื่อของกายสังขารเป็นต้น ฉะนั้น ท่านจึงทำปฏิเสธไว้ว่า โน (ไม่ใช่). ในปฏิโลม ท่านถามว่า โย น กาโย โส กายสงฺขาโรปิ น โหตีติ (สิ่งใดไม่ใช่กาย สิ่งนั้นไม่ใช่กายสังขารด้วย ใช่ไหม). (วิสัชนาว่า) กายสงฺขาโร น กาโย กายสงฺขาโร (กายสังขารไม่ใช่กาย แต่เป็นกายสังขาร) ความว่า กายสังขารไม่ใช่กาย แต่เป็นกายสังขารนั่นเอง. บทว่า อวเสสา (ที่เหลือ) ได้แก่ ไม่ใช่เพียงสังขาร ๒ ที่เหลือเท่านั้น. แต่พึงทราบเนื้อความในวิสัชนาทั้งหมดโดยนัยนี้ว่า ธรรมทั้งหมดที่เหลือซึ่งพ้นจากกายสังขาร อันต่างโดยสังขตธรรม อสังขตธรรม และบัญญัติ ไม่ใช่กายและไม่ใช่กายสังขารเลย.

Paṇṇattivāravaṇṇanā.

อรรถกถาบัญญัติวาร

2. Pavattivāravaṇṇanā

2. อรรถกถาปวัตติวาร

19. Pavattivāre panettha paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye ‘‘yassa kāyasaṅkhāro uppajjati, tassa vacīsaṅkhāro uppajjatī’’ti kāyasaṅkhāramūlakāni dve, vacīsaṅkhāramūlakaṃ ekanti tīṇeva yamakāni labbhanti; tāni gahitāneva. Tassa paṭilomanayepi okāsavārādīsupi eseva nayo. Evamettha sabbavāresu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ yamakānaṃ vasena yamakagaṇanā veditabbā.

19. ในปวัตติวารนี้ ในปัจจุบันกาล อนุโลมนัยแห่งปุคคลวาร ได้ยมกเพียง ๓ คู่เท่านั้น คือ ยมกมีกายสังขารเป็นมูล ๒ คู่ ยมกมีวจีสังขารเป็นมูล ๑ คู่ ซึ่งท่านถือเอาไว้แล้ว. แม้ในปฏิโลมนัยของปุคคลวารนั้น และในโอกาสวารเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. พึงทราบการนับยมกในวารทั้งหมดในปวัตติวารนี้ โดยนัยแห่งยมก ๓ คู่ ๓ คู่ อย่างนี้.

Atthavinicchaye panettha idaṃ lakkhaṇaṃ – imasmiñhi saṅkhārayamake ‘‘assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe vitakkavicārānaṃ uppādakkhaṇe’’tiādivacanato paccuppannādikālabhedo pavattivasenāpi gahetabbo, na cutipaṭisandhivaseneva. ‘‘Dutiyajjhāne tatiyajjhāne tattha kāyasaṅkhāro uppajjatī’’tiādivacanato ca jhānampi okāsavasena gahitanti veditabbaṃ. Evamettha yaṃ yaṃ labbhati, tassa tassa vasena atthavinicchayo veditabbo.

ในอรรถวินิจฉัยนี้ มีลักษณะดังนี้ คือ ในสังขารยมกนี้ พึงทราบความแตกต่างแห่งกาลมีปัจจุบันกาลเป็นต้น โดยนัยแห่งความเป็นไป (ปวัตติ) ด้วย ไม่ใช่โดยนัยแห่งจุติและปฏิสนธิเท่านั้น เพราะมีคำกล่าวเป็นต้นว่า “ในอุปปาทขณะแห่งอัสสาสะปัสสาสะ ในอุปปาทขณะแห่งวิตกวิจาร”. และพึงทราบว่า แม้ฌานท่านก็ถือเอาโดยนัยแห่งโอกาส เพราะมีคำกล่าวเป็นต้นว่า “ในทุติยฌาน ในตติยฌาน กายสังขารย่อมเกิดขึ้นในฌานนั้น”. พึงทราบอรรถวินิจฉัยในสังขารยมกนี้ โดยนัยแห่งสิ่งที่ได้มานั้นๆ อย่างนี้.

Tatridaṃ nayamukhaṃ – vinā vitakkavicārehīti dutiyatatiyajjhānavasena vuttaṃ. Tesanti tesaṃ dutiyatatiyajjhānasamaṅgīnaṃ. Kāmāvacarānanti kāmāvacare uppannasattānaṃ. Rūpāvacaradevānaṃ pana assāsapassāsā natthi. Arūpāvacarānaṃ rūpameva natthi. Vinā assāsapassāsehīti rūpārūpabhavesu nibbattasattānaṃ vitakkavicāruppattiṃ sandhāya vuttaṃ.

ในข้อนั้น มีนัยเบื้องต้นดังนี้: บทว่า วินา วิตกฺกวิจาเรหิ (เว้นจากวิตกวิจาร) ท่านกล่าวโดยนัยแห่งทุติยฌานและตติยฌาน. บทว่า เตสํ ได้แก่ แก่บุคคลผู้เข้าถึงทุติยฌานและตติยฌานเหล่านั้น. บทว่า กามาวจรานํ ได้แก่ แก่สัตว์ผู้เกิดในกามาวจรภูมิ. ส่วนเทวดาในรูปาวจรภูมิไม่มีอัสสาสะปัสสาสะ. สัตว์ในอรูปาวจรภูมิไม่มีรูปเลย. บทว่า วินา อสฺสาสปสฺสาเสหิ (เว้นจากอัสสาสะปัสสาสะ) ท่านกล่าวหมายถึงการเกิดขึ้นแห่งวิตกวิจารของสัตว์ผู้เกิดในรูปภพและอรูปภพ.

21. Paṭhamajjhāne kāmāvacareti kāmāvacarabhūmiyaṃ uppanne paṭhamajjhāne. Aṅgamattavasena cettha paṭhamajjhānaṃ gahetabbaṃ, na appanāvaseneva. Anappanāpattepi hi savitakkasavicāracitte idaṃ saṅkhāradvayaṃ uppajjateva.

21. บทว่า ปฐมชฺฌาเน กามาวจเร ได้แก่ ในปฐมฌานที่เกิดขึ้นในกามาวจรภูมิ. ในที่นี้ พึงถือเอาปฐมฌานโดยความเป็นเพียงองค์ฌานเท่านั้น ไม่ใช่โดยความเป็นอัปปนาสมาธิ. เพราะว่า แม้ในจิตที่มีวิตกวิจารซึ่งยังไม่ถึงอัปปนาสมาธิ สังขารทั้งสองนี้ก็ย่อมเกิดขึ้นนั่นเอง.

24. Cittassa bhaṅgakkhaṇeti idaṃ kāyasaṅkhārassa ekantacittasamuṭṭhānattā vuttaṃ. Uppajjamānameva hi cittaṃ rūpaṃ vā arūpaṃ vā samuṭṭhāpeti, na bhijjamānaṃ.

24. บทว่า จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ (ในภังคขณะแห่งจิต) ท่านกล่าวคำนี้เพราะกายสังขารมีจิตเป็นสมุฏฐานโดยส่วนเดียว. จริงอยู่ จิตที่กำลังเกิดขึ้นเท่านั้นย่อมให้รูปหรืออรูปเกิดขึ้นได้ จิตที่กำลังดับให้เกิดขึ้นไม่ได้.

37. Suddhāvāsānaṃ dutiye citte vattamāneti paṭisandhito dutiye bhavaṅgacitte. Kāmañcetaṃ paṭisandhicittepi vattamāne tesaṃ tattha nuppajjittheva. Yāva pana abbokiṇṇaṃ vipākacittaṃ vattati, tāva nuppajjittheva nāmāti dassanatthametaṃ vuttaṃ. Yassa vā jhānassa vipākacittena te nibbattā, taṃ satasopi sahassasopi uppajjamānaṃ paṭhamacittameva. Vipākacittena pana visadisaṃ bhavanikantiyā āvajjanacittaṃ dutiyacittaṃ nāma. Taṃ sandhāyetaṃ vuttanti veditabbaṃ.

37. บทว่า สุทฺธาวาสานํ ทุติเย จิตฺเต วตฺตมาเน (เมื่อจิตดวงที่สองของเหล่าพรหมสุทธาวาสเป็นไปอยู่) ได้แก่ ภวังคจิตดวงที่สองนับจากปฏิสนธิจิต. แม้จะเป็นความจริงที่ว่า แม้เมื่อปฏิสนธิจิตเป็นไปอยู่ สังขารนั้นก็ไม่เกิดขึ้นแก่พรหมเหล่านั้นในที่นั้นเลย. แต่ท่านกล่าวคำนี้เพื่อแสดงว่า ตราบใดที่วิบากจิตอันไม่เจือปน (ด้วยกุศลหรืออกุศล) ยังเป็นไปอยู่ ตราบนั้นสังขารนั้นก็ย่อมไม่เกิดขึ้นเลย. อีกนัยหนึ่ง พรหมเหล่านั้นเกิดด้วยวิบากจิตของฌานใด ฌานนั้นแม้เกิดขึ้นร้อยครั้งพันครั้งก็ชื่อว่าเป็นจิตดวงแรก. ส่วนอาวัชชนจิตที่เกิดจากภวนิกันติ (ความพอใจในภพ) ซึ่งไม่เหมือนกับวิบากจิต ชื่อว่าเป็นจิตดวงที่สอง. พึงทราบว่า ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงจิตดวงนั้น.

44. Pacchimacittasamaṅgīnanti sabbapacchimena appaṭisandhikacittena samaṅgībhūtānaṃ khīṇāsavānaṃ. Avitakkaavicāraṃ pacchimacittanti rūpāvacarānaṃ dutiyajjhānikādicuticittavasena, arūpāvacarānañca catutthajjhānikacuticittavasenetaṃ vuttaṃ. Tesanti tesaṃ pacchimacittasamaṅgīādīnaṃ.

44. บทว่า ปจฺฉิมจิตฺตสมงฺคีนํ ได้แก่ แก่พระขีณาสพผู้เข้าถึงจิตดวงสุดท้ายซึ่งไม่มีปฏิสนธิต่อไป. บทว่า อวิตกฺกอวิจารํ ปจฺฉิมจิตฺตํ (ปัจฉิมจิตที่ไม่มีวิตกวิจาร) ท่านกล่าวคำนี้โดยนัยแห่งจุติจิตที่เป็นทุติยฌานเป็นต้นของรูปาวจรพรหม และโดยนัยแห่งจุติจิตที่เป็นจตุตถฌานของอรูปาวจรพรหม. บทว่า เตสํ ได้แก่ แก่บุคคลผู้เข้าถึงปัจฉิมจิตเป็นต้นเหล่านั้น.

79. Yassa kāyasaṅkhāro nirujjhati, tassa cittasaṅkhāro nirujjhatīti ettha niyamato kāyasaṅkhārassa cittasaṅkhārena saddhiṃ ekakkhaṇe nirujjhanato āmantāti paṭivacanaṃ dinnaṃ. Na cittasaṅkhārassa kāyasaṅkhārena saddhiṃ. Kiṃ kāraṇā? Cittasaṅkhāro hi kāyasaṅkhārena vināpi uppajjati ca nirujjhati ca. Kāyasaṅkhāro pana cittasamuṭṭhāno assāsapassāsavāto. Cittasamuṭṭhānarūpañca cittassa uppādakkhaṇe uppajjitvā yāva aññāni soḷasacittāni uppajjanti, tāva tiṭṭhati. Tesaṃ soḷasannaṃ sabbapacchimena saddhiṃ nirujjhatīti yena cittena saddhiṃ uppajjati, tato paṭṭhāya sattarasamena saddhiṃ nirujjhati. Na kassaci cittassa uppādakkhaṇe vā ṭhitikkhaṇe vā nirujjhati, nāpi ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā uppajjati. Esā cittasamuṭṭhānarūpassa dhammatāti niyamato cittasaṅkhārena saddhiṃ ekakkhaṇe nirujjhanato āmantāti vuttaṃ. Yaṃ pana vibhaṅgappakaraṇassa sīhaḷaṭṭhakathāyaṃ ‘‘cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ sattarasamassa cittassa uppādakkhaṇe nirujjhatī’’ti vuttaṃ, taṃ imāya pāḷiyā virūjjhati. Aṭṭhakathāto ca pāḷiyeva balavatarāti pāḷiyaṃ vuttameva pamāṇaṃ.

79. ในคำถามว่า ยสฺส กายสงฺขาโร นิรุชฺฌติ ตสฺส จิตฺตสงฺขาโร นิรุชฺฌตีติ (กายสังขารของผู้ใดดับ จิตตสังขารของผู้นั้นก็ดับ ใช่ไหม) ท่านให้คำตอบว่า อามนฺตา (ใช่) เพราะโดยแน่นอนแล้ว กายสังขารย่อมดับในขณะเดียวกันกับจิตตสังขาร. แต่จิตตสังขารไม่ได้ดับพร้อมกับกายสังขาร (เสมอไป). เพราะเหตุไร? เพราะว่าจิตตสังขารย่อมเกิดขึ้นและดับไปได้แม้ปราศจากกายสังขาร. ส่วนกายสังขารคือลมหายใจเข้าออกซึ่งมีจิตเป็นสมุฏฐาน. และรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานนั้น เมื่อเกิดขึ้นในอุปปาทขณะของจิตแล้ว ย่อมตั้งอยู่ตราบเท่าที่จิตอื่นอีก ๑๖ ดวงเกิดขึ้น. รูปนั้นย่อมดับพร้อมกับจิตดวงสุดท้ายของจิต ๑๖ ดวงนั้น กล่าวคือ ย่อมดับพร้อมกับจิตดวงที่ ๑๗ นับจากจิตที่ตนเกิดพร้อม. รูปนั้นไม่ดับในอุปปาทขณะหรือฐิติขณะของจิตดวงใดเลย และไม่เกิดในฐิติขณะหรือภังคขณะ (ของจิตดวงใดเลย). นี่เป็นธรรมดาของรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อามนฺตา เพราะโดยแน่นอนแล้ว (กายสังขาร) ย่อมดับในขณะเดียวกันกับจิตตสังขาร. ส่วนคำที่กล่าวไว้ในสีหลอรรถกถาแห่งคัมภีร์วิภังค์ว่า ‘รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานย่อมดับในอุปปาทขณะของจิตดวงที่ ๑๗’ นั้น ขัดแย้งกับพระบาลีนี้. และพระบาลีย่อมมีน้ำหนักกว่าอรรถกถา ฉะนั้น คำที่กล่าวไว้ในพระบาลีเท่านั้นจึงเป็นประมาณ.

128. Yassa kāyasaṅkhāro uppajjati, tassa vacīsaṅkhāro nirujjhatīti ettha yasmā kāyasaṅkhāro cittassa uppādakkhaṇe uppajjati, na ca tasmiṃ khaṇe vitakkavicārā nirujjhanti, tasmā noti paṭisedho katoti. Iminā nayamukhena sabbattha atthavinicchayo veditabbo. Pariññāvāro pākatikoyevāti.

128. ในคำว่า กายสังขารย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด วจีสังขารย่อมดับไปแก่บุคคลนั้นหรือ ดังนี้ เพราะเหตุที่กายสังขารย่อมเกิดขึ้นในอุปปาทขณะแห่งจิต และในขณะนั้น วิตกและวิจารยังไม่ดับไป ฉะนั้น พระองค์จึงทรงทำปฏิเสธว่า โน (หาไม่) พึงทราบการวินิจฉัยเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้ ปริญญาวารเป็นไปตามปกติทีเดียว

Pavattivāravaṇṇanā.

อรรถกถาปวัตติวาร

Saṅkhārayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสังขารยมก จบ

7. Anusayayamakaṃ

7. อนุสสยยมก

Paricchedaparicchinnuddesavāravaṇṇanā

อรรถกถาปริจเฉทวารและปริจฉินนุทเทสวาร

1. Idāni tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ labbhamānavasena ekadesaṃ saṅgaṇhitvā saṅkhārayamakānantaraṃ desitassa anusayayamakassa atthavaṇṇanā hoti. Tattha pāḷivavatthānaṃ tāva veditabbaṃ – imasmiñhi anusayayamake khandhayamakādīsu viya desanaṃ akatvā aññena nayena pāḷidesanā katā. Kathaṃ? Paṭhamaṃ tāva paricchedato, uddesato, uppattiṭṭhānatoti tīhākārehi anusaye gahāpetuṃ paricchedavāro, paricchinnuddesavāro, uppattiṭṭhānavāroti, tayo vārā desitā. Tato sattannaṃ mahāvārānaṃ vasena anusaye yojetvā yamakadesanā katā. Tattha sattānusayāti ayaṃ ‘‘satteva, na tato uddhaṃ, na heṭṭhā’’ti gaṇanaparicchedena paricchinditvā anusayānaṃ desitattā paricchedavāro nāma. Kāmarāgānusayo…pe… avijjānusayoti ayaṃ paricchedavārena paricchinnānaṃ nāmamattaṃ uddisitvā ‘‘ime nāma te’’ti desitattā paricchinnuddesavāro nāma. Kattha kāmarāgānusayo anuseti…pe… ettha avijjānusayo anusetīti ayaṃ ‘‘imesu nāma ṭhānesu ime anusayā anusenti’’ti evaṃ tesaṃyeva uppattiṭṭhānassa desitattā uppattiṭṭhānavāro nāma.

1. บัดนี้ เป็นอรรถกถาของอนุสสยยมก ซึ่งทรงแสดงไว้ถัดจากสังขารยมก โดยทรงรวบรวมธรรมะมีกุศลเป็นต้นที่ทรงแสดงไว้ในมูลยมกนั่นแหละส่วนหนึ่ง ตามที่พอจะหาได้ ในอนุสสยยมกนั้น พึงทราบการจัดวางบาลีก่อน ในอนุสสยยมกนี้ พระองค์มิได้ทรงแสดงเทศนาเหมือนในขันธยมกเป็นต้น แต่ทรงแสดงบาลีเทศนาโดยนัยอื่น อย่างไร? เบื้องต้น เพื่อทรงให้เข้าใจอนุสัยโดยอาการ ๓ อย่าง คือ โดยการกำหนด โดยการแสดงหัวข้อ และโดยที่ตั้งแห่งการเกิด จึงทรงแสดงวาร ๓ วาร คือ ปริจเฉทวาร ปริจฉินนุทเทสวาร และอุปปัตติฏฐานวาร จากนั้น จึงทรงประกอบอนุสัยเข้ากับมหาวาร ๗ วาร แล้วทรงแสดงยมกเทศนา ในวารทั้งสามนั้น คำว่า อนุสัย ๗ นี้ ชื่อว่าปริจเฉทวาร เพราะทรงแสดงอนุสัยโดยกำหนดด้วยการนับว่า "มี ๗ เท่านั้น ไม่เกินกว่านั้น ไม่น้อยกว่านั้น" คำว่า กามราคานุสัย...ฯลฯ...อวิชชานุสัย นี้ ชื่อว่าปริจฉินนุทเทสวาร เพราะทรงแสดงโดยยกเพียงชื่อของอนุสัยที่กำหนดไว้ด้วยปริจเฉทวารว่า "เหล่านี้ชื่อว่าอนุสัยเหล่านั้น" คำว่า กามราคานุสัยย่อมนอนเนื่องในที่ไหน...ฯลฯ...อวิชชานุสัยย่อมนอนเนื่องในที่นี้ นี้ ชื่อว่าอุปปัตติฏฐานวาร เพราะทรงแสดงที่ตั้งแห่งการเกิดของอนุสัยเหล่านั้นว่า "อนุสัยเหล่านี้ย่อมนอนเนื่องในฐานะชื่อเหล่านี้"

Yesaṃ pana sattannaṃ mahāvārānaṃ vasena anusaye yojetvā yamakadesanā katā, tesaṃ imāni nāmāni – anusayavāro, sānusayavāro, pajahanavāro, pariññāvāro, pahīnavāro, uppajjanavāro dhātuvāroti. Tesu paṭhamo anusayavāro. So anulomapaṭilomanayavasena duvidho hoti.

ส่วนมหาวาร ๗ วาร ที่พระองค์ทรงประกอบอนุสัยเข้าแล้วแสดงยมกเทศนานั้น มีชื่อดังต่อไปนี้ คือ อนุสยวาร สานุสยวาร ปชหนวาร ปริญญาวาร ปหีนวาร อุปปัชชนวาร และธาตุวาร ในวารเหล่านั้น วารแรกคืออนุสยวาร วารนั้นมี ๒ อย่าง คือโดยนัยที่เป็นอนุโลมและปฏิโลม

Tattha anulomanaye ‘‘yassa anuseti, yattha anuseti, yassa yattha anusetī’’ti puggalokāsatadubhayavasena tayo antaravārā honti. Tesu paṭhame puggalavāre ‘‘yassa kāmarāgānusayo anuseti, tassa paṭighānusayo anuseti; yassa vā pana paṭighānusayo anuseti, tassa kāmarāgānusayo anuseti; yassa kāmarāgānusayo anuseti, tassa mānānusayo, diṭṭhānusayo, vicikicchānusayo, bhavarāgānusayo, avijjānusayo anuseti. Yassa vā pana avijjānusayo anuseti, tassa kāmarāgānusayo anusetī’’ti kāmarāgānusayamūlakāni cha yamakāni. Puna agahitaggahaṇavasena paṭighānusayamūlakāni pañca, mānānusayamūlakāni cattāri, diṭṭhānusayamūlakāni tīṇi, vicikicchānusayamūlakāni dve, bhavarāgānusayamūlakaṃ ekanti evaṃ sabbānipi ekamūlakāni ekavīsati. Puna ‘‘yassa kāmarāgānusayo ca paṭighānusayo ca anusentī’’ti evaṃ āgatāni dukamūlakāni pañca, tikamūlakāni cattāri, catukkamūlakāni tīṇi, pañcakamūlakāni dve, chakkamūlakaṃ ekanti aparānipi pannarasa honti. Tāni purimehi ekavīsatiyā saddhiṃ chattiṃsāti puggalavāre chattiṃsa yamakāni. Tathā okāsavāre, tathā puggalokāsavāreti sabbānipi anulomanaye aṭṭhasataṃ yamakāni. Tathā paṭilomanayeti anusayavāre soḷasādhikāni dve yamakasatāni, tato diguṇā pucchā, tato diguṇā atthā ca veditabbā. Yathā cettha, evaṃ sānusayavāro, pajahanavāro, pariññāvāro, pahīnavāro, uppajjanavāroti imesampi pañcannaṃ vārānaṃ, ekekasmiṃ yamakagaṇanā; yamakadiguṇā pucchā, pucchādiguṇā ca atthā veditabbā. Ayaṃ panettha purimesu tīsu vāresu viseso. Okāsavāre ‘‘yattha tatthā’’ti avatvā yato tatoti nissakkavacanena desanā katā. Sesaṃ tādisameva.

ในอนุโลมนัยนั้น มีอันตรวาร ๓ วาร คือ โดยความเป็นบุคคล โดยความเป็นโอกาส และโดยความเป็นทั้งสองอย่างว่า "ย่อมอนเนื่องแก่บุคคลใด, ย่อมนอนเนื่องในที่ใด, ย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลใด ในที่ใด" ในวารเหล่านั้น ในปุคคลวารแรก มียมก ๖ คู่ที่มีกามราคานุสัยเป็นมูลว่า "กามราคานุสัยย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลใด ปฏิฆานุสัยก็ย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลนั้นหรือ, หรือว่า ปฏิฆานุสัยย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลใด กามราคานุสัยก็ย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลนั้นหรือ, กามราคานุสัยย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลใด มานานุสัย ทิฏฐานุสัย วิจิกิจฉานุสัย ภวราคานุสัย อวิชชานุสัย ก็ย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลนั้นหรือ, หรือว่า อวิชชานุสัยย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลใด กามราคานุสัยก็ย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลนั้นหรือ" อีกอย่างหนึ่ง โดยนัยแห่งการถือเอาสิ่งที่ยังมิได้ถือเอา มียมก ๕ คู่ที่มีปฏิฆานุสัยเป็นมูล, ๔ คู่ที่มีมานานุสัยเป็นมูล, ๓ คู่ที่มีทิฏฐานุสัยเป็นมูล, ๒ คู่ที่มีวิจิกิจฉานุสัยเป็นมูล, และ ๑ คู่ที่มีภวราคานุสัยเป็นมูล รวมยมกที่มีมูลเดียวทั้งหมดเป็น ๒๑ คู่ อีกอย่างหนึ่ง มียมก ๕ คู่ที่มีมูลสอง, ๔ คู่ที่มีมูลสาม, ๓ คู่ที่มีมูลสี่, ๒ คู่ที่มีมูลห้า, และ ๑ คู่ที่มีมูลหก ซึ่งมาโดยนัยว่า "กามราคานุสัยและปฏิฆานุสัยย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลใด" ดังนี้ รวมเป็นอีก ๑๕ คู่ ยมกเหล่านั้นรวมกับ ๒๑ คู่ก่อนหน้านี้เป็น ๓๖ คู่ ในปุคคลวารจึงมี ๓๖ ยมก ในโอกาสวารก็เช่นกัน ในปุคคโลสาสวารก็เช่นกัน รวมทั้งหมดในอนุโลมนัยมี ๑๐๘ ยมก ในปฏิโลมนัยก็เช่นกัน ในอนุสยวารจึงมี ๒๑๖ ยมก พึงทราบว่ามีปุจฉาเป็นสองเท่าจากนั้น และมีเนื้อความเป็นสองเท่าจากนั้นอีก ในวาร ๕ วารเหล่านี้ คือ สานุสยวาร ปชหนวาร ปริญญาวาร ปหีนวาร และอุปปัชชนวาร ก็พึงทราบการนับยมกในแต่ละวาร, ปุจฉาเป็นสองเท่าของยมก, และเนื้อความเป็นสองเท่าของปุจฉา เหมือนในวารนี้ นี่คือความพิเศษในวาร ๓ วารแรก ในโอกาสวาร พระองค์มิได้ตรัสว่า "ยตฺถ ตตฺถ" แต่ทรงแสดงด้วยนิสสัตกวจนะว่า "ยโต ตโต" ส่วนที่เหลือก็เหมือนกัน

Yo panāyaṃ sabbapacchimo dhātuvāro nāma, so pucchāvāro, vissajjanāvāroti dvidhā ṭhito. Tassa pucchāvāre kāmadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassāti vatvā ‘‘kāmadhātuṃ vā pana upapajjantassa kāmadhātuyā cutassā’’ti na vuttaṃ. Kiṃ kāraṇā? Atthavisesābhāvato. Dvepi hi etā pucchā ekatthāyeva, tasmā ekekasmā yamakā ekekameva pucchaṃ pucchitvā sabbapucchāvasāne pucchānukkameneva ‘‘kāmadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassa kassaci satta anusayā anusentī’’tiādinā nayena vissajjanaṃ kataṃ.

ส่วนธาตุวารซึ่งเป็นวารสุดท้ายทั้งหมดนี้ ตั้งอยู่เป็น ๒ ส่วน คือ ปุจฉาวาร และวิสัชนาวาร ในปุจฉาวารของธาตุวารนั้น พระองค์ตรัสว่า "แก่บุคคลผู้จุติจากกามธาตุ กำลังเข้าถึงกามธาตุ" แต่ไม่ได้ตรัสว่า "หรือว่า แก่บุคคลผู้กำลังเข้าถึงกามธาตุ ผู้จุติจากกามธาตุ" เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีความหมายพิเศษ ปุจฉาทั้งสองนี้มีความหมายเดียวกันโดยแท้ ฉะนั้น ในแต่ละยมกจึงทรงถามเพียงปุจฉาเดียว และในตอนท้ายของปุจฉาทั้งหมด จึงทรงกระทำการวิสัชนาตามลำดับของปุจฉานั่นเอง โดยนัยเป็นต้นว่า "อนุสัย ๗ ย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลบางคนผู้จุติจากกามธาตุ กำลังเข้าถึงกามธาตุ"

Tattha ‘‘kāmadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassa, rūpadhātuṃ, arūpadhātuṃ, nakāmadhātuṃ, narūpadhātuṃ naarūpadhātuṃ, upapajjantassā’’ti cha suddhikapucchā; ‘‘nakāmadhātuṃ, naarūpadhātuṃ, narūpadhātuṃ; naarūpadhātuṃ, nakāmadhātuṃ, narūpadhātuṃ, upapajjantassā’’ti tisso missakā pucchā cāti kāmadhātumūlakā nava anulomapucchā honti. Tathā rūpadhātumūlakā nava, arūpadhātumūlakā navāti sattavīsati anulomapucchā honti. Tathā nakāmadhātunarūpadhātunaarūpadhātumūlakā sattavīsati paṭilomapucchā. Puna ‘‘nakāmadhātuyā, naarūpadhātuyā, narūpadhātuyā, naarūpadhātuyā, nakāmadhātuyā, naarūpadhātuyā’’ti sattavīsati dukamūlakā pucchāti sabbāpi sampiṇḍitā ekāsīti pucchā honti. Tāsaṃ vasenettha vissajjanaṃ katanti idaṃ dhātuvāre pāḷivavatthānaṃ. Evaṃ tāva sakalepi anusayayamake pāḷivavatthānametaṃ veditabbaṃ.

ในปุจฉาวิสัชนาเหล่านั้น สุทธิกปุจฉา ๖ ข้อ คือ ปุจฉาว่า "แก่บุคคลผู้จุติจากกามธาตุแล้วจะไปเกิดในกามธาตุ ในรูปธาตุ ในอรูปธาตุ ในที่ไม่ใช่กามธาตุ ในที่ไม่ใช่รูปธาตุ ในที่ไม่ใช่อรูปธาตุ" และมิสสกปุจฉา ๓ ข้อ คือ ปุจฉาว่า "แก่บุคคลผู้จะไปเกิดในที่ไม่ใช่กามธาตุ ในที่ไม่ใช่อรูปธาตุ ในที่ไม่ใช่รูปธาตุ; ในที่ไม่ใช่อรูปธาตุ ในที่ไม่ใช่กามธาตุ ในที่ไม่ใช่รูปธาตุ" รวมเป็นอนุโลมปุจฉาที่มีกามธาตุเป็นมูล ๙ ข้อ. เช่นเดียวกัน อนุโลมปุจฉาที่มีรูปธาตุเป็นมูล ๙ ข้อ ที่มีอรูปธาตุเป็นมูล ๙ ข้อ รวมเป็นอนุโลมปุจฉา ๒๗ ข้อ. เช่นเดียวกัน ปฏิโลมปุจฉาที่มีนกามธาตุ นรูปธาตุ และนอรูปธาตุเป็นมูล ๒๗ ข้อ. อีกอย่างหนึ่ง ปุจฉาที่มีทุกะเป็นมูล คือ "ในที่ไม่ใช่กามธาตุ ในที่ไม่ใช่อรูปธาตุ ในที่ไม่ใช่รูปธาตุ; ในที่ไม่ใช่อรูปธาตุ ในที่ไม่ใช่กามธาตุ ในที่ไม่ใช่อรูปธาตุ" ๒๗ ข้อ รวมทั้งหมดจึงเป็นปุจฉา ๘๑ ข้อ. การวิสัชนาในธาตุวารนี้ พระผู้มีพระภาคได้ทรงกระทำไว้โดยนัยแห่งปุจฉาเหล่านั้น นี้คือการกำหนดบาลีในธาตุวาร. พึงทราบว่า การกำหนดบาลีนี้มีอยู่แม้ในอนุสยยมกทั้งหมดอย่างนี้.

Ādito paṭṭhāya panettha yaṃ yaṃ anuttānaṃ, tattha tattha ayaṃ vinicchayakathā – anusayāti kenaṭṭhena anusayā? Anusayanaṭṭhena. Ko esa anusayanaṭṭho nāmāti? Appahīnaṭṭho. Ete hi appahīnaṭṭhena tassa tassa santāne anusenti nāma, tasmā anusayāti vuccanti. Anusentīti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantīti attho. Athāpi siyā – anusayanaṭṭho nāma appahīnākāro. Appahīnākāro ca uppajjatīti vattuṃ na yujjati, tasmā na anusayā uppajjantīti. Tatridaṃ paṭivacanaṃ – appahīnākāro anusayo, anusayoti pana appahīnaṭṭhena thāmagatakileso vuccati. So cittasampayutto sārammaṇo sappaccayaṭṭhena sahetuko ekantākusalo atītopi hoti anāgatopi paccuppannopi, tasmā uppajjatīti vattuṃ yujjati.

ตั้งแต่ต้นไป ข้อความใดๆ ในอนุสยยมกนี้ยังไม่ชัดเจน คำวินิจฉัยในข้อความนั้นๆ มีดังนี้ – ชื่อว่า อนุสัย เพราะอรรถว่าอย่างไร? เพราะอรรถว่านอนเนื่อง. ชื่อว่า อรรถว่านอนเนื่อง นี้คืออะไร? คือ อรรถว่ายังละไม่ได้. จริงอยู่ กิเลสเหล่านี้ชื่อว่านอนเนื่องอยู่ในสันดานของสัตว์นั้นๆ เพราะยังละไม่ได้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า อนุสัย. คำว่า นอนเนื่อง มีความหมายว่า เมื่อได้เหตุอันสมควรก็เกิดขึ้น. หากจะมีคำกล่าวว่า – ชื่อว่า อรรถว่านอนเนื่อง คืออาการที่ยังละไม่ได้ และการจะกล่าวว่าอาการที่ยังละไม่ได้เกิดขึ้นนั้นไม่สมควร ฉะนั้น อนุสัยจึงไม่เกิดขึ้น. ในเรื่องนั้น มีคำตอบดังนี้ – อาการที่ยังละไม่ได้คืออนุสัย แต่อันที่จริง คำว่า อนุสัย หมายถึงกิเลสที่มีกำลังเพราะยังละไม่ได้. กิเลสนั้นเป็นจิตตสัมปยุต มีอารมณ์ มีเหตุเพราะมีปัจจัย เป็นอกุศลโดยส่วนเดียว เป็นได้ทั้งอดีต อนาคต และปัจจุบัน ฉะนั้น จึงควรกล่าวว่าเกิดขึ้นได้.

Tatridaṃ pamāṇaṃ – abhidhamme tāva kathāvatthusmiṃ (kathā. 554 ādayo) ‘‘anusayā abyākatā, anusayā ahetukā, anusayā cittavippayuttā’’ti sabbe vādā paṭisedhitā. Paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 3.21) ‘‘paccuppanne kilese pajahatī’’ti pucchaṃ katvā anusayānaṃ paccuppannabhāvassa atthitāya ‘‘thāmagatānusayaṃ pajahatī’’ti vuttaṃ. Dhammasaṅgahe pana mohassa padabhājane ‘‘avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ, ayaṃ tasmiṃ samaye moho hotī’’ti (dha. sa. 390) akusalacittena saddhiṃ avijjānusayassa uppannabhāvo vutto. Imasmiṃyeva anusayayamake sattannaṃ mahāvārānaṃ aññatarasmiṃ uppajjanavāre ‘‘yassa kāmarāgānusayo uppajjati, tassa paṭighānusayo uppajjatī’’tiādi vuttaṃ. Tasmā ‘‘anusentīti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantī’’ti yaṃ vuttaṃ, taṃ iminā tantippamāṇena suvuttanti veditabbaṃ. Yampi ‘‘cittasampayutto sārammaṇo’’tiādi vuttaṃ, tampi suvuttameva. Anusayo hi nāmesa parinipphanno cittasampayutto akusaladhammoti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Kāmarāgānusayotiādīsu kāmarāgo ca so appahīnaṭṭhena anusayo cāti kāmarāgānusayo. Sesapadesupi eseva nayo.

ในเรื่องนั้น มีประมาณดังนี้ – ก่อนอื่น ในคัมภีร์อภิธรรม คือ คัมภีร์กถาวัตถุ วาทะทั้งปวงที่ว่า "อนุสัยเป็นอัพยากฤต, อนุสัยไม่มีเหตุ, อนุสัยเป็นจิตตวิปปยุต" ถูกปฏิเสธไว้แล้ว. ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรค พระผู้มีพระภาคทรงตั้งปัญหาว่า "บุคคลย่อมละกิเลสที่เป็นปัจจุบันหรือ" แล้วทรงตอบว่า "บุคคลย่อมละอนุสัยที่มีกำลัง" เพื่อแสดงว่าอนุสัยมีความเป็นปัจจุบันได้. ส่วนในคัมภีร์ธัมมสังคณี ในบทภาชนีย์ของโมหะ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "อวิชชานุสัย อวิชชาปริยุฏฐาน อวิชชาลังคี โมหะ อกุศลมูล นี้เป็นโมหะในสมัยนั้น" เป็นการกล่าวถึงภาวะที่อวิชชานุสัยเกิดขึ้นพร้อมกับอกุศลจิต. แม้ในอนุสยยมกนี้ ในอุปปัชชนวาร ซึ่งเป็นวาระหนึ่งในมหาวาระ ๗ ก็มีคำกล่าวว่า "กามราคานุสัยย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ปฏิฆานุสัยก็ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น" เป็นต้น. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า คำที่กล่าวไว้ว่า "คำว่า นอนเนื่อง มีความหมายว่า เมื่อได้เหตุอันสมควรก็เกิดขึ้น" นั้น เป็นคำที่กล่าวดีแล้ว ด้วยประมาณแห่งพระบาลีนี้. แม้คำที่กล่าวไว้ว่า "เป็นจิตตสัมปยุต มีอารมณ์" เป็นต้น นั้น ก็เป็นคำที่กล่าวดีแล้วเช่นกัน. พึงถึงความตกลงใจในเรื่องนี้ว่า โดยชื่อแล้ว อนุสัยเป็นอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นบริบูรณ์ เป็นจิตตสัมปยุต. ในบทว่า กามราคานุสัย เป็นต้น มีวิเคราะห์ว่า เป็นกามราคะด้วย และเป็นอนุสัยเพราะยังละไม่ได้ด้วย ฉะนั้นจึงชื่อว่า กามราคานุสัย. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน.

Paricchedaparicchinnuddesavāravaṇṇanā.

พรรณนาปริจเฉทที่กำหนดอุเทสวาร

Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā

พรรณนาอุปปัตติฐานวาร

2. Idāni tesaṃ uppattiṭṭhānaṃ pakāsetuṃ kattha kāmarāgānusayo anusetītiādimāha. Tattha kāmadhātuyā dvīsu vedanāsūti kāmāvacarabhūmiyaṃ sukhāya ca upekkhāya cāti dvīsu vedanāsu. Ettha kāmarāgānusayo anusetīti imāsu dvīsu vedanāsu uppajjati. So panesa akusalavedanāsu sahajātavasena ārammaṇavasena cāti dvīhākārehi anuseti. Akusalāya sukhāya vedanāya ceva upekkhāya vedanāya ca sahajātopi hutvā uppajjati. Tā vedanā ārammaṇaṃ katvāpi uppajjatīti attho. Avasesā pana kāmāvacarakusalavipākakiriyavedanā ārammaṇameva katvā uppajjati. Kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusayamāno cesa tāhi vedanāhi sampayuttesu saññāsaṅkhāraviññāṇesupi anusetiyeva. Na hi sakkā vedanāsu anusayamānena taṃsampayuttehi saññādīhi saddhiṃ asahajātena vā bhavituṃ, taṃsampayutte vā saññādayo ārammaṇaṃ akatvā uppajjituṃ. Evaṃ santepi pana yasmā imā dve vedanāva sātasantasukhattā assādaṭṭhena kāmarāgānusayassa uppattiyā sesasampayuttadhammesu padhānā, tasmā ‘‘dvīsu vedanāsu ettha kāmarāgānusayo anusetī’’ti vuttaṃ, oḷārikavasena hi bodhaneyye sukhaṃ bodhetunti.

2. บัดนี้ เพื่อจะประกาศสถานที่เป็นที่เกิดของอนุสัยเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า กามราคานุสัยนอนเนื่องในที่ไหน. ในบทเหล่านั้น บทว่า กามธาตุยา ทวีสุ เวทนาสุ (ในเวทนา ๒ ในกามธาตุ) หมายความว่า ในเวทนา ๒ คือ สุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา ในกามาวจรภูมิ. บทว่า กามราคานุสัยนอนเนื่องในที่นี้ หมายความว่า ย่อมเกิดขึ้นในเวทนา ๒ เหล่านี้. ก็กามราคานุสัยนั้น ย่อมนอนเนื่องในอกุศลเวทนาโดย ๒ อาการ คือ โดยเป็นสหชาตธรรม และโดยเป็นอารมณ์. คือ เกิดขึ้นเป็นสหชาตธรรมพร้อมกับอกุศลสุขเวทนาและอกุศลอุเบกขาเวทนาด้วย และเกิดขึ้นโดยกระทำเวทนาเหล่านั้นให้เป็นอารมณ์ด้วย. ส่วนในเวทนาที่เหลือ คือ กามาวจรกุศลวิบากกิริยาเวทนา ย่อมเกิดขึ้นโดยกระทำให้เป็นอารมณ์เท่านั้น. และเมื่อกามราคานุสัยนั้นนอนเนื่องอยู่ในเวทนา ๒ ในกามธาตุ ก็ย่อมนอนเนื่องอยู่แม้ในสัญญา สังขาร และวิญญาณ ที่สัมปยุตด้วยเวทนาเหล่านั้นด้วย. จริงอยู่ เป็นไปไม่ได้ที่อนุสัยซึ่งนอนเนื่องอยู่ในเวทนา จะไม่เป็นสหชาตธรรมกับสัญญาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยเวทนานั้น หรือจะเกิดขึ้นโดยไม่กระทำสัญญาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยเวทนานั้นให้เป็นอารมณ์. แต่ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุที่เวทนา ๒ เหล่านี้เท่านั้น เป็นสภาพที่น่าพอใจ สงบ และเป็นสุข จึงเป็นประธานกว่าสัมปยุตตธรรมที่เหลือในการเกิดขึ้นของกามราคานุสัยโดยอรรถว่าเป็นที่น่าเพลิดเพลิน ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "กามราคานุสัยนอนเนื่องในเวทนา ๒ ในที่นี้" เพราะว่า การสอนบุคคลที่พึงสอนได้โดยนัยที่หยาบ ย่อมทำให้เข้าใจได้ง่าย.

Nanu cesa ārammaṇavasena anusayamāno na kevalaṃ imāsu dvīsu vedanāsu ceva vedanāsampayuttadhammesu ca anuseti, iṭṭhesu pana rūpādīsupi anusetiyeva. Vuttampi cetaṃ vibhaṅgappakaraṇe (vibha. 816) ‘‘yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, ettha sattānaṃ kāmarāgānusayo anusetī’’ti imasmimpi pakaraṇe anusayavārassa paṭilomanaye vuttaṃ. ‘‘Yattha kāmarāgānusayo nānuseti tattha diṭṭhānusayo nānusetīti dukkhāya vedanāya rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha kāmarāgānusayo nānuseti, no ca tattha diṭṭhānusayo nānuseti. Apariyāpanne ettha kāmarāgānusayo ca nānuseti, diṭṭhānusayo ca nānusetī’’ti. Ettha hi dukkhavedanāya ceva rūpadhātuādīsu ca nānusetīti vuttattā sasampayuttadhammaṃ dukkhavedanaṃ saokāse rūpārūpāvacaradhamme nava ca, lokuttaradhamme ṭhapetvā avasesesu rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbesu anusetīti vuttaṃ hoti. Taṃ idha kasmā na vuttanti? Anoḷārikattā. Heṭṭhā vuttanayena hi vedanānaññeva oḷārikattā imesaṃ pana anoḷārikattā etesu rūpādīsu anusetīti na vuttaṃ, atthato pana labbhati. Tasmā etesupi kāmarāgānusayo anusetiyevāti veditabbo. Na hi satthā sabbaṃ sabbattha katheti. Bodhaneyyasattānaṃ pana vasena katthaci yaṃ labbhati, taṃ sabbaṃ katheti, katthaci na katheti. Tathā hi anena katthaci diṭṭhānusayo anusetīti pucchitvā ‘‘sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesu ettha diṭṭhānusayo anusetī’’ti yaṃ labbhati taṃ sabbaṃ kathitaṃ. Aparasmiṃ ṭhāne vissajjantena ‘‘rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha vicikicchānusayo ca mānānusayo ca diṭṭhānusayo ca anusenti, kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu ettha vicikicchānusayo ca kāmarāgānusayo ca mānānusayo ca diṭṭhānusayo ca anusenti, dukkhāya vedanāya ettha vicikicchānusayo ca paṭighānusayo ca diṭṭhānusayo ca avijjānusayo ca anusentī’’ti yaṃ labbhati taṃ sabbaṃ akathetvā rūpadhātuarūpadhātūhi saddhiṃ tisso vedanāva kathitā. Vedanāsampayuttā pana arūpadhammā, sabbañca rūpaṃ na kathitaṃ. Kiñcāpi na kathitaṃ, diṭṭhānusayo panettha anusetiyeva. Evameva kiñcāpi idha rūpādiiṭṭhārammaṇaṃ na kathitaṃ, kāmarāgānusayo panettha anusetiyevāti. Evaṃ tāva kāmarāgānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ.

ก็กามราคานุสัยนี้ เมื่อนอนเนื่องโดยความเป็นอารมณ์ มิใช่จะนอนเนื่องในเวทนา ๒ เหล่านี้และในธรรมที่สัมปยุตด้วยเวทนาเท่านั้น ก็แต่ว่า ย่อมนอนเนื่องแม้ในรูปเป็นต้นอันเป็นที่น่าปรารถนาด้วยมิใช่หรือ แม้คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้วในวิภังคปกรณ์ว่า ‘สิ่งใดในโลกเป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจ กามราคานุสัยของสัตว์ทั้งหลายย่อมนอนเนื่องในสิ่งนั้น’ แม้ในปกรณ์นี้ ในปฏิโลมนัยแห่งอนุสยวาร ก็ตรัสไว้ว่า ‘ในอารมณ์ใด กามราคานุสัยไม่นอนเนื่อง ในอารมณ์นั้น ทิฏฐานุสัยก็ไม่นอนเนื่องหรือ ในทุกขเวทนา ในรูปธาตุ ในอรูปธาตุ กามราคานุสัยไม่นอนเนื่องในอารมณ์นั้น แต่ทิฏฐานุสัยไม่นอนเนื่องในอารมณ์นั้นก็หาไม่ ในอปริยาปันนธรรม กามราคานุสัยก็ไม่นอนเนื่อง ทิฏฐานุสัยก็ไม่นอนเนื่อง’ ในคำนั้น เพราะตรัสว่าไม่นอนเนื่องในทุกขเวทนาและในรูปธาตุเป็นต้น จึงเป็นอันกล่าวว่า (กามราคานุสัย) ย่อมนอนเนื่องในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะที่เหลือ เว้นทุกขเวทนาพร้อมทั้งสัมปยุตตธรรม รูปาวจรธรรมและอรูปาวจรธรรมที่มีโอกาส และโลกุตตรธรรม ๙ ประการ เพราะเหตุไร พระองค์จึงไม่ตรัสคำนั้นในที่นี้เล่า เพราะไม่เป็นธรรมหยาบ จริงอยู่ โดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น เพราะเวทนาทั้งหลายเท่านั้นเป็นธรรมหยาบ แต่ธรรมเหล่านี้ไม่เป็นธรรมหยาบ เพราะฉะนั้น จึงไม่ตรัสว่านอนเนื่องในรูปเป็นต้นเหล่านี้ แต่โดยอรรถแล้วย่อมได้ความ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า กามราคานุสัยย่อมนอนเนื่องแม้ในธรรมเหล่านั้นด้วย จริงอยู่ พระศาสดามิได้ตรัสธรรมทุกอย่างในที่ทุกแห่ง แต่ในบางแห่ง พระองค์ตรัสธรรมทั้งหมดที่พึงได้ โดยอำนาจแห่งสัตว์ผู้ที่พระองค์พึงแนะนำให้รู้ตามได้ ในบางแห่งก็ไม่ตรัส อย่างเช่น ในบางแห่ง เมื่อทรงถูกถามว่า ทิฏฐานุสัยนอนเนื่องในอารมณ์ไหน ก็ได้ตรัสธรรมทั้งหมดที่พึงได้ว่า ‘ทิฏฐานุสัยนอนเนื่องในธรรมทั้งปวงอันนับเนื่องในสักกายะ’ ในที่อื่น เมื่อทรงวิสัชนา ก็มิได้ตรัสธรรมทั้งหมดที่พึงได้ แต่ตรัสเพียงเวทนา ๓ พร้อมกับรูปธาตุและอรูปธาตุว่า ‘ในรูปธาตุ ในอรูปธาตุ วิจิกิจฉานุสัย มานานุสัย และทิฏฐานุสัย ย่อมนอนเนื่อง ในเวทนา ๒ ในกามธาตุ วิจิกิจฉานุสัย กามราคานุสัย มานานุสัย และทิฏฐานุสัย ย่อมนอนเนื่อง ในทุกขเวทนา วิจิกิจฉานุสัย ปฏิฆานุสัย ทิฏฐานุสัย และอวิชชานุสัย ย่อมนอนเนื่อง’ ส่วนอรูปธรรมที่สัมปยุตด้วยเวทนา และรูปทั้งหมด พระองค์มิได้ตรัสไว้ แม้จะมิได้ตรัสไว้ ทิฏฐานุสัยก็ย่อมนอนเนื่องในธรรมนั้นนั่นแหละ ฉันใด แม้ในที่นี้ แม้จะมิได้ตรัสอารมณ์อันเป็นที่น่าปรารถนามีรูปเป็นต้น กามราคานุสัยก็ย่อมนอนเนื่องในธรรมนั้นนั่นแหละ ฉันนั้น พึงทราบที่ตั้งแห่งการนอนเนื่องของกามราคานุสัยอย่างนี้ก่อน

Paṭighānusayassa pana ‘‘dukkhāya vedanāyā’’ti vacanato dve domanassavedanā kāyaviññāṇasampayuttā dukkhavedanāti tisso vedanā anusayanaṭṭhānaṃ. So panesa domanassavedanāsu sahajātavasena ārammaṇavasena cāti dvīhākārehi anuseti. Avasesadukkhavedanāya pana ārammaṇavaseneva anuseti. Tāsu vedanāsu anusayamāno cesa tāhi sampayuttesu saññākkhandhādīsupi anusetiyeva. Yāya hi vedanāya esa sahajāto, taṃsampayuttehi saññādīhipi sahajātova. Yā ca vedanā ārammaṇaṃ karoti, tāhi sampayutte saññādayopi karotiyeva. Evaṃ santepi pana yasmā dukkhavedanāva asātadukkhavedayitattā nirassādaṭṭhena paṭighānusayassa uppattiyā sesasampayuttadhammesu adhikā; tasmā ‘‘dukkhāya vedanāya ettha paṭighānusayo anusetī’’ti vuttaṃ, oḷārikavasena hi bodhaneyye sukhaṃ bodhetunti.

ส่วนที่ตั้งแห่งการนอนเนื่องของปฏิฆานุสัย ตามพระบาลีว่า ‘ในทุกขเวทนา’ ได้แก่ เวทนา ๓ คือ โทมนัสเวทนา ๒ และทุกขเวทนาที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณ ปฏิฆานุสัยนั้น ย่อมนอนเนื่องในโทมนัสเวทนาทั้งหลายโดย ๒ อาการ คือ โดยความเป็นสหชาตธรรม และโดยความเป็นอารมณ์ ส่วนในทุกขเวทนาที่เหลือ ย่อมนอนเนื่องโดยความเป็นอารมณ์เท่านั้น และปฏิฆานุสัยนี้ เมื่อนอนเนื่องในเวทนาเหล่านั้น ย่อมนอนเนื่องแม้ในสัญญักขันธ์เป็นต้นที่สัมปยุตด้วยเวทนาเหล่านั้นด้วย จริงอยู่ ปฏิฆานุสัยนั้นเกิดร่วมกับเวทนาใด ก็ย่อมเกิดร่วมกับสัญญาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยเวทนานั้นด้วย และย่อมทำเวทนาใดให้เป็นอารมณ์ ก็ย่อมทำสัญญาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยเวทนาเหล่านั้นให้เป็นอารมณ์ด้วย แต่เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุที่ทุกขเวทนานั่นแหละเป็นปัจจัยยิ่งกว่าสัมปยุตตธรรมที่เหลือในการเกิดขึ้นแห่งปฏิฆานุสัย เพราะเป็นสภาวะที่เสวยอารมณ์อันไม่น่าชอบใจและเป็นทุกข์ โดยความเป็นสภาวะที่ไม่มีรสอร่อย เพราะฉะนั้น พระองค์จึงตรัสว่า ‘ปฏิฆานุสัยย่อมนอนเนื่องในทุกขเวทนา’ เพราะการแสดงโดยธรรมที่เป็นของหยาบ ย่อมทำให้ผู้ที่พึงแนะนำให้รู้ตามได้ง่าย

Nanu cesa ārammaṇavasena anusayamāno na kevalaṃ dukkhavedanāya ceva taṃsampayuttadhammesu ca anuseti, aniṭṭhesu pana rūpādīsupi anusetiyeva? Vuttampi cetaṃ vibhaṅgappakaraṇe (vibha. 816) ‘‘yaṃ loke appiyarūpaṃ asātarūpaṃ, ettha sattānaṃ paṭighānusayo anusetī’’ti imasmimpi pakaraṇe anusayavārassa paṭilomanaye vuttaṃ – ‘‘kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu ettha paṭighānusayo nānuseti, no ca tattha kāmarāgānusayo nānuseti. Rūpadhātuyā arūpadhātuyā apariyāpanne ettha paṭighānusayo ca nānuseti, kāmarāgānusayo ca nānusetī’’ti. Ettha hi dvīsu kāmāvacaravedanāsu ceva rūpadhātuādīsu ca nānusetīti vuttattā sasampayuttadhammā dve vedanā saokāse rūpārūpāvacaradhamme nava ca, lokuttaradhamme ṭhapetvā avasesesu rūpādīsu anusetīti vuttaṃ hoti. Taṃ idha kasmā na vuttanti? Anoḷārikattā. Heṭṭhā vuttanayena hi dukkhavedanāya eva oḷārikattā imesaṃ pana anoḷārikattā etesu rūpādīsu anusetīti na vuttaṃ. Atthato pana labbhati, tasmā etesupi paṭighānusayo anusetiyevāti veditabbo.

ก็ปฏิฆานุสัยนี้ เมื่อนอนเนื่องโดยความเป็นอารมณ์ มิใช่จะนอนเนื่องในทุกขเวทนาและในธรรมที่สัมปยุตด้วยทุกขเวทนานั้นเท่านั้น ก็แต่ว่า ย่อมนอนเนื่องแม้ในรูปเป็นต้นอันไม่เป็นที่น่าปรารถนาด้วยมิใช่หรือ แม้คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้วในวิภังคปกรณ์ว่า ‘สิ่งใดในโลกเป็นที่ไม่น่ารัก ไม่น่าชอบใจ ปฏิฆานุสัยของสัตว์ทั้งหลายย่อมนอนเนื่องในสิ่งนั้น’ แม้ในปกรณ์นี้ ในปฏิโลมนัยแห่งอนุสยวาร ก็ตรัสไว้ว่า ‘ในเวทนา ๒ ในกามธาตุ ปฏิฆานุสัยไม่นอนเนื่องในอารมณ์นั้น แต่กามราคานุสัยไม่นอนเนื่องในอารมณ์นั้นก็หาไม่ ในรูปธาตุ ในอรูปธาตุ ในอปริยาปันนธรรม ปฏิฆานุสัยก็ไม่นอนเนื่อง กามราคานุสัยก็ไม่นอนเนื่อง’ ในคำนั้น เพราะตรัสว่าไม่นอนเนื่องในกามาวจรเวทนา ๒ และในรูปธาตุเป็นต้น จึงเป็นอันกล่าวว่า (ปฏิฆานุสัย) ย่อมนอนเนื่องในรูปเป็นต้นที่เหลือ เว้นเวทนา ๒ พร้อมทั้งสัมปยุตตธรรม รูปาวจรธรรมและอรูปาวจรธรรมที่มีโอกาส และโลกุตตรธรรม ๙ ประการ เพราะเหตุไร พระองค์จึงไม่ตรัสคำนั้นในที่นี้เล่า เพราะไม่เป็นธรรมหยาบ จริงอยู่ โดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น เพราะทุกขเวทนาเท่านั้นเป็นธรรมหยาบ แต่ธรรมเหล่านี้ไม่เป็นธรรมหยาบ เพราะฉะนั้น จึงไม่ตรัสว่านอนเนื่องในรูปเป็นต้นเหล่านี้ แต่โดยอรรถแล้วย่อมได้ความ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ปฏิฆานุสัยย่อมนอนเนื่องแม้ในธรรมเหล่านั้นด้วย

Kiṃ pana itarā dve vedanā iṭṭhārammaṇaṃ vā paṭighassa ārammaṇaṃ na hontīti? No na honti. Parihīnajjhānassa vippaṭisāravasena sasampayuttadhammā tā vedanā ārabbha domanassaṃ uppajjati. Iṭṭhārammaṇassa ca paṭiladdhassa vipariṇāmaṃ vā appaṭiladdhassa appaṭilābhaṃ vā samanussaratopi domanassaṃ uppajjati. Domanassamattameva pana taṃ hoti, na paṭighānusayo. Paṭighānusayo hi aniṭṭhārammaṇe paṭihaññanavasena uppanno thāmagato kileso, tasmā ettha domanassena saddhiṃ paṭigho uppannopi attano paṭighakiccaṃ akaraṇabhāvena eva paṭighānusayo na hoti abbohārikattaṃ gacchati. Yathā hi pāṇātipātacetanāya saddhiṃ uppannopi byāpādo manokammaṃ nāma na hoti abbohārikattaṃ gacchati, evaṃ paṭighānusayo na hoti, abbohārikattaṃ gacchati. Vuttampi cetaṃ ekaccaṃ iṭṭhārammaṇaṃ nekkhammasitampi vā domanassaṃ sandhāya ‘‘yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ paṭighaṃ tena pajahati na tattha paṭighānusayo anusetī’’ti (ma. ni. 1.465). Evaṃ paṭighānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ.

ก็เวทนา ๒ อย่างที่เหลือ (สุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา) ไม่เป็นอารมณ์ของปฏิฆะหรือ? ตอบว่า ไม่ใช่จะไม่เป็น. เพราะว่า โทมนัสย่อมเกิดขึ้นปรารภเวทนาเหล่านั้นพร้อมกับสัมปยุตตธรรมทั้งหลาย ด้วยอำนาจแห่งความเดือดร้อนใจของผู้เสื่อมจากฌาน. และโทมนัสย่อมเกิดขึ้นแม้แก่ผู้ที่คำนึงถึงความแปรปรวนไปแห่งอิฏฐารมณ์ที่ได้แล้ว หรือคำนึงถึงการไม่ได้ซึ่งอิฏฐารมณ์ที่ยังไม่ได้. แต่ว่า โทมนัสนั้นเป็นเพียงโทมนัสเท่านั้น ไม่ใช่ปฏิฆานุสัย. เพราะปฏิฆานุสัยเป็นกิเลสที่มีกำลัง เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการกระทบกระทั่งในอนิฏฐารมณ์ เพราะฉะนั้น ในที่นี้ แม้ปฏิฆะจะเกิดขึ้นพร้อมกับโทมนัส แต่เพราะไม่ได้ทำกิจแห่งปฏิฆะของตน จึงไม่เป็นปฏิฆานุสัย ย่อมถึงความเป็นอัพโพหาริก (สภาวะที่นับไม่ได้). เปรียบเหมือนพยาบาทแม้เกิดขึ้นพร้อมกับปาณาติปาตเจตนา ก็ไม่ชื่อว่าเป็นมโนกรรม ย่อมถึงความเป็นอัพโพหาริก ฉันใด ปฏิฆานุสัยก็ไม่เป็น (ปฏิฆานุสัย) ย่อมถึงความเป็นอัพโพหาริก ฉันนั้น. แม้คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้โดยทรงหมายถึงโทมนัสบางอย่างที่เป็นเนกขัมมสิตะ (อาศัยเนกขัมมะ) ว่า "บุคคลย่อมละปฏิฆะคือโทมนัสเห็นปานนั้นด้วยมรรคนั้น ปฏิฆานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในโทมนัสนั้น" (ม.นิ. ๑/๔๖๕). พึงทราบที่นอนเนื่องแห่งปฏิฆานุสัยอย่างนี้.

Mānānusayassa pana ‘‘kāmadhātuyā dvīsu vedanāsū’’tiādivacanato dve kāmāvacaravedanā rūpārūpadhātuyo cāti idaṃ tividhaṃ anusayanaṭṭhānaṃ. Tassa akusalāsu vedanāsu kāmarāgānusayassa viya sahajātānusayatā veditabbā. Sasampayuttadhammāsu pana sabbāsupi kāmāvacarāsu sukhaadukkhamasukhavedanāsu rūpārūpadhātūsu ca ārammaṇavaseneva anuseti. Anusayavārassa pana paṭilomanaye ‘‘dukkhāya vedanāya apariyāpanne ettha kāmarāgānusayo ca nānuseti, mānānusayo ca nānusetī’’ti vuttattā ṭhapetvā dukkhavedanañceva navavidhaṃ lokuttaradhammañca sesarūpārūpadhammesupi ayaṃ anusetiyevāti. Evaṃ mānānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ.

ส่วนที่นอนเนื่องแห่งมานานุสัยมี ๓ อย่างนี้ คือ กามาวจรเวทนา ๒ และรูปธาตุกับอรูปธาตุ เพราะมีคำกล่าวเป็นต้นว่า "ในเวทนา ๒ ในกามธาตุ". พึงทราบความเป็นสหชาตานุสัยของมานานุสัยนั้นในอกุศลเวทนาทั้งหลาย เหมือนกับกามราคานุสัย. แต่ในสัมปยุตตธรรมทั้งปวง คือ ในกามาวจรสุขเวทนาและอทุกขมสุขเวทนา และในรูปธาตุกับอรูปธาตุ มานานุสัยย่อมนอนเนื่องโดยเป็นอารัมมณานุสัยเท่านั้น. แต่เพราะในปฏิโลมนัยแห่งอนุสยวาร มีคำกล่าวว่า "ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในทุกขเวทนา กามราคานุสัยก็ไม่นอนเนื่อง มานานุสัยก็ไม่นอนเนื่อง" ฉะนั้น ยกเว้นทุกขเวทนาและโลกุตตรธรรม ๙ ประการเสีย มานานุสัยนี้ย่อมนอนเนื่องแม้ในรูปธรรมและอรูปธรรมที่เหลือ. พึงทราบที่นอนเนื่องแห่งมานานุสัยอย่างนี้.

Diṭṭhānusayavicikicchānusayā pana kevalaṃ lokuttaradhammesveva nānusenti. Tebhūmakesu pana sabbesupi anusentiyeva. Tena vuttaṃ – ‘‘sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesu ettha diṭṭhānusayo anuseti, ettha vicikicchānusayo anusetī’’ti. Tattha sabbasakkāyapariyāpannesūti saṃsāravaṭṭanissitaṭṭhena sakkāyapariyāpannesu sabbadhammesūti attho. Tattha panete pañcasu cittuppādesu sahajātānusayanavasena anusenti. Te vā pana pañca cittuppāde aññe vā tebhūmakadhamme ārabbha pavattikāle ārammaṇānusayanavasena anusentīti. Evaṃ diṭṭhānusayavicikicchānusayānaṃ anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ.

ส่วนทิฏฐานุสัยและวิจิกิจฉานุสัย ย่อมไม่นอนเนื่องในโลกุตตรธรรมทั้งหลายเท่านั้น. แต่ย่อมอนเนื่องในธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งปวงทีเดียว. เพราะเหตุนั้นจึงมีคำกล่าวว่า "ในธรรมทั้งหลายอันนับเนื่องในสักกายะทั้งหมด ทิฏฐานุสัยย่อมนอนเนื่องในธรรมนี้ วิจิกิจฉานุสัยย่อมนอนเนื่องในธรรมนี้". ในคำนั้น บทว่า สพฺพสกฺกายปริยาปนฺเนสุ มีความว่า ในธรรมทั้งปวงอันนับเนื่องในสักกายะ เพราะอาศัยสังสารวัฏ. ในธรรมเหล่านั้น อนุสัยทั้งสองนี้ย่อมนอนเนื่องโดยเป็นสหชาตานุสัยในจิตตุปบาท ๕. หรือว่า อนุสัยทั้งสองนั้นย่อมนอนเนื่องโดยเป็นอารัมมณานุสัยในเวลาที่เกิดขึ้นปรารภจิตตุปบาท ๕ หรือธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ อื่นๆ. พึงทราบที่นอนเนื่องแห่งทิฏฐานุสัยและวิจิกิจฉานุสัยอย่างนี้.

Bhavarāgānusayo pana kiñcāpi diṭṭhivippayuttesu catūsu cittesu uppajjanato sahajātānusayanavasena ‘‘kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusetī’’ti vattabbo bhaveyya. Kāmadhātuyaṃ panesa dvīhi vedanāhi saddhiṃ uppajjamānopi rūpārūpāvacaradhammameva paṭilabhati. Kāmadhātuyā pariyāpannaṃ ekadhammampi ārammaṇaṃ na karoti, tasmā ārammaṇānusayanavasena niyamaṃ katvā ‘‘rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha bhavarāgānusayo anusetī’’ti vuttaṃ. Apica rāgo nāmesa kāmarāgabhavarāgavasena duvidho. Tattha kāmarāgo kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusetīti vutto. Sace pana bhavarāgopi kāmarāgo viya evaṃ vucceyya, kāmarāgena saddhiṃ desanā saṃkiṇṇā viya bhaveyyāti rāgakilesaṃ dvidhā bhinditvā kāmarāgato bhavarāgassa visesadassanatthampi evaṃ desanā katāti. Evaṃ bhavarāgānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ.

ส่วนภวราคานุสัย แม้จะพึงกล่าวได้ว่า "ย่อมนอนเนื่องในเวทนา ๒ ในกามธาตุ" โดยเป็นสหชาตานุสัย เพราะเกิดขึ้นในทิฏฐิวิปปยุตตจิต ๔ ดวง. แต่ภวราคานุสัยนี้ แม้เกิดขึ้นพร้อมกับเวทนา ๒ ในกามธาตุ ก็ย่อมได้อารมณ์เป็นรูปาวจรธรรมและอรูปาวจรธรรมเท่านั้น. ไม่กระทำธรรมแม้แต่อย่างหนึ่งอันนับเนื่องในกามธาตุให้เป็นอารมณ์เลย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกำหนดโดยเป็นอารัมมณานุสัยแล้วกล่าวว่า "ภวราคานุสัยย่อมนอนเนื่องในรูปธาตุและอรูปธาตุ". อีกอย่างหนึ่ง ราคะมี ๒ อย่าง คือ กามราคะและภวราคะ. ในราคะ ๒ อย่างนั้น กามราคะท่านกล่าวว่าย่อมนอนเนื่องในเวทนา ๒ ในกามธาตุ. แต่ถ้าหากภวราคะจะถูกกล่าวอย่างนั้นเหมือนกามราคะแล้ว เทศนาก็จะปะปนกับกามราคะไป เพราะฉะนั้น ท่านจึงจำแนกราคกิเลสออกเป็น ๒ ส่วน แล้วแสดงเทศนาอย่างนี้ ก็เพื่อแสดงความแตกต่างของภวราคะจากกามราคะ. พึงทราบที่นอนเนื่องแห่งภวราคานุสัยอย่างนี้.

Avijjānusayo pana sabbesupi tebhūmakadhammesu anuseti. Tena vuttaṃ ‘‘sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesu ettha avijjānusayo anusetī’’ti. Tassa dvādasasu cittuppādesu sahajātānusayatā veditabbā. Ārammaṇakaraṇavasena pana na kiñci tebhūmakadhammaṃ ārabbha na pavattatīti. Evaṃ avijjānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Ayaṃ tāva paricchedavāraparicchinnuddesavārauppattiṭṭhānavāresu vinicchayakathā.

ส่วนอวิชชานุสัย ย่อมนอนเนื่องในธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งปวง. เพราะเหตุนั้นจึงมีคำกล่าวว่า "ในธรรมทั้งหลายอันนับเนื่องในสักกายะทั้งหมด อวิชชานุสัยย่อมนอนเนื่องในธรรมนี้". พึงทราบความเป็นสหชาตานุสัยของอวิชชานุสัยนั้นในจิตตุปบาท ๑๒ ดวง. ส่วนโดยการกระทำอารมณ์ อวิชชานุสัยย่อมไม่เป็นไปโดยไม่ปรารภธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ อย่างใดอย่างหนึ่งเลย (คือย่อมปรารภธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมด). พึงทราบที่นอนเนื่องแห่งอวิชชานุสัยอย่างนี้. นี้เป็นวินิจฉยกถาในปริจเฉทวาร ปริจฉินนุทเทสวาร และอุปปัตติฏฐานวาร ก่อน.

Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā.

อรรถกถาอุปปัตติฏฐานวาร

Mahāvāro

มหาวาร

1. Anusayavāravaṇṇanā

1. อรรถกถาอนุสยวาร

3. Sattannaṃ pana mahāvārānaṃ paṭhame anusayavāre yassa kāmarāgānusayo anuseti, tassa paṭighānusayo anusetīti ettha yadetaṃ ‘‘āmantā’’ti paṭivacanaṃ dinnaṃ, taṃ duddinnaṃ viya khāyati. Kasmā? Kāmarāgapaṭighānaṃ ekakkhaṇe anuppattito. Yathā hi ‘‘yassa manāyatanaṃ uppajjati, tassa dhammāyatanaṃ uppajjatīti ‘āmantā’, assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe tesaṃ kāyasaṅkhāro ca uppajjati, vacīsaṅkhāro ca uppajjatī’’tiādīsu manāyatanadhammāyatanāni kāyasaṅkhāravacīsaṅkhārā ca ekakkhaṇe uppajjanti, na tathā kāmarāgapaṭighā. Kāmarāgo hi aṭṭhasu lobhasahagatacittuppādesu uppajjati. Paṭigho dvīsu domanassasahagatesūti, natthi nesaṃ ekakkhaṇe uppatti; tasmā ettha ‘no’ti paṭisedho kattabbo siyā. Taṃ akatvā pana ‘āmantā’ti paṭivacanassa dinnattā heṭṭhāyamakesu viya ettha khaṇapaccuppannavasena vattamānavohāraṃ aggahetvā aññathā gahetabbo.

3. ก็ในอนุสยวารที่ ๑ แห่งมหาวาร ๗ วาร ในคำถามที่ว่า 'กามราคานุสัยย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลใด ปฏิฆานุสัยก็ย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลนั้นหรือ' ในคำถามนั้น คำตอบที่ให้ไว้ว่า 'ใช่' นั้น ดูเหมือนจะเป็นคำตอบที่ให้ไว้ไม่ดี เพราะเหตุไร? เพราะกามราคะและปฏิฆะไม่เกิดขึ้นในขณะเดียวกัน จริงอยู่ เหมือนอย่างในคำถามเป็นต้นว่า 'มนายตนะย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ธัมมายตนะก็ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ' ตอบว่า 'ใช่' และ 'ในขณะที่อัสสาสะปัสสาสะเกิดขึ้น กายสังขารก็เกิดขึ้น วจีสังขารก็เกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้น' ซึ่งในคำถามเหล่านั้น มนายตนะและธัมมายตนะ และกายสังขารและวจีสังขารย่อมเกิดขึ้นในขณะเดียวกัน แต่กามราคะและปฏิฆะไม่เป็นเช่นนั้น เพราะว่า กามราคะย่อมเกิดขึ้นในโลภสหคตจิตตุปบาท ๘ ดวง ปฏิฆะย่อมเกิดขึ้นในโทมนัสสสหคตจิตตุปบาท ๒ ดวง ฉะนั้น การเกิดขึ้นในขณะเดียวกันของอนุสัยทั้งสองนั้นจึงไม่มี เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ พึงทำการปฏิเสธว่า 'ไม่ใช่' แต่เพราะไม่ได้ทำเช่นนั้น กลับให้คำตอบว่า 'ใช่' ฉะนั้น ในที่นี้ ไม่พึงถือเอาโวหารที่เป็นปัจจุบันกาลโดยความเป็นปัจจุบันขณะ เหมือนในยมกเบื้องต่ำ แต่พึงถือเอาโดยประการอื่น

Kathaṃ? Appahīnavasena. Appahīnatañhi sandhāya ayaṃ ‘‘anusetī’’ti vattamānavohāro vutto, na khaṇapaccuppannataṃ. Yasmā ca appahīnataṃ sandhāya vutto, tasmā ‘‘yassa kāmarāgānusayo anuseti, tassa paṭighānusayo anusetī’’ti pucchāya yassa kāmarāgānusayo appahīno, na anuppattidhammataṃ āpādito, tassa paṭighānusayopi appahīnoti evamattho daṭṭhabbo. Yasmā ca tesu yasseko appahīno, tassa itaropi appahīnova hoti, tasmā ‘‘āmantā’’ti vuttaṃ. Yadi evaṃ, yaṃ upari uppajjanavāre ‘yassa kāmarāgānusayo uppajjati, tassa paṭighānusayo uppajjatī’ti pucchitvā ‘āmantā’ti vuttaṃ; tattha kathaṃ attho gahetabboti? Tatthāpi appahīnavaseneva uppattipaccaye sati uppattiyā anivāritavasena vā. Yathā hi cittakammādīni ārabhitvā apariniṭṭhitakammantā cittakārādayo tesaṃ kammantānaṃ akaraṇakkhaṇepi mittasuhajjādīhi diṭṭhadiṭṭhaṭṭhāne ‘‘imesu divasesu kiṃ karothā’’ti vuttā, ‘‘cittakammaṃ karoma, kaṭṭhakammaṃ karomā’’ti vadanti. Te kiñcāpi tasmiṃ khaṇe na karonti avicchinnakammantattā pana katakhaṇañca kattabbakhaṇañca upādāya karontiyeva nāma honti. Evameva yamhi santāne anusayā appahīnā, yamhi vā pana nesaṃ santāne uppattipaccaye sati uppatti anivāritā, tattha anuppajjanakkhaṇepi uppannapubbañceva kālantare uppajjanakañca upādāya yassa kāmarāgānusayo uppajjati, tassa paṭighānusayo uppajjatiyeva nāmāti evamattho veditabbo. Ito paresupi evarūpesu vissajjanesu eseva nayo. No ca tassāti idaṃ anāgāmissa kāmarāgabyāpādānaṃ anavasesato pahīnattā vuttaṃ. Tiṇṇaṃ puggalānanti puthujjanasotāpannasakadāgāmīnaṃ. Dvinnaṃ puggalānanti sotāpannasakadāgāmīnaṃ. Paratopi evarūpesu ṭhānesu eseva nayo.

อย่างไร? โดยนัยแห่งการยังละไม่ได้ จริงอยู่ โวหารที่เป็นปัจจุบันกาลว่า 'ย่อมนอนเนื่อง' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการยังละไม่ได้ ไม่ได้หมายถึงความเป็นปัจจุบันขณะ และเพราะท่านกล่าวหมายถึงการยังละไม่ได้ ฉะนั้น ในคำถามที่ว่า 'กามราคานุสัยย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลใด ปฏิฆานุสัยก็ย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลนั้นหรือ' พึงเห็นความหมายอย่างนี้ว่า กามราคานุสัยอันบุคคลใดยังละไม่ได้ ยังไม่ทำให้เป็นธรรมที่ไม่เกิดขึ้น ปฏิฆานุสัยก็เป็นสิ่งที่บุคคลนั้นยังละไม่ได้เช่นกัน และเพราะว่า ในอนุสัยเหล่านั้น เมื่อบุคคลยังละอย่างหนึ่งไม่ได้ อีกอย่างหนึ่งก็ยังละไม่ได้เช่นกัน ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ใช่' ถ้าอย่างนั้น ในอุปปัชชนวารเบื้องบน ที่ถามว่า 'กามราคานุสัยย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ปฏิฆานุสัยก็ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ' แล้วตอบว่า 'ใช่' ในที่นั้น พึงถือเอาความหมายอย่างไร? ในที่นั้นก็พึงถือเอาความหมายโดยนัยแห่งการยังละไม่ได้ หรือโดยนัยแห่งการที่ความเกิดขึ้นไม่ถูกห้ามไว้เมื่อมีปัจจัยให้เกิด เปรียบเหมือนช่างเขียนเป็นต้น ผู้เริ่มงานเช่นงานเขียนภาพแล้วแต่งานยังไม่เสร็จ แม้ในขณะที่ไม่ได้ทำงานเหล่านั้น เมื่อถูกมิตรสหายถามในที่ต่างๆ ว่า 'ช่วงนี้ท่านทำอะไรอยู่' ก็ตอบว่า 'เรากำลังเขียนภาพ เรากำลังทำงานไม้' แม้ว่าในขณะนั้นพวกเขาจะไม่ได้ทำอยู่ แต่เพราะงานยังไม่ขาดตอน อาศัยทั้งขณะที่ทำแล้วและขณะที่จักต้องทำต่อไป จึงชื่อว่ากำลังทำอยู่นั่นเอง ฉันใดก็ฉันนั้น ในสันดานที่อนุสัยยังละไม่ได้ หรือในสันดานที่เมื่อมีปัจจัยให้เกิด ความเกิดขึ้นของอนุสัยเหล่านั้นก็ไม่ถูกห้ามไว้ ในสันดานนั้น แม้ในขณะที่ยังไม่เกิดขึ้น อาศัยทั้งที่เคยเกิดขึ้นแล้วในอดีตและที่จะเกิดขึ้นในกาลต่อไป พึงทราบความหมายอย่างนี้ว่า กามราคานุสัยย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ปฏิฆานุสัยก็ชื่อว่าย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นนั่นเอง ในคำวิสัชนาที่มีลักษณะเช่นนี้ในที่อื่นๆ ต่อไป ก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า 'โน จ ตสฺส' นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะพระอนาคามีละกามราคะและพยาบาทได้โดยไม่เหลือ บทว่า 'ติณฺณํ ปุคฺคลานํ' หมายถึง ปุถุชน โสดาบัน และสกทาคามี บทว่า 'ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ' หมายถึง โสดาบันและสกทาคามี แม้ในที่อื่นๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ต่อไป ก็มีนัยนี้เช่นกัน

14. Okāsavārassa paṭhamadutiyapucchāsu yasmā kāmarāgānusayo kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anuseti, paṭighānusayo dukkhavedanāya; tasmā ‘no’ti paṭisedho kato. Tatiyapucchāyaṃ ubhinnampi kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusayanato ‘āmantā’ti paṭivacanaṃ dinnaṃ. Rūpadhātuarūpadhātuyā pana mānānusayassa kāmarāgānusayena saddhiṃ asādhāraṇaṃ uppattiṭṭhānaṃ. Tasmā no ca tattha kāmarāgānusayoti vuttaṃ. Iminā nayena sabbesaṃ uppattiṭṭhānavāraṃ oloketvā sādhāraṇāsādhāraṇaṃ uppattiṭṭhānaṃ veditabbaṃ.

14. ในปุจฉาที่ ๑ และที่ ๒ แห่งโอกาสวาร เพราะกามราคานุสัยย่อมนอนเนื่องในเวทนา ๒ ในกามธาตุ ส่วนปฏิฆานุสัยย่อมนอนเนื่องในทุกขเวทนา ฉะนั้น ท่านจึงปฏิเสธว่า 'ไม่ใช่' ในปุจฉาที่ ๓ เพราะอนุสัยทั้งสองย่อมนอนเนื่องในเวทนา ๒ ในกามธาตุ ท่านจึงให้คำตอบว่า 'ใช่' ส่วนในรูปธาตุและอรูปธาตุ ที่เกิดของมานานุสัยไม่ทั่วไปกับกามราคานุสัย ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แต่กามราคานุสัยไม่มีในที่นั้น' โดยนัยนี้ พึงพิจารณาอุปปัตติฏฐานวารของอนุสัยทั้งหมด แล้วทราบที่เกิดที่ทั่วไปและไม่ทั่วไป

20. Dukamūlakapucchāyaṃ yasmā kāmarāgapaṭighānusayā nāpi ekasmiṃ ṭhāne uppajjanti, na ekaṃ dhammaṃ ārammaṇaṃ karonti, tasmā natthīti paṭikkhepo kato. Ayañhettha adhippāyo. Yasmiṃ ime dve anusayā anusayeyyuṃ, taṃ ṭhānameva natthi. Tasmā ‘‘kattha mānānusayo anusetī’’ti ayaṃ pucchā apucchāyevāti. Aññesupi evarūpesu eseva nayo.

20. ในทุกมูลกปุจฉา เพราะกามราคานุสัยและปฏิฆานุสัยไม่เกิดขึ้นในที่เดียวกัน และไม่กระทำธรรมอย่างเดียวกันให้เป็นอารมณ์ ฉะนั้น ท่านจึงปฏิเสธว่า 'ไม่มี' อธิบายในที่นี้ว่า ที่ซึ่งอนุสัยทั้งสองนี้จะพึงนอนเนื่องนั้นไม่มีเลย ฉะนั้น คำถามที่ว่า 'มานานุสัยย่อมนอนเนื่องในที่ไหน' นี้ จึงไม่เป็นคำถามเลย แม้ในกรณีอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ ก็มีนัยนี้เช่นกัน

27. Puggalokāsavāre catunnanti puthujjanasotāpannasakadāgāmianāgāmīnaṃ.

27. ในปุคคโลสาสวาร บทว่า 'จตุนฺนํ' หมายถึง ปุถุชน โสดาบัน สกทาคามี และอนาคามี

36. Paṭilomanaye yassa kāmarāgānusayo nānusetīti ayaṃ pucchā anāgāmiṃ gahetvā pucchati.

36. ในปฏิโลมนัย คำถามที่ว่า 'กามราคานุสัยไม่นอนเนื่องแก่บุคคลใด' นี้ เป็นคำถามที่ยกเอาพระอนาคามีขึ้นมาถาม

56. Dvinnaṃ puggalānaṃ sabbattha kāmarāgānusayo nānusetīti anāgāmiarahantānaṃ. Kāmadhātuyā tīsu vedanāsūti ca vedanāggahaṇena vedanāsampayuttakānampi tesaṃ vatthārammaṇānampīti sabbesampi kāmāvacaradhammānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Ayaṃ anusayavāre vinicchayakathā.

56. บทว่า 'กามราคานุสัยไม่นอนเนื่องแก่บุคคล ๒ จำพวกในที่ทั้งปวง' หมายถึง พระอนาคามีและพระอรหันต์ และบทว่า 'ในเวทนา ๓ ในกามธาตุ' พึงทราบว่า การถือเอาเวทนา เป็นการถือเอาธรรมที่สัมปยุตด้วยเวทนา วัตถุและอารมณ์ของเวทนาเหล่านั้นด้วย คือถือเอาธรรมที่เป็นกามาวจรทั้งหมด นี้เป็นวินิจฉัยกถาในอนุสยวาร

Anusayavāravaṇṇanā.

อรรถกถาอนุสยวาร

2. Sānusayavāravaṇṇanā

2. อรรถกถาสานุสยวาร

66-131. Sānusayavāre pana yo kāmarāgānusayena sānusayoti yathā ekantarikajarādirogena ābādhiko yāva tamhā rogā na muccati, tāva tassa rogassa anuppattikkhaṇepi sarogoyeva nāma hoti. Evaṃ sasaṃkilesassa vaṭṭagāmisattassa yāva ariyamaggena anusayā samugghātaṃ na gacchanti, tāva tesaṃ anusayānaṃ anuppattikkhaṇepi sānusayoyeva nāma hoti. Evarūpaṃ sānusayataṃ sandhāya ‘āmantā’ti vuttaṃ. Sesamettha anusayavārasadisameva.

ข้อ ๖๖-๑๓๑. ส่วนในสานุสยวาร คำว่า บุคคลผู้มีกามราคานุสัยนั้น เป็นอย่างไร เปรียบเหมือนคนไข้ด้วยโรคไข้จับสั่นเป็นต้น ตราบใดที่ยังไม่หายจากโรคนั้น แม้ในขณะที่โรคนั้นยังไม่กำเริบ ก็ยังชื่อว่าเป็นผู้มีโรคอยู่ ฉันใด สัตว์ผู้ท่องเที่ยวไปในวัฏฏะผู้ยังมีกิเลสอยู่ ตราบใดที่อนุสัยยังไม่ถูกถอนขึ้นด้วยอริยมรรค แม้ในขณะที่อนุสัยเหล่านั้นยังไม่เกิดขึ้น ก็ยังชื่อว่าเป็นผู้มีอนุสัยอยู่ ฉันนั้น ท่านกล่าวคำว่า 'อามันตา' (ใช่) โดยหมายถึงความเป็นผู้มีอนุสัยเช่นนี้ ส่วนที่เหลือในวาระนี้ก็เหมือนกับอนุสยวารนั่นเอง

Okāsavāre pana ‘‘rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha mānānusayena sānusayo’’ti vutte tāsu dhātūsu puggalassa sānusayatā paññāyeyya, anusayassa uppattiṭṭhānaṃ na paññāyeyya. Anusayassa ca uppattiṭṭhānadassanatthaṃ ayaṃ vāro āraddho, tasmā tato mānānusayena sānusayoti vuttaṃ. Evañhi sati tato dhātudvayato uppannena mānānusayena sānusayoti anusayassa uppattiṭṭhānaṃ dassitaṃ hoti. Imassa pana pañhassa atthe avutte ādipañhassa attho pākaṭo na hotīti paṭhamaṃ na vutto, tasmā so evaṃ veditabbo. Yato kāmarāgānusayenāti yato uppannena kāmarāgānusayena sānusayo, kiṃ so tato uppannena paṭighānusayenapi sānusayoti? Yasmā panete dve ekasmā ṭhānā nuppajjanti; tasmā ‘‘no’’ti paṭisedho kato. Arahā sabbatthāti arahā sabbadhammesu uppajjanakena kenaci anusayena nirānusayoti. Iminā atthavasena nippadesaṭṭhānesu bhummavacanameva katanti. Iminā upāyena sabbattha atthavinicchayo veditabboti.

ส่วนในโอกาสวาร เมื่อกล่าวว่า 'บุคคลเป็นผู้มีมานานุสัยในรูปธาตุและอรูปธาตุ' ความเป็นผู้มีอนุสัยของบุคคลในธาตุเหล่านั้นย่อมปรากฏ แต่ที่ตั้งแห่งการเกิดของอนุสัยย่อมไม่ปรากฏ และวาระนี้ท่านปรารภขึ้นเพื่อแสดงที่ตั้งแห่งการเกิดของอนุสัย ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นผู้มีอนุสัยคือมานะอันเกิดจากที่นั้น' เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ ก็เป็นอันแสดงที่ตั้งแห่งการเกิดของอนุสัยว่า เป็นผู้มีอนุสัยคือมานะอันเกิดขึ้นจากธาตุทั้งสองนั้น แต่เพราะเมื่อยังไม่กล่าวอรรถของปัญหานี้ อรรถของปัญหาต้นก็จะไม่ปรากฏชัดเจน ฉะนั้น ท่านจึงยังไม่กล่าวไว้ในตอนแรก ดังนั้น พึงทราบอรรถนั้นอย่างนี้ คำว่า 'ยโต กามราคานุสเยน' คือ เป็นผู้มีอนุสัยคือกามราคะอันเกิดขึ้นจากที่ใด ถามว่า เขาเป็นผู้มีอนุสัยคือปฏิฆะอันเกิดขึ้นจากที่นั้นด้วยหรือไม่? แต่เพราะอนุสัยทั้งสองนี้มิได้เกิดขึ้นจากที่เดียวกัน ฉะนั้น ท่านจึงปฏิเสธว่า 'โน' (ไม่ใช่) คำว่า 'อรหา สพฺพตฺถ' คือ พระอรหันต์เป็นผู้ไม่มีอนุสัย คืออนุสัยอย่างใดอย่างหนึ่งอันจะพึงเกิดขึ้นในธรรมทั้งปวง ด้วยเหตุผลนี้ ในที่ที่ไม่มีส่วนเหลือ ท่านจึงใช้เพียงภูมิวิภัตติเท่านั้น พึงทราบการวินิจฉัยอรรถในที่ทั้งปวงด้วยอุบายนี้

Sānusayavāravaṇṇanā.

อรรถกถาสานุสยวาร

3. Pajahanavāravaṇṇanā

3. อรรถกถาปชหนวาร

132-197. Pajahanavāre pajahatīti tena tena maggena pahānapariññāvasena pajahati, āyatiṃ anuppattidhammataṃ āpādeti. Āmantāti anāgāmīmaggaṭṭhaṃ sandhāya paṭivacanaṃ. Tadekaṭṭhaṃ pajahatīti pahānekaṭṭhataṃ sandhāya vuttaṃ. Noti arahattamaggaṭṭhaṃ sandhāya paṭisedho.

ข้อ ๑๓๒-๑๙๗. ในปชหนวาร คำว่า 'ย่อมละ' หมายความว่า ย่อมละด้วยอำนาจแห่งปหานปริญญาด้วยมรรคนั้นๆ คือทำให้มีสภาวะไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคต คำตอบว่า 'อามันตา' (ใช่) เป็นคำตอบที่หมายถึงบุคคลผู้ตั้งอยู่ในอนาคามิมรรค คำว่า 'ย่อมละธรรมที่มีส่วนเดียวกับธรรมนั้น' ท่านกล่าวหมายถึงการมีกิจคือการละเป็นอย่างเดียวกัน คำปฏิเสธว่า 'โน' (ไม่ใช่) ท่านกล่าวหมายถึงบุคคลผู้ตั้งอยู่ในอรหัตตมรรค

Yato kāmarāgānusayaṃ pajahatīti yato uppajjanakaṃ kāmarāgānusayaṃ pajahatīti attho. Aṭṭhamakoti arahattaphalaṭṭhato paṭṭhāya paccorohanagaṇanāya gaṇiyamāno sotāpattimaggaṭṭho aṭṭhamako nāma. Dakkhiṇeyyagaṇanāya hi arahā aggadakkhiṇeyyattā paṭhamo, arahattamaggaṭṭho dutiyo, anāgāmī tatiyo…pe… sotāpattimaggaṭṭho aṭṭhamo. So idha ‘‘aṭṭhamako’’ti vutto. Nāmasaññāyeva vā esā tassāti. Anāgāmimaggasamaṅgiñca aṭṭhamakañca ṭhapetvā avasesāti saddhiṃ puthujjanena sekkhāsekkhā. Tesu hi puthujjano pahānapariññāya abhāvena nappajahati. Sesā tesaṃ anusayānaṃ pahīnattā. Dvinnaṃ maggasamaṅgīnanti dve maggasamaṅgino ṭhapetvāti attho. Iminā nayena sabbattha vinicchayo veditabboti.

คำว่า 'ย่อมละกามราคานุสัยจากที่ใด' มีความหมายว่า ย่อมละกามราคานุสัยอันจะพึงเกิดขึ้นจากที่ใด คำว่า 'บุคคลที่ ๘' (อัฏฐมก) คือ บุคคลผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค ซึ่งนับโดยการนับถอยหลังจากพระอรหัตตผล ชื่อว่าบุคคลที่ ๘ จริงอยู่ โดยการนับบุคคลผู้ควรแก่ทักษิณา พระอรหันต์เป็นบุคคลที่ ๑ เพราะเป็นผู้ควรแก่ทักษิณายิ่ง, ผู้ตั้งอยู่ในอรหัตตมรรคเป็นที่ ๒, พระอนาคามีเป็นที่ ๓...ฯลฯ...ผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรคเป็นที่ ๘ ในที่นี้ ท่านจึงเรียกผู้นั้นว่า 'บุคคลที่ ๘' หรือว่านี้เป็นเพียงชื่อเรียกของท่านผู้นั้น คำว่า 'ยกเว้นผู้ประกอบด้วยอนาคามิมรรคและบุคคลที่ ๘ แล้ว ที่เหลือ' หมายถึง พระเสขะและพระอเสขะที่เหลือพร้อมทั้งปุถุชน เพราะในบุคคลเหล่านั้น ปุถุชนย่อมละไม่ได้เพราะไม่มีปหานปริญญา ส่วนบุคคลที่เหลือละได้แล้วเพราะอนุสัยเหล่านั้นถูกละแล้ว คำว่า 'ทฺวินฺนํ มคฺคสมงฺคีนํ' มีความหมายว่า ยกเว้นผู้ประกอบด้วยมรรค ๒ ท่าน พึงทราบการวินิจฉัยในที่ทั้งปวงด้วยนัยนี้

Pajahanavāravaṇṇanā.

อรรถกถาปชหนวาร

4. Pariññāvāravaṇṇanā

4. อรรถกถาปริญญาวาร

198-263. Pariññāvāre parijānātīti tīhi pariññāhi parijānāti. Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva. Ayampi hi vāro pajahanavāro viya maggaṭṭhānaññeva vasena vissajjitoti.

ข้อ ๑๙๘-๒๖๓. ในปริญญาวาร คำว่า 'ย่อมกำหนดรู้' หมายความว่า ย่อมกำหนดรู้ด้วยปริญญา ๓ ประการ ส่วนที่เหลือในวาระนี้มีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเอง เพราะแม้ในวาระนี้ ท่านก็วิสัชนาโดยนัยของบุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรคเช่นเดียวกับปชหนวาร

Pariññāvāravaṇṇanā.

อรรถกถาปริญญาวาร

5. Pahīnavāravaṇṇanā

5. อรรถกถาปหีนวาร

264-274. Pahīnavāre phalaṭṭhavaseneva desanā āraddhā. Anāgāmissa hi ubhopete anusayā pahīnā, tasmā ‘‘āmantā’’ti vuttaṃ.

ข้อ ๒๖๔-๒๗๔. ในปหีนวาร ท่านปรารภเทศนาโดยนัยของบุคคลผู้ตั้งอยู่ในผลโดยเฉพาะ เพราะอนุสัยทั้งสองนั้นพระอนาคามีละได้แล้ว ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อามันตา' (ใช่)

275-296. Okāsavāre yattha kāmarāgānusayo pahīno tattha paṭighānusayo pahīnoti pucchitvā na vattabbo pahīnoti vā appahīnoti vāti vuttaṃ taṃ kasmāti? Uppattiṭṭhānassa asādhāraṇattā. Aññaṃ hi kāmarāgānusayassa uppattiṭṭhānaṃ, aññaṃ paṭighānusayassa. Abhāvitamaggassa ca yattha anusayo uppajjati, magge bhāvite tattheva so pahīno nāma hoti. Tattha yasmā neva kāmarāgānusayaṭṭhāne paṭighānusayo uppajjati, na paṭighānusayaṭṭhāne kāmarāgānusayo, tasmā tattha so pahīnoti vā appahīnoti vā na vattabbo. So hi yasmiṃ attano uppattiṭṭhāne kāmarāgānusayo pahīno, tasmiṃ appahīnattā tattha pahīnoti na vattabbo. Yaṃ kāmarāgānusayassa uppattiṭṭhānaṃ, tasmiṃ aṭṭhitattā tattha appahīnoti na vattabbo.

ข้อ ๒๗๕-๒๙๖. ในโอกาสวาร ท่านถามว่า 'ในที่ใด กามราคานุสัยถูกละแล้ว ในที่นั้น ปฏิฆานุสัยก็ถูกละแล้วใช่ไหม' แล้วกล่าวว่า 'ไม่พึงกล่าวว่าถูกละแล้ว หรือยังไม่ถูกละ' ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะที่ตั้งแห่งการเกิดไม่ทั่วไปกัน จริงอยู่ ที่ตั้งแห่งการเกิดของกามราคานุสัยเป็นอย่างหนึ่ง ของปฏิฆานุสัยก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง และสำหรับผู้ที่ยังไม่ได้เจริญมรรค อนุสัยเกิดขึ้นในที่ใด เมื่อมรรคเจริญแล้ว อนุสัยนั้นก็ชื่อว่าถูกละแล้วในที่นั้นเอง ในบรรดาอนุสัยเหล่านั้น เพราะเหตุที่ปฏิฆานุสัยไม่ได้เกิดขึ้นในที่ตั้งของกามราคานุสัย และกามราคานุสัยก็ไม่ได้เกิดขึ้นในที่ตั้งของปฏิฆานุสัย ฉะนั้น จึงไม่พึงกล่าวว่าอนุสัยนั้นถูกละแล้วหรือยังไม่ถูกละในที่นั้น จริงอยู่ ไม่พึงกล่าวว่าปฏิฆานุสัยนั้นถูกละแล้วในที่นั้น (คือที่ตั้งของกามราคานุสัย) เพราะปฏิฆานุสัยนั้นยังไม่ถูกละในที่ตั้งแห่งการเกิดของตน และไม่พึงกล่าวว่ายังไม่ถูกละในที่นั้น เพราะปฏิฆานุสัยนั้นไม่ได้ตั้งอยู่ในที่อันเป็นที่ตั้งแห่งการเกิดของกามราคานุสัย

Yattha kāmarāgānusayo pahīno, tattha mānānusayo pahīnoti ettha pana sādhāraṇaṭṭhānaṃ sandhāya āmantāti vuttaṃ. Kāmarāgānusayo hi kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anuseti. Mānānusayo tāsu ceva rūpārūpadhātūsu ca. So ṭhapetvā asādhāraṇaṭṭhānaṃ sādhāraṇaṭṭhāne tena saddhiṃ pahīno nāma hoti. Tasmā ‘āmantā’ti vuttaṃ. Iminā nayena sabbasmimpi okāsavāre pahīnatā ca navattabbatā ca veditabbā. ‘Natthī’ti āgataṭṭhānesu pana heṭṭhā vuttasadisova vinicchayo. Puggalokāsavāro, okāsavāragatikoyeva.

ส่วนในคำถามที่ว่า 'ในที่ใด กามราคานุสัยถูกละแล้ว ในที่นั้น มานานุสัยก็ถูกละแล้วใช่ไหม' ท่านกล่าวว่า 'อามันตา' (ใช่) โดยหมายถึงที่ตั้งอันเป็นสาธารณะกัน จริงอยู่ กามราคานุสัยนอนเนื่องอยู่ในเวทนา ๒ ในกามธาตุ ส่วนมานานุสัยนอนเนื่องอยู่ในเวทนาเหล่านั้นด้วย และในรูปธาตุ อรูปธาตุด้วย ดังนั้น เมื่อยกเว้นที่ตั้งอันไม่เป็นสาธารณะแล้ว ในที่ตั้งอันเป็นสาธารณะ มานานุสัยนั้นก็ชื่อว่าถูกละพร้อมกับกามราคานุสัยนั้น ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อามันตา' พึงทราบความเป็นสภาวะที่ถูกละแล้วและความเป็นสภาวะที่กล่าวไม่ได้ในโอกาสวารทั้งหมดด้วยนัยนี้ ส่วนในที่ที่มาด้วยคำว่า 'นตฺถิ' (ไม่มี) การวินิจฉัยก็เหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น ปุคคโลโอกาสวารก็มีคติอย่างเดียวกับโอกาสวาร

297-307. Paṭilomanaye yassa kāmarāgānusayo appahīnoti puthujjanasotāpannasakadāgāmivasena pucchati. Kiñcāpi hi ime dve anusayā puthujjanato paṭṭhāya yāva anāgāmimaggaṭṭhā channaṃ puggalānaṃ appahīnā. Idha pana parato ‘‘tiṇṇaṃ puggalānaṃ dvinnaṃ puggalāna’’ntiādivacanato maggaṭṭhā anadhippetā, tasmā puthujjanasotāpannasakadāgāminova sandhāya ‘āmantā’ti vuttaṃ. Dvinnaṃ puggalānanti sotāpannasakadāgāmīnaṃ. Iminā nayena puggalavāre vinicchayo veditabbo.

ข้อ ๒๙๗-๓๐๗. ในปฏิโลมนัย ถามโดยนัยแห่งปุถุชน โสดาบัน และสกทาคามีว่า กามราคานุสัยของบุคคลใด ยังละไม่ได้. จริงอยู่ แม้อนุสัย ๒ อย่างนี้ อันบุคคล ๖ จำพวก ตั้งแต่ปุถุชนจนถึงอนาคามิมัคคบุคคล ยังละไม่ได้. แต่ในที่นี้ มัคคบุคคลท่านไม่ประสงค์เอา เพราะมีคำกล่าวต่อไปว่า ‘แก่บุคคล ๓ จำพวก’ ‘แก่บุคคล ๒ จำพวก’ เป็นต้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ‘อามันตา’ (ใช่) โดยหมายถึงปุถุชน โสดาบัน และสกทาคามีเท่านั้น. คำว่า ‘แก่บุคคล ๒ จำพวก’ หมายถึงโสดาบันและสกทาคามี. พึงทราบวินิจฉัยในบุคคลวารด้วยนัยนี้.

308-329. Okāsavārapuggalokāsavārā pana heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāti.

ข้อ ๓๐๘-๓๒๙. ส่วนโอกาสวารและปุคคโลสาสวาร พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว.

Pahīnavāravaṇṇanā.

อรรถกถาปหีนวาร

6. Uppajjanavāravaṇṇanā

6. อรรถกถาอุปปัชชนวาร

330. Uppajjanavāro anusayavārasadisoyeva.

330. อุปปัชชนวารเหมือนกับอนุสยวารนั่นเทียว.

7. Dhātupucchāvāravaṇṇanā

7. อรรถกถาธาตปุจฉาวาร

332-340. Dhātuvārassa pucchāvāre tāva kati anusayā anusentīti kati anusayā santānaṃ anugatā hutvā sayanti. Kati anusayā nānusentīti kati anusayā santānaṃ na anugatā hutvā sayanti. Kati anusayā bhaṅgāti kati anusayā anusenti nānusentīti evaṃ vibhajitabbāti attho. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ heṭṭhā pāḷivavatthāne vuttameva.

ข้อ ๓๓๒-๓๔๐. ในปุจฉาวารแห่งธาตุวารนั้น คำว่า ‘อนุสัยเท่าไร ย่อมนอนเนื่อง’ หมายความว่า อนุสัยเท่าไร ที่ตามไปในสันดานแล้วนอนอยู่. คำว่า ‘อนุสัยเท่าไร ย่อมไม่นอนเนื่อง’ หมายความว่า อนุสัยเท่าไร ที่ไม่ตามไปในสันดานแล้วนอนอยู่. คำว่า ‘อนุสัยเท่าไร เป็นภังคะ (จำแนกได้)’ มีความหมายว่า พึงจำแนกอนุสัยอย่างนี้ว่า นอนเนื่องและไม่นอนเนื่อง. ส่วนข้อความที่พึงกล่าวในที่นี้ ได้กล่าวไว้แล้วในปาฬิวัฏฐานะในเบื้องต้นนั่นเทียว.

7. Dhātuvissajjanāvāravaṇṇanā

7. อรรถกถาธาตุวิสัชนาวาร

341-349. Niddesavāre panassa kassaci satta anusayā anusentīti puthujjanavasena vuttaṃ. Kassaci pañcāti sotāpannasakadāgāmivasena vuttaṃ. Tesañhi diṭṭhānusayo ca vicikicchānusayo ca pahīnāti pañceva anusenti. Tattha yathā anusayavāre ‘‘anusentī’’ti padassa uppajjantīti attho gahito, evamidha na gahetabbo. Kasmā? Tasmiṃ khaṇe anuppajjanato. Kāmadhātuṃ upapajjantassa hi vipākacittañceva kammasamuṭṭhānarūpañca uppajjati, akusalacittaṃ natthi. Anusayā ca akusalacittakkhaṇe uppajjanti, na vipākacittakkhaṇeti tasmiṃ khaṇe anuppajjanato tathā attho na gahetabbo. Kathaṃ pana gahetabboti? Yathā labbhati tathā gahetabbo. Kathañca labbhati? Appahīnaṭṭhena. Yathā hi rāgadosamohānaṃ appahīnattā. Kusalābyākatacittasamaṅgī puggalo ‘‘sarāgo sadoso samoho’’ti vuccati, evaṃ maggabhāvanāya appahīnattā paṭisandhikkhaṇepi tassa tassa puggalassa te te anusayā anusentīti vuccanti. Na kevalañca vuccanti, appahīnattā pana te anusentiyeva nāmāti veditabbā.

ข้อ ๓๔๑-๓๔๙. ส่วนในนิทเทสวารแห่งธาตุวารนี้ ท่านกล่าวโดยนัยแห่งปุถุชนว่า ‘อนุสัย ๗ อย่าง ย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลบางคน’. ท่านกล่าวโดยนัยแห่งโสดาบันและสกทาคามีว่า ‘อนุสัย ๕ อย่างแก่บุคคลบางคน’. เพราะว่า ทิฏฐานุสัยและวิจิกิจฉานุสัยของท่านเหล่านั้นถูกละแล้ว อนุสัย ๕ อย่างเท่านั้นจึงนอนเนื่อง. ในอนุสยวาร ท่านถือเอาความหมายของบทว่า ‘อนุเสนฺติ’ ว่า ย่อมเกิดขึ้น ฉันใด ในที่นี้ ไม่พึงถือเอาความหมายฉันนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะอนุสัยไม่เกิดขึ้นในขณะนั้น. จริงอยู่ สำหรับผู้ที่กำลังเกิดในกามธาตุ วิบากจิตและกรรมสมุฏฐานรูปเท่านั้นย่อมเกิดขึ้น อกุศลจิตไม่มี. และอนุสัยทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นในขณะแห่งอกุศลจิต ไม่ใช่ในขณะแห่งวิบากจิต เพราะฉะนั้น ในขณะนั้น อนุสัยไม่เกิดขึ้น จึงไม่พึงถือเอาความหมายเช่นนั้น. แต่พึงถือเอาอย่างไร? พึงถือเอาตามที่ได้. และได้อย่างไร? โดยความหมายว่ายังละไม่ได้. เปรียบเหมือนบุคคลผู้ประกอบด้วยกุศลจิตและอัพยากตจิต ท่านเรียกว่า ‘ผู้มีราคะ โทสะ โมหะ’ เพราะยังละราคะ โทสะ และโมหะไม่ได้ ฉันใด แม้ในขณะปฏิสนธิ อนุสัยเหล่านั้นก็ชื่อว่าย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลนั้นๆ เพราะยังละไม่ได้ด้วยการเจริญมรรค ฉันนั้น. ไม่ใช่เพียงแต่กล่าวเท่านั้น แต่พึงทราบว่า อนุสัยเหล่านั้นชื่อว่าย่อมนอนเนื่องนั่นเทียว เพราะยังละไม่ได้.

Anusayā bhaṅgā natthīti yassa hi yo anuseti, so anusetiyeva; yo nānuseti, so nānusetiyeva. Ayaṃ anuseti ca nānuseti ca, ayaṃ siyā anuseti siyā nānusetīti, evaṃ vibhajitabbo anusayo nāma natthi. Rūpadhātuṃ upapajjantassa kassaci tayoti anāgāmivasena vuttaṃ. Tassa hi kāmarāgapaṭighadiṭṭhivicikicchānusayā cattāropi anavasesato pahīnā. Itare tayova appahīnā. Tena vuttaṃ – ‘‘kassaci tayo anusayā anusentī’’ti.

คำว่า ‘อนุสัยทั้งหลายเป็นภังคะ (จำแนกได้) ไม่มี’ หมายความว่า อนุสัยใดนอนเนื่องแก่บุคคลใด อนุสัยนั้นย่อมนอนเนื่องอยู่นั่นเทียว; อนุสัยใดไม่นอนเนื่อง อนุสัยนั้นย่อมไม่นอนเนื่องอยู่นั่นเทียว. อนุสัยที่พึงจำแนกได้อย่างนี้ว่า ‘นี้ย่อมนอนเนื่องและไม่นอนเนื่อง’ หรือ ‘นี้พึงนอนเนื่องและพึงไม่นอนเนื่อง’ ดังนี้ ไม่มีเลย. ท่านกล่าวโดยนัยแห่งพระอนาคามีว่า ‘อนุสัย ๓ อย่างแก่บุคคลบางคนที่กำลังเกิดในรูปธาตุ’. เพราะว่า อนุสัย ๔ อย่าง คือ กามราคานุสัย ปฏิฆานุสัย ทิฏฐานุสัย และวิจิกิจฉานุสัย ของท่านนั้นถูกละโดยไม่เหลือแล้ว. อนุสัยที่เหลือ ๓ อย่างเท่านั้นยังละไม่ได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘อนุสัย ๓ อย่าง ย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลบางคน’.

Na kāmadhātunti kāmadhātuyā paṭisiddhattā sesā dve dhātuyo upapajjantassāti attho. Satte vāti yasmā ariyasāvakassa rūpadhātuyā cutassa kāmadhātuyaṃ upapatti nāma natthi, puthujjanasseva hoti, tasmā sattevāti niyametvā vuttaṃ. ‘‘Arūpadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassa sattevā’’ti etthāpi eseva nayo. Rūpadhātuyā upapatti natthīti kasmā natthi? Upapattinipphādakassa rūpāvacarajjhānassa abhāvā. So hi sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā taṃ dhātuṃ upapannoti nāssa tattha rūpāvacarajjhānaṃ atthi. Tadabhāvā rūpadhātuyaṃ upapatti natthīti veditabbā. Arūpadhātuyā cutassa na kāmadhātunti ettha arūpadhātuyeva adhippetā. Iminā nayena sabbavissajjanesu attho veditabboti.

คำว่า ‘น กามธาตุํ’ (ไม่ใช่ในกามธาตุ) มีความหมายว่า สำหรับผู้ที่กำลังเกิดในธาตุที่เหลือ ๒ อย่าง เพราะปฏิเสธกามธาตุ. คำว่า ‘สตฺเตว’ (๗ อย่างเท่านั้น) เพราะว่า การเกิดในกามธาตุของอริยสาวกผู้จุติจากรูปธาตุนั้นไม่มีเลย มีแต่ของปุถุชนเท่านั้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวโดยกำหนดแน่นอนว่า ‘๗ อย่างเท่านั้น’. แม้ในข้อว่า ‘สำหรับผู้จุติจากอรูปธาตุแล้วกำลังเกิดในกามธาตุ อนุสัย ๗ อย่างเท่านั้น (นอนเนื่อง)’ ก็มีนัยเดียวกันนี้. ถามว่า เพราะเหตุไร การเกิดในรูปธาตุจึงไม่มี? ตอบว่า เพราะไม่มีรูปาวจรฌานอันเป็นตัวทำให้เกิด. จริงอยู่ บุคคลนั้นเกิดในธาตุนั้น (อรูปธาตุ) เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาทั้งปวงโดยสิ้นเชิง ดังนั้น รูปาวจรฌานของเขาในที่นั้นจึงไม่มี. พึงทราบว่า เพราะไม่มีรูปาวจรฌานนั้น การเกิดในรูปธาตุจึงไม่มี. ในข้อว่า ‘สำหรับผู้จุติจากอรูปธาตุ ไม่ใช่ในกามธาตุ’ ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาอรูปธาตุเท่านั้น. พึงทราบความหมายในวิสัชนาทั้งหมดด้วยนัยนี้.

Dhātuvāravaṇṇanā.

อรรถกถาธาตุวาร

Anusayayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอนุสยยมก จบ.

8. Cittayamakaṃ

8. จิตตยมก

Uddesavāravaṇṇanā

อรรถกถาอุเทสวาร

1-62. Idāni tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ labbhamānavasena ekadesameva saṅgaṇhitvā anusayayamakānantaraṃ desitassa cittayamakassa atthavaṇṇanā hoti. Tattha pāḷivavatthānaṃ tāva veditabbaṃ. Imasmiñhi cittayamake mātikāṭhapanaṃ, ṭhapitamātikāya vissajjananti dve vārā honti. Tattha mātikāṭhapane puggalavāro, dhammavāro, puggaladhammavāroti āditova tayo suddhikamahāvārā honti.

ข้อ ๑-๖๒. บัดนี้ เป็นการพรรณนาเนื้อความแห่งจิตตยมกที่ทรงแสดงไว้ต่อจากอนุสยยมก โดยรวบรวมเอาเพียงส่วนหนึ่งแห่งกุศลธรรมเป็นต้นที่ทรงแสดงไว้ในมูลยมกนั่นเทียว ตามสมควรที่จะพึงได้. ในเรื่องนั้น พึงทราบการจัดลำดับพระบาลีก่อน. จริงอยู่ ในจิตตยมกนี้ มี ๒ วาร คือ การตั้งมาติกา และการวิสัชนามาติกาที่ตั้งไว้. ในการตั้งมาติกานั้น มีสุทธิกมหาวาร ๓ วารตั้งแต่ต้น คือ บุคคลวาร ธรรมวาร และบุคคลธรรมวาร.

Tattha ‘‘yassa cittaṃ uppajjati, na nirujjhatī’’ti evaṃ puggalavasena cittassa uppajjananirujjhanādibhedaṃ dīpento gato puggalavāro nāma. ‘‘Yaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhatī’’ti evaṃ dhammavaseneva cittassa uppajjananirujjhanādibhedaṃ dīpento gato dhammavāro nāma. ‘‘Yassa yaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhatī’’ti evaṃ ubhayavasena cittassa uppajjananirujjhanādibhedaṃ dīpento gato puggaladhammavāro nāma. Tato ‘‘yassa sarāgaṃ citta’’nti soḷasannaṃ padānaṃ vasena apare sarāgādipadavisesitā soḷasa puggalavārā, soḷasa dhammavārā, soḷasa puggaladhammavārāti aṭṭhacattālīsaṃ missakavārā honti. Te sarāgādipadamattaṃ dassetvā saṅkhittā. Tato ‘‘yassa kusalaṃ citta’’ntiādinā nayena chasaṭṭhidvisatasaṅkhānaṃ abhidhammamātikāpadānaṃ vasena apare kusalādipadavisesitā chasaṭṭhidvisatapuggalavārā, chasaṭṭhidvisatadhammavārā chasaṭṭhidvisatapuggaladhammavārāti aṭṭhanavutisattasatā missakavārā honti. Tepi kusalādipadamattaṃ dassetvā saṅkhittāyeva. Yānipettha sanidassanādīni padāni cittena saddhiṃ na yujjanti, tāni moghapucchāvasena ṭhapitāni.

ในวาระเหล่านั้น วาระที่แสดงความแตกต่างแห่งการเกิดและการดับเป็นต้นของจิต โดยอิงอาศัยบุคคลอย่างนี้ว่า “จิตของบุคคลใดย่อมเกิดขึ้น แต่ไม่ดับ” ชื่อว่า ปุคคลวาระ วาระที่แสดงความแตกต่างแห่งการเกิดและการดับเป็นต้นของจิต โดยอิงอาศัยธรรมอย่างเดียวอย่างนี้ว่า “จิตใดย่อมเกิดขึ้น แต่ไม่ดับ” ชื่อว่า ธรรมวาระ วาระที่แสดงความแตกต่างแห่งการเกิดและการดับเป็นต้นของจิต โดยอิงอาศัยทั้งสองอย่างนี้ว่า “จิตใดของบุคคลใดย่อมเกิดขึ้น แต่ไม่ดับ” ชื่อว่า ปุคคลธรรมวาระ ต่อจากนั้น ปุคคลวาระ ๑๖ ธรรมวาระ ๑๖ ปุคคลธรรมวาระ ๑๖ ที่ขยายด้วยบทมีสราคะเป็นต้นอื่น โดยอาศัยบท ๑๖ บทว่า “จิตที่เป็นสราคะของบุคคลใด” ดังนี้ รวมเป็นมิสสกวาระ ๔๘ วาระ วาระเหล่านั้น ท่านแสดงไว้โดยย่อ เพียงแค่แสดงบทมีสราคะเป็นต้นเท่านั้น ต่อจากนั้น ปุคคลวาระ ๒๖๖ ธรรมวาระ ๒๖๖ ปุคคลธรรมวาระ ๒๖๖ ที่ขยายด้วยบทมีกุศลเป็นต้นอื่น โดยอาศัยบทแห่งอภิธรรมมาติกาจำนวน ๒๖๖ บท โดยนัยเป็นต้นว่า “จิตที่เป็นกุศลของบุคคลใด” ดังนี้ รวมเป็นมิสสกวาระ ๗๙๘ วาระ แม้วาระเหล่านั้น ท่านก็แสดงไว้โดยย่อ เพียงแค่แสดงบทมีกุศลเป็นต้นเท่านั้น ส่วนบททั้งหลายมีสนิทัสสนะเป็นต้นในวาระเหล่านั้น ที่ไม่เข้ากันกับจิต ท่านตั้งไว้โดยเป็นโมฆปุจฉา

Tesu pana tīsu vāresu sabbapaṭhame suddhikapuggalamahāvāre uppādanirodhakālasambhedavāro, uppāduppannavāro, nirodhuppannavāro, uppādavāro, nirodhavāro, uppādanirodhavāro uppajjamānanirodhavāro, uppajjamānuppannavāro, nirujjhamānuppannavāro, uppannuppādavāro, atītānāgatavāro, uppannuppajjamānavāro, niruddhanirujjhamānavāro, atikkantakālavāroti cuddasa antaravārā. Tesu uppādavāro, nirodhavāro, uppādanirodhavāroti imesu tīsu vāresu anulomapaṭilomavasena cha cha katvā aṭṭhārasa yamakāni. Uppannuppādavāre atītānāgatakālavasena anulomato dve, paṭilomato dveti cattāri yamakāni. Sesesu ādito niddiṭṭhesu tīsu, anantare niddiṭṭhesu tīsu; avasāne niddiṭṭhesu catūsūti dasasu vāresu anulomato ekaṃ, paṭilomato ekanti dve dve katvā vīsati yamakāni. Evaṃ sabbesupi cuddasasu antaravāresu dvācattālīsa yamakāni, caturāsīti pucchā aṭṭhasaṭṭhiatthasataṃ hoti. Yathā ca ekasmiṃ suddhikapuggalamahāvāre, tathā suddhikadhammavārepi suddhikapuggaladhammavārepīti tīsu mahāvāresu chabbīsatiyamakasataṃ, tato diguṇā pucchā, tato diguṇā atthā ca veditabbā. Idaṃ pana vārattayaṃ sarāgādivasena soḷasaguṇaṃ, kusalādivasena chasaṭṭhidvisataguṇaṃ katvā imasmiṃ cittayamake anekāni yamakasahassāni, tato diguṇā pucchā, tato diguṇā atthā ca hontīti. Pāṭho pana saṃkhittoti. Evaṃ tāva imasmiṃ cittayamake pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ.

ก็ในมหาวาระทั้ง ๓ นั้น ในสุทธิกปุคคลมหาวาระอันเป็นวาระแรกสุด มีอันตรวาระ ๑๔ วาระ คือ อุปปาทนิโรธกาลสัมเภทวาระ, อุปปาทุปปันนวาระ, นิโรธุปปันนวาระ, อุปปาทวาระ, นิโรธวาระ, อุปปาทนิโรธวาระ, อุปปัชชมานนิโรธวาระ, อุปปัชชมานุปปันนวาระ, นิรุชฌมานุปปันนวาระ, อุปปันนุปปาทวาระ, อตีตานาคตวาระ, อุปปันนุปปัชชมานวาระ, นิรุทธนิรุชฌมานวาระ, อติกกันตกาลวาระ ในอันตรวาระเหล่านั้น ใน ๓ วาระนี้ คือ อุปปาทวาระ นิโรธวาระ อุปปาทนิโรธวาระ มี ๑๘ ยมก โดยแบ่งเป็นอนุโลม ๖ ปฏิโลม ๖ ในอุปปันนุปปาทวาระ มี ๔ ยมก คือ อนุโลม ๒ ปฏิโลม ๒ โดยเป็นไปตามกาลคืออดีตและอนาคต ในวาระที่เหลือ ๑๐ วาระ คือ ๓ วาระที่แสดงไว้ในเบื้องต้น ๓ วาระที่แสดงไว้ในลำดับถัดมา และ ๔ วาระที่แสดงไว้ในตอนท้าย มี ๒๐ ยมก โดยแบ่งเป็นอนุโลม ๑ ปฏิโลม ๑ ด้วยประการฉะนี้ ในอันตรวาระทั้ง ๑๔ ทั้งหมด มี ๔๒ ยมก, ๘๔ ปุจฉา, ๑๖๘ อัตถะ สุทธิกปุคคลมหาวาระหนึ่งเป็นฉันใด แม้ในสุทธิกธรรมวาระและสุทธิกปุคคลธรรมวาระก็เป็นฉันนั้น พึงทราบว่า ในมหาวาระทั้ง ๓ มี ๑๒๖ ยมก, มีปุจฉาเป็นสองเท่าจากนั้น, และมีอัตถะเป็นสองเท่าจากนั้น ก็วารัตตัยนี้ เมื่อคูณด้วย ๑๖ โดยเป็นไปตามบทมีสราคะเป็นต้น และคูณด้วย ๒๖๖ โดยเป็นไปตามบทมีกุศลเป็นต้นแล้ว ในจิตตยมกนี้ ย่อมมีหลายพันยมก, มีปุจฉาเป็นสองเท่าจากนั้น, และมีอัตถะเป็นสองเท่าจากนั้น แต่ว่าพระบาลีท่านกล่าวไว้โดยย่อ พึงทราบการกำหนดพระบาลีในจิตตยมกนี้ ด้วยประการฉะนี้ก่อน

Mātikāṭhapanavaṇṇanā.

พรรณนาการตั้งมาติกา

Niddeso

นิทเทส

1. Puggalavāravaṇṇanā

1. พรรณนาปุคคลวาระ

63. Idāni ṭhapitānukkamena mātikaṃ vissajjetuṃ yassa cittaṃ uppajjati na nirujjhatītiādi āraddhaṃ. Tattha uppajjatīti uppādakkhaṇasamaṅgitāya uppajjati na nirujjhatīti nirodhakkhaṇaṃ appattatāya na nirujjhati. Tassa cittanti tassa puggalassa tato paṭṭhāya cittaṃ nirujjhissati nuppajjissatīti pucchati. Tesaṃ cittanti yesaṃ paricchinnavaṭṭadukkhānaṃ khīṇāsavānaṃ sabbapacchimassa cuticittassa uppādakkhaṇo vattati, etesaṃ tadeva cuticittaṃ uppādappattatāya uppajjati nāma, bhaṅgaṃ appattatāya na nirujjhati. Idāni pana bhaṅgaṃ patvā taṃ tesaṃ cittaṃ nirujjhissati, tato appaṭisandhikattā aññaṃ nuppajjissati. Itaresanti pacchimacittasamaṅgiṃ khīṇāsavaṃ ṭhapetvā avasesānaṃ sekkhāsekkhaputhujjanānaṃ nirujjhissati ceva uppajjissati cāti yaṃ taṃ uppādakkhaṇappattaṃ taṃ nirujjhissateva. Aññaṃ pana tasmiṃ vā aññasmiṃ vā attabhāve uppajjissati ceva nirujjhissati ca. Dutiyapucchāvissajjanepi tathārūpasseva khīṇāsavassa cittaṃ sandhāya ‘āmantā’ti vuttaṃ. Nuppajjati nirujjhatīti bhaṅgakkhaṇe arahato pacchimacittampi sesānaṃ bhijjamānacittampi. Tato paṭṭhāya pana arahato cittaṃ na nirujjhissatīti sakkā vattuṃ uppajjissatīti pana na sakkā. Sesānaṃ uppajjissatīti sakkā vattuṃ, na nirujjhissatīti na sakkā. Tasmā ‘no’ti paṭisedho kato. Dutiyapañhe yassa cittaṃ na nirujjhissati, uppajjissatīti so puggaloyeva natthi, tasmā natthīti paṭikkhepo kato.

63. บัดนี้ เพื่อจะวิสัชนามาติกาตามลำดับที่ตั้งไว้ ท่านจึงเริ่มคำว่า “ยสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ น นิรุชฺฌติ” เป็นอาทิ ในบทเหล่านั้น บทว่า “อุปฺปชฺชติ” (ย่อมเกิดขึ้น) หมายถึง ย่อมเกิดขึ้นเพราะเป็นขณะที่จิตกำลังเกิดขึ้น (อุปปาทขณะ) บทว่า “น นิรุชฺฌติ” (แต่ไม่ดับ) หมายถึง ยังไม่ดับเพราะยังไม่ถึงขณะที่ดับ (นิโรธขณะ) ท่านถามว่า “ตสฺส จิตฺตํ” (จิตของบุคคลนั้น) หมายถึง จิตของบุคคลนั้นจักดับไป และจักไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปใช่หรือไม่ บทว่า “เตสํ จิตฺตํ” (จิตของบุคคลเหล่านั้น) หมายถึง อุปปาทขณะแห่งจุติจิตดวงสุดท้ายของพระขีณาสพทั้งหลายผู้มีทุกข์ในวัฏฏะอันกำหนดได้แล้ว จุติจิตดวงนั้นเองของท่านเหล่านั้น ชื่อว่าย่อมเกิดขึ้น เพราะถึงขณะเกิดขึ้น ชื่อว่ายังไม่ดับ เพราะยังไม่ถึงขณะสลายไป แต่บัดนี้ จิตของท่านเหล่านั้นถึงขณะสลายไปแล้ว จักดับไป และจิตอื่นจักไม่เกิดขึ้นอีก เพราะไม่มีการปฏิสนธิ บทว่า “อิตเรสํ” (ของบุคคลนอกนี้) หมายถึง เว้นพระขีณาสพผู้พร้อมด้วยปัจฉิมจิตแล้ว จิตของพระเสขะ อเสขะ และปุถุชนที่เหลือ จักดับด้วย จักเกิดขึ้นด้วย คือ จิตใดที่ถึงอุปปาทขณะแล้ว จิตนั้นจักดับไปอย่างแน่นอน ส่วนจิตอื่นจักเกิดขึ้นและจักดับไปในอัตภาพนี้หรือในอัตภาพอื่น แม้ในคำวิสัชนาปุจฉาที่สอง ท่านก็กล่าวคำว่า “อามนฺตา” (ใช่) โดยหมายถึงจิตของพระขีณาสพผู้มีลักษณะเช่นนั้น บทว่า “นุปฺปชฺชติ นิรุชฺฌติ” (ไม่เกิดขึ้น แต่ดับไป) หมายถึง ปัจฉิมจิตของพระอรหันต์ในภังคขณะ และจิตที่กำลังดับของบุคคลที่เหลือ แต่จำเดิมแต่นั้นไป อาจกล่าวได้ว่าจิตของพระอรหันต์จักไม่ดับอีก แต่ไม่อาจกล่าวได้ว่าจะเกิดขึ้นอีก ส่วนของบุคคลที่เหลือ อาจกล่าวได้ว่าจะเกิดขึ้นอีก แต่ไม่อาจกล่าวได้ว่าจะไม่ดับอีก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงปฏิเสธว่า “โน” (ไม่ใช่) ในปัญหาที่สองที่ว่า “จิตของบุคคลใดจักไม่ดับไป จักเกิดขึ้นอีกใช่หรือไม่” บุคคลเช่นนั้นไม่มีเลย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงปฏิเสธว่า “นตฺถิ” (ไม่มี)

65-82. Uppannanti uppādasamaṅginopetaṃ nāmaṃ. Uppādaṃ patvā aniruddhassāpi. Tattha uppādasamaṅgitaṃ sandhāya ‘āmantā’ti, uppādaṃ patvā aniruddhabhāvaṃ sandhāya ‘‘tesaṃ cittaṃ uppanna’’nti vuttaṃ. Anuppannanti uppādaṃ appattaṃ. Tesaṃ cittaṃ uppajjitthāti etthāpi sabbesaṃ tāva cittaṃ khaṇapaccuppannameva hutvā uppādakkhaṇaṃ atītattā uppajjittha nāma, nirodhasamāpannānaṃ nirodhato pubbe uppannapubbattā, asaññasattānaṃ saññībhave uppannapubbattā. Uppajjittha ceva uppajjati cāti uppādaṃ pattattā uppajjittha, anatītattā uppajjati nāmāti attho.

๖๕-๘๒. บทว่า อุปฺปนฺนํ ได้แก่ ชื่อว่าธรรมที่พร้อมเพรียงด้วยอุปปาทะ แม้ของธรรมที่ถึงแล้วซึ่งความเกิดขึ้น แต่ยังไม่ดับไป. ในคำนั้น ท่านกล่าวว่า ‘อามนฺตา’ โดยอ้างถึงความพร้อมเพรียงด้วยอุปปาทะ, ท่านกล่าวว่า “เตสํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ” โดยอ้างถึงภาวะที่ถึงแล้วซึ่งความเกิดขึ้น แต่ยังไม่ดับไป. บทว่า อนุปฺปนฺนํ ได้แก่ ธรรมที่ยังไม่ถึงความเกิดขึ้น. แม้ในคำว่า เตสํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺถ นี้ จิตของสัตว์ทั้งปวงทั้งหมดนั่นแหละ เป็นขณปัจจุบันแล้ว ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว เพราะล่วงอุปปาทขณะไปแล้ว, (ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว) เพราะเคยเกิดขึ้นแล้วก่อนแต่จะเข้านิโรธสมาบัติ ของบุคคลผู้อยู่ในนิโรธสมาบัติ, (ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว) เพราะเคยเกิดขึ้นแล้วในภพที่มีสัญญา ของอสัญญสัตว์. ความว่า ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้วและย่อมเกิดขึ้น คือ ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว เพราะถึงแล้วซึ่งความเกิดขึ้น, ชื่อว่าย่อมเกิดขึ้น เพราะยังไม่ล่วงไป.

Uppādakkhaṇe anāgatañcāti uppādakkhaṇe ca cittaṃ anāgatañca cittanti attho.

บทว่า อุปฺปาทกฺขเณ อนาคตญฺจ ความว่า จิตในอุปปาทขณะและจิตที่เป็นอนาคต.

83. Atikkantakālavāre uppajjamānaṃ khaṇanti uppādakkhaṇaṃ. Tattha kiñcāpi uppādakkhaṇo uppajjamāno nāma na hoti, uppajjamānassa pana khaṇattā evaṃ vutto. Khaṇaṃ vītikkantaṃ atikkantakālanti na ciraṃ vītikkantaṃ tameva pana uppādakkhaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālanti saṅkhaṃ gacchati. Nirujjhamānaṃ khaṇanti nirodhakkhaṇaṃ. Tattha kiñcāpi nirodhakkhaṇo nirujjhamāno nāma na hoti, nirujjhamānassa pana khaṇattā evaṃ vutto. Khaṇaṃ vītikkantaṃ atikkantakālanti kiṃ tassa cittaṃ evaṃ nirodhakkhaṇampi vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma hotīti pucchati. Tattha yasmā bhaṅgakkhaṇe cittaṃ uppādakkhaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ hoti, nirodhakkhaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma na hoti. Atītaṃ pana cittaṃ ubhopi khaṇe khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma, tasmā ‘‘bhaṅgakkhaṇe cittaṃ uppādakkhaṇaṃ vītikkantaṃ, bhaṅgakkhaṇaṃ avītikkantaṃ, atītaṃ cittaṃ uppādakkhaṇañca vītikkantaṃ bhaṅgakkhaṇañca vītikkantanti vissajjanamāha. Dutiyapañhassa vissajjane yasmā atītaṃ cittaṃ ubhopi khaṇe vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma hoti, tasmā atītaṃ cittanti vuttaṃ. Paṭilomapañhassa vissajjane yasmā uppādakkhaṇe ca cittaṃ anāgatañca cittaṃ ubhopi khaṇe khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma na hoti, tesaṃ khaṇānaṃ avītikkantattā. Tasmā ‘‘uppādakkhaṇe cittaṃ anāgataṃ citta’’nti vuttaṃ. Dutiyavissajjanaṃ pākaṭameva.

83. ในอดีตวาร บทว่า อุปฺปชฺชมานํ ขณํ ได้แก่ อุปปาทขณะ. ในคำนั้น แม้ว่าอุปปาทขณะจะชื่อว่ากำลังเกิดขึ้นก็หาไม่ แต่เพราะเป็นขณะของจิตที่กำลังเกิดขึ้น ท่านจึงกล่าวอย่างนั้น. บทว่า ขณํ วีติกฺกนฺตํ อติกฺกนฺตกาลํ ความว่า มิใช่ล่วงไปนาน แต่ขณะแห่งความเกิดขึ้นนั้นเองล่วงไปแล้ว จึงนับว่าเป็นอดีตกาล. บทว่า นิรุชฺฌมานํ ขณํ ได้แก่ นิโรธขณะ. ในคำนั้น แม้ว่านิโรธขณะจะชื่อว่ากำลังดับก็หาไม่ แต่เพราะเป็นขณะของจิตที่กำลังดับ ท่านจึงกล่าวอย่างนั้น. บทว่า ขณํ วีติกฺกนฺตํ อติกฺกนฺตกาลํ เป็นคำถามว่า จิตของบุคคลนั้นล่วงนิโรธขณะไปแล้วอย่างนี้ ชื่อว่าเป็นอดีตกาลบ้างหรือไม่. ในคำนั้น เพราะเหตุที่ในภังคขณะ จิตล่วงขณะแห่งความเกิดขึ้นไปแล้ว จึงเป็นอดีตกาล แต่ยังไม่ล่วงขณะแห่งความดับไป จึงไม่ชื่อว่าเป็นอดีตกาล. ส่วนจิตที่เป็นอดีต ล่วงขณะทั้งสองไปแล้ว จึงชื่อว่าเป็นอดีตกาล เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำวิสัชนาว่า “ในภังคขณะ จิตล่วงอุปปาทขณะไปแล้ว แต่ยังไม่ล่วงภังคขณะ, จิตที่เป็นอดีต ล่วงอุปปาทขณะไปแล้ว และล่วงภังคขณะไปแล้ว”. ในการวิสัชนาปัญหาที่สอง เพราะเหตุที่จิตที่เป็นอดีต ล่วงขณะทั้งสองไปแล้ว จึงชื่อว่าเป็นอดีตกาล เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “จิตที่เป็นอดีต”. ในการวิสัชนาปฏิโลมปัญหา เพราะเหตุที่จิตในอุปปาทขณะและจิตที่เป็นอนาคต ทั้งสองอย่างยังไม่ล่วงขณะไป จึงไม่ชื่อว่าเป็นอดีตกาล เพราะขณะเหล่านั้นยังไม่ล่วงไป. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “จิตในอุปปาทขณะ จิตที่เป็นอนาคต”. คำวิสัชนาที่สองชัดเจนแล้ว.

84-113. Dhammavārepi imināvupāyena sabbavissajjanesu attho veditabbo. Puggaladhammavāro dhammavāragatikoyeva.

๘๔-๑๑๓. แม้ในธรรมวาร พึงทราบความหมายในคำวิสัชนาทั้งหมดโดยนัยนี้. ปุคคลธรรมวารก็มีคติอย่างเดียวกับธรรมวาร.

114-116. Sabbepi missakavārā yassa sarāgaṃ cittantiādinā nayena mukhamattaṃ dassetvā saṅkhittā. Vitthāro pana nesaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo. Tesu pana ‘‘yassa sarāgaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhati; tassa cittaṃ nirujjhissati, nuppajjissatī’’ti evaṃ vitthāretabbatāya pucchāva sadisā hoti. Yasmā pana sarāgaṃ cittaṃ pacchimacittaṃ na hoti, tasmā ‘‘yassa sarāgaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhati; tassa cittaṃ nirujjhissati, nuppajjissatīti no’’ti evaṃ vissajjitabbattā vissajjanaṃ asadisaṃ hoti. Taṃ taṃ tassā tassā pucchāya anurūpavasena veditabbanti.

๑๑๔-๑๑๖. มิสสกวารทั้งหมด ท่านแสดงไว้แต่หัวข้อโดยนัยเป็นต้นว่า ยสฺส สราคํ จิตฺตํ แล้วย่อไว้. ส่วนเนื้อความพิสดารของวารเหล่านั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง. แต่ในวารเหล่านั้น คำถามมีความคล้ายคลึงกัน เพราะพึงขยายความไปอย่างนี้ว่า “จิตที่เป็นสราคะของบุคคลใดเกิดขึ้น แต่ยังไม่ดับ จิตของบุคคลนั้นจักดับไป แต่จักไม่เกิดขึ้นอีกใช่ไหม”. แต่เพราะเหตุที่จิตที่เป็นสราคะย่อมไม่ใช่ปัจฉิมจิต เพราะฉะนั้น คำวิสัชนาจึงไม่คล้ายคลึงกัน เพราะพึงวิสัชนาอย่างนี้ว่า “โน (ไม่ใช่)”. พึงทราบคำวิสัชนานั้นๆ ตามสมควรแก่คำถามนั้นๆ.

Cittayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจิตตยมก จบ.

9. Dhammayamakaṃ

9. ธรรมยมก

1. Paṇṇattiuddesavāravaṇṇanā

1. อรรถกถาปณณัตติอุทเทสวาร

1-16. Idāni tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ mātikaṃ ṭhapetvā cittayamakānantaraṃ desitassa dhammayamakassa vaṇṇanā hoti. Tattha khandhayamake vuttanayeneva pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ. Yathā hi tattha paṇṇattivārādayo tayo mahāvārā, avasesā antaravārā ca honti, tathā idhāpi. ‘‘Yo kusalaṃ dhammaṃ bhāveti, so akusalaṃ dhammaṃ pajahatī’’ti āgatattā panettha pariññāvāro, bhāvanāvāro nāmāti veditabbo. Tattha yasmā abyākato dhammo neva bhāvetabbo, na pahātabbo, tasmā taṃ padameva na uddhaṭaṃ. Paṇṇattivāre panettha tiṇṇaṃ kusalādidhammānaṃ vasena padasodhanavāro, padasodhanamūlacakkavāro, suddhadhammavāro, suddhadhammamūlacakkavāroti imesu catūsu vāresu yamakagaṇanā veditabbā.

๑-๑๖. บัดนี้ เป็นอรรถกถาธรรมยมกที่ทรงแสดงไว้ถัดจากจิตตยมก โดยทรงตั้งมาติกาของธรรมะมีกุศลเป็นต้น ที่ทรงแสดงไว้แล้วในมูลยมกนั่นเอง. ในธรรมยมกนั้น พึงทราบการจัดวางบาลีโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในขันธยมก. จริงอย่างนั้น ในขันธยมกนั้นมีมหาวาร ๓ วาร มีปณณัตติวารเป็นต้น และมีอันตรวารที่เหลือฉันใด แม้ในธรรมยมกนี้ก็ฉันนั้น. เพราะมีคำมาว่า “บุคคลใดย่อมเจริญกุศลธรรม บุคคลนั้นย่อมละอกุศลธรรม” เพราะฉะนั้น ในที่นี้พึงทราบว่าชื่อว่าปริญญาวาร, ภาวนาวาร. ในวารนั้น เพราะเหตุที่อัพยากตธรรมเป็นธรรมที่พึงเจริญก็ไม่ใช่ พึงละก็ไม่ใช่ เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ยกบทนั้นขึ้นมาเลย. ในปณณัตติวารนี้ พึงทราบการนับยมกในวารทั้ง ๔ เหล่านี้ คือ ปทโสธนวาร, ปทโสธนมูลจักกวาร, สุทธธรรมวาร, สุทธธรรมมูลจักกวาร โดยอาศัยธรรมะมีกุศลเป็นต้น ๓ อย่าง.

1. Paṇṇattiniddesavāravaṇṇanā

1. อรรถกถาปณณัตตินิทเทสวาร

17-32. Paṇṇattivāraniddese pana kusalā kusaladhammāti kusalānaṃ ekantena kusaladhammattā ‘‘āmantā’’ti vuttaṃ. Sesavissajjanesupi eseva nayo. Avasesā dhammā na akusalā dhammāti avasesā dhammā akusalā na honti, dhammā pana hontīti attho. Iminā nayena sabbavissajjanāni veditabbāni.

๑๗-๓๒. แต่ในปณณัตติวารนิทเทส บทว่า กุสลา กุสลธมฺมา ความว่า เพราะธรรมที่เป็นกุศลเป็นกุศลธรรมโดยส่วนเดียว ท่านจึงกล่าวว่า “อามนฺตา”. แม้ในคำวิสัชนาที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า อวเสสา ธมฺมา น อกุสลา ธมฺมา ความว่า ธรรมที่เหลือไม่เป็นอกุศล แต่เป็นธรรมะ. พึงทราบคำวิสัชนาทั้งหมดโดยนัยนี้.

Paṇṇattivāravaṇṇanā.

อรรถกถาปณณัตติวาร.

2. Pavattivāravaṇṇanā

2. อรรถกถาปวัตติวาร

33-34. Pavattivāre panettha paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye ‘‘yassa kusalā dhammā uppajjanti, tassa akusalā dhammā uppajjanti; yassa vā pana akusalā dhammā uppajjanti, tassa kusalā dhammā uppajjantī’’ti kusaladhammamūlakāni dve yamakāni, akusaladhammamūlakaṃ ekanti tīṇi yamakāni honti. Tassa paṭilomanayepi okāsavārādīsupi eseva nayo. Evamettha sabbavāresu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ yamakānaṃ vasena yamakagaṇanā veditabbā. Atthavinicchaye panettha idaṃ lakkhaṇaṃ – imassa hi dhammayamakassa pavattimahāvāre ‘‘uppajjanti nirujjhantī’’ti imesu uppādanirodhesu kusalākusaladhammā tāva ekantena pavattiyaṃyeva labbhanti, na cutipaṭisandhīsu. Abyākatadhammā pana pavatte ca cutipaṭisandhīsu cāti tīsupi kālesu labbhanti. Evamettha yaṃ yattha yattha labbhati, tassa vasena tattha tattha vinicchayo veditabbo.

๓๓-๓๔. ในปวัตติวารนี้ ในปัจจุบันกาล ปุคคลวาร อนุโลมนัย มียมก ๓ คือ ยมก ๒ มีกุศลธรรมเป็นมูล และยมก ๑ มีอกุศลธรรมเป็นมูลว่า “กุศลธรรมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด อกุศลธรรมก็เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ หรือว่า อกุศลธรรมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด กุศลธรรมก็เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ” แม้ในปฏิโลมนัยของปุคคลวารนั้น แม้ในโอกาสวารเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. พึงทราบการนับยมกในวารทั้งหมดในยมกนี้ โดยนัยแห่งยมก ๓ ๆ อย่างนี้. ในการวินิจฉัยเนื้อความในยมกนี้ มีข้อกำหนดดังนี้ คือ ในอุปปาทะและนิโรธเหล่านี้ที่ว่า “เกิดขึ้น ดับไป” ในปวัตติมหาวารแห่งธัมมยมกนี้ กุศลธรรมและอกุศลธรรมย่อมมีได้ในปวัตติกาลโดยส่วนเดียวเท่านั้น ไม่มีในจุติและปฏิสนธิ. ส่วนอัพยากตธรรมย่อมมีได้ในกาลทั้ง ๓ คือ ทั้งในปวัตติกาล ทั้งในจุติและปฏิสนธิ. พึงทราบการวินิจฉัยในธรรมนั้นๆ โดยนัยแห่งธรรมที่ได้ในที่นั้นๆ อย่างนี้.

Tatridaṃ nayamukhaṃ – kusalākusalānaṃ tāva ekakkhaṇe anuppajjanato ‘‘no’’ti paṭisedho kato. Abyākatā cāti cittasamuṭṭhānarūpavasena vuttaṃ.

ในข้อนั้น มีแนวทางดังนี้ คือ พระองค์ทรงกระทำปฏิเสธว่า “โน” เพราะกุศลและอกุศลไม่เกิดขึ้นในขณะเดียวกัน. ส่วนคำว่า “อัพยากตา จ” (และอัพยากตธรรม) ตรัสไว้โดยนัยแห่งจิตตสมุฏฐานรูป.

35-36. Yattha kusalā dhammā nuppajjantīti asaññabhavaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenevettha ‘‘āmantā’’ti vissajjanaṃ kataṃ. Uppajjantīti idampi asaññabhavaṃyeva sandhāya vuttaṃ. Abyākatānaṃ pana anuppattiṭṭhānassa abhāvā ‘‘natthī’’ti paṭikkhepo kato.

๓๕-๓๖. คำว่า “ในที่ใด กุศลธรรมไม่เกิดขึ้น” ตรัสหมายถึงอสัญญีภพ. เพราะเหตุนั้น ในข้อนี้จึงทรงกระทำการวิสัชนาว่า “อามันตา” (ใช่). แม้คำว่า “เกิดขึ้น” นี้ ก็ตรัสหมายถึงอสัญญีภพเหมือนกัน. ส่วนเพราะไม่มีสถานที่ที่อัพยากตธรรมไม่เกิดขึ้น จึงทรงกระทำการปฏิเสธว่า “นัตถิ” (ไม่มี).

49. Dutiye akusaleti bhavaṃ assādetvā uppannesu nikantijavanesu dutiye javanacitte. Dutiye citte vattamāneti paṭisandhito dutiye bhavaṅgacitte vattamāne saha vā paṭisandhiyā bhavaṅgaṃ vipākavasena ekameva katvā bhavanikantiyā āvajjanacitte. Tañhi kiriyacittattā abyākatajātiyaṃ vipākato dutiyaṃ nāma hoti.

49. คำว่า “ในอกุศลที่ ๒” หมายถึง ในชวนจิตดวงที่ ๒ ในบรรดานิกันติชวนะที่เกิดขึ้นเพราะเพลิดเพลินในภพ. คำว่า “เมื่อจิตที่ ๒ เป็นไปอยู่” หมายถึง เมื่อภวังคจิตดวงที่ ๒ นับจากปฏิสนธิเป็นไปอยู่ หรือหมายถึง เมื่ออาวัชชนจิตแห่งภวนิกันติเป็นไปอยู่ โดยถือเอาภวังค์กับปฏิสนธิเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นวิบาก. เพราะอาวัชชนจิตนั้นเป็นกิริยาจิต จึงชื่อว่าเป็นดวงที่ ๒ จากวิบาก ในชาติที่เป็นอัพยากตะ.

57. Yassa cittassa anantarā aggamagganti gotrabhucittaṃ sandhāya vuttaṃ. Kusalā dhammā uppajjissantīti te aggamaggadhammeyeva sandhāya vuttaṃ.

57. คำว่า “หลังจากจิตใด อัคคมรรค (จะเกิดขึ้น)” ตรัสหมายถึงโคตรภูจิต. คำว่า “กุศลธรรมจักเกิดขึ้น” ตรัสหมายถึงธรรมในอัคคิมรรคนั่นเอง.

79. Yassa cittassa anantarā aggamaggaṃ paṭilabhissanti, tassa cittassa uppādakkhaṇeti idaṃ cittajātivasena vuttaṃ. Tajjātikassa hi ekāvajjanena uppannassa tato orimacittassa uppādakkhaṇepi etaṃ lakkhaṇaṃ labbhateva.

79. คำว่า “ในอุปปาทขณะแห่งจิตที่บุคคลจะบรรลุอัคคมรรคในลำดับต่อมา” นี้ ตรัสโดยนัยแห่งชาติของจิต. เพราะสำหรับจิตชาตินั้นที่เกิดขึ้นด้วยอาวัชชนะเดียว ลักษณะนี้ย่อมมีได้แม้ในอุปปาทขณะแห่งจิตดวงก่อนหน้านั้น.

99. Nirodhavārepi kusalākusalānaṃ ekato anirujjhanato ‘‘no’’ti vuttaṃ. Iminā nayamukhena sabbattha vinicchayo veditabboti.

99. แม้ในนิโรธวาร ก็ตรัสว่า “โน” เพราะกุศลและอกุศลไม่ดับพร้อมกัน. พึงทราบการวินิจฉัยในที่ทั้งหมดโดยแนวทางนี้.

Dhammayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาธัมมยมก จบ.

10. Indriyayamakaṃ

10. อินทริยยมก

Idāni tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ labbhamānavasena ekadesaṃ saṃgaṇhitvā dhammayamakānantaraṃ desitassa indriyayamakassa vaṇṇanā hoti. Tattha khandhayamakādīsu vuttanayeneva pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ. Idhāpi hi paṇṇattivārādayo tayo mahāvārā avasesā antaravārā ca saddhiṃ kālappabhedādīhi khandhayamakādīsu āgatasadisāva. Indriyānaṃ pana bahutāya dhātuyamakatopi bahutarāni yamakāni honti. Yathā pana heṭṭhā puggalavārādīsu cakkhāyatanacakkhudhātumūlake naye cakkhāyatanacakkhudhātūhi saddhiṃ jivhāyatanakāyāyatanāni na yojitāni. Jivhāyatanakāyāyatanamūlakāni ca yamakāneva na gahitāni, tathā idhāpi cakkhundriyamūlake naye jivhindriyakāyindriyāni na yojitāni, jivhindriyakāyindriyamūlakāni ca yamakāneva na gahitāni. Tesaṃ aggahaṇe kāraṇaṃ tattha vuttanayeneva veditabbaṃ. Manindriyaṃ pana yathā cakkhundriyādimūlakehi tatheva itthindriyādimūlakehipi saddhiṃ yasmā yojanaṃ gacchati, tasmā nikkhittapaṭipāṭiyā ayojetvā sabbehipi cakkhundriyamūlakādīhi saddhiṃ pariyosāne yojitanti veditabbaṃ. Cakkhundriyena saddhiṃ itthindriyapurisindriyajīvitindriyāni yojitāni sukhindriyadukkhindriyadomanassindriyāni paṭisandhiyaṃ natthīti na gahitāni. Somanassindriyaupekkhindriyāni paṭisandhiyaṃ uppattisabbhāvato gahitāni. Tathā saddhindriyādīni pañca. Lokuttarāni tīṇi paṭisandhiyaṃ abhāveneva na gahitāni. Iti yāni gahitāni, tesaṃ vasenettha cakkhundriyamūlake naye yamakagaṇanā veditabbā. Yathā cettha, evaṃ sabbattha. Yāni pana na gahitāni, tesaṃ vasena yamakāni na gaṇetabbāni. Gaṇentena vā moghapucchāvasena gaṇetabbānīti evaṃ tāva sabbavāresu pāḷivavatthānameva veditabbaṃ.

บัดนี้ เป็นคำพรรณนาอินทริยยมกที่ทรงแสดงไว้ถัดจากธัมมยมก โดยทรงรวบรวมธรรมส่วนหนึ่งตามที่พึงมีได้แห่งกุศลธรรมเป็นต้นที่ทรงแสดงไว้แล้วในมูลยมก. ในอินทริยยมกนั้น พึงทราบการกำหนดบาลีโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในขันธยมกเป็นต้น. เพราะแม้ในยมกนี้ มหาวาร ๓ คือ ปัณณัตติวารเป็นต้น และอันตรวารที่เหลือ พร้อมทั้งประเภทแห่งกาลเป็นต้น ก็เหมือนกับที่มาแล้วในขันธยมกเป็นต้น. แต่เพราะอินทรีย์มีจำนวนมาก ยมกจึงมีมากกว่าธาตุยมก. อนึ่ง ในปุคคลวารเป็นต้นข้างต้น ในนัยที่มีจักขายตนะและจักขุธาตุเป็นมูล พระองค์มิได้ทรงประกอบชิวหายตนะและกายายตนะเข้ากับจักขายตนะและจักขุธาตุฉันใด และยมกที่มีชิวหายตนะและกายายตนะเป็นมูลก็มิได้ทรงถือเอาฉันใด แม้ในยมกนี้ ในนัยที่มีจักขุนทรีย์เป็นมูล พระองค์ก็มิได้ทรงประกอบชิวหินทรีย์และกายินทรีย์ และยมกที่มีชิวหินทรีย์และกายินทรีย์เป็นมูลก็มิได้ทรงถือเอาฉันนั้น. เหตุผลในการไม่ทรงถือเอาอินทรีย์เหล่านั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในที่นั้น. ส่วนมนินทรีย์นั้น เพราะประกอบเข้ากับอินทรีย์ทั้งหลายมีจักขุนทรีย์เป็นมูลได้ฉันใด ก็ประกอบเข้ากับอินทรีย์ทั้งหลายมีอิตถินทรีย์เป็นมูลได้ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระองค์มิได้ทรงประกอบตามลำดับที่ทรงตั้งไว้ แต่ทรงประกอบไว้ในตอนท้ายกับอินทรีย์ทั้งหมดมีจักขุนทรีย์เป็นมูลเป็นต้น. พระองค์ทรงประกอบอิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ เข้ากับจักขุนทรีย์. สุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ มิได้ทรงถือเอา เพราะไม่มีในปฏิสนธิ. โสมนัสสินทรีย์และอุเปกขินทรีย์ ทรงถือเอา เพราะมีการเกิดขึ้นในปฏิสนธิ. สัทธินทรีย์เป็นต้น ๕ อย่างก็เช่นกัน. โลกุตตรินทรีย์ ๓ อย่าง มิได้ทรงถือเอา เพราะไม่มีในปฏิสนธิ. ดังนั้น ในนัยที่มีจักขุนทรีย์เป็นมูลนี้ พึงทราบการนับยมกโดยนัยแห่งอินทรีย์ที่ทรงถือเอาเหล่านั้น. ในที่นี้เป็นฉันใด ในที่ทั้งหมดก็ฉันนั้น. ส่วนอินทรีย์เหล่าใดที่มิได้ทรงถือเอา ไม่พึงนับยมกโดยนัยแห่งอินทรีย์เหล่านั้น หรือเมื่อจะนับ ก็พึงนับโดยความเป็นโมฆปุจฉา (คำถามเปล่า). พึงทราบการกำหนดบาลีในวารทั้งหมดอย่างนี้ก่อน.

Pavattivāravaṇṇanā

พรรณนาปวัตติวาร

1-86. Atthavinicchaye panettha idaṃ nayamukhaṃ – sacakkhukānaṃ na itthīnanti brahmapārisajjādīnañceva rūpīnaṃ purisanapuṃsakānañca vasena vuttaṃ. Tesañhi itthindriyaṃ nuppajjati. Sacakkhukānaṃ na purisānanti rūpībrahmānañceva itthinapuṃsakānañca vasena vuttaṃ. Tesañhi purisindriyaṃ nuppajjati. Acakkhukānaṃ upapajjantānaṃ tesaṃ jīvitindriyaṃ uppajjatīti ekavokāracatuvokārakāmadhātusatte sandhāya vuttaṃ. Sacakkhukānaṃ vinā somanassenāti upekkhāsahagatānaṃ catunnaṃ mahāvipākapaṭisandhīnaṃ vasena vuttaṃ. Sacakkhukānaṃ vinā upekkhāyāti somanassasahagatapaṭisandhikānaṃ vasena vuttaṃ. Upekkhāya acakkhukānanti ahetukapaṭisandhivasena vuttaṃ. Ahetukānanti ahetukapaṭisandhicittena saddhiṃ saddhindriyādīnaṃ abhāvato vuttaṃ. Tattha hi ekanteneva saddhāsatipaññāyo natthi. Samādhivīriyāni pana indriyappattāni na honti. Sahetukānaṃ acakkhukānanti gabbhaseyyakavasena ceva arūpīvasena ca vuttaṃ. Añño hi sahetuko acakkhuko nāma natthi. Sacakkhukānaṃ ahetukānanti apāye opapātikavasena vuttaṃ. Sacakkhukānaṃ ñāṇavippayuttānanti kāmadhātuyaṃ duhetukapaṭisandhikānaṃ vasena vuttaṃ. Sacakkhukānaṃ ñāṇasampayuttānanti rūpībrahmāno ceva kāmāvacaradevamanusse ca sandhāya vuttaṃ. Ñāṇasampayuttānaṃ acakkhukānanti arūpino ca tihetukagabbhaseyyake ca sandhāya vuttaṃ.

๑-๘๖. ในการวินิจฉัยเนื้อความในที่นี้ นี่เป็นแนวทาง คือ บทว่า สจักขุกานํ น อิตฺถีนํ ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงพรหมปาริสัชชาเป็นต้น และพวกปุริสนปุงสกะที่เป็นรูปพรหม เพราะว่า อิตถินทรีย์ย่อมไม่เกิดแก่สัตว์เหล่านั้น. บทว่า สจักขุกานํ น ปุริสานํ ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงรูปพรหม และพวกอิตถีนปุงสกะ เพราะว่า ปุริสินทรีย์ย่อมไม่เกิดแก่สัตว์เหล่านั้น. บทว่า อจักขุกานํ อุปปัชชันตานํ เตสํ ชีวิตินฺทฺริยํ อุปฺปัชชติ ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงสัตว์ในเอกโวการภูมิ จตุโวการภูมิ และกามธาตุ. บทว่า สจักขุกานํ วินา โสมนสฺเสน ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงมหาวิบากปฏิสนธิ ๔ ที่สหรคตด้วยอุเบกขา. บทว่า สจักขุกานํ วินา อุเปกฺขาย ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงผู้มีปฏิสนธิที่สหรคตด้วยโสมนัส. บทว่า อุเปกฺขาย อจักขุกานํ ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงอเหตุกปฏิสนธิ. บทว่า อเหตุกานํ ดังนี้ ท่านกล่าวเพราะไม่มีสัทธินทรีย์เป็นต้นพร้อมกับอเหตุกปฏิสนธิจิต เพราะในที่นั้น ไม่มีศรัทธา สติ ปัญญาโดยส่วนเดียวเลย ส่วนสมาธิและวิริยะก็ไม่ถึงความเป็นอินทรีย์. บทว่า สเหตุกานํ อจักขุกานํ ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงคัพภเสยยกสัตว์และอรูปพรหม เพราะว่า สัตว์ที่เป็นสเหตุกะและอจักขุกะอื่นไม่มี. บทว่า สจักขุกานํ อเหตุกานํ ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงโอปปาติกะในอบาย. บทว่า สจักขุกานํ ญาณวิปฺปยุตฺตานํ ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงผู้มีทวิเหตุกปฏิสนธิในกามธาตุ. บทว่า สจักขุกานํ ญาณสมฺปยุตฺตานํ ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงรูปพรหม และเทวดากับมนุษย์ในกามาวจรภูมิ. บทว่า ญาณสมฺปยุตฺตานํ อจักขุกานํ ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงอรูปพรหมและติเหตุกคัพภเสยยกสัตว์.

190. Jīvitindriyamūlake vinā somanassena upapajjantānanti dvepi jīvitindriyāni sandhāya vuttaṃ. Pavatte somanassavippayuttacittassa uppādakkhaṇeti arūpajīvitindriyaṃ sandhāya vuttaṃ. Iminā nayena sabbatthāpi paṭisandhipavattivasena jīvitindriyayojanā veditabbā. Somanassindriyādimūlakesupi paṭisandhipavattivasenevattho gahetabbo. Paṭilomanaye pana nirodhavāre ca etesañceva aññesañca dhammānaṃ yathālābhavasena cutipaṭisandhipavattesu tīsupi anuppādanirodhā veditabbā.

190. ในชีวิตินทริยมูลกะ บทว่า วินา โสมนสฺเสน อุปปัชชันตานํ ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงชีวิตินทรีย์ทั้งสอง. บทว่า ปวัตเต โสมนัสสวิปปยุตตจิตตัสส อุปปาทักขเณ ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงอรูปชีวิตินทรีย์. พึงทราบการประกอบชีวิตินทรีย์โดยนัยนี้ในทุกแห่งตามที่เป็นปฏิสนธิและปวัตติ. แม้ในโสมนัสสินทริยมูลกะเป็นต้น ก็พึงถือเอาเนื้อความตามที่เป็นปฏิสนธิและปวัตติเช่นกัน. ส่วนในปฏิโลมนัยและในนิโรธวาร พึงทราบการไม่เกิดและการดับของธรรมเหล่านี้และธรรมอื่น ๆ ในวาระทั้งสาม คือ จุติ ปฏิสนธิ และปวัตติ ตามที่ได้.

281. Anāgatavāre eteneva bhāvenāti etena purisabhāveneva, antarā itthibhāvaṃ anāpajjitvā purisapaṭisandhiggahaṇenevāti attho. Katici bhave dassetvā parinibbāyissantīti katici paṭisandhiyo gahetvā itthibhāvaṃ appatvāva parinibbāyissantīti attho. Dutiyapucchāyapi eseva nayo.

281. ในอนาคตวาร บทว่า เอเตเนว ภาเวน ดังนี้ ความว่า ด้วยภาวะคือความเป็นบุรุษนี้เอง คือ โดยการถือเอาปฏิสนธิเป็นบุรุษ โดยไม่ถึงความเป็นสตรีในระหว่าง. บทว่า กติจิ ภเว ทสฺเสตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ ดังนี้ ความว่า จะถือเอาปฏิสนธิอีกเล็กน้อยแล้วปรินิพพาน โดยไม่ถึงความเป็นสตรีเลย. แม้ในคำถามที่สอง ก็นัยนี้เช่นกัน.

361. Paccuppannena atītavāre suddhāvāsānaṃ upapatticittassa bhaṅgakkhaṇe manindriyañca nuppajjitthāti cittayamake viya uppādakkhaṇātikkamavasena atthaṃ aggahetvā tasmiṃ bhave anuppannapubbavasena gahetabboti. Iminā nayamukhena sabbasmimpi pavattivāre atthavinicchayo veditabbo.

361. ในอดีตวารด้วยปัจจุบันวาร บทว่า สุทธาวาสานํ อุปปัตติจิตตัสส ภังคักขเณ มนินทริยัญจ นุปปัชชิตถะ ดังนี้ ไม่พึงถือเอาความว่า เพราะล่วงเลยอุปปาทขณะไปแล้ว เหมือนในจิตตยมก แต่พึงถือเอาความว่า เพราะไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อนในภพนั้น. พึงทราบการวินิจฉัยเนื้อความในปวัตติวารทั้งหมดโดยแนวทางนี้.

Pavattivāravaṇṇanā.

อรรถกถาปวัตติวาร

Pariññāvāravaṇṇanā

อรรถกถาปริญญาวาร

435-482. Pariññāvāre pana cakkhumūlakādīsu ekameva cakkhusotayamakaṃ dassitaṃ. Yasmā pana sesānipi lokiyaabyākatāni ceva lokiyaabyākatamissakāni ca pariññeyyāneva, tasmā tāni anupadiṭṭhānipi imināva dassitāni honti. Yasmā pana akusalaṃ ekantato pahātabbameva, ekantaṃ kusalaṃ bhāvetabbameva, lokuttarābyākataṃ sacchikātabbaṃ, tasmā ‘‘domanassindriyaṃ pajahatī’’ti ‘‘anaññātaññassāmītindriyaṃ bhāvetī’’ti ‘‘aññātāvindriyaṃ sacchikarotī’’ti vuttaṃ. Aññindriyaṃ pana bhāvetabbampi atthi sacchikātabbampi, taṃ bhāvanāvaseneva gahitaṃ. Tattha dve puggalāti sakadāgāmimaggasamaṅgī ca, arahattamaggasamaṅgī ca. Tesu eko samucchindituṃ asamatthattā domanassindriyaṃ na pajahati nāma. Eko pahīnadosattā cakkhundriyaṃ na parijānātīti anuppādaṃ āpādetuṃ asamatthatāya na parijānāti. Iminā nayena sabbavissajjanesu attho veditabboti.

๔๓๕-๔๘๒. ส่วนในปริญญาวาร ในจักขุมูลกะเป็นต้น ท่านแสดงไว้เพียงจักขุโสตยมกเท่านั้น. แต่เพราะว่า แม้ธรรมที่เหลือที่เป็นโลกิยอัพยากฤตและที่ระคนกับโลกิยอัพยากฤตก็เป็นสิ่งที่พึงกำหนดรู้ทั้งสิ้น ฉะนั้น แม้ธรรมเหล่านั้นท่านไม่ได้แสดงไว้ ก็เป็นอันแสดงไว้ด้วยนัยนี้แล้ว. แต่เพราะว่า อกุศลเป็นสิ่งที่พึงละโดยส่วนเดียว, กุศลเป็นสิ่งที่พึงเจริญโดยส่วนเดียว, โลกุตตรอัพยากฤตเป็นสิ่งที่พึงทำให้แจ้ง, ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมละโทมนัสสินทรีย์" "ย่อมเจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์" "ย่อมทำให้แจ้งซึ่งอัญญาตาวินทรีย์". ส่วนอัญญินทรีย์มีทั้งที่พึงเจริญและที่พึงทำให้แจ้ง ท่านถือเอาโดยนัยแห่งภาวนา. ในที่นั้น บุคคล ๒ คน คือ สกทาคามิมัคคสมังคี และอรหัตตมัคคสมังคี. ในบุคคลทั้งสองนั้น คนหนึ่งชื่อว่าไม่ละโทมนัสสินทรีย์ เพราะไม่สามารถตัดขาดได้. อีกคนหนึ่งชื่อว่าไม่กำหนดรู้จักขุนทรีย์ เพราะละโทสะได้แล้ว จึงไม่สามารถทำให้ไม่เกิดได้. พึงทราบเนื้อความในวิสัชนาทั้งปวงโดยนัยนี้.

Pariññāvāravaṇṇanā.

อรรถกถาปริญญาวาร

Indriyayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอินทริยยมก จบ.

Nigamanakathā

นิคมนกถา

Ettāvatā ca –

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ –

Yassovāde ṭhatvā, niṭṭhitakiccassa kiccasampanno;

Yuvatijanopi atīto, suvihitaniyamo yamassāṇaṃ.

แม้สตรีสาวตั้งอยู่ในโอวาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ใด มีกิจที่ทำเสร็จแล้ว มีกิจสมบูรณ์ มีข้อปฏิบัติที่วางไว้ดีแล้ว ล่วงพ้นอำนาจของพญามัจจุราชไปได้.

Devaparisāya majjhe, devapure sabbadevadevena;

Yamakaṃ nāma pakāsitaṃ, yamāmalalomena yaṃ tena.

พระผู้เป็นเทพยิ่งกว่าเทพทั้งปวง ทรงมีพระโลมชาติคู่ที่ปราศจากมลทิน ได้ทรงประกาศคัมภีร์ชื่อยมกนั้น ท่ามกลางเทวบริษัท ในเทวโลก.

Pāḷivavatthānavidhiṃ, pucchāvissajjane ca atthanayaṃ;

Dassetuṃ āraddhā, yamakaaṭṭhakathā mayā tassa.

ข้าพเจ้าได้เริ่มรจนาอรรถกถายมกนั้น เพื่อแสดงวิธีวางระเบียบพระบาลี และนัยแห่งเนื้อความในปุจฉาวิสัชนา.

Sā subahuantarāye, lokamhi yathā anantarāyena;

Ayamajja pañcamattehi, tantiyā bhāṇavārehi.

อรรถกถานั้น ในโลกที่มีอันตรายมากมาย ได้สำเร็จลงโดยไม่มีอันตรายในวันนี้ ด้วยภาณวารแห่งคัมภีร์เพียง ๕ ภาณวาร.

Niṭṭhaṃ pattā evaṃ, niṭṭhānaṃ pāpuṇantu sabbepi;

Hitasukhanibbattikarā, manorathā sabbasattānanti.

อรรถกถานี้ถึงความสำเร็จแล้วฉันใด ขอความปรารถนาทั้งปวงของสรรพสัตว์ทั้งหลาย ที่ก่อให้เกิดประโยชน์และความสุข จงถึงความสำเร็จฉันนั้นเทอญ.

Yamakappakaraṇa-aṭṭhakathā niṭṭhitā.

อรรถกถาปกรณ์ยมก จบ.

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Abhidhammapiṭake

ในพระอภิธรรมปิฎก

Paṭṭhānappakaraṇa-aṭṭhakathā

อรรถกถาปัฏฐานปกรณ์

Devātidevo devānaṃ, devadānavapūjito,

Desayitvā pakaraṇaṃ, yamakaṃ suddhasaṃyamo.

พระผู้ทรงเป็นอติเทพของทวยเทพ อันเทวดาและอสูรบูชาแล้ว ผู้ทรงมีความสำรวมอันบริสุทธิ์ ทรงแสดงปกรณ์ยมกแล้ว.

Atthato dhammato ceva, gambhīrassātha tassa yaṃ,

Anantaraṃ mahāvīro, sattamaṃ isisattamo.

ลำดับต่อจากปกรณ์นั้น อันลึกซึ้งทั้งโดยอรรถและโดยธรรม พระมหาวีระผู้ประเสริฐสุดในบรรดาฤาษี ได้ทรงแสดงปกรณ์ที่ ๗.

Paṭṭhānaṃ nāma nāmena, nāmarūpanirodhano,

Desesi atigambhīra-nayamaṇḍitadesanaṃ.

พระพุทธเจ้าผู้ทรงดับนามรูป ได้ทรงแสดงพระธรรมเทศนาชื่อว่าปัฏฐาน ซึ่งประดับด้วยนัยอันลึกซึ้งยิ่งนัก

Idāni tassa sampatto, yasmā saṃvaṇṇanākkamo,

Tasmā naṃ vaṇṇayissāmi, taṃ suṇātha samāhitāti.

บัดนี้ เพราะลำดับแห่งการพรรณนาคัมภีร์ปัฏฐานนั้นมาถึงแล้ว ฉะนั้น ข้าพเจ้าจักพรรณนาคัมภีร์นั้น ขอท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังคำพรรณนานั้นเถิด

Paccayuddesavaṇṇanā

พรรณนาปัจจยุทเทส

Sammāsambuddhena hi anulomapaṭṭhāne dvāvīsati tike nissāya tikapaṭṭhānaṃ nāma niddiṭṭhaṃ, sataṃ duke nissāya dukapaṭṭhānaṃ nāma niddiṭṭhaṃ. Tato paraṃ dvāvīsati tike gahetvā dukasate pakkhipitvā dukatikapaṭṭhānaṃ nāma dassitaṃ. Tato paraṃ dukasataṃ gahetvā dvāvīsatiyā tikesu pakkhipitvā tikadukapaṭṭhānaṃ nāma dassitaṃ. Tike pana tikesuyeva pakkhipitvā tikatikapaṭṭhānaṃ nāma dassitaṃ. Duke ca dukesuyeva pakkhipitvā dukadukapaṭṭhānaṃ nāma dassitaṃ. Evaṃ –

จริงอยู่ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงติกปัฏฐาน อาศัยติกะ ๒๒ หมวด และทรงแสดงทุกปัฏฐาน อาศัยทุกะ ๑๐๐ หมวด ในอนุโลมปัฏฐาน. ต่อจากนั้น ทรงถือเอาติกะ ๒๒ หมวดประสมเข้ากับทุกะ ๑๐๐ หมวด แสดงทุกติกปัฏฐาน. ต่อจากนั้น ทรงถือเอาทุกะ ๑๐๐ หมวดประสมเข้ากับติกะ ๒๒ หมวด แสดงติกทุกปัฏฐาน. อนึ่ง ทรงประสมติกะเข้ากับติกะนั่นเอง แสดงติกติกปัฏฐาน. และทรงประสมทุกะเข้ากับทุกะนั่นเอง แสดงทุกทุกปัฏฐาน. ด้วยประการฉะนี้ –

Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,

Dukaṃ tikañceva tikaṃ dukañca;

Tikaṃ tikañceva dukaṃ dukañca,

Cha anulomamhi nayā sugambhīrāti.

นัย ๖ ประการในอนุโลมปัฏฐาน คือ ติกปัฏฐานอันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐาน และทุกทุกปัฏฐาน เป็นนัยที่ลึกซึ้งอย่างยิ่ง

Paccanīyapaṭṭhānepi dvāvīsati tike nissāya tikapaṭṭhānaṃ nāma. Dukasataṃ nissāya dukapaṭṭhānaṃ nāma. Dvāvīsati tike dukasate pakkhipitvā dukatikapaṭṭhānaṃ nāma. Dukasataṃ dvāvīsatiyā tikesu pakkhipitvā tikadukapaṭṭhānaṃ nāma. Tike tikesuyeva pakkhipitvā tikatikapaṭṭhānaṃ nāma. Duke dukesuyeva pakkhipitvā dukadukapaṭṭhānaṃ nāmāti evaṃ paccanīyepi chahi nayehi paṭṭhānaṃ niddiṭṭhaṃ. Tena vuttaṃ –

แม้ในปัจจนียปัฏฐาน ก็ทรงแสดงติกปัฏฐาน อาศัยติกะ ๒๒ หมวด, ทรงแสดงทุกปัฏฐาน อาศัยทุกะ ๑๐๐ หมวด. ทรงประสมติกะ ๒๒ หมวดเข้ากับทุกะ ๑๐๐ หมวด แสดงทุกติกปัฏฐาน. ทรงประสมทุกะ ๑๐๐ หมวดเข้ากับติกะ ๒๒ หมวด แสดงติกทุกปัฏฐาน. ทรงประสมติกะเข้ากับติกะนั่นเอง แสดงติกติกปัฏฐาน. ทรงประสมทุกะเข้ากับทุกะนั่นเอง แสดงทุกทุกปัฏฐาน. ด้วยเหตุนี้ ในปัจจนียปัฏฐานจึงทรงแสดงปัฏฐานด้วยนัย ๖ ประการ ด้วยประการฉะนี้. เพราะเหตุนั้น จึงมีพระดำรัสว่า –

‘‘Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,

Dukaṃ tikañceva tikaṃ dukañca;

Tikaṃ tikañceva dukaṃ dukañca,

Cha paccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti.

“นัย ๖ ประการในปัจจนียปัฏฐาน คือ ติกปัฏฐานอันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐาน และทุกทุกปัฏฐาน เป็นนัยที่ลึกซึ้งอย่างยิ่ง”

Tato paraṃ anulomapaccanīyepi etenevupāyena cha nayā dassitā. Tenāha –

ต่อจากนั้น แม้ในอนุโลมปัจจนียปัฏฐาน ก็ทรงแสดงนัย ๖ ประการไว้โดยอุบายนี้เช่นกัน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า –

‘‘Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,

Dukaṃ tikañceva tikaṃ dukañca;

Tikaṃ tikañceva dukaṃ dukañca,

Cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti.

“นัย ๖ ประการในอนุโลมปัจจนียปัฏฐาน คือ ติกปัฏฐานอันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐาน และทุกทุกปัฏฐาน เป็นนัยที่ลึกซึ้งอย่างยิ่ง”

Tadanantaraṃ paccanīyānulomamhi eteheva chahi nayehi niddiṭṭhaṃ. Tenāha –

ลำดับต่อจากนั้น ในปัจจนียานุโลมปัฏฐาน ก็ทรงแสดงไว้ด้วยนัย ๖ ประการเหล่านี้เช่นกัน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า –

‘‘Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,

Dukaṃ tikañceva tikaṃ dukañca;

Tikaṃ tikañceva dukaṃ dukañca,

Cha paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrā’’ti.

“นัย ๖ ประการในปัจจนียานุโลมปัฏฐาน คือ ติกปัฏฐานอันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐาน และทุกทุกปัฏฐาน เป็นนัยที่ลึกซึ้งอย่างยิ่ง”

Evaṃ anulome cha paṭṭhānāni, paccanīye cha, anulomapaccanīye cha, paccanīyānulome cha paṭṭhānānīti idaṃ ‘‘catuvīsatisamantapaṭṭhānasamodhānapaṭṭhānamahāpakaraṇaṃ nāmā’’ti hi vuttaṃ.

ด้วยประการฉะนี้ ปัฏฐาน ๖ ในอนุโลมปัฏฐาน, ๖ ในปัจจนียปัฏฐาน, ๖ ในอนุโลมปัจจนียปัฏฐาน และ ๖ ในปัจจนียานุโลมปัฏฐาน รวมเป็น ๒๔ ปัฏฐานนี้ ท่านจึงเรียกว่า “จตุวีสติสมันตปัฏฐานสโมธานปัฏฐานมหาปกรณ์”

Tattha yesaṃ catuvīsatiyā samantapaṭṭhānānaṃ samodhānavasenetaṃ catuvīsatisamantapaṭṭhānasamodhānaṃ paṭṭhānamahāpakaraṇaṃ nāmāti vuttaṃ, tesañceva imassa ca pakaraṇassa nāmattho tāva evaṃ veditabbo. Kenaṭṭhena paṭṭhānanti? Nānappakārapaccayaṭṭhena. ‘Pa-kāro’ hi nānappakāratthaṃ dīpeti, ṭhānasaddo paccayatthaṃ. Ṭhānāṭṭhānakusalatātiādīsu hi paccayo ṭhānanti vutto. Iti nānappakārānaṃ paccayānaṃ vasena desitattā imesu catuvīsatiyā paṭṭhānesu ekekaṃ paṭṭhānaṃ nāma. Imesaṃ pana paṭṭhānānaṃ samūhato sabbampetaṃ pakaraṇaṃ paṭṭhānanti veditabbaṃ.

ในบรรดาปัฏฐานเหล่านั้น พึงทราบความหมายแห่งชื่อของปกรณ์นี้และของปัฏฐาน ๒๔ เหล่านั้น ซึ่งท่านเรียกว่า จตุวีสติสมันตปัฏฐานสโมธานปัฏฐานมหาปกรณ์ ด้วยสามารถแห่งการรวบรวมสมันตปัฏฐาน ๒๔ ประการไว้ก่อน ดังนี้. ถามว่า ชื่อว่าปัฏฐาน เพราะอรรถว่าอะไร? ตอบว่า เพราะอรรถว่าปัจจัยมีประการต่างๆ. จริงอยู่ 'ป' อุปสรรค แสดงความหมายว่ามีประการต่างๆ, 'ฐาน' ศัพท์ แสดงความหมายว่าปัจจัย. เพราะในที่ทั้งหลายมีอาทิว่า ฐานาฐานกุสลตา (ความฉลาดในเหตุและมิใช่เหตุ) ท่านกล่าวว่า ฐานะ คือ ปัจจัย. เพราะฉะนั้น ปัฏฐานทั้ง ๒๔ เหล่านี้ แต่ละปัฏฐานชื่อว่าปัฏฐาน เพราะแสดงโดยความเป็นปัจจัยมีประการต่างๆ. อนึ่ง พึงทราบว่า ปกรณ์ทั้งหมดนี้ ชื่อว่าปัฏฐาน เพราะเป็นที่รวมแห่งปัฏฐานเหล่านี้.

Aparo nayo – kenaṭṭhena paṭṭhānanti? Vibhajanaṭṭhena. ‘‘Paññāpanā paṭṭhapanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkamma’’nti (ma. ni. 1.371) āgataṭṭhānasmiñhi vibhajanaṭṭhena paṭṭhānaṃ paññāyati. Iti kusalādīnaṃ dhammānaṃ hetupaccayādivasena vibhattattā imesu catuvīsatiyā paṭṭhānesu ekekaṃ paṭṭhānaṃ nāma. Imesaṃ pana paṭṭhānānaṃ samūhato sabbampetaṃ pakaraṇaṃ paṭṭhānaṃ nāmāti veditabbaṃ.

อีกนัยหนึ่ง ถามว่า ชื่อว่าปัฏฐาน เพราะอรรถว่าอะไร? ตอบว่า เพราะอรรถว่าการจำแนก. เพราะในที่มาว่า “ปัญญปนา ปัฏฐปนา วิวรณา วิภชนา อุตตานีกัมมัง” (การบัญญัติ การตั้งไว้ การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ตื้น) ปัฏฐานปรากฏในอรรถว่าการจำแนก. เพราะฉะนั้น ปัฏฐานทั้ง ๒๔ เหล่านี้ แต่ละปัฏฐานชื่อว่าปัฏฐาน เพราะจำแนกธรรมทั้งหลายมีกุศลธรรมเป็นต้น โดยความเป็นเหตุปัจจัยเป็นอาทิ. อนึ่ง พึงทราบว่า ปกรณ์ทั้งหมดนี้ ชื่อว่าปัฏฐาน เพราะเป็นที่รวมแห่งปัฏฐานเหล่านี้.

Aparo nayo – kenaṭṭhena paṭṭhānanti? Paṭṭhitatthena. Gamanaṭṭhenāti attho. ‘‘Goṭṭhā paṭṭhitagāvo’’ti (ma. ni. 1.156) āgataṭṭhānasmiñhi yena paṭṭhānena paṭṭhitagāvoti vutto, taṃ atthato gamanaṃ hoti. Iti nātivitthāritanayesu dhammasaṅgaṇīādīsu anissaṅgagamanassa sabbaññutaññāṇassa hetupaccayādibhedabhinnesu kusalādīsu vitthāritanayalābhato nissaṅgavasena pavattagamanattā imesu catuvīsatiyā paṭṭhānesu ekekaṃ paṭṭhānaṃ nāma. Imesaṃ pana paṭṭhānānaṃ samūhato sabbampetaṃ pakaraṇaṃ paṭṭhānaṃ nāmāti veditabbaṃ.

อีกนัยหนึ่ง ถามว่า ชื่อว่าปัฏฐาน เพราะอรรถว่าอะไร? ตอบว่า เพราะอรรถว่าการออกไป หมายความว่า เพราะอรรถว่าการดำเนินไป. เพราะในที่มาว่า “โคทั้งหลายออกจากคอก” คำว่า ปัฏฐานะ ที่ท่านกล่าวว่า โคทั้งหลายออกไป (ปัฏฐิตคาโว) โดยปัฏฐานะใด โดยอรรถแล้ว ปัฏฐานะนั้นคือการดำเนินไป. เพราะฉะนั้น ปัฏฐานทั้ง ๒๔ เหล่านี้ แต่ละปัฏฐานชื่อว่าปัฏฐาน เพราะเป็นที่ดำเนินไปโดยไม่มีสิ่งติดขัดแห่งพระสัพพัญญุตญาณ เนื่องจากได้นัยอันพิสดารในธรรมทั้งหลายมีกุศลธรรมเป็นต้น อันจำแนกโดยความแตกต่างแห่งเหตุปัจจัยเป็นอาทิ ซึ่งไม่มีในคัมภีร์ธัมมสังคณีเป็นต้น อันมีนัยไม่พิสดารนัก. อนึ่ง พึงทราบว่า ปกรณ์ทั้งหมดนี้ ชื่อว่าปัฏฐาน เพราะเป็นที่รวมแห่งปัฏฐานเหล่านี้.

Tattha anulomamhi tāva paṭhamaṃ tikavasena desitattā tikapaṭṭhānaṃ nāma. Tassa padacchedo – tikānaṃ paṭṭhānaṃ ettha atthīti tikapaṭṭhānaṃ. Tikānaṃ nānappakārakā paccayā etissā desanāya atthīti attho. Dutiyavikappepi tikānaṃ paṭṭhānantveva tikapaṭṭhānaṃ. Hetupaccayādivasena tikānaṃ vibhajanāti attho. Tatiyavikappe hetupaccayādibhedabhinnatāya laddhavitthārā tikā eva paṭṭhānaṃ tikapaṭṭhānaṃ. Sabbaññutaññāṇassa nissaṅgagamanabhūmīti attho. Dukapaṭṭhānādīsupi eseva nayo. Evaṃ anulome chapaṭṭhānāni viditvā paccanīyādīsupi imināvupāyena veditabbāni.

ในบรรดาปัฏฐานเหล่านั้น ในอนุโลมปัฏฐานก่อน เพราะแสดงโดยความเป็นติกะ จึงชื่อว่าติกปัฏฐาน. การจำแนกบทของติกปัฏฐานนั้นคือ ปัฏฐานของติกะทั้งหลายมีอยู่ในปกรณ์นี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าติกปัฏฐาน ความหมายคือ ปัจจัยมีประการต่างๆ ของติกะทั้งหลายมีอยู่ในเทศนานี้. แม้ในวิกัปที่สอง ก็ชื่อว่าติกปัฏฐาน เพราะเป็นปัฏฐานของติกะทั้งหลาย ความหมายคือ การจำแนกติกะทั้งหลายโดยความเป็นเหตุปัจจัยเป็นต้น. ในวิกัปที่สาม ติกะทั้งหลายนั่นเองที่พิสดารแล้วโดยความแตกต่างแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้น ชื่อว่าปัฏฐาน คือติกปัฏฐาน ความหมายคือ เป็นภูมิที่ดำเนินไปโดยไม่มีสิ่งติดขัดแห่งพระสัพพัญญุตญาณ. แม้ในทุกปัฏฐานเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. ครั้นทราบปัฏฐาน ๖ ในอนุโลมปัฏฐานอย่างนี้แล้ว พึงทราบปัฏฐานทั้งหลายในปัจจนียปัฏฐานเป็นต้นโดยอุบายนี้เช่นกัน.

Yasmā panetāni anulome, paccanīye, anulomapaccanīye, paccanīyānulometi samantā cha cha hutvā catuvīsati honti; tasmā ‘‘catuvīsati samantapaṭṭhānānī’’ti vuccanti. Iti imesaṃ catuvīsatiyā khuddakapaṭṭhānasaṅkhātānaṃ samantapaṭṭhānānaṃ samodhānavasenetaṃ catuvīsatisamantapaṭṭhānasamodhānaṃ paṭṭhānamahāpakaraṇaṃ nāma.

ก็เพราะว่าปัฏฐานเหล่านี้ คือ อนุโลม ปัจจนียะ อนุโลมปัจจนียะ และปัจจนียานุโลม แต่ละอย่างมี ๖ นัย รวมเป็น ๒๔ นัย ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'สมันตปัฏฐาน ๒๔' ด้วยประการฉะนี้ การประมวลสมันตปัฏฐาน ๒๔ เหล่านี้ ซึ่งนับเป็นขุททกปัฏฐาน จึงชื่อว่า ปัฏฐานมหาปกรณ์

Taṃ panetaṃ ye tikādayo nissāya niddiṭṭhattā ‘‘tikapaṭṭhānaṃ dukapaṭṭhānaṃ…pe… dukadukapaṭṭhāna’’nti vuttaṃ, te anāmasitvā yesaṃ paccayānaṃ vasena te tikādayo vibhattā te paccaye dassetuṃ ādito tāvassa mātikānikkhepavāro nāma vutto; paccayavibhaṅgavārotipi tasseva nāmaṃ. So uddesaniddesato duvidho. Tassa hetupaccayo…pe… avigatapaccayoti ayaṃ uddeso.

ก็ปัฏฐานมหาปกรณ์นั้น อันท่านกล่าวว่า 'ติกปัฏฐาน ทุกปัฏฐาน...ฯลฯ...ทุกทุกปัฏฐาน' เพราะแสดงโดยอาศัยติกะเป็นต้นเหล่าใด (พระอนุรุทธาจารย์) ไม่ปรารภติกะเป็นต้นเหล่านั้น แต่เพื่อจะแสดงปัจจัยทั้งหลายที่ติกะเป็นต้นเหล่านั้นถูกจำแนกไว้โดยอำนาจแห่งปัจจัยเหล่านั้น ในเบื้องต้นจึงกล่าววาระชื่อว่า มาติกานิกเขปวาร ซึ่งมีอีกชื่อหนึ่งว่า ปัจจยวิภังควาร วาระนั้นมี ๒ อย่างคือ อุเทศและนิทเทส ใน ๒ อย่างนั้น บทว่า 'เหตุปจฺจโย...ฯลฯ...อวิคตปจฺจโย' นี้เป็นอุเทศ

Tattha hetu ca so paccayo cāti hetupaccayo. Hetu hutvā paccayo, hetubhāvena paccayoti vuttaṃ hoti. Ārammaṇapaccayādīsupi eseva nayo. Tattha hetūti vacanāvayavakāraṇamūlānametaṃ adhivacanaṃ. ‘‘Paṭiññā hetū’’tiādīsu hi loke vacanāvayavo hetūti, vuccati. Sāsane pana ‘‘ye dhammā hetuppabhavā’’tiādīsu (mahāva. 60) kāraṇaṃ. ‘‘Tayo kusalā hetū, tayo akusalā hetū’’tiādīsu (dha. sa. 1059) mūlaṃ hetūti vuccati. Taṃ idha adhippetaṃ. Paccayoti ettha pana ayaṃ vacanattho – paṭicca etasmā etīti paccayo, appaccakkhāya naṃ vattatīti attho. Yo hi dhammo yaṃ dhammaṃ appaccakkhāya tiṭṭhati vā uppajjati vā, so tassa paccayoti vuttaṃ hoti.

ในปัจจัยเหล่านั้น บทว่า เหตุปจฺจโย คือ เป็นเหตุด้วย เป็นปัจจัยด้วย อธิบายว่า เป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุ แม้ในอารัมมณปัจจัยเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ ในบทเหล่านั้น คำว่า เหตุ นี้เป็นชื่อเรียกส่วนแห่งคำพูด เหตุ และมูล จริงอยู่ ในทางโลก ส่วนแห่งคำพูดเรียกว่าเหตุ ในประโยคมีอาทิว่า 'ปฏิญญาเป็นเหตุ' ส่วนในพระศาสนา เหตุ เรียกว่า การณะ ในประโยคมีอาทิว่า 'ธรรมเหล่าใดมีเหตุเป็นแดนเกิด' และเรียกว่า มูล ในประโยคมีอาทิว่า 'กุศลเหตุ ๓ อกุศลเหตุ ๓' ในที่นี้ประสงค์เอามูล ส่วนในคำว่า ปัจจัย นี้ มีอรรถวิเคราะห์ดังนี้: ธรรมที่อาศัยธรรมนี้เกิดขึ้น ฉะนั้นธรรมนี้จึงชื่อว่าปัจจัย ความว่า เป็นไปโดยไม่เว้นธรรมนั้น อธิบายว่า ธรรมใดดำรงอยู่หรือเกิดขึ้นโดยไม่เว้นธรรมใด ธรรมนั้นชื่อว่าเป็นปัจจัยของธรรมนั้น

Lakkhaṇato pana upakārakalakkhaṇo paccayo, yo hi dhammo yassa dhammassa ṭhitiyā vā uppattiyā vā upakārako hoti, so tassa paccayoti vuccati. Paccayo, hetu; kāraṇaṃ nidānaṃ sambhavo, pabhavoti atthato ekaṃ, byañjanato nānaṃ. Iti mūlaṭṭhena hetu, upakārakaṭṭhena paccayoti saṅkhepato mūlaṭṭhena upakārako dhammo hetupaccayo. So hi sāliādīnaṃ sālibījādīni viya, maṇippabhādīnaṃ viya ca maṇivaṇṇādayo kusalādīnaṃ kusalādibhāvasādhakoti ācariyānaṃ adhippāyo. Evaṃ sante pana taṃsamuṭṭhānarūpesu hetupaccayatā na sampajjati. Na hi so tesaṃ kusalādibhāvaṃ sādheti, na ca paccayo na hotīti. Vuttañhetaṃ ‘‘hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’ti. Ahetukacittānañca vinā etena abyākatabhāvo siddho.

แต่โดยลักษณะ ปัจจัยมีสภาวะที่อุปการะเป็นลักษณะ จริงอยู่ ธรรมใดเป็นธรรมอุปการะเพื่อความตั้งอยู่หรือเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธรรมใด ธรรมนั้นเรียกว่าเป็นปัจจัยของธรรมนั้น คำว่า ปัจจัย, เหตุ, การณะ, นิทาน, สัมภวะ, ประภพ โดยอรรถเป็นอันเดียวกัน ต่างกันแต่โดยพยัญชนะ ด้วยเหตุนี้ โดยย่อ ธรรมที่อุปการะโดยอรรถว่าเป็นมูล ชื่อว่าเหตุปัจจัย ความเห็นของอาจารย์ทั้งหลายมีว่า เหตุนั้นเป็นเครื่องให้สำเร็จความเป็นกุศลเป็นต้นของกุศลธรรมเป็นต้น เหมือนเมล็ดข้าวสาลีเป็นต้นของต้นข้าวสาลีเป็นต้น และเหมือนสีแห่งแก้วมณีเป็นต้นของแสงแห่งแก้วมณีเป็นต้น แต่เมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นเหตุปัจจัยในตัณสมุฏฐานรูปทั้งหลายย่อมไม่สำเร็จ เพราะเหตุนั้นไม่ได้ทำให้ความเป็นกุศลเป็นต้นของรูปเหล่านั้นสำเร็จ แต่ก็ใช่ว่าเหตุจะไม่เป็นปัจจัย (ของรูปเหล่านั้น) ก็คำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า 'เหตุเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุและรูปที่มีสมุฏฐานนั้น โดยเหตุปัจจัย' และความเป็นอัพยากฤตของอเหตุกจิตทั้งหลายก็สำเร็จได้โดยไม่ต้องมีเหตุนี้

Sahetukānampi ca yonisomanasikārādipaṭibaddho kusalādibhāvo na sampayuttahetupaṭibaddho. Yadi ca sampayuttahetūsu sabhāvatova kusalādibhāvo siyā, taṃsampayuttesu hetupaṭibaddho alobho kusalo vā siyā abyākato vā. Yasmā pana ubhayathāpi hoti, tasmā yathā sampayuttesu, evaṃ hetūsupi kusalāditā pariyesitabbā. Kusalādibhāvasādhanavasena pana hetūnaṃ mūlaṭṭhaṃ aggahetvā suppatiṭṭhitabhāvasādhanavasena gayhamāne na kiñci virujjhati. Laddhahetupaccayā hi dhammā viruḷhamūlā viya pādapā thirā honti suppatiṭṭhitā, ahetukā pana tilabījakādisevālā viya na suppatiṭṭhitā. Iti mūlaṭṭhena upakārakoti suppatiṭṭhitabhāvasādhanena upakārako dhammo hetupaccayoti veditabbo.

อนึ่ง แม้ในธรรมที่มีเหตุ ความเป็นกุศลเป็นต้นก็เนื่องด้วยโยนิโสมนสิการเป็นต้น ไม่ได้เนื่องด้วยสัมปยุตตเหตุ และถ้าความเป็นกุศลเป็นต้นจะพึงมีในสัมปยุตตเหตุโดยสภาวะของมันเองไซร้ อโลภะที่เนื่องด้วยเหตุในธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุนั้น ก็พึงเป็นกุศลหรือเป็นอัพยากฤต (อย่างใดอย่างหนึ่ง) แต่เพราะอโลภะนั้นเป็นได้ทั้งสองอย่าง ฉะนั้น พึงแสวงหาความเป็นกุศลเป็นต้นในเหตุทั้งหลายเหมือนในสัมปยุตตธรรมฉะนั้น แต่เมื่อไม่ถือเอาอรรถว่าเป็นมูลของเหตุทั้งหลายโดยนัยที่ทำให้สำเร็จความเป็นกุศลเป็นต้น แต่ถือเอาโดยนัยที่ทำให้สำเร็จความเป็นผู้ตั้งมั่นดี ย่อมไม่มีอะไรขัดแย้งเลย จริงอยู่ ธรรมทั้งหลายที่ได้เหตุปัจจัยแล้ว ย่อมเป็นธรรมมั่นคง ตั้งมั่นดี ดุจต้นไม้ที่มีรากงอกงามแล้ว ส่วนธรรมที่ไม่มีเหตุ ย่อมไม่ตั้งมั่นดี ดุจสาหร่ายบนเมล็ดงาเป็นต้น ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่า ธรรมที่อุปการะโดยอรรถว่าเป็นมูล คือ ธรรมที่อุปการะโดยทำให้สำเร็จความเป็นผู้ตั้งมั่นดี ชื่อว่าเหตุปัจจัย

Tato paresu ārammaṇavasena upakārako dhammo ārammaṇapaccayo. So ‘‘rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā’’ti ārabhitvāpi ‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbha ye ye dhammā uppajjanti cittacetasikā dhammā, te te dhammā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’ti osāpitattā na koci dhammo na hoti. Yathā hi dubbalo puriso daṇḍaṃ vā rajjuṃ vā ālambitvāva uṭṭhahati ceva tiṭṭhati ca, evaṃ cittacetasikā dhammā rūpādiārammaṇaṃ ārabbheva uppajjanti ceva tiṭṭhanti ca. Tasmā sabbepi cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ārammaṇabhūtā dhammā ārammaṇapaccayoti veditabbā.

ในปัจจัยถัดจากนั้น ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นอารมณ์ ชื่อว่าอารัมมณปัจจัย ปัจจัยนั้น แม้จะเริ่มต้นว่า 'รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุ' แต่เพราะจบลงด้วยข้อความว่า 'จิตและเจตสิกธรรมเหล่าใดๆ ปรารภธรรมใดๆ เกิดขึ้น ธรรมเหล่านั้นๆ เป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นๆ โดยอารัมมณปัจจัย' จึงไม่มีธรรมใดเลยที่จะไม่เป็น (อารัมมณปัจจัย) เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีกำลังน้อยต้องเหนี่ยวไม้เท้าหรือเชือกจึงลุกขึ้นและยืนอยู่ได้ ฉันใด จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายก็ต้องปรารภอารมณ์มีรูปเป็นต้นจึงเกิดขึ้นและตั้งอยู่ได้ ฉันนั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ธรรมทั้งปวงที่เป็นอารมณ์ของจิตและเจตสิกธรรม ชื่อว่าอารัมมณปัจจัย

Jeṭṭhakaṭṭhena upakārako dhammo adhipatipaccayo. So sahajātārammaṇavasena duvidho. Tattha ‘‘chandādhipati chandasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ adhipatipaccayena paccayo’’tiādivacanato chandavīriyacittavīmaṃsasaṅkhātā cattāro dhammā sahajātādhipatipaccayoti veditabbā, no ca kho ekato. Yadā hi chandaṃ dhuraṃ jeṭṭhakaṃ katvā cittaṃ pavattati, tadā chandova adhipati, na itare. Esa nayo sesesupi. Yaṃ pana dhammaṃ garuṃ katvā arūpadhammā pavattanti, so nesaṃ ārammaṇādhipati. Tena vuttaṃ – ‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ garuṃ katvā ye ye dhammā uppajjanti cittacetasikā dhammā, te te dhammā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ adhipatipaccayena paccayo’’ti.

ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นใหญ่ ชื่อว่าอธิปติปัจจัย อธิปติปัจจัยนั้นมี ๒ อย่าง คือโดยเป็นสหชาตะและโดยเป็นอารมณ์ ใน ๒ อย่างนั้น พึงทราบว่า ธรรม ๔ อย่าง คือ ฉันทะ วิริยะ จิตตะ และวิมังสา เป็นสหชาตาธิปติปัจจัย จากพระดำรัสเป็นอาทิว่า 'ฉันทะผู้เป็นอธิบดี เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยฉันทะและรูปที่มีสมุฏฐานนั้น โดยอธิปติปัจจัย' แต่ก็หาใช่เป็นพร้อมกันไม่ จริงอยู่ เมื่อใดจิตเป็นไปโดยทำฉันทะให้เป็นธุระ เป็นใหญ่ เมื่อนั้นฉันทะเท่านั้นเป็นอธิบดี ธรรมที่เหลือหาเป็นไม่ แม้นี้เป็นนัยในธรรมที่เหลือเช่นกัน ส่วนอรูปธรรมทั้งหลายทำธรรมใดให้เป็นที่เคารพแล้วเป็นไป ธรรมนั้นเป็นอารัมมณาธิปติของอรูปธรรมเหล่านั้น ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า 'จิตและเจตสิกธรรมเหล่าใดๆ ทำธรรมใดๆ ให้เป็นที่เคารพแล้วเกิดขึ้น ธรรมเหล่านั้นๆ เป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นๆ โดยอธิปติปัจจัย'

Anantarabhāvena upakārako dhammo anantarapaccayo. Samanantarabhāvena upakārako dhammo samanantarapaccayo. Idañca paccayadvayaṃ bahudhā papañcayanti. Ayaṃ panettha sāro – yo hi esa cakkhuviññāṇānantarā manodhātu, manodhātuanantarā manoviññāṇadhātūtiādi cittaniyamo, so yasmā purimacittavaseneva ijjhati, na aññathā. Tasmā attano attano anantaraṃ anurūpassa cittuppādassa uppādanasamatthova dhammo anantarapaccayo. Tenevāha – ‘‘anantarapaccayoti cakkhuviññāṇadhātu taṃsampayuttakā ca dhammā manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ anantarapaccayena paccayo’’tiādi.

ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นธรรมที่เกิดติดต่อกันไม่มีระหว่างคั่น ชื่อว่า อนันตรปัจจัย ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นธรรมที่เกิดสืบต่อกันอย่างดี ชื่อว่า สมนันตรปัจจัย และปัจจัยทั้งสองนี้ ท่านอธิบายไว้อย่างพิสดารโดยประการต่างๆ สาระสำคัญในปัจจัยทั้งสองนั้นมีดังนี้ คือ กฎแห่งจิตที่ว่า มโนธาตุเกิดต่อจากจักขุวิญญาณ มโนวิญญาณธาตุเกิดต่อจากมโนธาตุ เป็นต้นนี้ กฎนั้นย่อมสำเร็จได้ด้วยอำนาจของจิตดวงก่อนๆ เท่านั้น หาเป็นอย่างอื่นไม่ เพราะฉะนั้น ธรรมที่สามารถทำให้จิตตุปบาทที่สมควรแก่ตนๆ เกิดขึ้นในลำดับถัดไปจากตนได้นั่นแหละ ชื่อว่า อนันตรปัจจัย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า "ชื่อว่าอนันตรปัจจัย ได้แก่ จักขุวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้น เป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุนั้น โดยอนันตรปัจจัย" เป็นต้น

Yo anantarapaccayo, sveva samanantarapaccayo. Byañjanamattameva hettha nānaṃ, upacayasantatiādīsu viya, adhivacananiruttidukādīsu viya ca, atthato pana nānaṃ natthi. Yampi ‘‘addhānantaratāya anantarapaccayo, kālānantaratāya samanantarapaccayo’’ti ācariyānaṃ mataṃ, taṃ ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanakusalaṃ phalasamāpattiyā samanantarapaccayena paccayo’’tiādīhi virujjhati. Yampi tattha vadanti – ‘‘dhammānaṃ samuṭṭhāpanasamatthatā na parihāyati, bhāvanābalena pana vāritattā dhammā samanantaraṃ nuppajjantī’’ti, tampi kālānantaratāya abhāvameva sādheti. Bhāvanābalena hi tattha kālānantaratā natthīti, mayampi etadeva vadāma. Yasmā ca kālānantaratā natthi, tasmā samanantarapaccayatā na yujjati. Kālānantaratāya hi tesaṃ samanantarapaccayo hotīti laddhi. Tasmā abhinivesaṃ akatvā byañjanamattatovettha nānākaraṇaṃ paccetabbaṃ, na atthato. Kathaṃ? Natthi etesaṃ antaranti hi anantarā. Saṇṭhānābhāvato suṭṭhu anantarāti samanantarā.

ธรรมใดเป็นอนันตรปัจจัย ธรรมนั้นนั่นแหละเป็นสมนันตรปัจจัย ในปัจจัยทั้งสองนี้ มีความแตกต่างกันเพียงแค่พยัญชนะเท่านั้น เหมือนในคำว่า อุปจยะและสันตติ เป็นต้น และเหมือนในอธิวจนทุกะและนิรุตติทุกะ เป็นต้น แต่โดยอรรถแล้วไม่มีความแตกต่างกันเลย แม้มติของอาจารย์ทั้งหลายที่ว่า "ชื่อว่าอนันตรปัจจัย เพราะไม่มีระหว่างคั่นโดยส่วน (อัทธา) ชื่อว่าสมนันตรปัจจัย เพราะไม่มีระหว่างคั่นโดยกาล" มตินั้นก็ขัดแย้งกับพระบาลีเป็นต้นว่า "เนวสัญญานาสัญญายตนกุศล เป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติ โดยสมนันตรปัจจัย แก่บุคคลผู้ออกจากนิโรธสมาบัติ" แม้ที่ท่านกล่าวไว้ในเรื่องนั้นว่า "ความสามารถในการให้ธรรมทั้งหลายเกิดขึ้นไม่ได้เสื่อมไป แต่เพราะถูกห้ามไว้ด้วยกำลังแห่งภาวนา ธรรมทั้งหลายจึงไม่เกิดขึ้นในลำดับติดต่อกัน" คำกล่าวนั้นก็ย่อมยืนยันถึงความไม่มีระหว่างคั่นโดยกาลนั่นเอง จริงอยู่ ในที่นั้น ความไม่มีระหว่างคั่นโดยกาลย่อมไม่มีด้วยกำลังแห่งภาวนา แม้เราก็กล่าวอย่างนี้เหมือนกัน และเพราะความไม่มีระหว่างคั่นโดยกาลไม่มีอยู่ ฉะนั้น ความเป็นสมนันตรปัจจัยจึงไม่สมควร เพราะลัทธิของท่านเหล่านั้นมีอยู่ว่า "ชื่อว่าสมนันตรปัจจัย เพราะไม่มีระหว่างคั่นโดยกาล" เพราะฉะนั้น ไม่พึงยึดมั่น พึงทราบความแตกต่างในปัจจัยทั้งสองนี้ว่ามีเพียงแค่พยัญชนะเท่านั้น ไม่ใช่โดยอรรถ อย่างไร? เพราะไม่มีระหว่างคั่นแห่งธรรมเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อนันตระ เพราะไม่มีการตั้งอยู่คั่น จึงชื่อว่า สมนันตระ คือ ไม่มีระหว่างคั่นอย่างดี

Uppajjamāno saha uppajjamānabhāvena upakārako dhammo sahajātapaccayo, pakāsassa padīpo viya. So arūpakkhandhādivasena chabbidho hoti. Yathāha – cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ sahajātapaccayena paccayo. Cattāro mahābhūtā aññamaññaṃ…pe… okkantikkhaṇe nāmarūpaṃ aññamaññaṃ…pe… cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ…pe… mahābhūtā upādārūpānaṃ…pe… rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammānaṃ kiñcikāle sahajātapaccayena paccayo; kiñci kāle na sahajātapaccayena paccayoti. Idaṃ hadayavatthumeva sandhāya vuttaṃ.

ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นธรรมที่เกิดขึ้นพร้อมกันในขณะที่กำลังเกิดขึ้น ชื่อว่า สหชาตปัจจัย เปรียบเหมือนประทีปอุปการะแก่แสงสว่าง สหชาตปัจจัยนั้นมี ๖ อย่าง โดยจำแนกตามอรูปขันธ์เป็นต้น ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ขันธ์ ๔ ที่เป็นอรูป เป็นปัจจัยแก่กันและกัน โดยสหชาตปัจจัย มหาภูตรูป ๔ เป็นปัจจัยแก่กันและกัน...ฯลฯ... ในขณะแห่งการปฏิสนธิ นามและรูปเป็นปัจจัยแก่กันและกัน...ฯลฯ... จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน...ฯลฯ... มหาภูตรูปทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่อุปาทายรูป...ฯลฯ... รูปธรรมทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่ธรรมทั้งหลายที่เป็นอรูป โดยสหชาตปัจจัยในบางกาล ไม่เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัยในบางกาล คำนี้พระองค์ตรัสหมายถึงหทัยวัตถุเท่านั้น

Aññamaññaṃ uppādanupatthambhanabhāvena upakārako dhammo aññamaññapaccayo. Aññamaññupatthambhakaṃ tidaṇḍaṃ viya. So arūpakkhandhādivasena tividho hoti. Yathāha – cattāro khandhā arūpino aññamaññapaccayena paccayo. Cattāro mahābhūtā…pe… okkantikkhaṇe nāmarūpaṃ aññamaññapaccayena paccayoti.

ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นธรรมที่ให้เกิดขึ้นและค้ำจุนซึ่งกันและกัน ชื่อว่า อัญญมัญญปัจจัย เปรียบเหมือนไม้สามเส้าที่ค้ำจุนซึ่งกันและกัน อัญญมัญญปัจจัยนั้นมี ๓ อย่าง โดยจำแนกตามอรูปขันธ์เป็นต้น ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ขันธ์ ๔ ที่เป็นอรูป เป็นปัจจัยแก่กันและกัน โดยอัญญมัญญปัจจัย มหาภูตรูป ๔...ฯลฯ... ในขณะแห่งการปฏิสนธิ นามและรูปเป็นปัจจัยแก่กันและกัน โดยอัญญมัญญปัจจัย

Adhiṭṭhānākārena nissayākārena ca upakārako dhammo nissayapaccayo, tarucittakammādīnaṃ pathavīpaṭādayo viya. So ‘‘cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ nissayapaccayena paccayo’’ti evaṃ sahajāte vuttanayeneva veditabbo. Chaṭṭho panettha koṭṭhāso ‘‘cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā, sotaghānajivhākāyāyatanaṃ kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ nissayapaccayena paccayo. Yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattanti, taṃ rūpaṃ manodhātuyā ca manoviññāṇadhātuyā ca taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ nissayapaccayena paccayo’’ti evaṃ vibhatto.

ธรรมที่อุปการะโดยอาการเป็นที่ตั้งและโดยอาการเป็นที่อาศัย ชื่อว่า นิสสยปัจจัย เปรียบเหมือนแผ่นดินเป็นที่อาศัยของต้นไม้และผ้าเป็นที่อาศัยของจิตรกรรม เป็นต้น นิสสยปัจจัยนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสหชาตปัจจัยนั่นแหละว่า "ขันธ์ ๔ ที่เป็นอรูป เป็นปัจจัยแก่กันและกัน โดยนิสสยปัจจัย" ส่วนที่หกในปัจจัยนี้ ท่านจำแนกไว้ดังนี้ว่า "จักขายตนะ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุ โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณธาตุนั้น โดยนิสสยปัจจัย รูปใดอันมโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุอาศัยเป็นไป รูปนั้นเป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุ และธรรมที่สัมปยุตด้วยธรรมเหล่านั้น โดยนิสสยปัจจัย"

Upanissayapaccayoti idha pana ayaṃ tāva vacanattho – tadadhīnavuttitāya attano phalena nissito, na paṭikkhittoti nissayo. Yathā pana bhuso āyāso upāyāso, evaṃ bhuso nissayo upanissayo. Balavakāraṇassetaṃ adhivacanaṃ. Tasmā balavakāraṇabhāvena upakārako dhammo upanissayapaccayoti veditabbo. So ārammaṇūpanissayo, anantarūpanissayo pakatūpanissayoti tividho hoti. Tattha ‘‘dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā taṃ garuṃ katvā paccavekkhati, pubbe suciṇṇāni garuṃ katvā paccavekkhati, jhānā vuṭṭhahitvā jhānaṃ garuṃ katvā paccavekkhati, sekkhā gotrabhuṃ garuṃ katvā paccavekkhanti, vodānaṃ garuṃ katvā paccavekkhanti, sekkhā maggā vuṭṭhahitvā maggaṃ garuṃ katvā paccavekkhantī’’ti evamādinā nayena ārammaṇūpanissayo tāva ārammaṇādhipatinā saddhiṃ nānattaṃ akatvā vibhatto. Tattha yaṃ ārammaṇaṃ garuṃ katvā cittacetasikā uppajjanti, taṃ niyamato tesaṃ ārammaṇesu balavārammaṇaṃ hoti. Iti garukātabbamattaṭṭhena ārammaṇādhipati, balavakāraṇaṭṭhena ārammaṇūpanissayoti evametesaṃ nānattaṃ veditabbaṃ.

ในปัจจัยนี้ พึงทราบอรรถแห่งบทว่า อุปนิสสยปัจจัย ดังนี้ก่อน คือ ธรรมที่ผลของตนอาศัย เพราะความเป็นไปของผลนั้นเนื่องด้วยตน ไม่ถูกปฏิเสธ ชื่อว่า นิสสยะ เปรียบเหมือนความพยายามอย่างยิ่ง ชื่อว่า อุปายาสะ ฉันใด ที่อาศัยอย่างยิ่ง ก็ชื่อว่า อุปนิสสยะ ฉันนั้น คำว่า อุปนิสสยะ นี้ เป็นชื่อของเหตุที่มีกำลัง เพราะฉะนั้น ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นเหตุมีกำลัง พึงทราบว่าชื่อว่า อุปนิสสยปัจจัย อุปนิสสยปัจจัยนั้นมี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย และ ปกตูปนิสสยปัจจัย ในปัจจัย ๓ อย่างนั้น อารัมมณูปนิสสยปัจจัย ท่านจำแนกไว้โดยไม่ทำความแตกต่างกับอารัมมณาธิปติปัจจัย ด้วยนัยเป็นต้นว่า "บุคคลให้ทานแล้ว สมาทานศีลแล้ว ทำอุโบสถกรรมแล้ว กระทำกรรมนั้นให้เป็นที่เคารพแล้วย่อมพิจารณา, กระทำกรรมดีที่เคยทำไว้ในกาลก่อนให้เป็นที่เคารพแล้วย่อมพิจารณา, ออกจากฌานแล้ว กระทำฌานให้เป็นที่เคารพแล้วย่อมพิจารณา, พระเสขะทั้งหลายกระทำโคตรภูให้เป็นที่เคารพแล้วย่อมพิจารณา, กระทำโวทานให้เป็นที่เคารพแล้วย่อมพิจารณา, พระเสขะทั้งหลายออกจากมรรคแล้ว กระทำมรรคให้เป็นที่เคารพแล้วย่อมพิจารณา" ในบรรดาตัวอย่างเหล่านั้น อารมณ์ใดที่จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายกระทำให้เป็นที่เคารพแล้วเกิดขึ้น อารมณ์นั้นย่อมเป็นอารมณ์ที่มีกำลังในบรรดาอารมณ์ของจิตเจตสิกเหล่านั้นโดยแน่นอน เพราะฉะนั้น พึงทราบความแตกต่างของปัจจัยทั้งสองนี้ดังนี้ว่า ชื่อว่าอารัมมณาธิปติ เพราะมีอรรถเพียงว่าเป็นสิ่งที่พึงกระทำให้เป็นที่เคารพ ชื่อว่าอารัมมณูปนิสสยะ เพราะมีอรรถว่าเป็นเหตุมีกำลัง

Anantarūpanissayopi ‘‘purimā purimā kusalā khandhā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ khandhānaṃ upanissayapaccayena paccayo’’tiādinā nayena anantarapaccayena saddhiṃ nānattaṃ akatvāva vibhatto. Mātikānikkhepe pana nesaṃ ‘‘cakkhuviññāṇadhātu taṃsampayuttakā ca dhammā manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ anantarapaccayena paccayo’’tiādinā nayena anantarassa ca ‘‘purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ upanissayapaccayena paccayo’’tiādinā nayena upanissayassa ca āgatattā nikkhepaviseso atthi, sopi atthato ekībhāvameva gacchati. Evaṃ santepi attano attano anantaraṃ anurūpassa cittuppādassa pavattanasamatthatāya anantaratā purimacittassa ca pacchimacittuppādane balavatāya anantarūpanissayatā veditabbā. Yathā hi hetupaccayādīsu kañci dhammaṃ vināpi cittaṃ uppajjati, na evaṃ anantaracittaṃ, vinā cittassa uppatti nāma atthi, tasmā balavapaccayo hoti. Iti attano attano anantaraṃ anurūpacittuppādavasena anantarapaccayo, balavakāraṇavasena anantarūpanissayoti evametesaṃ nānattaṃ veditabbaṃ.

แม้อนันตรูปนิสสยปัจจัย ท่านก็จำแนกไว้โดยมิได้ทำความแตกต่างกันกับอนันตรปัจจัย ด้วยนัยเป็นต้นว่า “ขันธ์ที่เป็นกุศลก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่นามขันธ์ที่เป็นกุศลหลังๆ โดยอุปนิสสยปัจจัย” แต่ในมาติกานิกเขป มีความพิเศษในการจำแนกปัจจัยทั้งสองนั้น เพราะมาด้วยนัยเป็นต้นว่า “จักขุวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้น เป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุนั้น โดยอนันตรปัจจัย” สำหรับอนันตรปัจจัย และด้วยนัยเป็นต้นว่า “ธรรมที่เป็นกุศลก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นกุศลหลังๆ โดยอุปนิสสยปัจจัย” สำหรับอุปนิสสยปัจจัย แม้การจำแนกที่พิเศษนั้น โดยอรรถแล้วก็ย่อมถึงความเป็นอันเดียวกันนั่นเทียว ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น พึงทราบความเป็นอนันตระ โดยความสามารถในการยังจิตตุปบาทที่สมควรกันให้เกิดขึ้นในลำดับต่อจากตนๆ และพึงทราบความเป็นอนันตรูปนิสสยะ โดยความเป็นปัจจัยมีกำลังของจิตดวงก่อนในการทำให้จิตดวงหลังเกิดขึ้น เปรียบเหมือนว่า จิตย่อมเกิดขึ้นแม้ปราศจากธรรมบางอย่างในปัจจัยทั้งหลายมีเหตุปัจจัยเป็นต้นได้ แต่จิตที่เกิดในลำดับต่อมาจะเกิดขึ้นโดยปราศจากอนันตรจิต (จิตดวงก่อน) นั้นไม่มีเลย เพราะฉะนั้น จึงเป็นปัจจัยที่มีกำลัง เพราะเหตุนั้น พึงทราบความแตกต่างของปัจจัยทั้งสองนั้นอย่างนี้ว่า ชื่อว่าอนันตรปัจจัย โดยนัยที่ทำให้จิตที่สมควรเกิดขึ้นในลำดับต่อจากตนๆ, ชื่อว่าอนันตรูปนิสสยะ โดยนัยที่เป็นเหตุมีกำลัง

Pakatūpanissayo pana pakato upanissayo pakatūpanissayo. Pakato nāma attano santāne nipphādito vā saddhāsīlādi; upasevito vā utubhojanādi. Pakatiyāyeva vā upanissayo pakatūpanissayo, ārammaṇānantarehi asammissoti attho. Tassa ‘‘pakatūpanissayo – saddhaṃ upanissāya dānaṃ deti, sīlaṃ samādiyati, uposathakammaṃ karoti, jhānaṃ uppādeti, vipassanaṃ uppādeti, maggaṃ uppādeti, abhiññaṃ uppādeti, samāpattiṃ uppādeti, sīlaṃ… sutaṃ… cāgaṃ… paññaṃ upanissāya dānaṃ deti…pe… samāpattiṃ uppādeti. Saddhā… sīlaṃ… sutaṃ… cāgo… paññā saddhāya… sīlassa… sutassa… cāgassa… paññāya upanissayapaccayena paccayo’’tiādinā nayena anekappakārako pabhedo veditabbo. Iti ime saddhādayo pakatā ceva balavakāraṇaṭṭhena upanissayā cāti pakatūpanissayoti.

ส่วน ปกตูปนิสสยปัจจัย คือ ปัจจัยที่ทำไว้แล้วและเป็นที่อาศัยอย่างยิ่ง ที่ชื่อว่า ทำไว้แล้ว ได้แก่ ศรัทธา ศีล เป็นต้น ที่ตนทำให้เกิดขึ้นในสันดาน หรือ อุตุ โภชนะ เป็นต้น ที่ตนเสพแล้ว หรืออีกนัยหนึ่ง ที่ชื่อว่า ปกตูปนิสสยปัจจัย คือ เป็นที่อาศัยโดยปกติ อธิบายว่า ไม่เจือปนกับอารัมมณปัจจัยและอนันตรปัจจัย พึงทราบการจำแนกปัจจัยนั้นมีหลายประการ โดยนัยเป็นต้นว่า “ปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลอาศัยศรัทธาแล้วย่อมให้ทาน สมาทานศีล กระทำอุโบสถกรรม ทำให้ฌานเกิด ทำให้วิปัสสนาเกิด ทำให้มรรคเกิด ทำให้อภิญญาเกิด ทำให้สมาบัติเกิด, อาศัยศีล... สุตะ... จาคะ... ปัญญาแล้วย่อมให้ทาน...ฯลฯ... ทำให้สมาบัติเกิด ศรัทธา... ศีล... สุตะ... จาคะ... ปัญญา เป็นปัจจัยแก่ศรัทธา... แก่ศีล... แก่สุตะ... แก่จาคะ... แก่ปัญญา โดยอุปนิสสยปัจจัย” เพราะเหตุนั้น ธรรมเหล่านี้มีศรัทธาเป็นต้น ชื่อว่า ปกตูปนิสสยะ เพราะเป็นสิ่งที่ทำไว้แล้วด้วย และเป็นที่อาศัยโดยความเป็นเหตุมีกำลังด้วย

Paṭhamataraṃ uppajjitvā vattamānabhāvena upakārako dhammo purejātapaccayo. So pañcadvāre vatthārammaṇahadayavatthuvasena ekādasavidho hoti. Yathāha – cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ purejātapaccayena paccayo. Sota… ghāna… jivhā… kāyāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, sadda… gandha… rasa… phoṭṭhabbāyatanaṃ, kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ purejātapaccayena paccayo. Rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbāyatanaṃ manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ purejātapaccayena paccayo. Yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattanti, taṃ rūpaṃ manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ purejātapaccayena paccayo, manoviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ kiñci kāle purejātapaccayena paccayo, kiñci kāle na purejātapaccayena paccayoti.

ธรรมที่เกิดขึ้นก่อนแล้วอุปการะโดยความเป็นอยู่ในปัจจุบัน ชื่อว่า ปุเรชาตปัจจัย ปัจจัยนั้นมี ๑๑ อย่างในปัญจทวาร โดยจำแนกเป็นวัตถุ อารมณ์ และหทัยวัตถุ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “จักขายตนะ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้น โดยปุเรชาตปัจจัย โสตายตนะ... ฆานายตนะ... ชิวหายตนะ... กายายตนะ, รูปายตนะ, สัททายตนะ... คันธายตนะ... รสายตนะ... โผฏฐัพพายตนะ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณธาตุนั้น โดยปุเรชาตปัจจัย รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ เป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุนั้น โดยปุเรชาตปัจจัย รูปใดที่มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุอาศัยเป็นไป รูปนั้นเป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุนั้น โดยปุเรชาตปัจจัย, เป็นปัจจัยแก่มโนวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนวิญญาณธาตุนั้น โดยปุเรชาตปัจจัยในบางกาล, ไม่เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัยในบางกาล”

Purejātānaṃ rūpadhammānaṃ upatthambhakaṭṭhena upakārako arūpadhammo pacchājātapaccayo, gijjhapotakasarīrānaṃ āhārāsācetanā viya. Tena vuttaṃ – ‘‘pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassa pacchājātapaccayena paccayo’’ti.

อรูปธรรมที่อุปการะโดยการค้ำจุนรูปธรรมทั้งหลายที่เกิดก่อน ชื่อว่า ปัจฉาชาตปัจจัย เปรียบเหมือนเจตนาคือความอยากในอาหารของสรีระของลูกนกแร้ง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า “จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายที่เกิดทีหลัง เป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อน โดยปัจฉาชาตปัจจัย”

Āsevanaṭṭhena anantarānaṃ paguṇabalavabhāvāya upakārako dhammo āsevanapaccayo, ganthādīsu purimāpurimābhiyogo viya. So kusalākusalakiriyajavanavasena tividho hoti. Yathāha – purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ āsevanapaccayena paccayo. Purimā purimā akusalā…pe… kiriyābyākatā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kiriyābyākatānaṃ dhammānaṃ āsevanapaccayena paccayoti.

ธรรมที่อุปการะเพื่อให้ธรรมที่เกิดในลำดับต่อมามีความคล่องแคล่วและมีกำลังโดยความเป็นผู้เสพคุ้น ชื่อว่า อาเสวนปัจจัย เปรียบเหมือนการพากเพียรศึกษาคัมภีร์เป็นต้นก่อนๆ ปัจจัยนั้นมี ๓ อย่าง โดยจำแนกเป็นกุศลชวนะ อกุศลชวนะ และกิริยาชวนะ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ธรรมที่เป็นกุศลก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นกุศลหลังๆ โดยอาเสวนปัจจัย ธรรมที่เป็นอกุศลก่อนๆ...ฯลฯ... ธรรมที่เป็นกิริยาอัพยากฤต เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นกิริยาอัพยากฤตหลังๆ โดยอาเสวนปัจจัย”

Cittapayogasaṅkhātena kiriyābhāvena upakārako dhammo kammapaccayo. So nānākkhaṇikāya ceva kusalākusalacetanāya sahajātāya ca sabbāyapi cetanāya vasena duvidho hoti. Yathāha – kusalākusalaṃ kammaṃ vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo. Cetanā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃ samuṭṭhānānañca rūpānaṃ kammapaccayena paccayoti.

ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นกิริยาอันนับเนื่องด้วยความพยายามของจิต ชื่อว่า กัมมปัจจัย ปัจจัยนั้นมี ๒ อย่าง โดยจำแนกเป็นกุศลและอกุศลเจตนาที่เป็นนานักขณิกะอย่างหนึ่ง และเจตนาทั้งหมดที่เป็นสหชาตะอย่างหนึ่ง ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “กุศลกรรมและอกุศลกรรม เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นวิบากและแก่รูปอันเกิดแต่กรรม โดยกัมมปัจจัย เจตนา เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนานั้นและแก่รูปที่มีเจตนานั้นเป็นสมุฏฐาน โดยกัมมปัจจัย”

Nirussāhasantabhāvena nirussāhasantabhāvāya upakārako vipākadhammo vipākapaccayo. So pavatte cittasamuṭṭhānānaṃ, paṭisandhiyaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ, sabbattha ca sampayuttadhammānaṃ vipākapaccayo hoti. Yathāha – vipākābyākato eko khandho tiṇṇaṃ khandhānaṃ, cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ, vipākapaccayena paccayo…pe… paṭisandhikkhaṇe vipākābyākato eko khandho…pe… dve khandhā dvinnaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ vipākapaccayena paccayo. Khandhā vatthussa vipākapaccayena paccayoti.

วิปากธรรมที่อุปการะโดยความเป็นสภาพที่สงบไม่มีความขวนขวาย ชื่อว่า วิปากปัจจัย. วิปากปัจจัยนั้น ในปวัตติกาล เป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย, ในปฏิสนธิกาล เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลาย, และในกาลทั้งปวง เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลาย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – วิปากอัพยากตขันธ์ ๑ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย โดยวิปากปัจจัย…ฯลฯ… ในปฏิสนธิกาล วิปากอัพยากตขันธ์ ๑…ฯลฯ… ขันธ์ ๒ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๒ และกฏัตตารูปทั้งหลาย โดยวิปากปัจจัย. ขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่วัตถุ โดยวิปากปัจจัย.

Rūpārūpānaṃ upatthambhakaṭṭhena upakārakā cattāro āhārā āhārapaccayo. Yathāha – kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa āhārapaccayena paccayo. Arūpino āhārā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayoti. Pañhāvāre pana ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā āhārā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayo’’tipi vuttaṃ.

อาหาร ๔ ที่อุปการะแก่รูปและอรูปโดยอรรถว่าค้ำจุน ชื่อว่า อาหารปัจจัย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – กวฬิงการาหาร เป็นปัจจัยแก่กายนี้ โดยอาหารปัจจัย. อรูปอาหารทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและแก่รูปทั้งหลายอันมีอาหารนั้นเป็นสมุฏฐาน โดยอาหารปัจจัย. อนึ่ง ในปัญหาวาร ยังมีคำตรัสไว้อีกว่า "ในปฏิสนธิกาล วิปากอัพยากตอาหารทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและแก่กฏัตตารูปทั้งหลาย โดยอาหารปัจจัย".

Adhipatiyaṭṭhena upakārakā itthindriyapurisindriyavajjā vīsatindriyā indriyapaccayo. Tattha cakkhundriyādayo pañca arūpadhammānaṃyeva, sesā rūpārūpānaṃ paccayā honti. Yathāha – cakkhundriyaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā, sota… ghāna… jivhā… kāyindriyaṃ kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ indriyapaccayena paccayo. Rūpajīvitindriyaṃ kaṭattārūpānaṃ indriyapaccayena paccayo. Arūpino indriyā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ indriyapaccayena paccayoti. Pañhāvāre pana ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā indriyā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ indriyapaccayena paccayo’’tipi vuttaṃ.

อินทรีย์ ๒๐ เว้นอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ ที่อุปการะโดยอรรถว่าเป็นใหญ่ ชื่อว่า อินทริยปัจจัย. ในอินทรีย์เหล่านั้น อินทรีย์ ๕ มีจักขุนทรีย์เป็นต้น เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอรูปเท่านั้น, อินทรีย์ที่เหลือ เป็นปัจจัยแก่รูปและอรูป. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – จักขุนทรีย์ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้น โดยอินทริยปัจจัย, โสต… ฆาน… ชิวหา… กายินทรีย์ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณธาตุนั้น โดยอินทริยปัจจัย. รูปชีวิตินทรีย์ เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลาย โดยอินทริยปัจจัย. อรูปินทรีย์ทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและแก่รูปทั้งหลายอันมีอินทรีย์นั้นเป็นสมุฏฐาน โดยอินทริยปัจจัย. อนึ่ง ในปัญหาวาร ยังมีคำตรัสไว้อีกว่า "ในปฏิสนธิกาล วิปากอัพยากตอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและแก่กฏัตตารูปทั้งหลาย โดยอินทริยปัจจัย".

Upanijjhāyanaṭṭhena upakārakāni ṭhapetvā dvipañcaviññāṇesu kāyikasukhadukkhavedanādvayaṃ sabbānipi kusalādibhedāni satta jhānaṅgāni jhānapaccayo. Yathāha – jhānaṅgāni jhānasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ jhānapaccayena paccayoti. Pañhāvāre pana paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatāni jhānaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo’’tipi vuttaṃ.

ฌานังคะ ๗ ทั้งปวง อันมีประเภทเป็นกุศลเป็นต้น ที่อุปการะโดยอรรถว่าเพ่งอารมณ์ เว้นเวทนา ๒ คือ กายิกสุขและกายิกทุกข์ในทวิปัญจวิญญาณ ชื่อว่า ฌานปัจจัย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ฌานังคะทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่ฌานสัมปยุตตธรรมทั้งหลายและแก่รูปทั้งหลายอันมีฌานนั้นเป็นสมุฏฐาน โดยฌานปัจจัย. อนึ่ง ในปัญหาวาร ยังมีคำตรัสไว้อีกว่า "ในปฏิสนธิกาล วิปากอัพยากตฌานังคะทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและแก่กฏัตตารูปทั้งหลาย โดยฌานปัจจัย".

Yato tato vā niyyānaṭṭhena upakārakāni kusalādibhedāni dvādasa maggaṅgāni maggapaccayo. Yathāha – ‘‘maggaṅgāni maggasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ maggapaccayena paccayo’’ti. Pañhāvāre pana ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatāni maggaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ maggapaccayena paccayo’’ti vuttaṃ. Na ete pana dvepi jhānamaggapaccayā yathāsaṅkhyaṃ dvipañcaviññāṇāhetukacittesu labbhantīti veditabbā.

มัคคังคะ ๑๒ อันมีประเภทเป็นกุศลเป็นต้น ที่อุปการะโดยอรรถว่าเป็นทางนำออกจากภพนั้นๆ ชื่อว่า มัคคปัจจัย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – "มัคคังคะทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่มัคคสัมปยุตตธรรมทั้งหลายและแก่รูปทั้งหลายอันมีมรรคนั้นเป็นสมุฏฐาน โดยมัคคปัจจัย". อนึ่ง ในปัญหาวาร ยังมีคำตรัสไว้อีกว่า "ในปฏิสนธิกาล วิปากอัพยากตมัคคังคะทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและแก่กฏัตตารูปทั้งหลาย โดยมัคคปัจจัย". ก็แต่ว่า พึงทราบว่า ฌานปัจจัยและมัคคปัจจัยทั้ง ๒ นี้ ย่อมไม่ได้ในทวิปัญจวิญญาณและอเหตุกจิต ตามลำดับ.

Ekavatthukaekārammaṇaekuppādekanirodhasaṅkhātena sampayuttabhāvena upakārakā arūpadhammā sampayuttapaccayo. Yathāha – ‘‘cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ sampayuttapaccayena paccayo’’ti.

อรูปธรรมทั้งหลายที่อุปการะโดยความเป็นสภาพที่สัมปยุตกัน อันนับเนื่องด้วยการมีวัตถุเดียวกัน มีอารมณ์เดียวกัน เกิดขึ้นพร้อมกัน และดับพร้อมกัน ชื่อว่า สัมปยุตตปัจจัย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – "อรูปขันธ์ ๔ เป็นปัจจัยแก่กันและกัน โดยสัมปยุตตปัจจัย".

Ekavatthukādibhāvānupagamena upakārakā rūpino dhammā arūpīnaṃ, arūpino dhammā rūpīnaṃ vippayuttapaccayena paccayo. So sahajātapacchājātapurejātavasena tividho hoti. Vuttañhetaṃ – sahajātā kusalā khandhā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ vippayuttapaccayena paccayo. Pacchājātā kusalā khandhā purejātassa imassa kāyassa vippayuttapaccayena paccayoti. Abyākatapadassa pana sahajātavibhaṅge ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā khandhā kaṭattārūpānaṃ vippayuttapaccayena paccayo. Khandhā vatthussa, vatthu khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayo’’ti vuttaṃ. Purejātaṃ pana cakkhundriyādivatthuvaseneva veditabbaṃ. Yathāha – purejātaṃ cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇassa…pe… kāyāyatanaṃ kāyaviññāṇassa vippayuttapaccayena paccayo. Vatthu vipākābyākatānaṃ kiriyābyākatānaṃ khandhānaṃ vatthu kusalānaṃ khandhānaṃ, vatthu akusalānaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayoti.

รูปธรรมทั้งหลายที่อุปการะแก่อรูปธรรมทั้งหลาย และอรูปธรรมทั้งหลายที่อุปการะแก่รูปธรรมทั้งหลาย โดยการไม่ถึงความเป็นสภาพที่มีวัตถุเดียวกันเป็นต้น ชื่อว่า วิปปยุตตปัจจัย. วิปปยุตตปัจจัยนั้นมี ๓ อย่าง คือ โดยเป็นสหชาตะ ปัจฉาชาตะ และปุเรชาตะ. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – กุศลขันธ์ทั้งหลายที่เป็นสหชาตะ เป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย โดยวิปปยุตตปัจจัย. กุศลขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจฉาชาตะ เป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อน โดยวิปปยุตตปัจจัย. อนึ่ง ในสหชาตวิภังค์แห่งอัพยากตบท มีคำตรัสไว้ว่า "ในปฏิสนธิกาล วิปากอัพยากตขันธ์ทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลาย โดยวิปปยุตตปัจจัย. ขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่วัตถุ, วัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลาย โดยวิปปยุตตปัจจัย". ส่วนปุเรชาตปัจจัย พึงทราบโดยนัยแห่งวัตถุมีจักขายตนะเป็นต้น. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – จักขายตนะที่เกิดก่อน เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ…ฯลฯ… กายายตนะที่เกิดก่อน เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ โดยวิปปยุตตปัจจัย. วัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นวิปากอัพยากตะและกิริยาอัพยากตะ, วัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นกุศล, วัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอกุศล โดยวิปปยุตตปัจจัย.

Paccuppannalakkhaṇena atthibhāvena tādisasseva dhammassa upatthambhakaṭṭhena upakārako dhammo atthipaccayo. Tassa arūpakkhandhamahābhūtanāmarūpacittacetasikamahābhūtāyatanavatthuvasena sattadhā mātikā nikkhittā. Yathāha – cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ atthipaccayena paccayo; cattāro mahābhūtā aññamaññaṃ, okkantikkhaṇe nāmarūpaṃ aññamaññaṃ, cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ mahābhūtā upādārūpānaṃ, cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā…pe… kāyāyatanaṃ…pe… rūpāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ atthipaccayena paccayo. Rūpāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ atthipaccayena paccayo. Yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattanti, taṃ rūpaṃ manodhātuyā ca manoviññāṇadhātuyā ca taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ atthipaccayena paccayoti. Pañhāvāre pana sahajātaṃ, purejātaṃ, pacchājātaṃ, āhāraṃ, indriyantipi nikkhipitvā sahajāte tāva ‘‘eko khandho tiṇṇaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ atthipaccayena paccayo’’tiādinā nayena niddeso kato. Purejāte purejātānaṃ cakkhādīnaṃ vasena niddeso kato. Pacchājāte purejātassa imassa kāyassa pacchājātānaṃ cittacetasikānaṃ paccayavasena niddeso kato. Āhārindriyesu pana ‘‘kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa atthipaccayena paccayo. Rūpajīvitindriyaṃ kaṭattārūpānaṃ atthipaccayena paccayo’’ti evaṃ niddeso katoti.

ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นผู้ค้ำจุนธรรมเช่นนั้นนั่นเทียว โดยภาวะที่ตนมีอยู่ซึ่งมีลักษณะเป็นปัจจุบัน ชื่อว่าอัตถิปัจจัย. มาติกาของอัตถิปัจจัยนั้น พระผู้มีพระภาคทรงยกขึ้นไว้ ๗ อย่าง โดยอรูปขันธ์ มหาภูตรูป นามรูป จิตเจตสิก มหาภูตรูป อายตนะ และวัตถุ. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า ขันธ์ ๔ ที่เป็นอรูป เป็นปัจจัยแก่กันและกันโดยอัตถิปัจจัย, มหาภูตรูป ๔ เป็นปัจจัยแก่กันและกัน, ในขณะแห่งการก้าวลงสู่ครรภ์ นามและรูปเป็นปัจจัยแก่กันและกัน, จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่รูปทั้งหลายที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน, มหาภูตรูปทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่อุปาทายรูปทั้งหลาย, จักขายตนะ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุ...ฯลฯ...กายายตนะ...ฯลฯ...รูปายตนะ...ฯลฯ...โผฏฐัพพายตนะ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณธาตุนั้น โดยอัตถิปัจจัย. รูปายตนะ...ฯลฯ...โผฏฐัพพายตนะ เป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุนั้น โดยอัตถิปัจจัย. รูปใดที่มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุอาศัยเกิดขึ้น รูปนั้นเป็นปัจจัยแก่มโนธาตุ มโนวิญญาณธาตุ และธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุนั้น โดยอัตถิปัจจัย. ส่วนในปัญหาพยากรณ์ พระองค์ทรงยกแม้สหชาตปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย อาหารปัจจัย และอินทริยปัจจัยขึ้นแสดงไว้ด้วย. ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ในสหชาตปัจจัยก่อน ทรงจำแนกไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "ขันธ์ ๑ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ และแก่รูปทั้งหลายที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน โดยอัตถิปัจจัย". ในปุเรชาตปัจจัย ทรงจำแนกไว้โดยจักขุเป็นต้นที่เป็นปุเรชาตะ. ในปัจฉาชาตปัจจัย ทรงจำแนกไว้โดยความเป็นปัจจัยของจิตและเจตสิกที่เกิดทีหลังแก่กายนี้ที่เกิดก่อน. ส่วนในอาหารปัจจัยและอินทริยปัจจัย ทรงจำแนกไว้อย่างนี้ว่า "กวฬิงการาหาร เป็นปัจจัยแก่กายนี้ โดยอัตถิปัจจัย. รูปชีวิตินทรีย์ เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลาย โดยอัตถิปัจจัย".

Attano anantaraṃ uppajjamānānaṃ arūpadhammānaṃ pavattiokāsassa dānena upakārakā samanantaraniruddhā arūpadhammā natthipaccayo. Yathāha – samanantaraniruddhā cittacetasikā dhammā paṭuppannānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ natthipaccayena paccayoti.

อรูปธรรมทั้งหลายที่ดับไปไม่มีระหว่าง ซึ่งอุปการะโดยการให้โอกาสเป็นไปแก่อรูปธรรมทั้งหลายที่กำลังเกิดขึ้นในลำดับถัดจากตน ชื่อว่านัตถิปัจจัย. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายที่ดับไปไม่มีระหว่าง เป็นปัจจัยแก่จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน โดยนัตถิปัจจัย.

Te eva vigatabhāvena upakārakattā vigatapaccayo. Yathāha – samanantaravigatā cittacetasikā dhammā paṭuppannānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ vigatapaccayena paccayoti.

ธรรมเหล่านั้นนั่นเอง ชื่อว่าวิคตปัจจัย เพราะอุปการะโดยภาวะที่ตนปราศไปแล้ว. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายที่ปราศไปแล้วไม่มีระหว่าง เป็นปัจจัยแก่จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน โดยวิคตปัจจัย.

Atthipaccayadhammā eva avigatabhāvena upakārakattā avigatapaccayoti veditabbā. Desanāvilāsena pana tathā vinetabbaveneyyavasena vā ayaṃ duko vutto; sahetukadukaṃ vatvāpi hetusampayuttaduko viyāti.

พึงทราบว่า ธรรมที่เป็นอัตถิปัจจัยนั่นเอง ชื่อว่าอวิคตปัจจัย เพราะอุปการะโดยภาวะที่ตนยังไม่ปราศไป. แต่ทุกะ (คู่) นี้ พระองค์ตรัสไว้โดยเทศนาวิลาส หรือโดยเวไนยบุคคลที่พึงแนะนำอย่างนั้น เหมือนดังตรัสทุกะว่าด้วยธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ แม้จะตรัสทุกะว่าด้วยธรรมที่มีเหตุแล้ว.

Imesu pana catuvīsatiyā paccayesu asammohatthaṃ –

ก็ในปัจจัย ๒๔ เหล่านี้ เพื่อความไม่หลงลืม (พึงทราบวินิจฉัยดังต่อไปนี้)

Dhammato kālato ceva, nānappakārabhedato;

Paccayuppannato ceva, viññātabbo vinicchayo.

พึงทราบการวินิจฉัยโดยสภาวธรรม โดยกาล โดยความแตกต่างแห่งประเภทต่างๆ และโดยปัจจยุปบันนธรรม.

Tattha dhammatoti – imesu hi paccayesu hetupaccayo tāva nāmarūpadhammesu nāmadhammekadeso. Ārammaṇapaccayo saddhiṃ paññattiyā ca abhāvena sabbepi nāmarūpadhammā. Adhipatipaccaye sahajātādhipati nāmadhammekadeso, tathā kammajhānamaggapaccayā. Ārammaṇādhipati sabbepi garukātabbā ārammaṇadhammā. Anantarasamanantarapacchājātaāsevanavipākasampayuttanatthivigatapaccayā nāmadhammāva. Nibbānassa asaṅgahitattā nāmadhammekadesotipi vattuṃ vaṭṭati. Purejātapaccayo rūpekadeso. Sesā yathālābhavasena nāmarūpadhammāti evaṃ tāvettha dhammato viññātabbo vinicchayo.

ในบทเหล่านั้น บทว่า โดยสภาวธรรม (ธัมมโต) คือ ในปัจจัยเหล่านี้ เหตุปัจจัยก่อน เป็นส่วนหนึ่งของนามธรรมในบรรดานามรูปธรรมทั้งหลาย. อารัมมณปัจจัย ได้แก่ นามรูปธรรมทั้งหมด พร้อมทั้งบัญญัติและอภาวะ. ในอธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติเป็นส่วนหนึ่งของนามธรรม, กัมมปัจจัย ฌานปัจจัย และมัคคปัจจัยก็เช่นกัน. อารัมมณาธิปติ ได้แก่ อารัมมณธรรมทั้งหมดที่ควรทำความเคารพ. อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย อาเสวนปัจจัย วิปากปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย เป็นนามธรรมเท่านั้น. เพราะนิพพานไม่ได้ถูกสงเคราะห์ไว้ จึงควรกล่าวว่าเป็นส่วนหนึ่งของนามธรรม. ปุเรชาตปัจจัยเป็นส่วนหนึ่งของรูปธรรม. ปัจจัยที่เหลือเป็นนามรูปธรรมตามที่หาได้. พึงทราบการวินิจฉัยโดยสภาวธรรมในปัจจัยเหล่านี้อย่างนี้ก่อน.

Kālatoti –

โดยกาล คือ

Paccuppannāva hontettha, paccayā dasa pañca ca;

Atītā eva pañceko, te kāle dvepi nissito;

Tayo tikālikā ceva, vimuttā cāpi kālatoti.

ในปัจจัยเหล่านี้ มี ๑๕ ปัจจัยเป็นปัจจุบันเท่านั้น, ๕ ปัจจัยเป็นอดีตเท่านั้น, ๑ ปัจจัยอาศัยกาลทั้งสอง, ๓ ปัจจัยเป็นไปในกาลทั้งสาม และพ้นจากกาล.

Etesu hi hetupaccayo sahajātaaññamaññanissayapurejātapacchājātavipākaāhāraindriyajhānamaggasampayuttavippayuttaatthiavigatapaccayoti ime pannarasa paccayā paccuppannadhammāva honti. Anantarapaccayo samanantaraāsevananatthivigatapaccayoti ime pañca atītāyeva honti. Eko pana kammapaccayo, so paccuppannātīte dvepi kāle nissito hoti. Sesā ārammaṇapaccayo adhipatipaccayo upanissayapaccayoti ime tayo paccayā tekālikāpi honti, paññattiyā saddhiṃ nibbānassa saṅgahitattā kālavimuttāpīti. Evamettha kālatopi viññātabbo vinicchayo.

จริงอยู่ ในปัจจัยเหล่านั้น ปัจจัย ๑๕ เหล่านี้ คือ เหตุปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย มัคคปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย เป็นธรรมที่เป็นปัจจุบันเท่านั้น. ปัจจัย ๕ เหล่านี้ คือ อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อาเสวนปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย เป็นธรรมที่เป็นอดีตเท่านั้น. ส่วนกัมมปัจจัยอย่างหนึ่ง อาศัยกาลทั้งสอง คือทั้งปัจจุบันและอดีต. ปัจจัย ๓ ที่เหลือเหล่านี้ คือ อารัมมณปัจจัย อธิปติปัจจัย และอุปนิสสยปัจจัย เป็นไปในกาลทั้งสามก็ได้, และพ้นจากกาลก็ได้ เพราะสงเคราะห์บัญญัติกับนิพพานเข้าไว้ด้วย. พึงทราบการวินิจฉัยโดยกาลในปัจจัยเหล่านี้อย่างนี้.

Nānappakārabhedato paccayuppannatoti imesaṃ pana dvinnaṃ padānaṃ attho niddesavāre āvibhavissatīti.

ส่วนความหมายของสองบทนี้ คือ โดยความแตกต่างแห่งประเภทต่างๆ และโดยปัจจยุปบันนธรรม จักปรากฏชัดในวาระแห่งการจำแนกต่อไป.

Paccayuddesavaṇṇanā.

อรรถกถาปัจจยุทเทส

Paccayaniddeso

ปัจจยนิเทศ

1. Hetupaccayaniddesavaṇṇanā

1. อรรถกถาเหตุปัจจยนิเทศ

1. Idāni sabbepi te paccaye uddiṭṭhapaṭipāṭiyā niddisitvā dassetuṃ hetupaccayoti hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayotiādimāha. Tattha hetupaccayoti catuvīsatiyā paccayesu nikkhittapaṭipāṭiyā sabbapaṭhamaṃ bhājetabbassa paduddhāro. Sesapaccayesupi imināva nayena paṭhamaṃ bhājetabbapadaṃ uddharitvā vissajjanaṃ katanti veditabbaṃ. Ayaṃ panettha sambandho – yo paccayuddese hetupaccayoti uddiṭṭho, so niddesato ‘‘hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’ti evaṃ veditabbo. Iminā upāyena sabbapaccayesu bhājetabbassa padassa vissajjanena saddhiṃ sambandho veditabbo.

1. บัดนี้ เพื่อจะทรงจำแนกแสดงปัจจัยเหล่านั้นทั้งหมดตามลำดับที่ทรงยกขึ้นแสดงไว้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "เหตุปัจจะโยติ เหตุ เป็นปัจจัยแก่ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยเหตุและแก่รูปทั้งหลายอันมีธรรมเหล่านั้นเป็นสมุฏฐาน โดยเหตุปัจจัย" ในปัจจัยเหล่านั้น คำว่า "เหตุปัจจะโยติ" เป็นการยกบทที่จะพึงจำแนกก่อนกว่าบททั้งปวงขึ้นแสดงตามลำดับที่ทรงวางไว้ในปัจจัย ๒๔ ประการ พึงทราบว่า แม้ในปัจจัยที่เหลือทั้งหลาย พระองค์ก็ทรงยกบทที่จะพึงจำแนกก่อนขึ้นแสดงแล้วจึงทรงกระทำการวิสัชนาโดยนัยนี้เหมือนกัน นี้เป็นความเกี่ยวข้องในปัจจัยนั้น คือ ปัจจัยใดที่ทรงยกขึ้นแสดงไว้ในปัจจยุเทศว่า "เหตุปัจจะโย" ดังนี้ ปัจจัยนั้น พึงทราบโดยนิทเทสว่า "เหตุ เป็นปัจจัยแก่ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยเหตุและแก่รูปทั้งหลายอันมีธรรมเหล่านั้นเป็นสมุฏฐาน โดยเหตุปัจจัย" อย่างนี้ พึงทราบความเกี่ยวข้องแห่งบทที่จะพึงจำแนกกับคำวิสัชนาในปัจจัยทั้งปวงโดยอุบายนี้

Idāni hetū hetusampayuttakānanti ettha ‘‘hetusampayuttakāna’’nti avatvā ‘‘hetū hetusampayuttakāna’’nti kasmā vuttanti? Paccayassa ceva paccayuppannānañca vavatthāpanato. Hetusampayuttakānanti hi vutte hetunā sampayuttakānaṃ hetupaccayena paccayoti attho bhaveyya. Evaṃ sante asuko nāma dhammo hetupaccayena paccayoti paccayavavatthānaṃ na paññāyeyya. Athāpi hetunā sampayuttakānaṃ hetusampayuttakānanti atthaṃ aggahetvāva yesaṃ kesañci sampayuttakānaṃ hetū hetupaccayena paccayoti attho bhaveyya, evaṃ sante hetunā vippayuttā cakkhuviññāṇādayopi sampayuttakāyeva, hetunā sampayuttā kusalādayopi. Tattha ayaṃ hetu asukassa nāma sampayuttakadhammassa paccayoti paccayuppannavavatthānaṃ na paññāyeyya. Tasmā paccayañceva paccayuppannañca vavatthāpento ‘‘hetū hetusampayuttakāna’’nti āha. Tassattho – hetusampayuttakānaṃ kusalādidhammānaṃ yo hetu sampayuttako, so hetupaccayena paccayoti. Tatrāpi ‘‘paccayo’’ti avatvā ‘‘hetupaccayenā’’ti vacanaṃ hetuno aññathā paccayabhāvapaṭisedhanatthaṃ. Ayañhi hetu hetupaccayenāpi paccayo hoti, sahajātādipaccayenāpi. Tatrāssa yvāyaṃ sahajātādipaccayavasena aññathāpi paccayabhāvo, tassa paṭisedhanatthaṃ hetupaccayenāti vuttaṃ. Evaṃ santepi ‘‘taṃsampayuttakāna’’nti avatvā kasmā ‘‘hetusampayuttakāna’’nti vuttanti? Niddisitabbassa apākaṭattā. Taṃsampayuttakānanti hi vutte yena te taṃsampayuttakā nāma honti, ayaṃ nāma soti niddisitabbo apākaṭo. Tassa apākaṭattā yena sampayuttā te taṃsampayuttakāti vuccanti, taṃ sarūpatova dassetuṃ ‘‘hetusampayuttakāna’’nti vuttaṃ.

บัดนี้ ในคำว่า "เหตุ เป็นปัจจัยแก่ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยเหตุ" (เหตู เหตุสัมปยุตฺตกานํ) นั้น ถามว่า เพราะเหตุไรจึงไม่ตรัสว่า "เหตุสัมปยุตฺตกานํ" แต่ตรัสว่า "เหตู เหตุสัมปยุตฺตกานํ"? ตอบว่า เพราะทรงประสงค์จะแยกปัจจัยและปัจจยุปบันออกจากกัน จริงอยู่ เมื่อตรัสว่า "เหตุสัมปยุตฺตกานํ" ก็จะมีความหมายว่า "เป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัยแก่ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยเหตุ" เมื่อเป็นเช่นนั้น การกำหนดปัจจัยว่า "ธรรมชื่อโน้นเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย" ก็จะไม่ปรากฏ อนึ่ง ถึงแม้จะไม่ถือเอาความหมายว่า "ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ" แต่จะมีความหมายว่า "เหตุเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตบางอย่าง" เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้จักขุวิญญาณเป็นต้นซึ่งวิปปยุตจากเหตุก็เป็นสัมปยุตตธรรมเหมือนกัน แม้กุศลธรรมเป็นต้นซึ่งสัมปยุตด้วยเหตุก็เป็นสัมปยุตตธรรมเหมือนกัน ในธรรมเหล่านั้น การกำหนดปัจจยุปบันว่า "เหตุนี้เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมชื่อโน้น" ก็จะไม่ปรากฏ เพราะฉะนั้น เมื่อทรงแยกปัจจัยและปัจจยุปบันออกจากกัน จึงตรัสว่า "เหตู เหตุสัมปยุตฺตกานํ" อธิบายว่า เหตุใดที่สัมปยุตอยู่กับกุศลธรรมเป็นต้นอันเป็นเหตุสัมปยุตตธรรม เหตุนั้นเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย แม้ในคำนั้น การไม่ตรัสว่า "ปัจจะโย" แต่ตรัสว่า "เหตุปัจจะเยน" ก็เพื่อปฏิเสธความเป็นปัจจัยโดยประการอื่นของเหตุ จริงอยู่ เหตุนี้ย่อมเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัยบ้าง โดยสหชาตปัจจัยเป็นต้นบ้าง ในปัจจัยเหล่านั้น เพื่อปฏิเสธความเป็นปัจจัยโดยประการอื่นของเหตุนั้นด้วยอำนาจสหชาตปัจจัยเป็นต้น จึงตรัสว่า "เหตุปัจจะเยน" ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น ถามว่า เพราะเหตุไรจึงไม่ตรัสว่า "ตํสัมปยุตฺตกานํ" แต่ตรัสว่า "เหตุสัมปยุตฺตกานํ"? ตอบว่า เพราะสิ่งที่พึงแสดงยังไม่ปรากฏชัด จริงอยู่ เมื่อตรัสว่า "ตํสัมปยุตฺตกานํ" สิ่งที่พึงแสดงว่า "ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าสัมปยุตด้วยธรรมใด ธรรมนั้นชื่อนี้" ก็จะไม่ปรากฏ เพราะสิ่งนั้นไม่ปรากฏชัด เพื่อทรงแสดงสภาวะของธรรมที่ธรรมเหล่านั้นสัมปยุตด้วยนั่นเอง จึงตรัสว่า "เหตุสัมปยุตฺตกานํ"

Taṃsamuṭṭhānānanti ettha pana niddisitabbassa pākaṭattā taṃ-gahaṇaṃ kataṃ. Ayañhettha attho – te hetū ceva hetusampayuttakā ca dhammā samuṭṭhānaṃ etesanti taṃsamuṭṭhānāni. Tesaṃ taṃsamuṭṭhānānaṃ, hetuto ceva hetusampayuttadhammehi ca nibbattānanti attho. Iminā cittasamuṭṭhānarūpaṃ gaṇhāti. Kiṃ pana taṃ cittato aññenapi samuṭṭhātīti? Āma, samuṭṭhāti. Sabbepi hi cittacetasikā ekato hutvā rūpaṃ samuṭṭhāpenti. Lokiyadhammadesanāyaṃ pana cittassa adhikabhāvato tathāvidhaṃ rūpaṃ cittasamuṭṭhānanti vuccati. Tenevāha cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ sahajātapaccayena paccayoti.

ส่วนในคำว่า "ตํสมุฏฺฐานานํ" นี้ เพราะสิ่งที่พึงแสดงปรากฏชัดแล้ว จึงทรงใช้ ต-ศัพท์ นี้เป็นความหมายในคำนั้น คือ เหตุและเหตุสัมปยุตตธรรมเหล่านั้นเป็นสมุฏฐานของรูปเหล่านั้น เหตุนั้น รูปเหล่านั้นจึงชื่อว่า ตังสมุฏฐาน แก่รูปอันมีธรรมเหล่านั้นเป็นสมุฏฐาน มีความหมายว่า เกิดขึ้นจากเหตุและเหตุสัมปยุตตธรรม ด้วยบทนี้ ทรงถือเอาจิตตสมุฏฐานรูป ถามว่า ก็รูปนั้นเกิดขึ้นจากสิ่งอื่นนอกจากจิตด้วยหรือ ตอบว่า ใช่แล้ว ย่อมเกิดขึ้น จริงอยู่ จิตและเจตสิกทั้งหมดรวมกันเป็นหนึ่งแล้วย่อมยังรูปให้เกิดขึ้น แต่ในโลกิยธรรมเทศนา เพราะความเป็นใหญ่ของจิต รูปเช่นนั้นจึงถูกเรียกว่า จิตตสมุฏฐาน เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่รูปอันมีจิตเป็นสมุฏฐาน โดยสหชาตปัจจัย"

Yadi evaṃ idhāpi ‘‘taṃsamuṭṭhānāna’’nti avatvā cittasamuṭṭhānānanti kasmā na vuttanti? Acittasamuṭṭhānānampi saṅgaṇhanato. Pañhāvārasmiñhi ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā hetū sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ hetupaccayena paccayoti āgataṃ’’. Tassa saṅgaṇhanatthaṃ idha cittasamuṭṭhānānanti avatvā taṃsamuṭṭhānānanti vuttaṃ. Tassattho – cittajarūpaṃ ajanayamānāpi te hetū hetusampayuttakā dhammā sahajātādipaccayavasena samuṭṭhānaṃ etesanti taṃsamuṭṭhānāni. Tesaṃ taṃsamuṭṭhānānaṃ pavatte cittajānaṃ paṭisandhiyañca kaṭattārūpānampi hetū hetupaccayena paccayoti. Iminā upāyena aññesupi taṃsamuṭṭhānānanti āgataṭṭhānesu attho veditabbo.

ถ้าอย่างนั้น เพราะเหตุไรในที่นี้จึงไม่ตรัสว่า "จิตฺตสมุฏฺฐานานํ" แต่ตรัสว่า "ตํสมุฏฺฐานานํ"? ตอบว่า เพราะทรงประสงค์จะสงเคราะห์แม้รูปที่มิใช่จิตตสมุฏฐาน จริงอยู่ ในปัญหาพยากรณ์ มีคำมาว่า "ในขณะแห่งปฏิสนธิ วิปากาพยากตเหตุทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่สัมปยุตกันและแก่กฏัตตารูปทั้งหลาย โดยเหตุปัจจัย" เพื่อสงเคราะห์รูปนั้น ในที่นี้จึงไม่ตรัสว่า "จิตฺตสมุฏฺฐานานํ" แต่ตรัสว่า "ตํสมุฏฺฐานานํ" อธิบายว่า แม้เมื่อไม่ยังจิตตชรูปให้เกิด เหตุและเหตุสัมปยุตตธรรมเหล่านั้นก็เป็นสมุฏฐานของรูปเหล่านั้นโดยสหชาตปัจจัยเป็นต้น เหตุนั้น รูปเหล่านั้นจึงชื่อว่า ตังสมุฏฐาน แก่รูปอันมีธรรมเหล่านั้นเป็นสมุฏฐาน คือ เหตุเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัยแก่จิตตชรูปทั้งหลายในปวัตติกาล และแก่กฏัตตารูปทั้งหลายในปฏิสนธิกาล พึงทราบความหมายในที่อื่น ๆ ที่มีคำว่า "ตํสมุฏฺฐานานํ" มาแล้วโดยอุบายนี้

Kasmā panāyaṃ hetu paṭisandhiyameva kaṭattārūpānaṃ hetupaccayo hoti, na pavatteti? Paṭisandhiyaṃ kammajarūpānaṃ cittapaṭibaddhavuttitāya. Paṭisandhiyañhi kammajarūpānaṃ cittapaṭibaddhā pavatti, cittavasena uppajjanti ceva tiṭṭhanti ca. Tasmiñhi khaṇe cittaṃ cittajarūpaṃ janetuṃ na sakkoti, tānipi vinā cittena uppajjituṃ vā ṭhātuṃ vā na sakkonti. Tenevāha – ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, tasmiṃ patiṭṭhite viññāṇe nāmarūpassa avakkanti hotī’’ti (saṃ. ni. 2.39). Pavattiyaṃ pana tesaṃ citte vijjamānepi kammapaṭibaddhāva pavatti, na cittapaṭibaddhā. Avijjamāne cāpi citte nirodhasamāpannānaṃ uppajjantiyeva.

ก็เพราะเหตุไร เหตุนี้จึงเป็นเหตุปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายในปฏิสนธิกาลเท่านั้น ไม่ใช่ในปวัตติกาล? ตอบว่า เพราะในปฏิสนธิกาล ความเป็นไปของกัมมชรูปเนื่องด้วยจิต จริงอยู่ ในปฏิสนธิกาล ความเป็นไปของกัมมชรูปเนื่องด้วยจิต คือย่อมเกิดขึ้นและตั้งอยู่ด้วยอำนาจของจิต ในขณะนั้น จิตไม่สามารถยังจิตตชรูปให้เกิดได้ และรูปเหล่านั้นก็ไม่สามารถเกิดขึ้นหรือตั้งอยู่ได้โดยปราศจากจิต เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี เมื่อวิญญาณนั้นตั้งอยู่แล้ว ความก้าวลงแห่งนามรูปย่อมมี" แต่ในปวัตติกาล แม้เมื่อมีจิตอยู่ ความเป็นไปของรูปเหล่านั้นก็เนื่องด้วยกรรมนั่นเทียว ไม่ได้เนื่องด้วยจิต และแม้เมื่อไม่มีจิตอยู่ (กัมมชรูป) ก็ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัตินั่นเทียว

Kasmā pana paṭisandhikkhaṇe cittaṃ cittajarūpaṃ janetuṃ na sakkotīti? Kammavegakkhittatāya ceva appatiṭṭhitavatthutāya ca dubbalattā. Tañhi tadā kammavegakkhittaṃ apurejātavatthukattā ca appatiṭṭhitavatthukanti dubbalaṃ hoti. Tasmā papāte patitamatto puriso kiñci sippaṃ kātuṃ viya rūpaṃ janetuṃ na sakkoti; kammajarūpameva panassa cittasamuṭṭhānarūpaṭṭhāne tiṭṭhati. Tañca kammajarūpasseva bījaṭṭhāne tiṭṭhati. Kammaṃ panassa khettasadisaṃ, kilesā āpasadisā. Tasmā santepi khette āpe ca paṭhamuppattiyaṃ bījānubhāvena rukkhuppatti viya paṭisandhikkhaṇe cittānubhāvena rūpakāyassa uppatti. Bīje pana vigatepi pathavīāpānubhāvena rukkhassa uparūpari pavatti viya; vinā cittena kammatova kaṭattārūpānaṃ pavatti hotīti veditabbā. Vuttampi cetaṃ – ‘‘kammaṃ khettaṃ viññāṇaṃ bījaṃ taṇhā sneho’’ti (a. ni. 3.77).

ถามว่า ก็เพราะเหตุไร จิตในปฏิสนธิขณะจึงไม่สามารถให้จิตตชรูปเกิดได้? ตอบว่า เพราะถูกแรงกรรมซัดไป และเพราะมีวัตถุที่ยังไม่ตั้งมั่น จึงมีความอ่อนแอ. จริงอยู่ ในขณะนั้น จิตนั้นถูกแรงกรรมซัดไป และเพราะไม่มีวัตถุที่เกิดก่อนเป็นที่อาศัย จึงชื่อว่ามีวัตถุที่ยังไม่ตั้งมั่น ฉะนั้นจึงอ่อนแอ. เพราะเหตุนั้น จิตจึงไม่สามารถให้รูปเกิดได้ เหมือนบุรุษผู้เพิ่งตกจากหน้าผา ไม่สามารถจะทำการฝีมืออะไรได้; แต่ว่า กัมมชรูปเท่านั้นย่อมตั้งอยู่ในฐานะแห่งจิตตสมุฏฐานรูปของจิตนั้น. และกัมมชรูปนั้นก็ตั้งอยู่ในฐานะแห่งพืชของกรรม. ส่วนกรรมเป็นเช่นกับนา กิเลสเป็นเช่นกับน้ำ. เพราะเหตุนั้น แม้เมื่อมีนาและน้ำอยู่ การเกิดขึ้นแห่งต้นไม้ในคราวเกิดขึ้นครั้งแรกย่อมมีได้ด้วยอานุภาพแห่งพืชฉันใด การเกิดขึ้นแห่งรูปกายในปฏิสนธิขณะก็มีได้ด้วยอานุภาพแห่งจิตฉันนั้น. แต่พึงทราบว่า แม้เมื่อพืชหมดไปแล้ว ความเป็นไปต่อเนื่องของต้นไม้ย่อมมีได้ด้วยอานุภาพแห่งดินและน้ำฉันใด; เว้นจากจิตเสีย ความเป็นไปของกฏัตตารูป (รูปที่เกิดแต่กรรม) ย่อมมีได้จากกรรมเท่านั้นฉันนั้น. แม้ข้อนี้ก็มีพระดำรัสไว้ว่า – “กรรมเป็นนา วิญญาณเป็นพืช ตัณหาเป็นยางเหนียว” (องฺ. ติก. ๓.๗๗).

Ayañca panattho okāsavaseneva gahetabbo. Tayo hi okāsā – nāmokāso, rūpokāso, nāmarūpokāsoti. Tattha arūpabhavo nāmokāso nāma. Tatra hi hadayavatthumattampi rūpapaccayaṃ vinā arūpadhammāva uppajjanti. Asaññabhavo rūpokāso nāma. Tatra hi paṭisandhicittamattampi arūpapaccayaṃ vinā rūpadhammāva uppajjanti. Pañcavokārabhavo nāmarūpokāso nāma. Tatra hi vatthurūpamattampi vinā paṭisandhiyaṃ arūpadhammā, paṭisandhicittañca vinā kammajāpi rūpadhammā nuppajjanti. Yuganaddhāva rūpārūpānaṃ uppatti. Yathā hi sassāmike sarājake gehe sadvārapālake rājāṇattiṃ vinā paṭhamappaveso nāma natthi, aparabhāge pana vināpi āṇattiṃ purimāṇattiānubhāveneva hoti, evameva pañcavokāre paṭisandhiviññāṇarājassa sahajātādipaccayataṃ vinā rūpassa paṭisandhivasena paṭhamuppatti nāma natthi. Aparabhāge pana vināpi paṭisandhiviññāṇassa sahajātādipaccayānubhāvaṃ purimānubhāvavasena laddhappavesassa kammato pavatti hoti. Asaññabhavo pana yasmā arūpokāso na hoti, tasmā tattha vināva arūpapaccayā asaññokāsattā rūpaṃ pavattati, assāmike suññagehe attano gehe ca purisassa paveso viya. Arūpabhavopi yasmā rūpokāso na hoti, tasmā tattha vināva rūpapaccayā aññokāsattā arūpadhammā pavattanti. Pañcavokārabhavo pana rūpārūpokāsoti natthettha arūpapaccayaṃ vinā paṭisandhikkhaṇe rūpānaṃ uppattīti. Iti ayaṃ hetu paṭisandhiyameva kaṭattārūpānaṃ paccayo hoti, na pavatteti.

อนึ่ง เนื้อความนี้พึงทราบโดยอำนาจแห่งโอกาส. จริงอยู่ โอกาสมี ๓ อย่าง คือ นาโมกาส รูโปสาส และนามรูโปสาส. ในโอกาสทั้งสามนั้น อรูปภพ ชื่อว่า นาโมกาส. เพราะในอรูปภพนั้น อรูปธรรมทั้งหลายเท่านั้นย่อมเกิดขึ้น เว้นจากรูปปัจจัย แม้เพียงหทัยวัตถุ. อสัญญีภพ ชื่อว่า รูโปสาส. เพราะในอสัญญีภพนั้น รูปธรรมทั้งหลายเท่านั้นย่อมเกิดขึ้น เว้นจากอรูปปัจจัย แม้เพียงปฏิสนธิจิต. ปัญจโวการภพ ชื่อว่า นามรูโปสาส. เพราะในปัญจโวการภพนั้น ในปฏิสนธิกาล อรูปธรรมทั้งหลายจะเกิดขึ้นเว้นจากวัตถุรูปแม้เพียงอย่างเดียวก็หาไม่ และแม้รูปธรรมที่เกิดแต่กรรมทั้งหลายก็เกิดขึ้นไม่ได้หากเว้นจากปฏิสนธิจิต. การเกิดขึ้นแห่งรูปและอรูปย่อมเป็นไปพร้อมกัน. เปรียบเหมือนในเรือนที่มีเจ้าของ มีพระราชา และมีนายทวารบาล การเข้าไปครั้งแรกย่อมไม่มีได้หากปราศจากพระราชโองการ แต่ในภายหลัง การเข้าไปย่อมมีได้ด้วยอานุภาพแห่งพระราชโองการครั้งก่อน แม้ไม่มีพระราชโองการ (ใหม่) ฉันใด; ในปัญจโวการภพก็ฉันนั้น การเกิดขึ้นครั้งแรกโดยความเป็นปฏิสนธิแห่งรูป ย่อมไม่มีได้หากปราศจากความเป็นสหชาตาปัจจัยเป็นต้นของปฏิสนธิวิญญาณผู้เป็นดุจพระราชา. แต่ในภายหลัง ความเป็นไปจากกรรมแห่งรูปที่ได้ทางเข้าไว้แล้วด้วยอานุภาพที่มีมาก่อน ย่อมมีได้ แม้ปราศจากอานุภาพแห่งความเป็นสหชาตาปัจจัยเป็นต้นของปฏิสนธิวิญญาณ. ส่วนอสัญญีภพ เพราะไม่ใช่อรูปโอกาส ฉะนั้น ในภพนั้น รูปย่อมเป็นไปได้โดยไม่ต้องมีอรูปปัจจัย เพราะเป็นอสัญญีโอกาส เหมือนการเข้าไปของบุรุษในเรือนว่างที่ไม่มีเจ้าของและในเรือนของตน. แม้อรูปภพ เพราะไม่ใชรูปโอกาส ฉะนั้น ในภพนั้น อรูปธรรมทั้งหลายย่อมเป็นไปได้โดยไม่ต้องมีรูปปัจจัย เพราะเป็นโอกาสอื่น. แต่ปัญจโวการภพเป็นรูปารูปโอกาส ฉะนั้น ในภพนี้ การเกิดขึ้นแห่งรูปทั้งหลายในปฏิสนธิขณะโดยปราศจากอรูปปัจจัยจึงไม่มี. เพราะเหตุนี้ เหตุนี้จึงเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปเฉพาะในปฏิสนธิกาลเท่านั้น ไม่เป็นปัจจัยในปวัตติกาล.

Nanu ‘‘hetū sahajātānaṃ hetupaccayena paccayoti vutte sabbopi ayamattho gahito hoti, atha kasmā ‘‘hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpāna’’nti idaṃ gahitanti? Pavattiyaṃ kaṭattārūpādīnaṃ paccayabhāvapaṭibāhanato. Evañhi sati yāni pavattiyaṃ hetunā saha ekakkhaṇe kaṭattārūpāni ceva utuāhārasamuṭṭhānāni ca jāyanti, tesampi hetū hetupaccayoti āpajjeyya, na ca so tesaṃ paccayo. Tasmā tesaṃ paccayabhāvassa paṭibāhanatthametaṃ gahitanti veditabbaṃ.

ถามว่า ก็เมื่อกล่าวว่า “เหตุเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดร่วมกันด้วยเหตุปัจจัย” เนื้อความทั้งหมดนี้ก็เป็นอันถือเอาแล้วมิใช่หรือ, ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงถือเอาคำว่า “แก่ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยเหตุและแก่รูปทั้งหลายอันมีธรรมนั้นเป็นสมุฏฐาน” นี้เล่า? ตอบว่า เพื่อปฏิเสธความเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปเป็นต้นในปวัตติกาล. เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น (หากไม่กล่าวจำกัด) ก็จะต้องกล่าวว่า เหตุเป็นเหตุปัจจัยแม้แก่กฏัตตารูปทั้งหลายและรูปที่มีอุตุและอาหารเป็นสมุฏฐาน ซึ่งเกิดในขณะเดียวกันกับเหตุในปวัตติกาลด้วย, แต่เหตุนั้นหาได้เป็นปัจจัยแก่รูปเหล่านั้นไม่. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า คำนี้ท่านถือเอาไว้เพื่อปฏิเสธความเป็นปัจจัยแก่รูปเหล่านั้น.

Idāni ‘‘nānappakārabhedato paccayuppannato’’ti imesaṃ padānaṃ vasenettha viññātabbo vinicchayo. Tesu nānappakārabhedatoti ayañhi hetu nāma jātito kusalākusalavipākakiriyabhedato catubbidho. Tattha kusalahetu bhūmantarato kāmāvacarādibhedena catubbidho, akusalahetu kāmāvacarova vipākahetu kāmāvacarādibhedena catubbidho, kiriyahetu kāmāvacaro rūpāvacaro arūpāvacaroti tividho. Tattha kāmāvacarakusalahetu nāmato alobhādivasena tividho. Rūpāvacarādikusalahetūsupi eseva nayo. Akusalahetu lobhādivasena tividho. Vipākakiriyahetū pana alobhādivasena tayo tayo honti. Taṃtaṃcittasampayogavasena pana tesaṃ tesaṃ hetūnaṃ nānappakārabhedoyevāti evaṃ tāvettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

บัดนี้ พึงทราบวินิจฉัยในเหตุปัจจัยนี้โดยอาศัยบทเหล่านี้ คือ “โดยความแตกต่างมีประการต่างๆ” และ “โดยปัจจยุปบันธรรม”. ในบทเหล่านั้น บทว่า “โดยความแตกต่างมีประการต่างๆ” (มีความว่า) เหตุนี้ โดยชาติ มี ๔ ประเภท คือ กุศล อกุศล วิบาก และกิริยา. ในเหตุ ๔ ประเภทนั้น กุศลเหตุ โดยความต่างแห่งภูมิ มี ๔ ประเภท คือ กามาวจร เป็นต้น. อกุศลเหตุเป็นกามาวจรอย่างเดียว. วิบากเหตุ โดยความต่างแห่งภูมิ มี ๔ ประเภท คือ กามาวจร เป็นต้น. กิริยาเหตุ มี ๓ ประเภท คือ กามาวจร รูปาวจร และอรูปาวจร. ในเหตุเหล่านั้น กามาวจรกุศลเหตุ โดยชื่อ มี ๓ ประเภท โดยนัยแห่งอโลภะ เป็นต้น. ในรูปาวจรเป็นต้นที่เป็นกุศลเหตุก็นัยนี้เช่นกัน. อกุศลเหตุ มี ๓ ประเภท โดยนัยแห่งโลภะ เป็นต้น. ส่วนวิบากเหตุและกิริยาเหตุ มีประเภทละ ๓ อย่าง โดยนัยแห่งอโลภะ เป็นต้น. แต่โดยการประกอบกับจิตนั้นๆ ความแตกต่างมีประการต่างๆ แห่งเหตุเหล่านั้นๆ ย่อมมีโดยแท้. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบวินิจฉัยโดยความแตกต่างมีประการต่างๆ ในเหตุปัจจัยนี้ก่อน.

Paccayuppannatoti iminā paccayena ime dhammā uppajjanti, imesaṃ nāma dhammānaṃ ayaṃ paccayoti evampi viññātabbo vinicchayoti attho. Tattha imasmiṃ tāva hetupaccaye kāmāvacarakusalahetu kāmabhavarūpabhavesu attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca hetupaccayo hoti, arūpabhave sampayuttadhammānaṃyeva. Rūpāvacarakusalahetu kāmabhavarūpabhavesuyeva sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca hetupaccayo. Arūpāvacarakusalahetu kāmāvacarakusalahetusadisova. Tathā apariyāpannakusalahetu, tathā akusalahetu. Kāmāvacaravipākahetu pana kāmabhavasmiṃyeva attanā sampayuttadhammānaṃ, paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānaṃ, pavatte cittasamuṭṭhānarūpānañca hetupaccayo. Rūpāvacaravipākahetu rūpabhave vuttappakārānaññeva hetupaccayo. Arūpāvacaravipākahetu arūpabhave sampayuttakānaññeva hetupaccayo. Apariyāpannavipākahetu kāmabhavarūpabhavesu sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca arūpabhave arūpadhammānaññeva hetupaccayo. Kiriyahetūsu pana tebhūmakesupi kusalahetusadisova paccayoti. Evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

บทว่า ปัจจยุปปันนโต ความว่า พึงทราบวินิจฉัยแม้อย่างนี้ว่า ธรรมเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยปัจจัยนี้, ธรรมชื่อนี้เป็นปัจจัยแห่งธรรมเหล่านี้. บรรดาปัจจัยเหล่านั้น ในเหตุปัจจัยนี้ก่อน กามาวจรกุศลเหตุ ย่อมเป็นเหตุปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมของตนและแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลายในกามภพและรูปภพ, (เป็นเหตุปัจจัย) แก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้นในอรูปภพ. รูปาวจรกุศลเหตุ เป็นเหตุปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมของตนและแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลายในกามภพและรูปภพเท่านั้น. อรูปาวจรกุศลเหตุ ก็เหมือนกับกามาวจรกุศลเหตุ. อปริยาปันนกุศลเหตุก็เช่นนั้น, อกุศลเหตุก็เช่นนั้น. ส่วนกามาวจรวิปากเหตุ เป็นเหตุปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมของตน, แก่กฏัตตารูปในปฏิสนธิกาล, และแก่จิตตสมุฏฐานรูปในปวัตติกาล ในกามภพเท่านั้น. รูปาวจรวิปากเหตุ เป็นเหตุปัจจัยแก่ธรรมทั้งหลายตามประเภทที่กล่าวแล้วในรูปภพ. อรูปาวจรวิปากเหตุ เป็นเหตุปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้นในอรูปภพ. อปริยาปันนวิปากเหตุ เป็นเหตุปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลายในกามภพและรูปภพ, เป็นเหตุปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลายเท่านั้นในอรูปภพ. ส่วนในกิริยาเหตุทั้งหลาย (กิริยาเหตุ) เป็นปัจจัยเหมือนกับกุศลเหตุแม้ในภูมิ ๓. ด้วยเหตุนี้ พึงทราบวินิจฉัยในปัจจัยนี้โดยความเป็นปัจจยุปบันแม้อย่างนี้.

Hetupaccayaniddesavaṇṇanā.

พรรณนานิทเทสแห่งเหตุปัจจัย

2. Ārammaṇapaccayaniddesavaṇṇanā

2. พรรณนานิทเทสแห่งอารัมมณปัจจัย

2. Ārammaṇapaccayaniddese rūpāyatananti rūpasaṅkhātaṃ āyatanaṃ. Sesesupi eseva nayo. Cakkhuviññāṇadhātuyāti cakkhuviññāṇasaṅkhātāya dhātuyā. Sesapadesupi eseva nayo. Taṃsampayuttakānanti tāya cakkhuviññāṇadhātuyā sampayuttakānaṃ tiṇṇaṃ khandhānaṃ, sabbesampi cakkhupasādavatthukānaṃ catunnaṃ khandhānaṃ rūpāyatanaṃ ārammaṇapaccayena paccayoti attho. Ito paresupi eseva nayo. Manodhātuyāti sasampayuttadhammāya tividhāyapi manodhātuyā rūpāyatanādīni pañca ārammaṇapaccayena paccayo, no ca kho ekakkhaṇe. Sabbe dhammāti etāni ca rūpāyatanādīni pañca avasesā ca sabbepi ñeyyadhammā imā cha dhātuyo ṭhapetvā sesāya sasampayuttadhammāya manoviññāṇadhātuyā ārammaṇapaccayena paccayoti attho. Yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbhāti iminā ye ete etāsaṃ sattannaṃ viññāṇadhātūnaṃ ārammaṇadhammā vuttā, te tāsaṃ dhātūnaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjanakkhaṇeyeva ārammaṇapaccayo hontīti dīpeti. Evaṃ hontāpi ca na ekato honti, yaṃ yaṃ ārabbha ye ye uppajjanti, tesaṃ tesaṃ te te visuṃ visuṃ ārammaṇapaccayo hontītipi dīpeti. Uppajjantīti idaṃ yathā najjo sandanti, pabbatā tiṭṭhantīti sabbakālasaṅgahavasena, evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tena yepi ārabbha ye uppajjiṃsu, yepi uppajjissanti, te sabbe ārammaṇapaccayeneva uppajjiṃsu ca uppajjissanti cāti siddhaṃ hoti. Cittacetasikā dhammāti idaṃ ‘‘ye ye dhammā’’ti vuttānaṃ sarūpato nidassanaṃ. Te te dhammāti te te ārammaṇadhammā. Tesaṃ tesanti tesaṃ tesaṃ cittacetasikadhammānaṃ. Ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.

2. ในอารัมมณปัจจยนิทเทส บทว่า รูปายตนํ ได้แก่ อายตนะที่นับว่ารูป. แม้ในบทที่เหลือทั้งหลาย ก็นัยนี้แหละ. บทว่า จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา ได้แก่ แก่ธาตุที่นับว่าจักขุวิญญาณ. แม้ในบทที่เหลือทั้งหลาย ก็นัยนี้แหละ. บทว่า ตํสมฺปยุตฺตกานํ ความว่า รูปายตนะเป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ ที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้น, และแก่ขันธ์ ๔ ทั้งหมดที่มีจักขุปสาทเป็นวัตถุ. แม้ในบทถัดจากนี้ไป ก็นัยนี้แหละ. บทว่า มโนธาตุยา ความว่า รูปายตนะเป็นต้น ๕ อย่าง เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่มโนธาตุแม้ทั้ง ๓ อย่างพร้อมด้วยสัมปยุตตธรรม, แต่หาใช่ในขณะเดียวกันไม่. บทว่า สพฺเพ ธมฺมา ความว่า รูปายตนะเป็นต้น ๕ อย่างเหล่านี้ และเญยยธรรมที่เหลือทั้งหมด ยกเว้นธาตุ ๖ เหล่านี้เสีย เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่มโนวิญญาณธาตุที่เหลือพร้อมด้วยสัมปยุตตธรรม. บทว่า ยํ ยํ ธมฺมํ อารพฺภ นี้ แสดงว่า อารัมมณธรรมเหล่าใดที่ท่านกล่าวไว้ว่าเป็นอารมณ์ของวิญญาณธาตุ ๗ เหล่านี้, อารัมมณธรรมเหล่านั้น กระทำธาตุเหล่านั้นให้เป็นอารมณ์แล้ว ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยในขณะที่เกิดขึ้นนั่นเทียว. และแสดงว่า แม้เป็นอยู่อย่างนั้น ก็หาได้เป็นพร้อมกันไม่, ธรรมเหล่าใดๆ อาศัยธรรมใดๆ เกิดขึ้น, ธรรมเหล่านั้นๆ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นๆ แยกกันไป. พึงทราบว่า บทว่า อุปฺปชฺชนฺติ นี้ ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจการสงเคราะห์กาลทั้งหมด เหมือนอย่างที่กล่าวว่า แม่น้ำทั้งหลายย่อมไหลไป, ภูเขาทั้งหลายย่อมตั้งอยู่. เพราะเหตุนั้น จึงเป็นอันสำเร็จว่า ธรรมเหล่าใดอาศัยธรรมเหล่าใดเกิดขึ้นแล้ว, และธรรมเหล่าใดจักเกิดขึ้น, ธรรมทั้งหมดเหล่านั้นเกิดขึ้นแล้วและจักเกิดขึ้นโดยอารัมมณปัจจัยนั่นเทียว. บทว่า จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา นี้ เป็นการแสดงโดยสรูปของธรรมที่ท่านกล่าวไว้ว่า ‘เย เย ธมฺมา’. บทว่า เต เต ธมฺมา ได้แก่ อารัมมณธรรมเหล่านั้นๆ. บทว่า เตสํ เตสํ ได้แก่ แก่จิตและเจตสิกธรรมเหล่านั้นๆ. นี้เป็นการพรรณนาบาลีในนิทเทสนี้ก่อน.

Idaṃ pana ārammaṇaṃ nāma rūpārammaṇaṃ saddagandharasaphoṭṭhabbadhammārammaṇanti koṭṭhāsato chabbidhaṃ hoti. Tattha ṭhapetvā paññattiṃ avasesaṃ bhūmito kāmāvacaraṃ…pe… apariyāpannanti catubbidhaṃ hoti. Tattha kāmāvacaraṃ kusalākusalavipākakiriyarūpabhedato pañcavidhaṃ; rūpāvacaraṃ kusalavipākakiriyato tividhaṃ, tathā arūpāvacaraṃ, apariyāpannaṃ kusalavipākanibbānavasena tividhaṃ hoti. Sabbameva vā etaṃ kusalākusalavipākakiriyarūpanibbānapaññattibhedato sattavidhaṃ hoti. Tattha kusalaṃ bhūmibhedato catubbidhaṃ hoti, akusalaṃ kāmāvacarameva, vipākaṃ catubhūmakaṃ, kiriyaṃ tibhūmakaṃ, rūpaṃ ekabhūmakaṃ kāmāvacarameva, nibbānampi ekabhūmakaṃ apariyāpannameva, paññatti bhūmivinimuttāti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

อนึ่ง อารมณ์นี้ โดยส่วนแล้วมี ๖ อย่าง คือ รูปารมณ์ สัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์ โผฏฐัพพารมณ์ และธัมมารมณ์. ในอารมณ์เหล่านั้น เว้นบัญญัติเสีย ที่เหลือโดยภูมิมี ๔ อย่าง คือ กามาวจร...ฯลฯ... อปริยาปันนะ. ในอารมณ์เหล่านั้น กามาวจรมี ๕ อย่างโดยความแตกต่างแห่งกุศล อกุศล วิบาก กิริยา และรูป; รูปาวจรมี ๓ อย่างโดยกุศล วิบาก และกิริยา, อรูปาวจรก็เช่นนั้น, อปริยาปันนะมี ๓ อย่างโดยอำนาจแห่งกุศล วิบาก และนิพพาน. หรือว่า อารมณ์ทั้งหมดนั้นมี ๗ อย่างโดยความแตกต่างแห่งกุศล อกุศล วิบาก กิริยา รูป นิพพาน และบัญญัติ. ในอารมณ์เหล่านั้น กุศลมี ๔ อย่างโดยความแตกต่างแห่งภูมิ, อกุศลเป็นกามาวจรอย่างเดียว, วิบากเป็นไปในภูมิ ๔, กิริยาเป็นไปในภูมิ ๓, รูปเป็นไปในภูมิเดียวคือเป็นกามาวจรเท่านั้น, แม้นิพพานก็เป็นไปในภูมิเดียวคือเป็นอปริยาปันนะเท่านั้น, บัญญัติพ้นจากภูมิ. ด้วยเหตุนี้ พึงทราบวินิจฉัยในอารมณ์นี้โดยความแตกต่างมีประการต่างๆ ดังนี้.

Evaṃ bhinne panetasmiṃ ārammaṇe kāmāvacarakusalārammaṇaṃ kāmāvacarakusalassa, rūpāvacarakusalassa, akusalassa, kāmāvacaravipākassa, kāmāvacarakiriyassa, rūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Rūpāvacarakusalārammaṇaṃ tesu chasu rāsīsu kāmāvacaravipākavajjānaṃ pañcannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Arūpāvacarakusalārammaṇaṃ kāmāvacarakusalassa, rūpāvacarakusalassa, arūpāvacarakusalassa, akusalassa, arūpāvaracaravipākassa, kāmāvacarakiriyassa, rūpāvacarakiriyassa, arūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ aṭṭhannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Apariyāpannakusalārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarato kusalakiriyānameva ārammaṇapaccayo hoti. Akusalārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa, akusalassa, kāmāvacaravipākassa, kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti.

ก็เมื่ออารมณ์นี้จำแนกไปอย่างนี้ กามาวจรกุสลารมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๖ กองเหล่านี้ คือ กามาวจรกุศล รูปาวจรกุศล อกุศล กามาวจรวิบาก กามาวจรกิริยา และรูปาวจรกิริยา. รูปาวจรกุสลารมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๕ กอง เว้นกามาวจรวิบาก ในธรรม ๖ กองเหล่านั้น. อรูปาวจรกุสลารมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๘ กองเหล่านี้ คือ กามาวจรกุศล รูปาวจรกุศล อรูปาวจรกุศล อกุศล อรูปาวจรวิบาก กามาวจรกิริยา รูปาวจรกิริยา และอรูปาวจรกิริยา. อปริยาปันนกุสลารมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่กุศลและกิริยาที่เป็นกามาวจรและรูปาวจรเท่านั้น. อกุสลารมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๖ กองเหล่านี้ คือ กามาวจรและรูปาวจรกุศล อกุศล กามาวจรวิบาก กามาวจรและรูปาวจรกิริยา.

Kāmāvacaravipākārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa, akusalassa, kāmāvacaravipākassa, kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Rūpāvacaravipākārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa, akusalassa, kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ pañcannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Arūpāvacaravipākārammaṇampi imesaṃyeva pañcannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Apariyāpannavipākārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalakiriyānaññeva ārammaṇapaccayo hoti.

กามาวจรวิปาการมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๖ กองเหล่านี้ คือ กามาวจรและรูปาวจรกุศล อกุศล กามาวจรวิบาก กามาวจรและรูปาวจรกิริยา. รูปาวจรวิปาการมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๕ กองเหล่านี้ คือ กามาวจรและรูปาวจรกุศล อกุศล กามาวจรและรูปาวจรกิริยา. แม้อรูปาวจรวิปาการมณ์ ก็ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๕ กองเหล่านี้เหมือนกัน. อปริยาปันนวิปาการมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่กุศลและกิริยาที่เป็นกามาวจรและรูปาวจรเท่านั้น.

Kāmāvacarakiriyārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa, akusalassa, kāmāvacaravipākassa, kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Rūpāvacarakiriyārammaṇaṃ imesu chasu rāsīsu kāmāvacaravipākavajjānaṃ pañcannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Arūpāvacarakiriyārammaṇaṃ tesaṃ pañcannaṃ arūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Catusamuṭṭhānaṃ rūpakkhandhasaṅkhātaṃ rūpārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa akusalassa kāmāvacaravipākassa kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Nibbānārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa, apariyāpannato kusalavipākassa, kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Rūpāvacarakusalakiriyānaṃ keci nicchanti, taṃ yuttito upadhāretabbaṃ. Nānappakārakaṃ pana paññattiārammaṇaṃ tebhūmakakusalassa, akusalassa, rūpāvacaravipākassa, arūpāvacaravipākassa, tebhūmakakiriyassa cāti imesaṃ navannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Tattha yaṃ yaṃ ārammaṇaṃ yesaṃ yesaṃ paccayo, te te taṃtaṃpaccayuppannā nāma hontīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

กามาวจรกิริยารมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๖ กองเหล่านี้ คือ กามาวจรและรูปาวจรกุศล อกุศล กามาวจรวิบาก กามาวจรและรูปาวจรกิริยา. รูปาวจรกิริยารมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๕ กอง เว้นกามาวจรวิบาก ในธรรม ๖ กองเหล่านี้. อรูปาวจรกิริยารมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๖ กองเหล่านี้ คือ ธรรม ๕ กองเหล่านั้น และอรูปาวจรกิริยา. รูปารมณ์อันนับเนื่องในรูปขันธ์ มีสมุฏฐาน ๔ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๖ กองเหล่านี้ คือ กามาวจรและรูปาวจรกุศล อกุศล กามาวจรวิบาก กามาวจรและรูปาวจรกิริยา. นิพพานารมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๖ กองเหล่านี้ คือ กามาวจรและรูปาวจรกุศล กุศลและวิบากที่เป็นอปริยาปันนธรรม กามาวจรและรูปาวจรกิริยา. อาจารย์บางพวกย่อมปรารถนา (นิพพานารมณ์) แก่รูปาวจรกุศลและกิริยาด้วย ข้อนั้นพึงพิจารณาตามสมควร. ส่วนบัญญัติอารมณ์มีประการต่างๆ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๙ กองเหล่านี้ คือ เตภูมกกุศล อกุศล รูปาวจรวิบาก อรูปาวจรวิบาก และเตภูมกกิริยา. ในธรรมเหล่านั้น อารมณ์ใดๆ เป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่าใดๆ ธรรมเหล่านั้นๆ ชื่อว่าเป็นปัจจยุปบันของปัจจัยนั้นๆ เพราะฉะนั้น พึงทราบการวินิจฉัยในที่นี้แม้โดยความเป็นปัจจยุปบันธรรมดังนี้.

Ārammaṇapaccayaniddesavaṇṇanā.

พรรณนานิทเทสแห่งอารัมมณปัจจัย

3. Adhipatipaccayaniddesavaṇṇanā

3. พรรณนานิทเทสแห่งอธิปติปัจจัย

3. Adhipatipaccayaniddese chandādhipatīti chandasaṅkhāto adhipati. Chandaṃ dhuraṃ katvā chandaṃ jeṭṭhakaṃ katvā cittuppattikāle uppannassa kattukamyatāchandassetaṃ nāmaṃ. Sesesupi eseva nayo. Kasmā pana yathā hetupaccayaniddese hetū hetusampayuttakāna’’nti vuttaṃ, evamidha ‘‘adhipatī adhipatisampayuttakānanti avatvā ‘‘chandādhipati chandasampayuttakāna’’ntiādinā nayena desanā katāti? Ekakkhaṇe abhāvato. Purimanayasmiñhi dve tayo hetū ekakkhaṇepi hetupaccayo honti mūlaṭṭhena. Upakārakabhāvassa avijahanato. Adhipati pana jeṭṭhakaṭṭhena upakārako, na ca ekakkhaṇe bahū jeṭṭhakā nāma honti. Tasmā ekato uppannānampi nesaṃ ekakkhaṇe adhipatipaccayabhāvo natthi. Tassa adhipatipaccayabhāvassa ekakkhaṇe abhāvato idha evaṃ desanā katāti.

3. ในอธิปติปัจจยนิทเทส บทว่า ฉันทาธิปติ คือ อธิบดีที่ชื่อว่าฉันทะ. นี้เป็นชื่อของฉันทะคือความใคร่จะทำที่เกิดขึ้นในขณะจิตตุปบาท โดยทำฉันทะให้เป็นใหญ่ ทำฉันทะให้เป็นประธาน. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ก็เหตุไร ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัสว่า "อธิบดีเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยอธิบดี" เหมือนดังที่ตรัสไว้ในเหตุนิทเทสว่า "เหตุเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ" แต่ทรงแสดงโดยนัยเป็นต้นว่า "ฉันทะเป็นอธิบดีแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยฉันทะ" ? เพราะไม่มีในขณะเดียวกัน. จริงอยู่ ในนัยก่อน เหตุ ๒ หรือ ๓ อย่าง ย่อมเป็นเหตปัจจัยได้แม้ในขณะเดียวกัน โดยความเป็นมูล เพราะไม่ละความเป็นผู้อุปการะ. ส่วนอธิบดีเป็นผู้อุปการะโดยความเป็นใหญ่ และในขณะเดียวกันจะมีผู้เป็นใหญ่หลายคนไม่ได้. เพราะฉะนั้น แม้ธรรมเหล่านั้นจะเกิดขึ้นพร้อมกัน ก็ไม่มีความเป็นอธิปติปัจจัยในขณะเดียวกัน. เพราะไม่มีความเป็นอธิปติปัจจัยนั้นในขณะเดียวกัน พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงอย่างนี้ในที่นี้.

Evaṃ sahajātādhipatiṃ dassetvā idāni ārammaṇādhipatiṃ dassetuṃ yaṃ yaṃ dhammaṃ garuṃ katvātiādi āraddhaṃ. Tattha yaṃ yaṃ dhammanti yaṃ yaṃ ārammaṇadhammaṃ. Garuṃ katvāti garukāracittīkāravasena vā assādavasena vā garuṃ bhāriyaṃ laddhabbaṃ avijahitabbaṃ anavaññātaṃ katvā. Te te dhammāti te te garukātabbadhammā. Tesaṃ tesanti tesaṃ tesaṃ garukārakadhammānaṃ. Adhipatipaccayenāti ārammaṇādhipatipaccayena paccayo hotīti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.

ครั้นทรงแสดงสหชาตาธิปติอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงอารัมมณาธิปติ จึงทรงเริ่มคำเป็นต้นว่า ยํ ยํ ธมฺมํ ครุํ กตฺวา. ในบทเหล่านั้น บทว่า ยํ ยํ ธมฺมํ คือ อารัมมณธรรมใดๆ. บทว่า ครุํ กตฺวา คือ กระทำให้เป็นของหนัก เป็นของสำคัญ เป็นของที่ควรได้ เป็นของที่ไม่ควรละเลย เป็นของที่ไม่ควรดูหมิ่น โดยความเคารพเอื้อเฟื้อ หรือโดยความพอใจ. บทว่า เต เต ธมฺมา คือ ธรรมที่ควรทำความเคารพเหล่านั้นๆ. บทว่า เตสํ เตสํ คือ แก่ธรรมที่ทำให้เกิดความเคารพเหล่านั้นๆ. บทว่า อธิปติปจฺจเยน คือ เป็นปัจจัยโดยอารัมมณาธิปติปัจจัย. นี้เป็นคำอธิบายบาลีในที่นี้ก่อน.

Ayaṃ pana adhipati nāma sahajātārammaṇavasena duvidho. Tattha sahajāto chandādivasena catubbidho. Tesu ekeko kāmāvacarādivasena bhūmito catubbidho. Tattha kāmāvacaro kusalākusalakiriyavasena tividho. Akusalaṃ patvā panettha vīmaṃsādhipati na labbhati. Rūpārūpāvacaro kusalakiriyavasena duvidho, apariyāpanno kusalavipākavasena duvidho. Ārammaṇādhipati pana jātibhedato kusalākusalavipākakiriyarūpanibbānānaṃ vasena chabbidhoti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

อธิบดีนี้มี ๒ อย่าง คือโดยเป็นสหชาตะและโดยเป็นอารมณ์. ใน ๒ อย่างนั้น สหชาตาธิบดีมี ๔ อย่าง คือโดยเป็นฉันทะเป็นต้น. ใน ๔ อย่างนั้น แต่ละอย่างมี ๔ อย่าง คือโดยเป็นภูมิ ได้แก่ กามาวจรเป็นต้น. ใน ๔ อย่างนั้น กามาวจรมี ๓ อย่าง คือโดยเป็นกุศล อกุศล และกิริยา. ในส่วนอกุศลนั้น วีมังสสธิบดีไม่มี. รูปาวจรและอรูปาวจรมี ๒ อย่าง คือโดยเป็นกุศลและกิริยา, อปริยาปันนะ (โลกุตตระ) มี ๒ อย่าง คือโดยเป็นกุศลและวิบาก. ส่วนอารัมมณาธิบดีมี ๖ อย่าง โดยจำแนกตามชาติ คือ กุศล อกุศล วิบาก กิริยา รูป และนิพพาน. พึงทราบวินิจฉัยในอธิปติปัจจัยนี้โดยความแตกต่างกันนานาประการดังนี้.

Evaṃ bhinne panettha sahajātādhipatimhi tāva kāmāvacarakusalakiriyasaṅkhāto adhipati duhetukatihetukesu cittuppādesu chandādīnaṃ aññataraṃ jeṭṭhakaṃ katvā uppattikāle attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca adhipatipaccayo hoti. Rūpāvacarakusalakiriyasaṅkhātepi eseva nayo. Ayaṃ pana ekanteneva labbhati. Na hi te dhammā sahajātādhipatiṃ vinā uppajjanti. Arūpāvacarakusalakiriyasaṅkhāto pana pañcavokāre rūpāvacaraadhipatisadisova catuvokāre pana sampayuttadhammānaññeva adhipatipaccayo hoti. Tathā tatthuppanno sabbopi kāmāvacarādhipati. Apariyāpanno kusalatopi vipākatopi pañcavokāre ekanteneva sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca adhipatipaccayo hoti, catuvokāre arūpadhammānaññeva. Akusalo kāmabhave micchattaniyatacittesu ekanteneva sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca adhipatipaccayo hoti. Aniyato kāmabhavarūpabhavesu attano adhipatikāle tesaññeva. Arūpabhave arūpadhammānaññeva adhipatipaccayo hoti. Ayaṃ tāva sahajātādhipatimhi nayo.

เมื่อจำแนกดังนี้แล้ว ในสหชาตาธิบดีนั้น อธิบดีที่นับว่าเป็นกามาวจรกุศลและกิริยา ในจิตตุปบาทที่เป็นทวิเหตุกะและติเหตุกะ กระทำฉันทะเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งให้เป็นใหญ่ ในกาลที่เกิดขึ้น ย่อมเป็นอธิปติปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมของตนและจิตตสมุฏฐานรูป. แม้ในอธิบดีที่นับว่าเป็นรูปาวจรกุศลและกิริยาก็นัยนี้เช่นกัน. อธิบดีนี้ย่อมมีได้อย่างแน่นอน เพราะธรรมเหล่านั้นจะเกิดขึ้นโดยปราศจากสหชาตาธิบดีไม่ได้. ส่วนอธิบดีที่นับว่าเป็นอรูปาวจรกุศลและกิริยา ในปัญจโวการภูมิก็เป็นเช่นเดียวกับรูปาวจราธิบดี แต่ในจตุโวการภูมิ ย่อมเป็นอธิปติปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมเท่านั้น. แม้กามาวจราธิบดีทั้งหมดที่เกิดขึ้นในภูมินั้นก็เช่นเดียวกัน. อปริยาปันนอธิบดี ทั้งที่เป็นกุศลและวิบาก ในปัญจโวการภูมิ ย่อมเป็นอธิปติปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมและจิตตสมุฏฐานรูปอย่างแน่นอน, ในจตุโวการภูมิ เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมเท่านั้น. อกุศลอธิบดีในกามภพ ในมิจฉัตตนิยตจิต ย่อมเป็นอธิปติปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมและจิตตสมุฏฐานรูปอย่างแน่นอน. ส่วนอนิยตอธิบดี ในกามภพและรูปภพ ในกาลที่ตนเป็นอธิบดี ก็เป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นเช่นกัน. ในอรูปภพ ย่อมเป็นอธิปติปัจจัยแก่อรูปธรรมเท่านั้น. นี้เป็นนัยในสหชาตาธิบดี.

Ārammaṇādhipatimhi pana kāmāvacarakusalo ārammaṇādhipati kāmāvacarakusalassa lobhasahagatākusalassāti imesaṃ dvinnaṃ rāsīnaṃ ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Rūpāvacarārūpāvacarepi kusalārammaṇādhipatimhi eseva nayo. Apariyāpannakusalo pana ārammaṇādhipati kāmāvacarato ñāṇasampayuttakusalassa ceva ñāṇasampayuttakiriyassa ca ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Akusalo pana ārammaṇādhipati nāma lobhasahagatacittuppādo vuccati. So lobhasahagatākusalasseva ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Kāmāvacaro pana vipākārammaṇādhipati lobhasahagatākusalasseva ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Tathā rūpāvacarārūpāvacaravipākārammaṇādhipati. Lokuttaro pana vipākārammaṇādhipati kāmāvacarato ñāṇasampayuttakusalakiriyānaññeva ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Kāmāvacarādibhedato pana tividhopi kiriyārammaṇādhipati lobhasahagatākusalasseva ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Catusamuṭṭhānikarūpasaṅkhāto rūpakkhandho ārammaṇādhipati lobhasahagatākusalasseva ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Nibbānaṃ kāmāvacarato ñāṇasampayuttakusalassa ñāṇasampayuttakiriyassa lokuttarakusalassa lokuttaravipākassa cāti imesaṃ catunnaṃ rāsīnaṃ ārammaṇādhipatipaccayo hotīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

ส่วนในอารัมมณาธิบดี กามาวจรกุศลที่เป็นอารัมมณาธิบดี ย่อมเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยแก่ธรรม ๒ กอง คือ กามาวจรกุศล และโลภสหคตอกุศล. แม้ในรูปาวจรและอรูปาวจรกุศลที่เป็นอารัมมณาธิบดีก็นัยนี้เช่นกัน. ส่วนอปริยาปันนกุศลที่เป็นอารัมมณาธิบดี ย่อมเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยแก่กามาวจรญาณสัมปยุตตกุศลและญาณสัมปยุตตกิริยา. ส่วนอกุศลที่เป็นอารัมมณาธิบดีนั้น เรียกว่า โลภสหคตจิตตุปบาท. จิตตุปบาทนั้นย่อมเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยแก่โลภสหคตอกุศลเท่านั้น. ส่วนกามาวจรวิบากที่เป็นอารัมมณาธิบดี ย่อมเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยแก่โลภสหคตอกุศลเท่านั้น. แม้รูปาวจรและอรูปาวจรวิบากที่เป็นอารัมมณาธิบดีก็เช่นเดียวกัน. ส่วนโลกุตตรวิบากที่เป็นอารัมมณาธิบดี ย่อมเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยแก่กามาวจรญาณสัมปยุตตกุศลและกิริยาเท่านั้น. ส่วนกิริยาที่เป็นอารัมมณาธิบดีทั้ง ๓ อย่างโดยจำแนกเป็นกามาวจรเป็นต้น ย่อมเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยแก่โลภสหคตอกุศลเท่านั้น. รูปขันธ์ที่นับว่าเป็นจตุสมุฏฐานิกรูปที่เป็นอารัมมณาธิบดี ย่อมเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยแก่โลภสหคตอกุศลเท่านั้น. นิพพานย่อมเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยแก่ธรรม ๔ กอง คือ กามาวจรญาณสัมปยุตตกุศล, ญาณสัมปยุตตกิริยา, โลกุตตรกุศล และโลกุตตรวิบาก. พึงทราบวินิจฉัยในอธิปติปัจจัยนี้แม้โดยเป็นปัจจยุปบันดังนี้.

Adhipatipaccayaniddesavaṇṇanā.

อรรถกถาอธิบายอธิปติปัจจยนิเทศ.

4. Anantarapaccayaniddesavaṇṇanā

4. อรรถกถาอธิบายอนันตรปัจจยนิเทศ

4. Anantarapaccayaniddese manodhātuyāti vipākamanodhātuyā. Manoviññāṇadhātuyāti santīraṇakiccāya ahetukavipākamanoviññāṇadhātuyā. Tato paraṃ pana voṭṭhabbanajavanatadārammaṇabhavaṅgakiccā manoviññāṇadhātuyo vattabbā siyuṃ, tā avuttāpi imināva nayena veditabbāti nayaṃ dassetvā desanā saṅkhittā. ‘‘Purimā purimā kusalā dhammā’’tiādike ca chaṭṭhanaye tā saṅgahitātipi idha na vuttāti veditabbā. Tattha purimā purimāti chasu dvāresupi anantarātītā kusalajavanadhammā daṭṭhabbā. Pacchimānaṃ pacchimānanti anantarauppajjamānānaññeva. Kusalānanti sadisakusalānaṃ. Abyākatānanti idaṃ pana kusalānantaraṃ tadārammaṇabhavaṅgaphalasamāpattivasena vuttaṃ. Akusalamūlake abyākatānanti tadārammaṇabhavaṅgasaṅkhātānaññeva. Abyākatamūlake abyākatānanti āvajjanajavanavasena vā bhavaṅgavasena vā pavattānaṃ kiriyavipākābyākatānaṃ kiriyamanodhātuto paṭṭhāya pana yāva voṭṭhabbanakiccā manoviññāṇadhātu, tāva pavattesu vīthicittesupi ayaṃ nayo labbhateva. Kusalānanti pañcadvāre voṭṭhabbanānantarānaṃ manodvāre āvajjanāntarānaṃ paṭhamajavanakusalānaṃ. Akusalānanti padepi eseva nayo. Yesaṃ yesanti idaṃ sabbesampi anantarapaccayadhammānaṃ. Saṅkhepalakkhaṇanti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.

4. ในอนันตรปัจจยนิเทศ คำว่า มโนธาตุยา หมายถึง วิปากมโนธาตุ. คำว่า มโนวิญญาณธาตุยา หมายถึง อเหตุกวิปากมโนวิญญาณธาตุที่มีสันตีรณกิจ. แต่หลังจากนั้น พึงกล่าวถึงมโนวิญญาณธาตุที่มีกิจเป็นโวฏฐัพพนะ ชวนะ ตทารัมมณะ และภวังค์, แม้ธรรมเหล่านั้นจะไม่ได้กล่าวไว้ ก็พึงทราบโดยนัยนี้เอง ดังนี้ พระองค์ทรงแสดงนัยแล้วย่อเทศนาไว้. พึงทราบว่า แม้ในนัยที่ ๖ มีคำเป็นต้นว่า "กุศลธรรมทั้งหลายที่เป็นไปก่อนๆ" ธรรมเหล่านั้นก็ถูกสงเคราะห์ไว้แล้ว จึงไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้. ในบทเหล่านั้น คำว่า ปุริมา ปุริมา พึงเห็นว่าเป็นกุศลชวนธรรมที่ล่วงไปแล้วในทวารทั้ง ๖. คำว่า ปัจฉิมานัง ปัจฉิมานัง หมายถึง ธรรมที่เกิดขึ้นในลำดับถัดมานั่นเอง. คำว่า กุสลานัง หมายถึง กุศลที่เสมอกัน. ส่วนคำว่า อัพยากตานัง นี้ กล่าวโดยเป็นตทารัมมณะ ภวังค์ และผลสมาบัติ ที่เกิดต่อจากกุศล. ในอกุศลมูลกะ คำว่า อัพยากตานัง หมายถึง ธรรมที่นับว่าเป็นตทารัมมณะและภวังค์เท่านั้น. ในอัพยากตมูลกะ คำว่า อัพยากตานัง หมายถึง กิริยาและวิบากอัพยากตะที่ดำเนินไปโดยเป็นอาวัชชนะและชวนะ หรือโดยเป็นภวังค์. แม้ในวิถีจิตที่ดำเนินไปตั้งแต่กิริยามโนธาตุจนถึงมโนวิญญาณธาตุที่มีโวฏฐัพพนกิจ นัยนี้ก็ใช้ได้เช่นกัน. คำว่า กุสลานัง หมายถึง ปฐมชวนกุศลที่เกิดต่อจากโวฏฐัพพนะในปัญจทวาร และต่อจากอาวัชชนะในมโนทวาร. แม้ในบทว่า อกุสลานัง ก็นัยนี้เช่นกัน. คำว่า เยสัง เยสัง นี้เป็นลักษณะโดยย่อของอนันตรปัจจยธรรมทั้งหมด. นี้เป็นคำอธิบายบาลีในที่นี้.

Ayaṃ pana anantarapaccayo nāma ṭhapetvā nibbānaṃ catubhūmako arūpadhammarāsiyevāti veditabbo. So jātivasena kusalākusalavipākakiriyato catudhā bhijjati. Tattha kusalo kāmāvacarādibhedato catubbidho hoti, akusalo kāmāvacarova vipāko catubhūmako, kiriyānantarapaccayo pana te bhūmakoti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

อนึ่ง พึงทราบว่า อนันตรปัจจัยนี้ เว้นนิพพานเสีย เป็นกองแห่งอรูปธรรมในภูมิ ๔ เท่านั้น. ปัจจัยนั้น จำแนกเป็น ๔ อย่างโดยชาติ คือ กุศล อกุศล วิบาก และกิริยา. ในปัจจัย ๔ อย่างนั้น กุศลมี ๔ อย่างโดยความแตกต่างมีกามาวจรเป็นต้น, อกุศลเป็นกามาวจรอย่างเดียว, วิบากเป็นไปในภูมิ ๔, ส่วนกิริยาอนันตรปัจจัยเป็นไปในภูมิ ๓. พึงทราบวินิจฉัยในอนันตรปัจจัยนี้โดยความแตกต่างมีประการต่างๆ อย่างนี้.

Evaṃ bhinne panettha kāmāvacarakusalo attanā sadisasseva kāmāvacarakusalassa anantarapaccayo hoti. Ñāṇasampayuttakāmāvacarakusalo pana rūpāvacarakusalassa arūpāvacarakusalassa lokuttarakusalassāti imesaṃ tiṇṇaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Kāmāvacarakusalo ca kāmāvacaravipākassa, rūpāvacarārūpāvacaravipākassa, ñāṇasampayutto lokuttaravipākassāpīti imesaṃ catunnaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Rūpāvacarakusalo rūpāvacarakusalassa, ñāṇasampayuttakāmāvacaravipākassa, rūpāvacaravipākassāti imesaṃ tiṇṇaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Arūpāvacarakusalo tesaṃ dvinnaṃ vipākānaṃ attano kusalassa vipākassa cāti avisesena catunnaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Visesena panettha nevasaññānāsaññāyatanakusalo anāgāmiphalasaṅkhātassa lokuttaravipākassapi anantarapaccayo hoti. Lokuttarakusalo lokuttaravipākasseva anantarapaccayo hoti. Akusalo avisesena akusalassa ceva kusalākusalavipākassa ca. Visesena panettha sukhamajjhattavedanāsampayutto akusalo rūpāvacarārūpāvacaravipākassāpīti imesaṃ catunnaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti.

เมื่อจำแนกอย่างนี้แล้ว ในปัจจัยเหล่านั้น กามาวจรกุศลเป็นอนันตรปัจจัยแก่กามาวจรกุศลที่เสมอกับตนเท่านั้น. ส่วนกามาวจรกุศลที่สัมปยุตด้วยญาณ เป็นอนันตรปัจจัยแก่กองธรรม ๓ เหล่านี้ คือ รูปาวจรกุศล อรูปาวจรกุศล และโลกุตตรกุศล. และกามาวจรกุศลเป็นอนันตรปัจจัยแก่กองธรรม ๔ เหล่านี้ คือ กามาวจรวิบาก รูปาวจรและอรูปาวจรวิบาก, (กามาวจรกุศล) ที่สัมปยุตด้วยญาณเป็นอนันตรปัจจัยแม้แก่โลกุตตรวิบาก. รูปาวจรกุศลเป็นอนันตรปัจจัยแก่กองธรรม ๓ เหล่านี้ คือ รูปาวจรกุศล กามาวจรวิบากที่สัมปยุตด้วยญาณ และรูปาวจรวิบาก. อรูปาวจรกุศลเป็นอนันตรปัจจัยแก่กองธรรม ๔ โดยไม่จำแนก คือ วิบาก ๒ อย่างนั้น (รูปาวจรและอรูปาวจร) กุศลของตน และวิบากของตน. โดยพิเศษ ในข้อนี้ เนวสัญญานาสัญญายตนกุศลเป็นอนันตรปัจจัยแม้แก่โลกุตตรวิบากที่นับว่าเป็นอนาคามิผล. โลกุตตรกุศลเป็นอนันตรปัจจัยแก่โลกุตตรวิบากเท่านั้น. อกุศลเป็นอนันตรปัจจัยแก่กองธรรม ๔ โดยไม่จำแนก คือ อกุศล และกุศลอกุศลวิบาก. โดยพิเศษ ในข้อนี้ อกุศลที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา เป็นอนันตรปัจจัยแม้แก่รูปาวจรและอรูปาวจรวิบาก.

Kāmāvacaravipākassa ñāṇasampayutto vā ñāṇavippayutto vā vipāko kāmāvacarakiriyāvajjanassa, ñāṇasampayuttavipāko panettha paṭisandhivasena uppajjamānassa rūpāvacarārūpāvacaravipākassāpīti imesaṃ catunnaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Rūpāvacaravipāko sahetukakāmāvacaravipākassa rūpāvacarārūpāvacaravipākassa kāmāvacarakiriyāvajjanassāti imesaṃ catunnaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Arūpāvacaravipāko tihetukakāmāvacaravipākassa arūpāvacaravipākassa kāmāvacarakiriyāvajjanassāti tiṇṇaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Lokuttaravipāko tihetukakāmāvacaravipākassa rūpāvacarārūpāvacaralokuttaravipākassāti catunnaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti.

วิบากที่เป็นกามาวจรวิบากซึ่งสัมปยุตด้วยญาณหรือวิปปยุตจากญาณ เป็นอนันตรปัจจัยแก่กองธรรม ๔ เหล่านี้ คือ กามาวจรกิริยาอาวัชชนะ, ในข้อนี้ วิบากที่สัมปยุตด้วยญาณเป็นอนันตรปัจจัยแม้แก่รูปาวจรและอรูปาวจรวิบากที่เกิดขึ้นโดยเป็นปฏิสนธิ. รูปาวจรวิบากเป็นอนันตรปัจจัยแก่กองธรรม ๔ เหล่านี้ คือ สเหตุกกามาวจรวิบาก รูปาวจรและอรูปาวจรวิบาก และกามาวจรกิริยาอาวัชชนะ. อรูปาวจรวิบากเป็นอนันตรปัจจัยแก่กองธรรม ๓ เหล่านี้ คือ ติเหตุกกามาวจรวิบาก อรูปาวจรวิบาก และกามาวจรกิริยาอาวัชชนะ. โลกุตตรวิบากเป็นอนันตรปัจจัยแก่กองธรรม ๔ เหล่านี้ คือ ติเหตุกกามาวจรวิบาก รูปาวจร อรูปาวจร และโลกุตตรวิบาก.

Kāmāvacarakiriyaṃ kāmāvacarakusalākusalassa catubhūmakavipākassa tebhūmakakiriyassāti navannaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Rūpāvacarakiriyaṃ tihetukakāmāvacaravipākassa rūpāvacaravipākassa rūpāvacarakiriyassāti tiṇṇaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Arūpāvacarakiriyaṃ tihetukakāmāvacaravipākassa rūpāvacarārūpāvacaralokuttaravipākassa arūpāvacarakiriyassāti pañcannaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hotīti. Evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

กามาวจรกิริยาเป็นอนันตรปัจจัยแก่กองธรรม ๙ เหล่านี้ คือ กามาวจรกุศลและอกุศล วิบากในภูมิ ๔ และกิริยาในภูมิ ๓. รูปาวจรกิริยาเป็นอนันตรปัจจัยแก่กองธรรม ๓ เหล่านี้ คือ ติเหตุกกามาวจรวิบาก รูปาวจรวิบาก และรูปาวจรกิริยา. อรูปาวจรกิริยาเป็นอนันตรปัจจัยแก่กองธรรม ๕ เหล่านี้ คือ ติเหตุกกามาวจรวิบาก รูปาวจร อรูปาวจร และโลกุตตรวิบาก และอรูปาวจรกิริยา. พึงทราบวินิจฉัยในอนันตรปัจจัยนี้แม้โดยความเป็นปัจจยุปบันธรรมอย่างนี้.

Anantarapaccayaniddesavaṇṇanā.

อรรถกถาอนันตรปัจจยนิเทศ.

5. Samanantarapaccayaniddesavaṇṇanā

5. อรรถกถาสมนันตรปัจจยนิเทศ

5. Samanantarapaccayaniddesopi iminā samānagatikova. Ime pana dve paccayā mahāvitthārā, tasmā sabbacittuppattivasena tesaṃ upaparikkhitvā vitthāro gahetabboti.

5. แม้สมนันตรปัจจยนิเทศก็มีนัยเช่นเดียวกับอนันตรปัจจยนิเทศนี้. แต่ปัจจัยทั้งสองนี้พิสดารมาก ฉะนั้น พึงถือเอาความพิสดารโดยพิจารณาปัจจัยทั้งสองนั้นตามความเกิดขึ้นแห่งจิตทั้งปวง.

Samanantarapaccayaniddesavaṇṇanā.

อรรถกถาสมนันตรปัจจยนิเทศ.

6. Sahajātapaccayaniddesavaṇṇanā

6. อรรถกถาสหชาตปัจจยนิเทศ

6. Sahajātapaccayaniddese aññamaññanti añño aññassa. Iminā etesaṃ dhammānaṃ ekakkhaṇe paccayabhāvañceva paccayuppannabhāvañca dīpeti. Okkantikkhaṇeti pañcavokārabhave paṭisandhikkhaṇe. Tasmiñhi khaṇe nāmarūpaṃ okkantaṃ viya pakkhandantaṃ viya paralokato imaṃ lokaṃ āgantvā pavisantaṃ viya uppajjati, tasmā so khaṇo ‘‘okkantikkhaṇo’’ti vuccati. Ettha ca rūpanti hadayavatthumattameva adhippetaṃ. Tañhi nāmassa, nāmañca tassa aññamaññaṃ sahajātapaccayaṭṭhaṃ pharati. Cittacetasikāti pavattiyaṃ cattāro khandhā. Sahajātapaccayenāti ettha cittasamuṭṭhānarūpā cittacetasikānaṃ paccayaṭṭhaṃ na pharanti, tasmā ‘‘aññamañña’’nti na vuttaṃ. Tathā upādārūpā bhūtānaṃ. Rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammānanti hadayavatthu catunnaṃ khandhānaṃ. Kiñci kāleti kismiñci kāle. Sahajātapaccayenāti paṭisandhiṃ sandhāya vuttaṃ. Na sahajātapaccayenāti pavattiṃ sandhāya vuttaṃ.

6. ในสหชาตปัจจยนิเทศ บทว่า อัญฺญมัญฺญํ คือ แก่กันและกัน. ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความเป็นปัจจัยและความเป็นปัจจยุปบันของธรรมเหล่านี้ในขณะเดียวกัน. บทว่า โอกฺกนฺติกฺขเณ คือ ในปฏิสนธิขณะในปัญจโวการภพ. จริงอยู่ ในขณะนั้น นามรูปเกิดขึ้นประหนึ่งว่าหยั่งลง ประหนึ่งว่าแล่นไป ประหนึ่งว่ามาจากปรโลกแล้วเข้าไปสู่โลกนี้ ฉะนั้น ขณะนั้นจึงเรียกว่า "โอกกันติขณะ". และในที่นี้ คำว่า รูปํ ประสงค์เอาเพียงหทัยวัตถุ. เพราะหทัยวัตถุนั้นย่อมแผ่ความเป็นสหชาตปัจจัยแก่นาม และนามก็แผ่ความเป็นสหชาตปัจจัยแก่หทัยวัตถุนั้นโดยความเป็นอัญญมัญญปัจจัย. บทว่า จิตฺตเจตสิกา คือ ขันธ์ ๔ ในปวัตติกาล. ในบทว่า สหชาตปจฺจเยน นี้ จิตตสมุฏฐานรูปไม่แผ่ความเป็นปัจจัยแก่จิตและเจตสิก ฉะนั้น จึงไม่ตรัสว่า "อัญฺญมัญฺญํ". อุปาทารูปก็ฉันนั้น (ไม่แผ่ความเป็นปัจจัย) แก่มหาภูตรูป. บทว่า รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ ธมฺมานํ คือ หทัยวัตถุแก่ขันธ์ ๔. บทว่า กิญฺจิ กาเล คือ ในกาลบางคราว. บทว่า สหชาตปจฺจเยน ตรัสหมายถึงปฏิสนธิ. บทว่า น สหชาตปจฺจเยน ตรัสหมายถึงปวัตติกาล.

Ayaṃ pana ‘cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ sahajātapaccayena paccayo’ti evaṃ chahi koṭṭhāsehi ṭhito. Tattha tayo koṭṭhāsā aññamaññavasena vuttā, tayo na aññamaññavasena. Tattha paṭhamakoṭṭhāse arūpameva paccayo ceva paccayuppannañca, dutiye rūpameva, tatiye nāmarūpaṃ, catutthe paccayo arūpaṃ, paccayuppannaṃ rūpaṃ; pañcame paccayopi paccayuppannampi rūpameva; chaṭṭhe paccayo rūpaṃ, paccayuppannaṃ arūpanti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.

ส่วนสหชาตปัจจัยนี้ ตั้งอยู่โดยส่วน ๖ อย่างนี้ว่า ‘อรูปขันธ์ ๔ เป็นปัจจัยแก่กันและกันโดยสหชาตปัจจัย’ ในส่วน ๖ นั้น ๓ ส่วนกล่าวไว้โดยความเป็นอัญญมัญญปัจจัย ๓ ส่วนไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นอัญญมัญญปัจจัย ในส่วนเหล่านั้น ส่วนที่ ๑ อรูปเท่านั้นเป็นทั้งปัจจัยและปัจจยุปบัน ส่วนที่ ๒ รูปเท่านั้น (เป็นทั้งปัจจัยและปัจจยุปบัน) ส่วนที่ ๓ นามรูป (เป็นทั้งปัจจัยและปัจจยุปบัน) ส่วนที่ ๔ อรูปเป็นปัจจัย รูปเป็นปัจจยุปบัน ส่วนที่ ๕ รูปเท่านั้นเป็นทั้งปัจจัยและปัจจยุปบัน ส่วนที่ ๖ รูปเป็นปัจจัย อรูปเป็นปัจจยุปบัน นี้เป็นคำอธิบายบาลีในที่นี้ก่อน

Ayaṃ pana sahajātapaccayo jātivasena kusalo akusalo vipāko kiriyaṃ rūpanti pañcadhā bhijjati. Tattha kusalo bhūmito catubbidho hoti, akusalo ekavidhova vipāko catubbidho, kiriyasaṅkhāto tividho, rūpaṃ ekavidhaṃ kāmāvacaramevāti evaṃ tāvettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

ส่วนสหชาตปัจจัยนี้ จำแนกโดยชาติเป็น ๕ อย่าง คือ กุศล อกุศล วิบาก กิริยา รูป ในปัจจัย ๕ อย่างนั้น กุศลจำแนกโดยภูมิเป็น ๔ อย่าง อกุศลมีอย่างเดียว วิบากมี ๔ อย่าง ที่เรียกว่ากิริยามี ๓ อย่าง รูปมีอย่างเดียวคือเป็นกามาวจรเท่านั้น พึงทราบวินิจฉัยโดยความแตกต่างกันประการต่างๆ ในสหชาตปัจจัยนี้อย่างนี้ก่อน

Evaṃ bhinne panettha catubhūmakampi kusalaṃ pañcavokārabhave attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sahajātapaccayo hoti, tathā akusalaṃ. Yaṃ panettha arūpe uppajjati, taṃ arūpadhammānaṃyeva sahajātapaccayo hoti.

เมื่อจำแนกอย่างนี้แล้ว ในปัจจัยเหล่านั้น กุศลแม้ทั้ง ๔ ภูมิ ในปัญจโวการภพ ย่อมเป็นสหชาตปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมของตนและแก่จิตตสมุฏฐานรูป อกุศลก็เช่นเดียวกัน กุศลและอกุศลใดในปัจจัยเหล่านั้นเกิดขึ้นในอรูปภพ กุศลและอกุศลนั้นย่อมเป็นสหชาตปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลายเท่านั้น

Kāmāvacararūpāvacaravipākaṃ cittasamuṭṭhānarūpassa ceva sampayuttadhammānañca sahajātapaccayo hoti. Yaṃ panettha rūpaṃ na samuṭṭhāpeti, taṃ sampayuttadhammānaññeva. Yaṃ paṭisandhiyaṃ uppajjati, taṃ kaṭattārūpānañcāpi sahajātapaccayo hoti. Arūpāvacaravipākaṃ sampayuttadhammānaññeva. Lokuttaravipākaṃ pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca, catuvokāre arūpānaññeva. Kāmāvacaraarūpāvacarakiriyā pañcavokāre sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca sahajātapaccayo hoti, catuvokāre arūpānaññeva. Rūpāvacarakiriyā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca ekantena sahajātapaccayo hoti.

กามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก เป็นสหชาตปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปและแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลาย วิบากใดในวิบากเหล่านั้นไม่ยังรูปให้เกิดขึ้น วิบากนั้นเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้น วิบากใดเกิดขึ้นในปฏิสนธิกาล วิบากนั้นเป็นสหชาตปัจจัยแม้แก่กฏัตตารูปทั้งหลายด้วย อรูปาวจรวิบากเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้น โลกุตตรวิบาก ในปัญจโวการภพ เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย ในจตุโวการภพ เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลายเท่านั้น กามาวจรกิริยาและอรูปาวจรกิริยา ในปัญจโวการภพ เป็นสหชาตปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย ในจตุโวการภพ เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลายเท่านั้น รูปาวจรกิริยา เป็นสหชาตปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลายโดยส่วนเดียว

Catusamuṭṭhānikassa rūpassa kammasamuṭṭhānarūpe ekaṃ mahābhūtaṃ tiṇṇaṃ, tīṇi ekassa, dve dvinnaṃ mahābhūtānaṃ, mahābhūtā upādārūpassa sahajātapaccayena paccayo. Kāmāvacararūpāvacarapaṭisandhikkhaṇe vatthurūpaṃ vipākakkhandhānaṃ sahajātapaccayena paccayo. Utucittāhārasamuṭṭhānesu pana mahābhūtāni aññamaññañceva upādārūpassa ca sahajātapaccayena paccayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

ในบรรดารูปที่มีสมุฏฐาน ๔ ในกรรมสมุฏฐานรูป มหาภูตรูป ๑ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๓, มหาภูตรูป ๓ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๑, มหาภูตรูป ๒ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๒, และมหาภูตรูปทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่อุปาทารูป โดยสหชาตปัจจัย ในปฏิสนธิขณะแห่งกามาวจรและรูปาวจร วัตถุรูปเป็นปัจจัยแก่วิบากขันธ์ทั้งหลายโดยสหชาตปัจจัย ส่วนในอุตุสมุฏฐาน จิตตสมุฏฐาน และอาหารสมุฏฐาน มหาภูตรูปทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่กันและกันและแก่อุปาทารูปโดยสหชาตปัจจัย พึงทราบวินิจฉัยแม้โดยความเป็นปัจจยุปบันในสหชาตปัจจัยนี้อย่างนี้

Sahajātapaccayaniddesavaṇṇanā.

อรรถกถาว่าด้วยสหชาตปัจจยนิเทศ

7. Aññamaññapaccayaniddesavaṇṇanā

7. อรรถกถาว่าด้วยอัญญมัญญปัจจยนิเทศ

7. Aññamaññapaccayaniddese sahajātapaccayaniddesassa purimānaṃ tiṇṇaṃ koṭṭhāsānaṃ vasena pāḷi āgatā. Tassā tattha vuttasadisāva vaṇṇanāti puna na gahitā. Ayampi ca aññamaññapaccayo jātivasena kusalo akusalo vipāko kiriyaṃ rūpanti pañcadhā bhinno. Tattha kusalo bhūmito catubbidho. Sabbaṃ purimasadisamevāti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

7. ในอัญญมัญญปัจจยนิเทศ บาลีมาโดยนัยแห่ง ๓ ส่วนแรกของสหชาตปัจจยนิเทศ คำอธิบายบาลีนั้นก็เหมือนกับที่กล่าวไว้ในสหชาตปัจจยนิเทศนั้น จึงไม่นำมากล่าวซ้ำอีก อนึ่ง อัญญมัญญปัจจัยนี้ก็จำแนกโดยชาติเป็น ๕ อย่าง คือ กุศล อกุศล วิบาก กิริยา รูป ในปัจจัย ๕ อย่างนั้น กุศลจำแนกโดยภูมิเป็น ๔ อย่าง ทั้งหมดเหมือนกับที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง พึงทราบวินิจฉัยโดยความแตกต่างกันประการต่างๆ ในอัญญมัญญปัจจัยนี้อย่างนี้

Evaṃ bhinne panettha sabbampi catubhūmakaṃ kusalaṃ attanā sampayuttadhammānaṃ aññamaññapaccayena paccayo. Tathā akusalaṃ. Vipāke pana kāmāvacararūpāvacaravipākaṃ paṭisandhiyaṃ vatthurūpassa, pavatte sampayuttadhammānaññeva. Arūpāvacaralokuttaravipākaṃ attanā sampayuttadhammānaññeva aññamaññapaccayena paccayo. Sabbampi kiriyaṃ sampayuttadhammānaññeva aññamaññapaccayena paccayo. Catusamuṭṭhānikarūpassa kammasamuṭṭhāne ekaṃ mahābhūtaṃ tiṇṇaṃ, tīṇi ekassa, dve dvinnaṃ mahābhūtānaṃ aññamaññapaccayena paccayo. Kāmāvacararūpāvacarapaṭisandhiyaṃ vatthurūpaṃ vipākakkhandhānaṃ aññamaññapaccayena paccayo. Utucittāhārasamuṭṭhānesu mahābhūtāneva mahābhūtānaṃ aññamaññapaccayena paccayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

เมื่อจำแนกอย่างนี้แล้ว ในปัจจัยเหล่านั้น กุศลทั้ง ๔ ภูมิทั้งหมด เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมของตนโดยอัญญมัญญปัจจัย อกุศลก็เช่นเดียวกัน ส่วนในวิบาก กามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก ในปฏิสนธิกาล เป็นปัจจัยแก่กันและกันกับวัตถุรูป ในปวัตติกาล เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้น อรูปาวจรวิบากและโลกุตตรวิบาก เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมของตนเท่านั้นโดยอัญญมัญญปัจจัย กิริยาทั้งหมด เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้นโดยอัญญมัญญปัจจัย ในบรรดารูปที่มีสมุฏฐาน ๔ ในกรรมสมุฏฐาน มหาภูตรูป ๑ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๓, มหาภูตรูป ๓ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๑, มหาภูตรูป ๒ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๒ โดยอัญญมัญญปัจจัย ในปฏิสนธิกาลแห่งกามาวจรและรูปาวจร วัตถุรูปเป็นปัจจัยแก่วิบากขันธ์ทั้งหลายโดยอัญญมัญญปัจจัย ในอุตุสมุฏฐาน จิตตสมุฏฐาน และอาหารสมุฏฐาน มหาภูตรูปทั้งหลายเท่านั้นเป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูปทั้งหลายโดยอัญญมัญญปัจจัย พึงทราบวินิจฉัยแม้โดยความเป็นปัจจยุปบันในอัญญมัญญปัจจัยนี้อย่างนี้

Aññamaññapaccayaniddesavaṇṇanā.

อรรถกถาว่าด้วยอัญญมัญญปัจจยนิเทศ

8. Nissayapaccayaniddesavaṇṇanā

8. อรรถกถาว่าด้วยนิสสยปัจจยนิเทศ

8. Nissayapaccayaniddese sahajātapaccayaniddesassa purimānaṃ pañcannaṃ koṭṭhāsānaṃ vasena sahajātanissayanayaṃ dassetvā puna chaṭṭhena koṭṭhāsena purejātanissayanayaṃ dassetuṃ cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyātiādi āraddhaṃ. Tattha yaṃ rūpaṃ nissāyāti vatthurūpaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi nissāya tividhā manodhātu, ṭhapetvā arūpavipākaṃ dvāsattatividhā manoviññāṇadhātūti imāni pañcasattati cittāni vattantīti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. Ayampi nissayapaccayo jātivasena kusalādibhedato pañcadhāva bhijjati. Tattha kusalo bhūmito catubbidhova akusalo ekavidho vipāko catubbidho, kiriyasaṅkhāto tividho, rūpaṃ ekavidhamevāti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

8. ในนิสสยปัจจยนิเทศ พระบาลีแสดงสหชาตนิสสยนัยโดยนัยแห่ง ๕ ส่วนแรกของสหชาตปัจจยนิเทศแล้ว จึงเริ่มแสดงปุเรชาตนิสสยนัยด้วยส่วนที่ ๖ อีกว่า ‘จักขฺวายตนํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา’ เป็นต้น ในบาลีนั้น บทว่า ‘ยํ รูปํ นิสฺสาย’ ท่านกล่าวหมายถึงวัตถุรูป เพราะอาศัยวัตถุรูปนั้น มโนธาตุ ๓ อย่าง และมโนวิญญาณธาตุ ๗๒ อย่าง เว้นอรูปวิบาก จิต ๗๕ ดวงเหล่านี้ย่อมเป็นไป นี้เป็นคำอธิบายบาลีในที่นี้ก่อน นิสสยปัจจัยนี้ก็จำแนกโดยชาติเป็น ๕ อย่าง โดยมีกุศลเป็นต้น ในปัจจัย ๕ อย่างนั้น กุศลจำแนกโดยภูมิเป็น ๔ อย่าง อกุศลมีอย่างเดียว วิบากมี ๔ อย่าง ที่เรียกว่ากิริยามี ๓ อย่าง รูปมีอย่างเดียวเท่านั้น พึงทราบวินิจฉัยโดยความแตกต่างกันประการต่างๆ ในนิสสยปัจจัยนี้อย่างนี้

Evaṃ bhinne panettha catubhūmakampi kusalaṃ pañcavokāre sampayuttakkhandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca nissayapaccayena paccayo hoti. Tathā akusalaṃ. Yaṃ panettha āruppe uppajjati, taṃ arūpadhammānaññeva nissayapaccayo hoti. Kāmāvacararūpāvacaravipākaṃ pavatte sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpassāpi nissayapaccayo hoti. Arūpāvacaravipākaṃ sampayuttakkhandhānaṃyeva hoti. Lokuttaravipākaṃ pañcavokāre; sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, catuvokāre arūpasseva nissayapaccayo hoti. Kāmāvacaraarūpāvacarakiriyā pañcavokāre sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca nissayapaccayo hoti, catuvokāre arūpānaññeva. Rūpāvacarakiriyā sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca ekantena nissayapaccayo hoti.

เมื่อจำแนกอย่างนี้ กุศลแม้ที่เป็นไปใน 4 ภูมิ ในปัญจโวการภพ ก็เป็นปัจจัยแก่นามขันธ์ที่สัมปยุต และจิตตสมุฏฐานรูป โดยนิสสยปัจจัย. อกุศลก็เช่นเดียวกัน. ส่วนกุศลใดเกิดในอรูปภพ กุศลนั้นเป็นนิสสยปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลายเท่านั้น. กามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก ในปวัตติกาล เป็นนิสสยปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป, ในปฏิสนธิกาล เป็นนิสสยปัจจัยแม้แก่กฏัตตารูป. อรูปาวจรวิบาก เป็นนิสสยปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเท่านั้น. โลกุตตรวิบาก ในปัญจโวการภพ เป็นนิสสยปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป, ในจตุโวการภพ เป็นนิสสยปัจจัยแก่อรูปธรรมเท่านั้น. กามาวจรกิริยาและอรูปาวจรกิริยา ในปัญจโวการภพ เป็นนิสสยปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป, ในจตุโวการภพ เป็นนิสสยปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลายเท่านั้น. รูปาวจรกิริยา เป็นนิสสยปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยส่วนเดียว.

Catusamuṭṭhānikarūpassa ca kammasamuṭṭhānarūpe ekaṃ mahābhūtaṃ tiṇṇaṃ, tīṇi ekassa, dve dvinnaṃ mahābhūtānaṃ, mahābhūtā upādārūpānaṃ, vatthurūpaṃ pañcavokārabhave catubhūmakakusalassa, akusalassa, ṭhapetvā āruppavipākañceva dve pañcaviññāṇāni ca sesatebhūmakavipākassa, tebhūmakakiriyassāti imesaṃ catunnaṃ dhammarāsīnaṃ nissayapaccayo hoti. Cakkhāyatanādīni pañca sasampayuttānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ nissayapaccayo hoti. Utucittāhārasamuṭṭhānesu pana mahābhūtā mahābhūtānañceva upādārūpassa ca nissayapaccayena paccayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

และในบรรดารูปที่มีสมุฏฐาน 4 ในกรรมสมุฏฐานรูป มหาภูตรูป 1 เป็นนิสสยปัจจัยแก่มหาภูตรูป 3, มหาภูตรูป 3 เป็นนิสสยปัจจัยแก่มหาภูตรูป 1, มหาภูตรูป 2 เป็นนิสสยปัจจัยแก่มหาภูตรูป 2, มหาภูตรูปทั้งหลายเป็นนิสสยปัจจัยแก่อุปาทารูปทั้งหลาย, วัตถุรูปในปัญจโวการภพ เป็นนิสสยปัจจัยแก่ธรรม 4 กองเหล่านี้ คือ กุศลที่เป็นไปใน 4 ภูมิ, อกุศล, วิบากที่เป็นไปใน 3 ภูมิที่เหลือ (ยกเว้นอรูปวิบากและทวิปัญจวิญญาณ), และกิริยาที่เป็นไปใน 3 ภูมิ. อายตนะ 5 มีจักขยตนะเป็นต้น เป็นนิสสยปัจจัยแก่จักขุวิญญาณเป็นต้นพร้อมทั้งสัมปยุตตธรรม. ส่วนในอุตุสมุฏฐาน จิตตสมุฏฐาน และอาหารสมุฏฐาน มหาภูตรูปทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูปทั้งหลายและอุปาทารูป โดยนิสสยปัจจัย. พึงทราบการวินิจฉัยในนิสสยปัจจัยนี้ โดยนัยแห่งปัจจยุปบันนธรรมอย่างนี้แล.

Nissayapaccayaniddesavaṇṇanā.

อรรถกถานิทเทสแห่งนิสสยปัจจัย

9. Upanissayapaccayaniddesavaṇṇanā

9. อรรถกถานิทเทสแห่งอุปนิสสยปัจจัย

9. Upanissayapaccayaniddese purimā purimāti anantarūpanissaye samanantarātītā labbhanti, ārammaṇūpanissayapakatūpanissayesu nānāvīthivasena purimatarā. Te tayopi rāsayo kusalavasena kusalapade labbhanti, kusalena pana akusale samanantarātītā na labbhanti. Teneva vuttaṃ – ‘‘akusalānaṃ dhammānaṃ kesañci upanissayapaccayena paccayo’’ti. Idañhi – ‘‘kusalo dhammo akusalassa dhammassa upanissayapaccayena paccayo; ārammaṇūpanissayo pakatūpanissayo. Ārammaṇūpanissayo – dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā taṃ garuṃ katvā assādeti abhinandati, taṃ garuṃ katvā rāgo uppajjati, diṭṭhi uppajjati, pubbe suciṇṇāni garuṃ katvā assādeti abhinandati, taṃ garuṃ katvā rāgo uppajjati, diṭṭhi uppajjati. Jhānā vuṭṭhahitvā jhānaṃ garuṃ katvā assādeti abhinandati, taṃ garuṃ katvā rāgo uppajjati diṭṭhi uppajjati. Pakatūpanissayo – saddhaṃ upanissāya mānaṃ jappeti, diṭṭhiṃ gaṇhāti. Sīlaṃ sutaṃ cāgaṃ paññaṃ upanissāya mānaṃ jappeti, diṭṭhiṃ gaṇhāti. Saddhā sīlaṃ sutaṃ cāgo paññā rāgassa dosassa mohassa mānassa diṭṭhiyā patthanāya upanissayapaccayena paccayo’’ti imaṃ nayaṃ sandhāya vuttaṃ. Kusalena abyākate tayopi labbhanti, tathā akusalena akusale.

9. ในอุปนิสสยปัจจยนิทเทส บทว่า ปุริมา ปุริมา ในอนันตรูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ธรรมที่ล่วงไปแล้วในลำดับติดกัน, ในอารัมมณูปนิสสยปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ธรรมที่เกิดก่อนกว่าโดยนัยแห่งวิถีจิตต่างๆ. ปัจจัยทั้ง 3 กองนั้น ย่อมมีได้ในบทกุศลโดยความเป็นกุศล, แต่โดยความเป็นกุศลแก่ธรรมที่เป็นอกุศล ธรรมที่ล่วงไปแล้วในลำดับติดกันย่อมไม่มี. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอกุศลบางอย่าง". คำนี้ พระองค์ตรัสหมายถึงนัยนี้ว่า "กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรมโดยอุปนิสสยปัจจัย ได้แก่ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย. อารัมมณูปนิสสยปัจจัย คือ บุคคลให้ทานแล้ว สมาทานศีลแล้ว ทำอุโบสถกรรมแล้ว ทำกรรมนั้นให้เป็นที่เคารพแล้ว ย่อมยินดี ย่อมเพลิดเพลิน, เพราะทำกรรมนั้นให้เป็นที่เคารพ ราคะย่อมเกิดขึ้น ทิฏฐิย่อมเกิดขึ้น, ทำสุจริตกรรมที่เคยทำในกาลก่อนให้เป็นที่เคารพแล้ว ย่อมยินดี ย่อมเพลิดเพลิน, เพราะทำกรรมนั้นให้เป็นที่เคารพ ราคะย่อมเกิดขึ้น ทิฏฐิย่อมเกิดขึ้น. ออกจากฌานแล้ว ทำฌานนั้นให้เป็นที่เคารพแล้ว ย่อมยินดี ย่อมเพลิดเพลิน, เพราะทำฌานนั้นให้เป็นที่เคารพ ราคะย่อมเกิดขึ้น ทิฏฐิย่อมเกิดขึ้น. ปกตูปนิสสยปัจจัย คือ บุคคลอาศัยศรัทธาแล้วย่อมยังมานะให้เกิด ย่อมยึดถือทิฏฐิ. อาศัยศีล สุตะ จาคะ ปัญญาแล้ว ย่อมยังมานะให้เกิด ย่อมยึดถือทิฏฐิ. ศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา เป็นปัจจัยแก่ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ และความปรารถนา โดยอุปนิสสยปัจจัย". โดยความเป็นกุศลแก่ธรรมที่เป็นอัพยากฤต ปัจจัยทั้ง 3 ย่อมมีได้, เช่นเดียวกับโดยความเป็นอกุศลแก่ธรรมที่เป็นอกุศล.

Akusalena pana kusale samanantarātītā na labbhanti. Tena vuttaṃ – ‘‘kusalānaṃ dhammānaṃ kesañci upanissayapaccayena paccayo’’ti. Idampi hi – ‘‘akusalo dhammo kusalassa dhammassa upanissayapaccayena paccayo. Pakatūpanissayo – rāgaṃ upanissāya dānaṃ deti, sīlaṃ samādiyati, uposathakammaṃ karoti, jhānaṃ uppādeti vipassanaṃ uppādeti, maggaṃ uppādeti, abhiññaṃ uppādeti, samāpattiṃ uppādeti; dosaṃ mohaṃ mānaṃ diṭṭhiṃ patthanaṃ upanissāya dānaṃ deti…pe… samāpattiṃ uppādeti. Rāgo doso moho māno diṭṭhi patthanā saddhāya sīlassa sutassa cāgassa paññāya upanissayapaccayena paccayo. Pāṇaṃ hantvā tassa paṭighātatthāya dānaṃ detī’’tiādinā nayena pañhāvāre āgataṃ pakatūpanissayameva sandhāya vuttaṃ. Akusalaṃ pana kusalassa ārammaṇūpanissayo na hoti. Kasmā? Taṃ garuṃ katvā tassa appavattanatoti yathā anantarūpanissayo, evaṃ ārammaṇūpanissayopettha na labbhatīti veditabbo. Akusalena abyākatapade ārammaṇūpanissayova na labbhati. Na hi abyākatā dhammā akusalaṃ garuṃ karonti. Yasmā pana anantaratā labbhati, tasmā ettha ‘‘kesañcī’’ti na vuttaṃ. Abyākatena pana abyākate kusale akusaleti tīsu nayesu tayopi upanissayā labbhanteva. Puggalopi senāsanampīti idaṃ dvayaṃ pakatūpanissayavasena vuttaṃ. Idañhi dvayaṃ kusalākusalapavattiyā balavapaccayo hoti. Paccayabhāvo cassa panettha pariyāyavasena veditabboti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.

แต่โดยความเป็นอกุศลแก่ธรรมที่เป็นกุศล ธรรมที่ล่วงไปแล้วในลำดับติดกันย่อมไม่มี. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นกุศลบางอย่าง". แม้คำนี้ พระองค์ตรัสหมายถึงเฉพาะปกตูปนิสสยปัจจัยที่มาในปัญหาพยากรณ์โดยนัยเป็นต้นว่า "อกุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมโดยอุปนิสสยปัจจัย. ปกตูปนิสสยปัจจัย คือ บุคคลอาศัยราคะแล้วย่อมให้ทาน สมาทานศีล ทำอุโบสถกรรม ยังฌานให้เกิด ยังวิปัสสนาให้เกิด ยังมรรคให้เกิด ยังอภิญญาให้เกิด ยังสมาบัติให้เกิด; อาศัยโทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ ความปรารถนาแล้ว ย่อมให้ทาน...ฯลฯ...ยังสมาบัติให้เกิด. ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ ความปรารถนา เป็นปัจจัยแก่ศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา โดยอุปนิสสยปัจจัย. ฆ่าสัตว์แล้วให้ทานเพื่อกำจัดผลของกรรมนั้น". แต่อกุศลธรรมไม่เป็นอารัมมณูปนิสสยปัจจัยแก่กุศลธรรม. เพราะเหตุไร? เพราะกุศลธรรมนั้นไม่เกิดขึ้นโดยการทำอกุศลธรรมนั้นให้เป็นที่เคารพ. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ในกรณีนี้ อารัมมณูปนิสสยปัจจัยย่อมไม่มี เหมือนอนันตรูปนิสสยปัจจัย. ในบทที่อกุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม อารัมมณูปนิสสยปัจจัยเท่านั้นที่ไม่มี. เพราะอัพยากตธรรมทั้งหลายย่อมไม่ทำอกุศลให้เป็นที่เคารพ. แต่เพราะอนันตรปัจจัยมีได้ ในบทนี้จึงไม่มีคำว่า "เกสัญจิ" (บางอย่าง). ส่วนโดยความเป็นอัพยากตธรรมแก่ธรรมที่เป็นอัพยากตะ กุศล และอกุศล ใน 3 นัยนี้ อุปนิสสยปัจจัยทั้ง 3 ย่อมมีได้ทั้งนั้น. แม้คำว่า บุคคล และคำว่า เสนาสนะ ทั้งสองคำนี้ พระองค์ตรัสโดยนัยแห่งปกตูปนิสสยปัจจัย. เพราะธรรมทั้งสองนี้เป็นปัจจัยมีกำลังแก่ความเกิดขึ้นแห่งกุศลและอกุศล. และความเป็นปัจจัยของธรรมนั้นในที่นี้ พึงทราบโดยปริยาย. นี้เป็นคำอธิบายบาลีในที่นี้ก่อน.

Ayaṃ pana upanissayapaccayo nāma saddhiṃ ekaccāya paññattiyā sabbepi catubhūmakadhammā. Vibhāgato pana ārammaṇūpanissayādivasena tividho hoti. Tattha ārammaṇūpanissayo ārammaṇādhipatinā ninnānākaraṇoti heṭṭhā vuttanayeneva nānappakārabhedato gahetabbo. Anantarūpanissayo anantarapaccayena ninnānākaraṇo, sopi heṭṭhā vuttanayeneva nānappakārabhedato veditabbo. Paccayuppannatopi nesaṃ tattha vuttanayeneva vinicchayo veditabbo. Pakatūpanissayo pana jātivasena kusalākusalavipākakiriyarūpabhedato pañcavidho hoti, kusalādīnaṃ pana bhūmibhedato anekavidhoti evaṃ tāvettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

ส่วนอุปนิสสยปัจจัยนี้ ได้แก่ จตุภูมกธรรมทั้งหมด พร้อมด้วยบัญญัติบางอย่าง แต่โดยการจำแนก มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยะ เป็นต้น ใน ๓ อย่างนั้น อารัมมณูปนิสสยะ ไม่มีอะไรต่างกับอารัมมณาธิปติปัจจัย พึงทราบโดยความแตกต่างกันนานาประการตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว อนันตรูปนิสสยะ ไม่มีอะไรต่างกับอนันตรปัจจัย แม้อนันตรูปนิสสยะนั้น ก็พึงทราบโดยความแตกต่างกันนานาประการตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว แม้การวินิจฉัยปัจจยุปบันของปัจจัยทั้งสองนั้น ก็พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นเทียว ส่วนปกตูปนิสสยะ โดยชาติ มี ๕ อย่าง คือ กุศล อกุศล วิบาก กิริยา และรูป แต่โดยความแตกต่างแห่งภูมิของกุศลเป็นต้น มีหลายอย่าง ด้วยเหตุนี้ พึงทราบการวินิจฉัยในปัจจัยนี้โดยความแตกต่างกันนานาประการอย่างนี้ก่อน

Evaṃ bhinne panettha tebhūmakakusalo catubhūmakassāpi kusalassa akusalassa vipākakiriyassāti catunnaṃ rāsīnaṃ pakatūpanissayo hoti. Lokuttaro akusalasseva na hoti. Amhākaṃ ācariyena ‘‘lokuttaradhammo nibbattito’’ti iminā pana nayena aññesaṃ akusalassāpi hoti. Yassa vā uppajjissati, tassāpi anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato iminā nayena hotiyeva. Akusalo sabbesampi catubhūmakānaṃ khandhānaṃ pakatūpanissayo hoti, tathā tebhūmakavipāko. Lokuttaravipāke heṭṭhimāni tīṇi phalāni akusalasseva na honti, upariṭṭhimaṃ kusalassāpi. Purimanayena pana aññesaṃ vā yassa vā uppajjissati, tassa santāne sabbopi lokuttaravipāko sabbesaṃ kusalādīnaṃ arūpakkhandhānaṃ pakatūpanissayo hoti. Kiriyasaṅkhātopi pakatūpanissayo catubhūmakānaṃ akusalādikhandhānaṃ hotiyeva, tathā rūpasaṅkhāto. Sayaṃ pana rūpaṃ imasmiṃ paṭṭhānamahāpakaraṇe āgatanayena upanissayapaccayaṃ na labhati, suttantikapariyāyena pana labhatīti vattuṃ vaṭṭati. Evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

เมื่อจำแนกอย่างนี้แล้ว ในปัจจัยเหล่านั้น ไตรภูมกกุศลเป็นปกตูปนิสสยปัจจัยแก่ธรรม ๔ กอง คือ จตุภูมกกุศล อกุศล วิบาก และกิริยา ส่วนโลกุตตรธรรม ไม่เป็นปัจจัยแก่อกุศลเลย แต่ตามนัยของอาจารย์ของพวกเราที่ว่า “โลกุตตรธรรมเกิดขึ้นแล้ว” ดังนี้ จึงเป็นปัจจัยแก่อกุศลของผู้อื่นได้ด้วย หรือสำหรับผู้ใดที่โลกุตตรธรรมจักเกิดขึ้น สำหรับผู้นั้นผู้ยังความปรารถนาในวิโมกข์อันยอดเยี่ยมให้ตั้งขึ้น ก็ย่อมเป็นปัจจัยได้โดยนัยนี้เหมือนกัน อกุศลเป็นปกตูปนิสสยปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งปวงที่เป็นจตุภูมกธรรม ไตรภูมกวิบากก็เช่นกัน ในโลกุตตรวิบาก ผลเบื้องต่ำ ๓ อย่าง ไม่เป็นปัจจัยแก่อกุศลเลย ผลเบื้องสูง (อรหัตตผล) ก็ไม่เป็นปัจจัยแก่กุศลด้วย แต่โดยนัยก่อน สำหรับผู้อื่น หรือสำหรับผู้ใดที่โลกุตตรธรรมจักเกิดขึ้น ในสันดานของผู้นั้น โลกุตตรวิบากทั้งหมดเป็นปกตูปนิสสยปัจจัยแก่อรูปขันธ์ของกุศลเป็นต้นทั้งหมด แม้ปกตูปนิสสยปัจจัยที่เรียกว่ากิริยา ก็เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นอกุศลเป็นต้นที่เป็นจตุภูมกธรรมได้เหมือนกัน ปกตูปนิสสยปัจจัยที่เรียกว่ารูปก็เช่นกัน แต่รูปเอง ตามนัยที่มาในมหาปกรณ์ปัฏฐานนี้ ย่อมไม่ได้อุปนิสสยปัจจัย แต่ควรกล่าวได้ว่า ย่อมได้โดยสุตตันตปริยาย พึงทราบการวินิจฉัยในปัจจัยนี้แม้โดยความเป็นปัจจยุปบันอย่างนี้

Upanissayapaccayaniddesavaṇṇanā.

พรรณนานิทเทสแห่งอุปนิสสยปัจจัย

10. Purejātapaccayaniddesavaṇṇanā

10. พรรณนานิทเทสแห่งปุเรชาตปัจจัย

10. Purejātapaccayaniddese purejātapaccayena paccayoti ettha purejātaṃ nāma yassa paccayo hoti, tato purimataraṃ jātaṃ jātikkhaṇaṃ atikkamitvā ṭhitikkhaṇappattaṃ. Cakkhāyatanantiādi vatthupurejātavasena vuttaṃ. Rūpāyatanantiādi ārammaṇapurejātavasena. Kiñcikāle purejātapaccayenāti pavattiṃ sandhāya vuttaṃ. Kiñcikāle na purejātapaccayenāti paṭisandhiṃ sandhāya vuttaṃ. Evaṃ sabbathāpi pañcadvāre vatthārammaṇavasena, manodvāre vatthuvasenevāyaṃ pāḷi āgatā, pañhāvāre pana ‘‘ārammaṇapurejātaṃ – sekkhā vā puthujjanā vā cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato vipassantī’’ti āgatattā manodvārepi ārammaṇapurejātaṃ labbhateva. Idha pana sāvasesavasena desanā katāti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.

10. ในปุเรชาตปัจจยนิทเทส บทว่า ปัจจโย ปุเรชาตปัจจเยน ในบทนั้น ที่ชื่อว่า ปุเรชาตะ ได้แก่ ธรรมที่เป็นปัจจัยแก่ธรรมใด เกิดก่อนกว่าธรรมนั้น ล่วงชาตขณะแล้ว ถึงฐิติขณะ คำว่า จักขายตนะ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยเป็นวัตถุปุเรชาตะ คำว่า รูปายตนะ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยเป็นอารัมมณปุเรชาตะ คำว่า ในบางกาล เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย ท่านกล่าวหมายถึงปวัตติกาล คำว่า ในบางกาล ไม่เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย ท่านกล่าวหมายถึงปฏิสนธิกาล บาลีนี้มาโดยเป็นวัตถุและอารมณ์ในปัญจทวาร และมาโดยเป็นวัตถุอย่างเดียวในมโนทวาร โดยประการทั้งปวงอย่างนี้ แต่ในปัญหาพยากรณ์ เพราะมีข้อความมาว่า “อารัมมณปุเรชาตะ คือ พระเสขะหรือปุถุชน ย่อมวิปัสสนาเห็นจักขุโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ดังนั้น แม้ในมโนทวาร ก็ย่อมได้อารัมมณปุเรชาตะเหมือนกัน แต่ในที่นี้ พระองค์ทรงกระทำการแสดงโดยมีส่วนเหลือไว้ นี่คือการพรรณนาบาลีในที่นี้ก่อน

Ayaṃ pana purejātapaccayo suddharūpameva hoti. Tañca kho uppādakkhaṇaṃ atikkamitvā ṭhitippattaṃ aṭṭhārasavidhaṃ rūparūpameva. Taṃ sabbampi vatthupurejātaṃ ārammaṇapurejātanti dvidhā ṭhitaṃ. Tattha cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ vatthurūpanti idaṃ vatthupurejātaṃ nāma. Sesaṃ imāya pāḷiyā āgatañca anāgatañca vaṇṇo saddo gandho raso catasso dhātuyo tīṇi indriyāni kabaḷīkāro āhāroti dvādasavidhaṃ rūpaṃ ārammaṇapurejātapaccayo nāmāti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

ส่วนปุเรชาตปัจจัยนี้ ได้แก่ รูปล้วนๆ เท่านั้น และรูปนั้นก็ได้แก่ รูปรูป ๑๘ อย่าง ที่ล่วงอุปปาทขณะแล้ว ถึงฐิติขณะนั่นเอง รูปทั้งหมดนั้น ตั้งอยู่เป็น ๒ อย่าง คือ วัตถุปุเรชาตะ และอารัมมณปุเรชาตะ ใน ๒ อย่างนั้น จักขายตนะ...ฯลฯ...กายายตนะ ซึ่งเป็นวัตถุรูปนี้ ชื่อว่า วัตถุปุเรชาตะ รูปที่เหลือ ๑๒ อย่าง ทั้งที่มาและไม่มาในบาลีนี้ คือ วัณณะ สัททะ คันธะ รสะ ธาตุ ๔ อินทรีย์ ๓ กวฬิงการาหาร ชื่อว่า อารัมมณปุเรชาตปัจจัย พึงทราบการวินิจฉัยในปัจจัยนี้โดยความแตกต่างกันนานาประการอย่างนี้

Evaṃ bhinne panettha cakkhāyatanaṃ dvinnaṃ cakkhuviññāṇānaṃ purejātapaccayena paccayo, tathā itarāni cattāri sotaviññāṇādīnaṃ. Vatthurūpaṃ pana ṭhapetvā dvipañcaviññāṇāni cattāro ca āruppavipāke sesānaṃ sabbesampi catubhūmakānaṃ kusalākusalābyākatānaṃ cittacetasikānaṃ purejātapaccayo hoti. Rūpādīni pana pañcārammaṇāni dvipañcaviññāṇānañceva manodhātūnañca ekanteneva purejātapaccayā honti. Aṭṭhārasavidhampi panetaṃ rūparūpaṃ kāmāvacarakusalassa rūpāvacarato abhiññākusalassa akusalassa tadārammaṇabhāvino kāmāvacaravipākassa kāmāvacarakiriyassa rūpāvacarato abhiññākiriyassāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ purejātapaccayo hotīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

เมื่อจำแนกอย่างนี้แล้ว ในปัจจัยเหล่านั้น จักขายตนะเป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ๒ ดวง อายตนะที่เหลือ ๔ อย่าง ก็เป็นปัจจัยแก่โสตวิญญาณเป็นต้นฉันนั้น ส่วนวัตถุรูป ยกเว้นทวิปัญจวิญญาณและอรูปวิบาก ๔ ย่อมเป็นปุเรชาตปัจจัยแก่จิตและเจตสิกที่เป็นกุศล อกุศล และอัพยากตะ ที่เป็นจตุภูมกธรรมที่เหลือทั้งหมด ส่วนปัญจารมณ์มีรูปเป็นต้น ย่อมเป็นปุเรชาตปัจจัยแก่ทวิปัญจวิญญาณและมโนธาตุโดยส่วนเดียวแน่นอน และรูปรูป ๑๘ อย่างนี้ ย่อมเป็นปุเรชาตปัจจัยแก่ธรรม ๖ กองเหล่านี้ คือ กามาวจรกุศล อภิญญากุศลจากรูปาวจรภูมิ อกุศล กามาวจรวิบากที่เป็นตทาลัมพณะ กามาวจรกิริยา และอภิญญากิริยาจากรูปาวจรภูมิ พึงทราบการวินิจฉัยในปัจจัยนี้แม้โดยความเป็นปัจจยุปบันอย่างนี้

Purejātapaccayaniddesavaṇṇanā.

พรรณนานิทเทสแห่งปุเรชาตปัจจัย

11. Pacchājātapaccayaniddesavaṇṇanā

11. พรรณนานิทเทสแห่งปัจฉาชาตปัจจัย

11. Pacchājātapaccayaniddese pacchājātāti yassa kāyassa paccayā honti, tasmiṃ uppajjitvā ṭhite jātā. Purejātassāti tesaṃ uppādato paṭhamataraṃ jātassa jātikkhaṇaṃ atikkamitvā ṭhitippattassa. Imassa kāyassāti imassa catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikabhūtaupādārūpasaṅkhātassa kāyassa. Ettha ca tisamuṭṭhānikakāyoti āhārasamuṭṭhānassa abhāvato brahmapārisajjādīnaṃ kāyo veditabbo. Ayamettha pāḷivaṇṇanā. Ayaṃ pana pacchājātapaccayo nāma saṅkhepato ṭhapetvā āruppavipāke avasesā catubhūmakā arūpakkhandhā. So jātivasena kusalākusalavipākakiriyabhedena catudhā bhijjatīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

11. ในปัจฉาชาตปัจจยนิเทศ คำว่า ปัจฉาชาตา ได้แก่ ธรรมที่เป็นปัจจัยแก่กายใด เกิดขึ้นในเมื่อกายนั้นเกิดขึ้นตั้งอยู่แล้ว. คำว่า ปุเรชาตัสสะ ได้แก่ ของกายที่เกิดก่อนกว่าความเกิดขึ้นของธรรมเหล่านั้น ล่วงขณะที่เกิดแล้ว ถึงฐิติขณะ. คำว่า อิมัสสะ กายัสสะ ได้แก่ แห่งกายนี้ที่นับเนื่องด้วยอุปาทายรูป อันเป็นจตุสมุฏฐานิกะและติสมุฏฐานิกะ. ในคำนั้น คำว่า ติสมุฏฐานิกกาย พึงทราบว่า ได้แก่ กายของพรหมปาริสัชชาเป็นต้น เพราะไม่มีอาหารสมุฏฐาน. นี้เป็นคำอธิบายบาลีในปัจจัยนี้. ส่วนปัจฉาชาตปัจจัยนี้ โดยย่อ ได้แก่ อรูปขันธ์ที่เป็นไปในภูมิ ๔ ที่เหลือ เว้นอรูปวิบาก. ปัจจัยนั้นจำแนกเป็น ๔ อย่าง โดยชาติ คือ กุศล อกุศล วิบาก และกิริยา. พึงทราบวินิจฉัยในปัจจัยนี้โดยความแตกต่างกันนานาประการอย่างนี้.

Evaṃ bhinne panettha pañcavokārabhave uppannaṃ catubhūmakakusalañca akusalañca uppādakkhaṇaṃ atikkamitvā ṭhitippattassa catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikarūpakāyassa pacchājātapaccayo hoti. Vipākepi ṭhapetvā paṭisandhivipākaṃ avaseso kāmāvacararūpāvacaravipāko tasseva ekantena pacchājātapaccayo hoti. Lokuttaropi pañcavokāre uppannavipāko tasseva pacchājātapaccayo hoti. Tebhūmakakiriyāpi pañcavokāre uppannāva vuttappakārassa kāyassa pacchājātapaccayo hotīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

เมื่อจำแนกอย่างนี้แล้ว ในปัจจัยนั้น กุศลและอกุศลที่เป็นไปในภูมิ ๔ ซึ่งเกิดขึ้นในปัญจโวการภพ เป็นปัจฉาชาตปัจจัยแก่รูปกายอันเป็นจตุสมุฏฐานิกะและติสมุฏฐานิกะ ซึ่งล่วงอุปปาทขณะ ถึงฐิติขณะแล้ว. แม้ในวิบาก เว้นปฏิสนธิวิบากเสีย วิบากที่เหลือคือกามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก ก็เป็นปัจฉาชาตปัจจัยแก่รูปกายนั้นโดยส่วนเดียว. แม้โลกุตตรวิบากที่เกิดขึ้นในปัญจโวการภพ ก็เป็นปัจฉาชาตปัจจัยแก่รูปกายนั้น. แม้กิริยาที่เป็นไปในภูมิ ๓ ซึ่งเกิดขึ้นในปัญจโวการภพ ก็เป็นปัจฉาชาตปัจจัยแก่กายตามประเภทที่กล่าวแล้ว. พึงทราบวินิจฉัยในปัจจัยนี้แม้โดยปัจจยุปบันธรรมอย่างนี้.

Pacchājātapaccayaniddesavaṇṇanā.

อรรถกถาปัจฉาชาตปัจจยนิเทศ

12. Āsevanapaccayaniddesavaṇṇanā

12. อรรถกถาอาเสวนปัจจยนิเทศ

12. Āsevanapaccayaniddese purimā purimāti sabbanayesu samanantarātītāva daṭṭhabbā. Kasmā panettha anantarapaccaye viya ‘‘purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ abyākatānaṃ dhammāna’’ntiādinā nayena bhinnajātikehi saddhiṃ niddeso na katoti? Attano gatiṃ gāhāpetuṃ asamatthatāya. Bhinnajātikā hi bhinnajātikānaṃ arūpadhammānaṃ āsevanaguṇena paguṇabalavabhāvaṃ sādhayamānā attano kusalādibhāvasaṅkhātaṃ gatiṃ gāhāpetuṃ na sakkonti. Tasmā tehi saddhiṃ niddesaṃ akatvā ye yesaṃ vāsanāsaṅkhātena āsevanena paguṇatarabalavatarabhāvavisiṭṭhaṃ attano kusalādibhāvasaṅkhātaṃ gatiṃ gāhāpetuṃ sakkonti, tesaṃ tehi samānajātikeheva saddhiṃ niddeso katoti veditabbo. Atha vipākābyākataṃ kasmā na gahitanti? Āsevanābhāvena. Vipākañhi kammavasena vipākabhāvappattaṃ kammapariṇāmitaṃ hutvā vattati nirussāhaṃ dubbalanti taṃ āsevanaguṇena attano sabhāvaṃ gāhāpetvā paribhāvetvā neva aññaṃ vipākaṃ uppādetuṃ sakkoti, na purimavipākānubhāvaṃ gahetvā uppajjitunti. Kammavegakkhittaṃ pana patitaṃ viya hutvā uppajjatīti sabbathāpi vipāke āsevanaṃ natthīti āsevanābhāvena vipākaṃ na gahitaṃ. Kusalākusalakiriyānantaraṃ uppajjamānampi cetaṃ kammapaṭibaddhavuttitāya āsevanaguṇaṃ na gaṇhātīti kusalādayopissa āsevanapaccayā na honti. Apica nānājātikattāpete na hontiyeva. Bhūmito pana ārammaṇato vā nānājātikattaṃ nāma natthi. Tasmā kāmāvacarakusalakiriyāmahaggatakusalakiriyānampi, saṅkhārārammaṇañca anulomakusalaṃ nibbānārammaṇassa gotrabhukusalassa āsevanapaccayo hotiyevāti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. Ayaṃ pana āsevanapaccayo jātito tāva kusalo akusalo kiriyābyākatoti tidhā ṭhito. Tattha kusalo bhūmito kāmāvacaro rūpāvacaro arūpāvacaroti tividho hoti, akusalo kāmāvacarova kiriyābyākato kāmāvacaro rūpāvacaro arūpāvacaroti tividhova, lokuttaro āsevanapaccayo nāma natthīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

12. ในอาเสวนปัจจยนิเทศ คำว่า ปุริมา ปุริมา พึงเห็นว่า ได้แก่ ธรรมที่ดับไปในลำดับโดยนัยทั้งปวง. ถามว่า เพราะเหตุไร ในปัจจัยนี้ พระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงแสดงร่วมกับธรรมต่างชาติกัน โดยนัยเป็นต้นว่า "ปุริมา ปุริมา กุสลา ธัมมา ปัจฉิมานัง ปัจฉิมานัง อัพยากตานัง ธัมมานัง" เหมือนในอนันตรปัจจัย? ตอบว่า เพราะไม่สามารถจะให้ถือเอาคติของตนได้. จริงอยู่ ธรรมต่างชาติกัน เมื่อทำให้เกิดภาวะที่แก่กล้ามีกำลังด้วยคุณคืออาเสวนะ แก่อรูปธรรมทั้งหลายที่ต่างชาติกัน ย่อมไม่สามารถจะให้ถือเอาคติของตนอันได้แก่ภาวะที่เป็นกุศลเป็นต้นได้. เพราะฉะนั้น พระองค์จึงไม่ทรงแสดงร่วมกับธรรมเหล่านั้น แต่ทรงแสดงร่วมกับธรรมที่มีชาติเสมอกันเท่านั้น ซึ่งสามารถจะให้ถือเอาคติของตนอันได้แก่ภาวะที่เป็นกุศลเป็นต้น อันพิเศษด้วยภาวะที่แก่กล้ายิ่งขึ้น มีกำลังยิ่งขึ้น ด้วยอาเสวนะที่เรียกว่าวาสนา แก่ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งได้. ถามว่า ก็เพราะเหตุไร จึงไม่ทรงถือเอาวิบากอัพยากตะ? ตอบว่า เพราะไม่มีอาเสวนะ. จริงอยู่ วิบากถึงความเป็นวิบากด้วยอำนาจกรรม อันกรรมปรุงแต่งแล้วเป็นไป ไม่มีความเพียร มีกำลังน้อย ฉะนั้น วิบากนั้นจึงไม่สามารถจะให้ถือเอาสภาวะของตนแล้วอบรม ทำให้วิบากอื่นเกิดขึ้นได้ และไม่เกิดขึ้นโดยรับเอาอานุภาพของวิบากก่อนๆ. แต่เกิดขึ้นเป็นดุจถูกแรงกรรมซัดไป ฉะนั้น อาเสวนะในวิบากจึงไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะไม่มีอาเสวนะ จึงไม่ทรงถือเอาวิบาก. แม้วิบากนี้ แม้เกิดขึ้นในลำดับแห่งกุศล อกุศล และกิริยา ก็ไม่รับเอาคุณคืออาเสวนะ เพราะมีความเป็นไปเนื่องด้วยกรรม ฉะนั้น แม้กุศลเป็นต้นก็ไม่เป็นอาเสวนปัจจัยแก่วิบากนั้น. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมเหล่านั้นไม่เป็นปัจจัยกันเพราะมีชาติต่างกันนั่นเอง. แต่ชื่อว่าความมีชาติต่างกันโดยภูมิหรือโดยอารมณ์ไม่มี. เพราะฉะนั้น แม้กามาวจรกุศลและกิริยาก็เป็นอาเสวนปัจจัยแก่มหัคคตกุศลและกิริยาได้, และอนุโลมกุศลที่มีสังขารเป็นอารมณ์ ก็เป็นอาเสวนปัจจัยแก่โคตรภูกุศลที่มีนิพพานเป็นอารมณ์ได้. นี้เป็นคำอธิบายบาลีในปัจจัยนี้ก่อน. ส่วนอาเสวนปัจจัยนี้ โดยชาติ ตั้งอยู่ ๓ อย่าง คือ กุศล อกุศล และกิริยาอัพยากตะ. ใน ๓ อย่างนั้น กุศลโดยภูมิมี ๓ อย่าง คือ กามาวจร รูปาวจร และอรูปาวจร. อกุศลเป็นกามาวจรอย่างเดียว. กิริยาอัพยากตะมี ๓ อย่าง คือ กามาวจร รูปาวจร และอรูปาวจร. ชื่อว่าโลกุตตรอาเสวนปัจจัยไม่มี. พึงทราบวินิจฉัยในปัจจัยนี้โดยความแตกต่างกันนานาประการอย่างนี้.

Evaṃ bhinne panettha kāmāvacarakusalaṃ attano anantarassa kāmāvacarakusalasseva. Yaṃ panettha ñāṇasampayuttaṃ, taṃ attanā sadisavedanassa rūpāvacarakusalassa arūpāvacarakusalassa lokuttarakusalassāti imesaṃ rāsīnaṃ āsevanapaccayo hoti. Rūpāvacarakusalaṃ pana rūpāvacarakusalasseva. Arūpāvacarakusalaṃ arūpāvacarakusalasseva. Akusalaṃ pana akusalasseva āsevanapaccayo hoti. Kiriyato pana kāmāvacarakiriyasaṅkhāto tāva kāmāvacarakiriyasseva. Yo panettha ñāṇasampayutto, so attanā sadisavedanassa rūpāvacarakiriyassa arūpāvacarakiriyassāti imesaṃ rāsīnaṃ āsevanapaccayo hoti. Rūpāvacarakiriyasaṅkhāto pana rūpāvacarakiriyasseva, arūpāvacarakiriyasaṅkhāto arūpāvacarakiriyasseva āsevanapaccayo hoti. Vipāko pana ekadhammassāpi ekadhammopi vā koci vipākassa āsevanapaccayo natthīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

เมื่อจำแนกอย่างนี้แล้ว ในปัจจัยนั้น กามาวจรกุศลเป็นอาเสวนปัจจัยแก่กามาวจรกุศลที่เกิดในลำดับของตนเท่านั้น. กุศลใดในกามาวจรกุศลนั้นที่สัมปยุตด้วยญาณ กุศลนั้นเป็นอาเสวนปัจจัยแก่กองธรรมเหล่านี้ คือ รูปาวจรกุศล อรูปาวจรกุศล และโลกุตตรกุศล ที่มีเวทนาเสมอกับตน. ส่วนรูปาวจรกุศลเป็นอาเสวนปัจจัยแก่รูปาวจรกุศลเท่านั้น. อรูปาวจรกุศลเป็นอาเสวนปัจจัยแก่อรูปาวจรกุศลเท่านั้น. ส่วนอกุศลเป็นอาเสวนปัจจัยแก่อกุศลเท่านั้น. ส่วนโดยความเป็นกิริยา กิริยาที่ชื่อว่ากามาวจรกิริยา เป็นอาเสวนปัจจัยแก่กามาวจรกิริยาเท่านั้น. กิริยาใดในกามาวจรกิริยานั้นที่สัมปยุตด้วยญาณ กิริยานั้นเป็นอาเสวนปัจจัยแก่กองธรรมเหล่านี้ คือ รูปาวจรกิริยา และอรูปาวจรกิริยา ที่มีเวทนาเสมอกับตน. ส่วนกิริยาที่ชื่อว่ารูปาวจรกิริยา เป็นอาเสวนปัจจัยแก่รูปาวจรกิริยาเท่านั้น, กิริยาที่ชื่อว่าอรูปาวจรกิริยา เป็นอาเสวนปัจจัยแก่อรูปาวจรกิริยาเท่านั้น. ส่วนวิบากนั้น แม้ธรรมหนึ่งก็ไม่เป็นอาเสวนปัจจัยแก่วิบากแม้ธรรมหนึ่งเลย. พึงทราบวินิจฉัยในปัจจัยนี้แม้โดยปัจจยุปบันธรรมอย่างนี้.

Āsevanapaccayaniddesavaṇṇanā.

อรรถกถาอาเสวนปัจจยนิเทศ

13. Kammapaccayaniddesavaṇṇanā

13. อรรถกถากัมมปัจจยนิเทศ

13. Kammapaccayaniddese kammanti cetanākammameva. Kaṭattā ca rūpānanti kammassa kaṭattā uppannarūpānaṃ. Kammapaccayenāti anekānampi kappakoṭīnaṃ matthake attano phalaṃ uppādetuṃ samatthena nānākkhaṇikakammapaccayenāti attho. Kusalākusalañhi kammaṃ attano pavattikkhaṇe phalaṃ na deti. Yadi dadeyya, yaṃ manusso devalokūpagaṃ kusalakammaṃ karoti, tassānubhāvena tasmiṃyeva khaṇe devo bhaveyya. Yasmiṃ pana khaṇe taṃ kataṃ, tato aññasmiṃ khaṇe avijjamānampi kevalaṃ kaṭattāyeva diṭṭheva dhamme upapajje vā apare vā pariyāye avasesapaccayasamāyoge sati phalaṃ uppādeti niruddhāpi purimasippādikiriyā viya kālantare pacchimasippādikiriyāya. Tasmā nānākkhaṇikakammapaccayoti vuccati. Cetanā sampayuttakānaṃ dhammānanti yā kāci cetanā attanā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ. Taṃsamuṭṭhānānanti iminā paṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpampi gaṇhāti. Kammapaccayenāti idaṃ sahajātacetanaṃ sandhāya vuttaṃ. Kusalādīsu hi yā kāci sahajātacetanā sesadhammānaṃ cittapayogasaṅkhātena kiriyābhāvena upakārikā hoti. Tasmā sahajātakammapaccayoti vuccati. Ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.

13. ในกัมมปัจจยนิทเทส คำว่า กรรม ได้แก่ เจตนากรรมเท่านั้น บทว่า กฏตฺตา จ รูปานํ ความว่า รูปที่เกิดขึ้นเพราะกรรมได้ทำไว้ บทว่า กมฺมปจฺจเยน ความว่า โดยนานักขณิกกัมมปัจจัยที่สามารถให้ผลของตนเกิดขึ้นได้แม้ในที่สุดแห่งโกฏิกัปป์ทั้งหลาย จริงอยู่ กุศลกรรมและอกุศลกรรมย่อมไม่ให้ผลในขณะที่ตนเป็นไป หากจะให้ผล มนุษย์ทำกุศลกรรมที่จะนำไปสู่เทวโลกใด ก็พึงเป็นเทวดาในขณะนั้นเองด้วยอานุภาพของกรรมนั้น แต่กรรมนั้น แม้จะไม่มีอยู่ในขณะอื่นจากขณะที่ตนได้ทำไว้แล้ว ก็ย่อมให้ผลได้ในทิฏฐธรรม ในอุปปัชชะ หรือในอปรปริยายะ เมื่อปัจจัยที่เหลือประชุมพร้อมกัน เพียงเพราะเหตุที่ได้ทำไว้แล้ว เหมือนกิริยาในการเรียนศิลปะครั้งก่อนๆ แม้จะดับไปแล้ว ก็ยังให้ผลแก่กิริยาในการเรียนศิลปะครั้งหลังๆ ในกาลอื่นได้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า นานักขณิกกัมมปัจจัย บทว่า เจตนา สมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ความว่า เจตนาใดๆ ก็ตาม (เป็นปัจจัย) แก่ธรรมที่สัมปยุตต์กับตน ด้วยบทว่า ตํสมุฏฺฐานานํ นี้ ย่อมถือเอากฏัตตารูปในปฏิสนธิขณะด้วย บทว่า กมฺมปจฺจเยน นี้ ท่านกล่าวหมายถึงสหชาตเจตนา จริงอยู่ ในกุศลเป็นต้น สหชาตเจตนาใดๆ ย่อมเป็นอุปการะแก่ธรรมที่เหลือโดยความเป็นกิริยาที่นับว่าเป็นการประกอบจิต เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า สหชาตกัมมปัจจัย นี้เป็นคำอธิบายบาลีในเรื่องนี้ก่อน

Ayaṃ pana kammapaccayo atthato catubhūmikacetanāmattameva. So hi jātibhedato kusalo akusalo vipāko kiriyāti catudhā bhijjati. Tattha kusalo bhūmito kāmāvacarādivasena catudhā bhijjati. Akusalo ekadhāva vipāko catudhā, kiriyā tidhāvāti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

ส่วนกัมมปัจจัยนี้ โดยเนื้อความแล้ว ได้แก่ เจตนาในจตุภูมิเท่านั้น จริงอยู่ กัมมปัจจัยนั้น จำแนกโดยชาติเป็น ๔ อย่าง คือ กุศล อกุศล วิบาก กิริยา ในบรรดากรรมเหล่านั้น กุศลกรรมจำแนกโดยภูมิเป็น ๔ อย่าง คือ กามาวจร เป็นต้น อกุศลกรรมมีอย่างเดียว วิบากมี ๔ อย่าง กิริยามี ๓ อย่าง พึงทราบวินิจฉัยในเรื่องนี้โดยความแตกต่างกันนานาประการอย่างนี้

Evaṃ bhinne panettha sahajātā kāmāvacarakusalacetanā pañcavokāre attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, catuvokāre sampayuttakkhandhānaññeva sahajātakammapaccayo hoti. Uppajjitvā niruddhā pana attano vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayena paccayo hoti. Sā ca kho pañcavokāreyeva, na aññattha. Sahajātā rūpāvacarakusalacetanā attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca ekanteneva sahajātakammapaccayena paccayo. Uppajjitvā niruddhā pana attano vipākānañceva kaṭattārūpānañca nānākkhaṇikakammapaccayena paccayo. Arūpāvacarā pana lokuttarā ca sahajātā kusalacetanā pañcavokāre attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca, catuvokāre sampayuttakkhandhānaññeva sahajātakammapaccayena paccayo. Uppajjitvā niruddhā panesā duvidhāpi attano attano vipākakkhandhānaññeva nānākkhaṇikakammapaccayena paccayo. Sahajātā akusalacetanā pañcavokāre attanā sampayuttakkhandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca catuvokāre arūpakkhandhānaññeva sahajātakammapaccayena paccayo. Uppajjitvā niruddhā pana vipākakkhandhānañceva kaṭattārūpānañca nānākkhaṇikakammapaccayena paccayo.

เมื่อจำแนกอย่างนี้แล้ว ในบรรดากรรมเหล่านั้น สหชาตกามาวจรกุศลเจตนาในปัญจโวการภูมิ เป็นสหชาตกัมมปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตต์กับตนและจิตตสมุฏฐานรูป, ในจตุโวการภูมิ เป็นสหชาตกัมมปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์เท่านั้น ส่วนเจตนาที่เกิดขึ้นแล้วดับไป ย่อมเป็นปัจจัยโดยนานักขณิกกัมมปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นวิบากของตนและกฏัตตารูป และเจตนานั้นมีได้ในปัญจโวการภูมิเท่านั้น ไม่มีในภูมิอื่น สหชาตรูปาวจรกุศลเจตนา เป็นปัจจัยโดยสหชาตกัมมปัจจัยโดยส่วนเดียวแก่ธรรมที่สัมปยุตต์กับตนและจิตตสมุฏฐานรูป ส่วนเจตนาที่เกิดขึ้นแล้วดับไป ย่อมเป็นปัจจัยโดยนานักขณิกกัมมปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นวิบากของตนและกฏัตตารูป ส่วนสหชาตกุศลเจตนาที่เป็นอรูปาวจรและโลกุตตระ ในปัญจโวการภูมิ เป็นปัจจัยโดยสหชาตกัมมปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตต์กับตนและจิตตสมุฏฐานรูป, ในจตุโวการภูมิ เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์เท่านั้น ส่วนเจตนาทั้งสองประเภทนี้ที่เกิดขึ้นแล้วดับไป ย่อมเป็นปัจจัยโดยนานักขณิกกัมมปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นวิบากของตนๆ เท่านั้น สหชาตอกุศลเจตนา ในปัญจโวการภูมิ เป็นปัจจัยโดยสหชาตกัมมปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุตต์กับตนและจิตตสมุฏฐานรูป, ในจตุโวการภูมิ เป็นปัจจัยแก่อรูปขันธ์เท่านั้น ส่วนเจตนาที่เกิดขึ้นแล้วดับไป ย่อมเป็นปัจจัยโดยนานักขณิกกัมมปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นวิบากและกฏัตตารูป

Kāmāvacararūpāvacarato vipākacetanā attanā sampayuttadhammānaṃ pavatte cittasamuṭṭhānarūpānaṃ, paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānañca sahajātakammapaccayena paccayo. Arūpāvacaravipākacetanā attanā sampayuttadhammānaññeva sahajātakammapaccayena paccayo. Lokuttaravipākacetanā pañcavokāre attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, catuvokāre arūpasseva sahajātakammapaccayena paccayo. Tebhūmikā kiriyacetanā pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sahajātakammapaccayena paccayo. Yā panettha āruppe uppajjati, sā arūpadhammānaññeva sahajātakammapaccayena paccayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

วิปากเจตนาที่เป็นกามาวจรและรูปาวจร เป็นปัจจัยโดยสหชาตกัมมปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตต์กับตน, แก่จิตตสมุฏฐานรูปในปวัตติกาล, และแก่กฏัตตารูปในปฏิสนธิกาล อรูปาวจรวิปากเจตนา เป็นปัจจัยโดยสหชาตกัมมปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตต์กับตนเท่านั้น โลกุตตรวิปากเจตนา ในปัญจโวการภูมิ เป็นปัจจัยโดยสหชาตกัมมปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตต์กับตนและจิตตสมุฏฐานรูป, ในจตุโวการภูมิ เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมเท่านั้น กิริยาเจตนาในไตรภูมิ ในปัญจโวการภูมิ เป็นปัจจัยโดยสหชาตกัมมปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตต์และจิตตสมุฏฐานรูป ในบรรดากิริยาเจตนาเหล่านั้น เจตนาใดเกิดขึ้นในอรูปภูมิ เจตนานั้นเป็นปัจจัยโดยสหชาตกัมมปัจจัยแก่อรูปธรรมเท่านั้น พึงทราบวินิจฉัยในเรื่องนี้โดยปัจจยุปบันธรรมอย่างนี้

Kammapaccayaniddesavaṇṇanā.

อรรถกถากัมมปัจจยนิทเทส

14. Vipākapaccayaniddesavaṇṇanā

14. อรรถกถาวิปากปัจจยนิทเทส

14. Vipākapaccayaniddese vipākā cattāro khandhāti yasmā kammasamuṭṭhānāpi rūpā vipākā na honti, tasmā ‘‘vipākā’’ti vatvā ‘‘cattāro khandhā’’ti vuttaṃ. Evaṃ ayaṃ pāḷi arūpadhammānaññeva vipākapaccayavasena āgatā. Pañhāvāre pana ‘‘vipākābyākato eko khandho tiṇṇaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ vipākapaccayena paccayo. Paṭisandhikkhaṇe vipākābyākato eko khandho tiṇṇannaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ vipākapaccayena paccayo’’ti āgatattā cittasamuṭṭhānakammasamuṭṭhānarūpānampi vipākapaccayo labbhati. Idha pana sāvasesavasena desanā katāti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. Ayaṃ pana vipākapaccayo vipākabhāvena jātito ekavidho, bhūmibhedato kāmāvacarādivasena catudhā bhijjatīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

14. ในวิปากปัจจยนิทเทส บทว่า วิปากา จตฺตาโร ขนฺธา ความว่า เพราะแม้รูปที่มีกรรมเป็นสมุฏฐานก็ไม่เป็นวิบาก ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วิปากา" แล้วกล่าวว่า "จตฺตาโร ขนฺธา" ด้วยเหตุนี้ บาลีนี้จึงมาโดยนัยแห่งวิปากปัจจัยแก่อรูปธรรมเท่านั้น แต่ในปัญหาพยากรณ์ มีมาว่า "วิปากอัพยากตขันธ์หนึ่ง เป็นปัจจัยโดยวิปากปัจจัยแก่ขันธ์สามและจิตตสมุฏฐานรูป ในปฏิสนธิขณะ วิปากอัพยากตขันธ์หนึ่ง เป็นปัจจัยโดยวิปากปัจจัยแก่ขันธ์สามและกฏัตตารูป" เพราะเหตุนั้น วิปากปัจจัยจึงมีได้แม้แก่จิตตสมุฏฐานรูปและกรรมสมุฏฐานรูป แต่ในที่นี้ ท่านแสดงเทศนาโดยมีส่วนเหลือไว้ นี้เป็นคำอธิบายบาลีในเรื่องนี้ก่อน ส่วนวิปากปัจจัยนี้ โดยชาติคือโดยความเป็นวิบาก มีอย่างเดียว, โดยการจำแนกภูมิ มี ๔ อย่าง คือ กามาวจร เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยในเรื่องนี้โดยความแตกต่างกันนานาประการอย่างนี้

Evaṃ bhinne panettha kāmāvacararūpāvacaravipāko attanā sampayuttadhammānaṃ pavatte cittasamuṭṭhānarūpānaṃ paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānañca vipākapaccayo hoti. Arūpāvacaravipāko sampayuttadhammānaññeva. Lokuttaravipāko pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, catuvokāre sampayuttakkhandhānaññeva vipākapaccayo hotīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

เมื่อจำแนกอย่างนี้ ในปัจจัยนี้ กามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก ย่อมเป็นวิปากปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมของตน แก่จิตตสมุฏฐานรูปในปวัตติกาล และแก่กฏัตตารูปในปฏิสนธิกาล. อรูปาวจรวิบาก (เป็นปัจจัย) แก่สัมปยุตตธรรมเท่านั้น. โลกุตตรวิบาก ในปัญจโวการภูมิ (เป็นปัจจัย) แก่สัมปยุตตธรรมและจิตตสมุฏฐานรูป, ในจตุโวการภูมิ (เป็นปัจจัย) แก่สัมปยุตตขันธ์เท่านั้น ย่อมเป็นวิปากปัจจัย. พึงทราบวินิจฉัยในวิปากปัจจัยนี้ แม้โดยความเป็นปัจจยุบบัน ดังพรรณนามาฉะนี้.

Vipākapaccayaniddesavaṇṇanā.

พรรณนาวิปากปัจจยนิเทศ.

15. Āhārapaccayaniddesavaṇṇanā

15. พรรณนาอาหารปัจจยนิเทศ

15. Āhārapaccayaniddese kabaḷīkāro āhāroti catusantatisamuṭṭhāne rūpe ojā āhāro nāma. So pana yasmā kabaḷaṃ karitvā ajjhoharitova āhārakiccaṃ karoti, na bahi ṭhito, tasmā āhāroti avatvā ‘‘kabaḷīkāro āhāro’’ti vuttaṃ. Kabaḷaṃ karitvā ajjhoharitabbavatthukattā vā kabaḷīkāroti nāmametaṃ tassa. Arūpino āhārāti phassacetanāviññāṇāhārā. Taṃsamuṭṭhānānanti idhāpi kammasamuṭṭhānāni gahitāneva. Vuttañhetaṃ pañhāvāre – paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā āhārā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayoti. Ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.

15. ในอาหารปัจจยนิเทศ บทว่า กพฬีกาโร อาหาโร ได้แก่ โอชาในรูปอันเกิดจากสมุฏฐาน ๔ สันตติ ชื่อว่าอาหาร. ก็โอชานั้น เพราะเหตุที่ทำเป็นคำๆ แล้วกลืนกินเข้าไปเท่านั้น จึงทำกิจของอาหารได้ (ทำกิจ) เมื่อตั้งอยู่ภายนอกไม่ได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่กล่าวว่า อาหาร แต่กล่าวว่า "กพฬีกาโร อาหาโร". อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า กพฬีกาโร นี้ของโอชานั้น เพราะเป็นวัตถุที่พึงทำเป็นคำๆ แล้วกลืนกิน. บทว่า อรูปิโน อาหารา คือ ผัสสาหาร เจตนาหาร และวิญญาณาหาร. บทว่า ตํสมุฏฺฐานานํ แม้ในที่นี้ ท่านถือเอากัมมสมุฏฐานรูปด้วย. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในปัญหาพยากรณ์ว่า ในปฏิสนธิขณะ วิปากาพยากตาหาร เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นสัมปยุต และแก่กฏัตตารูป. นี้เป็นการพรรณนาบาลีในอาหารปัจจยนิเทศนี้ก่อน.

Ayaṃ pana āhārapaccayo saṅkhepato kabaḷīkāro āhāro, phasso, cetanā, viññāṇanti cattārova dhammā honti. Tattha ṭhapetvā kabaḷīkārāhāraṃ sesā tayo arūpāhārā jātivasena kusalākusalavipākakiriyabhedato catudhā bhijjanti. Puna bhūmibhedena kusalo catudhā, akusalo ekadhā, vipāko catudhā, kiriyā tidhāti evaṃ anekadhā bhijjanti. Kabaḷīkārāhāro pana jātito abyākato, bhūmito kāmāvacarovāti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

ก็อาหารปัจจัยนี้ โดยย่อมีธรรม ๔ อย่างเท่านั้น คือ กพฬีกาหาร ผัสสะ เจตนา วิญญาณ. ในธรรม ๔ อย่างนั้น ยกเว้นกพฬีกาหาร อรูปาหาร ๓ ที่เหลือ โดยชาติ ย่อมจำแนกเป็น ๔ อย่าง โดยความแตกต่างแห่งกุศล อกุศล วิบาก กิริยา. อีกอย่างหนึ่ง โดยความแตกต่างแห่งภูมิ กุศลเป็น ๔ อย่าง อกุศลเป็น ๑ อย่าง วิบากเป็น ๔ อย่าง กิริยาเป็น ๓ อย่าง ย่อมจำแนกเป็นหลายอย่างดังนี้. ส่วนกพฬีกาหาร โดยชาติเป็นอัพยากตะ โดยภูมิเป็นกามาวจรเท่านั้น. พึงทราบวินิจฉัยในอาหารปัจจัยนี้ โดยความแตกต่างนานาประการ ดังพรรณนามาฉะนี้.

Evaṃ bhinne panettha catubhūmakāpi tayo kusalāhārā pañcavokāre attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca āhārapaccayena paccayo, ṭhapetvā pana rūpāvacaraṃ avasesā āruppe sampayuttadhammānaññeva āhārapaccayena paccayo. Akusalāhāresupi eseva nayo. Catubhūmakavipākāhārā pana sabbattha sampayuttakānaṃ āhārapaccayā honti. Kāmāvacararūpāvacaravipākā panettha pañcavokāre uppajjamānā pavatte cittasamuṭṭhānarūpassa paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpassāpi āhārapaccayā honti. Lokuttarā pana cittasamuṭṭhānarūpasseva, āruppe uppannā rūpassa paccayā na honti. Tebhūmakāpi tayo kiriyāhārā pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, kāmāvacarārūpāvacarā pana āruppe sampayuttadhammānaññeva āhārapaccayena paccayo. Catusantatisamuṭṭhāno kabaḷīkārāhāro kiñcāpi ‘‘imassa kāyassā’’ti avisesato vutto, visesato panāyamettha āhārasamuṭṭhānarūpassa janako ceva anupālako ca hutvā āhārapaccayena paccayo hoti, sesatisantatisamuṭṭhānassa anupālakova hutvā āhārapaccayena paccayo hotīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

เมื่อจำแนกอย่างนี้ ในปัจจัยนี้ กุสลาหาร ๓ แม้ที่เป็นจตุภูมิกะ ในปัญจโวการภูมิ ย่อมเป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมของตนและแก่จิตตสมุฏฐานรูป, แต่ยกเว้นรูปาวจร (กุสลาหาร) ที่เหลือ ในอรูปภูมิ ย่อมเป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมเท่านั้น. แม้ในอกุสลาหาร ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนจตุภูมิกวิปากาหาร ย่อมเป็นอาหารปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมในที่ทั้งปวง. ในวิปากาหารเหล่านั้น กามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก เมื่อเกิดขึ้นในปัญจโวการภูมิ ย่อมเป็นอาหารปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปในปวัตติกาล และแก่กฏัตตารูปในปฏิสนธิกาลด้วย. ส่วนโลกุตตรวิบาก (เป็นปัจจัย) แก่จิตตสมุฏฐานรูปเท่านั้น, (วิปากาหาร) ที่เกิดขึ้นในอรูปภูมิ ย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่รูป. กิริยาหาร ๓ แม้ที่เป็นไตรภูมิกะ ในปัญจโวการภูมิ (เป็นปัจจัย) แก่สัมปยุตตธรรมและแก่จิตตสมุฏฐานรูป, ส่วนกามาวจรและอรูปาวจร (กิริยาหาร) ในอรูปภูมิ ย่อมเป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมเท่านั้น. กพฬีกาหารอันเกิดจากสมุฏฐาน ๔ สันตติ แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าจะตรัสไว้โดยไม่เจาะจงว่า "แก่กายนี้" ก็ตาม, แต่โดยพิเศษ ในที่นี้ กพฬีกาหารนี้เป็นทั้งผู้ให้เกิดและเป็นทั้งผู้อุปถัมภ์แก่อาหารสมุฏฐานรูป เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย, เป็นเพียงผู้อุปถัมภ์แก่รูปที่เกิดจากสมุฏฐาน ๓ สันตติที่เหลือ เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย. พึงทราบวินิจฉัยในอาหารปัจจัยนี้ แม้โดยความเป็นปัจจยุบบัน ดังพรรณนามาฉะนี้.

Āhārapaccayaniddesavaṇṇanā.

พรรณนาอาหารปัจจยนิเทศ.

16. Indriyapaccayaniddesavaṇṇanā

16. พรรณนาอินทริยปัจจยนิเทศ

16. Indriyapaccayaniddese cakkhundriyanti cakkhusaṅkhātaṃ indriyaṃ. Indriyapaccayenāti sayaṃ purejāto hutvā arūpadhammānaṃ uppādato paṭṭhāya yāva bhaṅgā indriyapaccayena paccayo hoti. Sotindriyādīsupi eseva nayo. Arūpino indriyāti ettha arūpajīvitindriyampi saṅgahitaṃ. Taṃsamuṭṭhānānanti ettha heṭṭhā vuttanayeneva kaṭattārūpampi saṅgahitaṃ. Vuttañhetaṃ pañhāvāre – paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā indriyā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ indriyapaccayena paccayoti. Evaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā veditabbā.

16. ในอินทริยปัจจยนิเทศ บทว่า จกฺขุนฺทฺริยํ คือ อินทรีย์ที่ชื่อว่าจักขุ. บทว่า อินฺทฺริยปจฺจเยน คือ ตนเองเป็นปุเรชาตะ ย่อมเป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลาย ตั้งแต่ขณะเกิดขึ้นจนถึงขณะดับ. แม้ในโสตินทรีย์เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า อรูปิโน อินฺทฺริยา ในที่นี้ ท่านสงเคราะห์เอารูปชีวิตินทรีย์ด้วย. บทว่า ตํสมุฏฺฐานานํ ในที่นี้ โดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเอง ท่านสงเคราะห์เอากฏัตตารูปด้วย. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในปัญหาพยากรณ์ว่า ในปฏิสนธิขณะ วิปากาพยากตอินทรีย์ เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นสัมปยุต และแก่กฏัตตารูป. พึงทราบการพรรณนาบาลีในอินทริยปัจจยนิเทศนี้ดังนี้ก่อน.

Ayaṃ pana indriyapaccayo itthindriyapurisindriyavajjānaṃ samavīsatiyā indriyānaṃ vasena ṭhito. Itthindriyapurisindriyāni hi kiñcāpi itthiliṅgapurisaliṅgādīnaṃ bījabhūtāni, kalalādikāle pana vijjamānesupi tesu itthiliṅgapurisaliṅgādīnaṃ abhāvā tāni neva tesaṃ, na aññesaṃ indriyapaccayataṃ pharanti. Indriyapaccayo hi attano vijjamānakkhaṇe avinibbhuttadhammānaṃ indriyapaccayataṃ apharanto nāma natthi, tasmā tāni indriyapaccayā na honti. Yesaṃ panetāni bījabhūtāni, tesaṃ tāni suttantikapariyāyena pakatūpanissayabhāvaṃ bhajanti. Iti indriyapaccayo samavīsatiyā indriyānaṃ vasena ṭhitoti veditabbo. So jātito kusalākusalavipākakiriyarūpavasena pañcadhā bhijjati. Tattha kusalo bhūmivasena catudhā, akusalo kāmāvacarova vipāko catudhāva kiriyāsaṅkhāto tidhā, rūpaṃ kāmāvacaramevāti evaṃ anekadhā bhijjatīti evaṃ tāvettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

ก็อินทริยปัจจัยนี้ เว้นอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ ตั้งอยู่โดยอำนาจแห่งอินทรีย์ ๒๐ ถ้วน. จริงอยู่ อิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ แม้จะเป็นพืชแห่งอิตถีลิงค์และปุริสลิงค์เป็นต้น แต่ในกาลแห่งกลละเป็นต้น แม้เมื่ออินทรีย์เหล่านั้นมีอยู่ เพราะความไม่มีแห่งอิตถีลิงค์และปุริสลิงค์เป็นต้น อินทรีย์เหล่านั้นย่อมไม่แผ่ความเป็นอินทริยปัจจัยไปให้แก่ธรรมเหล่านั้น หรือแก่ธรรมอื่น ๆ. เพราะว่า อินทริยปัจจัย ในขณะที่ตนมีอยู่ ที่จะไม่แผ่ความเป็นอินทริยปัจจัยไปให้แก่ธรรมที่เกิดร่วมกัน ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น อินทรีย์เหล่านั้นจึงไม่เป็นอินทริยปัจจัย. ก็อินทรีย์เหล่านี้เป็นพืชแก่ธรรมเหล่าใด อินทรีย์เหล่านั้น (เป็นปัจจัย) แก่ธรรมเหล่านั้น โดยสุตตันตปริยาย ย่อมถึงความเป็นปกตูปนิสสยะ. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า อินทริยปัจจัยตั้งอยู่โดยอำนาจแห่งอินทรีย์ ๒๐ ถ้วน. อินทริยปัจจัยนั้น โดยชาติ ย่อมจำแนกเป็น ๕ อย่าง โดยอำนาจแห่งกุศล อกุศล วิบาก กิริยา และรูป. ใน ๕ อย่างนั้น กุศลโดยอำนาจแห่งภูมิเป็น ๔ อย่าง, อกุศลเป็นกามาวจรเท่านั้น, วิบากเป็น ๔ อย่างเหมือนกัน, ที่ชื่อว่ากิริยาเป็น ๓ อย่าง, รูปเป็นกามาวจรเท่านั้น, ย่อมจำแนกเป็นหลายอย่างดังนี้. พึงทราบวินิจฉัยในอินทริยปัจจัยนี้ โดยความแตกต่างนานาประการดังนี้ก่อน.

Evaṃ bhinne panettha catubhūmakopi kusalindriyapaccayo pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca indriyapaccayena paccayo, tathā akusalo. Ṭhapetvā pana rūpāvacarakusalaṃ avasesā kusalākusalā āruppe sampayuttadhammānaññeva indriyapaccayena paccayo. Catubhūmako vipākindriyapaccayo ekanteneva sampayuttakānaṃ indriyapaccayena paccayo. Kāmāvacararūpāvacarā panettha pañcavokāre uppajjanato pavatte cittasamuṭṭhānarūpassa, paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpassāpi indriyapaccayena paccayā honti. Lokuttarā cittasamuṭṭhānarūpasseva. Āruppe uppannā lokuttaravipākā indriyā rūpassa paccayā na honti. Tebhūmakā kiriyindriyā pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, kāmāvacarārūpāvacarā pana āruppe sampayuttadhammānaññeva indriyapaccayataṃ pharanti. Cakkhundriyādivasena chabbidhe rūpindriye cakkhundriyaṃ kusalākusalavipākato sampayuttadhammānaṃ dvinnaṃ cakkhuviññāṇānaṃ, sotindriyādīni tathāvidhānaññeva sotaviññāṇādīnaṃ, rūpajīvitindriyaṃ attanā sahajātarūpānaṃ ṭhitikkhaṇe indriyapaccayena paccayo. Sahajātapaccayatā pana tassa natthīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

เมื่อจำแนกปัจจัยนั้นอย่างนี้ กุศลอินทริยปัจจัยแม้ที่เป็นไปใน ๔ ภูมิ ในปัญจโวการภูมิ เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป อกุศลอินทริยปัจจัยก็เป็นปัจจัยอย่างนั้นเหมือนกัน แต่เว้นรูปาวจรกุศลเสีย กุศลและอกุศลที่เหลือ ในอรูปภูมิ เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้น วิบากอินทริยปัจจัยที่เป็นไปใน ๔ ภูมิ เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายโดยส่วนเดียวเท่านั้น ในวิบากอินทริยปัจจัยเหล่านั้น กามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก เพราะเกิดในปัญจโวการภูมิ จึงเป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปในปวัตติกาล และแก่กฏัตตารูปในปฏิสนธิกาลด้วย โลกุตตรวิบากเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปเท่านั้น โลกุตตรวิบากอินทรีย์ที่เกิดในอรูปภูมิ ไม่เป็นปัจจัยแก่รูป กิริยาอินทรีย์ที่เป็นไปใน ๓ ภูมิ ในปัญจโวการภูมิ เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป แต่กามาวจรกิริยาและอรูปาวจรกิริยาในอรูปภูมิ ย่อมแผ่ความเป็นอินทริยปัจจัยไปให้แก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้น ในรูปินทรีย์ ๖ อย่างโดยนัยแห่งจักขุนทรีย์เป็นต้น จักขุนทรีย์เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ๒ ดวง ซึ่งเป็นสัมปยุตตธรรมที่เกิดจากกุศลวิบากและอกุศลวิบาก โสตินทรีย์เป็นต้นก็เป็นปัจจัยแก่โสตวิญญาณเป็นต้นอย่างนั้นเหมือนกัน รูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัยแก่สหชาตรูปของตนในฐิติขณะ แต่ความเป็นสหชาตปัจจัยของรูปชีวิตินทรีย์นั้นไม่มี ดังนั้น พึงทราบการวินิจฉัยในอินทริยปัจจัยนี้ แม้โดยนัยแห่งปัจจยุบบันนธรรมอย่างนี้แล

Indriyapaccayaniddesavaṇṇanā.

อรรถกถาอินทริยปัจจยนิเทศ

17. Jhānapaccayaniddesavaṇṇanā

17. อรรถกถาฌานปัจจยนิเทศ

17. Jhānapaccayaniddese jhānaṅgānīti dvipañcaviññāṇavajjesu sesacittesu uppannāni vitakkavicārapītisomanassadomanassupekkhācittekaggatāsaṅkhātāni satta aṅgāni. Pañcannaṃ pana viññāṇakāyānaṃ abhinipātamattattā tesu vijjamānānipi upekkhāsukhadukkhāni upanijjhānākārassa abhāvato jhānaṅgānīti na uddhaṭāni. Tattha pacchinnattā pana sesāhetukesupi jhānaṅgaṃ na uddhaṭameva. Taṃsamuṭṭhānānanti idhāpi kaṭattārūpaṃ saṅgahitanti veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ pañhāvāre – ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatāni jhānaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo’’ti. Ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. Ayaṃ pana jhānapaccayo sattannaṃ jhānaṅgānaṃ vasena ṭhitopi jātibhedato kusalākusalavipākakiriyavasena catudhā bhijjati, puna bhūmivasena catudhā; ekadhā, catudhā, tidhāti dvādasadhā bhijjatīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

17. ในฌานปัจจยนิเทศ คำว่า ฌานังคานิ ได้แก่ องค์ ๗ คือ วิตก วิจาร ปีติ โสมนัส โทมนัส อุเบกขา และจิตเตกัคคตา ที่เกิดขึ้นในจิตที่เหลือ เว้นทวิปัญจวิญญาณ แต่เพราะวิญญาณกาย ๕ เป็นเพียงการกระทบอารมณ์เท่านั้น แม้อุเบกขา สุข และทุกข์ที่มีอยู่ในวิญญาณกายเหล่านั้น ท่านก็ไม่ยกขึ้นแสดงว่าเป็นฌานังคะ เพราะไม่มีอาการเพ่งอารมณ์ ในอเหตุกจิตที่เหลือนั้นเล่า ท่านก็ไม่ยกขึ้นแสดงฌานังคะเหมือนกัน เพราะเป็นจิตที่ด้อยกำลัง ในบทว่า ตังสมุฏฐานานัง นี้ พึงทราบว่า ท่านสงเคราะห์กฏัตตารูปเข้าไว้ด้วย จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในปัญหาพยากรณ์ว่า 'ในปฏิสนธิขณะ วิบากอัพยากตฌานังคะทั้งหลาย เป็นปัจจัยโดยฌานปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและกฏัตตารูป' นี้เป็นการพรรณนาบาลีในฌานปัจจยนิเทศนี้ก่อน แต่ฌานปัจจัยนี้ แม้ตั้งอยู่โดยอำนาจแห่งฌานังคะ ๗ ก็จำแนกได้ ๔ อย่างโดยชาติเภท คือ กุศล อกุศล วิบาก และกิริยา อีกทั้งจำแนกโดยภูมิเภทได้ ๔ อย่าง, ๑ อย่าง, ๔ อย่าง, และ ๓ อย่าง รวมเป็น ๑๒ อย่าง ดังนั้น พึงทราบการวินิจฉัยในฌานปัจจัยนี้ โดยเภทะต่างๆ อย่างนี้แล

Evaṃ bhinne panettha catubhūmakampi kusalajhānaṅgaṃ pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, ṭhapetvā rūpāvacaraṃ avasesaṃ āruppe sampayuttadhammānaññeva jhānapaccayena paccayo. Akusalepi eseva nayo. Kāmāvacararūpāvacaravipākaṃ pavatte sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, paṭisandhiyaṃ sampayuttadhammānañceva kaṭattārūpassa ca, āruppavipākaṃ sampayuttadhammānaññeva, yañca āruppe lokuttaravipākaṃ uppajjati, tañca. Pañcavokāre pana taṃ cittasamuṭṭhānarūpassapi jhānapaccayena paccayo hoti. Tebhūmakampi kiriyajhānaṅgaṃ pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca. Yaṃ panettha āruppe uppajjati, taṃ sampayuttadhammānaññeva jhānapaccayena paccayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

เมื่อจำแนกปัจจัยนั้นอย่างนี้ กุศลฌานังคะแม้ที่เป็นไปใน ๔ ภูมิ ในปัญจโวการภูมิ เป็นปัจจัยโดยฌานปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป เว้นรูปาวจรกุศลเสีย กุศลที่เหลือในอรูปภูมิ เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้น ในอกุศลฌานังคะก็นัยนี้เหมือนกัน กามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก ในปวัตติกาล เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป ในปฏิสนธิกาล เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและกฏัตตารูป อรูปวิบากเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้น และโลกุตตรวิบากใดที่เกิดขึ้นในอรูปภูมิ ก็เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้น แต่โลกุตตรวิบากนั้นในปัญจโวการภูมิ ย่อมเป็นปัจจัยโดยฌานปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปด้วย กิริยาฌานังคะแม้ที่เป็นไปใน ๓ ภูมิ ในปัญจโวการภูมิ เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป กิริยาฌานังคะใดในบรรดากิริยาฌานังคะเหล่านั้นที่เกิดขึ้นในอรูปภูมิ กิริยาฌานังคะนั้นเป็นปัจจัยโดยฌานปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้น ดังนั้น พึงทราบการวินิจฉัยในฌานปัจจัยนี้ แม้โดยนัยแห่งปัจจยุบบันนธรรมอย่างนี้แล

Jhānapaccayaniddesavaṇṇanā.

อรรถกถาฌานปัจจยนิเทศ

18. Maggapaccayaniddesavaṇṇanā

18. อรรถกถามัคคปัจจยนิเทศ

18. Maggapaccayaniddese maggaṅgānīti ahetukacittuppādavajjesu sesacittesu uppannāni paññā, vitakko, sammāvācākammantājīvā, vīriyaṃ, sati, samādhi, micchādiṭṭhi, micchāvācākammantājīvāti imāni dvādasaṅgāni. Maggassa pana hetupacchimakattā ahetukacittesu maggaṅgāni na uddhaṭāni. Taṃsamuṭṭhānānanti idhāpi kaṭattārūpaṃ saṅgahitameva. Vuttañhetaṃ pañhāvāre – ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatāni maggaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ maggapaccayena paccayo’’ti. Ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.

18. ในมัคคปัจจยนิเทศ คำว่า มัคคังคานิ ได้แก่ องค์ ๑๒ เหล่านี้ คือ ปัญญา วิตก สัมมาวาจา-สัมมากัมมันตะ-สัมมาอาชีวะ วิริยะ สติ สมาธิ มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาวาจา-มิจฉากัมมันตะ-มิจฉาอาชีวะ ที่เกิดขึ้นในจิตที่เหลือ เว้นอเหตุกจิตตุปบาท แต่เพราะมรรคมีเหตุเป็นปัจจัยภายหลัง ท่านจึงไม่ยกขึ้นแสดงมัคคังคะในอเหตุกจิตทั้งหลาย ในบทว่า ตังสมุฏฐานานัง นี้ ท่านสงเคราะห์กฏัตตารูปเข้าไว้ด้วยเหมือนกัน จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในปัญหาพยากรณ์ว่า 'ในปฏิสนธิขณะ วิบากอัพยากตมัคคังคะทั้งหลาย เป็นปัจจัยโดยมัคคปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและกฏัตตารูป' นี้เป็นการพรรณนาบาลีในมัคคปัจจยนิเทศนี้ก่อน

Ayaṃ pana maggapaccayo dvādasannaṃ maggaṅgānaṃ vasena ṭhitopi jātibhedato kusalādivasena catudhā, kusalādīnañca kāmāvacarādibhūmibhedato dvādasadhā bhijjatīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo. Evaṃ bhinne panettha catubhūmakampi kusalamaggaṅgaṃ pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, ṭhapetvā rūpāvacaraṃ avasesaṃ āruppe sampayuttadhammānaññeva maggapaccayena paccayoti sabbaṃ jhānapaccaye viya vitthāretabbanti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

แต่มัคคปัจจัยนี้ แม้ตั้งอยู่โดยอำนาจแห่งมัคคังคะ ๑๒ ก็จำแนกได้ ๔ อย่างโดยชาติเภท คือ กุศลเป็นต้น และจำแนกได้ ๑๒ อย่างโดยภูมิเภท คือ กามาวจรภูมิเป็นต้นของกุศลเป็นต้นเหล่านั้น ดังนั้น พึงทราบการวินิจฉัยในมัคคปัจจัยนี้ โดยเภทะต่างๆ อย่างนี้ เมื่อจำแนกปัจจัยนั้นอย่างนี้ กุศลมัคคังคะแม้ที่เป็นไปใน ๔ ภูมิ ในปัญจโวการภูมิ เป็นปัจจัยโดยมัคคปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป เว้นรูปาวจรกุศลเสีย กุศลที่เหลือในอรูปภูมิ เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้น พึงขยายความทั้งหมดให้พิสดารเหมือนในฌานปัจจัย ดังนั้น พึงทราบการวินิจฉัยในมัคคปัจจัยนี้ แม้โดยนัยแห่งปัจจยุบบันนธรรมอย่างนี้แล

Maggapaccayaniddesavaṇṇanā.

อรรถกถามัคคปัจจยนิเทศ

19. Sampayuttapaccayaniddesavaṇṇanā

19. อรรถกถาสัมปยุตตปัจจยนิเทศ

19. Sampayuttapaccayaniddese pāḷi uttānatthā eva. Ayaṃ pana sampayuttapaccayo nāma saṅkhepato sabbepi arūpino khandhā. Pabhedato panesa jātito kusalādīnaṃ, bhūmito ca kāmāvacarādīnaṃ vasena anekadhā bhijjatīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo. Evaṃ bhinne panettha catubhūmakesupi kusalakkhandhesu eko khandho tiṇṇaṃ khandhānaṃ, tayo ekassa, dve dvinnanti evaṃ sabbepi aññamaññaṃ sampayuttapaccayena paccayo. Akusalavipākakiriyakkhandhesupi eseva nayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

19. ในสัมปยุตตปัจจยนิเทศ บาลีมีอรรถตื้นทั้งนั้น. ส่วนสัมปยุตตปัจจัยนี้ โดยย่อ ได้แก่ อรูปขันธ์ทั้งหมด. แต่โดยประเภท ปัจจัยนี้จำแนกได้หลายอย่าง โดยชาติ คือเป็นกุศลเป็นต้น และโดยภูมิ คือเป็นกามาวจรเป็นต้น ฉะนี้ พึงทราบวินิจฉัยในปัจจัยนี้โดยประเภทต่างๆ อย่างนี้. เมื่อจำแนกอย่างนี้แล้ว ในบรรดากุศลขันธ์ที่เป็นไปในภูมิ ๔ ขันธ์หนึ่งเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓, ขันธ์ ๓ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๑, ขันธ์ ๒ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๒, ด้วยประการฉะนี้ ขันธ์ทั้งหมดจึงเป็นปัจจัยแก่กันและกันโดยสัมปยุตตปัจจัย. ในอกุศลขันธ์ วิบากขันธ์ และกิริยาขันธ์ ก็นัยนี้เหมือนกัน ฉะนี้ พึงทราบวินิจฉัยในปัจจัยนี้แม้โดยฝ่ายปัจจยุปบันธรรมอย่างนี้.

Sampayuttapaccayaniddesavaṇṇanā.

อรรถกถาสัมปยุตตปัจจยนิเทศ

20. Vippayuttapaccayaniddesavaṇṇanā

20. อรรถกถาวิปปยุตตปัจจยนิเทศ

20. Vippayuttapaccayaniddese rūpino dhammā arūpīnanti idaṃ tāva hadayavatthuno ceva cakkhundriyādīnañca vasena veditabbaṃ. Rūpadhammesu hi eteyeva cha koṭṭhāsā arūpakkhandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayā honti. Rūpāyatanādayo pana ārammaṇadhammā kiñcāpi vippayuttadhammā, vippayuttapaccayā pana na honti. Kiṃ kāraṇā? Sampayogāsaṅkāya abhāvato. Arūpino hi khandhā cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ abbhantarato nikkhamantā viya uppajjanti. Tattha āsaṅkā hoti – ‘‘kiṃ nu kho ete etehi sampayuttā, udāhu vippayuttā’’ti. Ārammaṇadhammā pana vatthunissayena uppajjamānānaṃ ārammaṇamattā hontīti natthi tesu sampayogāsaṅkā. Iti sampayogāsaṅkāya abhāvato na te vippayuttapaccayā. Hadayavatthuādīsu eva panāyaṃ vippayuttapaccayatā veditabbā. Vuttampi cetaṃ pañhāvāre – vatthu kusalānaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayo. Vatthu akusalānaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayo. Cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇassa vippayuttapaccayena paccayo. Sota… ghāna… jivhā… kāyāyatanaṃ kāyaviññāṇassa vippayuttapaccayena paccayo. Vatthu vipākābyākatānaṃ kiriyābyākatānaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayoti.

20. ในวิปปยุตตปัจจยนิเทศ บทว่า รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ นี้ พึงทราบโดยนัยแห่งหทยวัตถุและจักขุนทรีย์เป็นต้นก่อน. จริงอยู่ ในบรรดารูปธรรมทั้งหลาย ส่วนทั้ง ๖ เหล่านี้เท่านั้น ย่อมเป็นปัจจัยแก่อรูปขันธ์ทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัย. ส่วนอารัมมณธรรมมีรูปายตนะเป็นต้น แม้จะเป็นวิปปยุตตธรรม แต่ก็หาเป็นวิปปยุตตปัจจัยไม่. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีความสงสัยในการสัมปโยค. จริงอยู่ อรูปขันธ์ทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นประหนึ่งว่าออกมาจากภายในวัตถุมีจักขุเป็นต้น. ในกรณีนั้น ย่อมเกิดความสงสัยว่า "ธรรมเหล่านี้สัมปยุตด้วยธรรมเหล่านี้ หรือว่าวิปปยุตหนอ". ส่วนอารัมมณธรรมทั้งหลายเป็นเพียงอารมณ์ของธรรมที่เกิดขึ้นโดยอาศัยวัตถุ ฉะนั้นจึงไม่มีความสงสัยในการสัมปโยคในอารัมมณธรรมเหล่านั้น. เพราะฉะนั้น เพราะไม่มีความสงสัยในการสัมปโยค ธรรมเหล่านั้นจึงไม่เป็นวิปปยุตตปัจจัย. แต่ความเป็นวิปปยุตตปัจจัยนี้ พึงทราบในหทยวัตถุเป็นต้นเท่านั้น. และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้วในปัญหาพยากรณ์ว่า วัตถุเป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์ทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัย. วัตถุเป็นปัจจัยแก่อกุศลขันธ์ทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัย. จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณโดยวิปปยุตตปัจจัย. โสตะ... ฆานะ... ชิวหา... กายายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณโดยวิปปยุตตปัจจัย. วัตถุเป็นปัจจัยแก่วิบากอัพยากตขันธ์และกิริยาอัพยากตขันธ์ทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัย.

Arūpino dhammā rūpīnanti idaṃ pana catunnaṃ khandhānaṃ vasena veditabbaṃ. Arūpadhammesu hi cattāro khandhāva sahajātapurejātānaṃ rūpadhammānaṃ vippayuttapaccayā honti, nibbānaṃ pana arūpampi samānaṃ rūpassa vippayuttapaccayo na hoti. ‘‘Catūhi sampayogo catūhi vippayogo’’ti hi vuttaṃ. Iti catunnaṃ arūpakkhandhānaṃyeva vippayuttapaccayatā veditabbā. Vuttampi cetaṃ pañhāvāre – sahajātā kusalā khandhā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ vippayuttapaccayena paccayo. Pacchājātā kusalā khandhā purejātassa imassa kāyassa vippayuttapaccayena paccayo. Paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā khandhā kaṭattārūpānaṃ vippayuttapaccayena paccayo, khandhā vatthussāti. Evaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā veditabbā.

ส่วนบทว่า อรูปิโน ธมฺมา รูปีนํ นี้ พึงทราบโดยนัยแห่งขันธ์ ๔. จริงอยู่ ในบรรดาอรูปธรรมทั้งหลาย ขันธ์ ๔ เท่านั้น ย่อมเป็นวิปปยุตตปัจจัยแก่รูปธรรมทั้งหลายที่เป็นสหชาตะและปุเรชาตะ, ส่วนพระนิพพาน แม้เป็นอรูปธรรม ก็หาเป็นวิปปยุตตปัจจัยแก่รูปไม่. จริงดังที่ตรัสไว้ว่า "สัมปโยคด้วยธรรม ๔ วิปปโยคด้วยธรรม ๔". ฉะนั้น ความเป็นวิปปยุตตปัจจัยพึงทราบเฉพาะของอรูปขันธ์ ๔ เท่านั้น. และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้วในปัญหาพยากรณ์ว่า สหชาตกุศลขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัย. ปัจฉาชาตกุศลขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่กายอันเกิดก่อนนี้โดยวิปปยุตตปัจจัย. ในปฏิสนธิขณะ วิบากอัพยากตขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัย, และขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่วัตถุ. พึงทราบการพรรณนาบาลีในที่นี้อย่างนี้ก่อน.

Ayaṃ pana vippayuttapaccayo nāma saṅkhepato pañcavokārabhave vattamānā rūpārūpadhammā. Tesu rūpaṃ vatthuno cakkhādīnañca vasena chadhā bhinnaṃ, arūpaṃ pañcavokārabhave uppannakusalākusalavipākakiriyavasena catudhā bhinnaṃ. Tassa bhūmito kāmāvacarādivasena catudhā, ekadhā, tidhā, tidhāti ekadasadhā bhedo hoti. Āruppavipākañhi vippayuttapaccayo na hotīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

ส่วนวิปปยุตตปัจจัยนี้ โดยย่อ ได้แก่ รูปธรรมและอรูปธรรมที่เป็นไปในปัญจโวการภพ. ในธรรมเหล่านั้น รูปธรรมจำแนกเป็น ๖ อย่าง โดยนัยแห่งวัตถุและจักขุเป็นต้น, อรูปธรรมจำแนกเป็น ๔ อย่าง โดยนัยแห่งกุศล อกุศล วิบาก และกิริยาที่เกิดขึ้นในปัญจโวการภพ. อรูปธรรมนั้น โดยภูมิ มีการจำแนกเป็น ๑๑ อย่าง คือ ๔ อย่าง ๑ อย่าง ๓ อย่าง และ ๓ อย่าง โดยนัยแห่งกามาวจรเป็นต้น. จริงอยู่ อรูปวิบากไม่เป็นวิปปยุตตปัจจัย ฉะนี้ พึงทราบวินิจฉัยในปัจจัยนี้โดยประเภทต่างๆ อย่างนี้.

Evaṃ bhinne panettha pañcavokārabhave uppannaṃ catubhūmakampi kusalaṃ akusalañca attanā samuṭṭhāpitacittasamuṭṭhānarūpassa sahajātavippayuttapaccayena paccayo hoti. Uppādakkhaṇaṃ pana atikkamitvā ṭhitikkhaṇaṃ pattassa purejātassa catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikarūpakāyassa pacchājātavippayuttapaccayena paccayo hoti. Ettha ca tisamuṭṭhānikakāyoti āhārasamuṭṭhānassa abhāvato brahmapārisajjādīnaṃ kāyo veditabbo. Kāmāvacararūpāvacaravipākaṃ pana pavatte cittasamuṭṭhānarūpassa, paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpassa ca sahajātavippayuttapaccayena paccayo hoti. Lokuttaravipākaṃ cittasamuṭṭhānarūpasseva. Tividhampi panetaṃ purejātassa catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātavippayuttapaccayena paccayo. Tebhūmakampi kiriyaṃ cittasamuṭṭhānassa sahajātavippayuttapaccayena paccayo, purejātassa catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātavippayuttapaccayena paccayo. Chadhā ṭhitesu pana rūpesu vatthurūpaṃ paṭisandhikkhaṇe kāmāvacararūpāvacaravipākānaṃ sahajātavippayuttapaccayena paccayo, pavatte uppajjamānānaṃ catubhūmakakusalānaṃ akusalānaṃ dvipañcaviññāṇavajjānaṃ tebhūmakavipākānaṃ tebhūmakakiriyānañca purejātavippayuttapaccayena paccayo. Cakkhāyatanādīni cakkhuviññāṇādīnaṃ purejātavippayuttapaccayena paccayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

เมื่อจำแนกดังนี้ ในปัจจัยนี้ กุศลและอกุศลแม้ที่เป็นจตุภูมิกะซึ่งเกิดขึ้นในปัญจโวการภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปที่ตนให้เกิดขึ้นโดยสหชาตวิปปยุตตปัจจัย แต่เมื่อล่วงอุปปาทขณะไปแล้ว ถึงฐิติขณะ ย่อมเป็นปัจจัยแก่รูปกายอันมีสมุฏฐาน ๔ และมีสมุฏฐาน ๓ ที่เกิดก่อน โดยปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย. และในคำนั้น คำว่า กายมีสมุฏฐาน ๓ พึงทราบว่าเป็นกายของพรหมปาริสัชชาเป็นต้น เพราะไม่มีอาหารสมุฏฐาน. ส่วนกามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก ในปวัตติกาล ย่อมเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูป, ในปฏิสนธิกาล ย่อมเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูป โดยสหชาตวิปปยุตตปัจจัย. โลกุตตรวิบาก (ย่อมเป็นปัจจัย) แก่จิตตสมุฏฐานรูปเท่านั้น. แต่วิบากทั้ง ๓ อย่างนี้ ย่อมเป็นปัจจัยแก่รูปกายอันมีสมุฏฐาน ๔ และมีสมุฏฐาน ๓ ที่เกิดก่อน โดยปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย. กิริยาจิตแม้ที่เป็นไตรภูมิกะ ย่อมเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปโดยสหชาตวิปปยุตตปัจจัย, ย่อมเป็นปัจจัยแก่รูปกายอันมีสมุฏฐาน ๔ และมีสมุฏฐาน ๓ ที่เกิดก่อน โดยปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย. ส่วนในบรรดารูปที่ตั้งอยู่โดย ๖ อย่าง วัตถุรูปในปฏิสนธิขณะ ย่อมเป็นปัจจัยแก่กามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบากโดยสหชาตวิปปยุตตปัจจัย, ในปวัตติกาล ย่อมเป็นปัจจัยแก่กุศลที่เป็นจตุภูมิกะ, อกุศล, วิบากที่เป็นไตรภูมิกะ และกิริยาที่เป็นไตรภูมิกะ ที่กำลังเกิดขึ้น เว้นทวิปัญจวิญญาณ โดยปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย. จักขวายตนะเป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณเป็นต้น โดยปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ดังนี้ พึงทราบคำวินิจฉัยในปัจจัยนี้แม้โดยความเป็นปัจจยุปบันธรรม ดังนี้.

Vippayuttapaccayaniddesavaṇṇanā.

วรรณนาวิปปยุตตปัจจยนิทเทส.

21. Atthipaccayaniddesavaṇṇanā

21. วรรณนาอัตถิปัจจยนิทเทส

21. Atthipaccayaniddese cattāro khandhātiādīhi sahajātavasena atthipaccayo niddiṭṭho. Cakkhāyatanantiādīhi purejātavasena. Yaṃ rūpaṃ nissāyāti ettha sahajātapurejātavasena atthipaccayo niddiṭṭho. Evamayaṃ pāḷi sahajātapurejātānaññeva atthipaccayānaṃ vasena āgatā. Pañhāvāre pana sahajātaṃ, purejātaṃ, pacchājātaṃ, āhāraṃ, indriyanti imesaṃ vasena āgatattā pacchājātaāhārindriyavasenāpi atthipaccayo labbhati. Idha pana sāvasesavasena desanā katāti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.

21. ในอัตถิปัจจยนิทเทส อัตถิปัจจัยถูกแสดงไว้โดยความเป็นสหชาตปัจจัย ด้วยคำเป็นต้นว่า ขันธ์ ๔. (ถูกแสดงไว้) โดยความเป็นปุเรชาตปัจจัย ด้วยคำเป็นต้นว่า จักขายตนะ. ในคำว่า อาศัยรูปใด... อัตถิปัจจัยถูกแสดงไว้โดยความเป็นสหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัย. พระบาลีนี้มาโดยอำนาจแห่งอัตถิปัจจัยที่เป็นสหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัยเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้. แต่ในปัญหาพยากรณ์ เพราะมาโดยอำนาจแห่งปัจจัยเหล่านี้ คือ สหชาตปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย อาหารปัจจัย และอินทริยปัจจัย อัตถิปัจจัยจึงได้แม้โดยอำนาจแห่งปัจฉาชาตปัจจัย อาหารปัจจัย และอินทริยปัจจัย. แต่ในที่นี้ พระธรรมเทศนาทรงกระทำไว้โดยมีส่วนเหลือ ดังนี้ นี้เป็นคำอธิบายพระบาลีในที่นี้ก่อน.

Ayaṃ pana atthipaccayo nāma duvidho – aññamaññato, na aññamaññato. Tattha aññamaññaṃ tividhaṃ – arūpaṃ arūpena, rūpaṃ rūpena, rūpārūpaṃ rūpārūpena. ‘‘Cattāro khandhā arūpino’’ti ettha hi sabbacittuppattivasena arūpaṃ arūpena vuttaṃ. ‘‘Cattāro mahābhūtā’’ti ettha sabbasantativasena rūpaṃ rūpena. ‘‘Okkantikkhaṇe nāmarūpa’’nti ettha paṭisandhikhandhānañceva vatthuno ca vasena rūpārūpaṃ rūpārūpena vuttaṃ. Na aññamaññampi tividhaṃ – ‘‘arūpaṃ rūpassa, rūpaṃ rūpassa, rūpaṃ arūpassa cittacetasikā dhammā’’ti ettha hi pañcavokāravasena arūpaṃ rūpassa vuttaṃ. ‘‘Mahābhūtā upādārūpāna’’nti ettha sabbasantativasena rūpaṃ rūpassa. ‘‘Cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā’’tiādīsu vatthārammaṇavasena rūpaṃ arūpassa atthipaccayoti vuttaṃ.

ก็อัตถิปัจจัยนี้มี ๒ อย่าง คือ ที่เป็นอัญญมัญญปัจจัย และที่ไม่เป็นอัญญมัญญปัจจัย. ใน ๒ อย่างนั้น ที่เป็นอัญญมัญญปัจจัยมี ๓ อย่าง คือ อรูปธรรมเป็นปัจจัยแก่อรูปธรรม, รูปธรรมเป็นปัจจัยแก่รูปธรรม, รูปและอรูปธรรมเป็นปัจจัยแก่รูปและอรูปธรรม. จริงอยู่ ในคำว่า "ขันธ์ ๔ ที่เป็นอรูป" นี้ ท่านกล่าวถึงอรูปธรรมเป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมโดยอำนาจแห่งจิตตุปบาททั้งหมด. ในคำว่า "มหาภูตรูป ๔" ท่านกล่าวถึงรูปธรรมเป็นปัจจัยแก่รูปธรรมโดยอำนาจแห่งสันตติทั้งหมด. ในคำว่า "นามรูปในขณะปฏิสนธิ" ท่านกล่าวถึงรูปและอรูปธรรมเป็นปัจจัยแก่รูปและอรูปธรรมโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิขันธ์และวัตถุ. ที่ไม่เป็นอัญญมัญญปัจจัยก็มี ๓ อย่าง คือ อรูปธรรมเป็นปัจจัยแก่รูปธรรม, รูปธรรมเป็นปัจจัยแก่รูปธรรม, รูปธรรมเป็นปัจจัยแก่อรูปธรรม. จริงอยู่ ในคำว่า "จิตและเจตสิกธรรม" นี้ ท่านกล่าวถึงอรูปธรรมเป็นปัจจัยแก่รูปธรรมโดยอำนาจแห่งปัญจโวการภพ. ในคำว่า "มหาภูตรูปเป็นปัจจัยแก่อุปาทารูป" ท่านกล่าวถึงรูปธรรมเป็นปัจจัยแก่รูปธรรมโดยอำนาจแห่งสันตติทั้งหมด. ในคำเป็นต้นว่า "จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุ" ท่านกล่าวว่ารูปธรรมเป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมโดยอำนาจแห่งวัตถุและอารมณ์ ว่าเป็นอัตถิปัจจัย.

Apicesa atthipaccayo nāma saṅkhepato khaṇattayappattaṃ nāmañceva rūpañca, vattamānā pañcakkhandhātipi vattuṃ vaṭṭati. So jātibhedato kusalākusalavipākakiriyarūpavasena pañcadhā bhijjati. Tattha kusalo sahajātapacchājātavasena duvidho hoti, tathā akusalo vipākakiriyasaṅkhāto ca. Tesu kusalo kāmāvacarādibhedena catudhā bhijjati, akusalo kāmāvacarova vipāko catubhūmako, kiriyāsaṅkhāto tibhūmako. Rūpasaṅkhāto atthipaccayo kāmāvacarova. So pana sahajātapurejātavasena duvidho. Tattha pañca vatthūni ārammaṇāni ca purejātāneva, hadayavatthu sahajātaṃ vā hoti purejātaṃ vā. Pañhāvāre pana āgato āhāro indriyañca sahajātādibhedaṃ na labhatīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo.

อีกอย่างหนึ่ง อัตถิปัจจัยนี้ โดยย่อ ได้แก่ นามและรูปที่ถึงขณะทั้งสาม หรือจะกล่าวว่าเป็นขันธ์ ๕ ที่เป็นปัจจุบันก็ได้. อัตถิปัจจัยนั้นจำแนกเป็น ๕ อย่างโดยความแตกต่างแห่งชาติ คือ โดยความเป็นกุศล อกุศล วิบาก กิริยา และรูป. ใน ๕ อย่างนั้น กุศลมี ๒ อย่างโดยความเป็นสหชาตปัจจัยและปัจฉาชาตปัจจัย, อกุศล วิบาก และกิริยาก็เช่นกัน. ในปัจจัยเหล่านั้น กุศลจำแนกเป็น ๔ อย่างโดยความแตกต่างแห่งกามาวจรเป็นต้น, อกุศลเป็นกามาวจรอย่างเดียว, วิบากเป็นจตุภูมิกะ, กิริยาเป็นไตรภูมิกะ. อัตถิปัจจัยที่เป็นรูปเป็นกามาวจรอย่างเดียว. แต่รูปนั้นมี ๒ อย่างโดยความเป็นสหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัย. ใน ๒ อย่างนั้น วัตถุ ๕ และอารมณ์เป็นปุเรชาตปัจจัยอย่างเดียว, หทยวัตถุเป็นสหชาตปัจจัยบ้าง เป็นปุเรชาตปัจจัยบ้าง. แต่อาหารปัจจัยและอินทริยปัจจัยที่มาในปัญหาพยากรณ์ ย่อมไม่ได้ความแตกต่างแห่งสหชาตปัจจัยเป็นต้น ดังนี้ พึงทราบคำวินิจฉัยในปัจจัยนี้โดยความแตกต่างมีประการต่างๆ ด้วยประการฉะนี้.

Evaṃ bhinne panettha catubhūmakakusalopi sahajāto atthipaccayo pañcavokāre ‘‘eko khandho tiṇṇannaṃ khandhāna’’ntiādinā nayena aññamaññaṃ khandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca ṭhapetvā pana rūpāvacarakusalaṃ avaseso āruppe sampayuttakkhandhānaññeva sahajātakusalo atthipaccayena paccayo hoti. Catubhūmako panesa pañcavokāre catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājāto kusalo atthipaccayena paccayo hoti. Akusalepi eseva nayo. Sopi hi pañcavokāre sampayuttakkhandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, catuvokāre sampayuttakkhandhānaññeva sahajātākusalo atthipaccayena paccayo. Pañcavokāre catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātākusalo atthipaccayena paccayo.

เมื่อจำแนกดังนี้ ในปัจจัยนี้ แม้กุศลที่เป็นจตุภูมิกะที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ในปัญจโวการภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปซึ่งกันและกัน โดยนัยเป็นต้นว่า "ขันธ์หนึ่งเป็นปัจจัยแก่ขันธ์สาม" แต่เว้นรูปาวจรกุศลเสีย ส่วนที่เหลือในอรูปภพ กุศลที่เป็นสหชาตปัจจัยย่อมเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเท่านั้นโดยอัตถิปัจจัย. ก็กุศลที่เป็นจตุภูมิกะนี้ ในปัญจโวการภพ กุศลที่เป็นปัจฉาชาตปัจจัยย่อมเป็นปัจจัยแก่รูปกายอันมีสมุฏฐาน ๔ และมีสมุฏฐาน ๓ โดยอัตถิปัจจัย. แม้ในอกุศล ก็นัยนี้เช่นกัน. จริงอยู่ แม้อกุศลนั้น ในปัญจโวการภพ อกุศลที่เป็นสหชาตปัจจัยย่อมเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป, ในจตุโวการภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเท่านั้น. ในปัญจโวการภพ อกุศลที่เป็นปัจฉาชาตปัจจัยย่อมเป็นปัจจัยแก่รูปกายอันมีสมุฏฐาน ๔ และมีสมุฏฐาน ๓.

Vipākato pana kāmāvacararūpāvacaro atthipaccayo niyameneva paṭisandhikkhaṇe khandhānañceva kaṭattārūpassa ca sahajātatthipaccayena paccayo. Pavatte pana sampayuttakkhandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sahajātatthipaccayena paccayo, ṭhitippattassa catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātatthipaccayena paccayo. Arūpāvacaravipāko pana āruppe uppannalokuttaravipāko ca attanā sampayuttakkhandhānaññeva sahajātatthipaccayena paccayo. Pañcavokāre lokuttaravipāko sampayuttakkhandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sahajātatthipaccayena paccayo, catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātatthipaccayena paccayo. Kiriyato rūpāvacaro atthipaccayo sampayuttakkhandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sahajātatthipaccayena paccayo, catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātatthipaccayena paccayo. Kāmāvacarārūpāvacaro pana āruppe sampayuttakkhandhānaññeva, pañcavokāre cittasamuṭṭhānarūpassāpi sahajātatthipaccayena paccayo, catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātatthi paccayena paccayo.

ส่วนอัตถิปัจจัยที่เป็นวิบาก คือ กามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก ย่อมเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายและกฏัตตารูปโดยสหชาตัตถิปัจจัยในปฏิสนธิขณะโดยแน่แท้ ส่วนในปวัตติกาล ย่อมเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยสหชาตัตถิปัจจัย และเป็นปัจจัยแก่กายที่มีสมุฏฐาน ๔ และกายที่มีสมุฏฐาน ๓ ที่ถึงฐิติขณะโดยปัจฉาชาตัตถิปัจจัย ส่วนอรูปาวจรวิบากและโลกุตตรวิบากที่เกิดขึ้นในอรูปภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ของตนเท่านั้นโดยสหชาตัตถิปัจจัย โลกุตตรวิบากในปัญจโวการภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยสหชาตัตถิปัจจัย และเป็นปัจจัยแก่กายที่มีสมุฏฐาน ๔ และกายที่มีสมุฏฐาน ๓ โดยปัจฉาชาตัตถิปัจจัย อัตถิปัจจัยที่เป็นกิริยา คือ รูปาวจรกิริยา ย่อมเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยสหชาตัตถิปัจจัย และเป็นปัจจัยแก่กายที่มีสมุฏฐาน ๔ และกายที่มีสมุฏฐาน ๓ โดยปัจฉาชาตัตถิปัจจัย ส่วนกามาวจรกิริยาและอรูปาวจรกิริยา ในอรูปภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ของตนเท่านั้น ในปัญจโวการภพ ย่อมเป็นปัจจัยแม้แก่จิตตสมุฏฐานรูปโดยสหชาตัตถิปัจจัย และเป็นปัจจัยแก่กายที่มีสมุฏฐาน ๔ และกายที่มีสมุฏฐาน ๓ โดยปัจฉาชาตัตถิปัจจัย

Rūpasaṅkhāto pana atthipaccayo sahajāto, purejāto, āhāro, indriyanti catubbidho. Tattha sahajātarūpatthipaccayo catusamuṭṭhānavasena catudhā ṭhito. Tattha kammasamuṭṭhāno ekaṃ mahābhūtaṃ tiṇṇannaṃ mahābhūtānaṃ, tīṇi ekassa, dve dvinnaṃ, mahābhūtā upādārūpānanti evaṃ sahajātatthipaccayena paccayo hoti. Paṭisandhikkhaṇe vatthurūpaṃ kāmāvacararūpāvacaravipākakkhandhānaṃ sahajātatthipaccayena paccayo hoti. Tesampi tisamuṭṭhānikarūpaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ tiṇṇannaṃ mahābhūtānaṃ, tīṇi ekassa, dve dvinnaṃ, mahābhūtā upādārūpānanti evaṃ sahajātatthipaccayena paccayo hoti. Purejātatthipaccayo pana vatthupurejātaārammaṇapurejātavasena duvidho hoti. So duvidhopi heṭṭhā purejātapaccaye vuttanayeneva yojetvā gahetabbo. Āhāratthipaccayopi heṭṭhā kabaḷīkārāhārapaccaye yojitanayeneva yojetabbo. Idha panesa attano aniruddhakkhaṇe paccayabhāvena atthipaccayoti vutto. Rūpajīvitindriyampi heṭṭhā indriyapaccaye rūpajīvitindriyayojanāyaṃ vuttanayeneva yojetabbaṃ. Idha panetampi attano aniruddhakkhaṇeyeva paccayabhāvena atthipaccayoti vuttanti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti.

ส่วนอัตถิปัจจัยที่นับว่าเป็นรูป มี ๔ อย่าง คือ สหชาตะ ปุเรชาตะ อาหาร และอินทรีย์ ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น สหชาตรูปัตถิปัจจัย ตั้งอยู่ ๔ อย่างโดยอำนาจแห่งสมุฏฐาน ๔ ในบรรดาสมุฏฐานเหล่านั้น กรรมสมุฏฐานรูป คือ มหาภูตรูป ๑ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๓, มหาภูตรูป ๓ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๑, มหาภูตรูป ๒ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๒, และมหาภูตรูปทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่อุปาทายรูปทั้งหลาย ด้วยสหชาตัตถิปัจจัยอย่างนี้ ในปฏิสนธิขณะ วัตถุรูปเป็นปัจจัยแก่กามาวจรวิปากขันธ์และรูปาวจรวิปากขันธ์โดยสหชาตัตถิปัจจัย แม้ในรูปที่มีสมุฏฐาน ๓ เหล่านั้น มหาภูตรูป ๑ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๓, มหาภูตรูป ๓ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๑, มหาภูตรูป ๒ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๒, และมหาภูตรูปทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่อุปาทายรูปทั้งหลาย ด้วยสหชาตัตถิปัจจัยอย่างนี้ ส่วนปุเรชาตัตถิปัจจัยมี ๒ อย่าง คือ วัตถุปุเรชาตะ และอารัมมณปุเรชาตะ ปุเรชาตัตถิปัจจัยทั้ง ๒ อย่างนั้น พึงประกอบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในปุเรชาตปัจจัยในเบื้องต้น อาหารัตถิปัจจัยก็พึงประกอบตามนัยที่ประกอบไว้แล้วในกพฬีการาหารปัจจัยในเบื้องต้น แต่ในที่นี้ ปัจจัยนี้ท่านเรียกว่าอัตถิปัจจัย เพราะมีความเป็นปัจจัยในขณะที่ตนยังไม่ดับไป แม้รูปชีวิตินทรีย์ก็พึงประกอบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในการประกอบรูปชีวิตินทรีย์ในอินทริยปัจจัยในเบื้องต้น แม้ปัจจัยนี้ในที่นี้ ท่านก็เรียกว่าอัตถิปัจจัย เพราะมีความเป็นปัจจัยในขณะที่ตนยังไม่ดับไปเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ พึงทราบวินิจฉัยในปัจจัยนี้แม้โดยความเป็นปัจจยุปบันดังนี้

Atthipaccayaniddesavaṇṇanā.

อรรถกถาอัตถิปัจจยนิเทศ

22. Natthipaccayaniddesavaṇṇanā

22. อรรถกถานัตถิปัจจยนิเทศ

22. Natthipaccayaniddese samanantaraniruddhāti aññena cittuppādena anantarikā hutvā samanantaraniruddhā. Paṭuppannānanti paccuppannānaṃ. Iminā natthipaccayassa okāsadānaṭṭhena natthipaccayabhāvaṃ sādheti. Purimesu hi nirodhavasena pacchimānaṃ pavattanokāsaṃ adentesu tesaṃ paṭuppannabhāvo na siyāti ayamettha pāḷivaṇṇanā. Sesaṃ sabbaṃ anantarapaccaye vuttanayeneva veditabbaṃ. Paccayalakkhaṇameva hettha nānaṃ, paccayānaṃ pana paccayuppannānañca nānākaraṇaṃ natthi. Kevalaṃ pana tattha ‘‘cakkhuviññāṇadhātu taṃsampayuttakā ca dhammā manodhātuyā’’tiādinā nayena paccayā ca paccayuppannā ca sarūpato dassitā. Idha pana ‘‘samanantaraniruddhā cittacetasikā dhammā paṭuppannānaṃ cittacetasikānaṃ dhammāna’’nti sabbepi te nirodhuppādavasena sāmaññato dassitāti.

22. ในนัตถิปัจจยนิเทศ บทว่า สมนนฺตรนิรุทฺธา ความว่า ดับไปในลำดับ คือ เป็นไปโดยไม่มีจิตตุปบาทอื่นคั่นแล้วดับไปในลำดับ บทว่า ปฏุปฺปนฺนานํ ได้แก่ แก่ธรรมที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความเป็นนัตถิปัจจัย โดยความหมายว่าเป็นการให้โอกาส จริงอยู่ เมื่อธรรมทั้งหลายฝ่ายก่อนไม่ให้โอกาสเป็นไปแก่ธรรมทั้งหลายฝ่ายหลังด้วยการดับไป ความเป็นปัจจุบันของธรรมเหล่านั้นก็จะมีไม่ได้ นี้เป็นคำอธิบายบาลีในที่นี้ ส่วนที่เหลือทั้งหมดพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในอนันตรปัจจัยนั่นเทียว ในปัจจัยนี้มีเพียงลักษณะของปัจจัยเท่านั้นที่แตกต่างกัน แต่ไม่มีความแตกต่างกันแห่งปัจจัยและปัจจยุปบันเลย เพียงแต่ในอนันตรปัจจัยนั้น ปัจจัยและปัจจยุปบันถูกแสดงไว้โดยสรูปตามนัยเป็นต้นว่า "จักขุวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้น (เป็นปัจจัยแก่มโนธาตุ)" ส่วนในนัตถิปัจจัยนี้ ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดถูกแสดงไว้โดยสามัญ โดยอำนาจแห่งการดับและการเกิดขึ้นว่า "จิตเจตสิกธรรมทั้งหลายที่ดับไปในลำดับ (เป็นปัจจัย) แก่จิตเจตสิกธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน"

Natthipaccayaniddesavaṇṇanā.

อรรถกถานัตถิปัจจยนิเทศ

23. Vigatapaccayaniddesavaṇṇanā

23. อรรถกถาวิഗതปัจจยนิเทศ

23. Vigatapaccayaniddese samanantaravigatāti samanantarameva vigatā. Iminā vigatapaccayassa vigacchamānabhāveneva paccayabhāvaṃ dasseti. Iti natthipaccayassa ca imassa ca byañjanamatteyeva nānattaṃ, na attheti.

23. ในวิคตปัจจยนิเทศ บทว่า สมนนฺตรวิคตา ความว่า ปราศไปในลำดับนั่นเอง ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความเป็นปัจจัยของวิคตปัจจัยด้วยความเป็นสภาวะที่กำลังปราศไปนั่นเอง เพราะฉะนั้น ความแตกต่างระหว่างนัตถิปัจจัยกับวิคตปัจจัยนี้ มีเพียงแค่พยัญชนะเท่านั้น ไม่มีในด้านอรรถะเลย

Vigatapaccayaniddesavaṇṇanā.

อรรถกถาวิഗതปัจจยนิเทศ

24. Avigatapaccayaniddesavaṇṇanā

24. อรรถกถาอวิคตปัจจยนิเทศ

24. Avigatapaccayaniddese cattāro khandhātiādīnaṃ sabbākārena atthipaccayaniddese vuttanayeneva attho veditabbo. Imassapi hi paccayassa atthipaccayena saddhiṃ byañjanamatteyeva nānattaṃ, na attheti.

24. ในอวิคตปัจจยนิเทศ พึงทราบความหมายของบทเป็นต้นว่า จตฺตาโร ขนฺธา ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในอัตถิปัจจยนิเทศโดยทุกประการ จริงอยู่ ความแตกต่างระหว่างปัจจัยนี้กับอัตถิปัจจัย มีเพียงแค่พยัญชนะเท่านั้น ไม่มีในด้านอรรถะเลย

Avigatapaccayaniddesavaṇṇanā.

อรรถกถาอวิคตปัจจยนิเทศ

Paccayaniddesapakiṇṇakavinicchayakathā

ปัจจยนิเทศปกิณณกวินิจฉยกถา

Idāni evaṃ uddesaniddesato dassitesu imesu catuvīsatiyā paccayesu ñāṇacārassa visadabhāvatthaṃ anekadhammānaṃ ekapaccayabhāvato, ekadhammassa anekapaccayabhāvato, ekapaccayassa anekapaccayabhāvato, paccayasabhāgato, paccayavisabhāgato, yugaḷakato, janakājanakato, sabbaṭṭhānikāsabbaṭṭhānikato, rūpaṃ rūpassātiādivikappato, bhavabhedatoti imesaṃ dasannaṃ padānaṃ vasena pakiṇṇakavinicchayo veditabbo. Tattha anekadhammānaṃ ekapaccayabhāvatoti etesu hi ṭhapetvā kammapaccayaṃ avasesesu tevīsatiyā paccayesu anekadhammā ekato paccayā honti. Kammapaccayo pana eko cetanādhammoyevāti evaṃ tāvettha anekadhammānaṃ ekapaccayabhāvato vinicchayo veditabbo.

บัดนี้ ในปัจจัย ๒๔ เหล่านี้ ที่แสดงไว้แล้วโดยอุเทศและนิทเทสอย่างนี้ เพื่อความแจ่มแจ้งแห่งญาณจาร (การดำเนินไปแห่งญาณ) พึงทราบปกิณณกวินิจฉัยโดยนัยแห่งบท ๑๐ เหล่านี้ คือ ๑. โดยความเป็นปัจจัยเดียวแห่งธรรมหลายอย่าง ๒. โดยความเป็นหลายปัจจัยแห่งธรรมอย่างเดียว ๓. โดยความเป็นหลายปัจจัยแห่งปัจจัยเดียว ๔. โดยปัจจยสภาค ๕. โดยปัจจยวิสภาค ๖. โดยคู่ ๗. โดยชนกะและอชนกะ ๘. โดยสัพพัฏฐานิกะและอสัพพัฏฐานิกะ ๙. โดยวิกัปปะมีอาทิว่า รูปเป็นปัจจัยแก่รูป ๑๐. โดยเภทแห่งภพ. ในบท ๑๐ เหล่านั้น บทว่า โดยความเป็นปัจจัยเดียวแห่งธรรมหลายอย่าง ความว่า ในปัจจัย ๒๓ ที่เหลือ ยกเว้นกรรมปัจจัย ธรรมหลายอย่างย่อมเป็นปัจจัยร่วมกัน. ส่วนกรรมปัจจัยเป็นเจตนาธรรมอย่างเดียวเท่านั้น. พึงทราบวินิจฉัยในบทว่า โดยความเป็นปัจจัยเดียวแห่งธรรมหลายอย่าง นี้ อย่างนี้ก่อน.

Ekadhammassa anekapaccayabhāvatoti hetupaccaye tāva amoho eko dhammo. So purejātakammāhārajhānapaccayova na hoti, sesānaṃ vīsatiyā paccayānaṃ vasena paccayo hoti. Alobhādosā indriyamaggapaccayāpi na honti, sesānaṃ aṭṭhārasannaṃ paccayānaṃ vasena paccayā honti. Lobhamohā vipākapaccayāpi na honti, sesānaṃ sattarasannaṃ paccayānaṃ vasena paccayā honti. Doso adhipatipaccayopi na hoti, sesānaṃ soḷasannaṃ paccayānaṃ vasena paccayo hoti. Ārammaṇapaccaye rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā ārammaṇapurejātaatthiavigatavasena catudhā paccayo; tathā manodhātuyā ahetukamanoviññāṇadhātuyā ca. Sahetukāya pana ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayavasenāpi paccayo hoti. Iminā nayena sabbesaṃ ārammaṇapaccayadhammānaṃ anekapaccayabhāvo veditabbo.

บทว่า โดยความเป็นหลายปัจจัยแห่งธรรมอย่างเดียว ความว่า ในเหตุปัจจัยก่อน อโมหะเป็นธรรมอย่างหนึ่ง. อโมหะนั้นไม่เป็นปุเรชาตปัจจัย กรรมปัจจัย อาหารปัจจัย และฌานปัจจัยเลย แต่เป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๒๐ ที่เหลือ. อโลภะและอโทสะ ไม่เป็นอินทริยปัจจัยและมัคคปัจจัยด้วย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๘ ที่เหลือ. โลภะและโมหะ ไม่เป็นวิปากปัจจัยด้วย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๗ ที่เหลือ. โทสะ ไม่เป็นอธิปติปัจจัยด้วย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๖ ที่เหลือ. ในอารัมมณปัจจัย รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุโดย ๔ นัย คือ โดยความเป็นอารัมมณปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย; เป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและอเหตุกมโนวิญญาณธาตุก็ฉันนั้น. แต่สำหรับสเหตุกมโนวิญญาณธาตุ รูปายตนะเป็นปัจจัยโดยความเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยและอารัมมณูปนิสสยปัจจัยด้วย. พึงทราบความเป็นหลายปัจจัยแห่งธรรมที่เป็นอารัมมณปัจจัยทั้งหมดโดยนัยนี้.

Adhipatipaccaye ārammaṇādhipatino ārammaṇapaccaye vuttanayeneva anekapaccayabhāvo veditabbo. Sahajātādhipatīsu vīmaṃsā amohahetu viya vīsatidhā paccayo hoti. Chando hetupurejātakammaāhāraindriyajhānamaggapaccayo na hoti, sesānaṃ sattarasannaṃ paccayānaṃ vasena paccayo hoti. Cittaṃ hetupurejātakammajhānamaggapaccayo na hoti, sesānaṃ ekūnavīsatiyā paccayānaṃ vasena paccayo hoti. Vīriyaṃ hetupurejātakammāhārajhānapaccayo na hoti, sesānaṃ ekūnavīsatiyā vasena paccayo hoti.

ในอธิปติปัจจัย พึงทราบความเป็นหลายปัจจัยแห่งอารัมมณาธิปติโดยนัยที่กล่าวแล้วในอารัมมณปัจจัยนั่นเอง. ในบรรดาสหชาตาธิปติ วีมังสาเป็นปัจจัยโดย ๒๐ นัย เหมือนอโมหเหตุ. ฉันทะ ไม่เป็นเหตุปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย กรรมปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย และมัคคปัจจัย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๗ ที่เหลือ. จิต ไม่เป็นเหตุปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย กรรมปัจจัย ฌานปัจจัย และมัคคปัจจัย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๙ ที่เหลือ. วิริยะ ไม่เป็นเหตุปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย กรรมปัจจัย อาหารปัจจัย และฌานปัจจัย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๙ ที่เหลือ.

Anantarapaccaye ‘‘cakkhuviññāṇadhātū’’tiādinā nayena vuttesu catūsu khandhesu vedanākkhandho hetupurejātakammāhāramaggapaccayo na hoti, sesānaṃ ekūnavīsatiyā vasena paccayo hoti. Saññākkhandho indriyajhānapaccayopi na hoti, sesānaṃ sattarasannaṃ vasena paccayo hoti. Saṅkhārakkhandhe hetū hetupaccaye vuttanayena, chandavīriyāni adhipatipaccaye vuttanayeneva paccayā honti. Phasso hetupurejātakammaindriyajhānamaggapaccayo na hoti, sesānaṃ aṭṭhārasannaṃ vasena paccayo hoti. Cetanā hetupurejātaindriyajhānamaggapaccayo na hoti. Sesānaṃ ekūnavīsatiyā vasena paccayo hoti. Vitakko hetupurejātakammāhārindriyapaccayo na hoti, sesānaṃ ekūnavīsatiyā vasena paccayo hoti. Vicāro maggapaccayopi na hoti, sesānaṃ aṭṭhārasannaṃ vasena paccayo hoti. Pīti tesaññeva vasena paccayo hoti. Cittekaggatā hetupurejātakammāhārapaccayo na hoti, sesānaṃ vīsatiyā vasena paccayo hoti. Saddhā hetupurejātakammāhārajhānamaggapaccayo na hoti, sesānaṃ aṭṭhārasannaṃ vasena paccayo hoti. Sati tehi ceva maggapaccayena cāti ekūnavīsatiyā vasena paccayo hoti. Jīvitindriyaṃ saddhāya vuttānaṃ aṭṭhārasannaṃ vasena paccayo hoti. Hirottappaṃ tato indriyapaccayaṃ apanetvā sesānaṃ sattarasannaṃ vasena paccayo hoti. Tathā kāyapassaddhādīni yugaḷakāni, yevāpanakesu adhimokkhamanasikāratatramajjhattatā karuṇāmuditā ca. Viratiyo pana tehi ceva maggapaccayena cāti aṭṭhārasadhā paccayā honti. Micchādiṭṭhi tato vipākapaccayaṃ apanetvā sattarasadhā, micchāvācākammantājīvā tehi ceva kammāhārapaccayehi cāti ekūnavīsatidhā. Ahirikaṃ anottappaṃ māno thinaṃ middhaṃ uddhaccanti ime hetupurejātakammavipākāhārindriyajhānamaggapaccayā na honti, sesānaṃ pana soḷasannaṃ paccayānaṃ vasena paccayā honti. Vicikicchāissāmacchariyakukkuccāni tato adhipatipaccayaṃ apanetvā pannarasadhā viññāṇakkhandhassa. Adhipatipaccaye vuttanayeneva anekapaccayabhāvo veditabbo. Samanantarapaccayepi eseva nayo.

ในอนันตรปัจจัย ในบรรดาขันธ์ ๔ ที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นอาทิว่า “จักขุวิญญาณธาตุ” เวทนาขันธ์ ไม่เป็นเหตุปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย กรรมปัจจัย อาหารปัจจัย และมัคคปัจจัย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๙ ที่เหลือ. สัญญาขันธ์ ไม่เป็นอินทริยปัจจัยและฌานปัจจัยด้วย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๗ ที่เหลือ. ในสังขารขันธ์ เหตุทั้งหลายย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยที่กล่าวแล้วในเหตุปัจจัย, ฉันทะและวิริยะย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยที่กล่าวแล้วในอธิปติปัจจัยนั่นเอง. ผัสสะ ไม่เป็นเหตุปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย กรรมปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย และมัคคปัจจัย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๘ ที่เหลือ. เจตนา ไม่เป็นเหตุปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย และมัคคปัจจัย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๙ ที่เหลือ. วิตก ไม่เป็นเหตุปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย กรรมปัจจัย อาหารปัจจัย และอินทริยปัจจัย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๙ ที่เหลือ. วิจาร ไม่เป็นมัคคปัจจัยด้วย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๘ ที่เหลือ. ปีติ ก็เป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัยเหล่านั้นเช่นกัน. จิตเตกัคคตา ไม่เป็นเหตุปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย กรรมปัจจัย และอาหารปัจจัย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๒๐ ที่เหลือ. สัทธา ไม่เป็นเหตุปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย กรรมปัจจัย อาหารปัจจัย ฌานปัจจัย และมัคคปัจจัย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๘ ที่เหลือ. สติ เป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๙ คือโดยปัจจัยเหล่านั้นและโดยมัคคปัจจัยด้วย. ชีวิตินทรีย์ เป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๘ ที่กล่าวไว้สำหรับสัทธา. หิริและโอตตัปปะ เป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๗ ที่เหลือ โดยนำอินทริยปัจจัยออกจากปัจจัยเหล่านั้น. ธรรมที่เป็นคู่มีกายปัสสัทธิเป็นต้นก็ฉันนั้น, ในบรรดาเยวาปนกธรรม อธิโมกข์ มนสิการ ตัตรมัชฌัตตตา กรุณา และมุทิตา ก็ฉันนั้น. ส่วนวิรตีธรรมทั้งหลาย เป็นปัจจัยโดย ๑๘ นัย คือโดยปัจจัยเหล่านั้นและโดยมัคคปัจจัยด้วย. มิจฉาทิฏฐิ เป็นปัจจัยโดย ๑๗ นัย โดยนำวิปากปัจจัยออกจากปัจจัยเหล่านั้น, มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ และมิจฉาอาชีวะ เป็นปัจจัยโดย ๑๙ นัย คือโดยปัจจัยเหล่านั้นและโดยกรรมปัจจัยและอาหารปัจจัยด้วย. อหิริกะ อโนตตัปปะ มานะ ถีนะ มิทธะ และอุทธัจจะ ธรรมเหล่านี้ ไม่เป็นเหตุปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย กรรมปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย และมัคคปัจจัย แต่ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๖ ที่เหลือ. วิจิกิจฉา อิสสา มัจฉริยะ และกุกกุจจะ เป็นปัจจัยโดย ๑๕ นัย โดยนำอธิปติปัจจัยออกจากปัจจัยเหล่านั้น. พึงทราบความเป็นหลายปัจจัยแห่งวิญญาณขันธ์โดยนัยที่กล่าวแล้วในอธิปติปัจจัยนั่นเอง. แม้ในสมนันตรปัจจัย ก็นัยนี้เช่นกัน.

Sahajātapaccaye catūsu tāva khandhesu ekekassa dhammassa anekapaccayabhāvo vuttanayeneva veditabbo. Cattāri mahābhūtāni ārammaṇaārammaṇādhipatisahajātaaññamaññanissayaupanissayapurejātaatthiavigatavasena navadhā paccayā honti. Hadayavatthu tesañceva vippayuttassa ca vasena dasadhā paccayo hoti. Aññamaññapaccaye apubbaṃ natthi. Nissayapaccaye cakkhāyatanādīni ārammaṇaārammaṇādhipatinissayaupanissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatavasena navadhā paccayā honti. Upanissaye apubbaṃ natthi. Purejātapaccaye rūpasaddagandharasāyatanāni ārammaṇaārammaṇādhipatiupanissayapurejātaatthiavigatavasena chadhā paccayā honti. Ettakamevettha apubbaṃ. Pacchājātādīsu apubbaṃ natthi. Āhārapaccaye kabaḷīkārāhāro ārammaṇaārammaṇādhipatiupanissayaāhāraatthiavigatavasena chadhā paccayo hoti. Indriyādīsu apubbaṃ natthi. Evamettha ekadhammassa anekapaccayabhāvatopi viññātabbo vinicchayo.

ในสหชาตปัจจัย พึงทราบความเป็นปัจจัยหลายอย่างแห่งธรรมแต่ละอย่างในขันธ์ ๔ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว มหาภูตรูป ๔ เป็นปัจจัยโดย ๙ อย่าง คือ โดยความเป็นอารัมมณปัจจัย อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย หทัยวัตถุเป็นปัจจัยโดย ๑๐ อย่าง คือ โดยความเป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นนั่นเทียว และแก่ธรรมที่เป็นวิปปยุตตธรรม ในอัญญมัญญปัจจัย ไม่มีอะไรใหม่ ในนิสสยปัจจัย จักขายตนะเป็นต้น เป็นปัจจัยโดย ๙ อย่าง คือ โดยความเป็นอารัมมณปัจจัย อารัมมณาธิปติปัจจัย นิสสยปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อินทริยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ในอุปนิสสยปัจจัย ไม่มีอะไรใหม่ ในปุเรชาตปัจจัย รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ เป็นปัจจัยโดย ๖ อย่าง คือ โดยความเป็นอารัมมณปัจจัย อารัมมณาธิปติปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ในที่นี้ มีข้อที่แปลกใหม่เพียงเท่านี้ ในปัจฉาชาตปัจจัยเป็นต้น ไม่มีอะไรใหม่ ในอาหารปัจจัย กวฬิงการาหารเป็นปัจจัยโดย ๖ อย่าง คือ โดยความเป็นอารัมมณปัจจัย อารัมมณาธิปติปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย อาหารปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ในอินทริยปัจจัยเป็นต้น ไม่มีอะไรใหม่ พึงทราบวินิจฉัยในที่นี้ แม้จากความเป็นปัจจัยหลายอย่างแห่งธรรมอย่างหนึ่ง อย่างนี้

Ekapaccayassa anekapaccayabhāvatoti hetupaccayādīsu yassa kassaci ekassa paccayassa yenākārena yenatthena yo paccayuppannānaṃ paccayo hoti, taṃ ākāraṃ taṃ atthaṃ avijahitvāva aññehipi yehākārehi yehi atthehi so tasmiññeva khaṇe tesaṃ dhammānaṃ anekapaccayabhāvaṃ gacchati, tato anekapaccayabhāvato tassa vinicchayo veditabboti attho. Seyyathidaṃ – amoho hetupaccayo, so hetupaccayattaṃ avijahantova adhipatisahajātaaññamaññanissayavipākaindriyamaggasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi ekādasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Alobhādosā tato adhipatiindriyamaggapaccaye tayo apanetvā sesānaṃ vasena anekapaccayabhāvaṃ gacchanti. Idaṃ vipākahetūsuyeva labbhati, kusalakiriyesu pana vipākapaccayatā parihāyati. Lobhadosamohā te tayo vipākañcāti cattāro apanetvā sesānaṃ vasena anekapaccayabhāvaṃ gacchanti.

คำว่า "จากความเป็นปัจจัยหลายอย่างแห่งปัจจัยอย่างหนึ่ง" มีความว่า ในเหตุปัจจัยเป็นต้น ปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่งเป็นปัจจัยแก่ปัจจยุปบันนธรรมทั้งหลายโดยอาการใด โดยอรรถใด ปัจจัยนั้นไม่ละอาการนั้น อรรถนั้นนั่นเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างแก่ธรรมเหล่านั้นในขณะนั้นนั่นเอง โดยอาการอื่น ๆ โดยอรรถอื่น ๆ ด้วย พึงทราบวินิจฉัยในปัจจัยนั้น จากความเป็นปัจจัยหลายอย่างนั้น ดังนี้คือ อโมหะเป็นเหตุปัจจัย อโมหะนั้นไม่ละความเป็นเหตุปัจจัยนั่นเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างโดยอาการอื่นอีก ๑๑ อย่าง คือ โดยความเป็นอธิปติปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย อินทริยปัจจัย มัคคปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย อโลภะและอโทสะ ยกเว้นปัจจัย ๓ อย่าง คือ อธิปติปัจจัย อินทริยปัจจัย และมัคคปัจจัย ออกจากปัจจัยเหล่านั้นแล้ว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างโดยความเป็นปัจจัยที่เหลือ ข้อนี้ย่อมได้เฉพาะในวิปากเหตุทั้งหลายเท่านั้น แต่ในกุศลและกิริยา ความเป็นวิปากปัจจัยย่อมไม่มี โลภะ โทสะ และโมหะ ยกเว้นปัจจัย ๔ อย่าง คือ ปัจจัย ๓ อย่างนั้นและวิปากปัจจัย ออกแล้ว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างโดยความเป็นปัจจัยที่เหลือ

Ārammaṇapaccayo taṃ ārammaṇapaccayattaṃ avijahantaṃyeva ārammaṇādhipatinissayaupanissayapurejātavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi sattahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Ayamettha ukkaṭṭhaparicchedo, arūpadhammānaṃ pana atītānāgatānaṃ vā rūpadhammānaṃ ārammaṇapaccayabhāve sati ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayamattaññeva uttari labbhati. Adhipatipaccaye vīmaṃsā amohasadisā. Chando adhipatipaccayo adhipatipaccayattaṃ avijahantova sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi aṭṭhahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Vīriyaṃ tesañceva indriyamaggapaccayānañcāti imesaṃ vasena aparehipi dasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Cittaṃ tato maggapaccayaṃ apanetvā āhārapaccayaṃ pakkhipitvā imesaṃ vasena adhipatipaccayato uttari dasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Ārammaṇādhipatino pana heṭṭhā ārammaṇapaccaye vuttanayeneva anekapaccayabhāvo veditabbo.

อารัมมณปัจจัย ไม่ละความเป็นอารัมมณปัจจัยนั่นเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างโดยอาการอื่นอีก ๗ อย่าง คือ โดยความเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย นิสสยปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ในที่นี้ นี้เป็นการกำหนดอย่างสูงสุด แต่เมื่ออรูปธรรม หรือรูปธรรมที่เป็นอดีตหรืออนาคต เป็นอารัมมณปัจจัย ย่อมได้เพิ่มเติมเพียงอารัมมณาธิปติปัจจัยและอารัมมณูปนิสสยปัจจัยเท่านั้น ในอธิปติปัจจัย วิมังสา (ปัญญา) ก็เหมือนกับอโมหะ ฉันทะที่เป็นอธิปติปัจจัย ไม่ละความเป็นอธิปติปัจจัยนั่นเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างโดยอาการอื่นอีก ๘ อย่าง คือ โดยความเป็นสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย วิริยะ ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างโดยอาการอื่นอีก ๑๐ อย่าง คือ โดยความเป็นปัจจัยเหล่านั้นนั่นเทียว และโดยความเป็นอินทริยปัจจัยและมัคคปัจจัยด้วย จิต ยกเว้นมัคคปัจจัยออกจากปัจจัยเหล่านั้นแล้ว เพิ่มอาหารปัจจัยเข้าไป ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างโดยอาการอื่นอีก ๑๐ อย่าง นอกเหนือจากอธิปติปัจจัย โดยความเป็นปัจจัยเหล่านี้ ส่วนความเป็นปัจจัยหลายอย่างของอารัมมณาธิปติปัจจัย พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในอารัมมณปัจจัยข้างต้นนั่นเทียว

Anantarasamanantarapaccayā anantarasamanantarapaccayattaṃ avijahantāva upanissayakammaāsevananatthivigatānaṃ vasena aparehipi pañcahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchanti. Ariyamaggacetanāyeva cettha kammapaccayataṃ labhati, na sesadhammā. Sahajātapaccayo sahajātapaccayattaṃ avijahantova hetuadhipatiaññamaññanissayakammavipākaāhāraindriyajhānamaggasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehi cuddasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Ayampi ukkaṭṭhaparicchedo vatthusahajātādīnaṃ pana vasenettha hetupaccayādīnaṃ abhāvopi veditabbo. Aññamaññapaccayepi eseva nayo.

อนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัย ไม่ละความเป็นอนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัยนั่นเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างโดยอาการอื่นอีก ๕ อย่าง คือ โดยความเป็นอุปนิสสยปัจจัย กัมมปัจจัย อาเสวนปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย ในที่นี้ อริยมรรคเจตนาเท่านั้น ย่อมได้ความเป็นกัมมปัจจัย ธรรมที่เหลือหาได้ไม่ สหชาตปัจจัย ไม่ละความเป็นสหชาตปัจจัยนั่นเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างโดยอาการอื่นอีก ๑๔ อย่าง คือ โดยความเป็นเหตุปัจจัย อธิปติปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย กัมมปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย มัคคปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย แม้นี้ก็เป็นการกำหนดอย่างสูงสุด แต่พึงทราบว่า ในที่นี้ โดยอำนาจแห่งวัตถุสหชาตปัจจัยเป็นต้น แม้ความไม่มีแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้นก็มีได้ แม้ในอัญญมัญญปัจจัย ก็นัยนี้เช่นกัน

Nissayapaccayo nissayapaccayattaṃ avijahantova catuvīsatiyā paccayesu attano nissayapaccayattañceva anantarasamanantarapacchājātaāsevananatthivigatapaccaye ca cha apanetvā sesānaṃ vasena aparehipi sattarasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Ayampi ukkaṭṭhaparicchedova vatthunissayādīnaṃ pana vasenettha hetupaccayādīnaṃ ābhāvopi veditabbo.

นิสสยปัจจัย ไม่ละความเป็นนิสสยปัจจัยของตนนั่นเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างโดยอาการอื่นอีก ๑๗ อย่าง คือ โดยความเป็นปัจจัยที่เหลือ จากการยกเว้นปัจจัย ๖ อย่างในบรรดาปัจจัย ๒๔ อย่าง คือ ความเป็นนิสสยปัจจัยของตนเอง อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย อาเสวนปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย แม้นี้ก็เป็นการกำหนดอย่างสูงสุด แต่พึงทราบว่า ในที่นี้ โดยอำนาจแห่งวัตถุนิสสยปัจจัยเป็นต้น แม้ความไม่มีแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้นก็มีได้

Upanissayapaccaye ārammaṇūpanissayo ārammaṇādhipatisadiso. Anantarūpanissayo anantarūpanissayapaccayattaṃ avijahantova anantarasamanantarakammaāsevananatthivigatānaṃ vasena aparehipi chahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Ariyamaggacetanāyeva cettha kammapaccayataṃ labhati, na sesadhammā. Pakatūpanissayo pakatūpanissayova. Purejātapaccayo attano purejātapaccayattaṃ avijahantova ārammaṇaārammaṇādhipatinissayaupanissayaindriyavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi aṭṭhahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Ayampi ukkaṭṭhaniddesova ārammaṇapurejāte panettha nissayaindriyavippayuttapaccayatā na labbhati. Ito uttaripi labbhamānālabbhamānaṃ veditabbaṃ. Pacchājātapaccayo attano pacchājātapaccayabhāvaṃ avijahantova vippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi tīhākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Āsevanapaccayo āsevanapaccayattaṃ avijahantova anantarasamanantaraupanissayanatthivigatānaṃ vasena aparehipi pañcahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati.

ในอุปนิสสยปัจจัย อารัมมณูปนิสสยปัจจัยเหมือนกับอารัมมณาธิปติปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ไม่ละความเป็นอนันตรูปนิสสยปัจจัยของตนเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๖ อย่าง คือ อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย กัมมปัจจัย อาเสวนปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย ในปัจจัยนี้ อริยมรรคเจตนาเท่านั้น ย่อมได้ความเป็นกัมมปัจจัย ธรรมที่เหลือหาได้ไม่ ปกตูปนิสสยปัจจัย ก็คือปกตูปนิสสยปัจจัยนั่นเอง ปุเรชาตปัจจัย ไม่ละความเป็นปุเรชาตปัจจัยของตนเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๘ อย่าง คือ อารัมมณปัจจัย อารัมมณาธิปติปัจจัย นิสสยปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย อินทริยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย แม้นี้ก็เป็นอุกกัฏฐนิทเทส (การแสดงอย่างยิ่ง) ในอารัมมณปุเรชาตปัจจัยนี้ ไม่ได้ความเป็นนิสสยปัจจัย อินทริยปัจจัย และวิปปยุตตปัจจัย พึงทราบสิ่งที่ได้และไม่ได้ แม้ต่อไปจากนี้ ปัจฉาชาตปัจจัย ไม่ละความเป็นปัจฉาชาตปัจจัยของตนเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๓ อย่าง คือ วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย อาเสวนปัจจัย ไม่ละความเป็นอาเสวนปัจจัยของตนเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๕ อย่าง คือ อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย

Kammapaccayo kammapaccayattaṃ avijahantova ekakkhaṇiko tāva sahajātaaññamaññanissayavipākaāhārasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi navahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Nānākkhaṇiko upanissayaanantarasamanantaranatthivigatānaṃ vasena aparehipi pañcahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Vipākapaccayo vipākapaccayattaṃ avijahantova hetuadhipatisahajātaaññamaññanissayakammaāhāraindriyajhānamaggasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi cuddasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Āhārapaccaye kabaḷīkāro āhāro āhārapaccayattaṃ avijahantova atthiavigatānaṃ vasena aparehipi dvīhākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Sesā tayo āhārapaccayattaṃ avijahantāva yathānurūpaṃ adhipatisahajātaaññamaññanissayakammavipākaindriyasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi ekādasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchanti.

กัมมปัจจัย ไม่ละความเป็นกัมมปัจจัยของตนเทียว ที่เป็นเอกขณะ (เกิดขณะเดียวกัน) ก่อน ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๙ อย่าง คือ สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ที่เป็นนานาขณะ (เกิดต่างขณะกัน) ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๕ อย่าง คือ อุปนิสสยปัจจัย อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย วิปากปัจจัย ไม่ละความเป็นวิปากปัจจัยของตนเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๑๔ อย่าง คือ เหตุปัจจัย อธิปติปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย กัมมปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย มัคคปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ในอาหารปัจจัย กวฬิงการาหาร ไม่ละความเป็นอาหารปัจจัยของตนเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๒ อย่าง คือ อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย อาหารที่เหลือ ๓ อย่าง ไม่ละความเป็นอาหารปัจจัยของตนเทียว ตามสมควร ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๑๑ อย่าง คือ อธิปติปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย กัมมปัจจัย วิปากปัจจัย อินทริยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย

Indriyapaccaye rūpino pañcindriyā indriyapaccayattaṃ avijahantāva nissayapurejātavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi pañcahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchanti. Rūpajīvitindriyampi indriyapaccayattaṃ avijahantaññeva atthiavigatānaṃ vasena aparehipi dvīhākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Arūpino indriyānipi yathānurūpaṃ indriyapaccayattaṃ avijahantāneva hetuadhipatisahajātaaññamaññanissayavipākaāhārajhānamaggasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi terasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchanti. Jhānapaccayo jhānapaccayattaṃ avijahantova yathānurūpaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākaindriyamaggasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi dasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Maggapaccayo maggapaccayattaṃ avijahantova yathānurūpaṃ jhānapaccaye vuttānaṃ dasannaṃ hetuadhipatīnañcāti imesaṃ vasena aparehipi dvādasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati.

ในอินทริยปัจจัย อินทรีย์ ๕ ที่เป็นรูป ไม่ละความเป็นอินทริยปัจจัยของตนเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๕ อย่าง คือ นิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย แม้รูปชีวิตินทรีย์ ก็ไม่ละความเป็นอินทริยปัจจัยของตนเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๒ อย่าง คือ อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย แม้อินทรีย์ที่เป็นอรูปทั้งหลาย ก็ตามสมควร ไม่ละความเป็นอินทริยปัจจัยของตนเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๑๓ อย่าง คือ เหตุปัจจัย อธิปติปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย ฌานปัจจัย มัคคปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ฌานปัจจัย ไม่ละความเป็นฌานปัจจัยของตนเทียว ตามสมควร ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๑๐ อย่าง คือ สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย อินทริยปัจจัย มัคคปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย มัคคปัจจัย ไม่ละความเป็นมัคคปัจจัยของตนเทียว ตามสมควร ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๑๒ อย่าง คือ ด้วยปัจจัย ๑๐ อย่างที่กล่าวไว้ในฌานปัจจัย และด้วยเหตุปัจจัยและอธิปติปัจจัย

Sampayuttapaccayo sampayuttapaccayattaṃ avijahantova yathānurūpaṃ hetuadhipatisahajātaaññamaññanissayakammavipākaāhāraindriyajhānamaggaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi terasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Vippayuttapaccayo vippayuttapaccayattaṃ avijahantova anantarasamanantaraāsevanasampayuttanatthivigatasaṅkhāte cha paccaye apanetvā sesānaṃ vasena yathānurūpaṃ aparehipi sattarasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Tattha rūpassa ca arūpassa ca paccayavibhāgo veditabbo. Atthipaccayo atthipaccayattaṃ avijahantova anantarasamanantaraāsevananatthivigatasaṅkhāte pañca paccaye apanetvā sesānaṃ vasena yathānurūpaṃ aparehi aṭṭhārasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Natthipaccayavigatapaccayā anantarapaccayasadisā. Avigatapaccayo atthipaccayasadisoyevāti evamettha ekapaccayassa anekapaccayabhāvatopi viññātabbo vinicchayo.

สัมปยุตตปัจจัย ไม่ละความเป็นสัมปยุตตปัจจัยของตนเทียว ตามสมควร ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๑๓ อย่าง คือ เหตุปัจจัย อธิปติปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย กัมมปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย มัคคปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย ไม่ละความเป็นวิปปยุตตปัจจัยของตนเทียว ยกเว้นปัจจัย ๖ อย่าง คือ อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อาเสวนปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัยแล้ว ตามสมควร ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยที่เหลืออีก ๑๗ อย่าง ในปัจจัยนั้น พึงทราบการจำแนกปัจจัยของรูปและอรูป อัตถิปัจจัย ไม่ละความเป็นอัตถิปัจจัยของตนเทียว ยกเว้นปัจจัย ๕ อย่าง คือ อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อาเสวนปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัยแล้ว ตามสมควร ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยที่เหลืออีก ๑๘ อย่าง นัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัย เหมือนกับอนันตรปัจจัย อวิคตปัจจัย ก็เหมือนกับอัตถิปัจจัยนั่นเอง ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบการวินิจฉัยในที่นี้ แม้จากความเป็นปัจจัยหลายอย่างของปัจจัยหนึ่ง

Paccayasabhāgatoti etesu hi catuvīsatiyā paccayesu anantarasamanantaraanantarūpanissayaāsevananatthivigatā sabhāgā, tathā ārammaṇaārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayāti iminā upāyenettha paccayasabhāgatopi viññātabbo vinicchayo.

ว่าด้วยความเป็นปัจจัยที่มีส่วนเสมอกัน ในปัจจัย ๒๔ เหล่านี้แล อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย อาเสวนปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย มีส่วนเสมอกัน ฉันใด อารัมมณปัจจัย อารัมมณาธิปติปัจจัย และอารัมมณูปนิสสยปัจจัย ก็ฉันนั้น ด้วยอุบายนี้ พึงทราบการวินิจฉัยในที่นี้ แม้จากความเป็นปัจจัยที่มีส่วนเสมอกัน

Paccayavisabhāgatoti purejātapaccayo panettha pacchājātapaccayena visabhāgo, tathā sampayuttapaccayo vippayuttapaccayena, atthipaccayo natthipaccayena, vigatapaccayo avigatapaccayenāti iminā upāyenettha paccayavisabhāgatopi viññātabbo vinicchayo.

พึงทราบวินิจฉัยโดยความต่างกันแห่งปัจจัยในปัจจัยเหล่านี้ ด้วยอุบายนี้ว่า ปุเรชาตปัจจัยต่างกับปัจฉาชาตปัจจัย, สัมปยุตตปัจจัยต่างกับวิปปยุตตปัจจัย, อัตถิปัจจัยต่างกับนัตถิปัจจัย, วิคตปัจจัยต่างกับอวิคตปัจจัย.

Yugaḷakatoti etesu ca atthasarikkhatāya, saddasarikkhatāya, kālapaṭipakkhatāya, hetuphalatāya, aññamaññapaṭipakkhatāyāti imehi kāraṇehi yugaḷakato viññātabbo vinicchayo. Anantarasamanantarā hi atthasarikkhatāya ekaṃ yugaḷakaṃ nāma; nissayūpanissayā saddasarikkhatāya, purejātapacchājātā kālapaṭipakkhatāya, kammapaccayavipākapaccayā hetuphalatāya, sampayuttavippayuttapaccayā aññamaññapaṭipakkhatāya ekaṃ yugaḷakaṃ nāma, tathā atthinatthipaccayā, vigatāvigatapaccayā cāti evamettha yugaḷakatopi viññātabbo vinicchayo. Janakājanakatoti etesu ca anantarasamanantarānantarūpanissayapakatūpanissayāsevanapaccayā nānākkhaṇiko, kammapaccayo, natthivigatapaccayāti ime paccayā janakāyeva, na ajanakā. Pacchājātapaccayo kevalaṃ upatthambhakoyeva, na janako. Sesā janakā ca ajanakā ca upatthambhakā cāti attho. Evamettha janakājanakatopi viññātabbo vinicchayo.

พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นคู่ในปัจจัยเหล่านี้ ด้วยเหตุเหล่านี้ คือ โดยความมีอรรถะเสมอกัน, โดยความมีศัพท์เสมอกัน, โดยความเป็นปฏิปักษ์กันทางกาล, โดยความเป็นเหตุและผล, โดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อกันและกัน. จริงอยู่ อนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัย ชื่อว่าเป็นคู่หนึ่ง โดยความมีอรรถะเสมอกัน; นิสสยปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย โดยความมีศัพท์เสมอกัน; ปุเรชาตปัจจัยและปัจฉาชาตปัจจัย โดยความเป็นปฏิปักษ์กันทางกาล; กัมมปัจจัยและวิปากปัจจัย โดยความเป็นเหตุและผล; สัมปยุตตปัจจัยและวิปปยุตตปัจจัย ชื่อว่าเป็นคู่หนึ่ง โดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อกันและกัน, อัตถิปัจจัยและนัตถิปัจจัย, วิคตปัจจัยและอวิคตปัจจัย ก็ฉันนั้น. พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นคู่ในปัจจัยเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้. วินิจฉัยโดยความเป็นชนกปัจจัยและอชนกปัจจัย คือ ในปัจจัยเหล่านี้ อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย อาเสวนปัจจัย นานักขณิกกัมมปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย ปัจจัยเหล่านี้เป็นชนกปัจจัยอย่างเดียว ไม่เป็นอชนกปัจจัย. ปัจฉาชาตปัจจัยเป็นเพียงอุปัตถัมภกปัจจัยอย่างเดียว ไม่เป็นชนกปัจจัย. ส่วนปัจจัยที่เหลือเป็นทั้งชนกปัจจัยและอชนกปัจจัย คือเป็นอุปัตถัมภกปัจจัย. พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นชนกปัจจัยและอชนกปัจจัยในปัจจัยเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้.

Sabbaṭṭhānikāsabbaṭṭhānikatoti etesu ca sahajātanissayaatthiavigatapaccayā sabbaṭṭhānikā nāma, sabbesaṃ saṅkhatānaṃ rūpārūpadhammānaṃ ṭhānabhūtā kāraṇabhūtāti attho. Etehi vinā uppajjamāno ekadhammopi natthīti. Ārammaṇaārammaṇādhipatianantarasamanantarānantarūpanissayapakatūpanissayāsevanasampayuttanatthivigatapaccayā asabbaṭṭhānikā nāma. Na sabbesaṃ rūpārūpadhammānaṃ ṭhānabhūtā, arūpakkhandhānaññeva pana ṭhānabhūtā kāraṇabhūtāti attho. Arūpadhammāyeva hi etehi uppajjanti, na rūpadhammā. Purejātapacchājātāpi asabbaṭṭhānikā arūparūpānaññeva yathākkamena paccayabhāvato. Vuttāvasesāpi ekaccānaṃ rūpārūpadhammānaṃ uppattihetuto na sabbaṭṭhānikāti evamettha sabbaṭṭhānikā sabbaṭṭhānikatopi viññātabbo vinicchayo.

วินิจฉัยโดยความเป็นสัพพัฏฐานิกปัจจัยและอสัพพัฏฐานิกปัจจัย คือ ในปัจจัยเหล่านี้ สหชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ชื่อว่าสัพพัฏฐานิกปัจจัย อธิบายว่า เป็นฐานะ เป็นเหตุแห่งสังขตธรรมทั้งปวง คือ รูปธรรมและอรูปธรรม ธรรมแม้หนึ่งที่เกิดขึ้นเว้นจากปัจจัยเหล่านี้ ย่อมไม่มี. อารัมมณปัจจัย อารัมมณาธิปติปัจจัย อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย อาเสวนปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย ชื่อว่าอสัพพัฏฐานิกปัจจัย อธิบายว่า ไม่เป็นฐานะแห่งรูปธรรมและอรูปธรรมทั้งปวง แต่เป็นฐานะ เป็นเหตุแห่งอรูปขันธ์ทั้งหลายเท่านั้น จริงอยู่ อรูปธรรมทั้งหลายเท่านั้นย่อมเกิดขึ้นด้วยปัจจัยเหล่านี้ รูปธรรมหาเกิดขึ้นไม่. แม้ปุเรชาตปัจจัยและปัจฉาชาตปัจจัย ก็เป็นอสัพพัฏฐานิกปัจจัย เพราะเป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมและรูปธรรมตามลำดับเท่านั้น. แม้ปัจจัยที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว ก็ไม่เป็นสัพพัฏฐานิกปัจจัย เพราะเป็นเหตุแห่งความเกิดขึ้นของรูปธรรมและอรูปธรรมบางอย่างเท่านั้น. พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นสัพพัฏฐานิกปัจจัยและอสัพพัฏฐานิกปัจจัยในปัจจัยเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้.

Rūpaṃ rūpassātiādivikappatoti etesu ca catuvīsatiyā paccayesu ekapaccayopi ekantena rūpameva hutvā rūpasseva paccayo nāma natthi, ekantena pana rūpaṃ hutvā arūpasseva paccayo nāma atthi. Kataro panesoti? Purejātapaccayo. Purejātapaccayo hi ekantena rūpameva hutvā arūpasseva paccayo hoti. Ekantena rūpameva hutvā rūpārūpasseva paccayo nāmātipi natthi, ekantena pana arūpaṃ hutvā arūpasseva paccayo nāma atthi. Kataro panesoti? Anantarasamanantaraāsevanasampayuttanatthivigatavasena chabbidho. So hi sabbopi ekantena arūpameva hutvā arūpasseva paccayo hoti. Ekantena arūpameva hutvāpi ekantena rūpasseva paccayo nāmātipi atthi. Kataro panesoti? Pacchājātapaccayo. So hi ekantena arūpaṃ hutvā rūpasseva paccayo hoti; ekantena pana arūpadhammova hutvā rūpārūpānaṃ paccayopi atthi. Kataro panesoti? Hetukammavipākajhānamaggavasena pañcavidho. So hi sabbopi ekantena arūpameva hutvā rūpadhammānaṃ arūpadhammānampi paccayo hoti. Ekantena pana rūpārūpameva hutvā rūpasseva paccayo nāmātipi natthi, arūpasseva pana hoti. Kataro panesoti? Ārammaṇapaccayo ceva upanissayapaccayo ca. Idañhi dvayaṃ ekantena rūpārūpameva hutvā arūpasseva paccayo hoti. Ekantena rūpārūpameva hutvā pana rūpārūpasseva paccayo nāmātipi atthi. Kataro panesoti? Adhipatisahajātaaññamaññanissayaāhāraindriyavippayuttaatthiavigatavasena navavidho. So hi sabbopi ekantena rūpārūpameva hutvā rūpārūpasseva paccayo hotīti evamettha rūpaṃ rūpassātiādivikappatopi viññātabbo vinicchayo.

วินิจฉัยโดยวิกัปปะมีอาทิว่า รูปเป็นปัจจัยแก่รูป คือ ในปัจจัย ๒๔ เหล่านี้ ปัจจัยแม้หนึ่งที่เป็นรูปอย่างเดียว เป็นปัจจัยแก่รูปอย่างเดียว ย่อมไม่มี. แต่ปัจจัยที่เป็นรูปอย่างเดียว เป็นปัจจัยแก่อรูปอย่างเดียว ย่อมมี. ถามว่า ปัจจัยไหน? ตอบว่า ปุเรชาตปัจจัย. จริงอยู่ ปุเรชาตปัจจัยเป็นรูปอย่างเดียว เป็นปัจจัยแก่อรูปอย่างเดียว. ปัจจัยที่เป็นรูปอย่างเดียว เป็นปัจจัยแก่รูปและอรูป ย่อมไม่มี. แต่ปัจจัยที่เป็นอรูปอย่างเดียว เป็นปัจจัยแก่อรูปอย่างเดียว ย่อมมี. ถามว่า ปัจจัยไหน? ตอบว่า มี ๖ อย่าง คือ อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อาเสวนปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย. จริงอยู่ ปัจจัยทั้งหมดนั้นเป็นอรูปอย่างเดียว เป็นปัจจัยแก่อรูปอย่างเดียว. แม้ปัจจัยที่เป็นอรูปอย่างเดียว เป็นปัจจัยแก่รูปอย่างเดียว ก็มี. ถามว่า ปัจจัยไหน? ตอบว่า ปัจฉาชาตปัจจัย. จริงอยู่ ปัจจัยนั้นเป็นอรูปอย่างเดียว เป็นปัจจัยแก่รูปอย่างเดียว. แต่ปัจจัยที่เป็นอรูปธรรมอย่างเดียว เป็นปัจจัยแก่รูปและอรูป ก็มี. ถามว่า ปัจจัยไหน? ตอบว่า มี ๕ อย่าง คือ เหตุปัจจัย กัมมปัจจัย วิปากปัจจัย ฌานปัจจัย และมัคคปัจจัย. จริงอยู่ ปัจจัยทั้งหมดนั้นเป็นอรูปอย่างเดียว เป็นปัจจัยแก่รูปธรรมและอรูปธรรม. แต่ปัจจัยที่เป็นทั้งรูปและอรูป เป็นปัจจัยแก่รูปอย่างเดียว ย่อมไม่มี, แต่เป็นปัจจัยแก่อรูปอย่างเดียว ย่อมมี. ถามว่า ปัจจัยไหน? ตอบว่า อารัมมณปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย. จริงอยู่ ปัจจัยทั้งสองนี้เป็นทั้งรูปและอรูป เป็นปัจจัยแก่อรูปอย่างเดียว. แต่ปัจจัยที่เป็นทั้งรูปและอรูป เป็นปัจจัยแก่รูปและอรูป ก็มี. ถามว่า ปัจจัยไหน? ตอบว่า มี ๙ อย่าง คือ อธิปติปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. จริงอยู่ ปัจจัยทั้งหมดนั้นเป็นทั้งรูปและอรูป เป็นปัจจัยแก่รูปและอรูป. พึงทราบวินิจฉัยโดยวิกัปปะมีอาทิว่า รูปเป็นปัจจัยแก่รูป ในปัจจัยเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้.

Bhavabhedatoti imesu pana catuvīsatiyā paccayesu pañcavokārabhave tāva na koci paccayo na labbhati nāma. Catuvokārabhave pana tayo purejātapacchājātavippayuttapaccaye apanetvā sesā ekavīsatimeva labbhanti. Ekavokārabhave sahajātaaññamaññanissayakammaindriyaatthiavigatavasena satteva labbhanti. Bāhire pana anindriyabaddharūpe sahajātaaññamaññanissayaatthiavigatavasena pañceva labbhantīti evamettha bhavabhedatopi viññātabbo vinicchayoti.

วินิจฉัยโดยความต่างแห่งภพ คือ ก็ในปัจจัย ๒๔ เหล่านี้ ในปัญจโวการภพ ไม่มีปัจจัยอะไรเลยที่จะหาไม่ได้. ส่วนในจตุโวการภพ ยกเว้นปัจจัย ๓ คือ ปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย และวิปปยุตตปัจจัยแล้ว ย่อมได้ปัจจัยที่เหลือ ๒๑ อย่างเท่านั้น. ในเอกโวการภพ ย่อมได้ปัจจัย ๗ อย่างเท่านั้น คือ สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย กัมมปัจจัย อินทริยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. ส่วนในรูปภายนอกที่เป็นอนินทรียพัทธรูป ย่อมได้ปัจจัย ๕ อย่างเท่านั้น คือ สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. พึงทราบวินิจฉัยโดยความต่างแห่งภพในปัจจัยเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้.

Paccayaniddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปัจจยนิทเทสวาร จบ.

Pucchāvāro

ปุจฉาวาร

1. Paccayānulomavaṇṇanā

1. พรรณนาปัจจยานุโลม

Evaṃ anulomapaṭṭhānādīsu tikapaṭṭhānādivasena catuvīsatisamantapaṭṭhānasamodhāne paṭṭhānamahāpakaraṇe ye tikādayo nissāya niddiṭṭhattā etaṃ tikapaṭṭhānaṃ, dukapaṭṭhānaṃ…pe… dukadukapaṭṭhānanti vuttaṃ. Te anāmasitvā yesaṃ paccayānaṃ vasena te tikādayo vibhattā, te paccaye eva tāva iminā mātikānikkhepapaccayavibhaṅgasaṅkhātena vārena uddesato ca niddesato ca dassetvā, idāni ye tikādayo nissāya niddiṭṭhattā etaṃ tikapaṭṭhānaṃ, dukapaṭṭhānaṃ…pe… dukadukapaṭṭhānanti vuttaṃ. Te tikādayo imesaṃ paccayānaṃ vasena vitthāretvā dassetuṃ ekekaṃ tikadukaṃ nissāya sattahi mahāvārehi desanā katā. Tesaṃ imāni nāmāni – paṭiccavāro, sahajātavāro, paccayavāro, nissayavāro, saṃsaṭṭhavāro, sampayuttavāro, pañhāvāroti.

ในมหาปกรณ์ชื่อปัฏฐาน ซึ่งมีการประมวลสมันตปัฏฐาน ๒๔ มีอนุโลมปัฏฐานเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งติกปัฏฐานเป็นต้นอย่างนี้ เพราะอาศัยติกะเป็นต้นเหล่าใดแสดงไว้ จึงเรียกว่า ติกปัฏฐาน ทุกปัฏฐาน...ฯลฯ...ทุกทุกปัฏฐาน. (พระอนุรุทธาจารย์) ยังมิได้ปรารภติกะเป็นต้นเหล่านั้น แต่ทรงแสดงปัจจัยทั้งหลายเหล่านั้นแลก่อน ซึ่งเป็นปัจจัยที่อาศัยจำแนกติกะเป็นต้นเหล่านั้น ด้วยวาระที่ชื่อว่า มาติกานิกเขปปัจจยวิภังค์ ทั้งโดยอุเทศและโดยนิทเทสแล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงติกะเป็นต้นเหล่านั้นโดยพิสดาร ด้วยอำนาจแห่งปัจจัยเหล่านี้ จึงทรงอาศัยติกะและทุกะแต่ละอย่างแสดงธรรมเทศนาไว้ด้วยมหาวาระ ๗ วาระ. ชื่อของมหาวาระเหล่านั้นมีดังนี้ คือ ปฏิจจวาร สหชาตวาร ปัจจยวาร นิสสยวาร สังสัฏฐวาร สัมปยุตตวาร ปัญหาวาร.

Tattha ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo’’ti evaṃ paṭiccābhidhānavasena vutto paṭiccavāro nāma. Kusalaṃ dhammaṃ sahajāto kusalo dhammo’’ti evaṃ sahajātābhidhānavasena vutto sahajātavāro nāma. So purimena paṭiccavārena atthato ninnānākaraṇo. Paṭiccābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena pana paṭhamo vutto, sahajātābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena dutiyo. Dvīsupi cetesu rūpārūpadhammavasena paccayā ceva paccayuppannadhammā ca veditabbā. Te ca kho sahajātāva, na purejātapacchājātā labbhanti. ‘‘Kusalaṃ dhammaṃ paccayā kusalo dhammo’’ti evaṃ paccayābhidhānavasena vutto pana paccayavāro nāma. Sopi purimavāradvayaṃ viya rūpārūpadhammavaseneva veditabbo. Paccayo panettha purejātopi labbhati. Ayamassa purimavāradvayato viseso. Tadanantaro ‘‘kusalaṃ dhammaṃ nissāya kusalo dhammo’’ti evaṃ nissayābhidhānavasena vutto nissayavāro nāma. So purimena paccayavārena atthato ninnānākaraṇo. Paccayābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena pana paṭhamo vutto, nissayābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena dutiyo. Tato paraṃ ‘‘kusalaṃ dhammaṃ saṃsaṭṭho kusalo dhammo’’ti evaṃ saṃsaṭṭhābhidhānavasena vutto saṃsaṭṭhavāro nāma. ‘‘Kusalaṃ dhammaṃ sampayutto kusalo dhammo’’ti evaṃ sampayuttābhidhānavasena vutto sampayuttavāro nāma. So purimena saṃsaṭṭhavārena atthato ninnānākaraṇo. Saṃsaṭṭhābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena pana paṭhamo vutto, sampayuttābhidhānavasena dutiyo. Dvīsupi cetesu arūpadhammavaseneva paccayā paccayuppannā ca veditabbā. Sattamavāre pana yasmā ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo’’tiādinā nayena te te pañhe uddharitvā puna ‘‘kusalā hetū sampayuttakānaṃ khandhāna’’ntiādinā nayena sabbepi te pañhā nijjaṭā niggumbā ca katvā vibhattā, tasmā so vāro pañhānaṃ sādhukaṃ vibhattattā pañhāvārotveva saṅkhyaṃ gato. Rūpārūpadhammavaseneva panettha paccayāpi paccayuppannāpi veditabbā.

ในมหาวาระเหล่านั้น วาระที่กล่าวด้วยอำนาจแห่งคำว่า "ปฏิจจ" อย่างนี้ว่า "กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้น" ชื่อว่า ปฏิจจวาร. วาระที่กล่าวด้วยอำนาจแห่งคำว่า "สหชาตะ" อย่างนี้ว่า "กุศลธรรมเกิดพร้อมกับกุศลธรรม" ชื่อว่า สหชาตวาร. วาระนั้น โดยเนื้อความแล้ว ไม่แตกต่างกับปฏิจจวารก่อนหน้านั้น. แต่ว่า วาระแรกกล่าวไว้สำหรับผู้ที่เข้าใจได้ด้วยอำนาจแห่งคำว่า "ปฏิจจ" วาระที่สองกล่าวไว้สำหรับผู้ที่เข้าใจได้ด้วยอำนาจแห่งคำว่า "สหชาตะ". ในวาระทั้งสองนี้ พึงทราบปัจจัยและปัจจยุปบันนธรรมโดยเป็นรูปธรรมและอรูปธรรม. และธรรมเหล่านั้นเป็นสหชาตะเท่านั้น ปุเรชาตะและปัจฉาชาตะย่อมไม่มี. ส่วนวาระที่กล่าวด้วยอำนาจแห่งคำว่า "ปัจจยา" อย่างนี้ว่า "กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม" ชื่อว่า ปัจจยวาร. แม้วาระนั้นก็พึงทราบโดยเป็นรูปธรรมและอรูปธรรมเหมือนสองวาระก่อน. ในวาระนี้ แม้ปุเรชาตปัจจัยก็มีได้ นี้เป็นความพิเศษของวาระนี้ที่ต่างจากสองวาระก่อน. ลำดับถัดไป วาระที่กล่าวด้วยอำนาจแห่งคำว่า "นิสสายะ" อย่างนี้ว่า "กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้น" ชื่อว่า นิสสยวาร. วาระนั้น โดยเนื้อความแล้ว ไม่แตกต่างกับปัจจยวารก่อนหน้านั้น. แต่ว่า วาระแรกกล่าวไว้สำหรับผู้ที่เข้าใจได้ด้วยอำนาจแห่งคำว่า "ปัจจยา" วาระที่สองกล่าวไว้สำหรับผู้ที่เข้าใจได้ด้วยอำนาจแห่งคำว่า "นิสสายะ". ต่อจากนั้น วาระที่กล่าวด้วยอำนาจแห่งคำว่า "สังสัฏฐะ" อย่างนี้ว่า "กุศลธรรมระคนกับกุศลธรรม" ชื่อว่า สังสัฏฐวาร. วาระที่กล่าวด้วยอำนาจแห่งคำว่า "สัมปยุตตะ" อย่างนี้ว่า "กุศลธรรมประกอบกับกุศลธรรม" ชื่อว่า สัมปยุตตวาร. วาระนั้น โดยเนื้อความแล้ว ไม่แตกต่างกับสังสัฏฐวารก่อนหน้านั้น. แต่ว่า วาระแรกกล่าวไว้สำหรับผู้ที่เข้าใจได้ด้วยอำนาจแห่งคำว่า "สังสัฏฐะ" วาระที่สองกล่าวไว้สำหรับผู้ที่เข้าใจได้ด้วยอำนาจแห่งคำว่า "สัมปยุตตะ". ในวาระทั้งสองนี้ พึงทราบปัจจัยและปัจจยุปบันนธรรมโดยเป็นอรูปธรรมเท่านั้น. ส่วนในวาระที่ ๗ เพราะเหตุที่ทรงยกปัญหาเหล่านั้นขึ้นแสดงโดยนัยเป็นต้นว่า "กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมโดยเป็นเหตุปัจจัย" แล้วทรงจำแนกปัญหาเหล่านั้นทั้งหมด ทำให้ปราศจากความยุ่งเหยิงและดุจป่าทึบอีกครั้งโดยนัยเป็นต้นว่า "กุศลเหตุทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุต" ฉะนั้น วาระนั้นจึงนับว่าเป็นปัญหาวาร เพราะปัญหาทั้งหลายได้รับการจำแนกไว้เป็นอย่างดี. ในวาระนี้ พึงทราบทั้งปัจจัยและปัจจยุปบันนธรรมโดยเป็นรูปธรรมและอรูปธรรม.

Tattha yo tāva esa sabbapaṭhamo paṭiccavāro nāma, so uddesato niddesato ca duvidho hoti. Tattha uddesavāro paṭhamo, pucchāvārotipi vuccati. Paṇṇattivārotipi tasseva nāmaṃ. So hi kusalādayo paṭicca kusalādīnaṃ hetupaccayādīnaṃ vasena uddiṭṭhattā uddesavāro, kusalādayo paṭicca hetupaccayādivasena kusalādīnaṃ uppattiyā pucchitattā pucchāvāro, kusalādayo paṭicca hetupaccayādivasena kusalādīnaṃ uppattiyā paññāpitattā paṇṇattivārotipi vutto.

ในบรรดาวาระเหล่านั้น ปฏิจจวารซึ่งเป็นวาระแรกสุดนั้น มี ๒ อย่าง คือ โดยอุเทศ และโดยนิทเทส. ใน ๒ อย่างนั้น อุเทสวารเป็นวาระแรก และเรียกว่า ปุจฉาวาร ก็ได้. ชื่อว่า ปณัตติวาร ก็เป็นชื่อของอุเทสวารนั้นเช่นกัน. จริงอยู่ วาระนั้นชื่อว่า อุเทสวาร เพราะแสดงไว้โดยเป็นหัวข้อด้วยอำนาจแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้นของกุศลธรรมเป็นต้นที่อาศัยกุศลธรรมเป็นต้นเกิดขึ้น, ชื่อว่า ปุจฉาวาร เพราะถามถึงการเกิดขึ้นของกุศลธรรมเป็นต้นด้วยอำนาจแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้นที่อาศัยกุศลธรรมเป็นต้น, และเรียกว่า ปณัตติวาร เพราะบัญญัติการเกิดขึ้นของกุศลธรรมเป็นต้นด้วยอำนาจแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้นที่อาศัยกุศลธรรมเป็นต้น.

25-34. Tattha siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayāti parikappapucchā. Ayañhettha attho – yo kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā, kiṃ so kusalaṃ dhammaṃ paṭicca siyāti atha vā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca yo kusalo dhammo uppajjeyya, so hetupaccayā siyāti ayamettha attho. Tattha paṭīti sadisatthe vattati. Sadisapuggalo hi paṭipuggalo, sadisabhāgo ca paṭibhāgoti vuccati. Iccāti gamanussukkavacanametaṃ. Ubhayaṃ ekato katvā paṭiccāti paṭigantvā sahuppattisaṅkhātena sadisabhāvena patvā, tena saddhiṃ ekato uppattibhāvaṃ upagantvāti vuttaṃ hoti. Kusalo dhammoti evaṃ sahuppattibhāvena kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayāti pucchati. Atha vā paṭiccāti paccayaṃ katvā. Taṃ pana paccayakaraṇaṃ purejātepi paccaye labbhati sahajātepi. Idha sahajātaṃ adhippetaṃ. Siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalotiādīsupi eseva nayo. Tattha kiñcāpi sahajātavasena kusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo natthi, imasmiṃ pana pucchāvāre yampi vissajjiyamānaṃ atthato labbhati, yampi na labbhati, taṃ sabbaṃ pucchāvasena uddhaṭaṃ. Parato pana vissajjane yaṃ na labbhati, taṃ pahāya yaṃ labbhati, tadeva vissajjitaṃ.

ข้อ ๒๕-๓๔. ในปัจจัยเหล่านั้น คำถามว่า 'กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้นโดยเหตุปัจจัย พึงมีหรือ' เป็นปริกัปปปุจฉา (คำถามเชิงปริกัป) อธิบายความในคำถามนั้นว่า กุศลธรรมใดพึงเกิดขึ้นโดยเหตุปัจจัย กุศลธรรมนั้นอาศัยกุศลธรรมพึงมีหรือ หรือว่า กุศลธรรมใดอาศัยกุศลธรรมพึงเกิดขึ้น กุศลธรรมนั้นพึงมีโดยเหตุปัจจัยหรือ นี้เป็นความหมายในคำถามนั้น. ในคำว่า 'ปติ' นั้น เป็นไปในอรรถว่า 'เหมือนกัน' เพราะบุคคลที่เหมือนกันเรียกว่า ปฏิปุคคล และส่วนที่เหมือนกันเรียกว่า ปฏิภาค. คำว่า 'อิจฺจ' เป็นคำกล่าวถึงความขวนขวายในการไป. เมื่อรวมทั้งสองบทเข้าด้วยกันเป็น 'ปฏิจฺจ' จึงมีความหมายว่า ไปตาม คือ ถึงแล้วซึ่งความเป็นสภาวะที่เหมือนกัน อันนับเนื่องด้วยการเกิดขึ้นพร้อมกัน ได้แก่ เข้าถึงความเป็นสภาวะที่เกิดขึ้นพร้อมกันกับธรรมนั้น. ท่านจึงถามว่า 'กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรมโดยความเป็นสภาวะที่เกิดขึ้นพร้อมกันอย่างนี้ เกิดขึ้นโดยเหตุปัจจัย พึงมีหรือ'. อีกนัยหนึ่ง 'ปฏิจฺจ' แปลว่า กระทำปัจจัย. แต่การกระทำปัจจัยนั้น ย่อมมีได้แม้ในปุเรชาตปัจจัย แม้ในสหชาตปัจจัย. ในที่นี้ ประสงค์เอาสหชาตปัจจัย. แม้ในคำถามเป็นต้นว่า 'อกุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม พึงมีหรือ' ก็มีนัยนี้เช่นกัน. ในคำถามเหล่านั้น แม้ว่าโดยความเป็นสหชาตปัจจัย อกุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมย่อมไม่มี แต่ในปุจฉาวารนี้ ท่านยกขึ้นถามทั้งหมด ทั้งส่วนที่เมื่อวิสัชนาแล้วมีได้โดยอรรถ และส่วนที่ไม่มีได้. แต่ในลำดับต่อไป ในการวิสัชนา ท่านจะละส่วนที่ไม่มีได้เสีย วิสัชนาเฉพาะส่วนที่มีได้เท่านั้น.

Evamettha pucchānaṃ atthañceva pucchāgatiñca ñatvā idāni gaṇanavasena pucchāparicchedo veditabbo. Ettha hi ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭiccā’’ti kusalapadaṃ ādiṃ katvā kusalākusalābyākatantā tisso pucchā, puna tadevādiṃ katvā kusalābyākatādivasena dukappabhedantā tisso, puna tadevādiṃ katvā tikantā ca ekā, evaṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭiccāti kusalādikā satta pucchā, tathā akusalādikā, tathā abyākatādikā, tathā kusalābyākatādikā, akusalābyākatādikā, kusalākusalādikā, kusalākusalābyākatādikāti sabbāpi sattannaṃ sattakānaṃ vasena kusalattikaṃ nissāya hetupaccaye ekūnapaññāsaṃ pucchā.

เมื่อทราบความหมายและแนวทางของคำถามในปัจจัยนี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ พึงทราบการกำหนดจำนวนคำถามโดยการนับ. ในปัจจัยนี้ มีคำถาม ๓ ข้อ ที่มีกุศลบทเป็นเบื้องต้น คือ กุศล อกุศล และอัพยากตะ ว่า 'อาศัยกุศลธรรม...', อีก ๓ ข้อ ที่มีบทนั้นเป็นเบื้องต้น โดยนัยแห่งทุกะ (หมวด ๒) มีกุศลาพยากตะเป็นต้น, และอีก ๑ ข้อ ที่มีบทนั้นเป็นเบื้องต้น โดยนัยแห่งติกะ (หมวด ๓), รวมเป็นคำถาม ๗ ข้อ ที่มีกุศลเป็นเบื้องต้นว่า 'อาศัยกุศลธรรม...'. เช่นเดียวกัน คำถามที่มีอกุศลเป็นเบื้องต้นก็มี ๗ ข้อ, ที่มีอัพยากตะเป็นเบื้องต้นก็มี ๗ ข้อ, ที่มีกุศลาพยากตะเป็นเบื้องต้นก็มี ๗ ข้อ, ที่มีอกุสลาพยากตะเป็นเบื้องต้นก็มี ๗ ข้อ, ที่มีกุศลากุศลเป็นเบื้องต้นก็มี ๗ ข้อ, และที่มีกุศลากุศลาพยากตะเป็นเบื้องต้นก็มี ๗ ข้อ. รวมทั้งหมด อาศัยกุศลัตติกะ ในเหตุปัจจัย มีคำถาม ๔๙ ข้อ โดยนัยแห่ง ๗ หมวด หมวดละ ๗ ข้อ.

Tattha ekamūlakāvasānā nava, ekamūladukāvasānā nava, ekamūlatikāvasānā tisso, dukamūlaekāvasānā nava, dukamūladukāvasānā nava, dukamūlatikāvasānā tisso, tikamūlaekāvasānā tisso, tikamūladukāvasānā tisso, tikamūlatikāvasānā ekāti evametā mūlavasenāpi veditabbā. Yathā ca hetupaccaye ekūnapaññāsaṃ, ārammaṇapaccayādīsupi tathevāti sabbesupi catuvīsatiyā paccayesu –

ในคำถามเหล่านั้น พึงทราบการจำแนกโดยนัยแห่งมูลดังนี้ คือ คำถามที่มีมูลเป็นเอกะและที่สุดเป็นเอกะ มี ๙ ข้อ, มีมูลเป็นเอกะและที่สุดเป็นทุกะ มี ๙ ข้อ, มีมูลเป็นเอกะและที่สุดเป็นติกะ มี ๓ ข้อ, มีมูลเป็นทุกะและที่สุดเป็นเอกะ มี ๙ ข้อ, มีมูลเป็นทุกะและที่สุดเป็นทุกะ มี ๙ ข้อ, มีมูลเป็นทุกะและที่สุดเป็นติกะ มี ๓ ข้อ, มีมูลเป็นติกะและที่สุดเป็นเอกะ มี ๓ ข้อ, มีมูลเป็นติกะและที่สุดเป็นทุกะ มี ๓ ข้อ, มีมูลเป็นติกะและที่สุดเป็นติกะ มี ๑ ข้อ. ในเหตุปัจจัยมี ๔๙ ข้อฉันใด แม้ในอารัมมณปัจจัยเป็นต้นก็ฉันนั้น. ดังนั้น ในปัจจัยทั้ง ๒๔ ทั้งหมด:

Sahassamekañca sataṃ, chasattati punāparā;

Pucchā sampiṇḍitā honti, nayamhi ekamūlake.

คำถามทั้งหลายที่รวบรวมไว้ในนัยเอกมูลกะ (ปัจจัยเดียว) มีจำนวนหนึ่งพันหนึ่งร้อยเจ็ดสิบหกข้อ.

35-36. Tato paraṃ hetupaccayā ārammaṇapaccayāti dumūlakanayo āraddho. Tattha hetārammaṇaduko…pe… hetuavigatadukoti hetupaccayena saddhiṃ tevīsati dukā honti. Tesu hetupaccaye viya hetārammaṇadukepi ekūnapaññāsaṃ pucchā, tāsu pāḷiyaṃ dveyeva dassitā. Yathā ca hetārammaṇaduke ekūnapaññāsaṃ tathā hetādhipatidukādīsupi. Tattha paṭhamapucchāvasena hetādhipatiduko, hetānantaraduko, hetusamanantaradukoti paṭipāṭiyā tayo duke dassetvā pariyosāne hetuavigataduko dassito, sesaṃ saṅkhittaṃ. Pucchāparicchedo panettha evaṃ veditabbo.

ข้อ ๓๕-๓๖. ต่อจากนั้น ท่านได้เริ่มทุมูลกนัย (นัยปัจจัย ๒) ว่า 'โดยเหตุปัจจัย โดยอารัมมณปัจจัย'. ในทุมูลกนัยนั้น มีทุกะ (หมวด ๒) ๒๓ หมวด ที่ประกอบด้วยเหตุปัจจัย คือ เหตารัมมณทุกะ...ฯลฯ...เหตุอวิคตทุกะ. ในทุกะเหล่านั้น แม้ในเหตารัมมณทุกะ ก็มีคำถาม ๔๙ ข้อ เหมือนในเหตุปัจจัย แต่ในพระบาลี ท่านแสดงไว้เพียง ๒ ข้อเท่านั้น. ในเหตารัมมณทุกะมี ๔๙ ข้อฉันใด แม้ในทุกะทั้งหลายมีเหตาธิปติทุกะเป็นต้นก็ฉันนั้น. ในทุกะเหล่านั้น ท่านแสดงทุกะ ๓ หมวดตามลำดับ คือ เหตาธิปติทุกะ เหตานันตรทุกะ เหตสมนันตรทุกะ โดยนัยแห่งปฐมปุจฉา (คำถามข้อแรก) แล้วแสดงเหตุอวิคตทุกะในตอนท้าย ที่เหลือท่านย่อไว้. การกำหนดจำนวนคำถามในนัยนี้ พึงทราบดังนี้.

Sahassamekañca sataṃ, sattavīsatimeva ca;

Dukesu tevīsatiyā, pucchā honti dumūlake.

ในทุมูลกนัย คำถามในทุกะทั้ง ๒๓ หมวด มีจำนวนหนึ่งพันหนึ่งร้อยยี่สิบเจ็ดข้อ.

37. Tato paraṃ hetupaccayā ārammaṇapaccayā adhipatipaccayāti timūlakanayo āraddho. Tattha hetārammaṇadukena saddhiṃ adhipatipaccayādīsu bāvīsatiyā paccayesu ekamekassa yojanāvasena bāvīsati tikā honti. Tesu paṭhamapucchāvasena paṭhamattikañca dutiyattikañca dassetvā pariyosānatiko dassito, sesaṃ saṅkhittaṃ. Yathā pana dukesu, evaṃ tikesupi ekamekasmiṃ tike ekūnapaññāsaṃ katvā sabbesupi bāvīsatiyā tikesu –

37. ต่อจากนั้น ท่านได้เริ่มติมูลกนัย (นัยปัจจัย ๓) ว่า 'โดยเหตุปัจจัย โดยอารัมมณปัจจัย โดยอธิปติปัจจัย'. ในติมูลกนัยนั้น มีติกะ (หมวด ๓) ๒๒ หมวด โดยการประกอบปัจจัยแต่ละปัจจัยในปัจจัย ๒๒ ปัจจัยมีอธิปติปัจจัยเป็นต้น เข้ากับเหตารัมมณทุกะ. ในติกะเหล่านั้น ท่านแสดงติกะที่หนึ่งและติกะที่สอง โดยนัยแห่งปฐมปุจฉา แล้วแสดงติกะสุดท้าย ที่เหลือท่านย่อไว้. ในทุกะเป็นฉันใด แม้ในติกะก็ฉันนั้น คือ ในติกะแต่ละหมวดมี ๔๙ ข้อ ดังนั้น ในติกะทั้ง ๒๒ หมวดทั้งหมด:

Sahassamekaṃ pucchānaṃ, aṭṭhasattatimeva ca;

Pucchā gaṇanato honti, nayamhi tikamūlake.

โดยการนับจำนวนคำถามในนัยติมูลกะ มีจำนวนหนึ่งพันเจ็ดสิบแปดข้อ.

38. Tato paraṃ hetupaccayā ārammaṇapaccayā adhipatipaccayā anantarapaccayāti catumūlakanayo āraddho. Tattha paṭhamattikena saddhiṃ anantarapaccayādīsu ekavīsatiyā paccayesu ekamekassa yojanāvasena ekavīsati catukkā honti. Tesu dve catukke dassetvā sesaṃ saṅkhittaṃ. Idhāpi ekamekasmiṃ catukke ekūnapaññāsaṃ katvā sabbesupi ekavīsatiyā catukkesu –

38. ต่อจากนั้น ท่านได้เริ่มจตุมูลกนัย (นัยปัจจัย ๔) ว่า 'โดยเหตุปัจจัย โดยอารัมมณปัจจัย โดยอธิปติปัจจัย โดยอนันตรปัจจัย'. ในจตุมูลกนัยนั้น มีจตุกกะ (หมวด ๔) ๒๑ หมวด โดยการประกอบปัจจัยแต่ละปัจจัยในปัจจัย ๒๑ ปัจจัยมีอนันตรปัจจัยเป็นต้น เข้ากับติกะที่หนึ่ง. ในจตุกกะเหล่านั้น ท่านแสดงจตุกกะ ๒ หมวด ที่เหลือท่านย่อไว้. แม้ในนัยนี้ ในจตุกกะแต่ละหมวดมี ๔๙ ข้อ ดังนั้น ในจตุกกะทั้ง ๒๑ หมวดทั้งหมด:

Sahassamekaṃ pucchānaṃ, ekūnatiṃsa punāparā;

Pucchā gaṇanato honti, nayamhi catumūlake.

โดยการนับจำนวนคำถามในนัยจตุมูลกะ มีจำนวนหนึ่งพันยี่สิบเก้าข้อ.

Tato paraṃ pañcamūlakaṃ ādiṃ katvā yāva sabbamūlakā desanā katā, taṃ sabbaṃ saṅkhipitvā heṭṭhā vuttañca upari vattabbañca ekato katvā pāḷiyaṃ ‘‘ekamūlakaṃ, dumūlakaṃ, timūlakaṃ, catumūlakaṃ, pañcamūlakaṃ, sabbamūlakaṃ asammuyhantena vitthāretabba’’nti nayo dassito. Tattha ekamūlakādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ vuttameva. Pañcamūlake pana paṭhamacatukkena saddhiṃ samanantarapaccayādīsu samavīsatiyā paccayesu ekamekassa yojanāvasena samavīsati pañcakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

ต่อจากนั้น เทศนาตั้งแต่ปัญจมูลกะเป็นต้นไปจนถึงสัพพมูลกะได้มีแล้ว, โดยย่อทั้งหมดนั้น และรวบรวมสิ่งที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำกับสิ่งที่พึงกล่าวในเบื้องบนไว้ด้วยกัน ในพระบาลีจึงได้แสดงนัยไว้ว่า ‘พึงขยายความในเอกมูลกะ ทวิมูลกะ ติมูลกะ จตุมูลกะ ปัญจมูลกะ และสัพพมูลกะ โดยไม่หลงลืม’ ดังนี้. ในบรรดามูลกะเหล่านั้น สิ่งที่พึงกล่าวในเอกมูลกะเป็นต้น ได้กล่าวไว้แล้ว. ส่วนในปัญจมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๒๐ ถ้วน มีสมนันตรปัจจัยเป็นต้น เข้ากับจตุกะแรก ย่อมมีปัญจกะ ๒๐ ถ้วน. ในปัญจกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว –

Satāni nava pucchānaṃ, asīti ca punāparā;

Pucchā gaṇanato honti, nayamhi pañcamūlake.

ในนัยแห่งปัญจมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๙๘๐.

Chamūlake paṭhamapañcakena saddhiṃ sahajātapaccayādīsu ekūnavīsatiyā paccayesu ekamekassa yojanāvasena ekūnavīsati chakkā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

ในฉมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๑๙ มีสหชาตปัจจัยเป็นต้น เข้ากับปัญจกะแรก ย่อมมีฉักกะ ๑๙. ในฉักกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว –

Satāni nava pucchānaṃ, ekatiṃsa tatoparā;

Pucchā gaṇanato honti, nayamhi chakkamūlake.

ในนัยแห่งฉักกมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๙๓๑.

Sattamūlake paṭhamachakkena saddhiṃ aññamaññapaccayādīsu aṭṭhārasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena aṭṭhārasa sattakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

ในสัตตมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๑๘ มีอัญญมัญญปัจจัยเป็นต้น เข้ากับฉักกะแรก ย่อมมีสัตตกะ ๑๘. ในสัตตกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว –

Satāni aṭṭha pucchānaṃ, dvāsīti ca tatoparā;

Pucchā gaṇanato honti, nayamhi sattamūlake.

ในนัยแห่งสัตตมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๘๘๒.

Aṭṭhamūlake paṭhamasattakena saddhiṃ nissayapaccayādīsu sattarasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena sattarasa aṭṭhakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

ในอัฏฐมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๑๗ มีนิสสยปัจจัยเป็นต้น เข้ากับสัตตกะแรก ย่อมมีอัฏฐกะ ๑๗. ในอัฏฐกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว –

Satāni aṭṭha pucchānaṃ, tettiṃsā ca tatoparā;

Pucchā gaṇanato honti, nayamhi aṭṭhamūlake.

ในนัยแห่งอัฏฐมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๘๓๓.

Navamūlake paṭhamaaṭṭhakena saddhiṃ upanissayapaccayādīsu soḷasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena soḷasa navakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

ในนวมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๑๖ มีอุปนิสสยปัจจัยเป็นต้น เข้ากับอัฏฐกะแรก ย่อมมีนวกะ ๑๖. ในนวกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว –

Satāni satta pucchānaṃ, caturāsīti tatoparā;

Pucchā gaṇanato honti, nayamhi navamūlake.

ในนัยแห่งนวมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๗๘๔.

Dasamūlake paṭhamanavakena saddhiṃ purejātapaccayādīsu pannarasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena pannarasa dasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

ในทสมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๑๕ มีปุเรชาตปัจจัยเป็นต้น เข้ากับนวกะแรก ย่อมมีทสกะ ๑๕. ในทสกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว –

Satāni satta pucchānaṃ, pañcatiṃsa tatoparā;

Pucchā gaṇanato honti, nayamhi dasamūlake.

ในนัยแห่งทสมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๗๓๕.

Ekādasamūlake paṭhamadasakena saddhiṃ pacchājātapaccayādīsu cuddasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena cuddasa ekādasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

ในเอกาทสมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๑๔ มีปัจฉาชาตปัจจัยเป็นต้น เข้ากับทสกะแรก ย่อมมีเอกาทสกะ ๑๔. ในเอกาทสกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว –

Cha satāni ca pucchānaṃ, chaḷāsīti tatoparā;

Nayamhi pucchā gaṇitā, ekādasakamūlake.

ในนัยแห่งเอกาทสกมูลกะ จำนวนปุจฉาที่นับได้มี ๖๘๖.

Dvādasamūlake paṭhamaekādasakena saddhiṃ āsevanapaccayādīsu terasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena terasa dvādasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

ในทวาทสมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๑๓ มีอาเสวนปัจจัยเป็นต้น เข้ากับเอกาทสกะแรก ย่อมมีทวาทสกะ ๑๓. ในทวาทสกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว –

Cha satāni ca pucchānaṃ, sattatiṃsa tatoparā;

Pucchā gaṇanato honti, naye dvādasamūlake.

ในนัยแห่งทวาทสมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๖๓๗.

Terasamūlake paṭhamadvādasakena saddhiṃ kammapaccayādīsu dvādasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena dvādasa terasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

ในเตรสมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๑๒ มีกัมมปัจจัยเป็นต้น เข้ากับทวาทสกะแรก ย่อมมีเตรสกะ ๑๒. ในเตรสกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว –

Satāni pañca pucchānaṃ, aṭṭhāsīti punāparā;

Pucchā gaṇanato honti, naye terasamūlake.

ในนัยแห่งเตรสมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๕๘๘.

Cuddasamūlake paṭhamaterasakena saddhiṃ vipākapaccayādīsu ekādasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena ekādasa cuddasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

ในจุททสมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๑๑ มีวิปากปัจจัยเป็นต้น เข้ากับเตรสกะแรก ย่อมมีจุททสกะ ๑๑. ในจุททสกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว –

Satāni pañca pucchānaṃ, tiṃsa cātha navāparā;

Pucchā gaṇanato honti, naye cuddasamūlake.

ในนัยแห่งจุททสมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๕๓๙.

Pannarasamūlake paṭhamacuddasakena saddhiṃ āhārapaccayādīsu dasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena dasa pannarasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

ในปัณณรสมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๑๐ มีอาหารปัจจัยเป็นต้น เข้ากับจุททสกะแรก ย่อมมีปัณณรสกะ ๑๐. ในปัณณรสกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว –

Satāni cattāri pucchānaṃ, navuti ca tatoparā;

Pucchā gaṇanato honti, naye pannarasamūlake.

ในนัยแห่งปัณณรสมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๔๙๐.

Soḷasamūlake paṭhamapannarasakena saddhiṃ indriyapaccayādīsu navasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena nava soḷasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

ในโสฬสมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๙ มีอินทริยปัจจัยเป็นต้น เข้ากับปัณณรสกะแรก ย่อมมีโสฬสกะ ๙. ในโสฬสกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว –

Satāni cattāri cattā-līsekā ceva punāparā;

Pucchā gaṇanato honti, naye soḷasamūlake.

ในนัยแห่งโสฬสมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๔๔๑.

Sattarasamūlake paṭhamasoḷasakena saddhiṃ jhānapaccayādīsu aṭṭhasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena aṭṭha sattarasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

ในสัตตรสมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๘ มีฌานปัจจัยเป็นต้น เข้ากับโสฬสกะแรก ย่อมมีสัตตรสกะ ๘. ในสัตตรสกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว –

Satāni tīṇi pucchānaṃ, navuti dve punāparā;

Pucchā gaṇanato honti, naye sattarasamūlake.

ในนัยแห่งสัตตรสมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๓๙๒.

Aṭṭhārasamūlake paṭhamasattarasakena saddhiṃ maggapaccayādīsu sattasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena satta aṭṭhārasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

ในอัฏฐารสมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๗ มีมัคคปัจจัยเป็นต้น เข้ากับสัตตรสกะแรก ย่อมมีอัฏฐารสกะ ๗. ในอัฏฐารสกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว –

Satāni tīṇi pucchānaṃ, tecattārīsameva ca;

Pucchā gaṇanato honti, naye aṭṭhārasamūlake.

ในนัยแห่งอัฏฐารสมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๓๔๓.

Ekūnavīsatimūlake paṭhamaaṭṭhārasakena saddhiṃ sampayuttapaccayādīsu chasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena cha ekūnavīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

ในเอกูนวีสติมูลกะ (มูล ๑๙) โดยการประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๖ อย่าง มีสัมปยุตตปัจจัยเป็นต้น เข้ากับปัจจัย ๑๘ อย่างแรก ย่อมมีเอกูนวีสติกะ (นัยมีปัจจัย ๑๙) ๖ นัย. ในเอกูนวีสติกะแต่ละนัยนั้น คูณด้วย ๔๙ แล้ว (จะได้จำนวนปุจฉา ดังนี้)

Dve satā navuti ceva, catasso ca punāparā;

Pucchā gaṇanato honti, naye ekūnavīsatike.

ในเอกูนวีสติกนัย (นัยมีปัจจัย ๑๙) เมื่อนับจำนวนปุจฉาแล้ว ย่อมมีปุจฉา ๒๙๔.

Vīsatimūlake paṭhamaekūnavīsatikena saddhiṃ vippayuttapaccayādīsu pañcasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena pañcavīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

ในวีสติมูลกะ (มูล ๒๐) โดยการประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๕ อย่าง มีวิปปยุตตปัจจัยเป็นต้น เข้ากับปัจจัย ๑๙ อย่างแรก ย่อมมีวีสติกะ (นัยมีปัจจัย ๒๐) ๕ นัย. ในวีสติกะแต่ละนัยนั้น คูณด้วย ๔๙ แล้ว (จะได้จำนวนปุจฉา ดังนี้)

Dve satā honti pucchānaṃ, cattālīsā ca pañca ca;

Pucchā gaṇanato honti, naye vīsatimūlake.

ในวีสติมูลกนัย (นัยมีปัจจัย ๒๐) เมื่อนับจำนวนปุจฉาแล้ว ย่อมมีปุจฉา ๒๔๕.

Ekavīsatimūlake paṭhamavīsatikena saddhiṃ atthipaccayādīsu catūsu paccayesu ekamekassa yojanāvasena cattāro ekavīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

ในเอกวีสติมูลกะ (มูล ๒๑) โดยการประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๔ อย่าง มีอัตถิปัจจัยเป็นต้น เข้ากับปัจจัย ๒๐ อย่างแรก ย่อมมีเอกวีสติกะ (นัยมีปัจจัย ๒๑) ๔ นัย. ในเอกวีสติกะแต่ละนัยนั้น คูณด้วย ๔๙ แล้ว (จะได้จำนวนปุจฉา ดังนี้)

Sataṃ chanavuti ceva, pucchā honti sampiṇḍitā;

Gaṇitā lakkhaṇaññūhi, ekavīsatike naye.

ในเอกวีสติกนัย (นัยมีปัจจัย ๒๑) ท่านผู้รู้ลักษณะนับจำนวนปุจฉาที่รวบรวมไว้ได้ ๑๙๖.

Dvāvīsatimūlake paṭhamaekavīsatikena saddhiṃ natthipaccayādīsu tīsu paccayesu ekamekassa yojanāvasena tayo dvāvīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

ในทวาวีสติมูลกะ (มูล ๒๒) โดยการประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๓ อย่าง มีนัตถิปัจจัยเป็นต้น เข้ากับปัจจัย ๒๑ อย่างแรก ย่อมมีทวาวีสติกะ (นัยมีปัจจัย ๒๒) ๓ นัย. ในทวาวีสติกะแต่ละนัยนั้น คูณด้วย ๔๙ แล้ว (จะได้จำนวนปุจฉา ดังนี้)

Cattālīsādhikaṃ sataṃ, satta ceva punāparā;

Pucchā gaṇanato honti, naye dvāvīsatimūlake.

ในทวาวีสติมูลกนัย (นัยมีปัจจัย ๒๒) เมื่อนับจำนวนปุจฉาแล้ว ย่อมมีปุจฉา ๑๔๗.

Tevīsatimūlake paṭhamadvāvīsatikena saddhiṃ dvīsu vigatāvigatapaccayesu ekamekassa yojanāvasena dve tevīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā –

ในเตวีสติมูลกะ (มูล ๒๓) โดยการประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๒ อย่าง คือ วิคตปัจจัยและอวิคตปัจจัย เข้ากับปัจจัย ๒๒ อย่างแรก ย่อมมีเตวีสติกะ (นัยมีปัจจัย ๒๓) ๒ นัย. ในเตวีสติกะแต่ละนัยนั้น คูณด้วย ๔๙ แล้ว (จะได้จำนวนปุจฉา ดังนี้)

Aṭṭhanavutimevidha, pucchā gaṇanato matā;

Nayamhi tevīsatime, tevīsatikamūlake.

ในเตวีสติมูลกะ (มูล ๒๓) เตวีสติกนัยนี้ บัณฑิตทราบว่า เมื่อนับจำนวนปุจฉาแล้ว มี ๙๘.

Catuvīsatimūlako pana sabbapaccayānaṃ samodhānavasena veditabbo, teneva sabbamūlakoti vutto. Tattha ekūnapaññāsameva pucchā hontīti sabbāpetā hetupaccayapadameva gahetvā ekamūlakādīnaṃ sabbamūlakapariyosānānaṃ vasena satthārā devaparisati vitthārato vibhattā pucchā idha saṅkhepena dassitā.

ส่วนจตุวีสติมูลกะ (มูล ๒๔) พึงทราบโดยเป็นการประมวลปัจจัยทั้งหมด ด้วยเหตุนั้นจึงเรียกว่า สัพพมูลกะ. ในสัพพมูลกะนั้น มีปุจฉาเพียง ๔๙ เท่านั้น. ปุจฉาที่พระศาสดาทรงจำแนกไว้โดยพิสดารในเทวบริษัท โดยทรงถือเอาเฉพาะบทเหตุปัจจัย เว้นปัจจัยทั้งหมดที่เหลือ ด้วยอำนาจแห่งมูลกะทั้งหลายมีเอกมูลกะเป็นต้น มีสัพพมูลกะเป็นที่สุด ได้แสดงไว้โดยย่อในที่นี้.

Tāsaṃ pana sabbāsampi ayaṃ gaṇanapiṇḍo – ekamūlakanayasmiñhi ekādasa satāni chasattati ca pucchā āgatā. Hetupaccayanaye teneva mūlakena ekūnapaññāsaṃ katvā imasmiṃ hetupaccayamūlake gahetabbā, sesā sesapaccayamūlakesu pakkhipitabbā. Dumūlake sattavīsāni ekādasa satāni, timūlake sahassaṃ aṭṭhasattati ca, catumūlake sahassaṃ ekūnatiṃsañca, pañcamūlake asītādhikāni nava satāni, chamūlake ekatiṃsāni nava satāni, sattamūlake dvāsītāni aṭṭha satāni, aṭṭhamūlake tettiṃsāni aṭṭha satāni, navamūlake caturāsītāni satta satāni, dasamūlake pañcatiṃsāni satta satāni, ekādasamūlake chāsītāni cha satāni, dvādasamūlake sattatiṃsāni cha satāni, terasamūlake aṭṭhāsītāni pañca satāni, cuddasamūlake ekūnacattālīsāni pañca satāni, pannarasamūlake navutāni cattāri satāni, soḷasamūlake ekacattālīsāni cattāri sattāni, sattarasamūlake dvānavutāni tīṇi satāni, aṭṭhārasamūlake tecattālīsāni tīṇi satāni, ekūnavīsatimūlake catunavutāni dve satāni, vīsatimūlake pañcacattālīsāni dve satāni, ekavīsatimūlake chanavutisataṃ, dvāvīsatimūlake sattacattālīsasataṃ, tevīsatimūlake aṭṭhanavuti, sabbamūlake ekūnapaññāsāti evaṃ hetupadaṃ ādiṃ katvā vibhattesu ekamūlakādīsu –

ก็การนับจำนวนปุจฉาทั้งหมดนั้นมีดังนี้ - ในเอกมูลกนัย มีปุจฉามาแล้ว ๑,๑๗๖. ในเหตุปัจจยนัย โดยมูลกะนั้นเอง คูณด้วย ๔๙ พึงถือเอาในเหตุปัจจยมูลกะนี้ ส่วนที่เหลือพึงใส่ไว้ในปัจจยมูลกะที่เหลือ. ในทวิมูลกะ มี ๑,๑๒๗, ในติมูลกะ มี ๑,๐๗๘, ในจตุมูลกะ มี ๑,๐๒๙, ในปัญจมูลกะ มี ๙๘๐, ในฉมูลกะ มี ๙๓๑, ในสัตตมูลกะ มี ๘๘๒, ในอัฏฐมูลกะ มี ๘๓๓, ในนวมูลกะ มี ๗๘๔, ในทสมูลกะ มี ๗๓๕, ในเอกาทสมูลกะ มี ๖๘๖, ในทวาทสมูลกะ มี ๖๓๗, ในเตรสมูลกะ มี ๕๘๘, ในจุททสมูลกะ มี ๕๓๙, ในปัณณรสมูลกะ มี ๔๙๐, ในโสฬสมูลกะ มี ๔๔๑, ในสัตตรสมูลกะ มี ๓๙๒, ในอัฏฐารสมูลกะ มี ๓๔๓, ในเอกูนวีสติมูลกะ มี ๒๙๔, ในวีสติมูลกะ มี ๒๔๕, ในเอกวีสติมูลกะ มี ๑๙๖, ในทวาวีสติมูลกะ มี ๑๔๗, ในเตวีสติมูลกะ มี ๙๘, ในสัพพมูลกะ มี ๔๙. ด้วยประการฉะนี้ ในเอกมูลกะเป็นต้นที่จำแนกไว้โดยมีเหตุบทเป็นเบื้องต้น (มีจำนวนปุจฉา ดังนี้)

Cuddaseva sahassāni, puna satta satāni ca;

Pucchā hetupadasseva, ekamūlādibhedatoti.

ปุจฉาเฉพาะเหตุบท โดยจำแนกเป็นเอกมูลกะเป็นต้น มี ๑๔,๗๐๐.

39-40. Evaṃ hetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlakato paṭṭhāya yāva sabbamūlakanayā pucchābhedaṃ dassetvā idāni ārammaṇapaccayaṃ ādiṃ katvā dassetuṃ siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya ārammaṇapaccayā hetupaccayātiādimāha. Tattha ārammaṇapaccayā hetupaccayāti ettāvatā ārammaṇapaccayaṃ ādiṃ katvā hetupaccayapariyosāno ekamūlakanayo dassito. Tato paraṃ ārammaṇapaccayā adhipatipaccayāti dukamūlakaṃ āraddhaṃ. Tattha imaṃ paṭhamadukañceva ārammaṇāvigatadukañca dassetvā sesaṃ saṅkhittaṃ. Ārammaṇapaccayā hetupaccayāti ayaṃ osānadukopi na dassito. Sace pana katthaci vācanāmagge sandissati, sveva vācanāmaggo gahetabbo. Tato paraṃ ārammaṇapaccayavasena tikamūlakādayo adassetvāva adhipatipaccayaṃ ādiṃ katvā ekakādayo dassetuṃ adhipatipaccayā, anantarapaccayā, samanantarapaccayā, sahajātapaccayā, aññamaññapaccayāti ettakameva vuttaṃ, taṃ ekamūlakavasena vā sabbamūlakavasena vā veditabbaṃ.

๓๙-๔๐. ครั้นทรงแสดงความแตกต่างแห่งปุจฉา ตั้งแต่เอกมูลกะจนถึงสัพพมูลกนัย โดยมีเหตุปัจจัยเป็นเบื้องต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงโดยมีอารัมมณปัจจัยเป็นเบื้องต้น จึงตรัสว่า "สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยา" เป็นอาทิ. ในข้อนั้น ด้วยคำว่า "อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยา" เพียงเท่านี้ เป็นอันทรงแสดงเอกมูลกนัยซึ่งมีอารัมมณปัจจัยเป็นเบื้องต้น มีเหตุปัจจัยเป็นที่สุด. ต่อจากนั้น ทรงเริ่มทวิมูลกะว่า "อารมฺมณปจฺจยา อธิปติปจฺจยา". ในทวิมูลกะนั้น ทรงแสดงเฉพาะปฐมทุกะนี้และอารัมมณอวิคตทุกะ แล้วย่อส่วนที่เหลือไว้. แม้โอสานทุกะ (ทุกะสุดท้าย) คือ "อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยา" นี้ ก็มิได้ทรงแสดงไว้. แต่ถ้าพบในแนวแห่งการสาธยายในที่ใด ก็พึงถือเอาตามแนวแห่งการสาธยายนั้นเทียว. ต่อจากนั้น มิได้ทรงแสดงติมูลกะเป็นต้นโดยนัยแห่งอารัมมณปัจจัย แต่เพื่อจะทรงแสดงเอกกะเป็นต้นโดยมีอธิปติปัจจัยเป็นเบื้องต้น จึงตรัสไว้เพียงเท่านี้ว่า "อธิปติปจฺจยา, อนนฺตรปจฺจยา, สมนนฺตรปจฺจยา, สหชาตปจฺจยา, อญฺญมญฺญปจฺจยา". ข้อนั้นพึงทราบโดยนัยแห่งเอกมูลกะหรือโดยนัยแห่งสัพพมูลกะ.

41. Tato paraṃ avigatapaccayaṃ ādiṃ katvā dumūlakameva dassetuṃ – avigatapaccayā hetupaccayātiādi āraddhaṃ. Tattha avigatahetuduko, avigatārammaṇaduko, avigatādhipatidukoti paṭipāṭiyā tayo duke vatvā pariyosāne ca avigatavigataduko eko duko dassito. Tato avigatapaccayavaseneva timūlakaṃ dassetuṃ – ‘‘avigatapaccayā hetupaccayā ārammaṇapaccayā, avigatapaccayā hetupaccayā adhipatipaccayā, avigatapaccayā hetupaccayā anantarapaccayā’’ti evaṃ paṭipāṭiyā tayo tike vatvā ‘‘avigatapaccayā hetupaccayā vigatapaccayā’’ti pariyosānattiko vutto. Tato avigatapaccayavaseneva catumūlakaṃ dassetuṃ ‘‘avigatapaccayā hetupaccayā ārammaṇapaccayā adhipatipaccayā, avigatapaccayā hetupaccayā ārammaṇapaccayā anantarapaccayā’’ti dve catukke vatvā ‘‘vigatapaccayā’’ti padaṃ uddharitvā ṭhapitaṃ, sesaṃ sabbaṃ saṅkhittaṃ. Tassa saṅkhittabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ekekassa padassa ekamūlakaṃ, dumūlakaṃ, timūlakaṃ, sabbamūlakaṃ asammuyhantena vitthāretabba’’nti vuttaṃ. Tasmā yathā hetupaccayaṃ ādiṃ katvā hetuādipadavasena ekamūlake ekādasa pucchāsatāni chasattati ca pucchā…pe… sabbamūlake ekūnapaññāsaṃ, evaṃ ārammaṇapaccayādīsupi ekamekaṃ ādiṃ katvā ārammaṇādipadavasena ekamekassa padassa ekamūlake ekādasa pucchāsatāni chasattati ca pucchā…pe… sabbamūlake ekūnapaññāsāti ekekassa padassa ekamūlakādibhede sattasatādhikāni cuddasa pucchā sahassāni honti. Tāsaṃ sabbesupi catuvīsatiyā paccayesu ayaṃ gaṇanaparicchedo –

41. ต่อจากนั้น เพื่อจะแสดงทวิมูลกะโดยเฉพาะ โดยทำอวิคตปัจจัยให้เป็นเบื้องต้น จึงทรงเริ่มคำว่า อวิคตปัจจยา เหตุปัจจยา เป็นต้น. ในปัจจัยเหล่านั้น พระองค์ตรัสทุกะ ๓ ทุกะตามลำดับ คือ อวิคตเหตุทุกะ อวิคตารัมมณทุกะ อวิคตาธิปติทุกะ แล้วในตอนท้ายทรงแสดงทุกะหนึ่ง คือ อวิคตวิคตทุกะ. ต่อจากนั้น เพื่อจะแสดงติมูลกะโดยอวิคตปัจจัยนั่นเทียว จึงตรัสติกะ ๓ ติกะตามลำดับอย่างนี้ว่า ‘อวิคตปัจจยา เหตุปัจจยา อารัมมณปัจจยา, อวิคตปัจจยา เหตุปัจจยา อธิปติปัจจยา, อวิคตปัจจยา เหตุปัจจยา อนนฺตรปัจจยา’ แล้วตรัสติกะสุดท้ายว่า ‘อวิคตปัจจยา เหตุปัจจยา วิคตปัจจยา’. ต่อจากนั้น เพื่อจะแสดงจตุมูลกะโดยอวิคตปัจจัยนั่นเทียว จึงตรัสจตุกะ ๒ จตุกะว่า ‘อวิคตปัจจยา เหตุปัจจยา อารัมมณปัจจยา อธิปติปัจจยา, อวิคตปัจจยา เหตุปัจจยา อารัมมณปัจจยา อนนฺตรปัจจยา’ แล้วทรงยกบทว่า ‘วิคตปัจจยา’ ตั้งไว้ ที่เหลือทั้งหมดทรงย่อไว้. เพื่อจะแสดงความที่ข้อความนั้นถูกย่อไว้ จึงตรัสว่า ‘ผู้ไม่หลงลืม พึงขยายความเอกมูลกะ ทวิมูลกะ ติมูลกะ สัพพมูลกะ ของแต่ละบท’. เพราะฉะนั้น เหมือนอย่างที่ทรงทำเหตุปัจจัยให้เป็นเบื้องต้น โดยบทมีเหตุเป็นต้น ในเอกมูลกะมีปุจฉา ๑,๑๗๖ ปุจฉา...ฯลฯ... ในสัพพมูลกะมี ๔๙ ปุจฉา ฉันใด แม้ในปัจจัยมีอารัมมณปัจจัยเป็นต้น ก็ฉันนั้น คือ ทรงทำปัจจัยแต่ละอย่างให้เป็นเบื้องต้น โดยบทมีอารัมมณะเป็นต้น ในเอกมูลกะของแต่ละบทมีปุจฉา ๑,๑๗๖ ปุจฉา...ฯลฯ... ในสัพพมูลกะมี ๔๙ ปุจฉา ดังนั้น ในเภทมีเอกมูลกะเป็นต้นของแต่ละบท จึงมีปุจฉา ๑๔,๗๐๐ ปุจฉา. ในปัจจัย ๒๔ ทั้งหมดเหล่านั้น นี่คือการกำหนดนับจำนวน:

Dvāpaññāsasahassāna-ṭṭhasatāni tīṇi satasahassāni;

Kusalattikassa pucchā, anulomanayamhi suvibhattā.

ปุจฉาของกุศลติกะในอนุโลมนัย จำแนกไว้ดีแล้ว มีจำนวนสามแสนห้าหมื่นสองพันแปดร้อย.

Yathā ca kusalattikassa, evaṃ vedanāttikādīnampīti sabbesupi dvāvīsatiyā tikesu –

จำนวนปุจฉาของกุศลติกะเป็นฉันใด ของติกะทั้งหลายมีเวทนาติกะเป็นต้นก็เป็นฉันนั้นเหมือนกัน เพราะฉะนั้น ในติกะทั้ง ๒๒ ทั้งหมด (จึงมีจำนวนดังนี้) –

Ekasaṭṭhisahassāni, cha satāni sattasattati;

Satasahassāni pucchānaṃ, tikabhede pabhedato.

บัณฑิตย่อมรู้จำนวนปุจฉาในติกะเภท โดยการจำแนกได้ เจ็ดล้านเจ็ดแสนหกหมื่นหนึ่งพันหกร้อย.

Saṅkhittā vācanāmagge.

ในวจนมรรค ท่านย่อไว้ (ดังนี้).

Dukesu pana ‘‘siyā hetuṃ dhammaṃ paṭicca hetudhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ hetuṃ paṭicca hetu, hetuṃ paṭicca nahetu, hetuṃ paṭicca hetu ca nahetu ca, nahetuṃ paṭicca nahetu, nahetuṃ paṭicca hetu, nahetuṃ paṭicca hetu ca nahetu ca, hetuñca nahetuñca paṭicca hetu, hetuñca nahetuñca paṭicca nahetu, hetuñca nahetuñca paṭicca hetu ca nahetu cāti ekamekasmiṃ duke hetupaccayādīsu ekamekasmiṃ paccaye nava pucchā honti. Tāsu hetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlake dvesatāni soḷasa ca pucchā honti. Tāsu hetupaccayasseva aññena asammissā nava pucchā gahetabbā, sesā aṭṭha vārena gahitā.

ส่วนในทุกะทั้งหลาย ในปัจจัยแต่ละอย่างมีเหตุปัจจัยเป็นต้น ของแต่ละทุกะ มีปุจฉา ๙ ข้อ คือ ‘อาศัยธรรมที่เป็นเหตุ ธรรมที่เป็นเหตุก็พึงเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย’ ดังนี้เป็นต้น คือ อาศัยเหตุ เกิดเหตุ, อาศัยเหตุ เกิดอเหตุ, อาศัยเหตุ เกิดเหตุและอเหตุ, อาศัยอเหตุ เกิดอเหตุ, อาศัยอเหตุ เกิดเหตุ, อาศัยอเหตุ เกิดเหตุและอเหตุ, อาศัยเหตุและอเหตุ เกิดเหตุ, อาศัยเหตุและอเหตุ เกิดอเหตุ, อาศัยเหตุและอเหตุ เกิดเหตุและอเหตุ. ในปุจฉาเหล่านั้น เมื่อทำเหตุปัจจัยให้เป็นเบื้องต้น ในเอกมูลกะมีปุจฉา ๒๑๖ ข้อ. ในปุจฉาเหล่านั้น พึงถือเอาปุจฉา ๙ ข้อของเหตุปัจจัยที่ไม่เจือปนกับปัจจัยอื่น ส่วนที่เหลือ ๘ วาระ ท่านถือเอาโดยวาระ.

Tāsaṃ dukamūlakādīsu tevīsatiyā vāresu ekekaṃ navakaṃ apanetvā yāva sabbamūlakā ayaṃ gaṇanaparicchedo – dukamūlake tāva ekamūlake dassitesu dvīsu soḷasādhikesu pucchāsatesu nava apanetvā dvesatāni satta ca pucchā honti, tato nava apanetvā timūlake aṭṭhanavutisataṃ. Evaṃ purimapurimato nava nava apanetvā catumūlake ekūnanavutisataṃ, pañcamūlake asītisataṃ, chamūlake ekasattatisataṃ, sattamūlake dvāsaṭṭhisataṃ, aṭṭhamūlake tepaṇṇāsasataṃ, navamūlake catucattālīsasataṃ, dasamūlake pañcatiṃsasataṃ, ekādasamūlake chabbīsasataṃ, dvādasamūlake sattarasādhikasataṃ, terasamūlake aṭṭhādhikasataṃ, cuddasamūlake navanavuti, pannarasamūlake navuti, soḷasamūlake ekāsīti, sattarasamūlake dvāsattati, aṭṭhārasamūlake tesaṭṭhi, ekūnavīsatimūlake catupaññāsaṃ, vīsatimūlake pañcacattālīsaṃ, ekavīsatimūlake chattiṃsaṃ, dvāvīsatimūlake sattavīsa, tevīsatimūlake aṭṭhārasa, sabbamūlake navāti. Yathā panetāni hetupaccayavasena ekamūlake soḷasādhikāni dve pucchāsatāni…pe… sabbamūlake nava, evaṃ ārammaṇapaccayādīsupi ekamekaṃ ādiṃ katvā ārammaṇādipadavasena ekekassa padassa ekamūlake soḷasādhikāni dve pucchāsatāni…pe… sabbamūlake navāti ekekassa padassa ekamūlakādibhede dve pucchā sahassāni sattasatāni ca pucchā honti. Tāsaṃ sabbesupi catuvīsatiyā paccayesu ayaṃ gaṇanaparicchedo –

ในวาระ ๒๓ มีทวิมูลกะเป็นต้นของปุจฉาเหล่านั้น พึงลบออกวาระละ ๙ ข้อ จนถึงสัพพมูลกะ นี่คือการกำหนดนับจำนวน: ในทวิมูลกะก่อน ในบรรดาปุจฉา ๒๑๖ ข้อที่แสดงไว้ในเอกมูลกะ ลบออก ๙ ข้อ เหลือ ๒๐๗ ข้อ. จากนั้นลบออก ๙ ข้อ ในติมูลกะเหลือ ๑๙๘ ข้อ. ด้วยวิธีการนี้ พึงลบออกจากจำนวนก่อนหน้าไปทีละ ๙ ข้อ ในจตุมูลกะเหลือ ๑๘๙, ในปัญจมูลกะเหลือ ๑๘๐, ในฉมูลกะเหลือ ๑๗๑, ในสัตตมูลกะเหลือ ๑๖๒, ในอัฏฐมูลกะเหลือ ๑๕๓, ในนวมูลกะเหลือ ๑๔๔, ในทสมูลกะเหลือ ๑๓๕, ในเอกาทสมูลกะเหลือ ๑๒๖, ในทวาทสมูลกะเหลือ ๑๑๗, ในเตรสมูลกะเหลือ ๑๐๘, ในจตุททสมูลกะเหลือ ๙๙, ในปัณณรสมูลกะเหลือ ๙๐, ในโสฬสมูลกะเหลือ ๘๑, ในสัตตรสมูลกะเหลือ ๗๒, ในอัฏฐารสมูลกะเหลือ ๖๓, ในเอกูนวีสติมูลกะเหลือ ๕๔, ในวีสติมูลกะเหลือ ๔๕, ในเอกวีสติมูลกะเหลือ ๓๖, ในทวาวีสติมูลกะเหลือ ๒๗, ในเตวีสติมูลกะเหลือ ๑๘, ในสัพพมูลกะเหลือ ๙. ก็ปุจฉาเหล่านี้โดยเหตุปัจจัย ในเอกมูลกะมี ๒๑๖ ข้อ...ฯลฯ... ในสัพพมูลกะมี ๙ ข้อ ฉันใด แม้ในปัจจัยมีอารัมมณปัจจัยเป็นต้น ก็ฉันนั้น คือ ทรงทำปัจจัยแต่ละอย่างให้เป็นเบื้องต้น โดยบทมีอารัมมณะเป็นต้น ในเอกมูลกะของแต่ละบทมีปุจฉา ๒๑๖ ข้อ...ฯลฯ... ในสัพพมูลกะมี ๙ ข้อ ดังนั้น ในเภทมีเอกมูลกะเป็นต้นของแต่ละบท จึงมีปุจฉา ๒,๗๐๐ ข้อ. ในปัจจัย ๒๔ ทั้งหมดเหล่านั้น นี่คือการกำหนดนับจำนวน:

Catusaṭṭhisahassāni, puna aṭṭhasatāni ca;

Pucchā hetudukasseva, anulomanaye matā.

ท่านถือว่า ปุจฉาของเหตุทุกะอย่างเดียวในอนุโลมนัย มีจำนวนหกหมื่นสี่พันแปดร้อย.

Yathā ca hetudukassa, evaṃ sahetukadukādīnampīti sabbasmimpi dukasate –

จำนวนปุจฉาของเหตุทุกะเป็นฉันใด ของทุกะทั้งหลายมีสเหตุกทุกะเป็นต้นก็เป็นฉันนั้นเหมือนกัน เพราะฉะนั้น ในทุกะ ๑๐๐ ทั้งหมด (จึงมีจำนวนดังนี้) –

Saṭṭhi satasahassāni, cattāri ca tatoparaṃ;

Asīti ca sahassāni, pucchā dukasate vidū.

ผู้รู้ทั้งหลายย่อมรู้ว่า จำนวนปุจฉาในทุกะ ๑๐๐ มีหกล้านสี่แสนแปดหมื่น.

Ayaṃ tāva suddhike tikapaṭṭhāne ceva dukapaṭṭhāne ca pucchānaṃ gaṇanaparicchedo.

นี้คือการกำหนดนับจำนวนปุจฉาในติกปัฏฐานและทุกปัฏฐานที่เป็นส่วนเดียว (สุทธิกะ) ก่อน.

Yaṃ pana tato paraṃ dvāvīsati tike gahetvā dukasate pakkhipitvā dukatikapaṭṭhānaṃ nāma desitaṃ, tattha ‘‘siyā hetuṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca hetu kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ dvāvīsatiyā tikesu ekekaṃ tikaṃ dukānaṃ satena satena saddhiṃ yojetvā dassetabbānaṃ pucchānaṃ heṭṭhā vuttanayena sabbesaṃ ekamūlakādīnaṃ vasena gahetvā paricchedo veditabbo.

อนึ่ง ปัฏฐานชื่อว่าทุกติกปัฏฐาน ที่ทรงถือเอา ๒๒ ติกะ ต่อจากนั้น ใส่ลงในทุกสต (ร้อยแห่งทุกะ) แล้วทรงแสดงไว้, ในทุกติกปัฏฐานนั้น พึงทราบการกำหนดคำถามทั้งหลายที่พึงแสดง โดยประกอบติกะแต่ละติกะใน ๒๒ ติกะ เข้ากับทุกะร้อยๆ หนึ่ง ว่า 'พึงมี, ธรรมที่เป็นเหตุและเป็นกุศล อาศัยธรรมที่เป็นเหตุและเป็นกุศล เกิดขึ้นโดยเหตุปัจจัย' ดังนี้ โดยถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น โดยความเป็นเอกมูลกะเป็นต้นทั้งหมด

Yampi tato paraṃ dukasataṃ gahetvā dvāvīsatiyā tikesu pakkhipitvā tikadukapaṭṭhānaṃ nāma desitaṃ, tatthāpi ‘‘siyā kusalaṃ hetuṃ dhammaṃ paṭicca kusalo hetudhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ dukasate ekekaṃ dukaṃ dvāvīsatiyā tikehi saddhiṃ yojetvā dassetabbānaṃ pucchānaṃ heṭṭhā vuttanayena sabbesaṃ ekamūlakādīnaṃ vasena gahetvā paricchedo veditabbo.

แม้ปัฏฐานชื่อว่าติกทุกปัฏฐาน ที่ทรงถือเอาทุกสต (ร้อยแห่งทุกะ) ต่อจากนั้น ใส่ลงใน ๒๒ ติกะ แล้วทรงแสดงไว้, แม้ในปัฏฐานนั้น ก็พึงทราบการกำหนดคำถามทั้งหลายที่พึงแสดง โดยประกอบทุกะแต่ละทุกะในทุกสต เข้ากับ ๒๒ ติกะ ว่า 'พึงมี, ธรรมที่เป็นกุศลและเป็นเหตุ อาศัยธรรมที่เป็นกุศลและเป็นเหตุ เกิดขึ้นโดยเหตุปัจจัย' ดังนี้ โดยถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น โดยความเป็นเอกมูลกะเป็นต้นทั้งหมด

Yampi tato paraṃ tike tikesuyeva pakkhipitvā tikatikapaṭṭhānaṃ nāma desitaṃ, tatthāpi ‘‘siyā kusalaṃ sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo sukhāya vedanāya sampayutto dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ dvāvīsatiyā tikesu ekekaṃ tikaṃ sesehi ekavīsatiyā tikehi saddhiṃ yojetvā dassetabbānaṃ pucchānaṃ heṭṭhā vuttanayena sabbesaṃ ekamūlakādīnaṃ vasena gahetvā paricchedo veditabbo.

แม้ปัฏฐานชื่อว่าติกติกปัฏฐาน ที่ทรงถือเอาติกะใส่ลงในติกะทั้งหลายนั่นเอง ต่อจากนั้น แล้วทรงแสดงไว้, แม้ในปัฏฐานนั้น ก็พึงทราบการกำหนดคำถามทั้งหลายที่พึงแสดง โดยประกอบติกะแต่ละติกะใน ๒๒ ติกะ เข้ากับติกะที่เหลือ ๒๑ ติกะ ว่า 'พึงมี, ธรรมที่เป็นกุศลและสัมปยุตด้วยสุขเวทนา อาศัยธรรมที่เป็นกุศลและสัมปยุตด้วยสุขเวทนา เกิดขึ้นโดยเหตุปัจจัย' ดังนี้ โดยถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น โดยความเป็นเอกมูลกะเป็นต้นทั้งหมด

Yampi tato paraṃ duke dukesuyeva pakkhipitvā dukadukapaṭṭhānaṃ nāma desitaṃ, tatthāpi ‘‘siyā hetuṃ sahetukaṃ dhammaṃ paṭicca hetu sahetuko dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ dukasate ekekaṃ dukaṃ sesehi navanavutiyā dukehi saddhiṃ yojetvā dassetabbānaṃ pucchānaṃ heṭṭhā vuttanayena sabbesaṃ ekamūlakādīnaṃ vasena gahetvā paricchedo veditabbo. Tathāgatena hi sabbampetaṃ pabhedaṃ dassetvāva devaparisāya dhammo desito, dhammasenāpatissa pana tena ‘‘ajja idañcidañca desita’’nti saṅkhipitvā nayadassanamatteneva desanā akkhātā. Therenāpi saṅkhipitvāva vācanāmaggo pavattito, so therena pavattitanayeneva saṅgītikāle saṅgahaṃ āropito.

แม้ปัฏฐานชื่อว่าทุกทุกปัฏฐาน ที่ทรงถือเอาทุกะใส่ลงในทุกะทั้งหลายนั่นเอง ต่อจากนั้น แล้วทรงแสดงไว้, แม้ในปัฏฐานนั้น ก็พึงทราบการกำหนดคำถามทั้งหลายที่พึงแสดง โดยประกอบทุกะแต่ละทุกะในทุกสต เข้ากับทุกะที่เหลือ ๙๙ ทุกะ ว่า 'พึงมี, ธรรมที่เป็นเหตุและเป็นสเหตุกะ อาศัยธรรมที่เป็นเหตุและเป็นสเหตุกะ เกิดขึ้นโดยเหตุปัจจัย' ดังนี้ โดยถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น โดยความเป็นเอกมูลกะเป็นต้นทั้งหมด. จริงอยู่ พระตถาคตทรงแสดงธรรมแก่เทวบริษัท โดยทรงแสดงประเภททั้งหมดนี้แล้วนั่นเทียว, แต่พระธรรมเสนาบดี (พระสารีบุตร) ได้รับบอกเทศนาโดยเป็นเพียงการแสดงนัยโดยย่อว่า 'วันนี้ พระองค์ทรงแสดงเรื่องนี้ๆ' แม้พระเถระก็ได้ให้แนวทางการสาธยายดำเนินไปโดยย่อนั่นเทียว, แนวทางนั้นถูกยกขึ้นสู่การสังคายนาในคราวทำสังคายนาตามนัยที่พระเถระให้ดำเนินไปนั่นเอง

Taṃ panassa saṅkhepanayaṃ dassetuṃ tikañca paṭṭhānavaranti ayaṃ gāthā ṭhapitā. Tassattho – tikañca paṭṭhānavaranti pavaraṃ tikapaṭṭhānañca. Dukuttamanti uttamaṃ seṭṭhaṃ dukapaṭṭhānañca. Dukatikañcevāti dukatikapaṭṭhānañca. Tikadukañcāti tikadukapaṭṭhānañca. Tikatikañcevāti tikatikapaṭṭhānañca. Dukadukañcāti dukadukapaṭṭhānañca. Cha anulomamhi nayā sugambhīrāti ete tikapaṭṭhānādayo suṭṭhu gambhīrā cha nayā anulomamhi veditabbāti. Tattha dve anulomāni – dhammānulomañca paccayānulomañca. Tattha ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo’’ti evaṃ abhidhammamātikāpadehi saṅgahitānaṃ dhammānaṃ anulomadesanāvasena pavattaṃ dhammānulomaṃ nāma. ‘‘Hetupaccayā ārammaṇapaccayā’’ti evaṃ catuvīsatiyā paccayānaṃ anulomadesanāvasena pavattaṃ paccayānulomaṃ nāma.

ก็เพื่อจะแสดงนัยโดยย่อนั้นของพระเถระ คาถานี้ว่า 'ติกัญจ ปัฏฐานวรัง' จึงถูกตั้งไว้. อรรถแห่งคาถานั้นคือ - บทว่า ติกัญจ ปัฏฐานวรัง คือ ติกปัฏฐานอันประเสริฐด้วย. บทว่า ทุกุตตมัง คือ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด อันประเสริฐด้วย. บทว่า ทุกติกัญเจว คือ ทุกติกปัฏฐานด้วย. บทว่า ติกทุกัญจ คือ ติกทุกปัฏฐานด้วย. บทว่า ติกติกัญเจว คือ ติกติกปัฏฐานด้วย. บทว่า ทุกทุกัญจ คือ ทุกทุกปัฏฐานด้วย. บทว่า ฉ อนุโลมัมหิ นยา สุคัมภีรา คือ พึงทราบว่า นัย ๖ ประการเหล่านี้ คือ ติกปัฏฐานเป็นต้น เป็นนัยที่ลึกซึ้งอย่างยิ่งในอนุโลม. ในอนุโลมนั้น มีอนุโลม ๒ อย่าง คือ ธัมมานุโลม และปัจจยานุโลม. ในอนุโลม ๒ อย่างนั้น อนุโลมที่ดำเนินไปโดยเป็นการแสดงตามลำดับแห่งธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์ด้วยบทแห่งอภิธรรมมาติกาว่า 'กุสลัง ธัมมัง ปฏิจจ กุสโล ธัมโม' ดังนี้ ชื่อว่า ธัมมานุโลม. อนุโลมที่ดำเนินไปโดยเป็นการแสดงตามลำดับแห่งปัจจัย ๒๔ ประการว่า 'เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา' ดังนี้ ชื่อว่า ปัจจยานุโลม

Tattha heṭṭhā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha anulomamhi nayā sugambhīrā’’ti ayaṃ gāthā dhammānulomaṃ sandhāya vuttā. Idha pana ayaṃ gāthā tasmiṃ dhammānulome paccayānulomaṃ sandhāya vuttā. Tasmā ‘‘cha anulomamhi nayā sugambhīrā’’ti aṭṭhakathāgāthāya dhammānulome tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo. Imasmiṃ panokāse ‘‘hetupaccayā ārammaṇapaccayā’’ti evaṃ pavatte paccayānulome ete dhammānulome tikapaṭṭhānādayo ‘‘cha nayā sugambhīrā’’ti evamattho veditabbo. Tesu anulome tikapaṭṭhāne kusalattikamattasseva vasena ayaṃ imasmiṃ paṭiccavārassa paṇṇattivāre saṅkhipitvā pucchāpabhedo dassito. Sesesu pana tikesu sesapaṭṭhānesu ca ekāpi pucchā na dassitā. Tato paresu pana sahajātavārādīsu kusalattikassāpi vasena pucchaṃ anuddharitvā labbhamānakavasena vissajjanameva dassitaṃ. ‘‘Cha anulomamhi nayā sugambhīrā’’ti vacanato pana imasmiṃ paccayānulome chapi ete paṭṭhānanayā pucchāvasena uddharitvā dassetabbā. Paṭṭhānaṃ vaṇṇayantānañhi ācariyānaṃ bhāro esoti.

ในเรื่องนั้น คาถานี้ว่า 'ติกัญจ ปัฏฐานวรัง...ฯลฯ...ฉ อนุโลมัมหิ นยา สุคัมภีรา' ในอรรถกถาเบื้องต้น ท่านกล่าวหมายถึงธัมมานุโลม. แต่ในที่นี้ คาถานี้ท่านกล่าวหมายถึงปัจจยานุโลมในธัมมานุโลมนั้น. เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถแห่งคาถาในอรรถกถาว่า 'ฉ อนุโลมัมหิ นยา สุคัมภีรา' ดังนี้ว่า นัย ๖ ประการ คือ ติกปัฏฐานเป็นต้น ในธัมมานุโลม เป็นนัยที่ลึกซึ้งอย่างยิ่ง. ส่วนในโอกาสนี้ พึงทราบอรรถดังนี้ว่า ในปัจจยานุโลมที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า 'เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา' นัย ๖ ประการเหล่านี้ คือ ติกปัฏฐานเป็นต้น ในธัมมานุโลม 'เป็นนัยที่ลึกซึ้งอย่างยิ่ง'. ในบรรดานัยเหล่านั้น ในอนุโลมติกปัฏฐาน ท่านแสดงประเภทแห่งคำถามโดยย่อในปัจจยวารปัณณัตติวารนี้ โดยอาศัยเพียงกุสลัตติกะเท่านั้น. ส่วนในติกะที่เหลือและในปัฏฐานที่เหลือ แม้คำถามเดียวก็มิได้แสดงไว้. แต่ในสหชาตวารเป็นต้นต่อจากนั้น ท่านมิได้ยกคำถามขึ้นโดยอาศัยแม้กุสลัตติกะ แต่แสดงเพียงคำตอบตามที่พึงได้เท่านั้น. แต่ตามที่ตรัสไว้ว่า 'ฉ อนุโลมัมหิ นยา สุคัมภีรา' นัยแห่งปัฏฐานทั้ง ๖ ประการเหล่านี้ พึงยกขึ้นแสดงโดยความเป็นคำถามในปัจจยานุโลมนี้. เพราะว่า นี้เป็นภาระของอาจารย์ทั้งหลายผู้พรรณนาปัฏฐาน

2. Paccayapaccanīyavaṇṇanā

2. พรรณนาปัจจยปัจจนียะ

42-44. Idāni paccanīyaṃ hoti. Taṃ dassetuṃ siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya na hetupaccayātiādi āraddhaṃ. Tattha anulomapucchāhi samappamāṇova pucchāparicchedo. Tenevettha ‘‘yathā anulome hetupaccayo vitthārito, evaṃ paccanīyepi nahetupaccayo vitthāretabbo’’ti vatvā puna pariyosāne ‘‘yathā anulome ekekassa padassa ekamūlakaṃ, dumūlakaṃ, timūlakaṃ, catumūlakaṃ yāva tevīsatimūlakaṃ, evaṃ paccanīyepi vitthāretabba’’nti vuttaṃ. Tevīsatimūlakanti idañcettha dumūlakaṃyeva sandhāya vuttaṃ. Pariyosāne pana sabbamūlakaṃ catuvīsatimūlakampi hotiyeva. Taṃ sabbaṃ saṅkhittamevāti.

๔๒-๔๔. บัดนี้ เป็นปัจจนียะ. เพื่อจะแสดงปัจจนียะนั้น จึงทรงเริ่มต้นไว้ว่า "อาศัยธรรมที่เป็นกุศล ธรรมที่เป็นกุศลจะพึงเกิดขึ้น โดยมิใช่เหตุปัจจัย มีอยู่หรือ" เป็นต้น. ในปัจจนียะนั้น ปุจฉาปริจเฉท (การกำหนดจำนวนคำถาม) มีประมาณเท่ากับอนุโลมปุจฉาทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า "เหตุปัจจัย ท่านขยายไว้ในอนุโลมฉันใด นเหตุปัจจัย ก็พึงขยายในปัจจนียะฉันนั้น" แล้วกล่าวในตอนท้ายอีกว่า "ในอนุโลม มีเอกมูลกะ ทวิมูลกะ ติมูลกะ จตุมูลกะ จนถึงเตวีสติมูลกะ ของแต่ละบทฉันใด ในปัจจนียะก็พึงขยายฉันนั้น". คำว่า เตวีสติมูลกะนี้ ในที่นี้ ท่านกล่าวหมายถึงทวิมูลกะเท่านั้น. แต่ในตอนท้าย สัพพมูลกะ คือ จตุวีสติมูลกะ ก็มีอยู่เหมือนกัน. ทั้งหมดนั้น เป็นเรื่องที่กล่าวไว้โดยย่อ.

Tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha paccanīyamhi nayā sugambhīrāti etthāpi dve paccanīyāni – dhammapaccanīyañca paccayapaccanīyañca. Tattha ‘‘kusalā dhammā’’ti evaṃ abhidhammamātikāpadehi saṅgahitānaṃ dhammānaṃ ‘‘na kusalaṃ dhammaṃ paṭicca na kusalo dhammo’’ti paccanīyadesanāvasena pavattaṃ dhammapaccanīyaṃ nāma. ‘‘Nahetupaccayā nārammaṇapaccayā’’ti evaṃ catuvīsatiyā paccayānaṃ paccanīyadesanāvasena pavattaṃ paccayapaccanīyaṃ nāma. Tattha heṭṭhā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha paccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti ayaṃ gāthā dhammapaccanīyaṃ sandhāya vuttā. Idha pana ayaṃ gāthā dhammānulomeyeva paccayapaccanīyaṃ sandhāya vuttā. Tasmā ‘‘cha paccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti aṭṭhakathāgāthāya dhammapaccanīye tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo. Imasmiṃ panokāse na hetupaccayā nārammaṇapaccayāti evaṃ pavatte paccayapaccanīye ete dhammānulomeyeva tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo.

ในคำว่า "ติกปัฏฐานอันประเสริฐ...ฯลฯ...นัย ๖ อย่างในปัจจนียะ เป็นนัยลึกซึ้ง" นี้ ก็มีปัจจนียะ ๒ อย่าง คือ ธรรมปัจจนียะ และ ปัจจยปัจจนียะ. ใน ๒ อย่างนั้น การแสดงเทศนาโดยปฏิเสธธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์ด้วยบทแห่งอภิธรรมมาติกาว่า "กุสลา ธรรมา" เป็นต้น อย่างนี้ว่า "อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล ธรรมที่ไม่ใช่กุศล..." ชื่อว่า ธรรมปัจจนียะ. การแสดงเทศนาโดยปฏิเสธปัจจัย ๒๔ อย่างนี้ว่า "โดยมิใช่เหตุปัจจัย โดยมิใช่อารัมมณปัจจัย" ชื่อว่า ปัจจยปัจจนียะ. ในเรื่องนั้น คาถานี้ว่า "ติกปัฏฐานอันประเสริฐ...ฯลฯ...นัย ๖ อย่างในปัจจนียะ เป็นนัยลึกซึ้ง" ในอรรถกถาเบื้องต้น ท่านกล่าวหมายถึงธรรมปัจจนียะ. แต่ในที่นี้ คาถานี้ท่านกล่าวหมายถึงปัจจยปัจจนียะในธรรมานุโลมเท่านั้น. เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายของคาถาในอรรถกว่า "นัย ๖ อย่างในปัจจนียะ เป็นนัยลึกซึ้ง" อย่างนี้ว่า นัย ๖ อย่าง คือ ติกปัฏฐาน เป็นต้น ในธรรมปัจจนียะ เป็นนัยลึกซึ้ง. แต่ในโอกาสนี้ พึงทราบความหมายอย่างนี้ว่า ในปัจจยปัจจนียะที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า "โดยมิใช่เหตุปัจจัย โดยมิใช่อารัมมณปัจจัย" นัย ๖ อย่างเหล่านี้ คือ ติกปัฏฐาน เป็นต้น ในธรรมานุโลมเท่านั้น เป็นนัยลึกซึ้ง.

Tesu anulomatikapaṭṭhāneyeva kusalattikamattassa vasena ayaṃ imasmiṃ paṭiccavārassa paṇṇattivāre saṅkhipitvā pucchāpabhedo dassito. Sesesu pana tikesu sesapaṭṭhānesu ca ekāpi pucchā na dassitā. Tato paresu pana sahajātavārādīsu kusalattikassāpi vasena pucchaṃ anuddharitvā labbhamānakavasena vissajjanameva dassitaṃ. ‘‘Cha paccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti vacanato pana imasmiṃ paccayapaccanīye chapi ete paṭṭhānanayā pucchāvasena uddharitvā dassetabbā. Paṭṭhānaṃ vaṇṇayantānañhi ācariyānaṃ bhāro esoti.

ในบรรดานัยเหล่านั้น ในอนุโลมติกปัฏฐานเท่านั้น ประเภทแห่งคำถามนี้ ท่านแสดงไว้โดยย่อในปณัตติวารแห่งปัจจยวารนี้ โดยอาศัยเพียงกุศลติกะ. แต่ในติกะที่เหลือและในปัฏฐานที่เหลือ ท่านมิได้แสดงคำถามไว้แม้แต่ข้อเดียว. แต่ในวาระต่อจากนั้นไป คือ สหชาตวาร เป็นต้น ท่านมิได้ยกคำถามขึ้นแสดง แม้โดยอาศัยกุศลติกะ แต่แสดงเพียงคำตอบตามที่พึงมีได้. แต่ตามที่ตรัสไว้ว่า "นัย ๖ อย่างในปัจจนียะ เป็นนัยลึกซึ้ง" ปัฏฐานนัยทั้ง ๖ เหล่านี้ พึงยกขึ้นแสดงโดยเป็นคำถามในปัจจยปัจจนียะนี้. เพราะนี่เป็นภาระของอาจารย์ทั้งหลายผู้พรรณนาคัมภีร์ปัฏฐาน.

3. Anulomapaccanīyavaṇṇanā

3. อรรถกถาอนุโลมปัจจนียะ

45-48. Idāni anulomapaccanīyaṃ hoti. Taṃ dassetuṃ siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā naārammaṇapaccayātiādi āraddhaṃ. Tattha ‘‘hetupaccayā naārammaṇapaccayā…pe… hetupaccayā naavigatapaccayā’’ti hetupadassa sesesu tevīsatiyā paccayesu ekekena saddhiṃ yojanāvasena hetupadādike ekamūlake tevīsati anulomapaccanīyāni. Tesu ekekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā sattavīsādhikāni ekādasa pucchāsatāni honti. Dumūlake pana hetārammaṇapadānaṃ sesesu dvāvīsatiyā paccayesu ekekena saddhiṃ yojanāvasena dvāvīsati anulomapaccanīyānīti evaṃ anulome vuttesu sabbesu ekamūlakādīsu ekekaṃ padaṃ parihāpetvā avasesānaṃ vasena pucchāgaṇanā veditabbā. Ekamūlakādīsu cettha yā pucchā pāḷiyaṃ āgatā, yā ca na āgatā, tā sabbā heṭṭhā vuttanayānusāreneva veditabbā.

๔๕-๔๘. บัดนี้ เป็นอนุโลมปัจจนียะ. เพื่อจะแสดงอนุโลมปัจจนียะนั้น จึงทรงเริ่มต้นไว้ว่า "อาศัยธรรมที่เป็นกุศล ธรรมที่เป็นกุศลจะพึงเกิดขึ้น โดยเหตุปัจจัย แต่โดยมิใช่อารัมมณปัจจัย มีอยู่หรือ" เป็นต้น. ในอนุโลมปัจจนียะนั้น โดยการประกอบบทว่าเหตุ เข้ากับปัจจัยที่เหลือ ๒๓ ปัจจัยแต่ละปัจจัย มีอนุโลมปัจจนียะ ๒๓ อย่างในเอกมูลกะที่มีบทว่าเหตุเป็นต้น คือ "โดยเหตุปัจจัย แต่โดยมิใช่อารัมมณปัจจัย...ฯลฯ...โดยเหตุปัจจัย แต่โดยมิใช่อวิคตปัจจัย". ใน ๒๓ อย่างนั้น แต่ละอย่างมี ๔๙ คำถาม รวมเป็น ๑,๑๒๗ คำถาม. ส่วนในทวิมูลกะ โดยการประกอบบทว่าเหตุและอารัมมณะ เข้ากับปัจจัยที่เหลือ ๒๒ ปัจจัยแต่ละปัจจัย มีอนุโลมปัจจนียะ ๒๒ อย่าง. การนับจำนวนคำถามในเอกมูลกะเป็นต้นทั้งหมดที่กล่าวไว้ในอนุโลม พึงทราบโดยการละแต่ละบทแล้วถือเอาตามบทที่เหลือ. และในเอกมูลกะเป็นต้นเหล่านั้น คำถามใดที่มาในบาลี และคำถามใดที่ไม่มา ทั้งหมดนั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นนั่นเอง.

Tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrāti ettha pana heṭṭhā vuttanayeneva dve anulomapaccanīyāni – dhammānulomapaccanīyaṃ paccayānulomapaccanīyañca. Tattha ‘‘kusalā dhammā’’ti evaṃ abhidhammamātikāpadehi saṅgahitānaṃ dhammānaṃ ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca na kusalo dhammo’’ti anulomapaccanīyadesanāvasena pavattaṃ dhammānulomapaccanīyaṃ nāma. ‘‘Hetupaccayā naārammaṇapaccayā’’ti evaṃ catuvīsatiyā paccayesu labbhamānapadānaṃ anulomapaccanīyadesanāvasena pavattaṃ paccayānulomapaccanīyaṃ nāma. Tattha heṭṭhā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti ayaṃ gāthā dhammānulomapaccanīyaṃ sandhāya vuttā. Idha pana ayaṃ gāthā dhammānulomeyeva paccayānulomapaccanīyaṃ sandhāya vuttā. Tasmā ‘‘cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti aṭṭhakathāgāthāya dhammānulomapaccanīye tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo. Imasmiṃ panokāse hetupaccayā nārammaṇapaccayāti evaṃ pavatte paccayānulomapaccanīye ete dhammānulomeyeva tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo.

ในคำว่า "ติกปัฏฐานอันประเสริฐ...ฯลฯ...นัย ๖ อย่างในอนุโลมปัจจนียะ เป็นนัยลึกซึ้ง" นี้ ก็มีอนุโลมปัจจนียะ ๒ อย่าง ตามนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นนั่นเอง คือ ธรรมานุโลมปัจจนียะ และ ปัจจยานุโลมปัจจนียะ. ใน ๒ อย่างนั้น การแสดงเทศนาโดยเป็นอนุโลมปัจจนียะแก่ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์ด้วยบทแห่งอภิธรรมมาติกาว่า "กุสลา ธรรมา" เป็นต้น อย่างนี้ว่า "อาศัยธรรมที่เป็นกุศล ธรรมที่ไม่ใช่กุศล..." ชื่อว่า ธรรมานุโลมปัจจนียะ. การแสดงเทศนาโดยเป็นอนุโลมปัจจนียะแก่บทที่พึงมีได้ในปัจจัย ๒๔ อย่างนี้ว่า "โดยเหตุปัจจัย แต่โดยมิใช่อารัมมณปัจจัย" ชื่อว่า ปัจจยานุโลมปัจจนียะ. ในเรื่องนั้น คาถานี้ว่า "ติกปัฏฐานอันประเสริฐ...ฯลฯ...นัย ๖ อย่างในอนุโลมปัจจนียะ เป็นนัยลึกซึ้ง" ในอรรถกถาเบื้องต้น ท่านกล่าวหมายถึงธรรมานุโลมปัจจนียะ. แต่ในที่นี้ คาถานี้ท่านกล่าวหมายถึงปัจจยานุโลมปัจจนียะในธรรมานุโลมเท่านั้น. เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายของคาถาในอรรถกว่า "นัย ๖ อย่างในอนุโลมปัจจนียะ เป็นนัยลึกซึ้ง" อย่างนี้ว่า นัย ๖ อย่าง คือ ติกปัฏฐาน เป็นต้น ในธรรมานุโลมปัจจนียะ เป็นนัยลึกซึ้ง. แต่ในโอกาสนี้ พึงทราบความหมายอย่างนี้ว่า ในปัจจยานุโลมปัจจนียะที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า "โดยเหตุปัจจัย แต่โดยมิใช่อารัมมณปัจจัย" นัย ๖ อย่างเหล่านี้ คือ ติกปัฏฐาน เป็นต้น ในธรรมานุโลมเท่านั้น เป็นนัยลึกซึ้ง.

Tesu anulome tikapaṭṭhāneyeva kusalattikamattassa vasena ayaṃ imasmiṃ paṭiccavārassa paṇṇattivāre saṅkhipitvā pucchāpabhedo dassito. Sesesu pana tikesu sesapaṭṭhānesu ca ekāpi pucchā na dassitā. Tato paresu pana sahajātavārādīsu kusalattikassāpi vasena pucchaṃ anuddharitvā labbhamānakavasena vissajjanameva dassitaṃ. ‘‘Cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti vacanato pana imasmiṃ paccayānulomapaccanīye chapi ete paṭṭhānanayā pucchāvasena uddharitvā dassetabbā. Paṭṭhānaṃ vaṇṇayantānañhi ācariyānaṃ bhāro esoti.

ในปัจจยานุโลมปัจจนียะเหล่านั้น เฉพาะในอนุโลมติกปัฏฐานเท่านั้น ประเภทแห่งปุจฉาโดยย่อนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วโดยนัยแห่งกุสลัตติกะเท่านั้น ในปัจจวารนี้ ในปณัตติวาร. ส่วนในติกะที่เหลือและในปัฏฐานที่เหลือ ไม่ได้ทรงแสดงปุจฉาไว้แม้แต่ข้อเดียว. แต่ในสหชาตวารเป็นต้นนอกนี้ แม้โดยนัยแห่งกุสลัตติกะ ก็ไม่ได้ทรงยกปุจฉาขึ้นแสดง แต่ทรงแสดงเฉพาะวิสัชนาตามที่พึงได้เท่านั้น. แต่ตามพระบาลีว่า ‘นัย ๖ อย่างในอนุโลมปัจจนียะลึกซึ้งนัก’ ในปัจจยานุโลมปัจจนียะนี้ พึงยกปัฏฐานนัยทั้ง ๖ เหล่านี้ขึ้นแสดงโดยความเป็นปุจฉา. เพราะว่า นี้เป็นภาระของพระอาจารย์ทั้งหลายผู้พรรณนาคัมภีร์ปัฏฐาน.

4. Paccanīyānulomavaṇṇanā

4. พรรณนาปัจจนียานุโลม

49-52. Idāni paccanīyānulomaṃ hoti. Taṃ dassetuṃ siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya nahetupaccayā ārammaṇapaccayātiādi āraddhaṃ. Tattha anulomapaccanīyapucchāhi samappamāṇo eva pucchāparicchedo. Ekamūlakādīsu cettha yā pucchā pāḷiyaṃ āgatā, yā ca na āgatā, tā sabbā heṭṭhā vuttanayānusāreneva veditabbā.

ข้อ ๔๙-๕๒. บัดนี้ ถึงวาระปัจจนียานุโลม. เพื่อจะทรงแสดงปัจจนียานุโลมนั้น จึงทรงเริ่มคำว่า ‘กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้นโดยนเหตุปัจจัย อารัมมณปัจจัย มีบ้างหรือ’ เป็นต้น. ในปัจจนียานุโลมนั้น ปุจฉาปริจเฉทมีจำนวนเท่ากับปุจฉาในอนุโลมปัจจนียะ. ในเอกมูลกะเป็นต้นนี้ ปุจฉาทั้งที่มาในบาลีและไม่มาในบาลีทั้งหมด พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว.

Tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrāti etthāpi heṭṭhā vuttanayeneva dve paccayānulomāni – dhammapaccanīyānulomaṃ paccayapaccanīyānulomañca. Tattha ‘‘kusalā dhammā’’ti evaṃ abhidhammamātikāpadehi saṅgahitānaṃ dhammānaṃ ‘‘nakusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo’’ti paccanīyānulomadesanāvasena pavattaṃ dhammapaccanīyānulomaṃ nāma. ‘‘Nahetupaccayā ārammaṇapaccayā’’ti evaṃ catuvīsatiyā paccayesu labbhamānapadānaṃ paccayapaccanīyānulomadesanāvasena pavattaṃ paccayapaccanīyānulomaṃ nāma. Tattha heṭṭhā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrā’’ti ayaṃ gāthā dhammapaccanīyānulomaṃ sandhāya vuttā. Idha pana ayaṃ gāthā dhammānulomeyeva paccayapaccanīyānulomaṃ sandhāya vuttā. Tasmā ‘‘cha paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrā’’ti aṭṭhakathāya dhammapaccanīyānulome tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo. Imasmiṃ panokāse nahetupaccayā ārammaṇapaccayāti evaṃ pavatte paccayapaccanīyānulome ete dhammānulomeyeva tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo.

ในคำว่า ‘ติกะและปัฏฐานอันประเสริฐ...ฯลฯ... นัย ๖ อย่างในปัจจนียานุโลมลึกซึ้งนัก’ นี้ ก็มีปัจจยานุโลม ๒ อย่าง คือ ธัมมปัจจนียานุโลม และปัจจยปัจจนียานุโลม ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น. ใน ๒ อย่างนั้น การแสดงเทศนาที่เป็นไปโดยนัยแห่งปัจจนียานุโลมว่า ‘กุศลธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศลเกิดขึ้น’ ของธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์ด้วยบทแห่งอภิธรรมมาติกาว่า ‘กุสลา ธัมมา’ นี้ชื่อว่า ธัมมปัจจนียานุโลม. การแสดงเทศนาที่เป็นไปโดยนัยแห่งปัจจยปัจจนียานุโลมของบทที่พึงได้ในปัจจัย ๒๔ อย่างว่า ‘โดยนเหตุปัจจัย อารัมมณปัจจัย’ นี้ชื่อว่า ปัจจยปัจจนียานุโลม. ในเรื่องนั้น คาถานี้ว่า ‘ติกะและปัฏฐานอันประเสริฐ...ฯลฯ... นัย ๖ อย่างในปัจจนียานุโลมลึกซึ้งนัก’ ในอรรถกถาเบื้องต้น ท่านกล่าวหมายถึงธัมมปัจจนียานุโลม. แต่ในที่นี้ คาถานี้ท่านกล่าวหมายถึงปัจจยปัจจนียานุโลมในธัมมานุโลมเท่านั้น. เพราะฉะนั้น ในอรรถกถา พึงทราบความหมายของคำว่า ‘นัย ๖ อย่างในปัจจนียานุโลมลึกซึ้งนัก’ ว่า นัย ๖ อย่าง มีติกปัฏฐานเป็นต้น ในธัมมปัจจนียานุโลม ลึกซึ้งนัก. แต่ในโอกาสนี้ พึงทราบความหมายว่า ในปัจจยปัจจนียานุโลมที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า ‘โดยนเหตุปัจจัย อารัมมณปัจจัย’ นัย ๖ อย่าง มีติกปัฏฐานเป็นต้น ในธัมมานุโลมเหล่านี้นั่นแหละ ลึกซึ้งนัก.

Tesu anulomatikapaṭṭhāneyeva kusalattikamattassapi vasena ayaṃ imasmiṃ paṭiccavārassa paṇṇattivāre saṅkhipitvā pucchāpabhedo dassito. Sesesu pana tikesu sesapaṭṭhānesu ca ekāpi pucchā na dassitā. Tato paresu pana sahajātavārādīsu kusalattikassapi vasena pucchaṃ anuddharitvā labbhamānakavasena vissajjanameva dassitaṃ. ‘‘Cha paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrā’’ti vacanato pana imasmiṃ paccayapaccanīyānulome chapi ete paṭṭhānanayā pucchāvasena uddharitvā dassetabbā. Paṭṭhānaṃ vaṇṇayantānañhi ācariyānaṃ bhāro esoti.

ในปัจจยปัจจนียานุโลมเหล่านั้น เฉพาะในอนุโลมติกปัฏฐานเท่านั้น ประเภทแห่งปุจฉาโดยย่อนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วโดยนัยแห่งกุสลัตติกะเท่านั้น ในปัจจวารนี้ ในปณัตติวาร. ส่วนในติกะที่เหลือและในปัฏฐานที่เหลือ ไม่ได้ทรงแสดงปุจฉาไว้แม้แต่ข้อเดียว. แต่ในสหชาตวารเป็นต้นนอกนี้ แม้โดยนัยแห่งกุสลัตติกะ ก็ไม่ได้ทรงยกปุจฉาขึ้นแสดง แต่ทรงแสดงเฉพาะวิสัชนาตามที่พึงได้เท่านั้น. แต่ตามพระบาลีว่า ‘นัย ๖ อย่างในปัจจนียานุโลมลึกซึ้งนัก’ ในปัจจยปัจจนียานุโลมนี้ พึงยกปัฏฐานนัยทั้ง ๖ เหล่านี้ขึ้นแสดงโดยความเป็นปุจฉา. เพราะว่า นี้เป็นภาระของพระอาจารย์ทั้งหลายผู้พรรณนาคัมภีร์ปัฏฐาน.

Pucchāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาปุจฉาวาร จบ.

1. Kusalattikavaṇṇanā

1. พรรณนากุสลัตติกะ

1. Paṭiccavāravaṇṇanā

1. พรรณนาปัจจิจจวาร

1. Paccayānulomaṃ

1. ปัจจยานุโลม

(1.) Vibhaṅgavāro

(๑) วิภังควาร

53. Idāni yā etā paṇṇattivāre kusalattikaṃ nissāya hetupaccayādivasena ekūnapaññāsaṃ ādiṃ katvā nayamattaṃ dassentena aparimāṇā pucchā dassitā. Tattha kusalākusalādīnaṃ sahuppattiyā abhāvato yā pucchā ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati hetupaccayā’’ti evaṃ vissajjanaṃ na labhanti. Tā pahāya yā vissajjanaṃ labhanti, tāyeva vissajjetuṃ ayaṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati hetupaccayātiādinā nayena paṭiccavārassa niddesavāro āraddho.

53. บัดนี้ ปุจฉาอันประมาณมิได้ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้ในปณัตติวาร อาศัยกุสลัตติกะ โดยนัยแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้น มี ๔๙ เป็นต้น ซึ่งเป็นเพียงการแสดงนัยเท่านั้น. ในปุจฉาเหล่านั้น ปุจฉาใดที่ไม่มีคำวิสัชชนา เช่น ‘อกุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้นโดยเหตุปัจจัย’ เพราะกุศลและอกุศลเป็นต้นไม่มีการเกิดขึ้นพร้อมกัน. เว้นปุจฉาเหล่านั้นเสีย เพื่อจะทรงวิสัชชนาเฉพาะปุจฉาที่มีคำวิสัชชนาเท่านั้น จึงทรงเริ่มนิเทสวารแห่งปัจจิจจวารนี้ ด้วยนัยว่า ‘กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้นโดยเหตุปัจจัย’ เป็นต้น.

Tattha siyā – sace imā hetupaccayādivasena ekūnapaññāsaṃ pucchā sabbaso vissajjanaṃ na labhanti, atha kasmā dassitā? Nanu yā labhanti, tāyeva dassetabbāti? Āma, dassetabbā siyuṃ. Tathā dassiyamānā pana sabbesu tikadukapaṭṭhānādīsu ekekasmiṃ tike, duke, dukatike, tikaduke, tikatike, dukaduke ca saṅkhepaṃ akatvā dassetabbāyeva bhaveyyuṃ. Kasmā? Yasmā yā kusalattike labhanti, na tāyeva vedanāttikādīsu. Dhammānulomapaccanīye ca tikapaṭṭhāne vitakkattikapītittikānaṃ vissajjane sabbāpetā vissajjanaṃ labhanti, tasmā ukkaṭṭhaparicchedena ekekasmiṃ tike yattakāhi pucchāhi bhavitabbaṃ sabbā kusalattike dassitā. Evaṃ dassitāsu hi yā tattha vissajjanaṃ na labhanti, tā pahāya yā labhanti, tā vuccamānā sakkā sukhena vijānitunti sukhena vijānanatthaṃ sabbāpi kusalattike dassitā. Yā panettha vissajjanaṃ na labhanti, tā pahāya yā labhanti, tāyeva vissajjitāti veditabbā.

ในเรื่องนั้น อาจมีคำถามว่า – ถ้าปุจฉา ๔๙ ข้อโดยนัยแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้นเหล่านี้ ไม่มีคำวิสัชชนาโดยสิ้นเชิง เหตุใดจึงทรงแสดงไว้? ควรจะทรงแสดงเฉพาะปุจฉาที่มีคำวิสัชชนามิใช่หรือ? ตอบว่า ใช่ ควรจะทรงแสดงอย่างนั้น. แต่เมื่อทรงแสดงอย่างนั้น ก็จะต้องทรงแสดงโดยไม่ย่อในติกทุกปัฏฐานเป็นต้นทั้งหมด ในแต่ละติกะ ทุกะ ทุกติกะ ติกทุกะ ติกติกะ และทุกทุกะ. เพราะเหตุไร? เพราะว่า ปุจฉาที่พบได้ในกุสลัตติกะ ไม่ใช่ปุจฉาชุดเดียวกับที่พบในเวทนาตติกะเป็นต้น. และในธัมมานุโลมปัจจนียะติกปัฏฐาน ในการวิสัชชนาวิตักกัตติกะและปีติตติกะ ปุจฉาทั้งหมดนั้นมีคำวิสัชชนาได้. เพราะฉะนั้น โดยการกำหนดอย่างสูงสุด ในแต่ละติกะควรจะมีปุจฉาจำนวนเท่าใด ปุจฉาทั้งหมดนั้นก็ทรงแสดงไว้ในกุสลัตติกะ. เพราะเมื่อทรงแสดงไว้อย่างนี้ ปุจฉาใดในที่นั้นไม่มีคำวิสัชชนา ก็เว้นปุจฉานั้นเสีย เมื่อกล่าวถึงปุจฉาที่มีคำวิสัชชนา ก็สามารถทราบได้โดยง่าย. เพื่อให้ทราบได้โดยง่าย จึงทรงแสดงปุจฉาทั้งหมดไว้ในกุสลัตติกะ. พึงทราบว่า ในบรรดาปุจฉาเหล่านี้ ปุจฉาใดไม่มีคำวิสัชชนา ก็เว้นปุจฉานั้นเสีย ทรงวิสัชชนาเฉพาะปุจฉาที่มีคำวิสัชชนาเท่านั้น.

Tattha kusalaṃ dhammaṃ paṭiccāti catubhūmakakusaladhammesu vedanākkhandhādibhedaṃ ekaṃ dhammaṃ paṭicca paṭigantvā sahuppattisaṅkhātena sadisabhāvena patvā, tena saddhiṃ ekato uppattibhāvaṃ upagantvāti attho. Kusalo dhammoti catubhūmakakusaladhammesuyeva saññākkhandhādibhedo eko dhammo. Uppajjatīti uppādato yāva nirodhagamanā uddhaṃ pajjati, nibbattatītipi attho. Attānaṃ labhati, uppādādayo tayopi khaṇe pāpuṇātīti vuttaṃ hoti. Hetupaccayāti kusalahetunā hetupaccayabhāvaṃ sādhentena.

ในคำว่า "อาศัยธรรมที่เป็นกุศล" นั้น มีความหมายว่า อาศัยธรรมอย่างหนึ่งที่มีความแตกต่างกันเช่นเวทนาขันธ์เป็นต้นในบรรดากุศลธรรม ๔ ภูมิ คือ เข้าถึงสภาวะที่เสมอกันอันเรียกว่าการเกิดขึ้นพร้อมกัน ได้แก่ เข้าถึงความเป็นผู้เกิดขึ้นพร้อมกันกับธรรมนั้น. คำว่า "ธรรมที่เป็นกุศล" หมายถึง ธรรมอย่างหนึ่งที่มีความแตกต่างกันเช่นสัญญาขันธ์เป็นต้นในบรรดากุศลธรรม ๔ ภูมินั่นเอง. คำว่า "ย่อมเกิดขึ้น" หมายถึง ย่อมก้าวขึ้นไปเบื้องบนนับตั้งแต่ขณะเกิดขึ้นจนถึงขณะดับไป หรือหมายถึง ย่อมบังเกิด. คำว่า "ย่อมได้อัตภาพ" หมายความว่า ย่อมถึงขณะทั้งสามคืออุปปาทะเป็นต้น. คำว่า "โดยเป็นเหตุปัจจัย" หมายถึง (เกิดขึ้น) โดยกุศลเหตุที่ทำความเป็นเหตุปัจจัยให้สำเร็จ.

Evaṃ ‘‘uppajjeyyā’’ti pucchāya ‘‘uppajjatī’’ti vissajjanaṃ vatvā idāni yaṃ dhammaṃ paṭicca yo dhammo uppajjati, taṃ dhammaṃ khandhavasena dassetuṃ kusalaṃ ekaṃ khandhantiādimāha. Tattha ekanti vedanādīsu catūsu yaṃkiñci ekaṃ. Tayo khandhāti yo yo paccayabhāvena gahito, taṃ taṃ ṭhapetvā avasesā tayo khandhā. Tayo khandheti vedanādīsu yo eko khandho uppajjatīti gahito, taṃ ṭhapetvā sese tayo. Dve khandheti vedanāsaññādukādīsu chasu dukesu yekeci dve khandhe paṭicca. Dve khandhāti ye ye paccayabhāvena gahitā, te te ṭhapetvā avasesā dve khandhā kusalahetunā hetupaccayabhāvaṃ sādhentena uppajjantīti attho.

ครั้นตรัสวิสัชนาว่า "ย่อมเกิดขึ้น" ต่อปัญหาว่า "พึงเกิดขึ้นหรือ" อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงว่า ธรรมใดอาศัยธรรมใดเกิดขึ้น โดยจำแนกเป็นขันธ์ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "กุศลขันธ์หนึ่ง". ในคำเหล่านั้น คำว่า "ขันธ์หนึ่ง" หมายถึง ขันธ์ใดขันธ์หนึ่งใน ๔ ขันธ์ มีเวทนาขันธ์เป็นต้น. คำว่า "ขันธ์ ๓" หมายถึง ขันธ์ใดๆ ที่ถูกถือเอาโดยความเป็นปัจจัย ให้ยกเว้นขันธ์นั้นๆ เสีย ขันธ์ที่เหลือ ๓ ขันธ์. คำว่า "ขันธ์ ๓" หมายถึง ขันธ์ใดขันธ์หนึ่งในบรรดาขันธ์มีเวทนาเป็นต้นที่ถูกถือเอาว่าย่อมเกิดขึ้น ให้ยกเว้นขันธ์นั้นเสีย ขันธ์ที่เหลือ ๓ ขันธ์. คำว่า "ขันธ์ ๒" หมายถึง อาศัยขันธ์ ๒ ใดๆ ในบรรดาทวิ ๖ มีเวทนาสัญญาทวิเป็นต้น. คำว่า "ขันธ์ ๒" มีความหมายว่า ขันธ์ใดๆ ที่ถูกถือเอาโดยความเป็นปัจจัย ให้ยกเว้นขันธ์นั้นๆ เสีย ขันธ์ที่เหลือ ๒ ขันธ์ ย่อมเกิดขึ้นโดยกุศลเหตุที่ทำความเป็นเหตุปัจจัยให้สำเร็จ.

Yasmā pana eko khandho ekasseva dvinnaṃyeva vā, dve vā pana ekasseva paccayo nāma natthi, tasmā ‘‘ekaṃ khandhaṃ paṭicca eko khandho, ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhā, dve khandhe paṭicca eko khandho’’ti na vuttaṃ. Kusalaṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjatītiādīsupi vuttanayeneva attho veditabbo. Cittasamuṭṭhānaṃ rūpanti idaṃ paṭiccatthassa sahajātatthattā yaṃ kusalena sahajātañceva hetupaccayañca labhati, taṃ dassetuṃ vuttaṃ. Paratopi evarūpesu ṭhānesu ayameva nayo.

แต่เพราะว่า ขันธ์หนึ่งเป็นปัจจัยแก่ขันธ์หนึ่งเท่านั้น หรือแก่สองขันธ์เท่านั้น หรือขันธ์สองเป็นปัจจัยแก่ขันธ์หนึ่งเท่านั้น ย่อมไม่มี ฉะนั้น พระองค์จึงไม่ตรัสว่า "อาศัยขันธ์หนึ่ง ขันธ์หนึ่งย่อมเกิดขึ้น, อาศัยขันธ์หนึ่ง ขันธ์สองย่อมเกิดขึ้น, อาศัยขันธ์สอง ขันธ์หนึ่งย่อมเกิดขึ้น". แม้ในคำเป็นต้นว่า "อาศัยธรรมที่เป็นกุศล ธรรมที่เป็นอัพยากฤตย่อมเกิดขึ้น" ก็พึงทราบความหมายโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. คำว่า "จิตตสมุฏฐานรูป" นี้ พระองค์ตรัสไว้เพื่อแสดงธรรมที่ได้ทั้งความเป็นสหชาตธรรมกับกุศลและได้ทั้งเหตุปัจจัย เพราะอรรถของคำว่า "อาศัย" เป็นสหชาตัตถะ. แม้ในที่อื่นๆ ต่อไปจากนี้ ก็นัยนี้เช่นกัน.

Vipākābyākataṃ kiriyābyākatanti ettha hetupaccayābhāvato ahetukaṃ, rūpena saddhiṃ anuppattito āruppavipākañca na gahetabbaṃ. Paṭisandhikkhaṇeti kaṭattārūpasaṅkhātassa abyākatassa abyākataṃ paṭicca uppattidassanatthaṃ vuttaṃ. Vipākābyākatanti tasmiṃ khaṇe vijjamānābyākatavasena vuttaṃ. Khandhe paṭicca vatthu, vatthuṃ paṭicca khandhāti idaṃ kaṭattārūpaggahaṇena vatthumhi gahitepi vatthuṃ paṭicca khandhānaṃ uppattidassanatthaṃ vuttaṃ.

ในคำว่า "วิปากาพยากฤตและกิริยาพยากฤต" นี้ ไม่พึงถือเอาอเหตุกธรรมเพราะไม่มีเหตุปัจจัย และไม่พึงถือเอาอรูปวิบากเพราะไม่เกิดขึ้นพร้อมกับรูป. คำว่า "ในปฏิสนธิขณะ" พระองค์ตรัสไว้เพื่อแสดงการเกิดขึ้นของอัพยากตธรรมที่เรียกว่ากฏัตตารูปโดยอาศัยอัพยากตธรรม. คำว่า "วิปากาพยากฤต" พระองค์ตรัสโดยหมายถึงอัพยากตธรรมที่มีอยู่ในขณะนั้น. คำว่า "อาศัยขันธ์ วัตถุย่อมเกิดขึ้น, อาศัยวัตถุ ขันธ์ย่อมเกิดขึ้น" นี้ พระองค์ตรัสไว้เพื่อแสดงการเกิดขึ้นของขันธ์ทั้งหลายโดยอาศัยวัตถุ แม้ว่าวัตถุจะถูกรวมเข้าไว้แล้วด้วยการถือเอากฏัตตารูป.

Ekaṃ mahābhūtantiādi rūpābyākataṃ paṭicca rūpābyākatassa uppattidassanatthaṃ vuttaṃ. Ekaṃ khandhantiādīsu vuttanayeneva panettha atthayojanā veditabbā. Evaṃ rūpābyākatamhi bhūte paṭicca bhūtānaṃ uppattiṃ vatvā idāni bhūte paṭicca upādārūpānaṃ uppattiṃ dassetuṃ mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānantiādi vuttaṃ. Evaṃ sante upādārūpanti ettakameva vattabbaṃ, itaradvayaṃ kasmā vuttanti? Mahābhūtepi paṭicca uppattidassanatthaṃ. Yañhi heṭṭhā ‘‘cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ kaṭattā ca rūpa’’nti dassitaṃ, taṃ na kevalaṃ khandheyeva ca paṭicca uppajjati, mahābhūtepi pana paṭicca uppajjatīti dassanatthamidaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tattha cittasamuṭṭhānaṃ pavatteyeva, kaṭattārūpaṃ paṭisandhiyampi. Upādārūpanti tasseva ubhayassa visesanaṃ.

คำเป็นต้นว่า "มหาภูตรูปหนึ่ง" พระองค์ตรัสไว้เพื่อแสดงการเกิดขึ้นของรูปาพยากฤตโดยอาศัยรูปาพยากฤต. พึงทราบการประกอบความในที่นี้โดยนัยที่กล่าวแล้วในคำเป็นต้นว่า "ขันธ์หนึ่ง" นั่นเอง. ครั้นตรัสการเกิดขึ้นของมหาภูตรูปโดยอาศัยมหาภูตรูปที่เป็นรูปาพยากฤตอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงการเกิดขึ้นของอุปาทารูปโดยอาศัยมหาภูตรูป จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อาศัยมหาภูตรูป จิตตสมุฏฐานรูป". เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรจะตรัสเพียงว่า "อุปาทารูป" เท่านั้น เหตุใดจึงตรัสอีกสองอย่าง? (ตอบว่า) เพื่อแสดงการเกิดขึ้นโดยอาศัยมหาภูตรูปด้วย. พึงทราบว่า ที่ทรงแสดงไว้ในเบื้องต้นว่า "จิตตสมุฏฐานรูปและกฏัตตารูป" นั้น พระองค์ตรัสคำนี้เพื่อแสดงว่า รูปนั้นมิใช่เกิดขึ้นโดยอาศัยเพียงขันธ์เท่านั้น แต่ยังเกิดขึ้นโดยอาศัยมหาภูตรูปด้วย. ในสองอย่างนั้น จิตตสมุฏฐานรูปเกิดขึ้นในปวัตติกาลเท่านั้น, กฏัตตารูปเกิดขึ้นแม้ในปฏิสนธิกาล. คำว่า "อุปาทารูป" เป็นคำขยายความของทั้งสองอย่างนั้น.

Kusale khandhe ca mahābhūte ca paṭiccāti ettha cittasamuṭṭhānāva mahābhūtā gahitā. Cittasamuṭṭhānaṃ rūpanti ettha pana bhūtarūpampi upādārūpampi gahitaṃ. ‘‘Ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo mahābhūtā’’tiādinā nayena hi bhūtarūpampi khandhe ca mahābhūte ca paṭicca uppajjati. Mahābhūte paṭicca upādārūpanti vuttanayena upādārūpampi. Akusalañca abyākatañcāti pañhāvissajjanesupi eseva nayo. Evaṃ hetupaccaye nava pucchā vissajjitā. Etāyeva hi ettha labbhanti, sesā cattālīsa moghapucchāti na vissajjitā. Iminā upāyena ārammaṇapaccayādīsupi pucchāvissajjanānaṃ attho veditabbo. Tattha tattha pana vicāretabbayuttakameva vicārayissāma.

ในคำว่า "อาศัยกุศลขันธ์และมหาภูตรูป" นี้ ท่านถือเอามหาภูตรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเท่านั้น. แต่ในคำว่า "จิตตสมุฏฐานรูป" นี้ ท่านถือเอาทั้งภูตรูปและอุปาทารูป. จริงอยู่ โดยนัยแห่งคำเป็นต้นว่า "อาศัยมหาภูตรูปหนึ่ง มหาภูตรูปสามย่อมเกิดขึ้น" แม้ภูตรูปก็ย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยขันธ์และมหาภูตรูป. โดยนัยที่กล่าวว่า "อาศัยมหาภูตรูป อุปาทารูปย่อมเกิดขึ้น" แม้อุปาทารูปก็ย่อมเกิดขึ้น (โดยอาศัยขันธ์และมหาภูตรูป). แม้ในปัญหาและวิสัชนาว่า "อกุศลและอัพยากฤต" ก็นัยนี้เช่นกัน. ในเหตุปัจจัย ท่านได้วิสัชนาปัญหา ๙ ข้อไว้ดังนี้. เพราะในที่นี้ ย่อมได้เพียง ๙ ข้อนี้เท่านั้น ส่วนที่เหลือ ๔๐ ข้อเป็นโมฆปัญหา จึงมิได้ทรงวิสัชนา. พึงทราบความหมายของปัญหาและวิสัชนาแม้ในอารัมมณปัจจัยเป็นต้นโดยอุบายนี้. แต่ในปัจจัยนั้นๆ เราจักพิจารณาเฉพาะข้อที่ควรพิจารณาเท่านั้น.

54. Ārammaṇapaccaye tāva rūpassa ārammaṇapaccayavasena anuppattito tāsu navasu rūpamissakā pahāya tissova pucchā vissajjitā. Teneva ca kāraṇena ‘‘vatthuṃ paṭicca khandhā’’ti vatvā ‘‘khandhe paṭicca vatthū’’ti na vuttaṃ. Na hi taṃ ārammaṇapaccayena uppajjati.

54. ในอารัมมณปัจจัยก่อน เพราะรูปไม่เกิดขึ้นโดยความเป็นอารัมมณปัจจัย ฉะนั้น ในบรรดา ๙ ปัญหานั้น ท่านจึงละปัญหาที่เจือด้วยรูปเสีย แล้ววิสัชนาเพียง ๓ ปัญหาเท่านั้น. และโดยเหตุนั้นนั่นเอง ครั้นตรัสว่า "อาศัยวัตถุ ขันธ์ย่อมเกิดขึ้น" แล้ว จึงไม่ตรัสว่า "อาศัยขันธ์ วัตถุย่อมเกิดขึ้น". เพราะว่าวัตถุนั้นหาได้เกิดขึ้นโดยอารัมมณปัจจัยไม่.

55. Adhipatipaccaye vipākābyākatanti lokuttarameva sandhāya vuttaṃ. Tenevettha ‘‘paṭisandhikkhaṇe’’ti na gahitaṃ. Sesaṃ hetupaccayasadisameva.

55. ในอธิปติปัจจัย คำว่า "วิปากาพยากฤต" ท่านกล่าวหมายถึงเฉพาะโลกุตตรธรรมเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ ท่านจึงไม่ถือเอาคำว่า "ในปฏิสนธิขณะ". ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับเหตุปัจจัยนั่นเอง.

56. Anantarasamantaresupi rūpaṃ na labbhatīti ārammaṇapaccaye viya tissova pucchā.

56. แม้ในอนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัย ก็ไม่ได้รูป ฉะนั้น จึงมีเพียง ๓ ปัญหาเหมือนในอารัมมณปัจจัย.

57. Sahajātapaccaye paṭisandhikkhaṇeti pañcavokāre paṭisandhivasena vuttaṃ. Heṭṭhā pana paccayavibhaṅge ‘‘okkantikkhaṇe’’ti āgataṃ tampi iminā saddhiṃ atthato ekaṃ, byañjanamattameva hettha nānanti. Apica ‘‘tiṇṇaṃ sannipātā gabbhassa avakkanti hotī’’ti (ma. ni. 1.408) vacanato okkantīti pañcavokārapaṭisandhiyāvetaṃ nāmaṃ. Paṭisandhīti sabbabhavasādhāraṇaṃ. Idha pana ‘‘kaṭattā ca rūpa’’ntiādivacanato pañcavokārapaṭisandhiyeva adhippetā. Sā hi rūpassapi arūpassapi paccayabhāvañceva paccayuppannabhāvañca saṅgaṇhāti, tasmā paripuṇṇavissajjanā hotīti gahitā. Bāhiraṃ ekaṃ mahābhūtanti anindriyabaddhesu pathavīpāsāṇādīsu mahābhūtaṃ sandhāya vuttaṃ. Paccayavibhaṅgavārasmiñhi cattāro mahābhūtāti ajjhattikañca bāhirañca ekato katvā gahitaṃ. Saṅkhepadesanā hi sā. Ayaṃ pana vitthāradesanā, tasmā sabbaṃ vibhajitvā dassento ‘‘bāhiraṃ ekaṃ mahābhūta’’ntiādimāha. Asaññasattānaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭiccāti dvisantatisamuṭṭhānabhūtavasena vuttaṃ. Mahābhūte paṭicca kaṭattārūpanti idaṃ pana kammasamuṭṭhānavaseneva vuttaṃ. Upādārūpanti utusamuṭṭhānavaseneva.

57. ในสหชาตปัจจัย คำว่า “ในปฏิสนธิขณะ” ท่านกล่าวไว้โดยหมายถึงปฏิสนธิในปัญจโวการภพ. ส่วนในปัจจยวิภังค์ข้างต้น มีคำว่า “ในอุปปัตติขณะ” มา ซึ่งคำนั้นก็มีความหมายเป็นอันเดียวกับคำนี้ มีต่างกันก็เพียงพยัญชนะเท่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง เพราะพระดำรัสว่า “ความก้าวลงแห่งครรภ์ย่อมมี เพราะความประชุมพร้อมแห่งธรรม ๓ อย่าง” คำว่า “โอกกันติ” (ความก้าวลง) นี้ จึงเป็นชื่อของปัญจโวการปฏิสนธิเท่านั้น. คำว่า “ปฏิสนธิ” เป็นคำทั่วไปสำหรับทุกภพ. แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาเฉพาะปัญจโวการปฏิสนธิเท่านั้น เพราะมีคำกล่าวเป็นต้นว่า “และรูปอันเกิดแต่กรรม”. จริงอยู่ ปัญจโวการปฏิสนธินั้นย่อมรวบรวมทั้งความเป็นปัจจัยและความเป็นปัจจยุปบันของทั้งรูปและอรูป ฉะนั้น ท่านจึงถือเอา (ปัญจโวการปฏิสนธิ) เพราะเป็นคำวิสัชนาที่บริบูรณ์. คำว่า “มหาภูตรูปภายนอกอย่างหนึ่ง” ท่านกล่าวหมายถึงมหาภูตรูปในสิ่งที่ไม่มีอินทรีย์ครอง เช่น แผ่นดินและศิลา เป็นต้น. จริงอยู่ ในวาระแห่งปัจจยวิภังค์ ท่านรวมทั้งภายในและภายนอกเข้าด้วยกันแล้วถือเอาว่า “มหาภูตรูป ๔”. เพราะนั่นเป็นเทศนาโดยย่อ. ส่วนนี้เป็นเทศนาโดยพิสดาร ฉะนั้น เมื่อทรงจำแนกแสดงทั้งหมด จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “มหาภูตรูปภายนอกอย่างหนึ่ง”. คำว่า “อาศัยมหาภูตรูปอย่างหนึ่งของอสัญญสัตตสัตว์” ท่านกล่าวโดยหมายถึงรูปที่เกิดจากสมุฏฐานสองสันตติ. ส่วนคำว่า “กฏัตตารูปอาศัยมหาภูตรูป” นี้ ท่านกล่าวโดยหมายถึงรูปที่เกิดจากกรรมสมุฏฐานเท่านั้น. คำว่า “อุปาทารูป” ท่านกล่าวโดยหมายถึงรูปที่เกิดจากอุตุสมุฏฐานเท่านั้น.

58. Aññamaññapaccaye khandhe paṭicca vatthu, vatthuṃ paṭicca khandhāti catunnampi khandhānaṃ ekato vatthunā aññamaññapaccayataṃ dassetuṃ vuttaṃ.

58. ในอัญญมัญญปัจจัย คำว่า “วัตถุอาศัยขันธ์, ขันธ์อาศัยวัตถุ” ท่านกล่าวเพื่อแสดงความเป็นอัญญมัญญปัจจัยของขันธ์ทั้ง ๔ กับวัตถุโดยรวมกัน.

59. Nissayapaccaye yasmā paṭiccattho nāma sahajātattho, tasmā yā heṭṭhā paccayavibhaṅgavāre cakkhāyatanādīnaṃ nissayapaccayatā dassitā, na sā gahitā. Cakkhāyatanādīni hi purejātāni hutvā paccayā honti, idha sahajātameva labbhati. Teneva vuttaṃ – ‘‘nissayapaccayo sahajātapaccayasadiso’’ti.

59. ในนิสสยปัจจัย เพราะเหตุที่คำว่า “อาศัย” มีความหมายว่า “เกิดร่วมกัน” ฉะนั้น ความเป็นนิสสยปัจจัยของจักขายตนะเป็นต้นที่แสดงไว้ในวาระแห่งปัจจยวิภังค์ข้างต้น ท่านจึงไม่ถือเอาในที่นี้. จริงอยู่ จักขายตนะเป็นต้นย่อมเป็นปัจจัยโดยเป็นปุเรชาตธรรม ส่วนในที่นี้ ท่านประสงค์เอาเฉพาะสหชาตธรรมเท่านั้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “นิสสยปัจจัยเหมือนกับสหชาตปัจจัย”.

60. Upanissayapaccaye rūpassa upanissayapaccayābhāvā tīṇeva vissajjanāni labbhanti, tena vuttaṃ ‘‘ārammaṇapaccayasadisa’’nti. Tattha kiñcāpi na sabbe kusalākusalābyākatā ārammaṇūpanissayaṃ labhanti, ye pana labhanti, tesaṃ vasenetaṃ vuttanti veditabbaṃ.

60. ในอุปนิสสยปัจจัย เพราะรูปไม่มีความเป็นอุปนิสสยปัจจัย จึงได้คำวิสัชนาเพียง ๓ อย่างเท่านั้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เหมือนกับอารัมมณปัจจัย”. ในข้อนั้น แม้ว่ากุศล อกุศล และอัพยากตธรรมทั้งหมดจะไม่ได้อารัมมณูปนิสสยปัจจัย แต่พึงทราบว่า คำนี้ท่านกล่าวตามที่ธรรมเหล่าใดได้ (อารัมมณูปนิสสยปัจจัย).

61. Purejātapaccaye vatthuṃ purejātapaccayāti vatthuṃ paṭicca vatthunā purejātapaccayataṃ sādhentena uppajjantīti attho. Vipākābyākataṃ ekaṃ khandhanti ettha yaṃ vipākābyākatassa vatthu okkantikkhaṇe sahajātapaccayo hoti, taṃ purejātapaccayabhājaniyattā idha na gahetabbaṃ. Yepi kusalādayo āruppe purejātapaccayaṃ na labhanti, tepi purejātapaccayabhājaniyatoyeva idha na gahetabbā. Ārammaṇaṃ pana niyamato purejātapaccayabhāvaṃ na labhati. Rūpāyatanādīni hi cakkhuviññāṇādīnaṃyeva purejātapaccayataṃ sādhenti, manoviññāṇadhātuyā atītānāgatānipi ārammaṇaṃ hontiyeva. Tasmā idha na gahitaṃ. Khandhavasena hi ayaṃ desanā, na viññāṇadhātuvasena. ‘‘Vipākābyākataṃ ekaṃ khandha’’nti desanāya ca sabbāpi viññāṇadhātuyo gahitā, na cakkhuviññāṇadhātuādayo evāti.

61. ในปุเรชาตปัจจัย คำว่า “วัตถุเป็นปุเรชาตปัจจัย” มีความหมายว่า ธรรมทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยวัตถุซึ่งทำความเป็นปุเรชาตปัจจัยของตนให้สำเร็จ. ในคำว่า “วิปากาัพยากตขันธ์หนึ่ง” นี้ วัตถุของวิปากาัพยากตธรรมใดที่เป็นสหชาตปัจจัยในอุปปัตติขณะ วัตถุนั้นไม่พึงถือเอาในที่นี้ เพราะกำลังจำแนกความเป็นปุเรชาตปัจจัย. แม้กุศลเป็นต้นเหล่าใดในอรูปภพที่ไม่ได้ปุเรชาตปัจจัย กุศลเป็นต้นเหล่านั้นก็ไม่พึงถือเอาในที่นี้ เพราะกำลังจำแนกความเป็นปุเรชาตปัจจัยนั่นเอง. ส่วนอารมณ์นั้น โดยทั่วไปแล้วไม่ได้ความเป็นปุเรชาตปัจจัย. จริงอยู่ รูปายตนะเป็นต้นย่อมทำความเป็นปุเรชาตปัจจัยให้สำเร็จแก่จักขุวิญญาณเป็นต้นเท่านั้น ส่วนอารมณ์ที่เป็นอดีตและอนาคตก็ย่อมเป็นอารมณ์ของมโนวิญญาณธาตุได้. ฉะนั้น ท่านจึงไม่ถือเอา (อารมณ์) ในที่นี้. เพราะเทศนานี้เป็นไปโดยอำนาจแห่งขันธ์ ไม่ใช่โดยอำนาจแห่งวิญญาณธาตุ. และโดยเทศนาว่า “วิปากาัพยากตขันธ์หนึ่ง” ท่านถือเอาวิญญาณธาตุทั้งหมด ไม่ใช่เฉพาะจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้นเท่านั้น.

Pacchājāto kusalākusalānaṃ paccayo na hoti, abyākatassapi upatthambhakova na janako, tasmā ‘‘uppajjati pacchājātapaccayā’’ti evaṃ vattabbo ekadhammopi natthīti pacchājātapaccayavasena vissajjanaṃ na kataṃ.

ปัจฉาชาตธรรมไม่เป็นปัจจัยแก่กุศลและอกุศล, แม้แก่อัพยากตธรรมก็เป็นเพียงผู้อุปถัมภ์ ไม่ใช่ผู้ให้เกิด, ฉะนั้น ธรรมแม้สักอย่างหนึ่งที่ควรกล่าวว่า “ย่อมเกิดขึ้นด้วยปัจฉาชาตปัจจัย” จึงไม่มี ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงไม่วิสัชนาโดยนัยแห่งปัจฉาชาตปัจจัย.

62. Āsevanapaccaye kāmaṃ sabbā kiriyā āsevanapaccayaṃ na labhanti, labbhamānavasena pana ‘‘kiriyābyākata’’nti vuttaṃ. Tasmā javanakiriyāvettha gahitāti veditabbā.

62. ในอาเสวนปัจจัย จริงอยู่ กิริยาจิตทั้งหมดไม่ได้อาเสวนปัจจัย แต่ท่านกล่าวว่า “กิริยาอัพยากตะ” โดยหมายถึงที่ได้ (อาเสวนปัจจัย). ฉะนั้น พึงทราบว่า ในที่นี้ท่านหมายเอาเฉพาะชวนกิริยาเท่านั้น.

63. Kammapaccaye kusalākusalesu ekakkhaṇiko kammapaccayo veditabbo, tathā kiriyābyākate. Vipākābyākate pana nānākkhaṇikopi, tathā paṭisandhikkhaṇe mahābhūtānaṃ. Cittasamuṭṭhānānaṃ pana ekakkhaṇiko. Kaṭattārūpānaṃ nānākkhaṇikova tathā asaññasattarūpānaṃ. Kaṭattārūpaṃ panettha jīvitindriyaṃ. Sesaṃ na ekantato kammasamuṭṭhānattā upādārūpanti vuttaṃ. Evaṃ santepi idha kammasamuṭṭhānameva adhippetaṃ.

63. ในกัมมปัจจัย พึงทราบว่า กัมมปัจจัยในกุศลและอกุศลเป็นเอกขณะ (สหชาตกัมมปัจจัย), ในกิริยาอัพยากตะก็เช่นกัน. แต่ในวิปากาัพยากตะเป็นนานักขณะ (นานักขณิกกัมมปัจจัย) ก็มี, ในมหาภูตรูปในปฏิสนธิขณะก็เช่นกัน. ส่วนในจิตตสมุฏฐานรูปเป็นเอกขณะ. ในกฏัตตารูปเป็นนานักขณะเท่านั้น ในรูปของอสัญญสัตตสัตว์ก็เช่นกัน. ในที่นี้ กฏัตตารูปคือชีวิตินทรีย์. ส่วนที่เหลือท่านเรียกว่าอุปาทารูป เพราะไม่ได้เกิดจากกรรมโดยส่วนเดียว. แม้เป็นเช่นนั้น ในที่นี้ท่านก็ประสงค์เอากัมมสมุฏฐานรูปเท่านั้น.

64. Vipākapaccaye kusalākusalaṃ kiriyañca na labbhatīti abyākatavaseneva vissajjanaṃ kataṃ. Cittasamuṭṭhānanti vipākacittasamuṭṭhānameva. Kaṭattārūpanti yathālābhavasena indriyarūpañca vatthurūpañca. Upādārūpanti tadavasesaṃ tasmiṃ samaye vijjamānakaṃ upādārūpaṃ.

64. ในวิปากปัจจัย เพราะกุศล อกุศล และกิริยา ไม่เกี่ยวข้อง ท่านจึงวิสัชนาโดยนัยแห่งอัพยากตธรรมเท่านั้น. คำว่า “จิตตสมุฏฐานรูป” หมายถึงรูปที่เกิดจากวิปากจิตเท่านั้น. คำว่า “กฏัตตารูป” หมายถึงอินทริยรูปและวัตถุรูปตามที่ได้. คำว่า “อุปาทารูป” หมายถึงอุปาทารูปที่เหลือซึ่งมีอยู่ในสมัยนั้น.

65. Āhārapaccaye sabbesampi kusalādīnaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānarūpassa ca arūpāhāravasena uppatti veditabbā, tathā paṭisandhikkhaṇe mahābhūtānaṃ. Cittasamuṭṭhānanti bhavaṅgādicittasamuṭṭhānaṃ. Āhārasamuṭṭhānanti kabaḷīkārāhārasamuṭṭhānaṃ. Cittasamuṭṭhānanti kusalākusalacittasamuṭṭhānameva. Paccayavibhaṅgavāre āhārapaṭipāṭiyā paṭhamaṃ kabaḷīkāro āhāro dassito, idha pana kusalaṃ dhammanti pucchāvasena paṭhamaṃ arūpāhārā dassitāti veditabbā.

65. ในอาหารปัจจัย พึงทราบว่า การเกิดขึ้นของขันธ์ทั้งปวงที่เป็นกุศลเป็นต้น และของจิตตสมุฏฐานรูป เป็นไปโดยอำนาจแห่งอรูปาหาร, ในมหาภูตรูปในปฏิสนธิขณะก็เช่นกัน. คำว่า “จิตตสมุฏฐานรูป” (ในส่วนของอัพยากตะ) หมายถึงรูปที่เกิดจากภวังคจิตเป็นต้น. คำว่า “อาหารสมุฏฐานรูป” หมายถึงรูปที่เกิดจากกวฬิงการาหาร. คำว่า “จิตตสมุฏฐานรูป” (ในส่วนของกุศลและอกุศล) หมายถึงรูปที่เกิดจากกุศลจิตและอกุศลจิตเท่านั้น. ในวาระแห่งปัจจยวิภังค์ ท่านแสดงกวฬิงการาหารก่อนตามลำดับของอาหาร, แต่ในที่นี้ เพราะถามว่า “กุศลธรรมเป็นไฉน” ท่านจึงแสดงอรูปาหารก่อน พึงทราบดังนี้.

66. Indriyapaccaye paccayavibhaṅge indriyapaṭipāṭiyā paṭhamaṃ cakkhundriyādīni dassitāni, idha pana kusalādipucchāvasena paṭhamaṃ arūpindriyānaṃ paccayatā dassitā. Tattha kusalādīsu yathālābhavasena arūpindriyā gahetabbā. Asaññasattānaṃ bhūtarūpesupi jīvitindriyanti.

66. ในปัจจยวิภังค์แห่งอินทริยปัจจัย ตามลำดับแห่งอินทรีย์ ท่านแสดงจักขุนทรีย์เป็นต้นไว้ก่อน แต่ในที่นี้ ท่านแสดงความเป็นปัจจัยแห่งอรูปินทรีย์ไว้ก่อน โดยอำนาจแห่งปุจฉาว่าด้วยกุศลเป็นต้น ในกุศลเป็นต้นเหล่านั้น พึงถือเอาอรูปินทรีย์ตามที่ได้ แม้ในภูตรูปของอสัญญสัตตสัตว์ทั้งหลาย ก็มีชีวิตินทรีย์

67. Jhānamaggapaccayesu hetupaccayasadisameva vissajjanaṃ, tenevettha ‘‘hetupaccayasadisa’’nti vuttaṃ.

67. ในฌานปัจจัยและมัคคปัจจัย มีวิสัชนาเหมือนกับเหตุปัจจัยนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ท่านจึงกล่าวว่า "เหมือนกับเหตุปัจจัย"

68. Sampayuttapaccaye vissajjanaṃ ārammaṇapaccayagatikaṃ, tenevettha ‘‘ārammaṇapaccayasadisa’’nti vuttaṃ.

68. ในสัมปยุตตปัจจัย มีวิสัชนาเป็นไปตามแนวทางของอารัมมณปัจจัย เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ท่านจึงกล่าวว่า "เหมือนกับอารัมมณปัจจัย"

69. Vippayuttapaccaye vatthuṃ vippayuttapaccayāti vatthuṃ paṭicca vippayuttapaccayā, vatthunā vippayuttapaccayataṃ sādhentena uppajjantīti attho. Khandhe vippayuttapaccayāti khandhe paṭicca vippayuttapaccayā, khandhehi vippayuttapaccayataṃ sādhentehi uppajjatīti attho. Khandhā vatthuṃ vippayuttapaccayāti vatthuṃ paṭicca khandhā vippayuttapaccayā. Vatthunā vippayuttapaccayataṃ sādhentena uppajjantīti attho. Cittasamuṭṭhānarūpaṃ khandhe vippayuttapaccayāti khandhe paṭicca vippayuttapaccayā cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ khandhehi vippayuttapaccayataṃ sādhentehi uppajjatīti attho. Sesavissajjanesupi vatthuṃ vippayuttapaccayātiādīsupi vuttanayenevattho veditabbo. Vipākābyākate cettha vatthuggahaṇena cakkhādīni saṅgahitabbāni. Ekaṃ mahābhūtantiādi rūpābyākatassa paccayabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Cittasamuṭṭhānanti abyākatacittasamuṭṭhānampi kusalākusalacittasamuṭṭhānampi.

69. ในวิปปยุตตปัจจัย บทว่า วตฺถุํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา ความว่า เป็นวิปปยุตตปัจจัยโดยอาศัยวัตถุ อธิบายว่า ย่อมเกิดขึ้นโดยสำเร็จความเป็นวิปปยุตตปัจจัยด้วยวัตถุ บทว่า ขนฺเธ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา ความว่า เป็นวิปปยุตตปัจจัยโดยอาศัยขันธ์ทั้งหลาย อธิบายว่า ย่อมเกิดขึ้นโดยสำเร็จความเป็นวิปปยุตตปัจจัยด้วยขันธ์ทั้งหลาย บทว่า ขนฺธา วตฺถุํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา ความว่า ขันธ์ทั้งหลายเป็นวิปปยุตตปัจจัยโดยอาศัยวัตถุ อธิบายว่า ย่อมเกิดขึ้นโดยสำเร็จความเป็นวิปปยุตตปัจจัยด้วยวัตถุ บทว่า จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ ขนฺเธ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา ความว่า จิตตสมุฏฐานรูปเป็นวิปปยุตตปัจจัยโดยอาศัยขันธ์ทั้งหลาย อธิบายว่า จิตตสมุฏฐานรูปย่อมเกิดขึ้นโดยสำเร็จความเป็นวิปปยุตตปัจจัยด้วยขันธ์ทั้งหลาย แม้ในวิสัชนาที่เหลือ มีบทว่า วตฺถุํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา เป็นต้น ก็พึงทราบเนื้อความตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว และในวิปากาพยากตะนี้ พึงสงเคราะห์จักขุเป็นต้นด้วยการถือเอาวัตถุ คำว่า เอกํ มหาภูตํ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นปัจจัยของรูปาพยากตะ คำว่า จิตตสมุฏฐาน หมายถึง ทั้งรูปที่มีอพยากตจิตเป็นสมุฏฐาน และรูปที่มีกุศลจิตและอกุศลจิตเป็นสมุฏฐาน

70. Atthipaccaye sabbaṃ sahajātapaccayagatikaṃ. Tenevettha ‘‘sahajātapaccayasadisa’’nti vuttaṃ.

70. ในอัตถิปัจจัย ทั้งหมดเป็นไปตามแนวทางของสหชาตปัจจัย เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ท่านจึงกล่าวว่า "เหมือนกับสหชาตปัจจัย"

71-72. Natthivigatā ārammaṇapaccayagatikā, avigataṃ sahajātagatikaṃ. Tenevettha ‘‘ārammaṇapaccayasadisaṃ, sahajātapaccayasadisa’’nti vuttaṃ. Ime tevīsati paccayāti saṅkhipitvā dassitānaṃ vasenetaṃ vuttaṃ. Vitthāretabbāti yā pucchā vissajjanaṃ labhanti, tāsaṃ vasena vitthāretabbā. Ayaṃ hetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlake paccayānulome paṭiccavārassa kusalattikavissajjane atthavaṇṇanā.

71-72. นัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัยเป็นไปตามแนวทางของอารัมมณปัจจัย, อวิคตปัจจัยเป็นไปตามแนวทางของสหชาตปัจจัย เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ท่านจึงกล่าวว่า "เหมือนกับอารัมมณปัจจัย, เหมือนกับสหชาตปัจจัย" คำว่า อิเม เตวีสติ ปจฺจยา (ปัจจัย ๒๓ เหล่านี้) นี้ ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งปัจจัยทั้งหลายที่แสดงไว้โดยย่อ คำว่า วิตฺถาเรตพฺพา (พึงขยายความ) ความว่า พึงขยายความโดยอำนาจแห่งปุจฉาเหล่านั้นที่ได้รับวิสัชนา นี้คืออรรถกถาอธิบายเนื้อความในวิสัชนาแห่งกุสลัตติกะของปฏิจจวาร ในปัจจยานุโลมแห่งเอกมูลกะ โดยมีเหตุปัจจัยเป็นต้น

(2.) Saṅkhyāvāro

(๒.) สังขยาวาร

73. Idāni ye ettha hetupaccayādīsu ekekasmiṃ paccaye vissajjanavārā laddhā, te gaṇanavasena dassetuṃ hetuyā navātiādi āraddhaṃ. Tattha hetuyā navāti hetupaccaye nava pucchāvissajjanavārā honti. Seyyathidaṃ – kusalena kusalaṃ, kusalena abyākataṃ, kusalena kusalābyākataṃ; akusalena akusalaṃ, akusalena abyākataṃ, akusalena akusalābyākataṃ, abyākatena abyākataṃ, kusalābyākatena abyākataṃ, akusalābyākatena abyākatanti.

73. บัดนี้ เพื่อจะแสดงวารแห่งวิสัชนาที่ได้แล้วในปัจจัยแต่ละอย่าง มีเหตุปัจจัยเป็นต้นในที่นี้ โดยนัยแห่งการนับ ท่านจึงเริ่มคำว่า เหตุยา นว เป็นต้น ในคำนั้น บทว่า เหตุยา นว ความว่า ในเหตุปัจจัย มีวารแห่งปุจฉาวิสัชนา ๙ วาร ได้แก่ – กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล, กุศลเป็นปัจจัยแก่อพยากตะ, กุศลเป็นปัจจัยแก่กุสลาพยากตะ; อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อพยากตะ, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุสลาพยากตะ, อพยากตะเป็นปัจจัยแก่อพยากตะ, กุสลาพยากตะเป็นปัจจัยแก่อพยากตะ, อกุสลาพยากตะเป็นปัจจัยแก่อพยากตะ

Ārammaṇe tīṇīti kusalena kusalaṃ, akusalena akusalaṃ, abyākatena abyākataṃ. Adhipatiyā navāti hetuyā vuttasadisāva. Dvādasasu hi paccayesu nava navāti vuttaṃ. Sabbesupi pucchāvissajjanāni hetupaccayasadisāneva. Vibhaṅge pana atthi viseso. Dasasu paccayesu tīṇi tīṇīti vuttaṃ. Sabbesupi pucchāvissajjanāni ārammaṇasadisāneva. Vibhaṅge pana atthi viseso. Aññamaññapaccayasmiñhi abyākatapadassa vissajjane rūpampi labbhati, tathā purejātapaccaye. Āsevanapaccaye vipākāni ceva vīthicittāni ca na labbhanti. Vipāke ekanti abyākatameva. Evamettha saṅkhepato nava tīṇi ekanti, tividhova vāraparicchedo. Vitthārato dvādasa navakā, dasa tikā, ekaṃ ekakanti sabbesupi tevīsatiyā paccayesu ekūnacattālīsādhikaṃ vārasataṃ hoti, ekūnacattālīsādhikañca pucchāsataṃ. Ekūnacattālīsādhikaṃ pucchāvissajjanasatantipi tasseva nāmaṃ.

บทว่า อารมฺมเณ ตีณิ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล, อพยากตะเป็นปัจจัยแก่อพยากตะ บทว่า อธิปติยา นว ก็เหมือนกับที่กล่าวไว้ในเหตุปัจจัยนั่นเทียว เพราะในปัจจัย ๑๒ อย่าง ท่านกล่าวไว้ว่า มี ๙ วาร ๙ วาร ในปัจจัยทั้งหมดนั้น ปุจฉาวิสัชนาก็เหมือนกับเหตุปัจจัยนั่นเทียว แต่ในวิภังค์มีความแตกต่างอยู่ ในปัจจัย ๑๐ อย่าง ท่านกล่าวไว้ว่า มี ๓ วาร ๓ วาร ในปัจจัยทั้งหมดนั้น ปุจฉาวิสัชนาก็เหมือนกับอารัมมณปัจจัยนั่นเทียว แต่ในวิภังค์มีความแตกต่างอยู่ เพราะในอัญญมัญญปัจจัย ในวิสัชนาของบทอพยากตะ ย่อมได้แม้รูป, ในปุเรชาตปัจจัยก็เช่นกัน ในอาเสวนปัจจัย ย่อมไม่ได้ทั้งวิบากและวิถีจิต บทว่า วิปาเก เอกํ คือ อพยากตะอย่างเดียวเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ ในที่นี้ โดยย่อ การจำแนกวารมี ๓ อย่าง คือ ๙ วาร ๓ วาร และ ๑ วาร โดยพิสดาร มี ๙ วาร ๑๒ ปัจจัย, มี ๓ วาร ๑๐ ปัจจัย, มี ๑ วาร ๑ ปัจจัย, ด้วยประการฉะนี้ ในปัจจัยทั้ง ๒๓ อย่าง รวมเป็น ๑๓๙ วาร และ ๑๓๙ ปุจฉา แม้ชื่อว่า ๑๓๙ ปุจฉาวิสัชนาก็เป็นชื่อของวารนั้นนั่นเอง

74. Evaṃ hetupaccayādike ekamūlake gaṇanaṃ dassetvā ito paresu dumūlakādīsu vitthāradesanaṃ saṅkhipitvā ekamūlake dassitāya desanāya labbhamānagaṇanaññeva ādāya vāraparicchedaṃ dassetuṃ dumūlake tāva hetupaccayā ārammaṇe tīṇītiādimāha. Tatridaṃ lakkhaṇaṃ – bahugaṇanopi paccayo abahugaṇanena saddhiṃ yutto tena samānagaṇanova hoti. Tena vuttaṃ ‘‘hetupaccayā ārammaṇe tīṇī’’ti. Hetuārammaṇaduke ārammaṇe vuttāni tīṇeva vissajjanāni labbhantīti attho. Samānagaṇano pana samānagaṇanena saddhiṃ yutto aparihīnagaṇanova hoti. Tena vuttaṃ ‘‘hetupaccayā adhipatiyā navā’’ti. Hetādhipatiduke naveva vissajjanāni labbhantīti attho. Vipāke ekanti hetuvipākaduke vipāke vuttaṃ ekameva vissajjanaṃ labbhatīti evaṃ tāva dumūlake vāraparicchedo veditabbo.

74. ครั้นแสดงการนับในเอกมูลกะมีเหตุปัจจัยเป็นต้นอย่างนี้แล้ว ย่อเทศนาโดยพิสดารในทวิมูลกะเป็นต้นถัดจากนี้ไป เพื่อจะแสดงการจำแนกวารโดยถือเอาเพียงการนับที่ได้จากเทศนาที่แสดงไว้ในเอกมูลกะ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เหตุปจฺจยา อารมฺมเณ ตีณิ ในทวิมูลกะก่อน ในเรื่องนั้น มีหลักเกณฑ์ดังนี้ – ปัจจัยแม้มีจำนวนมาก เมื่อประกอบกับปัจจัยที่มีจำนวนไม่มาก ย่อมมีจำนวนเท่ากับปัจจัยนั้นนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เหตุปจฺจยา อารมฺมเณ ตีณิ" อธิบายว่า ในเหตุอารัมมณทุกะ ย่อมได้วิสัชนาเพียง ๓ อย่างที่กล่าวไว้ในอารัมมณปัจจัยเท่านั้น ส่วนปัจจัยที่มีจำนวนเท่ากัน เมื่อประกอบกับปัจจัยที่มีจำนวนเท่ากัน ย่อมมีจำนวนไม่ลดลงนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เหตุปจฺจยา อธิปติยา นวา" อธิบายว่า ในเหตุอธิปติทุกะ ย่อมได้วิสัชนา ๙ อย่างนั่นเทียว บทว่า วิปาเก เอกํ ความว่า ในเหตุวิปากทุกะ ย่อมได้วิสัชนาเพียงอย่างเดียวที่กล่าวไว้ในวิปากปัจจัย ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบการจำแนกวารในทวิมูลกะก่อน

75. Timūlakādīsupi idameva lakkhaṇaṃ. Tenevāha – hetupaccayā ārammaṇapaccayā adhipatiyā tīṇīti. Hetārammaṇādhipati tike ārammaṇe vuttāni tīṇeva vissajjanāni labbhantīti attho. Evaṃ sabbattha nayo netabbo.

75. แม้ในติมูลกะเป็นต้น ก็มีหลักเกณฑ์นี้เช่นกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา อธิปติยา ตีณิ" อธิบายว่า ในเหตุอารัมมณาธิปติติกะ ย่อมได้วิสัชนาเพียง ๓ อย่างที่กล่าวไว้ในอารัมมณปัจจัยเท่านั้น พึงนำนัยไปใช้ในทุกแห่งอย่างนี้

76-79. Dvādasamūlake pana vipākapaccayo na labbhati, tasmā āsevanapaccayā kamme tīṇīti vatvā vipākaṃ aparāmasitvā āhāre tīṇīti vuttaṃ. Terasamūlakādīsupi eseva nayo. Te pana saṅkhipitvā tevīsatimūlakovettha dassito. So duvidho hoti – sāsevano vā savipāko vā. Tattha paṭhamaṃ sāsevano dassito, so tīṇeva vissajjanāni labhati. Tena vuttaṃ ‘‘āsevanapaccayā avigate tīṇī’’ti. Savipāko pana āsevanaṃ na labhati, tasmā taṃ pahāya vipākavasena gaṇanāya dassanatthaṃ anantarāyeva ‘‘hetupaccayā…pe… vipākapaccayā āhāre eka’’nti ekaṃ nayaṃ dassetvā pacchā tevīsatimūlakova dassito. Etesu pana dvīsu tevīsatimūlakesu kiñcāpi ekasmiṃ vipākapaccayo natthi, ekasmiṃ āsevanapaccayo, pacchājātapaccayo pana ubhayatthāpi. Ruḷhīsaddena panete tevīsatimūlakātveva veditabbā. Tesu sāsevane āsevanassa vasena sabbattha tīṇeva vissajjanāni, savipāke vipākapaccayassa vasena ekamevāti ayaṃ hetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlakādīsu gaṇanā.

๗๖-๗๙. ส่วนในทวาทสมูลกะ (ปัจจัย ๑๒ เป็นมูล) ไม่มีวิปากปัจจัย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในกรรมปัจจัย มี ๓” โดยอาศัยอาเสวนปัจจัย แล้วไม่กล่าวถึงวิบาก จึงกล่าวว่า “ในอาหารปัจจัย มี ๓” แม้ในเตรสมูลกะเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน แต่ท่านย่อปัจจัยเหล่านั้นแสดงไว้ในที่นี้เป็นเตวีสติมูลกะ (ปัจจัย ๒๓ เป็นมูล) เตวีสติมูลกะนั้นมี ๒ อย่าง คือ สาเสวนะ (มีอาเสวนปัจจัย) หรือ สวิปากะ (มีวิปากปัจจัย) ใน ๒ อย่างนั้น ท่านแสดงสาเสวนะไว้ก่อน สาเสวนะนั้นได้คำวิสัชนาเพียง ๓ เท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในอวิคตปัจจัย โดยอาศัยอาเสวนปัจจัย มี ๓” ส่วนสวิปากะไม่ได้อาเสวนปัจจัย เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงการนับโดยวิบากโดยเว้นอาเสวนปัจจัยนั้นเสีย ท่านจึงแสดงนัยหนึ่งว่า “โดยเหตุปัจจัย...ฯลฯ... ในอาหารปัจจัย โดยอาศัยวิปากปัจจัย มี ๑” ในลำดับต่อมา แล้วจึงแสดงเตวีสติมูลกะไว้ภายหลัง แต่ในเตวีสติมูลกะทั้งสองนี้ แม้ว่าในมูลกะหนึ่งไม่มีวิปากปัจจัย ในอีกมูลกะหนึ่งไม่มีอาเสวนปัจจัย แต่ปัจฉาชาตปัจจัยมีได้ในทั้งสองมูลกะ แต่พึงทราบว่า ปัจจัยเหล่านี้เป็นเตวีสติมูลกะโดยรุฬหิศัพท์ (ศัพท์ที่ใช้กันมาจนติด) ในเตวีสติมูลกะทั้งสองนั้น ในสาเสวนะ โดยอาศัยอาเสวนปัจจัย มีคำวิสัชชนาเพียง ๓ เท่านั้นในทุกแห่ง ในสวิปากะ โดยอาศัยวิปากปัจจัย มีคำวิสัชชนาเพียง ๑ เท่านั้น นี้คือการนับในเอกมูลกะเป็นต้น โดยทำเหตุปัจจัยให้เป็นเบื้องต้น

Yaṃ panetaṃ hetumūlakānantaraṃ ‘‘ārammaṇe ṭhitena sabbattha tīṇeva pañhā’’ti vuttaṃ, taṃ ārammaṇapaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlakepi dumūlakādīsupi sabbattha ārammaṇapade ceva ārammaṇena saddhiṃ sesapaccayayojanāsu ca yattha navahi bhavitabbaṃ, tattha tayova pañhā hontīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Vipākapade pana vipākapadena saddhiṃ sesapaccayayojanāsu ca ekova pañho hotīti. Iti yaṃ heṭṭhā avocumha ‘‘bahugaṇanopi paccayo abahugaṇanena saddhiṃ yutto tena samānagaṇano hotī’’ti, taṃ suvuttameva.

ส่วนคำที่ท่านกล่าวไว้ในลำดับต่อจากเหตุมูลกะว่า “เมื่อตั้งอยู่ในอารัมมณปัจจัย ในทุกแห่งมีปัญหาเพียง ๓ เท่านั้น” นั้น ท่านกล่าวเพื่อแสดงว่า ในเอกมูลกะและในทวิมูลกะเป็นต้น โดยทำอารัมมณปัจจัยให้เป็นเบื้องต้น ในทุกแห่ง ทั้งในอารัมมณบทและในวาระที่ประกอบปัจจัยที่เหลือร่วมกับอารัมมณปัจจัย ในที่ที่ควรจะมี ๙ ก็มีปัญหาเพียง ๓ เท่านั้น ส่วนในวิปากบทและในวาระที่ประกอบปัจจัยที่เหลือร่วมกับวิปากบท ก็มีปัญหาเพียง ๑ เท่านั้น ดังนั้น คำที่เราได้กล่าวไว้ในเบื้องต้นว่า “แม้ปัจจัยที่มีจำนวนนับมาก เมื่อประกอบกับปัจจัยที่มีจำนวนนับไม่มาก ก็มีจำนวนนับเท่ากับปัจจัยนั้น” คำนั้นเป็นอันกล่าวดีแล้ว

80-85. Idāni ye ārammaṇādīnaṃ paccayānaṃ vasena ekamūlakādayo dassetabbā, tesu ekamūlako tāva hetuekamūlakeneva sadisoti ekasmimpi paccaye na dassito. Ārammaṇapaccayavasena pana dumūlake gaṇanaṃ dassetuṃ ārammaṇapaccayā hetuyā tīṇi, adhipatiyā tīṇi…pe… avigate tīṇīti vuttaṃ. Ettha ca ‘‘ārammaṇapaccayā adhipatiyā tīṇi…pe… avigate tīṇī’’ti vattabbe ye hetupaccayādayo paccayā bahugaṇanā, tesaṃ ūnataragaṇanehi ca samānagaṇanehi ca saddhiṃ saṃsandane yā gaṇanā labbhati, taṃ dassetuṃ ārammaṇapaccayassa purimabhāge ṭhitampi hetupaccayaṃ pacchimabhāgeva ṭhapetvā ‘‘ārammaṇapaccayā hetuyā tīṇī’’ti vuttaṃ. Tenetaṃ āvi karoti – ārammaṇapaccayo yena yena bahutaragaṇanena vā samānagaṇanena vā paccayena saddhiṃ dukatikādibhedaṃ gacchati, sabbattha tīṇeva pañhāvissajjanāni veditabbāni. Vipākapaccayena pana saddhiṃ saṃsandane ekameva labbhati, taṃ vipākapaccayādikāya gaṇanāya āvi bhavissatīti idha na dassitaṃ. Yā cesā dumūlake gaṇanā dassitā, timūlakādīsupi esāva gaṇanāti ārammaṇapaccayavasena timūlakādayo na vitthāritā.

๘๐-๘๕. บัดนี้ เอกมูลกะเป็นต้นที่พึงแสดงโดยอาศัยปัจจัยมีอารัมมณปัจจัยเป็นต้น ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น เอกมูลกะก็เหมือนกับเหตุเอกมูลกะนั่นเอง ท่านจึงไม่แสดงไว้ในปัจจัยไหนๆ เลย แต่เพื่อจะแสดงการนับในทวิมูลกะโดยอาศัยอารัมมณปัจจัย ท่านจึงกล่าวว่า “ในเหตุปัจจัย โดยอาศัยอารัมมณปัจจัย มี ๓, ในอธิปติปัจจัย มี ๓...ฯลฯ... ในอวิคตปัจจัย มี ๓” และในที่นี้ เมื่อควรจะกล่าวว่า “ในอธิปติปัจจัย โดยอาศัยอารัมมณปัจจัย มี ๓...ฯลฯ... ในอวิคตปัจจัย มี ๓” แต่เพื่อจะแสดงจำนวนนับที่ได้ในการเปรียบเทียบปัจจัยทั้งหลายมีเหตุปัจจัยเป็นต้นซึ่งมีจำนวนนับมาก กับปัจจัยทั้งหลายที่มีจำนวนนับน้อยกว่าและมีจำนวนนับเท่ากัน ท่านจึงย้ายเหตุปัจจัยซึ่งอยู่ส่วนหน้าของอารัมมณปัจจัยไปไว้ส่วนหลังแล้วกล่าวว่า “ในเหตุปัจจัย โดยอาศัยอารัมมณปัจจัย มี ๓” ด้วยคำกล่าวนั้น ท่านทำให้ชัดเจนว่า อารัมมณปัจจัยเมื่อจำแนกเป็นทุกะ ติกะ เป็นต้น ร่วมกับปัจจัยใดๆ ที่มีจำนวนนับมากกว่าหรือมีจำนวนนับเท่ากัน พึงทราบว่าในทุกแห่งมีปัญหาวิสัชชนาเพียง ๓ เท่านั้น แต่ในการเปรียบเทียบกับวิปากปัจจัย ได้เพียง ๑ เท่านั้น ข้อนั้นจักปรากฏชัดในการนับที่มีวิปากปัจจัยเป็นต้น ท่านจึงไม่แสดงไว้ในที่นี้ และการนับที่แสดงไว้ในทวิมูลกะนี้ ก็เป็นการนับอย่างเดียวกันแม้ในติมูลกะเป็นต้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ขยายความติมูลกะเป็นต้นโดยอาศัยอารัมมณปัจจัย

Idāni adhipatipaccayādivasena dumūlakādīsu gaṇanaṃ dassetuṃ adhipatipaccayā hetuyā navātiādi vuttaṃ. Tatthāpi vuttanayeneva paccayasanniveso veditabbo. Yathā ca adhipatipaccayā hetuyā nava, evaṃ sesesupi hetunā samānagaṇanāsu naveva. Iti yo yo paccayo ādimhi tiṭṭhati, tena tena saddhiṃ samānagaṇanānaṃ saṃsandane ādimhi ṭhitassa vasena gaṇanā hoti. Tena pana saddhiṃ ūnataragaṇanānaṃ saṃsandane ūnataragaṇanānaṃyeva vasena gaṇanā hotīti veditabbo. Yathā ca ārammaṇapaccayavasena evaṃ adhipatipaccayavasenāpi tato paresaṃ anantarādīnaṃ vasenāpi timūlakādayo na vitthāritā. Tasmā dumūlake dassitagaṇanāvaseneva sabbattha sādhetabbā. Teneva vuttaṃ ‘‘ekekaṃ paccayaṃ mūlakaṃ kātuna sajjhāyamaggena gaṇetabbā’’ti.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงการนับในทวิมูลกะเป็นต้นโดยอาศัยอธิปติปัจจัยเป็นต้น ท่านจึงกล่าวไว้เป็นอาทิว่า “ในเหตุปัจจัย โดยอาศัยอธิปติปัจจัย มี ๙” แม้ในที่นั้น ก็พึงทราบการจัดวางปัจจัยตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง และในเหตุปัจจัย โดยอาศัยอธิปติปัจจัย มี ๙ ฉันใด แม้ในปัจจัยที่เหลือซึ่งมีจำนวนนับเท่ากับเหตุปัจจัย ก็มี ๙ ฉันนั้น ดังนั้น ปัจจัยใดๆ ตั้งอยู่เป็นเบื้องต้น ในการเปรียบเทียบปัจจัยนั้นๆ กับปัจจัยทั้งหลายที่มีจำนวนนับเท่ากัน การนับย่อมเป็นไปตามปัจจัยที่ตั้งอยู่เป็นเบื้องต้น แต่ในการเปรียบเทียบปัจจัยนั้นกับปัจจัยทั้งหลายที่มีจำนวนนับน้อยกว่า พึงทราบว่า การนับย่อมเป็นไปตามปัจจัยทั้งหลายที่มีจำนวนนับน้อยกว่านั่นเอง และติมูลกะเป็นต้น ท่านก็ไม่ได้ขยายความไว้โดยอาศัยอธิปติปัจจัยและโดยอาศัยปัจจัยอื่นๆ ต่อจากนั้น มีอนันตรปัจจัยเป็นต้น เหมือนกับโดยอาศัยอารัมมณปัจจัย เพราะฉะนั้น พึงทำให้สำเร็จในทุกแห่งโดยอาศัยการนับที่แสดงไว้ในทวิมูลกะนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พึงทำปัจจัยแต่ละอย่างให้เป็นมูลแล้วนับไปตามแนวทางแห่งการสาธยาย”

Paccayānulomavaṇṇanā.

วรรณนาปัจจยานุโลม

Paṭiccavāro

ปฏิจจวาร

Paccayapaccanīyavaṇṇanā

วรรณนาปัจจยปัจจนียะ

86-87. Paccayapaccanīyaṃ pana yasmā kusalapade na labbhati kusaladhammassa hetupaccayena vinā anuppattito, tasmā akusalaṃ dhammaṃ paṭiccātiādi āraddhaṃ. Tattha nahetupaccayāti hetupaccayapaṭikkhepo hetupaccayaṃ vinā aññena paccayena uppajjatīti attho. Vicikicchāsahagato uddhaccasahagato mohoti ayañhi sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sayaṃ hetupaccayo hoti, aññassa pana sampayuttahetuno abhāvā na hetupaccayā uppajjatīti ṭhapetvā hetupaccayaṃ sesehi attano anurūpapaccayehi uppajjati. Iminā nayena sabbapaccayapaṭikkhepesu attho veditabbo. Ahetukaṃ vipākābyākatanti idaṃ rūpasamuṭṭhāpakavaseneva veditabbaṃ. Aññesupi evarūpesu eseva nayo.

๘๖-๘๗. ส่วนปัจจยปัจจนียะ (ปัจจัยเชิงปฏิเสธ) ไม่มีในกุศลบท เพราะธรรมที่เป็นกุศลจะเกิดขึ้นโดยปราศจากเหตุปัจจัยไม่ได้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงเริ่มด้วยคำว่า “ปฏิจฺจ อกุสลํ ธมฺมํ (อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล)” เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า “นเหตุปจฺจยา” เป็นการปฏิเสธเหตุปัจจัย ความว่า เกิดขึ้นโดยปัจจัยอื่นที่นอกเหนือจากเหตุปัจจัย โมหะที่เกิดร่วมกับวิจิกิจฉาและที่เกิดร่วมกับอุทธัจจะนี้แล ย่อมเป็นเหตุปัจจัยด้วยตนเองแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป แต่เพราะไม่มีสัมปยุตตเหตุอื่น จึงไม่เกิดขึ้นโดยเหตุปัจจัย (คือไม่ได้รับปัจจยุปบันจากเหตุอื่น) แต่เว้นเหตุปัจจัยเสียแล้ว ย่อมเกิดขึ้นโดยปัจจัยที่เหลือทั้งหลายที่สมควรแก่ตน พึงทราบความหมายในการปฏิเสธปัจจัยทั้งหมดโดยนัยนี้ คำว่า “อเหตุกํ วิปากาพฺยากตํ” นี้ พึงทราบโดยความเป็นตัวทำให้รูปเกิดขึ้นเท่านั้น แม้ในกรณีอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ ก็นัยนี้เหมือนกัน

88. Naadhipatipaccaye kāmaṃ adhipatipi attanā saddhiṃ dutiyassa adhipatino abhāvā naadhipatipaccayaṃ labhati, yathā pana vicikicchuddhaccasahagato moho ahetuko, na tathā adhipatayo eva nirādhipati. Chandādīsu pana aññataraṃ adhipatiṃ akatvā kusalādīnaṃ uppattikāle sabbepi kusalādayo nirādhipatino. Tasmā mohaṃ viya visuṃ adhipatimattameva anuddharitvā sabbasaṅgāhikavasena esā ‘‘ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’tiādikā desanā katāti veditabbā.

88. ในนอธิปติปัจจัย แม้อธิบดีเองก็ย่อมได้ชื่อว่านอธิปติปัจจัย เพราะไม่มีอธิบดีที่ ๒ พร้อมกับตน แต่เหมือนอย่างโมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะเป็นอเหตุกะฉันใด อธิบดีทั้งหลายจะชื่อว่าไม่มีอธิบดีหาเป็นเช่นนั้นไม่ฉันนั้น แต่ในกาลที่กุศลเป็นต้นเกิดขึ้น โดยไม่ทำฉันทะเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งให้เป็นอธิบดี กุศลเป็นต้นทั้งหมดก็ชื่อว่าไม่มีอธิบดี เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงยกขึ้นแสดงแต่อธิบดีอย่างเดียวโดยเฉพาะเหมือนโมหะ แต่ทรงแสดงเทศนานี้ว่า "ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑" เป็นต้น โดยนัยที่เป็นการสงเคราะห์ทั้งหมด

89. Nānantaranasamanantaresu nārammaṇe viya rūpameva paccayuppannaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘nārammaṇapaccayasadisa’’nti. Sahajātapaccayo parihīno. Yathā cesa, tathā nissayaatthiavigatapaccayāpi. Kiṃ kāraṇā? Etehi vinā kassaci anuppattito. Sahajātanissayaatthiavigatapaccayepi hi paccakkhāya ekopi rūpārūpadhammo nuppajjati, tasmā te parihīnā.

89. ในนอนันตรปัจจัยและนสมนันตรปัจจัย มีเพียงรูปธรรมเท่านั้นเป็นปัจจยุปบัน เหมือนในนารัมมณปัจจัย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เหมือนกับนารัมมณปัจจัย" สหชาตปัจจัยตกไป ปัจจัยนี้ฉันใด นิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัยก็ฉันนั้น เพราะเหตุไร เพราะว่า เว้นปัจจัยเหล่านี้เสียแล้ว ธรรมอะไรๆ ก็เกิดขึ้นไม่ได้ จริงอยู่ เมื่อปฏิเสธสหชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย แม้รูปธรรมหรืออรูปธรรมอย่างหนึ่งก็เกิดขึ้นไม่ได้เลย เพราะฉะนั้น ปัจจัยเหล่านั้นจึงตกไป

90. Naaññamaññapaccayavibhaṅge paṭisandhikkhaṇe vipākābyākate khandhe paṭicca kaṭattārūpanti hadayavatthuvajjaṃ veditabbaṃ.

90. ในวิภังค์แห่งนอัญญมัญญปัจจัย พึงทราบว่า คำว่า "กฏัตตารูป (รูปอันเกิดแต่กรรม) อาศัยวิปากาพยากตขันธ์ในปฏิสนธิขณะ" นั้น หมายถึงรูปที่เว้นหทยวัตถุ

91. Naupanissayapaccayavibhaṅge rūpameva paccayuppannaṃ, tañhi upanissayaṃ na labhati. Arūpaṃ pana kiñcāpi ārammaṇūpanissayapakatūpanissaye na labheyya, anantarūpanissayamuttakaṃ pana natthi. Tena vuttaṃ ‘‘nārammaṇapaccayasadisa’’nti.

91. ในวิภังค์แห่งนอุปนิสสยปัจจัย มีเพียงรูปธรรมเท่านั้นเป็นปัจจยุปบัน เพราะว่ารูปธรรมนั้นย่อมไม่ได้อุปนิสสยปัจจัย ส่วนอรูปธรรม แม้จะไม่ได้อารัมมณูปนิสสยปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัย แต่ก็ไม่มีอรูปธรรมที่พ้นจากอนันตรูปนิสสยปัจจัยเลย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เหมือนกับนารัมมณปัจจัย"

92. Napurejāte cittasamuṭṭhānarūpanti pañcavokāravasena vuttaṃ.

92. ในนปุเรชาตปัจจัย คำว่า "จิตตสมุฏฐานรูป" ท่านกล่าวไว้โดยอ้างถึงปัญจโวการภูมิ

93. Napacchājātapaccayāti ettha sahajātapurejātapaccayā saṅgahaṃ gacchanti. Tasmā sahajātapaccayasadisā ettha pāḷi, sā naadhipatipaccaye vitthāritāti idha saṅkhittā. Nāsevanapaccaye kusalākusalā paṭhamajavanavasena veditabbā, tathā kiriyābyākataṃ. Pāḷi pana idhāpi naadhipatipaccaye vitthāritavasena veditabbā. Tenevāha – ‘‘napacchājātapaccayampi nāsevanapaccayampi nādhipatipaccayasadisa’’nti.

93. ในคำว่า นปัจฉาชาตปัจจัย นี้ สหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัยย่อมถึงการสงเคราะห์เข้าด้วย เพราะฉะนั้น บาลีในปัจจัยนี้จึงเหมือนกับสหชาตปัจจัย บาลีนั้นท่านขยายความไว้ในนอธิปติปัจจัยแล้ว ในที่นี้จึงกล่าวไว้ย่อๆ ในนาเสวนปัจจัย พึงทราบว่า กุศลและอกุศล ได้แก่ ชวนะดวงแรก กิริยาอัพยากตะก็เช่นกัน ส่วนบาลีในที่นี้ก็พึงทราบโดยนัยที่ขยายความไว้ในนอธิปติปัจจัย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ปัจฉาชาตปัจจัยและนาเสวนปัจจัย ก็เหมือนกับนอธิปติปัจจัย"

94-97. Nakammapaccaye vipākacetanā nānākkhaṇikakammapaccayaṃ labhatīti na gahitā. Nāhārapaccaye ekaccaṃ rūpameva paccayuppannaṃ, tathā naindriyapaccaye.

๙๔-๙๗. ในนกัมมปัจจัย ท่านไม่ถือเอาวิปากเจตนา เพราะวิปากเจตนานั้นย่อมได้นานักขณิกกัมมปัจจัย ในนาหารปัจจัย มีเพียงรูปบางอย่างเท่านั้นเป็นปัจจยุปบัน ในนินทริยปัจจัยก็เช่นกัน

98. Najhānapaccaye pañcaviññāṇadhammā ceva ekaccañca rūpaṃ paccayuppannaṃ. Pañcaviññāṇasmiñhi vedanā ca cittekaggatā ca dubbalattā upanijjhānalakkhaṇaṃ na pāpuṇantīti jhānapaccaye na gahitā.

98. ในนฌานปัจจัย ธรรมในปัญจวิญญาณและรูปบางอย่างเป็นปัจจยุปบัน จริงอยู่ ในปัญจวิญญาณ เวทนาและจิตเตกัคคตา เพราะมีความอ่อนกำลัง จึงไม่ถึงลักษณะแห่งการเพ่งอารมณ์ ฉะนั้น ท่านจึงไม่ถือเอาในฌานปัจจัย

99-102. Namaggapaccaye ahetukavipākakiriyañceva ekaccañca rūpaṃ paccayuppannaṃ. Nasampayuttanonatthinovigatesu rūpameva paccayuppannaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘nārammaṇapaccayasadisa’’nti.

๙๙-๑๐๒. ในนมัคคปัจจัย อเหตุกวิบากและกิริยาจิต และรูปบางอย่างเป็นปัจจยุปบัน ในนสัมปยุตตปัจจัย นนัตถิปัจจัย และนวิคตปัจจัย มีเพียงรูปธรรมเท่านั้นเป็นปัจจยุปบัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เหมือนกับนารัมมณปัจจัย"

103. Nahetuyā dveti ekamūlakagaṇanāya yathāpāḷimeva niyyāti.

103. ในนเหตุปัจจัย มี ๒ วาระ การนับในเอกมูลกะ ย่อมเป็นไปตามบาลีทีเดียว

104. Dumūlake nahetupaccayā nārammaṇe ekanti ettha kiñcāpi bahugaṇanena saddhiṃ ūnataragaṇanassa saṃsandane ūnataragaṇanavasena nahetuyā viya dvīhi bhavitabbaṃ. Nārammaṇavasena pana arūpadhammānaṃ parihīnattā abyākataṃ paṭicca rūpābyākatassa uppattiṃ sandhāya ‘‘eka’’nti vuttaṃ. Sabbesu ekakesupi eseva nayo. Dveti vuttaṭṭhāne pana nahetuyā laddhavasena vāradvayaṃ veditabbaṃ.

104. ในทวิมูลกะ ที่ว่า นเหตุปัจจยา นารัมมเณ เอกํ (อาศัยนเหตุปัจจัย กับนารัมมณปัจจัย มี ๑ วาระ) นั้น แม้ว่าเมื่อเทียบการนับที่มากกว่ากับการนับที่น้อยกว่า ควรจะมี ๒ วาระตามนัยแห่งการนับที่น้อยกว่า เหมือนในนเหตุปัจจัยก็ตาม แต่เพราะอรูปธรรมทั้งหลายตกไปโดยนัยแห่งนารัมมณปัจจัย ท่านจึงกล่าวว่า "เอกํ" (๑ วาระ) โดยทรงหมายถึงการเกิดขึ้นแห่งอัพยากตรูปที่อาศัยอัพยากตธรรม ในวาระเดียวทั้งหมดก็มีนัยนี้เช่นกัน ส่วนในที่ที่กล่าวว่า "เทฺว" (๒ วาระ) พึงทราบว่าเป็น ๒ วาระโดยนัยที่ได้ในนเหตุปัจจัย

105-106. Timūlakādīsu pana sabbesu nārammaṇapaccayassa aparihīnattā ekameva vissajjananti ayaṃ paccanīye nahetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlakādīsu gaṇanā.

๑๐๕-๑๐๖. แต่ในติมูลกะเป็นต้นทั้งหมด เพราะนารัมมณปัจจัยไม่ตกไป จึงมีวิสัชนาเพียงหนึ่งเดียวเท่านั้น นี้คือการนับในเอกมูลกะเป็นต้น ในปัจจนียะ โดยทำนเหตุปัจจัยให้เป็นเบื้องต้น

107-130. Nārammaṇapaccayādayo pana ekamūlake tāva purimena sadisattā idhāpi na dassitāyeva. Nārammaṇapaccayavasena dumūlake nārammaṇapaccayā, nahetuyā ekanti nahetudumūlake vuttameva. Nādhipatiyā pañcāti nārammaṇapaccaye laddhavasena veditabbāti evaṃ sabbasaṃsandanesu ūnataragaṇanasseva paccayassa vasena gaṇanā veditabbā. Yattha yattha ca nārammaṇapaccayo pavisati, tattha tattha rūpameva paccayuppannaṃ. Nānantaranasamanantaranaaññamaññanaupanissayanāhāranaindriyanasampayuttanonatthinovigatapaccayānaṃ paviṭṭhaṭṭhānepi eseva nayo. Nāhāranaindriyanajhānanamaggapaccayā sabbattha sadisavissajjanā. Nasahajātādicatukkaṃ idhāpi parihīnamevāti idamettha lakkhaṇaṃ. Iminā pana lakkhaṇena sabbesu dumūlakādīsu ‘‘ayaṃ paccayo mūlaṃ, ayamettha dumūlako, ayaṃ timūlako, ayaṃ sabbamūlako’’ti sallakkhetvā ūnataragaṇanassa paccayassa vasena gaṇanā veditabbāti.

๑๐๗-๑๓๐. ส่วนนารัมมณปัจจัยเป็นต้น ในเอกมูลกะก่อน เพราะเหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว ในที่นี้จึงไม่ได้แสดงไว้ ในทวิมูลกะโดยนัยแห่งนารัมมณปัจจัย ที่ว่า นารัมมณปัจจยา นเหตุยา เอกํ (อาศัยนารัมมณปัจจัย กับนเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ) ก็คือวาระที่กล่าวไว้แล้วในนเหตุทวิมูลกะนั่นเอง ที่ว่า นอธิปติยา ปญฺจ (กับนอธิปติปัจจัย มี ๕ วาระ) พึงทราบว่าได้มาโดยนัยแห่งนารัมมณปัจจัย ด้วยประการฉะนี้ ในการเทียบเคียงทั้งหมด พึงทราบการนับโดยนัยแห่งปัจจัยที่มีการนับน้อยกว่า ในที่ใดๆ ที่นารัมมณปัจจัยเข้ามาเกี่ยวข้อง ในที่นั้นๆ มีเพียงรูปธรรมเท่านั้นเป็นปัจจยุปบัน แม้ในที่ที่นอนันตรปัจจัย นสมนันตรปัจจัย นอัญญมัญญปัจจัย นอุปนิสสยปัจจัย นาหารปัจจัย นินทริยปัจจัย นสัมปยุตตปัจจัย นนัตถิปัจจัย และนวิคตปัจจัยเข้ามาเกี่ยวข้อง ก็มีนัยนี้เช่นกัน นาหารปัจจัย นินทริยปัจจัย นฌานปัจจัย และนมัคคปัจจัย มีวิสัชนาเหมือนกันในทุกแห่ง จตุกะคือ นสหชาตะ เป็นต้น แม้ในที่นี้ก็ตกไปเหมือนกัน นี้เป็นลักษณะในที่นี้ ก็โดยลักษณะนี้ ในทวิมูลกะเป็นต้นทั้งหมด พึงกำหนดว่า "ปัจจัยนี้เป็นมูล, ปัจจัยนี้ในที่นี้เป็นทวิมูลกะ, ปัจจัยนี้เป็นติมูลกะ, ปัจจัยนี้เป็นสัพพมูลกะ" แล้วพึงทราบการนับโดยนัยแห่งปัจจัยที่มีการนับน้อยกว่า

Paccayapaccanīyavaṇṇanā.

อรรถกถาปัจจยปัจจนียะ

Paccayānulomapaccanīyavaṇṇanā

อรรถกถาปัจจยานุโลมปัจจนียะ

131-189. Idāni anulomapaccanīye gaṇanaṃ dassetuṃ hetupaccayā nārammaṇe pañcātiādi āraddhaṃ. Tattha hetādhipatimaggapaccayesu anulomato ṭhitesu sahajātādayo cattāro sabbaṭṭhānikapaccayā, āhārindriyajhānamaggapaccayā cattāroti ime aṭṭha paccanīyato na labbhanti. Hetupaccayādivasena hi uppajjamāno dhammo ime aṭṭha paccaye alabhanto nāma natthi. Ārammaṇaanantarasamanantaraupanissayasampayuttanatthivigatapaccayesu pana anulomato ṭhitesu arūpaṭṭhānikā paccanīkato na labbhanti. Na hi ārammaṇapaccayādīhi uppajjamānā anantarasamanantarapaccayādayo na labhanti. Sahajātaaññamaññanissayakammāhārindriyaatthiavigatapaccayesu pana anulomato ṭhitesu cattāro sabbaṭṭhānikāyeva, paccanīkato na labbhanti. Etesañhi paccayānaṃ vasena uppajjamāno sabbaṭṭhānike alabhanto nāma natthi. Pacchājātapaccayassa anulomato ṭhānaṃ nāma natthi. Evaṃ sesesu anulomato ṭhitesu ye ca labbhanti, ye ca na labbhanti, te sallakkhetvā sabbesupi dumūlakādīsu nayesu tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ saṃsandane ūnataragaṇanānaṃyeva vasena gaṇanā veditabbāti.

๑๓๑-๑๘๙. บัดนี้ เพื่อจะแสดงการนับในอนุโลมปัจจนียะ จึงได้เริ่มคำเป็นต้นว่า "เหตุปจฺจยา นอารมฺมเณ ปญฺจ" ในปัจจัยเหล่านั้น เมื่อเหตุปัจจัย อธิปติปัจจัย และมรรคปัจจัย ตั้งอยู่โดยอนุโลม สหชาตปัจจัยเป็นต้น ๔ ปัจจัยที่เป็นสัพพัฏฐานิกปัจจัย และอาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย มรรคปัจจัย ๔ ปัจจัยเหล่านี้ รวม ๘ ปัจจัย ย่อมไม่ได้โดยปัจจนียะ เพราะว่าธรรมที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้น ชื่อว่าจะไม่ได้ปัจจัย ๘ เหล่านี้ ย่อมไม่มี แต่เมื่ออารัมมณปัจจัย อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย ตั้งอยู่โดยอนุโลม อรูปัฏฐานิกปัจจัยทั้งหลายย่อมไม่ได้โดยปัจจนียะ จริงอยู่ ธรรมที่เกิดขึ้นด้วยอารัมมณปัจจัยเป็นต้น จะไม่ได้อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัยเป็นต้น ย่อมไม่มี แต่เมื่อสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย กัมมปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย อัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย ตั้งอยู่โดยอนุโลม สัพพัฏฐานิกปัจจัย ๔ ปัจจัยนั่นเทียว ย่อมไม่ได้โดยปัจจนียะ เพราะว่าธรรมที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งปัจจัยเหล่านี้ ชื่อว่าจะไม่ได้สัพพัฏฐานิกปัจจัย ย่อมไม่มี การตั้งอยู่โดยอนุโลมของปัจฉาชาตปัจจัยย่อมไม่มีเลย ด้วยประการฉะนี้ เมื่อปัจจัยที่เหลือตั้งอยู่โดยอนุโลม ปัจจัยเหล่าใดย่อมได้ และปัจจัยเหล่าใดย่อมไม่ได้ พึงกำหนดรู้ปัจจัยเหล่านั้นแล้ว พึงทราบการนับโดยนัยแห่งการนับที่น้อยกว่านั่นเทียว ในนัยทั้งหลายมีทุมูลกนัยเป็นต้นทั้งหมด ในการเทียบเคียงปัจจัยนั้นๆ

Paccayānulomapaccanīyavaṇṇanā.

พรรณนาปัจจยานุโลมปัจจนียะ

Paccayapaccanīyānulomavaṇṇanā

พรรณนาปัจจยปัจจนียานุโลม

190. Idāni paccanīyānulome gaṇanaṃ dassetuṃ nahetupaccayā ārammaṇe dvetiādi āraddhaṃ. Tattha hetumhi paccanīkato ṭhite ṭhapetvā adhipatiṃ avasesā anulomato labbhanti. Pacchājāto pana anulomato sabbattheva na labbhati, ye nava paccayā ‘‘arūpānaññevā’’ti vuttā, tesu purejātañca āsevanañca ṭhapetvā avasesesu sattasu paccanīkato ṭhitesu sesā arūpaṭṭhānikā anulomato na labbhanti. Yo hi ārammaṇādīhi nuppajjati, na so anantarādayo labhati. Paṭisandhivipāko pana purejātato, sabbavipāko ca saddhiṃ kiriyamanodhātuyā āsevanato anuppajjamānopi anantarādayo labhati, tasmā ‘‘purejātañca āsevanañca ṭhapetvā’’ti vuttaṃ.

190. บัดนี้ เพื่อจะแสดงการนับในปัจจนียานุโลม จึงได้เริ่มคำเป็นต้นว่า "นเหตุปจฺจยา อารมฺมเณ เทฺว" ในปัจจัยเหล่านั้น เมื่อเหตุปัจจัยตั้งอยู่โดยปัจจนียะ เว้นอธิปติปัจจัยเสีย ปัจจัยที่เหลือย่อมได้โดยอนุโลม ส่วนปัจฉาชาตปัจจัยย่อมไม่ได้โดยอนุโลมในที่ทั้งปวงเลย ในปัจจัย ๙ อย่างที่กล่าวว่า "เป็นของอรูปธรรมเท่านั้น" เว้นปุเรชาตปัจจัยและอาเสวนปัจจัยเสีย เมื่อปัจจัยที่เหลือ ๗ ปัจจัยตั้งอยู่โดยปัจจนียะ อรูปัฏฐานิกปัจจัยที่เหลือย่อมไม่ได้โดยอนุโลม จริงอยู่ ธรรมใดไม่เกิดขึ้นด้วยอารัมมณปัจจัยเป็นต้น ธรรมนั้นย่อมไม่ได้อนันตรปัจจัยเป็นต้น แต่ปฏิสนธิวิบาก แม้ไม่เกิดขึ้นจากปุเรชาตปัจจัย และวิบากทั้งหมดพร้อมด้วยกิริยามโนธาตุ แม้ไม่เกิดขึ้นจากอาเสวนปัจจัย ก็ย่อมได้อนันตรปัจจัยเป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "เว้นปุเรชาตปัจจัยและอาเสวนปัจจัยเสีย"

Purejātapacchājātaāsevanavipākavippayuttesu paccanīkato ṭhitesu ekaṃ ṭhapetvā avasesā anulomato labbhanti. Kammapaccaye paccanīkato ṭhite ṭhapetvā vipākapaccayaṃ avasesā anulomato labbhanti. Āhārindriyesu paccanīkato ṭhitesu ṭhapetvā sabbaṭṭhānike ceva aññamaññakammāhārindriyapaccaye ca avasesā anulomato na labbhanti, itare yujjamānakavasena labbhanti. Jhānapaccaye paccanīkato ṭhite. Hetādhipatiāsevanamaggapaccayā anulomato na labbhanti. Maggapaccaye paccanīkato ṭhite hetādhipatipaccayā anulomato na labbhanti. Vippayuttapaccaye paccanīkato ṭhite purejātapaccayaṃ ṭhapetvā avasesā anulomato labbhanti. Evaṃ tesu tesu paccayesu paccanīkato ṭhitesu ye ye anulomato na labbhanti, te te ñatvā tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ saṃsandane ūnataragaṇanānaṃ vasena gaṇanā veditabbā.

เมื่อปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย อาเสวนปัจจัย วิปากปัจจัย และวิปปยุตตปัจจัย ตั้งอยู่โดยปัจจนียะ เว้นปัจจัยหนึ่งเสีย ปัจจัยที่เหลือย่อมได้โดยอนุโลม เมื่อกัมมปัจจัยตั้งอยู่โดยปัจจนียะ เว้นวิปากปัจจัยเสีย ปัจจัยที่เหลือย่อมได้โดยอนุโลม เมื่ออาหารปัจจัยและอินทริยปัจจัยตั้งอยู่โดยปัจจนียะ เว้นทั้งสัพพัฏฐานิกปัจจัย ทั้งอัญญมัญญปัจจัย กัมมปัจจัย อาหารปัจจัย และอินทริยปัจจัยเสีย ปัจจัยที่เหลือย่อมไม่ได้โดยอนุโลม ปัจจัยนอกนี้ย่อมได้ตามสมควร เมื่อฌานปัจจัยตั้งอยู่โดยปัจจนียะ เหตุปัจจัย อธิปติปัจจัย อาเสวนปัจจัย และมรรคปัจจัย ย่อมไม่ได้โดยอนุโลม เมื่อมรรคปัจจัยตั้งอยู่โดยปัจจนียะ เหตุปัจจัยและอธิปติปัจจัยย่อมไม่ได้โดยอนุโลม เมื่อวิปปยุตตปัจจัยตั้งอยู่โดยปัจจนียะ เว้นปุเรชาตปัจจัยเสีย ปัจจัยที่เหลือย่อมได้โดยอนุโลม ด้วยประการฉะนี้ เมื่อปัจจัยนั้นๆ ตั้งอยู่โดยปัจจนียะ ปัจจัยเหล่าใดย่อมไม่ได้โดยอนุโลม พึงทราบปัจจัยเหล่านั้นแล้ว พึงทราบการนับโดยนัยแห่งการนับที่น้อยกว่า ในการเทียบเคียงปัจจัยนั้นๆ

191-195. Dumūlakādīsu ca nayesu yaṃ yaṃ paccayaṃ ādiṃ katvā ye ye dukādayo dassitā, te te labbhamānālabbhamānapaccayavasena yathā yathā dassitā, tathā tathā sādhukaṃ sallakkhetabbā. Tattha yaṃ nahetuvasena dumūlakādayo naye dassentena nahetupaccayā nārammaṇapaccayā…pe… nāsevanapaccayāti vatvā ‘‘yāva āsevanā sabbaṃ sadisa’’nti vuttaṃ. Tassa, ‘‘naaññamaññapaccayā sahajāte eka’’ntiādīhi sadisatā veditabbā. Yaṃ pana ‘‘nakamme gaṇite pañca gaṇhātī’’ti sīhaḷabhāsāya likhitaṃ, tassattho – nahetupaccayaṃ ādiṃ katvā nakammapaccayāti evaṃ nakammapaccayena ghaṭite sahajāte ekanti evaṃ dassitā pañceva paccayā anulomato labbhanti, na aññeti. Evaṃ aññesupi evarūpesu ṭhānesu byañjanaṃ anādiyitvā adhippetatthoyeva gahetabbo. Evarūpañhi byañjanaṃ attano saññānibandhanatthaṃ porāṇehi sakasakabhāsāya likhitaṃ.

๑๙๑-๑๙๕. และในนัยทั้งหลายมีทุมูลกนัยเป็นต้น พระอาจารย์ได้ทรงกระทำปัจจัยใดๆ เป็นเบื้องต้น แสดงทุกะเป็นต้นเหล่าใดไว้ ปัจจัยเหล่านั้นท่านแสดงไว้โดยนัยแห่งปัจจัยที่ได้และไม่ได้อย่างไรๆ พึงกำหนดรู้ให้ดีอย่างนั้นๆ ในนัยเหล่านั้น คำที่ท่านผู้แสดงนัยทั้งหลายมีทุมูลกนัยเป็นต้นโดยนัยแห่งนเหตุปัจจัย กล่าวว่า "นเหตุปจฺจยา นอารมฺมณปจฺจยา...ฯลฯ...นาเสวนปจฺจยา" แล้วกล่าวว่า "จนถึงอาเสวนปัจจัย ทุกอย่างเหมือนกัน" นั้น พึงทราบความเหมือนกันนั้นด้วยคำเป็นต้นว่า "นอญฺญมญฺญปจฺจยา สหชาเต เอกํ" ส่วนคำที่เขียนไว้ด้วยภาษาสีหลว่า "เมื่อนับนกัมมปัจจัย พึงถือเอา ๕" อรรถแห่งคำนั้นคือ เมื่อกระทำนเหตุปัจจัยเป็นเบื้องต้นแล้วประกอบเข้ากับนกัมมปัจจัยอย่างนี้ว่า "นกมฺมปจฺจยา" ปัจจัยที่แสดงไว้อย่างนี้ว่า "สหชาเต เอกํ" ย่อมได้โดยอนุโลมเพียง ๕ ปัจจัยเท่านั้น ไม่ใช่ปัจจัยอื่น ด้วยประการฉะนี้ แม้ในที่อื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ ไม่พึงถือเอาพยัญชนะ พึงถือเอาแต่อรรถที่ประสงค์เท่านั้น จริงอยู่ พยัญชนะที่มีลักษณะเช่นนี้ โบราณาจารย์ได้เขียนไว้ด้วยภาษาของตนๆ เพื่อเป็นเครื่องหมายกำหนดของตน

Apica imasmiṃ paccanīyānulome paccayuppannadhammesupi atthi dhammo kammapaccayaṃ labhati, na indriyapaccayaṃ. So asaññesu ceva pañcavokāre pavatte ca rūpajīvitindriyavasena veditabbo. Atthi dhammo maggapaccayaṃ labhati, nahetupaccayaṃ. So vicikicchuddhaccasahajātamohavasena veditabbo. Atthi dhammo jhānapaccayaṃ labhati, namaggapaccayaṃ. So manodhātuahetukamanoviññāṇadhātuvasena veditabbo. Yattha kaṭattārūpāni nānākkhaṇikakammavaseneva kammapaccayaṃ labhanti, tattha rūpadhammā hetādhipativipākindriyajhānamaggapaccaye na labhanti, sabbaṭṭhānikā paccanīyā na honti. Ahetuke adhipatipaccayo natthīti imesampi pakiṇṇakānaṃ vasenettha gaṇanavāro asammohato veditabbo.

อีกอย่างหนึ่ง ในปัจจนียานุโลมนี้ แม้ในปัจจยุปบันนธรรมทั้งหลาย ก็มีธรรมที่ได้กัมมปัจจัย แต่ไม่ได้อินทริยปัจจัย ธรรมนั้นพึงทราบโดยนัยแห่งรูปชีวิตินทรีย์ในอสัญญสัตตภูมิและในปวัตติกาลแห่งปัญจโวการภูมิ มีธรรมที่ได้มรรคปัจจัย แต่ไม่ได้เหตุปัจจัย ธรรมนั้นพึงทราบโดยนัยแห่งโมหะที่เกิดร่วมกับวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ มีธรรมที่ได้ฌานปัจจัย แต่ไม่ได้มรรคปัจจัย ธรรมนั้นพึงทราบโดยนัยแห่งมโนธาตุและอเหตุกมโนวิญญาณธาตุ ในที่ใด กฏัตตารูปทั้งหลายย่อมได้กัมมปัจจัยโดยอำนาจแห่งนานักขณิกกรรมเท่านั้น ในที่นั้น รูปธรรมทั้งหลายย่อมไม่ได้เหตุปัจจัย อธิปติปัจจัย วิปากปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย และมรรคปัจจัย สัพพัฏฐานิกปัจจัยทั้งหลายไม่เป็นปัจจนียะ ในอเหตุกธรรม อธิปติปัจจัยย่อมไม่มี วาระแห่งการนับในที่นี้ พึงทราบโดยไม่สับสนโดยนัยแห่งปกิณณกะเหล่านี้ด้วย

Tatrāyaṃ nayo – nahetupaccayā ārammaṇe dveti ettha tāva ahetukamoho ceva ahetukavipākakiriyā ca paccayuppannaṃ, tasmā akusalenākusalaṃ, abyākatena abyākataṃ sandhāyettha dveti vuttaṃ. Sesesupi eseva nayo. Āsevane pana vipākaṃ na labbhati, tathā kiriyamanodhātu. Tasmā kiriyāhetumanoviññāṇadhātuvasenettha abyākatena abyākataṃ veditabbaṃ. Vipāke ekanti abyākatena abyākatameva. Magge ekanti akusalena akusalameva.

ในข้อว่า นเหตุปจฺจยา อารมฺมเณ เทฺว นั้น มีนัยดังนี้ คือ ในข้อนั้น อเหตุกโมหะและอเหตุกวิบากกิริยาเป็นปัจจยุปบัน เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ๒ โดยหมายถึง อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล และอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต แม้ในข้อที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน แต่ในอาเสวนปัจจัย ไม่มีวิบาก เช่นเดียวกับกิริยามโนธาตุ เพราะฉะนั้น ในข้อนี้ พึงทราบว่า อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต โดยอำนาจแห่งกิริยาเหตุมโนวิญญาณธาตุ ในวิปากปัจจัยที่ว่า ๑ นั้น หมายถึง อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤตเท่านั้น ในมัคคปัจจัยที่ว่า ๑ นั้น หมายถึง อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศลเท่านั้น

196-197. Nārammaṇamūlake hetuyā pañcāti rūpameva sandhāya vuttaṃ. Tañhi kusalaṃ akusalaṃ abyākataṃ kusalābyākataṃ akusalābyākatañcāti pañca koṭṭhāse paṭicca uppajjati. Sabbapañcakesu eseva nayo. Aññamaññe ekanti bhūtarūpāni ceva vatthuñca sandhāya vuttaṃ. Tāni hi nārammaṇapaccayā aññamaññapaccayā uppajjanti. Timūlakepi eseva nayo.

๑๙๖-๑๙๗. ในนอารัมมณมูลกะ ที่ว่า ในเหตุปัจจัยมี ๕ นั้น ท่านกล่าวหมายถึงรูปเท่านั้น เพราะว่ารูปนั้นอาศัยธรรม ๕ หมวด คือ กุศล อกุศล อัพยากฤต กุสลาพยากฤต และอกุสลาพยากฤต เกิดขึ้น ในหมวด ๕ ทั้งหมดก็มีนัยนี้เช่นกัน ในอัญญมัญญปัจจัยที่ว่า ๑ นั้น ท่านกล่าวหมายถึงภูตรูปและวัตถุ เพราะว่าธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้นโดยเป็นนอารัมมณปัจจัยและอัญญมัญญปัจจัย แม้ในติมูลกะก็มีนัยนี้เช่นกัน

198-202. Nādhipatimūlake hetuyā navāti anulome hetumhi vuttāneva. Tīṇītiādīnipi heṭṭhā anulome vuttasadisāneva. Timūlake dveti heṭṭhā nahetupaccayā ārammaṇe vuttasadisāneva.

๑๙๘-๒๐๒. ในนาธิปติมูลกะ ที่ว่า ในเหตุปัจจัยมี ๙ นั้น ก็คือที่กล่าวไว้แล้วในเหตุปัจจัยฝ่ายอนุโลมนั่นเอง แม้ที่ว่า ๓ เป็นต้น ก็เหมือนกับที่กล่าวไว้ในฝ่ายอนุโลมข้างต้นเช่นกัน ในติมูลกะที่ว่า ๒ นั้น ก็เหมือนกับที่กล่าวไว้ในข้อ นเหตุปจฺจยา อารมฺมเณ ข้างต้นเช่นกัน

203-233. Napurejātamūlake hetuyā sattāti heṭṭhā ‘‘āruppe kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭiccā’’tiādinā nayena purejāte dassitāneva. Sabbasattakesu eseva nayo. Nakammamūlake hetuyā tīṇītiādīsu cetanāva paccayuppannā. Tasmā kusalaṃ akusalaṃ abyākatañca paṭicca uppattiṃ sandhāya tīṇīti vuttaṃ. Iminā nayena ‘‘ekaṃ dve tīṇi pañca satta navā’’ti āgataṭṭhānesu gaṇanā veditabbā. ‘‘Cattāri cha aṭṭhā’’ti imā pana tisso gaṇanā natthevāti.

๒๐๓-๒๓๓. ในนปุเรชาตมูลกะ ที่ว่า ในเหตุปัจจัยมี ๗ นั้น ก็คือที่แสดงไว้แล้วในปุเรชาตปัจจัยข้างต้นด้วยนัยว่า "ในอรูปภพ อาศัยกุศลขันธ์ ๑..." เป็นต้น ในหมวด ๗ ทั้งหมดก็มีนัยนี้เช่นกัน ในนกัมมมูลกะ ที่ว่า ในเหตุปัจจัยมี ๓ เป็นต้นนั้น เจตนาเท่านั้นเป็นปัจจยุปบัน เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ๓ โดยหมายถึงการเกิดขึ้นโดยอาศัยกุศล อกุศล และอัพยากฤต พึงทราบการนับในที่ที่มาว่า "๑, ๒, ๓, ๕, ๗, ๙" ด้วยนัยนี้ แต่การนับ ๓ อย่างนี้ คือ "๔, ๖, ๘" ไม่มีเลย

Paccayapaccanīyānulomavaṇṇanā.

วรรณนาปัจจยปัจจนียานุโลม

Niṭṭhitā ca paṭiccavārassa atthavaṇṇanā.

อรรถกถาแห่งปฏิจจวาร จบ

2. Sahajātavāravaṇṇanā

2. วรรณนาสหชาตวาร

234-242. Sahajātavāre kusalaṃ dhammaṃ sahajātoti kusalaṃ dhammaṃ paṭicca tena sahajāto hutvāti attho. Sesamettha paṭiccavāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Avasāne panassa ‘‘paṭiccattaṃ nāma sahajātattaṃ, sahajātattaṃ nāma paṭiccatta’’nti idaṃ ubhinnampi etesaṃ vārānaṃ atthato ninnānākaraṇabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Atthato hi ete dvepi ninnānākaraṇā. Evaṃ santepi aññamaññassa atthaniyamanatthaṃ vuttā. ‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe cā’’tiādīsu hi asahajātampi paṭicca uppajjatīti vuccati. Sahajātampi ca upādārūpaṃ bhūtarūpassa paccayo na hoti. Iti paṭiccavārena sahajātapaccayabhāvaṃ, sahajātavārena ca paṭiccāti vuttassa sahajātabhāvaṃ niyametuṃ ubhopete vuttā. Apica tathā bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena desanāvilāsena niruttipaṭisambhidāppabhedajānanavasena cāpi ete ubhopi vuttāti.

๒๓๔-๒๔๒. ในสหชาตวาร บทว่า กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต มีความหมายว่า อาศัยธรรมที่เป็นกุศลแล้วเกิดร่วมกันกับธรรมนั้น ส่วนที่เหลือในวารนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในปฏิจจวารนั่นเอง แต่ในตอนท้ายของวารนี้ ท่านกล่าวข้อความว่า "ความเป็นปฏิจจะ ชื่อว่า ความเป็นสหชาตะ, ความเป็นสหชาตะ ชื่อว่า ความเป็นปฏิจจะ" นี้ไว้เพื่อแสดงว่าวารทั้งสองนี้โดยอรรถแล้วไม่มีความแตกต่างกัน เพราะโดยอรรถแล้ว ทั้งสองวารนี้ไม่มีความแตกต่างกัน ถึงอย่างนั้น ท่านก็กล่าวไว้เพื่อกำหนดอรรถของกันและกัน เพราะในข้อว่า "อาศัยจักษุและรูป..." เป็นต้น ท่านกล่าวว่า แม้ธรรมที่ไม่ได้เกิดร่วมกันก็อาศัยกันเกิดขึ้น และแม้รูปที่เกิดร่วมกัน คือ อุปาทารูป ก็ไม่เป็นปัจจัยแก่ภูตรูป เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าววารทั้งสองนี้ไว้เพื่อกำหนดความเป็นสหชาตปัจจัยด้วยปฏิจจวาร และเพื่อกำหนดความเป็นสหชาตะของธรรมที่เรียกว่า "ปฏิจจะ" ด้วยสหชาตวาร อีกประการหนึ่ง ท่านกล่าววารทั้งสองนี้ไว้ตามอัธยาศัยของผู้ที่พึงรู้ได้อย่างนั้น โดยเป็นเทศนาวิลาส และโดยอำนาจแห่งการรู้ประเภทแห่งนิรุตติปฏิสัมภิทา

Sahajātavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

วรรณนาสหชาตวาร จบ

3. Paccayavāravaṇṇanā

3. วรรณนาปัจจยวาร

243. Paccayavāre kusalaṃ dhammaṃ paccayāti kusaladhamme patiṭṭhito hutvā kusalaṃ dhammaṃ nissayaṭṭhena paccayaṃ katvāti attho. Kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paccayāti kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ nissayapaccayaṃ katvā tayo khandhā uppajjanti hetupaccayāti vuttaṃ hoti. Imināvupāyena sabbapadesu attho veditabbo. Vatthuṃ paccayā vipākābyākatā kiriyābyākatā khandhāti idaṃ pañcavokāre pavattivasena vuttaṃ. Pañcavokāre pavattiyañhi khandhānaṃ purejātaṃ vatthu nissayapaccayo hoti. Paṭiccaṭṭhassa pana sahajātaṭṭhattā paṭiccavāre esa nayo na labbhatīti paṭisandhiyaṃ sahajātameva vatthuṃ sandhāya ‘‘vatthuṃ paṭicca khandhā’’ti vuttaṃ. Kusalaṃ ekaṃ khandhañca vatthuñca paccayā tayo khandhātiādīsupi imināva nayena attho veditabbo.

243. ในปัจจยวาร บทว่า กุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา มีความหมายว่า ตั้งอยู่ในกุศลธรรมแล้ว กระทำกุศลธรรมให้เป็นปัจจัยโดยความเป็นนิสสยปัจจัย บทว่า กุสลํ เอกํ ขนฺธํ ปจฺจยา ท่านกล่าวหมายความว่า กระทำกุศลขันธ์ ๑ ให้เป็นนิสสยปัจจัยแล้ว ขันธ์ ๓ ย่อมเกิดขึ้นโดยเป็นเหตุปัจจัย พึงทราบความหมายในทุกบทด้วยอุบายนี้ บทว่า วตฺถุํ ปจฺจยา วิปากาพฺยากตา กิริยาพฺยากตา ขนฺธา นี้ ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งความเป็นไปในปัญจโวการภพ เพราะในความเป็นไปในปัญจโวการภพ วัตถุที่เกิดก่อนย่อมเป็นนิสสยปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลาย แต่เพราะอรรถของคำว่า "ปฏิจจ" คืออรรถว่า "สหชาตะ" นัยนี้จึงไม่มีในปฏิจจวาร ดังนั้น ในปฏิสนธิกาล ท่านจึงกล่าวว่า "ขันธ์ทั้งหลายอาศัยวัตถุ" โดยหมายถึงวัตถุที่เกิดร่วมกันนั่นเอง แม้ในบทว่า กุสลํ เอกํ ขนฺธญฺจ วตฺถุญฺจ ปจฺจยา ตโย ขนฺธา เป็นต้น ก็พึงทราบความหมายโดยนัยนี้เช่นกัน

Abyākataṃ dhammaṃ paccayā kusalo ca abyākato cāti kusalābyākatānaṃ hetupaccayavasena ekato uppattiṃ sandhāya vuttaṃ. Kusaluppattikkhaṇasmiñhi vatthuṃ nissāya kusalā khandhā, cittasamuṭṭhāne ca mahābhūte nissāya cittasamuṭṭhānaṃ upādārūpaṃ hetupaccayavasena ekato uppajjati. Iti paccayabhūtassa abyākatassa nānattepi paccayuppannānaṃ hetupaccayavasena ekato uppattiṃ sandhāyetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Aññesupi evarūpesu ṭhānesu eseva nayo. Evaṃ imasmiṃ hetupaccaye sahajātañca purejātañca nissayaṭṭhena paccayaṃ katvā sattarasa pañhā vissajjitā. Tattha khandhā ceva bhūtā ca sahajātavasena, vatthu sahajātapurejātavasena gahitaṃ. Paṭiccavāre pana sahajātavasena paccayo labbhati, tasmā tattha naveva pañhā vissajjitā. Ye panete ettha sattarasa pañhā vissajjitā, tesu ekādike ekāvasāne vissajjane kusalādīsu ekapaccayato eko paccayuppanno. Ekādike dukāvasāne ekapaccayato nānāpaccayuppanno. Dukādike ekāvasāne nānāpaccayato eko paccayuppanno. Dukādike dukāvasāne nānāpaccayato nānāpaccayuppanno.

บทว่า อพฺยากตํ ธมฺมํ ปจฺจยา กุสโล จ อพฺยากโต จ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการเกิดขึ้นพร้อมกันของกุศลธรรมและอัพยากตธรรมโดยเป็นเหตุปัจจัย เพราะในขณะที่กุศลเกิดขึ้น กุศลขันธ์ทั้งหลายอาศัยวัตถุเกิดขึ้น และจิตตสมุฏฐานอุปาทารูปอาศัยจิตตสมุฏฐานมหาภูตรูปเกิดขึ้นพร้อมกันโดยเป็นเหตุปัจจัย ดังนั้น พึงทราบว่า ท่านกล่าวข้อความนี้โดยหมายถึงการเกิดขึ้นพร้อมกันของปัจจยุปบันธรรมทั้งหลายโดยเป็นเหตุปัจจัย แม้ว่าอัพยากตธรรมที่เป็นปัจจัยจะแตกต่างกันก็ตาม ในที่อื่น ๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ก็มีนัยนี้เช่นกัน ด้วยประการฉะนี้ ในเหตุปัจจัยนี้ ท่านได้วิสัชนาปัญหา ๑๗ ข้อ โดยกระทำทั้งสหชาตธรรมและปุเรชาตธรรมให้เป็นปัจจัยโดยความเป็นนิสสยปัจจัย ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ขันธ์และภูตรูป ท่านถือเอาโดยความเป็นสหชาตะ วัตถุ ท่านถือเอาโดยความเป็นสหชาตะและปุเรชาตะ แต่ในปฏิจจวาร ปัจจัยมีได้โดยความเป็นสหชาตะเท่านั้น เพราะฉะนั้น ในวารนั้น ท่านจึงวิสัชนาปัญหาเพียง ๙ ข้อเท่านั้น ส่วนปัญหา ๑๗ ข้อที่ท่านวิสัชนาไว้ในวารนี้ ในบรรดาปัญหานั้น ในคำวิสัชนาที่มีบทเริ่มต้นเป็นเอกวจนะและบทสุดท้ายเป็นเอกวจนะ ในกุศลเป็นต้น มีปัจจยุปบันหนึ่งเกิดจากปัจจัยหนึ่ง ในคำวิสัชนาที่มีบทเริ่มต้นเป็นเอกวจนะและบทสุดท้ายเป็นทุวจนะ มีปัจจยุปบันหลายอย่างเกิดจากปัจจัยหนึ่ง ในคำวิสัชนาที่มีบทเริ่มต้นเป็นทุวจนะและบทสุดท้ายเป็นเอกวจนะ มีปัจจยุปบันหนึ่งเกิดจากปัจจัยหลายอย่าง ในคำวิสัชนาที่มีบทเริ่มต้นเป็นทุวจนะและบทสุดท้ายเป็นทุวจนะ มีปัจจยุปบันหลายอย่างเกิดจากปัจจัยหลายอย่าง

248-252. Ārammaṇapaccayādīsupi imināvupāyena pañhāvissajjanappabhedo veditabbo. Yaṃ panetaṃ ārammaṇapaccaye vatthuṃ paccayā khandhāti vuttaṃ, taṃ paṭisandhikkhaṇe vipākakkhandheyeva sandhāya vuttaṃ. Cakkhuviññāṇādīni abyākataṃ nissāya ārammaṇapaccayena uppajjantānaṃ pabhedadassanatthaṃ vuttāni. Puna vatthuṃ paccayāti pavatte vipākakiriyābyākatānaṃ uppattidassanatthaṃ vuttaṃ. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Evaṃ imasmiṃ ārammaṇapaccaye sahajātañca purejātañca paccayaṃ katvā satta pañhā vissajjitā. Tattha khandhā sahajātavasena, vatthu sahajātapurejātavasena, cakkhāyatanādīni purejātavaseneva gahitāni. Paṭiccavāre pana sahajātavaseneva paccayo labbhati. Tasmā tattha tayova pañhā vissajjitā.

๒๔๘-๒๕๒. แม้ในอารัมมณปัจจัยเป็นต้น พึงทราบประเภทแห่งการวิสัชนาปัญหาโดยอุบายนี้. ส่วนคำที่กล่าวไว้ในอารัมมณปัจจัยว่า ขันธ์ทั้งหลายอาศัยวัตถุเป็นปัจจัยนั้น ท่านกล่าวหมายถึงเฉพาะวิบากขันธ์ในปฏิสนธิขณะ. จักขุวิญญาณเป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงประเภทของธรรมที่อาศัยอัพยากตธรรมเกิดขึ้นโดยอารัมมณปัจจัย. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อาศัยวัตถุเป็นปัจจัย ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงการเกิดขึ้นของวิบาก กิริยา และอัพยากตธรรมในปวัตติกาล. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยก่อน. ด้วยประการฉะนี้ ในอารัมมณปัจจัยนี้ ท่านวิสัชนาปัญหา ๗ ข้อ โดยถือเอาสหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัยเป็นปัจจัย. ในปัญหานั้น ขันธ์ทั้งหลายท่านถือเอาโดยความเป็นสหชาตปัจจัย, วัตถุโดยความเป็นสหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัย, จักขวายตนะเป็นต้นโดยความเป็นปุเรชาตปัจจัยอย่างเดียว. แต่ในปฏิจจวาร ย่อมได้ปัจจัยโดยความเป็นสหชาตปัจจัยเท่านั้น. เพราะฉะนั้น ในปฏิจจวารนั้น ท่านจึงวิสัชนาปัญหาเพียง ๓ ข้อ.

253-254. Adhipatipaccaye vipākābyākataṃ lokuttarameva veditabbaṃ. Anantarasamanantarā rūpābhāvena ārammaṇasadisā. Parato āsevananatthivigatesupi eseva nayo.

๒๕๓-๒๕๔. ในอธิปติปัจจัย พึงทราบว่าวิปากาพยากตะ ได้แก่ โลกุตตรธรรมเท่านั้น. อนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัย เหมือนกับอารัมมณปัจจัยเพราะไม่มีรูป. ต่อจากนี้ไป แม้ในอาเสวนปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย ก็นัยนี้เช่นกัน.

255. Sahajātapaccaye kaṭattārūpaṃ upādārūpanti upādārūpasaṅkhātaṃ kaṭattārūpaṃ. Idaṃ asaññasattānaññeva rūpaṃ sandhāya vuttaṃ. Cakkhāyatanādīni pañcavokāravasena vuttāni.

255. ในสหชาตปัจจัย บทว่า กฏัตตารูปํ อุปาทารูปํ คือ กฏัตตารูปอันนับเนื่องในอุปาทายรูป. คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงรูปของอสัญญสัตตสัตว์เท่านั้น. จักขวายตนะเป็นต้น ท่านกล่าวโดยนัยแห่งปัญจโวการภพ.

256-257. Aññamaññapaccaye ca yathā ārammaṇapaccayā evanti vissajjanasamataṃ sandhāya vuttaṃ. Paccayuppannesu pana nānattaṃ atthi.

๒๕๖-๒๕๗. และในอัญญมัญญปัจจัย คำที่ว่า เหมือนกับอารัมมณปัจจัยนั้น ท่านกล่าวหมายถึงความเหมือนกันแห่งการวิสัชนา. แต่ในส่วนของปัจจยุปบันนธรรมนั้นมีความแตกต่างกันอยู่.

258. Upanissayapaccaye ārammaṇapaccayasadisanti rūpābhāvatopi vissajjanasamatāyapi vuttaṃ.

258. ในอุปนิสสยปัจจัย คำว่า เหมือนกับอารัมมณปัจจัย ท่านกล่าวไว้เพราะไม่มีรูปด้วย และเพราะการวิสัชนาเหมือนกันด้วย.

259-260. Vatthuṃ purejātapaccayātiādīnaṃ paṭiccavāre vuttanayenevattho gahetabbo.

๒๕๙-๒๖๐. พึงทราบความหมายของบทว่า วตฺถุํ ปุเรชาตปจฺจยา เป็นต้น โดยนัยที่กล่าวไว้ในปฏิจจวารนั่นเทียว.

261-266. Kammapaccaye tīṇīti kusalaṃ paccayā kusalo abyākato kusalābyākato cāti evaṃ tīṇi veditabbāni. Akusalepi eseva nayo.

๒๖๑-๒๖๖. ในกัมมปัจจัย บทว่า ตีณิ (สาม) คือ พึงทราบว่ามี ๓ อย่างดังนี้ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล, กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, และกุศลเป็นปัจจัยแก่กุสลาพยากตะ. แม้ในอกุศล ก็นัยนี้เช่นกัน.

267-268. Vippayuttapaccaye khandhe vippayuttapaccayāti khandhe nissāya vippayuttapaccayā uppajjantīti attho. Khandhā vatthuṃ vippayuttapaccayāti khandhā vatthuṃ nissāya vippayuttapaccayā uppajjantīti attho. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

๒๖๗-๒๖๘. ในวิปปยุตตปัจจัย บทว่า ขนฺเธ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา มีความหมายว่า (ธรรมทั้งหลาย) อาศัยขันธ์ทั้งหลายเกิดขึ้นโดยเป็นวิปปยุตตปัจจัย. บทว่า ขนฺธา วตฺถุํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา มีความหมายว่า (ธรรมทั้งหลาย) อาศัยขันธ์ทั้งหลายและวัตถุเกิดขึ้นโดยเป็นวิปปยุตตปัจจัย. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

269-276. Idāni yathāladdhāni vissajjanāni gaṇanavasena dassetuṃ hetuyā sattarasātiādimāha. Tattha hetuyā sattarasāti kusalena kusalaṃ, kusalena abyākataṃ, kusalena kusalābyākatanti evaṃ kusalavasena ekādikāni ekāvasānāni dve, dukāvasānaṃ ekanti tīṇi vuttāni honti, tathā akusalavasena. Abyākatena abyākataṃ, teneva kusalaṃ, akusalaṃ, kusalābyākataṃ akusalābyākatañca; kusalābyākatehi kusalaṃ, abyākataṃ, kusalābyākataṃ; akusalābyākatehi akusalaṃ, abyākataṃ, akusalābyākatanti evaṃ sattarasa veditabbāni.

๒๖๙-๒๗๖. บัดนี้ เพื่อจะแสดงการวิสัชนาที่ได้มาตามลำดับโดยจำแนกตามจำนวน ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เหตุยา สตฺตรส (ในเหตุปัจจัยมี ๑๗). ในคำนั้น บทว่า เหตุยา สตฺตรส คือ โดยความเป็นกุศล มี ๓ อย่าง ได้แก่ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล, กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, กุศลเป็นปัจจัยแก่กุสลาพยากตะ ซึ่งใน ๓ อย่างนี้ มี ๒ อย่างที่มีบทต้นและบทปลายเป็นหนึ่ง และ ๑ อย่างที่มีบทปลายเป็นสอง; โดยความเป็นอกุศลก็เช่นเดียวกัน. โดยความเป็นอัพยากตะ มี ๕ อย่าง ได้แก่ อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, แก่กุศล, แก่อกุศล, แก่กุสลาพยากตะ และแก่อกุสลาพยากตะ; โดยความเป็นกุสลาพยากตะ มี ๓ อย่าง ได้แก่ เป็นปัจจัยแก่กุศล, แก่อัพยากตะ, แก่กุสลาพยากตะ; โดยความเป็นอกุสลาพยากตะ มี ๓ อย่าง ได้แก่ เป็นปัจจัยแก่อกุศล, แก่อัพยากตะ, แก่อกุสลาพยากตะ. พึงทราบว่ามี ๑๗ อย่างด้วยประการฉะนี้.

Ārammaṇe sattāti kusalena kusalaṃ; akusalena akusalaṃ, abyākatena abyākataṃ, kusalaṃ, akusalaṃ; kusalābyākatena kusalaṃ; akusalābyākatena akusalanti evaṃ satta.

บทว่า อารมฺมเณ สตฺต (ในอารัมมณปัจจัยมี ๗) คือ โดยความเป็นกุศล มี ๑ อย่าง ได้แก่ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล; โดยความเป็นอกุศล มี ๑ อย่าง ได้แก่ อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล; โดยความเป็นอัพยากตะ มี ๓ อย่าง ได้แก่ เป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, แก่กุศล, แก่อกุศล; โดยความเป็นกุสลาพยากตะ มี ๑ อย่าง ได้แก่ เป็นปัจจัยแก่กุศล; โดยความเป็นอกุสลาพยากตะ มี ๑ อย่าง ได้แก่ เป็นปัจจัยแก่อกุศล. รวมเป็น ๗ อย่างด้วยประการฉะนี้.

Vipāke ekanti abyākatena abyākatameva. Evamettha sattarasa, satta, ekanti tayo vāraparicchedā honti. Tesu dvādasa sattarasakā, dasa sattakā, ekaṃ ekakanti te sabbe sādhukaṃ sallakkhetvā parato dukatikādivasena paccayasaṃsandane ūnataragaṇanassa vasena gaṇanā veditabbā. Sakkā hi imāya gaṇanāya dukamūlādīsu vāraparicchede jānitunti puna ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paccayā kusalo dhammo’’ti anāmasitvā gaṇanavaseneva vāraparicchedaṃ dassetuṃ hetupaccayā ārammaṇe sattātiādi āraddhaṃ.

บทว่า วิปาเก เอกํ (ในวิปากปัจจัยมี ๑) คือ อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะเท่านั้น. ด้วยประการฉะนี้ ในที่นี้จึงมีการจำแนกวาระเป็น ๓ ประเภท คือ ๑๗, ๗ และ ๑. ในปัจจัยเหล่านั้น มี ๑๒ ปัจจัยที่มี ๑๗ วาระ, ๑๐ ปัจจัยที่มี ๗ วาระ, และ ๑ ปัจจัยที่มี ๑ วาระ. พึงกำหนดปัจจัยทั้งหมดนั้นให้ดีแล้วจึงทราบการนับในปัจจัยสังสันธนะ (การผสมปัจจัย) โดยความเป็นทุกะ ติกะ เป็นต้น ต่อไป โดยอาศัยจำนวนที่น้อยกว่า. เพราะว่า โดยการนับนี้ ย่อมสามารถทราบการจำแนกวาระในทุกมูลกะเป็นต้นได้ ฉะนั้น ท่านจึงไม่ยกบทว่า กุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา กุสโล ธมฺโม ขึ้นมาอีก แต่เริ่มกล่าวคำเป็นต้นว่า เหตปุ จฺจยา... อารมฺมเณ สตฺต เพื่อแสดงการจำแนกวาระโดยอาศัยจำนวนนั่นเอง.

Tattha kusalaṃ dhammaṃ paccayā kusalo dhammo uppajjati hetupaccayā ārammaṇapaccayā. Kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paccayā tayo khandhāti iminā nayena ārammaṇe laddhavissajjanāni vitthāretabbāni. Ayaṃ tāva anulome nayo.

ในปัจจัยเหล่านั้น กุศลธรรมเกิดขึ้นเพราะอาศัยกุศลธรรมเป็นปัจจัย โดยเหตุปัจจัยและอารัมมณปัจจัย. พึงขยายความการวิสัชนาที่ได้ในอารัมมณปัจจัยโดยนัยนี้ว่า ขันธ์ ๓ อาศัยกุศลขันธ์ ๑ เป็นปัจจัย. นี้เป็นนัยในอนุโลมก่อน.

277-285. Paccanīye pana kusalaṃ na labbhatīti akusalaṃ dhammaṃ paccayāti akusalameva ādiṃ katvā vissajjanaṃ āraddhaṃ. Taṃ yathāpāḷimeva niyyāti. Yañhettha vattabbaṃ siyā, taṃ paṭiccavārassa paccanīye vuttameva.

๒๗๗-๒๘๕. ส่วนในปัจจนียะ เนื่องจากไม่มีกุศล ท่านจึงเริ่มวิสัชนาโดยตั้งอกุศลเป็นเบื้องต้นว่า อกุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา. เนื้อความนั้นดำเนินไปตามบาลีนั้นเทียว. สิ่งใดที่พึงกล่าวในที่นี้ สิ่งนั้นท่านก็ได้กล่าวไว้แล้วในปัจจนียะของปฏิจจวารนั่นเอง.

286-287. Yaṃ panetaṃ paccanīye laddhavissajjanaparicchedaṃ gaṇanato dassetuṃ nahetuyā cattārītiādi vuttaṃ, tattha cattāri, sattarasa, satta, pañca, tīṇi, ekanti cha paricchedā. Tesaṃ vasena dukatikādīsu paccayasaṃsandane gaṇanā veditabbā. Yo hi paccayo sattarasa vissajjanāni labhati, tena saddhiṃ sadisasaṃsandane sattarasa, ūnatarasaṃsandane sesā chapi paricchedā labbhanti. Evaṃ sesesupi adhikaparicchedaṃ ṭhapetvā samasamā ūnatarā ca labbhantīti.

๒๘๖-๒๘๗. ส่วนคำที่ท่านกล่าวไว้เป็นต้นว่า นเหตุยา จตฺตาริ (ในนเหตุปัจจัยมี ๔) เพื่อแสดงการจำแนกการวิสัชนาที่ได้ในปัจจนียะโดยการนับนั้น ในที่นั้นมีการจำแนก ๖ ประเภท คือ ๔, ๑๗, ๗, ๕, ๓ และ ๑. พึงทราบการนับในปัจจัยสังสันธนะในทุกะ ติกะ เป็นต้น โดยอาศัยการจำแนกเหล่านั้น. จริงอยู่ ปัจจัยใดได้การวิสัชนา ๑๗ อย่าง, เมื่อผสมกับปัจจัยที่เสมอกัน ก็จะได้ ๑๗ อย่าง, เมื่อผสมกับปัจจัยที่น้อยกว่า ก็จะได้การจำแนกที่เหลือทั้ง ๖ ประเภท. แม้ในปัจจัยที่เหลือก็เช่นกัน คือ ยกเว้นการจำแนกที่สูงกว่าแล้ว ย่อมได้การจำแนกที่เท่ากันและน้อยกว่า.

Ettha ca adhikatarā na labbhantīti ayamettha niyamo. Samasamā pana ūnatarā ca atthā virodhe sati labbhanti. Tenettha ‘‘nahetupaccayā nārammaṇe eka’’ntiādi vuttaṃ. Ettha hi nahetuyā catunnaṃ, nārammaṇe pañcannaṃ āgatattā nahetuvasena cattārīti vattabbaṃ siyā, nārammaṇena saddhiṃ ghaṭitattā pana ārammaṇadhammo virujjhatīti akusalaṃ dhammaṃ paccayā akusalo dhammo, abyākataṃ dhammaṃ paccayā akusalo, akusalañca abyākatañca dhammaṃ paccayā akusaloti tīṇi vissajjanāni parihīnāni. Abyākataṃ dhammaṃ paccayā abyākatoti rūpavasena ekameva vuttaṃ. Evaṃ sabbattha viruddhāviruddhaṃ ñatvā labbhamānaparicchedo veditabbo. Apicettha idaṃ nayamattadassanaṃ. Nādhipatiyā cattārīti nahetuyā laddhāneva. Sesacatukkesupi eseva nayo.

ในปัจจัยนี้ มีข้อกำหนดว่า จะไม่ได้จำนวนที่มากกว่า. แต่จะได้จำนวนที่เท่ากันและน้อยกว่า ในเมื่อไม่มีข้อขัดข้อง. เพราะเหตุนั้น ในปัจจัยนี้จึงกล่าวไว้ว่า “ในนเหตุปัจจัย กับนารัมมณปัจจัย ได้ ๑” เป็นต้น. จริงอยู่ ในปัจจัยนี้ เพราะในนเหตุปัจจัยมา ๔ ในนารัมมณปัจจัยมา ๕ จึงควรจะกล่าวว่า ได้ ๔ โดยนเหตุปัจจัย, แต่เพราะประกอบกับนารัมมณปัจจัย อารัมมณธรรมจึงขัดแย้งกัน ฉะนั้น วิสัชนา ๓ ข้อ คือ “อกุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรม” “อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรม” และ “อกุศลธรรมและอัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรม” จึงตกไป. ส่วนที่ว่า “อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม” นั้น กล่าวไว้เพียงข้อเดียวโดยเกี่ยวกับรูป. พึงทราบการกำหนดจำนวนที่ได้ในทุกแห่ง โดยรู้ถึงข้อที่ขัดแย้งและไม่ขัดแย้งกันอย่างนี้. อีกอย่างหนึ่ง นี้เป็นเพียงการแสดงแนวทางเท่านั้น. ที่ว่า “ในนาธิปติปัจจัย ได้ ๔” ก็คือจำนวนที่ได้แล้วในนเหตุปัจจัยนั่นเอง. ในจตุกะที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน.

Nānantare ekanti ahetukacittasamuṭṭhānassa ceva sesarūpassa ca vasena abyākatena abyākataṃ. Evaṃ sabbesu ekakesu yujjamānakarūpaṃ jānitabbaṃ. Napurejāte dveti idhāpi nahetuvasena cattārīti vattabbaṃ siyā, napurejātena saddhiṃ ghaṭitattā pana abyākataṃ dhammaṃ paccayā akusalo, akusalañca abyākatañca dhammaṃ paccayā akusaloti vatthupurejātavasena dve vissajjanāni parihīnāni. Āruppe pana ahetukamohassa ahetukakiriyassa ca vasena dve vuttāni. Navippayutte dveti āruppe ahetukākusalakiriyavasena dve. Nonatthi novigatesu ekanti sabbassa rūpassa vasena abyākatena abyākataṃ daṭṭhabbaṃ. Tikādīsu apubbaṃ natthi.

ที่ว่า “ในนานันตรปัจจัย ได้ ๑” หมายถึง อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม โดยเกี่ยวกับรูปที่เกิดจากอเหตุกจิตและรูปที่เหลือ. พึงทราบรูปที่ประกอบกันได้ในเอกกะ (ปัจจัยเดียว) ทั้งหมดอย่างนี้. ที่ว่า “ในนปุเรชาตปัจจัย ได้ ๒” ในที่นี้ก็ควรจะกล่าวว่า ได้ ๔ โดยนเหตุปัจจัย, แต่เพราะประกอบกับนปุเรชาตปัจจัย วิสัชนา ๒ ข้อ คือ “อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรม” และ “อกุศลธรรมและอัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรม” จึงตกไปโดยเกี่ยวกับวัตถุปุเรชาตะ. แต่ในอรูปภูมิ กล่าวไว้ ๒ ข้อ โดยเกี่ยวกับอเหตุกโมหะและอเหตุกกิริยา. ที่ว่า “ในนวิปปยุตตปัจจัย ได้ ๒” หมายถึง ๒ ข้อในอรูปภูมิ โดยเกี่ยวกับอเหตุกอกุศลและอเหตุกกิริยา. ที่ว่า “ในโนนัตถิปัจจัยและโนวิคตปัจจัย ได้ ๑” พึงเห็นว่า อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม โดยเกี่ยวกับรูปทั้งหมด. ในติกะเป็นต้นไป ไม่มีอะไรใหม่.

288. Nārammaṇamūlake pana naadhipatiyā pañcāti nārammaṇe laddhāneva. Nakamme ekanti ettha cittasamuṭṭhānañca kaṭattārūpañca aggahetvā sesarūpavasena abyākatena abyākataṃ veditabbaṃ.

288. ส่วนในมูลกะที่มีนารัมมณปัจจัยเป็นประธาน ที่ว่า “ในนาธิปติปัจจัย ได้ ๕” ก็คือจำนวนที่ได้แล้วในนารัมมณปัจจัยนั่นเอง. ที่ว่า “ในนกัมมปัจจัย ได้ ๑” ในที่นี้ พึงทราบว่า อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม โดยเกี่ยวกับรูปที่เหลือ ไม่นับเอารูปที่เกิดจากจิตและรูปที่เกิดจากกรรม.

289-296. Nādhipatimūlake napurejāte sattāti napurejāte laddhāneva. Napacchājāte sattarasāti imānipi tattha laddhāni sattaraseva. Nānantaranasamanantaranaaññamaññanaupanissayanasampayuttanonatthinovigatamūlakāni nārammaṇamūlakasadisāneva. Imināva nayamattadassanena sabbattha āgatānāgataṃ labbhamānālabbhamānañca veditabbanti.

๒๘๙-๒๙๖. ในมูลกะที่มีนาธิปติปัจจัยเป็นประธาน ที่ว่า “ในนปุเรชาตปัจจัย ได้ ๗” ก็คือจำนวนที่ได้แล้วในนปุเรชาตปัจจัยนั่นเอง. ที่ว่า “ในนปัจฉาชาตปัจจัย ได้ ๑๗” เหล่านี้ก็คือ ๑๗ ที่ได้แล้วในปัจจัยนั้นเช่นกัน. มูลกะที่มีนานันตรปัจจัย นสมนันตรปัจจัย นาัญญมัญญปัจจัย นอุปนิสสยปัจจัย นสัมปยุตตปัจจัย โนนัตถิปัจจัย และโนวิคตปัจจัยเป็นประธาน ก็เหมือนกับมูลกะที่มีนารัมมณปัจจัยเป็นประธาน. พึงทราบข้อที่กล่าวไว้แล้วและยังมิได้กล่าว ข้อที่ได้และไม่ได้ในทุกแห่ง ด้วยการแสดงแนวทางเพียงเท่านี้.

Paccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปัจจนียวาร จบ.

297-328. Imināyeva pana lakkhaṇena anulomaṃ purato katvā anulomapaccanīye paccanīyaṃ purato katvā paccanīyānulome ca gaṇanaparicchedo āgatānāgataṃ labbhamānālabbhamānañca veditabbanti.

๒๙๗-๓๒๘. ก็โดยลักษณะนี้แหละ พึงทราบการกำหนดจำนวน ข้อที่กล่าวไว้แล้วและยังมิได้กล่าว และข้อที่ได้และไม่ได้ ในอนุโลมปัจจนียวารโดยตั้งอนุโลมไว้ข้างหน้า และในปัจจนียานุโลมวารโดยตั้งปัจจนียะไว้ข้างหน้า.

Paccayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปัจจยวาร จบ.

4. Nissayavāravaṇṇanā

4. อรรถกถานิสสยวาร

329-337. Nissayavāre kusalaṃ dhammaṃ nissāyāti kusalaṃ dhammaṃ patiṭṭhaṭṭhena nissayaṃ katvāti attho. Sesamettha paccayavāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Avasāne panassa ‘‘paccayattaṃ nāma nissayattaṃ, nissayattaṃ nāma paccayatta’’nti idaṃ ubhinnampi etesaṃ vārānaṃ atthato ninnānākaraṇabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Atthato hi etepi paṭiccasahajātā viya ninnānākaraṇā. Evaṃ santepi aññamaññassa atthaniyamanatthaṃ vuttā. Avijjāpaccayā saṅkhārātiādīsu hi anissāya vattamānaṃ nānākkhaṇikampi ‘‘paccayā uppajjatī’’ti vuttaṃ. Aññamaññaṃ allīyitvā ṭhitakaṭṭhādīsu ca ekaṃ ekassa nissayapaccayo na hoti, tathā upādārūpaṃ mahābhūtassa nissayapaccayo na hotiyeva. Iti paccayavārena nissayapaccayabhāvaṃ nissayavārena ca paccayāti vuttassa sahajātapurejātabhāvaṃ niyametuṃ ubhopete vuttā. Apica tathā bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena desanāvilāsena niruttipaṭisambhidāpabhedajānanavasena cāpi ete ubhopi vuttāti.

๓๒๙-๓๓๗. ในนิสสยวาร บทว่า กุสลํ ธมฺมํ นิสฺสาย มีความว่า ทำกุศลธรรมให้เป็นที่อาศัยโดยความหมายว่าเป็นที่ตั้ง. ส่วนที่เหลือในวารนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในปัจจยวารนั่นเอง. แต่ในตอนท้ายของวารนี้ ที่กล่าวว่า “ความเป็นปัจจัยชื่อว่าเป็นนิสสัย ความเป็นนิสสัยชื่อว่าเป็นปัจจัย” นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงว่าวารทั้งสองนี้โดยเนื้อความแล้วไม่มีความแตกต่างกัน. จริงอยู่ โดยเนื้อความแล้ว แม้วารทั้งสองนี้ก็ไม่มีความแตกต่างกัน เหมือนอย่างปฏิจจปัจจัยและสหชาตปัจจัย. ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น ก็กล่าวไว้เพื่อกำหนดความหมายของกันและกัน. จริงอยู่ ในคำว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี” เป็นต้น แม้ธรรมที่เกิดขึ้นต่างขณะกันและไม่ได้อาศัยกันอยู่ ก็กล่าวว่า “ย่อมเกิดขึ้นเพราะเป็นปัจจัย”. และในท่อนไม้เป็นต้นที่พิงกันอยู่ ท่อนหนึ่งก็ไม่ได้เป็นนิสสยปัจจัยแก่อีกท่อนหนึ่ง, ฉันใด อุปาทายรูปก็ไม่ได้เป็นนิสสยปัจจัยแก่มหาภูตรูป ฉันนั้น. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าววารทั้งสองนี้ไว้ เพื่อกำหนดความเป็นนิสสยปัจจัยด้วยปัจจยวาร และเพื่อกำหนดความเป็นสหชาตะและปุเรชาตะของธรรมที่เรียกว่า “ปัจจัย” ด้วยนิสสยวาร. อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าววารทั้งสองนี้ไว้ตามอัธยาศัยของผู้ที่พึงรู้ได้อย่างนั้น, โดยเป็นความงดงามแห่งเทศนา, และเพื่อประโยชน์ในการรู้วิธีจำแนกนิรุตติปฏิสัมภิทา.

Nissayavāravaṇṇanā.

อรรถกถานิสสยวาร จบ.

5. Saṃsaṭṭhavāravaṇṇanā

5. อรรถกถาสังสัฏฐวาร

338-346. Saṃsaṭṭhavāre kusalaṃ dhammaṃ saṃsaṭṭhoti kusalaṃ dhammaṃ ekuppādādilakkhaṇena sampayogaṭṭhena paccayaṃ katvāti attho. Kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ saṃsaṭṭhoti kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ sampayuttapaccayaṃ katvā tayo khandhā uppajjanti hetupaccayāti vuttaṃ hoti. Iminā upāyena sabbapadesu attho veditabbo. Imasmiṃ pana hetupaccaye arūpadhammasseva sampayogaṭṭhena paccayaṃ katvā tayo pañhā vissajjitā. Yathā ca hetupaccaye, tathā ārammaṇapaccayādīsupi, kevalaṃ vipākapaccaye ekameva vissajjanaṃ.

๓๓๘-๓๔๖. ในสังสัฏฐวาร บทว่า กุสลํ ธมฺมํ สํสฏฺโฐ มีความว่า ทำกุศลธรรมให้เป็นปัจจัยโดยความหมายว่าเป็นสัมปโยคะ ซึ่งมีลักษณะคือการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น. บทว่า กุสลํ เอกํ ขนฺธํ สํสฏฺโฐ หมายความว่า ทำกุศลขันธ์หนึ่งให้เป็นสัมปยุตตปัจจัยแล้ว ขันธ์สามย่อมเกิดขึ้นโดยเป็นเหตุปัจจัย. พึงทราบความหมายในทุกบทโดยอุบายนี้. แต่ในเหตุปัจจัยนี้ ท่านวิสัชนาปัญหา ๓ ข้อ โดยทำให้อรูปธรรมอย่างเดียวเป็นปัจจัยโดยความหมายว่าเป็นสัมปโยคะ. ในเหตุปัจจัยเป็นฉันใด ในอารัมมณปัจจัยเป็นต้นก็เป็นฉันนั้น, เพียงแต่ในวิปากปัจจัยมีวิสัชนาเพียงข้อเดียว.

347-350. Idāni yathāladdhāni vissajjanāni gaṇanavasena dassetuṃ hetuyā tīṇītiādi vuttaṃ. Tattha sabbatikesu kusalena kusalaṃ, akusalena akusalaṃ, abyākatena abyākatanti ayameva niyamo. Ekake pana abyākatena abyākatameva labbhatīti evamettha bāvīsatiyā paccayesu tīṇi, vipāke ekanti dve paricchedā. Pacchājāte anulomaṃ natthi. Tasmā tīṇi ekanti imesaññeva vasena dukatikādīsu paccayasaṃsandane yattha vipākapaccayo pavisati; tattha ekaṃ, sesesu tīṇīti evaṃ gaṇanā veditabbā. Sesamettha anulome uttānatthameva.

๓๔๗-๓๕๐. บัดนี้ เพื่อจะแสดงวิสัชนาทั้งหลายตามที่ได้แล้วโดยนัยแห่งการนับ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “เหตุยา ตีณิ” (ในเหตุปัจจัย มี ๓ อย่าง) ในปัจจัยเหล่านั้น ในติกะทั้งปวง มีกฎเกณฑ์อย่างนี้ทีเดียวว่า กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต ส่วนในเอกกะ ได้แค่อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤตเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ ในปัจจัย ๒๒ อย่างในที่นี้ จึงมีปริจเฉท (การจำแนก) ๒ อย่าง คือ ๓ อย่าง และ ๑ อย่างในวิปากปัจจัย ในปัจฉาชาตปัจจัย ไม่มีอนุโลม เพราะฉะนั้น ในการสังสรรค์ (การผสม) ปัจจัยในทุกติกะเป็นต้น พึงทราบการนับโดยนัยแห่งคำว่า ๓ และ ๑ เหล่านี้เท่านั้นว่า ในที่ใดมีวิปากปัจจัยเข้ามาเกี่ยวข้อง ในที่นั้นมี ๑ อย่าง ในปัจจัยที่เหลือมี ๓ อย่าง เนื้อความที่เหลือในอนุโลมนี้ ตื้นทั้งนั้น

351-354. Paccanīye pana kusalaṃ na labbhatīti akusalameva ādiṃ katvā vissajjanaṃ kataṃ, taṃ uttānatthameva.

๓๕๑-๓๕๔. ส่วนในปัจจนียะ ไม่ได้กุศล จึงทำวิสัชนาโดยเริ่มต้นที่อกุศลทีเดียว วิสัชนานั้นมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

359. Yaṃ panettha paccanīye vissajjanaparicchedaṃ gaṇanato dassetuṃ nahetuyā dvetiādi vuttaṃ, tattha dve tīṇi ekanti tayo paricchedā. Tesaṃ vasena dukatikādīsu paccayasaṃsandane gaṇanā veditabbā. Idhāpi adhikataragaṇanānaṃ ūnataragaṇanena saddhiṃ saṃsandane ūnataragaṇanameva labbhati, samagaṇanena saddhiṃ samagaṇanaṃ. Yasmā cettha arūpadhammāyeva paccayuppannā, tasmā nahetunādhipatinapurejātanapacchājātanāsevananakammanavipākanajhānanamagganavippayuttavasena daseva paccayā paccanīkato dassitā, sesā cuddasa na labbhanti. Yepi labbhanti, tesupi vipāke paccayuppanne nakammanavipākā na labbhanti.

359. คำใดที่กล่าวไว้ในปัจจนียะนี้ เพื่อแสดงการจำแนกวิสัชนาโดยการนับ เป็นต้นว่า “นเหตุยา เทฺว” (ในนเหตุปัจจัย มี ๒ อย่าง) ในคำนั้น มีการจำแนก ๓ อย่าง คือ ๒, ๓ และ ๑ พึงทราบการนับในการสังสรรค์ปัจจัยในทุกติกะเป็นต้น โดยนัยแห่งการจำแนกเหล่านั้น แม้ในที่นี้ ในการสังสรรค์แห่งจำนวนที่มากกว่ากับจำนวนที่น้อยกว่า ย่อมได้จำนวนที่น้อยกว่าเท่านั้น ในการสังสรรค์กับจำนวนที่เท่ากัน ย่อมได้จำนวนที่เท่ากัน และเพราะในปัจจนียะนี้มีเพียงอรูปธรรมเป็นปัจจยุปบันธรรมเท่านั้น ฉะนั้น จึงแสดงปัจจัยเพียง ๑๐ อย่างจากฝ่ายปัจจนียะ คือ นเหตุ นอธิปติ นปุเรชาตะ นปัจฉาชาตะ นอาเสวนะ นกัมมะ นวิปากะ นฌานะ นมัคคะ และนวิปปยุตตะ ปัจจัยที่เหลือ ๑๔ อย่าง ย่อมไม่ได้ แม้ในปัจจัยที่ได้เหล่านั้น เมื่อวิบากเป็นปัจจยุปบันธรรม นกัมมปัจจัยและนวิปากปัจจัยก็ย่อมไม่ได้

360-368. Nahetupaccayā nādhipatiyā dveti nahetuyā laddhaṃ dvayameva. Sesadvayesupi eseva nayo. Nakamme ekanti ahetukakiriyacetanaṃ paccayuppannaṃ katvā abyākatena abyākataṃ. Navipāke dveti ahetukamohakiriyavasena dve. Najhāne ekanti ahetukapañcaviññāṇavasena abyākatavissajjanaṃ veditabbaṃ. Namagge ekanti ahetukavipākakiriyavasena abyākatavissajjanaṃ. Imināvupāyena sabbasaṃsandanesu attho veditabboti.

๓๖๐-๓๖๘. ในคำว่า “นเหตุปจฺจยา นอธิปติยา เทฺว” (อาศัยนเหตุปัจจัย นอธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง) จำนวน ๒ ที่ได้มานั้น มาจากนเหตุปัจจัยนั่นเอง แม้ในอีก ๒ คู่ที่เหลือ ก็มีนัยนี้เช่นกัน ในคำว่า “นกมฺเม เอกํ” (ในนกัมมปัจจัย มี ๑ อย่าง) คือ อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต โดยทำให้อเหตุกกิริยาเจตนาเป็นปัจจยุปบันธรรม ในคำว่า “นวิปาเก เทฺว” (ในนวิปากปัจจัย มี ๒ อย่าง) จำนวน ๒ นั้น มาโดยนัยแห่งอเหตุกโมหกิริยา ในคำว่า “นฌาเน เอกํ” (ในนฌานปัจจัย มี ๑ อย่าง) พึงทราบว่าเป็นอัพยากตวิสัชนาโดยนัยแห่งอเหตุกปัญจวิญญาณ ในคำว่า “นมคฺเค เอกํ” (ในนมัคคปัจจัย มี ๑ อย่าง) เป็นอัพยากตวิสัชนาโดยนัยแห่งอเหตุกวิบากและกิริยา พึงทราบเนื้อความในการสังสรรค์ทั้งปวงด้วยอุบายนี้

369-383. Anulomapaccanīye heṭṭhā vuttā nahetuādayo daseva paccanīyato labbhanti, na sesā. Yepi labbhanti, tesu hetumhi anulomato ṭhite jhānamaggā paccanīyato na labbhantīti sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbanti.

๓๖๙-๓๘๓. ในอนุโลมปัจจนียะ ปัจจัย ๑๐ อย่างมีนเหตุเป็นต้นที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นเท่านั้น ที่ได้จากฝ่ายปัจจนียะ ปัจจัยที่เหลือไม่ได้ แม้ในปัจจัยที่ได้เหล่านั้น เมื่อเหตุปัจจัยตั้งอยู่ฝ่ายอนุโลม ฌานปัจจัยและมัคคปัจจัยย่อมไม่ได้จากฝ่ายปัจจนียะ ทุกอย่างพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นนั่นเอง

384-391. Paccanīyānulome nahetupaccayuppannesu ahetukamohova jhānamaggapaccayaṃ labhati, sesā na labhanti. Najhānapaccaye aṭṭhāhetukacittānipi. Nakammapaccayā nahetupaccayā nādhipatipaccayā napurejātapaccayā ārammaṇe ekanti āruppe ahetukakiriyacetanāvasena abyākatena abyākataṃ. Iminā upāyena yaṃ labbhati, yañca na labbhati, tassa vasena sabbattha gaṇanā veditabbāti.

๓๘๔-๓๙๑. ในปัจจนียานุโลม บรรดาธรรมที่เป็นปัจจยุปบันของนเหตุปัจจัย มีเพียงอเหตุกโมหะเท่านั้นที่ได้ฌานปัจจัยและมัคคปัจจัย ธรรมที่เหลือไม่ได้ ในนฌานปัจจัย แม้อเหตุกจิต ๘ ดวงก็ได้ ในคำว่า “นกมฺมปจฺจยา นเหตุปจฺจยา นอธิปติปจฺจยา นปุเรชาตปจฺจยา อารมฺมเณ เอกํ” (อาศัยนกัมมปัจจัย นเหตุปัจจัย นอธิปติปัจจัย นปุเรชาตปัจจัย ในอารัมมณปัจจัย มี ๑ อย่าง) คือ อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต โดยนัยแห่งอเหตุกกิริยาเจตนาในอรูปธรรม พึงทราบการนับในทุกแห่งโดยอุบายนี้ โดยนัยแห่งสิ่งที่ได้และสิ่งที่ไม่ได้

Saṃsaṭṭhavāravaṇṇanā.

อรรถกถาสังสัฏฐวาร

6. Sampayuttavāravaṇṇanā

6. อรรถกถาสัมปยุตตวาร

392-400. Sampayuttavāre kusalaṃ dhammaṃ sampayuttoti kusalaṃ dhammaṃ sampayuttapaccayaṃ katvāti attho. Sesamettha saṃsaṭṭhavāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Avasāne panassa ‘‘saṃsaṭṭhattaṃ nāma sampayuttattaṃ, sampayuttattaṃ nāma saṃsaṭṭhatta’’nti idaṃ ubhinnampi etesaṃ vārānaṃ atthato ninnānākaraṇabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Atthato hi etepi paṭiccasahajātā viya paccayanissayā viya ca ninnānākaraṇā. Evaṃ santepi aññamaññassa atthaniyamanatthaṃ vuttā. ‘‘Saṃsaṭṭhā yojitā hayā’’tiādīsu (jā. 2.22.70) hi asampayuttampi saṃsaṭṭhanti vuccati. ‘‘Yā sā vīmaṃsā kosajjasahagatā kosajjasampayuttā’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.832) asaṃsaṭṭhaṃ vokiṇṇampi sampayuttanti. Iti saṃsaṭṭhavārena ekuppādalakkhaṇassa sampayuttassa saṃsaṭṭhabhāvaṃ sampayuttavārena ca saṃsaṭṭhassa ekuppādādilakkhaṇassa sampayuttabhāvaṃ niyametuṃ ubhopete vuttā. Apica tathā bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena desanāvilāsena niruttipaṭisambhidāpabhedajānanavasena cāpi ete ubhopi vuttāti.

๓๙๒-๔๐๐. ในสัมปยุตตวาร บทว่า “กุสลํ ธมฺมํ สมฺปยุตฺโต” มีความหมายว่า กระทำกุศลธรรมให้เป็นสัมปยุตตปัจจัย เนื้อความที่เหลือในวารนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสังสัฏฐวาร แต่ในตอนท้ายของวารนี้ คำว่า “ความเป็นสังสัฏฐะ ชื่อว่า ความเป็นสัมปยุตตะ, ความเป็นสัมปยุตตะ ชื่อว่า ความเป็นสังสัฏฐะ” นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่าวารทั้งสองนี้โดยเนื้อความแล้วไม่มีความแตกต่างกัน เพราะโดยเนื้อความแล้ว แม้วารทั้งสองนี้ก็ไม่มีความแตกต่างกัน เหมือนอย่างปัจจยศัพท์กับนิสสยศัพท์ และเหมือนอย่างปฏิจจศัพท์กับสหชาตศัพท์ ถึงเป็นเช่นนั้น ท่านก็กล่าวไว้เพื่อกำหนดความหมายของกันและกัน จริงอยู่ ในคำเป็นต้นว่า “สํสฏฺฐา โยชิตา หยา” (ม้าที่เทียมแล้ว คลุกคลีกัน) แม้สิ่งที่ไม่ได้สัมปยุตต์กัน ท่านก็เรียกว่า สังสัฏฐะ ในคำเป็นต้นว่า “ยา สา วีมํสา โกสชฺชสหคตา โกสชฺชสมฺปยุตฺตา” (วิมังสาใด ไปพร้อมกับความเกียจคร้าน สัมปยุตต์กับความเกียจคร้าน) แม้สิ่งที่ไม่ได้สังสัฏฐะกัน แต่ระคนกัน ท่านก็เรียกว่า สัมปยุตตะ ดังนั้น ท่านจึงกล่าววารทั้งสองนี้ไว้เพื่อกำหนดความเป็นสังสัฏฐะของสัมปยุตตธรรมซึ่งมีเอกุปปาทลักษณะ (ลักษณะที่เกิดพร้อมกัน) ด้วยสังสัฏฐวาร และเพื่อกำหนดความเป็นสัมปยุตตะของสังสัฏฐธรรมซึ่งมีเอกุปปาทาทิลักษณะ (ลักษณะที่เกิดพร้อมกันเป็นต้น) ด้วยสัมปยุตตวาร อีกประการหนึ่ง ท่านกล่าววารทั้งสองนี้ไว้ตามอัธยาศัยของผู้ที่พึงเข้าใจอย่างนั้น โดยเป็นวิลาสแห่งเทศนา และโดยนัยแห่งการให้รู้ถึงประเภทของนิรุตติปฏิสัมภิทาด้วย

Sampayuttavāravaṇṇanā.

อรรถกถาสัมปยุตตวาร

Etesu pana chasu vāresu atthi koci paccayo ekantaṃ anulomato na tiṭṭhati, paccanīkatova tiṭṭhati; atthi ekantaṃ paccanīkato na tiṭṭhati, anulomatova tiṭṭhati; atthi anekantaṃ anulomato ceva tiṭṭhati, paccanīkato cāti idaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ. Tattha paṭhamo pañho pacchājātassa, dutiyo mahācatukkassa, tatiyo yujjamānakānaṃ sesānaṃ vasena veditabboti.

แต่ในวารทั้ง ๖ เหล่านี้ พึงทราบปกิณณกะนี้ว่า มีปัจจัยบางอย่างที่ไม่ตั้งอยู่ฝ่ายอนุโลมโดยส่วนเดียว แต่ตั้งอยู่ฝ่ายปัจจนียะเท่านั้น มีปัจจัยบางอย่างที่ไม่ตั้งอยู่ฝ่ายปัจจนียะโดยส่วนเดียว แต่ตั้งอยู่ฝ่ายอนุโลมเท่านั้น มีปัจจัยบางอย่างที่ตั้งอยู่ทั้งฝ่ายอนุโลมและฝ่ายปัจจนียะโดยไม่แน่นอน ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น พึงทราบว่า ปัญหาข้อแรกเป็นของปัจฉาชาตปัจจัย ข้อที่สองเป็นของมหาจตุกกะ (ปัจจัย ๔ หมวดใหญ่) ข้อที่สามเป็นโดยนัยแห่งปัจจัยที่เหลือที่ประกอบกันได้

7. Pañhāvāravibhaṅgavaṇṇanā

7. อรรถกถาปัญหาวารวิภังค์

401-403. Pañhāvāre ‘‘siyā kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo’’tiādinā kusalattike uddharitabbapucchānaṃ labbhamānavasena vissajjanaṃ dassetuṃ kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayotiādi vuttaṃ. Kusalo ca nāmesa sayaṃ uppajjanto ṭhapetvā pacchājātañca vipākañca sesehi dvāvīsatiyā paccayehi uppajjati. Kusalassa paccayo honto ṭhapetvā purejātapacchājātavipākavippayutte sesehi vīsatiyā paccayehi paccayo hoti. Tasmā yehi paccayehi kusalo kusalassa paccayo hoti, te paccaye paṭipāṭiyā dassetuṃ hetupaccayenātiādi āraddhaṃ.

ข้อ ๔๐๑-๔๐๓ ในปัญหาพจน์ พระบาลีว่า “กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมโดยเหตุปัจจัยได้บ้าง” เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงการวิสัชนาตามสมควรแก่ปัญหาที่พึงยกขึ้นในกุศลติกะ ด้วยประการฉะนี้ว่า กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมโดยเหตุปัจจัย เป็นต้น ก็แล กุศลธรรมนี้ เมื่อเกิดขึ้นเอง ย่อมเกิดขึ้นด้วยปัจจัย ๒๒ ประการ เว้นปัจฉาชาตปัจจัยและวิปากปัจจัย เมื่อเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม ย่อมเป็นปัจจัยด้วยปัจจัย ๒๐ ประการ เว้นปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย วิปากปัจจัย และวิปปยุตตปัจจัย เพราะเหตุนั้น เพื่อจะแสดงปัจจัยเหล่านั้นตามลำดับ ที่กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล จึงทรงเริ่มต้นพระบาลีว่า โดยเหตุปัจจัย เป็นต้น

Tattha yā esā paccayavibhaṅgavāre viya ‘‘hetusampayuttakānaṃ dhammāna’’nti akatvā ‘‘hetū sampayuttakānaṃ khandhāna’’nti desanā katā, tassā eva karaṇe idaṃ payojanaṃ – tattha hi suññaṭṭhaṃ dīpetuṃ dhammānanti vuttaṃ. Idha paccayato uppajjamānā dhammā rāsito uppajjanti, na ekekatoti rāsaṭṭhaṃ dīpetuṃ khandhānanti vuttaṃ. Paṭiccavārādīsu vā khandhavasena paccayuppannadesanā āruḷhāti tenevānukkamena idhāpi āruḷhāti. Kasmā panetesu evaṃ āruḷhāti? Asaṅkarato vibhāgadassanatthaṃ. ‘‘Ekaṃ dhammaṃ paṭicca sesā dhammā’’ti hi ādinā nayena vuccamāne asukadhammaṃ nāma nissāya asukadhammāti na sakkā asaṅkarato paccaye paccayuppanne ca jānituṃ, evaṃ sante uddesaniddesā nibbisesā siyuṃ. Tasmā asaṅkarato vibhāgadassanatthaṃ evaṃ āruḷhāti veditabbā. Cittasamuṭṭhānānanti idaṃ yassa abyākatassa kusalo hetupaccayena paccayo hoti, tameva dassetuṃ vuttaṃ. Paccayavibhaṅge pana kusalādivasena vibhāgaṃ akatvā sāmaññato sabbesaṃ hetūnaṃ vasena uppannarūpadassanatthaṃ cittasamuṭṭhānānanti avatvā taṃsamuṭṭhānānanti vuttaṃ. Tasmā tattha abyākatahetusamuṭṭhānarūpaṃ, okkantikkhaṇe kaṭattārūpampi saṅgahaṃ gataṃ. Iminā upāyena sesesupi evarūpesu vissajjanesu attho veditabbo.

ในปัญหาวารนั้น ที่ทรงแสดงไว้ว่า “เหตุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุตด้วยเหตุ” โดยไม่ตรัสว่า “แก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ” เหมือนในปัจจยวิภังควารนั้น มีประโยชน์ในการทำอย่างนั้นดังนี้ คือ ในปัจจยวิภังควารนั้น ท่านกล่าวคำว่า “ธรรมานัง” เพื่อแสดงความหมายว่าเป็นของสูญ ส่วนในที่นี้ ธรรมที่เกิดขึ้นจากปัจจัย ย่อมเกิดขึ้นเป็นกลุ่มก้อน ไม่ใช่เกิดขึ้นทีละอย่างๆ เพื่อแสดงความหมายว่าเป็นกลุ่มก้อน จึงตรัสว่า “ขันธานัง” อีกอย่างหนึ่ง ในปฏิจจวารเป็นต้น การแสดงปัจจยุปบันนธรรมโดยความเป็นขันธ์เป็นแนวที่ใช้กันอยู่แล้ว เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงทรงใช้แนวนั้นตามลำดับ ถามว่า ก็เพราะเหตุไร ในวารเหล่านั้นจึงทรงใช้แนวนี้ ตอบว่า เพื่อแสดงการจำแนกโดยไม่สับสน จริงอยู่ เมื่อกล่าวโดยนัยเป็นต้นว่า “อาศัยธรรมอย่างหนึ่ง ธรรมที่เหลือจึงเกิดขึ้น” ก็ไม่อาจรู้ปัจจัยและปัจจยุปบันนธรรมโดยไม่สับสนได้ว่า “อาศัยธรรมชื่อโน้น ธรรมชื่อโน้นจึงเกิดขึ้น” เมื่อเป็นเช่นนั้น อุเทศและนิทเทสก็จะไม่มีความแตกต่างกัน เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ทรงใช้แนวนี้เพื่อแสดงการจำแนกโดยไม่สับสน บทว่า จิตตสมุฏฺฐานานํ นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงเฉพาะรูปอัพยากตะที่กุศลเป็นปัจจัยให้โดยเหตุปัจจัยเท่านั้น ส่วนในปัจจยวิภังค์ เพื่อแสดงรูปที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งเหตุทั้งปวงโดยทั่วไป โดยไม่ทรงจำแนกโดยความเป็นกุศลเป็นต้น จึงไม่ตรัสว่า จิตตสมุฏฺฐานานํ แต่ตรัสว่า ตํสมุฏฺฐานานํ เพราะฉะนั้น ในปัจจยวิภังค์นั้น แม้อัพยากตเหตุสมุฏฐานรูป และกฏัตตารูปในขณะปฏิสนธิ ก็สงเคราะห์เข้าไว้ด้วย พึงทราบเนื้อความในวิสัชนาที่มีลักษณะเช่นนี้แม้อื่นๆ โดยนัยนี้

404. Dānaṃ datvāti deyyadhammaṃ cajitvā. Yāya vā cetanāya so diyyati, sā cetanā dānaṃ. Datvāti taṃ cetanaṃ pariyodāpetvā visuddhaṃ katvā. Sīlaṃ samādiyitvāti pañcaṅgādivasena niccasīlaṃ gaṇhitvā. Iminā samādānaviratiyeva dassitā. Sampattaviratisamucchedaviratiyo pana loke sīlanti apākaṭattā na vuttā. Kiñcāpi na vuttā, ārammaṇapaccayā pana hontiyeva. Tattha samucchedavirati sekkhānaṃyeva kusalassa ārammaṇaṃ hoti, na itaresaṃ. Uposathakammaṃ katvāti ‘‘pāṇaṃ na hane, na cādinnamādiye’’ti (a. ni. 3.71) evaṃ vuttaṃ uposathadivasesu aṭṭhaṅgauposathakiriyaṃ katvā. Taṃ paccavekkhatīti taṃ kusalaṃ sekkhopi puthujjanopi paccavekkhati, arahāpi paccavekkhateva. Arahatopi hi pubbe kataṃ kusalaṃ kusalameva, yena pana cittena paccavekkhati, taṃ kiriyacittaṃ nāma hoti. Tasmā ‘‘etaṃ kusalo dhammo kusalassa dhammassā’’ti imasmiṃ adhikāre na labbhati. Pubbe suciṇṇānīti ‘‘datvā samādiyitvā katvā’’ti hi āsanne katāni vuttāni, imāni na āsanne katānīti veditabbāni. Dānādīhi vā sesāni kāmāvacarakusalāni dassetuṃ idaṃ vuttaṃ. Jhānā vuṭṭhahitvāti jhānā vuṭṭhahitvā. Ayameva vā pāḷi. Sekkhā gotrabhunti sotāpannaṃ sandhāya vuttaṃ. So hi gotrabhuṃ paccavekkhati. Vodānanti idaṃ pana sakadāgāmianāgāmino sandhāya vuttaṃ. Tesañhi taṃ cittaṃ vodānaṃ nāma hoti. Sekkhāti sotāpannasakadāgāmianāgāmino. Maggā vuṭṭhahitvāti maggaphalabhavaṅgātikkamavasena attanā paṭiladdhā maggā vuṭṭhahitvā, suddhamaggatoyeva pana vuṭṭhāya paccavekkhaṇaṃ nāma natthi.

404. บทว่า ทานํ ทตฺวา ความว่า สละไทยธรรม หรือเจตนาใดที่ให้ไทยธรรมนั้น เจตนานั้นชื่อว่าทาน บทว่า ทตฺวา ความว่า ชำระเจตนานั้นให้บริสุทธิ์ บทว่า สีลํ สมาทิยิตฺวา ความว่า สมาทานនិចจศีลโดยมีองค์ ๕ เป็นต้น ด้วยบทนี้ ทรงแสดงสมาทานวิรัติเท่านั้น ส่วนสัมปัตตวิรัติและสมุจเฉทวิรัติ ไม่ได้ตรัสไว้ เพราะไม่ปรากฏในโลกว่าเป็นศีล ถึงแม้จะไม่ได้ตรัสไว้ แต่ก็เป็นอารัมมณปัจจัยได้ ในวิรัติเหล่านั้น สมุจเฉทวิรัติเป็นอารมณ์แห่งกุศลของพระเสขะเท่านั้น ไม่ใช่ของบุคคลอื่น บทว่า อุโปสถกมฺมํ กตฺวา ความว่า ทำอุโบสถกรรมมีองค์ ๘ ในวันอุโบสถที่ตรัสไว้ว่า “ไม่พึงฆ่าสัตว์ ไม่พึงลักทรัพย์” เป็นต้น บทว่า ตํ ปจฺจเวกฺขติ ความว่า ทั้งพระเสขะ ทั้งปุถุชน ย่อมพิจารณากุศลนั้น แม้พระอรหันต์ก็ย่อมพิจารณาเช่นกัน จริงอยู่ กุศลที่พระอรหันต์ทำไว้ในกาลก่อนก็เป็นกุศลนั่นแหละ แต่จิตที่ท่านใช้พิจารณานั้นชื่อว่ากิริยาจิต เพราะฉะนั้น จึงไม่เข้าในอธิการนี้ว่า “กุศลธรรมนี้เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม” บทว่า ปุพฺเพ สุจิณฺณานิ ความว่า ด้วยบทว่า “ทตฺวา สมาทิยิตฺวา กตฺวา” ท่านกล่าวถึงกรรมที่ทำไว้ในกาลใกล้ พึงทราบว่า กรรมเหล่านี้มิได้ทำไว้ในกาลใกล้ หรือท่านกล่าวบทนี้เพื่อแสดงกามาวจรกุศลที่เหลือจากทานเป็นต้น บทว่า ฌานา วุฏฺฐหิตฺวา ความว่า ออกจากฌาน หรือนี่เป็นพระบาลีอยู่แล้ว บทว่า เสกฺขา โคตฺรภุ ํ ท่านกล่าวหมายถึงพระโสดาบัน เพราะท่านย่อมพิจารณาโคตรภูจิต ส่วนบทว่า โวทานํ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงพระสกทาคามีและพระอนาคามี เพราะจิตของท่านเหล่านั้นชื่อว่าโวทาน บทว่า เสกฺขา หมายถึง พระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามี บทว่า มคฺคา วุฏฺฐหิตฺวา ความว่า ออกจากมรรคที่ตนได้บรรลุแล้วโดยการก้าวล่วงมรรค ผล ภวังค์ แต่การพิจารณาโดยออกจากตัวมรรคล้วนๆ นั้นไม่มี

Kusalaṃ aniccatoti ettha vipassanūpagaṃ tebhūmakakusalameva veditabbaṃ, vipassanākusalaṃ pana kāmāvacarameva. Cetopariyañāṇenāti rūpāvacarakusalaṃ dasseti. Ākāsānañcāyatanantiādīhi arūpāvacarakusalārammaṇavasena uppajjamānaṃ arūpāvacarakusalameva. Kusalā khandhā iddhividhañāṇassātiādīhi puggalaṃ anāmasitvā dhammavasena dasseti. Tenevettha heṭṭhā gahitampi cetopariyañāṇaṃ puna vuttaṃ.

ในบทว่า กุสลํ อนิจฺจโต นี้ พึงทราบว่าได้แก่เตภูมิกกุศลอันเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา ส่วนวิปัสสนากุศลนั้นเป็นกามาวจรอย่างเดียว ด้วยบทว่า เจโตปริยญาเณน ทรงแสดงรูปาวจรกุศล ด้วยบทว่า อากาสานัญจายตนํ เป็นต้น ได้แก่อรูปาวจรกุศลนั่นเองที่เกิดขึ้นโดยมีอรูปาวจรกุศลเป็นอารมณ์ ด้วยบทว่า กุสลา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺส เป็นต้น ทรงแสดงโดยความเป็นธรรมะ ไม่ได้อ้างถึงบุคคล ด้วยเหตุนั้นเอง ในที่นี้ แม้เจโตปริยญาณที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำแล้ว ก็ยังตรัสซ้ำอีก

405. Assādetīti somanassasahagatalobhasampayuttacittehi anubhavati ceva rajjati ca. Abhinandatīti sappītikataṇhāvasena nandati haṭṭhapahaṭṭho hoti, diṭṭhābhinandanāya vā abhinandati. Rāgo uppajjatīti assādentassa rāgo uppajjati nāma. Idaṃ aṭṭhapi lobhasahagatāni gahetvā vuttaṃ. Diṭṭhi uppajjatīti abhinandantassa attā attaniyantiādivasena catūhipi cittehi sampayuttā diṭṭhi uppajjati. Asanniṭṭhānagatassa panettha vicikicchā uppajjati. Vikkhepagatassa uddhaccaṃ, akataṃ vata me kalyāṇanti vippaṭisārino domanassaṃ. Taṃ ārabbhāti tāni suciṇṇāni ārammaṇaṃ katvāti attho. Bahuvacanassa hesa ekavacanādeso, jātivasena vā ekavacanamevetaṃ.

405. คำว่า ย่อมยินดี หมายความว่า ย่อมเสวยอารมณ์และย่อมกำหนัดด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยโลภะอันสหรคตด้วยโสมนัส คำว่า ย่อมเพลิดเพลิน หมายความว่า ย่อมเพลินใจด้วยอำนาจแห่งตัณหาที่ทำให้เกิดความปิติ ย่อมร่าเริงเบิกบาน หรือย่อมเพลิดเพลินด้วยความเพลิดเพลินในทิฏฐิ คำว่า ราคะย่อมเกิดขึ้น หมายความว่า ชื่อว่าราคะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้กำลังยินดี คำนี้ ท่านกล่าวหมายเอาโลภสหคตจิตทั้ง ๘ ดวง คำว่า ทิฏฐิย่อมเกิดขึ้น หมายความว่า ทิฏฐิที่สัมปยุตด้วยจิต ๔ ดวง ด้วยอำนาจแห่งการยึดถือว่า อัตตา อัตตนียะ เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้กำลังเพลิดเพลิน วิจิกิจฉาย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ยังไม่ตัดสินใจในธรรมนั้น อุทธัจจะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีจิตฟุ้งซ่าน, โทมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้เดือดร้อนใจว่า 'โอหนอ กรรมดีเราไม่ได้ทำไว้' คำว่า ปรารภธรรมนั้น มีความหมายว่า กระทำสุจริตธรรมเหล่านั้นให้เป็นอารมณ์ นี้เป็นการแปลงพหูพจน์เป็นเอกพจน์ หรือคำนี้เป็นเอกพจน์โดยชาติ (ประเภท) นั่นเอง

406. Arahā maggā vuṭṭhahitvāti maggavīthiyaṃ phalānantarassa bhavaṅgassa atikkamavasena vuṭṭhahitvā. Paccavekkhaṇacittāni panassa kiriyābyākatāni. Evaṃ kiriyābyākatassa ārammaṇapaccayaṃ dassetvā puna vipākābyākatassa dassetuṃ sekkhā vātiādimāha. Kusale niruddheti vipassanājavanavīthiyā pacchinnāya. Vipākoti kāmāvacaravipāko. Tadārammaṇatāti tadārammaṇatāya, taṃ kusalassa javanassa ārammaṇabhūtaṃ vipassitakusalaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjatīti attho. Na kevalañca tadārammaṇavaseneva, paṭisandhibhavaṅgacutivasenāpi. Vipāko hi kammaṃ ārammaṇaṃ katvā gahitapaṭisandhikassa kusalārammaṇo hotiyeva, so pana dubbiññeyyattā idha na dassito.

406. คำว่า พระอรหันต์ออกจากมรรคแล้ว หมายความว่า ออกแล้วด้วยอำนาจแห่งการก้าวล่วงภวังค์อันเกิดถัดจากผลจิตในมรรควิถี ส่วนปัจจเวกขณจิตของท่านเป็นกิริยาอัพยากตะ ครั้นทรงแสดงอารัมมณปัจจัยของกิริยาอัพยากตะอย่างนี้แล้ว เพื่อจะทรงแสดงอารัมมณปัจจัยของวิบากอัพยากตะอีก จึงตรัสคำว่า พระเสขะ เป็นต้น คำว่า เมื่อกุศลดับไปแล้ว หมายความว่า เมื่อวิปัสสนาชวนวิถีขาดไปแล้ว คำว่า วิบาก ได้แก่ กามาวจรวิบาก คำว่า โดยความเป็นตทารัมมณะ มีความหมายว่า ย่อมเกิดขึ้นโดยกระทำวิปัสสนากุศลอันเป็นอารมณ์ของชวนะที่เป็นกุศลนั้นให้เป็นอารมณ์ ไม่ใช่เพียงด้วยอำนาจแห่งตทารัมมณะเท่านั้น แต่ยังด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติด้วย จริงอยู่ วิบากย่อมมีกุศลเป็นอารมณ์ของผู้มีการถือปฏิสนธิโดยกระทำกรรมให้เป็นอารมณ์นั่นแหละ แต่เพราะวิบากนั้นรู้ได้ยาก จึงไม่ทรงแสดงไว้ในที่นี้

Kusalaṃ assādetītiādi akusalajavanāvasāne kusalārammaṇavipākaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Viññāṇañcāyatanavipākassāti idaṃ dubbiññeyyampi samānaṃ mahaggatavipākassa tadārammaṇabhāvena anuppattito labbhamānakavasena vuttaṃ. Kiriyassāti arahattaṃ patvā asamāpannapubbe ākāsānañcāyatane paṭilomato vā ekantarikavasena vā samāpannakiriyāya. Cetopariyañāṇassātiādīni parato āvajjanāya yojetabbāni. Yā etesaṃ āvajjanā, tassā kusalā khandhā ārammaṇapaccayena paccayoti ayañhettha attho.

คำว่า ย่อมยินดีในกุศล เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อแสดงวิบากที่มีกุศลเป็นอารมณ์ในตอนท้ายของอกุศลชวนะ คำว่า แห่งวิญญาณัญจายตนวิบาก นี้ แม้จะรู้ได้ยาก แต่ท่านกล่าวโดยนัยที่พึงได้มาเพราะการไม่เกิดขึ้นโดยความเป็นตทารัมมณะของมหัคคตวิบาก คำว่า แห่งกิริยา หมายถึง กิริยาจิตของผู้บรรลุอรหัตแล้วเข้าสมาบัติในอากาสานัญจายตนะที่ไม่เคยเข้ามาก่อน โดยปฏิโลมหรือโดยเว้นลำดับ คำว่า แห่งเจโตปริยญาณ เป็นต้น พึงประกอบกับอาวัชชนะในลำดับถัดไป อาวัชชนะใดของธรรมเหล่านั้น กุศลขันธ์ทั้งหลายย่อมเป็นปัจจัยแก่อาวัชชนะนั้นโดยอารัมมณปัจจัย นี้คือความหมายในที่นี้

407-409. Rāganti attano vā parassa vā rāgaṃ. Attano rāgavasena panettha vaṇṇanā pākaṭā hoti. Assādetītiādīni vuttatthāneva. Vicikicchādīsu pana tīsu assādetabbatāya abhāvena ‘‘assādetī’’ti na vuttaṃ. Diṭṭhi panettha uppajjati, sā assādetīti padassa parihīnattā āgatapaṭipāṭiyā paṭhamaṃ na vuttā. Vicikicchādīsuyeva taṃ taṃ sabhāgaṃ paṭhamaṃ vatvā tassa tassa anantarā vuttā. Imesu ca pana rāgādīsu ‘‘kiṃ me pāpadhammā uppajjantī’’ti akkhantivasena vā, ‘‘kataṃ pāpaṃ kataṃ luddha’’nti vippaṭisārādivasena vā domanassuppatti veditabbā.

ข้อ ๔๐๗-๔๐๙ คำว่า ราคะ หมายถึง ราคะของตนหรือของผู้อื่น ในที่นี้ คำอธิบายโดยนัยแห่งราคะของตนย่อมปรากฏชัด คำว่า ย่อมยินดี เป็นต้น มีความหมายตามที่กล่าวแล้วนั่นเอง แต่ในธรรม ๓ อย่าง มีวิจิกิจฉาเป็นต้น เพราะไม่มีสภาวะที่พึงยินดี ท่านจึงไม่กล่าวคำว่า 'ย่อมยินดี' ทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นในธรรมนั้น แต่เพราะบทว่า 'ย่อมยินดี' ไม่มี ท่านจึงไม่กล่าวทิฏฐินั้นไว้เป็นอันดับแรกตามลำดับที่มา ในธรรมมีวิจิกิจฉาเป็นต้นนั่นแหละ ท่านกล่าวธรรมที่มีส่วนเสมอกันนั้นๆ ก่อน แล้วจึงกล่าวทิฏฐิในลำดับถัดจากธรรมนั้นๆ อนึ่ง ในธรรมมีราคะเป็นต้นเหล่านี้ พึงทราบการเกิดขึ้นแห่งโทมนัสโดยนัยแห่งความไม่พอใจว่า 'บาปธรรมอะไรหนอเกิดขึ้นแก่เรา' หรือโดยนัยแห่งความเดือดร้อนใจเป็นต้นว่า 'กรรมชั่วเราทำแล้ว กรรมหยาบช้าเราทำแล้ว'

410. Cakkhuṃ aniccatoti vipassanānukkamena oḷārikāyatanāni vatthurūpañcāti ekādasa rūpāni pākaṭattā gahitāni. Puna rūpāyatanādīni cakkhuviññāṇādīnaṃ ārammaṇattā gahitāni. Yasmā panesā viññāṇakāyavasena desanā, na dhātuvasena, tasmā manodhātu na gahitā. Evaṃ sabbattha gahitāgahitaṃ veditabbaṃ.

410. คำว่า จักษุไม่เที่ยง เป็นต้น ตามลำดับแห่งวิปัสสนา ท่านถือเอารูป ๑๑ คือ โอฬาริกายตนะและวัตถุรูป เพราะเป็นธรรมที่ปรากฏชัด อีกอย่างหนึ่ง ท่านถือเอารูปายตนะเป็นต้น เพราะเป็นอารมณ์ของจักขุวิญญาณเป็นต้น แต่เพราะเทศนานี้เป็นไปโดยนัยแห่งวิญญาณกาย ไม่ใช่โดยนัยแห่งธาตุ ฉะนั้น ท่านจึงไม่ถือเอามโนธาตุ พึงทราบสิ่งที่ท่านถือเอาและไม่ถือเอาในทุกแห่งอย่างนี้

411. Phalaṃ paccavekkhanti nibbānaṃ paccavekkhantīti paccavekkhaṇakusalassa ārammaṇadassanatthaṃ vuttaṃ.

411. คำว่า ย่อมพิจารณาผล ย่อมพิจารณาพระนิพพาน ท่านกล่าวเพื่อแสดงอารมณ์ของปัจจเวกขณกุศล

413-416. Ārammaṇādhipatiniddese sekkhaputhujjanānaṃ vasena catubhūmakakusalaṃ dassitaṃ, tathā sahajātādhipatiniddese. Arahato uttamadhammaṃ adhigatattā lokiyakusalesu garukāro natthīti aggamaggova dassito.

ข้อ ๔๑๓-๔๑๖ ในอารัมมณาธิปตินิทเทส ท่านแสดงจตุภูมิกกุศลโดยนัยแห่งพระเสขะและปุถุชน, ในสหชาตาธิปตินิทเทสก็เช่นกัน เพราะพระอรหันต์บรรลุอุตตมธรรมแล้ว จึงไม่มีความเคารพในโลกิยกุศลทั้งหลาย ท่านจึงแสดงเฉพาะอัคคมรรคเท่านั้น

417. Anantarapaccaye purimā purimāti ekabhūmakāpi nānābhūmakāpi kusalā ekato katvā vuttā. Anulomaṃ gotrabhussa, anulomaṃ vodānassāti nānārammaṇavasena. Gotrabhu maggassa, vodānaṃ maggassāti nānābhūmivasena. Kusalaṃ vuṭṭhānassāti ettha pana kusalanti tebhūmakakusalaṃ. Vuṭṭhānanti tebhūmakavipākaṃ. Tehi kusalajavanavīthito vuṭṭhahanti, tasmā vuṭṭhānanti vuccati. Taṃ duvidhaṃ hoti – tadārammaṇaṃ bhavaṅgañca. Tattha kāmāvacarakusalassa ubhayampi vuṭṭhānaṃ hoti, mahaggatassa bhavaṅgameva. Maggo phalassāti idaṃ yasmā lokuttaravipākaṃ javanavīthipariyāpannattā vuṭṭhānaṃ nāma na hoti, tasmā visuṃ vuttaṃ. Anulomaṃ sekkhāyāti asekkhāya kusalaṃ anantaraṃ na hoti, tasmā vibhāgaṃ karoti. Phalasamāpattiyāti sotāpattiphalasakadāgāmiphalaanāgāmiphalasamāpattiyāpi. Phalasamāpattiyāti anāgāmiphalasamāpattiyā. Akusale duvidhampi vuṭṭhānaṃ labbhati. Vipākābyākatā kiriyābyākatāti ettha vipākābyākatā vipākābyākatānaṃyeva, kiriyābyākatā kiriyābyākatānaṃyeva veditabbā. Bhavaṅgaṃ āvajjanāyātiādi vomissakavasena vuttaṃ. Tattha kiriyāti kāmāvacarakiriyā. Sā duvidhassāpi vuṭṭhānassa anantarapaccayo hoti, mahaggatā bhavaṅgasseva. Iti ye heṭṭhā paccayavibhaṅganiddese ‘‘purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti ārabhitvā kusalaṃ kusalassa, kusalaṃ abyākatassa, akusalaṃ akusalassa, akusalaṃ abyākatassa, abyākataṃ abyākatassa, abyākataṃ kusalassa, abyākataṃ akusalassāti satta vārā dassitā; tesaṃ vasena idha saṅkhepato anantarapaccayo vibhatto.

417. ในอนันตรปัจจัย คำว่า ปุริมา ปุริมา ท่านกล่าวหมายรวมถึงกุศลธรรมทั้งที่เป็นเอกภูมกะ (มีภูมิเดียวกัน) และนานาภูมกะ (มีภูมิต่างกัน) ไว้ด้วยกัน. คำว่า อนุโลมเป็นปัจจัยแก่โคตรภู, อนุโลมเป็นปัจจัยแก่โวทาน ท่านกล่าวโดยนัยแห่งอารมณ์ที่ต่างกัน. คำว่า โคตรภูเป็นปัจจัยแก่มรรค, โวทานเป็นปัจจัยแก่มรรค ท่านกล่าวโดยนัยแห่งภูมิที่ต่างกัน. ในคำว่า กุศลเป็นปัจจัยแก่วุฏฐานนั้น คำว่า กุศล หมายถึง เตภูมกกุศล. คำว่า วุฏฐาน หมายถึง เตภูมกวิบาก. ธรรมเหล่านั้นออกจากกุศลชวนวิถี เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า วุฏฐาน. วุฏฐานนั้นมี ๒ อย่าง คือ ตทารัมมณะ และภวังค์. ในวุฏฐาน ๒ อย่างนั้น กามาวจรกุศลมีวุฏฐานได้ทั้งสองอย่าง, มหัคคตกุศลมีภวังค์อย่างเดียวเป็นวุฏฐาน. คำว่า มรรคเป็นปัจจัยแก่ผลนี้ ท่านกล่าวไว้ต่างหาก เพราะโลกุตตรวิบากเนื่องจากนับเนื่องในชวนวิถี จึงไม่ชื่อว่าวุฏฐาน. คำว่า อนุโลมเป็นปัจจัยแก่เสขะ ท่านจำแนกไว้ เพราะกุศลไม่เป็นอนันตรปัจจัยแก่พระอเสขะ. คำว่า ผลสมาบัติ หมายถึง แม้โสดาปัตติผลสมาบัติ สกทาคามิผลสมาบัติ และอนาคามิผลสมาบัติ. คำว่า ผลสมาบัติ หมายถึง อนาคามิผลสมาบัติ. ในฝ่ายอกุศล ย่อมได้วุฏฐานทั้งสองอย่าง. ในคำว่า วิปากาพยากฤตและกิริยาพยากฤต พึงทราบว่า วิปากาพยากฤตเป็นปัจจัยแก่วิปากาพยากฤตเท่านั้น, กิริยาพยากฤตเป็นปัจจัยแก่กิริยาพยากฤตเท่านั้น. คำว่า ภวังค์เป็นปัจจัยแก่อาวัชชนะ เป็นต้น ท่านกล่าวโดยนัยที่ปะปนกัน. ในคำเหล่านั้น คำว่า กิริยา หมายถึง กามาวจรกิริยา. กิริยานั้นเป็นอนันตรปัจจัยแก่วุฏฐานได้ทั้งสองอย่าง, ส่วนมหัคคตกิริยาเป็นปัจจัยแก่ภวังค์อย่างเดียว. ด้วยเหตุนี้ วาระ ๗ วาระที่ท่านแสดงไว้ในปัจจยวิภังคนิทเทสเบื้องต้น เริ่มตั้งแต่ "ปุริมา ปุริมา กุสลา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย" คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล, กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต, อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต, อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่กุศล, อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อกุศล; ในที่นี้ ท่านได้จำแนกอนันตรปัจจัยโดยย่อตามวาระทั้ง ๗ นั้น.

Vitthārato panettha –

ส่วนโดยพิสดารในที่นี้ มีดังนี้ –

Dasadhā sattarasadhā, samasaṭṭhividhena ca;

Bahudhāpi ca niddesaṃ, sādhukaṃ upalakkhaye.

พึงทำความเข้าใจในนิทเทสโดย ๑๐ อย่าง โดย ๑๗ อย่าง โดย ๖๖ อย่าง และแม้โดยประการเป็นอันมากให้ดีเถิด.

Ayañhi anantarapaccayo na kevalaṃ sattadhāva niddesaṃ labhati, kusalaṃ pana kusalassa vipākassa; akusalaṃ akusalassa vipākassa; vipākaṃ vipākassa kiriyassa; kiriyaṃ kusalassa akusalassa vipākassa kiriyassāti evaṃ dasadhāpi niddesaṃ labhati. Na kevalaṃ dasadhāyeva, kusalaṃ pana kusalassa kusalavipākassa akusalavipākassa; akusalaṃ akusalassa akusalavipākassa kusalavipākassa; kusalavipākaṃ kusalavipākassa akusalavipākassa kiriyassa; akusalavipākaṃ akusalavipākassa kusalavipākassa kiriyassa; kiriyaṃ kiriyassa kusalassa akusalassa kusalavipākassa akusalavipākassāti evaṃ sattarasadhā niddesaṃ labhati.

อนันตรปัจจัยนี้ ย่อมได้นิทเทสไม่เพียง ๗ อย่างเท่านั้น แต่ยังได้นิทเทส ๑๐ อย่าง คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศลและวิบาก, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศลและวิบาก, วิบากเป็นปัจจัยแก่วิบากและกิริยา, กิริยาเป็นปัจจัยแก่กุศล อกุศล วิบาก และกิริยา. ไม่เพียง ๑๐ อย่างเท่านั้น ยังได้นิทเทส ๑๗ อย่าง คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล กุศลวิบาก และอกุศลวิบาก, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล อกุศลวิบาก และกุศลวิบาก, กุศลวิบากเป็นปัจจัยแก่กุศลวิบาก อกุศลวิบาก และกิริยา, อกุศลวิบากเป็นปัจจัยแก่อกุศลวิบาก กุศลวิบาก และกิริยา, กิริยาเป็นปัจจัยแก่กิริยา กุศล อกุศล กุศลวิบาก และอกุศลวิบาก.

Na kevalañca sattarasadhāva samasaṭṭhividhenāpi niddesaṃ labhateva. Kathaṃ? Kāmāvacarakusalañhi bhūmibhedena catubbidhassa kusalassa anantarapaccayo hoti, rūpāvacarārūpāvacaraṃ sakasakabhūmikassevāti kusalaṃ kusalassa chabbidhena anantarapaccayo. Kāmāvacarakusalaṃ pana kāmāvacarakusalavipākassa akusalavipākassa rūpāvacaravipākassa arūpāvacaravipākassa lokuttaravipākassa; rūpāvacarakusalaṃ rūpāvacaravipākassa kāmāvacarakusalavipākassa; arūpāvacarakusalaṃ kāmāvacarakusalavipākassa rūpāvacaraarūpāvacaralokuttaravipākassa; lokuttarakusalaṃ lokuttaravipākassāti kusalaṃ vipākassa dvādasavidhena anantarapaccayo. Akusalaṃ akusalassa akusalavipākassa tebhūmakakusalavipākassāti pañcavidhena anantarapaccayo.

และไม่เพียง ๑๗ อย่างเท่านั้น ยังได้นิทเทสโดย ๖๖ อย่างด้วย. อย่างไร? คือ กามาวจรกุศลเป็นอนันตรปัจจัยแก่กุศล ๔ อย่างโดยความต่างแห่งภูมิ, รูปาวจรและอรูปาวจรกุศลเป็นปัจจัยแก่กุศลในภูมิของตนๆ เท่านั้น ด้วยเหตุนี้ กุศลเป็นอนันตรปัจจัยแก่กุศลจึงมี ๖ อย่าง. ส่วนกามาวจรกุศลเป็นปัจจัยแก่กามาวจรกุศลวิบาก อกุศลวิบาก รูปาวจรวิบาก อรูปาวจรวิบาก และโลกุตตรวิบาก, รูปาวจรกุศลเป็นปัจจัยแก่รูปาวจรวิบากและกามาวจรกุศลวิบาก, อรูปาวจรกุศลเป็นปัจจัยแก่กามาวจรกุศลวิบาก รูปาวจรวิบาก อรูปาวจรวิบาก และโลกุตตรวิบาก, โลกุตตรกุศลเป็นปัจจัยแก่โลกุตตรวิบาก ด้วยเหตุนี้ กุศลเป็นอนันตรปัจจัยแก่วิบากจึงมี ๑๒ อย่าง. อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล อกุศลวิบาก และเตภูมกกุศลวิบาก ด้วยเหตุนี้จึงมี ๕ อย่าง.

Kāmāvacarakusalavipākaṃ kāmāvacarakusalavipākassa akusalavipākassa rūpāvacaravipākassa arūpāvacaravipākassāti kāmāvacarakusalavipākaṃ vipākassa catubbidhena anantarapaccayo. Rūpāvacaravipākaṃ tebhūmakakusalavipākassāti tividhena anantarapaccayo. Arūpāvacaravipākaṃ arūpāvacaravipākassa kāmāvacarakusalavipākassāti duvidhena anantarapaccayo. Lokuttaravipākaṃ catubhūmakakusalavipākassāti catubbidhena anantarapaccayo. Evaṃ kusalavipākaṃ vipākassa terasadhāpi anantarapaccayo. Akusalavipākaṃ akusalavipākassa kāmāvacarakusalavipākassāti duvidhena anantarapaccayo. Evaṃ sabbathāpi vipākaṃ vipākassa pañcadasavidhena anantarapaccayo. Kāmāvacarakusalavipākaṃ pana kāmāvacarakiriyassa, tathā akusalavipākaṃ, tathā rūpāvacaravipākaṃ, tathā arūpāvacaravipākañcāti vipākaṃ kiriyassa ca catubbidhena anantarapaccayo.

กามาวจรกุศลวิบากเป็นอนันตรปัจจัยแก่กามาวจรกุศลวิบาก อกุศลวิบาก รูปาวจรวิบาก และอรูปาวจรวิบาก ด้วยเหตุนี้ กามาวจรกุศลวิบากเป็นอนันตรปัจจัยแก่วิบากจึงมี ๔ อย่าง. รูปาวจรวิบากเป็นอนันตรปัจจัยแก่เตภูมกกุศลวิบาก ด้วยเหตุนี้จึงมี ๓ อย่าง. อรูปาวจรวิบากเป็นอนันตรปัจจัยแก่อรูปาวจรวิบากและกามาวจรกุศลวิบาก ด้วยเหตุนี้จึงมี ๒ อย่าง. โลกุตตรวิบากเป็นอนันตรปัจจัยแก่จตุภูมกกุศลวิบาก ด้วยเหตุนี้จึงมี ๔ อย่าง. ด้วยประการฉะนี้ กุศลวิบากเป็นอนันตรปัจจัยแก่วิบากจึงมี ๑๓ อย่าง. อกุศลวิบากเป็นอนันตรปัจจัยแก่อกุศลวิบากและกามาวจรกุศลวิบาก ด้วยเหตุนี้จึงมี ๒ อย่าง. ด้วยประการฉะนี้ รวมทั้งหมด วิบากเป็นอนันตรปัจจัยแก่วิบากจึงมี ๑๕ อย่าง. ส่วนกามาวจรกุศลวิบากเป็นปัจจัยแก่กามาวจรกิริยา, อกุศลวิบากก็เช่นกัน, รูปาวจรวิบากก็เช่นกัน, และอรูปาวจรวิบากก็เช่นกัน ด้วยเหตุนี้ วิบากเป็นอนันตรปัจจัยแก่กิริยาจึงมี ๔ อย่าง.

Kāmāvacarakiriyaṃ tebhūmakakiriyassa, rūpāvacarārūpāvacarakiriyaṃ rūpāvacarārūpāvacarānaññevāti kiriyaṃ kiriyassa pañcavidhena anantarapaccayo. Kāmāvacarakiriyaṃ akusalavipākassa ceva catubhūmakakusalavipākassa ca, rūpāvacarakiriyaṃ kāmāvacarakusalavipākarūpāvacaravipākānaṃ arūpāvacarakiriyaṃ catubhūmakakusalavipākassāpīti kiriyaṃ vipākassa ekādasavidhena anantarapaccayo. Kāmāvacarakiriyaṃ pana kāmāvacarakusalassa akusalassāti kusalākusalānaṃ duvidhena anantarapaccayo hoti. Evaṃ samasaṭṭhividhenāpi niddesaṃ labhati.

กามาวจรกิริยาเป็นอนันตรปัจจัยแก่เตภูมิกกิริยา, รูปาวจรกิริยาและอรูปาวจรกิริยาเป็นอนันตรปัจจัยแก่รูปาวจรกิริยาและอรูปาวจรกิริยาเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ กิริยาจึงเป็นอนันตรปัจจัยแก่กิริยาโดย ๕ ประการ. กามาวจรกิริยาเป็นอนันตรปัจจัยแก่อกุศลวิบากและแก่จตุภูมิกกุศลวิบาก, รูปาวจรกิริยาเป็นอนันตรปัจจัยแก่กามาวจรกุศลวิบากและรูปาวจรวิบาก, อรูปาวจรกิริยาเป็นอนันตรปัจจัยแม้แก่จตุภูมิกกุศลวิบาก ด้วยเหตุนี้ กิริยาจึงเป็นอนันตรปัจจัยแก่วิบากโดย ๑๑ ประการ. ส่วนกามาวจรกิริยาเป็นอนันตรปัจจัยแก่กามาวจรกุศลและอกุศล ด้วยเหตุนี้ จึงเป็นอนันตรปัจจัยแก่กุศลและอกุศลโดย ๒ ประการ. แม้โดย ๖๘ ประการอย่างนี้ ก็ย่อมได้การแสดง.

Na kevalañca samasaṭṭhividheneva, bahuvidhenāpi labhateva. Kathaṃ? Kāmāvacarapaṭhamamahākusalacittaṃ tāva attano, catunnañca rūpāvacarakusalānaṃ pādakayogena soḷasannaṃ somanassalokuttarānanti ekavīsatiyā ca kusalānaṃ, javanapariyosāne tadārammaṇabhavaṅgavasena uppajjamānānaṃ ekādasannaṃ kāmāvacaravipākānaṃ, bhavaṅgavaseneva pavattānaṃ rūpāvacarārūpāvacaravipākānaṃ, phalasamāpattivasena pavattānaṃ dvādasannaṃ lokuttaravipākānanti evaṃ ekavīsatiyā kusalānaṃ; dvattiṃsāya vipākānanti tepaññāsāya cittānaṃ anantarapaccayo hoti. Tathā dutiyakusalacittaṃ. Tatiyacatutthāni pana ṭhapetvā uparibhūmakakusalāni ca lokuttaravipākāni ca sesaekavīsaticittānaṃ. Pañcamachaṭṭhāni attano ca, navannañca uparibhūmakaupekkhākusalānaṃ, tevīsatiyā ca vipākānanti tettiṃsāya. Sattamaaṭṭhamāni ekavīsatiyāva.

และไม่ใช่จะได้การแสดงโดย ๖๘ ประการเท่านั้น แต่ย่อมได้แม้โดยหลายประการทีเดียว. อย่างไร? ก่อนอื่น กามาวจรมหากุศลจิตดวงที่ ๑ เป็นอนันตรปัจจัยแก่ตนเอง, แก่รูปาวจรกุศล ๔ ดวงโดยเป็นบาท, และแก่โสมนัสสโลกุตตรกุศล ๑๖ ดวง รวมเป็นกุศล ๒๑ ดวง, แก่กามาวจรวิบาก ๑๑ ดวงที่เกิดขึ้นในที่สุดแห่งชวนะโดยเป็นตทาลัมพณะและภวังค์, แก่รูปาวจรวิบากและอรูปาวจรวิบากที่ดำเนินไปโดยเป็นภวังค์, แก่โลกุตตรวิบาก ๑๒ ดวงที่ดำเนินไปโดยเป็นผลสมาบัติ ด้วยประการฉะนี้ จึงเป็นอนันตรปัจจัยแก่กุศล ๒๑ ดวง, แก่วิบาก ๓๒ ดวง รวมเป็นจิต ๕๓ ดวง. กุศลจิตดวงที่ ๒ ก็เช่นกัน. ส่วนดวงที่ ๓ และ ๔ เป็นปัจจัยแก่จิตที่เหลือ ๒๑ ดวง ยกเว้นอุปริภูมิกุศลและโลกุตตรวิบาก. ดวงที่ ๕ และ ๖ เป็นปัจจัยแก่ตนเอง, แก่อุเบกขาอุปริภูมิกุศล ๙ ดวง, และแก่วิบาก ๒๓ ดวง รวมเป็น ๓๓ ดวง. ดวงที่ ๗ และ ๘ เป็นปัจจัยแก่ ๒๑ ดวงเท่านั้น.

Pañca rūpāvacarakusalāni attano attano pacchimānaṃ rūpāvacarakusalānaṃ, catunnampi ñāṇasampayuttamahāvipākānaṃ, pañcannaṃ rūpāvacaravipākānañcāti dasannaṃ. Eteneva ca nayena arūpāvacarakusalesu paṭhamaṃ attano vipākena saddhiṃ ekādasannaṃ, dutiyaṃ dvādasannaṃ, tatiyaṃ terasannaṃ, catutthaṃ cuddasannaṃ phalasamāpattiyā cāti pannarasannaṃ lokuttarakusalaṃ attano attano vipākasseva. Aṭṭhasu lobhasahagatesu ekekaṃ akusalaṃ ekādasannaṃ kāmāvacaravipākamanoviññāṇadhātūnaṃ navannaṃ, mahaggatavipākānaṃ attano attano pacchimassa cāti ekavīsatiyā. Dve domanassasahagatāni upekkhāsahagatānaṃ channaṃ kāmāvacaravipākamanoviññāṇadhātūnaṃ attano pacchimassa cāti sattannaṃ. Vicikicchuddhaccasahagatadvayaṃ somanassasahagatāhetukavipākena saddhiṃ ekādasannaṃ kāmāvacaravipākamanoviññāṇadhātūnaṃ navannaṃ rūpāvacarārūpāvacaravipākānaṃ attano pacchimassa cāti ekavīsatiyā.

รูปาวจรกุศล ๕ ดวงเป็นปัจจัยแก่รูปาวจรกุศลดวงหลังๆ ของตนๆ, แก่ญาณสัมปยุตตมหาวิบากทั้ง ๔, และแก่รูปาวจรวิบาก ๕ ดวง รวมเป็น ๑๐ ดวง. และโดยนัยนี้แหละ ในบรรดาอรูปาวจรกุศล ดวงที่ ๑ เป็นปัจจัยแก่ ๑๑ ดวง พร้อมกับวิบากของตน, ดวงที่ ๒ แก่ ๑๒ ดวง, ดวงที่ ๓ แก่ ๑๓ ดวง, ดวงที่ ๔ แก่ ๑๔ ดวง และโดยเป็นผลสมาบัติจึงเป็นปัจจัยแก่ ๑๕ ดวง. โลกุตตรกุศลเป็นปัจจัยแก่วิบากของตนๆ เท่านั้น. ในบรรดาโลภสหคตจิต ๘ ดวง อกุศลแต่ละดวงเป็นปัจจัยแก่กามาวจรวิบากมโนวิญญาณธาตุ ๑๑ ดวง, แก่มหัคคตวิบาก ๙ ดวง, และแก่ดวงหลังๆ ของตนๆ รวมเป็น ๒๑ ดวง. โทมนัสสสหคตจิต ๒ ดวงเป็นปัจจัยแก่อุเบกขาสหคตกามาวจรวิบากมโนวิญญาณธาตุ ๖ ดวง และแก่ดวงหลังของตน รวมเป็น ๗ ดวง. วิจิกิจฉาสหคตจิตและอุทธัจจสหคตจิต ๒ ดวงเป็นปัจจัยแก่กามาวจรวิบากมโนวิญญาณธาตุ ๑๑ ดวง พร้อมกับโสมนัสสสหคตอเหตุกวิบาก, แก่รูปาวจรและอรูปาวจรวิบาก ๙ ดวง, และแก่ดวงหลังของตน รวมเป็น ๒๑ ดวง.

Kusalavipākapañcaviññāṇā kusalavipākamanodhātuyā, manodhātu dvinnaṃ vipākamanoviññāṇadhātūnaṃ. Tāsu dvīsu somanassasahagatā dasannaṃ vipākamanoviññāṇadhātūnaṃ bhavaṅgabhūtānaṃ tadārammaṇakāle attano pacchimassa voṭṭhabbanakiriyassa cāti dvādasannaṃ. Upekkhāsahagatāhetukamanoviññāṇadhātu pana āvajjanamanodhātuyā dviṭṭhānikāya āvajjanamanoviññāṇadhātuyā dasannañca vipākamanoviññāṇadhātūnanti dvādasannameva. Tihetukamahāvipākā somanassasahagatāhetukavajjānaṃ dasannampi kāmāvacaravipākamanoviññāṇadhātūnaṃ rūpāvacarārūpāvacaravipākānaṃ āvajjanadvayassa cāti ekavīsatiyā, duhetukavipākā ṭhapetvā mahaggatavipāke sesānaṃ dvādasannaṃ. Pañca rūpāvacaravipākā tebhūmakakusalavipākasahetukapaṭisandhicittānaṃ sattarasannaṃ āvajjanadvayassa cāti ekūnavīsatiyā. Arūpāvacaravipākesu paṭhamaṃ kāmāvacarakusalavipākatihetukapaṭisandhicittānaṃ, catunnaṃ arūpāvacaravipākacittānaṃ catunnaṃ manodvārāvajjanassa cāti navannaṃ. Dutiyaṃ heṭṭhimavipākaṃ vajjetvā aṭṭhannaṃ, tatiyaṃ dve heṭṭhimāni vajjetvā sattannaṃ, catutthaṃ tīṇi heṭṭhimāni vajjetvā channaṃ cattāri lokuttaravipākāni tihetukavipākānaṃ terasannaṃ attano attano pacchimassa cāti cuddasannaṃ.

กุศลวิบากปัญจวิญญาณเป็นปัจจัยแก่กุศลวิบากมโนธาตุ, มโนธาตุเป็นปัจจัยแก่วิบากมโนวิญญาณธาตุ ๒ ดวง. ใน ๒ ดวงนั้น โสมนัสสสหคตจิตเป็นปัจจัยแก่วิบากมโนวิญญาณธาตุ ๑๐ ดวงที่เป็นภวังค์, ในกาลแห่งตทาลัมพณะเป็นปัจจัยแก่ดวงหลังของตน, และแก่โวฏฐัพพนกิริยา รวมเป็น ๑๒ ดวง. ส่วนอุเบกขาสหคตอเหตุกมโนวิญญาณธาตุเป็นปัจจัยแก่อาวชัชนมโนธาตุ, แก่อาวชัชนมโนวิญญาณธาตุใน ๒ ฐานะ, และแก่วิบากมโนวิญญาณธาตุ ๑๐ ดวง รวมเป็น ๑๒ ดวงเท่านั้น. ติเหตุกมหาวิบากเป็นปัจจัยแก่กามาวจรวิบากมโนวิญญาณธาตุทั้ง ๑๐ ดวง เว้นโสมนัสสสหคตอเหตุกวิบาก, แก่รูปาวจรและอรูปาวจรวิบาก, และแก่อาวชัชนะ ๒ ดวง รวมเป็น ๒๑ ดวง, ทวิเหตุกวิบากเป็นปัจจัยแก่จิตที่เหลือ ๑๒ ดวง ยกเว้นมหัคคตวิบาก. รูปาวจรวิบาก ๕ ดวงเป็นปัจจัยแก่เตภูมิกกุศลวิบากสเหตุกปฏิสนธิจิต ๑๗ ดวง, และแก่อาวชัชนะ ๒ ดวง รวมเป็น ๑๙ ดวง. ในบรรดาอรูปาวจรวิบาก ดวงที่ ๑ เป็นปัจจัยแก่กามาวจรกุศลวิบากติเหตุกปฏิสนธิจิต, แก่อรูปาวจรวิบากจิต ๔ ดวง, และแก่มโนทวาราวัชชนะ ๔ ดวง รวมเป็น ๙ ดวง. ดวงที่ ๒ เป็นปัจจัยแก่ ๘ ดวง เว้นวิบากเบื้องต่ำ, ดวงที่ ๓ เป็นปัจจัยแก่ ๗ ดวง เว้นวิบากเบื้องต่ำ ๒ ดวง, ดวงที่ ๔ เป็นปัจจัยแก่ ๖ ดวง เว้นวิบากเบื้องต่ำ ๓ ดวง. โลกุตตรวิบาก ๔ ดวงเป็นปัจจัยแก่ติเหตุกวิบาก ๑๓ ดวง, และแก่ดวงหลังๆ ของตนๆ รวมเป็น ๑๔ ดวง.

Akusalavipākapañcaviññāṇā akusalavipākamanodhātuyā, manodhātu akusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātuyā. Sā tadārammaṇakāle attano pacchimassa cutikāle paṭisandhivasena bhavaṅgavasena ca pavattānaṃ itaresampi navannaṃ kāmāvacaravipākānaṃ upekkhāsahagatānaṃ dvinnaṃ parittakiriyānañcāti dvādasannaṃ. Kiriyamanodhātu dasannaṃ viññāṇānaṃ hasituppādakiriyā pañcavokāre bhavaṅgavasena pavattānaṃ navannaṃ tihetukavipākānaṃ, tadārammaṇavasena pavattānaṃ pañcannaṃ somanassasahagatavipākānaṃ attano pacchimassa cāti aggahitaggahaṇena terasannaṃ. Voṭṭhabbanakiriyā ṭhapetvā kiriyamanodhātuṃ dasannaṃ kāmāvacarakiriyānaṃ, kāmāvacarakusalākusalānaṃ pañcavokāre bhavaṅgavasena pavattānaṃ pannarasannaṃ vipākacittānañcāti pañcacattālīsāya.

อกุศลวิปากปัญจวิญญาณ เป็นปัจจัยแก่อกุศลวิปากมโนธาตุ, มโนธาตุ เป็นปัจจัยแก่อกุศลวิปากอเหตุกมโนวิญญาณธาตุ. มโนวิญญาณธาตุนั้น ในเวลาเป็นตทารัมมณะ เป็นปัจจัยแก่จิต ๑๒ ดวง คือ กามาวจรวิบากที่เหลืออีก ๙ ดวง อุเบกขาสหคตปริตตกิริยา ๒ ดวง ที่เป็นไปโดยความเป็นปฏิสนธิและภวังค์ และแก่จิตดวงสุดท้ายของตนในเวลาจุติ. กิริยามโนธาตุ เป็นปัจจัยแก่จิต ๑๐ ดวง. หสิตุปปาทกิริยา เป็นปัจจัยแก่จิต ๑๓ ดวง โดยนับรวมที่ไม่เคยนับมาก่อน คือ ติเหตุกวิบาก ๙ ดวง ที่เป็นไปโดยความเป็นภวังค์ในปัญจโวการภูมิ, โสมนัสสสหคตวิบาก ๕ ดวง ที่เป็นไปโดยความเป็นตทารัมมณะ, และแก่จิตดวงสุดท้ายของตน. โวฏฐัพพนกิริยา เป็นปัจจัยแก่จิต ๔๕ ดวง คือ กามาวจรกิริยา ๑๐ ดวง เว้นกิริยามโนธาตุ, กามาจรกุศลและอกุศล, และวิปากจิต ๑๕ ดวง ที่เป็นไปโดยความเป็นภวังค์ในปัญจโวการภูมิ.

Kāmāvacaratihetukasomanassasahagatakiriyadvayaṃ bhavaṅgavasena pavattānaṃ terasannaṃ tihetukavipākānaṃ tadārammaṇavasena pañcannaṃ somanassasahagatavipākānaṃ parikammavasena pavattamānānaṃ catunnaṃ rūpāvacarakiriyānaṃ arahattaphalasamāpattiyā attano pacchimassa cāti aggahitaggahaṇena dvāvīsatiyā duhetukasomanassasahagatakiriyadvayaṃ yathāvuttānaṃ terasannaṃ bhavaṅgacittānaṃ pañcannaṃ tadārammaṇānaṃ attano pacchimassa cāti aggahitaggahaṇena sattarasannaṃ. Kāmāvacaratihetukaupekkhāsahagatakiriyadvayaṃ tesaṃyeva terasannaṃ bhavaṅgānaṃ, tadārammaṇavasena pavattānaṃ channaṃ upekkhāsahagatavipākānaṃ, parikammavasena pavattānaṃ ekissā rūpāvacarakiriyāya catunnaṃ arūpāvacarakiriyānaṃ arahattaphalasamāpattiyā attano pacchimassa cāti aggahitaggahaṇena catuvīsatiyā. Duhetukaupekkhāsahagatakiriyadvayaṃ tesaṃyeva terasannaṃ bhavaṅgānaṃ channaṃ tadārammaṇānaṃ attano pacchimassa cāti aggahitaggahaṇena aṭṭhārasannaṃ. Rūpāvacarakiriyesu ekekaṃ navannaṃ pañcavokāre tihetukabhavaṅgānaṃ attano pacchimassa cāti dasannaṃ. Arūpāvacarakiriyesu paṭhamaṃ pañcavokāre navannaṃ bhavaṅgānaṃ, catuvokāre ekassa attano pacchimassa cāti ekādasannaṃ. Dutiyaṃ catuvokāre dve bhavaṅgāni labhati. Tatiyaṃ tīṇi, catutthaṃ cattāri phalasamāpattiñcāti tesu ekekaṃ yathāpaṭipāṭiyā ekādasannaṃ dvādasannaṃ terasannaṃ pañcadasannañca anantarapaccayo hoti. Evaṃ bahuvidhenāpi niddesaṃ labhati. Tena vuttaṃ –

กามาวจรติเหตุกโสมนัสสสหคตกิริยา ๒ ดวง เป็นปัจจัยแก่จิต ๒๒ ดวง โดยนับรวมที่ไม่เคยนับมาก่อน คือ ติเหตุกวิบาก ๑๓ ดวง ที่เป็นไปโดยความเป็นภวังค์, โสมนัสสสหคตวิบาก ๕ ดวง โดยความเป็นตทารัมมณะ, รูปาวจรกิริยา ๔ ดวง ที่เป็นไปโดยความเป็นบริกรรม, ในอรหัตตผลสมาบัติ, และแก่จิตดวงสุดท้ายของตน. ทวิเหตุกโสมนัสสสหคตกิริยา ๒ ดวง เป็นปัจจัยแก่จิต ๑๗ ดวง โดยนับรวมที่ไม่เคยนับมาก่อน คือ ภวังคจิต ๑๓ ดวงตามที่กล่าวแล้ว, ตทารัมมณจิต ๕ ดวง, และแก่จิตดวงสุดท้ายของตน. กามาวจรติเหตุกอุเบกขาสหคตกิริยา ๒ ดวง เป็นปัจจัยแก่จิต ๒๔ ดวง โดยนับรวมที่ไม่เคยนับมาก่อน คือ ภวังคจิต ๑๓ ดวงนั้นแหละ, อุเบกขาสหคตวิบาก ๖ ดวง ที่เป็นไปโดยความเป็นตทารัมมณะ, รูปาวจรกิริยา ๑ ดวง อรูปาวจรกิริยา ๔ ดวง ที่เป็นไปโดยความเป็นบริกรรม, ในอรหัตตผลสมาบัติ, และแก่จิตดวงสุดท้ายของตน. ทวิเหตุกอุเบกขาสหคตกิริยา ๒ ดวง เป็นปัจจัยแก่จิต ๑๘ ดวง โดยนับรวมที่ไม่เคยนับมาก่อน คือ ภวังคจิต ๑๓ ดวงนั้นแหละ, ตทารัมมณจิต ๖ ดวง, และแก่จิตดวงสุดท้ายของตน. ในบรรดารูปาวจรกิริยา แต่ละดวงเป็นปัจจัยแก่จิต ๑๐ ดวง คือ ติเหตุกภวังค์ ๙ ดวงในปัญจโวการภูมิ และแก่จิตดวงสุดท้ายของตน. ในบรรดาอรูปาวจรกิริยา ดวงแรกเป็นปัจจัยแก่จิต ๑๑ ดวง คือ ภวังค์ ๙ ดวงในปัญจโวการภูมิ, ภวังค์ ๑ ดวงในจตุโวการภูมิ, และแก่จิตดวงสุดท้ายของตน. ดวงที่สอง ย่อมได้ภวังค์ ๒ ดวงในจตุโวการภูมิ. ดวงที่สาม ได้ ๓ ดวง, ดวงที่สี่ ได้ ๔ ดวง และผลสมาบัติ. ในบรรดาจิตเหล่านั้น แต่ละดวงย่อมเป็นอนันตรปัจจัยแก่จิต ๑๑, ๑๒, ๑๓, และ ๑๕ ดวง ตามลำดับ. การแสดงนัยย่อมมีได้โดยประการต่าง ๆ แม้ดังนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘Dasadhā sattarasadhā, samasaṭṭhividhena ca;

Bahudhāpi ca niddesaṃ, sādhukaṃ upalakkhaye’’ti.

“พึงทราบการแสดงนัยโดย ๑๐ อย่างบ้าง ๑๗ อย่างบ้าง โดย ๖๖ อย่างบ้าง และโดยประการเป็นอันมากบ้าง ให้ดีเถิด” ดังนี้.

Samanantarapaccayādayo uttānatthāyeva.

ปัจจัยมีสมนันตรปัจจัยเป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

423. Upanissaye saddhaṃ upanissāyāti kammakammaphalaidhalokaparalokādīsu saddhaṃ upanissayaṃ katvā. Yathā hi puriso heṭṭhāpathaviyaṃ udakaṃ atthīti saddahitvā pathaviṃ khanati, evaṃ saddho kulaputto dānādīnaṃ phalañca ānisaṃsañca saddahitvā dānādīni pavatteti. Tasmā ‘‘saddhaṃ upanissāyā’’ti vuttaṃ.

423. ในอุปนิสสยปัจจัย บทว่า สทฺธํ อุปนิสฺสาย ความว่า ทำศรัทธาในกรรม ผลของกรรม โลกนี้ โลกหน้า เป็นต้น ให้เป็นที่อาศัยอย่างแรงกล้า. เปรียบเหมือนบุรุษเชื่อว่ามีน้ำอยู่ใต้ดินแล้วจึงขุดดิน ฉันใด กุลบุตรผู้มีศรัทธา เชื่อผลและอานิสงส์ของทานเป็นต้นแล้ว ย่อมบำเพ็ญทานเป็นต้น ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อาศัยศรัทธา”.

Sīlaṃ upanissāyātiādīsupi ime sīlādayo dhamme upanissayaṃ katvāti attho. Sīlavā hi sīlānubhāvesu sīlānisaṃsesu ca kusalo sīlaṃ upanissāya sīlavantānaṃ dānaṃ deti, uparūpari sīlaṃ samādiyati suparisuddhaṃ akhaṇḍaṃ, cātuddasīādīsu pakkhadivasesu uposathakammaṃ karoti, sīlasampadaṃ nissāya jhānādīni uppādeti. Bahussutopi dānādipuññakiriyāyattā sabbasampattiyo dānādīnañca saṅkilesavodānādibhedaṃ sutamayāya paññāya paṭivijjhitvā ṭhito sutaṃ upanissāya dānādīni pavatteti. Cāgavāpi cāgādhimutto attano cāgasampadaṃ upanissāya dānaṃ deti, sīlavanto hutvā dinnaṃ mahapphalanti sīlaṃ samādiyati, uposathakammaṃ karoti, tāya paṭipattiyā parisuddhacitto jhānādīni uppādeti. Paññavāpi idhalokaparalokahitañceva lokasamatikkamanupāyañca upaparikkhanto ‘‘sakkā imāya paṭipattiyā idhalokahitampi paralokahitampi lokasamatikkamanūpāyañca sampādetu’’nti paññaṃ upanissāya dānādīni pavatteti. Yasmā pana na kevalaṃ saddhādayo dānādīnaṃyeva upanissayā, attano aparabhāge uppajjamānānaṃ saddhādīnampi upanissayā eva, tasmā saddhā sīlaṃ sutaṃ cāgo paññā saddhāya sīlassa sutassa cāgassa paññāyāti vuttaṃ.

แม้ในบทว่า สีลํ อุปนิสฺสาย เป็นต้น ก็มีความหมายว่า ทำธรรมะมีศีลเป็นต้นเหล่านี้ให้เป็นที่อาศัยอย่างแรงกล้า. จริงอยู่ ผู้มีศีล ฉลาดในอานุภาพและอานิสงส์ของศีล อาศัยศีลแล้วย่อมให้ทานแก่ผู้มีศีล, สมาทานศีลที่บริสุทธิ์หมดจด ไม่ขาด ไม่ทะลุ ยิ่งๆ ขึ้นไป, ทำอุโบสถกรรมในวันปักษ์มีวัน ๑๔ ค่ำเป็นต้น, อาศัยศีลสมบัติแล้วย่อมยังฌานเป็นต้นให้เกิดขึ้น. แม้ผู้เป็นพหูสูต ตั้งอยู่โดยแทงตลอดด้วยสุตมยปัญญาว่า สัมบัติทั้งปวงเนื่องด้วยบุญกิริยามีทานเป็นต้น และความแตกต่างของทานเป็นต้นโดยเป็นสังกิเลสและโวทานเป็นต้นแล้ว อาศัยสุตะย่อมบำเพ็ญทานเป็นต้น. แม้ผู้มีจาคะ น้อมใจในจาคะ อาศัยจาคสมบัติของตนแล้วย่อมให้ทาน, สมาทานศีลด้วยคิดว่า ทานที่ให้แก่ผู้มีศีลย่อมมีผลมาก, ทำอุโบสถกรรม, มีจิตบริสุทธิ์ด้วยปฏิปัตตินั้นแล้วย่อมยังฌานเป็นต้นให้เกิดขึ้น. แม้ผู้มีปัญญา พิจารณาถึงประโยชน์ในโลกนี้และโลกหน้า และอุบายที่จะก้าวล่วงโลกอยู่ว่า “เราสามารถที่จะยังประโยชน์ในโลกนี้ ประโยชน์ในโลกหน้า และอุบายที่จะก้าวล่วงโลกให้สำเร็จได้ด้วยปฏิปัตตินี้” ดังนี้แล้ว อาศัยปัญญาย่อมบำเพ็ญทานเป็นต้น. แต่เพราะว่า ธรรมมีศรัทธาเป็นต้น มิใช่เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่ทานเป็นต้นเท่านั้น แต่ยังเป็นอุปนิสสยปัจจัยแม้แก่ธรรมมีศรัทธาเป็นต้นที่เกิดขึ้นในภายหลังของตนด้วย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา เป็นปัจจัยแก่ศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา.

Parikammanti anantaraṃ aggahetvā pubbabhāge parikammaṃ gahetabbaṃ. Yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassāti imesaṃ dvinnaṃ dibbacakkhuparikammameva, parikammaṃ visuṃ natthi. Dibbacakkhusseva paribhaṇḍañāṇāni etāni, tasmiṃ ijjhamāne ijjhanti evaṃ santepi tadadhimuttatāya sahitaṃ dibbacakkhuparikammaṃ tesaṃ parikammanti veditabbaṃ. Na hi etāni sabbesaṃ dibbacakkhukānaṃ samagatikāni honti. Tasmā bhavitabbamettha parikammavisesenāti. Dibbacakkhu dibbāya sotadhātuyāti dūre rūpāni disvā tesaṃ saddaṃ sotukāmassa dibbacakkhu sotadhātuvisuddhiyā upanissayo hoti. Tesaṃ pana saddaṃ sutvā tattha gantukāmatādivasena dibbasotadhātu iddhividhañāṇassa upanissayo hoti. Evaṃ sabbattha tassa tassa upakārakabhāvavasena upanissayapaccayatā veditabbā.

คำว่า ปริกมฺมนฺติ (พึงทำบริกรรม) คือ ไม่พึงทำบริกรรมในลำดับถัดไป แต่พึงทำบริกรรมในเบื้องต้น สำหรับยถากัมมูปคญาณและอนาคตังสญาณทั้งสองนี้ มีทิพพจักขุบริกรรมเท่านั้น ไม่มีบริกรรมอื่นต่างหาก ญาณทั้งสองนี้เป็นบริวารของทิพพจักขุญาณ เมื่อทิพพจักขุญาณนั้นสำเร็จ ญาณทั้งสองนี้ก็สำเร็จด้วย ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น พึงทราบว่า ทิพพจักขุบริกรรมพร้อมด้วยความน้อมใจไปในญาณนั้นๆ เป็นบริกรรมของญาณเหล่านั้น จริงอยู่ ญาณทั้งสองนี้ไม่ได้เกิดแก่ผู้ได้ทิพพจักขุทุกคน เพราะฉะนั้น ในเรื่องนี้ พึงมีบริกรรมที่พิเศษ คำว่า ทิพฺพจกฺขุ ทิพฺพาย โสตธาตุยา (ทิพพจักขุเป็นอุปนิสัยแก่ทิพพโสตธาตุ) คือ สำหรับผู้ที่เห็นรูปในที่ไกลแล้วปรารถนาจะฟังเสียงของรูปเหล่านั้น ทิพพจักขุเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่ความบริสุทธิ์แห่งโสตธาตุ ส่วนทิพพโสตธาตุเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ ด้วยอำนาจแห่งความปรารถนาจะไปในที่นั้นเป็นต้น ครั้นได้ฟังเสียงของรูปเหล่านั้นแล้ว พึงทราบความเป็นอุปนิสสยปัจจัยในทุกแห่ง โดยความเป็นธรรมที่อุปการะแก่ธรรมนั้นๆ อย่างนี้

Maggaṃ upanissāya anuppannaṃ samāpattinti tena tena maggena sithilīkatapāripanthakattā pahīnapāripanthakattā ca taṃ taṃ samāpattiṃ uppādentīti tesaṃ maggo samāpattiyā upanissayo hoti. Vipassantīti uparūparimaggatthāya vipassanti. Atthapaṭisambhidāyātiādi paṭisambhidānaṃ maggapaṭilābheneva ijjhanato vuttaṃ. Evaṃiddhānañca panetāsaṃ pacchā tesu tesu ārammaṇesu pavattiyā maggova upanissayo nāma hoti.

คำว่า มคฺคํ อุปนิสฺสาย อนุปฺปนฺนํ สมาปตฺตึ (อาศัยมรรค ย่อมให้สมาบัติที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น) คือ เพราะปฏิปักษ์ธรรมอันมรรคนั้นๆ ทำให้เบาบางแล้ว และเพราะปฏิปักษ์ธรรมอันมรรคนั้นๆ ละได้แล้ว จึงยังสมาบัตินั้นๆ ให้เกิดขึ้น ฉะนั้น มรรคจึงเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่สมาบัติของท่านเหล่านั้น คำว่า วิปสฺสนฺติ (ย่อมเจริญวิปัสสนา) คือ ย่อมเจริญวิปัสสนาเพื่อมรรคที่สูงขึ้นไป คำว่า อตฺถปฏิสมฺภิทายาติอาทิ (เพื่ออัตถปฏิสัมภิทา เป็นต้น) ท่านกล่าวไว้เพราะปฏิสัมภิทาทั้งหลายย่อมสำเร็จได้ด้วยการบรรลุมรรคเท่านั้น อีกอย่างหนึ่ง สำหรับปฏิสัมภิทาที่สำเร็จแล้วอย่างนี้ มรรคเท่านั้นชื่อว่าเป็นอุปนิสสยปัจจัย เพื่อความเป็นไปในอารมณ์นั้นๆ ในภายหลัง

Saddhaṃ upanissāya mānaṃ jappetīti ahamasmi saddho pasannoti mānaṃ pavatteti. Diṭṭhiṃ gaṇhātīti tasmiṃ tasmiṃ vacane saddhāvaseneva gantvā paññāya atthaṃ anupaparikkhanto ‘‘atthi puggalo’’tiādivasena diṭṭhiṃ gaṇhāti. Sīlaṃ sutaṃ cāgaṃ paññanti ahamasmi sīlavā sutavā cāgī paññāsampannoti mānaṃ jappeti. Sīlasutacāgapaññāsu pana mānamaññanaṃ viya diṭṭhimaññanaṃ uppādento diṭṭhiṃ gaṇhāti. Rāgassātiādīsu saddhādisampadaṃ upanissāya attukkaṃsanakāle tesu ekeko dhammo rāgassa, paravambhanakāle dosassa, ubhayena sampayuttassa mohassa, vuttappakārānaṃ mānadiṭṭhīnaṃ, saddhādisampadaṃ upanissāya bhavabhogasampattipatthanāya upanissayo hoti. Evamettha lokiyakusalaññeva dassitaṃ. Lokuttaraṃ pana santaṃ paṇītaṃ uttamaṃ akusalaviddhaṃsanaṃ. Tasmā cando viya andhakāratamānaṃ na akusalassa upanissayo hotīti na gahitaṃ.

คำว่า สทฺธํ อุปนิสฺสาย มานํ ชปฺเปติ (อาศัยศรัทธา ย่อมยังมานะให้เกิด) คือ ย่อมยังมานะให้เป็นไปว่า เราเป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส คำว่า ทิฏฺฐึ คณฺหาติ (ย่อมยึดถือทิฏฐิ) คือ เข้าถึงถ้อยคำนั้นๆ ด้วยอำนาจศรัทธาอย่างเดียว ไม่พิจารณาเนื้อความด้วยปัญญา ย่อมยึดถือทิฏฐิโดยนัยเป็นต้นว่า "บุคคลมีอยู่" คำว่า สีลํ สุตํ จาคํ ปญฺญํ (อาศัยศีล สุตะ จาคะ ปัญญา) คือ ย่อมยังมานะให้เกิดว่า เราเป็นผู้มีศีล มีสุตะ มีจาคะ สมบูรณ์ด้วยปัญญา ส่วนในศีล สุตะ จาคะ และปัญญา เมื่อยังความสำคัญผิดด้วยทิฏฐิให้เกิดเหมือนความสำคัญผิดด้วยมานะ ก็ย่อมยึดถือทิฏฐิ ในคำว่า ราคสฺส เป็นต้น ธรรมะแต่ละอย่างในธรรมะเหล่านั้น อาศัยความถึงพร้อมด้วยศรัทธาเป็นต้น ในคราวยกตน เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่ราคะ, ในคราวข่มผู้อื่น เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่โทสะ, แก่โมหะที่สัมปยุตด้วยทั้งสองอย่างนั้น, แก่มานะและทิฏฐิประเภทที่กล่าวแล้ว, และเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่ความปรารถนาภพสมบัติและโภคสมบัติ ในที่นี้ ท่านแสดงไว้แต่โลกิยกุศลเท่านั้น ส่วนโลกุตรกุศล เป็นธรรมสงบ ประณีต สูงสุด กำจัดอกุศล ฉะนั้น โลกุตรกุศลจึงไม่เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่อกุศล เหมือนพระจันทร์ไม่เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่ความมืดทึบ ฉะนั้น ท่านจึงไม่ถือเอา

Ātāpetītiādi kāyikadukkhavasena abyākatadhammadassanatthaṃ vuttaṃ. Saddho hi saddhaṃ nissāya atisītaṃ atiuṇhanti anosakkitvā nānappakārāni navakammaveyyāvaccādīni karonto attānaṃ ātāpeti paritāpeti, bhogaṃ uppādetvā puññāni karissāmīti pariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhaṃ paccanubhoti. Sīlavāpi sīlānurakkhaṇatthaṃ abbhokāsikattādivasena attānaṃ ātāpeti paritāpeti, piṇḍacārikattādivasena pariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhaṃ paccanubhoti. Sutavāpi bāhussaccānurūpaṃ paṭipattiṃ paṭipajjissāmīti vuttanayeneva paṭipajjanto attānaṃ ātāpeti paritāpeti, pariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhaṃ paccanubhoti. Cāgavāpi cāgādhimuttatāya attano yāpanamattepi paccaye anavasesetvā pariccajanto, aṅgādipariccāgaṃ vā pana karonto attānaṃ ātāpeti paritāpeti, pariccajitabbassa vatthuno uppādanatthaṃ pariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhaṃ paccanubhoti. Paññavāpi uparūpari paññaṃ vaḍḍhessāmīti sappaññataṃ nissāya sītuṇhādīni agaṇetvā sajjhāyamanasikāresu yogaṃ karonto attānaṃ ātāpeti paritāpeti, micchājīve ādīnavaṃ sammājīve ca ānisaṃsaṃ disvā micchājīvaṃ pahāya parisuddhena ājīvena jīvitavuttiṃ pariyesanto pariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhaṃ paccanubhoti.

คำว่า อาตาเปติ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงอัพยากตธรรม โดยนัยแห่งทุกข์ทางกาย จริงอยู่ ผู้มีศรัทธา อาศัยศรัทธา ไม่ย่อท้อต่อความหนาวจัดร้อนจัด ทำนวกรรมและเวยยาวัจจะต่างๆ นานา ย่อมทำตนให้ลำบาก ให้เดือดร้อน, และย่อมเสวยทุกข์อันมีการแสวงหาเป็นมูล ด้วยคิดว่า "เราจักสร้างโภคะแล้วทำบุญ" แม้ผู้มีศีล ก็ย่อมทำตนให้ลำบาก ให้เดือดร้อน เพื่อรักษาศีล ด้วยการอยู่กลางแจ้งเป็นต้น, ย่อมเสวยทุกข์อันมีการแสวงหาเป็นมูล ด้วยการเที่ยวบิณฑบาตเป็นต้น แม้ผู้มีสุตะ ก็ย่อมทำตนให้ลำบาก ให้เดือดร้อน ด้วยการปฏิบัติสมควรแก่ความเป็นพหูสูตของตนตามนัยที่กล่าวแล้ว, ย่อมเสวยทุกข์อันมีการแสวงหาเป็นมูล แม้ผู้มีจาคะ ก็ย่อมทำตนให้ลำบาก ให้เดือดร้อน เพราะน้อมใจไปในจาคะ สละปัจจัยแม้เพียงเพื่อยังชีพของตนโดยไม่เหลือเศษ หรือทำการบริจาคอวัยวะเป็นต้น, ย่อมเสวยทุกข์อันมีการแสวงหาเป็นมูล เพื่อสร้างวัตถุที่จะพึงบริจาค แม้ผู้มีปัญญา ก็ย่อมทำตนให้ลำบาก ให้เดือดร้อน ด้วยคิดว่า "เราจักเพิ่มพูนปัญญายิ่งๆ ขึ้นไป" อาศัยความเป็นผู้มีปัญญา ไม่คำนึงถึงความหนาวความร้อนเป็นต้น ประกอบความเพียรในการสาธยายและมนสิการ, และเห็นโทษในมิจฉาอาชีวะและอานิสงส์ในสัมมาอาชีวะ ละมิจฉาอาชีวะแล้ว แสวงหาการเลี้ยงชีพด้วยอาชีวะที่บริสุทธิ์ ย่อมเสวยทุกข์อันมีการแสวงหาเป็นมูล

Kāyikassa sukhassāti saddhādisampattiṃ upanissāya uppannāni sukhopakaraṇāni paribhuñjanakāle saddhādisamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭakāyassa ca tesaṃ vasena avippaṭisāramūlakapāmojjapītisamuṭṭhānarūpaphuṭakāyassa ca sukhuppattikāle tesaṃ kaṭattā uppannavipākasukhakāle ca kāyikassa sukhassa, vuttanayeneva dukkhuppattikāle saddhādiguṇasampattiṃ asahamānehi payuttavadhabandhanādikāle ca kāyikassa dukkhassa, saddhādayo upanissāya pavattitaphalasamāpattikāle pana phalasamāpattiyā etesu ekeko upanissayapaccayena paccayo hotīti veditabbo. Kusalaṃ kammanti kusalacetanā attano vipākassa upanissayapaccayo, sā pana balavacetanāva labbhati, na dubbalā. Tatridaṃ vatthu – ekā kira itthī ubbandhitukāmā rukkhe rajjuṃ laggetvā saṃvidhātabbaṃ saṃvidahati. Atheko coro rattibhāge taṃ gehaṃ upasaṅkamitvā ‘‘imāya rajjuyā kiñcideva bandhitvā harissāmī’’ti satthena chindituṃ upagato. Atha sā rajju āsīviso hutvā susūti akāsi. Coro bhīto apasakki. Itthī attano nivesanā nikkhamitvā rajjupāse gīvaṃ paṭimuñcitvā ubbandhā kālamakāsi. Evaṃ balavacetanā antarāye nivāretvā attano vipākassa upanissayo hoti. Na panetaṃ ekantato gahetabbaṃ. Katokāsañhi kammaṃ eva vipākassa antarāyaṃ paṭibāhitvā vipaccati, vipākajanakaṃ pana kammaṃ vipākassa upanissayapaccayo na hotīti na vattabbaṃ. Kammanti ettha catubhūmakampi veditabbaṃ. Yaṃ pana parato ‘‘maggo phalasamāpattiyā’’ti vuttaṃ, taṃ acetanāvasena. Tenetaṃ dīpeti – yo koci vipākajanako dhammo, so attano vipākassa upanissayapaccayo hotīti.

คำว่า กายิกัสส สุขัสส (กายิกสุข) คือ ในเวลาบริโภคสุขูปกรณ์ (เครื่องอำนวยความสุข) ทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยอาศัยความถึงพร้อมด้วยศรัทธาเป็นต้น, ในเวลาที่สุขเกิดขึ้นแก่กายอันถูกรูปอันประณีตมีศรัทธาเป็นสมุฏฐานถูกต้อง และแก่กายอันถูกรูปมีปราโมทย์และปีติอันมีความไม่เดือดร้อนใจเป็นมูลเป็นสมุฏฐานถูกต้องด้วยอำนาจแห่งสุขูปกรณ์เหล่านั้น, และในเวลาที่วิบากสุขเกิดขึ้นเพราะรูปเหล่านั้นเป็นปัจจัยให้เกิดขึ้น, ส่วนคำว่า กายิกัสส ทุกขัสส (กายิกทุกข์) คือ ในเวลาที่ทุกข์เกิดขึ้นโดยนัยที่กล่าวแล้ว และในเวลาที่ถูกเบียดเบียนด้วยการฆ่าและการจองจำเป็นต้นจากพวกคนผู้ทนไม่ได้ซึ่งความถึงพร้อมด้วยคุณมีศรัทธาเป็นต้น, ส่วนในเวลาที่เข้าผลสมาบัติอันเป็นไปโดยอาศัยศรัทธาเป็นต้น พึงทราบว่า ธรรมแต่ละอย่างในบรรดาธรรมมีศรัทธาเป็นต้นเหล่านี้ เป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติโดยอุปนิสสยปัจจัย. คำว่า กุสลํ กมฺมํ (กุศลกรรม) ได้แก่ กุศลเจตนา เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่วิบากของตน. แต่กุศลเจตนานั้น ท่านหมายเอาเฉพาะเจตนาที่มีกำลังเท่านั้น ไม่ใช่เจตนาที่อ่อนกำลัง. มีเรื่องในข้อนั้นดังนี้ – ได้ยินว่า หญิงคนหนึ่งปรารถนาจะผูกคอตาย จึงเอาเชือกผูกที่ต้นไม้แล้วจัดแจงสิ่งที่พึงจัดแจง. ครั้งนั้น โจรคนหนึ่งเข้าไปยังเรือนนั้นในเวลากลางคืนแล้วเข้าไปเพื่อจะตัดเชือกนั้นด้วยศัสตราด้วยคิดว่า “เราจักผูกอะไรๆ ด้วยเชือกนี้แล้วนำไป”. ลำดับนั้น เชือกนั้นได้กลายเป็นอสรพิษแล้วทำเสียงขู่ฟ่อๆ. โจรกลัวจึงถอยไป. หญิงนั้นออกจากเรือนของตนแล้วสวมคอเข้าที่บ่วงเชือก ผูกคอตายแล้ว. เจตนาที่มีกำลังย่อมป้องกันอันตรายแล้วเป็นอุปนิสสัยแก่วิบากของตนด้วยประการฉะนี้. แต่ข้อนี้ไม่พึงถือเอาโดยส่วนเดียว. จริงอยู่ กรรมที่ได้โอกาสแล้วเท่านั้นย่อมให้ผลโดยป้องกันอันตรายแก่วิบากได้, แต่ไม่พึงกล่าวว่า กรรมที่ให้เกิดวิบากไม่เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่วิบาก. ในคำว่า กมฺมํ (กรรม) นี้ พึงทราบว่าหมายถึงกรรมที่เป็นไปในภูมิ ๔. ส่วนคำที่กล่าวไว้ข้างหน้าว่า “มคฺโค ผลสมาปตฺติยา (มรรคเป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติ)” นั้น ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งธรรมที่ไม่มีเจตนา. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า ธรรมใดๆ ก็ตามที่ให้เกิดวิบาก ธรรมนั้นย่อมเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่วิบากของตน.

Rāgaṃ upanissāya pāṇaṃ hanatīti yasmiṃ vatthusmiṃ sāratto hoti, tasmiṃ vā viruddhaṃ, tassa vā atthāya pāṇaṃ hanati. Adinnādānādīsupi etenevupāyena attho veditabbo. Sandhiṃ chindatīti adinnādānavasena vuttaṃ. Tattha sandhinti gehasandhiṃ. Nillopaṃ haratīti nilīyitvā harati. Ekāgārikaṃ karotīti bahūhi saddhiṃ ekameva gehaṃ parivāretvā vilumpati. Paripanthe tiṭṭhatīti panthadūhanakammaṃ karoti. Dosaṃ upanissāyātiādīsu ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādivasena uppannaṃ dosaṃ upanissayaṃ katvā. Mohaṃ upanissāyāti pāṇātipātādīsu ādīnavapaṭicchādakaṃ mohaṃ upanissayaṃ katvā. Mānaṃ upanissāyāti ahaṃ kiṃ hanituṃ na sakkomi, ādātuṃ na sakkomīti mānaṃ upanissayaṃ katvā. Kenaci vā pana avaññāto hoti paribhūto hīḷito, taṃ omānaṃ upanissayaṃ katvātipi attho. Diṭṭhiṃ upanissāyāti yaññādīsu brāhmaṇādayo viya pādasikamilakkhuādayo viya ca diṭṭhiṃ upanissayaṃ katvā. Patthanaṃ upanissāyāti ‘‘sace me idaṃ nāma ijjhissati, evarūpaṃ te balikammaṃ karissāmīti evaṃ devatāyācanasaṅkhataṃ vā, asukaṃ nāma me ghātetvā dehi, asukassa santakaṃ āhara, ehi vā me etāni kammāni karontassa sahāyo hohī’’ti evamādiṃ vā patthanaṃ upanissayaṃ katvā. Rāgo doso moho māno diṭṭhi patthanā rāgassāti. Ettha rāgo rāgassāpi upanissayo hoti dosādīnampi. Dosādīsupi eseva nayo.

คำว่า ราคํ อุปนิสฺสาย ปาณํ หนติ (อาศัยราคะแล้วฆ่าสัตว์) คือ บุคคลกำหนัดในวัตถุใด ย่อมฆ่าสัตว์เพื่อวัตถุนั้น หรือฆ่าผู้ที่เป็นปฏิปักษ์ต่อวัตถุนั้น. แม้ในอทินนาทานเป็นต้น ก็พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เช่นกัน. คำว่า สนฺธึ ฉินฺทติ (ตัดช่อง) ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งอทินนาทาน. ในคำนั้น สนฺธึ (ช่อง) หมายถึง ช่องแห่งเรือน. คำว่า นิลฺโลปํ หรติ (ปล้นสะดม) คือ ซ่อนตัวแล้วลักเอาไป. คำว่า เอกาคาริกํ กโรติ (ปล้นบ้านเดียว) คือ ร่วมกับคนจำนวนมากล้อมเรือนหลังเดียวแล้วปล้น. คำว่า ปริปนฺเถ ติฏฺฐติ (ดักปล้นในทาง) คือ กระทำกรรมคือการปล้นคนเดินทาง. ในคำว่า โทสํ อุปนิสฺสาย (อาศัยโทสะ) เป็นต้น คือ ทำโทสะที่เกิดขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า “ผู้นั้นได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา” ให้เป็นอุปนิสสัย. คำว่า โมหํ อุปนิสฺสาย (อาศัยโมหะ) คือ ทำโมหะที่ปกปิดโทษในปาณาติบาตเป็นต้นให้เป็นอุปนิสสัย. คำว่า มานํ อุปนิสฺสาย (อาศัยมานะ) คือ ทำมานะว่า “ทำไมเราจะฆ่าไม่ได้, จะลักไม่ได้” ให้เป็นอุปนิสสัย. หรืออีกนัยหนึ่งคือ ถูกใครบางคนดูหมิ่น ดูถูก เหยียดหยาม ก็ทำความดูหมิ่นนั้นให้เป็นอุปนิสสัย. คำว่า ทิฏฺฐึ อุปนิสฺสาย (อาศัยทิฏฐิ) คือ ทำทิฏฐิให้เป็นอุปนิสสัย เหมือนพวกพราหมณ์ในยัญพิธีเป็นต้น หรือเหมือนพวกมิลักขุชื่อปาทสิกะเป็นต้น. คำว่า ปตฺถนํ อุปนิสฺสาย (อาศัยความปรารถนา) คือ ทำความปรารถนาอันได้แก่การบวงสรวงเทวดาว่า “ถ้าหากเรื่องชื่อนี้ของข้าพเจ้าจะสำเร็จ ข้าพเจ้าจักทำพลีกรรมเช่นนี้แก่ท่าน” หรือความปรารถนาเป็นต้นว่า “ท่านจงฆ่าคนชื่อโน้นให้แก่เรา, จงนำทรัพย์สินของคนชื่อโน้นมา, หรือจงมาเป็นผู้ช่วยแก่เราผู้กำลังทำกรรมเหล่านี้เถิด” ให้เป็นอุปนิสสัย. ในคำว่า ราโค โทโส โมโห มาโน ทิฏฺฐิ ปตฺถนา ราคสฺส (ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ ความปรารถนา เป็นปัจจัยแก่ราคะ) นั้น ราคะย่อมเป็นอุปนิสสัยแม้แก่ราคะเอง และเป็นอุปนิสสัยแก่โทสะเป็นต้นด้วย. แม้ในโทสะเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน.

Pāṇātipāto pāṇātipātassāti pāṇātipātī asaṃvare ṭhitattā aññampi pāṇaṃ hanati. Yo vā etena hato, tassa ñātimittehi upadduto tesu aññampi hanati. Evaṃ pāṇātipāto pāṇātipātassa upanissayapaccayena paccayo. Bhaṇḍasāmikaṃ pana gopakaṃ vā ghātetvā parabhaṇḍaharaṇe, sāmikaṃ ghātetvā tassa dārātikkame, nāhaṃ hanāmīti musābhaṇane, katassa paṭicchādanatthāya akatassa vā karaṇatthāya pesuññaṃ upasaṃhāre, teneva nayena pharusavācānicchāraṇe, samphappalāpabhaṇane, paraṃ hanitvā abhijjhāyitabbaparavittūpakaraṇābhijjhāyane, yo tena ghātito hoti; tassa mittāmaccā ucchijjantūtiādicintane ‘‘evaṃ me pāṇātipāto nijjiṇṇo bhavissatī’’ti dukkarakārikādivasena diṭṭhiggahaṇakāle pāṇātipāto adinnādānādīnampi upanissayo hoti. Iminā upāyena adinnādānādimūlakesupi cakkesu attho veditabbo.

คำว่า ปาณาติปาโต ปาณาติปาตสฺส (ปาณาติบาตเป็นปัจจัยแก่ปาณาติบาต) คือ ผู้ทำปาณาติบาต เพราะตั้งอยู่ในการไม่สำรวม ย่อมฆ่าสัตว์อื่นอีก. หรือบุคคลใดถูกตนฆ่าแล้ว ตนถูกญาติมิตรของผู้นั้นเบียดเบียน ก็ย่อมฆ่าคนอื่นในหมู่พวกนั้นอีก. ด้วยประการฉะนี้ ปาณาติบาตจึงเป็นปัจจัยแก่ปาณาติบาตโดยอุปนิสสยปัจจัย. อีกอย่างหนึ่ง ในการลักทรัพย์ของผู้อื่นโดยฆ่าเจ้าของทรัพย์หรือผู้ดูแล, ในการล่วงเกินภรรยาของผู้อื่นโดยฆ่าสามีของนาง, ในการกล่าวเท็จว่า “เราไม่ได้ฆ่า”, ในการกล่าวส่อเสียดเพื่อปกปิดกรรมที่ทำแล้ว หรือเพื่อทำกรรมที่ยังไม่ได้ทำ, โดยนัยเดียวกันนั้น ในการกล่าวคำหยาบ, ในการกล่าวคำเพ้อเจ้อ, ในการเพ่งเล็งทรัพย์และเครื่องอุปโภคของผู้อื่นที่ควรเพ่งเล็งหลังจากฆ่าเขาแล้ว, ในการคิดเป็นต้นว่า “ขอให้มิตรและอำมาตย์ของผู้ที่เราฆ่าแล้วจงพินาศไป”, ในการยึดถือทิฏฐิโดยนัยแห่งการบำเพ็ญทุกรกิริยาเป็นต้นว่า “ด้วยวิธีนี้ ปาณาติบาตของเราจักสิ้นไป” - ในกาลเหล่านี้ ปาณาติบาตย่อมเป็นอุปนิสสัยแม้แก่อทินนาทานเป็นต้น. พึงทราบเนื้อความในหมวดธรรมทั้งหลายมีอทินนาทานเป็นต้น โดยอุบายนี้.

Mātughātikammaṃ mātughātikammassāti aññaṃ mātaraṃ hanantaṃ disvā ‘‘vaṭṭati evaṃ kātu’’nti attano mātaraṃ hanantassa vā, ekasmiṃ bhave hantvā aparasmimpi hananavasena vā, ekasmiṃyeva bhave ‘‘gaccha, me mātaraṃ hanāhī’’ti punappunaṃ āṇāpanavasena vā, dvīhi pahārehi niyatamaraṇāya dutiyapahāradānavasena vā mātughātikammaṃ mātughātikammassa upanissayo hoti. Sesānipi yathāyogaṃ imināva nayena veditabbāni. Yasmā pana balavākusalaṃ dubbalākusalassa upanissayo na hoti, tasmā kammapathānantariyakammavaseneva desanā katāti vadanti. Taṃ na ekantato gahetabbaṃ. Pāṇātipātādīni hi katvā ‘‘kasmā evamakāsī’’ti codiyamāno kopamattakampi karoti. Vippaṭisārīpi hoti. Appamattakepi ca kilese uppanne taṃ vaḍḍhetvā vītikkamaṃ karoti. Tasmā balavaṃ dubbalassa dubbalañca balavassāpi upanissayo hotiyeva. Yaṃ pana paccayavibhaṅgassa uddesavaṇṇanāyaṃ vuttaṃ ‘‘balavakāraṇaṭṭhena upanissayo hotī’’ti, taṃ kāraṇabhāvasseva balavatāya vuttaṃ, na upanissayapaccayadhammānaṃ. Kammakilesā hi balavantopi dubbalāpi balavakāraṇaṃ hontiyeva.

มาตุฆาตกรรมเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่มาตุฆาตกรรม คือ เมื่อเห็นคนอื่นฆ่ามารดาของตนแล้วคิดว่า "ทำอย่างนี้ควรอยู่" จึงฆ่ามารดาของตนบ้าง, หรือฆ่าในภพหนึ่งแล้วก็ฆ่าในภพอื่นอีกบ้าง, หรือในภพเดียวกันนั้นเองสั่งบ่อยๆ ว่า "เจ้าจงไปฆ่ามารดาของเรา" บ้าง, หรือโดยการประหารครั้งที่สองแก่ผู้ที่ต้องตายแน่นอนด้วยการประหารสองครั้งบ้าง มาตุฆาตกรรมจึงเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่มาตุฆาตกรรม. แม้กรรมที่เหลือทั้งหลายก็พึงทราบโดยนัยนี้ตามสมควร. แต่เพราะอกุศลที่มีกำลังไม่เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่อกุศลที่ไม่มีกำลัง ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้โดยอำนาจกรรมบถและอนันตริยกรรมเท่านั้น. คำกล่าวนั้นไม่ควรถือโดยส่วนเดียว. จริงอยู่ บุคคลทำปาณาติบาตเป็นต้นแล้ว เมื่อถูกทักท้วงว่า "ทำไมจึงทำเช่นนั้น" ก็ย่อมทำแม้เพียงความโกรธ. ย่อมเป็นผู้เดือดร้อนใจด้วย. และเมื่อกิเลสแม้เล็กน้อยเกิดขึ้น ก็ย่อมทำให้กิเลสนั้นเจริญขึ้นแล้วทำการล่วงละเมิด. เพราะฉะนั้น อกุศลที่มีกำลังย่อมเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่อกุศลที่ไม่มีกำลัง และอกุศลที่ไม่มีกำลังก็เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่อกุศลที่มีกำลังได้เหมือนกัน. ส่วนคำที่กล่าวไว้ในอรรถกถาแห่งอุเทศของปัจจยวิภังค์ว่า "เป็นอุปนิสสยปัจจัยโดยอรรถว่าเป็นเหตุมีกำลัง" นั้น ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นเหตุที่มีกำลังเท่านั้น ไม่ได้หมายถึงอุปนิสสยปัจจยธรรมทั้งหลาย. จริงอยู่ กรรมและกิเลสทั้งหลาย แม้มีกำลังหรือไม่มีกำลัง ก็ย่อมเป็นเหตุมีกำลังได้ทั้งนั้น.

Rāgaṃ upanissāya dānaṃ detītiādīsu aho vatāhaṃ cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyyanti upapattibhave vā bhogesu vā rāgaṃ upanissāya dānaṃ deti. Sīlasamādānauposathakammesupi eseva nayo. Jhānaṃ pana rāgavikkhambhanatthāya, vipassanaṃ rāgassa pahānatthāya, maggaṃ samucchedanatthāya uppādento rāgaṃ upanissāya uppādeti nāma. Vītarāgabhāvatthāya pana abhiññaṃ samāpattiñca uppādento rāgaṃ upanissāya uppādeti nāma. Ettāvatā hi vītarāgo nāma hoti.

ในคำว่า "อาศัยราคะให้ทาน" เป็นต้น คือ บุคคลอาศัยราคะในภพที่จะเกิดหรือในโภคะทั้งหลาย ให้ทานด้วยคิดว่า "โอหนอ เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งทวยเทพชั้นจาตุมหาราชิกา". แม้ในศีลสมาทานและอุโบสถกรรมก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนผู้ที่ทำฌานให้เกิดเพื่อข่มราคะ, ทำวิปัสสนาให้เกิดเพื่อละราคะ, ทำมรรคให้เกิดเพื่อตัดขาดราคะ ชื่อว่าอาศัยราคะทำให้เกิดขึ้น. และผู้ที่ทำอภิญญาและสมาบัติให้เกิดเพื่อความเป็นผู้ปราศจากราคะ ชื่อว่าอาศัยราคะทำให้เกิดขึ้น. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล จึงชื่อว่าเป็นผู้ปราศจากราคะ.

Saddhāyāti dānādivasena pavattasaddhāya sīlādīsupi eseva nayo. Yatheva hi dānādivasena saddhādayo uppādento rāgaṃ upanissāya uppādeti nāma, evaṃ rāgādayopi saddhādīnaṃ upanissayapaccayā nāma hontīti veditabbā. Tassa paṭighātatthāyāti tassa paṭibāhanatthāya, vipākokāsassa anuppadānatthāyāti attho. Sappaṭighātesu tāva evaṃ hotu, yāni pana appaṭighātāni ānantariyakammāni, tesu ‘‘tassa paṭighātatthāyā’’ti kasmā vuttanti? Tassa ajjhāsayavasena. Tappaṭighātatthāya pavattemīti hissa ajjhāsayo, taṃ gahetvā evaṃ vuttaṃ.

คำว่า "ด้วยศรัทธา" คือ ด้วยศรัทธาที่เกิดขึ้นโดยอำนาจทานเป็นต้น แม้ในศีลเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. จริงอยู่ บุคคลทำศรัทธาเป็นต้นให้เกิดขึ้นโดยอำนาจทานเป็นต้น ชื่อว่าอาศัยราคะทำให้เกิดขึ้นฉันใด, แม้ราคะเป็นต้นก็ชื่อว่าเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่ศรัทธาเป็นต้นฉันนั้น พึงทราบดังนี้. คำว่า "เพื่อขจัดกรรมนั้น" คือ เพื่อป้องกันกรรมนั้น ความว่า เพื่อไม่ให้โอกาสแก่วิบาก. ในกรรมที่ยังขจัดได้ก็จงเป็นอย่างนั้นเถิด, แต่ในอนันตริยกรรมทั้งหลายที่ขจัดไม่ได้ เหตุไรจึงตรัสว่า "เพื่อขจัดกรรมนั้น"? ตอบว่า ตรัสโดยอำนาจอัธยาศัยของบุคคลนั้น. จริงอยู่ อัธยาศัยของเขามีอยู่ว่า "เราย่อมประพฤติเพื่อขจัดกรรมนั้น" ทรงถือเอาอัธยาศัยนั้นจึงตรัสอย่างนี้.

Rāgaṃ upanissāya attānaṃ ātāpetīti yattha ratto, tassa dukkarena pattiṃ sampassanto evaṃ karotīti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Kāyikassa sukhassāti rāgādisamatikkamavasena kusalaṃ katvā paṭiladdhasukhassa vā rāgādivasena anādīnavadassāvino kāme paribhuñjanavasena uppannasukhassa vā. Dukkhassāti ātāpanādivasena uppannasukhassa vā rāgādihetu pavattavadhabandhanādivasena uppannadukkhassa vā. Phalasamāpattiyāti rāgādayo samucchinditvā vā uppāditāya tehi vā aṭṭīyamānena samāpannāya.

คำว่า "อาศัยราคะ ย่อมบำเพ็ญตบะเผาตน" คือ บุคคลกำหนัดในสิ่งใด เมื่อเห็นว่าจะบรรลุสิ่งนั้นได้โดยยาก จึงทำอย่างนั้น พึงทราบทั้งหมดโดยนัยก่อนนั่นเทียว. คำว่า "แห่งสุขทางกาย" คือ แห่งสุขที่ได้แล้วเพราะทำกุศลโดยอำนาจการก้าวล่วงราคะเป็นต้น หรือแห่งสุขที่เกิดขึ้นโดยอำนาจการบริโภคกามของผู้ไม่เห็นโทษโดยอำนาจราคะเป็นต้น. คำว่า "แห่งทุกข์" คือ แห่งสุขที่เกิดขึ้นโดยอำนาจการบำเพ็ญตบะเป็นต้น หรือแห่งทุกข์ที่เกิดขึ้นโดยอำนาจการฆ่าและการจองจำที่ดำเนินไปเพราะราคะเป็นต้นเป็นเหตุ. คำว่า "แห่งผลสมาบัติ" คือ แห่งสมาบัติที่บุคคลทำให้เกิดขึ้นหลังจากตัดราคะเป็นต้นได้แล้ว หรือที่บุคคลผู้เดือดร้อนเพราะราคะเป็นต้นเหล่านั้นเข้าถึง.

Kāyikaṃ sukhantiādīsu sukhe uppanne taṃ assādetvā punappunaṃ tathārūpeheva paccayehi taṃ uppādentassa purimaṃ pacchimassa upanissayo hoti. Sītādīsu pana aggisantāpanādīni atisevantassa pubbabhāge sukhaṃ aparabhāge dukkhassa, ‘‘sukho vati missā paribbājikāya taruṇāya lomasāya bāhāya samphasso’’ti kāmesu pātabyataṃ āpajjantassa idha kāyikaṃ sukhaṃ nerayikassa kāyikadukkhassa, arogabhāvena pana sukhino phalasamāpattiṃ samāpajjantassa kāyikaṃ sukhaṃ phalasamāpattiyā upanissayapaccayo hoti. Dukkhapaṭighātāya pana sukhaṃ sevantassa dukkhapaṭighātāya ca bhagavato viya ābādhaṃ vikkhambhetvā phalasamāpattiṃ samāpajjantassa kāyikadukkhaṃ kāyikasukhassa ceva phalasamāpattiyā ca, upanissayapaccayo hoti. Utusappāyo sukhassa ceva phalasamāpattiyā ca, asappāyo dukkhassa. Utuasappāyaṃ vā abhibhavitvā samāpattisamuṭṭhitarūpavasena uppannaṃ sukhaṃ anubhavitukāmassa asappāyopi utu phalasamāpattiyā paccayova. Bhojanasenāsanesupi eseva nayo. Puna kāyikaṃ sukhantiādīni kevalaṃ ekato dassitāni. Heṭṭhā vuttanayeneva panesaṃ paccayabhāvo veditabbo. Phalasamāpatti kāyikassa sukhassāti samāpattisamuṭṭhānarūpavasena uppannassa sukhassa. Taṃ hesa samāpattito vuṭṭhāya anubhavati.

ในคำว่า "สุขทางกาย" เป็นต้น เมื่อสุขเกิดขึ้น บุคคลลิ้มรสสุขนั้นแล้ว ทำให้สุขนั้นเกิดขึ้นบ่อยๆ ด้วยปัจจัยเช่นนั้นอีก สุขที่เกิดก่อนย่อมเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่สุขที่เกิดหลัง. ส่วนในเรื่องความเย็นเป็นต้น สำหรับผู้เสพการผิงไฟเป็นต้นเกินขนาด สุขในเบื้องต้นย่อมเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่ทุกข์ในเบื้องปลาย, สำหรับผู้ถึงความลุ่มหลงในกามทั้งหลายด้วยคิดว่า "โอหนอ สัมผัสแห่งแขนของปริพาชิกาสาวผู้มีขนอ่อนชื่อมิสสา เป็นสุข" สุขทางกายในโลกนี้ย่อมเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่ทุกข์ทางกายในนรก, แต่สำหรับผู้มีความสุขเพราะความไม่มีโรคแล้วเข้าผลสมาบัติ สุขทางกายย่อมเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่ผลสมาบัติ. ส่วนสำหรับผู้เสพสุขเพื่อบำบัดทุกข์ และสำหรับผู้ข่มอาพาธเหมือนพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วเข้าผลสมาบัติเพื่อบำบัดทุกข์ ทุกข์ทางกายย่อมเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่สุขทางกายและแก่ผลสมาบัติ. อุตุที่สบายเป็นปัจจัยแก่สุขและแก่ผลสมาบัติ, อุตุที่ไม่สบายเป็นปัจจัยแก่ทุกข์. หรือสำหรับผู้ที่ประสงค์จะครอบงำอุตุที่ไม่สบายแล้วเสวยสุขที่เกิดขึ้นโดยอำนาจรูปอันเกิดจากสมาบัติ แม้อุตุที่ไม่สบายก็เป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติได้เหมือนกัน. แม้ในโภชนะและเสนาสนะก็นัยนี้เหมือนกัน. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "สุขทางกาย" เป็นต้น เป็นเพียงแสดงไว้รวมกัน. แต่ความเป็นปัจจัยของธรรมเหล่านั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องล่างนั่นเทียว. คำว่า "ผลสมาบัติเป็นปัจจัยแก่สุขทางกาย" คือ แก่สุขที่เกิดขึ้นโดยอำนาจรูปอันเกิดจากสมาบัติ. บุคคลนั้นออกจากสมาบัติแล้วย่อมเสวยสุขนั้น.

Kāyikaṃ sukhaṃ upanissāya dānantiādīsu ‘‘aho vata me idaṃ sukhaṃ na parihāyeyyā’’ti pattassa vā aparihāyanavasena; ‘‘aho vatāhaṃ āyatiṃ evarūpaṃ sukhaṃ pāpuṇeyya’’nti appattassa vā pattivasena; dukkhepi ‘‘aho vata me dukkhaṃ parihāyeyyā’’ti pattassa parihāyanavasena vā; ‘‘āyatiṃ evarūpaṃ nuppajjeyyā’’ti anuppādapatthanāvasena vā sukhadukkhānaṃ upanissayatā veditabbā. Utubhojanasenāsanāni vuttanayāneva. Puna kāyikaṃ sukhantiādīsu yasmā ‘‘sādhu kho, mārisa, moggallāna, buddhasaraṇagamanaṃ hotī’’ti sukhappattānampi, ‘‘sammāsambuddho vata, so bhagavā, yo evarūpassa dukkhassa pariññāya dhammaṃ desetī’’ti (udā. 18) dukkhappattānampi saddhā uppajjati. Sukhadukkhehi ca saṃyogaviyogatthāya sīlādiparipūraṇaṃ kareyya, tasmā sukhadukkhāni saddhādīnaṃ upanissayabhāvena dassitāni. Utuādīnipi yathāyogaṃ yojetabbāni. Kāyikaṃ sukhaṃ upanissāya pāṇaṃ hanatītiādīsupi vuttanayānusāreneva sukhādīnaṃ upanissayatā veditabbā.

ในประโยคมีคำว่า "ทานอาศัยสุขทางกาย" เป็นต้น พึงทราบความเป็นอุปนิสัยของสุขและทุกข์ โดยนัยแห่งความไม่เสื่อมไปของผู้ที่ได้สุขแล้วว่า "โอหนอ ขอสุขนี้อย่าได้เสื่อมไปจากเราเลย" หรือโดยนัยแห่งความได้ของผู้ที่ยังไม่ได้ว่า "โอหนอ ขอเราพึงได้สุขเช่นนี้ในอนาคตเถิด" แม้ในทุกข์ก็โดยนัยแห่งความเสื่อมไปของผู้ที่ได้ทุกข์แล้วว่า "โอหนอ ขอทุกข์นี้จงเสื่อมไปจากเราเถิด" หรือโดยนัยแห่งความปรารถนาไม่ให้เกิดขึ้นของผู้ที่ยังไม่ได้ว่า "ขอทุกข์เช่นนี้อย่าได้เกิดขึ้นในอนาคตเลย" ฤดู อาหาร เสนาสนะ ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง อนึ่ง ในประโยคมีคำว่า "สุขทางกาย" เป็นต้น เพราะว่าแม้แก่ผู้ที่ได้สุขแล้วก็เกิดศรัทธาขึ้นว่า "ดูก่อนท่านโมคคัลลานะ การถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะเป็นสิ่งดีหนอ" แม้แก่ผู้ที่ได้ทุกข์แล้วก็เกิดศรัทธาขึ้นว่า "พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแท้หนอ ผู้ทรงแสดงธรรมเพื่อกำหนดรู้ทุกข์เช่นนี้" (อุ. 18) และพึงบำเพ็ญศีลเป็นต้นให้บริบูรณ์เพื่อการประกอบและพรากจากสุขและทุกข์ เพราะฉะนั้น สุขและทุกข์จึงแสดงไว้โดยความเป็นอุปนิสัยของศรัทธาเป็นต้น ฤดูเป็นต้นก็พึงประกอบให้เหมาะสม แม้ในประโยคมีคำว่า "อาศัยสุขทางกายแล้วฆ่าสัตว์" เป็นต้น ก็พึงทราบความเป็นอุปนิสัยของสุขเป็นต้นโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

Imasmiṃ pana upanissayabhājanīye kusalo kusalassa tividhenāpi upanissayo, akusalassa duvidhena, abyākatassa tividhena. Akusalo akusalassa tividhena, kusalassa ekavidhena, abyākatassa duvidhena. Abyākatopi abyākatassa tividhena, tathā kusalassa, tathā akusalassāti. Evaṃ kusalo aṭṭhavidhena, akusalo chabbidhena, abyākato navavidhenāti tevīsatividhena upanissayo bhājitoti veditabbo.

ในการจำแนกอุปนิสัยนี้ กุศลเป็นอุปนิสัยของกุศลได้ 3 อย่าง ของอกุศลได้ 2 อย่าง ของอัพยากตะได้ 3 อย่าง อกุศลเป็นอุปนิสัยของอกุศลได้ 3 อย่าง ของกุศลได้ 1 อย่าง ของอัพยากตะได้ 2 อย่าง อัพยากตะก็เป็นอุปนิสัยของอัพยากตะได้ 3 อย่าง เช่นเดียวกับของกุศล และเช่นเดียวกับของอกุศล ด้วยประการฉะนี้ กุศลเป็นอุปนิสัยได้ 8 อย่าง อกุศลได้ 6 อย่าง อัพยากตะได้ 9 อย่าง รวมเป็น 23 อย่าง พึงทราบว่าอุปนิสัยจำแนกไว้ด้วยประการฉะนี้

424. Purejāte cakkhādīni oḷārikavasena vuttāni. Āpodhātuādīnipi pana purejātārammaṇāni hontiyeva. Vatthu purejātaṃ cakkhāyatanantiādi yaṃ vatthu hutvā purejātaṃ hoti, taṃ dassetuṃ vuttaṃ. Vatthu vipākābyākatānanti pavattiyaṃ purejātapaccayaṃ sandhāya vuttaṃ.

424. ในปุเรชาตปัจจัย จักขุเป็นต้น กล่าวไว้โดยเป็นรูปหยาบ ส่วนอาโปธาตุเป็นต้น ก็เป็นอารมณ์ปุเรชาตปัจจัยนั่นเอง คำว่า "วัตถุเป็นปุเรชาตจักขายตนะ" เป็นต้น กล่าวไว้เพื่อแสดงวัตถุที่เป็นปุเรชาต คำว่า "วัตถุที่เป็นวิบากอัพยากตะ" เป็นต้น กล่าวไว้โดยอ้างถึงปุเรชาตปัจจัยในปวัตติกาล

425. Pacchājāte imassa kāyassāti cātumahābhūtikakāyassa. Pacchājātapaccayena paccayoti upatthambhanavasena pacchājāto hutvā paccayo. Upatthambhakaṭṭhena paccayattāyeva hesa pacchājātapaccayoti imasmiṃ pañhāvāre anulomato āgato.

425. ในปัจฉาชาตปัจจัย คำว่า "ของกายนี้" หมายถึงของกายที่ประกอบด้วยมหาภูตรูป 4 คำว่า "เป็นปัจจัยด้วยปัจฉาชาตปัจจัย" หมายถึงเป็นปัจจัยโดยเป็นปัจฉาชาตโดยนัยแห่งการอุปถัมภ์ เพราะความเป็นปัจจัยโดยเป็นเครื่องอุปถัมภ์นั่นเอง ปัจฉาชาตปัจจัยนี้จึงมาในปัญหาวาระนี้โดยอนุโลม

426. Āsevanapaccaye anulomaṃ gotrabhussātiādīnaṃ visuṃ gahaṇe heṭṭhā vuttanayeneva kāraṇaṃ veditabbaṃ.

426. ในอาเสวนปัจจัย การแยกกล่าวโคตรภูเป็นต้นโดยอนุโลม พึงทราบเหตุผลโดยนัยที่กล่าวมาแล้วข้างต้นนั่นเอง

427. Kammapaccaye kusalā cetanā sampayuttakānanti ettha sahajātanānākkhaṇikavibhāgassa abhāvato sahajātāti na vuttā. Abyākatavissajjane pana so vibhāgo atthi, tasmā tattha vuttā. Paṭisandhiggahaṇaṃ kaṭattārūpānaṃ vasena kataṃ. Cetanā vatthussāti kiñcāpi paṭisandhikkhaṇe vatthupatiṭṭhitā arūpadhammā vatthupaccayā vattanti, cetanā pana vatthussāpi paccayoti dassetuṃ vuttaṃ.

427. ในกัมมปัจจัย คำว่า "เจตนาที่เป็นกุศลของธรรมที่สัมปยุต" ในที่นี้ไม่ได้กล่าวว่า "สหชาต" เพราะไม่มีการจำแนกสหชาตและนานาขณิกะ แต่ในการวิสัชนาอัพยากตะมีการจำแนกนั้นอยู่ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวไว้ในที่นั้น การรับปฏิสนธิทำไว้โดยนัยแห่งกตัตตารูป คำว่า "เจตนาของวัตถุ" แม้ว่าอรูปธรรมที่ตั้งอยู่ในวัตถุจะเกิดขึ้นโดยวัตถุเป็นปัจจัยในขณะปฏิสนธิ แต่ก็กล่าวไว้เพื่อแสดงว่าเจตนาเป็นปัจจัยของวัตถุด้วย

428. Vipākapaccaye paṭisandhivāre imināva nayena attho veditabbo.

428. ในวิปากปัจจัย ในปฏิสนธิวาระ พึงทราบอรรถโดยนัยนี้เอง

429-438. Āhārapaccaye imassa kāyassāti imasmiṃ catusantativasena pavatte cātumahābhūtikakāye āhārasamuṭṭhānassa janakavasena, sesassa upatthambhakavasena āhārapaccayena paccayo. Indriyapaccayādīsupi paṭisandhivāro vuttanayeneva veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

429-438. ในอาหารปัจจัย คำว่า "ของกายนี้" หมายถึงของกายที่ประกอบด้วยมหาภูตรูป 4 ซึ่งเป็นไปโดยกระแส 4 อย่างนี้ เป็นปัจจัยด้วยอาหารปัจจัยโดยนัยแห่งการยังอาหารสมุฏฐานให้เกิด และโดยนัยแห่งการอุปถัมภ์ส่วนที่เหลือ แม้ในอินทริยปัจจัยเป็นต้น ปฏิสนธิวาระก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ส่วนที่เหลือทั้งหมดมีอรรถตื้นอยู่แล้ว

Pañhāvāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปัญหาวารวิภังค์จบแล้ว

Pañhāvārassa ghaṭane anulomagaṇanā

การนับอนุโลมในการประกอบปัญหาวาระ

439. Idānettha yathāladdhāni vissajjanāni gaṇanāvasena dassetuṃ hetuyā sattātiādi vuttaṃ. Tattha sattāti kusalena kusalaṃ, abyākataṃ, kusalābyākatanti tīṇi. Tathā akusalena; abyākatena abyākatamevāti evaṃ satta. Ārammaṇe navāti ekamūlakaekāvasānāni nava. Adhipatiyā dasāti kusalaṃ kusalassa sahajātato ceva ārammaṇato ca; akusalassa ārammaṇatova abyākatassa sahajātato ceva ārammaṇato ca; kusalābyākatassa sahajātatovāti kusalamūlakāni cattāri. Akusalaṃ akusalassa sahajātato ceva ārammaṇato ca; abyākatassa sahajātatova tathā akusalābyākatassāti akusalamūlakāni tīṇi. Abyākato abyākatassa sahajātato ceva ārammaṇato ca; kusalassa ārammaṇatova tathā akusalassāti abyākatamūlakāni tīṇīti evaṃ dasa. Ettha pana ārammaṇādhipatipi sattadhā, sahajātādhipatipi sattadhāva labbhati.

439. บัดนี้ เพื่อแสดงการวิสัชนาที่ได้มาโดยการนับในที่นี้ จึงกล่าวคำว่า "ในเหตุปัจจัยมี 7" เป็นต้น ในบรรดา 7 นั้น กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล อัพยากตะ และกุศลอัพยากตะ รวม 3 อย่าง เช่นเดียวกับอกุศล อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้จึงรวมเป็น 7 อย่าง ในอารัมมณปัจจัยมี 9 อย่าง คือมีมูลเดียวและมีที่สุดเดียว 9 อย่าง ในอธิปติปัจจัยมี 10 อย่าง คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศลโดยสหชาตและโดยอารมณ์ แก่อกุศลโดยอารมณ์เท่านั้น แก่อัพยากตะโดยสหชาตและโดยอารมณ์ แก่กุศลอัพยากตะโดยสหชาตเท่านั้น รวมเป็น 4 อย่างที่มีกุศลเป็นมูล อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศลโดยสหชาตและโดยอารมณ์ แก่อัพยากตะโดยสหชาตเท่านั้น และเช่นเดียวกับอกุศลอัพยากตะ รวมเป็น 3 อย่างที่มีอกุศลเป็นมูล อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะโดยสหชาตและโดยอารมณ์ แก่กุศลโดยอารมณ์เท่านั้น และเช่นเดียวกับอกุศล รวมเป็น 3 อย่างที่มีอัพยากตะเป็นมูล ด้วยประการฉะนี้จึงรวมเป็น 10 อย่าง แต่ในที่นี้ อารัมมณาธิปติก็พึงได้ 7 อย่าง สหชาตาธิปติก็พึงได้ 7 อย่าง

Anantare sattāti kusalamūlakāni dve, tathā akusalamūlakāni, abyākatamūlakāni tīṇīti evaṃ satta. Samanantarepi etāneva. Sahajāte navāti kusalamūlakāni tīṇi, akusalamūlakāni tīṇi, abyākatamūlakaṃ ekaṃ, tathā kusalābyākatamūlakaṃ, akusalābyākatamūlakañcāti evaṃ nava. Aññamaññe tīṇīti kusalena kusalaṃ, akusalena akusalaṃ, abyākatena abyākatanti evaṃ tīṇi. Nissaye terasāti sahajātatova kusalamūlakāni tīṇi, tathā akusalamūlakāni, tathā abyākatamūlakāni. Ettha pana purejātampi labbhati. Abyākatañhi abyākatassa sahajātampi hoti purejātampi; kusalassa purejātameva tathā akusalassa. Puna kusalābyākato sahajātapurejātato kusalassa, sahajātatova abyākatassa, tathā akusalābyākatoti evaṃ terasa. Upanissaye navāti ekamūlakekāvasānā nava. Tesaṃ vibhaṅge tevīsati bhedā dassitā. Tesu ārammaṇūpanissaye satta, anantarūpanissaye satta, pakatūpanissaye nava honti. Purejāte tīṇīti abyākato abyākatassa, kusalassa, akusalassāti evaṃ tīṇi.

ในอนันตรปัจจัย มี ๗ คือ กุศลมูลกะ ๒, อกุศลมูลกะ ๒, อัพยากตมูลกะ ๓ รวมเป็น ๗. แม้ในสมนันตรปัจจัย ก็มีเท่านี้เหมือนกัน. ในสหชาตปัจจัย มี ๙ คือ กุศลมูลกะ ๓, อกุศลมูลกะ ๓, อัพยากตมูลกะ ๑, กุสลาพยากตมูลกะ ๑, อกุสลาพยากตมูลกะ ๑ รวมเป็น ๙. ในอัญญมัญญปัจจัย มี ๓ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล, อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ รวมเป็น ๓. ในนิสสยปัจจัย มี ๑๓ คือ โดยสหชาตะ ได้แก่ กุศลมูลกะ ๓, อกุศลมูลกะ ๓, อัพยากตมูลกะ ๓. แต่ในปัจจัยนี้ ยังได้ปุเรชาตะด้วย. จริงอยู่ อัพยากตะเป็นทั้งสหชาตะและปุเรชาตะแก่อัพยากตะ, เป็นปุเรชาตะอย่างเดียวแก่กุศล และแก่อกุศล. อีกอย่างหนึ่ง กุสลาพยากตะเป็นปัจจัยแก่กุศลโดยสหชาตะและปุเรชาตะ, เป็นปัจจัยแก่อัพยากตะโดยสหชาตะอย่างเดียว, อกุสลาพยากตะก็เช่นกัน รวมเป็น ๑๓. ในอุปนิสสยปัจจัย มี ๙ คือ มีมูลเดียวและผลเดียว ๙ อย่าง. ในการจำแนกปัจจัยเหล่านั้น แสดงไว้ ๒๓ ประเภท. ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ในอารัมมณูปนิสสยปัจจัยมี ๗, ในอนันตรูปนิสสยปัจจัยมี ๗, ในปกตูปนิสสยปัจจัยมี ๙. ในปุเรชาตปัจจัย มี ๓ คือ อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, แก่กุศล, และแก่อกุศล รวมเป็น ๓.

Pacchājāte tīṇīti kusalo abyākatassa, akusalo abyākatassa, abyākato abyākatassāti evaṃ tīṇi. Āsevane tīṇi aññamaññasadisāni. Kamme satta hetusadisāni. Tattha dvīsu vissajjanesu nānākkhaṇikakammampi āgataṃ, pañcasu sahajātameva. Vipāke ekaṃ abyākatena abyākataṃ. Āhāraindriyajhānamaggesu satta hetusadisāneva. Indriyaṃ panettha sahajātapurejātavasena āgataṃ. Sampayutte tīṇi aññamaññasadisāni. Vippayutte pañcāti sahajātapacchājātato kusalena abyākataṃ, akusalena abyākataṃ, sahajātapurejātapacchājātato abyākatena abyākataṃ, vatthupurejātato abyākatena kusalaṃ, tathā akusalanti ekaṃ kusalamūlaṃ, ekaṃ akusalamūlaṃ, tīṇi abyākatamūlānīti evaṃ pañca.

ในปัจฉาชาตปัจจัย มี ๓ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ รวมเป็น ๓. ในอาเสวนปัจจัย มี ๓ เหมือนกับอัญญมัญญปัจจัย. ในกัมมปัจจัย มี ๗ เหมือนกับเหตุปัจจัย. ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ในคำวิสัชนา ๒ อย่าง มีนานักขณิกกัมมปัจจัยมาด้วย, ใน ๕ อย่าง มีแต่สหชาตะอย่างเดียว. ในวิปากปัจจัย มี ๑ คือ อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ. ในอาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย และมัคคปัจจัย มี ๗ เหมือนกับเหตุปัจจัย. ในที่นี้ อินทริยปัจจัยมาโดยเป็นสหชาตะและปุเรชาตะ. ในสัมปยุตตปัจจัย มี ๓ เหมือนกับอัญญมัญญปัจจัย. ในวิปปยุตตปัจจัย มี ๕ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะโดยสหชาตะและปัจฉาชาตะ, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะโดยสหชาตะ ปุเรชาตะ และปัจฉาชาตะ, อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่กุศลโดยวัตถุปุเรชาตะ, และแก่อกุศลก็เช่นกัน คือ กุศลมูลกะ ๑, อกุศลมูลกะ ๑, อัพยากตมูลกะ ๓ รวมเป็น ๕.

Atthiyā terasāti sahajātato kusalena kusalaṃ, sahajātapacchājātato kusalena abyākataṃ, sahajātatova kusalena kusalābyākatanti kusalamūlāni tīṇi, tathā akusalamūlāni, sahajātapurejātapacchājātāhārindriyato pana abyākatena abyākataṃ, vatthārammaṇapurejātato abyākatena kusalaṃ, tathā akusalaṃ, sahajātapurejātato kusalo ca abyākato ca akusalassa; sveva abyākatassa sahajātapacchājātaāhārindriyato sahajātapurejātato ca kusalo ca abyākato ca kusalassa; sveva abyākatassa sahajātapacchājātaāhārindriyatoti evaṃ terasa. Natthivigatesu satta anantarasadisāni. Avigate terasa atthisadisānīti. Evamettha satta gaṇanaparicchedā ekaṃ tīṇi pañca satta nava dasa terasāti. Tesu vipākavasena ekameva ekakaṃ, aññamaññapurejātapacchājātāsevanasampayuttavasena pañca tikā, vippayuttavasena ekameva pañcakaṃ, hetuanantarasamanantarakammaāhārindriyajhānamagganatthivigatavasena dasa sattakā, ārammaṇasahajātaupanissayavasena tayo navakā, adhipativasena ekaṃ dasakaṃ, nissayaatthiavigatavasena tayo terasakāti evaṃ tasmiṃ tasmiṃ paccaye niddiṭṭhavāre gaṇanavasena sādhukaṃ sallakkhetvā tesaṃ vasena dukatikādīsu paccayasaṃsandane gaṇanā veditabbā.

ในอัตถิปัจจัย มี ๑๓ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศลโดยสหชาตะ, กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะโดยสหชาตะและปัจฉาชาตะ, กุศลเป็นปัจจัยแก่กุสลาพยากตะโดยสหชาตะอย่างเดียว เหล่านี้เป็นกุศลมูลกะ ๓, อกุศลมูลกะก็เช่นกัน, ส่วนอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะโดยสหชาตะ ปุเรชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาระ และอินทริยะ, อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่กุศลโดยวัตถุ อารัมมณะ และปุเรชาตะ, และแก่อกุศลก็เช่นกัน, กุศลและอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อกุศลโดยสหชาตะและปุเรชาตะ, ปัจจัยนั้นเองเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะโดยสหชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาระ และอินทริยะ, กุศลและอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่กุศลโดยสหชาตะและปุเรชาตะ, ปัจจัยนั้นเองเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะโดยสหชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาระ และอินทริยะ รวมเป็น ๑๓. ในนัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัย มี ๗ เหมือนกับอนันตรปัจจัย. ในอวิคตปัจจัย มี ๑๓ เหมือนกับอัตถิปัจจัย. ด้วยประการฉะนี้ ในที่นี้มีปริจเฉทแห่งการนับ ๗ อย่าง คือ ๑, ๓, ๕, ๗, ๙, ๑๐, และ ๑๓. ในบรรดาปริจเฉทเหล่านั้น หมวด ๑ มีเพียงหมวดเดียวโดยเป็นวิปากปัจจัย, หมวด ๓ มี ๕ หมวดโดยเป็นอัญญมัญญะ ปุเรชาตะ ปัจฉาชาตะ อาเสวนะ และสัมปยุตตะ, หมวด ๕ มีเพียงหมวดเดียวโดยเป็นวิปปยุตตะ, หมวด ๗ มี ๑๐ หมวดโดยเป็นเหตุ อนันตระ สมนันตระ กัมมะ อาหาระ อินทริยะ ฌานะ มัคคะ นัตถิ และวิคตะ, หมวด ๙ มี ๓ หมวดโดยเป็นอารัมมณะ สหชาตะ และอุปนิสสยะ, หมวด ๑๐ มี ๑ หมวดโดยเป็นอธิปติ, หมวด ๑๓ มี ๓ หมวดโดยเป็นนิสสยะ อัตถิ และอวิคตะ. ด้วยประการฉะนี้ พึงกำหนดจำนวนวาระที่แสดงไว้ในปัจจัยนั้นๆ โดยการนับให้ดีแล้ว พึงทราบการนับในการประสมปัจจัยในทุกมาติกา ติกมาติกา เป็นต้น โดยอาศัยจำนวนวาระเหล่านั้น.

440. Ye pana paccayā yesaṃ paccayānaṃ visabhāgā vā viruddhā vā honti, te tehi saddhiṃ na yojetabbā. Seyyathidaṃ – hetupaccayassa tāva ārammaṇānantarasamanantarūpanissayapurejātapacchājātakammāsevanāhārajhānanatthivigatā adhipatipaccaye ca ṭhapetvā vīmaṃsaṃ sesādhipatino visabhāgā, sahajātādayo sabhāgā. Kasmā? Tathā bhāvābhāvato. Hetupaccayo hi yesaṃ hetupaccayo hoti, tesaṃ sahajātādipaccayopi hoti, ārammaṇādipaccayo pana na hotīti ārammaṇādayo tassa visabhāgā nāma. Tasmā so tehi, te vā tena saddhiṃ, na yojetabbā. Purejātapacchājātasampayuttavippayuttaatthinatthivigatāvigatā ca aññamaññaviruddhā, tepi aññamaññaṃ na yojetabbā. Tattha ayojanīye vajjetvā yojanīyehi yoge ye vārā labbhanti, te saṅkhepato dassetuṃ hetupaccayā adhipatiyā cattārītiādi vuttaṃ.

440. ก็ปัจจัยเหล่าใด เป็นวิสภาค (มีส่วนไม่เสมอกัน) หรือเป็นวิรุทธะ (ขัดกัน) กับปัจจัยเหล่าใด, ปัจจัยเหล่านั้นไม่พึงประกอบกับปัจจัยเหล่านั้น. ดังต่อไปนี้ - สำหรับเหตุปัจจัยนั้น อารัมมณปัจจัย อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย กัมมปัจจัย อาเสวนปัจจัย อาหารปัจจัย ฌานปัจจัย นัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย และในอธิปติปัจจัย อธิบดีที่เหลือยกเว้นวิมังสา เป็นวิสภาคปัจจัย. ส่วนสหชาตปัจจัยเป็นต้น เป็นสภาคปัจจัย. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะมีและไม่มีอย่างนั้น. จริงอยู่ เหตุปัจจัยเป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่าใด, สหชาตปัจจัยเป็นต้นก็เป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นด้วย. แต่อารัมมณปัจจัยเป็นต้นไม่ได้เป็น (ปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้น) ฉะนั้น อารัมมณปัจจัยเป็นต้นจึงชื่อว่าเป็นวิสภาคของเหตุปัจจัยนั้น. เพราะฉะนั้น เหตุปัจจัยนั้นไม่พึงประกอบกับปัจจัยเหล่านั้น หรือปัจจัยเหล่านั้นก็ไม่พึงประกอบกับเหตุปัจจัยนั้น. และปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย นัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย อวิคตปัจจัย เป็นปัจจัยที่ขัดกันและกัน, ปัจจัยแม้เหล่านั้นก็ไม่พึงประกอบกันและกัน. ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ครั้นเว้นปัจจัยที่ไม่ควรประกอบแล้ว ในการประกอบกับปัจจัยที่ควรประกอบ จะได้วาระเหล่าใด, เพื่อจะแสดงวาระเหล่านั้นโดยย่อ จึงมีคำกล่าวเป็นต้นว่า "เหตุปจฺจยา อธิปติยา จตฺตาริ" (ในเหตุปัจจัยกับอธิปติปัจจัย มี ๔).

Tattha kiñcāpi hetupaccayassa adhipatinā saṃsandane ūnataragaṇanavasena sattahi vārehi bhavitabbaṃ, yasmā pana adhipatīsu vīmaṃsāva hetupaccayo, na itare, tasmā visabhāge vajjetvā sabhāgavasena ‘‘cattārī’’ti vuttaṃ. Tāni evaṃ veditabbāni – kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo adhipatipaccayena paccayo; kusalā vīmaṃsā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ, kusalo dhammo abyākatassa dhammassa hetupaccayena paccayo adhipatipaccayena paccayo; kusalā vīmaṃsā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ, kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa ca dhammassa hetupaccayena paccayo adhipatipaccayena paccayo; kusalā vīmaṃsā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ, abyākato dhammo abyākatassa dhammassa hetupaccayena paccayo adhipatipaccayena paccayo; vipākābyākatā kiriyābyākatā vīmaṃsā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānanti. Ettha ca vipākābyākatā lokuttaratova gahetabbā. Ārammaṇapaccayaanantarapaccayādayo pana visabhāgattā na yojitā. Iminā upāyena sabbattha labbhamānañca alabbhamānañca ñatvā labbhamānavasena vārā uddharitabbā.

ในปัจจัยทั้งสองนั้น แม้ว่าในการนับวาระที่น้อยกว่า เมื่อเทียบเคียงเหตุปัจจัยกับอธิปติปัจจัย พึงมี ๗ วาระ แต่เพราะในบรรดาอธิบดีทั้งหลาย มีเพียงวิมังสาเท่านั้นที่เป็นเหตุปัจจัย ธรรมะอื่น ๆ ไม่ใช่ ฉะนั้น ท่านจึงยกเว้นส่วนที่ไม่เสมอกัน กล่าวไว้โดยส่วนที่เสมอกันว่า "มี ๔ วาระ" วาระทั้ง ๔ นั้นพึงทราบดังนี้ – กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมโดยเหตุปัจจัยและอธิปติปัจจัย ได้แก่ กุศลวิมังสาเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย, กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรมโดยเหตุปัจจัยและอธิปติปัจจัย ได้แก่ กุศลวิมังสาเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย, กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรมโดยเหตุปัจจัยและอธิปติปัจจัย ได้แก่ กุศลวิมังสาเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย, อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรมโดยเหตุปัจจัยและอธิปติปัจจัย ได้แก่ วิปากาัพยากตวิมังสาและกิริยาัพยากตวิมังสาเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย ในวาระนี้ พึงถือเอาวิปากาัพยากตะเฉพาะที่เป็นโลกุตตระเท่านั้น ส่วนอารัมมณปัจจัย อนันตรปัจจัย เป็นต้น ท่านไม่ได้นำมาประกอบไว้เพราะเป็นวิสภาคธรรม ด้วยอุบายนี้ พึงทราบธรรมที่ได้และไม่ได้ในทุกแห่ง แล้วยกวาระขึ้นแสดงโดยส่วนที่ได้

Sahajāte sattāti hetuyā laddhāneva. Aññamaññe tīṇīti suddhikaaññamaññe laddhāneva. Nissaye sattāti hetuyā laddhāneva. Vipāke ekanti suddhikavipāke laddhameva. Indriyamaggesu cattārīti heṭṭhā vuttanayāneva. Sampayutte tīṇīti suddhikasampayutte laddhāneva. Vippayutte tīṇīti kusalādicittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ paccayuppannaṃ katvā veditabbāni. Atthiavigatesu sattāti hetuyā laddhāneva.

ในสหชาตปัจจัย มี ๗ วาระ ได้แก่วาระที่ได้ในเหตุปัจจัยนั่นเอง ในอัญญมัญญปัจจัย มี ๓ วาระ ได้แก่วาระที่ได้ในสุทธิกอัญญมัญญปัจจัยนั่นเอง ในนิสสยปัจจัย มี ๗ วาระ ได้แก่วาระที่ได้ในเหตุปัจจัยนั่นเอง ในวิปากปัจจัย มี ๑ วาระ ได้แก่วาระที่ได้ในสุทธิกวิปากปัจจัยนั่นเอง ในอินทริยปัจจัยและมัคคปัจจัย มี ๔ วาระ ได้แก่นัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นนั่นเอง ในสัมปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ ได้แก่วาระที่ได้ในสุทธิกสัมปยุตตปัจจัยนั่นเอง ในวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ พึงทราบโดยทำให้รูปอันมีจิตมีกุศลเป็นต้นเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจยุปบันนธรรม ในอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย มี ๗ วาระ ได้แก่วาระที่ได้ในเหตุปัจจัยนั่นเอง

441-443. Evaṃ yehi adhipatipaccayādīhi ekādasahi paccayehi saddhiṃ hetupaccayo yojanaṃ labhati, tesaṃ vasena dumūlakanaye gaṇanaṃ dassetvā idāni timūlakādīsu tassa dassanatthaṃ lakkhaṇaṃ ṭhapento hetusahajātanissayaatthiavigatanti sattātiādimāha. Potthakesu pana nissaupanissaadhipāti evaṃ parihīnakkharāni paccayanāmāni likhanti, taṃ saññākaraṇamattavasena likhitaṃ. Tasmā tādisesu ṭhānesu paripuṇṇā pāḷi kātabbā. Yaṃ panidaṃ lakkhaṇaṃ ṭhapitaṃ, tena idaṃ dīpeti – ayaṃ hetupaccayo sahajātādīhi catūhi saddhiṃ saṃsandane attano vibhaṅge laddhāni satteva vissajjanāni labhati. Sace panettha aññamaññapaccayo pavisati, aññamaññe laddhāni tīṇi labhati. Sace sampayuttapaccayo pavisati, tāneva tīṇi labhati. Sace vippayuttapaccayo pavisati, hetuvippayuttaduke laddhāni tīṇi labhati. Sace vipākapaccayo pavisati, sabbehi vipākasabhāgehi saddhiṃ saṃsandane evameva vissajjanaṃ labhati. Sace panettha indriyamaggapaccayā pavisanti, tehi saddhiṃ dumūlake laddhāni cattāriyeva labhati. Sace tehi saddhiṃ aññamaññapaccayo pavisati, hetādhipatiduke dassitesu catūsu vissajjanesu ‘‘kusalo dhammo abyākatassa, kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa cā’’ti dve apanetvā sesāni dve labhati. Sacepi tattha sampayuttapaccayo pavisati, tāneva dve labhati. Sace pana vippayuttapaccayo pavisati, itarāni dve labhati. Sace pana tesu vipākapaccayo pavisati, sabbattha ekameva labhati. Adhipatinā pana saddhiṃ hetādhipatidukato ūnataragaṇanesu appavisantesu cattāriyeva labhati. Ūnataragaṇanesu pavisantesu tesaṃ vasena dve ekanti labhati. Evaṃ tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ samāyoge labbhamānaṃ gaṇanaṃ viditvā timūlakādīsu gaṇanā uddharitabbāti.

๔๔๑-๔๔๓. ครั้นทรงแสดงการนับวาระในทุมูลกนัยโดยอำนาจแห่งปัจจัย ๑๑ อย่าง มีอธิปติปัจจัยเป็นต้น ที่เหตุปัจจัยประกอบเข้าได้ด้วยอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงการนับวาระนั้นในติมูลกนัยเป็นต้น จึงทรงตั้งหลักเกณฑ์ไว้ โดยตรัสคำเป็นต้นว่า เหตุ สหชาตะ นิสสยะ อัตถิ อวิคตะ มี ๗ วาระ แต่ในคัมภีร์ทั้งหลาย ท่านเขียนชื่อปัจจัยด้วยอักษรที่ตกหล่นไป เช่น นิสสูปนิสสอธิปา การเขียนนั้นเป็นเพียงการทำเครื่องหมายไว้เท่านั้น เพราะฉะนั้น ในที่เช่นนั้น พึงทำบาลีให้บริบูรณ์ ส่วนหลักเกณฑ์ที่ทรงตั้งไว้นี้ ย่อมแสดงความข้อนี้ว่า เหตุปัจจัยนี้ เมื่อเทียบเคียงกับปัจจัย ๔ อย่าง มีสหชาตปัจจัยเป็นต้น ย่อมได้วิสัชนา ๗ อย่างที่ได้ในวิภังค์ของตนนั่นเอง ถ้าอัญญมัญญปัจจัยเข้ามาในที่นี้ ย่อมได้ ๓ อย่างที่ได้ในอัญญมัญญปัจจัย ถ้าสัมปยุตตปัจจัยเข้ามา ก็ย่อมได้ ๓ อย่างนั้นนั่นเอง ถ้าวิปปยุตตปัจจัยเข้ามา ย่อมได้ ๓ อย่างที่ได้ในเหตุวิปปยุตตทุกะ ถ้าวิปากปัจจัยเข้ามา เมื่อเทียบเคียงกับวิปากสภาคธรรมทั้งปวง ก็ย่อมได้วิสัชนาอย่างเดียวกันนั่นเอง ถ้าอินทริยปัจจัยและมัคคปัจจัยเข้ามาในที่นี้ เมื่อเทียบเคียงกับปัจจัยเหล่านั้น ย่อมได้ ๔ อย่างที่ได้ในทุมูลกนัยนั่นเอง ถ้าอัญญมัญญปัจจัยเข้ามาพร้อมกับปัจจัยเหล่านั้น ในบรรดาวิสัชนา ๔ อย่างที่แสดงไว้ในเหตุกธิปติทุกะ ให้ยกวิสัชนา ๒ อย่างคือ "กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม" และ "กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม" ออกเสีย ย่อมได้ ๒ อย่างที่เหลือ แม้ถ้าสัมปยุตตปัจจัยเข้ามาในที่นั้น ก็ย่อมได้ ๒ อย่างนั้นนั่นเอง แต่ถ้าวิปปยุตตปัจจัยเข้ามา ย่อมได้อีก ๒ อย่างที่เหลือ แต่ถ้าวิปากปัจจัยเข้ามาในปัจจัยเหล่านั้น ย่อมได้เพียง ๑ อย่างในทุกแห่ง ส่วนเมื่อเทียบเคียงกับอธิปติปัจจัย ในกรณีที่ปัจจัยที่มีการนับน้อยกว่าไม่เข้ามา ย่อมได้ ๔ อย่างนั่นเอง ในกรณีที่ปัจจัยที่มีการนับน้อยกว่าเข้ามา ย่อมได้ ๒ อย่างบ้าง ๑ อย่างบ้าง ตามสมควรแก่ปัจจัยเหล่านั้น ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบจำนวนที่ได้ในการประชุมแห่งปัจจัยนั้น ๆ แล้วยกการนับขึ้นแสดงในติมูลกนัยเป็นต้น

Etesu pana ghaṭanesu sabbapaṭhamāni cattāri ghaṭanāni sāmaññato navannampi hetūnaṃ vasena vuttāni avipākāni. Abyākatena abyākatavissajjane panettha vipākahetupi labbhati.

ก็ในบรรดาการประกอบปัจจัยเหล่านี้ การประกอบ ๔ อย่างแรกทั้งหมด ท่านกล่าวไว้โดยทั่วไปโดยอำนาจแห่งเหตุทั้ง ๙ ที่ไม่ใช่วิบาก แต่ในวิสัชนาว่าอัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรมในที่นี้ ย่อมได้แม้ซึ่งวิปากเหตุ

Tato parāni pañca ghaṭanāni vipākahetuvasena vuttāni. Tattha sabbepi sahajātavipākā ceva vipākasahajātarūpā ca. Tesu paṭhame ghaṭane vipākā ceva taṃsamuṭṭhānarūpā ca labbhanti, dutiye vipākā ceva paṭisandhiyañca vatthurūpaṃ. Tatiye arūpadhammāva. Catutthe vipākacittasamuṭṭhānarūpameva labbhati. Pañcame vatthurūpameva.

การประกอบ ๕ อย่างถัดจากนั้น ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งวิปากเหตุ ในการประกอบเหล่านั้น ทั้งหมดเป็นสหชาตวิบากและรูปที่เกิดพร้อมกับวิบาก ในบรรดาการประกอบเหล่านั้น ในการประกอบที่หนึ่ง ย่อมได้วิบากและรูปที่มีวิบากนั้นเป็นสมุฏฐาน ในการประกอบที่สอง ย่อมได้วิบากและวัตถุรูปในปฏิสนธิกาล ในการประกอบที่สาม ย่อมได้เฉพาะอรูปธรรมเท่านั้น ในการประกอบที่สี่ ย่อมได้เฉพาะรูปที่มีวิปากจิตเป็นสมุฏฐานเท่านั้น ในการประกอบที่ห้า ย่อมได้เฉพาะวัตถุรูปเท่านั้น

Tato parāni pañcadasa ghaṭanāni indriyamaggayuttāni amohahetuvasena vuttāni. Tattha paṭhamāni nava nirādhipatīni, pacchimāni cha sādhipatīni. Nirādhipatikesupi paṭhamāni cattāri sāmaññato sabbattha amohavasena vuttāni, pacchimāni pañca vipākāmohavasena. Tattha nirādhipatikesu paṭhame cattārīti heṭṭhā hetādhipatiduke dassitāneva. Dutiye cittasamuṭṭhānarūpaṃ parihāyati. Tatiye vatthurūpaṃ parihāyati. Catutthe kusalo dhammo cittasamuṭṭhānānaṃ, abyākato taṃsamuṭṭhānānanti rūpameva labbhati. Tato parāni vipākayuttāni pañca heṭṭhā vuttanayāneva. Sādhipatikesu paṭhamāni tīṇi ghaṭanāni sāmaññato vipākāvipākahetuvasena vuttāni. Tesu paṭhame cattāri vuttanayāneva. Dutiye rūpaṃ parihāyati, tatiye arūpaṃ parihāyati. Tato parāni tīṇi vipākahetuvasena vuttāni. Tesu paṭhame rūpārūpaṃ labbhati, dutiye arūpameva, tatiye rūpameva. Evampi tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ samāyoge labbhamānaṃ gaṇanaṃ viditvā timūlakādīsu gaṇanā uddharitabbāti.

ต่อจากนั้น ฆฏนา 15 อย่างที่ประกอบด้วยอินทรียปัจจัยและมัคคปัจจัย ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นอโมหเหตุ ในฆฏนาเหล่านั้น 9 อย่างแรกไม่มีอธิปติปัจจัย 6 อย่างหลังมีอธิปติปัจจัย แม้ในฆฏนาที่ไม่มีอธิปติปัจจัย 4 อย่างแรก ท่านกล่าวไว้โดยทั่วไปในที่ทั้งปวงโดยความเป็นอโมหะ 5 อย่างหลัง ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นวิปากอโมหะ ในบรรดาฆฏนาที่ไม่มีอธิปติปัจจัยเหล่านั้น 4 อย่างแรกคือฆฏนาที่ได้แสดงไว้แล้วในเหตุอธิปติทุกะในเบื้องต้นนั่นเอง ในอย่างที่ 2 จิตตสมุฏฐานรูปย่อมตกไป ในอย่างที่ 3 วัตถุรูปย่อมตกไป ในอย่างที่ 4 กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูป อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่ตังสมุฏฐานรูป ดังนี้ ย่อมได้เฉพาะรูปเท่านั้น ต่อจากนั้น 5 อย่างที่ประกอบด้วยวิบาก ก็มีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง ในฆฏนาที่มีอธิปติปัจจัย ฆฏนา 3 อย่างแรก ท่านกล่าวไว้โดยทั่วไปโดยความเป็นเหตุทั้งที่เป็นวิบากและไม่เป็นวิบาก ใน 3 อย่างนั้น ในอย่างแรก 4 อย่างก็มีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง ในอย่างที่ 2 รูปย่อมตกไป ในอย่างที่ 3 อรูปย่อมตกไป 3 อย่างต่อจากนั้น ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นวิปากเหตุ ใน 3 อย่างนั้น ในอย่างแรก ย่อมได้ทั้งรูปและอรูป ในอย่างที่ 2 ได้เฉพาะอรูปเท่านั้น ในอย่างที่ 3 ได้เฉพาะรูปเท่านั้น แม้ฉันนี้ พึงทราบจำนวนที่พึงได้ในการประชุมกันแห่งปัจจัยนั้นๆ แล้วยกจำนวนขึ้นแสดงในติมูลกะเป็นต้น

Hetumūlakaṃ niṭṭhitaṃ.

เหตุมูลกะ จบแล้ว

444. Ārammaṇamūlakepi adhipatipaccayādayo satta ārammaṇena sabhāgā, sesā soḷasa visabhāgāti te ayojetvā satteva yojitā. Tesu adhipatiyā sattāti kusalo dhammo kusalassa dhammassa, akusalassa dhammassa, abyākatassāti evaṃ kusalamūlāni tīṇi, akusalamūlaṃ ekaṃ, abyākatamūlāni tīṇīti satta. Nissaye tīṇīti vatthuvasena abyākatamūlāneva. Upanissaye satta heṭṭhimāni eva. Purejāte tīṇīti vatthārammaṇavasena abyākatamūlāni. Vippayutte tīṇīti vatthuvaseneva. Atthiavigatesu tīṇīti vatthārammaṇavasena. Yathā pana hetumūlake lakkhaṇadassanatthaṃ ghaṭanāni ṭhapitāni, tathā ārammaṇamūlakādīsupi.

444. แม้ในอารัมมณมูลกะ ปัจจัย 7 อย่างมีอธิปติปัจจัยเป็นต้น มีส่วนเสมอกันกับอารัมมณปัจจัย ปัจจัย 16 อย่างที่เหลือมีส่วนไม่เสมอกัน เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่นำปัจจัยเหล่านั้นมาประกอบ แต่ได้นำมาประกอบไว้เพียง 7 อย่างเท่านั้น ในปัจจัย 7 อย่างนั้น ในอธิปติปัจจัย มี 7 อย่างคือ กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม แก่อกุศลธรรม แก่อัพยากตธรรม ด้วยประการฉะนี้ จึงเป็นกุศลมูลกะ 3 อกุศลมูลกะ 1 อัพยากตมูลกะ 3 รวมเป็น 7 ในนิสสยปัจจัย มี 3 อย่างคือ เป็นอัพยากตมูลกะเท่านั้นโดยความเป็นวัตถุ ในอุปนิสสยปัจจัย มี 7 อย่าง เหมือนกับที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นนั่นเอง ในปุเรชาตปัจจัย มี 3 อย่างคือ เป็นอัพยากตมูลกะโดยความเป็นวัตถุและอารมณ์ ในวิปปยุตตปัจจัย มี 3 อย่างคือ โดยความเป็นวัตถุเท่านั้น ในอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย มี 3 อย่างคือ โดยความเป็นวัตถุและอารมณ์ ก็ฉันใด ท่านได้ตั้งฆฏนาทั้งหลายไว้ในเหตุมูลกะเพื่อแสดงลักษณะ ฉันนั้น ท่านก็ได้ตั้งฆฏนาทั้งหลายไว้แม้ในอารัมมณมูลกะเป็นต้น

445. Tattha yāni tāva imasmiṃ ārammaṇamūlake pañca ghaṭanāni ṭhapitāni. Tattha paṭhamaṃ ārammaṇādhipativasena sādhipatikaṃ. Tattha sattāti ārammaṇādhipatiduke laddhavissajjanāneva. Dutiyaṃ nirādhipatikaṃ. Tattha tīṇīti vatthārammaṇavasena ārammaṇavaseneva vā abyākatamūlāni. Tatiyaṃ nissayena vuttaṃ. Tattha tīṇīti vatthuvasena abyākatamūlāni. Catutthapañcamāni sādhipatikāni. Tesu catutthe ekanti vatthārammaṇavasena ārammaṇavaseneva vā abyākatamūlaṃ akusalaṃ. Pañcame ekanti nissayato abyākatamūlakaṃ akusalaṃ. Evamidhāpi labbhamānavasena tikādīsu gaṇanā veditabbā. Tathā adhipatimūlakādīsu. Ārammaṇaindriyavipākavasena vitthārayojanaṃ pana avatvā tattha tattha vattabbayuttakameva vadāmāti.

445. ในอารัมมณมูลกะนี้ ท่านได้ตั้งฆฏนาไว้ 5 อย่าง ใน 5 อย่างนั้น อย่างแรกเป็นสาธิปติกะโดยความเป็นอารัมมณาธิปติ ในอย่างแรกนั้น มี 7 อย่างคือ เป็นคำตอบที่ได้มาแล้วในอารัมมณาธิปติทุกะนั่นเอง อย่างที่ 2 เป็นนิราธิปติกะ ในอย่างที่ 2 นั้น มี 3 อย่างคือ เป็นอัพยากตมูลกะโดยความเป็นวัตถุและอารมณ์ หรือโดยความเป็นอารมณ์เท่านั้น อย่างที่ 3 ท่านกล่าวไว้โดยนิสสยปัจจัย ในอย่างที่ 3 นั้น มี 3 อย่างคือ เป็นอัพยากตมูลกะโดยความเป็นวัตถุ อย่างที่ 4 และ 5 เป็นสาธิปติกะ ใน 2 อย่างนั้น ในอย่างที่ 4 มี 1 อย่างคือ อกุศลธรรมมีอัพยากตธรรมเป็นมูลโดยความเป็นวัตถุและอารมณ์ หรือโดยความเป็นอารมณ์เท่านั้น ในอย่างที่ 5 มี 1 อย่างคือ อกุศลธรรมมีอัพยากตธรรมเป็นมูลโดยนิสสยปัจจัย แม้ในที่นี้ก็ฉันนั้น พึงทราบจำนวนในติกะเป็นต้นโดยจำนวนที่พึงได้ ในอธิปติมูลกะเป็นต้นก็ฉันนั้น ก็จะไม่กล่าวถึงการประกอบโดยพิสดารโดยความเป็นอารัมมณปัจจัย อินทรียปัจจัย และวิปากปัจจัย แต่จะกล่าวแต่เฉพาะข้อความที่ควรกล่าวในที่นั้นๆ เท่านั้น

446. Adhipatimūlake sahajāte sattāti sahajātādhipativasena kusalamūlāni tīṇi, akusalamūlāni tīṇi, abyākatamūlaṃ ekaṃ. Sahajātena pana saddhiṃ ārammaṇādhipati, ārammaṇādhipatinā ca saddhiṃ sahajātaṃ na labbhati. Aññamaññe tīṇīti sahajātādhipativaseneva. Nissaye aṭṭhāti kusalamūlāni tīṇi, akusalamūlāni tīṇi, abyākatamūlāni dve. Abyākato hi adhipati abyākatassa sahajātato ceva ārammaṇato ca nissayo hoti, akusalassa ārammaṇatova. Kusalassa pana ubhayathāpi na hotīti abyākatamūlāni dveyevāti evaṃ aṭṭha. Upanissaye satta ārammaṇasadisāneva. Purejāte ekanti abyākatādhipati ārammaṇavasena akusalassa. Vipāke ekaṃ abyākatena abyākataṃ lokuttaraṃ. Āhārādīsu satta heṭṭhā ekamūlake laddhāneva. Vippayutte cattārīti kusalena abyākataṃ, tathā akusalena, abyākatena abyākatañca kusalañca. Atthiavigatesu aṭṭha nissayasadisāneva.

446. ในอธิปติมูลกะ ในสหชาตปัจจัย มี 7 อย่างคือ โดยความเป็นสหชาตาธิปติ ได้แก่ กุศลมูลกะ 3 อกุศลมูลกะ 3 อัพยากตมูลกะ 1 ก็อารัมมณาธิปติปัจจัยร่วมกับสหชาตปัจจัยย่อมไม่ได้ และสหชาตปัจจัยร่วมกับอารัมมณาธิปติปัจจัยก็ย่อมไม่ได้ ในอัญญมัญญปัจจัย มี 3 อย่างคือ โดยความเป็นสหชาตาธิปติเท่านั้น ในนิสสยปัจจัย มี 8 อย่างคือ กุศลมูลกะ 3 อกุศลมูลกะ 3 อัพยากตมูลกะ 2 จริงอยู่ อธิปติปัจจัยที่เป็นอัพยากตะ ย่อมเป็นนิสสยปัจจัยแก่อัพยากตธรรม ทั้งโดยความเป็นสหชาตะและโดยความเป็นอารมณ์ และเป็นนิสสยปัจจัยแก่อกุศลธรรมโดยความเป็นอารมณ์เท่านั้น ส่วนแก่นกุศลธรรม ย่อมไม่เป็นโดยทั้งสองอย่าง เพราะเหตุนั้น อัพยากตมูลกะจึงมีเพียง 2 เท่านั้น รวมเป็น 8 ด้วยประการฉะนี้ ในอุปนิสสยปัจจัย มี 7 อย่าง เหมือนกับในอารัมมณปัจจัยนั่นเอง ในปุเรชาตปัจจัย มี 1 อย่างคือ อธิปติปัจจัยที่เป็นอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรมโดยความเป็นอารมณ์ ในวิปากปัจจัย มี 1 อย่างคือ อัพยากตธรรมที่เป็นโลกุตตระเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม ในอาหารปัจจัยเป็นต้น มี 7 อย่าง เป็นปัจจัยที่ได้มาแล้วในเอกมูลกะเบื้องต้นนั่นเอง ในวิปปยุตตปัจจัย มี 4 อย่างคือ กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม อกุศลธรรมก็ฉันนั้น และอัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรมและกุศลธรรม ในอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย มี 8 อย่าง เหมือนกับในนิสสยปัจจัยนั่นเอง

447-452. Ghaṭanāni panettha paṭipāṭiyā ārammaṇādīhi ayojetvā paṭhamaṃ atthiavigatehi yojitāni. Kiṃ kāraṇāti? Ubhayādhipatimissakattā. Tattha paṭhame ghaṭane ārammaṇādhipativasena vatthārammaṇaṃ labbhati, dutiye nissayavasena garuṃ katvā assādentassa vatthumeva, tatiye sahajātādhipativasena kusalādayo rūpānaṃ, ārammaṇādhipativasena vatthu akusalassa. Tato parāni tīṇi ghaṭanāni ārammaṇādhipativasena vuttāni. Tattha paṭhame sattāti heṭṭhā vuttāneva. Dutiye ekanti purejātāni vatthārammaṇāni akusalassa. Tatiye vatthumeva akusalassa. Tato parāni tīṇi ghaṭanāni vipākāvipākasādhāraṇāni sahajātādhipativasena vuttāni. Tattha paṭhame rūpārūpaṃ labbhati, dutiye arūpameva, tatiye rūpameva. Tato parāni tīṇi vipākādhipativasena vuttāni. Tesupi paṭhame rūpārūpaṃ labbhati, dutiye arūpaṃ, tatiye rūpameva. Tato parāni cha ghaṭanāni āhārindriyayuttāni cittādhipativasena vuttāni. Tattha tīṇi avipākāni, tīṇi savipākāni. Tesu gaṇanā pākaṭāyeva. Tato parāni cha ghaṭanāni tatheva viriyādhipativasena vuttāni. Nanu ca adhipatipaṭipāṭiyā paṭhamaṃ viriyādhipativasena vattabbāni siyuṃ, kasmā tathā na vuttānīti? Parato hetuvasena vuttaghaṭanehi sadisattā. Parato hi hetuvasena ghaṭanāni amohassa vīmaṃsādhipatittā vīmaṃsāya ca sammādiṭṭhibhāvato maggasampayuttāni. Viriyampi ca sammāvāyāmamicchāvāyāmabhāvena maggoti tena saddhiṃ ghaṭanāni parato hetuvasena vuttaghaṭanehi sadisānīti parivattetvā vuttāni. Tesupi gaṇanā pākaṭāyeva.

๔๔๗-๔๕๒. ฆฏนาในอธิปติปัจจัยนี้ ท่านไม่ได้จัดตามลำดับด้วยอารัมมณปัจจัยเป็นต้น แต่จัดด้วยปัจจัยที่มีอยู่และปัจจัยที่ปราศไปแล้วก่อน. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะมีความเป็นอธิบดีทั้งสองระคนกัน. ในฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่หนึ่ง ได้ทั้งวัตถุและอารมณ์ โดยอำนาจอารัมมณาธิปติปัจจัย, ในฆฏนาที่สอง ได้เฉพาะวัตถุของจิตที่เสพอารมณ์โดยทำอารมณ์ให้หนักแน่น โดยอำนาจนัยแห่งนิสสยปัจจัย, ในฆฏนาที่สาม ได้กุศลเป็นต้นแก่รูปธรรม โดยอำนาจสหชาตาธิปติปัจจัย และได้วัตถุแก่อกุศล โดยอำนาจอารัมมณาธิปติปัจจัย. ฆฏนา ๓ อย่างถัดจากนั้น ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจอารัมมณาธิปติปัจจัย. ในฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่หนึ่ง ได้ ๗ อย่าง คือที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น. ในฆฏนาที่สอง ได้ ๑ อย่าง คือ วัตถุและอารมณ์ที่เป็นปุเรชาตปัจจัยแก่อกุศล. ในฆฏนาที่สาม ได้เฉพาะวัตถุแก่อกุศล. ฆฏนา ๓ อย่างถัดจากนั้น เป็นสาธารณะแก่วิบากและอวิบาก ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจสหชาตาธิปติปัจจัย. ในฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่หนึ่ง ได้ทั้งรูปและอรูป, ในฆฏนาที่สอง ได้เฉพาะอรูป, ในฆฏนาที่สาม ได้เฉพาะรูป. ฆฏนา ๓ อย่างถัดจากนั้น ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจวิปากาธิปติปัจจัย. แม้ในฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่หนึ่ง ได้ทั้งรูปและอรูป, ในฆฏนาที่สอง ได้อรูป, ในฆฏนาที่สาม ได้เฉพาะรูป. ฆฏนา ๖ อย่างถัดจากนั้น ที่ประกอบด้วยอาหารและอินทรีย์ ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจจิตตาธิปติปัจจัย. ในฆฏนาเหล่านั้น ๓ อย่างเป็นอวิบาก, ๓ อย่างเป็นสวิบาก. ในฆฏนาเหล่านั้น การนับจำนวนปรากฏชัดแล้ว. ฆฏนา ๖ อย่างถัดจากนั้น ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจวิริยาธิปติปัจจัยเช่นเดียวกัน. ถามว่า ก็ตามลำดับแห่งอธิบดี ควรจะกล่าวฆฏนาโดยอำนาจวิริยาธิปติปัจจัยก่อนมิใช่หรือ, เพราะเหตุไรจึงไม่กล่าวไว้อย่างนั้น? ตอบว่า เพราะมีความคล้ายคลึงกับฆฏนาที่กล่าวไว้โดยอำนาจเหตุปัจจัยในลำดับถัดไป. จริงอยู่ ฆฏนาที่กล่าวโดยอำนาจเหตุปัจจัยในลำดับถัดไป เป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยมรรค เพราะอโมหะเป็นวิมังสาธิปติ และเพราะวิมังสาเป็นสัมมาทิฏฐิ. แม้วิริยะก็เป็นมรรคโดยความเป็นสัมมาวายามะและมิจฉาวายามะ เพราะฉะนั้น ฆฏนาที่ประกอบด้วยวิริยะนั้นจึงคล้ายคลึงกับฆฏนาที่กล่าวไว้โดยอำนาจเหตุปัจจัยในลำดับถัดไป ท่านจึงสับเปลี่ยนลำดับกล่าวไว้. แม้ในฆฏนาเหล่านั้น การนับจำนวนก็ปรากฏชัดแล้ว.

453-456. Anantarasamanantaramūlakesu sattāti kusalo kusalassa abyākatassa ca, tathā akusalo, abyākato tiṇṇannampīti evaṃ satta. Kamme ekanti kusalā maggacetanā attano vipākābyākatassa. Ghaṭanāni panetesu tīṇi tīṇiyeva. Tāni bahutarapaṭipāṭiyā vuttāni.

๔๕๓-๔๕๖. ในปัจจัยที่มีอนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัยเป็นมูล ได้ ๗ อย่างคือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศลและอัพยากตะ, อกุศลก็เช่นเดียวกัน, อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่ธรรมทั้ง ๓ อย่าง รวมเป็น ๗ อย่างดังนี้. ในกรรมปัจจัย ได้ ๑ อย่างคือ มรรคเจตนาที่เป็นกุศลเป็นปัจจัยแก่วิปากาัพยากตะของตน. ก็ในปัจจัยเหล่านี้ มีฆฏนาอย่างละ ๓ เท่านั้น. ฆฏนาเหล่านั้น ท่านกล่าวไว้ตามลำดับแห่งความเป็นส่วนมาก.

457-460. Sahajātaaññamaññanissayamūlakesu ye ye dukamūlake paccayā vuttā te teyeva ādito ṭhitena sabhāgā. Tasmā dukamūlake gaṇanaṃ ñatvā ye upari paccayā ghaṭitā, tesu ūnataragaṇanassa vasena sabbaghaṭanesu gaṇanā veditabbā. Tattha sahajātamūlake dasa ghaṭanāni. Tesu pañca avipākāni, pañca savipākāni. Tattha avipākesu tāva paṭhame kusalo kusalassa abyākatassa, kusalābyākatassa, kusalābyākato abyākatassāti cattāri, tathā akusalo, abyākato abyākatassevāti evaṃ nava. Tattha kusalākusalādikesu aṭṭhasu vissajjanesu arūpañceva cittasamuṭṭhānarūpañca labbhati. Abyākate vatthurūpampi. Dutiye ghaṭane abyākatavissajjane rūpesu vatthumeva labbhati, tatiye tīsupi arūpameva, catutthe cittasamuṭṭhānarūpameva, pañcame paṭisandhiyaṃ vatthunā saddhiṃ arūpadhammā. Savipākesu paṭhame vipākā ceva vipākacittasamuṭṭhānarūpañca, dutiye vipākā ceva vatthurūpañca, tatiye vipākameva, catutthe vipākacittasamuṭṭhānameva, pañcame vatthurūpameva labbhati.

๔๕๗-๔๖๐. ในปัจจัยที่มีสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย และนิสสยปัจจัยเป็นมูล ปัจจัยใดๆ ที่ท่านกล่าวไว้ในทุกมูลกะ ปัจจัยเหล่านั้นนั่นแหละมีส่วนเสมอกันกับปัจจัยที่ตั้งอยู่ก่อน. เพราะฉะนั้น เมื่อทราบการนับจำนวนในทุกมูลกะแล้ว พึงทราบการนับจำนวนในฆฏนาทั้งหมด โดยอาศัยการนับจำนวนที่น้อยกว่าในบรรดาปัจจัยที่ประกอบเข้าด้วยกันในเบื้องบน. ในปัจจัยเหล่านั้น ในสหชาตมูลกะ มีฆฏนา ๑๐ อย่าง. ในฆฏนาเหล่านั้น ๕ อย่างเป็นอวิบาก, ๕ อย่างเป็นสวิบาก. ในบรรดาอวิบากนั้น ในฆฏนาที่หนึ่ง มี ๔ อย่างคือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศลและอัพยากตะ, แก่กุศลอัพยากตะ, กุศลอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, อกุศลก็เช่นเดียวกัน, อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะเท่านั้น รวมเป็น ๙ อย่างดังนี้. ในคำวิสัชนา ๘ อย่างมีกุศลและอกุศลเป็นต้นนั้น ได้ทั้งอรูปและจิตตสมุฏฐานรูป. ในอัพยากตะ ได้แม้วัตถุรูป. ในฆฏนาที่สอง ในคำวิสัชนาที่เป็นอัพยากตะ ในบรรดารูปธรรม ได้เฉพาะวัตถุรูป, ในฆฏนาที่สาม ในทั้งสามอย่าง ได้เฉพาะอรูป, ในฆฏนาที่สี่ ได้เฉพาะจิตตสมุฏฐานรูป, ในฆฏนาที่ห้า ในปฏิสนธิกาล ได้อรูปธรรมพร้อมกับวัตถุรูป. ในบรรดาสวิบาก ในฆฏนาที่หนึ่ง ได้ทั้งวิบากและวิปากจิตตสมุฏฐานรูป, ในฆฏนาที่สอง ได้ทั้งวิบากและวัตถุรูป, ในฆฏนาที่สาม ได้เฉพาะวิบาก, ในฆฏนาที่สี่ ได้เฉพาะวิปากจิตตสมุฏฐานรูป, ในฆฏนาที่ห้า ได้เฉพาะวัตถุรูป.

Aññamaññamūlake cha ghaṭanāni. Tesu paṭhamāni tīṇi avipākāni, pacchimāni tīṇi savipākāni. Tesu gaṇanā pākaṭāyeva.

ในอัญญมัญญมูลกะ มีฆฏนา ๖ อย่าง. ในฆฏนาเหล่านั้น ๓ อย่างแรกเป็นอวิบาก, ๓ อย่างหลังเป็นสวิบาก. ในฆฏนาเหล่านั้น การนับจำนวนปรากฏชัดแล้ว.

461. Nissayamūlake nissayapaccayā ārammaṇe tīṇīti vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā pavattakusalādivasena veditabbāni. Upanissaye ekanti vatthuṃ ārammaṇūpanissayaṃ katvā uppannākusalaṃ. Sesaṃ dumūlake heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

461. ในนิสสยมูลกะ พึงทราบว่า นิสสยปัจจัยในอารัมมณปัจจัยมี ๓ อย่าง โดยอาศัยกุศลเป็นต้นที่เกิดขึ้นโดยทำวัตถุให้เป็นอารมณ์. ในอุปนิสสยปัจจัยมี ๑ อย่างคือ อกุศลที่เกิดขึ้นโดยทำวัตถุให้เป็นอารัมมณูปนิสสยปัจจัย. ส่วนที่เหลือ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในทุกมูลกะในเบื้องต้น.

462-464. Imasmiṃ pana nissayapaccaye vīsati ghaṭanāni. Tesu purimāni cha ghaṭanāni purejātasahajātavasena vuttāni, tato cattāri purejātavaseneva, tato dasa sahajātavaseneva. Tattha paṭhame ghaṭane terasāti nissayapaccayavibhaṅge vuttāneva. Dutiye aṭṭhāti sahajātādhipativasena satta, vatthuṃ garuṃ katvā akusalañcāti aṭṭha. Tatiye satta indriyapaccaye laddhāneva. Catutthe pañca vippayutte laddhāni. Pañcame cattārīti kusalādīni cittasamuṭṭhānānaṃ, vatthu ca akusalassa. Chaṭṭhe tīṇīti kusalādīni cittasamuṭṭhānassa. Purejātavasena catūsu paṭhame tīṇīti vatthu kusalādīnaṃ, cakkhādīni ca abyākatassa. Dutiye vatthumeva kusalādīnaṃ. Tatiye ekanti vatthu akusalassa. Catutthe cakkhādīni viññāṇapañcakassa. Sahajātavasena dasa savipākāvipākavasena dvidhā bhinditvā sahajātamūlake vuttanayeneva veditabbāni.

๔๖๒-๔๖๔. ก็ในนิสสยปัจจัยนี้ มีฆฏนา ๒๐ อย่าง. ในฆฏนาเหล่านั้น ๖ อย่างแรก ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจปุเรชาตปัจจัยและสหชาตปัจจัย, ถัดจากนั้น ๔ อย่าง โดยอำนาจปุเรชาตปัจจัยอย่างเดียว, ถัดจากนั้น ๑๐ อย่าง โดยอำนาจสหชาตปัจจัยอย่างเดียว. ในฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่หนึ่ง ได้ ๑๓ อย่าง คือที่ท่านกล่าวไว้แล้วในนิสสยปัจจยวิภังค์. ในฆฏนาที่สอง ได้ ๘ อย่างคือ ๗ อย่างโดยอำนาจสหชาตาธิปติปัจจัย และอกุศลที่ทำวัตถุให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นอีก ๑ รวมเป็น ๘. ในฆฏนาที่สาม ได้ ๗ อย่าง คือที่ได้ในอินทริยปัจจัย. ในฆฏนาที่สี่ ได้ ๕ อย่าง คือที่ได้ในวิปปยุตตปัจจัย. ในฆฏนาที่ห้า ได้ ๔ อย่างคือ กุศลเป็นต้นแก่จิตตสมุฏฐานรูป และวัตถุแก่อกุศล. ในฆฏนาที่หก ได้ ๓ อย่างคือ กุศลเป็นต้นแก่จิตตสมุฏฐานรูป. ใน ๔ อย่างที่กล่าวโดยอำนาจปุเรชาตปัจจัย ฆฏนาที่หนึ่ง ได้ ๓ อย่างคือ วัตถุแก่กุศลเป็นต้น และจักขุเป็นต้นแก่อัพยากตะ. ในฆฏนาที่สอง ได้เฉพาะวัตถุแก่กุศลเป็นต้น. ในฆฏนาที่สาม ได้ ๑ อย่างคือ วัตถุแก่อกุศล. ในฆฏนาที่สี่ ได้จักขุเป็นต้นแก่วิญญาณ ๕. ฆฏนา ๑๐ อย่างที่กล่าวโดยอำนาจสหชาตปัจจัย พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในสหชาตมูลกะ โดยแบ่งเป็น ๒ ส่วนคือ โดยเป็นสวิบากและอวิบาก.

465. Upanissayamūlake ārammaṇe sattāti ārammaṇūpanissaye laddhāneva. Adhipatiyā sattāti tāneva. Anantarasamanantaresu anantarūpanissaye laddhāneva. Nissaye ekanti vatthu akusalassa. Purejāte ekanti tasseva vatthuṃ vā ārammaṇaṃ vā. Āsevane tīṇi anantarūpanissayavasena. Kamme dve pakatūpanissayavasena. Lokuttarakusalacetanā pana anantarūpanissayopi hoti. Vippayutte ekaṃ ārammaṇūpanissayavasena, tathā atthiavigatesu. Natthivigatesu satta anantarasamāneva.

465. ในอุปนิสสยมูลกะ ในอารัมมณปัจจัย ได้ ๗ ปัจจัย คือ ได้ในอารัมมณูปนิสสยปัจจัยนั่นเอง ในอธิปติปัจจัย ได้ ๗ ปัจจัย คือ ได้ปัจจัยเหล่านั้นนั่นเอง ในอนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัย ได้ในอนันตรูปนิสสยปัจจัยนั่นเอง ในนิสสยปัจจัย ได้ ๑ ปัจจัย คือ วัตถุเป็นปัจจัยแก่อกุศล ในปุเรชาตปัจจัย ได้ ๑ ปัจจัย คือ วัตถุหรืออารมณ์ของอกุศลนั้นนั่นเอง ในอาเสวนปัจจัย ได้ ๓ ปัจจัย โดยนัยแห่งอนันตรูปนิสสยปัจจัย ในกัมมปัจจัย ได้ ๒ ปัจจัย โดยนัยแห่งปกตูปนิสสยปัจจัย ส่วนโลกุตตรกุศลเจตนาเป็นอนันตรูปนิสสยปัจจัยก็ได้ ในวิปปยุตตปัจจัย ได้ ๑ ปัจจัย โดยนัยแห่งอารัมมณูปนิสสยปัจจัย, ในอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยก็ได้เช่นนั้น ในนัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัย ได้ ๗ ปัจจัย เท่ากับอนันตรปัจจัยนั่นเอง

466. Upanissayamūlakāni pana satta ghaṭanāni honti. Tattha purimāni tīṇi ārammaṇūpanissayavasena vuttāni. Tattha paṭhame sattāti kusalo kusalādīnaṃ, tathā abyākato, akusalo akusalassevāti evaṃ satta. Dutiye ekanti cakkhādiabyākataṃ akusalassa. Tatiye vatthu akusalassa. Tato parāni dve anantarūpanissayavasena vuttāni. Tesu gaṇanā pākaṭāyeva. Tato dve anantarapakatūpanissayavasena vuttāni. Tattha paṭhame lokiyakusalākusalacetanāpaccayabhāvato gahetabbā, dutiye lokuttarakusalāva.

466. ส่วนในอุปนิสสยมูลกะ มีการเกิดขึ้นแห่งปัจจัย ๗ อย่าง ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ๓ อย่างแรก ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งอารัมมณูปนิสสยปัจจัย ในปัจจัยเหล่านั้น ในอย่างที่หนึ่ง ได้ ๗ ปัจจัย คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศลเป็นต้น, อัพยากฤตก็เช่นกัน, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศลเท่านั้น อย่างนี้เป็น ๗ ปัจจัย ในอย่างที่สอง ได้ ๑ ปัจจัย คือ อัพยากฤตมีจักขุเป็นต้นเป็นปัจจัยแก่อกุศล ในอย่างที่สาม วัตถุเป็นปัจจัยแก่อกุศล ๒ อย่างถัดจากนั้น ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งอนันตรูปนิสสยปัจจัย ในปัจจัยเหล่านั้น การนับปรากฏชัดแล้วนั่นเอง ๒ อย่างถัดจากนั้น ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งอนันตรปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัย ในปัจจัยเหล่านั้น ในอย่างที่หนึ่ง พึงถือเอาความเป็นปัจจัยแห่งโลกิยกุศลเจตนาและอกุศลเจตนา, ในอย่างที่สอง พึงถือเอาโลกุตตรกุศลเจตนาเท่านั้น

467-468. Purejātamūlake ārammaṇe tīṇīti abyākato kusalādīnaṃ. Adhipatiyā ekanti abyākato akusalassa. Sesesupi eseva nayo. Ettha pana satta ghaṭanāni. Tesu paṭhamaṃ vatthārammaṇavasena vuttaṃ, dutiyaṃ vatthuvaseneva, tatiyaṃ ārammaṇavasena, catutthaṃ vatthussa ārammaṇakālavasena, pañcamaṃ ārammaṇādhipativasena, chaṭṭhaṃ vatthuno ārammaṇādhipatikālavasena, sattamaṃ cakkhādivasena.

๔๖๗-๔๖๘. ในปุเรชาตมูลกะ ในอารัมมณปัจจัย ได้ ๓ ปัจจัย คือ อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่กุศลเป็นต้น ในอธิปติปัจจัย ได้ ๑ ปัจจัย คือ อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อกุศล แม้ในปัจจัยที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน ในมูลกะนี้ มีการเกิดขึ้นแห่งปัจจัย ๗ อย่าง ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น อย่างที่หนึ่ง ท่านกล่าวโดยนัยแห่งวัตถุและอารมณ์, อย่างที่สอง โดยนัยแห่งวัตถุเท่านั้น, อย่างที่สาม โดยนัยแห่งอารมณ์, อย่างที่สี่ โดยนัยแห่งกาลที่วัตถุเป็นอารมณ์, อย่างที่ห้า โดยนัยแห่งอารัมมณาธิปติ, อย่างที่หก โดยนัยแห่งกาลที่วัตถุเป็นอารัมมณาธิปติ, อย่างที่เจ็ด โดยนัยแห่งจักขุเป็นต้น

469-472. Pacchājātamūlake vīsati paccayā na yujjanti, tayova yojanaṃ labhanti. Ekamevettha ghaṭanaṃ, taṃ kāyassa kusalādīnaṃ vasena veditabbaṃ. Āsevanamūlakepi ekameva ghaṭanaṃ.

๔๖๙-๔๗๒. ในปัจฉาชาตมูลกะ ปัจจัย ๒๐ อย่างไม่ประกอบกัน, ปัจจัย ๓ อย่างเท่านั้นที่ประกอบกันได้ ในมูลกะนี้ มีการเกิดขึ้นแห่งปัจจัยอย่างเดียวเท่านั้น, พึงทราบการเกิดขึ้นนั้นโดยนัยแห่งกายเป็นปัจจัยแก่กุศลเป็นต้น แม้ในอาเสวนมูลกะ ก็มีการเกิดขึ้นแห่งปัจจัยอย่างเดียวเท่านั้น

473-477. Kammamūlake anantare ekanti maggacetanāvasena vuttaṃ. Aññamaññe tīṇīti ettha paṭisandhiyaṃ vatthupi gahetabbaṃ. Upanissaye dveti anantarapakatūpanissayavasena heṭṭhā vuttāneva. Evaṃ sesānipi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāni. Ettha pana ekādasa ghaṭanāni. Tattha paṭhamāni dve pakatūpanissayānantarūpanissayavibhāgato nānākkhaṇikakammavasena vuttāni. Tato parāni cattāri vipākāvipākato ekakkhaṇikakammavasena vuttāni. Tattha paṭhame arūpena saddhiṃ cittasamuṭṭhānarūpaṃ labbhati, dutiye arūpena saddhiṃ vatthu, tatiye arūpameva, catutthe cittasamuṭṭhānarūpameva. Paṭisandhiyaṃ pana kaṭattārūpampi labbhati. Tato parāni pañca savipākāni, tāni heṭṭhā vuttanayāneva. Vipākamūlake pañca ghaṭānāni uttānatthāneva.

๔๗๓-๔๗๗. ในกัมมมูลกะ ในอนันตรปัจจัย ได้ ๑ ปัจจัย ท่านกล่าวโดยนัยแห่งมรรคเจตนา ในอัญญมัญญปัจจัย ได้ ๓ ปัจจัย ในที่นี้ พึงถือเอาวัตถุในปฏิสนธิกาลด้วย ในอุปนิสสยปัจจัย ได้ ๒ ปัจจัย คือ ที่ท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นโดยนัยแห่งอนันตรปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัยนั่นเอง แม้ปัจจัยที่เหลือ ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นเช่นกัน ในมูลกะนี้ มีการเกิดขึ้นแห่งปัจจัย ๑๑ อย่าง ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ๒ อย่างแรก ท่านกล่าวโดยนัยแห่งนานักขณิกกรรม ตามการจำแนกปกตูปนิสสยปัจจัยและอนันตรูปนิสสยปัจจัย ๔ อย่างถัดจากนั้น ท่านกล่าวโดยนัยแห่งเอกักขณิกกรรม ตามการจำแนกวิบากและอวิบาก ในปัจจัยเหล่านั้น ในอย่างที่หนึ่ง จิตตสมุฏฐานรูปย่อมได้พร้อมกับอรูป, ในอย่างที่สอง วัตถุย่อมได้พร้อมกับอรูป, ในอย่างที่สาม อรูปเท่านั้นย่อมได้, ในอย่างที่สี่ จิตตสมุฏฐานรูปเท่านั้นย่อมได้ ส่วนในปฏิสนธิกาล กฏัตตารูปก็ได้ ๕ อย่างถัดจากนั้น เป็นสวิปากปัจจัย, ปัจจัยเหล่านั้นมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง ในวิปากมูลกะ การเกิดขึ้นแห่งปัจจัย ๕ อย่าง มีเนื้อความตื้นนั่นเอง

478-483. Āhāramūlake sattātiādīni vuttanayāneva. Ghaṭanāni panettha catuttiṃsa. Tesu paṭhamāni pañca vipākāvipākasāmaññato vuttāni. Tattha paṭhame cattāropi āhārā labbhanti; dutiye tayo arūpāhārāva. Tatiye vatthupi paccayuppannaṃ hoti, catutthe taṃ parihāyati. Pañcame rūpameva paccayuppannaṃ. Tato parāni pañca savipākaghaṭanāni, tāni heṭṭhā vuttanayāneva. Tato parāni nava ghaṭanāni cetanāhāravasena vuttāni. Tato parāni nava nirādhipativiññāṇāhāravasena. Tato parāni sādhipativiññāṇāhāravasena cha ghaṭanāni vuttāni. Tattha tīṇi vipākāvipākasāmaññavasena vuttāni. Tīṇi vipākavaseneva. Tattha lokiyānaṃ vipākānaṃ abhāvato vatthu parihāyati.

๔๗๘-๔๘๓. ในอาหารมูลกะ ปัจจัย ๗ อย่างเป็นต้น มีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง ในมูลกะนี้ มีการเกิดขึ้นแห่งปัจจัย ๓๔ อย่าง ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ๕ อย่างแรก ท่านกล่าวโดยทั่วไปตามการจำแนกวิบากและอวิบาก ในปัจจัยเหล่านั้น ในอย่างที่หนึ่ง อาหารทั้ง ๔ อย่างย่อมได้; ในอย่างที่สอง อรูปาหาร ๓ อย่างเท่านั้นย่อมได้ ในอย่างที่สาม แม้วัตถุก็เป็นปัจจยุปบัน, ในอย่างที่สี่ วัตถุนั้นเสื่อมไป ในอย่างที่ห้า รูปเท่านั้นเป็นปัจจยุปบัน ๕ อย่างถัดจากนั้น เป็นการเกิดขึ้นแห่งสวิปากปัจจัย, ปัจจัยเหล่านั้นมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง ๙ อย่างถัดจากนั้น ท่านกล่าวโดยนัยแห่งเจตนาหาร ๙ อย่างถัดจากนั้น ท่านกล่าวโดยนัยแห่งวิญญาณาหารที่ไม่มีอธิบดี ๖ อย่างถัดจากนั้น ท่านกล่าวโดยนัยแห่งวิญญาณาหารที่มีอธิบดี ในปัจจัยเหล่านั้น ๓ อย่าง ท่านกล่าวโดยทั่วไปตามการจำแนกวิบากและอวิบาก ๓ อย่าง ท่านกล่าวโดยนัยแห่งวิบากเท่านั้น ในปัจจัยเหล่านั้น เพราะไม่มีโลกิยวิบาก วัตถุจึงเสื่อมไป

484-495. Indriyamūlake purejāte ekanti cakkhundriyādīnaṃ vasena abyākatena abyākataṃ. Sesaṃ dumūlakaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Ghaṭanāni panettha cha sattati. Tattha paṭhame sabbānipi indriyāni paccayaṭṭhena labbhanti. Dutiye rūpajīvitindriyaṃ hāyati. Na hi taṃ nissayo hoti. Tatiye arūpindriyāni rūpānaṃ. Catutthe cakkhādīni cakkhuviññāṇādīnaṃ. Tato parāni nava ghaṭanāni sahajātaarūpindriyavasena vuttāni, tato nava maggabhūtānaṃ indriyānaṃ vasena, tato nava jhānaṅgabhūtānaṃ, tato nava jhānamaggabhūtānaṃ, tato nava manindriyavaseneva, tato sādhipatīni cha, tato vīriyavasena maggasampayuttāni cha, tato amohahetuvasena nirādhipatīni nava, sādhipatīni cha. Tesu sabbesu vipākapaccayena ayuttāni ca yuttāni ca heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāni.

๔๘๔-๔๙๕. ในอินทริยมูลกะ ในปุเรชาตปัจจัย ได้ ๑ ปัจจัย คือ อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต โดยนัยแห่งจักขุนทรีย์เป็นต้น ส่วนที่เหลือซึ่งมี ๒ มูล พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง ในมูลกะนี้ มีการเกิดขึ้นแห่งปัจจัย ๗๖ อย่าง ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ในอย่างที่หนึ่ง อินทรีย์ทั้งหมด ย่อมได้โดยความเป็นปัจจัย ในอย่างที่สอง รูปชีวิตินทรีย์ย่อมเสื่อมไป เพราะรูปชีวิตินทรีย์นั้นไม่เป็นนิสสยปัจจัย ในอย่างที่สาม อรูปินทรีย์เป็นปัจจัยแก่รูปทั้งหลาย ในอย่างที่สี่ จักขุนทรีย์เป็นต้นเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณเป็นต้น ๙ อย่างถัดจากนั้น ท่านกล่าวโดยนัยแห่งสหชาตอรูปินทรีย์, ๙ อย่างถัดจากนั้น โดยนัยแห่งอินทรีย์ที่เป็นมรรค, ๙ อย่างถัดจากนั้น โดยนัยแห่งอินทรีย์ที่เป็นฌานังคะ, ๙ อย่างถัดจากนั้น โดยนัยแห่งอินทรีย์ที่เป็นฌานและมรรค, ๙ อย่างถัดจากนั้น โดยนัยแห่งมนินทรีย์เท่านั้น, ๖ อย่างถัดจากนั้น เป็นปัจจัยที่มีอธิบดี, ๖ อย่างถัดจากนั้น เป็นปัจจัยที่สัมปยุตด้วยมรรคโดยนัยแห่งวิริยะ, ๙ อย่างถัดจากนั้น เป็นปัจจัยที่ไม่มีอธิบดีโดยนัยแห่งอโมหเหตุ, ๖ อย่าง เป็นปัจจัยที่มีอธิบดี ในปัจจัยทั้งหมดเหล่านั้น ปัจจัยที่ไม่ประกอบและประกอบด้วยวิปากปัจจัย พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง

496-500. Jhānamūlakepi dumūlakaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Ghaṭanāni panettha chattiṃsa. Tesu paṭhamāni nava indriyamaggabhāvaṃ anāmasitvā sādhāraṇajhānaṅgavaseneva vuttāni. Tato parāni nava indriyabhūtajhānaṅgavasena, tato nava maggabhūtajhānaṅgavasena, tato nava indriyamaggabhūtajhānaṅgavasena. Catūsupi cetesu navakesu ādito cattāri cattāri vipākāvipākasādhāraṇāni. Avasāne pañca pañca vipākāneva, tāni heṭṭhā vuttanayāneva.

๔๙๖-๕๐๐. แม้ในฌานมูลกะ ทุมูลกะพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. ในฌานมูลกะนี้ มีฆฏนา ๓๖. ในฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนา ๙ หมวดแรก ท่านกล่าวไว้โดยเป็นเพียงองค์ฌานทั่วไป ไม่ได้พาดพิงถึงความเป็นอินทรีย์และมรรค. ต่อจากนั้น ฆฏนา ๙ หมวดถัดมา ท่านกล่าวโดยความเป็นองค์ฌานที่เป็นอินทรีย์, ต่อจากนั้น ๙ หมวด โดยความเป็นองค์ฌานที่เป็นมรรค, ต่อจากนั้น ๙ หมวด โดยความเป็นองค์ฌานที่เป็นทั้งอินทรีย์และมรรค. ในหมวด ๙ ทั้ง ๔ หมวดนั้น ฆฏนา ๔ ข้อแรกในแต่ละหมวด เป็นสาธารณะแก่ทั้งวิบากและไม่ใช่วิบาก. ฆฏนา ๕ ข้อสุดท้ายในแต่ละหมวด เป็นวิบากอย่างเดียว, ฆฏนาเหล่านั้นเป็นไปโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

501-508. Maggamūlakepi dumūlakaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Ghaṭanāni panettha sattapaññāsa. Tesu paṭhamāni nava indriyajhānabhāvaṃ anāmasitvā suddhikamaggavaseneva vuttāni. Tato nava indriyabhūtamaggavasena, tato nava jhānabhūtamaggavasena, tato nava indriyajhānabhūtamaggavasena, tato cha adhipatibhūtamaggavasena, tato nava nirādhipatimaggahetuvasena, tato cha sādhipatimaggahetuvasena, tattha navakesu pañca pañca chakkesu tīṇi tīṇi vipākāni. Sesāni sādhāraṇāni, tāni heṭṭhā vuttanayāneva.

๕๐๑-๕๐๘. แม้ในมัคคมูลกะ ทุมูลกะพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว. ในมัคคมูลกะนี้ มีฆฏนา ๕๗. ในฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนา ๙ หมวดแรก ท่านกล่าวไว้โดยเป็นเพียงมรรคล้วนๆ ไม่ได้พาดพิงถึงความเป็นอินทรีย์และฌาน. ต่อจากนั้น ฆฏนา ๙ หมวด โดยความเป็นมรรคที่เป็นอินทรีย์, ต่อจากนั้น ๙ หมวด โดยความเป็นมรรคที่เป็นฌาน, ต่อจากนั้น ๙ หมวด โดยความเป็นมรรคที่เป็นทั้งอินทรีย์และฌาน, ต่อจากนั้น ๖ หมวด โดยความเป็นมรรคที่เป็นอธิบดี, ต่อจากนั้น ๙ หมวด โดยความเป็นมรรคเหตุที่ไม่มีอธิบดี, ต่อจากนั้น ๖ หมวด โดยความเป็นมรรคเหตุที่มีอธิบดี, ในบรรดาฆฏนาเหล่านั้น ในหมวด ๙ มีวิบาก ๕ ข้อ ในหมวด ๖ มีวิบาก ๓ ข้อ. ที่เหลือเป็นสาธารณะ, ฆฏนาเหล่านั้นเป็นไปโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

509-510. Sampayuttamūlake dumūlakaṃ uttānatthameva. Ettha pana dveyeva ghaṭanāni. Tattha ekaṃ sādhāraṇavasena, ekaṃ vipākavasena vuttaṃ.

๕๐๙-๕๑๐. ในสัมปยุตตมูลกะ ทุมูลกะมีเนื้อความตื้นนั่นเทียว. แต่ในสัมปยุตตมูลกะนี้ มีฆฏนาเพียง ๒ เท่านั้น. ใน ๒ ฆฏนานั้น ฆฏนาหนึ่งท่านกล่าวโดยความเป็นสาธารณะ, อีกฆฏนาหนึ่งท่านกล่าวโดยความเป็นวิบาก.

511-514. Vippayuttamūlakepi dumūlakaṃ uttānatthameva. Ghaṭanāni panettha terasa. Tattha paṭhame pañcāti kusalo abyākatassa, tathā akusalo, abyākato tiṇṇannampi. Ettha ca ime vippayuttādayo sahajātāpi honti, pacchājātapurejātāpi. Dutiye purejātasahajātāva tatiye teyeva adhipativasena. Tattha kusalo abyākatassa tathā akusalo, abyākato pana abyākatassa ca ārammaṇādhipativasena akusalassa cāti evaṃ cattāri. Catutthe tīṇīti kusalādīni abyākatassa. Indriyāni panettha rūpānipi arūpānipi. Pañcame paccayā arūpāva chaṭṭhe vatthuvasena rūpāva sattame kusalābyākatānaṃ vipassanāvasena, akusalassa assādanavasena vatthumeva. Aṭṭhame tadevākusalassa, navame cakkhādīni abyākatassa, dasame kusalādayo cittasamuṭṭhānānaṃ, ekādasame paṭisandhiyaṃ vatthu khandhānaṃ, dvādasame paṭisandhiyaṃ khandhā kaṭattārūpānaṃ, terasame paṭisandhiyaṃ khandhā vatthussa.

๕๑๑-๕๑๔. แม้ในวิปปยุตตมูลกะ ทุมูลกะมีเนื้อความตื้นนั่นเทียว. ในวิปปยุตตมูลกะนี้ มีฆฏนา ๑๓. ในฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่ ๑ มี ๕ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, อกุศลก็เหมือนกัน, อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่ธรรมทั้ง ๓. และในที่นี้ วิปปยุตตปัจจัยเป็นต้นเหล่านี้ เป็นสหชาตปัจจัยบ้าง เป็นปัจฉาชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัยบ้าง. ฆฏนาที่ ๒ เป็นปุเรชาตปัจจัยและสหชาตปัจจัยเท่านั้น. ฆฏนาที่ ๓ ก็เป็นปัจจัยเหล่านั้นนั่นแหละโดยความเป็นอธิบดี. ในฆฏนาที่ ๓ นั้น กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, อกุศลก็เหมือนกัน, ส่วนอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ และโดยความเป็นอารัมมณาธิปติเป็นปัจจัยแก่อกุศลด้วย อย่างนี้จึงมี ๔. ฆฏนาที่ ๔ มี ๓ คือ กุศลเป็นต้นเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ. ในที่นี้ อินทรีย์เป็นทั้งรูปและอรูป. ฆฏนาที่ ๕ ปัจจัยเป็นอรูปเท่านั้น. ฆฏนาที่ ๖ โดยความเป็นวัตถุ เป็นรูปเท่านั้น. ฆฏนาที่ ๗ สำหรับกุศลและอัพยากตะโดยความเป็นวิปัสสนา, สำหรับอกุศลโดยความเป็นอัสสาทะ (ความยินดี) วัตถุเท่านั้นเป็นปัจจัย. ฆฏนาที่ ๘ ก็เป็นเช่นนั้นสำหรับอกุศล. ฆฏนาที่ ๙ จักขุเป็นต้นเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ. ฆฏนาที่ ๑๐ กุศลเป็นต้นเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูป. ฆฏนาที่ ๑๑ ในปฏิสนธิกาล วัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลาย. ฆฏนาที่ ๑๒ ในปฏิสนธิกาล ขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูป. ฆฏนาที่ ๑๓ ในปฏิสนธิกาล ขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่วัตถุ.

515-518. Atthipaccayamūlake upanissaye ekanti ārammaṇūpanissayavasena abyākataṃ akusalassa. Sesaṃ dumūlake uttānameva. Ghaṭanāni panettha ekūnatiṃsa. Tesu paṭhame arūpavatthārammaṇamahābhūtaindriyāhārānaṃ vasena sahajātapurejātapacchājātapaccayā labbhanti. Dutiye pacchājātakabaḷīkārāhārā na labbhanti. Paṭhamadutiyaghaṭanāneva adhipatinā saddhiṃ upari tatiyacatutthāni katāni. Puna paṭhamameva catūhi āhārehi saddhiṃ pañcamaṃ, rūpindriyehi saddhiṃ chaṭṭhaṃ, rūpārūpindriyehi saddhiṃ sattamaṃ kataṃ. Dutiyameva vā pana indriyehi saddhiṃ sattamaṃ kataṃ. Paṭhamadutiyāneva vippayuttapaccayena saddhiṃ aṭṭhamanavamāni. Tesu navamaṃ adhipatinā saddhiṃ dasamaṃ kataṃ. Tato ekādasame paccayavasena vatthu hāyati. Dvādasame arūpadhammāyeva paccayā, terasame vatthārammaṇā, cuddasame vatthumeva, pannarasame ārammaṇameva, soḷasame vatthumeva ārammaṇaṃ, sattarasame pana tadeva ārammaṇādhipatibhāvena, aṭṭhārasamepi tadeva ārammaṇūpanissayavasena, ekūnavīsatime cakkhādayova paccayā. Imāni ekūnavīsati pakiṇṇakaghaṭanāni nāma sahajātaṃ aggahetvā vuttāni. Tato parāni dasa sahajātavasena vuttāni.

๕๑๕-๕๑๘. ในอัตถิปัจจยมูลกะ ในอุปนิสสยปัจจัย มี ๑ คือ อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อกุศลโดยความเป็นอารัมมณูปนิสสยะ. ที่เหลือในทุมูลกะมีเนื้อความตื้นนั่นเทียว. ในอัตถิปัจจยมูลกะนี้ มีฆฏนา ๒๙. ในฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่ ๑ ย่อมได้สหชาตปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย และปัจฉาชาตปัจจัย โดยอำนาจแห่งอรูป วัตถุ อารมณ์ มหาภูตรูป อินทรีย์ และอาหาร. ฆฏนาที่ ๒ ย่อมไม่ได้ปัจฉาชาตปัจจัยและกพฬีการาหารปัจจัย. ฆฏนาที่ ๑ และที่ ๒ นั่นแหละ รวมกับอธิปติปัจจัย จัดทำเป็นฆฏนาที่ ๓ และที่ ๔ ในเบื้องบน. อีกอย่างหนึ่ง ฆฏนาที่ ๑ นั่นแหละ รวมกับอาหาร ๔ จัดทำเป็นฆฏนาที่ ๕, รวมกับรูปินทรีย์ จัดทำเป็นฆฏนาที่ ๖, รวมกับรูปินทรีย์และอรูปินทรีย์ จัดทำเป็นฆฏนาที่ ๗. หรืออีกนัยหนึ่ง ฆฏนาที่ ๒ นั่นแหละ รวมกับอินทรีย์ จัดทำเป็นฆฏนาที่ ๗. ฆฏนาที่ ๑ และที่ ๒ นั่นแหละ รวมกับวิปปยุตตปัจจัย เป็นฆฏนาที่ ๘ และที่ ๙. ในฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่ ๙ รวมกับอธิปติปัจจัย จัดทำเป็นฆฏนาที่ ๑๐. ต่อจากนั้น ในฆฏนาที่ ๑๑ วัตถุถูกละไปโดยความเป็นปัจจัย. ฆฏนาที่ ๑๒ อรูปธรรมเท่านั้นเป็นปัจจัย. ฆฏนาที่ ๑๓ วัตถุและอารมณ์เป็นปัจจัย. ฆฏนาที่ ๑๔ วัตถุเท่านั้นเป็นปัจจัย. ฆฏนาที่ ๑๕ อารมณ์เท่านั้นเป็นปัจจัย. ฆฏนาที่ ๑๖ วัตถุเท่านั้นเป็นอารมณ์. ฆฏนาที่ ๑๗ ก็วัตถุนั้นนั่นแหละโดยความเป็นอารัมมณาธิปติ. ฆฏนาที่ ๑๘ ก็วัตถุนั้นนั่นแหละโดยความเป็นอารัมมณูปนิสสยะ. ฆฏนาที่ ๑๙ จักขุเป็นต้นเท่านั้นเป็นปัจจัย. ฆฏนา ๑๙ เหล่านี้ ชื่อว่า ปกิณณกฆฏนา ท่านกล่าวไว้โดยไม่ถือเอาสหชาตปัจจัย. ต่อจากนั้น ฆฏนา ๑๐ หมวดถัดมา ท่านกล่าวโดยความเป็นสหชาตปัจจัย.

519. Natthivigatamūlakesu anantarasamanantaramūlakesu viya upanissayāsevanakammavasena tīṇiyeva ghaṭanāni, avigatamūlakaṃ atthimūlakasadisamevāti.

519. ในนัตถิมูลกะและวิคตมูลกะ มีฆฏนาเพียง ๓ เท่านั้นโดยอำนาจแห่งอุปนิสสยปัจจัย อาเสวนปัจจัย และกรรมปัจจัย เหมือนในอนันตรมูลกะและสมนันตรมูลกะ, ส่วนอวิคตมูลกะก็เหมือนกับอัตถิมูลกะนั่นเทียว.

Yāni panetāni imasmiṃ pañhāvāre ghaṭanāni vuttāni, tāni sabbānipi duvidhāniyeva – pakiṇṇakato sahajātato ca. Tattha sabbesampi ārammaṇamūlakādīnaṃ ādito sahajātaṃ aggahetvā vuttāni pakiṇṇakāni nāma. Tāni ārammaṇamūlake pañcapi, adhipatimūlake cha, anantaramūlake tīṇipi, tathā samanantaramūlake, nissayamūlake dasa, upanissayamūlake satta, purejātamūlake satta, pacchājātamūlake ekameva, tathā āsevanamūlake, kammamūlake dve, āhāramūlake ekaṃ, indriyamūlake cattāri, vippayuttamūlake nava, atthimūlake ekūnavīsati, natthimūlake tīṇipi, tathāvigatamūlake. Avigatamūlake ekūnavīsatīti sabbānipi satañceva tīṇi ca honti. Sahajātanissayabhāvena panetāni pakiṇṇakānīti vuttāni.

ก็บรรดาฆฏนาที่ท่านกล่าวไว้แล้วในปัญหาวารนี้ ฆฏนาทั้งหมดนั้นมี ๒ อย่างเท่านั้น คือ โดยเป็นปกิณณกะ และโดยเป็นสหชาตะ. ในบรรดาฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่ท่านกล่าวไว้ในเบื้องต้นแห่งอารัมมณมูลกะเป็นต้น โดยไม่ถือเอาสหชาตปัจจัย ชื่อว่า ปกิณณกะ. ฆฏนาเหล่านั้นคือ ในอารัมมณมูลกะมี ๕, ในอธิปติมูลกะมี ๖, ในอนันตรมูลกะมี ๓, ในสมนันตรมูลกะก็เช่นกัน, ในนิสสยมูลกะมี ๑๐, ในอุปนิสสยมูลกะมี ๗, ในปุเรชาตมูลกะมี ๗, ในปัจฉาชาตมูลกะมี ๑, ในอาเสวนมูลกะก็เช่นกัน, ในกรรมมูลกะมี ๒, ในอาหารมูลกะมี ๑, ในอินทริยมูลกะมี ๔, ในวิปปยุตตมูลกะมี ๙, ในอัตถิมูลกะมี ๑๙, ในนัตถิมูลกะมี ๓, ในวิคตมูลกะก็เช่นกัน. ในอวิคตมูลกะมี ๑๙, รวมทั้งหมดเป็น ๑๐๓. ก็เพราะอาศัยความเป็นสหชาตนิสสัย ฆฏนาเหล่านี้จึงถูกเรียกว่าปกิณณกะ.

Yāni pana sahajātaṃ labbhanti, tāni sahajātaghaṭanāni nāmāti vuccanti. Tāni ārammaṇamūlake anantarasamanantarapurejātapacchājātaāsevananatthivigatamūlakesu na labbhanti. Na hi te paccayā sahajātānaṃ paccayā honti. Yathā ca sahajātānaṃ na honti, tathā hetusahajātaaññamaññavipākajhānamaggasampayuttapaccayā. Asahajātānanti hetumūlake sabbāni catuvīsatipi ghaṭanāni sahajātaghaṭanāneva. Tathā adhipatimūlake catuvīsati, sahajātamūlake dasapi, aññamaññamūlake chapi, nissayamūlake dasa, kammamūlake nava, vipākamūlake pañcapi, āhāramūlake tettiṃsa, indriyamūlake dvāsattati jhānamūlake chattiṃsāpi, maggamūlake sattapaññāsampi, sampayuttamūlake dvepi, vippayuttamūlake cattāri, atthimūlake dasa, avigatamūlake dasāti sabbānipi tīṇi satāni dvādasa ca honti. Iti purimāni sataṃ tīṇi ca imāni ca dvādasuttarāni tīṇi satānīti sabbānipi pañcadasādhikāni cattāri ghaṭanasatāni pañhāvāre āgatāni. Tesu ye ye paccayadhammā nāmavasena na pākaṭā hutvā paññāyanti, tepi hetumūlakādīnaṃ nayānaṃ ādito vipākāvipākasāmaññato vuttesu ghaṭanesu dassetabbā. Dvādaseva hi hetū cha ārammaṇā cattāro adhipatayo cattāro āhārā vīsati indriyāni satta jhānaṅgāni dvādasa maggaṅgānīti ete paccayadhammā nāma. Tesu ye ye dhammā ekantena kusalā, ekanteneva akusalā, ekantena kusalavipākā, ekantenevākusalavipākā, ekanteneva vipākā, ekanteneva avipākā te te sādhukaṃ sallakkhetvā ye tattha vipākā, te vipākaghaṭanesu, ye avipākā, te avipākaghaṭanesu yathāyogaṃ yojetabbāti.

ส่วนปัจจัยธรรมเหล่าใดที่เกิดขึ้นพร้อมกันได้ ปัจจัยธรรมเหล่านั้นเรียกว่า สหชาตฆฏนา. สหชาตฆฏนาเหล่านั้น ย่อมไม่มีในอารัมมณมูลกะ อนันตรมูลกะ สมนันตรมูลกะ ปุเรชาตมูลกะ ปัจฉาชาตมูลกะ อาเสวนมูลกะ นัตถิมูลกะ และวิคตมูลกะ. เพราะปัจจัยเหล่านั้น ไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดร่วมกัน. ปัจจัยเหล่าใดไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดร่วมกันฉันใด เหตุปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย วิปากปัจจัย ฌานปัจจัย มัคคปัจจัย และสัมปยุตตปัจจัย ก็ฉันนั้น. ในบรรดาปัจจัยที่ไม่เกิดร่วมกันนั้น ในเหตุมูลกะ ฆฏนาทั้ง ๒๔ ก็เป็นสหชาตฆฏนาทั้งสิ้น. เช่นเดียวกัน ในอธิปติมูลกะมี ๒๔, ในสหชาตมูลกะมี ๑๐, ในอัญญมัญญมูลกะมี ๖, ในนิสสยมูลกะมี ๑๐, ในกัมมมูลกะมี ๙, ในวิปากมูลกะมี ๕, ในอาหารมูลกะมี ๓๓, ในอินทริยมูลกะมี ๗๒, ในฌานมูลกะมี ๓๖, ในมัคคมูลกะมี ๕๗, ในสัมปยุตตมูลกะมี ๒, ในวิปปยุตตมูลกะมี ๔, ในอัตถิมูลกะมี ๑๐, ในอวิคตมูลกะมี ๑๐, รวมทั้งหมดเป็น ๓๑๒. ดังนั้น ฆฏนาในวาระก่อน ๑๐๓ และฆฏนาเหล่านี้ ๓๑๒ รวมทั้งหมดเป็น ๔๑๕ ฆฏนาที่มาในปัญหาวาร. ในบรรดาฆฏนาเหล่านั้น ปัจจยธรรมเหล่าใดๆ ที่ไม่ปรากฏชัดโดยชื่อ ก็พึงแสดงในฆฏนาที่กล่าวไว้โดยทั่วไปว่าเป็นวิบากและอวิบาก ตั้งแต่ต้นนัยแห่งเหตุมูลกะเป็นต้นไป. จริงอยู่ ปัจจยธรรมเหล่านี้คือ เหตุ ๑๒, อารมณ์ ๖, อธิบดี ๔, อาหาร ๔, อินทรีย์ ๒๐, ฌานังคะ ๗, มัคคังคะ ๑๒ ชื่อว่าปัจจยธรรม. ในบรรดาปัจจยธรรมเหล่านั้น ธรรมเหล่าใดๆ ที่เป็นกุศลโดยส่วนเดียว, เป็นอกุศลโดยส่วนเดียว, เป็นกุศลวิบากโดยส่วนเดียว, เป็นอกุศลวิบากโดยส่วนเดียว, เป็นวิบากโดยส่วนเดียว, เป็นอวิบากโดยส่วนเดียว, พึงกำหนดธรรมเหล่านั้นให้ดี แล้วธรรมเหล่าใดในนั้นเป็นวิบาก ก็พึงประกอบในวิปากฆฏนา, ธรรมเหล่าใดเป็นอวิบาก ก็พึงประกอบในอวิปากฆฏนา ตามสมควร.

Pañhāvārassa ghaṭane anulomagaṇanā.

การนับตามลำดับในฆฏนาแห่งปัญหาวาร

Paccanīyuddhāravaṇṇanā

อรรถาธิบายการย่อปัจจนียะ

527. Idāni paccanīyaṃ hoti. Tattha yathā paṭicca vārādīsu ‘‘akusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati nahetupaccayā’’tiādinā nayena labbhamānā pañhā labbhamānānaṃ paccayānaṃ vasena sarūpatova vitthāritā. Evaṃ avitthāretvā ekena lakkhaṇena saṅkhepato paccanīyaṃ dassetuṃ dhammasaṅgāhakehi kusalo dhammo kusalassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayotiādinā nayena anulomato kusalādīnaṃ paccayā uddhaṭā. Te ca kho paccayā samūhavasena, no ekekapaccayavaseneva; tasmā ye yattha samūhato dassitā, te vibhajitvā veditabbā. Sabbepi hi ime catuvīsati paccayā aṭṭhasu paccayesu saṅgahaṃ gacchanti. Kataresu aṭṭhasu? Ārammaṇe, sahajāte, upanissaye, purejāte, pacchājāte, kamme, āhāre, indriyeti. Kathaṃ? Ṭhapetvā hi ime aṭṭha paccaye sesesu soḷasasu hetupaccayo aññamaññavipākajhānamaggasampayuttapaccayoti ime cha paccayā ekantena sahajātā hutvā sahajātānaññeva paccayabhāvato sahajātapaccaye saṅgahaṃ gacchanti. Anantarapaccayo samanantaraāsevananatthivigatapaccayoti ime pana pañca uppajjitvā niruddhā attano anantaraṃ uppajjamānānaññeva paccayabhāvato anantarūpanissayalakkhaṇena upanissaye saṅgahaṃ gacchanti. Nissayapaccayo sahajātapurejātabhedato duvidho. Tattha sahajātanissayo sahajātānaññeva nissayapaccayabhāvato sahajātapaccaye saṅgahaṃ gacchati, purejātanissayo purejātapaccaye saṅgahaṃ gacchati.

527. บัดนี้ เป็นปัจจนียะ. ในปัจจนียะนั้น ปัญหาที่ได้มาโดยนัยเป็นต้นว่า “อกุศลธรรม อาศัยอกุศลธรรม เกิดขึ้นโดยมิใช่อำนาจแห่งเหตุปัจจัย” ในปฏิจจวารเป็นต้น ได้ถูกขยายความโดยสภาวะตามปัจจัยที่ได้มาฉันใด. เพื่อแสดงปัจจนียะโดยย่อด้วยลักษณะอย่างหนึ่งโดยไม่ขยายความฉันนั้น พระธรรมสังคาหกาจารย์ทั้งหลายจึงได้ยกปัจจัยของกุศลธรรมเป็นต้นขึ้นแสดงตามลำดับโดยนัยเป็นต้นว่า “กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม โดยอารัมมณปัจจัย”. และปัจจัยเหล่านั้นแสดงไว้โดยความเป็นกลุ่ม ไม่ใช่โดยความเป็นปัจจัยแต่ละอย่าง; เพราะฉะนั้น ปัจจัยเหล่าใดที่แสดงไว้โดยความเป็นกลุ่มในที่ใด พึงจำแนกปัจจัยเหล่านั้นแล้วพึงทราบ. จริงอยู่ ปัจจัยทั้ง ๒๔ เหล่านี้ทั้งหมด ย่อมสงเคราะห์ลงในปัจจัย ๘ อย่าง. ใน ๘ อย่างไหนบ้าง? คือ ในอารัมมณปัจจัย สหชาตปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย กัมมปัจจัย อาหารปัจจัย และอินทริยปัจจัย. อย่างไร? คือ ยกเว้นปัจจัย ๘ เหล่านี้แล้ว ในบรรดาปัจจัยที่เหลือ ๑๖ อย่าง ปัจจัย ๖ เหล่านี้คือ เหตุปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย วิปากปัจจัย ฌานปัจจัย มัคคปัจจัย และสัมปยุตตปัจจัย เป็นสหชาตปัจจัยโดยส่วนเดียว จึงสงเคราะห์ลงในสหชาตปัจจัย เพราะเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดร่วมกันเท่านั้น. ส่วนปัจจัย ๕ เหล่านี้คือ อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อาเสวนปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย เกิดขึ้นแล้วดับไป เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดขึ้นในลำดับถัดจากตนเท่านั้น จึงสงเคราะห์ลงในอุปนิสสยปัจจัย โดยลักษณะแห่งอนันตรูปนิสสัย. นิสสยปัจจัยมี ๒ อย่างคือ สหชาตนิสสัย และปุเรชาตนิสสัย. ใน ๒ อย่างนั้น สหชาตนิสสัยสงเคราะห์ลงในสหชาตปัจจัย เพราะเป็นนิสสยปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดร่วมกันเท่านั้น, ปุเรชาตนิสสัยสงเคราะห์ลงในปุเรชาตปัจจัย.

Adhipatipaccayopi sahajātādhipatiārammaṇādhipativasena duvidho. Tattha sahajātādhipati sahajātānaṃyeva adhipatipaccayabhāvato sahajātapaccaye saṅgahaṃ gacchati. Ārammaṇādhipati ārammaṇūpanissayo hotiyevāti ārammaṇūpanissayalakkhaṇena upanissayapaccaye saṅgahaṃ gacchati. Vippayuttapaccayo sahajātapurejātapacchājātabhedato tividho. Tattha sahajātavippayutto sahajātānaññeva vippayuttapaccayabhāvato sahajātapaccaye saṅgahaṃ gacchati. Purejātavippayutto pure uppajjitvā pacchā uppajjamānānaṃ paccayabhāvato purejāte saṅgahito. Pacchājātavippayutto pacchā uppajjitvā pure uppannānaṃ upatthambhanavasena paccayabhāvato pacchājātapaccaye saṅgahaṃ gacchati. Atthipaccayaavigatapaccayā sahajātapurejātapacchājātaāhārindriyānañceva atthiavigatesu ca ekekassa vasena chahi bhedehi ṭhitā. Tattha sahajātaatthiavigatā sahajātānaññeva atthiavigatapaccayabhāvato. Sahajātapaccaye saṅgahaṃ gacchanti. Purejātā pure uppajjitvā pacchā uppajjamānānaṃ paccayabhāvato purejātapaccaye saṅgahaṃ gacchanti. Pacchājātā pacchā uppajjitvā pure uppannānaṃ upatthambhanavasena paccayabhāvato pacchājātapaccaye saṅgahaṃ gacchanti. Āhārabhūtā kabaḷīkārāhārapaccaye saṅgahaṃ gacchanti. Indriyabhūtā rūpajīvitindriyapaccaye saṅgahaṃ gacchantīti evaṃ ime soḷasa paccayā imesu aṭṭhasu paccayesu saṅgahaṃ gacchantīti veditabbā.

แม้อธิปติปัจจัยก็มี ๒ อย่างคือ สหชาตาธิปติ และอารัมมณาธิปติ. ใน ๒ อย่างนั้น สหชาตาธิปติ สงเคราะห์เข้าในสหชาตปัจจัย เพราะเป็นอธิปติปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดร่วมกันเท่านั้น. อารัมมณาธิปติ สงเคราะห์เข้าในอุปนิสสยปัจจัย โดยลักษณะแห่งอารัมมณูปนิสสยะ เพราะเป็นอารัมมณูปนิสสยะนั่นเอง. วิปปยุตตปัจจัยมี ๓ อย่างคือ สหชาตวิปปยุตตะ ปุเรชาตวิปปยุตตะ และปัจฉาชาตวิปปยุตตะ. ใน ๓ อย่างนั้น สหชาตวิปปยุตตะ สงเคราะห์เข้าในสหชาตปัจจัย เพราะเป็นวิปปยุตตปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดร่วมกันเท่านั้น. ปุเรชาตวิปปยุตตะ สงเคราะห์เข้าในปุเรชาตปัจจัย เพราะเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดทีหลังโดยตนเกิดก่อน. ปัจฉาชาตวิปปยุตตะ สงเคราะห์เข้าในปัจฉาชาตปัจจัย เพราะเป็นปัจจัยโดยการอุปถัมภ์แก่ธรรมที่เกิดก่อนโดยตนเกิดทีหลัง. อัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย ตั้งอยู่โดย ๖ ประเภท คือ สหชาตะ ปุเรชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาร อินทรีย์ และโดยความเป็นอัตถิและอวิคตะของแต่ละอย่าง. ใน ๖ ประเภทนั้น สหชาตอัตถิและสหชาตอวิคตะ สงเคราะห์เข้าในสหชาตปัจจัย เพราะเป็นอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดร่วมกันเท่านั้น. ปุเรชาตปัจจัยทั้งหลาย สงเคราะห์เข้าในปุเรชาตปัจจัย เพราะเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดทีหลังโดยตนเกิดก่อน. ปัจฉาชาตปัจจัยทั้งหลาย สงเคราะห์เข้าในปัจฉาชาตปัจจัย เพราะเป็นปัจจัยโดยการอุปถัมภ์แก่ธรรมที่เกิดก่อนโดยตนเกิดทีหลัง. ส่วนที่เป็นอาหาร สงเคราะห์เข้าในกพฬีการาหารปัจจัย. ส่วนที่เป็นอินทรีย์ สงเคราะห์เข้าในรูปชีวิตินทริยปัจจัย. พึงทราบว่า ปัจจัย ๑๖ เหล่านี้ ย่อมสงเคราะห์เข้าในปัจจัย ๘ เหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้.

Imesampi pana aṭṭhannaṃ paccayānaṃ aññamaññaṃ saṅgaho atthiyeva. Ādito niddiṭṭho hi ārammaṇapaccayo adhipatianadhipatibhedena duvidho. Tattha adhipatibhūto ārammaṇūpanissayalakkhaṇena upanissaye saṅgahaṃ gacchati. Anadhipatibhūto suddho ārammaṇapaccayova. Kammapaccayopi sahajātanānākkhaṇikavasena duvidho. Tattha sahajātakammaṃ attanā sahajātānaññeva kammapaccayabhāvato sahajāteyeva saṅgahaṃ gacchati. Nānākkhaṇikakammaṃ balavadubbalavasena duvidhaṃ. Tattha balavakammaṃ vipākadhammānaṃ upanissayova hutvā paccayo hotīti upanissaye saṅgahaṃ gacchati. Balavampi pana rūpānaṃ dubbalañca arūpānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayeneva paccayo. Āhārapaccayopi rūpārūpato duvidho. Tattha arūpāhāro attanā sahajātānaññeva paccayo hotīti sahajātapaccaye saṅgahaṃ gacchati. Rūpāhāro sahajātapurejātapacchājātānaṃ paccayo na hoti. Attano pana uppādakkhaṇaṃ atikkamitvā ṭhitippatto āhārapaccayataṃ sādhetīti āhārapaccayova hoti. Indriyapaccayopi rūpārūpato duvidho. Tattha arūpindriyapaccayo attanā sahajātānaññeva indriyapaccayataṃ sādhetīti sahajāteyeva saṅgahaṃ gacchati. Rūpindriyapaccayo pana ajjhattabahiddhābhedato duvidho. Tattha ajjhattaṃ indriyapaccayo pure uppajjitvā pacchā uppajjamānānaṃ sasampayuttadhammānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ indriyapaccayo hotīti purejāteyeva saṅgahaṃ gacchati. Bāhiro indriyapaccayo nāma rūpajīvitindriyaṃ, taṃ sahajātānaṃ paccayo hontampi anupālanamattavaseneva hoti, na janakavasenāti indriyapaccayova hoti. Evaṃ ime aṭṭha paccayā aññamaññampi saṅgahaṃ gacchantīti veditabbā. Ayaṃ tāva aṭṭhasu paccayesu avasesānaṃ soḷasannañceva tesaṃyeva ca aṭṭhannaṃ aññamaññavasena saṅgahanayo.

ก็แหละ การสงเคราะห์กันและกันแห่งปัจจัย ๘ เหล่านี้ แม้ทั้งหมดก็มีอยู่ทีเดียว. จริงอยู่ อารัมมณปัจจัยที่ทรงแสดงไว้ในเบื้องต้น มี ๒ อย่างคือ เป็นอธิบดีและไม่เป็นอธิบดี. ใน ๒ อย่างนั้น ส่วนที่เป็นอธิบดี สงเคราะห์เข้าในอุปนิสสยปัจจัย โดยลักษณะแห่งอารัมมณูปนิสสยะ. ส่วนที่ไม่เป็นอธิบดี เป็นเพียงอารัมมณปัจจัยอย่างเดียว. แม้กัมมปัจจัยก็มี ๒ อย่างคือ สหชาตกัมมะ และนานักขณิกกัมมะ. ใน ๒ อย่างนั้น สหชาตกัมมะ สงเคราะห์เข้าในสหชาตปัจจัยนั่นเอง เพราะเป็นกัมมปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดร่วมกับตนเท่านั้น. นานักขณิกกัมมะ มี ๒ อย่างคือ มีกำลังและไม่มีกำลัง. ใน ๒ อย่างนั้น กรรมที่มีกำลัง เป็นปัจจัยโดยเป็นอุปนิสสยะแก่ธรรมที่เป็นวิบาก ฉะนั้นจึงสงเคราะห์เข้าในอุปนิสสยปัจจัย. อนึ่ง กรรมที่มีกำลังเป็นปัจจัยแก่รูปธรรมทั้งหลาย และกรรมที่ไม่มีกำลังเป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลาย โดยนานักขณิกกัมมปัจจัยเท่านั้น. แม้อาหารปัจจัยก็มี ๒ อย่างคือ รูปาหารและอรูปาหาร. ใน ๒ อย่างนั้น อรูปาหาร เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดร่วมกับตนเท่านั้น ฉะนั้นจึงสงเคราะห์เข้าในสหชาตปัจจัย. รูปาหาร ไม่เป็นปัจจัยแก่สหชาตธรรม ปุเรชาตธรรม และปัจฉาชาตธรรม. ส่วนรูปาหารนั้น ครั้นล่วงอุปปาทขณะของตนไปแล้ว ถึงฐิติขณะ ย่อมสำเร็จความเป็นอาหารปัจจัยได้ ฉะนั้น จึงเป็นเพียงอาหารปัจจัยเท่านั้น. แม้อินทริยปัจจัยก็มี ๒ อย่างคือ รูปินทรีย์และอรูปินทรีย์. ใน ๒ อย่างนั้น อรูปินทริยปัจจัย ย่อมสำเร็จความเป็นอินทริยปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดร่วมกับตนเท่านั้น ฉะนั้นจึงสงเคราะห์เข้าในสหชาตปัจจัยนั่นเอง. ส่วนรูปินทริยปัจจัย มี ๒ อย่างคือ อัชฌัตตะและพหิทธะ. ใน ๒ อย่างนั้น อัชฌัตตินทริยปัจจัย เป็นอินทริยปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยตน มีจักขุวิญญาณเป็นต้น ซึ่งเกิดทีหลังโดยตนเกิดก่อน ฉะนั้นจึงสงเคราะห์เข้าในปุเรชาตปัจจัยนั่นเอง. พหิทธอินทริยปัจจัย ได้แก่ รูปชีวิตินทรีย์, รูปชีวิตินทรีย์นั้น แม้จะเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดร่วมกัน ก็เป็นได้เพียงโดยการตามรักษาเท่านั้น ไม่ใช่โดยการทำให้เกิด ฉะนั้น จึงเป็นเพียงอินทริยปัจจัยเท่านั้น. พึงทราบว่า ปัจจัย ๘ เหล่านี้ ย่อมสงเคราะห์กันและกันด้วยประการฉะนี้. นี้เป็นนัยแห่งการสงเคราะห์ปัจจัยที่เหลือ ๑๖ ปัจจัยเข้าในปัจจัย ๘ และการสงเคราะห์ปัจจัย ๘ เหล่านั้นนั่นแหละโดยความเป็นปัจจัยแก่กันและกัน.

Idāni imesaṃ aṭṭhannaṃ paccayānaṃ ekekasmiṃ catuvīsatiyāpi paccayesu ye ye saṅgahaṃ gacchanti, te te veditabbā. Tattha aṭṭhannaṃ tāva sabbapaṭhame ārammaṇapaccaye ārammaṇapaccayova saṅgahaṃ gacchati, na sesā tevīsati. Dutiye sahajātapaccaye hetupaccayo sahajātādhipatipaccayo sahajātapaccayo aññamaññapaccayo sahajātanissayapaccayo sahajātakammapaccayo vipākapaccayo sahajātaāhārapaccayo sahajātaindriyapaccayo jhānapaccayo maggapaccayo sampayuttapaccayo sahajātavippayuttapaccayo sahajātatthipaccayo sahajātāvigatapaccayoti ime pannarasa paccayā saṅgahaṃ gacchanti. Tatiye upanissayapaccaye adhipatibhūto ārammaṇapaccayo ārammaṇabhūto adhipatipaccayo anantarasamanantaraupanissayaāsevanapaccayā nānākkhaṇiko balavakammapaccayo natthipaccayo vigatapaccayoti ime nava paccayā saṅgahaṃ gacchanti. Catutthe purejātapaccaye purejātanissayapaccayo purejātapaccayo purejātindriyapaccayo purejātavippayuttapaccayo purejātatthipaccayo purejātāvigatapaccayoti ime cha paccayā saṅgahaṃ gacchanti. Pañcame pacchājātapaccaye pacchājātapaccayo pacchājātavippayuttapaccayo pacchājātatthipaccayo pacchājātāvigatapaccayoti ime cattāro paccayā saṅgahaṃ gacchanti. Chaṭṭhe kammapaccaye nānākkhaṇikakammapaccayova saṅgahito. Sattame āhārapaccaye kabaḷīkārāhāravaseneva āhārapaccayo āhāratthipaccayo āhārāvigatapaccayoti ime tayo paccayā saṅgahitā. Aṭṭhame indriyapaccaye rūpajīvitindriyapaccayo indriyatthipaccayo indriyāvigatapaccayoti ime tayo paccayā saṅgahaṃ gacchanti. Evaṃ imesaṃ aṭṭhannaṃ paccayānaṃ ekekasmiṃ ime cime ca paccayā saṅgahaṃ gatāti ñatvā ye yattha saṅgahaṃ gatā, te tassa gaṇanena gahitāva hontīti veditabbā.

บัดนี้ ในปัจจัย ๘ ประการเหล่านี้ แต่ละอย่างๆ ปัจจัยเหล่าใดๆ ย่อมสงเคราะห์เข้าในปัจจัย ๒๔ แม้ทั้งหมดได้ ปัจจัยเหล่านั้นๆ พึงทราบ ในบรรดาปัจจัย ๘ ประการนั้น ก่อนอื่น ในอารัมมณปัจจัยอันเป็นปัจจัยแรกสุด อารัมมณปัจจัยเท่านั้นที่สงเคราะห์เข้าได้ ปัจจัยที่เหลือ ๒๓ อย่างสงเคราะห์เข้าไม่ได้ ในสหชาตปัจจัย ปัจจัยที่สอง ปัจจัย ๑๕ ประการเหล่านี้ คือ เหตุปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย สหชาตนิสสยปัจจัย สหชาตกัมมปัจจัย วิปากปัจจัย สหชาตาหารปัจจัย สหชาตินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย มัคคปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย สหชาตวิปปยุตตปัจจัย สหชาตัตถิปัจจัย สหชาตอวิคตปัจจัย ย่อมสงเคราะห์เข้าได้ ในอุปนิสสยปัจจัย ปัจจัยที่สาม ปัจจัย ๙ ประการเหล่านี้ คือ อารัมมณปัจจัยที่เป็นอธิบดี อธิปติปัจจัยที่เป็นอารมณ์ อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย อาสเวนปัจจัย นานักขณิกกัมมปัจจัยที่มีกำลัง นัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย ย่อมสงเคราะห์เข้าได้ ในปุเรชาตปัจจัย ปัจจัยที่สี่ ปัจจัย ๖ ประการเหล่านี้ คือ ปุเรชาตนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย ปุเรชาตินทริยปัจจัย ปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ปุเรชาตัตถิปัจจัย ปุเรชาตอวิคตปัจจัย ย่อมสงเคราะห์เข้าได้ ในปัจฉาชาตปัจจัย ปัจจัยที่ห้า ปัจจัย ๔ ประการเหล่านี้ คือ ปัจฉาชาตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอวิคตปัจจัย ย่อมสงเคราะห์เข้าได้ ในกัมมปัจจัย ปัจจัยที่หก นานักขณิกกัมมปัจจัยเท่านั้นที่ถูกสงเคราะห์ ในอาหารปัจจัย ปัจจัยที่เจ็ด ปัจจัย ๓ ประการเหล่านี้ คือ อาหารปัจจัย อาหารัตถิปัจจัย อาหารอวิคตปัจจัย ถูกสงเคราะห์แล้วโดยนัยแห่งกวฬิงการาหาร ในอินทริยปัจจัย ปัจจัยที่แปด ปัจจัย ๓ ประการเหล่านี้ คือ รูปชีวิตินทริยปัจจัย อินทริยัตถิปัจจัย อินทริยอวิคตปัจจัย ย่อมสงเคราะห์เข้าได้ ครั้นทราบแล้วว่า ในปัจจัย ๘ ประการเหล่านี้ แต่ละอย่างๆ ปัจจัยเหล่านี้ๆ ย่อมสงเคราะห์เข้าได้ดังนี้แล้ว พึงทราบว่า ปัจจัยเหล่าใดสงเคราะห์เข้าในปัจจัยใด ปัจจัยเหล่านั้นย่อมเป็นอันถูกนับแล้วด้วยการนับของปัจจัยนั้นนั่นเอง

Evaṃ sabbapaccayasaṅgāhakānaṃ imesaṃ aṭṭhannaṃ paccayānaṃ vasena ekūnapaññāsāya pañhesu imasmiṃ paccanīye ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’tiādayo ime pannarasa pañhā uddharitvā vissajjitā. Tattha kusalo kusalassa, kusalo akusalassa, kusalo abyākatassa, kusalo kusalābyākatassāti kusalādikā cattāro pañhā; tathā akusalādikā; abyākato pana abyākatassa, abyākato kusalassa, abyākato akusalassāti abyākatādikā tayo; kusalo ca abyākato ca kusalassa; tathā abyākatassa; akusalo ca abyākato ca akusalassa; tathā abyākatassāti dumūlakekāvasānā cattāro honti. Tesu paṭhame pañhe yehi bhavitabbaṃ, te sabbe saṅgahetvā tayo paccayā vuttā. Dutiye dve, tatiye pañca, catutthe ekova pañcame tayo, chaṭṭhe dve, sattame pañca, aṭṭhame ekova navame satta, dasame tayo, ekādasame tayo, dvādasame dve, terasame cattāro, cuddasame dve, pannarasamepi cattārova. Te ‘‘sahajātapaccayenā’’ti avatvā ‘‘sahajātaṃ pacchājāta’’nti vuttā. Tattha kāraṇaṃ parato vakkhāma.

ด้วยอำนาจแห่งปัจจัย ๘ ประการเหล่านี้ อันเป็นเครื่องสงเคราะห์ปัจจัยทั้งปวงอย่างนี้ ในปัจจนียะนี้ ท่านได้ยกปัญหา ๑๕ ข้อเหล่านี้ มีอาทิว่า 'กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมด้วยอารัมมณปัจจัย' ขึ้นวิสัชนาแล้วในบรรดาปัญหา ๔๙ ข้อ ในปัญหานั้น มีปัญหา ๔ ข้อมีกุศลเป็นต้น คือ กุศลแก่กุศล, กุศลแก่อกุศล, กุศลแก่อัพยากตะ, กุศลแก่กุศลและอัพยากตะ; ปัญหามีอกุศลเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน; ส่วนปัญหามีอัพยากตะเป็นต้นมี ๓ ข้อ คือ อัพยากตะแก่อัพยากตะ, อัพยากตะแก่กุศล, อัพยากตะแก่อกุศล; ปัญหาที่มี ๒ มูลจบด้วยมูลเดียวมี ๔ ข้อ คือ กุศลและอัพยากตะแก่กุศล, และแก่อัพยากตะ, อกุศลและอัพยากตะแก่อกุศล, และแก่อัพยากตะ ในบรรดาปัญหานั้น ในปัญหาข้อแรก ท่านรวบรวมปัจจัยทั้งหมดที่พึงมีแล้วกล่าวไว้ ๓ ปัจจัย ข้อที่สอง ๒ ปัจจัย, ข้อที่สาม ๕ ปัจจัย, ข้อที่สี่ ๑ ปัจจัย, ข้อที่ห้า ๓ ปัจจัย, ข้อที่หก ๒ ปัจจัย, ข้อที่เจ็ด ๕ ปัจจัย, ข้อที่แปด ๑ ปัจจัย, ข้อที่เก้า ๗ ปัจจัย, ข้อที่สิบ ๓ ปัจจัย, ข้อที่สิบเอ็ด ๓ ปัจจัย, ข้อที่สิบสอง ๒ ปัจจัย, ข้อที่สิบสาม ๔ ปัจจัย, ข้อที่สิบสี่ ๒ ปัจจัย, แม้ในข้อที่สิบห้าก็มี ๔ ปัจจัยเช่นกัน ปัจจัยเหล่านั้น ท่านไม่กล่าวว่า 'ด้วยสหชาตปัจจัย' แต่กล่าวว่า 'สหชาตะ ปัจฉาชาตะ' เราจักกล่าวเหตุผลในเรื่องนั้นต่อไป

Samāsato panettha eko dve tayo cattāro pañca sattāti chaḷeva paccayaparicchedā honti. Ayaṃ pañhāvārassa paccanīye ukkaṭṭhavasena pañhāparicchedo ceva te te paccaye saṅgahetvā dassitapaccayaparicchedo ca. ‘‘Na hetupaccayo’’tiādīsu hi catuvīsatiyāpi paccayapaccanīyesu ekapaccanīyepi ito uddhaṃ pañhā vā paccayā vā na labbhanti, heṭṭhā labbhanti. Tasmā yesu pañhesu ‘‘kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa ca dhammassa sahajātapaccayena paccayo’’ti evaṃ ekova paccayo āgato, tasmiṃ paccaye paṭikkhitte te pañhā parihāyanti. Yasmiṃ pana pañhe ‘‘kusalo dhammo akusalassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo upanissayapaccayena paccayo’’ti evaṃ dve paccayā āgatā. Tattha nārammaṇapaccayāti evaṃ ekasmiṃ paccaye paṭikkhittepi itarassa paccayassa vasena so pañho labbhateva. Tesu pana dvīsupi paccayesu paṭikkhittesu so vāro pacchijjati. Evameva yesu pañhesu tayo cattāro pañca satta vā labbhanti, tesu ṭhapetvā paṭikkhitte paccaye avasesānaṃ vasena te pañhā labbhantiyeva. Sabbesu pana paccayesu paṭikkhittesu sabbepi te vārā pacchijjantīti idameva cettha lakkhaṇaṃ. Iminā lakkhaṇena ādito paṭṭhāya tesu tesu pañhesu saṅkhipitvā vuttapaccayānaṃ pabhedo ca tasmiṃ tasmiṃ paccanīye tesaṃ tesaṃ pañhānaṃ parihāni ca veditabbā.

โดยย่อ ในที่นี้ มีการกำหนดจำนวนปัจจัยเพียง ๖ อย่าง คือ ๑, ๒, ๓, ๔, ๕, และ ๗ นี้คือการกำหนดปัญหาและทั้งการกำหนดปัจจัยที่แสดงโดยรวบรวมปัจจัยนั้นๆ ในปัจจนียะแห่งปัญหาวาร โดยนัยอย่างสูง จริงอยู่ ในปัจจัยปัจจนียะทั้ง ๒๔ มีอาทิว่า 'ไม่ใช่เหตุปัจจัย' แม้ในปัจจนียะเดียว ปัญหาหรือปัจจัยที่สูงกว่านี้ย่อมไม่มี ที่ต่ำกว่าย่อมมี เพราะฉะนั้น ในปัญหาเหล่าใดที่ปัจจัยมาเพียงอย่างเดียวว่า 'กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรมด้วยสหชาตปัจจัย' เมื่อปัจจัยนั้นถูกปฏิเสธ ปัญหาเหล่านั้นย่อมตกไป ส่วนในปัญหาใดที่ปัจจัยมา ๒ อย่างว่า 'กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรมด้วยอารัมมณปัจจัย ด้วยอุปนิสสยปัจจัย' ในปัญหานั้น แม้เมื่อปัจจัยหนึ่งถูกปฏิเสธว่า 'ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย' ปัญหานั้นก็ยังคงมีได้ด้วยอำนาจแห่งปัจจัยที่เหลือ แต่เมื่อปัจจัยทั้งสองถูกปฏิเสธ วารนั้นย่อมขาดไป ในทำนองเดียวกัน ในปัญหาเหล่าใดที่มีปัจจัย ๓, ๔, ๕, หรือ ๗ อย่าง ปัญหาเหล่านั้นย่อมมีได้ด้วยอำนาจแห่งปัจจัยที่เหลือ เว้นปัจจัยที่ถูกปฏิเสธ แต่เมื่อปัจจัยทั้งหมดถูกปฏิเสธ วารทั้งหมดเหล่านั้นย่อมขาดไป นี้แหละเป็นลักษณะในเรื่องนี้ ด้วยลักษณะนี้ พึงทราบความแตกต่างแห่งปัจจัยที่กล่าวโดยย่อในปัญหาเหล่านั้นๆ ตั้งแต่ต้น และความตกไปแห่งปัญหาเหล่านั้นๆ ในปัจจนียะนั้นๆ

Tatrāyaṃ vitthārakathā – paṭhamapañhe tāva tīhi paccayehi ekūnavīsati paccayā dassitā. Kathaṃ? Kusalo hi kusalassa purejātapacchājātavipākavippayutteheva paccayo na hoti, sesehi vīsatiyā hoti, tesu ārammaṇapaccayo ekova sahajāte pana sabbasaṅgāhikavasena pannarasa paccayā saṅgahaṃ gacchantīti vuttā. Tesu hetupaccaye paṭikkhitte cuddasa honti. Kusalo pana kusalassa neva vipākapaccayo na, vippayuttapaccayoti te dve apanetvā sese dvādasa sandhāya sahajātapaccayena paccayoti vuttaṃ. Upanissayapaccayepi sabbasaṅgāhikavasena nava paccayā saṅgahaṃ gacchantīti vuttā. Tesu adhipatibhūto ārammaṇapaccayo ārammaṇabhūto ca adhipatipaccayo ārammaṇūpanissayavasena upanissayameva anupaviṭṭho. Kusalo pana kusalassa nānākkhaṇikakammapaccayo na hotīti taṃ apanetvā sese cha sandhāya upanissayapaccayena paccayoti vuttaṃ. Evaṃ paṭhamapañhe tīhi paccayehi ekūnavīsatipaccayā dassitāti veditabbā. Tesu imasmiṃ hetupaccanīye ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa nahetupaccayena paccayoti dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā taṃ paccavekkhati, pubbe suciṇṇāni paccavekkhatī’’ti evamādinā ārammaṇapaccayādīsu vuttanayeneva uddharitvā pāḷi dassetabbā.

ในข้อนั้น มีคำอธิบายโดยพิสดารดังนี้ – ในปัญหาที่หนึ่ง ท่านแสดงปัจจัย ๑๙ ปัจจัย ด้วยปัจจัย ๓ ปัจจัย. อย่างไร? คือ กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมโดยปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย วิปากปัจจัย และวิปปยุตตปัจจัย ไม่ได้, แต่เป็นปัจจัยได้โดยปัจจัยที่เหลือ ๒๐ ปัจจัย, ในปัจจัยเหล่านั้น อารัมมณปัจจัยเป็นปัจจัยหนึ่งเท่านั้น ส่วนในสหชาตปัจจัย ท่านกล่าวว่าปัจจัย ๑๕ ปัจจัยสงเคราะห์เข้าได้โดยนัยที่สงเคราะห์ทั้งหมด. ในปัจจัยเหล่านั้น เมื่อปฏิเสธเหตุปัจจัยเสีย ย่อมมี ๑๔ ปัจจัย. อนึ่ง กุศลธรรมไม่เป็นทั้งวิปากปัจจัยและวิปปยุตตปัจจัยแก่กุศลธรรม เพราะฉะนั้น ท่านนำปัจจัยทั้งสองนั้นออกแล้ว กล่าวว่า เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย โดยหมายถึงปัจจัยที่เหลือ ๑๒ ปัจจัย. แม้ในอุปนิสสยปัจจัย ท่านกล่าวว่าปัจจัย ๙ ปัจจัยสงเคราะห์เข้าได้โดยนัยที่สงเคราะห์ทั้งหมด. ในปัจจัยเหล่านั้น อารัมมณปัจจัยที่เป็นอธิบดี และอธิปติปัจจัยที่เป็นอารมณ์ ก็เข้าในอุปนิสสยปัจจัยนั่นเองโดยเป็นอารัมมณูปนิสสยะ. อนึ่ง กุศลธรรมไม่เป็นนานักขณิกกัมมปัจจัยแก่กุศลธรรม เพราะฉะนั้น ท่านนำปัจจัยนั้นออกแล้ว กล่าวว่า เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย โดยหมายถึงปัจจัยที่เหลือ ๖ ปัจจัย. พึงทราบว่า ในปัญหาที่หนึ่ง ท่านแสดงปัจจัย ๑๙ ปัจจัย ด้วยปัจจัย ๓ ปัจจัย ด้วยประการฉะนี้. ในปัจจัยเหล่านั้น ในเหตุปัจจนียะนี้ พึงยกบาลีมาแสดงโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอารัมมณปัจจัยเป็นต้นว่า “กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส นเหตุปจฺจเยน ปจฺจโยติ ทานํ ทตฺวา สีลํ สมาทิยิตฺวา อุโปสถกมฺมํ กตฺวา ตํ ปจฺจเวกฺขติ, ปุพฺเพ สุจิณฺณานิ ปจฺจเวกฺขตี” ดังนี้เป็นต้น.

Ārammaṇapaccaye pana paṭikkhitte tassa vitthāraṃ apanetvā hetupaccayavitthāraṃ pakkhipitvā sāyeva pāḷi dassetabbā, sesapaccayapaṭikkhepesupi eseva nayo. Tasmiṃ pana paccaye paṭikkhitte ye vārā parihāyanti, te parato vakkhāma.

ส่วนในเมื่อปฏิเสธอารัมมณปัจจัย พึงนำคำอธิบายโดยพิสดารของปัจจัยนั้นออก แล้วใส่คำอธิบายโดยพิสดารของเหตุปัจจัยเข้าไป แล้วแสดงบาลีนั้นนั่นแหละ, แม้ในการปฏิเสธปัจจัยที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. อนึ่ง เมื่อปฏิเสธปัจจัยนั้น วาระเหล่าใดตกหล่นไป, วาระเหล่านั้น เราจักกล่าวต่อไป.

Dutiyapañhe pana dvīhi paccayehi tayo paccayā dassitā. Kathaṃ? Kusalo hi akusalassa anantarādivasena paccayo na hoti. Tasmā te apanetvā ārammaṇūpanissayavasena saṅgahitaṃ ārammaṇādhipatiñceva pakatūpanissayañca sandhāya upanissayapaccayena paccayoti vuttaṃ. Tasmā suddho ārammaṇapaccayo ārammaṇādhipativasena adhipatipaccayo upanissayapaccayoti dutiyapañhe dvīhi paccayehi ime tayo paccayā dassitāti veditabbā.

ส่วนในปัญหาที่สอง ท่านแสดงปัจจัย ๓ ปัจจัย ด้วยปัจจัย ๒ ปัจจัย. อย่างไร? คือ กุศลธรรมไม่เป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรมโดยความเป็นอนันตรปัจจัยเป็นต้น. เพราะฉะนั้น ท่านนำปัจจัยเหล่านั้นออกแล้ว กล่าวว่า เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย โดยหมายถึงอารัมมณูปนิสสยะที่สงเคราะห์อารัมมณาธิปติปัจจัย และปกตูปนิสสยปัจจัย. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ในปัญหาที่สอง ท่านแสดงปัจจัย ๓ เหล่านี้ คือ อารัมมณปัจจัยล้วน, อธิปติปัจจัยโดยเป็นอารัมมณาธิปติ, และอุปนิสสยปัจจัย ด้วยปัจจัย ๒ ปัจจัย.

Tatiyapañhe pana pañcahi paccayehi aṭṭhārasa paccayā dassitā. Kathaṃ? Kusalo hi abyākatassa aññamaññapurejātāsevanavipākasampayuttehiyeva paccayo na hoti, sesehi ekūnavīsatiyā hoti. Tesu ārammaṇapaccayo eko. Yasmā pana kusalo abyākatassa aññamaññavipākasampayuttavasena paccayo na hoti, hetupaccayo paṭikkhitto, kammapaccayo visuṃ gahito, tasmā ime pañca apanetvā sahajātena dasa paccayā dassitā. Upanissayena heṭṭhā vuttesu chasu ṭhapetvā āsevanaṃ sesā pañca. Pacchājāto ekova tathā sahajātanānākkhaṇikavasena duvidhopi kammapaccayoti evaṃ tatiyapañhe pañcahi paccayehi ime aṭṭhārasa paccayā dassitāti veditabbā.

ส่วนในปัญหาที่สาม ท่านแสดงปัจจัย ๑๘ ปัจจัย ด้วยปัจจัย ๕ ปัจจัย. อย่างไร? คือ กุศลธรรมไม่เป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรมโดยอัญญมัญญปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อาเสวนปัจจัย วิปากปัจจัย และสัมปยุตตปัจจัยเท่านั้น, แต่เป็นปัจจัยได้โดยปัจจัยที่เหลือ ๑๙ ปัจจัย. ในปัจจัยเหล่านั้น อารัมมณปัจจัยเป็นปัจจัยหนึ่ง. อนึ่ง เพราะกุศลธรรมไม่เป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรมโดยความเป็นอัญญมัญญปัจจัย วิปากปัจจัย และสัมปยุตตปัจจัย, เหตุปัจจัยถูกปฏิเสธ, กัมมปัจจัยถูกถือเอาแยกต่างหาก, เพราะฉะนั้น ท่านนำปัจจัย ๕ เหล่านี้ออกแล้ว แสดงปัจจัย ๑๐ ปัจจัยด้วยสหชาตปัจจัย. ด้วยอุปนิสสยปัจจัย ในบรรดา ๖ ปัจจัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ ยกเว้นอาเสวนปัจจัยเสีย เหลือ ๕ ปัจจัย. ปัจฉาชาตปัจจัยเป็นปัจจัยหนึ่งเท่านั้น, และกัมมปัจจัยก็มี ๒ อย่างคือโดยเป็นสหชาตะและนานักขณิกะ. พึงทราบว่า ในปัญหาที่สาม ท่านแสดงปัจจัย ๑๘ เหล่านี้ ด้วยปัจจัย ๕ ปัจจัย ด้วยประการฉะนี้.

Catutthapañhe pana ekena paccayena dasa. Kathaṃ? Kusalo hi kusalābyākatassa sahajāte vuttesu pannarasasu aññamaññavipākasampayuttavippayuttehi paccayo na hoti, hetupaccayo paṭikkhitto. Iti ime pañca apanetvā sesā dasa paccayā ettha ekena paccayena dassitāti veditabbā.

ส่วนในปัญหาที่สี่ ท่านแสดงปัจจัย ๑๐ ปัจจัย ด้วยปัจจัย ๑ ปัจจัย. อย่างไร? คือ กุศลธรรมไม่เป็นปัจจัยแก่กุสลาพยากตธรรมโดยอัญญมัญญปัจจัย วิปากปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย และวิปปยุตตปัจจัย ในบรรดา ๑๕ ปัจจัยที่กล่าวไว้ในสหชาตปัจจัย, และเหตุปัจจัยก็ถูกปฏิเสธ. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ท่านนำปัจจัย ๕ เหล่านี้ออกแล้ว ปัจจัยที่เหลือ ๑๐ ปัจจัย จึงถูกแสดงในปัญหานี้ด้วยปัจจัย ๑ ปัจจัย.

528. Yathā ca imesu kusalādikesu catūsu, tathā akusalādikesupi catūsu pañhesu tehi tehi paccayehi te teyeva paccayā dassitāti veditabbā.

528. พึงทราบว่า ในปัญหา ๔ ข้อที่มีกุศลเป็นต้นเหล่านี้ฉันใด, ในปัญหา ๔ ข้อที่มีอกุศลเป็นต้นก็ฉันนั้น คือ ท่านแสดงปัจจัยเหล่านั้นๆ นั่นแหละ ด้วยปัจจัยเหล่านั้นๆ.

529. Tato parānaṃ abyākatādīnaṃ tiṇṇaṃ pañhānaṃ paṭhamapañhe sattahi paccayehi tevīsati paccayā dassitā. Kathaṃ? Abyākato hi abyākatassa catuvīsatiyāpi paccayehi paccayo hoti. Hetupaccaye pana paṭikkhitte tevīsati honti. Tesu ārammaṇapaccayo ekova. Yasmā panettha asahajātānampi saṅgahaṇatthaṃ āhārindriyapaccayā visuṃ gahitā. Tasmā ime tayo apanetvā sahajātena dvādasa paccayā dassitā. Upanissayena heṭṭhā vuttā cha, purejāto ekova tathā pacchājātaāhārindriyapaccayāti evamettha sattahi paccayehi ime tevīsati paccayā dassitāti veditabbā. Dutiye tīhi paccayehi dvādasa dassitā. Kathaṃ? Ārammaṇapaccayo eko, upanissayena pana ārammaṇūpanissayavasena ārammaṇādhipatianantarasamanantaranatthivigataupanissayapaccayoti cha dassitā. Purejātena purejātanissayavippayuttaatthiavigatā pañcāti evamettha tīhi paccayehi ime dvādasa paccayā dassitāti veditabbā. Tatiyepi eseva nayo.

529. ในปัญหา ๓ ข้อที่มีอัพยากตะเป็นต้นถัดจากนั้นไป ในปัญหาที่หนึ่ง ท่านแสดงปัจจัย ๒๓ ปัจจัย ด้วยปัจจัย ๗ ปัจจัย. อย่างไร? คือ อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรมด้วยปัจจัยทั้ง ๒๔ ปัจจัยได้. แต่เมื่อปฏิเสธเหตุปัจจัยเสีย ย่อมมี ๒๓ ปัจจัย. ในปัจจัยเหล่านั้น อารัมมณปัจจัยเป็นปัจจัยหนึ่งเท่านั้น. เพราะในปัญหานี้ ท่านถือเอาอาหารปัจจัยและอินทริยปัจจัยแยกไว้ต่างหาก เพื่อสงเคราะห์แม้ปัจจัยที่ไม่ใช่สหชาตะ. เพราะฉะนั้น ท่านนำปัจจัย ๓ เหล่านี้ออกแล้ว แสดงปัจจัย ๑๒ ปัจจัยด้วยสหชาตปัจจัย. ด้วยอุปนิสสยปัจจัย มี ๖ ปัจจัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ, ปุเรชาตปัจจัยเป็นปัจจัยหนึ่งเท่านั้น, และปัจฉาชาตปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัยก็เช่นกัน. พึงทราบว่า ในปัญหานี้ ท่านแสดงปัจจัย ๒๓ เหล่านี้ ด้วยปัจจัย ๗ ปัจจัย ด้วยประการฉะนี้. ในปัญหาที่สอง ท่านแสดงปัจจัย ๑๒ ปัจจัย ด้วยปัจจัย ๓ ปัจจัย. อย่างไร? อารัมมณปัจจัยเป็นปัจจัยหนึ่ง, ส่วนด้วยอุปนิสสยปัจจัย ท่านแสดง ๖ ปัจจัย คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย นัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย และอุปนิสสยปัจจัย โดยเป็นอารัมมณูปนิสสยะ. ด้วยปุเรชาตปัจจัย มี ๕ ปัจจัย คือ ปุเรชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. พึงทราบว่า ในปัญหานี้ ท่านแสดงปัจจัย ๑๒ เหล่านี้ ด้วยปัจจัย ๓ ปัจจัย ด้วยประการฉะนี้. แม้ในปัญหาที่สาม ก็นัยนี้เช่นกัน.

530. Tato parānaṃ dukamūlakānaṃ catunnaṃ pañhānaṃ paṭhamapañhe ‘‘sahajātapaccayena purejātapaccayenā’’ti avatvā ‘‘sahajātaṃ purejāta’’nti vuttehi dvīhi nissayaatthiavigatavasena tayo paccayā dassitā. Kusalā hi khandhā vatthunā saddhiṃ ekato kusalassa paccayabhāvaṃ sādhayamānā kiñcāpi sahajātā, sahajātapaccayā pana na honti vatthumissakattā. Tasmā tesaṃ sahajātānaṃ nissayaatthiavigatānaṃ vasena sahajātanti vuttaṃ. Vatthumhipi eseva nayo. Tampi hi kiñcāpi purejātaṃ, khandhamissakattā pana purejātapaccayo na hoti. Kevalaṃ purejātānaṃ nissayādīnaṃ vasena purejātanti vuttaṃ.

530. ในปัญหาที่ ๑ แห่งปัญหา ๔ ข้อ ที่มีทุกมูลเป็นรากฐาน ต่อจากนั้นไป ท่านไม่กล่าวว่า "ด้วยสหชาตปัจจัย ด้วยปุเรชาตปัจจัย" แต่ด้วยบท ๒ บทที่กล่าวว่า "สหชาตัง ปุเรชาตัง" ท่านแสดงปัจจัย ๓ อย่าง โดยนัยแห่งนิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย จริงอยู่ กุศลขันธ์ทั้งหลาย แม้จะยังความเป็นปัจจัยแก่กุศลให้สำเร็จพร้อมกับวัตถุโดยความเป็นอันเดียวกัน ถึงแม้จะเป็นสหชาตธรรม แต่ก็หาเป็นสหชาตปัจจัยไม่ เพราะเจือกับวัตถุ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สหชาตัง" โดยนัยแห่งนิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ของสหชาตธรรมเหล่านั้น แม้ในวัตถุ ก็มีนัยนี้เช่นกัน จริงอยู่ แม้วัตถุนั้น ถึงแม้จะเป็นปุเรชาตธรรม แต่ก็หาเป็นปุเรชาตปัจจัยไม่ เพราะเจือกับขันธ์ ท่านกล่าวว่า "ปุเรชาตัง" เพียงโดยนัยแห่งนิสสยปัจจัยเป็นต้น ของปุเรชาตธรรมทั้งหลาย

Dutiyapañhe ‘‘sahajātaṃ pacchājātaṃ āhāraṃ indriya’’nti vuttehi catūhipi sahajātanissayaatthiavigatavasena cattāro paccayā dassitā. Imasmiñhi vāre sahajātapaccayo labbhati, pacchājātapaccayādayo na labbhanti. Pacchājātānaṃ pana āhārindriyasaṅkhātānañca atthiavigatānaṃ vasenetaṃ vuttaṃ. Kusalā hi khandhā abyākatā ca mahābhūtā upādārūpānaṃ sahajātapaccayena nissayapaccayena atthiavigatapaccayehīti catudhā paccayā honti. Pacchājātā pana kusalā tehiyeva bhūtehi saddhiṃ tesaññeva upādārūpānaṃ atthiavigatavasena paccayo. Kabaḷīkārāhāropi pacchājātehi kusalehi saddhiṃ purejātassa kāyassa atthiavigatavaseneva paccayo. Rūpajīvitindriyampi pacchājātehi kusalehi saddhiṃ kaṭattārūpānaṃ atthiavigatapaccayeneva paccayo. Iti imaṃ catudhā paccayabhāvaṃ sandhāya ‘‘sahajātaṃ pacchājātaṃ, āhāraṃ indriya’’nti idaṃ vuttaṃ. Pacchājātāhārindriyapaccayā panettha na labbhantiyeva. Parato akusalamissakapañhādvayepi eseva nayoti. Evamettha tesu tesu pañhesu saṅkhipitvā vuttapaccayānaṃ pabhedo veditabbo. Tasmiṃ tasmiṃ pana paccaye tesaṃ tesaṃ pañhānaṃ parihānāparihāniṃ parato āvikarissāmāti.

ในปัญหาที่ ๒ ด้วยบท ๔ บทที่กล่าวว่า "สหชาตัง ปัจฉาชาตัง อาหารัง อินทฺริยัง" ท่านแสดงปัจจัย ๔ อย่าง โดยนัยแห่งสหชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย จริงอยู่ ในวาระนี้ ย่อมได้สหชาตปัจจัย แต่ปัจฉาชาตปัจจัยเป็นต้น ย่อมไม่ได้ แต่ท่านกล่าวคำนี้ โดยนัยแห่งอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย ของปัจฉาชาตธรรมทั้งหลายและธรรมที่ชื่อว่าอาหารและอินทรีย์ จริงอยู่ กุศลขันธ์ทั้งหลายและอัพยากตมหาภูตรูปทั้งหลาย ย่อมเป็นปัจจัยแก่อุปาทารูปทั้งหลาย ๔ อย่าง คือ ด้วยสหชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ส่วนกุศลที่เป็นปัจฉาชาตธรรม พร้อมกับมหาภูตรูปเหล่านั้นนั่นแหละ ย่อมเป็นปัจจัยแก่อุปาทารูปเหล่านั้นนั่นแหละ โดยนัยแห่งอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย แม้กวฬิงการาหาร พร้อมกับกุศลที่เป็นปัจฉาชาตธรรม ย่อมเป็นปัจจัยแก่กายที่เกิดก่อน โดยนัยแห่งอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยเท่านั้น แม้รูปชีวิตินทรีย์ พร้อมกับกุศลที่เป็นปัจฉาชาตธรรม ย่อมเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลาย โดยอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยเท่านั้น ดังนี้ ท่านมุ่งถึงความเป็นปัจจัย ๔ อย่างนี้ จึงกล่าวคำนี้ว่า "สหชาตัง ปัจฉาชาตัง อาหารัง อินทฺริยัง" ปัจฉาชาตปัจจัย อาหารปัจจัย และอินทริยปัจจัย ย่อมไม่ได้ในที่นี้เลย แม้ในปัญหา ๒ ข้อที่เจือด้วยอกุศลต่อไป ก็มีนัยนี้เช่นกัน พึงทราบประเภทแห่งปัจจัยทั้งหลายที่ท่านกล่าวโดยย่อในปัญหาเหล่านั้นๆ ในที่นี้อย่างนี้ ส่วนความขาดและความไม่ขาดแห่งปัญหาเหล่านั้นๆ ในปัจจัยนั้นๆ ข้าพเจ้าจักทำให้ปรากฏต่อไป

Paccanīyuddhārassa atthavaṇṇanā.

อรรถวรรณนาแห่งปัจจนียุทธาร

Paccanīyagaṇanavaṇṇanā

ปัจจนียคณนาวรรณนา

532. Idāni ete ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassā’’tiādayo anulomavasena pannarasa vārā dassitā. Yasmā paccanīyepi eteyeva, na ito uddhaṃ; heṭṭhā pana honti, tasmā yassa yassa paccayassa paccanīye ye ye vārā labbhanti, te te ādito paṭṭhāya gaṇanavasena dassetuṃ nahetuyā pannarasātiādi āraddhaṃ.

532. บัดนี้ วาระ ๑๕ วาระเหล่านี้ มีอาทิว่า "กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส" ท่านได้แสดงไว้โดยอนุโลมแล้ว เพราะว่า แม้ในปัจจนียะ ก็มีเพียงเท่านี้ ไม่มีเกินกว่านี้ แต่มีน้อยกว่านี้ได้ เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงวาระที่ได้ในปัจจนียะของปัจจัยนั้นๆ ตามลำดับตั้งแต่ต้นโดยวิธีการนับ ท่านจึงเริ่มคำมีอาทิว่า "นเหตุยา ปณฺณรส" (ในนเหตุปัจจัย มี ๑๕ วาระ)

Tattha nahetuyā sabbesampi yathādassitānaṃ paccayānaṃ vasena pannarasa labbhanti. Nārammaṇe sahajāte hetupaccayo pavisati. Tasmiṃ tasmiṃ vāre suddho ārammaṇapaccayo parihāyati, sesapaccayavasena te vārā vissajjanaṃ labhanti. Yathā ca nārammaṇe, evaṃ sesesupi. Sahajāte hetupaccayo pavisati. Tasmiṃ tasmiñca vāre naupanissaye naanantareti evaṃ paccanīyato ṭhitā paccayā parihāyanti, avasesapaccayavasena te te vārā vissajjanaṃ labhanti. Nasahajāte pana ‘‘kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa ca, akusalo dhammo akusalassa ca abyākatassa ca, kusalo ca abyākato ca dhammā kusalassa, akusalo ca abyākato ca dhammā akusalassāti ime cattāro vārā parihāyanti. Etesañhi catunnaṃ purimesu dvīsu sahajātapaccayena paccayoti ekādasannaṃ paccayānaṃ vasena ekova paccayasaṅgaho vutto. Te tasmiṃ paṭikkhitte aññenākārena vissajjanaṃ na labhanti. Pacchimesu dvīsu nissayaatthiavigatapaccaye sandhāya ‘‘sahajātaṃ purejāta’’nti vuttaṃ. Te sahajāte paṭikkhitte avasesānaṃ hetuādīnañca purejātānañceva nissayaatthiavigatānaṃ vasena vissajjanaṃ na labhanti, tasmā ime cattāropi vārā parihāyanti. Avasesānaṃ vasena ‘‘ekādasā’’ti vuttaṃ.

ในปัจจัยเหล่านั้น ในนเหตุปัจจัย ย่อมได้ ๑๕ วาระ โดยนัยแห่งปัจจัยทั้งหมดตามที่แสดงไว้ ในนารัมมณปัจจัย เหตุปัจจัยย่อมเข้าในสหชาตปัจจัย ในวาระนั้นๆ อารัมมณปัจจัยล้วนๆ ย่อมขาดไป วาระเหล่านั้นย่อมได้คำวิสัชนาโดยนัยแห่งปัจจัยที่เหลือ ในปัจจัยที่เหลือก็เช่นเดียวกับในนารัมมณปัจจัย ในสหชาตปัจจัย เหตุปัจจัยย่อมเข้าไป และในวาระนั้นๆ ปัจจัยที่ตั้งอยู่ในฝ่ายปัจจนียะ คือ นอุปนิสสยปัจจัย นานันตรปัจจัย ย่อมขาดไป วาระเหล่านั้นย่อมได้คำวิสัชนาโดยนัยแห่งปัจจัยที่เหลือ ส่วนในนสหชาตปัจจัย วาระ ๔ เหล่านี้ คือ "กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จ", "อกุสโล ธมฺโม อกุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จ", "กุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมา กุสลสฺส", "อกุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมา อกุสลสฺส" ย่อมขาดไป จริงอยู่ ใน ๒ วาระแรกของ ๔ วาระเหล่านั้น ท่านกล่าวการสงเคราะห์ปัจจัยไว้อย่างเดียว โดยนัยแห่งปัจจัย ๑๑ อย่างว่า "เป็นปัจจัยด้วยสหชาตปัจจัย" เมื่อสหชาตปัจจัยนั้นถูกปฏิเสธ วาระเหล่านั้นย่อมไม่ได้คำวิสัชนาโดยอาการอื่น ใน ๒ วาระหลัง ท่านกล่าวว่า "สหชาตัง ปุเรชาตัง" โดยมุ่งถึงนิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย เมื่อสหชาตปัจจัยถูกปฏิเสธ วาระเหล่านั้นย่อมไม่ได้คำวิสัชนาโดยนัยแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้นที่เหลือ และโดยนัยแห่งนิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัยของปุเรชาตธรรมทั้งหลาย เพราะฉะนั้น แม้วาระทั้ง ๔ เหล่านี้จึงขาดไป โดยนัยแห่งวาระที่เหลือ ท่านจึงกล่าวว่า "มี ๑๑ วาระ"

Tattha siyā – yathā hetumhi paṭikkhitte sesānaṃ adhipatiādīnaṃ vasena te vārā laddhā, evaṃ sahajāte paṭikkhitte avasesānaṃ hetuādīnaṃ vasena kasmā na labbhantīti? Nippadesattā. Hetuādayo hi sahajātānaṃ ekadesamattato sappadesā, tasmā tesu paṭikkhittesu aññesaṃ vasena te vārā labbhanti. Sahajāto pana nippadeso sabbepi hetuādayo gaṇhāti, tasmā tasmiṃ paṭikkhitte sabbepi te paṭikkhittā honti. Na hi asahajātā hetupaccayādayo nāma atthi. Iti sahajātassa nippadesattā tasmiṃ paṭikkhitte sabbepi te ubhopi vārā na labbhanti. ‘‘Sahajātaṃ purejāta’’nti vissajjitavāresu pana kiñcāpi sahajātapaccayoyeva natthi, yasmā panettha sahajātāva arūpakkhandhā nissayaatthiavigatavasena paccayā, sahajāte ca paṭikkhitte ekantena sahajātanissayaatthiavigatā paṭikkhittā honti, tasmā tassa paṭikkhittattā tepi vārā na labbhantīti evaṃ sabbathāpettha ime cattāro vārā parihāyanti. Avasesānaññeva vasena ekādasāti vuttaṃ.

อาจมีคำถามในเรื่องนั้นว่า "เหมือนอย่างว่า เมื่อปฏิเสธเหตุปัจจัยแล้ว วาระเหล่านั้นย่อมมีได้โดยอำนาจแห่งปัจจัยที่เหลือมีอธิปติปัจจัยเป็นต้น ฉันใด เมื่อปฏิเสธสหชาตปัจจัยแล้ว วาระเหล่านั้นย่อมมีไม่ได้โดยอำนาจแห่งปัจจัยที่เหลือมีเหตุปัจจัยเป็นต้น เพราะเหตุไร" ตอบว่า "เพราะสหชาตปัจจัยเป็นนิปปเทสปัจจัย (คือไม่มีส่วนเหลือ)" จริงอยู่ ปัจจัยทั้งหลายมีเหตุปัจจัยเป็นต้น เป็นสัปปเทสปัจจัย (คือมีส่วนเหลือ) เพราะเป็นเพียงส่วนหนึ่งของธรรมที่เกิดร่วมกัน ฉะนั้น เมื่อปฏิเสธปัจจัยเหล่านั้นแล้ว วาระเหล่านั้นย่อมมีได้โดยอำนาจแห่งปัจจัยอื่น ๆ แต่สหชาตปัจจัยเป็นนิปปเทสปัจจัย ย่อมรวบรวมปัจจัยทั้งหมดมีเหตุปัจจัยเป็นต้นไว้ ฉะนั้น เมื่อปฏิเสธสหชาตปัจจัยนั้นแล้ว ปัจจัยเหล่านั้นทั้งหมดก็เป็นอันถูกปฏิเสธไปด้วย เพราะเหตุปัจจัยเป็นต้นที่ไม่เกิดร่วมกันนั้นไม่มีเลย ด้วยเหตุนี้ เพราะสหชาตปัจจัยเป็นนิปปเทสปัจจัย เมื่อปฏิเสธสหชาตปัจจัยนั้นแล้ว วาระทั้งสองเหล่านั้นทั้งหมดจึงมีไม่ได้ ส่วนในวาระที่วิสัชนาว่า "สหชาตัง ปุเรชาตัง" นั้น แม้จะไม่มีสหชาตปัจจัยโดยตรงก็ตาม แต่เพราะในวาระนี้ อรูปขันธ์ทั้งหลายที่เกิดร่วมกันนั่นแหละเป็นปัจจัยโดยอำนาจแห่งนิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย และเมื่อปฏิเสธสหชาตปัจจัยแล้ว สหชาตนิสสยปัจจัย สหชาตัตถิปัจจัย และสหชาตาวิคตปัจจัย ก็เป็นอันถูกปฏิเสธโดยส่วนเดียว ฉะนั้น เพราะปัจจัยนั้นถูกปฏิเสธแล้ว วาระเหล่านั้นจึงมีไม่ได้ ด้วยประการฉะนี้ วาระ ๔ เหล่านี้จึงถูกตัดออกไปในทุกกรณี ท่านจึงกล่าวว่า มี ๑๑ วาระ โดยอำนาจแห่งปัจจัยที่เหลือเท่านั้น

Naaññamaññananissayanasampayuttepi teyeva vārā parihāyanti. Kasmā? Sahajātagatikattā. Yatheva hi arūpadhammabhūto sahajātapaccayo nippadesena cattāro arūpakkhandhe gaṇhāti, tathā aññamaññanissayasampayuttāpīti sahajātagatikattā etesupi paṭikkhittesu te vārā na labbhantīti veditabbā. Tena vuttaṃ naaññamaññe ekādasa, nanissaye ekādasa, nasampayutte ekādasāti.

แม้ในนอัญญมัญญปัจจัย นนิสสยปัจจัย และนสัมปยุตตปัจจัย วาระเหล่านั้นนั่นแหละย่อมถูกตัดออกไป เพราะเหตุไร? เพราะมีคติอย่างเดียวกับสหชาตปัจจัย จริงอยู่ สหชาตปัจจัยที่เป็นอรูปธรรมย่อมรวบรวมอรูปขันธ์ ๔ ไว้โดยไม่มีส่วนเหลือฉันใด อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย และสัมปยุตตปัจจัย ก็ฉันนั้น เพราะมีคติอย่างเดียวกับสหชาตปัจจัย พึงทราบว่า เมื่อปฏิเสธปัจจัยแม้เหล่านี้แล้ว วาระเหล่านั้นย่อมมีไม่ได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ในนอัญญมัญญปัจจัย มี ๑๑ วาระ, ในนนิสสยปัจจัย มี ๑๑ วาระ, ในนสัมปยุตตปัจจัย มี ๑๑ วาระ

Tattha siyā – kiñcāpi ime avisesena kusalādibhedānaṃ catunnaṃ khandhānaṃ saṅgāhakattā sahajātagatikā, kusalo pana kusalābyākatassa ṭhapetvā sahajātapaccayaṃ aññathā paccayova na hoti, tasmā tasmiṃ paṭikkhitte so vāro parihāyatu. Kusalo pana kusalābyākatānaṃ neva aññamaññapaccayo hoti, tasmiṃ paṭikkhitte so vāro kasmā parihāyatīti? Aññamaññapaccayadhammavasena pavattisabbhāvato. Yatheva hi kusalābyākatā kusalassa sahajātapaccayova na honti. Sahajātadhammavasena pana nissayapaccayādīhi pavattisabbhāvato tasmiṃ paṭikkhitte so vāro parihāyati, evamidhāpi aññamaññapaccayadhammavasena sahajātādīhi pavattisabbhāvato tasmiṃ paṭikkhitte so vāro parihāyati. Naaññamaññapaccayena paccayoti padassa hi ayamattho – ye dhammā aññamaññapaccayasaṅgahaṃ gatā, na tehi paccayo. Kusalo ca kusalābyākatānaṃ sahajātādivasena paccayo honto aññamaññapaccayadhammeheva paccayo hoti, tasmā tasmiṃ paṭikkhitte so vāro parihāyati. Yathā ca so vāro, tathā sesāpi tayoti cattāropi te vārā parihāyanti.

อาจมีคำถามในเรื่องนั้นว่า "แม้ว่าปัจจัยเหล่านี้จะมีคติอย่างเดียวกับสหชาตปัจจัย เพราะสงเคราะห์ขันธ์ ๔ ที่มีกุศลเป็นต้นเป็นประเภทโดยไม่แตกต่างกันก็ตาม แต่กุศลธรรมย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่กุสลวิบากอัพยากตธรรมโดยประการอื่น นอกจากสหชาตปัจจัย ฉะนั้น เมื่อปฏิเสธสหชาตปัจจัยนั้นแล้ว วาระนั้นก็จงถูกตัดออกไปเถิด แต่กุศลธรรมย่อมไม่เป็นอัญญมัญญปัจจัยแก่กุสลวิบากอัพยากตธรรมเลย เมื่อปฏิเสธปัจจัยนั้นแล้ว วาระนั้นจะถูกตัดออกไปเพราะเหตุไร" ตอบว่า "เพราะมีความเป็นไปได้โดยอำนาจแห่งธรรมที่เป็นอัญญมัญญปัจจัย" จริงอยู่ กุสลวิบากอัพยากตธรรมไม่เป็นสหชาตปัจจัยของกุศลธรรมฉันใด แต่เมื่อปฏิเสธสหชาตปัจจัยนั้นแล้ว วาระนั้นย่อมถูกตัดออกไป เพราะมีความเป็นไปได้โดยปัจจัยมีนิสสยปัจจัยเป็นต้นโดยอำนาจแห่งสหชาตธรรม ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น เมื่อปฏิเสธปัจจัยนั้นแล้ว วาระนั้นย่อมถูกตัดออกไป เพราะมีความเป็นไปได้โดยปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้นโดยอำนาจแห่งธรรมที่เป็นอัญญมัญญปัจจัย จริงอยู่ บทว่า "นอญฺญมญฺญปจฺจเยน ปจฺจโย" นี้มีความหมายว่า ธรรมเหล่าใดที่สงเคราะห์เข้าในอัญญมัญญปัจจัย ไม่เป็นปัจจัยโดยธรรมเหล่านั้น และกุศลธรรมเมื่อเป็นปัจจัยแก่กุสลวิบากอัพยากตธรรมโดยอำนาจแห่งสหชาตปัจจัยเป็นต้น ก็ย่อมเป็นปัจจัยโดยธรรมที่เป็นอัญญมัญญปัจจัยนั่นเอง ฉะนั้น เมื่อปฏิเสธปัจจัยนั้นแล้ว วาระนั้นจึงถูกตัดออกไป และวาระนั้นเป็นฉันใด วาระที่เหลืออีก ๓ วาระก็เป็นฉันนั้น ดังนั้น วาระทั้ง ๔ เหล่านั้นจึงถูกตัดออกไปทั้งหมด

Nanissaye ekādasāti etthāpi yasmā tesaṃ vārānaṃ ekentena sahajātapaccayadhammāva nissayabhūtā, tasmā nissaye paṭikkhitte parihāyanti. Napurejāte terasāti sahajātaṃ purejātanti vuttavissajjane dvimūlake dve apanetvā terasa. Yathā hi te sahajāte paṭikkhitte purejātānaññeva nissayaatthiavigatānaṃ vasena vissajjanaṃ na labhanti, tathā purejātepi paṭikkhitte sahajātānaññeva nissayaatthiavigatānaṃ vasena vissajjanaṃ na labhanti, tasmā te apanetvā terasāti veditabbā.

แม้ในบทว่า "นนิสสเย เอกาทสาติ" นี้ ก็เพราะว่า สำหรับวาระเหล่านั้น ธรรมที่เป็นสหชาตปัจจัยนั่นแหละเป็นนิสสยธรรมโดยส่วนเดียว ฉะนั้น เมื่อปฏิเสธนิสสยปัจจัยแล้ว วาระเหล่านั้นจึงถูกตัดออกไป บทว่า "นปุเรชาเต เตรสาติ" หมายความว่า ในวิสัชนาที่กล่าวว่า "สหชาตํ ปุเรชาตํ" นั้น เมื่อนำทวิมูลกะ ๒ ออกแล้ว จึงเหลือ ๑๓ จริงอยู่ เมื่อปฏิเสธสหชาตปัจจัยแล้ว วาระเหล่านั้นย่อมไม่ได้วิสัชนาโดยอำนาจแห่งปุเรชาตนิสสยปัจจัย ปุเรชาตัตถิปัจจัย และปุเรชาตาวิคตปัจจัยเท่านั้นฉันใด แม้เมื่อปฏิเสธปุเรชาตปัจจัยแล้ว วาระเหล่านั้นก็ย่อมไม่ได้วิสัชนาโดยอำนาจแห่งสหชาตนิสสยปัจจัย สหชาตัตถิปัจจัย และสหชาตาวิคตปัจจัยเท่านั้นฉันนั้น ฉะนั้น พึงทราบว่า เมื่อนำวาระทั้งสองนั้นออกแล้ว จึงเหลือ ๑๓ วาระ

Napacchājāte pannarasāti ettha ‘‘pacchājātapaccayena paccayo’’ti vā ‘‘sahajātaṃ pacchājātaṃ āhāraṃ indriya’’nti vā āgataṭṭhānesu ṭhapetvā pacchājātaṃ avasesavasenapi te pañhā labbhanti, tasmā pannaraseva vuttā. Nakammetiādīsu yasmā kammavipākāhārindriyajhānamaggāpi kusalādibhedānaṃ catunnaṃ khandhānaṃ ekadesova tasmā ṭhapetvā te dhamme avasesadhammavasena sahajātadhammā paccayā hontīti ekampi pañhāvissajjanaṃ na parihīnaṃ. Nasampayutte ekādasāti yasmā tesu catūsu vāresu sampayuttadhammā sahajātādipaccayena paccayā honti, tasmā sampayuttapaccayapaṭikkhepena teyeva vārā parihāyantīti veditabbā. Navippayutte navāti dumūlakaekāvasānā cattāro ekamūlakadukāvasānā dve cāti ime cha vārā ekantena vippayuttapaccayadhammehi yuttā. Tehi sahajātādivasena paccayā honti, tasmā vippayutte paṭikkhitte sabbepi te parihāyantīti naveva labbhanti. Tena vuttaṃ ‘‘navippayutte navā’’ti. Noatthinoavigatesupi teyeva veditabbā. Ekantena hi te vārā atthiavigatapaccayadhammayuttā, tasmā te tesaṃ paṭikkhepe parihāyanti. Yepi labbhanti, tesu ārammaṇavasena anantarādivasena vā vissajjanāni kātabbāni. Sahajātapurejātapacchājātaāhārindriyabhedato pañcannaṃ atthiavigatānaṃ vippayuttadhammānaṃ vā vasena na kātabbānīti.

บทว่า "นปัจฉาชาเต ปณฺณรสาติ" ในที่นี้ ในที่ที่มาว่า "ปัจจาชาตปัจจเยน ปัจจโย" หรือ "สหชาตํ ปัจฉาชาตํ อาหารํ อินฺทฺริยํ" นั้น เว้นปัจฉาชาตปัจจัยเสีย ปัญหาเหล่านั้นก็ยังมีได้โดยอำนาจแห่งปัจจัยที่เหลือ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่ามี ๑๕ วาระ ในนกัมมปัจจัยเป็นต้น เพราะว่าแม้ กัมมปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย และมัคคปัจจัย ก็เป็นเพียงส่วนหนึ่งของขันธ์ ๔ ที่มีกุศลเป็นต้นเป็นประเภท ฉะนั้น เว้นธรรมเหล่านั้นเสีย สหชาตธรรมทั้งหลายย่อมเป็นปัจจัยโดยอำนาจแห่งธรรมที่เหลือ ดังนั้น ปัญหาวินิจฉัยแม้หนึ่งก็ไม่ขาดหายไป บทว่า "นสมฺปยุตฺเต เอกาทสาติ" เพราะว่าใน ๔ วาระนั้น สัมปยุตตธรรมทั้งหลายย่อมเป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัยเป็นต้น ฉะนั้น พึงทราบว่า เพราะการปฏิเสธสัมปยุตตปัจจัย วาระเหล่านั้นนั่นแหละจึงถูกตัดออกไป บทว่า "นวิปฺปยุตฺเต นวาติ" คือ ทวิมูลกะเอกาวสานะ ๔ วาระ และเอกมูลกะทุกาวสานะ ๒ วาระ วาระทั้ง ๖ เหล่านี้ ประกอบด้วยธรรมที่เป็นวิปปยุตตปัจจัยโดยส่วนเดียว ธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นปัจจัยโดยอำนาจแห่งสหชาตปัจจัยเป็นต้น ฉะนั้น เมื่อปฏิเสธวิปปยุตตปัจจัยแล้ว วาระเหล่านั้นทั้งหมดจึงถูกตัดออกไป จึงมีได้เพียง ๙ วาระเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "นวิปฺปยุตฺเต นวาติ" แม้ในโนอัตถิปัจจัยและโนอวิคตปัจจัย ก็พึงทราบวาระเหล่านั้นเช่นกัน จริงอยู่ วาระเหล่านั้นประกอบด้วยธรรมที่เป็นอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยโดยส่วนเดียว ฉะนั้น วาระเหล่านั้นจึงถูกตัดออกไปในการปฏิเสธปัจจัยทั้งสองนั้น ส่วนวาระที่ยังคงมีได้นั้น พึงวิสัชนาโดยอำนาจแห่งอารัมมณปัจจัย หรือโดยอำนาจแห่งอนันตรปัจจัยเป็นต้น ไม่พึงวิสัชนาโดยอำนาจแห่งอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย ๕ ประเภท คือ สหชาตะ ปุเรชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาระ และอินทริยะ หรือโดยอำนาจแห่งวิปปยุตตธรรมทั้งหลาย

533. Evaṃ paccanīye laddhavāre gaṇanato dassetvā idāni dumūlakādivasena paccayagaṇanaṃ dassetuṃ nahetupaccayā nārammaṇe pannarasātiādi āraddhaṃ. Tattha nahetumūlakadukesu atirekagaṇano ūnataragaṇanena saddhiṃ yojito ūnataragaṇanova hoti.

533. ครั้นทรงแสดงโดยการนับในปัจจนียะตามวาระที่ได้แล้วอย่างนี้ บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงการนับปัจจัยโดยนัยแห่งทวิมูลกะเป็นต้น จึงทรงเริ่มคำเป็นต้นว่า "นเหตุปัจจยา นอารัมมเณ ปณฺณรส" (ในนเหตุปัจจัย ไม่มีอารัมมณปัจจัย มี ๑๕) ในคำนั้น ในทุกะทั้งหลายมีนเหตุมูลกะเป็นต้น การนับที่เกินเมื่อประกอบกับการนับที่น้อยกว่า ย่อมเป็นการนับที่น้อยกว่านั่นเอง

Timūlake naupanissaye terasāti kusalo akusalassa, akusalo kusalassāti dve vārā parihāyanti. Kasmā? Nārammaṇena saddhiṃ naupanissayassa ghaṭitattā. Ārammaṇavasena hi upanissayavasena ca imesaṃ pavatti. Tañca ubhayaṃ paṭikkhittaṃ. Ārammaṇādhipati ca ārammaṇūpanissayaggahaṇena gahito hotiyeva.

ในติมูลกะ (คำว่า) ในนอุปนิสสยะ มี ๑๓ นั้น วาระ ๒ วาระ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล และอกุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล ย่อมตกไป ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะนอุปนิสสยะประกอบกับนอารัมมณะ จริงอยู่ ความเป็นไปของวาระเหล่านี้ย่อมมีได้โดยความเป็นอารมณ์และโดยความเป็นอุปนิสสัย และปัจจัยทั้งสองนั้นก็ถูกปฏิเสธแล้ว อนึ่ง อารัมมณาธิปติปัจจัย ก็ย่อมเป็นอันถูกถือเอาแล้วด้วยการถือเอาอารัมมณูปนิสสยปัจจัยนั่นเทียว

Chamūlakepi naupanissaye terasāti teyeva terasa. Sattamūlake pana naupanissaye sattāti nasahajātena saddhiṃ ghaṭitattā tattha parihīnehi catūhi saddhiṃ ‘‘kusalo kusalassa, kusalo akusalassa, akusalo akusalassa, akusalo kusalassā’’ti ime anantarūpanissayapakatūpanissayavasena pavattamānā cattāroti aṭṭha parihāyanti, tasmā avasesānaṃ vasena sattāti vuttaṃ. Napurejāte ekādasāti nasahajātena saddhiṃ ghaṭitattā ekādasa. Napacchājāte navāti tesu ekādasasu sahajātaṃ pacchājātaṃ āhāraṃ indriyanti laddhavissajjanesu dumūlake abyākatante dve vāre apanetvā. Te hi sahajāte paṭikkhittepi pacchājātavasena aparihīnā. Sahajātena pana saddhiṃ pacchājāte paṭikkhitte parihāyantīti sesānaṃ vasena navāti vuttaṃ. Aṭṭhamūlake nanissaye ekādasāti sabbaṃ heṭṭhā vuttasadisameva. Navamūlake naupanissaye pañcāti kusalādayo abyākatantā tayo dumūlakā abyākatantā dve cāti pañca. Tesu nānākkhaṇikakammakabaḷīkārāhārarūpajīvitindriyapacchājātadhammavasena vissajjanaṃ veditabbaṃ.

แม้ในฉมูลกะ (คำว่า) ในนอุปนิสสยะ มี ๑๓ ก็คือ ๑๓ วาระเหล่านั้นนั่นเอง ส่วนในสัตตมูลกะ (คำว่า) ในนอุปนิสสยะ มี ๗ เพราะประกอบกับนสหชาตะ พร้อมกับ ๔ วาระที่ตกไปในนสหชาตะนั้น วาระ ๔ วาระเหล่านี้ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล กุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล อกุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล ที่เป็นไปโดยความเป็นอนันตรูปนิสสยะและปกตูปนิสสยะ รวมเป็น ๘ วาระย่อมตกไป เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่ามี ๗ โดยนัยแห่งวาระที่เหลือ (คำว่า) ในนปุเรชาตะ มี ๑๑ เพราะประกอบกับนสหชาตะ จึงมี ๑๑ (คำว่า) ในนปัจฉาชาตะ มี ๙ คือโดยนำวาระ ๒ วาระในทวิมูลกะมีอัพยากตะเป็นที่สุด ในวิสัชนาที่ได้แล้วในสหชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาร และอินทรีย์ ออกไปจาก ๑๑ วาระเหล่านั้น เพราะว่า วาระทั้งสองนั้น แม้เมื่อสหชาตะถูกปฏิเสธ ก็ไม่ตกไปโดยความเป็นปัจฉาชาตะ แต่เมื่อปัจฉาชาตะถูกปฏิเสธพร้อมกับสหชาตะ ย่อมตกไป จึงกล่าวว่ามี ๙ โดยนัยแห่งวาระที่เหลือ ในอัฏฐมูลกะ (คำว่า) ในนนิสสยะ มี ๑๑ ทั้งหมดเหมือนกับที่กล่าวไว้ข้างต้นนั่นเอง ในนวมูลกะ (คำว่า) ในนอุปนิสสยะ มี ๕ คือ ๓ วาระมีกุศลเป็นต้นมีอัพยากตะเป็นที่สุด และ ๒ วาระในทวิมูลกะมีอัพยากตะเป็นที่สุด รวมเป็น ๕ ใน ๕ วาระนั้น พึงทราบวิสัชนาโดยนัยแห่งนานักขณิกกัมมะ กวฬิงการาหาร รูปชีวิตินทรีย์ และธรรมที่เป็นปัจฉาชาตะ

Dasamūlake napurejāte pañcātiādīsupi teyeva. Napacchājāte tīṇīti pacchājātavasena labbhamāne dumūlake abyākatante dve apanetvā avasesā. Navippayuttepi teyeva tayo. Noatthiyā dveti nānākkhaṇikakammavasena kusalañca akusalañca kaṭattārūpassa. Vipākaṃ panettha naupanissayena saddhiṃ ghaṭitattā na labbhati. Ekādasamūlake heṭṭhā vuttasadisāva gaṇanā. Dvādasamūlake nakamme ekanti abyākatena abyākataṃ. Tattha ca āhārindriyavasena vissajjanaṃ veditabbaṃ. Terasamūlakādīsupi sabbattha ekanti āgataṭṭhāne idameva gahetabbaṃ. Nāhāre pana indriyavasena vissajjanaṃ veditabbaṃ. Naindriye āhāravasena. Cuddasamūlakādīsu nakammena saddhiṃ ghaṭitattā noatthinoavigatā na labbhantīti na vuttā. Nāhārapaccayā najhānapaccayāti naindriyaṃ apanetvā vuttaṃ. Tasmā tattha indriyavasena ekaṃ veditabbaṃ. Navipākapaccayā naindriyapaccayāti nāhāraṃ apanetvā vuttaṃ, tasmā tattha āhāravasena ekaṃ veditabbaṃ. Imesu pana dvīsu paccanīyato ṭhitesu gaṇanā nāma natthi, tasmā ekato na dassitāti.

แม้ในทสมูลกะ ในคำเป็นต้นว่า ในนปุเรชาตะ มี ๕ ก็คือวาระเหล่านั้นนั่นเอง (คำว่า) ในนปัจฉาชาตะ มี ๓ คือวาระที่เหลือโดยนำวาระ ๒ วาระในทวิมูลกะมีอัพยากตะเป็นที่สุดที่พึงได้โดยความเป็นปัจฉาชาตะออกไป แม้ในนวิปปยุตตะ ก็คือ ๓ วาระเหล่านั้นนั่นเอง (คำว่า) ในโนอัตถิ มี ๒ คือกุศลและอกุศลเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปโดยความเป็นนานักขณิกกัมมะ ในที่นี้ วิบากย่อมไม่ได้เพราะประกอบกับนอุปนิสสยะ ในเอกาทสมูลกะ การนับเหมือนกับที่กล่าวไว้ข้างต้นนั่นเทียว ในทวาทสมูลกะ (คำว่า) ในนกัมมะ มี ๑ คืออัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ และในวาระนั้น พึงทราบวิสัชนาโดยความเป็นอาหารและอินทรีย์ แม้ในเตรสมูลกะเป็นต้น ในที่ที่มาแล้วว่า ในทุกแห่ง มี ๑ พึงถือเอาวาระนี้เท่านั้น ส่วนในนาหาระ พึงทราบวิสัชนาโดยความเป็นอินทรีย์ ในนอินทริยะ พึงทราบโดยความเป็นอาหาร ในจุททสมูลกะเป็นต้น เพราะประกอบกับนกัมมะ โนอัตถิและโนอวิคตะย่อมไม่ได้ จึงไม่ถูกกล่าวไว้ (คำว่า) นาหารปัจจยา นฌานปัจจยา กล่าวโดยนำนอินทริยะออก เพราะฉะนั้น ในที่นั้น พึงทราบว่ามี ๑ โดยความเป็นอินทรีย์ (คำว่า) นวิปากปัจจยา นอินทริยปัจจยา กล่าวโดยนำนาหาระออก เพราะฉะนั้น ในที่นั้น พึงทราบว่ามี ๑ โดยความเป็นอาหาร แต่ในปัจจัยทั้งสองเหล่านี้ เมื่อตั้งอยู่โดยความเป็นปัจจนียะ ชื่อว่าการนับย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น จึงไม่แสดงไว้รวมกัน

Nahetumūlakaṃ.

นเหตุมูลกะ จบ

534. Nārammaṇamūlakādīsupi pannarasaterasaekādasanavāti sabbadukesu cattārova mūlagaṇanaparicchedā. Tikādīsu pana bahupaccayasamāyoge itarānipi satta pañca tīṇi dve ekanti paricchinnagaṇanāni vissajjanāni labbhantiyeva. Tesu yesaṃ paccayānaṃ samāyoge yaṃ yaṃ labbhati, taṃ taṃ heṭṭhā vuttanayena sādhukaṃ sallakkhetvā uddharitabbaṃ. Sabbesu cetesu nārammaṇamūlakādīsu nārammaṇādīni padāni atikkantena hetupadena saddhiṃ paṭhamaṃ bandhitvāva cakkāni katāni. Yasmā pana tāni nahetumūlake vuttasadisāneva honti, tasmā vitthārena adassetvā saṅkhepaṃ katvā dassitāni. Tattha yathā nahetumūlake nārammaṇanaupanissayā visuṃ visuṃ pannarasa vāre labhantāpi samāyoge terasa labhiṃsu, evaṃ sabbattha teraseva labhanti. Yathā ca nārammaṇanasahajātehi saddhiṃ naupanissaye satta vārā honti, evaṃ naupanissayanārammaṇehi saddhiṃ nasahajātepi satta.

534. แม้ในมูลกะทั้งหลายมีนอารัมมณมูลกะเป็นต้น ในทุกะทั้งปวง มีการกำหนดนับจำนวนมูลกะเพียง ๔ เท่านั้น คือ ๑๕, ๑๓, ๑๑, ๙ ส่วนในติกะเป็นต้น ในการประชุมแห่งปัจจัยจำนวนมาก วิสัชนาที่มีการนับที่กำหนดไว้แม้อื่น คือ ๗, ๕, ๓, ๒, ๑ ก็ย่อมได้นั่นเทียว ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ในการประชุมแห่งปัจจัยเหล่าใด วาระใดๆ ย่อมได้ พึงกำหนดวาระนั้นๆ ให้ดีแล้วยกขึ้นแสดงโดยนัยที่กล่าวไว้ข้างต้น ในมูลกะทั้งหลายมีนอารัมมณมูลกะเป็นต้นทั้งหมดเหล่านี้ จักรทั้งหลายถูกทำขึ้นโดยผูกบททั้งหลายมีนอารัมมณะเป็นต้นไว้กับเหตุบทที่ล่วงไปแล้วก่อนนั่นเทียว แต่เพราะว่าวาระเหล่านั้นย่อมเป็นเช่นเดียวกับที่กล่าวไว้ในนเหตุมูลกะนั่นเอง เพราะฉะนั้น จึงไม่แสดงโดยพิสดาร แต่แสดงโดยย่อ ในบรรดามูลกะเหล่านั้น เหมือนอย่างในนเหตุมูลกะ นอารัมมณะและนอุปนิสสยะ แม้จะได้ ๑๕ วาระแยกกันๆ แต่เมื่อประชุมกันก็ได้ ๑๓ วาระ ฉันใด ในทุกแห่งก็ย่อมได้ ๑๓ วาระนั่นเอง ฉันนั้น และเหมือนอย่างว่า ในนอุปนิสสยะพร้อมกับนอารัมมณะและนสหชาตะ มี ๗ วาระ ฉันใด แม้ในนสหชาตะพร้อมกับนอุปนิสสยะและนอารัมมณะ ก็มี ๗ วาระ ฉันนั้น

538. Nanissayapaccayā naupanissayapaccayā napacchājāte tīṇīti kusalādīni abyākatantāni. Tesu kaṭattārūpañca āhārasamuṭṭhānañca paccayuppannaṃ.

538. ในนนิสสยปัจจยา นอุปนิสสยปัจจยา นปัจฉาชาเต (คำว่า) มี ๓ คือวาระมีกุศลเป็นต้นมีอัพยากตะเป็นที่สุด ใน ๓ วาระนั้น กฏัตตารูปและอาหารสมุฏฐานเป็นปัจจยุปบัน

543-544. Nāhāranaindriyamūlakesu catukkesu nakammena saddhiṃ aghaṭitattā nahetumūlake viya ekentena labbhanti. Naindriyamūlake naupanissaye ca napurejāte ca ṭhapetvā nāhāre tīṇīti kātabbanti naindriyapaccayato paṭṭhāya ime dve paccaye ghaṭetvā naindriyapaccayā…pe… naupanissayapaccayā nāhāre tīṇī. Naindriyapaccayā…pe… napurejātapaccayā nāhāre tīṇīti evaṃ imehi paccayehi saddhiṃ nāhārapaccaye ca gaṇanā kātabbāti attho. Tattha tīṇīti kusalādīneva abyākatassa. Tattha kusalākusalā kaṭattārūpānaṃ purejātassa ca kāyassa pacchājātapaccayena, abyākatā pana cittacetasikā pacchājātapaccayenevāti imesaṃ vasena tīṇi vissajjanāni kātabbāni. Parato pana napacchājātena saddhiṃ ghaṭitattā nāhāre dveti vuttaṃ. Tattha kaṭattārūpavasena kusalaṃ abyākatassa, tathā akusalanti ettakameva labbhati. Āhārassa pana paṭikkhittattā kabaḷīkārāhāro atthiavigatavasenāpi paccayabhāvaṃ na labhati.

543-544. ในจตุกกะที่มีนาหารปัจจัยและนินทริยปัจจัยเป็นมูล เพราะไม่ประกอบกับนกัมมปัจจัย จึงไม่ได้วาระเดียวโดยส่วนเดียวเหมือนในนเหตุมูลกะ ในนินทริยมูลกะ พึงทราบว่า ในนาหารปัจจัย มี ๓ วาระ โดยเว้นนอุปนิสสยปัจจัยและนปุเรชาตปัจจัย คือ ประกอบปัจจัย ๒ เหล่านี้ เริ่มตั้งแต่ นินทริยปัจจัย ได้แก่ นินทริยปัจจยา...ฯลฯ... นอุปนิสสยปัจจยา ในนาหารปัจจัย มี ๓ วาระ, นินทริยปัจจยา...ฯลฯ... นปุเรชาตปัจจยา ในนาหารปัจจัย มี ๓ วาระ อธิบายว่า พึงทำการนับนาหารปัจจัยพร้อมกับปัจจัยเหล่านี้อย่างนี้ ในวาระเหล่านั้น คำว่า ๓ วาระ ได้แก่ กุศลเป็นต้นเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ ใน ๓ วาระนั้น กุศลและอกุศลเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปและกายที่เป็นปุเรชาตะ ด้วยปัจฉาชาตปัจจัย ส่วนอัพยากตะ คือ จิตและเจตสิก เป็นปัจจัยด้วยปัจฉาชาตปัจจัยนั่นเทียว พึงทำการวิสัชนา ๓ วาระ ด้วยอำนาจแห่งปัจจัยเหล่านี้ แต่ในลำดับถัดไป เพราะประกอบกับนปัจฉาชาตปัจจัย จึงกล่าวว่า ในนาหารปัจจัย มี ๒ วาระ ใน ๒ วาระนั้น ได้เพียงเท่านี้ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะด้วยอำนาจกฏัตตารูป และอกุศลก็เป็นปัจจัยเช่นนั้น ก็เพราะปฏิเสธอาหารปัจจัย กวฬิงการาหารจึงไม่เป็นปัจจัยแม้ด้วยอำนาจอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย

545. Navippayuttamūlakassa catumūlake naupanissaye pañcāti kusalo sahajātakusalassa, kusalo kaṭattārūpasaṅkhātassa abyākatassa, akusalo sahajātaakusalassa, tathā kaṭattārūpasaṅkhātassa abyākatassa, abyākato sahajātaabyākatassāti evaṃ pañca. Navippayuttapaccayā…pe… naupanissaye tīṇīti heṭṭhā vuttanayeneva kusalādayo tayo abyākatassa.

545. ในจตุมูลกะแห่งนวิปปยุตตมูลกะ ในนอุปนิสสยปัจจัย มี ๕ วาระ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่สหชาตกุศล, กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะที่ชื่อว่ากฏัตตารูป, อกุศลเป็นปัจจัยแก่สหชาตอกุศล, และเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะที่ชื่อว่ากฏัตตารูป, อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่สหชาตอัพยากตะ รวมเป็น ๕ วาระอย่างนี้ นวิปปยุตตปัจจยา...ฯลฯ... ในนอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ วาระ ได้แก่ กุศลเป็นต้น ๓ อย่างเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว

546. Noatthipaccayā nahetuyā navāti nahetupaccayā noatthiyā vuttā naveva. Sabbepi hi te ekamūlakekāvasānā anantarapakatūpanissayavasena labbhanti. Nārammaṇe navātipi teyeva nārammaṇe ṭhatvā naupanissaye dve kātabbā. Yāva nissayampīti noatthimūlake naye ‘‘noatthipaccayā nahetupaccayā nārammaṇapaccayā’’ti evaṃ cakkabandhagamanena nārammaṇapaccaye ṭhatvā imehi vā tīhi, ito paresu nādhipatiādīsu aññataraññatarena vā saddhiṃ yāva nissayapaccayaṃ pāpuṇāti, tāva gantvā naupanissaye dve vissajjanāni kātabbānīti attho.

546. โนอัตถิปัจจยา นเหตุยา มี ๙ วาระ คือ ๙ วาระที่กล่าวไว้ใน นเหตุปัจจยา โนอัตถิยา นั่นเอง เพราะวาระทั้งหมดเหล่านั้นมีมูลเดียวและมีที่สุดอย่างเดียวกัน ย่อมได้ด้วยอำนาจอนันตรปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัย แม้ในนารัมมณปัจจัย มี ๙ วาระ ก็คือวาระเหล่านั้นนั่นเอง เมื่อตั้งอยู่ในนารัมมณปัจจัย พึงทำ ๒ วาระในนอุปนิสสยปัจจัย คำว่า "จนถึงนิสสยปัจจัย" อธิบายว่า ในนัยแห่งโนอัตถิมูลกะ เมื่อตั้งอยู่ในนารัมมณปัจจัย ด้วยการดำเนินไปอย่างจักรพันธะว่า ‘โนอัตถิปัจจยา นเหตุปัจจยา นารัมมณปัจจยา’ อย่างนี้ พร้อมกับปัจจัย ๓ เหล่านี้ หรือพร้อมกับปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่งในนาธิปติปัจจัยเป็นต้นนอกเหนือจากนี้ ไปจนถึงนิสสยปัจจัย พึงทำการวิสัชนา ๒ วาระในนอุปนิสสยปัจจัย

Evaṃ lakkhaṇaṃ ṭhapetvā puna nārammaṇato paṭṭhāya yāva nissayā satta paccaye gahetvā naupanissaye dveti āha. Tattha noatthipaccayā nahetupaccayā nārammaṇapaccayā naupanissaye dve, noatthipaccayā nahetunārammaṇanādhipatipaccayā naupanissaye dveti evaṃ nārammaṇato purimapacchimehi nissayapariyosānehi sabbapadehi saddhiṃ yojanā kātabbā. Dveti panettha kusalo abyākatassa, akusalo abyākatassāti nānākkhaṇikakammavasena kaṭattārūpassa paccayavasena veditabbāni. Naupanissayapadena saddhiṃ napurejātādīsu sabbattha dve. Kammapaccayo panettha na gahito. Tasmiñhi gahite tepi dve vārā chijjanti, vissajjanameva na labbhati. Evaṃ yena yena saddhiṃ yassa yassa saṃsandane. Yaṃ labbhati, yañca parihāyati, taṃ sabbaṃ sādhukaṃ sallakkhetvā sabbapaccanīyesu gaṇanā uddharitabbāti.

ครั้นตั้งลักษณะไว้อย่างนี้แล้ว ท่านจึงกล่าวอีกว่า พึงถือเอาปัจจัย ๗ อย่าง เริ่มตั้งแต่นารัมมณปัจจัยจนถึงนิสสยปัจจัย แล้วได้ ๒ วาระในนอุปนิสสยปัจจัย ในข้อนั้น โนอัตถิปัจจยา นเหตุปัจจยา นารัมมณปัจจยา ในนอุปนิสสยปัจจัย มี ๒ วาระ, โนอัตถิปัจจยา นเหตุปัจจยา นารัมมณปัจจยา นาธิปติปัจจยา ในนอุปนิสสยปัจจัย มี ๒ วาระ พึงประกอบกับทุกบทที่มีนิสสยปัจจัยเป็นที่สุด ทั้งข้างหน้าและข้างหลังนารัมมณปัจจัยอย่างนี้ ในที่นี้ พึงทราบ ๒ วาระว่า ได้แก่ กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ และอกุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ ด้วยอำนาจแห่งนานักขณิกกัมมปัจจัยที่เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูป ในนปุเรชาตปัจจัยเป็นต้นทั้งหมด พร้อมกับบทนอุปนิสสยปัจจัย มี ๒ วาระ ในที่นี้ ท่านไม่ถือเอากัมมปัจจัย เพราะเมื่อถือเอากัมมปัจจัยนั้น แม้วาระทั้งสองนั้นก็ขาดไป ย่อมไม่ได้วิสัชนาเลย ในการเทียบเคียงปัจจัยใดๆ กับปัจจัยใดๆ อย่างนี้ พึงกำหนดให้ดีซึ่งวาระที่ได้และวาระที่ขาดหายไปทั้งหมด แล้วยกการนับขึ้นในปัจจนียะทั้งปวง

Paccanīyagaṇanavaṇṇanā.

อรรถกถาว่าด้วยการนับปัจจนียะ

Anulomapaccanīyavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยอนุโลมปัจจนียะ

550. Anulomapaccanīye ‘‘hetuyā satta, ārammaṇe navā’’ti evaṃ anulome ‘‘nahetuyā pannarasa, nārammaṇe pannarasā’’ti evaṃ paccanīye ca laddhagaṇanesu paccayesu yo paccayo anulomato ṭhito, tassa anulome laddhavārehi saddhiṃ ye paccanīyato ṭhitassa paccanīye laddhavāresu sadisavārā, tesaṃ vasena gaṇanā veditabbā. Anulomasmiñhi hetupaccaye ‘‘hetuyā sattā’’ti satta vārā laddhā, paccanīye nārammaṇapaccaye ‘‘nārammaṇe pannarasā’’ti pannarasa laddhā. Tesu ye hetuyā satta vuttā, tehi saddhiṃ nārammaṇe vuttesu pannarasasu ‘‘kusalo kusalassa, abyākatassa, kusalābyākatassa, akusalo akusalassa, abyākatassa, akusalābyākatassa, abyākato abyākatassā’’ti ime satta sadisā. Te sandhāya hetupaccayā naārammaṇe sattāti vuttaṃ. Naadhipatiyā sattātiādīsupi eseva nayo.

550. ในอนุโลมปัจจนียะ ในบรรดาปัจจัยที่นับจำนวนได้แล้วในอนุโลมว่า ‘เหตุยา มี ๗, อารัมมเณ มี ๙’ และในปัจจนียะว่า ‘นเหตุยา มี ๑๕, นารัมมเณ มี ๑๕’ ปัจจัยใดตั้งอยู่ฝ่ายอนุโลม พึงทราบการนับด้วยอำนาจแห่งวาระที่เหมือนกันในบรรดาวาระที่ได้ในปัจจนียะของปัจจัยที่ตั้งอยู่ฝ่ายปัจจนียะ กับวาระที่ได้ในอนุโลมของปัจจัยนั้น จริงอยู่ ในอนุโลม ได้ ๗ วาระในเหตุปัจจัยว่า ‘เหตุยา มี ๗’ ในปัจจนียะ ได้ ๑๕ วาระในนารัมมณปัจจัยว่า ‘นารัมมเณ มี ๑๕’ ในบรรดาวาระเหล่านั้น ๗ วาระที่กล่าวไว้ในเหตุปัจจัยนั้น มี ๗ วาระเหล่านี้ที่เหมือนกันในบรรดา ๑๕ วาระที่กล่าวไว้ในนารัมมณปัจจัย คือ ‘กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล, แก่อัพยากตะ, แก่กุสลัพยากตะ, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล, แก่อัพยากตะ, แก่อกุสลัพยากตะ, อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ’ ท่านหมายถึงวาระเหล่านั้นจึงกล่าวว่า เหตุปัจจยา นอารัมมเณ มี ๗ วาระ แม้ในนาธิปติยา มี ๗ วาระ เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน

Nasahajātassa pana hetupaccayassa abhāvā nasahajāte ekopi na labbhati, tasmā tena saddhiṃ yojanā na katā. Naaññamaññe kusalādayo tayo rūpābyākatassa labbhanti, te sandhāya tīṇīti vuttaṃ. Tathā nasampayutte. Navippayutte pana kusalaṃ kusalassa, akusalaṃ akusalassa, abyākataṃ abyākatassāti arūpadhammavasena tīṇi veditabbāni. Nanissayanoatthinoavigatā nasahajāto viya na labbhantiyevāti tehipi saddhiṃ yojanā na katā. Evamettha satta tīṇīti dveyeva gaṇanaparicchedā, tesaṃ vasena ūnataragaṇanena saddhiṃ atirekagaṇanassapi gaṇanaṃ parihāpetvā paccayaghaṭanesu gaṇanā veditabbā.

ก็เพราะไม่มีเหตุปัจจัยของนสหชาตปัจจัย แม้สักวาระหนึ่งจึงไม่ได้ในนสหชาตปัจจัย เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ทำการประกอบกับปัจจัยนั้น ในนอัญญมัญญปัจจัย ย่อมได้กุศลเป็นต้น ๓ อย่างเป็นปัจจัยแก่รูปาพยากตะ ท่านหมายถึงวาระเหล่านั้นจึงกล่าวว่า มี ๓ วาระ ในนสัมปยุตตปัจจัยก็เช่นกัน ส่วนในนวิปปยุตตปัจจัย พึงทราบว่ามี ๓ วาระด้วยอำนาจอรูปธรรม คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล, อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ นนิสสยปัจจัย โนอัตถิปัจจัย โนอวิคตปัจจัย ย่อมไม่ได้เลยเหมือนนสหชาตปัจจัย เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ทำการประกอบกับปัจจัยเหล่านั้นด้วย ในที่นี้ มีการกำหนดจำนวนนับเพียง ๒ อย่าง คือ ๗ และ ๓ พึงทราบการนับในการประกอบปัจจัยทั้งหลาย โดยลดจำนวนนับของปัจจัยที่มีจำนวนมากกว่าให้เท่ากับปัจจัยที่มีจำนวนน้อยกว่า ด้วยอำนาจแห่งการกำหนดจำนวนนับทั้งสองนั้น

551. Tattha hetusahajātanissayaatthiavigatanti nārammaṇe sattāti kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo, sahajātanissayaatthiavigatapaccayena paccayo, nārammaṇapaccayena paccayo. Kusalā hetū sampayuttakānaṃ khandhānaṃ hetupaccayena paccayo, sahajātanissayaatthiavigatapaccayena paccayo, nārammaṇapaccayena paccayoti iminā nayena satta vārā uddharitabbā. Nādhipatiyā sattātiādīsupi eseva nayo. Dutiye ghaṭane aññamaññassa paviṭṭhattā ṭhapetvā nasampayuttaṃ sesesu tīṇīti vuttaṃ. Nasampayutte pana aññamaññavippayuttaṃ paṭisandhināmarūpaṃ sandhāya ekanti vuttaṃ. Aññamaññapaccayo cettha anulomaghaṭane paviṭṭhattā paccanīyato na labbhati, tasmā ‘‘naaññamaññe’’ti na vuttaṃ. Yathā cettha, evaṃ sesaghaṭanesupi paviṭṭhapaccayā paccanīyato na labbhantīti na vuttā. Tatiyaghaṭane sampayuttassa paviṭṭhattā sabbattha tīṇiyeva. Catutthaghaṭane vippayuttassa paviṭṭhattā tīṇi kusalādīni cittasamuṭṭhānarūpassa. Pañcame vipākassa paviṭṭhattā sabbattha ekaṃ abyākatena abyākataṃ. Ito paresupi vipākasampayuttesu eseva nayo.

551. ในปัจจัยเหล่านั้น บทว่า เหตุสหชาตนิสสยอัตถิอวิคตะ แต่นาอารัมมณะ มี ๗ วาระ ความว่า กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมโดยเหตุปัจจัย โดยสหชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย แต่ไม่เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัย กุศลเหตุทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยเหตุปัจจัย โดยสหชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย แต่ไม่เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัย พึงยกวาระ ๗ วาระขึ้นแสดงโดยนัยนี้ แม้ในบทเป็นต้นว่า นาธิปติยา มี ๗ วาระ ก็นัยนี้เหมือนกัน ในการประกอบปัจจัยหมวดที่ ๒ เพราะอัญญมัญญปัจจัยนับเข้าด้วย จึงกล่าวว่า ในปัจจัยที่เหลือ เว้นนสัมปยุตตปัจจัยเสีย มี ๓ ปัจจัย แต่ในนสัมปยุตตปัจจัย ท่านกล่าวว่า มี ๑ ปัจจัย โดยหมายถึงอัญญมัญญวิปปยุตตปัจจัยของปฏิสนธินามรูป อนึ่ง อัญญมัญญปัจจัยในที่นี้ เพราะนับเข้าในการประกอบปัจจัยฝ่ายอนุโลม จึงไม่ได้ในฝ่ายปัจจนียะ ฉะนั้น ท่านจึงไม่กล่าวว่า นอัญญมัญเญ อัญญมัญญปัจจัยในที่นี้เป็นฉันใด แม้ในการประกอบปัจจัยหมวดอื่นๆ ปัจจัยที่นับเข้าแล้ว ย่อมไม่ได้ในฝ่ายปัจจนียะ ฉะนั้น ท่านจึงไม่กล่าวไว้ ฉันนั้นเหมือนกัน ในการประกอบปัจจัยหมวดที่ ๓ เพราะสัมปยุตตปัจจัยนับเข้าด้วย จึงมี ๓ ปัจจัยเท่านั้นในทุกแห่ง ในการประกอบปัจจัยหมวดที่ ๔ เพราะวิปปยุตตปัจจัยนับเข้าด้วย จึงมี ๓ ปัจจัย คือ กุศลเป็นต้น แก่จิตตสมุฏฐานรูป ในการประกอบปัจจัยหมวดที่ ๕ เพราะวิปากปัจจัยนับเข้าด้วย จึงมี ๑ ปัจจัยในทุกแห่ง คือ อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ แม้ในวิปากสัมปยุตตปัจจัยนอกนี้ไป ก็นัยนี้เหมือนกัน

552. Hetusahajātanissayaindriyamaggaatthiavigatanti nārammaṇe cattārīti kusalo kusalassa, abyākatassa, kusalābyākatassa; abyākato abyākatassāti imesaṃ vasena veditabbāni. Sesesupi eseva nayo. Naaññamaññe dveti kusalo abyākatassa, tathā abyākato. Paratopi dvīsu eseva nayo. Iminā upāyena sabbaghaṭanesu labbhamānavasena gaṇanā veditabbā. Sabbānipi cetāni imasmiṃ anulomapaccanīye sahajātavasena ceva pakiṇṇakavasena ca pannarasādhikāni cattāri ghaṭanasatāni vuttāni. Tesu tasmiṃ tasmiṃ ghaṭane ye anulomato ṭhitā paccayā, tesaṃ ekopi paccanīyato na labbhati. Hetumūlake cettha paṭhame ghaṭane anulomato pañcannaṃ paccayānaṃ ṭhitattā paccanīyato ekūnavīsati paccayā āgatā. Evaṃ sesesupi anulomato ṭhitāvasesā paccanīyato āgatā. Anulomato cettha bahūsupi ṭhitesu paccanīyato ekekova āgatoti veditabbo. Yathā ca hetumūlake, evaṃ ārammaṇādimūlakesupi sabbametaṃ vidhānaṃ yathānurūpato veditabbanti.

552. บทว่า เหตุสหชาตนิสสยอินทริยมัคคอัตถิอวิคตะ แต่นาอารัมมณะ มี ๔ วาระ พึงทราบโดยนัยแห่งวาระเหล่านี้ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล, แก่อัพยากตะ, แก่กุศลอัพยากตะ; อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ แม้ในปัจจัยที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า นอัญญมัญเญ มี ๒ วาระ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ และอัพยากตะ (เป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ) ก็ฉันนั้น แม้ใน ๒ ปัจจัยนอกนี้ไป ก็นัยนี้เหมือนกัน พึงทราบการนับจำนวนโดยสามารถตามที่ได้ในการประกอบปัจจัยทั้งหมดด้วยอุบายนี้ อนึ่ง การประกอบปัจจัยทั้งหมดเหล่านี้ ในอนุโลมปัจจนียะนี้ ท่านกล่าวไว้ว่ามี ๔๑๕ หมวด ทั้งโดยสหชาตวาระและโดยปกิณณกวาระ ในบรรดาการประกอบปัจจัยเหล่านั้น ในการประกอบปัจจัยนั้นๆ ปัจจัยเหล่าใดตั้งอยู่โดยฝ่ายอนุโลม แม้ปัจจัยเดียวในปัจจัยเหล่านั้น ย่อมไม่ได้ในฝ่ายปัจจนียะ ในที่นี้ ในการประกอบปัจจัยหมวดแรกในเหตุมูลกะ เพราะปัจจัย ๕ ตั้งอยู่โดยฝ่ายอนุโลม ปัจจัย ๑๙ จึงมาในฝ่ายปัจจนียะ แม้ในปัจจัยที่เหลือ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ปัจจัยที่เหลือจากที่ตั้งอยู่โดยฝ่ายอนุโลม ย่อมมาในฝ่ายปัจจนียะ พึงทราบว่า ในที่นี้ แม้เมื่อปัจจัยจำนวนมากตั้งอยู่โดยฝ่ายอนุโลม แต่ปัจจัยแต่ละอย่างเท่านั้นย่อมมาในฝ่ายปัจจนียะ และวิธีการทั้งหมดนี้เป็นฉันใดในเหตุมูลกะ พึงทราบว่า แม้ในอารัมมณาทิมูลกะ ก็เป็นไปตามสมควรฉันนั้น

Anulomapaccanīyavaṇṇanā.

อรรถกถาอนุโลมปัจจนียะ

Paccanīyānulomavaṇṇanā

อรรถกถาปัจจนียานุโลม

631. Paccanīyānulomepi ‘‘hetuyā satta, ārammaṇe navā’’ti evaṃ anulome ‘‘nahetuyā pannarasa, nārammaṇe pannarasā’’ti evaṃ paccanīye ca laddhagaṇanesu paccayesu yo paccanīyato ṭhito, tassa paccanīyato laddhavāresu ye anulomato ṭhitassa anulomato laddhavārehi sadisā vārā, tesaṃ vasena gaṇanā veditabbā. Paccanīyasmiñhi nahetupaccaye ‘‘nahetuyā pannarasā’’ti pannarasa vārā laddhā, anulome ārammaṇapaccaye ‘‘ārammaṇe navā’’ti nava vārā laddhā. Tattha ye nahetuyā pannarasa vuttā, tesu ye vārā ārammaṇe vuttehi navahi sadisā, tesaṃ vasena gaṇanā veditabbā. Tattha ye ārammaṇe nava vuttā, te nahetuyā vuttesu pannarasasu kusalo ‘‘kusalākusalābyākatānaṃ, akusalo akusalakusalābyākatānaṃ, abyākato abyākatakusalākusalāna’’nti imehi navahi sadisā, te sandhāya nahetuyā ārammaṇe navāti vuttaṃ. Adhipatiyā dasātiādīsupi eseva nayo. Ārammaṇādīnañhi anulomagaṇanāya ye vārā vuttā nahetupaccayena saddhiṃ saṃsandanepi te sabbe labbhantīti veditabbā. ‘‘Kusalo dhammo kusalassa dhammassa nahetupaccayena paccayo ārammaṇapaccayena paccayo, dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā taṃ paccavekkhati, pubbe suciṇṇāni paccavekkhatī’’ti iminā upāyena tesaṃ pāḷi uddharitabbā.

631. แม้ในปัจจนียานุโลม ในบรรดาปัจจัยที่นับจำนวนได้แล้วในฝ่ายอนุโลมว่า "ในเหตุปัจจัย มี ๗ วาระ, ในอารัมมณปัจจัย มี ๙ วาระ" และในฝ่ายปัจจนียะว่า "ในนเหตุปัจจัย มี ๑๕ วาระ, ในนาอารัมมณปัจจัย มี ๑๕ วาระ" ปัจจัยใดตั้งอยู่โดยฝ่ายปัจจนียะ พึงทราบการนับจำนวนโดยสามารถแห่งวาระเหล่านั้น ซึ่งเป็นวาระที่เหมือนกับวาระที่ได้โดยฝ่ายอนุโลมของปัจจัยที่ตั้งอยู่โดยฝ่ายอนุโลม ในบรรดาวาระที่ได้โดยฝ่ายปัจจนียะของปัจจัยนั้น จริงอยู่ ในฝ่ายปัจจนียะ ในนเหตุปัจจัย ได้ ๑๕ วาระว่า "ในนเหตุปัจจัย มี ๑๕ วาระ" ในฝ่ายอนุโลม ในอารัมมณปัจจัย ได้ ๙ วาระว่า "ในอารัมมณปัจจัย มี ๙ วาระ" ในวาระเหล่านั้น บรรดา ๑๕ วาระที่กล่าวไว้ในนเหตุปัจจัย วาระเหล่าใดเหมือนกับ ๙ วาระที่กล่าวไว้ในอารัมมณปัจจัย พึงทราบการนับจำนวนโดยสามารถแห่งวาระเหล่านั้น ในวาระเหล่านั้น ๙ วาระที่กล่าวไว้ในอารัมมณปัจจัย ย่อมเหมือนกับ ๙ วาระเหล่านี้ในบรรดา ๑๕ วาระที่กล่าวไว้ในนเหตุปัจจัย คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่ "กุศล อกุศล อัพยากตะ", อกุศลเป็นปัจจัยแก่ "อกุศล กุศล อัพยากตะ", อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่ "อัพยากตะ กุศล อกุศล" ท่านหมายถึงวาระเหล่านั้นจึงกล่าวว่า ในนเหตุปัจจัย โดยอารัมมณปัจจัย มี ๙ วาระ แม้ในบทเป็นต้นว่า โดยอธิปติปัจจัย มี ๑๐ วาระ ก็นัยนี้เหมือนกัน พึงทราบว่า วาระเหล่าใดที่กล่าวไว้โดยการนับจำนวนฝ่ายอนุโลมของอารัมมณปัจจัยเป็นต้น แม้เมื่อเทียบเคียงกับนเหตุปัจจัย ก็ย่อมได้วาระทั้งหมดเหล่านั้น พึงยกบาลีของวาระเหล่านั้นขึ้นแสดงด้วยอุบายนี้ว่า "กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมโดยนเหตุปัจจัย โดยอารัมมณปัจจัย (คือ) บุคคลให้ทานแล้ว สมาทานศีลแล้ว ทำอุโบสถกรรมแล้ว ย่อมพิจารณาถึงกรรมนั้น ย่อมพิจารณาถึงกรรมดีที่เคยทำไว้ในกาลก่อน"

Nahetupaccayā adhipatiyā dasāti ettha ṭhapetvā vīmaṃsādhipatiṃ sesādhipativasena anulomavibhaṅge āgatavārā uddharitabbā. Evamettha nava dasasattatīṇiterasaekanti cha gaṇanaparicchedā, tesaṃ vasena ūnataragaṇanena saddhiṃ atirekagaṇanassāpi gaṇanaṃ parihāpetvā nahetumūlakādīnaṃ nayānaṃ timūlakādīsu sabbasaṃsandanesu gaṇanā veditabbā. Idaṃ tāva sādhāraṇalakkhaṇaṃ. Na panetaṃ sabbasaṃsandanesu gacchati, yehi pana paccayehi saddhiṃ yesaṃ paccayānaṃ saṃsandane ye vārā virujjhanti, te apanetvā avasesānaṃ vasenapettha gaṇanā veditabbā.

ในบทว่า โดยนเหตุปัจจัย โดยอธิปติปัจจัย มี ๑๐ วาระ ในที่นี้ พึงยกวาระที่มาในอนุโลมวิภังค์ขึ้นแสดงโดยสามารถแห่งอธิบดีที่เหลือ เว้นวิมังสาธิปติเสีย ในที่นี้ มีการกำหนดจำนวน ๖ อย่าง คือ ๙, ๑๐, ๗, ๓, ๑๓, ๑ ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบการนับจำนวนในการเทียบเคียงทั้งหมดในติมูลกะเป็นต้นของนัยแห่งนเหตุมูลกะเป็นต้น โดยสามารถแห่งการกำหนดจำนวนเหล่านั้น โดยละการนับจำนวนที่มากกว่าพร้อมกับการนับจำนวนที่น้อยกว่าเสีย นี้เป็นลักษณะทั่วไปก่อน แต่ลักษณะนี้ใช้ไม่ได้ในการเทียบเคียงทั้งหมด อนึ่ง ในการเทียบเคียงปัจจัยเหล่าใดกับปัจจัยเหล่าใด วาระเหล่าใดขัดแย้งกัน พึงยกเว้นวาระเหล่านั้นเสีย แล้วทราบการนับจำนวนในที่นี้โดยสามารถแห่งวาระที่เหลือ

Nahetupaccayā naārammaṇapaccayā adhipatiyā sattāti ettha hi kusalo akusalassa; abyākato kusalassa, akusalassāti ime ārammaṇādhipativasena labbhamānā tayo vārā virujjhanti. Kasmā? Naārammaṇapaccayāti vuttattā. Tasmā te apanetvā sahajātādhipatinayenevettha ‘‘kusalo kusalassa, abyākatassa, kusalābyākatassa; akusalo akusalassa, abyākatassa, akusalābyākatassa; abyākato abyākatassā’’ti satta vārā veditabbā. Tepi nahetupaccayāti vacanato ṭhapetvā vīmaṃsādhipatiṃ sesādhipatīnaṃ vasena. Evaṃ sabbattha ūnataragaṇanapaccayavasena avirujjhamānagaṇanavasena ca gaṇanā veditabbā.

ในวาระว่า นเหตุปัจจยา นอารัมมณปัจจยา อธิปติยา มี ๗ วาระนั้น ๓ วาระเหล่านี้ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล, อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่กุศล, (อัพยากฤตเป็นปัจจัย) แก่อกุศล ซึ่งได้มาโดยอำนาจแห่งอารัมมณาธิปติปัจจัย ย่อมขัดกัน. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะพระบาลีว่า นอารัมมณปัจจยา. เพราะฉะนั้น พึงยก ๓ วาระเหล่านั้นออกแล้ว ทราบ ๗ วาระในที่นี้โดยนัยแห่งสหชาตาธิปติปัจจัยเท่านั้น คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล, แก่อัพยากฤต, แก่กุศลและอัพยากฤต; อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล, แก่อัพยากฤต, แก่อกุศลและอัพยากฤต; อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต. แม้ ๗ วาระเหล่านั้น ก็พึงทราบว่า (ได้) โดยอำนาจแห่งอธิปติปัจจัยที่เหลือ ยกเว้นวิมังสาธิปติเสีย เพราะพระบาลีว่า นเหตุปัจจยา. พึงทราบการนับในที่ทุกแห่งโดยอำนาจแห่งปัจจัยที่มีการนับน้อยกว่า และโดยอำนาจแห่งการนับที่ไม่ขัดกันอย่างนี้.

Yesu ca paccayesu paccanīyato ṭhitesu ye anulomato na tiṭṭhanti, tepi veditabbā. Seyyathidaṃ – anantare paccanīyato ṭhite samanantarāsevananatthivigatā anulomato na tiṭṭhanti, sahajāte paccanīyato ṭhite hetuaññamaññavipākajhānamaggasampayuttā anulomato na tiṭṭhanti, nissaye paccanīyato ṭhite vatthupurejāto anulomato na tiṭṭhati. Āhāre vā indriye vā paccanīyato ṭhite hetuaññamaññavipākajhānamaggasampayuttā anulomato na tiṭṭhanti. Ārammaṇe pana paccanīyato ṭhite adhipatiupanissayā anulomato na tiṭṭhanti, ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayā pana na labbhanti. Iminā upāyena sabbattha yaṃ labbhati, yañca na labbhati, taṃ jānitvā labbhamānavasena vārā uddharitabbā.

และปัจจัยเหล่าใด ย่อมไม่มีในฝ่ายอนุโลม เมื่อปัจจัยเหล่าใดมีอยู่โดยความเป็นปัจจนียะ แม้ปัจจัยเหล่านั้นก็พึงทราบ. อย่างไรคือ เมื่ออนันตรปัจจัยมีอยู่โดยความเป็นปัจจนียะ สมนันตรปัจจัย อาเสวนปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย ย่อมไม่มีในฝ่ายอนุโลม. เมื่อสหชาตปัจจัยมีอยู่โดยความเป็นปัจจนียะ เหตุปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย วิปากปัจจัย ฌานปัจจัย มัคคปัจจัย และสัมปยุตตปัจจัย ย่อมไม่มีในฝ่ายอนุโลม. เมื่อนิสสยปัจจัยมีอยู่โดยความเป็นปัจจนียะ วัตถุปุเรชาตปัจจัย ย่อมไม่มีในฝ่ายอนุโลม. เมื่ออาหารปัจจัยหรืออินทริยปัจจัยมีอยู่โดยความเป็นปัจจนียะ เหตุปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย วิปากปัจจัย ฌานปัจจัย มัคคปัจจัย และสัมปยุตตปัจจัย ย่อมไม่มีในฝ่ายอนุโลม. แต่เมื่ออารัมมณปัจจัยมีอยู่โดยความเป็นปัจจนียะ อธิปติปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย ย่อมไม่มีในฝ่ายอนุโลม. ส่วนอารัมมณาธิปติปัจจัยและอารัมมณูปนิสสยปัจจัย ย่อมไม่ได้เลย. ด้วยอุบายนี้ พึงทราบสิ่งที่ได้และสิ่งที่ไม่ได้ในที่ทุกแห่ง แล้วยกวาระขึ้นโดยอำนาจแห่งสิ่งที่ได้.

Tattha sabbesupi timūlakādīsu anantare sattātiādayo dumūlake laddhavārāyeva sattamūlakādīsu pana nasahajātapaccayā nissaye tīṇīti purejātavasena vatthunissaye tīṇi. Kamme dve nānākkhaṇikavaseneva. Āhāre ekaṃ kabaḷīkārāhāravasena. Indriye ekaṃ rūpindriyavasena. Kamena gantvā vippayutte tīṇīti kusalādīnaṃ abyākatantāni pacchājātavasena. Atthiavigatesu pañcāti tāni ceva tīṇi, kusalābyākatā abyākatassa, akusalābyākatā abyākatassāti imāni ca dve pacchājātāhārindriyavasenāti. Pacchājātapaccayassa paccanīkabhāvato paṭṭhāya pana atthiavigatesu ekanti abyākato abyākatassa āhārindriyavasena. Nāhāre gahite naindriyapaccayāti na gahetabbaṃ. Tathā naindriye gahite nāhārapaccayāti. Kasmā? Dvīsu ekato gahitesu gaṇetabbavārassa abhāvato. Jhānamaggādīsupi paccanīkato ṭhitesu āhārato vā indriyato vā ekaṃ anulomaṃ akatvāva avasāne indriye ekaṃ, atthiyā ekaṃ, avigate ekaṃ, āhāre ekaṃ, atthiyā ekaṃ, avigate ekanti vuttaṃ. Sesamettha uttānatthamevāti.

ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น แม้ในติมูลกะเป็นต้นทั้งหมด วาระที่ได้ในทุมูลกะมีอาทิว่า อนนฺตเร มี ๗ วาระ ก็เป็นเช่นนั้น. แต่ในสัตตมูลกะเป็นต้น ในวาระว่า นสหชาตปจฺจยา นิสฺสเย มี ๓ วาระ คือ วัตถุนิสสยะ ๓ วาระ โดยอำนาจแห่งปุเรชาตปัจจัย. ในกัมมปัจจัย มี ๒ วาระ โดยอำนาจแห่งนานักขณิกปัจจัยเท่านั้น. ในอาหารปัจจัย มี ๑ วาระ โดยอำนาจแห่งกพฬีการาหาร. ในอินทริยปัจจัย มี ๑ วาระ โดยอำนาจแห่งรูปินทรีย์. เมื่อว่าไปโดยลำดับ ในวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ คือ อัพยากตธรรมที่เกิดต่อจากกุศลเป็นต้น โดยอำนาจแห่งปัจฉาชาตปัจจัย. ในอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย มี ๕ วาระ คือ ๓ วาระเหล่านั้นนั่นแหละ และอีก ๒ วาระเหล่านี้ คือ กุศลและอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต, อกุศลและอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต โดยอำนาจแห่งปัจฉาชาตปัจจัย อาหารปัจจัย และอินทริยปัจจัย. แต่จำเดิมแต่ความเป็นปัจจนียะแห่งปัจฉาชาตปัจจัย ในอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ คือ อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต โดยอำนาจแห่งอาหารปัจจัยและอินทริยปัจจัย. เมื่อถือเอา นอาหารปจฺจยา ไม่พึงถือเอา นอินฺทฺริยปจฺจยา. อย่างนั้นเหมือนกัน เมื่อถือเอา นอินฺทฺริยปจฺจยา ก็ไม่พึงถือเอา นอาหารปจฺจยา. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเมื่อถือเอาทั้งสองอย่างพร้อมกัน ย่อมไม่มีวาระที่จะพึงนับ. แม้ในฌานปัจจัย มัคคปัจจัย เป็นต้น เมื่อมีอยู่โดยความเป็นปัจจนียะ โดยไม่ทำปัจจัยอย่างหนึ่งคืออาหารปัจจัยหรืออินทริยปัจจัยให้เป็นอนุโลม ในตอนท้ายจึงกล่าวว่า ในอินทริยปัจจัย มี ๑ วาระ, ในอัตถิปัจจัย มี ๑ วาระ, ในอวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ; ในอาหารปัจจัย มี ๑ วาระ, ในอัตถิปัจจัย มี ๑ วาระ, ในอวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ. เนื้อความที่เหลือในที่นี้ ตื้นทั้งนั้น.

Nahetumūlakaṃ.

นเหตุมูลกะ

636. Nārammaṇamūlakādīsu naaññamaññamūlake naaññamaññapaccayā hetuyā tīṇīti kusalādīni cittasamuṭṭhānānaṃ. Adhipatiyā aṭṭhāti adhipatiyā vuttesu dasasu ‘‘kusalo kusalābyākatassa, akusalo akusalābyākatassā’’ti dve apanetvā sesāni aṭṭha. Sahajāte pañcāti hetuyā vuttehi tīhi saddhiṃ ‘‘kusalo ca abyākato ca abyākatassa, akusalo ca abyākato ca abyākatassā’’ti ime dve. Nissaye sattāti tehi pañcahi saddhiṃ ‘‘abyākato kusalassa, abyākato akusalassā’’ti ime dve vatthuvasena. Kamme tīṇīti hetuyā vuttāneva. Sesatikesupi eseva nayo. Adhipatiyā tīṇīti heṭṭhā vuttāneva.

636. ในนอารัมมณมูลกะเป็นต้น ในนอัญญมัญญมูลกะ วาระว่า นอญฺญมญฺญปจฺจยา เหตุยา มี ๓ วาระ คือ กุศลเป็นต้นเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูป. วาระว่า อธิปติยา มี ๘ วาระ คือ ยก ๒ วาระ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศลและอัพยากฤต, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศลและอัพยากฤต ออกเสียจาก ๑๐ วาระที่กล่าวไว้ในอธิปติปัจจัย เหลือ ๘ วาระ. วาระว่า สหชาเต มี ๕ วาระ คือ ๒ วาระเหล่านี้ คือ กุศลและอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต, อกุศลและอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต รวมกับ ๓ วาระที่กล่าวไว้ในเหตุปัจจัย. วาระว่า นิสฺสเย มี ๗ วาระ คือ ๒ วาระเหล่านี้ คือ อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่กุศล, อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อกุศล โดยอำนาจแห่งวัตถุ รวมกับ ๕ วาระเหล่านั้น. วาระว่า กมฺเม มี ๓ วาระ คือ วาระที่กล่าวไว้ในเหตุปัจจัยนั่นเอง. แม้ใน ๓ ปัจจัยที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. วาระว่า อธิปติยา มี ๓ วาระ คือ วาระที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำนั่นเอง.

644. Nāhāramūlake aññamaññe tīṇīti ṭhapetvā āhāre sesacetasikavasena veditabbāni. Yathā ca heṭṭhā, tathā idhāpi nāhāranaindriyesu ekekameva gahitaṃ, na dve ekato.

644. ในนาหารมูลกะ วาระว่า อญฺญมญฺเญ มี ๓ วาระ พึงทราบว่าได้โดยอำนาจแห่งเจตสิกที่เหลือ ยกเว้นอาหารเจตสิก. และในนาหารปัจจัยและนอินทริยปัจจัยในที่นี้ ก็ถือเอาเพียงอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่ใช่ทั้งสองอย่างพร้อมกัน เหมือนในเบื้องต่ำ.

648. Nasampayuttapaccayā hetuyā tīṇīti heṭṭhā naaññamaññe vuttāneva. Adhipatiyā aṭṭhāti vuttāneva. Navippayuttamūlake kamme pañcāti kusalādicetanā sahajātakusalādīnaṃ, nānākkhaṇikā kusalākusalacetanā kammasamuṭṭhānarūpassāti evaṃ pañca. Āhārindriyesu tīṇi sahajātasadisāni. Jhānamaggādīsu tīṇi hetusadisāni.

648. ในวาระว่า นสมฺปยุตฺตปจฺจยา เหตุยา มี ๓ วาระ คือ วาระที่กล่าวไว้ในนอัญญมัญญมูลกะในเบื้องต่ำนั่นเอง. วาระว่า อธิปติยา มี ๘ วาระ ก็คือวาระที่กล่าวแล้วนั่นเอง. ในนวิปปยุตตมูลกะ วาระว่า กมฺเม มี ๕ วาระ คือ กุศลเจตนาเป็นต้นเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมเป็นต้นที่เกิดร่วมกัน, นานักขณิกกุศลเจตนาและอกุศลเจตนาเป็นปัจจัยแก่กรรมสมุฏฐานรูป อย่างนี้เป็น ๕ วาระ. ในอาหารปัจจัยและอินทริยปัจจัย มี ๓ วาระ เหมือนกับสหชาตปัจจัย. ในฌานปัจจัย มัคคปัจจัย เป็นต้น มี ๓ วาระ เหมือนกับเหตุปัจจัย.

650. Noatthimūlake yasmā hetu noatthi nāma na hoti, niyamato atthiyeva, tasmā taṃ aggahetvā nārammaṇe navāti vuttaṃ. Yathā ca hetu, tathā aññepi atthipaccayalakkhaṇayuttā ettha anulomato na tiṭṭhanti. Kamme dveti idaṃ pana nānākkhaṇikakammavasena vuttaṃ. Paccanīyato sabbe labbhanti. Yaṃ pana anulomato labbhamānampi aggahetvā tato puretarā paccayā paccanīyato gayhanti, so pacchā yojanaṃ labhati. Tenevettha ‘‘noatthipaccayā nahetupaccayā…pe… noavigatapaccayā kamme dve’’ti vuttaṃ. Kasmā panesa sakaṭṭhāneyeva na gahitoti? Yasmā avasesesupi paccanīyato ṭhitesu ekova anulomato labbhati. Idañhi imasmiṃ paccayānulome lakkhaṇaṃ – yo sabbesu paccanīyato ṭhitesu ekova anulomato labbhati, so pacchā vuccatīti. Noatthipaccayā nohetupaccayā…pe… noavigatapaccayā upanissaye navāti etthāpi eseva nayo. Idaṃ pana pakatūpanissayavasena vuttaṃ. Iminā upāyena sabbattha labbhamānaṃ alabbhamānaṃ purevuttaṃ pacchāvuttañca veditabbanti.

650. ในนัยที่ขึ้นต้นด้วยนวัตถิปัจจัย, เพราะเหตุชื่อว่านวัตถิปัจจัยย่อมไม่มี โดยแน่นอนต้องเป็นอัตถิปัจจัยเท่านั้น ฉะนั้น ท่านจึงไม่ถือเอาเหตุปัจจัยนั้นแล้วกล่าวว่า ในนารัมมณปัจจัย มี ๙ ปัจจัย. และปัจจัยเหล่าอื่นที่มีลักษณะเป็นอัตถิปัจจัย ก็ไม่ตั้งอยู่โดยอนุโลมในที่นี้ เหมือนอย่างเหตุปัจจัย. ส่วนคำว่า ในกัมมปัจจัย มี ๒ ปัจจัย นี้ ท่านกล่าวหมายถึงนานักขณิกกัมมปัจจัย. โดยปัจจนียะ ย่อมได้ปัจจัยทั้งหมด. ส่วนปัจจัยใด แม้จะได้โดยอนุโลม ท่านก็ไม่ถือเอา แต่กลับถือเอาปัจจัยที่มาก่อนกว่านั้นโดยปัจจนียะ ปัจจัยนั้นย่อมได้การประกอบในภายหลัง. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ท่านจึงกล่าวว่า “โดยนวัตถิปัจจัย ไม่ใช่โดยเหตุปัจจัย...ฯลฯ...ไม่ใช่โดยอวิคตปัจจัย ในกัมมปัจจัย มี ๒ ปัจจัย”. ก็เหตุไฉน ปัจจัยนี้ท่านจึงไม่ถือเอาในที่ของตนเล่า? เพราะว่า แม้เมื่อปัจจัยที่เหลือตั้งอยู่โดยปัจจนียะ ก็มีปัจจัยเดียวเท่านั้นที่ได้โดยอนุโลม. จริงอยู่ ในปัจจยานุโลมนี้มีลักษณะดังนี้ คือ ปัจจัยใดที่ได้เพียงปัจจัยเดียวโดยอนุโลม ในเมื่อปัจจัยทั้งหมดตั้งอยู่โดยปัจจนียะ ปัจจัยนั้นท่านกล่าวไว้ในภายหลัง. แม้ในคำว่า “โดยนวัตถิปัจจัย ไม่ใช่โดยเหตุปัจจัย...ฯลฯ...ไม่ใช่โดยอวิคตปัจจัย ในอุปนิสสยปัจจัย มี ๙ ปัจจัย” ก็มีนัยนี้เช่นกัน. แต่คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงปกตูปนิสสยปัจจัย. ด้วยอุบายนี้ พึงทราบปัจจัยที่ได้และไม่ได้ ที่กล่าวไว้ก่อนและกล่าวไว้หลังในทุกแห่ง.

Pañhāvārassa paccanīyānulomavaṇṇanā.

พรรณนาปัจจนียานุโลมแห่งปัญหาพัง.

Niṭṭhitā ca kusalattikapaṭṭhānassa vaṇṇanāti.

พรรณนาปัฏฐานแห่งกุสลัตติกะ จบแล้ว.

2. Vedanāttikavaṇṇanā

2. พรรณนาเวทนาตติกะ

1. Vedanāttike tisso vedanā rūpaṃ nibbānanti ime dhammā na labbhanti, tasmā ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhātiādi vuttaṃ. Paṭisandhikkhaṇe sukhāya vedanāyāti sahetukapaṭisandhivasena vuttaṃ. Dukkhavedanā paṭisandhiyaṃ na labbhatīti dutiyavāre paṭisandhiggahaṇaṃ na kataṃ. Tatiyavāre paṭisandhikkhaṇeti sahetukapaṭisandhivasena vuttaṃ. Sesamettha ito paresu ca paccayesu yathāpāḷimeva niyyāti. Sabbattha tayo tayo vārā vuttā. Tena vuttaṃ hetuyā tīṇi…pe… avigate tīṇīti.

1. ในเวทนาตติกะ ธรรมเหล่านี้คือ เวทนา ๓ รูป และนิพพาน ย่อมไม่ได้ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อาศัยขันธ์ ๑ ขันธ์ ๒ เกิดขึ้น เป็นต้น. คำว่า ในปฏิสนธิขณะ แก่สุขเวทนา ท่านกล่าวหมายถึงสเหตุกปฏิสนธิ. เพราะทุกขเวทนาไม่ได้ในปฏิสนธิ ในวาระที่สอง ท่านจึงไม่ถือเอาคำว่าปฏิสนธิ. ในวาระที่สาม คำว่า ในปฏิสนธิขณะ ท่านกล่าวหมายถึงสเหตุกปฏิสนธิ. ส่วนที่เหลือในที่นี้และในปัจจัยต่อไปจากนี้ ย่อมเป็นไปตามบาลีนั้นเทียว. ในทุกแห่ง ท่านกล่าวไว้ ๓ วาระ ๓ วาระ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ในเหตุปัจจัย มี ๓...ฯลฯ...ในอวิคตปัจจัย มี ๓.

6. Paccayasaṃsandane pana sahetukāya vipākadukkhavedanāya abhāvato hetumūlakanaye vipāke dveti vuttaṃ. Adhipatiādīhi saddhiṃ saṃsandanesupi vipāke dveyeva. Kasmā? Vipāke dukkhavedanāya adhipatijhānamaggānaṃ abhāvato. Yehi ca saddhiṃ saṃsandane vipāke dve vārā labbhanti, vipākena saddhiṃ saṃsandane tesupi dveyeva.

6. ส่วนในปัจจยสังสันทนะ เพราะไม่มีวิบากทุกขเวทนาที่เป็นสเหตุกะ ในนัยที่ขึ้นต้นด้วยเหตุปัจจัย ท่านจึงกล่าวว่า ในวิปากปัจจัย มี ๒. แม้ในการสังสันทนะกับอธิปติปัจจัยเป็นต้น ในวิปากปัจจัยก็มี ๒ เท่านั้น. เพราะเหตุไร? เพราะในวิบากทุกขเวทนา ไม่มีอธิปติปัจจัย ฌานปัจจัย และมัคคปัจจัย. และปัจจัยเหล่าใดที่เมื่อสังสันทนะกันแล้วได้ ๒ วาระในวิปากปัจจัย, เมื่อสังสันทนะกับวิปากปัจจัย ปัจจัยเหล่านั้นก็ได้ ๒ วาระเช่นกัน.

10. Paccanīye napurejāte āruppe ca paṭisandhiyañca dukkhavedanāya abhāvato dve vārā āgatā. Navippayuttepi āruppe dukkhābhāvato dveyeva. Sabbaarūpadhammapariggāhakā pana sahajātādayo paccayā imasmiṃ paccanīyavāre parihāyanti. Kasmā? Vedanāsampayuttassa dhammassa vedanāsampayuttaṃ paṭicca sahajātādīhi vinā anuppattito pacchājātapaccayañca vināva uppattito.

10. ในปัจจนียะ ในนปุเรชาตปัจจัย ในอรูปภพและในปฏิสนธิ เพราะไม่มีทุกขเวทนา จึงมี ๒ วาระ. แม้ในนวิปปยุตตปัจจัย ในอรูปภพ เพราะไม่มีทุกขเวทนา ก็มี ๒ วาระเช่นกัน. ส่วนสหชาตปัจจัยเป็นต้นซึ่งเป็นปัจจัยที่รวบรวมอรูปธรรมทั้งหมด ย่อมตกไปในปัจจนียวาระนี้. เพราะเหตุไร? เพราะธรรมที่สัมปยุตด้วยเวทนา อาศัยธรรมที่สัมปยุตด้วยเวทนา จะเกิดขึ้นโดยปราศจากสหชาตปัจจัยเป็นต้นไม่ได้ และเกิดขึ้นโดยปราศจากปัจฉาชาตปัจจัยได้.

17. Paccayasaṃsandane pana napurejāte ekanti āruppe paṭisandhiyañca ahetukādukkhamasukhavedanāsampayuttaṃ sandhāya vuttaṃ. Nakamme dveti ahetukakiriyasampayuttacetanāvasena vuttaṃ. Sukhāya hi adukkhamasukhāya ca vedanāya sampayutte dhamme paṭicca tāhi vedanāhi sampayuttā ahetukakiriyacetanā uppajjanti. Nahetupaccayā navipākepi eseva nayo. Navippayutte ekanti āruppe āvajjanavasena vuttaṃ. Iminā upāyena sabbasaṃsandanesu gaṇanā veditabbā.

17. ส่วนในปัจจยสังสันทนะ คำว่า ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๑ ท่านกล่าวหมายถึงธรรมที่สัมปยุตด้วยอเหตุกอุเบกขาเวทนาในอรูปภพและในปฏิสนธิ. คำว่า ในนกัมมปัจจัย มี ๒ ท่านกล่าวหมายถึงเจตนาที่สัมปยุตด้วยอเหตุกกิริยา. จริงอยู่ อเหตุกกิริยาเจตนาที่สัมปยุตด้วยเวทนาเหล่านั้น ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา. ในนเหตุปัจจัยและนวิปากปัจจัย ก็นัยนี้เช่นกัน. คำว่า ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๑ ท่านกล่าวหมายถึงอาวัชชนะในอรูปภพ. ด้วยอุบายนี้ พึงทราบการนับในสังสันทนะทั้งหมด.

25-37. Anulomapaccanīye paccanīye laddhapaccayā eva paccanīyato tiṭṭhanti. Paccanīyānulome sabbā rūpadhammapariggāhakā sahajātādayo anulomatova tiṭṭhanti, na paccanīyato. Ahetukassa pana cittuppādassa adhipati natthīti adhipatipaccayo anulomato na tiṭṭhati. Paṭiccavārādīsu pana pacchājāto anulomato na labbhatiyevāti parihīno. Ye cettha anulomato labbhanti, te paccanīyato labbhamānehi saddhiṃ parivattetvāpi yojitāyeva. Tesu tīṇi dve ekanti tayova vāraparicchedā, te sabbattha yathānurūpaṃ sallakkhetabbā. Yo cāyaṃ paṭiccavāre vutto, sahajātavārādīsupi ayameva vaṇṇanānayo.

๒๕-๓๗. ในอนุโลมปัจจนียะ ปัจจัยที่ได้ในปัจจนียะเท่านั้นที่ตั้งอยู่โดยเป็นปัจจนียะ. ในปัจจนียานุโลม สหชาตปัจจัยเป็นต้นซึ่งเป็นปัจจัยที่รวบรวมอรูปธรรมทั้งหมด ย่อมตั้งอยู่โดยเป็นอนุโลมเท่านั้น ไม่ใช่โดยเป็นปัจจนียะ. แต่เพราะจิตตุปบาทที่เป็นอเหตุกะไม่มีอธิบดี อธิปติปัจจัยจึงไม่ตั้งอยู่โดยเป็นอนุโลม. ส่วนในปฏิจจวารเป็นต้น ปัจฉาชาตปัจจัยไม่ได้โดยอนุโลมเลย จึงตกไป. และปัจจัยเหล่าใดในที่นี้ที่ได้โดยอนุโลม ปัจจัยเหล่านั้นท่านประกอบโดยสับเปลี่ยนกับปัจจัยที่ได้โดยปัจจนียะ. ในปัจจัยเหล่านั้น มีการแบ่งวาระเป็นสามอย่างคือ ๓, ๒, และ ๑ ซึ่งพึงกำหนดตามสมควรในทุกแห่ง. นัยแห่งการพรรณนาที่กล่าวไว้ในปฏิจจวารนี้ เป็นนัยเดียวกันแม้ในสหชาตวารเป็นต้น.

38. Pañhāvāre pana sampayuttakānaṃ khandhānanti tena saddhiṃ sampayuttakānaṃ khandhānaṃ tehiyeva vā hetūhi sukhavedanādīhi vā.

38. ส่วนในปัญหาพัง คำว่า สัมปยุตตานัง ขันธานัง หมายถึง ขันธ์ทั้งหลายที่สัมปยุตกับธรรมนั้น หรือกับเหตุเหล่านั้นเอง หรือกับสุขเวทนาเป็นต้น.

39. Vippaṭisārissāti dānādīsu tāva ‘‘kasmā mayā idaṃ kataṃ, duṭṭhu me kataṃ, akataṃ seyyo siyā’’ti evaṃ vippaṭisārissa. Jhānaparihāniyaṃ pana ‘‘parihīnaṃ me jhānaṃ, mahājāniyo vatamhī’’ti evaṃ vippaṭisārissa. Moho uppajjatīti dosasampayuttamoho. Tathā mohaṃ arabbhāti dosasampayuttamohameva.

39. คำว่า วิปฺปฏิสาริสฺส หมายถึง บุคคลผู้มีความเดือดร้อนใจ ในเรื่องทานเป็นต้นก่อนว่า “ทำไมเราจึงทำสิ่งนี้หนอ เราทำไม่ดีเลย ไม่ทำเสียยังจะดีกว่า” ดังนี้. ส่วนในเรื่องความเสื่อมจากฌาน หมายถึง บุคคลผู้มีความเดือดร้อนใจว่า “ฌานของเราเสื่อมแล้วหนอ เราเป็นผู้มีความเสื่อมใหญ่หลวงจริง” ดังนี้. คำว่า โมโห อุปฺปชฺชติ หมายถึง โมหะที่สัมปยุตด้วยโทสะ. เช่นเดียวกัน คำว่า โมหํ อารพฺภ ก็หมายถึงโมหะที่สัมปยุตด้วยโทสะนั่นเอง.

45. Sukhāya vedanāya sampayuttaṃ bhavaṅgaṃ adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttassa bhavaṅgassāti tadārammaṇasaṅkhātaṃ piṭṭhibhavaṅgaṃ mūlabhavaṅgassa. Vuṭṭhānassāti tadārammaṇassa bhavaṅgassa vā. Ubhayampi hetaṃ kusalākusalajavanato vuṭṭhitattā vuṭṭhānanti vuccati. Kiriyaṃ vuṭṭhānassāti etthāpi eseva nayo. Phalaṃ vuṭṭhānassāti phalacittaṃ bhavaṅgassa. Bhavaṅgena hi phalato vuṭṭhito nāma hoti. Parato ‘‘vuṭṭhāna’’nti āgataṭṭhānesupi eseva nayo.

45. ภวังคจิตที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา เป็นปัจจัยแก่ภวังคจิตที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนา ดังนี้ หมายถึง ตทารัมมณภวังค์ที่เรียกว่าปิฏฐิภวังค์ เป็นปัจจัยแก่มูลภวังค์. คำว่า แก่วุฏฐาน ได้แก่ แก่ตทารัมมณภวังค์. ธรรมทั้งสองแม้นี้ ท่านเรียกว่า วุฏฐาน เพราะออกจากกุศลชวนะและอกุศลชวนะ. แม้ในคำว่า กิริยาเป็นปัจจัยแก่วุฏฐาน ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า ผลเป็นปัจจัยแก่วุฏฐาน ได้แก่ ผลจิตเป็นปัจจัยแก่ภวังค์. เพราะบุคคลชื่อว่าออกจากผลสมาบัติด้วยภวังคจิต. แม้ในที่ทั้งหลายที่คำว่า วุฏฐาน มาในเบื้องหน้าต่อไป ก็นัยนี้เหมือนกัน.

46. Dukkhāya vedanāya sampayuttā khandhāti domanassasampayuttā akusalā khandhā. Adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttassa vuṭṭhānassāti tadārammaṇasaṅkhātassa āgantukabhavaṅgassa vā upekkhāsampayuttamūlabhavaṅgassa vā. Sace pana somanassasahagataṃ mūlabhavaṅgaṃ hoti, tadārammaṇassa ca uppattikāraṇaṃ na hoti, javanassa ārammaṇato aññasmimpi ārammaṇe adukkhamasukhavedanaṃ akusalavipākaṃ uppajjateva. Tampi hi javanato vuṭṭhitattā vuṭṭhānanti vuccati. Sahajātapaccayādiniddesā uttānatthāyeva. Nahettha kiñci atthi, yaṃ na sakkā siyā heṭṭhā vuttanayena vedetuṃ, tasmā sādhukaṃ upalakkhetabbaṃ.

46. คำว่า ขันธ์ทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยทุกขเวทนา ได้แก่ อกุศลขันธ์ทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยโทมนัส. คำว่า แก่วุฏฐานที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนา ได้แก่ แก่อาคันตุกภวังค์ที่เรียกว่าตทารัมมณะ หรือแก่มูลภวังค์ที่สัมปยุตด้วยอุเบกขา. แต่ถ้ามูลภวังค์เป็นโสมนัสสสหคต และไม่มีเหตุแห่งการเกิดของตทารัมมณะ อกุศลวิบากที่มีอทุกขมสุขเวทนาก็ย่อมเกิดขึ้นในอารมณ์อื่นจากอารมณ์ของชวนะได้เหมือนกัน. แม้ธรรมนั้น ท่านก็เรียกว่า วุฏฐาน เพราะออกจากชวนะ. นิทเทสแห่งสหชาตปัจจัยเป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในนิทเทสนั้น ไม่มีอะไรเลยที่ไม่อาจจะทราบได้โดยนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ เพราะฉะนั้น พึงกำหนดให้ดี.

62. Idāni yasmiṃ yasmiṃ paccaye ye ye vārā laddhā, sabbe te saṅkhipitvā gaṇanāya dassetuṃ hetuyā tīṇītiādi vuttaṃ. Tattha sabbāni tīṇi suddhānaṃ tiṇṇaṃ padānaṃ vasena veditabbāni. Ārammaṇe nava ekamūlakekāvasānāni. Adhipatiyā pañca sahajātādhipativasena amissāni tīṇi, ārammaṇādhipativasena ca ‘‘sukhāya sampayutto sukhāya sampayuttassa, adukkhamasukhāya sampayutto adukkhamasukhāya sampayuttassā’’ti dve, tāni na gaṇetabbāni. Sukhāya pana sampayutto adukkhamasukhāya, adukkhamasukhāya sampayutto sukhāyāti imāni dve gaṇetabbānīti evaṃ pañca. Anantarasamanantaresu sattāti sukhā dvinnaṃ, tathā dukkhā, adukkhamasukhā tiṇṇampīti evaṃ satta. Upanissaye navāti sukhasampayutto sukhasampayuttassa tīhipi upanissayehi, dukkhasampayuttassa pakatūpanissayeneva, upekkhāsampayuttassa tīhipi, dukkhasampayutto dukkhasampayuttassa anantarapakatūpanissayehi, sukhasampayuttassa pakatūpanissayena, adukkhamasukhasampayuttassa dvidhā, adukkhamasukhasampayutto adukkhamasukhasampayuttassa tidhāpi, tathā sukhasampayuttassa, dukkhasampayuttassa anantarapakatūpanissayehīti evaṃ nava. Paccayabhedato panettha pakatūpanissayā nava, anantarūpanissayā satta, ārammaṇūpanissayā cattāroti vīsati upanissayā. Purejātapacchājātā panettha chijjanti. Na hi purejātā pacchājātā vā arūpadhammā arūpadhammānaṃ paccayā honti.

62. บัดนี้ เพื่อจะย่อวาระทั้งหมดที่ได้แล้วในปัจจัยนั้นๆ แสดงโดยการนับ จึงกล่าวคำว่า ในเหตุปัจจัยมี ๓ เป็นต้น. ในปัจจัยเหล่านั้น วาระทั้ง ๓ ทั้งหมด พึงทราบโดยนัยแห่งบททั้ง ๓ ที่เป็นสุทธะ. ในอารัมมณปัจจัยมี ๙ วาระ ซึ่งมีมูลเดียวและอวสานเดียว. ในอธิปติปัจจัยมี ๕ วาระ คือ วาระที่ไม่เจือปน ๓ วาระ โดยนัยแห่งสหชาตาธิปติ และโดยนัยแห่งอารัมมณาธิปติ ๒ วาระ คือ "สุขสัมปยุตเป็นปัจจัยแก่สุขสัมปยุต, อทุกขมสุขสัมปยุตเป็นปัจจัยแก่อทุกขมสุขสัมปยุต" วาระทั้งสองนั้นไม่พึงนับ. แต่ "สุขสัมปยุตเป็นปัจจัยแก่อทุกขมสุขสัมปยุต, อทุกขมสุขสัมปยุตเป็นปัจจัยแก่สุขสัมปยุต" ๒ วาระเหล่านี้พึงนับ ด้วยประการฉะนี้จึงเป็น ๕ วาระ. ในอนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัยมี ๗ วาระ คือ สุขเป็นปัจจัยแก่ ๒ บท, ทุกข์ก็เป็นปัจจัยแก่ ๒ บท, อทุกขมสุขเป็นปัจจัยแก่ทั้ง ๓ บท ด้วยประการฉะนี้จึงเป็น ๗ วาระ. ในอุปนิสสยปัจจัยมี ๙ วาระ คือ สุขสัมปยุตเป็นปัจจัยแก่สุขสัมปยุตด้วยอุปนิสสยปัจจัยทั้ง ๓, เป็นปัจจัยแก่ทุกขสัมปยุตด้วยปกตูปนิสสยปัจจัยเท่านั้น, เป็นปัจจัยแก่อุเบกขาสัมปยุตด้วยอุปนิสสยปัจจัยทั้ง ๓, ทุกขสัมปยุตเป็นปัจจัยแก่ทุกขสัมปยุตด้วยอนันตรูปนิสสยปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัย, เป็นปัจจัยแก่สุขสัมปยุตด้วยปกตูปนิสสยปัจจัย, เป็นปัจจัยแก่อทุกขมสุขสัมปยุตโดย ๒ นัย, อทุกขมสุขสัมปยุตเป็นปัจจัยแก่อทุกขมสุขสัมปยุตโดย ๓ นัย, เป็นปัจจัยแก่สุขสัมปยุตก็เช่นกัน, เป็นปัจจัยแก่ทุกขสัมปยุตด้วยอนันตรูปนิสสยปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัย ด้วยประการฉะนี้จึงเป็น ๙ วาระ. โดยความแตกต่างแห่งปัจจัย ในที่นี้มีปกตูปนิสสยปัจจัย ๙, อนันตรูปนิสสยปัจจัย ๗, อารัมมณูปนิสสยปัจจัย ๔ รวมเป็นอุปนิสสยปัจจัย ๒๐. ปุเรชาตปัจจัยและปัจฉาชาตปัจจัยถูกตัดออกในที่นี้. เพราะอรูปธรรมทั้งหลายย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลายโดยความเป็นปุเรชาตปัจจัยหรือปัจฉาชาตปัจจัย.

Kamme aṭṭhāti sukhasampayutto sukhasampayuttassa dvidhāpi, dukkhasampayuttassa nānākkhaṇikatova tathā itarassa. Dukkhasampayutto dukkhasampayuttassa dvidhāpi, sukhasampayuttassa natthi, itarassa nānākkhaṇikatova adukkhamasukhasampayutto adukkhamasukhasampayuttassa dvidhāpi, itaresaṃ nānākkhaṇikatoti evaṃ aṭṭha. Paccayabhedato panettha nānākkhaṇikā aṭṭha, sahajātā tīṇīti ekādasa kammapaccayā. Yathā ca purejātapacchājātā, evaṃ vippayuttapaccayopettha chijjati. Arūpadhammā hi arūpadhammānaṃ vippayuttapaccayo na honti. Natthivigatesu satta anantarasadisāva. Evamettha tīṇi pañca satta aṭṭha navāti pañca gaṇanaparicchedā. Tesaṃ vasena paccayasaṃsandane ūnataragaṇanena saddhiṃ saṃsandanesu atirekañca alabbhamānañca apanetvā gaṇanā veditabbā.

ในกัมมปัจจัยมี ๘ วาระ คือ สุขสัมปยุตเป็นปัจจัยแก่สุขสัมปยุตโดย ๒ นัย, เป็นปัจจัยแก่ทุกขสัมปยุตโดยนานักขณิกปัจจัยเท่านั้น, เป็นปัจจัยแก่อีกบทหนึ่ง (อทุกขมสุขสัมปยุต) ก็เช่นกัน. ทุกขสัมปยุตเป็นปัจจัยแก่ทุกขสัมปยุตโดย ๒ นัย, เป็นปัจจัยแก่สุขสัมปยุตไม่มี, เป็นปัจจัยแก่อีกบทหนึ่งโดยนานักขณิกปัจจัยเท่านั้น. อทุกขมสุขสัมปยุตเป็นปัจจัยแก่อทุกขมสุขสัมปยุตโดย ๒ นัย, เป็นปัจจัยแก่บทอื่นๆ โดยนานักขณิกปัจจัย ด้วยประการฉะนี้จึงเป็น ๘ วาระ. โดยความแตกต่างแห่งปัจจัย ในที่นี้มีนานักขณิกกัมมปัจจัย ๘, สหชาตกัมมปัจจัย ๓ รวมเป็นกัมมปัจจัย ๑๑. และเหมือนกับปุเรชาตปัจจัยและปัจฉาชาตปัจจัย ฉันใด วิปปยุตตปัจจัยก็ถูกตัดออกในที่นี้ ฉันนั้น. เพราะอรูปธรรมทั้งหลายย่อมไม่เป็นวิปปยุตตปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลาย. ในนัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัยมี ๗ วาระ เหมือนกับอนันตรปัจจัย. ด้วยประการฉะนี้ ในที่นี้จึงมีการกำหนดจำนวน ๕ อย่าง คือ ๓, ๕, ๗, ๘, และ ๙. โดยอาศัยการกำหนดจำนวนเหล่านั้น ในการเชื่อมต่อปัจจัยทั้งหลาย เมื่อเชื่อมต่อกับจำนวนที่น้อยกว่า พึงนำส่วนที่เกินและส่วนที่ไม่ได้ออก แล้วพึงทราบการนับ.

63-64. Hetuyā saddhiṃ ārammaṇaṃ na labbhati, tathā anantarādayo. Adhipatiyā dveti dukkhapadaṃ ṭhapetvā sesāni dve. Dukkhasampayutto hi hetu adhipati nāma natthi, tasmā so na labbhatīti apanīto. Sesadvayesupi eseva nayo. Iti hetumūlake dveyeva gaṇanaparicchedā, tesaṃ vasena cha ghaṭanāni vuttāni. Tesu paṭhamaṃ avipākabhūtānaṃ ñāṇavippayuttanirādhipatidhammānaṃ vasena vuttaṃ, dutiyaṃ tesaññeva vipākabhūtānaṃ, tatiyacatutthāni tesaññeva ñāṇasampayuttānaṃ, pañcamaṃ avipākabhūtasādhipatiamohavasena, chaṭṭhaṃ vipākabhūtasādhipatiamohavasena. Paṭhamaṃ vā sabbahetuvasena, dutiyaṃ sabbavipākahetuvasena, tatiyaṃ sabbāmohahetuvasena, catutthaṃ sabbavipākāmohahetuvasena. Pañcamaṃ sabbasādhipatiamohavasena, chaṭṭhaṃ sabbasādhipativipākāmohavasena.

63-64. อารัมมณปัจจัยย่อมไม่ได้ร่วมกับเหตุปัจจัย, อนันตรปัจจัยเป็นต้นก็เช่นกัน. อธิปติปัจจัยมี ๒ วาระ คือ ยกเว้นทุกขบทเสีย เหลืออีก ๒ บท. เพราะเหตุที่สัมปยุตด้วยทุกข์ ชื่อว่า อธิปติ ย่อมไม่มี, เพราะฉะนั้น วาระนั้นจึงไม่ได้ ถูกนำออกไป. แม้ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ดังนั้น ในเหตุมูลกะจึงมีการกำหนดจำนวนเพียง ๒ อย่างเท่านั้น, โดยอาศัยการกำหนดจำนวนเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวการประกอบไว้ ๖ อย่าง. ใน ๖ อย่างนั้น อย่างที่หนึ่ง ท่านกล่าวโดยนัยแห่งธรรมทั้งหลายที่ไม่ใช่วิบาก ไม่เป็นอธิปติ และวิปปยุตจากญาณ, อย่างที่สอง โดยนัยแห่งธรรมเหล่านั้นนั่นแหละที่เป็นวิบาก, อย่างที่สามและสี่ โดยนัยแห่งธรรมเหล่านั้นนั่นแหละที่สัมปยุตด้วยญาณ, อย่างที่ห้า โดยนัยแห่งธรรมที่ไม่ใช่วิบาก เป็นอธิปติ และเป็นอโมหะ, อย่างที่หก โดยนัยแห่งธรรมที่เป็นวิบาก เป็นอธิปติ และเป็นอโมหะ. หรืออีกนัยหนึ่ง อย่างที่หนึ่ง โดยนัยแห่งเหตุทั้งหมด, อย่างที่สอง โดยนัยแห่งวิบากเหตุทั้งหมด, อย่างที่สาม โดยนัยแห่งอโมหเหตุทั้งหมด, อย่างที่สี่ โดยนัยแห่งวิบากอโมหเหตุทั้งหมด, อย่างที่ห้า โดยนัยแห่งอธิปติอโมหเหตุทั้งหมด, อย่างที่หก โดยนัยแห่งอธิปติวิบากอโมหเหตุทั้งหมด.

66. Ārammaṇamūlake adhipatiyā cattārīti ārammaṇādhipativasena sukhaṃ sukhassa, adukkhamasukhassa, adukkhamasukhaṃ adukkhamasukhassa, sukhassāti evaṃ cattāri. Upanissayepi ārammaṇūpanissayavasena cattāro vuttā. Ghaṭanāni panettha ekameva. Adhipatimūlakādīsupi heṭṭhā vuttanayeneva yaṃ labbhati yañca na labbhati, taṃ sabbaṃ sādhukaṃ sallakkhetvā saṃsandanaghaṭanagaṇanā veditabbā.

66. ในอารัมมณมูลกะ โดยอธิปติปัจจัย มี ๔ วาระ คือ โดยอารัมมณาธิปติปัจจัย สุขเวทนาเป็นปัจจัยแก่สุขเวทนา, แก่อทุกขมสุขเวทนา, อทุกขมสุขเวทนาเป็นปัจจัยแก่อทุกขมสุขเวทนา, แก่สุขเวทนา อย่างนี้ มี ๔ วาระ แม้ในอุปนิสสยปัจจัย โดยอารัมมณูปนิสสยปัจจัย ท่านกล่าวไว้ ๔ วาระ การเทียบเคียงในปัจจัยนี้มีเพียงหนึ่งเดียวเท่านั้น แม้ในอธิปติมูลกะเป็นต้น พึงกำหนดให้ดีซึ่งวาระที่ได้และวาระที่ไม่ได้ทั้งหมดตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น แล้วพึงทราบการนับ การเทียบเคียง และการจัดหมวดหมู่

83-87. Paccanīyamhi kusalattike vuttanayeneva anulomato paccaye uddharitvā tattha laddhānaṃ vārānaṃ vasena paccanīyato gaṇanavasena nahetuyā navāti sabbapaccayesu nava vārā dassitā. Te ekamūlakekāvasānānaṃ navannaṃ vissajjanānaṃ vasena ‘‘sukhāya vedanāya sampayutto dhammo sukhāya vedanāya sampayuttassa dhammassa nahetupaccayena paccayo, sukhāya vedanāya sampayuttena cittena dānaṃ datvā’’tiādinā nayena pāḷiṃ uddharitvā dassetabbā. Paccayasaṃsandane panettha nahetupaccayā…pe… naupanissaye aṭṭhāti nānākkhaṇikakammapaccayavasena veditabbā. Dubbalakammañhi vipākassa na upanissayo hoti. Kevalaṃ pana nānākkhaṇikakammapaccayeneva paccayo hoti. Sesamettha anulomapaccanīyapaccanīyānulomesu ca tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ yoge laddhavāravasena sakkā heṭṭhā vuttanayeneva gaṇetuṃ, tasmā na vitthāritanti.

๘๓-๘๗. ในปัจจนียะ พึงยกปัจจัยทั้งหลายขึ้นแสดงโดยอนุโลมตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในกุสลัตติกะนั่นเทียว แล้วแสดงวาระ ๙ วาระในปัจจัยทั้งหมด โดยอาศัยวาระที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ โดยการนับทางปัจจนียะว่า นเหตุยา มี ๙ วาระ พึงยกบาลีขึ้นแสดงวาระเหล่านั้น โดยอาศัยวิสัชนา ๙ บทของเอกมูลกะและเอกาวสานะ ตามนัยเป็นต้นว่า "ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา โดยนเหตุปัจจัย (ได้แก่) บุคคลให้ทานด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา" ในการเทียบเคียงปัจจัยในที่นี้ พึงทราบว่า นเหตุปัจจัย...ฯลฯ... นอุปนิสสยปัจจัย มี ๘ วาระ โดยนานักขณิกกัมมปัจจัย จริงอยู่ กรรมที่มีกำลังอ่อนไม่เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่วิบาก แต่เป็นปัจจัยโดยนานักขณิกกัมมปัจจัยอย่างเดียวเท่านั้น ส่วนที่เหลือในที่นี้ ทั้งในอนุโลมปัจจนียะและปัจจนียานุโลมะ สามารถนับได้ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น โดยอาศัยวาระที่ได้ในการประกอบปัจจัยนั้นๆ ฉะนั้น จึงไม่ขยายความให้พิสดาร

Vedanāttikavaṇṇanā.

อรรถกถาเวทนาตติกะ

3. Vipākattikavaṇṇanā

3. อรรถกถาวิปากัตติกะ

1-23. Vipākattike vipākaṃ dhammaṃ paṭicca vipāko dhammo uppajjati hetupaccayāti ye hetupaccaye terasa vārā vuttā, te saṅkhipitvā gaṇanāya dassetuṃ hetuyā terasāti vuttaṃ. Ārammaṇe pañcātiādīsupi eseva nayo. Evamettha terasa pañca nava satta tīṇi dveti cha gaṇanaparicchedā, tesaṃ vasena paccayasaṃsandane heṭṭhā vuttanayeneva gaṇanā veditabbā.

๑-๒๓. ในวิปากัตติกะ วาระ ๑๓ วาระที่ท่านกล่าวไว้ในเหตุปัจจัยว่า "วิปากธรรม อาศัยวิปากธรรม เกิดขึ้น โดยเหตุปัจจัย" ท่านกล่าวโดยย่อเพื่อแสดงการนับว่า เหตุยา มี ๑๓ วาระ แม้ในบทว่า อารัมมเณ มี ๕ วาระ เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน ในที่นี้ มีการกำหนดจำนวน ๖ อย่าง คือ ๑๓, ๕, ๙, ๗, ๓, ๒ ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบการนับในการเทียบเคียงปัจจัยโดยอาศัยการกำหนดจำนวนเหล่านั้น ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว

24-52. Paccanīyepi vipākaṃ dhammaṃ paṭicca vipāko dhammo uppajjati nahetupaccayāti ye nahetupaccaye dasa vārā vuttā, te saṅkhipitvā gaṇanāya dassetuṃ nahetuyā dasāti vuttaṃ. Na ārammaṇe pañcātiādīsupi eseva nayo. Evamettha dasa pañca terasa dvādasa dve ekaṃ nava tīṇīti aṭṭha gaṇanaparicchedā, tesaṃ vasena paccayasaṃsandane heṭṭhā vuttanayeneva vitthārato gaṇanā veditabbā. Pāḷi pana saṅkhittā, etesaññeva pana laddhagaṇanaraparicchedānaṃ vārānaṃ vasena saṃsanditvā anulomapaccanīyaṃ paccanīyānulomañca veditabbaṃ.

๒๔-๕๒. แม้ในปัจจนียะ วาระ ๑๐ วาระที่ท่านกล่าวไว้ในนเหตุปัจจัยว่า "วิปากธรรม อาศัยวิปากธรรม เกิดขึ้น โดยนเหตุปัจจัย" ท่านกล่าวโดยย่อเพื่อแสดงการนับว่า นเหตุยา มี ๑๐ วาระ แม้ในบทว่า นอารัมมเณ มี ๕ วาระ เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน ในที่นี้ มีการกำหนดจำนวน ๘ อย่าง คือ ๑๐, ๕, ๑๓, ๑๒, ๒, ๑, ๙, ๓ ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบการนับโดยพิสดารในการเทียบเคียงปัจจัยโดยอาศัยการกำหนดจำนวนเหล่านั้น ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว แต่พระบาลีมาโดยย่อ พึงทราบอนุโลมปัจจนียะและปัจจนียานุโลมะ โดยเทียบเคียงอาศัยวาระของการกำหนดจำนวนที่ได้เหล่านี้เท่านั้น

Sahajātavāro imināva ekagatiko. Paccayanissayasaṃsaṭṭhasampayuttavārā yathāpāḷimeva niyyanti.

สหชาตวารมีแนวทางเดียวกันกับวารนี้ ปัจจยวาร นิสสยวาร สังสัฏฐวาร และสัมปยุตตวาร ย่อมเป็นไปตามพระบาลีทีเดียว

92. Pañhāvāre kusalākusale niruddheti etasmiṃ vipassanāvasena pavatte kusale sārajjanādivasena pavatte akusale ca niruddhe. Vipāko tadārammaṇatā uppajjatīti kāmāvacaravipāko tadārammaṇatāya uppajjati. Ye pana ‘‘vipassanājavanānaṃ vicikicchuddhaccānañca pariyosāne tadārammaṇaṃ natthī’’ti vadanti, te imāya tantiyā paṭisedhetabbā. Ākāsānañcāyatanakusalaṃ viññāṇañcāyatanassa kiriyassa ārammaṇapaccayena paccayoti arahattaṃ patvā asamāpannapubbā samāpattiyo paṭilomato samāpajjantassa vasenetaṃ vuttaṃ. Iminā upāyena sabbavissajjanesu sādhukaṃ pāḷiṃ upaparikkhitvā attho veditabbo.

92. ในปัญหาปุจฉา บทว่า กุสลากุสเล นิรุทฺเธ นี้ หมายถึง เมื่อกุศลที่ดำเนินไปโดยอำนาจวิปัสสนา และอกุศลที่ดำเนินไปโดยอำนาจความกำหนัดยินดีเป็นต้นดับไปแล้ว บทว่า วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชติ หมายถึง กามาวจรวิบากเกิดขึ้นโดยความเป็นตทารัมมณะ ส่วนผู้ที่กล่าวว่า "ในตอนท้ายของวิปัสสนาชวนะและวิจิกิจฉาอุทธัจจะ ไม่มีตทารัมมณะ" พึงถูกปฏิเสธด้วยพระบาลีนี้ บทว่า อากาสานัญจายตนกุศล เป็นปัจจัยแก่วิญญาณัญจายตนกิริยา โดยอารัมมณปัจจัย นี้ ท่านกล่าวโดยหมายถึงผู้ที่บรรลุพระอรหัตแล้ว เข้าสมาบัติที่ยังไม่เคยเข้าโดยปฏิโลม ด้วยอุบายนี้ พึงพิจารณาพระบาลีในวิสัชนาทั้งปวงให้ดีแล้วทราบเนื้อความ

120. Hetuyā satta, ārammaṇe nava, adhipatiyā dasātiādīsupi sahajātādhipativasena ārammaṇādhipativasena sahajātanissayavasena purejātanissayavasena anantarūpanissayavasena ārammaṇūpanissayavasena pakatūpanissayavasena sahajātavippayuttavasena purejātapacchājātavippayuttavasenāti yattha yattha yathā yathā yattakāni vissajjanāni labbhanti, tattha tattha tathā tathā tāni sabbāni sallakkhetabbāni. Tathā paccanīyādīsu anulomavasena vāruddharaṇaṃ, anulomato laddhavārānaṃ paccanīyato gaṇanā, paccayasaṃsandanaṃ, anulomapaccanīye paccanīyānulome ca suddhikesu ceva saṃsandanavasena ca pavattesu hetumūlakādīsu labbhamānavāragaṇanā, alabbhamānānaṃ alabbhamānatāti sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

120. แม้ในบทเป็นต้นว่า เหตุยา มี ๗ วาระ, อารัมมเณ มี ๙ วาระ, อธิปติยา มี ๑๐ วาระ พึงกำหนดวิสัชนาทั้งหมดที่ได้ในที่นั้นๆ โดยประการนั้นๆ ว่า ในที่ใดๆ ได้วิสัชนาเท่าใดๆ โดยประการใดๆ คือ โดยสหชาตาธิปติปัจจัย, โดยอารัมมณาธิปติปัจจัย, โดยสหชาตนิสสยปัจจัย, โดยปุเรชาตนิสสยปัจจัย, โดยอนันตรูปนิสสยปัจจัย, โดยอารัมมณูปนิสสยปัจจัย, โดยปกตูปนิสสยปัจจัย, โดยสหชาตวิปปยุตตปัจจัย, โดยปุเรชาตปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ฉันใดก็ฉันนั้น ในปัจจนียะเป็นต้น การยกวาระขึ้นแสดงโดยอนุโลม, การนับวาระที่ได้โดยอนุโลมทางปัจจนียะ, การเทียบเคียงปัจจัย, การนับวาระที่ได้ในเหตุมูลกะเป็นต้นที่ดำเนินไปทั้งในส่วนที่เป็นปัจจัยล้วนและโดยการเทียบเคียงในอนุโลมปัจจนียะและปัจจนียานุโลมะ, และความเป็นไปไม่ได้ของวาระที่ไม่ได้ ทั้งหมดนี้พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว

Yathā cettha, evaṃ ito paresupi tikadukesu. Paṭṭhānapakaraṇañhi pāḷitova anantaṃ aparimāṇaṃ. Tassa padapaṭipāṭiyā atthaṃ vaṇṇayissāmīti paṭipannassa atidīghāyukassāpi āyu nappahoti. Na cassa ekadesaṃ vaṇṇetvā sesamhi nayato dassiyamāne na sakkā attho jānituṃ, tasmā ito paraṃ ettakampi avatvā sesesu tikadukesu heṭṭhā avuttappakārattā yaṃ yaṃ avassaṃ vattabbaṃ, taṃ tadeva vakkhāma. Yaṃ pana avatvā gamissāma, taṃ pāḷinayeneva veditabbanti.

ในติกะและทุกะที่เหลือต่อไปจากนี้ ก็เป็นเช่นเดียวกับในที่นี้ จริงอยู่ คัมภีร์ปัฏฐานโดยพระบาลีนั้นไม่มีที่สิ้นสุด ไม่มีประมาณ อายุของผู้ที่ตั้งใจว่า "เราจะพรรณนาเนื้อความตามลำดับบทของคัมภีร์นั้น" แม้จะมีอายุยืนยาวมาก ก็ไม่เพียงพอ และเมื่อพรรณนาเพียงส่วนหนึ่งแล้วแสดงส่วนที่เหลือโดยนัย ก็ไม่สามารถจะทราบเนื้อความได้ เพราะฉะนั้น ต่อจากนี้ไป แม้เพียงเท่านี้ก็จะไม่กล่าว แต่ในติกะและทุกะที่เหลือ เนื่องจากมีประเด็นที่ยังไม่ได้กล่าวไว้ในเบื้องต้น สิ่งใดที่จำเป็นต้องกล่าว ก็จะกล่าวแต่สิ่งนั้นๆ เท่านั้น ส่วนสิ่งใดที่เราจะข้ามไปโดยไม่กล่าว พึงทราบสิ่งนั้นโดยนัยแห่งพระบาลีนั่นเทียว

Vipākattikavaṇṇanā.

อรรถกถาวิปากัตติกะ

4. Upādinnattikavaṇṇanā

4. อรรถกถาอุปาทินนัตติกะ

51. Upādinnupādāniyattikassa pañhāvāre vatthu upādāniyānaṃ khandhānaṃ purejātapaccayena paccayoti pavattiṃ sandhāya vuttaṃ. Paṭisandhiyaṃ pana taṃ purejātaṃ na hoti.

51. ในปัญหาพินิจฉัยแห่งอุปาทินนุปาทานิยติกะ ที่กล่าวว่า วัตถุเป็นปัจจัยแก่อุปาทานิยขันธ์ทั้งหลายโดยปุเรชาตปัจจัยนั้น ท่านกล่าวหมายถึงในปวัตติกาล แต่ในปฏิสนธิกาล ปุเรชาตปัจจัยนั้นไม่มี.

72. Upādinnupādāniyo kabaḷīkāro āhāro upādinnupādāniyassa kāyassa āhārapaccayena paccayoti ettha upādinnupādāniyo kabaḷīkārāhāro nāma kammasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ abbhantaragatā ojā. Upādinnupādāniyassa kāyassāti tasseva kammasamuṭṭhānarūpakāyassa āhārapaccayena paccayo. Rūpajīvitindriyaṃ viya kaṭattārūpānaṃ anupālanaupatthambhanavasena paccayo, na janakavasena. Yaṃ pana maṇḍūkādayo gilitvā ṭhitānaṃ ahiādīnaṃ kāyassa jīvamānakamaṇḍūkādisarīre ojā āhārapaccayena paccayoti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Na hi jīvamānakasarīre ojā aññassa sarīrassa āhārapaccayataṃ sādheti. Anupādinnupādāniyassa kāyassāti ettha pana janakavasenāpi labbhati. Upādinnupādāniyassa ca anupādinnupādāniyassa cāti ettha ekassa upatthambhakavasena, ekassa janakavasena, ubhinnampi vā upatthambhakavaseneva vutto. Dve pana āhārā ekato paccayā hontā upatthambhakāva honti, na janakā. Sesamettha pāḷimeva sādhukaṃ oloketvā veditabbaṃ.

72. ในคำว่า "อุปาทินนุปาทานิโย กพฬีการาหาร เป็นปัจจัยแก่กายที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ โดยอาหารปัจจัย" นั้น ที่ชื่อว่า อุปาทินนุปาทานิโย กพฬีการาหาร ได้แก่ โอชาที่เข้าไปภายในรูปทั้งหลายอันมีกรรมเป็นสมุฏฐาน. คำว่า "แก่กายที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ" หมายความว่า เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัยแก่กายคือรูปอันมีกรรมเป็นสมุฏฐานนั้นเอง. เป็นปัจจัยโดยการอนุบาลและอุปถัมภ์รูปที่กรรมทำแล้ว เหมือนรูปชีวิตินทรีย์ ไม่ใช่โดยการทำให้เกิด. ส่วนที่บางท่านกล่าวว่า โอชาในร่างกายของกบเป็นต้นที่ยังมีชีวิตอยู่ ซึ่งถูกงูเป็นต้นกลืนเข้าไป เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัยแก่กายของงูเป็นต้นนั้น ไม่พึงถือเอา. เพราะว่าโอชาในร่างกายที่ยังมีชีวิตอยู่ ย่อมไม่สำเร็จความเป็นอาหารปัจจัยแก่ร่างกายของผู้อื่น. แต่ในคำว่า "แก่กายที่เป็นอนุปาทินนุปาทานิยะ" นี้ ย่อมได้แม้โดยการทำให้เกิด. ในคำว่า "แก่กายที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะและอนุปาทินนุปาทานิยะ" นี้ ท่านกล่าวโดยการอุปถัมภ์อย่างหนึ่ง โดยการทำให้เกิดอย่างหนึ่ง หรือโดยการอุปถัมภ์ทั้งสองอย่าง. แต่อาหารสองอย่างเมื่อเป็นปัจจัยร่วมกัน ย่อมเป็นเพียงผู้อุปถัมภ์เท่านั้น ไม่ใช่ผู้ทำให้เกิด. ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบโดยพิจารณาพระบาลีให้ดี.

Upādinnattikavaṇṇanā.

อรรถกถาอุปาทินนัตติกะ

5-22. Saṅkiliṭṭhattikādivaṇṇanā

๕-๒๒. อรรถกถาสังกิลิฏฐัตติกะ เป็นต้น

Saṅkiliṭṭhasaṅkilesikattike sabbaṃ kusalattike vuttanayānusāreneva veditabbaṃ.

ในสังกิลิฏฐสังกิเลสิกัตติกะ พึงทราบทั้งหมดตามนัยที่กล่าวไว้ในกุสลัตติกะนั่นเอง.

79. Vitakkattike yathākammūpagañāṇassa parikammanti dibbacakkhuparikammameva tassa uppādanatthāya parikammaṃ. Uppannassa pana vaḷañjanakāle parikammaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyāti.

79. ในวิตักกัตติกะ คำว่า "เป็นบริกรรมแห่งยถากัมมูปคญาณ" หมายถึง เป็นบริกรรมแห่งทิพพจักขุ คือเป็นบริกรรมเพื่อการเกิดขึ้นแห่งทิพพจักขุนั้น. แต่คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงบริกรรมในเวลาที่ใช้ญาณนั้นหลังจากเกิดขึ้นแล้ว. ส่วนที่เหลือในที่นี้ ย่อมเป็นไปตามพระบาลีนั่นเอง.

82. Ti tadārammaṇabhavaṅgamūlabhavaṅgānaṃ vasena vuttaṃ. Sesamettha sabbaṃ pāḷivaseneva veditabbaṃ.

82. คำว่า "สาม" ท่านกล่าวโดยอ้างถึง ตทารัมมณะ ภวังค์ และมูลภวังค์. ส่วนที่เหลือทั้งหมดในที่นี้ พึงทราบตามนัยแห่งพระบาลี.

Dassanattike dassanena pahātabbo rāgo uppajjatītiādīsu dassanena pahātabbo puthujjanassa uppajjati. Bhāvanāya pahātabbo sotāpannassāpīti evaṃ uparimassa uparimassa heṭṭhimā heṭṭhimā nuppajjantīti veditabbā. Dassanena pahātabbo dhammo bhāvanāya pahātabbassa dhammassa ekenapi paccayena paccayo na hoti. Sesamettha pāḷiṃ anugantvā kusalattike vuttalakkhaṇavaseneva veditabbaṃ.

ในทัสสนัตติกะ ในคำเป็นต้นว่า "ราคะที่พึงละด้วยทัสสนะย่อมเกิดขึ้น" นั้น ธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชน. ธรรมที่พึงละด้วยภาวนาย่อมเกิดขึ้นแม้แก่พระโสดาบัน. พึงทราบว่า ธรรมชั้นต่ำกว่าย่อมไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลชั้นสูงขึ้นไปตามลำดับอย่างนี้. ธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ ไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่พึงละด้วยภาวนา แม้โดยปัจจัยอย่างหนึ่ง. ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบโดยอนุวัตรตามพระบาลีและตามลักษณะที่กล่าวไว้ในกุสลัตติกะ.

Dassanenapahātabbahetukattike dassanenapahātabbahetukādīnaṃ vibhāgo aṭṭhakathākaṇḍe vuttanayeneva veditabbo. Vicikicchuddhaccasahagato moho ahetukattā tatiyapade paviṭṭho. Evamettha yesaṃ dassanabhāvanāhi pahātabbo hetu atthi, te pahātabbahetukā. Yesaṃ so natthi te nevadassanena nabhāvanāyapahātabbahetukāti imaṃ pahātabbahetukavibhāgaṃ ñatvā sesaṃ dassanenapahātabbattike ceva kusalattike ca dassitalakkhaṇānusāreneva veditabbaṃ.

ในทัสสเนนปหาตัพพเหตุกัตติกะ พึงทราบการจำแนกธรรมมีทัสสเนนปหาตัพพเหตุกะเป็นต้น ตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถากัณฑ์. โมหะที่สัมปยุตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ ถูกจัดเข้าในบทที่สามเพราะเป็นอเหตุกะ. ในที่นี้ ธรรมเหล่าใดมีเหตุที่พึงละด้วยทัสสนะและภาวนา ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า ปหาตัพพเหตุกะ. ธรรมเหล่าใดไม่มีเหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า เนวทัสสเนนนภาวนายปหาตัพพเหตุกะ. เมื่อทราบการจำแนกปหาตัพพเหตุกะนี้แล้ว ส่วนที่เหลือพึงทราบตามลักษณะที่แสดงไว้ในทัสสเนนปหาตัพพัตติกะและกุสลัตติกะนั่นเอง.

Ācayagāmittike ca paṭiccavārasaṃsaṭṭhavāresu anulomaṃ kusalattikasadisameva. Sesaṃ vissajjanato gaṇanato ca yathāpāḷimeva niyyāti.

และในอาจยคามิตติกะ ในปฏิจจวารและสังสัฏฐวาร อนุโลมพจน์ย่อมเหมือนกับกุสลัตติกะนั่นเอง. ส่วนที่เหลือย่อมเป็นไปตามพระบาลีทั้งโดยการวิสัชนาและโดยการนับ.

Sekkhattike asekkho dhammo sekkhassa dhammassa na kenaci paccayena paccayo. Sekkho asekkhassa anantarapakatūpanissayo pana hoti. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyāti, tathā parittattike.

ในเสกขัตติกะ อเสกขธรรมไม่เป็นปัจจัยแก่เสกขธรรมโดยปัจจัยใดๆ เลย. แต่เสกขธรรมเป็นปัจจัยแก่อเสกขธรรมโดยอนันตรปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัย. ส่วนที่เหลือในที่นี้ย่อมเป็นไปตามพระบาลีนั่นเอง, ในปริตตัตติกะก็เช่นกัน.

Parittārammaṇattike appamāṇārammaṇācetanāti sekkhānaṃ gotrabhucetanā, paccavekkhaṇacetanātipi vattuṃ vaṭṭati. Vipākānaṃ parittārammaṇānanti paṭisandhiyaṃ kammaṃ ārammaṇaṃ katvā, pavatte cakkhuviññāṇādivasenarūpādiārammaṇaṃ, tadārammaṇavasena javanena gahitaparittārammaṇañca ārammaṇaṃ katvā uppannānaṃ. Ye pana ‘‘gotrabhucittena natthi paṭisandhī’’ti vadanti, te iminā suttena paṭisedhetabbā. Sesamettha pāḷinayeneva veditabbaṃ. Hīnattiko saṅkiliṭṭhattikasadiso.

ในปริตตารัมมณัตติกะ คำว่า "เจตนาที่มีอารมณ์อันประมาณมิได้" หมายถึง โคตรภูเจตนาของพระเสกขะ, ควรกล่าวว่าเป็นปัจจเวกขณเจตนาก็ได้. คำว่า "แห่งวิบากทั้งหลายที่มีอารมณ์เป็นปริตตะ" หมายถึง แห่งวิบากที่เกิดขึ้นโดยกระทำกรรมในปฏิสนธิกาลเป็นอารมณ์, ในปวัตติกาลโดยกระทำรูปเป็นต้นเป็นอารมณ์ทางจักขุวิญญาณเป็นต้น, และโดยกระทำอารมณ์ที่เป็นปริตตะอันชวนะยึดถือแล้วทางตทารัมมณะเป็นอารมณ์. ส่วนผู้ที่กล่าวว่า "ปฏิสนธิด้วยโคตรภูจิตไม่มี" พึงถูกปฏิเสธด้วยพระสูตรนี้. ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบตามนัยแห่งพระบาลี. หีนัตติกะเหมือนกับสังกิลิฏฐัตติกะ.

Micchattattike micchattaniyato sammattaniyatassa, sammattaniyato vā micchattaniyatassa kenaci paccayena paccayo na hoti. Micchattaniyato vā sammattaniyato vā sahajātādhipatirahito nāma natthi. Sammattaniyate ekantato ārammaṇapurejātaṃ natthi, micchattaniyate siyā ārammaṇapurejātaṃ. Aniyataṃ cittaṃ ārabbha niyatā micchādiṭṭhi uppajjeyya. Sesā niyataṃ ārabbha niyataṃ nuppajjati, micchattaniyataṃ garuṃ katvā na koci dhammo uppajjati. Kusalo micchattassa upanissayapaccayo na hoti. Sesamettha pāḷiyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

ในมิจฉัตตัตติกะ ธรรมที่เป็นมิจฉัตตนิยตะ ไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นสัมมัตตนิยตะ หรือธรรมที่เป็นสัมมัตตนิยตะ ไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นมิจฉัตตนิยตะ โดยปัจจัยใดๆ. ธรรมที่เป็นมิจฉัตตนิยตะหรือสัมมัตตนิยตะที่ปราศจากสหชาตาธิปติปัจจัยนั้นไม่มี. ในสัมมัตตนิยตธรรม ไม่มีอารัมมณปุเรชาตปัจจัยโดยส่วนเดียว, ในมิจฉัตตนิยตธรรม อาจมีอารัมมณปุเรชาตปัจจัยได้. มิจฉาทิฏฐิที่เป็นนิยตะอาจเกิดขึ้นโดยปรารภจิตที่เป็นอนิยตะ. ส่วนธรรมที่เป็นนิยตะอื่นๆ ย่อมไม่เกิดขึ้นโดยปรารภธรรมที่เป็นนิยตะ. ไม่มีธรรมใดๆ เกิดขึ้นโดยกระทำมิจฉัตตนิยตธรรมให้เป็นอารมณ์ที่หนักแน่น. กุศลธรรมไม่เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่มิจฉัตตธรรม. ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในพระบาลี.

Maggārammaṇattike paṭiccavārassa anulome vipākapaccayo natthi. Kammapaccayepi imasmiṃ tike nānākkhaṇikaṃ na labbhati, tathā uppannattikaatītattikesu. Paccanīye ahetukaṃ maggārammaṇanti ahetukaṃ maggārammaṇaṃ, āvajjanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sesamettha pāḷianusāreneva veditabbaṃ.

ในมัคคารัมมณัตติกะ ในอนุโลมแห่งปฏิจจวาร ไม่มีวิปากปัจจัย. แม้ในกัมมปัจจัยในติกะนี้ ก็ไม่ได้นานักขณิกปัจจัย, เช่นเดียวกับในอุปปันนัตติกะและอตีตัตติกะ. ในปัจจนียะ คำว่า "อเหตุกัง มัคคารัมมะณัง" หมายถึง ธรรมที่เป็นอเหตุกะมีมรรคเป็นอารมณ์, ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงอาวัชชนะ. ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบตามนัยแห่งพระบาลี.

Uppannattike ca atītattike ca paṭiccavārādayo natthi, pañhāvāramattameva labbhati. Kasmā? Paṭiccavārādayo hi sahajātapurejātānaññeva honti. Ime ca tikā atītānāgatamissakā. Uppannattike cettha anantarabhāgiyāpi paccayā na labbhanti. Kasmā? Uppannattike atītassa abhāvato. Uppanno ca anuppanno cāti ime cettha dve dhammā uppannassa ca anuppannassa cāti imesaṃ dvinnaṃ na kenaci paccayena paccayo. Anuppanno ca uppādī cāti ime pana dve uppannassa ārammaṇūpanissayavasena dvīhi paccayehi paccayo. Sesamettha pāḷiyaṃ āgatanayeneva veditabbaṃ.

ในอุปปันนติกะและอตีตติกะ ไม่มีปัจจยวารเป็นต้น มีแต่ปัญหาวารเท่านั้น เพราะเหตุไร? เพราะว่า ปัจจยวารเป็นต้น ย่อมมีแก่สหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัยเท่านั้น ก็ติกะเหล่านี้เป็นธรรมที่ระคนกันด้วยอดีตและอนาคต ในอุปปันนติกะนี้ แม้ปัจจัยที่เป็นส่วนเบื้องหลังถัดไปก็ไม่มี เพราะเหตุไร? เพราะในอุปปันนติกะ ไม่มีธรรมที่เป็นอดีต ในติกะนี้ ธรรม ๒ อย่างคือ อุปปันนธรรม และอนุปปันนธรรม ไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรม ๒ อย่างคือ อุปปันนธรรม และอนุปปันนธรรม ด้วยปัจจัยอะไรๆ เลย ส่วนธรรม ๒ อย่างคือ อนุปปันนธรรม และอุปปาทีธรรม ย่อมเป็นปัจจัยแก่อุปปันนธรรมด้วยปัจจัย ๒ อย่าง โดยความเป็นอารัมมณปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย ส่วนที่เหลือในติกะนี้ พึงทราบตามนัยที่มาในบาลีนั้นเทียว

Atītattike paccuppannaṃ atītānāgatassa, atītānāgatañca atītānāgatassa na kenaci paccayena paccayo. Nibbānaṃ pana dvīsupi imesu tikesu neva paccayato na paccayuppannato labbhati. Sesamidhāpi pāḷiyaṃ āgatanayeneva veditabbaṃ.

ในอตีตติกะ ธรรมที่เป็นปัจจุบัน ไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอดีตและอนาคต และธรรมที่เป็นอดีตและอนาคต ก็ไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอดีตและอนาคต ด้วยปัจจัยอะไรๆ เลย ส่วนพระนิพพาน ในติกะทั้งสองนี้ ย่อมไม่ได้ทั้งโดยความเป็นปัจจัยและโดยความเป็นปัจจยุปบัน แม้ในที่นี้ ส่วนที่เหลือพึงทราบตามนัยที่มาในบาลีนั้นเทียว

Ajjhattattike ajjhattabahiddhāpadaṃ na gahitaṃ. Ajjhattabahiddhāsaṅkhātā hi ubho rāsayo neva ekato paccayā honti, na paccayuppannā; tasmā hatthatale ṭhapitassa sāsapassa vaṇṇopi hatthatalavaṇṇena saddhiṃ ekato ārammaṇaṃ na hotīti veditabbo. Yathā ca ajjhattabahiddhāpadaṃ, evamettha ajjhattārammaṇattikepi ajjhattabahiddhārammaṇapadaṃ na labbhati. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyāti.

ในอัชฌัตตติกะ ไม่ได้ถือเอาอัชฌัตตพหิทธาบท เพราะว่า กองธรรมทั้งสองที่ชื่อว่าอัชฌัตตพหิทธาธรรม ไม่เป็นปัจจัยร่วมกัน และไม่เป็นปัจจยุปบันร่วมกัน ฉะนั้น พึงทราบว่า แม้สีของเมล็ดพันธุ์ผักกาดที่วางไว้บนฝ่ามือ ก็ไม่เป็นอารมณ์ร่วมกับสีของฝ่ามือ อัชฌัตตพหิทธาบทเป็นฉันใด แม้ในอัชฌัตตารัมมณติกะนี้ อัชฌัตตพหิทธารัมมณบทก็ไม่ได้ฉันนั้น ส่วนที่เหลือ ย่อมเป็นไปตามบาลีนั้นเทียว

Sanidassanattikepi pāḷivaseneva attho gahetabbo. Gaṇanāpettha pāḷiyaṃ āgatavāre saṅkhipitvā heṭṭhā vuttanayeneva saṃsandanesu saṃsanditvā veditabbāti.

แม้ในสนิทัสสนติกะ พึงถือเอาเนื้อความตามบาลีนั้นเทียว แม้การนับในติกะนี้ พึงย่อวาระที่มาในบาลีแล้วเทียบเคียงในบทเทียบเคียงทั้งหลายตามนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องล่างแล้วทราบเถิด

Dhammānulome tikapaṭṭhānavaṇṇanā.

อรรถกถาติกปัฏฐาน ในธัมมานุโลม

2. Dukapaṭṭhānavaṇṇanā

2. อรรถกถาทุกปัฏฐาน

Dukapaṭṭhānepi sabbadukesu pañhāvissajjanāni ceva gaṇanā ca pāḷiyaṃ āgatanayeneva veditabbā. Apicettha sahetukahetusampayuttadukānaṃ vissajjanaṃ hetudukavissajjanasadisaṃ; tathā hetūcevasahetukahetūcevahetusampayuttadukānaṃ, tathā sappaccayasaṅkhatadukānaṃ. Idaṃ dukaṃ yathā sappaccayadukaṃ, evaṃ kātabbanti idaṃ yasmā sappaccayo viya appaccayena saṅkhatopi, asaṅkhatena saddhiṃ yojanaṃ na labbhati, tasmā vuttaṃ. Sārammaṇacittasampayuttasaṃsaṭṭhadukāpi sadisavissajjanāyeva; tathā āsavaoghayogagocchakā. Ete hi tayo aññamaññaṃ sadisavissajjanāyeva. Apica lokiyasāsavasaṃyojaniyaganthaniyanīvaraṇiyaparāmaṭṭhasaṅkilesikadukā āsavavippayuttasāsavasaṃyojanavippayuttasaṃyojaniyaganthavippayuttaganthaniyanīvaraṇavippayuttanīvaraṇiyaparāmāsavippayuttaparāmaṭṭhakilesavippayuttasaṅkilesikapariyāpannasauttaradukāta imepi dukā samānā.

แม้ในทุกปัฏฐาน ในทุกะทั้งปวง พึงทราบปุจฉาวิสัชนาและการนับตามนัยที่มาในบาลีนั้นเทียว อีกอย่างหนึ่ง ในทุกะเหล่านี้ วิสัชนาของสเหตุกทุกะและเหตุสัมปยุตตทุกะ เหมือนกับวิสัชนาของเหตุทุกะ ฉันนั้นเหมือนกัน วิสัชนาของเหตุเจวสเหตุกทุกะและเหตุเจวเหตุสัมปยุตตทุกะก็เหมือนกัน และวิสัชนาของสัปปัจจยทุกะและสังขตทุกะก็เหมือนกัน คำว่า 'ทุกะนี้พึงทำเหมือนสัปปัจจยทุกะ' นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะเหตุว่า แม้สังขตธรรมก็เป็นอัปปัจจยธรรมเหมือนสัปปัจจยธรรม จึงไม่สามารถประกอบกับอสังขตธรรมได้ แม้สารัมมณทุกะ จิตตสัมปยุตตทุกะ และสังสัฏฐทุกะ ก็มีวิสัชนาเหมือนกัน ฉันนั้นเหมือนกัน อาสวโคจฉกะ โอฆโคจฉกะ และโยคโคจฉกะ ก็มีวิสัชนาเหมือนกัน เพราะว่า โคจฉกะทั้งสามนี้ มีวิสัชนาเหมือนกันและกัน อีกอย่างหนึ่ง แม้ทุกะเหล่านี้ คือ โลกิยทุกะ สาสวทุกะ สังโยชนิยทุกะ คันถนิยทุกะ นีวรณิยทุกะ ปรามาสทุกะ สังกิเลสิกทุกะ อาสววิปปยุตตทุกะ สาสวทุกะ สังโยชนวิปปยุตตทุกะ สังโยชนิยทุกะ คันถวิปปยุตตทุกะ คันถนิยทุกะ นีวรณวิปปยุตตทุกะ นีวรณิยทุกะ ปรามาสวิปปยุตตทุกะ ปรามาสทุกะ กิเลสวิปปยุตตทุกะ สังกิเลสิกทุกะ ปริยาปันนทุกะ และสอุตตรทุกะ ก็เป็นทุกะที่เหมือนกัน

Kilesadukaṃ saṃyojanadukasadisaṃ. Saṅkiliṭṭhakilesasampayuttanīvaraṇasampayuttadassanenapahātabbasaraṇadukāpi samānā. Tathākilesā ceva saṅkiliṭṭhanīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttakilesā ceva kilesasampayuttadukā. Iminā nayena sabbesaṃ atthato sadisānaṃ dukānaṃ vissajjanāni sadisāneva hontīti veditabbāni. Sabbasmimpi pana paṭṭhāne kenaciviññeyyadukaṃ na labbhati. Āsavā ceva āsavasampayuttā ca, saṃyojanā ceva saṃyojanasampayuttā ca, ganthā ceva ganthasampayuttā ca, nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā ca, kilesā ceva saṅkiliṭṭhā cāti evarūpesu dukesu vipākapaccayo ceva nānākkhaṇikakammapaccayo ca na labbhati. Nahetusahetukanahetuahetukesu hetupaccayo natthi. Hetū ceva hetusampayuttā ca, āsavā ceva āsavasampayuttā ca, ganthā ceva ganthasampayuttā cāti imesu dukesu nahetunajhānanamaggā na labbhanti. Saṃyojanā ceva saṃyojanasampayuttā ca, nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā ca, kilesā ceva kilesasampayuttā ca, kilesā ceva saṅkiliṭṭhā cāti imesu pana vicikicchuddhaccasahagatassa mohassa vasena nahetupaccayo labbhati; najhānanamaggapaccayā na labbhantīti evaṃ sabbadukesu labbhamānālabbhamānaṃ upaparikkhitvā pāḷivaseneva vāragaṇanā veditabbāti.

กิเลสทุกะ เหมือนกับสังโยชนทุกะ แม้สังกิลิฏฐทุกะ กิเลสสัมปยุตตทุกะ นีวรณสัมปยุตตทุกะ ทัสสเนนปหาตัพพทุกะ และสรณทุกะ ก็เหมือนกัน ฉันนั้นเหมือนกัน กิเลสาเจวสังกิลิฏฐทุกะ นีวรณาเจวนีวรณสัมปยุตตทุกะ และกิเลสาเจวกิเลสสัมปยุตตทุกะ ก็เหมือนกัน พึงทราบว่า ด้วยนัยนี้ วิสัชนาของทุกะทั้งปวงที่เหมือนกันโดยเนื้อความ ย่อมเหมือนกันนั่นเทียว ก็ในปัฏฐานทั้งหมด วิญเญยยทุกะ ไม่ปรากฏในที่ไหนเลย ในทุกะทั้งหลายเห็นปานนี้ คือ อาสวาเจวอาสวสัมปยุตตทุกะ สังโยชนาเจวสังโยชนสัมปยุตตทุกะ คันถาเจวคันถสัมปยุตตทุกะ นีวรณาเจวนีวรณสัมปยุตตทุกะ และกิเลสาเจวสังกิลิฏฐทุกะ, วิปากปัจจัยและนานักขณิกกัมมปัจจัย ย่อมไม่มี ในนเหตุสเหตุกทุกะ และนเหตุอเหตุกทุกะ ไม่มีเหตุปัจจัย ในทุกะเหล่านี้ คือ เหตุเจวเหตุสัมปยุตตทุกะ, อาสวาเจวอาสวสัมปยุตตทุกะ, คันถาเจวคันถสัมปยุตตทุกะ, นีวรณาเจวนีวรณสัมปยุตตทุกะ, กิเลสาเจวกิเลสสัมปยุตตทุกะ, และกิเลสาเจวสังกิลิฏฐทุกะ, นเหตุปัจจัย นฌานปัจจัย และนมัคคปัจจัย ย่อมไม่มี ส่วนในทุกะเหล่านี้ คือ สังโยชนาเจวสังโยชนสัมปยุตตทุกะ, นีวรณาเจวนีวรณสัมปยุตตทุกะ, กิเลสาเจวกิเลสสัมปยุตตทุกะ, และกิเลสาเจวสังกิลิฏฐทุกะ, นเหตุปัจจัยย่อมมีได้ด้วยอำนาจแห่งโมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ ส่วนนฌานปัจจัยและนมัคคปัจจัยย่อมไม่มี ด้วยประการฉะนี้ พึงพิจารณาปัจจัยที่ได้และไม่ได้ในทุกะทั้งปวงแล้ว ทราบการนับวาระตามบาลีนั้นเทียว

Dukapaṭṭhānavaṇṇanā.

อรรถกถาทุกปัฏฐาน

3. Dukatikapaṭṭhānavaṇṇanā

3. อรรถกถาทุกติกปัฏฐาน

Dukatikapaṭṭhāne hetuṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca hetu kusalo dhammo uppajjati hetupaccayāti evaṃ pañhāmattuddhāravaseneva saṅkhepato desanā katā. ‘‘Kusalaṃ alobhaṃ paṭicca adoso amoho’’tiādinā pana nayena vitthāro vattabbo siyā, so heṭṭhā dassitanayena sakkā avuttopi jānitunti ekapadepi ekapaccayo vā na vutto. Yā panesā saṅkhepato desanā katā, sā evaṃ katāti veditabbā. Hetudukena hi saddhiṃ kusalapadaṃ yojetvā paṭiccavāre anulomassa ceva paccanīyassa ca vasena sabbe labbhamānakapaccayā dassitā, anulomapaccanīyapaccanīyānulomanayā ceva sahajātavārādayo ca na dassitā, kevalaṃ ‘‘paṭiccavārasadisaṃyeva vitthāretabba’’nti vuttaṃ. Pañhāvāre pañhampi avissajjetvā kevalaṃ pañhuddhāramattaṃ katvā anulomapaccanīyavaseneva labbhamānapaccayā dassitā. Yathā ca kusalapadaṃ, evaṃ akusalaabyākatapadānipi hetudukena saddhiṃ yojetvā hetukusaladukatikaṃ niddisitabbanti vuttaṃ.

ในทุกติกปัฏฐาน พระผู้มีพระภาคทรงกระทำการแสดงไว้โดยสังเขปด้วยอำนาจการยกขึ้นแสดงเพียงแค่ปัญหาเท่านั้นว่า "อาศัยธรรมที่เป็นกุศลที่เป็นเหตุ ธรรมที่เป็นกุศลที่เป็นเหตุจึงเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย" ส่วนการแสดงโดยพิสดารพึงมีได้โดยนัยเป็นต้นว่า "อาศัยอโลภะที่เป็นกุศล อโทสะ อโมหะ (จึงเกิดขึ้น)" แต่นัยพิสดารนั้น แม้ไม่ได้ตรัสไว้ก็สามารถทราบได้โดยนัยที่ทรงแสดงไว้แล้วในเบื้องต้น เพราะฉะนั้น แม้ปัจจัยเดียวในบทเดียวจึงมิได้ตรัสไว้ ส่วนการแสดงโดยสังเขปที่ทรงกระทำไว้นั้น พึงทราบว่าทรงกระทำไว้อย่างนี้ คือ ทรงประกอบกุศลบทเข้ากับเหตุทุกะแล้ว ทรงแสดงปัจจัยทั้งหมดที่พึงมีได้โดยอนุโลมและปัจจนียะในปฏิจจวาร แต่มิได้ทรงแสดงอนุโลมปัจจนียะ ปัจจนียานุโลมนัย และสหชาตวารเป็นต้น ตรัสไว้เพียงว่า "พึงขยายความให้เหมือนกับปฏิจจวาร" ในปัญหาวาร ก็มิได้ทรงวิสัชนาปัญหา ทรงกระทำเพียงการยกปัญหาขึ้นแสดงแล้วทรงแสดงปัจจัยที่พึงมีได้โดยอนุโลมและปัจจนียะเท่านั้น และทรงประกอบอกุศลบทและอัพยากตบทเข้ากับเหตุทุกะเหมือนกับกุศลบท ฉะนั้น จึงตรัสว่า ทรงแสดงเหตุ-กุศลทุกติกะไว้แล้ว

Tato paraṃ hetuṃ sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammantiādinā nayena hetuvedanādukatikādīni ekavīsati dukatikāni dassitāni. Yasmā pana hetu nāma sanidassanasappaṭigho anidassanasappaṭigho vā natthi, tasmā hetupadena saddhiṃ sanidassanasappaṭighaanidassanasappaṭighapadāni na yojitāni. Evaṃ hetudukena saddhiṃ labbhamānakavasena dvāvīsati tike yojetvā puna te sahetukadukādīhi saraṇadukapariyosānehi sabbadukehi saddhiṃ yojitā. Tattha yaṃ yaṃ padaṃ yena yena padena saddhiṃ yojanaṃ na gacchati, taṃ taṃ pāḷiyaṃyeva na labbhatīti vuttaṃ. Evamettha ekena dukena saddhiṃ bāvīsati tike yojetvā puna aparena bāvīsati, aparena bāvīsatīti paṭipāṭiyā dukasate labbhamānadukapadehi saddhiṃ dvāvīsati tikā yojitāti dvāvīsati tike gahetvā dukasate pakkhipitvā dukatikapaṭṭhānaṃ nāma desitaṃ. Tattha yesu yesu ṭhānesu nayaṃ dassetvā pāḷiyā saṅkhepo kato, tesu tesu ṭhānesu dassitanayānurūpena tassā vitthāro veditabboti.

ต่อจากนั้น ทรงแสดงทุกติกะ 21 หมวด มีเหตุ-เวทนาทุกติกะเป็นต้น โดยนัยเป็นอาทิว่า "ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาที่เป็นเหตุ" ก็เพราะเหตุชื่อว่าสนิทัสสนสัปปฏิฆะหรืออนิทัสสนสัปปฏิฆะไม่มี ฉะนั้น จึงมิได้ทรงประกอบสนิทัสสนสัปปฏิฆบทและอนิทัสสนสัปปฏิฆบทเข้ากับเหตุบท ด้วยประการฉะนี้ ทรงประกอบติกะ 22 หมวดเข้ากับเหตุทุกะตามที่พึงมีได้แล้ว ทรงประกอบติกะเหล่านั้นเข้ากับทุกะทั้งหมด มีสเหตุกทุกะเป็นต้น มีสรณทุกะเป็นที่สุดอีก บทใดๆ ไม่เข้ากับการประกอบกับบทใดๆ บทนั้นๆ ตรัสว่าไม่มีในพระบาลีเลย ด้วยประการฉะนี้ ในปกรณ์นี้ ทรงประกอบติกะ 22 หมวดเข้ากับทุกะหนึ่งแล้ว ทรงประกอบติกะ 22 หมวดเข้ากับทุกะอื่นอีก 22 หมวด กับทุกะอื่นอีก 22 หมวด ตามลำดับดังนี้ ทรงประกอบติกะ 22 หมวดเข้ากับทุกบทที่พึงมีได้ในทุกสตะ (ทุกะ 100) แล้ว จึงชื่อว่าทรงแสดงทุกติกปัฏฐาน โดยทรงนำติกะ 22 หมวดมาประมวลไว้ในทุกสตะ ในที่ใดๆ ที่ทรงแสดงนัยแล้วทรงย่อพระบาลีไว้ ในที่นั้นๆ พึงทราบการขยายความแห่งพระบาลีนั้นตามนัยที่ทรงแสดงไว้แล้ว

Dukatikapaṭṭhānavaṇṇanā.

อรรถกถาอธิบายทุกติกปัฏฐาน

4. Tikadukapaṭṭhānavaṇṇanā

4. อรรถกถาอธิบายติกทุกปัฏฐาน

Tikadukapaṭṭhānepi kusalaṃ hetuṃ dhammaṃ paṭicca kusalo hetu dhammo uppajjati hetupaccayāti pañhāmattuddhāravaseneva desanā katā. Tattha yathā heṭṭhā hetudukena saddhiṃ kusalapadaṃ yojetvā sabbapaccayavasena sabbavāresu saṅkhepato desanā katā, evamidha kusalattikena saddhiṃ hetupadaṃ yojetvā sabbapaccayavasena sabbavāresu saṅkhepato desanā katā. Yathā ca hetupadaṃ, evaṃ nahetupadampi kusalattikena saddhiṃ yojetvā kusalattikahetudukaṃ niṭṭhāpitaṃ. Tato paraṃ sukhāya vedanāya sampayuttaṃ hetuṃ dhammantiādinā nayena vedanāttikahetudukādīni ekavīsati tikadukāni dassitāni.

แม้ในติกทุกปัฏฐาน พระผู้มีพระภาคก็ทรงกระทำการแสดงไว้โดยสังเขปด้วยอำนาจการยกขึ้นแสดงเพียงแค่ปัญหาเท่านั้นว่า "อาศัยธรรมที่เป็นเหตุที่เป็นกุศล ธรรมที่เป็นเหตุที่เป็นกุศลจึงเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย" ในติกทุกปัฏฐานนั้น ทรงประกอบกุศลบทเข้ากับเหตุทุกะแล้วทรงแสดงโดยสังเขปในวารทั้งหมดโดยปัจจัยทั้งหมดในเบื้องต้นฉันใด ในที่นี้ก็ทรงประกอบเหตุบทเข้ากับกุศลติกะแล้วทรงแสดงโดยสังเขปในวารทั้งหมดโดยปัจจัยทั้งหมดฉันนั้น และทรงประกอบนเหตุบทเข้ากับกุศลติกะเหมือนกับเหตุบท แล้วทรงจบกุศลติกะ-เหตุทุกะไว้ ต่อจากนั้น ทรงแสดงติกทุกะ 21 หมวด มีเวทนาติกะ-เหตุทุกะเป็นต้น โดยนัยเป็นอาทิว่า "ธรรมที่เป็นเหตุที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา"

Evaṃ bāvīsatiyā tikehi saddhiṃ hetudukaṃ yojetvā puna tehiyeva saddhiṃ sahetukadukādayo saraṇadukapariyosānā labbhamānavasena sabbadukā yojitā. Idhāpi yaṃ yaṃ padaṃ yojanaṃ na gacchati, taṃ taṃ pāḷiyaṃyeva paṭikkhittaṃ. Evaṃ dukasataṃ gahetvā dvāvīsatiyā tikesu pakkhipitvā tikadukapaṭṭhānaṃ nāma desitaṃ. Tatrāpi yena yena nayena pāḷi saṅkhittā, so so nayo vitthārato veditabbo.

ด้วยประการฉะนี้ ทรงประกอบเหตุทุกะเข้ากับติกะ 22 หมวดแล้ว ทรงประกอบทุกะทั้งหมด มีสเหตุกทุกะเป็นต้น มีสรณทุกะเป็นที่สุด ตามที่พึงมีได้ เข้ากับติกะ 22 หมวดเหล่านั้นนั่นแหละอีก แม้ในที่นี้ บทใดๆ ไม่เข้ากับการประกอบ บทนั้นๆ ก็ทรงปฏิเสธไว้ในพระบาลีเลย ด้วยประการฉะนี้ ทรงนำทุกสตะ (ทุกะ 100) มาประมวลไว้ในติกะ 22 หมวดแล้ว จึงชื่อว่าทรงแสดงติกทุกปัฏฐาน แม้ในปกรณ์นั้น พระบาลีถูกย่อไว้โดยนัยใดๆ นัยนั้นๆ พึงทราบโดยพิสดาร

Tikadukapaṭṭhānavaṇṇanā.

อรรถกถาอธิบายติกทุกปัฏฐาน

5. Tikatikapaṭṭhānavaṇṇanā

5. อรรถกถาอธิบายติกติกปัฏฐาน

Tikatikapaṭṭhānepi kusalaṃ sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo sukhāya vedanāya sampayutto dhammo uppajjati hetupaccayāti pañhuddhāravaseneva saṅkhepato desanā katā. Ettha ca kusalattikaṃ vedanāttikādīhi, vedanāttikādayo ca kusalattikenāti evaṃ tikesuyeva tikā pakkhittā. Yena yena ca padena saddhiṃ yaṃ yaṃ padaṃ yojanaṃ na gacchati, taṃ taṃ hāpetvā labbhamānavaseneva sabbapaccayesu vārā ca gaṇananayā ca dassitā, tasmā te sādhukaṃ pāḷiṃ upaparikkhitvā veditabbā. Yathā ca kusalattikaṃ vedanāttikādīhi, vedanāttikādayo ca tena saddhiṃ yojetvā veditabbā; tathā ekekaṃ tikaṃ sesehi. Sesā ca tehi saddhiṃ yojetvā veditabbāti.

แม้ในติกติกปัฏฐาน พระผู้มีพระภาคก็ทรงกระทำการแสดงไว้โดยสังเขปด้วยอำนาจการยกปัญหาขึ้นแสดงเท่านั้นว่า "อาศัยธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาที่เป็นกุศล ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาที่เป็นกุศลจึงเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย" และในปกรณ์นี้ ทรงประมวลติกะทั้งหลายไว้ในติกะทั้งหลายนั่นเอง คือ กุศลติกะกับเวทนาติกะเป็นต้น และเวทนาติกะเป็นต้นกับกุศลติกะ บทใดๆ ไม่เข้ากับการประกอบกับบทใดๆ ก็ทรงเว้นบทนั้นๆ เสีย แล้วทรงแสดงวารและนัยแห่งการนับในปัจจัยทั้งหมดตามที่พึงมีได้เท่านั้น เพราะฉะนั้น วารและนัยแห่งการนับเหล่านั้น พึงทราบโดยการตรวจสอบพระบาลีให้ดี และพึงทราบกุศลติกะที่ประกอบกับเวทนาติกะเป็นต้น และเวทนาติกะเป็นต้นที่ประกอบกับกุศลติกะนั้นฉันใด พึงทราบติกะแต่ละหมวดที่ประกอบกับติกะที่เหลือ และติกะที่เหลือที่ประกอบกับติกะเหล่านั้นฉันนั้น

Tikatikapaṭṭhānavaṇṇanā.

อรรถกถาอธิบายติกติกปัฏฐาน

6. Dukadukapaṭṭhānavaṇṇanā

6. อรรถกถาอธิบายทุกทุกปัฏฐาน

Dukadukapaṭṭhānepi hetusahetukaṃ dhammaṃ paṭicca hetusahetuko dhammo uppajjati hetupaccayāti pañhuddhāravaseneva saṅkhepato desanā katā. Tattha hetudukaṃ sahetukadukādīhi, sahetukadukādīni ca tena saddhiṃ yojitāni. Ekekaṃ pana dukaṃ sesehi, sesā ca tehi saddhiṃ paṭipāṭiyā yojetabbā. Idañhi dukadukapaṭṭhānaṃ nāma ‘dukesuyeva duke pakkhipitvā’ desitaṃ. Tenettha sabbadukehi saddhiṃ sabbadukānaṃ yojanā veditabbā. Pāḷi pana saṅkhittā. Yena yena ca padena saddhiṃ yaṃ yaṃ padaṃ yojanaṃ na gacchati, taṃ taṃ hāpetvāva desanā katāti.

แม้ในทุกทุกปัฏฐาน เทศนาได้ทำไว้โดยย่อด้วยอำนาจแห่งการยกปัญหาขึ้นตั้งว่า 'อาศัยธรรมที่เป็นเหตุและสหตุกะ ธรรมที่เป็นเหตุและสหตุกะจึงเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย' ในทุกทุกปัฏฐานนั้น เหตุทุกะท่านประกอบไว้กับสหตุกทุกะเป็นต้น และสหตุกทุกะเป็นต้นก็ประกอบไว้กับเหตุทุกะนั้น อนึ่ง ทุกะแต่ละทุกะพึงประกอบกับทุกะที่เหลือทั้งหลาย และทุกะที่เหลือทั้งหลายก็พึงประกอบกับทุกะเหล่านั้นตามลำดับ จริงอยู่ ทุกทุกปัฏฐานนี้ ชื่อว่าท่านแสดงไว้โดย 'ใส่ทุกะเข้าในทุกะทั้งหลายนั่นแหละ' เพราะเหตุนั้น ในทุกทุกปัฏฐานนี้ พึงทราบการประกอบทุกะทั้งปวงกับทุกะทั้งปวง แต่อย่างไรก็ตาม พระบาลีท่านแสดงไว้โดยย่อ และบทใดๆ ไม่เข้ากับการประกอบกับบทใดๆ ท่านแสดงไว้โดยเว้นบทนั้นๆ เสีย ดังนี้

Dukadukapaṭṭhānavaṇṇanā.

พรรณนาทุกทุกปัฏฐาน

Ettāvatā –

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้

Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,

Dukaṃ tikañceva tikaṃ dukañca;

Tikaṃ tikañceva dukaṃ dukañca,

Cha anulomamhi nayā sugambhīrāti. –

ติกปัฏฐานอันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐาน และทุกทุกปัฏฐาน นัย ๖ ประการเหล่านี้ในอนุโลมปัฏฐาน เป็นนัยที่ลึกซึ้งยิ่งนัก ดังนี้

Aṭṭhakathāyaṃ vuttagāthāya dīpitā. Dhammānulomapaṭṭhāne cha nayā niddiṭṭhā honti. Paccayavasena panettha ekekasmiṃ paṭṭhāne anulomādayo cattāro cattāro nayāti ekena pariyāyena catuvīsatinayapaṭimaṇḍitaṃ anulomapaṭṭhānaṃyeva veditabbaṃ.

นัย ๖ ประการในธรรมานุโลมปัฏฐาน ท่านแสดงไว้แล้วด้วยคาถาที่กล่าวไว้ในอรรถกถา ในปัฏฐานนี้ โดยนัยแห่งปัจจัย ในแต่ละปัฏฐานมีนัย ๔ อย่าง คือ อนุโลมเป็นต้น โดยปริยายหนึ่ง พึงทราบว่า อนุโลมปัฏฐานประดับด้วยนัย ๒๔ ประการนั่นเทียว

7-12. Paccanīyapaṭṭhānavaṇṇanā

๗-๑๒. พรรณนาปัจจนียปัฏฐาน

1. Idāni kusalādīnaṃ padānaṃ paṭikkhepavasena dhammānaṃ paccanīyatāya laddhanāmaṃ paccanīyapaṭṭhānaṃ dassetuṃ nakusalaṃ dhammaṃ paṭicca nakusalo dhammo uppajjati hetupaccayātiādi āraddhaṃ. Tattha nakusalaṃ dhammaṃ paṭiccāti kusalassa paccayabhāvaṃ vāreti. Nakusalo dhammo uppajjatīti kusalassa uppattiṃ vāreti, tasmā ‘‘akusalābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca akusalābyākatā tayo khandhā cittasamuṭṭhānañca rūpa’’nti evamādinā nayenettha pañhaṃ vissajjitabbaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ paccaye laddhagaṇanā pana pāḷiyaṃ vuttāyeva. Yepi vārā sadisavissajjanā, tepi tattheva dassitā. Tasmā sabbamettha heṭṭhā vuttanayānusārena pāḷiṃ upaparikkhitvā veditabbaṃ. Yathā cettha, evaṃ dukapaṭṭhāne, dukatikapaṭṭhāne, tikadukapaṭṭhāne tikatikapaṭṭhāne, dukadukapaṭṭhāne ca.

1. บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียปัฏฐาน ซึ่งได้ชื่อว่าปัจจนียะ เพราะเป็นธรรมปฏิเสธบทมีกุศลเป็นต้น ท่านจึงเริ่มคำว่า 'อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล ธรรมที่ไม่ใช่กุศลจึงเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย' เป็นอาทิ ในคำนั้น บทว่า 'อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล' เป็นการห้ามความเป็นปัจจัยของกุศล บทว่า 'ธรรมที่ไม่ใช่กุศลจึงเกิดขึ้น' เป็นการห้ามการเกิดขึ้นของกุศล เพราะฉะนั้น ในปัจจนียปัฏฐานนี้ พึงแก้ยปัญหาโดยนัยเป็นต้นว่า 'อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอกุศลและอัพยากตะ ขันธ์ ๓ ที่เป็นอกุศลและอัพยากตะและจิตตสมุฏฐานรูปจึงเกิดขึ้น' ส่วนการนับจำนวนที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ ก็มีกล่าวไว้ในพระบาลีแล้ว แม้วาระที่มีวิสัชนาเหมือนกัน ก็แสดงไว้ในที่นั้นแล้ว เพราะฉะนั้น ทุกอย่างในที่นี้ พึงทราบโดยการพิจารณาพระบาลีตามนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ ฉันใดในติกปัฏฐานนี้ แม้ในทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐาน และทุกทุกปัฏฐาน ก็ฉันนั้น

Ettāvatā –

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้

Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,

Dukaṃ tikañceva tikaṃ dukañca;

Tikaṃ tikañceva, dukaṃ dukañca,

Cha paccanīyamhi nayā sugambhīrāti. –

ติกปัฏฐานอันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐาน และทุกทุกปัฏฐาน นัย ๖ ประการเหล่านี้ในปัจจนียปัฏฐาน เป็นนัยที่ลึกซึ้งยิ่งนัก ดังนี้

Aṭṭhakathāyaṃ vuttagāthāya dīpitā. Dhammapaccanīyapaṭṭhāne cha nayā niddiṭṭhā honti. Paccayavasena panettha ekekasmiṃ paṭṭhāne anulomādayo cattāro cattāro nayāti ekena pariyāyena catuvīsatinayapaṭimaṇḍitaṃ paccanīyapaṭṭhānaññeva veditabbaṃ.

นัย ๖ ประการในธรรมปัจจนียปัฏฐาน ท่านแสดงไว้แล้วด้วยคาถาที่กล่าวไว้ในอรรถกถา ในปัฏฐานนี้ โดยนัยแห่งปัจจัย ในแต่ละปัฏฐานมีนัย ๔ อย่าง คือ อนุโลมเป็นต้น โดยปริยายหนึ่ง พึงทราบว่า ปัจจนียปัฏฐานประดับด้วยนัย ๒๔ ประการนั่นเทียว

Paccanīyapaṭṭhānavaṇṇanā.

พรรณนาปัจจนียปัฏฐาน

13-18. Anulomapaccanīyapaṭṭhānavaṇṇanā

๑๓-๑๘. พรรณนาอนุโลมปัจจนียปัฏฐาน

1. Idāni kusalādīsu dhammesu paccayadhammaṃ appaṭikkhipitvā paccayuppannassa kusalādibhāvapaṭikkhepavasena dhammānaṃ anulomapaccanīyatāya laddhanāmaṃ anulomapaccanīyapaṭṭhānaṃ dassetuṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca na kusalo dhammo uppajjati hetupaccayātiādi āraddhaṃ. Tattha kusalaṃ dhammaṃ paṭiccāti kusalassa paccayabhāvaṃ anujānāti. Na kusalo dhammo uppajjatīti kusalasseva uppattiṃ vāreti. Tasmā ‘‘kusale khandhe paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpa’’ntiādinā nayena vissajjanaṃ dassitaṃ, taṃ sabbaṃ pāḷiṃ oloketvā sādhukaṃ sallakkhetabbaṃ. Yampi yena sadisaṃ, yañca yattha labbhati, yo ca yesaṃ vissajjanānaṃ yesu paccayesu gaṇanaparicchedo, so sabbo pāḷiyaṃ dassito, tasmā pāḷiyeva ettha attho. Yathā cettha, evaṃ dukapaṭṭhānādīsupīti.

1. บัดนี้ เพื่อจะแสดงอนุโลมปัจจนียปัฏฐาน ซึ่งได้ชื่อว่าอนุโลมปัจจนียะ เพราะเป็นธรรมที่ไม่ปฏิเสธปัจจยธรรมในธรรมมีกุศลเป็นต้น แต่ปฏิเสธความเป็นกุศลเป็นต้นของปัจจยุปบันธรรม ท่านจึงเริ่มคำว่า 'อาศัยธรรมที่เป็นกุศล ธรรมที่ไม่ใช่กุศลจึงเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย' เป็นอาทิ ในคำนั้น บทว่า 'อาศัยธรรมที่เป็นกุศล' เป็นการอนุญาตความเป็นปัจจัยของกุศล บทว่า 'ธรรมที่ไม่ใช่กุศลจึงเกิดขึ้น' เป็นการห้ามการเกิดขึ้นของกุศลนั่นเอง เพราะฉะนั้น ท่านจึงแสดงวิสัชนาโดยนัยเป็นต้นว่า 'อาศัยกุศลขันธ์ทั้งหลาย จิตตสมุฏฐานรูปจึงเกิดขึ้น' ทั้งหมดนั้น พึงพิจารณาพระบาลีแล้วกำหนดให้ดี ข้อใดเหมือนกับข้อใด ข้อใดมีในที่ไหน และการกำหนดนับวิสัชนาข้อใดในปัจจัยข้อใด ทั้งหมดนั้นท่านแสดงไว้ในพระบาลีแล้ว เพราะฉะนั้น พระบาลีเท่านั้นเป็นเนื้อความในที่นี้ ฉันใดในติกปัฏฐานนี้ แม้ในทุกปัฏฐานเป็นต้น ก็ฉันนั้น

Ettāvatā –

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้

Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,

Dukaṃ tikañceva tikaṃ dukañca;

Tikaṃ tikañceva dukaṃ dukañca,

Cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrāti. –

ติกปัฏฐานอันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐาน และทุกทุกปัฏฐาน นัย ๖ ประการเหล่านี้ในอนุโลมปัจจนียปัฏฐาน เป็นนัยที่ลึกซึ้งยิ่งนัก ดังนี้

Aṭṭhakathāyaṃ vuttagāthāya dīpitā dhammānulomapaccanīyapaṭṭhāne cha nayā niddiṭṭhā honti. Paccayavasena panettha ekekasmiṃ paṭṭhāne anulomādayo cattāro cattāro nayāti ekena pariyāyena catuvīsatinayapaṭimaṇḍitaṃ anulomapaccanīyapaṭṭhānaññeva veditabbaṃ.

นัย ๖ ประการในธรรมานุโลมปัจจนียปัฏฐาน ท่านแสดงไว้แล้วด้วยคาถาที่กล่าวไว้ในอรรถกถา ในปัฏฐานนี้ โดยนัยแห่งปัจจัย ในแต่ละปัฏฐานมีนัย ๔ อย่าง คือ อนุโลมเป็นต้น โดยปริยายหนึ่ง พึงทราบว่า อนุโลมปัจจนียปัฏฐานประดับด้วยนัย ๒๔ ประการนั่นเทียว

Anulomapaccanīyapaṭṭhānavaṇṇanā.

พรรณนาอนุโลมปัจจนียปัฏฐาน

19-24. Paccanīyānulomapaṭṭhānavaṇṇanā

๑๙-๒๔. พรรณนาปัจจนียานุโลมปัฏฐาน

1. Idāni kusalādīsu dhammesu paccayadhammaṃ paṭikkhipitvā paccayuppannassa kusalādibhāvaṃ appaṭikkhepavasena dhammānaṃ paccanīyānulomatāya laddhanāmaṃ paccanīyānulomapaṭṭhānaṃ dassetuṃ nakusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati hetupaccayātiādi āraddhaṃ. Tattha nakusalaṃ dhammaṃ paṭiccāti kusalassa paccayabhāvaṃ vāreti. Akusalo dhammo uppajjatīti akusalassa uppattiṃ anujānāti. Nakusalañhi akusalaṃ abyākataṃ vā, tañca sahajātapaccayaṃ katvā uppajjamāno kusalo nāma natthi, tasmā akusalābyākatavasena desanā katā. Tattha ‘‘akusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’ti evaṃ nakusalaṃ dhammaṃ paṭicca vissajjanaṃ veditabbaṃ. Abyākato dhammo uppajjati hetupaccayāti ayaṃ pana pañho ‘‘vipākābyākataṃ kiriyābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā cittasamuṭṭhānañca rūpa’’nti vissajjitova. Iti sabbapañhesu avissajjitassa atthānurūpaṃ vissajjitassa ca pāḷiāgatameva vissajjanaṃ. Ekekasmiñca tikaduke vārappabhedapaccayagaṇanavidhānaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayānusāreneva veditabbaṃ.

1. บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียานุโลมปัฏฐาน ซึ่งได้ชื่อมาโดยความเป็นปัจจนียานุโลมแห่งธรรมทั้งหลาย ด้วยอำนาจแห่งการไม่ปฏิเสธความเป็นกุศลเป็นต้นของปัจจยุปบันนธรรม โดยปฏิเสธปัจจยธรรมในธรรมทั้งหลายมีกุศลเป็นต้น จึงทรงเริ่มต้นไว้ว่า "อกุศลธรรมย่อมเกิดขึ้น เพราะอาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล โดยเหตุปัจจัย" เป็นอาทิ. ในข้อนั้น บทว่า "นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ" ห้ามความเป็นปัจจัยของกุศล. บทว่า "อกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ" ยอมให้มีการเกิดขึ้นของอกุศล. จริงอยู่ ธรรมที่ไม่ใช่กุศล ได้แก่ อกุศลหรืออัพยากตะ และกุศลที่เกิดขึ้นโดยทำธรรมนั้นให้เป็นสหชาตปัจจัยย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น เทศนาจึงทรงทำไว้โดยความเป็นอกุศลและอัพยากตะ. ในข้อนั้น พึงทราบการวิสัชนาในบทว่า "นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ" อย่างนี้ว่า "อาศัยอกุศลขันธ์ ๑ ขันธ์ ๓ ย่อมเกิดขึ้น". ส่วนปัญหานี้ว่า "อัพยากตธรรมย่อมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย" ก็ได้วิสัชนาไว้แล้วว่า "อาศัยวิปากอัพยากตขันธ์ ๑ หรือกิริยาอัพยากตขันธ์ ๑ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูปย่อมเกิดขึ้น". ด้วยเหตุนี้ ในปัญหาทั้งปวง การวิสัชนาที่ยังไม่ได้วิสัชนาไว้ พึงวิสัชนาตามสมควรแก่เนื้อความ ส่วนที่วิสัชนาไว้แล้ว พึงวิสัชนาตามที่มาในบาลีเท่านั้น. และในติกะและทุกะแต่ละอย่าง พึงทราบวิธีนับประเภทวาระและปัจจัยทั้งหมดตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

Ettāvatā ca –

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้

Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,

Dukaṃ tikañceva tikaṃ dukañca;

Tikaṃ tikañceva dukaṃ dukañca,

Cha paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrāti. –

นัย ๖ ประการอันลึกซึ้งยิ่งในปัจจนียานุโลม คือ ติกปัฏฐานกับทุกปัฏฐานอันสูงสุด, ทุกปัฏฐานกับติกปัฏฐาน, ติกปัฏฐานกับติกปัฏฐาน, และทุกปัฏฐานกับทุกปัฏฐาน.

Aṭṭhakathāyaṃ vuttagāthāya dīpitā. Dhammapaccanīyānulomapaṭṭhāne cha nayā niddiṭṭhā honti. Paccayavasena panettha ekekasmiṃ paṭṭhāne anulomādayo cattāro cattāro nayāti ekena pariyāyena catuvīsatinayapaṭimaṇḍitaṃ paccanīyānulomapaṭṭhānaññeva veditabbaṃ.

นัย ๖ ประการในธัมมปัจจนียานุโลมปัฏฐาน ท่านชี้แจงไว้ด้วยคาถาที่กล่าวไว้ในอรรถกถา. ในปัฏฐานนี้ โดยปัจจัย ในแต่ละปัฏฐานมีนัย ๔ อย่าง คือ อนุโลม เป็นต้น เพราะฉะนั้น โดยปริยายหนึ่ง พึงทราบว่า ปัจจนียานุโลมปัฏฐานนี้ประดับด้วยนัย ๒๔ ประการ.

Paccanīyānulomapaṭṭhānavaṇṇanā.

วรรณนาปัจจนียานุโลมปัฏฐาน

Evaṃ dhammānulomādivasena catūsu vāresu ekekasmiṃ catuvīsatiyā catuvīsatiyā nayānaṃ vasena channavuti nayā honti. Tattha paccayanaye aggahetvā ekekasmiṃ paṭṭhāne tikadukādīnaññeva channaṃ channaṃ nayānaṃ vasenetaṃ catuvīsatinayapaṭimaṇḍitaṃ samantapaṭṭhānamahāpakaraṇaṃ veditabbaṃ. Keci pana ‘‘kusalārammaṇo dhammo akusalārammaṇo dhammo’’tiādinā nayena ārammaṇamātikaṃ nāma ṭhapetvā ‘‘kusalārammaṇo dhammo kusalārammaṇassa dhammassa hetupaccayena paccayo’’tiādinā nayena ārammaṇapaṭṭhānaṃ nāma dassetvā aparampi phassādīnaṃ vasenapi phassapaṭṭhānaṃ nāma uddharitvā dassenti. Taṃ neva pāḷiyaṃ na aṭṭhakathāsu sandissatīti idha na vicāritaṃ. Saṅgītiāruḷhapāḷivaseneva panettha vaṇṇanā katāti veditabbā.

ด้วยประการฉะนี้ โดยวาระ ๔ ประการ มีธัมมานุโลมเป็นต้น โดยนัย ๒๔ ประการในแต่ละวาระ จึงมีนัย ๙๖ ประการ. ในบรรดาวาระเหล่านั้น เมื่อไม่ถือเอาปัจจยนัย ในแต่ละปัฏฐาน โดยนัย ๖ ประการของติกะและทุกะเป็นต้น พึงทราบว่ามหาปกรณ์สมันตปัฏฐานนี้ประดับด้วยนัย ๒๔ ประการ. แต่บางท่านตั้งอารัมมณมาติกาขึ้นโดยนัยว่า "ธรรมที่มีกุศลเป็นอารมณ์ ธรรมที่มีอกุศลเป็นอารมณ์" เป็นต้น แล้วแสดงอารัมมณปัฏฐานโดยนัยว่า "ธรรมที่มีกุศลเป็นอารมณ์ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีกุศลเป็นอารมณ์ โดยเหตุปัจจัย" เป็นต้น และยังยกผัสสปัฏฐานขึ้นแสดงโดยผัสสะเป็นต้นอีกด้วย. เรื่องนั้นไม่ปรากฏทั้งในบาลีและในอรรถกถาทั้งหลาย เพราะฉะนั้นจึงไม่ได้พิจารณาไว้ในที่นี้. พึงทราบว่า วรรณนาในที่นี้ได้ทำไว้ตามบาลีที่ขึ้นสู่สังคายนาเท่านั้น.

Ettāvatā ca –

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้

Sammūḷhā yattha pajā, tantākulādibhāvamāpannā;

Nekavidhadukkhagahanaṃ, saṃsāraṃ nātivattanti.

หมู่สัตว์ผู้หลงใหลในปัจจยาการใด ถึงความเป็นดุจด้ายที่ยุ่งเหยิง ย่อมก้าวล่วงสงสารอันเป็นป่าทึบแห่งทุกข์นานาชนิดไปไม่ได้.

Paccayabhede kusalo, loke garutampi paccayākāraṃ;

Atinippuṇagambhīraṃ, javanabbhūmiṃ buddhañāṇassa.

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงฉลาดในประเภทแห่งปัจจัยในโลก ทรงแสดงปัจจยาการ แม้อันหนักหน่วง ละเอียดลึกซึ้งยิ่งนัก ซึ่งเป็นภูมิแล่นไปแห่งพระพุทธญาณ.

Kusalādidhammabhedaṃ, nissāya nayehi vividhagaṇanehi;

Vitthārento sattama-mabhidhammappakaraṇaṃ satthā.

พระศาสดาทรงอาศัยประเภทแห่งธรรมมีกุศลเป็นต้น ทรงขยายอภิธรรมปกรณ์ที่ ๗ ให้พิสดาร ด้วยนัยและการนับต่างๆ.

Suvihitasanniṭṭhāno, paṭṭhānaṃ nāma yaṃ pakāsesi;

Saddhāya samāraddhā, yā aṭṭhakathā mayā tassa.

พระองค์ผู้ทรงมีการวินิจฉัยอันดี ทรงประกาศพระคัมภีร์ชื่อปัฏฐานใด อรรถกถาแห่งพระคัมภีร์นั้นอันข้าพเจ้าเริ่มต้นด้วยศรัทธา.

Ācariyānaṃ vādaṃ, avihāya vibhajjavādisissānaṃ;

Atibahuvidhantarāye, lokamhi anantarāyena.

ข้าพเจ้าผู้ไม่ละวาทะของพระอาจารย์ทั้งหลาย ผู้เป็นศิษย์ของพระวิภัชชวาที ได้ทำอรรถกถานั้นให้สำเร็จโดยไม่มีอันตรายในโลกที่มีอันตรายมากมายหลายอย่าง.

Sā evaṃ ajja katā, cuddasamattehi bhāṇavārehi;

Atthaṃ pakāsayantī, paṭṭhānavarassa sakalassa.

อรรถกถานั้น ข้าพเจ้าได้ทำเสร็จแล้วในวันนี้ ด้วยภาณวารประมาณ ๑๔ ภาณวาร ซึ่งประกาศเนื้อความแห่งปัฏฐานอันประเสริฐทั้งสิ้น.

Sanniṭṭhānaṃ pattā yatheva niṭṭhaṃ tathā bahujanassa;

Sampāpuṇantu sīghaṃ, kalyāṇā sabbasaṅkappā.

อรรถกถานั้นถึงซึ่งการวินิจฉัยแล้วฉันใด ขอความดำริอันดีงามทั้งปวงของมหาชนจงสำเร็จโดยพลันฉันนั้น.

Ettāvatā –

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้

Sattappakaraṇaṃ nātho, abhidhammamadesayi;

Devātidevo devānaṃ, devalokamhi yaṃ pure.

พระผู้เป็นที่พึ่ง ผู้เป็นเทวดายิ่งกว่าเทวดา ได้ทรงแสดงอภิธรรม ๗ ปกรณ์ใดแก่เหล่าเทวดาในเทวโลกในกาลก่อน.

Tassa aṭṭhakathā esā, sakalassāpi niṭṭhitā;

Ciraṭṭhitatthaṃ dhammassa, niṭṭhapentena taṃ mayā.

อรรถกถาแห่งอภิธรรมนั้นทั้งหมดนี้ ข้าพเจ้าผู้ทำอรรถกถานั้นให้สำเร็จ เพื่อความดำรงอยู่ยืนนานแห่งพระธรรม ได้ทำเสร็จแล้ว.

Yaṃ pattaṃ kusalaṃ tassa, ānubhāvena pāṇino;

Sabbe saddhammarājassa, ñatvā dhammaṃ sukhāvahaṃ.

ด้วยอานุภาพแห่งกุศลที่ข้าพเจ้าได้บรรลุแล้วนั้น ขอสัตว์ทั้งปวงได้รู้แจ้งธรรมของพระสัทธรรมราชาอันนำมาซึ่งความสุข.

Pāpuṇantu visuddhāya, sukhāya paṭipattiyā;

Asokamanupāyāsaṃ, nibbānasukhamuttamaṃ.

ขอจงบรรลุพระนิพพานสุขอันสูงสุด อันไม่มีความโศก ไม่มีความคับแค้นใจ ด้วยปฏิปทาอันบริสุทธิ์และเป็นสุขเถิด.

Ciraṃ tiṭṭhatu saddhammo, dhamme hontu sagāravā;

Sabbepi sattā kālena, sammā devo pavassatu.

ขอพระสัทธรรมจงดำรงอยู่ชั่วกาลนาน ขอสัตว์ทั้งปวงจงมีความเคารพในพระธรรม ขอเทวดาจงบันดาลให้ฝนตกต้องตามฤดูกาลโดยชอบ.

Yathā rakkhiṃsu porāṇā, surājāno tathevimaṃ;

Rājā rakkhatu dhammena, attanova pajaṃ pajanti.

พระราชาผู้ประเสริฐในกาลก่อนทรงรักษาประชาราษฎร์ฉันใด ขอพระราชาจงทรงรักษาประชาราษฎร์นี้โดยธรรม ดุจบุตรของพระองค์เองฉันนั้น.

Paṭṭhānappakaraṇa-aṭṭhakathā niṭṭhitā.

อรรถกถาปัฏฐานปกรณ์ จบ.

Niṭṭhitā ca pañcapakaraṇaṭṭhakathāti.

และอรรถกถาปัญจปกรณ์ จบ.

Nigamanakathā

นิคมคาถา

Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyapaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññādippabhedaguṇapaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ sakalassapi abhidhammapiṭakassa aṭṭhakathā –

อรรถกถาแห่งพระอภิธรรมปิฎกทั้งสิ้นนี้ พระเถระผู้มีนามอันครูทั้งหลายขนานให้ว่า พุทธโฆสะ ผู้มีปัญญาไพบูลย์และบริสุทธิ์ ผู้เป็นประดุจเครื่องประดับวงศ์แห่งพระเถระทั้งหลายผู้เป็นประทีปแห่งเถรวงศ์ ผู้อยู่ในมหาวิหาร มีปัญญาตั้งมั่นดีแล้วในอุตตริมนุสสธรรม อันประดับด้วยคุณมีประเภทต่างๆ มีอภิญญา ๖ เป็นต้น มีปฏิสัมภิทาที่แตกฉานเป็นบริวาร เป็นมหากวี เป็นนักโต้วาทีผู้ประเสริฐ กล่าวแต่วาจาที่สมควรและเป็นจริง ประกอบด้วยความงามแห่งถ้อยคำอันไพเราะและประเสริฐ ซึ่งเปล่งออกมาอย่างง่ายดาย อันเกิดจากความถึงพร้อมแห่งกรณ์ เป็นนักไวยากรณ์ผู้ยิ่งใหญ่ มีอานุภาพแห่งญาณอันไม่ติดขัดในพระสัทธรรมคำสอนของพระศาสดา พร้อมทั้งอรรถกถา อันมีประเภทเป็นพระไตรปิฎก ประกอบด้วยความฉลาดเฉียบแหลมแห่งปัญญา สามารถหยั่งลงสู่ความลึกซึ้งแห่งลัทธิของตนและลัทธิอื่นได้ สมบูรณ์ด้วยหมู่แห่งคุณธรรม มีศีล อาจาระ ความอ่อนน้อม และความสุภาพ เป็นต้น ประดับด้วยศรัทธา ปัญญา และความเพียรที่บริสุทธิ์อย่างยิ่ง ได้รจนาไว้

Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;

Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ paññāvisuddhiyā.

ขออรรถกถานี้จงตั้งอยู่ในโลก เพื่อแสดงแนวทางแห่งความบริสุทธิ์แห่งปัญญาแก่กุลบุตรทั้งหลายผู้แสวงหาทางข้ามพ้นโลก ตลอดกาลนาน

Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;

Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.

ตราบเท่าที่พระนามว่า “พุทโธ” ของพระผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้ประเสริฐที่สุดในโลก ผู้มีจิตบริสุทธิ์ ผู้คงที่ ยังเป็นไปอยู่ในโลก

Abhidhammapiṭaka-aṭṭhakathā niṭṭhitā.

อรรถกถาพระอภิธรรมปิฎก จบแล้ว

Chinese
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 English8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Hindi8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Hindi
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Indonesian8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Indonesian
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Thai8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Thai
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Vietnamese8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น Abhidhammapiṭake ในพระอภิธรรมปิฎก Pañcapakaraṇa-aṭṭhakathā อรรถกถาปัญจปกรณ์ Dhātukathā-aṭṭhakathā อรรถกถาธาตุกถา Aṭṭhārasahi bhedehi, vibhaṅgaṃ mārabhañjano; Desayitvā mahāvīro, yaṃ tasseva anantaraṃ. พระมหาวีรเจ้าผู้ทรงหักเสียซึ่งมาร ครั้นทรงแสดงคัมภีร์วิภังค์ โดยความแตกต่าง ๑๘ อย่างแล้ว ทรงแสดงคัมภีร์ใดไว้ในลำดับแห่งคัมภีร์วิภังค์นั้น Adesayi dhātukathaṃ, dhātubhedappakāsano; Tassatthaṃ dīpayissāmi, taṃ suṇātha samāhitāti. คือทรงแสดงธาตุกถาประกาศความแตกต่างแห่งธาตุไว้ ข้าพเจ้าจักประกาศเนื้อความแห่งธาตุกถานั้น ขอท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังธาตุกถานั้นเถิด 1. Mātikāvaṇṇanā 1. วรรณนามาติกา 1. Nayamātikāvaṇṇanā 1. วรรณนานยมาติกา 1. Saṅgaho asaṅgahotiādīnañhi vasena idaṃ pakaraṇaṃ cuddasavidhena vibhattanti vuttaṃ. Taṃ sabbampi uddesaniddesato dvidhā ṭhitaṃ. Tattha mātikā uddeso. Sā pañcavidhā – nayamātikā, abbhantaramātikā, nayamukhamātikā, lakkhaṇamātikā, bāhiramātikāti. Tattha saṅgaho asaṅgaho…pe… vippayuttena saṅgahitaṃ asaṅgahitanti – ayaṃ cuddasahi padehi nikkhittā nayamātikā nāma. Ayañhi iminā saṅgahādikena nayena dhātukathā dhammā vibhattāti dassetuṃ ṭhapitattā nayamātikāti vuccati. Etesaṃ padānaṃ mūlabhūtattā mūlamātikātipi vattuṃ vaṭṭati. 1. ก็ปกรณ์นี้ ท่านกล่าวว่าจำแนกไว้ ๑๔ อย่าง โดยนัยมีสังคโห อสังคโห เป็นต้น. ปกรณ์ทั้งหมดนั้น ตั้งอยู่โดยเป็น ๒ อย่าง คือ โดยอุเทศและนิทเทส. ใน ๒ อย่างนั้น มาติกาเป็นอุเทศ. มาติกานั้นมี ๕ อย่าง คือ นยมาติกา อัพภันตรมาติกา นยมุขมาติกา ลักขณมาติกา และพาหิรมาติกา. ในมาติกา ๕ อย่างนั้น มาติกาที่ยกขึ้นแสดงไว้ด้วยบท ๑๔ บท คือ สังคโห อสังคโห...ฯลฯ...วิปปยุตเตนะ สังคหิตัง อสังคหิตัง นี้ชื่อว่า นยมาติกา. ก็มาติกานี้ ท่านตั้งไว้เพื่อแสดงว่า ธรรมทั้งหลายในธาตุกถาจำแนกไว้แล้วด้วยนัยมีสังคหะเป็นต้นนี้ เหตุนั้นจึงเรียกว่า นยมาติกา. เพราะบทเหล่านี้เป็นมูลราก จึงควรเรียกว่า มูลมาติกา ก็ได้. 2. Abbhantaramātikāvaṇṇanā 2. วรรณนาอัพภันตรมาติกา 2. Pañcakkhandhā …pe… manasikāroti ayaṃ pañcavīsādhikena padasatena nikkhittā abbhantaramātikā nāma. Ayañhi ‘‘sabbāpi dhammasaṅgaṇī dhātukathāya mātikā’’ti evaṃ avatvā saṅgahādinā nayena vibhajitabbe khandhādidhamme sarūpato dassetvā dhātukathāya abbhantareyeva ṭhapitattā abbhantaramātikāti vuccati. Khandhādipadānaṃ dhammasaṅgaṇīmātikāya asaṅgahitattā pakiṇṇakamātikātipi vattuṃ vaṭṭati. 2. มาติกาที่ยกขึ้นแสดงไว้ด้วยบท ๑๒๕ บท คือ ปัญจักขันธา...ฯลฯ...มนสิการ นี้ชื่อว่า อัพภันตรมาติกา. ก็มาติกานี้ ท่านมิได้กล่าวว่า 'แม้ธัมมสังคณีทั้งหมด ก็เป็นมาติกาของธาตุกถา' ดังนี้ แต่แสดงธรรมมีขันธ์เป็นต้นที่พึงจำแนกโดยนัยมีสังคหะเป็นต้น โดยสรูปแล้วตั้งไว้ในภายในของธาตุกถาเท่านั้น เหตุนั้นจึงเรียกว่า อัพภันตรมาติกา. เพราะบทมีขันธ์เป็นต้น ไม่ได้สงเคราะห์ไว้ในธัมมสังคณีมาติกา จึงควรเรียกว่า ปกิณณกมาติกา ก็ได้. 3. Nayamukhamātikāvaṇṇanā 3. วรรณนานยมุขมาติกา 3. Tīhi saṅgaho, tīhi asaṅgaho; catūhi sampayogo, catūhi vippayogoti ayaṃ catūhi padehi nikkhittā nayamukhamātikā nāma. Ayañhi sabbesupi pañcakkhandhādīsu ceva kusalattikādīsu ca mātikādhammesu, tīhi khandhāyatanadhātupadeheva saṅgaho ca asaṅgaho ca yojetabbo. Tathā catūhi arūpakkhandhehi sampayogo ca vippayogo ca. Etāni imesaṃ saṅgahāsaṅgahādīnaṃ nayānaṃ mukhānīti dassetuṃ ṭhapitattā nayamukhamātikāti vuccati. 3. มาติกาที่ยกขึ้นแสดงไว้ด้วยบท ๔ บท คือ ตีหิ สังคโห, ตีหิ อสังคโห, จตูหิ สัมปโยโค, จตูหิ วิปปโยโค นี้ชื่อว่า นยมุขมาติกา. ก็มาติกานี้ ท่านตั้งไว้เพื่อแสดงว่า ในมาติกาธรรมทั้งปวงมีปัญจขันธ์เป็นต้น และกุสลัตติกะเป็นต้น พึงประกอบสังคหะและอสังคหะด้วยบทคือขันธ์ อายตนะ ธาตุ ๓ อย่างเท่านั้น. และพึงประกอบสัมปโยคะและวิปปโยคะด้วยอรูปขันธ์ ๔ ฉันนั้น. บทเหล่านี้เป็นมุข (ทาง) แห่งนัยมีสังคหะและอสังคหะเป็นต้นเหล่านี้ เหตุนั้นจึงเรียกว่า นยมุขมาติกา. 4. Lakkhaṇamātikāvaṇṇanā 4. วรรณนาลักขณมาติกา 4. Sabhāgo, visabhāgoti ayaṃ dvīhi padehi nikkhittā lakkhaṇamātikā nāma. Ayañhi sabhāgalakkhaṇehi dhammehi saṅgahanayo, visabhāgalakkhaṇehi asaṅgahanayo, tathā sampayogavippayoganayo yojetabboti sabhāgavisabhāgalakkhaṇavasena saṅgahādilakkhaṇaṃ dassetuṃ ṭhapitattā lakkhaṇamātikāti vuccati. 4. มาติกาที่ยกขึ้นแสดงไว้ด้วยบท ๒ บท คือ สภาโค, วิสภาโค นี้ชื่อว่า ลักขณมาติกา. ก็มาติกานี้ ท่านตั้งไว้เพื่อแสดงลักษณะแห่งสังคหะเป็นต้น โดยลักษณะที่เป็นสภาคและวิสภาคว่า พึงประกอบนัยแห่งการสงเคราะห์ด้วยธรรมทั้งหลายที่มีลักษณะเป็นสภาคกัน, พึงประกอบนัยแห่งการไม่สงเคราะห์ด้วยธรรมทั้งหลายที่มีลักษณะเป็นวิสภาคกัน, และพึงประกอบนัยแห่งสัมปโยคะและวิปปโยคะ (ฉันนั้น) เหตุนั้นจึงเรียกว่า ลักขณมาติกา. 5. Bāhiramātikāvaṇṇanā 5. วรรณนาพาหิรมาติกา 5. Sabbāpi dhammasaṅgaṇī dhātukathāya mātikāti ayaṃ chasaṭṭhi tikapadāni, dve ca dukapadasatāni saṅkhipitvā nikkhittā bāhiramātikā nāma. Ayañhi ‘‘pañcakkhandhā…pe… manasikāro’’ti evaṃ dhātukathāya abbhantare avatvā ‘‘sabbāpi dhammasaṅgaṇī’’ti evaṃ dhātukathāya mātikato bahi ṭhapitattā bāhiramātikāti vuccati. 5. มาติกาที่ย่อติกบท ๖๖ และทุกบท ๒๐๐ แล้วยกขึ้นแสดงว่า 'แม้ธัมมสังคณีทั้งหมด ก็เป็นมาติกาของธาตุกถา' นี้ชื่อว่า พาหิรมาติกา. ก็มาติกานี้ ท่านมิได้กล่าวไว้ในภายในธาตุกถาว่า 'ปัญจักขันธา...ฯลฯ...มนสิการ' ดังนี้ แต่ตั้งไว้ภายนอกมาติกาของธาตุกถาว่า 'แม้ธัมมสังคณีทั้งหมด' ดังนี้ เหตุนั้นจึงเรียกว่า พาหิรมาติกา. Evaṃ mātikāya pañcadhā ṭhitabhāvaṃ viditvā idāni ‘saṅgaho asaṅgaho’tiādīsu saṅgaho tāva jātisañjātikiriyāgaṇanavasena catubbidho. Tattha – ‘‘sabbe khattiyā āgacchantu, sabbe brāhmaṇā, sabbe vessā, sabbe suddā āgacchantu’’, ‘‘yā cāvuso visākha, sammāvācā, yo ca sammākammanto, yo ca sammāājīvo, ime dhammā sīlakkhandhe saṅgahitā’’ti ayaṃ jātisaṅgaho nāma. ‘‘Ekajātikā āgacchantū’’ti vuttaṭṭhāne viya hi idha sabbepi jātiyā ekasaṅgahaṃ gatā. ‘‘Sabbe kosalakā āgacchantu, sabbe māgadhakā, sabbe bhārukacchakā āgacchantu’’, ‘‘yo cāvuso visākha, sammāvāyāmo; yā ca sammāsati, yo ca sammāsamādhi, ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) ayaṃ sañjātisaṅgaho nāma. ‘‘Ekaṭṭhāne jātā saṃvaḍḍhā āgacchantū’’ti vuttaṭṭhāne viya hi idha sabbepi sañjātiṭhānena nivutthokāsena ekasaṅgahaṃ gatā. ‘‘Sabbe hatthārohā āgacchantu, sabbe assārohā, sabbe rathikā āgacchantu’’, ‘‘yā cāvuso visākha, sammādiṭṭhi, yo ca sammāsaṅkappo, ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) ayaṃ kiriyāsaṅgaho nāma. Sabbeva hete attano kiriyākaraṇena ekasaṅgahaṃ gatā. ‘‘Cakkhāyatanaṃ katamakkhandhagaṇanaṃ gacchatīti? Rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchatī’’ti. Hañci cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati, tena vata re vattabbe – ‘cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhena saṅgahita’’nti (kathā. 471), ayaṃ gaṇanasaṅgaho nāma. Ayamidha adhippeto. Tappaṭipakkhena asaṅgaho veditabbo. Tesaṃ vikappato saṅgahitena asaṅgahitādīni. Ekuppādekanirodhaekavatthukaekārammaṇatāvasena sampayogo, tappaṭipakkhato vippayogo. Tesaṃ vikappato sampayuttena vippayuttādīni. Tadubhayasaṃsaggavikappato saṅgahitena sampayuttaṃ vippayuttantiādīni. Pañcakkhandhātiādīni pana khandhavibhaṅgādīsu vuttanayeneva veditabbāni. Phassādayo panettha sanniṭṭhānavasena vuttasabbacittuppādasādhāraṇato vuttāti. ครั้นทราบภาวะที่มาติกาตั้งอยู่โดย ๕ ประการอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ในบทว่า ‘สงฺคโห อสงฺคโห’ เป็นต้นนั้น สงเคราะห์มี ๔ อย่าง คือ โดยชาติ โดยสัญชาติ โดยกิริยา และโดยคณนา. ใน ๔ อย่างนั้น คำว่า “กษัตริย์ทั้งปวงจงมา พราหมณ์ทั้งปวงจงมา แพศย์ทั้งปวงจงมา ศูทรทั้งปวงจงมา” และคำว่า “ดูก่อนวิสาขะผู้มีอายุ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะ ธรรมเหล่านี้สงเคราะห์เข้าในสีลขันธ์” นี้ชื่อว่าชาติสงเคราะห์. เพราะในที่นี้ ธรรมทั้งหมดถึงการสงเคราะห์เป็นอันเดียวกันโดยชาติ เหมือนในที่ที่กล่าวว่า “ผู้มีชาติเดียวกันจงมา”. คำว่า “ชาวโกศลทั้งปวงจงมา ชาวมคธทั้งปวงจงมา ชาวภารุกัจฉะทั้งปวงจงมา” และคำว่า “ดูก่อนวิสาขะผู้มีอายุ สัมมาวายามะ สัมมาสติ และสัมมาสมาธิ ธรรมเหล่านี้สงเคราะห์เข้าในสมาธิขันธ์” (ม.นิ. ๑.๔๖๒) นี้ชื่อว่าสัญชาติสงเคราะห์. เพราะในที่นี้ ธรรมทั้งหมดถึงการสงเคราะห์เป็นอันเดียวกันโดยสถานที่เกิดและเติบโต คือโดยโอกาสที่อยู่อาศัย เหมือนในที่ที่กล่าวว่า “ผู้เกิดและเติบโตในที่เดียวกันจงมา”. คำว่า “ควาญช้างทั้งปวงจงมา สารถีม้าทั้งปวงจงมา พลรถทั้งปวงจงมา” และคำว่า “ดูก่อนวิสาขะผู้มีอายุ สัมมาทิฏฐิ และสัมมาสังกัปปะ ธรรมเหล่านี้สงเคราะห์เข้าในปัญญาขันธ์” (ม.นิ. ๑.๔๖๒) นี้ชื่อว่ากิริยาสงเคราะห์. เพราะธรรมทั้งหมดเหล่านี้ถึงการสงเคราะห์เป็นอันเดียวกันโดยการกระทำของตน. คำว่า “จักขายตนะนับเนื่องในขันธ์ไหน? นับเนื่องในรูปขันธ์” และคำว่า “ถ้าจักขายตนะนับเนื่องในรูปขันธ์ ดังนั้น ท่านควรกล่าวว่า ‘จักขายตนะสงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์’” (กถา. ๔๗๑) นี้ชื่อว่าคณนาสงเคราะห์. สงเคราะห์นี้เป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้. พึงทราบอสงเคราะห์โดยเป็นปฏิปักษ์ต่อสงเคราะห์นั้น. บทว่า สงฺคหิเตน อสงฺคหิตํ เป็นต้น มาโดยการจำแนกธรรมเหล่านั้น. สัมปโยคะ มาโดยความเป็นธรรมที่เกิดพร้อมกัน ดับพร้อมกัน มีวัตถุเดียวกัน และมีอารมณ์เดียวกัน, วิปปโยคะ มาโดยเป็นปฏิปักษ์ต่อสัมปโยคะนั้น. บทว่า สมฺปยุตฺเตน วิปฺปยุตฺตํ เป็นต้น มาโดยการจำแนกธรรมเหล่านั้น. บทว่า สงฺคหิเตน สมฺปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺตํ เป็นต้น มาโดยการจำแนกการระคนกันของทั้งสองอย่างนั้น. ส่วนบทว่า ปญฺจกฺขนฺธา เป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในขันธวิภังค์เป็นต้นนั่นเทียว. ผัสสะเป็นต้นในที่นี้ ท่านกล่าวไว้โดยเป็นธรรมที่สาธารณะแก่จิตตุปบาททั้งปวงที่กล่าวไว้โดยเป็นข้อสรุป. Mātikāvaṇṇanā. วรรณนามาติกา 2. Niddesavaṇṇanā 2. วรรณนานิทเทส 1. Paṭhamanayo saṅgahāsaṅgahapadavaṇṇanā 1. นัยที่ ๑ วรรณนาบทสงเคราะห์และอสงเคราะห์ 1. Khandhapadavaṇṇanā 1. วรรณนาบทขันธ์ 6. Idāni pañcakkhandhādivasena nikkhittamātikaṃ ‘saṅgaho asaṅgaho’tiādīhi nayamātikāpadehi saddhiṃ yojetvā dassetuṃ rūpakkhandho katihi khandhehītiādinā nayena niddesavāro āraddho. Tattha yasmā ‘‘saṅgaho asaṅgahotiādikāya nayamātikāya ‘‘tīhi saṅgaho, tīhi asaṅgaho’’ti nayamukhamātikā ṭhapitā, tasmā rūpakkhandhādīnaṃ saṅgahaṃ dassetuṃ katihi khandhehi katihāyatanehi katihi dhātūhīti tīṇi khandhāyatanadhātupadāneva uddhaṭāni. ‘Cattāri saccānī’tiādīsu ekampi na parāmaṭṭhaṃ. Yasmā ca ‘‘sabhāgo visabhāgo’’ti evaṃ lakkhaṇamātikā ṭhapitā, tasmā imassa pañhassa vissajjane rūpakkhandho ekena khandhenātiādi vuttaṃ. Sabhāgā hi tassa ete khandhādayoti. Tattha ekena khandhenāti rūpakkhandheneva. Yañhi kiñci rūpaṃ rūpakkhandhasabhāgattā rūpakkhandhotveva saṅgahaṃ gacchatīti rūpakkhandheneva gaṇitaṃ, taṃ rūpakkhandheneva paricchinnaṃ. Ekādasahāyatanehīti manāyatanavajjehi. Sabbopi hi rūpakkhandho dasāyatanāni dhammāyatanekadeso ca hoti, tasmā ekādasahāyatanehi gaṇito, paricchinno. Ekādasahi dhātūhīti sattaviññāṇadhātuvajjāhi ekādasahi etāsu hi apariyāpannaṃ rūpaṃ nāma natthi. 6. บัดนี้ นิทเทสวารเริ่มขึ้นโดยนัยว่า “รูปขันธ์สงเคราะห์ด้วยขันธ์เท่าไร” เป็นต้น เพื่อแสดงมาติกาที่ตั้งไว้โดยปัญจขันธ์เป็นต้น โดยเชื่อมกับบทแห่งนัยมาติกาว่า “สงฺคโห อสงฺคโห” เป็นต้น. ในนิทเทสวารนั้น เพราะนัยมุขมาติกาว่า “สงเคราะห์ด้วย ๓, ไม่สงเคราะห์ด้วย ๓” ถูกตั้งไว้ด้วยนัยมาติกาว่า “สงฺคโห อสงฺคโห” เป็นต้น ฉะนั้น เพื่อแสดงการสงเคราะห์รูปขันธ์เป็นต้น ท่านจึงยกขึ้นแสดงเพียง ๓ บท คือ ขันธ์ อายตนะ และธาตุ ว่า “ด้วยขันธ์เท่าไร ด้วยอายตนะเท่าไร ด้วยธาตุเท่าไร”. ในบทว่า “จตฺตาริ สจฺจานิ” เป็นต้น ท่านมิได้ปรารภแม้บทเดียว. และเพราะลักขณมาติกาว่า “สภาโค วิสภาโค” ถูกตั้งไว้อย่างนี้ ฉะนั้น ในการวิสัชนาปัญหานี้ ท่านจึงกล่าวว่า “รูปขันธ์สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๑” เป็นต้น. เพราะขันธ์เป็นต้นเหล่านั้นเป็นสภาคของรูปขันธ์นั้น. ในคำนั้น บทว่า “ด้วยขันธ์ ๑” หมายถึงด้วยรูปขันธ์นั่นเอง. เพราะรูปอย่างใดอย่างหนึ่งย่อมถึงการสงเคราะห์ว่าเป็นรูปขันธ์ เพราะมีความเป็นสภาคกับรูปขันธ์ ฉะนั้น จึงนับด้วยรูปขันธ์นั่นเอง ถูกกำหนดด้วยรูปขันธ์นั่นเอง. บทว่า “ด้วยอายตนะ ๑๑” หมายถึงเว้นมนายตนะ. เพราะรูปขันธ์ทั้งหมดเป็น ๑๐ อายตนะ และเป็นส่วนหนึ่งของธัมมายตนะ ฉะนั้น จึงนับด้วยอายตนะ ๑๑ ถูกกำหนดด้วยอายตนะ ๑๑. บทว่า “ด้วยธาตุ ๑๑” หมายถึงเว้นวิญญาณธาตุ ๗. เพราะรูปชื่อว่าไม่นับเนื่องในธาตุ ๑๑ เหล่านี้นั้นไม่มี. Asaṅgahanayaniddese katihi asaṅgahitoti saṅkhepeneva pucchā katā. Vissajjane panassa yasmā rūpakkhandhassa visabhāgā cattāro arūpakkhandhā, ekaṃ manāyatanaṃ, satta viññāṇadhātuyo; tasmā catūhi khandhehītiādi vuttaṃ. Iminā nayena sabbapadesu saṅgahāsaṅgaho veditabbo. Imasmiṃ pana khandhaniddese – ‘‘rūpakkhandho katihi khandhehī’’tiādimhi tāva ekamūlake saṅgahanaye sarūpeneva dassitā pañca pucchā, pañca vissajjanāni. Asaṅgahanaye saṅkhepena dassitā pañca pucchā, pañca vissajjanāni. Iminā upāyena dukamūlakādīsupi pucchāvissajjanāni veditabbāni. Rūpakkhandhamūlakāyeva cettha dukatikacatukkā dassitā. Pañcake pana ‘‘rūpakkhandho ca…pe… viññāṇakkhandho cā’’ti evaṃ bhedato ca, ‘‘pañcakkhandhā katihi khandhehī’’ti evaṃ abhedato cāti dvidhā pucchāvissajjanāni katāni. Evaṃ pāḷinayo veditabboti. ในนิทเทสแห่งนัยอสงเคราะห์ คำถามถูกตั้งขึ้นโดยย่อว่า “ไม่สงเคราะห์ด้วยเท่าไร”. ส่วนในการวิสัชนา เพราะอรูปขันธ์ ๔, มนายตนะ ๑, และวิญญาณธาตุ ๗ เป็นวิสภาคของรูปขันธ์ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๔” เป็นต้น. พึงทราบการสงเคราะห์และอสงเคราะห์ในทุกบทโดยนัยนี้. แต่ในขันธนิทเทสนี้ ในเอกมูลกะแห่งนัยสงเคราะห์ ท่านแสดงคำถาม ๕ ข้อ และคำวิสัชนา ๕ ข้อ โดยสรูปก่อน ในบทว่า “รูปขันธ์สงเคราะห์ด้วยขันธ์เท่าไร” เป็นต้น. ในนัยอสงเคราะห์ ท่านแสดงคำถาม ๕ ข้อ และคำวิสัชนา ๕ ข้อ โดยย่อ. พึงทราบคำถามและคำวิสัชนาในทุกมูลกะ ติกมูลกะ เป็นต้น โดยอุบายนี้. ในที่นี้ ท่านแสดงทุกะ ติกะ และจตุกกะ โดยมีรูปขันธ์เป็นมูลเท่านั้น. ส่วนในปัญจกะ ท่านกระทำคำถามและคำวิสัชนาไว้ ๒ อย่าง คือ โดยการจำแนกว่า “รูปขันธ์และ...ฯลฯ...และวิญญาณขันธ์” และโดยไม่จำแนกว่า “ปัญจขันธ์สงเคราะห์ด้วยขันธ์เท่าไร”. พึงทราบนัยแห่งบาลีอย่างนี้. 2. Āyatanapadādivaṇṇanā 2. วรรณนาบทอายตนะเป็นต้น 22. Āyatanapadaniddesādīsu āyatanapadaniddese tāva cakkhāyatanaṃ ekena khandhenāti ekena rūpakkhandheneva, ekena cakkhāyataneneva ekāya cakkhudhātuyāva saṅgahitanti veditabbaṃ. Sotāyatanādīsupi imināva nayena saṅgahāsaṅgaho veditabbo. Asaṅkhataṃ khandhato ṭhapetvāti ettha pana yasmā asaṅkhataṃ dhammāyatanaṃ nāma nibbānaṃ, tañca khandhasaṅgahaṃ na gacchati; tasmā ‘khandhato ṭhapetvā’ti vuttaṃ. Catūhi khandhehīti rūpavedanāsaññāsaṅkhārakkhandhehi. Nibbānavajjañhi dhammāyatanaṃ etehi saṅgahitaṃ. Viññāṇakkhandhena pana ṭhapetvā dhammāyatanadhammadhātuyo sesāyatanadhātūhi ca taṃ na saṅgayhati. Tena vuttaṃ – ‘‘ekena khandhena, ekādasahāyatanehi, sattarasahi dhātūhi asaṅgahita’’nti. Yathā ca te heṭṭhā rūpakkhandhamūlakā, evamidhāpi cakkhāyatanamūlakāva nayā veditabbā. Dukamattameva pana pāḷiyaṃ dassetvā ‘‘dvādasāyatanānī’’ti abhedatova pucchāvissajjanaṃ kataṃ. Dhātuniddesepi eseva nayo. 22. ในอายตนปทนิทเทสเป็นต้น ในอายตนปทนิทเทสก่อน คำว่า จักขายตนะ สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๑ คือ ด้วยรูปขันธ์อย่างเดียว, ด้วยอายตนะ ๑ คือ ด้วยจักขายตนะอย่างเดียว, ด้วยธาตุ ๑ คือ ด้วยจักขุธาตุอย่างเดียว พึงทราบอย่างนี้. แม้ในโสตายตนะเป็นต้น พึงทราบการสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์โดยนัยนี้เหมือนกัน. ส่วนในคำว่า "ยกเว้นอสังขตะจากขันธ์" นั้น เพราะเหตุที่อสังขตะชื่อว่าธัมมายตนะ คือ พระนิพพาน และพระนิพพานนั้นไม่นับเนื่องในขันธ์สงเคราะห์ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ยกเว้นจากขันธ์". คำว่า ด้วยขันธ์ ๔ คือ ด้วยรูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์. จริงอยู่ ธัมมายตนะที่เว้นพระนิพพาน สงเคราะห์ด้วยขันธ์เหล่านี้. แต่ธัมมายตนะนั้นไม่สงเคราะห์ด้วยวิญญาณขันธ์ และไม่สงเคราะห์ด้วยอายตนะและธาตุที่เหลือ ยกเว้นธัมมายตนะและธรรมาธาตุ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๑, ด้วยอายตนะ ๑๑, ด้วยธาตุ ๑๗". นัยทั้งหลายในเบื้องต่ำมีรูปขันธ์เป็นมูลฉันใด แม้ในที่นี้ พึงทราบนัยทั้งหลายมีจักขายตนะเป็นมูลฉันนั้น. แต่ในบาลี ท่านแสดงเพียงทุกมาติกะ แล้วกระทำปุจฉาวิสัชนาโดยไม่แยกกันว่า "อายตนะ ๑๒". แม้ในธาตุนิทเทส ก็นัยนี้เหมือนกัน. 40. Saccaniddese – sabbepi dukatikacatukkā pāḷiyaṃ dassitā. Yasmā ca dukatikesu samudayasaccasadisameva maggasaccepi vissajjanaṃ, tasmā taṃ samudayānantaraṃ vuttaṃ. 40. ในสัจจนิทเทส - ทุกะ ติกะ และจตุกะทั้งหมด ท่านแสดงไว้ในบาลี. และเพราะเหตุที่ในทุกะและติกะทั้งหลาย คำวิสัชนาในมรรคสัจจะก็เหมือนกับสมุทัยสัจจะ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำวิสัชนาในมรรคสัจจะนั้นไว้ถัดจากสมุทัยสัจจะ. 50. Indriyaniddese – jīvitindriyaṃ dvīhi khandhehīti rūpajīvitindriyaṃ rūpakkhandhena, arūpajīvitindriyaṃ saṅkhārakkhandhena saṅgahitaṃ. Sesaṃ vuttanayānusāreneva veditabbaṃ. Pāḷivavatthānaṃ panettha āyatanadhātuniddesasadisameva. 50. ในอินทริยนิทเทส - คำว่า ชีวิตินทรีย์ (สงเคราะห์) ด้วยขันธ์ ๒ คือ รูปชีวิตินทรีย์สงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์, อรูปชีวิตินทรีย์สงเคราะห์ด้วยสังขารขันธ์. ส่วนที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. การจัดหมวดหมู่ในบาลีในที่นี้ ก็เหมือนกับอายตนนิทเทสและธาตุนิทเทส. 6. Paṭiccasamuppādavaṇṇanā 6. พรรณนาปฏิจจสมุปปาทนิทเทส 61. Paṭiccasamuppādaniddese – ‘‘avijjā katihi khandhehī’’ti pucchaṃ anārabhitvā avijjā ekena khandhenāti evaṃ vissajjanameva dassitaṃ. Tattha saṅkhārapaccayā viññāṇanti paṭisandhiyaṃ pavatte ca sabbampi vipākaviññāṇaṃ. Tenevāha – ‘‘sattahi dhātūhi saṅgahita’’nti. Nāmarūpampi paṭisandhipavattivaseneva veditabbaṃ. Tenevettha saddāyatanampi saṅgahetvā ekādasahāyatanehi saṅgaho dassito. Phassādīsu khandhabhedo veditabbo. Aññeneva hi ekena khandhena phasso saṅgahito, aññena vedanā, taṇhāupādānakammabhavā pana saṅkhārakkhandheneva saṅgahitā. Bhavapadañcettha kammabhavādīnaṃ vasena ekādasadhā vibhattaṃ. Tattha kammabhavo phassādīhi sadisavisajjanattā tehi saddhiṃ ekato dassito. Upapattibhavakāmabhavasaññābhavapañcavokārabhavā aññamaññasadisavissajjanattā ekato dassitā. Yasmā cete upādinnakadhammāva tasmā ‘‘ekādasahāyatanehi sattarasahi dhātūhī’’ti vuttaṃ. Saddāyatanañhi anupādinnaṃ, taṃ ettha na gahitaṃ. 61. ในปฏิจจสมุปปาทนิทเทส - ท่านไม่ได้ตั้งคำถามว่า "อวิชชา (สงเคราะห์) ด้วยขันธ์เท่าไร" แต่แสดงเพียงคำวิสัชนาว่า "อวิชชา (สงเคราะห์) ด้วยขันธ์ ๑". ในข้อนั้น คำว่า "วิญญาณเพราะสังขารเป็นปัจจัย" ได้แก่ วิปากวิญญาณทั้งหมดทั้งในปฏิสนธิกาลและในปวัตติกาล. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สงเคราะห์ด้วยธาตุ ๗". แม้นามรูปก็พึงทราบโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิและปวัตติ. เพราะเหตุนั้น ในข้อนี้ ท่านจึงสงเคราะห์แม้สัททายตนะแล้วแสดงการสงเคราะห์ด้วยอายตนะ ๑๑. ในผัสสะเป็นต้น พึงทราบความแตกต่างแห่งขันธ์. จริงอยู่ ผัสสะสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๑ อย่างอื่น, เวทนาสงเคราะห์ด้วยขันธ์อย่างอื่น, ส่วนตัณหา อุปาทาน และกรรมภพ สงเคราะห์ด้วยสังขารขันธ์อย่างเดียว. และบทว่าภพในที่นี้ ท่านจำแนกไว้ ๑๑ อย่างโดยอำนาจแห่งกรรมภพเป็นต้น. ในบรรดาภพเหล่านั้น กรรมภพมีคำวิสัชนาเหมือนกับผัสสะเป็นต้น ท่านจึงแสดงไว้รวมกับธรรมเหล่านั้น. อุปปัตติภพ กามภพ สัญญาภพ และปัญจโวการภพ มีคำวิสัชนาเหมือนกันและกัน ท่านจึงแสดงไว้รวมกัน. และเพราะเหตุที่ธรรมเหล่านี้เป็นอุปาทินนกธรรม (ธรรมที่กรรมยึดถือ) เท่านั้น ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยอายตนะ ๑๑ ด้วยธาตุ ๑๗". จริงอยู่ สัททายตนะเป็นอนุปาทินนกธรรม (ธรรมที่กรรมไม่ยึดถือ) จึงไม่ได้นับรวมในที่นี้. 68. Rūpabhavaniddese – pañcahāyatanehīti cakkhusotamanarūpadhammāyatanehi. Aṭṭhahi dhātūhīti cakkhusotacakkhuviññāṇasotaviññāṇarūpadhammamanodhātumanoviññāṇadhātūhi. Arūpabhavādayopi tayo sadisavissajjanattāva ekato dassitā. Tathā asaññābhavaekavokārabhavā. Tattha dvīhāyatanehīti rūpāyatanadhammāyatanehi. Dhātūsupi eseva nayo. Ekatalavāsikānañhi sesabrahmānaṃ cakkhusabbhāvato tassārammaṇattā tattha rūpāyatanaṃ uddhaṭaṃ. 68. ในรูปภวนิทเทส - คำว่า ด้วยอายตนะ ๕ คือ ด้วยจักขายตนะ โสตายตนะ มนายตนะ รูปายตนะ และธัมมายตนะ. คำว่า ด้วยธาตุ ๘ คือ ด้วยจักขุธาตุ โสตธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ โสตวิญญาณธาตุ รูปธาตุ ธัมมธาตุ มโนธาตุ และมโนวิญญาณธาตุ. แม้อรูปภพเป็นต้น ๓ อย่าง ท่านก็แสดงไว้รวมกันเพราะมีคำวิสัชนาเหมือนกัน. อสัญญีภพและเอกโวการภพก็เช่นกัน. ในภพเหล่านั้น คำว่า ด้วยอายตนะ ๒ คือ ด้วยรูปายตนะและธัมมายตนะ. แม้ในธาตุก็นัยนี้เหมือนกัน. จริงอยู่ สำหรับพรหมที่เหลือซึ่งอยู่ในชั้นเดียวกัน เพราะมีจักขุอยู่ รูปายตนะจึงเป็นอารมณ์ของจักขุนั้นได้ ท่านจึงยกรูปายตนะขึ้นแสดงในที่นั้น. 71. Jāti dvīhi khandhehīti rūpajāti rūpakkhandhena, arūpajāti saṅkhārakkhandhena. Jarāmaraṇesupi eseva nayo. Sokādīsupi ekena khandhenāti sokadukkhadomanassāni vedanākkhandhena, paridevo rūpakkhandhena, upāyāsādayo saṅkhārakkhandhenāti evaṃ khandhaviseso veditabbo. 71. คำว่า ชาติ (สงเคราะห์) ด้วยขันธ์ ๒ คือ รูปชาติสงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์, อรูปชาติสงเคราะห์ด้วยสังขารขันธ์. แม้ในชราและมรณะก็นัยนี้เหมือนกัน. แม้ในโสกะเป็นต้น คำว่า ด้วยขันธ์ ๑ คือ โสกะ ทุกขะ และโทมนัส สงเคราะห์ด้วยเวทนาขันธ์, ปริเทวะสงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์, อุปายาสเป็นต้นสงเคราะห์ด้วยสังขารขันธ์ พึงทราบความแตกต่างแห่งขันธ์อย่างนี้. 73. Iddhipādo dvīhīti saṅkhāraviññāṇakkhandhehi, manāyatanadhammāyatanehi, dhammadhātumanoviññāṇadhātūhi ca. Jhānaṃ dvīhīti vedanākkhandhasaṅkhārakkhandhehi. Appamaññādayo sadisavissajjanattā ekato niddiṭṭhā. Cittaṃ pana cetanānantaraṃ nikkhittampi asadisavissajjanattā pacchā gahitaṃ. Tattha appamaññādīsu ekena khandhenāti vedanā vedanākkhandhena, saññā saññākkhandhena, sesā saṅkhārakkhandhena saṅgahitāti evaṃ khandhaviseso veditabbo. 73. คำว่า อิทธิบาท (สงเคราะห์) ด้วย (ขันธ์) ๒ คือ ด้วยสังขารขันธ์และวิญญาณขันธ์, ด้วยมนายตนะและธัมมายตนะ, และด้วยธัมมธาตุและมโนวิญญาณธาตุ. คำว่า ฌาน (สงเคราะห์) ด้วย (ขันธ์) ๒ คือ ด้วยเวทนาขันธ์และสังขารขันธ์. อัปปมัญญาเป็นต้น ท่านแสดงไว้รวมกันเพราะมีคำวิสัชนาเหมือนกัน. ส่วนจิต แม้จะวางไว้ถัดจากเจตนา แต่ท่านนำมากล่าวไว้ภายหลังเพราะมีคำวิสัชนาไม่เหมือนกัน. ในอัปปมัญญาเป็นต้นนั้น คำว่า ด้วยขันธ์ ๑ คือ เวทนาสงเคราะห์ด้วยเวทนาขันธ์, สัญญาสงเคราะห์ด้วยสัญญาขันธ์, ที่เหลือสงเคราะห์ด้วยสังขารขันธ์ พึงทราบความแตกต่างแห่งขันธ์อย่างนี้. 7. Tikapadavaṇṇanā 7. พรรณนาติกปทนิทเทส 77. Evaṃ abbhantaramātikāya saṅgahaṃ dassetvā idāni bāhiramātikāya saṅgahaṃ dassetuṃ kusalā dhammātiādi āraddhaṃ. Tattha vedanāttike tīhi dhātūhīti kāyaviññāṇamanoviññāṇadhammadhātūhi. Sattahi dhātūhīti cakkhusotaghānajivhāviññāṇadhātūhi ceva manodhātudhammadhātumanoviññāṇadhātūhi ca. Vipākattike aṭṭhahi dhātūhīti kāyaviññāṇadhātuyā saddhiṃ tāhiyeva. Vipākadhammadhammā pana saṃkiliṭṭhasaṃkilesikehi saddhiṃ sadisavissajjanattā ekato gahitā. Yathā cete, evaṃ sabbatikadukapadesu yaṃ yaṃ padaṃ yena yena padena saddhiṃ sadisavissajjanaṃ hoti, taṃ taṃ uppaṭipāṭiyāpi tena tena saddhiṃ gahetvā vissajjitaṃ. Tattha vuttānusāreneva saṅgahāsaṅgahanayo veditabboti. 77. ครั้นแสดงการสงเคราะห์ในอัพภันตรมาติกาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงการสงเคราะห์ในพาหิรมาติกา ท่านจึงเริ่มคำว่า "กุสลา ธมฺมา" เป็นต้น. ในข้อนั้น ในเวทนาติกะ คำว่า ด้วยธาตุ ๓ คือ ด้วยกายวิญญาณธาตุ มโนวิญญาณธาตุ และธัมมธาตุ. คำว่า ด้วยธาตุ ๗ คือ ด้วยจักขุวิญญาณธาตุ โสตวิญญาณธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ และด้วยมโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ. ในวิปากติกะ คำว่า ด้วยธาตุ ๘ คือ ด้วยธาตุเหล่านั้นนั่นแหละพร้อมกับกายวิญญาณธาตุ. ส่วนวิปากธัมมธรรม ท่านนำมารวมไว้กับสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรม เพราะมีคำวิสัชนาเหมือนกัน. เช่นเดียวกับธรรมเหล่านี้ฉันใด ในบทแห่งทุกะและติกะทั้งหมดฉันนั้น บทใดๆ มีคำวิสัชนาเหมือนกับบทใดๆ ท่านก็นำบทนั้นๆ มารวมกับบทนั้นๆ แม้จะผิดลำดับ แล้ววิสัชนา. ในข้อนั้น พึงทราบนัยแห่งการสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ตามที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. Saṅgahāsaṅgahapadavaṇṇanā. พรรณนาบทสงเคราะห์และบทไม่สงเคราะห์ 2. Dutiyanayo saṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā 2. นัยที่ ๒ พรรณนาบทที่ไม่สงเคราะห์เข้ากับบทที่สงเคราะห์แล้ว 171. Idāni saṅgahitena asaṅgahitapadaṃ bhājetuṃ cakkhāyatanenātiādi āraddhaṃ. Tatridaṃ lakkhaṇaṃ – imasmiñhi vāre yaṃ khandhapadena saṅgahitaṃ hutvā āyatanadhātupadehi asaṅgahitaṃ, khandhāyatanapadehi vā saṅgahitaṃ hutvā dhātupadena asaṅgahitaṃ, tassa khandhādīhi asaṅgahaṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ. Taṃ pana rūpakkhandhādīsu na yujjati. Rūpakkhandhena hi rūpakkhandhova saṅgahito. So ca aḍḍhekādasahi āyatanadhātūhi asaṅgahito nāma natthi. Vedanākkhandhena ca vedanākkhandhova saṅgahito. Sopi dhammāyatanadhammadhātūhi asaṅgahito nāma natthi. Evaṃ asaṅgahitatāya abhāvato etāni aññāni ca evarūpāni manāyatanadhammāyatanādīni padāni imasmiṃ vāre na gahitāni. Yāni pana padāni rūpekadesaṃ arūpena asammissaṃ, viññāṇekadesañca aññena asammissaṃ dīpenti, tāni idha gahitāni. Pariyosāne ca – 171. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเริ่มจำแนกบทที่ไม่สงเคราะห์เข้ากับบทที่สงเคราะห์แล้ว ด้วยคำว่า "จักขายตเนน" เป็นต้น ในวาระนั้น มีลักษณะดังนี้ คือ ในวาระนี้ บทใดที่สงเคราะห์เข้าได้ด้วยบทว่าขันธ์ แต่สงเคราะห์เข้าไม่ได้ด้วยบทว่าอายตนะและธาตุ หรือสงเคราะห์เข้าได้ด้วยบทว่าขันธ์และอายตนะ แต่สงเคราะห์เข้าไม่ได้ด้วยบทว่าธาตุ การถามถึงความไม่สงเคราะห์เข้ากับขันธ์เป็นต้นของบทนั้น แล้วทรงกระทำการวิสัชนาไว้ แต่การนั้นไม่สมควรในรูปขันธ์เป็นต้น จริงอยู่ โดยรูปขันธ์ ก็สงเคราะห์ได้แต่รูปขันธ์เท่านั้น และรูปขันธ์นั้น ชื่อว่าไม่สงเคราะห์เข้ากับอายตนะและธาตุ ๑๑ กึ่ง (คือ ๑๑) ก็หามิได้ และโดยเวทนาขันธ์ ก็สงเคราะห์ได้แต่เวทนาขันธ์เท่านั้น แม้เวทนาขันธ์นั้น ชื่อว่าไม่สงเคราะห์เข้ากับธัมมายตนะและธัมมธาตุ ก็หามิได้ ด้วยเหตุนี้ เพราะไม่มีภาวะที่ไม่ถูกสงเคราะห์ บทเหล่านี้และบทอื่น ๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ คือ มนายตนะ ธัมมายตนะ เป็นต้น จึงไม่ถูกนำมาในวาระนี้ ส่วนบทเหล่าใดที่แสดงส่วนหนึ่งของรูปซึ่งไม่เจือปนกับอรูป และส่วนหนึ่งของวิญญาณซึ่งไม่เจือปนกับสิ่งอื่น บทเหล่านั้นถูกนำมาในที่นี้ และในตอนท้าย (มีคาถาว่า) – ‘‘Dasāyatanā sattarasa dhātuyo, Sattindriyā asaññābhavo ekavokārabhavo; Paridevo sanidassanasappaṭighaṃ, Anidassanaṃ punadeva sappaṭighaṃ upādā’’ti. “อายตนะ ๑๐ ธาตุ ๑๗ อินทรีย์ ๗ อสัญญีภพ เอกโวการภพ ปริเทวะ สนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม และอุปาทารูป” Evaṃ uddānagāthāya dassitāneva. Tasmā tesaṃ vaseneva saṅgahāsaṅgaho veditabbo. Pañhavasena hi imasmiṃ vāre āyatanadhātuvaseneva sadisavissajjane vīsati dhamme samodhānetvā eko pañho kato, satta viññāṇadhātuyo samodhānetvā eko, sattindriyāni samodhānetvā eko, dve bhave samodhānetvā eko, paridevena ca sanidassanasappaṭighehi ca eko, anidassanasappaṭighehi eko, sanidassanehi eko, sappaṭighehi ca upādādhammehi ca ekoti aṭṭha pañhā katā. Tesu khandhādivibhāgo evaṃ veditabbo seyyathidaṃ – paṭhamapañhe tāva catūhi khandhehīti arūpakkhandhehi, dvīhāyatanehīti cakkhāyatanādīsu ekekena saddhiṃ manāyatanena, aṭṭhahi dhātūhīti cakkhudhātuādīsu ekekāya saddhiṃ sattahi viññāṇadhātūhi. ธรรมเหล่านั้นถูกแสดงไว้แล้วในอุททานคาถาอย่างนี้ เพราะฉะนั้น พึงทราบการสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์โดยอาศัยธรรมเหล่านั้น จริงอยู่ ในวาระนี้ โดยนัยแห่งปัญหา ได้ทรงกระทำปัญหาไว้ ๘ ข้อ คือ ทรงรวบรวมธรรม ๒๐ ที่มีวิสัชนาคล้ายกันโดยนัยแห่งอายตนะและธาตุเป็นปัญหาข้อหนึ่ง, ทรงรวบรวมวิญญาณธาตุ ๗ เป็นข้อหนึ่ง, ทรงรวบรวมอินทรีย์ ๗ เป็นข้อหนึ่ง, ทรงรวบรวมภพ ๒ เป็นข้อหนึ่ง, ปริเทวะและสนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมเป็นข้อหนึ่ง, อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมเป็นข้อหนึ่ง, สนิทัสสนธรรมเป็นข้อหนึ่ง, และสัปปฏิฆธรรมกับอุปาทาธรรมเป็นข้อหนึ่ง ในบรรดาปัญหาเหล่านั้น พึงทราบการจำแนกขันธ์เป็นต้นดังนี้ คือ ในปัญหาข้อแรก คำว่า "ด้วยขันธ์ ๔" หมายถึงอรูปขันธ์, คำว่า "ด้วยอายตนะ ๒" หมายถึงอายตนะอย่างใดอย่างหนึ่งในจักขายตนะเป็นต้นร่วมกับมนายตนะ, คำว่า "ด้วยธาตุ ๘" หมายถึงธาตุอย่างใดอย่างหนึ่งในจักขุธาตุเป็นต้นร่วมกับวิญญาณธาตุ ๗ Tatrāyaṃ nayo – cakkhāyatanena hi khandhasaṅgahena rūpakkhandho saṅgahito. Tasmiṃ saṅgahite rūpakkhandhe āyatanasaṅgahena cakkhāyatanamevekaṃ saṅgahitaṃ. Sesāni dasa āyatanāni asaṅgahitāni. Dhātusaṅgahenapi tena cakkhudhātuyevekā saṅgahitā. Sesā dasa dhātuyo asaṅgahitā. Iti yāni tena asaṅgahitāni dasāyatanāni, tāni cakkhāyatanamanāyatanehi dvīhi asaṅgahitāni. Yāpi tena asaṅgahitā dasa dhātuyo, tā cakkhudhātuyā ceva sattahi ca viññāṇadhātūhi asaṅgahitāti. Rūpāyatanādīsupi eseva nayo. ในข้อนั้น มีนัยดังนี้ – โดยจักขายตนะนั้น เมื่อสงเคราะห์โดยความเป็นขันธ์ รูปขันธ์ย่อมถูกสงเคราะห์ เมื่อรูปขันธ์นั้นถูกสงเคราะห์แล้ว เมื่อสงเคราะห์โดยความเป็นอายตนะ จักขายตนะอย่างเดียวเท่านั้นที่ถูกสงเคราะห์ อายตนะที่เหลือ ๑๐ ไม่ถูกสงเคราะห์ แม้เมื่อสงเคราะห์โดยความเป็นธาตุ โดยจักขายตนะนั้น จักขุธาตุอย่างเดียวเท่านั้นที่ถูกสงเคราะห์ ธาตุที่เหลือ ๑๐ ไม่ถูกสงเคราะห์ ดังนั้น อายตนะ ๑๐ ที่ไม่ถูกสงเคราะห์โดยจักขายตนะนั้น ก็คือไม่ถูกสงเคราะห์โดยอายตนะ ๒ ได้แก่ จักขายตนะและมนายตนะ และธาตุ ๑๐ ที่ไม่ถูกสงเคราะห์โดยจักขายตนะนั้น ก็คือไม่ถูกสงเคราะห์โดยจักขุธาตุและวิญญาณธาตุ ๗ แม้ในรูปายตนะเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน 172. Dutiyapañhe – yasmā yāya kāyaci viññāṇadhātuyā saṅgahito viññāṇakkhandho manāyatanena asaṅgahito nāma natthi, tasmā āyatanasaṅgahena saṅgahitāti vuttaṃ. Ettha pana catūhi khandhehīti rūpādīhi catūhi. Ekādasahāyatanehīti manāyatanavajjehi. Dvādasahi dhātūhīti yathānurūpā cha viññāṇadhātuyo apanetvā sesāhi dvādasahi. Cakkhuviññāṇadhātuyā hi cakkhuviññāṇadhātuyeva saṅgahitā, itarā asaṅgahitā. Sotaviññāṇadhātuādīsupi eseva nayo. 172. ในปัญหาข้อที่สอง – เพราะว่าวิญญาณขันธ์ที่สงเคราะห์เข้าได้ด้วยวิญญาณธาตุอย่างใดอย่างหนึ่ง ชื่อว่าไม่สงเคราะห์เข้ากับมนายตนะนั้นไม่มีเลย ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "สงเคราะห์เข้าได้โดยความเป็นอายตนะ" แต่ในข้อนี้ คำว่า "ด้วยขันธ์ ๔" หมายถึงขันธ์ ๔ มีรูปขันธ์เป็นต้น คำว่า "ด้วยอายตนะ ๑๑" หมายถึงอายตนะที่เว้นมนายตนะ คำว่า "ด้วยธาตุ ๑๒" หมายถึงธาตุ ๑๒ ที่เหลือโดยยกเว้นวิญญาณธาตุ ๖ ตามสมควร จริงอยู่ โดยจักขุวิญญาณธาตุ ก็สงเคราะห์ได้แต่จักขุวิญญาณธาตุเท่านั้น ที่เหลือไม่ถูกสงเคราะห์ แม้ในโสตวิญญาณธาตุเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน 173. Tatiyapañhe – cakkhundriyādīnaṃ vissajjanaṃ cakkhāyatanādisadisameva. Itthindriyapurisindriyesu pana dhammāyatanena saddhiṃ dve āyatanāni, dhammadhātuyā ca saddhiṃ aṭṭha dhātuyo veditabbā. 173. ในปัญหาข้อที่สาม – วิสัชนาของจักขุนทรีย์เป็นต้น เหมือนกับวิสัชนาของจักขายตนะเป็นต้น แต่ในส่วนของอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ พึงทราบอายตนะ ๒ พร้อมกับธัมมายตนะ และธาตุ ๘ พร้อมกับธัมมธาตุ 174. Catutthapañhe – tīhāyatanehīti rūpāyatanadhammāyatanamanāyatanehi. Tesu hi bhavesu rūpāyatanadhammāyatanavasena dveva āyatanāni tehi saṅgahitāni. Sesāni nava rūpāyatanāni teheva ca dvīhi, manāyatanena cāti tīhi asaṅgahitāni nāma honti. Navahi dhātūhīti rūpadhātudhammadhātūhi saddhiṃ sattahi viññāṇadhātūhi. 174. ในปัญหาข้อที่สี่ – คำว่า "ด้วยอายตนะ ๓" หมายถึง รูปายตนะ ธัมมายตนะ และมนายตนะ จริงอยู่ ในภพเหล่านั้น อายตนะเพียง ๒ คือ รูปายตนะและธัมมายตนะเท่านั้นที่สงเคราะห์เข้าได้ด้วยภพเหล่านั้น รูปายตนะที่เหลือ ๙ ชื่อว่าไม่สงเคราะห์เข้ากับอายตนะ ๒ เหล่านั้นและมนายตนะ จึงเป็น ๓ คำว่า "ด้วยธาตุ ๙" หมายถึง รูปธาตุและธัมมธาตุร่วมกับวิญญาณธาตุ ๗ 175. Pañcamapañhe – dvīhāyatanehīti paṭhamapadaṃ sandhāya saddāyatanamanāyatanehi. Dutiyapadaṃ sandhāya rūpāyatanamanāyatanehi. Dhātuyopi tesaṃyeva ekekena saddhiṃ satta viññāṇadhātuyo veditabbā. 175. ในปัญหาข้อที่ห้า – คำว่า "ด้วยอายตนะ ๒" เมื่ออ้างถึงบทแรก (ปริเทวะ) หมายถึงสัททายตนะและมนายตนะ เมื่ออ้างถึงบทที่สอง (สนิทัสสนสัปปฏิฆะ) หมายถึงรูปายตนะและมนายตนะ แม้ธาตุก็พึงทราบว่า ได้แก่ธาตุอย่างใดอย่างหนึ่งของอายตนะเหล่านั้นร่วมกับวิญญาณธาตุ ๗ 176. Chaṭṭhapañhe – dasahāyatanehīti rūpāyatanadhammāyatanavajjehi. Soḷasahi dhātūhīti rūpadhātudhammadhātuvajjeheva. Kathaṃ? Anidassanasappaṭighā hi dhammā nāma nava oḷārikāyatanāni. Tehi khandhasaṅgahena saṅgahite rūpakkhandhe, āyatanasaṅgahena tāneva navāyatanāni saṅgahitāni. Rūpāyatanadhammāyatanāni asaṅgahitāni. Dhātusaṅgahenapi tā eva nava dhātuyo saṅgahitā. Rūpadhātudhammadhātuyo asaṅgahitā. Iti yāni tehi asaṅgahitāni dve āyatanāni, tāni rūpāyatanavajjehi navahi oḷārikāyatanehi, manāyatanena cāti dasahi asaṅgahitāni. Yāpi tehi asaṅgahitā dve dhātuyo, tā rūpadhātuvajjāhi navahi oḷārikadhātūhi, sattahi ca viññāṇadhātūhīti soḷasahi asaṅgahitāti veditabbā. 176. ในปัญหาข้อที่หก – คำว่า "ด้วยอายตนะ ๑๐" หมายถึงอายตนะที่เว้นรูปายตนะและธัมมายตนะ คำว่า "ด้วยธาตุ ๑๖" หมายถึงธาตุที่เว้นรูปธาตุและธัมมธาตุ ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะอนิทัสสนสัปปฏิฆธรรม ได้แก่ โอฬาริกายตนะ ๙ เมื่อรูปขันธ์ถูกสงเคราะห์โดยธรรมเหล่านั้นโดยความเป็นขันธ์, อายตนะ ๙ เหล่านั้นนั่นแหละก็ถูกสงเคราะห์โดยความเป็นอายตนะ รูปายตนะและธัมมายตนะไม่ถูกสงเคราะห์ แม้โดยความเป็นธาตุ ธาตุ ๙ เหล่านั้นนั่นแหละก็ถูกสงเคราะห์ รูปธาตุและธัมมธาตุไม่ถูกสงเคราะห์ ดังนั้น อายตนะ ๒ ที่ไม่ถูกสงเคราะห์โดยธรรมเหล่านั้น ก็คือไม่ถูกสงเคราะห์โดยโอฬาริกายตนะ ๙ ที่เว้นรูปายตนะ และโดยมนายตนะ รวมเป็น ๑๐ และธาตุ ๒ ที่ไม่ถูกสงเคราะห์โดยธรรมเหล่านั้น ก็พึงทราบว่าไม่ถูกสงเคราะห์โดยโอฬาริกธาตุ ๙ ที่เว้นรูปธาตุ และโดยวิญญาณธาตุ ๗ รวมเป็น ๑๖ 177. Sattamapañhe – dvīhāyatanehīti rūpāyatanamanāyatanehi. Aṭṭhahi dhātūhīti rūpadhātuyā saddhiṃ sattahi viññāṇadhātūhi. 177. ในปัญหาที่ ๗ คำว่า ด้วยอายตนะ ๒ คือ รูปายตนะและมนายตนะ. คำว่า ด้วยธาตุ ๘ คือ รูปธาตุกับวิญญาณธาตุ ๗. 178. Aṭṭhamapañhe – ekādasahāyatanehīti sappaṭighadhamme sandhāya dhammāyatanavajjehi, upādādhamme sandhāya phoṭṭhabbāyatanavajjehi. Dhātūsupi eseva nayo. Atthayojanā panettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāti. 178. ในปัญหาที่ ๘ คำว่า ด้วยอายตนะ ๑๑ หมายถึงสัปปฏิฆธรรม เว้นธัมมายตนะ, หมายถึงอุปาทาธรรม เว้นโผฏฐัพพายตนะ. แม้ในธาตุทั้งหลายก็นัยนี้เหมือนกัน. การประกอบความในปัญหานี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องล่างนั่นเทียว. Saṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā. พรรณนาสังคหิเตนอสังคหิตบท. 3. Tatiyanayo asaṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā 3. นัยที่ ๓ พรรณนาอสังคหิเตนสังคหิตบท 179. Idāni asaṅgahitenasaṅgahitapadaṃ bhājetuṃ vedanākkhandhenātiādi āraddhaṃ. Tatridaṃ lakkhaṇaṃ – imasmiñhi vāre yaṃ khandhapadena asaṅgahitaṃ hutvā āyatanadhātupadehi saṅgahitaṃ, tassa khandhādīhi saṅgahaṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ. Taṃ pana rūpakkhandhaviññāṇakkhandhacakkhāyatanādīsu na yujjati. Rūpakkhandhena hi cattāro khandhā khandhasaṅgahena asaṅgahitā. Tesu tena ekadhammopi āyatanadhātusaṅgahena saṅgahito nāma natthi. Nanu ca vedanādayo dhammāyatanena saṅgahitāti? Saṅgahitā. Na pana rūpakkhandhova dhammāyatanaṃ, rūpakkhandhato hi sukhumarūpamattaṃ dhammāyatanaṃ bhajati. Tasmā ye dhammāyatanena saṅgahitā, na te rūpakkhandhena saṅgahitā nāma. Viññāṇakkhandhenapi itare cattāro khandhā asaṅgahitā. Tesu tena ekopi āyatanadhātusaṅgahena saṅgahito nāma natthi. Evaṃ saṅgahitatāya abhāvato etāni aññāni ca evarūpāni cakkhāyatanādīni padāni imasmiṃ vāre na gahitāni. Yāni pana padāni viññāṇena vā oḷārikarūpena vā asammissaṃ dhammāyatanekadesaṃ dīpenti, tāni idha gahitāni. Tesaṃ idamuddānaṃ – 179. บัดนี้ เพื่อจะจำแนกอสังคหิเตนสังคหิตบท จึงเริ่มคำเป็นต้นว่า เวทนากฺขนฺเธน. ในวาระนั้น มีลักษณะดังนี้ คือ ในวาระนี้ ธรรมใดที่นับไม่ได้ด้วยบทคือขันธ์ แต่นับได้ด้วยบทคืออายตนะและธาตุ ทรงตั้งคำถามถึงการสงเคราะห์ธรรมนั้นด้วยขันธ์เป็นต้นแล้ว ทรงกระทำการวิสัชนา. แต่การนั้นไม่สมควรในรูปขันธ์ วิญญาณขันธ์ จักขายตนะ เป็นต้น. จริงอยู่ ขันธ์ ๔ (ที่เหลือ) อันรูปขันธ์สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยขันธสังคหะ. ในขันธ์ ๔ เหล่านั้น แม้ธรรมหนึ่งที่รูปขันธ์นั้นสงเคราะห์ได้ด้วยอายตนสังคหะและธาตุสังคหะ ย่อมไม่มี. ก็เวทนาเป็นต้น อันธัมมายตนะสงเคราะห์ได้มิใช่หรือ? สงเคราะห์ได้. แต่รูปขันธ์นั่นเองหาใช่ธัมมายตนะไม่ เพราะจากรูปขันธ์ มีเพียงสุขุมรูปเท่านั้นที่จัดเป็นธัมมายตนะ. ฉะนั้น ธรรมเหล่าใดที่ธัมมายตนะสงเคราะห์ได้ ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าอันรูปขันธ์สงเคราะห์ไม่ได้. แม้ขันธ์ ๔ ที่เหลือ ก็อันวิญญาณขันธ์สงเคราะห์ไม่ได้. ในขันธ์ ๔ เหล่านั้น แม้ธรรมหนึ่งที่วิญญาณขันธ์นั้นสงเคราะห์ได้ด้วยอายตนสังคหะและธาตุสังคหะ ย่อมไม่มี. เพราะไม่มีการสงเคราะห์ได้อย่างนี้ บทเหล่านี้และบทอื่น ๆ ที่มีรูปอย่างนี้ เช่น จักขายตนะเป็นต้น จึงไม่ถูกนำมาในวาระนี้. ส่วนบทเหล่าใดที่แสดงส่วนหนึ่งของธัมมายตนะซึ่งไม่เจือปนกับวิญญาณหรือโอฬาริกรูป บทเหล่านั้นถูกนำมาในที่นี้. นี่คืออุทานของบทเหล่านั้น. ‘‘Tayo khandhā tathā saccā, indriyāni ca soḷasa; Padāni paccayākāre, cuddasūpari cuddasa. ขันธ์ ๓, สัจจะ (๒) ก็เช่นกัน, และอินทรีย์ ๑๖, บทในปัจจยาการ ๑๔ บทเบื้องบน ๑๔ บทเบื้องล่าง. ‘‘Samatiṃsa padā honti, gocchakesu dasasvatha; Duve cūḷantaradukā, aṭṭha honti mahantarā’’ti. มีบท ๓๐ บท, ในโคจฉกะ ๑๐, จุฬันตรทุกะ ๒, มหันตรทุกะ ๘. Etesu pana padesu sadisavissajjanāni padāni ekato katvā sabbepi dvādasa pañhā vuttā. Tesu evaṃ khandhavibhāgo veditabbo. Āyatanadhātūsu pana bhedo natthi. Tattha paṭhamapañhe tāva – tīhi khandhehīti rūpasaññāsaṅkhārakkhandhehi. Āyatanadhātuyo pana dhammāyatanadhammadhātuvasena veditabbā. ก็ในบทเหล่านี้ ท่านรวบรวมบทที่มีวิสัชนาเหมือนกันไว้ด้วยกันแล้วกล่าวปัญหาไว้ทั้งหมด ๑๒ ข้อ. ในปัญหานั้น พึงทราบการจำแนกขันธ์ดังนี้. ส่วนในอายตนะและธาตุไม่มีความแตกต่าง. ในปัญหานั้น ในปัญหาที่ ๑ ก่อน คำว่า ด้วยขันธ์ ๓ คือ รูปขันธ์ สัญญาขันธ์ และสังขารขันธ์. ส่วนอายตนะและธาตุ พึงทราบว่าเป็นธัมมายตนะและธัมมธาตุ. Tatrāyaṃ nayo – vedanākkhandhena hi nibbānañca sukhumarūpasaññāsaṅkhārā ca khandhasaṅgahena asaṅgahitā hutvā āyatanadhātusaṅgahena saṅgahitā. Tesu nibbānaṃ khandhasaṅgahaṃ na gacchati, sesā rūpasaññāsaṅkhārakkhandhehi saṅgahaṃ gacchanti. Āyatanadhātusaṅgahaṃ pana nibbānampi gacchateva. Tena vuttaṃ – ‘‘asaṅkhataṃ khandhato ṭhapetvā tīhi khandhehi, ekenāyatanena, ekāya dhātuyā saṅgahitā’’ti. Saññākkhandhapakkhe panettha saññaṃ apanetvā vedanāya saddhiṃ tayo khandhā saṅkhārādīsu saṅkhārakkhandhaṃ apanetvā rūpavedanāsaññāvasena tayo khandhā veditabbā. ในข้อนั้น มีนัยดังนี้ คือ อันเวทนาขันธ์สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยขันธสังคหะ แต่สงเคราะห์ได้ด้วยอายตนสังคหะและธาตุสังคหะ ได้แก่ พระนิพพาน สุขุมรูป สัญญา และสังขาร. ในธรรมเหล่านั้น พระนิพพานไม่นับเข้าในขันธสังคหะ ส่วนที่เหลือย่อมเข้าสู่การสงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์ สัญญาขันธ์ และสังขารขันธ์. ส่วนอายตนสังคหะและธาตุสังคหะ แม้พระนิพพานก็เข้าได้เหมือนกัน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ยกเว้นอสังขตธรรมจากขันธ์แล้ว สงเคราะห์ได้ด้วยขันธ์ ๓, ด้วยอายตนะ ๑, ด้วยธาตุ ๑". ในฝ่ายของสัญญาขันธ์ พึงนำสัญญาออกแล้วนับขันธ์ ๓ พร้อมกับเวทนา, ในสังขารเป็นต้น พึงนำสังขารขันธ์ออกแล้วทราบขันธ์ ๓ โดยเป็นรูป เวทนา และสัญญา. 180. Dutiye – catūhi khandhehīti viññāṇavajjehi. Te hi nirodhena khandhasaṅgahena asaṅgahitā hutvā āyatanadhātusaṅgahena saṅgahitā. 180. ในปัญหาที่ ๒ คำว่า ด้วยขันธ์ ๔ คือ เว้นวิญญาณขันธ์. เพราะธรรมเหล่านั้น อันนิโรธสัจจะสงเคราะห์ไม่ได้ด้วยขันธสังคหะ แต่สงเคราะห์ได้ด้วยอายตนสังคหะและธาตุสังคหะ. 181. Tatiye – dvīhīti vedanāsaññākkhandhehi. Rūpārūpajīvitindriyena hi vedanāsaññāviññāṇakkhandhā ca khandhasaṅgahena asaṅgahitā. Tesu pana vedanāsaññāva āyatanadhātusaṅgahena saṅgahitā. Tena vuttaṃ – ‘‘vedanāsaññākkhandhehī’’ti. Iminā upāyena sabbattha khandhabhedo veditabbo. Ito parañhi khandhānaṃ nāmamattameva vakkhāma. 181. ในปัญหาที่ ๓ คำว่า ด้วยขันธ์ ๒ คือ เวทนาขันธ์และสัญญาขันธ์. จริงอยู่ อันรูปชีวิตินทรีย์และอรูปชีวิตินทรีย์สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยขันธสังคหะ ได้แก่ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และวิญญาณขันธ์. แต่ในขันธ์เหล่านั้น มีเพียงเวทนาและสัญญาเท่านั้นที่สงเคราะห์ได้ด้วยอายตนสังคหะและธาตุสังคหะ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ด้วยเวทนาขันธ์และสัญญาขันธ์". ด้วยอุบายนี้ พึงทราบความแตกต่างแห่งขันธ์ในทุกที่. ต่อจากนี้ไป เราจะกล่าวเพียงชื่อของขันธ์เท่านั้น. 182. Catutthe – tīhi khandhehīti itthindriyapurisindriyesu vedanāsaññāsaṅkhārehi, vedanāpañcake rūpasaññāsaṅkhārehi; saddhindriyādīsu phassapariyosānesu rūpavedanāsaññākkhandhehi. Vedanāya vedanākkhandhasadisova taṇhupādānakammabhavesu saṅkhārakkhandhasadisova vinicchayo. 182. ในปัญหาที่ ๔ คำว่า ด้วยขันธ์ ๓ คือ ในอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ ได้แก่ เวทนา สัญญา และสังขาร, ในเวทนา ๕ ได้แก่ รูป สัญญา และสังขาร; ในสัทธินทรีย์เป็นต้นจนถึงผัสสะ ได้แก่ รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ และสัญญาขันธ์. ในเวทนา มีวินิจฉัยเหมือนกับเวทนาขันธ์, ในตัณหา อุปาทาน และกรรมภพ มีวินิจฉัยเหมือนกับสังขารขันธ์. 183. Pañcame – jātijarāmaraṇesu jīvitindriyasadisova. Jhānena pana nibbānaṃ sukhumarūpaṃ saññā ca khandhasaṅgahena asaṅgahitā hutvā āyatanadhātusaṅgahena saṅgahitā. Tasmā taṃ sandhāya rūpakkhandhasaññākkhandhānaṃ vasena dve khandhā veditabbā. 183. ในปัญหาที่ ๕ ในชาติ ชรา และมรณะ มีวินิจฉัยเหมือนกับชีวิตินทรีย์. ส่วนอันฌานสงเคราะห์ไม่ได้ด้วยขันธสังคหะ แต่สงเคราะห์ได้ด้วยอายตนสังคหะและธาตุสังคหะ ได้แก่ พระนิพพาน สุขุมรูป และสัญญา. ฉะนั้น หมายถึงธรรมนั้น พึงทราบขันธ์ ๒ คือ รูปขันธ์และสัญญาขันธ์. 184. Chaṭṭhe – sokādittaye vedanāya sadiso. Upāyāsādīsu saṅkhārasadiso. Puna vedanāya vedanākkhandhasadiso, saññāya saññākkhandhasadiso, cetanādīsu saṅkhārakkhandhasadiso vinicchayo. Iminā upāyena sattamapañhādīsupi saṅgahāsaṅgaho veditabboti. 184. ในปัญหาที่ ๖ ในธรรม ๓ มีโสกะเป็นต้น มีวินิจฉัยเหมือนกับเวทนา. ในธรรมมีอุปายาสเป็นต้น มีวินิจฉัยเหมือนกับสังขาร. อีกอย่างหนึ่ง ในเวทนา มีวินิจฉัยเหมือนกับเวทนาขันธ์, ในสัญญา เหมือนกับสัญญาขันธ์, ในธรรมมีเจตนาเป็นต้น มีวินิจฉัยเหมือนกับสังขารขันธ์. ด้วยอุบายนี้ พึงทราบการสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์แม้ในปัญหาที่ ๗ เป็นต้น. Asaṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā. พรรณนาอสังคหิเตนสังคหิตบท. 4. Catutthanayo saṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā 4. นัยที่ ๔ พรรณนาสังคหิเตนสังคหิตบท 191. Idāni saṅgahitenasaṅgahitapadaṃ bhājetuṃ samudayasaccenātiādi āraddhaṃ. Tattha yaṃ khandhādīhi saṅgahitena khandhādivasena saṅgahitaṃ, puna tasseva khandhādīhi saṅgahaṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ. Taṃ khandhāyatanadhātūsu ekampi sakalakoṭṭhāsaṃ gahetvā ṭhitapadesu na yujjati. Sakalena hi khandhādipadena aññaṃ khandhādivasena saṅgahitaṃ nāma natthi, yaṃ attano saṅgāhakaṃ saṅgaṇhitvā puna teneva saṅgahaṃ gaccheyya. Tasmā tathārūpāni padāni imasmiṃ vāre na gahitāni. Yāni pana padāni saṅkhārekadesaṃ vā aññena asammissaṃ dīpenti – vedanekadesaṃ vā sukhumarūpaṃ vā saddekadesaṃ vā, tāni idha gahitāni. Tesaṃ idamuddānaṃ – 191. บัดนี้ เพื่อจะจำแนกบทสงฺคหิเตนสงฺคหิตปท (บทที่สงเคราะห์แล้วด้วยบทที่สงเคราะห์แล้ว) ท่านจึงเริ่มคำว่า สมุทยสจฺเจน เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทใดที่สงเคราะห์แล้วโดยความเป็นขันธ์เป็นต้น ด้วยบทที่สงเคราะห์แล้วด้วยขันธ์เป็นต้น ท่านถามถึงการสงเคราะห์บทนั้นนั่นแหละด้วยขันธ์เป็นต้นอีก แล้วจึงวิสัชนา การถามตอบนั้น ไม่สมควรในบททั้งหลายที่ตั้งอยู่โดยถือเอาส่วนทั้งหมดแม้ส่วนหนึ่งในขันธ์ อายตนะ และธาตุ จริงอยู่ บทอื่นที่สงเคราะห์แล้วโดยความเป็นขันธ์เป็นต้น ด้วยบทที่เป็นขันธ์เป็นต้นทั้งหมดนั้น ย่อมไม่มี ซึ่งบทนั้นจะรวบรวมบทที่สงเคราะห์ตนแล้วพึงถึงการสงเคราะห์ด้วยบทนั้นอีก เพราะฉะนั้น บททั้งหลายเช่นนั้น ท่านจึงไม่ถือเอาในวาระนี้ ส่วนบทเหล่าใด ย่อมแสดงส่วนหนึ่งแห่งสังขารที่ไม่เจือปนกับบทอื่น หรือส่วนหนึ่งแห่งเวทนา หรือสุขุมรูป หรือส่วนหนึ่งแห่งสัททะ บทเหล่านั้น ท่านถือเอาในวาระนี้ อุทาน (คาถาสรุป) ของบทเหล่านั้น มีดังนี้ – ‘‘Dve saccā pannarasindriyā, ekādasa paṭiccapadā; Uddhaṃ puna ekādasa, gocchakapadamettha tiṃsavidha’’nti. สัจจะ ๒ อินทรีย์ ๑๕ ปฏิจจปท ๑๑ เบื้องบนอีก ๑๑ โคจฉกปทในนัยนี้มี ๓๐ อย่าง Pañhā panettha dveyeva honti. Tattha yaṃ pucchāya uddhaṭaṃ padaṃ, tadeva yehi dhammehi khandhādivasena saṅgahitaṃ, te dhamme sandhāya sabbattha ekena khandhenātiādi vuttaṃ. Tatrāyaṃ nayo – samudayasaccena hi taṇhāvajjā sesā saṅkhārā khandhādisaṅgahena saṅgahitā. Puna tehi taṇhāva saṅgahitā. Sā taṇhā puna saṅkhāreheva khandhādisaṅgahena saṅgahitāti. Eseva nayo sabbattha. Arūpadhammapucchāsu panettha saṅkhārakkhandho vā vedanākkhandho vā eko khandho nāma. Rūpadhammapucchāsu rūpakkhandho. Paridevapucchāya saddāyatanaṃ ekaṃ āyatanaṃ nāma. Saddadhātu ekā dhātu nāma, sesaṭṭhānesu dhammāyatanadhammadhātuvaseneva attho veditabboti. ในนัยนี้ มีปัญหาเพียง ๒ ข้อเท่านั้น ในปัญหานั้น บทใดที่ยกขึ้นถามแล้ว บทนั้นนั่นแหละสงเคราะห์แล้วโดยความเป็นขันธ์เป็นต้นด้วยธรรมเหล่าใด ท่านหมายถึงธรรมเหล่านั้นแล้วกล่าวคำว่า "ด้วยขันธ์ ๑" เป็นต้น ในทุกแห่ง ในข้อนั้น มีนัยดังนี้ คือ สังขารทั้งหลายที่เหลือ เว้นตัณหา ย่อมสงเคราะห์แล้วด้วยการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้น โดยสมุทัยสัจจะ อีกอย่างหนึ่ง ตัณหานั่นแหละสงเคราะห์แล้วด้วยสังขารเหล่านั้น ตัณหานั้น สงเคราะห์แล้วด้วยการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้น โดยสังขารทั้งหลายนั่นเอง นัยนี้เช่นกันในทุกแห่ง ในนัยนี้ ในปัญหาเกี่ยวกับอรูปธรรม สังขารขันธ์หรือเวทนาขันธ์ ชื่อว่า ขันธ์ ๑ ในปัญหาเกี่ยวกับรูปธรรม รูปขันธ์ (ชื่อว่า ขันธ์ ๑) ในปัญหาเกี่ยวกับปริเทวะ สัททายตนะ ชื่อว่า อายตนะ ๑ สัททธาตุ ชื่อว่า ธาตุ ๑ ในที่ที่เหลือ พึงทราบเนื้อความโดยนัยแห่งธัมมายตนะและธัมมธาตุเท่านั้น Saṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā. อรรถาธิบายสงฺคหิเตนสงฺคหิตปท 5. Pañcamanayo asaṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā 5. นัยที่ ๕ อรรถาธิบายอสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปท 193. Idāni asaṅgahitena asaṅgahitapadaṃ bhājetuṃ rūpakkhandhenātiādi āraddhaṃ. Tattha yaṃ khandhādīhi asaṅgahitena khandhādivasena asaṅgahitaṃ, puna tasseva khandhādīhi asaṅgahaṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ. Taṃ pañcakkhandhaggāhakesu dukkhasaccādīsu viññāṇena saddhiṃ sukhumarūpaggāhakesu anidassanaappaṭighādīsu ca padesu na yujjati. Tādisena hi padena nibbānaṃ khandhasaṅgahamattaṃ na gaccheyya. Sesā khandhādīhi asaṅgahitadhammā nāma natthi. Tasmā tathārūpāni padāni imasmiṃ vāre na gahitāni. Yāni pana pañcakkhandhe viññāṇañca sukhumarūpena saddhiṃ ekato na dīpenti, tāni idha gahitāni. Tesaṃ idamuddānaṃ – 193. บัดนี้ เพื่อจะจำแนกบทอสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปท (บทที่ไม่ได้สงเคราะห์ด้วยบทที่ไม่ได้สงเคราะห์) ท่านจึงเริ่มคำว่า รูปกฺขนฺเธน เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทใดที่ไม่ได้สงเคราะห์โดยความเป็นขันธ์เป็นต้น ด้วยบทที่ไม่ได้สงเคราะห์ด้วยขันธ์เป็นต้น ท่านถามถึงการไม่สงเคราะห์บทนั้นนั่นแหละด้วยขันธ์เป็นต้นอีก แล้วจึงวิสัชนา การถามตอบนั้น ไม่สมควรในบททั้งหลายที่ถือเอาขันธ์ ๕ เช่น ทุกขสัจจะเป็นต้น และในบททั้งหลายที่ถือเอาสุขุมรูปพร้อมกับวิญญาณ เช่น อนิทัสสนอัปปฏิฆะเป็นต้น จริงอยู่ ด้วยบทเช่นนั้น นิพพานย่อมไม่ถึงการสงเคราะห์ด้วยขันธ์เพียงอย่างเดียว ธรรมทั้งหลายที่ไม่ได้สงเคราะห์ด้วยขันธ์เป็นต้นนอกเหนือจากนี้ ย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น บททั้งหลายเช่นนั้น ท่านจึงไม่ถือเอาในวาระนี้ ส่วนบทเหล่าใด ย่อมไม่แสดงขันธ์ ๕ และวิญญาณพร้อมกับสุขุมรูปโดยเป็นอันเดียวกัน บทเหล่านั้น ท่านถือเอาในวาระนี้ อุทานของบทเหล่านั้น มีดังนี้ – ‘‘Sabbe khandhā tathāyatanadhātuyo saccato tayo; Indriyānipi sabbāni, tevīsati paṭiccato. ขันธ์ทั้งหมด อายตนะและธาตุทั้งหมดก็เช่นกัน สัจจะ ๓ อินทรีย์ทั้งหมด ปฏิจจปท ๒๓ ‘‘Parato soḷasa padā, tecattālīsakaṃ tike; Gocchake sattati dve ca, satta cūḷantare padā. จากนั้นไปอีก ๑๖ บท ในติกะมี ๔๓ บท ในโคจฉกะมี ๗๒ บท และในจูฬันตรทุกะมี ๗ บท ‘‘Mahantare padā vuttā, aṭṭhārasa tato paraṃ; Aṭṭhāraseva ñātabbā, sesā idha na bhāsitā’’ti. ในมหันตรทุกะ ท่านกล่าวไว้ ๑๘ บท จากนั้นไปอีก พึงทราบว่ามี ๑๘ บทเท่ากัน บทที่เหลือท่านไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ Pañhā panettha sadisavissajjanānaṃ vasena samodhānetvā katihi saddhiṃ sabbepi catuttiṃsa honti. Tattha yaṃ pucchāya uddhaṭaṃ padaṃ, tadeva yehi khandhādīhi asaṅgahitaṃ, te dhamme sandhāya ekena khandhenātiādi vuttaṃ. ในนัยนี้ ปัญหาทั้งหลายเมื่อรวบรวมตามวิสัชนาที่คล้ายกันแล้ว รวมทั้งหมดมี ๓๔ ข้อ ในปัญหานั้น บทใดที่ยกขึ้นถามแล้ว บทนั้นนั่นแหละไม่ได้สงเคราะห์ด้วยขันธ์เป็นต้นเหล่าใด ท่านหมายถึงธรรมเหล่านั้นแล้วกล่าวคำว่า "ด้วยขันธ์ ๑" เป็นต้น Tatrāyaṃ nayo – rūpakkhandhena hi cattāro khandhā nibbānañca khandhasaṅgahena asaṅgahitā. Āyatanadhātusaṅgahena pana ṭhapetvā viññāṇaṃ avasesā saṅgahitāti viññāṇameva tīhipi khandhasaṅgahādīhi asaṅgahitaṃ nāma. Puna tena viññāṇena saddhiṃ nibbānena cattāro khandhā khandhādisaṅgahena asaṅgahitā. Te sabbepi puna viññāṇeneva khandhādisaṅgahena asaṅgahitāti ekena khandhena, ekenāyatanena, sattahi dhātūhi asaṅgahitā nāma honti. Atha vā – yadetaṃ rūpakkhandhena viññāṇameva tīhi khandhādisaṅgahehi asaṅgahitaṃ, tehipi viññāṇadhammehi te rūpadhammāva tīhi saṅgahehi asaṅgahitā. Puna te rūpadhammā viññāṇeneva tīhi saṅgahehi asaṅgahitā. Viññāṇañca khandhato eko viññāṇakkhandho hoti, āyatanato ekaṃ manāyatanaṃ, dhātuto satta viññāṇadhātuyo. Tasmā ‘‘ekena khandhenā’’tiādi vuttaṃ. Iminā upāyena sabbattha yaṃ pucchāya uddhaṭaṃ padaṃ, tadeva yehi dhammehi khandhādivasena asaṅgahitaṃ, tesaṃ dhammānaṃ vasena khandhādayo veditabbā. Tattha dutiyapañhe tāva – rūpaviññāṇānaṃ vasena veditabbā. Vedanādayo hi rūpaviññāṇeheva khandhādisaṅgahena asaṅgahitā. Te ca dve khandhā ekādasāyatanāni sattarasa dhātuyo honti. ในข้อนั้น มีนัยดังนี้ คือ ขันธ์ ๔ และนิพพาน ย่อมไม่ได้สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์ โดยรูปขันธ์ แต่โดยการสงเคราะห์อายตนะและธาตุ ธรรมที่เหลือยกเว้นวิญญาณ ย่อมสงเคราะห์ได้ ฉะนั้น วิญญาณอย่างเดียวเท่านั้น ชื่อว่าไม่ได้สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ ๓ อย่าง คือ ขันธ์เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง ขันธ์ ๔ ไม่ได้สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้น โดยวิญญาณนั้นพร้อมกับนิพพาน ธรรมทั้งหมดเหล่านั้น ไม่ได้สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้น โดยวิญญาณนั่นเองอีก ฉะนั้น จึงชื่อว่าไม่ได้สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๑ อายตนะ ๑ ธาตุ ๗ อีกนัยหนึ่ง วิญญาณอย่างเดียวเท่านั้นที่ไม่ได้สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ ๓ อย่างคือขันธ์เป็นต้น โดยรูปขันธ์ฉันใด แม้รูปธรรมเหล่านั้นก็ไม่ได้สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ ๓ อย่าง โดยวิญญาณธรรมเหล่านั้นฉันนั้น อีกอย่างหนึ่ง รูปธรรมเหล่านั้นไม่ได้สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ ๓ อย่าง โดยวิญญาณนั่นเอง และวิญญาณนั้น โดยส่วนขันธ์เป็นวิญญาณขันธ์ ๑ โดยส่วนอายตนะเป็นมนายตนะ ๑ โดยส่วนธาตุเป็นวิญญาณธาตุ ๗ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "ด้วยขันธ์ ๑" เป็นต้น ด้วยอุบายนี้ ในทุกแห่ง บทใดที่ยกขึ้นถามแล้ว พึงทราบขันธ์เป็นต้นโดยนัยแห่งธรรมเหล่านั้น ซึ่งบทนั้นไม่ได้สงเคราะห์โดยความเป็นขันธ์เป็นต้น ในบรรดาปัญหานั้น ในปัญหาที่ ๒ ก่อน พึงทราบโดยนัยแห่งรูปและวิญญาณ จริงอยู่ เวทนาเป็นต้น ย่อมไม่ได้สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้น โดยรูปและวิญญาณนั่นเอง และธรรมเหล่านั้นคือ ขันธ์ ๒ อายตนะ ๑๑ ธาตุ ๑๗ 195. Tatiyapañhe – viññāṇaṃ rūpādīhi catūhi asaṅgahitanti tesaṃ vasena khandhādayo veditabbā. 195. ในปัญหาที่ ๓ วิญญาณไม่ได้สงเคราะห์ด้วยธรรม ๔ มีรูปเป็นต้น ฉะนั้น พึงทราบขันธ์เป็นต้นโดยนัยแห่งธรรมเหล่านั้น 196. Catutthapañhe – cakkhāyatanaṃ vedanādīhi catūhīti iminā nayena sabbattha khandhādayo veditabbā. Pariyosāne – rūpañca dhammāyatananti uddānagāthāya dassitadhammāyeva aññenākārena saṅkhipitvā dassitāti. 196. ในปัญหาที่ ๔ จักขวายตนะ (ไม่ได้สงเคราะห์) ด้วยธรรม ๔ มีเวทนาเป็นต้น ด้วยนัยนี้ พึงทราบขันธ์เป็นต้นในทุกแห่ง ในตอนท้าย ธรรมทั้งหลายที่แสดงไว้ในอุทานคาถาว่า "รูปญฺจ ธมฺมายตนํ" (รูปและธัมมายตนะ) ท่านนำมาแสดงโดยย่อด้วยอาการอย่างอื่นนั่นเอง Asaṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā. อรรถาธิบายอสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปท 6. Chaṭṭhanayo sampayogavippayogapadavaṇṇanā 6. นัยที่ ๖ อรรถาธิบายสมฺปโยควิปฺปโยคปท 228. Idāni sampayogavippayogapadaṃ bhājetuṃ rūpakkhandhotiādi āraddhaṃ. Tattha yaṃ labbhati yañca na labbhati taṃ sabbaṃ pucchāya gahitaṃ. Vissajjane pana yaṃ na labbhati, taṃ natthīti paṭikkhittaṃ. Catūhi sampayogo, catūhi vippayogo; sabhāgo visabhāgoti hi vacanato catūhi arūpakkhandheheva sabhāgānaṃ ekasantānasmiṃ ekakkhaṇe uppannānaṃ arūpakkhandhānaṃyeva aññamaññaṃ sampayogo labbhati. Rūpadhammānaṃ pana rūpena nibbānena vā, nibbānassa ca rūpena saddhiṃ sampayogo nāma natthi. Tathā rūpanibbānānaṃ arūpakkhandhehi, visabhāgā hi te tesaṃ. Yathā ca arūpakkhandhānaṃ rūpanibbānehi, evaṃ bhinnasantānehi nānākkhaṇikehi arūpadhammehipi saddhiṃ natthiyeva. Tepi hi tesaṃ santānakkhaṇavisabhāgatāya visabhāgāyeva. Ayaṃ pana visabhāgatā saṅgahaṭṭhena virujjhanato saṅgahanaye natthi. Gaṇanūpagamattañhi saṅgahaṭṭho. Sampayoganaye pana atthi, ekuppādatādilakkhaṇañhi sampayogaṭṭhoti. Evamettha yassa ekadhammenapi sampayogalakkhaṇaṃ na yujjhati, tassa pucchāya saṅgahaṃ katvāpi natthīti paṭikkhepo kato. Yassa vippayogalakkhaṇaṃ yujjati, tassa vippayogo dassito. Yāni pana padāni sattasu viññāṇadhātūsu ekāyapi avippayutte rūpena nibbānena vā missakadhamme dīpenti, tāni sabbathāpi idha na yujjantīti na gahitāni. Tesaṃ idamuddānaṃ – 228. บัดนี้ เพื่อจะจำแนกสัมปโยควิปปโยคบท จึงทรงเริ่มต้นด้วยคำว่า รูปขันธ์ เป็นต้น. ในบทนั้น สิ่งที่ได้และสิ่งที่ไม่ได้ ทั้งหมดถูกนำมาในคำถาม. แต่ในการตอบ สิ่งที่ไม่ได้ ก็ทรงปฏิเสธว่า ไม่มี. สัมปโยคด้วย 4, วิปปโยคด้วย 4; ตามนัยที่ว่า สภาคและวิสภาค สัมปโยคกันและกันย่อมได้เฉพาะแก่อรูปขันธ์ทั้งหลายที่เป็นสภาคกัน เกิดในสันดานเดียวกัน ในขณะเดียวกัน ด้วยอรูปขันธ์ 4 เท่านั้น. แต่สัมปโยคของรูปธรรมทั้งหลายกับรูปหรือกับนิพพาน หรือของนิพพานกับรูป ย่อมไม่มี. ฉันใดก็ฉันนั้น สัมปโยคของรูปและนิพพานกับอรูปขันธ์ทั้งหลายก็ไม่มี เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นวิสภาคของอรูปขันธ์เหล่านั้น. และฉันใด สัมปโยคของอรูปขันธ์กับรูปและนิพพานไม่มี ฉันนั้น สัมปโยคกับอรูปธรรมทั้งหลายที่ต่างสันดาน ต่างขณะ ก็ไม่มีเลย. เพราะแม้ธรรมเหล่านั้นก็เป็นวิสภาคกันโดยความเป็นวิสภาคทางสันดานและขณะของธรรมเหล่านั้น. แต่ความเป็นวิสภาคะนี้ไม่มีในนัยแห่งการสงเคราะห์ เพราะขัดกับอรรถแห่งการสงเคราะห์. เพราะอรรถแห่งการสงเคราะห์คือความนับเข้ากันได้. แต่ในนัยแห่งสัมปโยคมีอยู่ เพราะอรรถแห่งสัมปโยคคือมีลักษณะเป็นต้นว่าเกิดร่วมกัน. ในบทนี้ ธรรมใดก็ตามที่ลักษณะแห่งสัมปโยคแม้กับธรรมหนึ่งไม่ประกอบกัน ธรรมนั้นแม้จะถูกสงเคราะห์ไว้ในคำถาม ก็ทรงปฏิเสธว่า ไม่มี. ธรรมใดที่ลักษณะแห่งวิปปโยคประกอบกันได้ ก็ทรงแสดงวิปปโยคของธรรมนั้น. ส่วนบทเหล่าใดที่แสดงธรรมที่ระคนกับรูปหรือนิพพาน อันไม่วิปปยุตแม้กับวิญญาณธาตุหนึ่งในวิญญาณธาตุ 7 บทเหล่านั้นไม่ประกอบกันในที่นี้โดยประการทั้งปวง จึงไม่ทรงนำมา. นี่คือหัวข้อของบทเหล่านั้น – ‘‘Dhammāyatanaṃ dhammadhātu, dukkhasaccañca jīvitaṃ; Saḷāyatanaṃ nāmarūpaṃ, cattāro ca mahābhavā. ธัมมายตนะ ธัมมธาตุ, ทุกขสัจจะ และชีวิตินทรีย์, สฬายตนะ นามรูป, และภพ 4. ‘‘Jātijarā ca maraṇaṃ, tikesvekūnavīsati; Gocchakesu ca paññāsa, aṭṭha cūḷantare padā. ชาติ ชรา และมรณะ, 19 บทในติกะทั้งหลาย, 50 บทในโคจฉกะทั้งหลาย, และ 8 บทในจูฬันตรทุกะ. ‘‘Mahantare pannarasa, aṭṭhārasa tato pare; Tevīsa padasataṃ etaṃ, sampayoge na labbhatī’’ti. 15 บทในมหันตรทุกะ, 18 บทในทุกะถัดจากนั้น, บท 123 เหล่านี้ ย่อมไม่ได้ในสัมปโยคนัย. Dhammāyatanañhi rūpanibbānamissakattā tasmiṃ apariyāpannena viññāṇenapi na sakkā sampayuttanti vattuṃ. Yasmā panettha vedanādayo viññāṇena sampayuttā, tasmā vippayuttantipi na sakkā vattuṃ. Sesesupi eseva nayo. Evaṃ sabbatthāpi etāni na yujjantīti idha na gahitāni. Sesāni khandhādīni yujjantīti tāni gahetvā ekekavasena ca samodhānena ca pañhavissajjanaṃ kataṃ. Tesu pañhesu, paṭhame – ekenāyatanenāti manāyatanena. Kehicīti dhammāyatanadhammadhātupariyāpannehi vedanāsaññāsaṅkhārehi. จริงอยู่ ธัมมายตนะ เพราะระคนกับรูปและนิพพาน จึงไม่อาจกล่าวได้ว่าสัมปยุตแม้กับวิญญาณที่ไม่นับเนื่องในธัมมายตนะนั้น. เพราะในธัมมายตนะนี้ เวทนาเป็นต้นสัมปยุตกับวิญญาณ ฉะนั้น จึงไม่อาจกล่าวได้ว่าวิปปยุต. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ด้วยประการฉะนี้ บทเหล่านี้ไม่ประกอบกันในที่ทั้งปวง จึงไม่ทรงนำมาในที่นี้. ส่วนขันธ์เป็นต้นที่เหลือประกอบกันได้ จึงทรงนำมาทำเป็นคำถามและคำตอบโดยเอกเทศและโดยประมวลกัน. ในคำถามเหล่านั้น คำถามแรก – (สัมปยุต) ด้วยอายตนะหนึ่ง คือ มนายตนะ. (สัมปยุต) บ้าง คือ ด้วยเวทนา สัญญา สังขาร ที่นับเนื่องในธัมมายตนะและธัมมธาตุ. 229. Dutiye – tīhīti pucchitaṃ pucchitaṃ ṭhapetvā sesehi. Kehici sampayuttoti vedanākkhandho saññāsaṅkhārehi. Itarepi attānaṃ ṭhapetvā itarehi. Kehici vippayuttoti rūpanibbānehi. Evaṃ sabbattha rūpassa vippayoge dhammāyatanadhammadhātūsu arūpaṃ, arūpassa vippayoge rūpaṃ daṭṭhabbaṃ. Tatiyapañho uttānatthova. 229. ในคำถามที่สอง – (สัมปยุต) ด้วย 3 คือ ด้วยขันธ์ที่เหลือ เว้นขันธ์ที่ถูกถาม. ที่ว่า สัมปยุตบ้าง คือ เวทนากขันธ์ (สัมปยุต) ด้วยสัญญากขันธ์และสังขารขันธ์. แม้ขันธ์อื่น ๆ ก็ (สัมปยุต) ด้วยขันธ์อื่น ๆ เว้นตนเอง. ที่ว่า วิปปยุตบ้าง คือ (วิปปยุต) ด้วยรูปและนิพพาน. ในทุกแห่ง พึงเห็นว่า ในการวิปปยุตของรูป (หมายถึง) อรูปในธัมมายตนะและธัมมธาตุ, ในการวิปปยุตของอรูป (หมายถึง) รูป. คำถามที่สามมีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. 231. Catutthe – ‘katihi khandhehī’tiādiṃ avatvā sampayuttanti natthīti vuttaṃ. Taṃ pana khandhādīnaṃyeva vasena veditabbaṃ. Paratopi evarūpesu pañhesu eseva nayo. Ādipañhasmiñhi sarūpato dassetvā parato pāḷi saṃkhittā. Iminā nayena sabbattha atthayojanā veditabbā. Yattha pana nātipākaṭā bhavissati, tattha naṃ pākaṭaṃ katvāva gamissāma. 231. ในคำถามที่สี่ – ไม่ตรัสว่า 'ด้วยขันธ์เท่าไร' เป็นต้น แต่ตรัสว่า สัมปยุตไม่มี. แต่ข้อนั้นพึงทราบโดยอำนาจของขันธ์เป็นต้นนั่นเอง. แม้ในคำถามประเภทนี้ในลำดับต่อไป ก็นัยนี้แหละ. จริงอยู่ ในคำถามแรกทรงแสดงโดยสรุปแล้ว ในลำดับต่อไปบาลีจึงย่อ. พึงทราบการประกอบความในทุกแห่งโดยนัยนี้. แต่ในที่ใดความจักไม่ปรากฏชัดนัก เราจักทำความนั้นให้ปรากฏชัดแล้วจึงจะกล่าวต่อไป. 234. Soḷasahi dhātūhīti cakkhuviññāṇadhātu tāva attānaṃ ṭhapetvā chahi viññāṇadhātūhi, dasahi ca rūpadhātūhi. Sesāsupi eseva nayo. 234. (วิปปยุต) ด้วยธาตุ 16 คือ จักขุวิญญาณธาตุ (วิปปยุต) ด้วยวิญญาณธาตุ 6 เว้นตนเอง และด้วยรูปธาตุ 10. แม้ในธาตุที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. 235. Tīhi khandhehīti saṅkhārakkhandhaṃ ṭhapetvā sesehi. Ekāya dhātuyāti manoviññāṇadhātuyā. Samudayamaggānañhi aññāya dhātuyā sampayogo natthi. Ekena khandhenāti saṅkhārakkhandhena. Ekenāyatanenāti dhammāyatanena. Ekāya dhātuyāti dhammadhātuyā. Etesu hi taṃ saccadvayaṃ kehici sampayuttaṃ. 235. (สัมปยุต) ด้วยขันธ์ 3 คือ ด้วยขันธ์ที่เหลือ เว้นสังขารขันธ์. (สัมปยุต) ด้วยธาตุ 1 คือ มโนวิญญาณธาตุ. จริงอยู่ สัมปโยคของสมุทัยสัจจะและมรรคสัจจะกับธาตุอื่นไม่มี. (สัมปยุต) ด้วยขันธ์ 1 คือ สังขารขันธ์. (สัมปยุต) ด้วยอายตนะ 1 คือ ธัมมายตนะ. (สัมปยุต) ด้วยธาตุ 1 คือ ธัมมธาตุ. เพราะในธรรมเหล่านี้ สัจจะทั้งสองนั้นสัมปยุตอยู่บ้าง. 238. Sukhindriyādipañhe – tīhīti saññāsaṅkhāraviññāṇehi. Ekāya dhātuyāti kāyaviññāṇadhātuyā, manoviññāṇadhātuyā ca. Chahi dhātūhīti kāyaviññāṇadhātuvajjāhi. 238. ในคำถามเรื่องสุขินทรีย์เป็นต้น – (สัมปยุต) ด้วย 3 คือ ด้วยสัญญา สังขาร และวิญญาณ. (สัมปยุต) ด้วยธาตุ 1 คือ กายวิญญาณธาตุ และมโนวิญญาณธาตุ. (วิปปยุต) ด้วยธาตุ 6 คือ ด้วยธาตุทั้งหลายเว้นกายวิญญาณธาตุ. 245. Rūpabhavapañhe – sabbesampi arūpakkhandhānaṃ arūpāyatanānañca atthitāya na kehicīti vuttaṃ. Ghānajivhākāyaviññāṇadhātūnaṃ pana natthitāya tīhi dhātūhi vippayuttoti vuttaṃ. 245. ในคำถามเรื่องรูปภพ – เพราะอรูปขันธ์และอรูปายตนะทั้งหมดมีอยู่ จึงตรัสว่า ไม่ (วิปปยุต) บ้าง. แต่เพราะฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ และกายวิญญาณธาตุไม่มีอยู่ จึงตรัสว่า วิปปยุตด้วยธาตุ 3. 256. Adhimokkhapañhe – dvīhi dhātūhīti manodhātumanoviññāṇadhātūhi. Pannarasahīti sesāhi dasahi rūpadhātūhi, pañcahi ca cakkhuviññāṇādīhi. 256. ในคำถามเรื่องอธิโมกข์ – (สัมปยุต) ด้วยธาตุ 2 คือ มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุ. (วิปปยุต) ด้วย 15 คือ ด้วยรูปธาตุ 10 ที่เหลือ และด้วยจักขุวิญญาณเป็นต้น 5. 257. Kusalapañhe – kusalehi catunnampi khandhānaṃ gahitattā sampayogo paṭikkhitto. 257. ในคำถามเรื่องกุศล – เพราะขันธ์ทั้ง 4 ถูกนับเข้าในกุศลธรรมทั้งหลาย สัมปโยคจึงถูกปฏิเสธ. 258. Vedanāttikapañhe – ekena khandhenāti vedanākkhandheneva. Pannarasahīti cakkhusotaghānajivhāviññāṇadhātumanodhātūhi ceva rūpadhātūhi ca. Ekādasahīti kāyaviññāṇadhātuyā saddhiṃ rūpadhātūhi. 258. ในคำถามเรื่องเวทนาติกะ – (สัมปยุต) ด้วยขันธ์ 1 คือ เวทนาขันธ์นั่นเอง. (วิปปยุต) ด้วย 15 คือ ด้วยจักขุวิญญาณธาตุ โสตวิญญาณธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ มโนธาตุ และด้วยรูปธาตุทั้งหลาย. (วิปปยุต) ด้วย 11 คือ ด้วยกายวิญญาณธาตุพร้อมกับรูปธาตุทั้งหลาย. 262. Nevavipākanavipākadhammadhammapañhe – pañcahīti cakkhuviññāṇādīhi. Anupādinnaanupādāniyapañhe – chahīti manoviññāṇadhātuvajjāhi. Savitakkasavicārapañhe – pannarasahīti pañcahi viññāṇehi saddhiṃ rūpadhātūhi. Avitakkavicāramattapañhe – ekena khandhenātiādi saṅkhārakkhandhavaseneva veditabbaṃ. Dutiyajjhānavicārañhi ṭhapetvā sesā avitakkavicāramattā nāma. Pītiṃ ṭhapetvā sesā pītisahagatā. Tattha vicāro vicārena, pīti ca pītiyā na sampayuttāti saṅkhārakkhandhadhammāyatanadhammadhātūsu kehici sampayuttā nāma. Soḷasahīti dhammadhātumanoviññāṇadhātuvajjāheva. Avitakkaavicārapañhe – ekāya dhātuyāti manodhātuyā. Sukhasahagatā upekkhāsahagatā ca vedanāttike vuttāva. Dassanenapahātabbādayo kusalasadisāva. 262. ในปัญหาเนววิปากนวิปากธัมมธัมมะ คำว่า โดย ๕ (คือ) โดยจักขุวิญญาณเป็นต้น. ในปัญหาอนุปาทินนานุปาทานิยะ คำว่า โดย ๖ (คือ) โดยธาตุที่เว้นมโนวิญญาณธาตุ. ในปัญหาสวิตักกสวิจาระ คำว่า โดย ๑๕ (คือ) โดยวิญญาณ ๕ พร้อมกับรูปธาตุ ๑๐. ในปัญหาอวิตักกวิจารมัตตะ พึงทราบคำว่า โดยขันธ์ ๑ เป็นต้น โดยนัยแห่งสังขารขันธ์. จริงอยู่ ธรรมที่เหลือ เว้นวิจารในทุติยฌาน ชื่อว่า อวิตักกวิจารมัตตะ. ธรรมที่เหลือ เว้นปีติ ชื่อว่า ปีติสหคตะ. ในธรรมเหล่านั้น วิจารไม่สัมปยุตด้วยวิจาร และปีติก็ไม่สัมปยุตด้วยปีติ ฉะนั้น ในสังขารขันธ์ ธัมมายตนะ และธัมมธาตุ จึงชื่อว่า สัมปยุตด้วยธรรมบางอย่าง. คำว่า โดย ๑๖ (คือ) โดยธาตุที่เว้นธัมมธาตุและมโนวิญญาณธาตุ. ในปัญหาอวิตักกาวิจาระ คำว่า โดยธาตุ ๑ (คือ) โดยมโนธาตุ. สุขสหคตะและอุเบกขาสหคตะ กล่าวไว้แล้วในเวทนาติกะนั่นเทียว. ทัสสเนนปหาตัพพะเป็นต้น ก็เหมือนกับกุศล. 271. Parittārammaṇaṃ vipākadhammasadisaṃ. Ekāya dhātuyāti dhammadhātuyā. Kehicīti ye tattha parittārammaṇā na honti, tehi. Dhammadhātu pana parittārammaṇānaṃ channaṃ cittuppādānaṃ vasena catūhi khandhehi saṅgahitattā paṭhamapaṭikkhepameva bhajati. Mahaggatārammaṇādayo kusalasadisāva. 271. ปริตตารมณธรรม เหมือนกับวิปากธัมมะ. คำว่า โดยธาตุ ๑ (คือ) โดยธัมมธาตุ. คำว่า โดยบางอย่าง (คือ) โดยธรรมเหล่าใดในที่นั้นไม่มีอารมณ์อันเป็นกามาวจร. ส่วนธัมมธาตุ เพราะสงเคราะห์เข้าด้วยขันธ์ ๔ โดยอำนาจแห่งจิตตุปบาท ๖ ที่มีอารมณ์อันเป็นกามาวจร จึงเข้าถึงการปฏิเสธข้อแรกนั่นเทียว. มหัคคตารมณะเป็นต้น ก็เหมือนกับกุศล. 273. Anuppannesu – pañcahi dhātūhīti cakkhuviññāṇādīhi. Tāni hi ekantena uppādidhammabhūtāneva, uppannakoṭṭhāsampi pana bhajanti. Paccuppannārammaṇādayo parittārammaṇasadisāva. Hetuādayo samudayasadisāva. Sahetukā ceva na ca hetūpi pītisahagatasadisāva. Tathā parāmāsasampayuttā. Anupādinnā anuppannasadisāva. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti. 273. ในธรรมที่ยังไม่เกิด คำว่า โดยธาตุ ๕ (คือ) โดยจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้น. จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมที่จะต้องเกิดโดยส่วนเดียว แต่ก็จัดเข้าในส่วนที่เกิดขึ้นแล้วด้วย. ปัจจุปปันนารมณะเป็นต้น เหมือนกับปริตตารมณะ. เหตุเป็นต้น เหมือนกับสมุทัย. สเหตุกะและนเหตุ เหมือนกับปีติสหคตะ. ปรามาสสัมปยุตก็เช่นกัน. อนุปาทินนะ เหมือนกับอนุปปันนะ. ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น. Sampayogavippayogapadavaṇṇanā. พรรณนาสัมปโยควิปปโยคปท. 7. Sattamanayo sampayuttenavippayuttapadavaṇṇanā 7. นัยที่ ๗ พรรณนาสัมปยุตเตนวิปปยุตตปท 306. Idāni sampayuttenavippayuttapadaṃ bhājetuṃ vedanākkhandhenātiādi āraddhaṃ. Tatridaṃ lakkhaṇaṃ – imasmiñhi vāre pucchāya uddhaṭapadena ye dhammā sampayuttā, tehi ye dhammā vippayuttā, tesaṃ khandhādīhi vippayogaṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ. Taṃ pana rūpakkhandhādīsu na yujjati. Rūpakkhandhena hi sampayuttā nāma natthi. Tasmā tañca aññāni ca evarūpāni padāni imasmiṃ vāre na gahitāni. Yāni pana padāni dhammadhātuyā sampayutte dhamme viññāṇañca aññena asammissaṃ dīpenti, tāni idha gahitāni. Tesaṃ idamuddānaṃ – 306. บัดนี้ เพื่อจะจำแนกสัมปยุตเตนวิปปยุตตปท จึงเริ่มคำว่า โดยเวทนากขันธ์ เป็นต้น. ในนัยนั้น มีลักษณะดังนี้: ในวาระนี้ ท่านถามถึงความวิปปยุตจากขันธ์เป็นต้นของธรรมเหล่าใด ที่วิปปยุตจากธรรมที่สัมปยุตด้วยบทที่ยกขึ้นถาม แล้วจึงวิสัชนา. แต่การนั้นไม่สมควรในรูปขันธ์เป็นต้น. เพราะธรรมที่ชื่อว่าสัมปยุตด้วยรูปขันธ์ไม่มี. ฉะนั้น บทนั้นและบทอื่น ๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ ท่านจึงไม่นำมาในวาระนี้. ส่วนบทเหล่าใดที่แสดงธรรมที่สัมปยุตด้วยธัมมธาตุและวิญญาณว่าไม่ระคนกับธรรมอื่น บทเหล่านั้นท่านนำมาในที่นี้. นี่คืออุทาน (หัวข้อ) ของบทเหล่านั้น. ‘‘Cattāro khandhāyatanañca ekaṃ, Dve indriyā dhātupadāni satta; Tayo paṭiccā atha phassasattakaṃ, Tike tayo satta mahantare ca. ขันธ์ ๔ อายตนะ ๑ อินทรีย์ ๒ บทที่เป็นธาตุ ๗ ปฏิจจสมุปบาท ๓ ผัสสสัตตกะ ๑ ติกะ ๓ และมหันตรทุกะ ๗. ‘‘Ekaṃ savitakkaṃ, savicāramekaṃ; Yuttaṃ upekkhāya ca ekamevā’’ti. สวิตักกะ ๑ สวิจาระ ๑ และสัมปยุตด้วยอุเบกขาอีก ๑. Pariyosāne – khandhā caturotiādināpi ayamevattho saṅgahito. Tattha yāni padāni sadisavissajjanāni, tāni uppaṭipāṭiyāpi samodhānetvā tattha vedanākkhandhādikā pañhā katā. Tesu evaṃ khandhādivibhāgo veditabbo. Vedanākkhandhādipañhe tāva – ekenāti manāyatanena. Sattahīti viññāṇadhātūhi. Kehicīti dhammāyatane vedanādīhi. Viññāṇadhātupañhe – te dhammā na kehicīti te pucchāya uddhaṭapadaṃ viññāṇadhātuṃ ṭhapetvā sesā cha viññāṇadhātudhammā, rūpaṃ, nibbānañca. Tehi sabbesaṃ khandhāyatanānaṃ saṅgahitattā na kehici khandhehi āyatanehi vā vippayuttā. Ekāya dhātuyāti yā yā pucchāya uddhaṭā hoti tāya tāya. ในตอนท้าย เนื้อความนี้ก็ถูกสงเคราะห์ไว้ด้วยคำว่า ขันธ์ ๔ เป็นต้น. ในบรรดาบทเหล่านั้น บทใดมีวิสัชนาเหมือนกัน ท่านรวบรวมบทเหล่านั้นแม้จะไม่ตามลำดับ แล้วตั้งปัญหาเกี่ยวกับเวทนากขันธ์เป็นต้นไว้ในที่นั้น. ในปัญหาเหล่านั้น พึงทราบการจำแนกขันธ์เป็นต้นดังนี้. ก่อนอื่น ในปัญหาเกี่ยวกับเวทนากขันธ์เป็นต้น คำว่า โดย ๑ (คือ) โดยมนายตนะ. คำว่า โดย ๗ (คือ) โดยวิญญาณธาตุ ๗. คำว่า โดยบางอย่าง (คือ) โดยเวทนาเป็นต้นในธัมมายตนะ. ในปัญหาเกี่ยวกับวิญญาณธาตุ คำว่า ธรรมเหล่านั้นไม่ (วิปปยุต) จากอะไรเลย (คือ) ธรรมเหล่านั้น ได้แก่ ธรรมที่เป็นวิญญาณธาตุ ๖ ที่เหลือ รูป และนิพพาน เว้นวิญญาณธาตุอันเป็นบทที่ยกขึ้นถาม. เพราะธรรมเหล่านั้นสงเคราะห์ขันธ์และอายตนะทั้งหมดไว้ จึงไม่วิปปยุตจากขันธ์หรืออายตนะอะไรเลย. คำว่า โดยธาตุ ๑ (คือ) โดยธาตุใด ๆ ที่ยกขึ้นถาม. 309. Upekkhindriyapañhe – pañcahīti upekkhāsampayuttāhi cakkhuviññāṇadhātuādīhi. Iminā nayena sabbattha pucchāya uddhaṭapadeneva saddhiṃ vippayuttānaṃ vasena attho veditabboti. 309. ในปัญหาเกี่ยวกับอุเบกขินทรีย์ คำว่า โดย ๕ (คือ) โดยจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยอุเบกขา. โดยนัยนี้ พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งโดยนัยแห่งธรรมที่วิปปยุตจากบทที่ยกขึ้นถามนั่นเอง. Sampayuttenavippayuttapadavaṇṇanā. พรรณนาสัมปยุตเตนวิปปยุตตปท. 8. Aṭṭhamanayo vippayuttenasampayuttapadavaṇṇanā 8. นัยที่ ๘ พรรณนาวิปปยุตเตนสัมปยุตตปท 317. Idāni vippayuttenasampayuttapadaṃ bhājetuṃ rūpakkhandhenātiādi āraddhaṃ. Tattha sabbāpi pucchā moghapucchāva. Rūpakkhandhena hi vippayuttā nāma cattāro khandhā, tesaṃ aññehi sampayogo natthi. Vedanākkhandhena vippayuttaṃ rūpaṃ nibbānañca, tassa ca kenaci sampayogo natthi. Evaṃ sabbapadesu. Vippayuttānaṃ pana sampayogābhāvo veditabbo. Iti pucchāya moghattā sabbavissajjanesu natthi natthiicceva vuttanti. 317. บัดนี้ เพื่อจะจำแนกวิปปยุตเตนสัมปยุตตปท จึงเริ่มคำว่า โดยรูปขันธ์ เป็นต้น. ในนัยนั้น คำถามทั้งหมดเป็นโมฆปัญหาทั้งสิ้น. จริงอยู่ ธรรมที่ชื่อว่าวิปปยุตจากรูปขันธ์คือขันธ์ ๔, การสัมปยุตของขันธ์ ๔ เหล่านั้นกับธรรมอื่นไม่มี. รูปและนิพพานวิปปยุตจากเวทนากขันธ์, และการสัมปยุตของรูปและนิพพานนั้นกับสิ่งใดก็ไม่มี. ในทุกบทก็เป็นเช่นนี้. พึงทราบว่า ธรรมที่วิปปยุตแล้วย่อมไม่มีการสัมปยุต. เพราะฉะนั้น เนื่องจากคำถามเป็นโมฆะ ในวิสัชนาทั้งหมดจึงกล่าวเพียงว่า "ไม่มี ไม่มี" เท่านั้น. Vippayuttenasampayuttapadavaṇṇanā. พรรณนาวิปปยุตเตนสัมปยุตตปท. 9. Navamanayo sampayuttenasampayuttapadavaṇṇanā 9. นัยที่ ๙ พรรณนาสัมปยุตเตนสัมปยุตตปท 319. Idāni sampayuttenasampayuttapadaṃ bhājetuṃ vedanākkhandhenātiādi āraddhaṃ. Tattha yaṃ khandhādivasena sampayuttaṃ, puna tasseva khandhādīhi sampayogaṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ. Taṃ rūpena vā rūpamissakehi vā sabbarūpakkhandhasaṅgāhakehi vā padehi saddhiṃ na yujjati. Rūpena hi rūpamissakena vā aññesaṃ sampayogo natthi. Sabbarūpakkhandhasaṅgāhakehi sabbesaṃ sampayogārahānaṃ khandhādīnaṃ gahitattā aññaṃyeva natthi, yaṃ tena saha sampayogaṃ gaccheyya. Tasmā tathārūpāni padāni idha na gahitāni. Yāni pana padāni rūpena asammissaṃ arūpekadesaṃ dīpenti, tāni idha gahitāni. Tesaṃ idamuddānaṃ – 319. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มจำแนกสัมปยุตเตนสัมปยุตตบท ด้วยบทว่า เวทนากฺขนฺเธน เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทใดที่สัมปยุตด้วยขันธ์เป็นต้น ก็ทรงตั้งคำถามถึงการสัมปยุตของบทนั้นกับขันธ์เป็นต้นอีก แล้วทรงกระทำการวิสัชนา. การกระทำนั้นไม่สมควรกับบทที่เป็นรูป หรือบทที่เจือด้วยรูป หรือบทที่สงเคราะห์รูปขันธ์ทั้งหมด. เพราะว่า การสัมปยุตของธรรมอื่นกับรูปหรือกับธรรมที่เจือด้วยรูปนั้นไม่มี. และเพราะบทที่สงเคราะห์รูปขันธ์ทั้งหมดได้รวบรวมขันธ์เป็นต้นทั้งหมดที่ควรแก่การสัมปยุตไว้แล้ว ธรรมอื่นที่จะพึงสัมปยุตกับบทนั้นจึงไม่มีเลย. เพราะเหตุนั้น บทเช่นนั้นจึงไม่ถูกนำมาไว้ในที่นี้. ส่วนบทเหล่าใดที่แสดงส่วนหนึ่งของอรูปธรรมที่ไม่เจือด้วยรูป บทเหล่านั้นถูกนำมาไว้ในที่นี้. อุททาน (คาถาสรุป) ของบทเหล่านั้นมีดังนี้ – ‘‘Arūpakkhandhā cattāro, manāyatanameva ca; Viññāṇadhātuyo satta, dve saccā cuddasindriyā. “อรูปขันธ์ ๔, มนายตนะ ๑, วิญญาณธาตุ ๗, สัจจะ ๒, อินทรีย์ ๑๔. ‘‘Paccaye dvādasa padā, tato upari soḷasa; Tikesu aṭṭha gocchake, tecattālīsameva ca. “ในปัจจยาการมี ๑๒ บท, ถัดจากนั้นไปมี ๑๖ บท, ในติกะทั้งหลายมี ๘ หมวด, และมี ๔๓ บท. ‘‘Mahantaraduke satta, padā piṭṭhidukesu cha; Navamassa padassete, niddese saṅgahaṃ gatā’’ti. “ในมหันตรทุกะมี ๗ บท, ในปิฏฐิทุกะมี ๖ บท, บทเหล่านี้ถูกสงเคราะห์ไว้ในนิทเทสแห่งบทที่ ๙” ดังนี้. Sabbapañhesu pana ye dhammā pucchāya uddhaṭā, te yehi sampayuttā honti, tesaṃ vasena khandhādibhedo veditabbo. Vedanākkhandhena hi itare tayo khandhā sampayuttā, puna tehi vedanākkhandho sampayutto. So tehi saññādīhi tīhi khandhehi, ekena manāyatanena, sattahi viññāṇadhātūhi, ekasmiṃ dhammāyatane, dhammadhātuyā ca, kehici saññāsaṅkhāreheva sampayutto. Eseva nayo sabbatthāti. ก็ในปัญหาทั้งหมด ธรรมเหล่าใดที่ถูกยกขึ้นเป็นคำถาม ธรรมเหล่านั้นสัมปยุตกับธรรมเหล่าใด พึงทราบการจำแนกเป็นขันธ์เป็นต้นโดยอาศัยธรรมเหล่านั้น. จริงอยู่ ขันธ์ ๓ ที่เหลือย่อมสัมปยุตกับเวทนาขันธ์, และเวทนาขันธ์ก็สัมปยุตกับขันธ์เหล่านั้นอีก. เวทนาขันธ์นั้นสัมปยุตกับขันธ์ ๓ คือ สัญญาขันธ์ เป็นต้น, กับมนายตนะ ๑, กับวิญญาณธาตุ ๗, กับธัมมายตนะและธัมมธาตุบางส่วน คือ สัญญากับสังขารเท่านั้น. นัยนี้พึงทราบในทุกแห่ง. Sampayuttenasampayuttapadavaṇṇanā. อรรถกถาว่าด้วยสัมปยุตเตนสัมปยุตตบท. 10. Dasamanayo vippayuttenavippayuttapadavaṇṇanā 10. นัยที่ ๑๐ อรรถกถาว่าด้วยวิปปยุตเตนวิปปยุตตบท 353. Idāni vippayuttenavippayuttapadaṃ bhājetuṃ rūpakkhandhenātiādi āraddhaṃ. Tattha ye sampayogavippayogapadaniddese rūpakkhandhādayo dhammā uddhaṭā, sabbapucchāsu teyeva uddhaṭā. Sadisavissajjanānaṃ pana ekato gahitattā padāni aññāya paṭipāṭiyā āgatāni. Tattha yaṃ padaṃ pucchāya uddhaṭaṃ, taṃ yehi dhammehi vippayuttaṃ, tesaṃ vasena khandhādivibhāgo veditabbo. Rūpakkhandhena hi vedanādayo vippayuttā, tehi ca rūpakkhandho vippayutto. Nibbānaṃ pana sukhumarūpagatikameva. So rūpakkhandho catūhi khandhehi, ekena manāyatanena sattahi viññāṇadhātūhi, dhammāyatanadhammadhātūsu, kehici vedanādīhi dhammeheva vippayutto. Eseva nayo sabbatthāti. 353. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มจำแนกวิปปยุตเตนวิปปยุตตบท ด้วยบทว่า รูปกฺขนฺเธน เป็นต้น. ในนิทเทสแห่งสัมปโยควิปปโยคบทนั้น ธรรมทั้งหลายมีรูปขันธ์เป็นต้นที่ถูกยกขึ้นมา ในปัญหาทั้งหมดก็ทรงยกธรรมเหล่านั้นขึ้นมานั่นเอง. แต่เพราะทรงรวบรวมวิสัชนาที่เหมือนกันไว้ด้วยกัน บททั้งหลายจึงมาในลำดับที่ต่างออกไป. ในบทเหล่านั้น บทใดที่ถูกยกขึ้นเป็นคำถาม บทนั้นวิปปยุตจากธรรมเหล่าใด พึงทราบการจำแนกเป็นขันธ์เป็นต้นโดยอาศัยธรรมเหล่านั้น. จริงอยู่ ธรรมมีเวทนาเป็นต้นย่อมวิปปยุตจากรูปขันธ์ และรูปขันธ์ก็วิปปยุตจากธรรมเหล่านั้น. ส่วนนิพพานก็มีคติเป็นสุขุมรูปนั่นเอง. รูปขันธ์นั้นวิปปยุตจากขันธ์ ๔, จากมนายตนะ ๑, จากวิญญาณธาตุ ๗, และในธัมมายตนะและธัมมธาตุ วิปปยุตจากธรรมบางอย่างคือเวทนาเป็นต้นเท่านั้น. นัยนี้พึงทราบในทุกแห่ง. Vippayuttenavippayuttapadavaṇṇanā. อรรถกถาว่าด้วยวิปปยุตเตนวิปปยุตตบท. 11. Ekādasamanayo saṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā 11. นัยที่ ๑๑ อรรถกถาว่าด้วยสังคหิเตนสัมปยุตตวิปปยุตตบท 409. Idāni saṅgahitenasampayuttavippayuttapadaṃ bhājetuṃ samudayasaccenātiādi āraddhaṃ. Tattha ye saṅgahitenasaṅgahitapadaniddese samudayasaccādayova dhammā uddhaṭā, sabbapucchāsu teyeva uddhaṭā. Sadisavissajjanānaṃ pana ekato gahitattā padāni aññāya paṭipāṭiyā āgatāni. Tattha ye dhammā pucchāya uddhaṭapadena khandhādisaṅgahena saṅgahitā, tesaṃ yehi sampayogo vā vippayogo vā hoti, tesaṃ vasena khandhādivibhāgo veditabbo. 409. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มจำแนกสังคหิเตนสัมปยุตตวิปปยุตตบท ด้วยบทว่า สมุทยสจฺเจน เป็นต้น. ในนิทเทสแห่งสังคหิเตนสังคหิตบทนั้น ธรรมทั้งหลายมีสมุทัยสัจจะเป็นต้นที่ถูกยกขึ้นมา ในปัญหาทั้งหมดก็ทรงยกธรรมเหล่านั้นขึ้นมานั่นเอง. แต่เพราะทรงรวบรวมวิสัชนาที่เหมือนกันไว้ด้วยกัน บททั้งหลายจึงมาในลำดับที่ต่างออกไป. ในบทเหล่านั้น ธรรมเหล่าใดที่สงเคราะห์เข้าได้ด้วยการสงเคราะห์โดยขันธ์เป็นต้นกับบทที่ยกขึ้นเป็นคำถาม พึงทราบการจำแนกเป็นขันธ์เป็นต้นโดยอาศัยธรรมที่ธรรมเหล่านั้นสัมปยุตด้วยหรือวิปปยุตด้วย. Tatrāyaṃ nayo – samudayasaccena tāva saṅkhārakkhandhapariyāpannā dhammā khandhādisaṅgahena saṅgahitā. Te ca sesehi tīhi khandhehi, ekena manāyatanena, sattahi viññāṇadhātūhi, saṅkhārakkhandhe dhammāyatanadhammadhātūsu ca ṭhapetvā taṇhaṃ sesehi sampayuttattā kehici sampayuttā nāma. Ekena pana rūpakkhandhena, dasahi rūpāyatanehi, rūpadhātūhi ca vippayuttā, ekasmiṃ dhammāyatane dhammadhātuyā ca, rūpanibbānehi vippayuttattā kehici vippayuttā nāma. Iminā upāyena sabbattha attho veditabboti. ในเรื่องนั้น มีนัยดังนี้ – ก่อนอื่น ธรรมทั้งหลายที่นับเนื่องในสังขารขันธ์ ย่อมสงเคราะห์เข้าได้ด้วยการสงเคราะห์โดยขันธ์เป็นต้นกับสมุทัยสัจจะ. และธรรมเหล่านั้นชื่อว่าสัมปยุตกับธรรมบางอย่าง เพราะสัมปยุตกับขันธ์ ๓ ที่เหลือ, กับมนายตนะ ๑, กับวิญญาณธาตุ ๗, และกับธรรมที่เหลือในสังขารขันธ์ ธัมมายตนะ และธัมมธาตุ ยกเว้นตัณหา. แต่ชื่อว่าวิปปยุตกับธรรมบางอย่าง เพราะวิปปยุตจากรูปขันธ์ ๑, จากรูปายตนะและรูปธาตุ ๑๐, และในธัมมายตนะและธัมมธาตุ วิปปยุตจากรูปและนิพพาน. พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งด้วยอุบายนี้. Saṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā. อรรถกถาว่าด้วยสังคหิเตนสัมปยุตตวิปปยุตตบท. 12. Dvādasamanayo sampayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā 12. นัยที่ ๑๒ อรรถกถาว่าด้วยสัมปยุตเตนสังคหิตาสังคหิตบท 417. Idāni sampayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadaṃ bhājetuṃ vedanākkhandhenātiādi āraddhaṃ. Tattha ye sampayuttenasampayuttapadaniddese vedanākkhandhādayo dhammā uddhaṭā, sabbapucchāsu teyeva uddhaṭā. Tattha ye dhammā pucchāya uddhaṭapadena sampayuttā, tesaṃ yehi saṅgaho vā asaṅgaho vā hoti, tesaṃ vasena khandhādibhedo veditabbo. 417. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มจำแนกสัมปยุตเตนสังคหิตาสังคหิตบท ด้วยบทว่า เวทนากฺขนฺเธน เป็นต้น. ในนิทเทสแห่งสัมปยุตเตนสัมปยุตตบทนั้น ธรรมทั้งหลายมีเวทนาขันธ์เป็นต้นที่ถูกยกขึ้นมา ในปัญหาทั้งหมดก็ทรงยกธรรมเหล่านั้นขึ้นมานั่นเอง. ในบทเหล่านั้น ธรรมเหล่าใดที่สัมปยุตกับบทที่ยกขึ้นเป็นคำถาม พึงทราบการจำแนกเป็นขันธ์เป็นต้นโดยอาศัยธรรมที่ธรรมเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าได้หรือสงเคราะห์เข้าไม่ได้. Tatrāyaṃ nayo – vedanākkhandho hi saññādīhi sampayutto. Te saññādayo tīhi saññādikkhandhehi, dvīhi dhammāyatanamanāyatanehi, dhammadhātuyā ceva, sattahi ca viññāṇadhātūhīti aṭṭhahi dhātūhi saṅgahitā, sesāhi khandhāyatanadhātūhi asaṅgahitā. Iminā upāyena sabbattha attho veditabboti. ในเรื่องนั้น มีนัยดังนี้ – จริงอยู่ เวทนาขันธ์สัมปยุตกับธรรมมีสัญญาเป็นต้น. ธรรมมีสัญญาเป็นต้นเหล่านั้น สงเคราะห์เข้าได้ด้วยขันธ์ ๓ คือ สัญญาขันธ์ เป็นต้น, ด้วยอายตนะ ๒ คือ ธัมมายตนะและมนายตนะ, และด้วยธาตุ ๘ คือ ธัมมธาตุและวิญญาณธาตุ ๗, แต่สงเคราะห์เข้าไม่ได้ด้วยขันธ์ อายตนะ และธาตุที่เหลือ. พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งด้วยอุบายนี้. Sampayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā. อรรถกถาว่าด้วยสัมปยุตเตนสังคหิตาสังคหิตบท. 13. Terasamanayo asaṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā 13. นัยที่ ๑๓ อรรถกถาว่าด้วยอสังคหิเตนสัมปยุตตวิปปยุตตบท 448. Idāni asaṅgahitenasampayuttavippayuttapadaṃ bhājetuṃ rūpakkhandhenātiādi āraddhaṃ. Tattha ye pañcame asaṅgahitenaasaṅgahitapadaniddese rūpakkhandhena sadisapañhā dhammā, ye ca arūpabhavena sadisā, teyeva uddhaṭā. Sesā pana na ruhantīti na uddhaṭā. Vedanākkhandhena hi khandhādivasena pana rūpārūpadhammā asaṅgahitā honti. Tesañca sampayogo nāma natthi. Tasmā yāni padāni ruhanti, tāneva sadisavissajjanehi saddhiṃ samodhānetvā uddhaṭāni. Tattha ye dhammā pucchāya uddhaṭadhammehi khandhādivasena asaṅgahitā, te yehi sampayuttā ca vippayuttā ca, tesaṃ vasena khandhādivibhāgo veditabbo. 448. บัดนี้ เริ่มจำแนกบทว่า อสงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทํ ด้วยคำว่า รูปกฺขนฺเธน เป็นต้น. ในบทนั้น ธรรมเหล่าใดมีปัญหาเสมอด้วยรูปขันธ์ และธรรมเหล่าใดเสมอด้วยความเป็นอรูป ในอสังคหิเตนอสังคหิตปทนิทเทสที่ ๕ ธรรมเหล่านั้นเท่านั้นถูกยกขึ้นแสดง. ส่วนธรรมที่เหลือไม่เข้ากัน จึงไม่ถูกยกขึ้นแสดง. ด้วยว่า รูปธรรมและอรูปธรรมทั้งหลาย อันเวทนาขันธ์เป็นต้นสงเคราะห์ไม่ได้ โดยความเป็นขันธ์เป็นต้น. และการสัมปโยคของธรรมเหล่านั้นย่อมไม่มี. เพราะฉะนั้น บทเหล่าใดเข้ากันได้ บทเหล่านั้นเท่านั้นที่ท่านรวบรวมกับวิสัชนาที่เสมอกันแล้วยกขึ้นแสดง. ในบทเหล่านั้น ธรรมเหล่าใดอันธรรมที่ยกขึ้นในปุจฉาสงเคราะห์ไม่ได้โดยความเป็นขันธ์เป็นต้น ธรรมเหล่านั้นสัมปยุตและวิปปยุตด้วยธรรมเหล่าใด พึงทราบการจำแนกขันธ์เป็นต้นโดยอาศัยธรรมเหล่านั้น. Tatrāyaṃ nayo – rūpakkhandhena tāva viññāṇameva tīhi saṅgahehi asaṅgahitaṃ. Taṃ vedanādīhi tīhi khandhehi, dhammāyatanadhammadhātūsu ca vedanādīheva sampayuttaṃ. Ekena rūpakkhandhena, dasahi rūpāyatanarūpadhātūhi, dhammāyatanadhammadhātūsu ca rūpanibbānadhammehi vippayuttaṃ. Taṃ sandhāya te dhammā tīhi khandhehītiādi vuttaṃ. Iminā nayena sabbattha attho veditabboti. ในเรื่องนั้น มีนัยดังนี้ – ก่อนอื่น วิญญาณเท่านั้นอันรูปขันธ์สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยสงคหะ ๓ อย่าง. วิญญาณนั้น สัมปยุตด้วยขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น และในธัมมายตนะและธรรมธาตุ ก็สัมปยุตด้วยเวทนาเป็นต้นนั่นเอง. วิปปยุตด้วยรูปขันธ์ 1, ด้วยรูปายตนะและรูปธาตุ 10, และในธัมมายตนะและธรรมธาตุ ก็วิปปยุตด้วยรูปธรรมและนิพพานธรรม. ท่านหมายถึงวิญญาณนั้นจึงกล่าวคำว่า เต ธมฺมา ตีหิ ขนฺเธหิ เป็นต้น. พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้. Asaṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā. พรรณนาอสังคหิเตนสัมปยุตตวิปปยุตตปท. 14. Cuddasamanayo vippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā 14. นัยที่ ๑๔ พรรณนาวิปปยุตเตนสังคหิตาสังคหิตปท 456. Idāni vippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadaṃ bhājetuṃ rūpakkhandhenātiādi āraddhaṃ. Tattha yesaṃ padānaṃ vippayogo na ruhati, tāni imasmiṃ vāre na gahitāni. Kāni pana tānīti? Dhammāyatanādīni. Dhammāyatanassa hi khandhādīsu ekenāpi vippayogo na ruhati. Dhammadhātuādīsupi eseva nayo. Tesaṃ idamuddānaṃ – 456. บัดนี้ เริ่มจำแนกบทว่า วิปฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทํ ด้วยคำว่า รูปกฺขนฺเธน เป็นต้น. ในบทนั้น บทเหล่าใดที่การวิปปโยคไม่เข้ากัน บทเหล่านั้นท่านไม่ถือเอาในวาระนี้. บทเหล่านั้นคืออะไรบ้าง? คือ ธัมมายตนะเป็นต้น. ด้วยว่า การวิปปโยคของธัมมายตนะกับขันธ์เป็นต้นแม้แต่อย่างหนึ่งก็ไม่เข้ากัน. แม้ในธรรมธาตุเป็นต้นก็นัยนี้เช่นกัน. นี่คืออุทานของบทเหล่านั้น – ‘‘Dhammāyatanaṃ dhammadhātu, jīvitindriyameva ca; Nāmarūpapadañceva, saḷāyatanameva ca. “ธัมมายตนะ ธรรมธาตุ และชีวิตินทรีย์, บทนามรูป และสฬายตนะ. ‘‘Jātiādittayaṃ ekaṃ, padaṃ vīsatime tike; Tikāvasānikaṃ ekaṃ, satta cūḷantare padā. “บทหนึ่งคือชาติเป็นต้น ๓ อย่าง, บทในติกะที่ ๒๐, บทสุดท้ายของติกะหนึ่งบท, และ ๗ บทในจูฬันตรทุกะ. ‘‘Daseva gocchake honti, mahantaramhi cuddasa; Cha padāni tato uddhaṃ sabbānipi samāsato; Padāni ca na labbhanti, cattālīsañca satta cā’’ti. “ในโคจฉกะมี ๑๐ บท, ในมหันตรทุกะมี ๑๔ บท, อีก ๖ บทถัดจากนั้นขึ้นไป; โดยสรุปแล้ว บททั้งหมด ๔๗ บท ย่อมหาไม่ได้” ดังนี้. Pariyosāne ca – dhammāyatanaṃ dhammadhātūti gāthāpi imamevatthaṃ dīpetuṃ vuttā. Imāni pana ṭhapetvā sesāni sabbānipi labbhanti. Tesu khandhādivibhāgo vuttanayānusāreneva veditabboti. และในตอนท้าย คาถาว่า ธมฺมายตนํ ธมฺมธาตูติ ก็กล่าวไว้เพื่อแสดงเนื้อความนี้เช่นกัน. แต่ยกเว้นบทเหล่านี้แล้ว บทที่เหลือทั้งหมด ย่อมหาได้. ในบทเหล่านั้น พึงทราบการจำแนกขันธ์เป็นต้นตามนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง. Vippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā. พรรณนาวิปปยุตเตนสังคหิตาสังคหิตปท. Nigamanakathā นิคมนกถา Ettāvatā ca – ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ – Dhātuppabhedakusalo, yaṃ dhātukathaṃ tathāgato āha; Tassā nayamukhabheda-ppakāsanaṃ niṭṭhitaṃ hoti. พระตถาคตผู้ทรงฉลาดในประเภทแห่งธาตุ ได้ตรัสธาตุกถาใดไว้, การประกาศความแตกต่างแห่งนัยมุขของธาตุกถานั้น ก็เป็นอันสำเร็จแล้ว. Iminā nayamukhabheda-ppakāsanena hi vibhāvinā sakkā; Ñātuṃ sabbepi nayā, saṅkhepakathāva iti vuttā. ด้วยว่า ผู้มีปัญญาสามารถที่จะทราบได้ซึ่งนัยทั้งปวง ด้วยการประกาศความแตกต่างแห่งนัยมุขนี้, เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า (อรรถกถานี้) เป็นเพียงสังเขปกถา. Ekekassa pana sace, padassa vitthārameva bhāseyyaṃ; Vacanañca ativiya bahuṃ, bhaveyya attho ca aviseso. แต่ถ้าหากข้าพเจ้าจะพึงกล่าวโดยพิสดารเฉพาะแต่ละบทๆ, คำพูดก็จะพึงมีมากเกินไป และเนื้อหาก็จะไม่แตกต่างกัน. Iti ūnabhāṇavāradvayāya, yaṃ tantiyā mayā etaṃ; Kurunā pattaṃ puññaṃ, sukhāya taṃ hotu lokassāti. ด้วยประการฉะนี้ บุญใดที่ข้าพเจ้าผู้รจนาคัมภีร์นี้ซึ่งมีประมาณหย่อนสองภาณวารได้บรรลุแล้ว, ขอให้บุญนั้นจงเป็นไปเพื่อความสุขแก่ชาวโลกเถิด. Dhātukathā-aṭṭhakathā niṭṭhitā. อรรถกถาธาตุกถา จบ. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น Abhidhammapiṭake ในพระอภิธรรมปิฎก Puggalapaññatti-aṭṭhakathā อรรถกถาปุคคลบัญญัติ Nipuṇatthaṃ pakaraṇaṃ, dhātubhedappakāsano; Satthā dhātukathaṃ nāma, desayitvā surālaye. พระศาสดา ครั้นทรงแสดงปกรณ์ชื่อธาตุกถา ซึ่งประกาศความแตกต่างแห่งธาตุ อันมีเนื้อหาละเอียดอ่อน ในเทวโลกแล้ว. Anantaraṃ tassa jino, paññattibhedadīpanaṃ; Āha puggalapaññattiṃ, yaṃ loke aggapuggalo. พระชินเจ้าผู้เป็นบุคคลเลิศในโลก ได้ตรัสปุคคลบัญญัติ ซึ่งชี้แจงความแตกต่างแห่งบัญญัติ ในลำดับต่อจากธาตุกถานั้น. Tassā saṃvaṇṇanokāso, yasmā dāni upāgato; Tasmā naṃ vaṇṇayissāmi, taṃ suṇātha samāhitāti. เพราะบัดนี้ โอกาสที่จะพรรณนาคัมภีร์นั้นได้มาถึงแล้ว, เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจักพรรณนาคัมภีร์นั้น ขอท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังเถิด. 1. Mātikāvaṇṇanā 1. พรรณนามาติกา 1. Cha paññattiyo – khandhapaññatti…pe… puggalapaññattīti ayaṃ tāva puggalapaññattiyā uddeso. Tattha chāti gaṇanaparicchedo. Tena ye dhamme idha paññapetukāmo tesaṃ gaṇanavasena saṃkhepato paññattiparicchedaṃ dasseti. Paññattiyoti paricchinnadhammanidassanaṃ. Tattha ‘‘ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapetī’’ti (saṃ. ni. 2.20) āgataṭṭhāne paññāpanā dassanā pakāsanā paññatti nāma. ‘‘Supaññattaṃ mañcapīṭha’’nti (pārā. 269) āgataṭṭhāne ṭhapanā nikkhipanā paññatti nāma. Idha ubhayampi vaṭṭati. Cha paññattiyoti hi cha paññāpanā, cha dassanā pakāsanātipi; cha ṭhapanā nikkhipanātipi idha adhippetameva. Nāmapaññatti hi te te dhamme dassetipi, tena tena koṭṭhāsena ṭhapetipi. 1. คำว่า ฉ ปญฺญตฺติโย – ขนฺธปญฺญตฺติ…ฯลฯ… ปุคฺคลปญฺญตฺตีติ นี้เป็นอุเทศแห่งปุคคลบัญญัติก่อน. ในคำนั้น บทว่า ฉ เป็นการกำหนดจำนวน. ด้วยบทนั้น พระองค์ทรงแสดงการกำหนดบัญญัติโดยย่อ ด้วยอำนาจแห่งการนับจำนวนธรรมที่ทรงประสงค์จะบัญญัติในที่นี้. บทว่า ปญฺญตฺติโย คือการแสดงธรรมที่ถูกกำหนด. ในที่นั้น ในที่ที่มาว่า "อาจิกฺขติ เทเสติ ปญฺญเปติ ปฏฺฐเปติ" (บอก แสดง บัญญัติ ตั้งไว้) การบัญญัติ การแสดง การประกาศ ชื่อว่า บัญญัติ. ในที่ที่มาว่า "สุปญฺญตฺตํ มญฺจปีฐํ" (เตียงตั่งที่จัดตั้งไว้ดีแล้ว) การตั้งไว้ การวางไว้ ชื่อว่า บัญญัติ. ในที่นี้ ย่อมควรทั้งสองอย่าง. ด้วยว่า คำว่า ฉ ปญฺญตฺติโย ย่อมหมายถึง การบัญญัติ ๖ อย่าง, การแสดง การประกาศ ๖ อย่าง ก็ได้; การตั้งไว้ การวางไว้ ๖ อย่าง ก็เป็นที่ประสงค์ในที่นี้เช่นกัน. ด้วยว่า นามบัญญัติย่อมแสดงธรรมนั้นๆ ด้วย และย่อมตั้งไว้โดยส่วนนั้นๆ ด้วย. Khandhapaññattītiādi pana saṃkhepato tāsaṃ paññattīnaṃ sarūpadassanaṃ. Tattha khandhānaṃ ‘khandhā’ti paññāpanā dassanā pakāsanā ṭhapanā nikkhipanā khandhapaññatti nāma. Āyatanānaṃ āyatanānīti, dhātūnaṃ dhātuyoti, saccānaṃ saccānīti, indriyānaṃ indriyānīti, puggalānaṃ puggalāti paññāpanā dassanā pakāsanā ṭhapanā nikkhipanā puggalapaññatti nāma. ส่วนคำว่า ขนฺธปญฺญตฺติ เป็นต้น เป็นการแสดงสรูปของบัญญัติเหล่านั้นโดยย่อ. ในคำเหล่านั้น การบัญญัติ การแสดง การประกาศ การตั้งไว้ การวางไว้ ซึ่งขันธ์ทั้งหลายว่า 'ขันธ์' ชื่อว่า ขันธบัญญัติ. การบัญญัติ การแสดง การประกาศ การตั้งไว้ การวางไว้ ซึ่งอายตนะทั้งหลายว่า 'อายตนะ', ซึ่งธาตุทั้งหลายว่า 'ธาตุ', ซึ่งสัจจะทั้งหลายว่า 'สัจจะ', ซึ่งอินทรีย์ทั้งหลายว่า 'อินทรีย์', ซึ่งบุคคลทั้งหลายว่า 'บุคคล' ชื่อว่า ปุคคลบัญญัติ. Pāḷimuttakena pana aṭṭhakathānayena aparāpi cha paññattiyo – vijjamānapaññatti, avijjamānapaññatti, vijjamānena avijjamānapaññatti, avijjamānena vijjamānapaññatti, vijjamānena vijjamānapaññatti, avijjamānena avijjamānapaññattīti. Tattha kusalākusalasseva saccikaṭṭhaparamatthavasena vijjamānassa sato sambhūtassa dhammassa paññāpanā vijjamānapaññatti nāma. Tathā avijjamānassa lokaniruttimattasiddhassa itthipurisādikassa paññāpanā avijjamānapaññatti nāma. Sabbākārenapi anupalabbhaneyyassa vācāvatthumattasseva pañcamasaccādikassa titthiyānaṃ aṇupakatipurisādikassa vā paññāpanāpi avijjamānapaññattiyeva. Sā pana sāsanāvacarā na hotīti idha na gahitā. Iti imesaṃ vijjamānāvijjamānānaṃ vikappanavasena sesā veditabbā. ‘Tevijjo’, ‘chaḷabhiñño’tiādīsu hi tisso vijjā cha abhiññā ca vijjamānā, puggalo avijjamāno. Tasmā tisso vijjā assāti tevijjo, cha abhiññā assāti chaḷabhiññoti evaṃ vijjamānena avijjamānassa paññāpanato evarūpā vijjamānena avijjamānapaññatti nāma. ‘Itthirūpaṃ’, ‘purisarūpa’ntiādīsu pana itthipurisā avijjamānā, rūpaṃ vijjamānaṃ. Tasmā itthiyā rūpaṃ itthirūpaṃ, purisassa rūpaṃ purisarūpanti evaṃ avijjamānena vijjamānassa paññāpanato evarūpā avijjamānena vijjamānapaññatti nāma. Cakkhusamphasso, sotasamphassotiādīsu cakkhusotādayopi phassopi vijjamānoyeva. Tasmā cakkhumhi samphasso, cakkhuto jāto samphasso, cakkhussa vā phalabhūto samphasso cakkhusamphassoti evaṃ vijjamānena vijjamānassa paññāpanato evarūpā vijjamānena vijjamānapaññatti nāma. Khattiyaputto, brāhmaṇaputto, seṭṭhiputtotiādīsu khattiyādayopi avijjamānā, puttopi. Tasmā khattiyassa putto khattiyaputtoti evaṃ avijjamānena avijjamānassa paññāpanato evarūpā avijjamānena avijjamānapaññatti nāma. Tāsu imasmiṃ pakaraṇe purimā tissova paññattiyo labbhanti. ‘‘Khandhapaññatti…pe… indriyapaññattī’’ti imasmiñhi ṭhāne vijjamānasseva paññāpitattā vijjamānapaññatti labbhati. ‘‘Puggalapaññattī’’ti pade avijjamānapaññatti. Parato pana ‘tevijjo’, ‘chaḷabhiñño’tiādīsu vijjamānena avijjamānapaññatti labbhatīti. อนึ่ง โดยนัยแห่งอรรถกถานอกบาลี ยังมีบัญญัติอีก ๖ อย่างคือ วิชชมานบัญญัติ, อวิชชมานบัญญัติ, วิชชมาเนน อวิชชมานบัญญัติ, อวิชชมาเนน วิชชมานบัญญัติ, วิชชมาเนน วิชชมานบัญญัติ, อวิชชมาเนน อวิชชมานบัญญัติ. ในบัญญัติ ๖ อย่างนั้น การบัญญัติธรรมที่มีอยู่ เป็นอยู่ เกิดขึ้นแล้วโดยสัจจิกัตถปรมัตถ์ ได้แก่ กุศลและอกุศล ชื่อว่า วิชชมานบัญญัติ. การบัญญัติสิ่งที่ไม่มีอยู่จริง ซึ่งสำเร็จได้ด้วยโวหารของชาวโลกเท่านั้น มีหญิงและชายเป็นต้น ชื่อว่า อวิชชมานบัญญัติ. แม้การบัญญัติสิ่งที่หาไม่ได้โดยประการทั้งปวง เป็นเพียงเรื่องสำหรับพูดเท่านั้น มีสัจจะที่ ๕ เป็นต้น หรือมีอณู ปกติ และบุรุษเป็นต้นของพวกเดียรถีย์ ก็เป็นอวิชชมานบัญญัติเหมือนกัน. แต่บัญญัตินั้นไม่เกี่ยวข้องกับพระศาสนา จึงไม่ถือเอาในที่นี้. บัญญัติที่เหลือ พึงทราบโดยการจำแนกวิชชมานธรรมและอวิชชมานธรรมเหล่านี้. จริงอยู่ ในคำว่า ‘เตวิชโช’ (ผู้มีวิชชา ๓) ‘ฉฬภิญโญ’ (ผู้มีอภิญญา ๖) เป็นต้น วิชชา ๓ และอภิญญา ๖ เป็นสิ่งที่มีอยู่จริง แต่บุคคลไม่มีอยู่จริง. เพราะฉะนั้น การบัญญัติว่า ‘เตวิชโช’ เพราะมีวิชชา ๓, ‘ฉฬภิญโญ’ เพราะมีอภิญญา ๖ ดังนี้ เป็นการบัญญัติสิ่งที่ไม่มีอยู่จริงโดยอาศัยสิ่งที่มีอยู่จริง บัญญัติเช่นนี้จึงชื่อว่า วิชชมาเนน อวิชชมานบัญญัติ. ส่วนในคำว่า ‘อิตถีรูปัง’ (รูปหญิง) ‘ปุริสรูปัง’ (รูปชาย) เป็นต้น หญิงและชายไม่มีอยู่จริง แต่รูปมีอยู่จริง. เพราะฉะนั้น การบัญญัติว่า ‘อิตถีรูปัง’ เพราะเป็นรูปของหญิง, ‘ปุริสรูปัง’ เพราะเป็นรูปของชาย ดังนี้ เป็นการบัญญัติสิ่งที่มีอยู่จริงโดยอาศัยสิ่งที่ไม่มีอยู่จริง บัญญัติเช่นนี้จึงชื่อว่า อวิชชมาเนน วิชชมานบัญญัติ. ในคำว่า ‘จักขุสัมผัสโส’ (สัมผัสทางตา) ‘โสตสัมผัสโส’ (สัมผัสทางหู) เป็นต้น ทั้งจักขุและโสตะเป็นต้น และทั้งผัสสะ ก็เป็นสิ่งที่มีอยู่จริงทั้งนั้น. เพราะฉะนั้น การบัญญัติว่า ‘จักขุสัมผัสโส’ เพราะเป็นสัมผัสที่จักขุ, สัมผัสที่เกิดจากจักขุ, หรือสัมผัสที่เป็นผลของจักขุ ดังนี้ เป็นการบัญญัติสิ่งที่มีอยู่จริงโดยอาศัยสิ่งที่มีอยู่จริง บัญญัติเช่นนี้จึงชื่อว่า วิชชมาเนน วิชชมานบัญญัติ. ในคำว่า ‘ขัตติยปุตโต’ (บุตรของกษัตริย์) ‘พราหมณปุตโต’ (บุตรของพราหมณ์) ‘เสฏฐิปุตโต’ (บุตรของเศรษฐี) เป็นต้น ทั้งกษัตริย์เป็นต้น และทั้งบุตร ก็เป็นสิ่งที่ไม่มีอยู่จริง. เพราะฉะนั้น การบัญญัติว่า ‘ขัตติยปุตโต’ เพราะเป็นบุตรของกษัตริย์ ดังนี้ เป็นการบัญญัติสิ่งที่ไม่มีอยู่จริงโดยอาศัยสิ่งที่ไม่มีอยู่จริง บัญญัติเช่นนี้จึงชื่อว่า อวิชชมาเนน อวิชชมานบัญญัติ. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น ในปกรณ์นี้ พบได้เพียง ๓ บัญญัติแรกเท่านั้น. จริงอยู่ ในข้อว่า “ขันธบัญญัติ...ฯลฯ...อินทริยบัญญัติ” นี้ เพราะเป็นการบัญญัติสิ่งที่มีอยู่จริงเท่านั้น จึงได้ชื่อว่า วิชชมานบัญญัติ. ในบทว่า “ปุคคลบัญญัติ” เป็นอวิชชมานบัญญัติ. ส่วนต่อไป ในคำว่า ‘เตวิชโช’ ‘ฉฬภิญโญ’ เป็นต้น เป็นวิชชมาเนน อวิชชมานบัญญัติ. Aṭṭhakathāmuttakena pana ācariyanayena aparāpi cha paññattiyo – upādāpaññatti, upanidhāpaññatti, samodhānapaññatti, upanikkhittapaññatti, tajjāpaññatti, santatipaññattīti. Tattha yo rūpavedanādīhi ekattena vā aññattena vā rūpavedanādayo viya saccikaṭṭhaparamatthena anupalabbhasabhāvopi rūpavedanādibhede khandhe upādāya nissāya kāraṇaṃ katvā sammato satto. Tāni tāni aṅgāni upādāya ratho gehaṃ muṭṭhi uddhananti ca; te teyeva rūpādayo upādāya ghaṭo paṭo; candasūriyaparivattādayo upādāya kālo, disā; taṃ taṃ bhūtanimittañceva bhāvanānisaṃsañca upādāya nissāya kāraṇaṃ katvā sammataṃ tena tenākārena upaṭṭhitaṃ uggahanimittaṃ paṭibhāganimittanti ayaṃ evarūpā upādāpaññatti nāma. Paññapetabbaṭṭhena cesā paññatti nāma, na paññāpanaṭṭhena. Yā pana tassatthassa paññāpanā, ayaṃ avijjamānapaññattiyeva. อนึ่ง โดยนัยของอาจารย์นอกอรรถกถา ยังมีบัญญัติอีก ๖ อย่างคือ อุปาทาบัญญัติ, อุปนิธาบัญญัติ, สโมธานบัญญัติ, อุปนิกขิตตบัญญัติ, ตัชชาบัญญัติ, สันตติบัญญัติ. ในบัญญัติ ๖ อย่างนั้น สัตว์ที่สมมติกันขึ้นโดยอาศัย โดยอิง โดยกระทำให้เป็นเหตุซึ่งขันธ์ทั้งหลายอันมีประเภทต่างๆ มีรูปและเวทนาเป็นต้น แม้จะมีสภาวะที่หาไม่ได้โดยสัจจิกัตถปรมัตถ์เหมือนรูปและเวทนาเป็นต้น ไม่ว่าโดยความเป็นอันเดียวกันหรือโดยความต่างกันกับรูปและเวทนาเป็นต้นนั้น. และ (สมมติ) รถ เรือน กำมือ เตา โดยอาศัยส่วนประกอบนั้นๆ, (สมมติ) หม้อ ผ้า โดยอาศัยรูปเป็นต้นนั้นๆ, (สมมติ) กาล ทิศ โดยอาศัยการโคจรของดวงจันทร์และดวงอาทิตย์เป็นต้น, (สมมติ) อุคคหนิมิต ปฏิภาคนิมิต ที่ปรากฏขึ้นโดยอาการนั้นๆ โดยอาศัย โดยอิง โดยกระทำให้เป็นเหตุซึ่งภูตนิมิตและอานิสงส์แห่งภาวนานั้นๆ บัญญัติเช่นนี้ชื่อว่า อุปาทาบัญญัติ. และบัญญัตินี้ชื่อว่าบัญญัติโดยอรรถว่าเป็นสิ่งที่พึงบัญญัติ ไม่ใช่โดยอรรถว่าเป็นการบัญญัติ. ส่วนการบัญญัติถึงอรรถนั้น นี้เป็นอวิชชมานบัญญัติเท่านั้น. Yā paṭhamadutiyādīni upanidhāya dutiyaṃ tatiyantiādikā, aññamaññañca upanidhāya dīghaṃ rassaṃ, dūraṃ, santikantiādikā paññāpanā; ayaṃ upanidhāpaññatti nāma. Apicesā upanidhāpaññatti – tadaññāpekkhūpanidhā, hatthagatūpanidhā, sampayuttūpanidhā, samāropitūpanidhā, avidūragatūpanidhā, paṭibhāgūpanidhā, tabbahulūpanidhā, tabbisiṭṭhūpanidhātiādinā bhedena anekappakārā. การบัญญัติว่า ที่สอง ที่สาม เป็นต้น โดยเทียบเคียงกับที่หนึ่ง ที่สอง เป็นต้น และการบัญญัติว่า ยาว สั้น ไกล ใกล้ เป็นต้น โดยเทียบเคียงกันและกัน นี้ชื่อว่า อุปนิธาบัญญัติ. อีกอย่างหนึ่ง อุปนิธาบัญญัตินี้มีหลายประเภท โดยจำแนกเป็น ตทัญญาเปกขูปนิธา, หัตถคตูปนิธา, สัมปยุตตูปนิธา, สมาโรปิตูปนิธา, อวิทูรคตูปนิธา, ปฏิภาคูปนิธา, ตัพพหุลูปนิธา, ตัพพิสิฏฐูปนิธา เป็นต้น. Tattha dutiyaṃ tatiyantiādikāva tadaññaṃ apekkhitvā vuttatāya tadaññāpekkhūpanidhā nāma. Chattapāṇi, satthapāṇītiādikā hatthagataṃ upanidhāya vuttatāya hatthagatūpanidhā nāma. Kuṇḍalī, sikharī, kiriṭītiādikā sampayuttaṃ upanidhāya vuttatāya sampayuttūpanidhā nāma. Dhaññasakaṭaṃ, sappikumbhotiādikā samāropitaṃ upanidhāya vuttatāya samāropitūpanidhā nāma. Indasālaguhā, piyaṅguguhā, serīsakantiādikā avidūragataṃ upanidhāya vuttatāya avidūragatūpanidhā nāma. Suvaṇṇavaṇṇo, usabhagāmītiādikā paṭibhāgaṃ upanidhāya vuttatāya paṭibhāgūpanidhā nāma. Padumassaro, brāhmaṇagāmotiādikā tabbahulaṃ upanidhāya vuttatāya tabbahulūpanidhā nāma. Maṇikaṭakaṃ, vajirakaṭakantiādikā tabbisiṭṭhaṃ upanidhāya vuttatāya tabbisiṭṭhūpanidhā nāma. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น การบัญญัติว่า ที่สอง ที่สาม เป็นต้นนั่นแหละ ชื่อว่า ตทัญญาเปกขูปนิธา เพราะกล่าวโดยอ้างอิงสิ่งอื่น. การบัญญัติว่า ฉัตตปาณิ (ผู้มีร่มในมือ) สัตถปาณิ (ผู้มีศัสตราในมือ) เป็นต้น ชื่อว่า หัตถคตูปนิธา เพราะกล่าวโดยเทียบเคียงกับสิ่งที่อยู่ในมือ. การบัญญัติว่า กุณฑลี (ผู้มีกุณฑล) สิขรี (ผู้มีชฎา) กิรีฏี (ผู้มีมงกุฎ) เป็นต้น ชื่อว่า สัมปยุตตูปนิธา เพราะกล่าวโดยเทียบเคียงกับสิ่งที่ประกอบอยู่. การบัญญัติว่า ธัญญสกฏัง (เกวียนข้าวเปลือก) สัปปิกุมโภ (หม้อเนยใส) เป็นต้น ชื่อว่า สมาโรปิตูปนิธา เพราะกล่าวโดยเทียบเคียงกับสิ่งที่บรรทุกไว้. การบัญญัติว่า อินทสาลคูหา (ถ้ำต้นรัง) ปิยังคุคูหา (ถ้ำต้นประยงค์) เสรีสกะ (วิมานเสรีสกะ) เป็นต้น ชื่อว่า อวิทูรคตูปนิธา เพราะกล่าวโดยเทียบเคียงกับสิ่งที่อยู่ไม่ไกล. การบัญญัติว่า สุวัณณวัณโณ (ผู้มีผิวพรรณดุจทอง) อุสภคามี (ผู้มีท่วงทีดุจโคอุสภะ) เป็นต้น ชื่อว่า ปฏิภาคูปนิธา เพราะกล่าวโดยเทียบเคียงกับส่วนเปรียบ. การบัญญัติว่า ปทุมัสสโร (สระที่เต็มไปด้วยดอกบัว) พราหมณคาโม (หมู่บ้านพราหมณ์) เป็นต้น ชื่อว่า ตัพพหุลูปนิธา เพราะกล่าวโดยเทียบเคียงกับสิ่งที่มีอยู่มาก. การบัญญัติว่า มณิกฏกัง (กำไลแก้วมณี) วชิรกฏกัง (กำไลเพชร) เป็นต้น ชื่อว่า ตัพพิสิฏฐูปนิธา เพราะกล่าวโดยเทียบเคียงกับสิ่งพิเศษนั้น. Yā pana tesaṃ tesaṃ samodhānamapekkhitvā tidaṇḍaṃ, aṭṭhapadaṃ, dhaññarāsi, puppharāsītiādikā paññāpanā, ayaṃ samodhānapaññatti nāma. Yā purimassa purimassa upanikkhipitvā dve, tīṇi, cattārītiādikā paññāpanā, ayaṃ upanikkhittapaññatti nāma. Yā taṃ taṃ dhammasabhāvaṃ apekkhitvā pathavī, tejo, kakkhaḷatā, uṇhatātiādikā paññāpanā, ayaṃ tajjāpaññatti nāma. Yā pana santativicchedābhāvaṃ apekkhitvā āsītiko, nāvutikotiādikā paññāpanā, ayaṃ santatipaññatti nāma. Etāsu pana tajjāpaññatti vijjamānapaññattiyeva. Sesā avijjamānapakkhañceva, avijjamānena avijjamānapakkhañca bhajanti. ส่วนบัญญัติที่อาศัยการรวบรวมสิ่งนั้นๆ บัญญัติขึ้นว่า ท่อนไม้ ๓ ท่อน, รอยเท้า ๘ รอย, กองข้าวเปลือก, กองดอกไม้ เป็นต้นนี้ ชื่อว่า สโมธานบัญญัติ. บัญญัติที่อาศัยการเทียบเคียงสิ่งที่มีมาก่อนๆ บัญญัติขึ้นว่า สอง, สาม, สี่ เป็นต้นนี้ ชื่อว่า อุปนิกขิตตบัญญัติ. บัญญัติที่อาศัยสภาวธรรมนั้นๆ บัญญัติขึ้นว่า ปฐวี, เตโช, ความแข็ง, ความร้อน เป็นต้นนี้ ชื่อว่า ตัชชาบัญญัติ. ส่วนบัญญัติที่อาศัยความไม่ขาดแห่งสันตติ บัญญัติขึ้นว่า คนอายุ ๘๐, คนอายุ ๙๐ เป็นต้นนี้ ชื่อว่า สันตติบัญญัติ. ก็ในบัญญัติเหล่านั้น ตัชชาบัญญัติเป็นวิชชมานบัญญัติอย่างเดียว. บัญญัติที่เหลือจัดเข้าในฝ่ายอวิชชมานบัญญัติ และอาศัยสิ่งที่เป็นอวิชชมานะ จัดเข้าในฝ่ายอวิชชมานบัญญัติ. Aṭṭhakathāmuttakena ācariyanayeneva aparāpi cha paññattiyo – kiccapaññatti, saṇṭhānapaññatti, liṅgapaññatti, bhūmipaññatti, paccattapaññatti, asaṅkhatapaññattīti. Tattha bhāṇako, dhammakathikotiādikā kiccavasena paññāpanā kiccapaññatti nāma. Kiso, thūlo, parimaṇḍalo, caturassotiādikā saṇṭhānavasena paññāpanā saṇṭhānapaññatti nāma. Itthī, purisotiādikā liṅgavasena paññāpanā liṅgapaññati nāma. Kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, kosalakā, mādhurātiādikā bhūmivasena paññāpanā bhūmipaññatti nāma. Tisso, nāgo, sumanotiādikā paccattanāmakaraṇamattavasena paññāpanā paccattapaññatti nāma. Nirodho, nibbānantiādikā asaṅkhatadhammassa paññāpanā asaṅkhatapaññatti nāma. Tattha ekaccā bhūmipaññatti asaṅkhatapaññatti ca vijjamānapaññattiyeva, kiccapaññatti vijjamānena avijjamānapakkhaṃ bhajati. Sesā avijjamānapaññattiyo nāma. อนึ่ง บัญญัติอีก ๖ อย่าง ตามนัยของอาจารย์ที่นอกเหนือจากอรรถกถา ได้แก่ กิจจบัญญัติ, สัณฐานบัญญัติ, ลิงคบัญญัติ, ภูมิบัญญัติ, ปัจจัตตบัญญัติ, และอสังขตบัญญัติ. ในบัญญัติเหล่านั้น การบัญญัติโดยอาศัยกิจว่า ผู้สวด, ผู้แสดงธรรม เป็นต้น ชื่อว่า กิจจบัญญัติ. การบัญญัติโดยอาศัยสัณฐานว่า ผอม, อ้วน, กลม, สี่เหลี่ยม เป็นต้น ชื่อว่า สัณฐานบัญญัติ. การบัญญัติโดยอาศัยเพศว่า หญิง, ชาย เป็นต้น ชื่อว่า ลิงคบัญญัติ. การบัญญัติโดยอาศัยภูมิว่า ผู้ท่องเที่ยวไปในกาม, ผู้ท่องเที่ยวไปในรูป, ผู้ท่องเที่ยวไปในอรูป, ชาวโกศล, ชาวมธุรา เป็นต้น ชื่อว่า ภูมิบัญญัติ. การบัญญัติโดยเป็นเพียงการตั้งชื่อเฉพาะตัวว่า ติสสะ, นาคะ, สุมนะ เป็นต้น ชื่อว่า ปัจจัตตบัญญัติ. การบัญญัติถึงอสังขตธรรมว่า นิโรธ, นิพพาน เป็นต้น ชื่อว่า อสังขตบัญญัติ. ในบัญญัติเหล่านั้น ภูมิบัญญัติบางอย่างและอสังขตบัญญัติเป็นวิชชมานบัญญัติอย่างเดียว, กิจจบัญญัติอาศัยสิ่งที่มีอยู่จริง จัดเข้าในฝ่ายอวิชชมานะ. บัญญัติที่เหลือชื่อว่า อวิชชมานบัญญัติ. 2. Idāni yāsaṃ paññattīnaṃ uddesavāre saṅkhepato sarūpadassanaṃ kataṃ, saṅkhepatoyeva tāva tāsaṃ vatthuṃ vibhajitvā dassanavasena tā dassetuṃ kittāvatātiādimāha. Tattha pucchāya tāva evamattho veditabbo – yā ayaṃ khandhānaṃ ‘khandhā’ti paññāpanā, dassanā, ṭhapanā, sā kittakena hotīti kathetukamyatāpucchā. Parato kittāvatā āyatanānantiādīsupi eseva nayo. Vissajjanepi evamattho veditabbo – yattakena paññāpanena saṅkhepato pañcakkhandhāti vā pabhedato ‘‘rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti vā; tatrāpi rūpakkhandho kāmāvacaro, sesā catubhūmikāti vā evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena khandhānaṃ ‘khandhā’ti paññatti hoti. 2. บัดนี้ เพื่อจะแสดงบัญญัติเหล่านั้นโดยการจำแนกวัตถุของบัญญัติเหล่านั้นโดยสังเขป ตามที่ได้แสดงสรูปไว้โดยย่อในอุทเทสวารแล้ว จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กิตฺตาวตา (ด้วยเหตุเพียงเท่าไร). ในคำนั้น พึงทราบความแห่งคำถามก่อนดังนี้ว่า การบัญญัติ, การแสดง, การตั้งไว้ ซึ่งขันธ์ทั้งหลายว่า ‘ขันธ์’ นี้ ย่อมมีได้ด้วยเหตุเพียงเท่าไร? นี้เป็นคำถามด้วยความประสงค์จะกล่าวตอบ. แม้ในคำถามต่อไปเป็นต้นว่า กิตฺตาวตา อายตนานิ (อายตนะทั้งหลายมีได้ด้วยเหตุเพียงเท่าไร) ก็มีนัยอย่างเดียวกันนี้. แม้ในคำตอบ ก็พึงทราบความดังนี้ว่า การบัญญัติโดยย่อว่า ขันธ์ ๕ หรือโดยประเภทว่า ‘รูปขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณขันธ์’ ก็ดี; และในขันธ์เหล่านั้น การบัญญัติในทำนองนี้ว่า รูปขันธ์เป็นกามาวจร ขันธ์ที่เหลือเป็นจตุภูมิกะก็ดี มีอยู่ด้วยการบัญญัติประมาณเท่าใด; การบัญญัติขันธ์ทั้งหลายว่า ‘ขันธ์’ ย่อมมีได้ด้วยเหตุเพียงเท่านั้น. 3. Tathā yattakena paññāpanena saṅkhepato dvādasāyatanānīti vā, pabhedato ‘‘cakkhāyatanaṃ…pe… dhammāyatana’’nti vā; tatrāpi dasāyatanā kāmāvacarā, dvāyatanā catubhūmikāti vā, evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena āyatanānaṃ āyatanānīti paññatti hoti. 3. ฉันใดก็ฉันนั้น การบัญญัติโดยย่อว่า อายตนะ ๑๒ หรือโดยประเภทว่า ‘จักขายตนะ...ฯลฯ...ธัมมายตนะ’ ก็ดี; และในอายตนะเหล่านั้น การบัญญัติในทำนองนี้ว่า อายตนะ ๑๐ เป็นกามาวจร อายตนะ ๒ เป็นจตุภูมิกะก็ดี มีอยู่ด้วยการบัญญัติประมาณเท่าใด; การบัญญัติอายตนะทั้งหลายว่า อายตนะ ย่อมมีได้ด้วยเหตุเพียงเท่านั้น. 4. Yattakena paññāpanena saṅkhepato aṭṭhārasa dhātuyoti vā, pabhedato ‘‘cakkhudhātu…pe… manoviññāṇadhātū’’ti vā; tatrāpi soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, dve dhātuyo catubhūmikāti vā evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena dhātūnaṃ dhātūti paññatti hoti. 4. การบัญญัติโดยย่อว่า ธาตุ ๑๘ หรือโดยประเภทว่า ‘จักขุธาตุ...ฯลฯ...มโนวิญญาณธาตุ’ ก็ดี; และในธาตุเหล่านั้น การบัญญัติในทำนองนี้ว่า ธาตุ ๑๖ เป็นกามาวจร ธาตุ ๒ เป็นจตุภูมิกะก็ดี มีอยู่ด้วยการบัญญัติประมาณเท่าใด; การบัญญัติธาตุทั้งหลายว่า ธาตุ ย่อมมีได้ด้วยเหตุเพียงเท่านั้น. 5. Yattakena paññāpanena saṅkhepato cattāri saccānīti vā, pabhedato ‘‘dukkhasaccaṃ…pe… nirodhasacca’’nti vā; tatrāpi dve saccā lokiyā, dve saccā lokuttarāti vā evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena saccānaṃ ‘saccānī’ti paññatti hoti. 5. การบัญญัติโดยย่อว่า สัจจะ ๔ หรือโดยประเภทว่า ‘ทุกขสัจ...ฯลฯ...นิโรธสัจ’ ก็ดี; และในสัจจะเหล่านั้น การบัญญัติในทำนองนี้ว่า สัจจะ ๒ เป็นโลกิยะ สัจจะ ๒ เป็นโลกุตตระก็ดี มีอยู่ด้วยการบัญญัติประมาณเท่าใด; การบัญญัติสัจจะทั้งหลายว่า ‘สัจจะ’ ย่อมมีได้ด้วยเหตุเพียงเท่านั้น. 6. Yattakena paññāpanena saṅkhepato bāvīsatindriyānīti vā, pabhedato ‘‘cakkhundriyaṃ…pe… aññātāvindriya’’nti vā; tatrāpi dasindriyāni kāmāvacarāni, navindriyāni missakāni, tīṇi indriyāni lokuttarānīti vā evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena indriyānaṃ indriyānīti paññatti hoti. Ettāvatā saṅkhepato vatthuṃ vibhajitvā dassanavasena pañca paññattiyo dassitā honti. 6. การบัญญัติโดยย่อว่า อินทรีย์ ๒๒ หรือโดยประเภทว่า ‘จักขุนทรีย์...ฯลฯ...อัญญาตาวินทรีย์’ ก็ดี; และในอินทรีย์เหล่านั้น การบัญญัติในทำนองนี้ว่า อินทรีย์ ๑๐ เป็นกามาวจร, อินทรีย์ ๙ เป็นมิสสกะ, อินทรีย์ ๓ เป็นโลกุตตระก็ดี มีอยู่ด้วยการบัญญัติประมาณเท่าใด; การบัญญัติอินทรีย์ทั้งหลายว่า อินทรีย์ ย่อมมีได้ด้วยเหตุเพียงเท่านั้น. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นอันว่าบัญญัติ ๕ อย่าง ได้ถูกแสดงแล้วโดยวิธีการแสดงด้วยการจำแนกวัตถุโดยสังเขป. 7. Idāni vitthārato vatthuṃ vibhajitvā dassanavasena puggalapaññattiṃ dassetuṃ samayavimutto asamayavimuttotiādimāha. Sammāsambuddhena hi tile visārayamānena viya, vāke hīrayamānena viya ca, heṭṭhā vibhaṅgappakaraṇe imāsaṃ pañcannaṃ paññattīnaṃ vatthubhūtā khandhādayo nippadesena kathitāti tena te idha ekadeseneva kathesi. Chaṭṭhā puggalapaññatti heṭṭhā akathitāva. Idhāpi uddesavāre ekadeseneva kathitā; tasmā taṃ vitthārato kathetukāmo samayavimutto asamayavimuttoti ekakato paṭṭhāya yāva dasakā mātikaṃ ṭhapesīti. 7. บัดนี้ เพื่อจะแสดงบุคคลบัญญัติโดยวิธีการแสดงด้วยการจำแนกวัตถุโดยพิสดาร จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า สมยวิมุตโต อสมยวิมุตโต. ด้วยว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ตรัสถึงขันธ์เป็นต้น อันเป็นวัตถุของบัญญัติ ๕ อย่างเหล่านี้ไว้โดยไม่มีส่วนเหลือในวิภังคปกรณ์เบื้องต่ำแล้ว เปรียบเหมือนบุคคลกำลังโปรยเมล็ดงา หรือเหมือนกำลังสางป่าน ฉะนั้น พระองค์จึงตรัสถึงธรรมเหล่านั้นไว้ในที่นี้เพียงบางส่วนเท่านั้น. ส่วนบุคคลบัญญัติที่ ๖ ยังมิได้ตรัสไว้ในเบื้องต่ำ. แม้ในที่นี้ ก็ตรัสไว้เพียงบางส่วนในอุทเทสวาร; เพราะฉะนั้น พระองค์ผู้ทรงประสงค์จะตรัสถึงบุคคลบัญญัตินั้นโดยพิสดาร จึงทรงตั้งมาติกาไว้ตั้งแต่เอกกะ (หมวด ๑) เริ่มต้นด้วย สมยวิมุตโต อสมยวิมุตโต ไปจนถึงทสกะ (หมวด ๑๐). Mātikāvaṇṇanā. อรรถกถามาติกา 2. Niddesavaṇṇanā 2. อรรถกถานิทเทส 1. Ekakaniddesavaṇṇanā 1. อรรถกถาเอกกนิทเทส 1. Idāni yathāṭhapitaṃ mātikaṃ ādito paṭṭhāya vibhajitvā dassetuṃ – katamo ca puggalo samayavimuttotiādimāha. Tattha idhāti imasmiṃ sattaloke. Ekacco puggaloti eko puggalo. Kālena kālanti ettha bhummavasena attho veditabbo. Ekekasmiṃ kāleti vuttaṃ hoti. Samayena samayanti idaṃ purimasseva vevacanaṃ. Aṭṭha vimokkheti rūpāvacarārūpāvacaraaṭṭhasamāpattiyo. Tāsañhi paccanīkadhammehi vimuccanato vimokkhoti nāmaṃ. Kāyenāti vimokkhasahajātena nāmakāyena. Phusitvā viharatīti paṭilabhitvā iriyati. Katamasmiṃ panesa kāle vimokkhe phusitvā viharatīti? Samāpattiṃ samāpajjitukāmassa hi kālo nāma atthi, akālo nāma atthi. Tattha pātova sarīrapaṭijagganakālo, vattakaraṇakālo ca samāpajjanassa akālo nāma. Sarīraṃ pana paṭijaggitvā vattaṃ katvā vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā nisinnassa yāva piṇḍāya gamanakālo nāgacchati, etasmiṃ antare samāpajjanassa kālo nāma. 1. บัดนี้ เพื่อจะจำแนกแสดงมาติกาที่ตั้งไว้แล้วตามลำดับแต่ต้นไป จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กตโม จ ปุคฺคโล สมยวิมุตฺโต (บุคคลผู้หลุดพ้นเป็นครั้งคราวเป็นไฉน) ในบทเหล่านั้น บทว่า อิธ ความว่า ในสัตวโลกนี้ บทว่า เอกจฺโจ ปุคฺคโล ความว่า บุคคลคนหนึ่ง ในบทว่า กาเลน กาลํ นี้ พึงทราบความโดยอรรถแห่งภูมิวิภัตติ ความว่า ในกาลนั้นๆ บทว่า สมเยน สมยํ นี้ เป็นไวพจน์ของบทก่อนนั่นเอง บทว่า อฏฺฐ วิโมกฺเข ได้แก่ สมาบัติ ๘ อันเป็นรูปาวจรและอรูปาวจร ก็สมาบัติเหล่านั้นชื่อว่าวิโมกข์ เพราะพ้นจากธรรมที่เป็นข้าศึก บทว่า กาเยน ความว่า ด้วยนามกายที่เกิดพร้อมกับวิโมกข์ บทว่า ผุสิตฺวา วิหรติ ความว่า ได้แล้วย่อมอยู่ ถามว่า ก็บุคคลนี้ย่อมถูกต้องวิโมกข์อยู่ ในกาลไหน? ตอบว่า ก็สำหรับผู้ใคร่จะเข้าสมาบัติ กาล (เวลาที่ควร) ก็มี อกาล (เวลาที่ไม่ควร) ก็มี ในกาลและอกาลนั้น เวลาเช้าตรู่เป็นเวลาบริหารร่างกายและเป็นเวลาทำวัตร ชื่อว่าเป็นอกาลแห่งการเข้าสมาบัติ แต่สำหรับผู้บริหารร่างกายทำวัตรแล้ว เข้าไปสู่ที่อยู่ นั่งอยู่ ตลอดเวลาที่ยังไม่ถึงเวลาไปบิณฑบาต ในระหว่างนี้ ชื่อว่าเป็นกาลแห่งการเข้าสมาบัติ Piṇḍāya gamanakālaṃ pana sallakkhetvā nikkhantassa cetiyavandanakālo, bhikkhusaṅghaparivutassa vitakkamāḷake ṭhānakālo piṇḍāya gamanakālo gāme caraṇakālo; āsanasālāya yāgupānakālo vattakaraṇakāloti ayampi samāpajjanassa akālo nāma. Āsanasālāya pana vivitte okāse sati yāva bhattakālo nāgacchati, etasmimpi antare samāpajjanassa kālo nāma. Bhattaṃ pana bhuñjanakālo, vihāragamanakālo, pattacīvarapaṭisāmanakālo, divāvattakaraṇakālo, paripucchādānakāloti ayampi samāpajjanassa akālo nāma. Yo akālo, sveva asamayo. Taṃ sabbampi ṭhapetvā avasese kāle kāle, samaye samaye vuttappakāre aṭṭha vimokkhe sahajātanāmakāyena paṭilabhitvā viharanto, ‘‘idhekacco puggalo…pe… viharatī’’ti vuccati. ส่วนผู้กำหนดเวลาไปบิณฑบาตแล้วออกไป เวลาไหว้พระเจดีย์ เวลาที่ภิกษุสงฆ์แวดล้อมยืนอยู่ที่ลานวิตก เวลาไปบิณฑบาต เวลาเที่ยวไปในบ้าน เวลาดื่มข้าวยาคูในโรงฉัน เวลาทำวัตร นี้ก็ชื่อว่าเป็นอกาลแห่งการเข้าสมาบัติ แต่ในโรงฉัน เมื่อมีโอกาสอันสงัด ตลอดเวลาที่ยังไม่ถึงเวลาฉันภัตตาหาร ในระหว่างนี้ก็ชื่อว่าเป็นกาลแห่งการเข้าสมาบัติ ส่วนเวลาฉันภัตตาหาร เวลาไปสู่วิหาร เวลาเก็บงำบาตรจีวร เวลาทำวัตรกลางวัน เวลาให้และสอบถามปัญหา นี้ก็ชื่อว่าเป็นอกาลแห่งการเข้าสมาบัติ เวลาใดเป็นอกาล เวลานั้นนั่นแหละเป็นอสมัย ยกเวลาทั้งหมดนั้นไว้แล้ว ในกาลที่เหลือ ในกาลนั้นๆ ในสมัยนั้นๆ บุคคลผู้ได้วิโมกข์ ๘ ประการตามที่กล่าวแล้วด้วยนามกายที่เกิดร่วมกันอยู่ ย่อมเรียกว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้...ย่อมอยู่" Apicesa saphassakehi sahajātanāmadhammehi sahajātadhamme phusatiyeva nāma, upacārena appanaṃ phusatiyeva nāma. Purimāya appanāya aparaṃ appanaṃ phusatiyeva. Yena hi saddhiṃ ye dhammā sahajātā, tena te paṭiladdhā nāma honti. Phassenāpi phuṭṭhāyeva nāma honti. Upacārampi appanāya paṭilābhakāraṇameva, tathā purimā appanā aparaappanāya. Tatrāssa evaṃ sahajātehi sahajātānaṃ phusanā veditabbā – paṭhamajjhānañhi vitakkādīhi pañcaṅgikaṃ. Tasmiṃ ṭhapetvā tāni aṅgāni sesā atirekapaṇṇāsadhammā cattāro khandhā nāma honti. Tena nāmakāyena paṭhamajjhānasamāpattivimokkhaṃ phusitvā paṭilabhitvā viharati. Dutiyaṃ jhānaṃ pītisukhacittekaggatāhi tivaṅgikaṃ, tatiyaṃ sukhacittekaggatāhi duvaṅgikaṃ, catutthaṃ upekkhācittekaggatāhi duvaṅgikaṃ, tathā ākāsānañcāyatanaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanañca. Tattha ṭhapetvā tāni aṅgāni sesā atirekapaṇṇāsadhammā cattāro khandhā nāma honti. Tena nāmakāyena nevasaññānāsaññāyatanasamāpattivimokkhaṃ phusitvā paṭilabhitvā viharati. อีกอย่างหนึ่ง บุคคลนี้ชื่อว่าย่อมถูกต้องธรรมที่เกิดร่วมกันด้วยนามธรรมที่เกิดร่วมกันอันมีผัสสะเป็นต้น ชื่อว่าย่อมถูกต้องอัปปนาสมาธิด้วยอุปจารสมาธิทีเดียว ชื่อว่าย่อมถูกต้องอัปปนาสมาธิที่สูงขึ้นไปด้วยอัปปนาสมาธิที่ต่ำกว่า จริงอยู่ ธรรมเหล่าใดเกิดร่วมกับจิตใด ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าอันจิตนั้นได้แล้ว ชื่อว่าอันผัสสะถูกต้องแล้วทีเดียว แม้อุปจารสมาธิก็เป็นเหตุแห่งการได้อัปปนาสมาธิ อัปปนาสมาธิที่ต่ำกว่าก็เป็นเหตุแห่งการได้อัปปนาสมาธิที่สูงขึ้นไป ฉันนั้น ในข้อนั้น พึงทราบการถูกต้องธรรมที่เกิดร่วมกันด้วยธรรมที่เกิดร่วมกันของบุคคลนั้นดังนี้: ปฐมฌานมีองค์ ๕ มีวิตกเป็นต้น ในปฐมฌานนั้น ยกองค์ฌานเหล่านั้นไว้ ธรรมที่เหลือเกิน ๕๐ ชื่อว่าเป็นขันธ์ ๔ บุคคลย่อมถูกต้อง คือได้ปฐมฌานสมาปัตติวิโมกข์ด้วยนามกายนั้นแล้วอยู่ ทุติยฌานมีองค์ ๓ คือ ปีติ สุขะ จิตเตกัคคตา ตติยฌานมีองค์ ๒ คือ สุขะ จิตเตกัคคตา จตุตถฌานมีองค์ ๒ คือ อุเบกขา จิตเตกัคคตา อากาสานัญจายตนะ...ฯลฯ...เนวสัญญานาสัญญายตนะก็ฉันนั้น ในฌานเหล่านั้น ยกองค์ฌานเหล่านั้นไว้ ธรรมที่เหลือเกิน ๕๐ ชื่อว่าเป็นขันธ์ ๔ บุคคลย่อมถูกต้อง คือได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาปัตติวิโมกข์ด้วยนามกายนั้นแล้วอยู่ Paññāya cassa disvāti vipassanāpaññāya saṅkhāragataṃ, maggapaññāya catusaccadhamme passitvā. Ekacce āsavā parikkhīṇā hontīti upaḍḍhupaḍḍhā paṭhamamaggādivajjhā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo samayavimuttoti ettha aṭṭhasamāpattilābhī puthujjano tena nāmakāyena phusitvā viharatīti vattuṃ vaṭṭati. Pāḷiyaṃ pana ‘‘ekacce āsavā parikkhīṇā’’ti vuttaṃ. Puthujjanassa ca khīṇā āsavā nāma natthi, tasmā so na gahito. Aṭṭhasamāpattilābhī khīṇāsavopi tena nāmakāyena phusitvā viharatīti vattuṃ vaṭṭati. Tassa pana aparikkhīṇāsavā nāma natthi, tasmā sopi na gahito. Samayavimuttoti pana tiṇṇaṃ sotāpannasakadāgāmianāgāmīnaṃyevetaṃ nāmanti veditabbaṃ. บทว่า ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา ความว่า เห็นสังขารธรรมด้วยวิปัสสนาปัญญา และเห็นสัจธรรม ๔ ด้วยมรรคปัญญา บทว่า เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ ความว่า อาสวะที่พึงละด้วยปฐมมรรคเป็นต้นสิ้นไปแล้วเป็นบางส่วน บุคคลนี้เรียกว่า สมยวิมุตตบุคคล ในข้อนี้ ปุถุชนผู้ได้สมาบัติ ๘ ควรจะกล่าวได้ว่า ย่อมถูกต้องสมาบัติเหล่านั้นด้วยนามกายนั้นอยู่ แต่ในบาลีกล่าวไว้ว่า "อาสวะบางเหล่าสิ้นไปแล้ว" ก็สำหรับปุถุชน อาสวะที่สิ้นไปแล้วย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ถือเอาปุถุชนนั้น แม้พระขีณาสพผู้ได้สมาบัติ ๘ ก็ควรจะกล่าวได้ว่า ย่อมถูกต้องสมาบัติเหล่านั้นด้วยนามกายนั้นอยู่ แต่สำหรับพระขีณาสพนั้น อาสวะที่ยังไม่สิ้นไปย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ถือเอาพระขีณาสพนั้นด้วย แต่พึงทราบว่า สมยวิมุตติ นี้เป็นชื่อของพระอริยบุคคล ๓ จำพวก คือ พระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามีเท่านั้น 2. Asamayavimuttaniddese – purimasadisaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Asamayavimuttoti panettha sukkhavipassakakhīṇāsavassetaṃ nāmaṃ. Sukkhavipassakā pana sotāpannasakadāgāmianāgāmino aṭṭhasamāpattilābhino ca khīṇāsavā puthujjanā ca imasmiṃ duke na labbhanti, dukamuttakapuggalā nāma honti. Tasmā satthā attano buddhasubuddhatāya heṭṭhā gahite ca aggahite ca saṅkaḍḍhitvā saddhiṃ piṭṭhivaṭṭakehi tantiṃ āropento sabbepi ariyapuggalātiādimāha. Tattha ariye vimokkheti kilesehi ārakattā ariyeti saṅkhaṃ gate lokuttaravimokkhe. Idaṃ vuttaṃ hoti – bāhirānañhi aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ samāpajjantassa samayopi atthi asamayopi. Maggavimokkhena vimuccanassa samayo vā asamayo vā natthi. Yassa saddhā balavatī, vipassanā ca āraddhā, tassa gacchantassa tiṭṭhantassa nisīdantassa nipajjantassa khādantassa bhuñjantassa maggaphalapaṭivedho nāma na hotīti natthi. Iti maggavimokkhena vimuccanassa samayo vā asamayo vā natthīti heṭṭhā gahite ca aggahite ca saṅkaḍḍhitvā imaṃ piṭṭhivaṭṭakaṃ tantiṃ āropesi dhammarājā. Samāpattilābhī puthujjano imāyapi tantiyā aggahitova. Bhajāpiyamāno pana samāpattivikkhambhitānaṃ kilesānaṃ vasena samayavimuttabhāvaṃ bhajeyya. 2. ในอสมยวิมุตตินิทเทส พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วเหมือนกับนิทเทสก่อน ในนิทเทสนั้น คำว่า อสมยวิมุตตะ เป็นชื่อของพระขีณาสพผู้เป็นสุกขวิปัสสก ส่วนพระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี ผู้เป็นสุกขวิปัสสก และพระขีณาสพกับปุถุชนผู้ได้อัฏฐสมาบัติ ย่อมไม่ได้ในทุกะนี้ ชื่อว่าเป็นบุคคลพ้นจากทุกะ เพราะเหตุนั้น พระศาสดาด้วยความเป็นผู้ตรัสรู้ดีแห่งพระองค์ จึงทรงรวบรวมทั้งบุคคลที่ทรงถือเอาไว้ในเบื้องต้นและที่มิได้ทรงถือเอาไว้ แล้วทรงยกบาลีขึ้นพร้อมกับปิฏฐิวัฏฏกะ (ข้อความเสริม) ตรัสว่า สพฺเพปิ อริยปุคฺคลา (แม้พระอริยบุคคลทั้งหมด) เป็นต้น ในคำนั้น อริยวิโมกข์ คือ โลกุตตรวิโมกข์ ซึ่งได้ชื่อว่า อริยะ เพราะไกลจากกิเลส ความว่า สำหรับผู้เข้าสมาบัติ ๘ อันเป็นภายนอกนั้น สมัยก็มี อสมัยก็มี แต่สำหรับการหลุดพ้นด้วยมรรควิโมกข์นั้น สมัยหรืออสมัยไม่มี สำหรับผู้มีศรัทธาแก่กล้า และปรารภวิปัสสนาแล้ว การบรรลุมรรคผลในขณะเดิน ยืน นั่ง นอน เคี้ยว หรือบริโภค จะไม่มีนั้น หามิได้ ดังนี้ เพราะการหลุดพ้นด้วยมรรควิโมกข์ไม่มีสมัยหรืออสมัย พระธรรมราชาจึงทรงรวบรวมทั้งบุคคลที่ทรงถือเอาไว้ในเบื้องต้นและที่มิได้ทรงถือเอาไว้ แล้วทรงยกปิฏฐิวัฏฏกะนี้ขึ้นเป็นบาลี ปุถุชนผู้ได้สมาบัติ ย่อมไม่ถูกถือเอาแม้ในบาลีนี้ แต่เมื่อถูกจัดเข้าโดยส่วนแล้ว พึงเข้าถึงความเป็นสมยวิมุตตะได้ ด้วยอำนาจแห่งกิเลสที่ข่มไว้ด้วยสมาบัติ 3. Kuppadhammākuppadhammaniddesesu – yassa adhigato samāpattidhammo kuppati nassati, so kuppadhammo. Rūpasahagatānanti rūpanimittasaṅkhātena rūpena sahagatānaṃ. Tena saddhiṃ pavattānaṃ na vinā rūpārammaṇānaṃ catunnaṃ rūpāvacarajjhānānanti attho. Arūpasahagatānanti rūpato aññaṃ, na rūpanti arūpaṃ. Arūpena sahagatānaṃ tena saddhiṃ pavattānaṃ na vinā arūpārammaṇānaṃ catunnaṃ arūpāvacarajjhānānanti attho. Na nikāmalābhīti pañcahākārehi aciṇṇavasitāya icchitākārena aladdhattā na nikāmalābhī. Appaguṇasamāpattikoti attho. Na akicchalābhīti kicchalābhī dukkhalābhī. Yo āgamanamhi kilese vikkhambhento upacāraṃ pāpento appanaṃ pāpento cittamañjūsaṃ labhanto dukkhena kicchena sasaṅkhārena sappayogena kilamanto taṃ sampadaṃ pāpuṇituṃ sakkoti, so na akicchalābhī nāma. Na akasiralābhīti avipulalābhī. Samāpattiṃ appetvā addhānaṃ pharituṃ na sakkoti. Ekaṃ dve cittavāre vattetvā sahasāva vuṭṭhātīti attho. 3. ในกุปปธัมมากุปปธัมมนิทเทส - สมาปัตติธรรมที่บุคคลใดบรรลุแล้ว ย่อมกำเริบ เสื่อมไป บุคคลนั้นชื่อว่า กุปปธัมมะ บทว่า รูปสหคตานํ ความว่า แห่งฌานที่สหรคตด้วยรูป คือ รูปนิมิต อธิบายว่า แห่งรูปาวจรฌาน ๔ ที่เกิดขึ้นพร้อมกับอารมณ์นั้น คือ ที่ไม่เว้นจากรูปารมณ์ บทว่า อรูปสหคตานํ ความว่า สิ่งอื่นจากรูป ชื่อว่า อรูป แห่งฌานที่สหรคตด้วยอรูป อธิบายว่า แห่งอรูปาวจรฌาน ๔ ที่เกิดขึ้นพร้อมกับอารมณ์นั้น คือ ที่ไม่เว้นจากอรูปารมณ์ บทว่า น นิกามลาภี ความว่า ไม่ใช่ผู้ได้ตามความปรารถนา เพราะไม่ได้ตามอาการที่ต้องการ เนื่องจากยังไม่ชำนาญในวสี ๕ ประการ อธิบายว่า เป็นผู้มีสมาบัติคุณน้อย บทว่า น อกิจฺฉลาภี ความว่า เป็นผู้ได้โดยยาก ได้โดยลำบาก บุคคลใดเมื่อข่มกิเลสในขณะมา ถึงอุปจารสมาธิ ถึงอัปปนาสมาธิ ได้จิตตมัญชูสา (หีบคือจิต) สามารถบรรลุสมบัตินั้นได้ด้วยความลำบาก ด้วยความยาก ด้วยความพยายาม ด้วยความเพียร ด้วยความเหนื่อยยาก บุคคลนั้นชื่อว่า น อกิจฺฉลาภี (ไม่ใช่ผู้ได้โดยง่าย) บทว่า น อกสิรลาภี ความว่า เป็นผู้ได้ไม่ไพบูลย์ เมื่อเข้าสมาบัติแล้ว ไม่สามารถแผ่ไปได้ตลอดกาลนาน อธิบายว่า ยังจิตวาระให้เป็นไปได้เพียง ๑ หรือ ๒ วาระ ก็ออกจากสมาบัติโดยพลัน Yatthicchakanti yasmiṃ okāse samāpattiṃ appetvā nisīdituṃ icchati. Yadicchakanti kasiṇajjhānaṃ vā ānāpānajjhānaṃ vā brahmavihārajjhānaṃ vā asubhajjhānaṃ vāti yaṃ yaṃ samāpattiṃ appetvā nisīdituṃ icchati. Yāvaticchakanti addhānaparicchedena yattakaṃ kālaṃ icchati. Idaṃ vuttaṃ hoti – yattha yattha yaṃ yaṃ samāpattiṃ yattakaṃ addhānaṃ samāpajjitumpi vuṭṭhātumpi icchati, tattha tattha taṃ taṃ samāpattiṃ tattakaṃ addhānaṃ samāpajjitumpi vuṭṭhātumpi na sakkoti. Candaṃ vā sūriyaṃ vā ulloketvā ‘imasmiṃ cande vā sūriye vā ettakaṃ ṭhānaṃ gate vuṭṭhahissāmī’ti paricchinditvā jhānaṃ samāpanno yathāparicchedena vuṭṭhātuṃ na sakkoti, antarāva vuṭṭhāti; samāpattiyā appaguṇatāyāti. บทว่า ยตฺถิจฺฉกํ ความว่า ปรารถนาจะเข้าสมาบัติแล้วนั่งในโอกาสใด บทว่า ยทิจฺฉกํ ความว่า ปรารถนาจะเข้าสมาบัติใดๆ แล้วนั่ง คือ กสิณฌาน อานาปานฌาน พรหมวิหารฌาน หรืออสุภฌาน บทว่า ยาวติจฺฉกํ ความว่า ปรารถนาจะอยู่ตลอดกาลนานเท่าใด โดยการกำหนดเวลา ความว่า บุคคลปรารถนาจะเข้าสมาบัติใดๆ ในที่ใดๆ ตลอดกาลนานเท่าใด และจะออกจากสมาบัติในที่นั้นๆ จากสมาบัตินั้นๆ ตลอดกาลนานเท่านั้น ก็ไม่สามารถจะเข้าและออกจากสมาบัตินั้นๆ ในที่นั้นๆ ตลอดกาลนานเท่านั้นได้ คือ เมื่อมองดูดวงจันทร์หรือดวงอาทิตย์แล้วกำหนดว่า ‘เมื่อดวงจันทร์หรือดวงอาทิตย์นี้เคลื่อนไปถึงที่หมายเท่านี้ เราจักออกจากฌาน’ แล้วเข้าฌานไป ก็ไม่สามารถจะออกจากฌานได้ตามที่กำหนดไว้ ย่อมออกจากฌานในระหว่างนั่นเอง เพราะสมาบัติมีคุณน้อย Pamādamāgammāti pamādaṃ paṭicca. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evaṃvidho puggalo kuppadhammoti vuccati. Idaṃ pana aṭṭhasamāpattilābhino puthujjanassa sotāpannassa sakadāgāminoti tiṇṇaṃ puggalānaṃ nāmaṃ. Etesañhi samādhipāribandhakā vipassanāpāribandhakā ca dhammā na suvikkhambhitā, na suvikkhālitā, tena tesaṃ samāpatti nassati parihāyati. Sā ca kho neva sīlabhedena, nāpattivītikkamena. Na garukamokkhadhammo panesa appamattakenapi kiccakaraṇīyena vā vattabhedamattakena vā nassati. บทว่า ปมาทมาคมฺม ความว่า อาศัยความประมาท บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลเช่นนี้เรียกว่า กุปปธัมมะ คำนี้เป็นชื่อของบุคคล ๓ จำพวก คือ ปุถุชนผู้ได้อัฏฐสมาบัติ พระโสดาบัน และพระสกทาคามี เพราะว่า ธรรมที่เป็นปริปันถ์ต่อสมาธิและปริปันถ์ต่อวิปัสสนาของบุคคลเหล่านั้น ยังมิได้ถูกข่มไว้อย่างดี ยังมิได้ถูกชำระล้างอย่างดี ด้วยเหตุนั้น สมาบัติของท่านเหล่านั้นจึงเสื่อม จึงเสื่อมคลายไป และการเสื่อมนั้น หาใช่เพราะศีลขาด หรือเพราะการล่วงละเมิดอาบัติไม่ แต่สมาบัตินี้ไม่ใช่ธรรมเครื่องหลุดพ้นอันหนักแน่น ย่อมเสื่อมไปได้แม้เพราะกิจที่ต้องทำเพียงเล็กน้อย หรือเพราะการละเลยวัตรเพียงเล็กน้อย Tatridaṃ vatthu – eko kira thero samāpattiṃ vaḷañjeti. Tasmiṃ piṇḍāya gāmaṃ paviṭṭhe dārakā pariveṇe kīḷitvā pakkamiṃsu. Thero āgantvā ‘pariveṇaṃ sammajjitabba’nti cintetvā asammajjitvā vihāraṃ pavisitvā ‘samāpattiṃ appessāmī’ti nisīdi. So appetuṃ asakkonto, ‘kiṃ nu kho āvaraṇa’nti sīlaṃ āvajjanto appamattakampi vītikkamaṃ adisvā ‘vattabhedo nu kho atthī’ti olokento pariveṇassa asammaṭṭhabhāvaṃ ñatvā sammajjitvā pavisitvā nisīdanto samāpattiṃ appentova nisīdi. ในเรื่องนั้น มีเรื่องดังนี้ - ได้ยินว่า พระเถระรูปหนึ่งฝึกฝนสมาบัติ เมื่อท่านเข้าไปบิณฑบาตในบ้าน พวกเด็กๆ เล่นกันในบริเวณวัดแล้วก็กลับไป พระเถระกลับมาแล้วคิดว่า ‘บริเวณวัดควรกวาด’ แต่ไม่ได้กวาด ท่านเข้าไปในวิหารแล้วนั่งลงด้วยคิดว่า ‘เราจักเข้าสมาบัติ’ ท่านไม่สามารถเข้าสมาบัติได้ จึงพิจารณาศีลของตนว่า ‘อะไรหนอเป็นเครื่องกั้น’ เมื่อไม่เห็นการล่วงละเมิดแม้เพียงเล็กน้อย จึงตรวจดูว่า ‘การละเลยวัตรมีอยู่หรือหนอ’ เมื่อทราบว่าบริเวณวัดยังไม่ได้กวาด จึงไปกวาดแล้วกลับเข้ามานั่ง พอนั่งลงก็เข้าสมาบัติได้ทันที 4. Akuppadhammaniddeso vuttapaṭipakkhavaseneva veditabbo. Akuppadhammoti idaṃ pana aṭṭhasamāpattilābhino anāgāmissa ceva khīṇāsavassa cāti dvinnaṃ puggalānaṃ nāmaṃ. Tesañhi samādhipāribandhakā vipassanāpāribandhakā ca dhammā suvikkhambhitā suvikkhālitā; tena tesaṃ bhassasaṅgaṇikārāmādikiccena vā aññena vā yena kenaci attano anurūpena pamādena vītināmentānampi samāpatti na kuppati, na nassati. Sukkhavipassakā pana sotāpannasakadāgāmianāgāmikhīṇāsavā imasmiṃ duke na labbhanti; dukamuttakapuggalā nāma honti. Tasmā satthā attano buddhasubuddhatāya heṭṭhā gahite ca aggahite ca saṅkaḍḍhitvā imasmimpi duke saddhiṃ piṭṭhivaṭṭakehi tantiṃ āropento sabbepi ariyapuggalātiādimāha. Aṭṭhannañhi samāpattīnaṃ kuppanaṃ nassanaṃ bhaveyya, lokuttaradhammassa pana sakiṃ paṭividdhassa kuppanaṃ nassanaṃ nāma natthi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. 4. พึงทราบคำอธิบายอกุปปธรรมโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. ส่วนคำว่า อกุปปธรรม นี้ เป็นชื่อของบุคคล 2 จำพวก คือ พระอนาคามีและพระขีณาสพผู้ได้สมาบัติ ๘. จริงอยู่ ธรรมทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ต่อสมาธิและที่เป็นปฏิปักษ์ต่อวิปัสสนาของท่านเหล่านั้น อันท่านข่มไว้ดีแล้ว ชำระล้างดีแล้ว เพราะเหตุนั้น แม้เมื่อท่านเหล่านั้นยังกาลให้ล่วงไปด้วยความประมาทอย่างใดอย่างหนึ่งอันสมควรแก่ตน เช่น ด้วยกิจมีการพูดคุยเพ้อเจ้อ การคลุกคลีด้วยหมู่คณะ หรือความยินดีในหมู่คณะ เป็นต้น สมาบัติของท่านเหล่านั้นก็ไม่กำเริบ ไม่เสื่อม. ส่วนพระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี และพระขีณาสพผู้เป็นสุกขวิปัสสก ไม่นับเข้าในทุกะนี้ ท่านเหล่านั้นชื่อว่าเป็นบุคคลผู้พ้นจากทุกะ. เพราะเหตุนั้น พระศาสดาด้วยความเป็นผู้ตรัสรู้ดีของพระองค์ ทรงรวบรวมทั้งบุคคลที่ทรงถือเอาไว้ในเบื้องต้นและที่มิได้ทรงถือเอาไว้ แล้วทรงยกพระบาลีขึ้นสู่ทุกะนี้พร้อมทั้งปิฏฐิวัฏฏกะ ตรัสว่า พระอริยบุคคลทั้งหมด เป็นต้น. จริงอยู่ ความกำเริบและความเสื่อมแห่งสมาบัติ ๘ พึงมีได้ แต่ความกำเริบและความเสื่อมแห่งโลกุตรธรรมที่แทงตลอดแล้วครั้งหนึ่งย่อมไม่มีเลย พระองค์ทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสไว้ดังนี้. 5. Parihānadhammāparihānadhammaniddesāpi kuppadhammākuppadhammaniddesavaseneva veditabbā. Kevalañhi idha puggalassa pamādaṃ paṭicca dhammānaṃ parihānampi aparihānampi gahitanti idaṃ pariyāyadesanāmattameva nānaṃ. Sesaṃ sabbattha tādisameva. 5. แม้คำอธิบายปริหานธรรมและอปริหานธรรม ก็พึงทราบโดยนัยแห่งคำอธิบายกุปปธรรมและอกุปปธรรมนั่นเทียว. เพียงแต่ในที่นี้ ทรงถือเอาความเสื่อมและความไม่เสื่อมแห่งธรรมทั้งหลายโดยอาศัยความประมาทของบุคคล ข้อนี้เป็นเพียงเทศนาโดยปริยายที่แตกต่างกันเท่านั้น. ส่วนที่เหลือเหมือนกันในทุกแห่ง. 7. Cetanābhabbaniddese – cetanābhabboti cetanāya aparihāniṃ āpajjituṃ bhabbo. Sace anusañcetetīti, sace samāpajjati. Samāpattiñhi samāpajjanto anusañceteti nāma. So na parihāyati, itaro parihāyati. 7. ในคำอธิบายเจตนาภัพพะ – คำว่า เจตนาภัพพะ คือ ผู้ที่สมควรจะถึงความไม่เสื่อมได้ด้วยเจตนา. คำว่า ถ้าเขาตั้งใจ ก็คือ ถ้าเขาเข้าสมาบัติ. จริงอยู่ ผู้ที่เข้าสมาบัติ ชื่อว่าย่อมตั้งใจ. ผู้นั้นย่อมไม่เสื่อม ส่วนอีกคนหนึ่งย่อมเสื่อม. 8. Anurakkhaṇābhabbaniddese – anurakkhaṇābhabboti anurakkhaṇāya aparihāniṃ āpajjituṃ bhabbo. Sace anurakkhatīti sace anupakāradhamme pahāya upakāradhamme sevanto samāpajjati. Evañhi paṭipajjanto anurakkhati nāma. So na parihāyati, itaro parihāyati. 8. ในคำอธิบายอนุรักขนาภัพพะ – คำว่า อนุรักขนาภัพพะ คือ ผู้ที่สมควรจะถึงความไม่เสื่อมได้ด้วยการตามรักษา. คำว่า ถ้าเขารักษา ก็คือ ถ้าเขาละธรรมที่ไม่เป็นอุปการะ เสพธรรมที่เป็นอุปการะ แล้วเข้าสมาบัติ. จริงอยู่ ผู้ปฏิบัติอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมรักษา. ผู้นั้นย่อมไม่เสื่อม ส่วนอีกคนหนึ่งย่อมเสื่อม. Ime dvepi samāpattiṃ ṭhapetuṃ thāvaraṃ kātuṃ paṭibalā. Cetanābhabbato pana anurakkhaṇābhabbova balavataro. Cetanābhabbo hi upakārānupakāre dhamme na jānāti. Ajānanto upakāradhamme nudati nīharati, anupakāradhamme sevati. So te sevanto samāpattito parihāyati. Anurakkhaṇābhabbo upakārānupakāre dhamme jānāti. Jānanto anupakāradhamme nudati nīharati, upakāradhamme sevati. So te sevanto samāpattito na parihāyati. แม้บุคคลทั้งสองนี้ก็สามารถเพื่อจะตั้งไว้ เพื่อจะทำให้สมาบัติมั่นคงได้. แต่ว่า อนุรักขนาภัพพะมีกำลังมากกว่าเจตนาภัพพะ. จริงอยู่ เจตนาภัพพะย่อมไม่รู้ธรรมที่เป็นอุปการะและไม่เป็นอุปการะ. เมื่อไม่รู้ เขาย่อมผลักไส นำออกซึ่งธรรมที่เป็นอุปการะ เสพธรรมที่ไม่เป็นอุปการะ. เขาเมื่อเสพธรรมเหล่านั้น ย่อมเสื่อมจากสมาบัติ. อนุรักขนาภัพพะย่อมรู้ธรรมที่เป็นอุปการะและไม่เป็นอุปการะ. เมื่อรู้ เขาย่อมผลักไส นำออกซึ่งธรรมที่ไม่เป็นอุปการะ เสพธรรมที่เป็นอุปการะ. เขาเมื่อเสพธรรมเหล่านั้น ย่อมไม่เสื่อมจากสมาบัติ. Yathā hi dve khettapālā eko paṇḍurogena sarogo akkhamo sītādīnaṃ, eko arogo sītādīnaṃ saho. Sarogo heṭṭhākuṭiṃ na otarati, rattārakkhaṃ divārakkhaṃ vijahati. Tassa divā sukamorādayo khettaṃ otaritvā sālisīsaṃ khādanti, rattiṃ migasūkarādayo pavisitvā khalaṃ tacchi taṃ viya chetvā gacchanti. So attano pamattakāraṇā puna bījamattampi na labhati. Itaro rattārakkhaṃ divārakkhaṃ na vijahati. So attano appamattakāraṇā ekakarīsato cattāripi aṭṭhapi sakaṭāni labhati. เปรียบเหมือนผู้รักษานา 2 คน คนหนึ่งเป็นโรคผอมเหลือง มีโรค ไม่ทนต่อความหนาวเป็นต้น อีกคนหนึ่งไม่มีโรค ทนต่อความหนาวเป็นต้นได้. คนที่เป็นโรคไม่ลงไปที่กระท่อมปลายนา ละเลยการเฝ้าระวังในเวลากลางคืนและกลางวัน. ในเวลากลางวัน นกแก้ว นกยูง เป็นต้น ลงไปที่นาของเขาแล้วกินรวงข้าว ในเวลากลางคืน เนื้อ สุกร เป็นต้น เข้าไปแล้วตัดกินเหมือนถากลานข้าวแล้วก็ไป. เขาเพราะความประมาทของตน แม้เพียงเมล็ดพันธุ์ก็ไม่ได้คืน. ส่วนอีกคนหนึ่งไม่ละเลยการเฝ้าระวังในเวลากลางคืนและกลางวัน. เขาเพราะความไม่ประมาทของตน ย่อมได้ข้าว 4 เล่มเกวียนบ้าง 8 เล่มเกวียนบ้างจากนา 1 กรีส. Tattha sarogakhettapālo viya cetanābhabbo, arogo viya anurakkhaṇābhabbo daṭṭhabbo. Sarogassa attano pamādena puna bījamattassapi alabhanaṃ viya cetanābhabbassa upakārānupakāre dhamme ajānitvā upakāre pahāya anupakāre sevantassa samāpattiyā parihānaṃ. Itarassa attano appamādena ekakarīsamattato catuaṭṭhasakaṭauddharaṇaṃ viya anurakkhaṇābhabbassa upakārānupakāre dhamme jānitvā anupakāre pahāya upakāre sevantassa samāpattiyā aparihānaṃ veditabbaṃ. Evaṃ cetanābhabbato anurakkhaṇābhabbova samāpattiṃ thāvaraṃ kātuṃ balavataroti veditabbo. ในอุปมานั้น พึงเห็นเจตนาภัพพะเหมือนผู้รักษานาที่เป็นโรค และอนุรักขนาภัพพะเหมือนผู้ที่ไม่มีโรค. การที่ผู้รักษานาที่เป็นโรคเพราะความประมาทของตน แม้เพียงเมล็ดพันธุ์ก็ไม่ได้คืน ฉันใด ความเสื่อมจากสมาบัติของเจตนาภัพพะผู้ไม่รู้ธรรมที่เป็นอุปการะและไม่เป็นอุปการะ ละธรรมที่เป็นอุปการะ เสพธรรมที่ไม่เป็นอุปการะ ก็ฉันนั้น. การที่อีกคนหนึ่งเพราะความไม่ประมาทของตน ได้ข้าว 4 เล่มเกวียน 8 เล่มเกวียนจากนาเพียง 1 กรีส ฉันใด พึงทราบความไม่เสื่อมจากสมาบัติของอนุรักขนาภัพพะผู้รู้ธรรมที่เป็นอุปการะและไม่เป็นอุปการะ ละธรรมที่ไม่เป็นอุปการะ เสพธรรมที่เป็นอุปการะ ก็ฉันนั้น. พึงทราบอย่างนี้ว่า อนุรักขนาภัพพะมีกำลังมากกว่าเจตนาภัพพะในการทำให้สมาบัติมั่นคง. 9. Puthujjananiddese – tīṇi saṃyojanānīti diṭṭhisaṃyojanasīlabbataparāmāsasaṃyojanavicikicchāsaṃyojanāni. Etāni hi phalakkhaṇe pahīnāni nāma honti. Ayaṃ pana phalakkhaṇepi na hotīti dasseti. Tesaṃ dhammānanti tesaṃ saṃyojanadhammānaṃ. Maggakkhaṇasmiñhi tesaṃ pahānāya paṭipanno nāma hoti. Ayaṃ pana maggakkhaṇepi na hoti. Ettāvatā vissaṭṭhakammaṭṭhāno thūlabālaputhujjanova idha kathitoti veditabbo. 9. ในคำอธิบายปุถุชน – คำว่า สังโยชน์ ๓ คือ ทิฏฐิสังโยชน์ สีลัพพตปรามาสสังโยชน์ และวิจิกิจฉาสังโยชน์. จริงอยู่ สังโยชน์เหล่านี้ชื่อว่าอันบุคคลละได้แล้วในขณะแห่งผล. แต่พระบาลีแสดงว่า บุคคลนี้ยังไม่ถึงแม้ขณะแห่งผล. คำว่า แห่งธรรมเหล่านั้น คือ แห่งธรรมคือสังโยชน์เหล่านั้น. จริงอยู่ ในขณะแห่งมรรค บุคคลชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อละสังโยชน์เหล่านั้น. แต่บุคคลนี้ยังไม่ถึงแม้ขณะแห่งมรรค. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พึงทราบว่า ในที่นี้ท่านกล่าวถึงปุถุชนผู้เขลาหนา ผู้ทอดทิ้งกรรมฐานแล้วนั่นเอง. 10. Gotrabhuniddese – yesaṃ dhammānanti yesaṃ gotrabhuñāṇena saddhiṃ uppannānaṃ paropaṇṇāsakusaladhammānaṃ. Ariyadhammassāti lokuttaramaggassa. Avakkanti hotīti okkanti nibbatti pātubhāvo hoti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ nibbānārammaṇena ñāṇena sabbaṃ puthujjanasaṅkhaṃ puthujjanagottaṃ puthujjanamaṇḍalaṃ puthujjanapaññattiṃ atikkamitvā ariyasaṅkhaṃ ariyagottaṃ ariyamaṇḍalaṃ ariyapaññattiṃ okkamanato gotrabhūpuggalo nāma vuccati. 10. ในคำอธิบายโคตรภู – คำว่า แห่งธรรมเหล่าใด คือ แห่งกุศลธรรมกว่า ๕๐ ที่เกิดขึ้นพร้อมกับโคตรภูญาณ. คำว่า แห่งอริยธรรม คือ แห่งโลกุตรมรรค. คำว่า ย่อมมีการก้าวลง คือ ย่อมมีการหยั่งลง การเกิดขึ้น การปรากฏขึ้น. คำว่า ผู้นี้เรียกว่า คือ บุคคลนี้ เพราะก้าวล่วงเสียซึ่งความเป็นปุถุชน โคตรปุถุชน มณฑลปุถุชน บัญญัติปุถุชนทั้งหมด ด้วยญาณอันมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ แล้วหยั่งลงสู่ความเป็นอริยะ โคตรอริยะ มณฑลอริยะ บัญญัติอริยะ จึงเรียกว่า บุคคลโคตรภู. 11. Bhayūparataniddese – bhayena uparatoti bhayūparato. Sattapi sekkhā puthujjanā ca bhāyitvā pāpato oramanti pāpaṃ na karonti. Tattha puthujjanā duggatibhayaṃ, vaṭṭabhayaṃ, kilesabhayaṃ, upavādabhayanti cattāri bhayāni bhāyanti. Tesu bhāyitabbaṭṭhena duggatiyeva bhayaṃ duggatibhayaṃ. Sesesupi eseva nayo. Tattha puthujjano ‘sace tvaṃ pāpaṃ karissasi, cattāro apāyā mukhaṃ vivaritvā ṭhitacchātaajagarasadisā, tesu dukkhaṃ anubhavanto kathaṃ bhavissasī’ti duggatibhayaṃ bhāyitvā pāpaṃ na karoti. Anamataggasaṃsāravaṭṭaṃyeva pana vaṭṭabhayaṃ nāma. Sabbampi akusalaṃ kilesabhayaṃ nāma. Garahā pana upavādabhayaṃ nāma. Tānipi bhāyitvā puthujjano pāpaṃ na karoti. Sotāpannasakadāgāmianāgāmino pana tayo sekkhā duggatiṃ atītattā sesāni tīṇi bhayāni bhāyitvā pāpaṃ na karonti. Maggaṭṭhakasekkhā āgamanavasena vā asamucchinnabhayattā vā bhayūparatā nāma honti. Khīṇāsavo imesu catūsu bhayesu ekampi na bhāyati. So hi sabbaso samucchinnabhayo; tasmā abhayūparatoti vuccati. Kiṃ pana so upavādampi na bhāyatīti? Na bhāyati. Upavādaṃ pana rakkhatīti vattuṃ vaṭṭati. Doṇuppalavāpigāme khīṇāsavatthero viya. 11. นิทเทสว่าด้วยภยูปรตะ: ชื่อว่า ภยูปรตะ เพราะงดเว้นด้วยความกลัว แม้พระเสขะ ๗ และปุถุชนทั้งหลาย กลัวแล้ว ย่อมงดเว้นจากบาป ไม่ทำบาป ในบุคคลเหล่านั้น ปุถุชนย่อมกลัวภัย ๔ อย่าง คือ ทุคคติภัย วัฏฏภัย กิเลสภัย และอุปวาทภัย ในภัยเหล่านั้น ทุคคติเท่านั้นเป็นภัย เพราะเป็นสิ่งที่น่ากลัว ชื่อว่า ทุคคติภัย แม้ในภัยที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน ในภัยเหล่านั้น ปุถุชนกลัวทุคคติภัยว่า ‘ถ้าท่านจักทำบาป อบายทั้ง ๔ เป็นเช่นกับงูเหลือมที่หิวโหยอ้าปากอยู่ เมื่อท่านเสวยทุกข์ในอบายเหล่านั้น จักเป็นอย่างไร’ จึงไม่ทำบาป ส่วนสังสารวัฏอันมีเบื้องต้นและที่สุดอันใครๆ ตามไปไม่รู้แล้วนั่นแหละ ชื่อว่า วัฏฏภัย อกุศลทั้งหมด ชื่อว่า กิเลสภัย ส่วนการติเตียน ชื่อว่า อุปวาทภัย ปุถุชนกลัวภัยแม้เหล่านั้นแล้ว ย่อมไม่ทำบาป ส่วนพระเสขะ ๓ คือ พระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามี เพราะล่วงทุคคติแล้ว จึงกลัวภัยที่เหลือ ๓ อย่าง แล้วไม่ทำบาป พระเสขะผู้ตั้งอยู่ในมรรค ชื่อว่า ภยูปรตะ เพราะยังมาถึง (คือยังต้องมาเกิดอีก) หรือเพราะยังตัดภัยไม่ได้เด็ดขาด พระขีณาสพย่อมไม่กลัวภัยแม้สักอย่างหนึ่งในภัย ๔ อย่างนี้ เพราะท่านเป็นผู้ตัดภัยได้โดยสิ้นเชิงแล้ว ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า อภยูปรตะ ถามว่า ก็ท่านไม่กลัวแม้คำติเตียนหรือ ตอบว่า ไม่กลัว แต่ควรจะกล่าวว่า ท่านย่อมระวังคำติเตียน เหมือนพระเถระผู้เป็นขีณาสพในหมู่บ้านโทณุปปลวาปิ 12. Abhabbāgamananiddese – sammattaniyāmāgamanassa abhabboti abhabbāgamano. Kammāvaraṇenāti pañcavidhena ānantariyakammena. Kilesāvaraṇenāti niyatamicchādiṭṭhiyā. Vipākāvaraṇenāti ahetukaduhetukapaṭisandhiyā. Assaddhāti buddhadhammasaṅghesu saddhārahitā. Acchandikāti kattukamyatākusalacchandarahitā. Te ṭhapetvā jambudīpaṃ itaradīpattayavāsino veditabbā. Tesu hi manussā acchandikabhāvaṃ paviṭṭhā nāma. Duppaññāti bhavaṅgapaññārahitā. Abhabbāti appaṭiladdhamaggaphalūpanissayā. Niyāmanti magganiyāmaṃ, sammattaniyāmaṃ. Okkamitunti etaṃ kusalesu dhammesu sammattasaṅkhātaṃ niyāmaṃ okkamituṃ pavisituṃ tattha patiṭṭhātuṃ abhabbā. 12. นิทเทสว่าด้วยอภัพพาคมนะ: ชื่อว่า อภัพพาคมนะ เพราะเป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะมาสู่สัมมัตตนิยาม ด้วยกรรมเป็นเครื่องกั้น คือ ด้วยอนันตริยกรรม ๕ อย่าง ด้วยกิเลสเป็นเครื่องกั้น คือ ด้วยนิยตมิจฉาทิฏฐิ ด้วยวิบากเป็นเครื่องกั้น คือ ด้วยอเหตุกปฏิสนธิและทุเหตุกปฏิสนธิ ชื่อว่า อสัทธา คือ ผู้ปราศจากศรัทธาในพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ ชื่อว่า อฉันทิกะ คือ ผู้ปราศจากกุศลฉันทะคือความพอใจที่จะทำ พึงทราบว่า บุคคลเหล่านั้น คือ ชาวทวีปอีก ๓ ทวีป นอกจากชมพูทวีป เพราะมนุษย์ในทวีปเหล่านั้น ชื่อว่า เข้าถึงความเป็นผู้ไม่มีฉันทะ ชื่อว่า ทุปปัญญา คือ ผู้ปราศจากภวังคปัญญา ชื่อว่า อภัพพะ คือ ผู้ไม่มีอุปนิสัยแห่งมรรคและผลที่ยังไม่ได้ นิยาม ได้แก่ มรรคนิยาม, สัมมัตตนิยาม คือ เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะหยั่งลง เพื่อจะเข้าไป เพื่อจะตั้งอยู่ ในนิยามที่ชื่อว่าสัมมัตตะในกุศลธรรมทั้งหลายนั้น 13. Bhabbāgamananiddeso vuttapaṭipakkhanayena veditabbo. Evamimasmiṃ duke ye ca puggalā pañcānantariyakā, ye ca niyatamicchādiṭṭhikā, yehi ca ahetukaduhetukapaṭisandhi gahitā, ye ca buddhādīnaṃ na saddahanti, yesañca kattukamyatāchando natthi, ye ca aparipuṇṇabhavaṅgapaññā, yesañca maggaphalānaṃ upanissayo natthi, te sabbepi sammattaniyāmaṃ okkamituṃ abhabbā, viparītā bhabbāti vuttā. 13. นิทเทสว่าด้วยภัพพาคมนะ พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ในทุกะนี้ บุคคลเหล่าใดเป็นผู้ทำอนันตริยกรรม ๕, เป็นนิยตมิจฉาทิฏฐิ, ถือเอาอเหตุกปฏิสนธิและทุเหตุกปฏิสนธิ, ไม่เชื่อพระพุทธเจ้าเป็นต้น, ไม่มีฉันทะคือความพอใจที่จะทำ, มีภวังคปัญญาไม่บริบูรณ์, และไม่มีอุปนิสัยแห่งมรรคและผล, บุคคลเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยาม, ส่วนบุคคลที่ตรงกันข้าม (จากบุคคลเหล่านั้น) เรียกว่าเป็นผู้ควร 14. Niyatāniyataniddese – ānantarikāti āntarikakammasamaṅgino. Micchādiṭṭhikāti niyatamicchādiṭṭhisamaṅgino. Sabbepi hete nirayassa atthāya niyatattā niyatā nāma. Aṭṭha pana ariyapuggalā sammābhāvāya uparūparimaggaphalatthāya ceva anupādāparinibbānatthāya ca niyatattā niyatā nāma. Avasesapuggalā pana anibaddhagatikā. Yathā ākāse khittadaṇḍo pathaviyaṃ patanto ‘aggena vā majjhena vā mūlena vā patissatī’ti na ñāyati; evameva ‘asukagatiyā nāma nibbattissantī’ti niyamābhāvā aniyatā nāmāti veditabbā. Yā pana uttarakurukānaṃ niyatagatikatā vuttā, na sā niyatadhammavasena. Micchattasammattaniyatadhammāyeva hi niyatā nāma. Tesañca vasenāyaṃ puggalaniyamo kathitoti. 14. นิทเทสว่าด้วยนียตะและอนียตะ: ชื่อว่า อานันตริกา คือ ผู้ประกอบด้วยอนันตริยกรรม ชื่อว่า มิจฉาทิฏฐิกา คือ ผู้ประกอบด้วยนิยตมิจฉาทิฏฐิ บุคคลเหล่านั้นทั้งหมด ชื่อว่า นียตะ เพราะเป็นผู้เที่ยงแท้เพื่อประโยชน์แก่นรก ส่วนอริยบุคคล ๘ ชื่อว่า นียตะ เพราะเป็นผู้เที่ยงแท้เพื่อความเป็นสัมมัตตะ เพื่อประโยชน์แก่มรรคผลเบื้องสูงขึ้นไป และเพื่ออนุปาทาปรินิพพาน ส่วนบุคคลที่เหลือ เป็นผู้มีคติไม่แน่นอน เหมือนท่อนไม้ที่ซัดไปในอากาศ กำลังตกลงบนพื้นดิน ย่อมไม่รู้ได้ว่า ‘จักตกลงด้วยปลาย หรือด้วยท่ามกลาง หรือด้วยโคน’ ฉันใด, บุคคลที่เหลือก็ฉันนั้น พึงทราบว่า ชื่อว่า อนียตะ เพราะไม่มีความแน่นอนว่า ‘จักบังเกิดในคติชื่อโน้น’ ส่วนความเป็นผู้มีคติแน่นอนของชาวอุตตรกุรุที่กล่าวไว้แล้วนั้น ไม่ใช่โดยอำนาจแห่งธรรมที่แน่นอน เพราะธรรมที่แน่นอนคือมิจฉัตตะและสัมมัตตะเท่านั้น ชื่อว่า นียตะ และการจำแนกบุคคลนี้ ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งธรรมเหล่านั้น 15. Paṭipannakaniddese – maggasamaṅginoti maggaṭṭhakapuggalā. Te hi phalatthāya paṭipannattā paṭipannakā nāma. Phalasamaṅginoti phalapaṭilābhasamaṅgitāya phalasamaṅgino. Phalapaṭilābhato paṭṭhāya hi te phalasamāpattiṃ asamāpannāpi phale ṭhitāyeva nāma. 15. นิทเทสว่าด้วยปฏิปันนกะ: ชื่อว่า มัคคสมังคี ได้แก่ บุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรค เพราะบุคคลเหล่านั้นเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อผล จึงชื่อว่า ปฏิปันนกะ ชื่อว่า ผลสมังคี เพราะเป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยการได้ผล เพราะจำเดิมแต่การได้ผล บุคคลเหล่านั้น แม้ไม่ได้เข้าผลสมาบัติ ก็ชื่อว่าเป็นผู้ตั้งอยู่ในผลนั่นเอง 16. Samasīsīniddese – apubbaṃ acarimanti apure apacchā, ekappahārenevāti attho. Pariyādānanti parikkhayo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ puggalo samasīsī nāma vuccati. So panesa tividho hoti – iriyāpathasamasīsī, rogasamasīsī, jīvitasamasīsīti. Tattha yo caṅkamantova vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā caṅkamantova parinibbāti padumatthero viya; ṭhitakova vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā ṭhitakova parinibbāti koṭapabbatavihāravāsītissatthero viya; nisinnova vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā nisinnova parinibbāti, nipannova vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā nipannova parinibbāti – ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma. 16. นิทเทสว่าด้วยสมสีสี: บทว่า อปุพฺพํ อจริมํ แปลว่า ไม่ก่อนไม่หลัง อธิบายว่า โดยการประหารครั้งเดียว บทว่า ปริยาทานํ แปลว่า ความสิ้นไปรอบ บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลนี้เรียกว่า สมสีสี ก็บุคคลนี้นั้นมี ๓ ประเภท คือ อิริยาปถสมสีสี, โรคสมสีสี, และชีวิตสมสีสี ใน ๓ ประเภทนั้น บุคคลใดกำลังจงกรม ตั้งวิปัสสนาขึ้น บรรลุพระอรหัตแล้ว ปรินิพพานในขณะที่กำลังจงกรมนั่นเอง เหมือนพระปทุมเถระ; กำลังยืน ตั้งวิปัสสนาขึ้น บรรลุพระอรหัตแล้ว ปรินิพพานในขณะที่กำลังยืนนั่นเอง เหมือนพระติสสเถระผู้พำนักในโกฏปัพพตวิหาร; กำลังนั่ง ตั้งวิปัสสนาขึ้น บรรลุพระอรหัตแล้ว ปรินิพพานในขณะที่กำลังนั่งนั่นเอง, กำลังนอน ตั้งวิปัสสนาขึ้น บรรลุพระอรหัตแล้ว ปรินิพพานในขณะที่กำลังนอนนั่นเอง - นี้ชื่อว่า อิริยาปถสมสีสี Yo pana ekaṃ rogaṃ patvā antorogeyeva vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā teneva rogena parinibbāti – ayaṃ rogasamasīsī nāma. ส่วนบุคคลใด ป่วยเป็นโรคอย่างหนึ่งแล้ว ตั้งวิปัสสนาขึ้นในระหว่างที่ป่วยนั่นเอง บรรลุพระอรหัตแล้ว ปรินิพพานด้วยโรคนั้นเอง - นี้ชื่อว่า โรคสมสีสี Kataro jīvitasamasīsī nāma? ‘‘Sīsanti terasa sīsāni – palibodhasīsañca taṇhā, vinibandhanasīsañca māno, parāmāsasīsañca diṭṭhi, vikkhepasīsañca uddhaccaṃ, saṃkilesasīsañca avijjā, adhimokkhasīsañca saddhā, paggahasīsañca vīriyaṃ, upaṭṭhānasīsañca sati, avikkhepasīsañca samādhi, dassanasīsañca paññā, pavattasīsañca jīvitindriyaṃ, gocarasīsañca vimokkho, saṅkhārasīsañca nirodho’’ti (paṭi. ma. 1.87). Tattha kilesasīsaṃ avijjaṃ arahattamaggo pariyādiyati. Pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati. Avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ jīvitindriyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti. Jīvitindriyapariyādāyakaṃ cittaṃ avijjaṃ pariyādātuṃ na sakkoti. Avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ aññaṃ, jīvitindriyapariyādāyakaṃ cittaṃ aññaṃ. Yassa cetaṃ sīsadvayaṃ samaṃ pariyādānaṃ gacchati, so jīvitasamasīsī nāma. บุคคลชื่อว่า ชีวิตสมสีสี เป็นไฉน? ชื่อว่า สีสะ มี 13 อย่าง คือ ตัณหาเป็นสีสะแห่งความกังวล, มานะเป็นสีสะแห่งเครื่องผูก, ทิฏฐิเป็นสีสะแห่งการยึดมั่น, อุทธัจจะ เป็นสีสะแห่งความฟุ้งซ่าน, อวิชชาเป็นสีสะแห่งความเศร้าหมอง, ศรัทธาเป็นสีสะแห่งความน้อมใจเชื่อ, วิริยะเป็นสีสะแห่งการประคองไว้, สติเป็นสีสะแห่งการตั้งมั่น, สมาธิเป็นสีสะแห่งความไม่ฟุ้งซ่าน, ปัญญาเป็นสีสะแห่งการเห็น, ชีวิตินทรีย์เป็นสีสะแห่งความเป็นไป, วิโมกข์เป็นสีสะแห่งอารมณ์, นิโรธเป็นสีสะแห่งสังขาร (ปฏิ.ม. 1.87) ในสีสะเหล่านั้น อรหัตตมรรคย่อมตัดขาดอวิชชาซึ่งเป็นสีสะแห่งกิเลส จุติจิตย่อมตัดขาดชีวิตินทรีย์ซึ่งเป็นสีสะแห่งความเป็นไป จิตที่ตัดขาดอวิชชาย่อมไม่สามารถตัดขาดชีวิตินทรีย์ได้ จิตที่ตัดขาดชีวิตินทรีย์ย่อมไม่สามารถตัดขาดอวิชชาได้ จิตที่ตัดขาดอวิชชาเป็นอย่างหนึ่ง จิตที่ตัดขาดชีวิตินทรีย์เป็นอย่างหนึ่ง สีสะทั้งสองนี้ของผู้ใดย่อมถึงซึ่งการตัดขาดโดยเสมอกัน ผู้นั้นชื่อว่า ชีวิตสมสีสี Kathamidaṃ samaṃ hotīti? Vārasamatāya. Yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti – sotāpattimagge pañca paccavekkhaṇāni, sakadāgāmimagge pañca, anāgāmimagge pañca, arahattamagge cattārīti ekūnavīsatiyā paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyati. Imāya vārasamatāya idaṃ ubhayasīsapariyādānaṃ samaṃ hoti nāma. Tenāyaṃ puggalo jīvitasamasīsīti vuccati. Ayameva ca idha adhippeto. การตัดขาดนี้จะเสมอกันได้อย่างไร? ตอบว่า โดยความเสมอกันแห่งวาระ เพราะในวาระที่ออกจากมรรค คือ ตั้งอยู่ในปัจจเวกขณญาณ 19 คือ ในโสดาปัตติมรรคมีปัจจเวกขณญาณ 5, ในสกทาคามิมรรคมี 5, ในอนาคามิมรรคมี 5, ในอรหัตตมรรคมี 4 แล้วหยั่งลงสู่ภวังค์ ปรินิพพาน การตัดขาดสีสะทั้งสองนี้ชื่อว่าเสมอกันได้ด้วยความเสมอกันแห่งวาระนี้ เพราะเหตุนั้น บุคคลนี้จึงเรียกว่า ชีวิตสมสีสี และบุคคลนี้เท่านั้นที่ประสงค์ในที่นี้ 17. Ṭhitakappīniddese – ṭhito kappoti ṭhitakappo, ṭhitakappo assa atthīti ṭhitakappī. Kappaṃ ṭhapetuṃ samatthoti attho. Uḍḍayhanavelā assāti jhāyanakālo bhaveyya. Neva tāvāti yāva esa maggasamaṅgī puggalo sotāpattiphalaṃ na sacchikaroti, neva tāva kappo jhāyeyya. Jhāyamānopi ajjhāyitvāva tiṭṭheyya. Kappavināso hi nāma mahāvikāro mahāpayogo koṭisatasahassacakkavāḷassa jhāyanavasena mahālokavināso. Ayampi evaṃ mahāvināso tiṭṭheyya vāti vadati. Sāsane pana dharamāne ayaṃ kappavināso nāma natthi. Kappavināse sāsanaṃ natthi. Gatakoṭike hi kāle kappavināso nāma hoti. Evaṃ santepi satthā antarāyābhāvaṃ dīpetuṃ idaṃ kāraṇaṃ āhari – ‘‘idampi bhaveyya, maggasamaṅgino pana phalassa antarāyo na sakkā kātu’’nti. Ayaṃ pana puggalo kappaṃ ṭhapento kittakaṃ kālaṃ ṭhapeyyāti? Yasmiṃ vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti, atha bhavaṅgaṃ āvaṭṭentaṃ manodvārāvajjanaṃ uppajjati. Tato tīṇi anulomāni, ekaṃ gotrabhucittaṃ, ekaṃ maggacittaṃ, dve phalacittāni, pañca paccavekkhaṇañāṇānīti ettakaṃ kālaṃ ṭhapeyya. Imaṃ panatthaṃ bāhirāya āgantukūpamāyapi evaṃ dīpayiṃsu. Sace hi sotāpattimaggasamaṅgissa matthakūpari yojanikaṃ ekagghanaselaṃ tivaṭṭāya rajjuyā bandhitvā olambeyya, ekasmiṃ vaṭṭe chinne dvīhi olambeyya, dvīsu chinnesu ekena olambeyyeva, tasmimpi chinne abbhakūṭaṃ viya ākāse tiṭṭheyya, na tveva tassa puggalassa maggānantaraphalassa antarāyaṃ kareyyāti. Ayaṃ pana dīpanā parittā, purimāva mahantā. Na kevalaṃ pana sotāpattimaggaṭṭhova kappaṃ ṭhapeti, itare maggasamaṅginopi ṭhapentiyeva. Tena bhagavā heṭṭhā gahitañca aggahitañca sabbaṃ saṅkaḍḍhitvā saddhiṃ piṭṭhivaṭṭakapuggalehi imaṃ tantiṃ āropesi – ‘‘sabbepi maggasamaṅgino puggalā ṭhitakappino’’ti. 17. ในนิเทศแห่งฐิตกัปปี – กัปตั้งอยู่ ชื่อว่า ฐิตกัปโป, บุคคลผู้มีกัปที่ตั้งอยู่ ชื่อว่า ฐิตกัปปี อธิบายว่า ผู้สามารถเพื่อจะให้กัปตั้งอยู่ได้ เวลาที่กัปจะพินาศด้วยไฟ พึงเป็นกาลที่ไฟไหม้ ตราบใดที่บุคคลผู้เข้าถึงมรรคนี้ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ตราบนั้นกัปก็ยังไม่พึงไหม้ แม้กำลังไหม้อยู่ ก็พึงหยุดไหม้ไป ความพินาศแห่งกัปนั้นเป็นวิการะใหญ่ เป็นประโยคใหญ่ คือความพินาศแห่งโลกครั้งใหญ่ด้วยอำนาจการไหม้จักรวาลหนึ่งแสนโกฏิ แม้ความพินาศใหญ่อย่างนี้ก็พึงหยุดได้ ดังนี้ แต่เมื่อพระศาสนายังดำรงอยู่ ความพินาศแห่งกัปนี้ย่อมไม่มี ในกาลที่กัปพินาศ พระศาสนาก็ไม่มี เพราะความพินาศแห่งกัปย่อมมีในกาลที่สิ้นสุดแล้ว แม้เป็นเช่นนั้น พระศาสดาทรงแสดงความไม่มีอันตราย จึงทรงนำเหตุนี้มาว่า 'แม้เหตุนี้ก็พึงมีได้ แต่ใครๆ ไม่สามารถทำอันตรายแก่ผลของบุคคลผู้เข้าถึงมรรคได้' ก็บุคคลนี้เมื่อจะให้กัปตั้งอยู่ พึงให้ตั้งอยู่ได้นานเท่าไร? ตอบว่า ในวาระที่ออกจากมรรค ขณะนั้น มโนทวาราวัชชนะที่น้อมไปสู่ภวังค์ย่อมเกิดขึ้น ต่อจากนั้น อนุโลมจิต 3 ขณะ, โคตรภูจิต 1 ขณะ, มรรคจิต 1 ขณะ, ผลจิต 2 ขณะ, ปัจจเวกขณญาณ 5 ขณะ พึงให้ตั้งอยู่ได้ตลอดกาลเพียงเท่านี้ ท่านทั้งหลายได้แสดงอรรถนี้แม้ด้วยอุปมาภายนอกที่เป็นอาคันตุกะอย่างนี้ว่า หากมีผู้ผูกแท่งศิลาทึบขนาดหนึ่งโยชน์ด้วยเชือกสามเกลียวแล้วหย่อนลงเหนือศีรษะของบุคคลผู้เข้าถึงโสดาปัตติมรรค เมื่อเกลียวหนึ่งขาดไป ก็ยังแขวนอยู่ได้ด้วยสองเกลียว เมื่อสองเกลียวขาดไป ก็ยังแขวนอยู่ได้ด้วยเกลียวเดียว แม้เกลียวนั้นขาดไป ก็พึงตั้งอยู่ในอากาศเหมือนกลุ่มเมฆ แต่ไม่อาจทำอันตรายแก่ผลจิตอันเกิดในลำดับแห่งมรรคของบุคคลนั้นได้เลย การแสดงนี้เป็นส่วนน้อย การแสดงก่อนหน้านั้นแลเป็นส่วนใหญ่ ก็มิใช่เพียงแต่ผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรคเท่านั้นที่ให้กัปตั้งอยู่ได้ แม้บุคคลผู้เข้าถึงมรรคอื่นๆ ก็ย่อมให้ตั้งอยู่ได้เช่นกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงรวบรวมทั้งหมดทั้งที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำและที่ยังมิได้กล่าว พร้อมกับบุคคลผู้หันหลังให้ (ต่อพระศาสนา) แล้วทรงตั้งหลักธรรมนี้ไว้ว่า 'บุคคลผู้เข้าถึงมรรคทั้งหมดเป็นฐิตกัปปี' 18. Ariyaniddese – kilesehi ārakattā ariyā. Sadevakena lokena araṇīyattā ariyā. Ariyaṭṭho nāma parisuddhaṭṭhoti parisuddhattāpi ariyā. Sesā aparisuddhatāya anariyā. 18. ในนิเทศแห่งพระอริยะ – ชื่อว่าอริยะ เพราะเป็นผู้ไกลจากกิเลสทั้งหลาย ชื่อว่าอริยะ เพราะเป็นผู้ที่โลกพร้อมทั้งเทวโลกควรเข้าหา ชื่อว่าอริยะ แม้เพราะเป็นผู้บริสุทธิ์ ด้วยว่าอรรถว่าอริยะคืออรรถว่าบริสุทธิ์ ส่วนบุคคลที่เหลือชื่อว่าอนริยะ เพราะไม่บริสุทธิ์ 19. Sekkhaniddese – maggasamaṅgino maggakkhaṇe, phalasamaṅgino ca phalakkhaṇe, adhisīlasikkhādikā tissopi sikkhā sikkhantiyevāti sekkhā. Arahatā pana arahattaphalakkhaṇe tisso sikkhā sikkhitā. Puna tassa sikkhanakiccaṃ natthīti asekkhā. Iti satta ariyā sikkhantīti sekkhā. Khīṇāsavā aññassa santike sīlādīnaṃ sikkhitattā sikkhitaasekkhā nāma. Buddhapaccekabuddhā sayambhūtatāya asikkhitaasekkhā nāma. Sesapuggalā neva sikkhanti na sikkhitāti nevasekkhānāsekkhā. 19. ในนิเทศแห่งพระเสขะ – บุคคลผู้เข้าถึงมรรคในขณะแห่งมรรค และบุคคลผู้เข้าถึงผลในขณะแห่งผล ยังศึกษาอยู่ซึ่งสิกขาทั้งสามมีอธิสีลสิกขาเป็นต้น ฉะนั้นจึงชื่อว่าเสขะ ส่วนพระอรหันต์ ในขณะแห่งอรหัตตผล ได้ศึกษาสิกขาทั้งสามแล้ว กิจที่จะต้องศึกษาอีกสำหรับท่านย่อมไม่มี ฉะนั้นจึงชื่อว่าอเสขะ ด้วยเหตุนี้ พระอริยบุคคล 7 จำพวกชื่อว่าเสขะ เพราะยังศึกษาอยู่ พระขีณาสพทั้งหลายชื่อว่า สิกขิตอเสขะ เพราะได้ศึกษาศีลเป็นต้นในสำนักของผู้อื่นแล้ว พระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายชื่อว่า อสิกขิตอเสขะ เพราะเป็นผู้ตรัสรู้เอง ส่วนบุคคลที่เหลือชื่อว่า เนวเสกขานาเสกขะ เพราะไม่ได้ศึกษาและยังไม่ได้ศึกษา 20. Tevijjaniddese – paṭhamaṃ pubbenivāsadibbacakkhuñāṇāni nibbattetvā pacchā arahattaṃ pattopi, paṭhamaṃ arahattaṃ patvā pacchā pubbenivāsadibbacakkhuñāṇanibbattakopi tevijjoyeva nāma. Suttantakathā pana pariyāyadesanā abhidhammakathā nippariyāyadesanāti imasmiṃ ṭhāne āgamanīyameva dhuraṃ. Tasmā paṭhamaṃ dve vijjā nibbattetvā pacchā arahattaṃ pattova idha adhippeto. Chaḷabhiññepi eseva nayo. 20. ในนิเทศแห่งเตวิชชะ – แม้บุคคลผู้ทำญาณคือปุพเพนิวาสานุสติและทิพพจักขุให้เกิดก่อนแล้วบรรลุอรหัตในภายหลัง หรือผู้บรรลุอรหัตก่อนแล้วทำญาณคือปุพเพนิวาสานุสติและทิพพจักขุให้เกิดในภายหลัง ก็ชื่อว่าเป็นเตวิชชะเหมือนกัน แต่ว่า สุตตันตกถาเป็นปริยายเทศนา อภิธรรมกถาเป็นนิปปริยายเทศนา ฉะนั้นในที่นี้ พึงถือเอาลำดับตามที่มาเป็นสำคัญ เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงประสงค์ถึงบุคคลผู้ทำวิชชา 2 ให้เกิดก่อนแล้วบรรลุอรหัตในภายหลังเท่านั้น แม้ในผู้ได้อภิญญา 6 ก็นัยนี้เช่นกัน 22. Sammāsambuddhaniddese – pubbe ananussutesūti pacchimabhave saccappaṭivedhato pubbe aññassa kassaci santike assutapubbesu. Tato purimapurimesu pana bhavesu sabbaññubodhisattā buddhasāsane pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā gatapaccāgatavattaṃ āruyha kammaṭṭhānaṃ anulomaṃ gotrabhuṃ āhacca ṭhapenti. Tasmā pacchimabhavasmiṃyeva anācariyakabhāvaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tadā hi tathāgato pūritapāramittā aññassa santike sāmaṃ ananussutesu saṅkhatāsaṅkhatadhammesu ‘‘idaṃ dukkhaṃ…pe… ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti attapaccakkhena ñāṇena cattāri saccāni abhisambujjhati. 22. ในคำอธิบายพระสัมมาสัมพุทธเจ้า บทว่า pubbe ananussutesu (ในธรรมทั้งหลายที่มิได้เคยฟังมาแล้วในกาลก่อน) หมายถึง ในธรรมทั้งหลายที่พระองค์ไม่เคยได้สดับจากสำนักของผู้อื่นใดก่อนแต่การแทงตลอดสัจจะในภพสุดท้าย แต่ในภพก่อนๆ แต่นั้น พระโพธิสัตว์ผู้เป็นสัพพัญญูได้บวชในพระพุทธศาสนา ทรงศึกษาพระไตรปิฎก ขึ้นสู่คตปัจจาคตวัตร แล้วยกกรรมฐานขึ้นสู่อนุโลมญาณและโคตรภูญาณแล้วก็หยุดไว้ เพราะฉะนั้น คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นผู้ไม่มีอาจารย์ในภพสุดท้ายเท่านั้น เพราะในกาลนั้น พระตถาคตผู้ทรงบำเพ็ญบารมีเต็มเปี่ยมแล้ว ย่อมตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งสัจจะ ๔ ด้วยพระญาณอันเป็นประจักษ์แก่พระองค์เอง ในสังขตธรรมและอสังขตธรรมทั้งหลายที่ไม่เคยได้ทรงสดับจากสำนักของผู้อื่นด้วยพระองค์เองว่า ‘นี้ทุกข์...ฯลฯ... นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ Tattha cāti tasmiñca catusaccasambodhisaṅkhāte arahattamagge. Sabbaññutaṃ pāpuṇāti balesu ca vasībhāvanti sabbaññutaññāṇañceva balesu ca ciṇṇavasībhāvaṃ pāpuṇāti. Buddhānañhi sabbaññutaññāṇassa ceva dasabalañāṇassa ca adhigamanato paṭṭhāya aññaṃ kātabbaṃ nāma natthi. Yathā pana ubhatosujātassa khattiyakumārassa abhisekappattito paṭṭhāya ‘idaṃ nāma issariyaṃ anāgata’nti na vattabbaṃ, sabbaṃ āgatameva hoti. Evameva buddhānaṃ arahattamaggassa āgamanato paṭṭhāya ‘ayaṃ nāma guṇo na āgato, na paṭividdho, na paccakkho’ti na vattabbo, sabbepi sabbaññuguṇā āgatā paṭividdhā paccakkhakatāva honti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evaṃ pāramīpūraṇasiddhānubhāvena ariyamaggena paṭividdhasabbaññuguṇo puggalo sammāsambuddhoti vuccati. บทว่า Tattha ca คือ ในอรหัตตมรรคนั้น อันนับว่าเป็นการตรัสรู้สัจจะ ๔ บทว่า Sabbaññutaṃ pāpuṇāti balesu ca vasībhāvaṃ (ย่อมถึงความเป็นสัพพัญญู และความเป็นผู้มีความชำนาญในพละทั้งหลาย) หมายความว่า ย่อมถึงซึ่งสัพพัญญุตญาณและความเป็นผู้มีความชำนาญอันสั่งสมแล้วในพละทั้งหลาย จริงอยู่ สำหรับพระพุทธเจ้าทั้งหลาย นับตั้งแต่การบรรลุสัพพัญญุตญาณและทศพลญาณแล้ว กิจอื่นที่จะต้องทำย่อมไม่มี เปรียบเหมือนกษัตริย์กุมารผู้เกิดดีแล้วทั้งสองฝ่าย นับแต่ได้อภิเษกแล้ว ไม่ควรจะกล่าวว่า ‘ความเป็นใหญ่นี้ยังมาไม่ถึง’ เพราะความเป็นใหญ่ทั้งหมดย่อมมาถึงแล้วนั่นเทียว ฉันใดก็ฉันนั้น สำหรับพระพุทธเจ้าทั้งหลาย นับแต่การมาถึงแห่งอรหัตตมรรคแล้ว ไม่ควรจะกล่าวว่า ‘คุณชื่อนี้ยังไม่มาถึง ยังไม่แทงตลอด ยังไม่ประจักษ์’ คุณของพระสัพพัญญูทั้งปวงย่อมมาถึงแล้ว แทงตลอดแล้ว ทำให้ประจักษ์แล้วทั้งสิ้น บทว่า Ayaṃ vuccati (บุคคลนี้เรียกว่า) คือ บุคคลผู้มีคุณของพระสัพพัญญูอันแทงตลอดแล้วด้วยอริยมรรค ด้วยอานุภาพแห่งการบำเพ็ญบารมีให้บริบูรณ์อย่างนี้ ย่อมเรียกว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้า 23. Paccekabuddhaniddesepi – pubbe ananussutesūti pade pubbe vuttanayeneva attho veditabbo. Paccekabuddhopi hi pacchimabhave anācariyako attukkaṃsikañāṇeneva paṭividdhasacco sabbaññutaññāṇañceva balesu ca ciṇṇavasībhāvaṃ na pāpuṇāti. 23. แม้ในคำอธิบายพระปัจเจกพุทธเจ้า ในบทว่า pubbe ananussutesu พึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเทียว เพราะแม้พระปัจเจกพุทธเจ้าก็เป็นผู้ไม่มีอาจารย์ในภพสุดท้าย เป็นผู้แทงตลอดสัจจะด้วยพระญาณที่ยกขึ้นเอง แต่พระองค์ย่อมไม่ถึงซึ่งสัพพัญญุตญาณและความเป็นผู้มีความชำนาญอันสั่งสมแล้วในพละทั้งหลาย 24. Ubhatobhāgavimuttaniddese – aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatīti aṭṭha samāpattiyo sahajātanāmakāyena paṭilabhitvā viharati. Paññāya cassa disvāti vipassanāpaññāya saṅkhāragataṃ, maggapaññāya cattāri saccāni passitvā cattāropi āsavā khīṇā honti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo ubhatobhāgavimutto nāmāti vuccati. Ayañhi dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ubhatobhāgavimutto. Tatrāyaṃ theravādo – tipiṭakacūḷanāgatthero tāva āha – ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena, maggena samucchedavimokkhena vimuttoti ubhatobhāgehi dve vāre vimutto’’ti. Tipiṭakamahādhammarakkhitatthero ‘‘nāmanissitako eso’’ti vatvā – 24. ในคำอธิบายอุภโตภาควิมุตติ บทว่า aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati (ย่อมอยู่ด้วยการสัมผัสวิโมกข์ ๘ ด้วยกาย) หมายความว่า ย่อมอยู่ด้วยการได้สมาบัติ ๘ ด้วยนามกายที่เกิดร่วมกัน บทว่า Paññāya cassa disvā (และเมื่อเห็นด้วยปัญญา) หมายความว่า เมื่อเห็นสังขารธรรมด้วยวิปัสสนาปัญญา และเห็นสัจจะ ๔ ด้วยมรรคปัญญาแล้ว อาสวะทั้ง ๔ ของท่านย่อมสิ้นไป บทว่า Ayaṃ vuccati (บุคคลนี้เรียกว่า) คือ บุคคลผู้มีลักษณะเช่นนี้ เรียกว่า อุภโตภาควิมุต จริงอยู่ บุคคลนี้ชื่อว่าอุภโตภาควิมุต เพราะหลุดพ้นด้วยส่วนสอง หรือหลุดพ้นสองครั้ง ในเรื่องนั้น มีวาทะของพระเถระดังนี้ พระจุลนาคเถระผู้ทรงพระไตรปิฎกกล่าวไว้ก่อนว่า ‘ชื่อว่าหลุดพ้นด้วยส่วนสอง หรือหลุดพ้นสองครั้ง เพราะหลุดพ้นด้วยวิกขัมภนวิโมกข์โดยสมาบัติ และด้วยสมุจเฉทวิโมกข์โดยมรรค’ พระมหาธรรมรักขิตเถระผู้ทรงพระไตรปิฎกกล่าวว่า ‘คำนี้อาศัยชื่อ’ แล้วกล่าวว่า – ‘‘Accī yathā vātavegena khittā, (upasīvāti bhagavā;) Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ; Evaṃ munī nāmakāyā vimutto, Atthaṃ paleti na upeti saṅkha’’nti. (su. ni. 1080); (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ดูกรอุปสีวะ) เปลวไฟที่ถูกกำลังลมพัดไป ย่อมดับไป ไม่นับว่าเป็นอะไรได้ ฉันใด มุนีผู้หลุดพ้นจากนามกาย ย่อมดับไป ไม่นับว่าเป็นอะไรได้ ฉันนั้น Vatvā suttaṃ āharitvā ‘‘nāmakāyato ca rūpakāyato ca suvimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti āha. Tipiṭakacūḷābhayatthero panāha – ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena ekavāraṃ vimutto maggena samucchedavimokkhena ekavāraṃ vimuttoti ubhatobhāgavimutto’’ti. Ime pana tayopi therā paṇḍitā, ‘tiṇṇampi vāde kāraṇaṃ dissatī’ti tiṇṇampi vādaṃ tantiṃ katvā ṭhapayiṃsu. ครั้นกล่าวพระสูตรนี้แล้ว จึงกล่าวว่า ‘ชื่อว่าอุภโตภาควิมุต เพราะหลุดพ้นดีแล้วจากนามกายและรูปกาย’ ส่วนพระจุฬาภยเถระผู้ทรงพระไตรปิฎกกล่าวว่า ‘ชื่อว่าอุภโตภาควิมุต เพราะหลุดพ้นครั้งหนึ่งด้วยวิกขัมภนวิโมกข์โดยสมาบัติ และหลุดพ้นอีกครั้งหนึ่งด้วยสมุจเฉทวิโมกข์โดยมรรค’ แต่พระเถระทั้งสามรูปนี้เป็นบัณฑิต (ท่านผู้รจนาคัมภีร์) เห็นว่า ‘เหตุผลปรากฏอยู่ในวาทะของทั้งสามท่าน’ จึงได้ตั้งวาทะทั้งสามไว้เป็นแบบแผน Saṅkhepato pana arūpasamāpattiyā rūpakāyato vimutto, maggena nāmakāyato vimuttoti ubhohi bhāgehi vimuttattā ubhatobhāgavimutto. So catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pattānaṃ catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya arahattaṃ pattassa anāgāmino ca vasena pañcavidho hoti. Tattha purimā cattāro samāpattisīsaṃ nirodhaṃ na samāpajjantīti pariyāyena ubhatobhāgavimuttā nāma. Aṭṭhasamāpattilābhī anāgāmī taṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattoti nippariyāyena ubhatobhāgavimuttaseṭṭho nāma. Nanu ca arūpāvacarajjhānampi upekkhācittekaggatāhi duvaṅgikaṃ rūpāvacaracatutthajjhānampi, tasmā tampi padaṭṭhānaṃ katvā arahattaṃ pattena ubhatobhāgavimuttena bhavitabbanti? Na bhavitabbaṃ. Kasmā? Rūpakāyato avimuttattā. Tañhi kilesakāyatova vimuttaṃ, na rūpakāyato; tasmā tato vuṭṭhāya arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto nāma na hoti. Arūpāvacaraṃ pana nāmakāyato ca vimuttaṃ rūpakāyato cāti tadeva pādakaṃ katvā arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto hotīti veditabbo. แต่โดยย่อ ชื่อว่าอุภโตภาควิมุต เพราะหลุดพ้นจากส่วนทั้งสอง คือ หลุดพ้นจากรูปกายด้วยอรูปสมาบัติ และหลุดพ้นจากนามกายด้วยมรรค ท่านผู้นั้นมี ๕ ประเภท คือ ๔ ท่านผู้บรรลุอรหัตตผลโดยออกจากอรูปสมาบัติแต่ละอย่างแล้วพิจารณาสังขาร และท่านอนาคามีผู้บรรลุอรหัตตผลโดยออกจากนิโรธสมาบัติ ในบรรดาท่านเหล่านั้น ๔ ท่านแรกไม่เข้าถึงนิโรธสมาบัติอันเป็นยอดแห่งสมาบัติ จึงชื่อว่าอุภโตภาควิมุตโดยปริยาย ส่วนท่านอนาคามีผู้ได้สมาบัติ ๘ เข้าสมาบัตินั้นแล้ว ออกจากสมาบัตินั้นเจริญวิปัสสนาบรรลุอรหัตตผล ชื่อว่าเป็นอุภโตภาควิมุตผู้ประเสริฐสุดโดยนิปปริยาย ก็อรูปาวจรฌานมีองค์ ๒ คืออุเบกขาและเอกัคคตา แม้รูปาวจรจตุตถฌานก็มีองค์ ๒ เช่นกัน เพราะฉะนั้น บุคคลผู้ทำฌานนั้นให้เป็นบาทแล้วบรรลุอรหัตตผล ก็ควรจะเป็นอุภโตภาควิมุตมิใช่หรือ? ไม่ควรเป็น. เพราะเหตุไร? เพราะยังไม่หลุดพ้นจากรูปกาย. จริงอยู่ ฌานนั้นหลุดพ้นจากกายคือกิเลสเท่านั้น แต่ไม่หลุดพ้นจากรูปกาย เพราะฉะนั้น บุคคลผู้ออกจากฌานนั้นแล้วบรรลุอรหัตตผล จึงไม่ชื่อว่าเป็นอุภโตภาควิมุต ส่วนอรูปาวจรฌานนั้นหลุดพ้นทั้งจากนามกายและรูปกาย เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า บุคคลผู้ทำฌานนั้นนั่นแหละให้เป็นบาทแล้วบรรลุอรหัตตผล จึงเป็นอุภโตภาควิมุต 25. Paññāvimuttaniddese – paññāya vimuttoti paññāvimutto. So sukkhavipassako catūhi jhānehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattā cattāro cāti pañcavidho hoti. Etesu hi ekopi aṭṭhavimokkhalābhī na hoti. Teneva na heva kho aṭṭha vimokkhetiādimāha. Arūpāvacarajjhānesu pana ekasmiṃ sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hotīti. 25. ในคำอธิบายปัญญาวิมุตติ ชื่อว่าปัญญาวิมุต เพราะหลุดพ้นด้วยปัญญา ท่านผู้นั้นมี ๕ ประเภท คือ พระสุกขวิปัสสก ๑ และท่านผู้บรรลุอรหัตตผลโดยออกจากฌาน ๔ อีก ๔ ท่าน จริงอยู่ ในบรรดาท่านเหล่านั้น แม้สักท่านหนึ่งก็มิใช่ผู้ได้วิโมกข์ ๘ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า na heva kho aṭṭha vimokkhe (ย่อมไม่สัมผัสวิโมกข์ ๘...) แต่เมื่อมีอรูปาวจรฌานแม้อย่างหนึ่ง ก็ย่อมชื่อว่าเป็นอุภโตภาควิมุตเท่านั้น 26. Kāyasakkhiniddese – ekacce āsavāti heṭṭhimamaggattayavajjhā. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo kāyasakkhīti vuccati. So hi phuṭṭhantaṃ sacchikarotīti kāyasakkhī. Jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotītipi kāyasakkhī. So sotāpattiphalaṭṭhaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggaṭṭhā chabbidho hoti. 26. ในนิเทศแห่งกายสักขี – คำว่า อาสวะบางอย่าง ได้แก่ อาสวะที่พึงละด้วยมรรคเบื้องต่ำ ๓. คำว่า ผู้นี้เรียกว่า... ความว่า บุคคลผู้มีอย่างนี้เรียกว่า กายสักขี. จริงอยู่ บุคคลนั้นชื่อว่ากายสักขี เพราะทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ตนถูกต้องแล้ว. หรือชื่อว่ากายสักขี แม้เพราะท่านถูกต้องผัสสะแห่งฌานก่อน ภายหลังจึงทำให้แจ้งซึ่งนิโรธคือนิพพาน. ท่านผู้นั้นมี ๖ จำพวก คือ ตั้งแต่พระโสดาปัตติผลบุคคลไปจนถึงพระอรหัตตมรรคบุคคล. 27. Diṭṭhippattaniddese – idaṃ dukkhanti idaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ dukkhaṃ, na ito uddhaṃ dukkhaṃ. Dukkhasamudayādīsupi eseva nayo. Yathābhūtaṃ pajānātīti ṭhapetvā taṇhaṃ pañcupādānakkhandhe ‘dukkhasacca’nti yāthāvasarasato pajānāti. Taṇhā pana dukkhaṃ janeti nibbatteti, pabhāveti, tato taṃ dukkhaṃ samudeti; tasmā naṃ ayaṃ ‘dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Yasmā pana idaṃ dukkhañca samudayo ca nibbānaṃ patvā nirujjhanti vūpasammanti appavattiṃ gacchanti; tasmā naṃ ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ariyo pana aṭṭhaṅgiko maggo, taṃ dukkhanirodhaṃ gacchati; tena taṃ ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ettāvatā nānākkhaṇe saccavavatthānaṃ dassitaṃ. Idāni ekakkhaṇe dassetuṃ tathāgatappaveditātiādimāha. Tattha tathāgatappaveditāti mahābodhimaṇḍe nisīdatvā tathāgatena paṭividdhā viditā pākaṭīkatā. Dhammāti catusaccadhammā. Vodiṭṭhā hontīti sudiṭṭhā honti. Vocaritāti sucaritā. Tesu anena paññā suṭṭhu carāpitā hotīti attho. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo diṭṭhippattoti vuccati. Ayañhi diṭṭhantaṃ patto. ‘‘Dukkhā saṅkhārā, sukho nirodho’’ti ñāṇaṃ hoti. Diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ passitaṃ paññāyāti diṭṭhappatto. Ayampi kāyasakkhī viya chabbidhova hoti. 27. ในนิเทศแห่งทิฏฐิปปัตตะ – คำว่า นี้ทุกข์ ความว่า นี้คือทุกข์ ทุกข์มีเท่านี้ ทุกข์นอกเหนือไปจากนี้ไม่มี. แม้ในทุกขสมุทัยเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า ย่อมรู้ตามความเป็นจริง ความว่า ย่อมรู้ปัญจุปาทานขันธ์ เว้นตัณหา ว่าเป็น ‘ทุกขสัจ’ ตามความเป็นจริง. ส่วนตัณหาย่อมก่อให้เกิด ก่อขึ้น ทำให้ปรากฏซึ่งทุกข์ เพราะเหตุนั้น ทุกข์นั้นย่อมเกิดขึ้นจากตัณหานั้น ฉะนั้น ท่านจึงรู้ตัณหานั้นตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’. ก็เพราะว่าทุกข์และสมุทัยนี้ ถึงนิพพานแล้วย่อมดับ ย่อมสงบระงับ ย่อมถึงความไม่เป็นไป ฉะนั้น ท่านจึงรู้นิพพานนั้นตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’. ส่วนอริยมรรคมีองค์ ๘ ย่อมดำเนินไปสู่ทุกขนิโรธนั้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงรู้มรรคนั้นตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’. ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันทรงแสดงการกำหนดสัจจะในขณะต่างๆ กัน. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงในขณะเดียวกัน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตถาคตปฺปเวทิตา. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตถาคตปฺปเวทิตา ความว่า อันพระตถาคตประทับนั่ง ณ โพธิมณฑล ทรงแทงตลอด ทรงทราบ ทรงทำให้ปรากฏแล้ว. บทว่า ธมฺมา ได้แก่ สัจธรรม ๔. บทว่า โวทิฏฺฐา โหนฺติ ความว่า เป็นธรรมอันท่านเห็นดีแล้ว. บทว่า โวจริตา ความว่า ประพฤติดีแล้ว. อธิบายว่า ปัญญาของท่านผู้นี้ให้ดำเนินไปดีแล้วในสัจธรรมเหล่านั้น. คำว่า ผู้นี้เรียกว่า... ความว่า บุคคลผู้มีอย่างนี้เรียกว่า ทิฏฐิปปัตตะ. จริงอยู่ ท่านผู้นี้บรรลุถึงที่สุดแห่งทิฏฐิ. ท่านมีญาณว่า “สังขารทั้งหลายเป็นทุกข์ นิโรธเป็นสุข”. ชื่อว่าทิฏฐิปปัตตะ เพราะธรรมอันท่านเห็นแล้ว รู้แล้ว ทำให้แจ้งแล้ว ประจักษ์แล้วด้วยปัญญา. แม้ท่านผู้นี้ก็มี ๖ จำพวกเหมือนกายสักขี. 28. Saddhāvimuttaniddese – no ca kho yathā diṭṭhippattassāti yathā diṭṭhippattassa āsavā parikkhīṇā, na evaṃ saddhāvimuttassāti attho. Kiṃ pana nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ atthīti? Natthi. Atha kasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti? Āgamanīyanānattena. Diṭṭhippato hi āgamanamhi kilese vikkhambhento appadukkhena appakasirena akilamantova vikkhambhetuṃ sakkoti. Saddhāvimutto pana dukkhena kasirena kilamanto hutvā vikkhambhetuṃ sakkoti, tasmā diṭṭhippattaṃ na pāpuṇāti. Apica nesaṃ paññāyapi nānattaṃ atthiyeva. Diṭṭhippattassa hi upari tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanāñāṇaṃ tikkhaṃ sūraṃ pasannaṃ hutvā vahati. Saddhāvimuttassa vipassanāñāṇaṃ no tikkhaṃ sūraṃ pasannaṃ hutvā vahati, tasmāpi so diṭṭhippattaṃ na pāpuṇāti. 28. ในนิเทศแห่งสัทธาวิมุต – คำว่า โน จ โข ยถา ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส ความว่า อาสวะทั้งหลายของพระทิฏฐิปปัตตะสิ้นไปแล้วฉันใด ของพระสัทธาวิมุตไม่ได้สิ้นไปฉันนั้น. ถามว่า ก็ความแตกต่างในการละกิเลสของท่านทั้งสองนั้นมีอยู่หรือ? ตอบว่า ไม่มี. ถามว่า ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไร พระสัทธาวิมุตจึงไม่ถึงความเป็นทิฏฐิปปัตตะ? ตอบว่า เพราะความแตกต่างแห่งอาคมนียะ (ข้อปฏิบัติที่ต้องดำเนิน). จริงอยู่ พระทิฏฐิปปัตตะเมื่อข่มกิเลสในข้อปฏิบัติที่ต้องดำเนิน ย่อมสามารถข่มได้โดยไม่ลำบาก ไม่ยาก ไม่เหนื่อยเลย. ส่วนพระสัทธาวิมุตต้องลำบาก ยาก เหนื่อย จึงจะสามารถข่มได้ ฉะนั้น ท่านจึงไม่ถึงความเป็นทิฏฐิปปัตตะ. อีกอย่างหนึ่ง แม้ในปัญญาของท่านทั้งสองนั้นก็มีความแตกต่างกันอยู่. จริงอยู่ วิปัสสนาญาณในมรรคเบื้องบน ๓ ของพระทิฏฐิปปัตตะย่อมเป็นไปอย่างเฉียบแหลม กล้าแข็ง และผ่องใส. วิปัสสนาญาณของพระสัทธาวิมุตไม่ได้เป็นไปอย่างเฉียบแหลม กล้าแข็ง และผ่องใส ฉะนั้น แม้เพราะเหตุนี้ ท่านจึงไม่ถึงความเป็นทิฏฐิปปัตตะ. Yathā hi dvīsu taruṇesu sippaṃ dassentesu ekassa hatthe tikhiṇo asi, ekassa kuṇṭho. Tikhiṇena asinā kadalī chijjamānā saddaṃ na karoti. Kuṇṭhena asinā chijjamānā ‘kaṭakaṭā’ti saddaṃ karoti. Tattha tikhiṇena asinā saddaṃ akarontiyā eva kadaliyā chedanaṃ viya diṭṭhippattassa tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanāñāṇassa tikhiṇasūravippasannabhāvo. Kuṇṭhena asinā saddaṃ karontiyāpi kadaliyā chedanaṃ viya saddhāvimuttassa tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanāñāṇassa atikhiṇaasūraappasannabhāvo veditabbo. Imaṃ pana nayaṃ ‘no’ti paṭikkhipitvā, āgamanīyanānatteneva saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti sanniṭṭhānaṃ kataṃ. เปรียบเหมือนชายหนุ่มสองคนแสดงศิลปะ คนหนึ่งมีดาบคมในมือ อีกคนหนึ่งมีดาบทื่อ. เมื่อต้นกล้วยถูกตัดด้วยดาบคม ย่อมไม่มีเสียง. เมื่อถูกตัดด้วยดาบทื่อ ย่อมมีเสียงดัง ‘กะฏะกะฏา’. ในอุปมานั้น ความที่วิปัสสนาญาณในมรรค ๓ ของพระทิฏฐิปปัตตะเป็นญาณเฉียบแหลม กล้าแข็ง และผ่องใส เปรียบเหมือนการตัดต้นกล้วยด้วยดาบคมซึ่งไม่ทำให้เกิดเสียงเลย. พึงทราบว่า ความที่วิปัสสนาญาณในมรรค ๓ ของพระสัทธาวิมุตเป็นญาณไม่เฉียบแหลม ไม่กล้าแข็ง ไม่ผ่องใส เปรียบเหมือนการตัดต้นกล้วยด้วยดาบทื่อซึ่งแม้จะทำให้เกิดเสียง. แต่ท่านได้ปฏิเสธนัยนี้ด้วยคำว่า ‘โน’ แล้วสรุปว่า พระสัทธาวิมุตไม่ถึงความเป็นทิฏฐิปปัตตะ ก็เพราะความแตกต่างแห่งอาคมนียะเท่านั้น. Āgamaṭṭhakathāsu pana vuttaṃ – ‘‘etesu hi saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggakkhaṇe saddahantassa viya okappentassa viya adhimuccantassa viya ca kilesakkhayo hoti. Diṭṭhippattassa pubbabhāgamaggakkhaṇe kilesacchedakañāṇaṃ adandhaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ hutvā vahati. Tasmā yathā nāma atikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ na maṭṭhaṃ hoti, asi na sīghaṃ vahati, saddo suyyati, balavataro vāyāmo kātabbo hoti; evarūpā saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā. Yathā pana sunisiteneva asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ hoti, asi sīghaṃ vahati, saddo na suyyati, balavavāyāmakiccaṃ na hoti; evarūpā diṭṭhippattassa pubbabhāgamaggabhāvanā veditabbā’’ti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo saddhāvimuttoti vuccati. Ayañhi saddahanto vimuttoti saddhāvimutto. Ayampi kāyasakkhī viya chabbidhova hoti. ส่วนในอาคมอรรถกถาท่านกล่าวไว้ว่า – “จริงอยู่ ในบุคคลเหล่านั้น ความสิ้นไปแห่งกิเลสของพระสัทธาวิมุตในขณะแห่งบุพภาคคมรรค ย่อมมีประดุจผู้กำลังเชื่อ ประดุจผู้กำลังปลงใจเชื่อ และประดุจผู้กำลังน้อมใจเชื่อ. ญาณที่ตัดกิเลสของพระทิฏฐิปปัตตะในขณะแห่งบุพภาคคมรรค ย่อมเป็นไปอย่างไม่เชื่องช้า เฉียบแหลม และกล้าแข็ง. ฉะนั้น การเจริญบุพภาคคมรรคของพระสัทธาวิมุตจึงมีลักษณะเช่นนี้ คือ เปรียบเหมือนเมื่อบุคคลตัดต้นกล้วยด้วยดาบที่ไม่คม ที่ที่ถูกตัดย่อมไม่เรียบ ดาบไม่แล่นไปเร็ว ได้ยินเสียง และต้องใช้ความพยายามมากขึ้น. ส่วนการเจริญบุพภาคคมรรคของพระทิฏฐิปปัตตะพึงทราบว่ามีลักษณะเช่นนี้ คือ เปรียบเหมือนเมื่อบุคคลตัดต้นกล้วยด้วยดาบที่ลับดีแล้ว ที่ที่ถูกตัดย่อมเรียบ ดาบแล่นไปเร็ว ไม่ได้ยินเสียง และไม่ต้องใช้ความพยายามมาก”. คำว่า ผู้นี้เรียกว่า... ความว่า บุคคลผู้มีอย่างนี้เรียกว่า สัทธาวิมุต. จริงอยู่ ท่านผู้นี้ชื่อว่าสัทธาวิมุต เพราะเป็นผู้เชื่อแล้วจึงหลุดพ้น. แม้ท่านผู้นี้ก็มี ๖ จำพวกเหมือนกายสักขี. 29. Dhammānusārīniddese – paṭipannassāti iminā sotāpattimaggaṭṭho dassito. Adhimattanti balavaṃ. Paññaṃ vāhetīti paññāvāhī. Paññā imaṃ puggalaṃ vahatīti paññāvāhītipi vuttaṃ hoti. Paññāpubbaṅgamanti paññaṃ purecārikaṃ katvā. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo dhammānusārīti vuccati. So hi paññāsaṅkhātena dhammena sarati anussaratīti dhammānusārī. Sotāpattimaggaṭṭhassevetaṃ nāmaṃ. Phale pana patte diṭṭhippatto nāma hoti. 29. ในธัมมานุสารีนิทเทส: ด้วยบทว่า ปฏิปนฺนสฺส นี้ ทรงแสดงถึงบุคคลผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค. บทว่า อธิมตฺตํ ได้แก่ มีกำลัง. ชื่อว่า ปัญญาวาหี เพราะนำปัญญาไป. แม้ชื่อว่า ปัญญาวาหี เพราะปัญญานำบุคคลนี้ไป ก็กล่าวได้. บทว่า ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ ได้แก่ กระทำปัญญาให้เป็นตัวนำ. บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลผู้มีอย่างนี้เรียกว่า ธัมมานุสารี. จริงอยู่ บุคคลนั้นชื่อว่า ธัมมานุสารี เพราะย่อมแล่นไป ย่อมแล่นไปตามด้วยธรรมคือปัญญา. คำว่า ธัมมานุสารี นี้ เป็นชื่อของบุคคลผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค. ส่วนเมื่อบรรลุผลแล้ว ย่อมได้ชื่อว่า ทิฏฐิปปัตตะ. 30. Saddhānusārīniddesepi – saddhaṃ vāhetīti saddhāvāhī. Saddhā imaṃ puggalaṃ vahatīti saddhāvāhītipi vuttameva. Saddhāpubbaṅgamanti saddhaṃ purecārikaṃ katvā. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo saddhānusārīti vuccati. So hi saddhāya sarati. Anussaratīti saddhānusārī. Sotāpattimaggaṭṭhassevetaṃ nāmaṃ. Phale pana patte saddhāvimutto nāma hoti. Lokuttaradhammañhi nibbattentānaṃ dve dhurāni nāma, dve abhinivesā nāma, dve sīsāni nāma. Tattha saddhādhuraṃ paññādhuranti – dve dhurāni nāma. Eko pana bhikkhu samathābhinivesena abhinivisati, eko vipassanābhinivesenāti – ime dve abhinivesā nāma. Eko ca matthakaṃ pāpuṇanto ubhatobhāgavimutto hoti, eko paññāvimuttoti – imāni dve sīsāni nāma. Ye keci hi lokuttaradhammaṃ nibbattenti, sabbe te ime dve dhamme dhuraṃ katvā imesu dvīsu ṭhānesu abhinivisitvā imehi dvīhi ṭhānehi vimuccanti. Tesu yo bhikkhu aṭṭhasamāpattilābhī paññaṃ dhuraṃ katvā samathavasena abhiniviṭṭho aññataraṃ arūpasamāpattiṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti, so sotāpattimaggakkhaṇe dhammānusārī nāma. Parato pana chasu ṭhānesu kāyasakkhī nāma. Arahattaphale patte ubhatobhāgavimutto nāma. 30. แม้ในสัทธานุสารีนิทเทส: ชื่อว่า สัทธาวาหี เพราะนำศรัทธาไป. แม้ชื่อว่า สัทธาวาหี เพราะศรัทธานำบุคคลนี้ไป ก็กล่าวได้เหมือนกัน. บทว่า สทฺธาปุพฺพงฺคมํ ได้แก่ กระทำศรัทธาให้เป็นตัวนำ. บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลผู้มีอย่างนี้เรียกว่า สัทธานุสารี. จริงอยู่ บุคคลนั้นชื่อว่า สัทธานุสารี เพราะย่อมแล่นไป ย่อมแล่นไปตามด้วยศรัทธา. คำว่า สัทธานุสารี นี้ เป็นชื่อของบุคคลผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค. ส่วนเมื่อบรรลุผลแล้ว ย่อมได้ชื่อว่า สัทธาวิมุต. ก็สำหรับผู้ทำโลกุตรธรรมให้เกิดขึ้น มีชื่อว่าธุระ ๒ อย่าง, มีชื่อว่าอภินิเวส ๒ อย่าง, มีชื่อว่าศีสะ (ยอด) ๒ อย่าง. ในบรรดานั้น สัทธาธุระและปัญญาธุระ ชื่อว่าธุระ ๒ อย่าง. ภิกษุรูปหนึ่งน้อมไปโดยสมถอภินิเวส รูปหนึ่งน้อมไปโดยวิปัสสนาอภินิเวส เหล่านี้ชื่อว่าอภินิเวส ๒ อย่าง. รูปหนึ่งเมื่อถึงที่สุด ย่อมเป็นอุภโตภาควิมุต รูปหนึ่งเป็นปัญญาวิมุต เหล่านี้ชื่อว่าศีสะ ๒ อย่าง. จริงอยู่ ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งทำโลกุตรธรรมให้เกิดขึ้น ชนเหล่านั้นทั้งหมดกระทำธรรม ๒ อย่างนี้ให้เป็นธุระ น้อมไปในฐานะ ๒ เหล่านี้แล้ว ย่อมหลุดพ้นด้วยฐานะ ๒ เหล่านี้. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ภิกษุใดเป็นผู้ได้สมาบัติ ๘ กระทำปัญญาให้เป็นธุระ น้อมไปโดยความเป็นสมถะ กระทำอรูปสมาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งให้เป็นบาทฐาน ตั้งวิปัสสนาขึ้นแล้ว ย่อมบรรลุอรหัตตผล ภิกษุนั้นในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค ชื่อว่า ธัมมานุสารี. แต่ในฐานะ ๖ ถัดจากนั้นไป ชื่อว่า กายสักขี. เมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ชื่อว่า อุภโตภาควิมุต. Aparo paññameva dhuraṃ katvā vipassanāvasena abhiniviṭṭho suddhasaṅkhāre vā rūpāvacarajjhānesu vā aññataraṃ sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti, ayampi sotāpattimaggakkhaṇeyeva dhammānusārī nāma. Parato pana chasu ṭhānesu diṭṭhippatto nāma. Arahatte patte paññāvimutto nāma. Idha dve nāmāni apubbāni, tāni purimehi saddhiṃ pañca honti. Aparo aṭṭhasamāpattilābhī saddhaṃ dhuraṃ katvā samādhivasena abhiniviṭṭho aññataraṃ arūpasamāpattiṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti – ayaṃ sotāpattimaggakkhaṇe saddhānusārī nāma. Parato chasu ṭhānesu kāyasakkhīyeva nāma. Arahatte patte ubhatobhāgavimuttoyeva nāma. Idha ekameva nāmaṃ apubbaṃ. Tena saddhiṃ purimāni pañca cha honti. Aparo saddhameva dhuraṃ katvā vipassanāvasena abhiniviṭṭho suddhasaṅkhāre vā rūpāvacarajjhānesu vā aññataraṃ sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti. Ayampi sotāpattimaggakkhaṇe saddhānusārī nāma. Parato chasu ṭhānesu saddhāvimutto nāma. Arahatte patte paññāvimutto nāma. Idhāpi ekameva nāmaṃ apubbaṃ. Tena saddhiṃ purimāni cha satta honti. Ime satta puggalā loke aggadakkhiṇeyyā nāmāti. อีกผู้หนึ่ง กระทำปัญญาให้เป็นธุระ น้อมไปโดยความเป็นวิปัสสนา พิจารณาสังขารล้วน หรือรูปาวจรฌานอย่างใดอย่างหนึ่งแล้ว ย่อมบรรลุอรหัตตผล แม้ผู้นี้ในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค ก็ชื่อว่า ธัมมานุสารี. แต่ในฐานะ ๖ ถัดจากนั้นไป ชื่อว่า ทิฏฐิปปัตตะ. เมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ชื่อว่า ปัญญาวิมุต. ในที่นี้มีชื่อใหม่ ๒ ชื่อ ซึ่งรวมกับชื่อก่อนๆ เป็น ๕ ชื่อ. อีกผู้หนึ่ง เป็นผู้ได้สมาบัติ ๘ กระทำศรัทธาให้เป็นธุระ น้อมไปโดยความเป็นสมาธิ กระทำอรูปสมาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งให้เป็นบาทฐาน ตั้งวิปัสสนาขึ้นแล้ว ย่อมบรรลุอรหัตตผล ผู้นี้ในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค ชื่อว่า สัทธานุสารี. ในฐานะ ๖ ถัดจากนั้นไป ก็ชื่อว่า กายสักขี นั่นแหละ. เมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ก็ชื่อว่า อุภโตภาควิมุต นั่นแหละ. ในที่นี้มีชื่อใหม่เพียงชื่อเดียว. รวมกับชื่อก่อนๆ ๕ ชื่อ เป็น ๖ ชื่อ. อีกผู้หนึ่ง กระทำศรัทธาให้เป็นธุระ น้อมไปโดยความเป็นวิปัสสนา พิจารณาสังขารล้วน หรือรูปาวจรฌานอย่างใดอย่างหนึ่งแล้ว ย่อมบรรลุอรหัตตผล. แม้ผู้นี้ในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค ก็ชื่อว่า สัทธานุสารี. ในฐานะ ๖ ถัดจากนั้นไป ชื่อว่า สัทธาวิมุต. เมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ชื่อว่า ปัญญาวิมุต. แม้ในที่นี้ก็มีชื่อใหม่เพียงชื่อเดียว. รวมกับชื่อก่อนๆ ๖ ชื่อ เป็น ๗ ชื่อ. บุคคล ๗ จำพวกเหล่านี้ ชื่อว่าเป็นผู้ควรแก่ทักษิณาทานอย่างยิ่งในโลก. 31. Sattakkhattuparamaniddese – sattakkhattunti sattavāre. Sattakkhattuparamā bhavūpapatti attabhāvaggahaṇaṃ assa, tato paraṃ aṭṭhamaṃ bhavaṃ nādiyatīti sattakkhattuparamo. Sotāpanno hotīti ettha sototi ariyamaggo, tena samannāgato sotāpanno nāma. Yathāha – 31. ในสัตตักขัตตุปรมนิทเทส: บทว่า สตฺตกฺขตฺตุํ ได้แก่ เจ็ดครั้ง. การเข้าถึงภพ การถือเอาอัตภาพของบุคคลนั้นมีเจ็ดครั้งเป็นอย่างยิ่ง, หลังจากนั้น ย่อมไม่ถือเอาภพที่แปด ฉะนั้นจึงชื่อว่า สัตตักขัตตุปรมะ. ในบทว่า โสตาปนฺโน โหติ นี้ คำว่า โสตะ ได้แก่ อริยมรรค, ผู้ประกอบด้วยอริยมรรคนั้น ชื่อว่า โสดาบัน. ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘Soto sototi hidaṃ, sāriputta, vuccati. Katamo nu kho, sāriputta, sototi? Ayameva hi, bhante, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo soto, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhīti. Sotāpanno sotāpannoti, hidaṃ, sāriputta, vuccati. Katamo nu kho, sāriputta, sotāpannoti? Yo hi, bhante, iminā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena samannāgato ayaṃ vuccati sotāpanno, svāyaṃ āyasmā evaṃnāmo evaṃgotto iti vā’’ti (saṃ. ni. 5.1001). “ดูก่อนสารีบุตร คำว่า โสตะ โสตะ ดังนี้ เขากล่าวกัน. ดูก่อนสารีบุตร โสตะ คืออะไรหนอ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ โสตะ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ. ดูก่อนสารีบุตร คำว่า โสดาบัน โสดาบัน ดังนี้ เขากล่าวกัน. ดูก่อนสารีบุตร โสดาบัน คือใครหนอ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ผู้ใดประกอบด้วยอริยมรรคมีองค์ ๘ นี้ ผู้นี้เรียกว่า โสดาบัน คือ ท่านผู้มีอายุมีชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้ ดังนี้” (สํ. นิ. ๕.๑๐๐๑). Evaṃ maggakkhaṇepi sotāpanno nāma hoti. Idha pana maggena phalassa nāmaṃ dinnanti phalakkhaṇe sotāpanno adhippeto. ด้วยเหตุนี้ แม้ในขณะแห่งมรรค ก็ชื่อว่า โสดาบัน. แต่ในที่นี้ ชื่อของผลท่านให้ไว้โดยนัยแห่งมรรค ฉะนั้นจึงประสงค์ถึงโสดาบันในขณะแห่งผล. Avinipātadhammoti vinipātasaṅkhātaṃ apāyaṃ upapattivasena anāgamanasabhāvo. Niyatoti magganiyāmena niyato. Sambodhiparāyaṇoti bujjhanakabhāvaparāyaṇo. So hi paṭiladdhamaggena bujjhatīti sambodhiparāyaṇo. Upari tīhi maggehi avassaṃ bujjhissatīti sambodhiparāyaṇo. Deve ca manusse cāti devalokañca manussalokañca. Sandhāvitvā saṃsaritvāti paṭisandhivasena aparāparaṃ gantvā. Dukkhassantaṃ karotīti vaṭṭadukkhassa pariyantaṃ parivaṭumaṃ karoti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo sattakkhattuparamo nāma vuccati. Ayaṃ pana kālena devalokassa kālena manussalokassa vasena missakabhavena kathitoti veditabbo. บทว่า อวินิปาตธมฺโม ได้แก่ มีสภาวะไม่ไปสู่อบายที่เรียกว่าวินิบาตโดยการเกิด. บทว่า นิยโต ได้แก่ เที่ยงโดยความแน่นอนแห่งมรรค. บทว่า สมฺโพธิปรายโณ ได้แก่ มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า. จริงอยู่ บุคคลนั้นย่อมตรัสรู้ด้วยมรรคที่ตนได้บรรลุแล้ว ฉะนั้นจึงชื่อว่ามีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. หรือชื่อว่ามีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า เพราะจักตรัสรู้ด้วยมรรคเบื้องบน ๓ อย่างแน่นอน. บทว่า เทเว จ มนุสฺเส จ ได้แก่ ในเทวโลกและมนุสสโลก. บทว่า สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ได้แก่ ท่องเที่ยวไปครั้งแล้วครั้งเล่าโดยการปฏิสนธิ. บทว่า ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ ได้แก่ กระทำที่สุด กระทำที่สุดโดยรอบแห่งวัฏฏทุกข์. บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลผู้มีอย่างนี้เรียกว่า สัตตักขัตตุปรมะ. ส่วนบุคคลนี้ พึงทราบว่า ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นไปที่ระคนกัน คือ บางคราวในเทวโลก บางคราวในมนุสสโลก. 32. Kolaṃkolaniddese – kulato kulaṃ gacchatīti kolaṃkolo. Sotāpattiphalasacchikiriyato hi paṭṭhāya nīce kule upapatti nāma natthi, mahābhogakulesuyeva nibbattatīti attho. Dve vā tīṇi vā kulānīti devamanussavasena dve vā tayo vā bhave. Iti ayampi missakabhaveneva kathito. Desanāmattameva cetaṃ – ‘dve vā tīṇi vā’ti. Yāva chaṭṭhabhavā saṃsarantopi pana kolaṃkolova hoti. 32. ในนิเทศแห่งโกลังโกละ – ชื่อว่าโกลังโกละ เพราะไปจากตระกูลสู่ตระกูล ความว่า จำเดิมแต่การกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล การบังเกิดในตระกูลต่ำย่อมไม่มี ย่อมบังเกิดในตระกูลที่มีโภคะมากเท่านั้น คำว่า สองหรือสามตระกูล หมายถึง สองหรือสามภพ โดยนับทั้งเทวดาและมนุษย์ ดังนั้น แม้ท่านผู้นี้ก็กล่าวไว้โดยเป็นภพที่ระคนกัน (มิสสกภพ) คำว่า 'สองหรือสาม' นี้ เป็นเพียงเทศนาโวหารเท่านั้น แต่ว่า แม้ผู้ท่องเที่ยวไปจนถึงภพที่ ๖ ก็ยังเป็นโกลังโกละอยู่นั่นเอง 33. Ekabījiniddese – khandhabījaṃ nāma kathitaṃ. Yassa hi sotāpannassa ekaṃyeva khandhabījaṃ atthi, ekaṃ attabhāvaggahaṇaṃ, so ekabījī nāma. Mānusakaṃ bhavanti idaṃ panettha desanāmattameva. Devabhavaṃ nibbattetītipi pana vattuṃ vaṭṭatiyeva. Bhagavatā gahitanāmavaseneva cetāni etesaṃ nāmāni. Ettakaṃ ṭhānaṃ gato sattakkhattuparamo nāma hoti, ettakaṃ kolaṃkolo, ettakaṃ ekabījīti bhagavatā etesaṃ nāmaṃ gahitaṃ. Niyamato pana ayaṃ sattakkhattuparamo, ayaṃ kolaṃkolo, ayaṃ ekabījīti natthi. 33. ในนิเทศแห่งเอกพีชี – ท่านกล่าวถึงขันธพีชะ โสดาบันใดมีขันธพีชะเพียงหนึ่งเดียว คือมีการถือเอาอัตภาพเพียงครั้งเดียว โสดาบันนั้นชื่อว่าเอกพีชี คำว่า ภพแห่งมนุษย์ ในที่นี้เป็นเพียงเทศนาโวหารเท่านั้น แต่จะกล่าวว่า ย่อมบังเกิดในเทวภพ ก็ย่อมควรทีเดียว ชื่อเหล่านี้ของท่านเหล่านั้น เป็นไปตามชื่อที่พระผู้มีพระภาคทรงตั้งไว้ว่า ผู้ถึงฐานะเพียงเท่านี้ชื่อว่าสัตตักขัตตุปรมะ เพียงเท่านี้ชื่อว่าโกลังโกละ เพียงเท่านี้ชื่อว่าเอกพีชี แต่โดยกฎเกณฑ์แน่นอนว่า ผู้นี้เป็นสัตตักขัตตุปรมะ ผู้นี้เป็นโกลังโกละ ผู้นี้เป็นเอกพีชี ดังนี้ ย่อมไม่มี Ko pana tesaṃ etaṃ pabhedaṃ niyametīti? Keci tāva therā ‘pubbahetu niyametī’ti vadanti, keci ‘paṭhamamaggo’, keci ‘upari tayo maggā’, keci ‘tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā’ti. Tattha ‘pubbahetu niyametī’ti vāde ‘paṭhamamaggassa upanissayo kato nāma hoti, upari tayo maggā nirupanissayā uppannā’ti vacanaṃ āpajjati. ‘Paṭhamamaggo niyametī’ti vāde upari tiṇṇaṃ maggānaṃ niratthakatā āpajjati. ‘Upari tayo maggā niyamentī’ti vāde ‘aṭṭhamamagge anuppanneyeva upari tayo maggā uppannā’ti āpajjati. ‘Tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā niyametī’ti vādo pana yujjati. Sace hi upari tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā balavatī hoti, ekabījī nāma hoti; tato mandatarāya kolaṃkolo; tato mandatarāya sattakkhattuparamoti. ก็อะไรเล่ากำหนดความแตกต่างนี้ของท่านเหล่านั้น? พระเถระบางพวกกล่าวว่า 'เหตุในปางก่อนกำหนด' บางพวกกล่าวว่า 'ปฐมมรรค' บางพวกกล่าวว่า 'มรรค ๓ เบื้องสูง' บางพวกกล่าวว่า 'วิปัสสนาแห่งมรรค ๓' ในบรรดาวาทะนั้น ในวาทะที่ว่า 'เหตุในปางก่อนกำหนด' จะมีข้อความตามมาว่า 'อุปนิสัยแห่งปฐมมรรคได้ทำไว้แล้ว แต่มรรค ๓ เบื้องสูงเกิดขึ้นโดยไม่มีอุปนิสัย' ในวาทะที่ว่า 'ปฐมมรรคกำหนด' จะมีความเป็นสิ่งไร้ประโยชน์แห่งมรรค ๓ เบื้องสูงตามมา ในวาทะที่ว่า 'มรรค ๓ เบื้องสูงกำหนด' จะมีข้อความตามมาว่า 'เมื่อมรรคที่ ๘ ยังไม่เกิดขึ้นนั่นเทียว มรรค ๓ เบื้องสูงกลับเกิดขึ้นแล้ว' แต่วาทะที่ว่า 'วิปัสสนาแห่งมรรค ๓ กำหนด' ย่อมสมควร จริงอยู่ ถ้าวิปัสสนาสำหรับมรรค ๓ เบื้องสูงมีกำลัง ก็จะชื่อว่าเป็นเอกพีชี เมื่อวิปัสสนาอ่อนกว่านั้น ก็เป็นโกลังโกละ เมื่ออ่อนกว่านั้นอีก ก็เป็นสัตตักขัตตุปรมะ Ekacco hi sotāpanno vaṭṭajjhāsayo hoti, vaṭṭābhirato, punappunaṃ vaṭṭasmiṃyeva vicarati sandissati. Anāthapiṇḍiko seṭṭhi, visākhā upāsikā, cūḷarathamahārathā devaputtā, anekavaṇṇo devaputto, sakko devarājā, nāgadatto devaputtoti ime hi ettakā janā vaṭṭajjhāsayā vaṭṭābhiratā ādito paṭṭhāya cha devaloke sodhetvā akaniṭṭhe ṭhatvā parinibbāyissanti, ime idha na gahitā. Na kevalañcime; yopi manussesuyeva sattakkhattuṃ saṃsaritvā arahattaṃ pāpuṇāti, yopi devaloke nibbatto devesuyeva sattakkhattuṃ aparāparaṃ saṃsaritvā arahattaṃ pāpuṇāti, imepi idha na gahitā. Missakabhavavaseneva panettha sattakkhattuparamakolaṃkolā mānusakabhavanibbattakoyeva ca ekabījī gahitoti veditabbo. Tattha ekeko dukkhāpaṭipadādivasena catubbidhabhāvaṃ āpajjati. Saddhādhureneva cattāro sattakkhattuparamā, cattāro kolaṃkolā, cattāro ekabījinoti dvādasa honti. Sace paññāya sakkā nibbattetuṃ, ‘ahaṃ lokuttaraṃ dhammaṃ nibbattessāmī’ti evaṃ paññaṃ dhuraṃ katvā sattakkhattuparamādibhāvaṃ pattāpi paṭipadāvasena dvādasevāti ime catuvīsati sotāpannā ihaṭṭhakanijjhānikavaseneva imasmiṃ ṭhāne kathitāti veditabbā. จริงอยู่ โสดาบันบางท่านมีอัธยาศัยในวัฏฏะ ยินดีในวัฏฏะ ย่อมท่องเที่ยวไปปรากฏอยู่ในวัฏฏะบ่อยๆ อนาถบิณฑิกเศรษฐี นางวิสาขาอุบาสิกา จูฬรถเทวบุตรและมหารถเทวบุตร อเนกวัณณเทวบุตร ท้าวสักกะเทวราช นาคทัตตเทวบุตร ชนจำนวนเท่านี้แล มีอัธยาศัยในวัฏฏะ ยินดีในวัฏฏะ จำเดิมแต่เบื้องต้น ชำระเทวโลก ๖ ชั้นแล้ว ตั้งอยู่ในอกนิฏฐภพ จักปรินิพพาน ท่านเหล่านี้ไม่ได้ถูกกล่าวถึงในที่นี้ ไม่ใช่เพียงเท่านี้ แม้ผู้ที่ท่องเที่ยวไปในหมู่มนุษย์เท่านั้น ๗ ครั้งแล้วบรรลุพระอรหัต แม้ผู้ที่บังเกิดในเทวโลกแล้วท่องเที่ยวไปในหมู่เทวดาเท่านั้นครั้งแล้วครั้งเล่า ๗ ครั้งแล้วบรรลุพระอรหัต แม้ท่านเหล่านี้ก็ไม่ได้ถูกกล่าวถึงในที่นี้ พึงทราบว่า ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงสัตตักขัตตุปรมะและโกลังโกละโดยอำนาจแห่งภพที่ระคนกัน และเอกพีชีโดยเป็นผู้บังเกิดในภพมนุษย์เท่านั้น ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น แต่ละท่านย่อมถึงความเป็น ๔ อย่างโดยนัยแห่งทุกขาปฏิปทาเป็นต้น โดยสัทธาธุระอย่างเดียว มีสัตตักขัตตุปรมะ ๔ โกลังโกละ ๔ เอกพีชี ๔ รวมเป็น ๑๒ ท่าน ถ้าสามารถให้บังเกิดได้ด้วยปัญญา แม้ผู้ที่ถึงความเป็นสัตตักขัตตุปรมะเป็นต้น โดยทำปัญญาให้เป็นธุระว่า 'เราจักทำโลกุตรธรรมให้บังเกิด' ก็มี ๑๒ ท่านโดยอำนาจแห่งปฏิปทาเช่นกัน พึงทราบว่า โสดาบัน ๒๔ ท่านเหล่านี้ ท่านกล่าวไว้ในที่นี้โดยอำนาจแห่งการเพ่งอัฏฐกะในที่นี้ 34. Sakadāgāminiddese – paṭisandhivasena sakiṃ āgacchatīti sakadāgāmī. Sakidevāti ekavāraṃyeva. Imaṃ lokaṃ āgantvāti iminā pañcasu sakadāgāmīsu cattāro vajjetvā ekova gahito. Ekacco hi idha sakadāgāmiphalaṃ patvā idheva parinibbāyati, ekacco idha patvā devaloke parinibbāyati, ekacco devaloke patvā tattheva parinibbāyati, ekacco devaloke patvā idhūpapajjitvā parinibbāyati – ime cattāropi idha na gahitā. Yo pana idha patvā devaloke yāvatāyukaṃ vasitvā puna idhūpapajjitvā parinibbāyati – ayaṃ ekova idha gahitoti veditabbo. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā taṃ sabbaṃ heṭṭhā dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ lokuttarakusalaniddese vuttameva. Imassa pana sakadāgāmino ekabījinā saddhiṃ kiṃ nānākaraṇanti? Ekabījissa ekāva paṭisandhi, sakadāgāmissa dve paṭisandhiyo – idaṃ nesaṃ nānākaraṇanti. 34. ในนิเทศแห่งสกทาคามี – ชื่อว่าสกทาคามี เพราะมาสู่โลกนี้อีกครั้งหนึ่งโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ คำว่า สกิทา หมายถึง เพียงครั้งเดียวเท่านั้น ด้วยคำว่า 'มาสู่โลกนี้' นี้ ในบรรดาสกทาคามี ๕ ประเภท ท่านเว้นไว้ ๔ ประเภท รับเอาเพียงประเภทเดียว จริงอยู่ สกทาคามีบางท่าน บรรลุสกทาคามิผลในโลกนี้แล้ว ย่อมปรินิพพานในโลกนี้แหละ บางท่านบรรลุในโลกนี้แล้ว ย่อมปรินิพพานในเทวโลก บางท่านบรรลุในเทวโลกแล้ว ย่อมปรินิพพานในเทวโลกนั้นแหละ บางท่านบรรลุในเทวโลกแล้ว มาบังเกิดในโลกนี้แล้วจึงปรินิพพาน – ทั้ง ๔ ประเภทนี้ ท่านไม่ได้กล่าวถึงในที่นี้ แต่ท่านใดบรรลุในโลกนี้แล้ว ไปอยู่เทวโลกตลอดอายุขัย แล้วกลับมาบังเกิดในโลกนี้อีกจึงปรินิพพาน – พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงเพียงท่านผู้นี้ผู้เดียวในที่นี้ ส่วนข้อความที่พึงกล่าวในที่นี้ที่เหลือทั้งหมด ท่านกล่าวไว้แล้วในอรรถกถาธัมมสังคณี ในนิเทศแห่งโลกุตรกุศลข้างท้ายนั่นเทียว ก็อะไรคือความแตกต่างของพระสกทาคามีนี้กับพระเอกพีชี? พระเอกพีชีมีปฏิสนธิเพียงครั้งเดียว พระสกทาคามีมีปฏิสนธิสองครั้ง – นี้คือความแตกต่างของท่านเหล่านั้น 35. Anāgāminiddese – orambhāgiyānaṃ saṃyojanānanti oraṃ vuccati kāmadhātu. Yassa imāni pañca bandhanāni appahīnāni honti, so bhavagge nibbattopi gilitabaḷiso maccho viya dīghasuttakena pāde baddhakāko viya tehi bandhanehi ākaḍḍhiyamāno kāmadhātuyaṃyeva pavattatīti pañca bandhanāni orambhāgiyānīti vuccanti. Heṭṭhābhāgiyāni heṭṭhākoṭṭhāsikānīti attho. Parikkhayāti tesaṃ bandhanānaṃ parikkhayena. Opapātikoti upapātayoniko. Imināssa gabbhaseyyā paṭikkhittā. Tattha parinibbāyīti tattha suddhāvāsaloke parinibbāyitā. Anāvattidhammo tasmā lokāti paṭisandhiggahaṇavasena tasmā lokā idha anāvattanasabhāvo. Buddhadassanatheradassanadhammassavanānaṃ panatthāyassa āgamanaṃ anivāritaṃ. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evaṃvidho puggalo paṭisandhivasena puna anāgamanato anāgāmī nāma vuccati. 35. ในอนาคามินิทเทส – บทว่า โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ความว่า โอรัม เรียกว่า กามธาตุ สังโยชน์ ๕ ประการนี้ ผู้ใดยังละไม่ได้ ผู้นั้นแม้เกิดในภวัคคพรหม ก็ถูกเครื่องผูกเหล่านั้นดึงมาเป็นไปในกามธาตุเท่านั้น เหมือนปลาที่กลืนเบ็ด หรือเหมือนกาที่ถูกผูกเท้าด้วยเชือกยาว ฉะนั้น เครื่องผูก ๕ ประการจึงเรียกว่า โอรัมภาคิยะ อธิบายว่า เป็นส่วนเบื้องล่าง เป็นส่วนเบื้องต่ำ บทว่า ปริกฺขยา คือ เพราะความสิ้นไปแห่งเครื่องผูกเหล่านั้น บทว่า โอปปาติโก คือ ผู้เกิดในอุปปาติกโยนิ ด้วยบทนี้ เป็นอันปฏิเสธการนอนในครรภ์ของท่าน บทว่า ตตฺถ ปรินิพฺพายี คือ ผู้จะปรินิพพานในสุทธาวาสโลกนั้น บทว่า อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกา คือ มีสภาวะไม่กลับมาจากโลกนั้นมาสู่โลกนี้อีกโดยการถือปฏิสนธิ แต่การมาของท่านเพื่อเฝ้าพระพุทธเจ้า เพื่อพบพระเถระ และเพื่อฟังธรรม ไม่ได้ถูกห้ามไว้ บทว่า อยํ วุจฺจติ คือ บุคคลเช่นนี้ ชื่อว่า อนาคามี เพราะไม่กลับมาอีกโดยการปฏิสนธิ 36. Antarāparinibbāyiniddese – upapannaṃ vā samanantarāti upapannasamanantarā vā hutvā. Appattaṃ vā vemajjhaṃ āyuppamāṇanti āyuppamāṇaṃ vemajjhaṃ appattaṃ vā hutvā ariyamaggaṃ sañjanetīti attho. Vāsaddavikappato pana vemajjhaṃ pattantipi attho veditabbo. Evaṃ tayo antarāparinibbāyino siddhā honti. Upariṭṭhimānaṃ saṃyojanānanti upari pañcannaṃ uddhambhāgiyasaṃyojanānaṃ aṭṭhannaṃ vā kilesānaṃ. Pahānāyāti etesaṃ pajahanatthāya maggaṃ sañjaneti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo āyuvemajjhassa antarāyeva parinibbāyanato antarāparinibbāyīti vuccati. 36. ในอันตราปรินิพพายินิทเทส – บทว่า อุปปนฺนํ วา สมนนฺตรา คือ เกิดขึ้นแล้วในลำดับ หรือ บทว่า อปฺปตฺตํ วา เวมชฺฌํ อายุุปมาณํ อธิบายว่า ยังไม่ถึงกึ่งกลางแห่งประมาณอายุ แล้วยังอริยมรรคให้เกิด แต่เพราะวา ศัพท์ที่เป็นวิกัปปะ พึงทราบความว่า ถึงกึ่งกลางแล้วก็ได้ ด้วยเหตุนี้ อันตราปรินิพพายีจึงสำเร็จเป็น ๓ ประเภท บทว่า อุปริฏฺฐิมานํ สํโยชนานํ คือ แห่งสังโยชน์เบื้องบน ๕ อย่าง หรือแห่งกิเลส ๘ อย่าง บทว่า ปหานาย คือ ยังมรรคให้เกิดเพื่อประโยชน์แก่การละสังโยชน์เหล่านั้น บทว่า อยํ วุจฺจติ คือ บุคคลเช่นนี้ ชื่อว่า อันตราปรินิพพายี เพราะปรินิพพานในระหว่างแห่งกึ่งอายุนั้นเอง 37. Upahaccaparinibbāyiniddese – atikkamitvā vemajjhaṃ āyuppamāṇanti āyuppamāṇaṃ vemajjhaṃ atikkamitvā. Upahacca vā kālakiriyanti upagantvā kālakiriyaṃ. Āyukkhayassa āsanne ṭhatvāti attho. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo avihesu tāva kappasahassappamāṇassa āyuno pañcakappasatasaṅkhātaṃ vemajjhaṃ atikkamitvā chaṭṭhe vā kappasate sattamaṭṭhamanavamānaṃ vā aññatarasmiṃ dasameyeva vā kappasate ṭhatvā arahattaṃ patvā kilesaparinibbānena parinibbāyanato upahaccaparinibbāyīti vuccati. 37. ในอุปหัจจปรินิพพายินิทเทส – บทว่า อติกฺกมิตฺวา เวมชฺฌํ อายุุปมาณํ คือ ก้าวล่วงกึ่งกลางแห่งประมาณอายุไป บทว่า อุปหจฺจ วา กาลกิริยํ คือ เข้าไปใกล้ความตาย อธิบายว่า ดำรงอยู่ในที่ใกล้แห่งความสิ้นอายุ บทว่า อยํ วุจฺจติ คือ บุคคลเช่นนี้ ในอวิหาพรหม ก้าวล่วงกึ่งกลางแห่งอายุประมาณหนึ่งพันกัปป์ คือ ห้าร้อยกัปป์ไปแล้ว ดำรงอยู่ในกัปป์ที่หกร้อย หรือในกัปป์ที่เจ็ด แปด เก้า กัปป์ใดกัปป์หนึ่ง หรือในกัปป์ที่หนึ่งพันนั่นเทียว บรรลุพระอรหัตแล้วปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพาน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อุปหัจจปรินิพพายี 38. Asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyiniddesesu – asaṅkhārena appadukkhena adhimattapayogaṃ akatvāva kilesaparinibbānena parinibbānadhammoti asaṅkhāraparinibbāyī. Sasaṅkhārena dukkhena kasirena adhimattapayogaṃ katvāva kilesaparinibbānena parinibbāyanadhammoti sasaṅkhāraparinibbāyī. 38. ในอสังขารและสสังขารปรินิพพายินิทเทส – ผู้มีปกติปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพานโดยไม่ต้องใช้ความเพียรยิ่ง ด้วยอสสังขาร คือ ด้วยความลำบากน้อย ชื่อว่า อสังขารปรินิพพายี ผู้มีปกติปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพานโดยต้องใช้ความเพียรยิ่ง ด้วยสสังขาร คือ ด้วยความลำบาก ด้วยความยาก ชื่อว่า สสังขารปรินิพพายี 40. Uddhaṃsotaniddese – uddhaṃ vāhibhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotaṃ vāti uddhaṃsoto. Uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhamassa maggasotanti uddhaṃsoto. Akaniṭṭhaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmī. Avihā cuto atappaṃ gacchatītiādīsu avihe kappasahassaṃ vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā atappaṃ gacchati. Tatrāpi dve kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassaṃ gacchati. Tatrāpi cattāri kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassiṃ gacchati. Tatrāpi aṭṭha kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā akaniṭṭhaṃ gacchati. Tattha vasanto ariyamaggaṃ sañjanetīti attho. 40. ในอุทธังโสตนิทเทส – ชื่อว่า อุทธังโสโต เพราะมีกระแสคือตัณหา หรือกระแสคือวัฏฏะของท่านไปในเบื้องบน โดยมีสภาวะไหลไปในเบื้องบน หรือชื่อว่า อุทธังโสโต เพราะมีกระแสคือมรรคของท่านไปในเบื้องบน โดยเป็นสิ่งที่พึงได้เมื่อไปในเบื้องบน ผู้ไปสู่พรหมโลกชั้นอกนิฏฐะ ชื่อว่า อกนิฏฐคามี ในบทว่า อวิหา จุโต อตปฺปํ คจฺฉติ เป็นต้น (มีความว่า) จุติจากอวิหาพรหมแล้ว ไม่สามารถบรรลุพระอรหัตในขณะที่อยู่ในอวิหาพรหมพันกัปป์ได้ จึงไปสู่พรหมโลกชั้นอตัปปา แม้ในอตัปปาพรหมนั้น อยู่สองพันกัปป์ ไม่สามารถบรรลุพระอรหัตได้ จึงไปสู่พรหมโลกชั้นสุทัสสา แม้ในสุทัสสาพรหมนั้น อยู่สี่พันกัปป์ ไม่สามารถบรรลุพระอรหัตได้ จึงไปสู่พรหมโลกชั้นสุทัสสี แม้ในสุทัสสีพรหมนั้น อยู่แปดพันกัปป์ ไม่สามารถบรรลุพระอรหัตได้ จึงไปสู่พรหมโลกชั้นอกนิฏฐะ อธิบายว่า เมื่ออยู่ในอกนิฏฐพรหมนั้น จึงยังอริยมรรคให้เกิดขึ้น Imesaṃ pana anāgāmīnaṃ pabhedajānanatthaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīcatukkaṃ veditabbaṃ. Tattha yo avihato paṭṭhāya cattāro devaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāyati ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo pana heṭṭhā tayo devaloke sodhetvā sudassīdevaloke ṭhatvā parinibbāyati – ayaṃ uddhaṃsoto, na akaniṭṭhagāmī nāma. Yo pana ito akaniṭṭhameva gantvā parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto, akaniṭṭhagāmī nāma. Yo pana heṭṭhā catūsu devalokesu tattha tattheva parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto, na akaniṭṭhagāmī nāmāti. Evamete aṭṭhacattālīsa anāgāmino honti. แต่เพื่อทราบความแตกต่างของพระอนาคามีเหล่านี้ พึงทราบจตุกกะคือ อุทธังโสโต อกนิฏฐคามี ในบรรดาพระอนาคามีเหล่านั้น ผู้ใดชำระเทวโลก ๔ ชั้น เริ่มตั้งแต่อวิหาพรหม แล้วไปสู่พรหมโลกชั้นอกนิฏฐะแล้วปรินิพพาน ผู้นี้ชื่อว่า อุทธังโสโต อกนิฏฐคามี ส่วนผู้ใดชำระเทวโลกเบื้องต่ำ ๓ ชั้น แล้วดำรงอยู่ในสุทัสสีเทวโลกแล้วปรินิพพาน ผู้นี้ชื่อว่า อุทธังโสโต แต่ไม่ชื่อว่า อกนิฏฐคามี ส่วนผู้ใดจากโลกนี้ไปสู่พรหมโลกชั้นอกนิฏฐะเท่านั้นแล้วปรินิพพาน ผู้นี้ไม่ชื่อว่า อุทธังโสโต แต่ชื่อว่า อกนิฏฐคามี ส่วนผู้ใดปรินิพพานในเทวโลกเบื้องต่ำ ๔ ชั้น ในที่นั้นๆ นั่นเทียว ผู้นี้ไม่ชื่อว่า อุทธังโสโต และไม่ชื่อว่า อกนิฏฐคามี ด้วยประการฉะนี้ พระอนาคามีเหล่านี้จึงมี ๔๘ ประเภท Kathaṃ? Avihe tāva tayo antarāparinibbāyino, eko upahaccaparinibbāyī, eko uddhaṃsoto te asaṅkhāraparinibbāyino pañca, sasaṅkhāraparinibbāyino pañcāti dasa honti. Tathā atappāsudassāsudassīsūti cattāro dasakā cattālīsaṃ. Akaniṭṭhe pana uddhaṃsoto natthi. Tayo pana antarāparinibbāyino, eko upahaccaparinibbāyī. Te asaṅkhāraparinibbāyino cattāro, sasaṅkhāraparinibbāyino cattāroti aṭṭha. Evaṃ aṭṭhacattālīsaṃ honti. อย่างไร? คือ ในอวิหาพรหม มีอันตราปรินิพพายี ๓, อุปหัจจปรินิพพายี ๑, อุทธังโสโต ๑, ท่านเหล่านี้ที่เป็นอสังขารปรินิพพายีมี ๕, ที่เป็นสสังขารปรินิพพายีมี ๕ รวมเป็น ๑๐ ในอตัปปา สุทัสสา และสุทัสสีพรหมก็เช่นกัน ดังนั้น ๔ หมวดๆ ละ ๑๐ จึงเป็น ๔๐ แต่ในอกนิฏฐพรหม ไม่มีอุทธังโสโต แต่มีอันตราปรินิพพายี ๓, อุปหัจจปรินิพพายี ๑ ท่านเหล่านี้ที่เป็นอสังขารปรินิพพายีมี ๔, ที่เป็นสสังขารปรินิพพายีมี ๔ รวมเป็น ๘ ด้วยประการฉะนี้ จึงมี ๔๘ ประเภท Te sabbepi papaṭikopamāya dīpitā – divasaṃ santattānampi hi ārakaṇṭakavipphalikanakhacchedanānaṃ ayomukhe haññamāne papaṭikā uppajjitvāva nibbāyati – evarūpo paṭhamo antarāparinibbāyī veditabbo. Kasmā? Uppannasamanantarāva kilesaparinibbānena parinibbāyanato. Tato mahantatare ayomukhe haññamāne papaṭikā ākāsaṃ ullaṅghitvā nibbāyati – evarūpo dutiyo antarāparinibbāyī daṭṭhabbo. Kasmā? Vemajjhaṃ appatvā parinibbāyanato. Tato mahantatare ayomukhe haññamāne papaṭikā ākāsaṃ ullaṅghitvā nivattamānā pathaviyaṃ anupahaccatalā hutvā parinibbāyati – evarūpo tatiyo antarāparinibbāyī daṭṭhabbo. Kasmā? Vemajjhaṃ patvā anupahacca parinibbāyanato. Tato mahantatare ayomukhe haññamāne papaṭikā ākāsaṃ ullaṅghitvā pathaviyaṃ patitvā upahaccatalā hutvā nibbāyati – evarūpo upahaccaparinibbāyī veditabbo. Kasmā? Kālakiriyaṃ upagantvā āyugatiṃ khepetvā parinibbāyanato. Tato mahantatare ayomukhe haññamāne papaṭikā paritte tiṇakaṭṭhe patitvā taṃ parittaṃ tiṇakaṭṭhaṃ jhāpetvā nibbāyati – evarūpo asaṅkhāraparinibbāyī veditabbo. Kasmā? Appayogena lahusāya gatiyā parinibbāyanato. Tato mahantatare ayomukhe haññamāne papaṭikā vipule tiṇakaṭṭhapuñje patitvā taṃ vipulaṃ tiṇakaṭṭhapuñjaṃ jhāpetvā nibbāyati – evarūpo sasaṅkhāraparinibbāyī veditabbo. Kasmā? Sappayogena alahusāya gatiyā parinibbāyanato. Aparā mahantesu tiṇakaṭṭhapuñjesu patati, tattha mahantesu tiṇakaṭṭhapuñjesu jhāyamānesu vītaccitaṅgāro vā jālā vā uppatitvā kammārasālaṃ jhāpetvā gāmanigamanagararaṭṭhaṃ jhāpetvā samuddantaṃ patvā nibbāyati – evarūpo uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī daṭṭhabbo. Kasmā? Anekabhavabījavipphāraṃ phussa phussa byantīkatvā parinibbāyanato. Yasmā pana ārakaṇṭakādibhedaṃ khuddakampi mahantampi ayokapālameva, tasmā sutte sabbavāresu ayokapālantveva vuttaṃ (a. ni. 7.55). Yathāha – ท่านเหล่านั้นทั้งหมด พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วด้วยอุปมาด้วยสะเก็ดไฟ - คือว่า เมื่อเขาเอาค้อนตีเหล็กที่เผาไฟร้อนจัดตลอดวันอยู่ เช่น ปลายสว่าน สะเก็ดไม้ หรือมีดตัดเล็บ สะเก็ดไฟเกิดขึ้นแล้วก็ดับไปเลย - บุคคลเช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นอันตราปรินิพพายีประเภทที่หนึ่ง. เพราะเหตุไร? เพราะปรินิพพานด้วยการดับกิเลสทันทีที่เกิดขึ้น. เมื่อเขาตีเหล็กที่ใหญ่กว่านั้น สะเก็ดไฟลอยขึ้นไปในอากาศแล้วก็ดับไป - บุคคลเช่นนี้ พึงเห็นว่าเป็นอันตราปรินิพพายีประเภทที่สอง. เพราะเหตุไร? เพราะปรินิพพานโดยยังไม่ถึงท่ามกลาง. เมื่อเขาตีเหล็กที่ใหญ่กว่านั้นอีก สะเก็ดไฟลอยขึ้นไปในอากาศแล้วกลับตกลงมาปรินิพพานโดยยังไม่ทันกระทบพื้นดิน - บุคคลเช่นนี้ พึงเห็นว่าเป็นอันตราปรินิพพายีประเภทที่สาม. เพราะเหตุไร? เพราะถึงท่ามกลางแล้วปรินิพพานโดยยังไม่กระทบ. เมื่อเขาตีเหล็กที่ใหญ่กว่านั้นอีก สะเก็ดไฟลอยขึ้นไปในอากาศแล้วตกลงบนพื้นดิน กระทบพื้นแล้วจึงดับไป - บุคคลเช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นอุปหัจจปรินิพพายี. เพราะเหตุไร? เพราะทำกาละแล้ว สิ้นอายุขัยแล้วจึงปรินิพพาน. เมื่อเขาตีเหล็กที่ใหญ่กว่านั้นอีก สะเก็ดไฟตกลงบนกองหญ้าและไม้เล็กน้อย แล้วเผากองหญ้าและไม้เล็กน้อยนั้นแล้วก็ดับไป - บุคคลเช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นอสังขารปรินิพพายี. เพราะเหตุไร? เพราะปรินิพพานด้วยความเพียรไม่มาก ด้วยคติที่รวดเร็ว. เมื่อเขาตีเหล็กที่ใหญ่กว่านั้นอีก สะเก็ดไฟตกลงบนกองหญ้าและไม้ใหญ่ แล้วเผากองหญ้าและไม้ใหญ่นั้นแล้วก็ดับไป - บุคคลเช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นสสังขารปรินิพพายี. เพราะเหตุไร? เพราะปรินิพพานด้วยความเพียรมาก ด้วยคติที่ไม่รวดเร็ว. สะเก็ดไฟอีกชนิดหนึ่ง ตกลงบนกองหญ้าและไม้ใหญ่ๆ เมื่อกองหญ้าและไม้ใหญ่ๆ เหล่านั้นกำลังลุกไหม้อยู่ ถ่านไฟที่ลุกโชนหรือเปลวไฟก็พลุ่งขึ้นไปเผาโรงตีเหล็ก เผาหมู่บ้าน นิคม นคร และแว่นแคว้น แล้วไปถึงที่สุดคือมหาสมุทรจึงดับไป - บุคคลเช่นนี้ พึงเห็นว่าเป็นอุทธังโสโตอกนิฏฐคามี. เพราะเหตุไร? เพราะปรินิพพานโดยสัมผัสการแผ่ขยายแห่งพืชคือภพเป็นอันมากแล้วทำให้สิ้นไป. แต่เพราะว่า แม้สิ่งที่แตกต่างกันเช่นปลายสว่านเป็นต้น จะเล็กหรือใหญ่ ก็ล้วนเป็นแผ่นเหล็กทั้งสิ้น ฉะนั้น ในพระสูตรจึงตรัสไว้ว่า "แผ่นเหล็ก" ในทุกกรณี (อํ. สตฺตก. ๗.๕๕) ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – ‘no cassa, no ca me siyā, na bhavissati, na me bhavissati, yadatthi yaṃ bhūtaṃ, taṃ pajahāmī’’’ti upekkhaṃ paṭilabhati. So bhave na rajjati, sambhave na rajjati, atthuttari padaṃ santaṃ sammappaññāya passati. Tañca khvassa padaṃ na sabbena sabbaṃ sacchikataṃ hoti. Tassa na sabbena sabbaṃ mānānusayo pahīno hoti, na sabbena sabbaṃ bhavarāgānusayo pahīno hoti, na sabbena sabbaṃ avijjānusayo pahīno hoti. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā antarāparinibbāyī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā nibbāyeyya; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… antarāparinibbāyī hoti. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ว่า ‘กรรมและวิบากอย่าได้มี, อย่าได้มีแก่เรา, จักไม่มี, จักไม่มีแก่เรา, สิ่งใดมีอยู่ สิ่งใดเป็นอยู่ เราจะละสิ่งนั้น’ ดังนี้แล้ว ย่อมได้อุเบกขา. เธอย่อมไม่กำหนัดในภพ ไม่กำหนัดในสมภพ ย่อมเห็นบทอันยิ่งซึ่งเป็นธรรมสงบด้วยปัญญาโดยชอบ. แต่บทนั้น เธอก็ยังมิได้ทำให้แจ้งโดยประการทั้งปวง. มานานุสัยของเธอยังละไม่ได้โดยสิ้นเชิง ภวราคานุสัยของเธอยังละไม่ได้โดยสิ้นเชิง อวิชชานุสัยของเธอยังละไม่ได้โดยสิ้นเชิง. เธอเป็นอันตราปรินิพพายี เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อเขาตีแผ่นเหล็กที่เผาไฟร้อนจัดตลอดวัน สะเก็ดไฟเกิดขึ้นแล้วก็ดับไป ฉันใด; ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ว่า ‘กรรมและวิบากอย่าได้มี...ฯลฯ...’ ย่อมเป็นอันตราปรินิพพายี. ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… antarāparinibbāyī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā nibbāyeyya; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… antarāparinibbāyī hoti. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ว่า ‘กรรมและวิบากอย่าได้มี...ฯลฯ...’ ย่อมเป็นอันตราปรินิพพายี. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อเขาตีแผ่นเหล็กที่เผาไฟร้อนจัดตลอดวัน สะเก็ดไฟเกิดขึ้นแล้วลอยขึ้นไปแล้วก็ดับไป ฉันใด; ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ว่า ‘กรรมและวิบากอย่าได้มี...ฯลฯ...’ ย่อมเป็นอันตราปรินิพพายี. ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… antarāparinibbāyī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā anupahacca talaṃ nibbāyeyya; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… antarāparinibbāyī hoti. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ว่า ‘กรรมและวิบากอย่าได้มี...ฯลฯ...’ ย่อมเป็นอันตราปรินิพพายี. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อเขาตีแผ่นเหล็กที่เผาไฟร้อนจัดตลอดวัน สะเก็ดไฟเกิดขึ้นแล้วลอยขึ้นไปแล้วดับไปโดยยังไม่ทันกระทบพื้น ฉันใด; ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ว่า ‘กรรมและวิบากอย่าได้มี...ฯลฯ...’ ย่อมเป็นอันตราปรินิพพายี. ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… upahaccaparinibbāyī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā upahacca talaṃ nibbāyeyya; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… upahaccaparinibbāyī hoti. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ว่า ‘กรรมและวิบากอย่าได้มี...ฯลฯ...’ ย่อมเป็นอุปหัจจปรินิพพายี. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อเขาตีแผ่นเหล็กที่เผาไฟร้อนจัดตลอดวัน สะเก็ดไฟเกิดขึ้นแล้วลอยขึ้นไปแล้วกระทบพื้นจึงดับไป ฉันใด; ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ว่า ‘กรรมและวิบากอย่าได้มี...ฯลฯ...’ ย่อมเป็นอุปหัจจปรินิพพายี. ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… parikkhayā asaṅkhāraparinibbāyī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā paritte tiṇapuñje vā kaṭṭhapuñje vā nipateyya, sā tattha aggimpi janeyya, dhūmampi janeyya, aggimpi janetvā dhūmampi janetvā tameva parittaṃ tiṇapuñjaṃ vā kaṭṭhapuñjaṃ vā pariyādiyitvā anāhārā nibbāyeyya; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… parikkhayā asaṅkhāraparinibbāyī hoti. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ว่า ‘กรรมและวิบากอย่าได้มี...ฯลฯ...’ เพราะสังโยชน์สิ้นไป ย่อมเป็นอสังขารปรินิพพายี. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อเขาตีแผ่นเหล็กที่เผาไฟร้อนจัดตลอดวัน สะเก็ดไฟเกิดขึ้นแล้วลอยขึ้นไปตกลงบนกองหญ้าหรือกองไม้เล็กน้อย, สะเก็ดไฟนั้นพึงทำใ้ห้เกิดไฟและเกิดควันขึ้นที่กองหญ้าหรือกองไม้นั้น, ครั้นทำให้เกิดไฟและเกิดควันแล้ว เผาผลาญกองหญ้าหรือกองไม้เล็กน้อยนั้นจนหมดสิ้นแล้ว ก็ดับไปเพราะไม่มีเชื้อ ฉันใด; ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ว่า ‘กรรมและวิบากอย่าได้มี...ฯลฯ...’ เพราะสังโยชน์สิ้นไป ย่อมเป็นอสังขารปรินิพพายี. ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… sasaṅkhāraparinibbāyī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā vipule tiṇapuñje vā kaṭṭhapuñje vā nipateyya, sā tattha aggimpi janeyya…pe… tameva vipulaṃ tiṇapuñjaṃ vā kaṭṭhapuñjaṃ vā pariyādiyitvā anāhārā nibbāyeyya; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… sasaṅkhāraparinibbāyī hoti. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ คือ...ฯลฯ... เป็นผู้ปรินิพพานด้วยต้องใช้ความเพียร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อช่างเหล็กตีแผ่นเหล็กที่ร้อนจัดตลอดวัน สะเก็ดไฟเกิดขึ้นแล้วกระเด็นขึ้นไป ตกลงบนกองหญ้าหรือกองไม้ใหญ่ สะเก็ดไฟนั้นพึงให้เกิดไฟขึ้นในที่นั้นได้...ฯลฯ... ไฟนั้นเผากองหญ้าหรือกองไม้ใหญ่นั้นให้หมดสิ้นไปแล้ว เพราะไม่มีเชื้อจึงดับไป ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ คือ...ฯลฯ... เป็นผู้ปรินิพพานด้วยต้องใช้ความเพียร ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… parikkhayā uddhaṃsoto hoti akaniṭṭhagāmī. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā mahante tiṇapuñje vā kaṭṭhapuñje vā nipateyya, sā tattha aggimpi janeyya…pe… tameva mahantaṃ tiṇapuñjaṃ vā kaṭṭhapuñjaṃ vā pariyādiyitvā gacchampi daheyya, dāyampi daheyya, gacchampi dahitvā dāyampi dahitvā haritantaṃ vā pathantaṃ vā selantaṃ vā udakantaṃ vā ramaṇīyaṃ vā bhūmibhāgaṃ āgamma anāhārā nibbāyeyya; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa…pe… parikkhayā uddhaṃsoto hoti akaniṭṭhagāmī’’ti (a. ni. 7.55). ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ คือ...ฯลฯ... เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป จึงเป็นอุทธังโสโตอกนิฏฐคามี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อช่างเหล็กตีแผ่นเหล็กที่ร้อนจัดตลอดวัน สะเก็ดไฟเกิดขึ้นแล้วกระเด็นขึ้นไป ตกลงบนกองหญ้าหรือกองไม้ใหญ่ สะเก็ดไฟนั้นพึงให้เกิดไฟขึ้นในที่นั้นได้...ฯลฯ... ไฟนั้นเผากองหญ้าหรือกองไม้ใหญ่นั้นให้หมดสิ้นไปแล้ว พึงไหม้พุ่มไม้บ้าง ป่าไม้บ้าง ครั้นไหม้พุ่มไม้และป่าไม้แล้ว ไปจนถึงที่สุดเขตหญ้าเขียว หรือที่สุดถนน หรือที่สุดแผ่นหิน หรือที่สุดน้ำ หรือภูมิภาคอันน่ารื่นรมย์แล้ว เพราะไม่มีเชื้อจึงดับไป ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ คือ...ฯลฯ... เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป จึงเป็นอุทธังโสโตอกนิฏฐคามี 41-44. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannādiniddesā uttānatthāva. Ayaṃ vuccati puggalo arahāti ettha pana dvādasa arahanto veditabbā. Kathaṃ? Tayo hi vimokkhā – suññato, animitto, appaṇihitoti. Tattha suññatavimokkhena vimuttakhīṇāsavo paṭipadāvasena catubbidho hoti; tathā animittaappaṇihitavimokkhehīti – evaṃ dvādasa arahanto veditabbā. Iti ime dvādasa arahanto viya dvādaseva sakadāgāmino, catuvīsati sotāpannā, aṭṭhacattālīsa anāgāminoti ettakā puggalā ito muccitvā bahiddhā nuppajjanti, imasmiññeva sabbaññubuddhasāsane uppajjantīti. ๔๑-๔๔. นิเทศว่าด้วยบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลเป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น แต่ในคำว่า ‘บุคคลนี้เรียกว่าพระอรหันต์’ นี้ พึงทราบพระอรหันต์ ๑๒ จำพวก อย่างไร? คือ วิโมกข์มี ๓ อย่าง ได้แก่ สุญญตวิโมกข์ อนิมิตตวิโมกข์ อัปปณิหิตวิโมกข์ ในวิโมกข์ ๓ อย่างนั้น พระขีณาสพผู้หลุดพ้นด้วยสุญญตวิโมกข์ จำแนกโดยปฏิปทาเป็น ๔ อย่าง แม้ผู้หลุดพ้นด้วยอนิมิตตวิโมกข์และอัปปณิหิตวิโมกข์ก็ฉันนั้น พึงทราบพระอรหันต์ ๑๒ จำพวก ด้วยประการฉะนี้ เหมือนอย่างพระอรหันต์ ๑๒ จำพวกนี้ พระสกทาคามีก็มี ๑๒ จำพวก พระโสดาบันมี ๒๔ จำพวก พระอนาคามีมี ๔๘ จำพวก บุคคลจำนวนเท่านี้ หลุดพ้นไปจากศาสนานี้แล้ว ย่อมไม่เกิดในภายนอก ย่อมเกิดขึ้นในพระสัพพัญญูพุทธศาสนานี้เท่านั้น Ekakaniddesavaṇṇanā. วรรณนาเอกกนิเทศ 2. Dukaniddesavaṇṇanā 2. วรรณนาทุกนิเทศ 45. Dukaniddese kodhanoti kujjhanasīlo mahākodho. Evaṃ puggalaṃ pucchitvāpi dhammena puggalaṃ dassetuṃ tattha katamo kodhotiādimāha. Upanāhīniddesādīsupi eseva nayo. Kodho kujjhanātiādīni heṭṭhā vuttatthāneva. Tathā upanāhīniddesādīsu pubbakālaṃ kodhotiādīni. Ayaṃ kodho appahīnoti ayaṃ ettako kodho vikkhambhanappahānena vā tadaṅgappahānena vā samucchedappahānena vā appahīno. Parato upanāhādīsupi eseva nayo. 45. ในทุกนิเทศ บทว่า โกธโน ความว่า ผู้มีปกติโกรธ คือมักโกรธ แม้เมื่อถามถึงบุคคลอย่างนี้แล้ว เพื่อจะแสดงบุคคลโดยสภาวธรรม จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า บรรดาธรรมเหล่านั้น โกธะเป็นไฉน แม้ในอุปนาหินิเทศเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ บทว่า โกโธ กุชฺฌนา เป็นต้น มีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว แม้ในอุปนาหินิเทศเป็นต้น ก็มีคำว่า ปุพฺพกาลํ โกโธ เป็นต้น ฉันนั้น บทว่า อยํ โกโธ อปฺปหีโน ความว่า โกธะประมาณเท่านี้ ยังละไม่ได้ด้วยวิกขัมภนปหาน หรือด้วยตทังคปหาน หรือด้วยสมุจเฉทปหาน ในอุปนาหะเป็นต้นถัดไป ก็นัยนี้แหละ 53. Ahirikaniddesādīsu – iminā ahirikenāti iminā evaṃpakārena ahirikadhammena samannāgato. Iminā anottappenātiādīsupi eseva nayo. 53. ในอหิริกนิเทศเป็นต้น บทว่า อิมินา อหิริเกน ความว่า ผู้ประกอบด้วยธรรมคืออหิริกะชนิดนี้ แม้ในบทว่า อิมินา อโนตฺตปฺเปน เป็นต้น ก็นัยนี้แหละ 63. Ajjhattasaṃyojanoti ajjhattabandhano. Bahiddhāsaṃyojanoti bahiddhābandhano. Te ubhopi vacchakasālūpamāya dīpetabbā. Vacchakasālāya hi anto baddho antoyeva sayitavacchako viya idhaṭṭhakasotāpannasakadāgāmino. Tesañhi bandhanampi idheva, sayampi idheva. Anto baddho pana bahi sayitavacchako viya rūpārūpabhave sotāpannasakadāgāmino. Tesañhi bandhanameva idha, sayaṃ pana brahmaloke ṭhitā. Bahi baddho bahi sayitavacchako viya rūpārūpabhave anāgāmī. Tassa hi bandhanampi bahiddhā, sayampi bahiddhāva. Bahi baddho pana antosayitavacchako viya idhaṭṭhakaanāgāmī. Tassa hi bandhanaṃ rūpārūpabhavesu, sayaṃ pana idha ṭhito. 63. บทว่า อชฺฌตฺตสํโยชโน คือ ผู้มีเครื่องผูกในภายใน บทว่า พหิทฺธาสํโยชโน คือ ผู้มีเครื่องผูกในภายนอก บุคคลทั้งสองนั้น พึงแสดงให้ชัดเจนด้วยอุปมาด้วยโรงลูกโค จริงอยู่ พระโสดาบันและพระสกทาคามีผู้ตั้งอยู่ในศาสนานี้ เปรียบเหมือนลูกโคที่ถูกผูกไว้ในภายในและนอนอยู่ในภายในนั่นเอง เพราะเครื่องผูกของท่านเหล่านั้นก็อยู่ในศาสนานี้ ตัวท่านเองก็อยู่ในศาสนานี้ ส่วนพระโสดาบันและพระสกทาคามีในรูปภพและอรูปภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ถูกผูกไว้ในภายในแต่นอนอยู่ภายนอก เพราะเครื่องผูกของท่านเหล่านั้นอยู่ในศาสนานี้เท่านั้น แต่ตัวท่านเองตั้งอยู่ในพรหมโลก พระอนาคามีในรูปภพและอรูปภพ เปรียบเหมือนลูกโคที่ถูกผูกไว้ภายนอกและนอนอยู่ภายนอก เพราะเครื่องผูกของท่านก็อยู่ภายนอก ตัวท่านเองก็อยู่ภายนอก ส่วนพระอนาคามีผู้ตั้งอยู่ในศาสนานี้ เปรียบเหมือนลูกโคที่ถูกผูกไว้ภายนอกแต่นอนอยู่ภายใน เพราะเครื่องผูกของท่านอยู่ในรูปภพและอรูปภพ แต่ตัวท่านเองตั้งอยู่ในศาสนานี้ 65. Akkodhananiddesādīsu – pahīnoti vikkhambhanappahānena vā, tadaṅgappahānena vā, samucchedappahānena vā pahīno. 65. ในอักโกธนนิเทศเป็นต้น บทว่า ปหีโน ความว่า ละได้แล้วด้วยวิกขัมภนปหาน หรือด้วยตทังคปหาน หรือด้วยสมุจเฉทปหาน 83. Dullabhaniddese – dullabhāti na sulabhā. Pubbakārīti paṭhamameva kārako. Katavedīti kataṃ vedeti, viditaṃ pākaṭaṃ karoti. Te agāriyānagāriyehi dīpetabbā. Agāriyesu hi mātāpitaro pubbakārino nāma. Puttadhītaro pana mātāpitaro paṭijaggantā abhivādanādīni tesaṃ kurumānā katavedino nāma. Anagāriyesu ācariyupajjhāyā pubbakārino nāma. Antevāsikasaddhivihārikā ācariyupajjhāye paṭijaggantā abhivādanādīni tesaṃ kurumānā katavedino nāma. Tesaṃ āvibhāvatthāya upajjhāyaposakasoṇattherādīnaṃ vatthūni kathetabbāni. 83. ในทุลลภนิเทศ บทว่า ทุลฺลภา คือ หาได้ไม่ง่าย บทว่า ปุพฺพการี คือ ผู้ทำก่อนทีเดียว บทว่า กตเวที คือ ผู้ประกาศอุปการะที่ท่านทำแล้วให้ปรากฏ บุคคลทั้งสองนั้น พึงแสดงให้ชัดเจนโดยคฤหัสถ์และบรรพชิต จริงอยู่ ในหมู่คฤหัสถ์ มารดาบิดาชื่อว่าบุพพการี ส่วนบุตรธิดาผู้อุปัฏฐากมารดาบิดา กระทำการอภิวาทเป็นต้นแก่ท่านเหล่านั้น ชื่อว่ากตเวที ในหมู่บรรพชิต อาจารย์และอุปัชฌาย์ชื่อว่าบุพพการี อันเตวาสิกและสัทธิวิหาริกผู้อุปัฏฐากอาจารย์และอุปัชฌาย์ กระทำการอภิวาทเป็นต้นแก่ท่านเหล่านั้น ชื่อว่ากตเวที เพื่อแสดงให้ปรากฏซึ่งบุคคลเหล่านั้น พึงกล่าวเรื่องราวของพระโสณเถระผู้เลี้ยงดูอุปัชฌาย์เป็นต้น Aparo nayo – parena akateyeva upakāre attani kataṃ upakāraṃ anapekkhitvā kārako pubbakārī, seyyathāpi mātāpitaro ceva ācariyupajjhāyā ca. So dullabho; sattānaṃ taṇhābhibhūtattā. Parena katassa upakārassa anurūpappavattiṃ attani kataṃ upakāraṃ upakārato jānanto, vediyanto, kataññukatavedī. Seyyathāpi mātāpituācariyupajjhāyesu sammā paṭipanno. Sopi dullabho; sattānaṃ avijjābhibhūtattā. อีกนัยหนึ่ง ผู้ทำอุปการะโดยไม่หวังอุปการะที่ตนทำแล้วตอบแทน ทั้งที่ผู้อื่นยังไม่ได้ทำอุปการะแก่ตน ชื่อว่าบุพพการี เปรียบเหมือนมารดาบิดาและอาจารย์อุปัชฌาย์ บุคคลนั้นหาได้ยาก เพราะสัตว์ทั้งหลายถูกตัณหาครอบงำ ผู้รู้ ผู้เข้าใจอุปการะที่ผู้อื่นทำแล้วแก่ตนว่าเป็นอุปการะ มีความประพฤติสมควรแก่อุปการะที่ผู้อื่นทำแล้ว ชื่อว่ากตัญญูกตเวที เปรียบเหมือนผู้ปฏิบัติดีในมารดาบิดาอาจารย์และอุปัชฌาย์ แม้บุคคลนั้นก็หาได้ยาก เพราะสัตว์ทั้งหลายถูกอวิชชาครอบงำ Apica – akāraṇavacchalo pubbakārī, sakāraṇavacchalo kataññukatavedī. ‘Karissati me’ti evamādikāraṇanirapekkhakiriyo pubbakārī. ‘Karissati me’ti evamādikāraṇasāpekkhakiriyo kataññukatavedī. Tamojotiparāyaṇo pubbakārī, jotijotiparāyaṇo kataññukatavedī. Desetā pubbakārī, paṭipajjitā kataññukatavedī. Sadevake loke arahaṃ sammāsambuddho pubbakārī, ariyasāvako kataññukatavedīti. Dukanipātaṭṭhakathāyaṃ (a. ni. aṭṭha. 2.2.120) pana – ‘‘‘pubbakārī’ti paṭhamaṃ upakārassa kārako, ‘kataññukatavedī’ti tena kataṃ ñatvā pacchā kārako. Tesu pubbakārī iṇaṃ demīti saññaṃ karoti, pacchākārako ‘iṇaṃ jīrāpemī’ti saññaṃ karotī’’ti ettakameva vuttaṃ. อนึ่ง บุคคลผู้ทำอุปการะก่อน เป็นผู้รักใคร่โดยไม่มีเหตุผล บุคคลผู้รู้อุปการะที่เขาทำแล้วและตอบแทน เป็นผู้รักใคร่โดยมีเหตุผล บุคคลผู้ทำอุปการะก่อน เป็นผู้ทำโดยไม่หวังเหตุว่า ‘เขาจักทำตอบแทนแก่เรา’ เป็นต้น บุคคลผู้รู้อุปการะที่เขาทำแล้วและตอบแทน เป็นผู้ทำโดยหวังเหตุว่า ‘เขาจักทำตอบแทนแก่เรา’ เป็นต้น บุคคลผู้ทำอุปการะก่อน เป็นผู้มีมืดเป็นเบื้องหน้า มีสว่างเป็นที่ไป บุคคลผู้รู้อุปการะที่เขาทำแล้วและตอบแทน เป็นผู้มีสว่างเป็นเบื้องหน้า มีสว่างเป็นที่ไป ผู้แสดงธรรม เป็นผู้ทำอุปการะก่อน ผู้ปฏิบัติธรรม เป็นผู้รู้อุปการะที่เขาทำแล้วและตอบแทน ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นผู้ทำอุปการะก่อน พระอริยสาวกเป็นผู้รู้อุปการะที่เขาทำแล้วและตอบแทน ส่วนในอรรถกถาทุกนิบาต (อํ. อฏฺฐ. ๒.๒.๑๒๐) กล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า “‘ปุพฺพการี’ คือ ผู้ทำอุปการะก่อน, ‘กตญฺญูกตเวที’ คือ ผู้รู้คุณที่ท่านทำแล้วจึงทำตอบแทนภายหลัง ในบุคคลทั้งสองนั้น ผู้ทำอุปการะก่อนย่อมมีความสำคัญว่า ‘เราให้ยืมหนี้’ ผู้ทำตอบแทนภายหลังย่อมมีความสำคัญว่า ‘เราใช้หนี้ให้หมดสิ้นไป’” 84. Duttappayaniddese – duttappayāti atappayā, na sakkā kenaci tappetuṃ. Yo hi upaṭṭhākakulaṃ vā ñātikulaṃ vā nissāya vasamāno cīvare jiṇṇe tehi dinnaṃ cīvaraṃ nikkhipati, na paribhuñjati. Punappunaṃ dinnampi gahetvā nikkhipateva. Yo ca teneva nayena laddhaṃ laddhaṃ vissajjeti parassa deti. Punappunaṃ laddhampi tatheva karoti. Ime dve puggalā sakaṭehipi paccaye upanentena tappetuṃ na sakkāti duttappayā nāma. 84. ในคำอธิบายบุคคลผู้เลี้ยงยาก – คำว่า ทุตฺตปฺปยา (ผู้เลี้ยงยาก) คือ ผู้ที่บำรุงได้ยาก, ใครๆ ไม่สามารถทำให้ยินดีได้ จริงอยู่ ภิกษุใดอาศัยตระกูลอุปัฏฐากหรือตระกูลญาติอยู่ เมื่อจีวรเก่าแล้ว ได้จีวรที่พวกเขาถวาย ก็เก็บไว้ ไม่ใช้สอย แม้เมื่อเขาถวายบ่อยๆ ก็รับมาเก็บไว้เหมือนเดิม และภิกษุใดได้สิ่งใดๆ มาแล้ว ก็สละให้แก่ผู้อื่นโดยนัยเดียวกันนั้น แม้ได้มาบ่อยๆ ก็ทำเช่นนั้นเหมือนเดิม บุคคล ๒ จำพวกนี้ แม้มีผู้นำปัจจัยมาให้ด้วยเกวียนทั้งหลาย ก็ไม่สามารถทำให้ยินดีได้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ทุตฺตปฺปยา (ผู้เลี้ยงยาก) 85. Sutappayaniddese – na vissajjetīti attano akatvā parassa na deti. Atireke pana sati na nikkhipati parassa deti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo pana bhikkhu upaṭṭhākakulā vā ñātikulā vā jiṇṇacīvaro sāṭakaṃ labhitvā cīvaraṃ katvā paribhuñjati, na nikkhipati; aggaḷaṃ datvā pārupantopi puna diyyamāne sahasā na paṭiggaṇhāti. Yo ca laddhaṃ laddhaṃ attanā paribhuñjati, paresaṃ na deti. Ime dvepi sukhena sakkā tappetunti sutappayā nāmāti. 85. ในคำอธิบายบุคคลผู้เลี้ยงง่าย – คำว่า ไม่สละให้ หมายความว่า ไม่ทำเพื่อตนแล้วให้แก่ผู้อื่น แต่เมื่อมีของเหลือเฟือ ก็ไม่เก็บไว้ ย่อมให้แก่ผู้อื่น ความหมายที่กล่าวไว้คือ – ส่วนภิกษุใดมีจีวรเก่า ได้ผ้าสาฎกจากตระกูลอุปัฏฐากหรือตระกูลญาติแล้ว ทำเป็นจีวรใช้สอย ไม่เก็บไว้ แม้จะนุ่งห่มอย่างมีลิ่มสลัก (ปะชุน) อยู่ เมื่อมีผู้ถวายอีก ก็ไม่รับโดยพลัน และภิกษุใดได้สิ่งใดๆ มา ก็ใช้สอยเอง ไม่ให้แก่ผู้อื่น แม้บุคคลทั้ง ๒ จำพวกนี้ ก็สามารถทำให้ยินดีได้โดยง่าย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สุตปฺปยา (ผู้เลี้ยงง่าย) 86. Āsavāti kilesā. Na kukkuccāyitabbaṃ kukkuccāyatīti na kukkuccāyitabbayuttakaṃ kukkuccāyati. Sūkaramaṃsaṃ labhitvā acchamaṃsanti kukkuccāyati, migamaṃsaṃ, labhitvā dīpimaṃsanti kukkuccāyati. Kāle santeyeva ‘kālo natthī’ti, appavāretvāva ‘pavāritosmī’ti, patte rajasmiṃ apatiteyeva ‘patita’nti, attānaṃ uddissa macchamaṃse akateyeva ‘maṃ uddissa kata’nti kukkuccāyati. Kukkuccāyitabbaṃ na kukkuccāyatīti kukkuccāyitabbayuttakaṃ na kukkuccāyati. Acchamaṃsaṃ labhitvā sūkaramaṃsanti na kukkuccāyati…pe… attānaṃ uddissa macchamaṃse kate ‘maṃ uddissa kata’nti na kukkuccāyati. Aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ pana – ‘‘‘na kukkuccāyitabba’nti saṅghabhogassa apaṭṭhapanaṃ avicāraṇaṃ na kukkuccāyitabbaṃ nāma, taṃ kukkuccāyati. ‘Kukkuccāyitabba’nti tasseva paṭṭhapanaṃ vicāraṇaṃ, taṃ na kukkuccāyatī’’ti ettakameva vuttaṃ. Imesanti imesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ subhūmiyaṃ tiṇalatādīni viya rattimpi divāpi āsavā vaḍḍhantiyeva. Sukkapakkhe kappiyamaṃsaṃ labhitvā kappiyamaṃsantveva gaṇhanto na kukkuccāyitabbaṃ na kukkuccāyati nāmāti iminā nayena attho veditabbo. 86. คำว่า อาสวา ได้แก่ กิเลสทั้งหลาย คำว่า รังเกียจในสิ่งที่ไม่ควรรังเกียจ หมายความว่า ย่อมรังเกียจในสิ่งที่ไม่สมควรจะรังเกียจ (เช่น) ได้เนื้อสุกรแล้วรังเกียจว่าเป็นเนื้อหมี, ได้เนื้อกวางแล้วรังเกียจว่าเป็นเนื้อเสือดาว เมื่อยังอยู่ในกาล (เวลาฉัน) ก็รังเกียจว่า ‘ไม่ใช่กาล’, เมื่อเขายังไม่ปวารณา ก็รังเกียจว่า ‘เราได้รับการปวารณาแล้ว’, เมื่อผงยังไม่ตกลงในบาตร ก็รังเกียจว่า ‘ตกลงแล้ว’, เมื่อปลาและเนื้อที่เขาไม่ได้ทำเจาะจงตน ก็รังเกียจว่า ‘เขาทำเจาะจงเรา’ คำว่า ไม่รังเกียจในสิ่งที่ควรรังเกียจ หมายความว่า ย่อมไม่รังเกียจในสิ่งที่สมควรจะรังเกียจ (เช่น) ได้เนื้อหมีแล้วไม่รังเกียจว่าเป็นเนื้อสุกร...ฯลฯ...เมื่อปลาและเนื้อที่เขาทำเจาะจงตน ก็ไม่รังเกียจว่า ‘เขาทำเจาะจงเรา’ ส่วนในอังคุตตรอรรถกถา กล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า “‘สิ่งที่ไม่ควรรังเกียจ’ คือ การไม่จัดตั้ง การไม่พิจารณาสิ่งของที่เป็นของสงฆ์ ชื่อว่าสิ่งที่ไม่ควรรังเกียจ, แต่เขากลับรังเกียจสิ่งนั้น ‘สิ่งที่ควรรังเกียจ’ คือ การจัดตั้ง การพิจารณาสิ่งของนั้นนั่นเอง, แต่เขาไม่รังเกียจสิ่งนั้น” คำว่า อิเมสํ หมายความว่า อาสวะทั้งหลายของบุคคล ๒ จำพวกนี้ ย่อมเจริญขึ้นทั้งกลางคืนและกลางวัน เหมือนหญ้าและเถาวัลย์ในพื้นที่ดี พึงทราบความหมายโดยนัยนี้ว่า ในปักษ์สว่าง (ข้างขึ้น) ได้เนื้อที่สมควรแล้วรับมาโดยความเป็นเนื้อที่สมควรนั่นแหละ ชื่อว่า ไม่รังเกียจในสิ่งที่ไม่ควรรังเกียจ 88. Hīnādhimuttoti hīnajjhāsayo. Dussīloti nissīlo. Pāpadhammoti lāmakadhammo. 88. คำว่า หีนาธิมุตฺโต คือ ผู้มีอัธยาศัยเลวทราม คำว่า ทุสฺสีโล คือ ผู้ไม่มีศีล คำว่า ปาปธมฺโม คือ ผู้มีธรรมอันเลวทราม 89. Paṇītādhimuttoti paṇītajjhāsayo. Kalyāṇadhammoti bhaddakadhammo, sucidhammo, sundaradhammo. 89. คำว่า ปณีตาธิมุตฺโต คือ ผู้มีอัธยาศัยประณีต คำว่า กลฺยาณธมฺโม คือ ผู้มีธรรมอันดีงาม, ผู้มีธรรมอันสะอาด, ผู้มีธรรมอันสวยงาม 90. Tittoti suhito pariyosito. Tappetāti aññesampi tittikaro. Paccekasambuddhā ye ca tathāgatasāvakāti ettha paccekabuddhā navahi lokuttaradhammehi sayaṃ tittā paripuṇṇā. Aññe pana tappetuṃ na sakkonti. Tesañhi dhammakathāya abhisamayo na hoti. Sāvakānaṃ pana dhammakathāya aparimāṇānampi devamanussānaṃ abhisamayo hoti. Evaṃ santepi yasmā pana te dhammaṃ desentā na attano vacanaṃ katvā kathenti, buddhānaṃ vacanaṃ katvā kathenti. Sotuṃ nisinnaparisāpi ‘ayaṃ bhikkhu na attanā paṭividdhadhammaṃ katheti, buddhehi paṭividdhadhammaṃ kathetī’ti cittīkāraṃ karoti. Iti so cittīkāro buddhānaṃyeva hoti. Evaṃ tattha sammāsambuddhova tappetā nāma. Yathā hi ‘asukassa nāma idañcidañca dethā’ti raññā āṇattā kiñcāpi ānetvā denti, atha kho rājāva tattha dāyako. Yehipi laddhaṃ hoti, te ‘raññā amhākaṃ ṭhānantaraṃ dinnaṃ, issariyavibhavo dinno’tveva gaṇhanti, na rājapurisehīti. Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti. 90. คำว่า ติตฺโต คือ ผู้อิ่มแล้ว ผู้ถึงที่สุดแล้ว คำว่า ตปฺเปตา คือ ผู้ทำผู้อื่นให้อิ่มด้วย ในคำว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าและพระตถาคตสาวกทั้งหลายนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นผู้อิ่มแล้ว บริบูรณ์แล้วด้วยพระองค์เองด้วยโลกุตรธรรม ๙ ประการ แต่ไม่สามารถทำให้ผู้อื่นอิ่มได้ เพราะว่า การตรัสรู้ธรรมย่อมไม่มีด้วยธรรมกถาของท่านเหล่านั้น ส่วนด้วยธรรมกถาของพระสาวกทั้งหลาย การตรัสรู้ธรรมย่อมมีแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายแม้ประมาณมิได้ แม้เป็นเช่นนั้น แต่เพราะเหตุที่ท่านเหล่านั้นเมื่อแสดงธรรม ย่อมไม่ทำคำของตนมากล่าว แต่ทำคำของพระพุทธเจ้าทั้งหลายมากล่าว แม้บริษัทที่นั่งฟังอยู่ก็ทำความเคารพว่า ‘ภิกษุนี้ไม่ได้กล่าวธรรมที่ตนแทงตลอดแล้วเอง แต่กล่าวธรรมที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงแทงตลอดแล้ว’ ดังนั้น ความเคารพนั้นย่อมมีแด่พระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเท่านั้นจึงชื่อว่าเป็นผู้ทำให้อิ่มในธรรมนั้น เปรียบเหมือนว่า แม้ข้าราชบุรุษอันพระราชาทรงบัญชาว่า ‘พวกท่านจงให้สิ่งของชื่อนี้และชื่อนี้แก่คนชื่อโน้น’ แล้วนำไปให้ แต่พระราชานั่นแหละเป็นผู้ให้ในที่นั้น แม้ชนทั้งหลายผู้ได้รับแล้ว ก็ย่อมถือเอาว่า ‘พระราชาได้ประทานตำแหน่งแก่พวกเรา, ได้ประทานความเป็นใหญ่และสมบัติ’ ดังนี้เท่านั้น, หาได้ถือว่าข้าราชบุรุษให้ไม่ พึงทราบความสมบูรณ์นี้ด้วยประการฉะนี้ ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง Dukaniddesavaṇṇanā. อรรถกถาอธิบายทุกนิทเทส 3. Tikaniddesavaṇṇanā 3. อรรถกถาอธิบายติกนิทเทส 91. Tikaniddese – dussīloti nissīlo. Pāpadhammoti lāmakadhammo. Sīlavipattiyā vā dussīlo, diṭṭhivipattiyā pāpadhammo. Kāyavacīsaṃvarabhedena dussīlo, sesasaṃvarabhedena pāpadhammo. Asuddhapayogatāya dussīlo, asuddhāsayatāya pāpadhammo. Kusalasīlavirahena dussīlo; akusalasīlasamannāgamena pāpadhammo. Asucīti asucīhi kāyakammādīhi samannāgato. Saṅkassarasamācāroti saṅkāya parehi saritabbasamācāro. Kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘idaṃ iminā kataṃ bhavissatī’ti evaṃ parehi āsaṅkanīyasamācāro, attanoyeva vā saṅkāya saritabbasamācāro – sāsaṅkasamācāroti attho. Tassa hi divāṭṭhānādīsu sannipatitvā kiñcideva mantayante bhikkhū disvā ‘ime ekato hutvā mantenti, kacci nu kho mayā katakammaṃ jānitvā mantentī’ti evaṃ sāsaṅkasamācāro hoti. 91. ในติกนิทเทส - บทว่า ทุสฺสีโล ได้แก่ ไม่มีศีล. บทว่า ปาปธมฺโม ได้แก่ มีธรรมอันเลวทราม. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ทุสฺสีโล เพราะมีความวิบัติแห่งศีล, ชื่อว่า ปาปธมฺโม เพราะมีความวิบัติแห่งทิฏฐิ. ชื่อว่า ทุสฺสีโล เพราะทำลายความสำรวมทางกายและวาจา, ชื่อว่า ปาปธมฺโม เพราะทำลายความสำรวมที่เหลือ. ชื่อว่า ทุสฺสีโล เพราะมีความพยายามไม่บริสุทธิ์, ชื่อว่า ปาปธมฺโม เพราะมีอัธยาศัยไม่บริสุทธิ์. ชื่อว่า ทุสฺสีโล เพราะปราศจากกุศลศีล, ชื่อว่า ปาปธมฺโม เพราะประกอบด้วยอกุศลศีล. บทว่า อสุจิ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยกายกรรมเป็นต้นอันไม่สะอาด. บทว่า สงฺกสฺสรสมาจาโร ได้แก่ ผู้มีความประพฤติที่ผู้อื่นพึงระลึกด้วยความรังเกียจ. คือเป็นผู้มีความประพฤติที่ผู้อื่นพึงรังเกียจว่า เมื่อเห็นสิ่งที่ไม่สมควรอย่างใดอย่างหนึ่ง ก็คิดว่า 'สิ่งนี้คงเป็นสิ่งที่ผู้นี้ทำ' ดังนี้. หรือมีความประพฤติที่ตนเองพึงระลึกด้วยความรังเกียจ อธิบายว่า มีความประพฤติน่ารังเกียจ. จริงอยู่ เมื่อภิกษุนั้นเห็นภิกษุทั้งหลายประชุมปรึกษาหารือกันเรื่องใดเรื่องหนึ่งในที่พักกลางวันเป็นต้น ก็จะมีความประพฤติน่ารังเกียจอย่างนี้ว่า 'ภิกษุเหล่านี้ประชุมปรึกษากันอยู่หนอ พวกเธอรู้กรรมที่เราทำแล้วจึงปรึกษากันอยู่หรือหนอแล'. Paṭicchannakammantoti paṭicchādetabbayuttakena pāpakammena samannāgato. Assamaṇo samaṇapaṭiññoti assamaṇo hutvāva samaṇapatirūpakatāya ‘samaṇo aha’nti evaṃ paṭiñño. Abrahmacārī brahmacāripaṭiññoti aññe brahmacārino sunivatthe supārute sumbhakapattadhare gāmanigamajanapadarājadhānīsu piṇḍāya caritvā jīvikaṃ kappente disvā sayampi tādisena ākārena tathā paṭipajjanato ‘ahaṃ brahmacārī’ti paṭiññaṃ dento viya hoti. ‘Ahaṃ bhikkhū’ti vatvā uposathaggādīni pavisanto pana brahmacāripaṭiñño hotiyeva, tathā saṅghikaṃ lābhaṃ gaṇhanto. Antopūtīti pūtinā kammena anto anupaviṭṭho, nigguṇatāya vā guṇasāravirahitattā antopūti. Avassutoti rāgādīhi tinto. Kasambujātoti sañjātarāgādikacavaro. Atha vā kasambu vuccati tintakuṇapagataṃ kasaṭaudakaṃ. Imasmiñca sāsane dussīlo nāma jigucchanīyattā tintakuṇapakasaṭaudakasadiso. Tasmā kasambu viya jātoti kasambujāto. บทว่า ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยกรรมชั่วอันควรปกปิด. บทว่า อสฺสมโณ สมณปฏิญฺโญ ได้แก่ ไม่ใช่สมณะ แต่ปฏิญญาว่าเป็นสมณะ คือ ตนเองไม่ใช่สมณะ แต่ทำตัวเหมือนสมณะ จึงปฏิญญาว่า 'เราเป็นสมณะ'. บทว่า อพฺรหฺมจารี พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ ได้แก่ ไม่ใช่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ แต่ปฏิญญาว่าเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ คือ เมื่อเห็นพรหมจารีอื่น ๆ นุ่งห่มเรียบร้อย ถือบาตรขัดมัน เที่ยวบิณฑบาตเลี้ยงชีพในคามนิคมชนบทและราชธานีทั้งหลาย ตนเองก็ปฏิบัติเช่นนั้นด้วยอาการเช่นนั้น เป็นดุจให้คำปฏิญญาว่า 'เราเป็นพรหมจารี'. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อกล่าวว่า 'เราเป็นภิกษุ' แล้วเข้าไปสู่อุโบสถัคคะเป็นต้น ก็ย่อมเป็นผู้ปฏิญญาว่าเป็นพรหมจารีทีเดียว, เช่นเดียวกับการรับลาภของสงฆ์. บทว่า อนฺโตปูติ ได้แก่ ผู้มีกรรมอันเน่าเฟะเข้าไปภายใน, หรือชื่อว่า มีภายในเน่า เพราะไม่มีคุณ คือปราศจากคุณสาระ. บทว่า อวสฺสุโต ได้แก่ ผู้ชุ่มด้วยราคะเป็นต้น. บทว่า กสมฺพุชาโต ได้แก่ ผู้เกิดเป็นขยะคือราคะเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง กสมฺพุ หมายถึง น้ำเน่าที่ไหลออกจากซากศพที่เปียกชุ่ม. ในศาสนานี้ ผู้ทุศีลชื่อว่าเป็นเช่นกับน้ำเน่าจากซากศพที่เปียกชุ่มเพราะเป็นที่น่ารังเกียจ. ฉะนั้น จึงชื่อว่า กสมฺพุชาโต เพราะเป็นดุจกสมฺพุ. Tassa na evaṃ hotīti kasmā na hoti? Yattha patiṭṭhitena sakkā bhaveyya arahattaṃ laddhuṃ, tassā patiṭṭhāya bhinnattā. Yathā hi caṇḍālakumārakassa ‘asuko nāma khattiyakumāro rajje abhisitto’ti sutvāpi, yasmiṃ kule paccājātā abhisekaṃ pāpuṇanti, tasmiṃ kule apaccājātattā na evaṃ hoti – ‘kudāssu nāmāhampi so khattiyakumāro viya abhisekaṃ pāpuṇeyya’nti; evameva dussīlassa ‘asuko nāma bhikkhu arahattaṃ patto’ti sutvāpi, yasmiṃ sīle patiṭṭhitena arahattaṃ pattabbaṃ, tassa abhāvato ‘kudāssu nāmāhampi so sīlavā viya arahattaṃ pāpuṇeya’nti na evaṃ hoti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo arahattāsāya abhāvā nirāsoti vuccati. ถามว่า เพราะเหตุไร ความคิดอย่างนั้นจึงไม่มีแก่ภิกษุนั้น? ตอบว่า เพราะที่ตั้งอันเป็นที่อาศัยซึ่งบุคคลตั้งอยู่แล้วจะพึงได้บรรลุพระอรหัตนั้น แตกทำลายเสียแล้ว. เปรียบเหมือนบุตรของคนจัณฑาล แม้ได้ฟังว่า 'กษัตริย์กุมารชื่อโน้น ได้รับอภิเษกในราชสมบัติแล้ว' ก็มิได้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'เมื่อไรหนอ แม้เราจะได้อภิเษกเหมือนกษัตริย์กุมารนั้นบ้าง' เพราะตนมิได้เกิดในตระกูลที่ผู้เกิดแล้วย่อมได้อภิเษก, ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุผู้ทุศีล แม้ได้ฟังว่า 'ภิกษุชื่อโน้น บรรลุพระอรหัตแล้ว' ก็มิได้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'เมื่อไรหนอ แม้เราจะได้บรรลุพระอรหัตเหมือนภิกษุผู้มีศีลนั้นบ้าง' เพราะไม่มีศีลอันเป็นที่ตั้งซึ่งบุคคลตั้งอยู่แล้วจะพึงบรรลุพระอรหัตได้. บุคคลเช่นนี้เรียกว่า นิราโส (ผู้หมดหวัง) เพราะไม่มีความหวังในพระอรหัต. 92. Tassa evaṃ hotīti kasmā hoti? Yasmiṃ patiṭṭhitena sakkā bhaveyya arahattaṃ pāpuṇituṃ, tassā patiṭṭhāya thirattā. Yathā hi sujātassa khattiyakumārassa ‘asuko nāma khattiyakumāro rajje abhisitto’ti sutvāva yasmiṃ kule paccājātā abhisekaṃ pāpuṇanti, tasmiṃ paccājātassa evaṃ hoti – ‘kudāssu nāmāhampi, so kumāro viya abhisekaṃ pāpuṇeyya’nti evameva sīlavato ‘asuko nāma bhikkhu arahattaṃ patto’ti sutvāva yasmiṃ sīle patiṭṭhitena arahattaṃ pattabbaṃ, tassā patiṭṭhāya thirattā – ‘kudāssu nāmāhampi so bhikkhu viya arahattaṃ pāpuṇeyya’nti evaṃ hoti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo āsaṃso nāma vuccati. So hi arahattaṃ āsaṃsati patthetīti āsaṃso. 92. ถามว่า เพราะเหตุไร ความคิดอย่างนั้นจึงมีแก่ภิกษุนั้น? ตอบว่า เพราะที่ตั้งอันเป็นที่อาศัยซึ่งบุคคลตั้งอยู่แล้วจะพึงบรรลุพระอรหัตได้นั้น มั่นคงแล้ว. เปรียบเหมือนกษัตริย์กุมารผู้เกิดดี เมื่อได้ฟังว่า 'กษัตริย์กุมารชื่อโน้น ได้รับอภิเษกในราชสมบัติแล้ว' ก็ย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า 'เมื่อไรหนอ แม้เราจะได้อภิเษกเหมือนกุมารนั้นบ้าง' เพราะตนเกิดในตระกูลที่ผู้เกิดแล้วย่อมได้อภิเษก, ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุผู้มีศีล เมื่อได้ฟังว่า 'ภิกษุชื่อโน้น บรรลุพระอรหัตแล้ว' ก็ย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า 'เมื่อไรหนอ แม้เราจะได้บรรลุพระอรหัตเหมือนภิกษุนั้นบ้าง' เพราะศีลอันเป็นที่ตั้งซึ่งบุคคลตั้งอยู่แล้วจะพึงบรรลุพระอรหัตได้นั้น มั่นคงแล้ว. บุคคลเช่นนี้เรียกว่า อาสํโส (ผู้มีความหวัง). เพราะท่านย่อมหวัง ย่อมปรารถนาพระอรหัต ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาสํโส. 93. Yā hissa pubbe avimuttassāti yā tassa khīṇāsavassa pubbe arahattavimuttiyā avimuttassa vimuttāsā ahosi, sā paṭippassaddhā, tasmā na evaṃ hoti. Yathā hi abhisittassa khattiyassa ‘asuko nāma khattiyakumāro rajje abhisitto’ti sutvā ekassa rañño dvinnaṃ rajjābhisekānaṃ dvinnaṃ setacchattānaṃ abhāvā na evaṃ hoti – ‘‘kudāssu nāmāhampi so kumāro viya abhisekaṃ pāpuṇeyya’’nti; evameva khīṇāsavassa ‘asuko nāma bhikkhu arahattaṃ patto’ti sutvā, dvinnaṃ arahattānaṃ abhāvā – ‘kudāssu nāmāhampi so bhikkhu viya arahattaṃ pāpuṇeyya’nti na evaṃ hoti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo arahattāsāya vigatattā vigatāsoti vuccati. 93. บทว่า ยา หิสฺส ปุพฺเพ อวิมุตฺตสฺส ความว่า ความหวังในวิมุตติใด ที่พระขีณาสพนั้นเคยมีในกาลก่อน เมื่อยังไม่หลุดพ้นด้วยอรหัตตวิมุตติ, ความหวังนั้นระงับไปแล้ว ฉะนั้น ความคิดอย่างนั้นจึงไม่มี. เปรียบเหมือนกษัตริย์ผู้ได้รับอภิเษกแล้ว เมื่อได้ฟังว่า 'กษัตริย์กุมารชื่อโน้น ได้รับอภิเษกในราชสมบัติแล้ว' ก็มิได้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'เมื่อไรหนอ แม้เราจะได้อภิเษกเหมือนกุมารนั้นบ้าง' เพราะสำหรับกษัตริย์องค์เดียว ย่อมไม่มีการอภิเษกสองครั้ง ไม่มีเศวตฉัตรสองคัน, ฉันใดก็ฉันนั้น พระขีณาสพ เมื่อได้ฟังว่า 'ภิกษุชื่อโน้น บรรลุพระอรหัตแล้ว' ก็มิได้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'เมื่อไรหนอ แม้เราจะได้บรรลุพระอรหัตเหมือนภิกษุนั้นบ้าง' เพราะไม่มีพระอรหัตสองครั้ง. บุคคลเช่นนี้เรียกว่า วิคตาโส (ผู้หมดหวังแล้ว) เพราะความหวังในพระอรหัตของท่านสิ้นไปแล้ว. 94. Gilānūpamaniddese – yāya upamāya te gilānūpamāti vuccanti, taṃ tāva upamaṃ dassetuṃ tayo gilānātiādi vuttaṃ. Tattha sappāyānīti hitāni vuddhikarāni. Patirūpanti anucchavikaṃ. Neva vuṭṭhāti tamhā ābādhāti iminā atekicchena vātāpamārādinā rogena samannāgato niṭṭhappatto gilāno kathito. Vuṭṭhāti tamhā ābādhāti iminā khipitakacchutiṇapupphakajarādippabhedo appamattakābādho kathito. 94. ในคิลานูปมนิทเทส - เพื่อจะแสดงอุปมาที่บุคคลเหล่านั้นถูกเรียกว่าเป็นอุปมาด้วยคนไข้ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ตโย คิลานา (คนไข้ 3 จำพวก). ในบทเหล่านั้น บทว่า สปฺปายานิ ได้แก่ สิ่งที่เป็นประโยชน์ เกื้อกูล. บทว่า ปฏิรูปํ ได้แก่ สิ่งที่สมควร. ด้วยบทว่า เนว วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธา นี้ ท่านกล่าวถึงคนไข้ที่ถึงที่สุดแล้ว ผู้ประกอบด้วยโรคที่รักษาไม่หาย เช่น โรคลมบ้าหมูเป็นต้น. ด้วยบทว่า วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธา นี้ ท่านกล่าวถึงอาพาธเล็กน้อย มีประเภทคือ การจาม ผื่นคัน ไข้ละอองฟาง เป็นต้น. Labhanto sappāyāni bhojanāni no alabhantoti iminā pana yesaṃ paṭijagganena phāsukaṃ hoti, sabbepi te ābādhā kathitā. Ettha ca patirūpo upaṭṭhāko nāma gilānupaṭṭhākaaṅgehi samannāgato paṇḍito dakkho analaso veditabbo. ส่วนคำว่า 'ได้โภชนะที่สบายหรือไม่ก็ตาม' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงอาพาธทั้งหมดของภิกษุเหล่าใด ซึ่งจะมีความผาสุกได้ด้วยการดูแลรักษา. และในเรื่องนี้ พึงทราบว่า อุปัฏฐากที่เหมาะสม คือผู้ประกอบด้วยองค์คุณของผู้อุปัฏฐากคนไข้ เป็นบัณฑิต ฉลาด และไม่เกียจคร้าน. Gilānupaṭṭhāko anuññātoti ‘bhikkhusaṅghena dātabbo’ti anuññāto. Tasmiñhi gilāne attano dhammatāya yāpetuṃ asakkonte bhikkhusaṅghena tassa bhikkhuno ‘eko bhikkhu ca sāmaṇero ca imaṃ paṭijaggathā’ti apaloketvā dātabbā. Yāva pana te taṃ paṭijagganti, tāva gilānassa ca tesañca dvinnaṃ yenattho sabbaṃ bhikkhusaṅghasseva bhāro. Aññepi gilānā upaṭṭhātabbāti itarepi dve gilānā upaṭṭhātabbā. Kiṃ kāraṇā? Yopi hi niṭṭhappattagilāno, so anupaṭṭhiyamāno ‘sace maṃ paṭijaggeyyuṃ, phāsukaṃ me bhaveyya, na kho pana maṃ paṭijaggantī’ti manopadosaṃ katvā apāye nibbatteyya. Paṭijaggiyamānassa pana evaṃ hoti – ‘bhikkhusaṅghena yaṃ kattabbaṃ taṃ sabbaṃ kataṃ, mayhaṃ pana kammavipāko īdiso’ti so bhikkhusaṅghe mettaṃ paccupaṭṭhapetvā sagge nibbattati. Yo pana appamattakena byādhinā samannāgato labhantopi alabhantopi vuṭṭhātiyeva, tassa vināpi bhesajjena vūpasamanakabyādhi bhesajje kate khippataraṃ vūpasammati. Tato so buddhavacanaṃ vā uggaṇhituṃ samaṇadhammaṃ vā kātuṃ sakkhissati. Iminā kāraṇena aññepi gilānā upaṭṭhātabbāti vuttaṃ. คำว่า 'ทรงอนุญาตผู้อุปัฏฐากคนไข้' หมายความว่า ทรงอนุญาตว่า 'เป็นผู้ที่ภิกษุสงฆ์พึงให้'. จริงอยู่ เมื่อภิกษุไข้นั้นไม่สามารถจะให้ชีวิตเป็นไปได้ตามธรรมดาของตน ภิกษุสงฆ์พึงประกาศให้ภิกษุและสามเณรว่า 'ภิกษุรูปหนึ่งและสามเณรรูปหนึ่งจงดูแลภิกษุรูปนี้' แล้วมอบให้แก่ภิกษุไข้นั้น. และตราบใดที่ท่านเหล่านั้นยังดูแลภิกษุไข้นั้นอยู่ ตราบนั้น สิ่งใดที่เป็นประโยชน์แก่ภิกษุไข้และแก่ท่านทั้งสองนั้น ทั้งหมดเป็นภาระของภิกษุสงฆ์ทีเดียว. คำว่า 'ภิกษุไข้เหล่าอื่นก็พึงอุปัฏฐาก' หมายความว่า ภิกษุไข้ที่เหลืออีกสองจำพวกก็พึงอุปัฏฐาก. เพราะเหตุไร? เพราะแม้ภิกษุไข้ที่ถึงที่สุดแล้ว หากไม่ได้รับการอุปัฏฐาก ก็อาจจะทำความขุ่นเคืองใจว่า 'ถ้าเขาพึงอุปัฏฐากเรา เราก็คงจะสบาย แต่เขากลับไม่อุปัฏฐากเรา' แล้วพึงบังเกิดในอบายได้. ส่วนภิกษุไข้ที่ได้รับการอุปัฏฐากอยู่ ย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า 'กิจใดที่ภิกษุสงฆ์พึงทำ กิจนั้นทั้งหมดท่านทำแล้ว แต่ผลกรรมของเราเป็นเช่นนี้' เธอจึงตั้งเมตตาจิตในภิกษุสงฆ์แล้วย่อมบังเกิดในสวรรค์. ส่วนภิกษุผู้ประกอบด้วยพยาธิเพียงเล็กน้อย จะได้รับการอุปัฏฐากหรือไม่ก็ตาม ย่อมหายได้อยู่แล้ว แต่พยาธิของเธอซึ่งสงบได้แม้ไม่มียา เมื่อได้รับการรักษาด้วยยา ก็ย่อมสงบเร็วยิ่งขึ้น. จากนั้น เธอก็จะสามารถเล่าเรียนพุทธวจนะหรือทำสมณธรรมได้. ด้วยเหตุนี้ จึงตรัสว่า ภิกษุไข้เหล่าอื่นก็พึงอุปัฏฐาก. Neva okkamatīti neva pavisati. Niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattanti kusalesu dhammesu magganiyāmasaṅkhātaṃ sammattaṃ. Iminā padaparamo puggalo kathito. Dutiyavārena ugghaṭitaññū gahito sāsane nāḷakattherasadiso. Buddhantare ekavāraṃ paccekabuddhānaṃ santike ovādaṃ labhitvā paṭividdhapaccekabodhiñāṇo ca. Tatiyavārena vipañcitaññū puggalo kathito. Neyyo pana tannissitova hoti. คำว่า 'ย่อมไม่ก้าวลง' หมายความว่า ย่อมไม่เข้าถึง. คำว่า 'สัมมัตตนิยามในกุศลธรรมทั้งหลาย' หมายความว่า สัมมัตตะ (ความถูกต้อง) อันได้ชื่อว่ามัคคนิยามในกุศลธรรมทั้งหลาย. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงบุคคลประเภทปทปรมะ. ในวาระที่สอง ท่านหมายถึงบุคคลประเภทอุคฆฏิตัญญู เปรียบได้กับพระนาฬกเถระในพระศาสนานี้ และบุคคลผู้ได้ฟังโอวาทในสำนักของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายครั้งเดียวในระหว่างพุทธันดรแล้วแทงตลอดปัจเจกโพธิญาณ. ในวาระที่สาม ท่านกล่าวถึงบุคคลประเภทวิปัญจิตัญญู. ส่วนบุคคลประเภทเนยยะย่อมต้องอาศัยคำสอนนั้น. Dhammadesanā anuññātāti māsassa aṭṭha vāre dhammakathā anuññātā. Aññesampi dhammo desetabboti itaresampi dhammo kathetabbo. Kiṃ kāraṇā? Padaparamassa hi imasmiṃ attabhāve dhammaṃ paṭivijjhituṃ asakkontassāpi anāgate paccayo bhavissati. Yo pana tathāgatassa rūpadassanaṃ labhantopi alabhantopi dhammavinayañca savanāya labhantopi alabhantopi dhammaṃ abhisameti; so alabhanto na tāva abhisameti, labhanto pana khippameva abhisamessatīti iminā kāraṇena tesaṃ dhammo desetabbo. Tatiyassa pana punappunaṃ desetabbova. Kāyasakkhidiṭṭhappattasaddhāvimuttā heṭṭhā kathitāyeva. คำว่า 'ทรงอนุญาตการแสดงธรรม' หมายความว่า ทรงอนุญาตการกล่าวธรรม ๘ ครั้งต่อเดือน. คำว่า 'พึงแสดงธรรมแก่ชนเหล่าอื่นบ้าง' หมายความว่า พึงกล่าวธรรมแก่บุคคลประเภทอื่นบ้าง. เพราะเหตุไร? เพราะสำหรับบุคคลประเภทปทปรมะ แม้จะไม่สามารถแทงตลอดธรรมในอัตภาพนี้ได้ แต่ก็จักเป็นปัจจัยในอนาคต. ส่วนบุคคลใด (อุคฆฏิตัญญู) จะได้เห็นพระรูปของพระตถาคตหรือไม่ก็ตาม จะได้ฟังพระธรรมวินัยหรือไม่ก็ตาม ย่อมรู้แจ้งธรรมได้; บุคคลนั้นเมื่อยังไม่ได้โอกาส ก็ยังไม่รู้แจ้ง แต่เมื่อได้โอกาส ก็จะรู้แจ้งได้โดยฉับพลัน ด้วยเหตุนี้ จึงพึงแสดงธรรมแก่บุคคลเหล่านั้น. ส่วนบุคคลประเภทที่สาม (วิปัญจิตัญญู) พึงแสดงธรรมให้แก่เขาบ่อยๆ. ส่วนบุคคลผู้เป็นกายสักขี ทิฏฐิปปัตตะ และสัทธาวิมุตติ ท่านได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ. 98. Gūthabhāṇīādīsu – sabhaggatoti sabhāyaṃ ṭhito. Parisaggatoti gāmaparisāya ṭhito. Ñātimajjhagatoti dāyādānaṃ majjhe ṭhito. Pūgamajjhagatoti seṇīnaṃ majjhe ṭhito. Rājakulamajjhagatoti rājakulassa majjhe mahāvinicchaye ṭhito. Abhinītoti pucchanatthāya nīto. Sakkhipuṭṭhoti sakkhiṃ katvā pucchito. Ehambho purisāti ālapanametaṃ. Attahetu vā parahetu vāti attano vā parassa vā hatthapādādihetu vā dhanahetu vā. Āmisakiñcikkhahetu vāti ettha āmisanti lābho adhippeto. Kiñcikkhanti yaṃ vā taṃ vā appamattakaṃ. Antamaso tittiravaṭṭakasappipiṇḍanavanītapiṇḍādiappamattakassāpi lañjassa hetūti attho. Sampajānamusā bhāsitā hotīti jānantoyeva musāvādaṃ kattā hoti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo gūthasadisavacanattā gūthabhāṇīti vuccati. Yathā hi gūthaṃ nāma mahājanassa aniṭṭhaṃ hoti akantaṃ; evameva imassa puggalassa vacanaṃ devamanussānaṃ aniṭṭhaṃ hoti akantaṃ. 98. ในคำว่า 'คูถภาณี' เป็นต้น – คำว่า 'เข้าถึงสภา' หมายถึง ยืนอยู่ในสภา. คำว่า 'เข้าถึงบริษัท' หมายถึง ยืนอยู่ในบริษัทของชาวบ้าน. คำว่า 'เข้าถึงท่ามกลางหมู่ญาติ' หมายถึง ยืนอยู่ในท่ามกลางทายาท. คำว่า 'เข้าถึงท่ามกลางหมู่คณะ' หมายถึง ยืนอยู่ในท่ามกลางหมู่ช่าง. คำว่า 'เข้าถึงท่ามกลางราชสกุล' หมายถึง ยืนอยู่ในการวินิจฉัยคดีใหญ่ในท่ามกลางราชสกุล. คำว่า 'ถูกนำตัวไป' หมายถึง ถูกนำไปเพื่อซักถาม. คำว่า 'ถูกถามในฐานะพยาน' หมายถึง ถูกทำให้เป็นพยานแล้วซักถาม. คำว่า 'มาเถิด ท่านบุรุษ' เป็นคำเรียก. คำว่า 'เพราะเหตุแห่งตนหรือเพราะเหตุแห่งผู้อื่น' หมายถึง เพราะเหตุแห่งมือเท้าเป็นต้น หรือเพราะเหตุแห่งทรัพย์ของตนหรือของผู้อื่น. ในคำว่า 'เพราะเหตุแห่งอามิสเล็กน้อย' นี้ คำว่า 'อามิส' หมายถึง ลาภ. คำว่า 'เล็กน้อย' หมายถึง สิ่งใดสิ่งหนึ่งเพียงเล็กน้อย. ความหมายคือ เพราะเหตุแห่งสินบนแม้เพียงเล็กน้อยที่สุดเพียงก้อนเนยใสที่ได้จากนกกระทาหรือนกคุ่ม หรือก้อนเนยข้นเป็นต้น. คำว่า 'ย่อมเป็นผู้กล่าวคำเท็จทั้งที่รู้อยู่' หมายถึง ย่อมเป็นผู้กล่าวคำเท็จทั้งที่รู้อยู่. คำว่า 'ผู้นี้เรียกว่า' หมายถึง บุคคลเช่นนี้เรียกว่า 'คูถภาณี' เพราะมีวาจาเสมอด้วยคูถ. เปรียบเหมือนคูถเป็นสิ่งไม่น่าปรารถนา ไม่น่าพอใจของมหาชนฉันใด วาจาของบุคคลนี้ก็เป็นสิ่งไม่น่าปรารถนา ไม่น่าพอใจของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายฉันนั้น. 99. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo pupphasadisavacanattā pupphabhāṇīti vuccati. Yathā hi phullāni vassikāni vā adhimuttakāni vā mahājanassa iṭṭhāni kantāni honti; evameva imassa puggalassa vacanaṃ devamanussānaṃ iṭṭhaṃ hoti kantaṃ. 99. คำว่า 'ผู้นี้เรียกว่า' หมายถึง บุคคลเช่นนี้เรียกว่า 'ปุปผภาณี' เพราะมีวาจาเสมอด้วยดอกไม้. เปรียบเหมือนดอกมะลิหรือดอกอธิมุตตกะที่บานแล้ว เป็นที่น่าปรารถนา น่าพอใจของมหาชนฉันใด วาจาของบุคคลนี้ก็เป็นที่น่าปรารถนา น่าพอใจของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายฉันนั้น. 100. Nelāti elaṃ vuccati doso. Nāssā elanti nelā. Niddosāti attho, ‘‘nelaṅgo setapacchādo’’ti (udā. 65) ettha vuttanelaṃ viya. Kaṇṇasukhāti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā. Sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti. Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemanīyā. Hadayaṃ gacchati appaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā. Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī. Pure saṃvaḍḍhanārī viya sukumārātipi porī. Purassa esātipi porī. Nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Nagaravāsino hi yuttakathā honti. Pitimattaṃ pitāti, mātimattaṃ mātāti, bhātimattaṃ bhātāti vadanti. Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā. Bahujanassa kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuddhikarāti bahujanamanāpā. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo madhubhāṇīti vuccati. Mudubhāṇītipi pāṭho. Ubhayatthāpi madhuravacanoti attho. Yathā hi catumadhuraṃ nāma madhuraṃ paṇītaṃ; evameva imassa puggalassa vacanaṃ devamanussānaṃ madhuraṃ hoti. 100. คำว่า เนฬา ความว่า โทษ บัณฑิตเรียกว่า เอฬา. วาจาที่ชื่อว่า เนฬา เพราะไม่มีเอฬา. อธิบายว่า ไม่มีโทษ เหมือนเนฬะที่ตรัสไว้ในอุทาน (อุ. ๖๕) ว่า นีฬงฺโค เสตปจฺฉาโท (มีองค์อันปราศจากโทษ มีผ้าขาวปกปิด). ชื่อว่า ไพเราะโสต เพราะไพเราะแก่หูด้วยความไพเราะแห่งพยัญชนะ. ไม่ก่อให้เกิดความเจ็บหูเหมือนการแทงด้วยเข็ม. ชื่อว่า เป็นที่น่ารักใคร่ เพราะไม่ก่อให้เกิดความโกรธในร่างกายทั้งสิ้น แต่ก่อให้เกิดความรักด้วยความไพเราะแห่งอรรถ. ชื่อว่า หยั่งลงสู่หทัย เพราะเข้าไปสู่จิตได้โดยง่าย ไม่ติดขัด. ชื่อว่า เป็นวาจาของชาวเมือง เพราะเกิดในเมืองด้วยความบริบูรณ์แห่งคุณ. แม้เป็นวาจาที่อ่อนโยนเหมือนสตรีผู้เลี้ยงดูในเมือง ก็ชื่อว่า โปรี. หรือเป็นวาจาของชาวเมือง ก็ชื่อว่า โปรี. อธิบายว่า เป็นคำพูดของชาวนคร. เพราะว่าชาวนครย่อมเป็นผู้มีคำพูดที่สมควร. พวกเขาย่อมกล่าวถึงบิดาเพียงสักว่าบิดา มารดาเพียงสักว่ามารดา พี่ชายเพียงสักว่าพี่ชาย. วาจาเช่นนี้ย่อมเป็นที่รักของคนจำนวนมาก จึงชื่อว่า เป็นที่รักของมหาชน. เพราะเป็นที่รักของมหาชนนั่นเอง จึงเป็นที่พอใจของคนจำนวนมาก เป็นเครื่องเจริญจิตใจ จึงชื่อว่า เป็นที่พอใจของมหาชน. บุคคลเช่นนี้เรียกว่า ผู้มีวาจาดุจน้ำผึ้ง. อีกนัยหนึ่งอ่านว่า มุทุภาณี (ผู้มีวาจาอ่อนหวาน). ในทั้งสองคำนั้นมีความหมายว่า ผู้มีวาจาไพเราะ. เปรียบเหมือนจตุรมธุรสชื่อว่ามีรสหวานและประณีตฉันใด วาจาของบุคคลนี้ก็เป็นที่ไพเราะแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายฉันนั้น. 101. Arukūpamacittādīsu – abhisajjatīti laggati. Kuppatīti kopavasena kuppati. Byāpajjatīti pakatibhāvaṃ pajahati, pūtiko hoti. Patitthīyatīti thinabhāvaṃ thaddhabhāvañca āpajjati. Kopanti dubbalakodhaṃ. Dosanti dussanavasena tato balavataraṃ. Appaccayanti atuṭṭhākāraṃ domanassaṃ. Duṭṭhārukoti purāṇavaṇo. Kaṭṭhenāti daṇḍakakoṭiyā. Kaṭhalāyāti kapālena. Āsavaṃ detīti aparāparaṃ savati. Purāṇavaṇo hi attano dhammatāya eva pubbaṃ lohitaṃ yūsanti imāni tīṇi savati, ghaṭṭito pana tāni adhikataraṃ savati. Evamevaṃ khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ, duṭṭhāruko viya hi kodhano puggalo. Tassa attano dhammatāya savanaṃ viya kodhanassapi attano dhammatāya uddhumātakassa viya caṇḍikatassa caraṇaṃ. Kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭanaṃ viya appamattakampi vacanaṃ bhiyyoso mattāya savanaṃ viya ‘mādisaṃ nāma esa evaṃ vadatī’ti bhiyyoso mattāya uddhumāyanabhāvo daṭṭhabbo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo arukūpamacittoti vuccati. Purāṇavaṇasadisacittoti attho. 101. ในคำว่า อรุกูปมจิตฺต เป็นต้น. อภิสชฺชตีติ คือ ย่อมติด. กุปฺปตีติ คือ ย่อมกำเริบด้วยอำนาจแห่งความโกรธ. พฺยาปชฺชตีติ คือ ย่อมละปกติภาวะ ย่อมเน่า. ปติฏฺฐียตีติ คือ ย่อมถึงความเป็นของแข็งและความกระด้าง. โกปะ คือ ความโกรธอันอ่อน. โทสะ คือ ความโกรธที่รุนแรงกว่านั้นโดยภาวะที่ประทุษร้าย. อัปปัจจัย คือ ความโทมนัสอันเป็นอาการไม่พอใจ. ทุฏฐารุโก คือ แผลเรื้อรัง. กฏฺเฐน คือ ด้วยปลายไม้. กฐลายาติ คือ ด้วยกระเบื้อง. อาสวํ เทติ คือ ย่อมไหลซึมอยู่ร่ำไป. จริงอยู่ แผลเรื้อรังโดยปกติของมันเองย่อมไหลซึมด้วยของ ๓ อย่างเหล่านี้ คือ หนอง เลือด และน้ำเหลือง แต่เมื่อถูกกระทบ ย่อมไหลซึมด้วยสิ่งเหล่านั้นมากยิ่งขึ้น. ในข้อนี้ มีการเปรียบเทียบอุปมาดังนี้: บุคคลผู้มักโกรธเปรียบเหมือนแผลเรื้อรัง. การไหลซึมตามปกติของแผลนั้น เปรียบเหมือนการที่บุคคลผู้มักโกรธมีปกติพองขึ้นและดุร้าย. การถูกกระทบด้วยไม้หรือกระเบื้อง เปรียบเหมือนแม้ถ้อยคำเพียงเล็กน้อย. การไหลซึมในประมาณที่มากยิ่งขึ้น เปรียบเหมือนภาวะที่พองขึ้นในประมาณที่มากยิ่งขึ้นโดยคิดว่า ‘คนผู้นี้กล่าวอย่างนี้กะคนเช่นเรา’ ดังนี้ พึงเห็น. บุคคลเช่นนี้เรียกว่า ผู้มีจิตอุปมาด้วยแผล. อธิบายว่า ผู้มีจิตเสมอด้วยแผลเรื้อรัง. 102. Rattandhakāratimisāyāti rattiṃ cakkhuviññāṇuppattinivāraṇena andhabhāvakaraṇe bahalatame. Vijjantarikāyāti vijjuppattikkhaṇe. Idhāpi idaṃ opammasaṃsandanaṃ – cakkhumā puriso viya hi yogāvacaro daṭṭhabbo. Andhakāraṃ viya sotāpattimaggavajjhā kilesā. Vijjusañcaraṇaṃ viya sotāpattimaggañāṇassa uppattikālo. Vijjantarikāya cakkhumato purisassa sāmantā rūpadassanaṃ viya sotāpattimaggakkhaṇe nibbānadassanaṃ. Puna andhakārāvattharaṇaṃ viya sakadāgāmimaggavajjhā kilesā. Puna vijjusañcaraṇaṃ viya sakadāgāmimaggañāṇassa uppādo. Vijjantarikāya cakkhumato purisassa sāmantā rūpadassanaṃ viya sakadāgāmimaggakkhaṇe nibbānadassanaṃ. Puna andhakārāvattharaṇaṃ viya anāgāmimaggavajjhā kilesā. Puna vijjusañcaraṇaṃ viya anāgāmimaggañāṇassa uppādo. Vijjantarikāya cakkhumato purisassa sāmantā rūpadassanaṃ viya anāgāmimaggakkhaṇe nibbānadassanaṃ veditabbaṃ. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo vijjūpamacittoti vuccati. Ittarakālobhāsena vijjusadisacittoti attho. 102. ในคำว่า รตฺตนฺธการติมิสาย คือ ในความมืดทึบอย่างยิ่งในเวลากลางคืนอันกระทำความเป็นผู้มืดบอดด้วยการห้ามความเกิดขึ้นแห่งจักขุวิญญาณ. ในคำว่า วิชฺชนฺตริกาย คือ ในขณะที่ฟ้าแลบเกิดขึ้น. ในข้อนี้ก็มีการเปรียบเทียบอุปมาดังนี้: พึงเห็นพระโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้มีจักษุ. กิเลสที่โสดาปัตติมรรคจะพึงละเสีย เปรียบเหมือนความมืด. กาลแห่งความเกิดขึ้นแห่งโสดาปัตติมรรคญาณ เปรียบเหมือนการสัญจรไปแห่งฟ้าแลบ. การเห็นพระนิพพานในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค เปรียบเหมือนการเห็นรูปในที่ใกล้ของบุรุษผู้มีจักษุในระหว่างฟ้าแลบ. กิเลสที่สกทาคามิมรรคจะพึงละเสีย เปรียบเหมือนความมืดที่แผ่ไปอีก. ความเกิดขึ้นแห่งสกทาคามิมรรคญาณ เปรียบเหมือนการสัญจรไปแห่งฟ้าแลบอีก. การเห็นพระนิพพานในขณะแห่งสกทาคามิมรรค เปรียบเหมือนการเห็นรูปในที่ใกล้ของบุรุษผู้มีจักษุในระหว่างฟ้าแลบ. กิเลสที่อนาคามิมรรคจะพึงละเสีย เปรียบเหมือนความมืดที่แผ่ไปอีก. ความเกิดขึ้นแห่งอนาคามิมรรคญาณ เปรียบเหมือนการสัญจรไปแห่งฟ้าแลบอีก. พึงทราบการเห็นพระนิพพานในขณะแห่งอนาคามิมรรค เปรียบเหมือนการเห็นรูปในที่ใกล้ของบุรุษผู้มีจักษุในระหว่างฟ้าแลบ. บุคคลเช่นนี้เรียกว่า ผู้มีจิตอุปมาด้วยฟ้าแลบ. อธิบายว่า ผู้มีจิตเสมอด้วยฟ้าแลบด้วยการส่องสว่างในกาลเล็กน้อย. 103. Vajirūpamacittatāyapi idaṃ opammasaṃsandanaṃ – vajiraṃ viya hi arahattamaggañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Maṇigaṇṭhipāsāṇagaṇṭhi viya arahattamaggavajjhā kilesā. Vajirassa maṇigaṇṭhiṃ vā pāsāṇagaṇṭhiṃ vā vinivijjhitvā agamanabhāvassa natthibhāvo viya arahattamaggañāṇena acchejjānaṃ kilesānaṃ natthibhāvo. Vajirena nibbiddhavedhassa puna apaṭipūraṇaṃ viya arahattamaggena chinnānaṃ kilesānaṃ puna anuppādo daṭṭhabbo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo vajirūpamacittoti vuccati. Kilesānaṃ mūlaghātakaraṇasamatthatāya vajirena sadisacittoti attho. 103. แม้ในความเป็นผู้มีจิตอุปมาด้วยเพชร ก็มีการเปรียบเทียบอุปมาดังนี้: พึงเห็นอรหัตตมรรคญาณเหมือนเพชร. กิเลสที่อรหัตตมรรคจะพึงละเสีย เปรียบเหมือนปมแก้วมณีหรือปมหิน. ความที่เพชรจะไม่ชำแรกปมแก้วมณีหรือปมหินแล้วผ่านไปไม่มีฉันใด ความที่กิเลสอันอรหัตตมรรคญาณจะตัดไม่ได้ไม่มีฉันนั้น. รอยที่ถูกเพชรเจาะแล้วย่อมไม่เต็มกลับคืนมาอีกฉันใด กิเลสที่ถูกตัดขาดด้วยอรหัตตมรรคแล้วย่อมไม่เกิดขึ้นอีก พึงเห็นฉันนั้น. บุคคลเช่นนี้เรียกว่า ผู้มีจิตอุปมาด้วยเพชร. อธิบายว่า ผู้มีจิตเสมอด้วยเพชรเพราะสามารถกระทำการกำจัดกิเลสที่รากเหง้าได้. 104. Andhādīsu tathārūpaṃ cakkhu na hotīti tathājātikaṃ tathāsabhāvaṃ paññācakkhu na hoti. Phātiṃ kareyyāti phītaṃ vaḍḍhitaṃ kareyya. Sāvajjānavajjeti sadosaniddose. Hīnappaṇīteti adhamuttame. Kaṇhasukkasappaṭibhāgeti kaṇhasukkāyeva aññamaññapaṭibāhanato paṭipakkhavasena sappaṭibhāgāti vuccanti. Ayaṃ panettha saṅkhepo – kusale dhamme ‘kusalā dhammā’ti yena paññācakkhunā jāneyya, akusale dhamme ‘akusalā dhammā’ti, sāvajjādīsupi eseva nayo. Kaṇhasukkasappaṭibhāgesu pana kaṇhadhamme ‘sukkasuppaṭibhāgā’ti, sukkadhamme ‘kaṇhasappaṭibhāgā’ti yena paññācakkhunā jāneyya. Tathārūpampissa cakkhu na hotīti iminā nayena sesaṭṭhānesupi attho veditabbo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo diṭṭhadhammikabhogasaṃharaṇapaññācakkhuno ca samparāyikatthasodhanapaññācakkhuno ca abhāvā andhoti vuccati. Dutiyo diṭṭhadhammikabhogasaṃharaṇapaññācakkhuno bhāvā, samparāyikatthasodhanapaññācakkhuno pana abhāvā ekacakkhūti vuccati. Tatiyo dvinnampi bhāvā dvicakkhūti vuccati. 104. ในบทว่า อันธา เป็นต้น บทว่า ตถารูปํ จกฺขุ น โหติ ความว่า ปัญญาจักษุเห็นปานนั้น คือมีชนิดอย่างนั้น มีสภาวะอย่างนั้น ย่อมไม่มี. บทว่า ผาตึ กเรยฺย ความว่า พึงทำให้ไพบูลย์ คือทำให้เจริญ. บทว่า สาวชฺชานวชฺเช ความว่า ธรรมมีโทษและไม่มีโทษ. บทว่า หีนปฺปณีเต ความว่า ธรรมเลวและธรรมประณีต. บทว่า กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค ความว่า ธรรมดำและธรรมขาวนั่นแล ชื่อว่ามีส่วนเปรียบกัน เพราะเป็นปฏิปักษ์กันโดยการขจัดกันและกัน. นี้เป็นใจความย่อในที่นี้ คือ บุคคลพึงรู้กุศลธรรมว่า 'เป็นกุศลธรรม' ด้วยปัญญาจักษุใด, พึงรู้อกุศลธรรมว่า 'เป็นอกุศลธรรม', แม้ในธรรมมีโทษเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนในธรรมดำและธรรมขาวมีส่วนเปรียบกัน บุคคลพึงรู้ธรรมดำว่า 'เป็นส่วนเปรียบของธรรมขาว', พึงรู้ธรรมขาวว่า 'เป็นส่วนเปรียบของธรรมดำ' ด้วยปัญญาจักษุใด. พึงทราบความแม้ในที่ที่เหลือด้วยนัยนี้ว่า ปัญญาจักษุเห็นปานนั้นของบุคคลนั้นย่อมไม่มี. บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลเห็นปานนี้ ชื่อว่าคนบอด เพราะไม่มีทั้งปัญญาจักษุเพื่อรวบรวมโภคะในปัจจุบัน และปัญญาจักษุเพื่อชำระประโยชน์ในสัมปรายภพ. บุคคลที่สอง ชื่อว่าคนมีตาข้างเดียว เพราะมีปัญญาจักษุเพื่อรวบรวมโภคะในปัจจุบัน แต่ไม่มีปัญญาจักษุเพื่อชำระประโยชน์ในสัมปรายภพ. บุคคลที่สาม ชื่อว่าคนมีตาสองข้าง เพราะมีปัญญาจักษุทั้งสอง. 107. Avakujjapaññādīsu dhammaṃ desentīti upāsako dhammassavanatthāya āgatoti attano kammaṃ pahāya dhammaṃ desenti. Ādikalyāṇanti ādimhi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjaṃ niddosaṃ katvā desenti. Sesapadesupi eseva nayo. Ettha pana ādīti pubbapaṭṭhapanā. Majjhanti kathāvemajjhaṃ. Pariyosānanti sanniṭṭhānaṃ. Itissa dhammaṃ kathentā pubbapaṭṭhapanepi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā kathenti, vemajjhepi, pariyosānepi. Ettha ca atthi desanāya ādimajjhapariyosānāni, atthi sāsanassa. Tattha desanāya tāva – catuppadikagāthāya paṭhamapadaṃ ādi, dve padāni majjhaṃ, avasānapadaṃ pariyosānaṃ. Ekānusandhikasuttassa – nidānaṃ ādi, anusandhi majjhaṃ, idamavocāti appanā pariyosānaṃ. Anekānusandhikassa – paṭhamo anusandhi ādi, tato paraṃ eko vā anekā vā majjhaṃ, pacchimo pariyosānaṃ. Ayaṃ tāva desanāya nayo. 107. ในบทว่า อวกุชฺชปญฺญา เป็นต้น บทว่า ธมฺมํ เทเสนฺติ ความว่า (พระเถระ) ทราบว่า อุบาสกมาเพื่อฟังธรรม จึงละงานของตนแล้วแสดงธรรม. บทว่า อาทิกลฺยาณํ ความว่า แสดงธรรมโดยทำให้งาม คือทำให้ดี ไม่มีโทษ ปราศจากโทษ ในเบื้องต้น. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ในที่นี้ บทว่า อาทิ ได้แก่ การตั้งขึ้นก่อน. บทว่า มชฺฌํ ได้แก่ ท่ามกลางของเรื่อง. บทว่า ปริโยสานํ ได้แก่ การจบลง. ดังนั้น เมื่อท่านกล่าวธรรม ย่อมกล่าวโดยทำให้งาม คือทำให้ดี ไม่มีโทษเท่านั้น แม้ในการตั้งขึ้นก่อน แม้ในท่ามกลาง แม้ในที่สุด. และในที่นี้ มีเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของเทศนา และมีของศาสนา. ในบรรดานั้น ก่อนอื่น ของเทศนาคือ - ในคาถา ๔ บาท บาทแรกเป็นเบื้องต้น สองบาทเป็นท่ามกลาง บาทสุดท้ายเป็นที่สุด. ของสูตรที่มีอนุสนธิเดียว - นิทานเป็นเบื้องต้น อนุสนธิเป็นท่ามกลาง การจบลงด้วยคำว่า อิทมโวจ เป็นที่สุด. ของสูตรที่มีหลายอนุสนธิ - อนุสนธิแรกเป็นเบื้องต้น อนุสนธิถัดจากนั้นหนึ่งหรือหลายอนุสนธิเป็นท่ามกลาง อนุสนธิสุดท้ายเป็นที่สุด. นี้เป็นนัยของเทศนาก่อน. Sāsanassa pana sīlaṃ ādi, samādhi majjhaṃ, vipassanā pariyosānaṃ. Samādhi vā ādi, vipassanā majjhaṃ, maggo pariyosānaṃ. Vipassanā vā ādi, maggo majjhaṃ, phalaṃ pariyosānaṃ. Maggo vā ādi, phalaṃ majjhaṃ, nibbānaṃ pariyosānaṃ. Dve dve vā kariyamāne sīlasamādhayo ādi, vipassanāmaggā majjhaṃ, phalanibbānāni pariyosānaṃ. Sātthanti sātthakaṃ katvā desenti. Sabyañjananti akkharapāripūriṃ katvā desenti. Kevalaparipuṇṇanti sakalaparipuṇṇaṃ anūnaṃ katvā desenti. Parisuddhanti parisuddhaṃ nijjaṭaṃ niggaṇṭhiṃ katvā desenti. Brahmacariyaṃ pakāsentīti evaṃ desentā ca seṭṭhacariyabhūtaṃ sikkhattayasaṅgahitaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ pakāsenti. Neva ādiṃ manasi karotīti neva pubbapaṭṭhapanaṃ manasi karoti. Kumbhoti ghaṭo. Nikkujjoti adhomukho ṭhapito. Evamevanti ettha kumbho nikkujjo viya avakujjapañño puggalo daṭṭhabbo. Udakāsiñcanakālo viya dhammadesanāya laddhakālo. Udakassa vivaṭṭanakālo viya tasmiṃ āsane nisinnassa uggahetuṃ asamatthakālo. Udakassa asaṇṭhānakālo viya uṭṭhahitvā asallakkhaṇakālo veditabbo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo avakujjapaññoti vuccati. Adhomukhapaññoti attho. ส่วนของศาสนา ศีลเป็นเบื้องต้น สมาธิเป็นท่ามกลาง วิปัสสนาเป็นที่สุด. หรือสมาธิเป็นเบื้องต้น วิปัสสนาเป็นท่ามกลาง มรรคเป็นที่สุด. หรือวิปัสสนาเป็นเบื้องต้น มรรคเป็นท่ามกลาง ผลเป็นที่สุด. หรือมรรคเป็นเบื้องต้น ผลเป็นท่ามกลาง นิพพานเป็นที่สุด. หรือเมื่อจัดเป็นคู่ๆ ศีลและสมาธิเป็นเบื้องต้น วิปัสสนาและมรรคเป็นท่ามกลาง ผลและนิพพานเป็นที่สุด. บทว่า สาตฺถํ ความว่า แสดงธรรมโดยทำให้มีอรรถ. บทว่า สพฺยญฺชนํ ความว่า แสดงธรรมโดยทำให้อักษรบริบูรณ์. บทว่า เกวลปริปุณฺณํ ความว่า แสดงธรรมโดยทำให้บริบูรณ์ครบถ้วน ไม่บกพร่อง. บทว่า ปริสุทฺธํ ความว่า แสดงธรรมโดยทำให้บริสุทธิ์ ปราศจากความรกชัฏ ปราศจากปม. บทว่า พฺรหฺมจริยํ ปกาเสนฺติ ความว่า เมื่อแสดงธรรมอย่างนี้ ย่อมประกาศอริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นการประพฤติที่ประเสริฐ ซึ่งสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓. บทว่า เนว อาทึ มนสิ กโรติ ความว่า ย่อมไม่ใส่ใจถึงการตั้งขึ้นก่อน. บทว่า กุมฺโภ ได้แก่ หม้อ. บทว่า นิกฺกุชฺโช ได้แก่ ที่ตั้งคว่ำหน้าลง. บทว่า เอวเมวํ ความว่า ในที่นี้ พึงเห็นบุคคลผู้มีปัญญาคว่ำ เหมือนหม้อที่คว่ำไว้. เวลาที่ได้รับฟังธรรมเทศนา เหมือนเวลาที่รดน้ำ. เวลาที่บุคคลนั้นนั่งอยู่ในอาสนะนั้นไม่สามารถจะรับเอาได้ เหมือนเวลาที่น้ำไหลออกไป. เวลาที่ลุกขึ้นไปแล้วไม่พิจารณา เหมือนเวลาที่น้ำไม่ตั้งอยู่. บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลเห็นปานนี้ ชื่อว่า อวกุชชปัญโญ. ความว่า ผู้มีปัญญาดุจหน้าคว่ำ. 108. Ākiṇṇānīti pakkhittāni. Satisammosā pakireyyāti muṭṭhassatitāya vikireyya. Evamevanti ettha ucchaṅgo viya ucchaṅgapañño puggalo daṭṭhabbo. Nānākhajjakāni viya nānappakāraṃ buddhavacanaṃ. Ucchaṅge nānākhajjakāni khādantassa nisinnakālo viya tasmiṃ āsane nisinnassa uggahaṇakālo. Vuṭṭhahantassa satisammosā vikiraṇakālo viya tasmā āsanā vuṭṭhāya gacchantassa asallakkhaṇakālo veditabbo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo ucchaṅgapaññoti vuccati. Ucchaṅgasadisapaññoti attho. 108. บทว่า อากิณฺณานิ ความว่า ที่ใส่ไว้. บทว่า สติสมฺโมสา ปกิเรยฺย ความว่า พึงทำหกเรี่ยราดเพราะความหลงลืมสติ. บทว่า เอวเมวํ ความว่า ในที่นี้ พึงเห็นบุคคลผู้มีปัญญาเพียงแค่ชายพก เหมือนชายพก. พุทธวจนะมีประการต่างๆ เหมือนของขบเคี้ยวต่างๆ. เวลาที่รับเอาธรรมขณะนั่งอยู่ในอาสนะนั้น เหมือนเวลาที่นั่งเคี้ยวกินของขบเคี้ยวต่างๆ ในชายพก. เวลาที่ไม่พิจารณาเมื่อลุกจากอาสนะนั้นไป เหมือนเวลาที่ทำหกเรี่ยราดเพราะความหลงลืมสติเมื่อลุกขึ้น. บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลเห็นปานนี้ ชื่อว่า อุจฉังคปัญโญ. ความว่า ผู้มีปัญญาเสมอด้วยชายพก. 109. Ukkujjoti uparimukho ṭhapito. Saṇṭhātīti patiṭṭhahati. Evameva khoti ettha uparimukho ṭhapito kumbho viya puthupañño puggalo daṭṭhabbo. Udakassa āsittakālo viya desanāya laddhakālo. Udakassa saṇṭhānakālo viya tattha nisinnassa uggahaṇakālo. No vivaṭṭanakālo viya uṭṭhāya gacchantassa sallakkhaṇakālo veditabbo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo puthupaññoti vuccati. Vitthārikapaññoti attho. 109. บทว่า อุกฺกุชฺโช ได้แก่ ที่ตั้งหงายขึ้น. บทว่า สณฺฐาติ ความว่า ย่อมตั้งอยู่. บทว่า เอวเมว โข ความว่า ในที่นี้ พึงเห็นบุคคลผู้มีปัญญากว้างขวาง เหมือนหม้อที่ตั้งหงายไว้. เวลาที่ได้รับฟังเทศนา เหมือนเวลาที่เทน้ำลงไป. เวลาที่รับเอาธรรมขณะนั่งอยู่ในที่นั้น เหมือนเวลาที่น้ำตั้งอยู่. เวลาที่พิจารณาเมื่อลุกขึ้นไป เหมือนเวลาที่น้ำไม่ไหลออกไป. บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลเห็นปานนี้ ชื่อว่า ปุถุปัญโญ. ความว่า ผู้มีปัญญาแผ่ไพศาล. 110. Avītarāgādīsu – yathā sotāpannasakadāgāmino, evaṃ puthujjanopi pañcasu kāmaguṇesu, tīsu ca bhavesu avītarāgo. Adabbatāya pana na gahito. Yathā hi cheko vaḍḍhakī dabbasambhāratthaṃ vanaṃ paviṭṭho na ādito paṭṭhāya sampattasampattarukkhe chindati, ye panassa dabbasambhārūpagā honti, teyeva chindati; evamidhāpi bhagavatā dabbajātikā ariyāva gahitā, puthujjanā pana adabbatāya na gahitāti veditabbā. Kāmesu vītarāgoti pañcasu kāmaguṇesu vītarāgo. Bhavesu avītarāgoti rūpārūpabhavesu avītarāgo. 110. ในบทว่า อวีตราคาทิสุ ความว่า เหมือนอย่างพระโสดาบันและพระสกทาคามี แม้ปุถุชนก็เป็นผู้ยังไม่ปราศจากราคะในกามคุณ ๕ และในภพ ๓ เหมือนกัน แต่ท่านไม่ถือเอาเพราะความเป็นอทัพพชาติ (ผู้ไม่ใช่วัสดุ) อธิบายว่า เหมือนอย่างช่างไม้ผู้ฉลาดเข้าไปสู่ป่าเพื่อต้องการหาวัตถุ ย่อมไม่ตัดต้นไม้ทุกต้นที่พบเห็นตั้งแต่แรก แต่จะตัดเฉพาะต้นไม้ที่สมควรเป็นวัตถุสำหรับเขาเท่านั้น ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคทรงถือเอาเฉพาะพระอริยเจ้าผู้เป็นทัพพชาติ (ผู้เป็นวัตถุ) เท่านั้น ส่วนปุถุชนทั้งหลายพึงทราบว่า พระองค์ไม่ทรงถือเอาเพราะความเป็นอทัพพชาติ บทว่า กาเมสุ วีตราโค คือ ผู้ปราศจากราคะในกามคุณ ๕ บทว่า ภเวสุ อวีตราโค คือ ผู้ยังไม่ปราศจากราคะในรูปภพและอรูปภพ 113. Pāsāṇalekhūpamādīsu – anusetīti appahīnatāya anuseti. Na khippaṃ lujjatīti na antarā nassati, kappuṭṭhāneneva nassati. Evamevanti evaṃ tassāpi puggalassa kodho na antarā punadivase vā aparadivase vā nibbāti, addhaniyo pana hoti. Maraṇeneva nibbātīti attho. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo pāsāṇalekhā viya kujjhanabhāvena ciraṭṭhitikato pāsāṇalekhūpamoti vuccati. 113. ในบทว่า ปาสาณเลขูปมาทิสุ ความว่า บทว่า อนุเสติ คือ ย่อมนอนเนื่องอยู่เพราะยังละไม่ได้ บทว่า น ขิปฺปํ ลุชฺชติ คือ ไม่พินาศไปในระหว่าง แต่จะพินาศไปได้ก็ด้วยความพยายามอย่างยิ่ง บทว่า เอวเมวํ ความว่า แม้ความโกรธของบุคคลนั้นก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมไม่ดับไปในระหว่าง คือในวันรุ่งขึ้นหรือในวันต่อๆ ไป แต่กลับเป็นความโกรธที่ตั้งอยู่นาน อธิบายว่า ย่อมดับไปพร้อมกับความตายเท่านั้น บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลผู้มีลักษณะเช่นนี้ ชื่อว่าอุปมาด้วยรอยขีดในหิน เพราะมีความโกรธที่ตั้งอยู่นานเหมือนรอยขีดในหิน 114. So ca khvassa kodhoti so appamattakepi kāraṇe sahasā kuddhassa kodho. Na ciranti aciraṃ appahīnatāya nānuseti. Yathā pana pathaviyaṃ ākaḍḍhitvā katalekhā vātādīhi khippaṃ nassati, evamassa sahasā uppannopi kodho khippameva nibbātīti attho. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo pathaviyaṃ lekhā viya kujjhanabhāvena aciraṭṭhitikato pathavīlekhūpamoti vuccati. 114. บทว่า โส จ ขฺวสฺส โกโธ ความว่า ความโกรธของบุคคลนั้นผู้โกรธขึ้นมาโดยพลันแม้ในเหตุเพียงเล็กน้อย บทว่า น จิรํ คือ ไม่นอนเนื่องอยู่นานเพราะยังละไม่ได้ อธิบายว่า เหมือนอย่างรอยขีดที่ขีดไว้บนแผ่นดินย่อมลบเลือนไปอย่างรวดเร็วด้วยลมเป็นต้น ฉันใด แม้ความโกรธของบุคคลนี้ที่เกิดขึ้นโดยพลัน ก็ย่อมดับไปอย่างรวดเร็ว ฉันนั้น บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลผู้มีลักษณะเช่นนี้ ชื่อว่าอุปมาด้วยรอยขีดบนแผ่นดิน เพราะมีความโกรธที่ตั้งอยู่ไม่นานเหมือนรอยขีดบนแผ่นดิน 115. Āgāḷhenāti atigāḷhena mammacchedakena thaddhavacanena. Pharusenāti na sotasukhena. Amanāpenāti na cittasukhena. Saṃsandatīti ekībhavati. Sandhiyatīti ghaṭayati. Sammodatīti nirantaro hoti. Atha vā – saṃsandatīti cittakiriyādīsu cittena samodhānaṃ gacchati. Khīrodakaṃ viya ekībhāvaṃ upetīti attho. Sandhiyatīti ṭhānagamanādīsu kāyakiriyādīsu kāyena samodhānaṃ gacchati. Tilataṇḍulā viya missībhāvaṃ upetīti attho. Sammodatīti uddesaparipucchādīsu vacīkiriyāsu vācāya samodhānaṃ gacchati. Vippavāsagatopi piyasahāyako viya piyatarabhāvaṃ upetīti attho. Apica – kiccakaraṇīyesu tehi saddhiṃ āditova ekakiriyabhāvaṃ upagacchanto saṃsandati. Yāva majjhā pavattanto sandhiyati, yāva pariyosānā anivattanto sammodatītipi veditabbo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo udakalekhā viya khippaṃ saṃsandanato udakalekhūpamoti vuccati. 115. บทว่า อาคาฬฺเหน คือ ด้วยวาจาที่แข็งกระด้างอย่างยิ่ง เชือดเฉือนหัวใจ บทว่า ผรุเสน คือ ไม่เป็นที่สบายหู บทว่า อมนาเปน คือ ไม่เป็นที่สบายใจ บทว่า สํสนฺทติ คือ ย่อมเข้ากันเป็นหนึ่งเดียว บทว่า สนฺธิยติ คือ ย่อมเชื่อมต่อกัน บทว่า สโมทติ คือ ย่อมเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน อีกนัยหนึ่ง บทว่า สํสนฺทติ คือ ย่อมเข้ากันได้ด้วยใจในกิจทางใจเป็นต้น อธิบายว่า ย่อมถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันเหมือนนมกับน้ำ บทว่า สนฺธิยติ คือ ย่อมเข้ากันได้ด้วยกายในกิจทางกายมีการยืนการไปเป็นต้น อธิบายว่า ย่อมถึงความระคนปนเปกันเหมือนงากับข้าวสาร บทว่า สโมทติ คือ ย่อมเข้ากันได้ด้วยวาจาในกิจทางวาจามีการสวดการสอบถามเป็นต้น อธิบายว่า แม้จะจากกันไป ก็ย่อมถึงความเป็นที่รักยิ่งเหมือนสหายที่รัก อีกประการหนึ่ง พึงทราบว่า บุคคลผู้ถึงความเป็นผู้มีกิจอย่างเดียวกันกับชนเหล่านั้นตั้งแต่ต้นในกิจที่ควรทำ ชื่อว่า สํสนฺทติ ผู้ดำเนินไปจนถึงท่ามกลาง ชื่อว่า สนฺธิยติ ผู้ไม่กลับใจจนถึงที่สุด ชื่อว่า สโมทติ บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลผู้มีลักษณะเช่นนี้ ชื่อว่าอุปมาด้วยรอยขีดในน้ำ เพราะเข้ากันได้เร็วเหมือนรอยขีดในน้ำ 116. Potthakūpamesu – yāya upamāya te potthakūpamāti vuccanti, taṃ tāva upamaṃ dassetuṃ tayo potthakātiādi vuttaṃ. Tattha navoti navavāyimo. Potthakoti sāṇavākasāṭako. Dubbaṇṇoti vivaṇṇo. Dukkhasamphassoti kharasamphasso. Appagghoti atibahuṃ agghanto kahāpaṇagghanako hoti. Majjhimoti paribhogamajjhimo. So hi navabhāvaṃ atikkamitvā jiṇṇabhāvaṃ appatto majjhe paribhogakālepi dubbaṇṇo ca dukkhasamphasso ca appagghoyeva ca hoti. Atibahuṃ agghanto aḍḍhaṃ agghati. Jiṇṇakāle pana aḍḍhamāsakaṃ vā kākaṇikaṃ vā agghati. Ukkhaliparimajjananti kāḷukkhaliparipuñchanaṃ. 116. ในบทว่า โปตฺถกูปเมสุ ความว่า เพื่อจะแสดงอุปมาที่บุคคลเหล่านั้นถูกเรียกว่าอุปมาด้วยผ้าเปลือกไม้ จึงกล่าวคำว่า ตโย โปตฺถกา เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า นโว คือ ที่ทอใหม่ บทว่า โปตฺถโก คือ ผ้าเปลือกไม้หรือผ้าป่าน บทว่า ทุพฺพณฺโณ คือ มีสีไม่งาม บทว่า ทุกฺขสมฺผสฺโส คือ มีสัมผัสหยาบ บทว่า อปฺปคฺโฆ คือ เมื่อตีราคาอย่างสูงก็มีราคาหนึ่งกหาปณะ บทว่า มชฺฌิโม คือ อยู่ในระหว่างการใช้สอย จริงอยู่ ผ้านั้นเมื่อล่วงภาวะใหม่แล้วยังไม่ถึงภาวะเก่า ในระหว่างการใช้สอยก็ยังคงมีสีไม่งาม มีสัมผัสหยาบ และมีค่าน้อยอยู่นั่นเอง เมื่อตีราคาอย่างสูงก็มีราคาครึ่งหนึ่ง แต่ในเวลาเก่า ก็มีราคาครึ่งมาสกหรือหนึ่งกากณิก บทว่า อุกฺขลิปริมชฺชนํ คือ ผ้าเช็ดครกดำ Navoti upasampadāya pañcavassakālato heṭṭhā jātiyā saṭṭhivassopi navoyeva. Dubbaṇṇatāyāti sarīravaṇṇenapi guṇavaṇṇenapi dubbaṇṇatāya. Dussīlassa hi parisamajjhe nisinnassa nittejatāya sarīravaṇṇopi na sampajjati, guṇavaṇṇe vattabbameva natthi. Ye kho panassāti ye kho pana tassa upaṭṭhākā vā ñātimittādayo vā etaṃ puggalaṃ sevanti. Tesaṃ tanti tesaṃ puggalānaṃ cha satthāre sevantānaṃ micchādiṭṭhikānaṃ viya, devadattaṃ sevantānaṃ kokālikādīnaṃ viya ca taṃ sevanaṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya hoti. Majjhimoti pañcavassakālato paṭṭhāya yāva navavassakālā majjhimo nāma. Theroti dasavassakālato paṭṭhāya thero nāma. Evamāhaṃsūti evaṃ vadanti. Kiṃ nu kho tuyhanti tuyhaṃ bālassa bhaṇitena ko atthoti vuttaṃ hoti. Tathārūpanti tathājātikaṃ tathāsabhāvaṃ ukkhepanīyakammassa kāraṇabhūtaṃ. บทว่า นโว คือ แม้จะมีอายุ ๖๐ ปีโดยชาติ แต่ถ้ามีพรรษาต่ำกว่า ๕ ปีนับแต่อุปสมบท ก็ชื่อว่าเป็นนวกะ บทว่า ทุพฺพณฺณตาย คือ เพราะความมีวรรณะไม่งาม ทั้งโดยวรรณะแห่งสรีระและโดยวรรณะแห่งคุณ จริงอยู่ สำหรับผู้ทุศีล เมื่อนั่งอยู่ในท่ามกลางบริษัท แม้วรรณะแห่งสรีระก็ไม่สมบูรณ์เพราะความไม่มีเดช ไม่ต้องพูดถึงวรรณะแห่งคุณเลย บทว่า เย โข ปนสฺส คือ อุปัฏฐาก หรือญาติมิตรเป็นต้นเหล่าใดของบุคคลนั้น คบหาบุคคลผู้นี้ บทว่า เตสํ ตํ คือ การคบหานั้น ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานแก่บุคคลเหล่านั้น เหมือนพวกมิจฉาทิฏฐิผู้คบหาศาสดา ๖ หรือเหมือนพวกโกกาลิกะเป็นต้นผู้คบหาพระเทวทัต บทว่า มชฺฌิโม คือ ตั้งแต่ ๕ พรรษาไปจนถึง ๙ พรรษา ชื่อว่ามัชฌิมะ บทว่า เถโร คือ ตั้งแต่ ๑๐ พรรษาขึ้นไป ชื่อว่าเถระ บทว่า เอวมาหํสุ คือ ย่อมกล่าวอย่างนี้ ความว่า ท่านกล่าวว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยคำพูดของท่านผู้เป็นพาลเล่า" บทว่า ตถารูปํ คือ มีชาติเช่นนั้น มีสภาวะเช่นนั้น อันเป็นเหตุแห่งอุกเขปนียกรรม 117. Kāsikavatthūpamesu – kāsikavatthaṃ nāma tayo kappāsaṃsū gahetvā kantitasuttena vāyitaṃ sukhumavatthaṃ. Taṃ navavāyimaṃ anagghaṃ hoti. Paribhogamajjhimaṃ vīsampi tiṃsampi sahassāni agghati. Jiṇṇakāle pana aṭṭhapi dasapi sahassāni agghati. 117. ในบทว่า กาสิกวตฺถูปเมสุ ความว่า ผ้ากาสิกพัสตร์ คือผ้าเนื้อละเอียดที่ทอด้วยด้ายซึ่งปั่นจากเส้นใยฝ้ายสามเส้น ผ้านั้นเมื่อทอใหม่ๆ ย่อมหาค่ามิได้ เมื่ออยู่ในระหว่างการใช้สอย ย่อมมีราคาสองหมื่นหรือสามหมื่น แต่ในเวลาเก่า ก็มีราคาแปดพันหรือหนึ่งหมื่น Tesaṃ taṃ hotīti tesaṃ sammāsambuddhādayo sevantānaṃ viya taṃ sevanaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya hoti. Sammāsambuddhañhi ekaṃ nissāya yāvajjakālā muccanakasattānaṃ pamāṇaṃ natthi. Tathā sāriputtattheramahāmoggallānatthere avasese ca asītimahāsāvake nissāya saggaṃ gatasattānaṃ pamāṇaṃ natthi. Yāvajjakālā tesaṃ diṭṭhānugatiṃ paṭipannasattānampi pamāṇaṃ natthiyeva. Ādheyyaṃ gacchatīti tassa mahātherassa taṃ atthanissitaṃ vacanaṃ yathā gandhakaraṇḍake kāsikavatthaṃ ādhātabbataṃ ṭhapetabbataṃ gacchati, evaṃ uttamaṅge sirasmiṃ hadaye ca ādhātabbataṃ ṭhapetabbatampi gacchati. Sesamettha heṭṭhā vuttānusāreneva veditabbaṃ. คำว่า "เตสํ ตํ โหติ" ความว่า การเสพนั้นย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขตลอดกาลนาน แก่ท่านผู้เสพพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นต้นเหล่านั้น. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์เดียวแล้วพ้นไปตลอดกาลนาน ไม่มีประมาณ. ฉันใดก็ฉันนั้น สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยพระสารีบุตรเถระ พระมหาโมคคัลลานเถระ และพระมหาสาวก ๘๐ ที่เหลือ ไปสู่สวรรค์ ก็ไม่มีประมาณ. แม้สัตว์ทั้งหลายผู้ปฏิบัติตามทิฏฐานุคติของท่านเหล่านั้นตลอดกาลนาน ก็ไม่มีประมาณเลย. คำว่า "อาเธยฺยํ คจฺฉติ" ความว่า วาจาที่อาศัยประโยชน์ของพระมหาเถระนั้น ย่อมถึงความควรทรงไว้ ควรตั้งไว้ เหมือนผ้ากาสิกพัสตร์ในผอบเครื่องหอม ฉันใดก็ฉันนั้น ย่อมถึงความควรทรงไว้ ควรตั้งไว้ในอวัยวะอันสูงสุดคือศีรษะและในหทัย. ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. 118. Suppameyyādīsu – sukhena pametabboti suppameyyo. Idhāti imasmiṃ sattaloke. Uddhatoti uddhaccena samannāgato. Unnaḷoti uggatanaḷo; tucchamānaṃ ukkhipitvā ṭhitoti attho. Capaloti pattamaṇḍanādinā cāpallena samannāgato. Mukharoti mukhakharo. Vikiṇṇavācoti asaṃyatavacano. Asamāhitoti cittekaggatārahito. Vibbhantacittoti bhantacitto, bhantagāvībhantamigīsappaṭibhāgo. Pākaṭindriyoti vivaṭindriyo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo ‘suppameyyo’ti vuccati. Yathā hi parittassa udakassa sukhena pamāṇaṃ gayhati; evameva imehi aguṇaṅgehi samannāgatassa sukhena pamāṇaṃ gayhati. Tenesa ‘suppameyyo’ti vutto. 118. ในบทว่า สุปฺปเมยฺโย เป็นต้น ชื่อว่า สุปปเมยยะ เพราะเป็นผู้ที่พึงประมาณได้โดยง่าย. บทว่า อิธ คือ ในสัตวโลกนี้. บทว่า อุทฺธโต คือ ผู้ประกอบด้วยความฟุ้งซ่าน. บทว่า อุนฺนโฬ คือ ผู้มีกิเลสดุจไม้อ้ออันตั้งขึ้นแล้ว ความว่า ผู้ยกมานะอันเปล่าขึ้นตั้งไว้. บทว่า จปโล คือ ผู้ประกอบด้วยความคะนองด้วยการประดับบาตรเป็นต้น. บทว่า มุขโร คือ ผู้มีปากกล้า. บทว่า วิกิณฺณวาโจ คือ ผู้มีวาจาไม่สำรวม. บทว่า อสมาหิโต คือ ผู้ปราศจากความเป็นหนึ่งแห่งจิต. บทว่า วิพฺภนฺตจิตฺโต คือ ผู้มีจิตหมุนไปแล้ว เปรียบด้วยโคที่ตื่น เนื้อที่ตื่น. บทว่า ปากฏินฺทฺริโย คือ ผู้มีอินทรีย์เปิดเผย. บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ เรียกว่า 'สุปปเมยยะ'. เปรียบเหมือนประมาณแห่งน้ำเล็กน้อยย่อมถือเอาได้โดยง่าย ฉันใด ประมาณแห่งบุคคลผู้ประกอบด้วยองค์อันเป็นโทษเหล่านี้ ก็ย่อมถือเอาได้โดยง่าย ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น บุคคลนี้จึงถูกเรียกว่า 'สุปปเมยยะ'. 119. Dukkhena pametabboti duppameyyo. Anuddhatādīni vuttapaṭipakkhavasena veditabbāni. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo ‘duppameyyo’ti vuccati. Yathā hi mahāsamuddassa dukkhena pamāṇaṃ gayhati; evameva imehi guṇaṅgehi samannāgatassa dukkhena pamāṇaṃ gayhati. Tādiso ‘anāgāmī nu kho, khīṇāsavo nu kho’ti vattabbataṃ gacchati, tenesa ‘duppameyyo’ti vutto. 119. ชื่อว่า ทุปปเมยยะ เพราะเป็นผู้ที่พึงประมาณได้โดยยาก. บทว่า อนุทฺธโต เป็นต้น พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ เรียกว่า 'ทุปปเมยยะ'. เปรียบเหมือนประมาณแห่งมหาสมุทรย่อมถือเอาได้โดยยาก ฉันใด ประมาณแห่งบุคคลผู้ประกอบด้วยองค์อันเป็นคุณเหล่านี้ ก็ย่อมถือเอาได้โดยยาก ฉันนั้น. บุคคลเช่นนั้น ย่อมถึงความที่ควรกล่าวว่า 'เป็นพระอนาคามีหนอ หรือว่าเป็นพระขีณาสพหนอ' เพราะเหตุนั้น บุคคลนี้จึงถูกเรียกว่า 'ทุปปเมยยะ'. 120. Na sakkā pametunti appameyyo. Yathā hi ākāsassa na sakkā pamāṇaṃ gahetuṃ, evaṃ khīṇāsavassa. Tenesa ‘appameyyo’ti vutto. 120. ชื่อว่า อัปปเมยยะ เพราะเป็นผู้ที่ไม่อาจประมาณได้. เปรียบเหมือนประมาณแห่งอากาศไม่อาจถือเอาได้ ฉันใด ประมาณแห่งพระขีณาสพก็ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงถูกเรียกว่า 'อัปปเมยยะ'. 121. Na sevitabbādīsu – na sevitabboti na upasaṅkamitabbo. Na bhajitabboti na allīyitabbo. Na payirupāsitabboti na santike nisīdanavasena punappunaṃ upāsitabbo. Hīno hoti sīlenātiādīsu upādāyupādāya hīnatā veditabbā. Yo hi pañca sīlāni rakkhati, so dasa sīlāni rakkhantena na sevitabbo. Yo pana dasa sīlāni rakkhati, so catupārisuddhisīlaṃ rakkhantena na sevitabbo. Aññatra anuddayā aññatra anukampāti ṭhapetvā anuddayañca anukampañca. Attano atthāya eva hi evarūpo puggalo na sevitabbo. Anuddayānukampāvasena pana taṃ upasaṅkamituṃ vaṭṭati. 121. ในบทว่า น เสวิตพฺโพ เป็นต้น บทว่า น เสวิตพฺโพ คือ ไม่พึงเข้าไปหา. บทว่า น ภชิตพฺโพ คือ ไม่พึงคลุกคลี. บทว่า น ปยิรุปาสิตพฺโพ คือ ไม่พึงเข้าไปนั่งใกล้บ่อยๆ. ในบทว่า หีโน โหติ สีเลน เป็นต้น พึงทราบความเลวโดยลำดับ. จริงอยู่ ผู้ใดรักษาสีล ๕ ผู้นั้นไม่พึงถูกผู้รักษาสีล ๑๐ เสพ. ส่วนผู้ใดรักษาสีล ๑๐ ผู้นั้นไม่พึงถูกผู้รักษาจตุปาริสุทธิสีลเสพ. บทว่า อญฺญตฺร อนุทฺทยา อญฺญตฺร อนุกมฺปา คือ เว้นแต่ความเอ็นดูและความอนุเคราะห์. จริงอยู่ บุคคลผู้มีรูปอย่างนี้ ไม่พึงเสพเพื่อประโยชน์ของตนเลย. แต่ย่อมควรที่จะเข้าไปหาผู้นั้นด้วยอำนาจความเอ็นดูและความอนุเคราะห์. 122. Sadiso hotīti samāno hoti. Sīlasāmaññagatānaṃ satanti sīlena samānabhāvaṃ gatānaṃ santānaṃ. Sīlakathā ca no bhavissatīti evaṃ samānasīlānaṃ amhākaṃ sīlameva ārabbha kathā bhavissati. Sā ca no phāsu bhavissatīti sā ca sīlakathā amhākaṃ phāsuvihāro sukhavihāro bhavissati. Sā ca no pavattinī bhavissatīti sā ca amhākaṃ kathā divasampi kathentānaṃ pavattinī bhavissati, na paṭihaññissati. Dvīsu hi sīlavantesu ekena sīlassa vaṇṇe kathite itaro anumodati; tena tesaṃ kathā phāsu ceva hoti, pavattinī ca. Ekasmiṃ pana dussīle sati dussīlassa sīlakathā dukkathāti neva sīlakathā hoti, na phāsu hoti, na pavattinī. Samādhipaññākathāsupi eseva nayo. Dve hi samādhilābhino samādhikathaṃ, sappaññā ca paññākathaṃ kathentā, rattiṃ vā divasaṃ vā atikkantampi na jānanti. 122. บทว่า สทิโส โหติ คือ เป็นผู้เสมอกัน. บทว่า สีลสามญฺญคตานํ สตนฺติ คือ ของท่านผู้ถึงความเป็นผู้เสมอกันโดยศีล. บทว่า สีลกถา จ โน ภวิสฺสติ ความว่า กถาปรารภศีลนั่นแหละ จักมีแก่เราทั้งหลายผู้มีศีลเสมอกันอย่างนี้. บทว่า สา จ โน ผาสุ ภวิสฺสติ ความว่า ศีลกถานั้นจักเป็นผาสุวิหาร เป็นสุขวิหารของพวกเรา. บทว่า สา จ โน ปวตฺตินี ภวิสฺสติ ความว่า กถานั้นของพวกเรา แม้กล่าวอยู่ตลอดวันก็จักเป็นไปได้ ไม่ติดขัด. จริงอยู่ ในบรรดาผู้มีศีลสองคน เมื่อคนหนึ่งกล่าวคุณของศีล อีกคนหนึ่งย่อมอนุโมทนา เพราะเหตุนั้น กถาของท่านเหล่านั้นจึงเป็นผาสุด้วย เป็นไปได้ด้วย. แต่เมื่อมีคนหนึ่งเป็นผู้ทุศีล ศีลกถาเป็นทุกกถาของผู้ทุศีลนั้น จึงไม่เป็นศีลกถา ไม่เป็นผาสุ ไม่เป็นไปได้. แม้ในสมาธิกถาและปัญญากถา ก็นัยนี้แหละ. จริงอยู่ ผู้ได้สมาธิสองคนกล่าวสมาธิกถา และผู้มีปัญญากล่าวปัญญากถา ย่อมไม่รู้แม้ซึ่งราตรีหรือวันที่ล่วงไป. 123. Sakkatvā garuṃ katvāti sakkārañceva garukārañca karitvā. Adhiko hotīti atireko hoti. Sīlakkhandhanti sīlarāsiṃ. Paripūressāmīti taṃ atirekasīlaṃ puggalaṃ nissāya attano aparipūraṃ sīlarāsiṃ paripūraṃ karissāmi. Tattha tattha paññāya anuggahessāmīti ettha sīlassa asappāye anupakāradhamme vajjetvā sappāye upakāradhamme sevanto tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne sīlakkhandhaṃ paññāya anuggaṇhāti nāma. Samādhipaññākkhandhesupi eseva nayo. 123. บทว่า สกฺกตฺวา ครุ ํ กตฺวา คือ กระทำสักการะและเคารพ. บทว่า อธิโก โหติ คือ เป็นผู้ยิ่งกว่า. บทว่า สีลกฺขนฺธํ คือ กองศีล. บทว่า ปริปูเรสฺสามิ ความว่า เราอาศัยบุคคลผู้มีศีลยิ่งกว่านั้น จักกระทำกองศีลที่ยังไม่บริบูรณ์ของตนให้บริบูรณ์. ในบทว่า ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามิ นี้ ชื่อว่าย่อมอนุเคราะห์กองศีลด้วยปัญญาในที่นั้นๆ คือ เว้นธรรมที่ไม่เป็นสัปปายะ ไม่เกื้อกูลแก่ศีล แล้วเสพธรรมที่เป็นสัปปายะ เกื้อกูล. แม้ในสมาธิขันธ์และปัญญาขันธ์ ก็นัยนี้แหละ. 124. Jigucchitabbādīsu – jigucchitabboti gūthaṃ viya jigucchitabbo. Atha kho nanti atha kho assa. Kittisaddoti kathāsaddo. Evamevanti ettha gūthakūpo viya dussīlyaṃ daṭṭhabbaṃ. Gūthakūpe patitvā ṭhito dhamanīahi viya dussīlapuggalo. Guthakūpato uddhariyamānena tena ahinā purisassa sarīraṃ āruḷhenāpi adaṭṭhabhāvo viya dussīlaṃ sevamānassāpi tassa kiriyāya kāraṇabhāvo sarīraṃ gūthena makkhetvā ahino gatakālo viya dussīlaṃ sevamānassa pāpakittisaddassa abbhuggamanakālo veditabbo. 124. ในบทว่า ชิคุจฺฉิตพฺโพ เป็นต้น บทว่า ชิคุจฺฉิตพฺโพ คือ พึงรังเกียจเหมือนอุจจาระ. บทว่า อถ โข นํ คือ แต่ว่าแก่เขานั้น. บทว่า กิตฺติสทฺโท คือ เสียงเล่าลือ. ในบทว่า เอวเมวํ นี้ พึงเห็นความเป็นผู้ทุศีลเหมือนหลุมคูถ. บุคคลผู้ทุศีลเหมือนงูเห่าที่ตกลงไปอยู่ในหลุมคูถ. ความเป็นเหตุแห่งการกระทำของผู้นั้น แม้เมื่อเสพคนทุศีลอยู่ ก็เหมือนความไม่ถูกกัด แม้เมื่องูเห่าที่ถูกบุรุษยกขึ้นจากหลุมคูถนั้นเลื้อยขึ้นสู่ร่างกาย. พึงทราบว่า กาลที่กิตติศัพท์อันชั่วร้ายฟุ้งไปของผู้เสพคนทุศีล ก็เหมือนกาลที่งูไปแล้วโดยที่ร่างกายเปรอะเปื้อนด้วยคูถ. 125. Tindukālātanti tindukarukkhaalātaṃ. Bhiyyoso mattāya cicciṭāyatīti tañhi jhāyamānaṃ pakatiyāpi papaṭikāyo muñcantaṃ cicciṭāyati ciṭiciṭāti saddaṃ karoti. Ghaṭṭitaṃ pana adhimattaṃ karotīti attho. Evamevanti evamevaṃ kodhano attano dhammatāyapi uddhato caṇḍikato hutvā carati. Appamattakaṃ pana vacanaṃ vuttakāle ‘mādisaṃ nāma evaṃ vadatī’ti atirekataraṃ uddhato caṇḍikato hutvā carati. Gūthakūpoti gūthapuṇṇakūpo, gūtharāsiyeva vā. Opammasaṃsandanaṃ panettha purimanayeneva veditabbaṃ. Tasmā evarūpo puggalo ajjhupekkhitabbo, na sevitabboti yasmā kodhano atiseviyamānopi atiupasaṅkamiyamānopi kujjhatiyeva, ‘kiṃ iminā’ti paṭikkamantopi kujjhatiyeva, tasmā palālaggi viya ajjhupekkhitabbo, na sevitabbo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yo hi palālaggiṃ atiupasaṅkamitvā tappati, tassa sarīraṃ jhāyati. Yo atipaṭikkamitvā tappati, tassa sītaṃ na vūpasammati. Anupasaṅkamitvā apaṭikkamitvā pana majjhattabhāvena tappentassa sītaṃ vūpasammati, kāyopi na ḍayhati. Tasmā palālaggi viya kodhano puggalo majjhattabhāvena ajjhupekkhitabbo, na sevitabbo, na bhajitabbo, na payirupāsitabbo. 125. คำว่า ทินฺทุกาลาตํ คือ ท่อนไม้ตะโก. คำว่า ภิยฺโยโส มตฺตาย จิจฺจิฏายติ ความว่า ท่อนไม้ตะโกนั้น เมื่อถูกเผา โดยปกติก็แตกปะทุ ส่งเสียงดังจิจจิฏะ คือดังจิ๊ดๆ แต่เมื่อถูกกระทบเข้า ก็ยิ่งส่งเสียงดังมากขึ้นไปอีก ฉันใดก็ฉันนั้น คนมักโกรธ โดยปกติของตนก็เป็นคนเย่อหยิ่ง ดุร้ายอยู่แล้ว แต่เมื่อถูกว่ากล่าวแม้เพียงเล็กน้อย ก็จะคิดว่า ‘คนเช่นเรา กลับมาว่าอย่างนี้’ แล้วก็ยิ่งเย่อหยิ่ง ดุร้ายมากขึ้นไปอีก. คำว่า คูถกูโป คือ หลุมที่เต็มไปด้วยคูถ หรือกองคูถนั่นเอง. การเทียบเคียงอุปมาในข้อนี้ พึงทราบโดยนัยก่อนนั่นแหละ. เพราะเหตุนั้น บุคคลเช่นนี้พึงวางเฉย ไม่ควรคบหา ความว่า เพราะเหตุที่คนมักโกรธ แม้จะคบหาอย่างยิ่ง เข้าไปหาอย่างยิ่ง ก็โกรธอยู่ดี หรือแม้จะหลีกไปโดยคิดว่า ‘จะมีประโยชน์อะไรด้วยคนนี้’ ก็โกรธอยู่ดี เพราะฉะนั้น พึงวางเฉยต่อเขาเหมือนไฟป่าฟาง ไม่ควรคบหา. ถามว่า กล่าวอะไรไว้? ตอบว่า ผู้ใดเข้าไปใกล้ไฟป่าฟางเกินไปเพื่อผิงไฟ ร่างกายของผู้นั้นย่อมไหม้ ผู้ใดหลีกออกไปไกลเกินไปเพื่อผิงไฟ ความหนาวของผู้นั้นก็ไม่สงบ แต่ผู้ที่ไม่เข้าไปใกล้เกินไป ไม่หลีกออกไปไกลเกินไป ผิงไฟด้วยความเป็นกลาง ความหนาวของเขาย่อมสงบ และร่างกายก็ไม่ไหม้. เพราะฉะนั้น บุคคลผู้มักโกรธ พึงวางเฉยด้วยความเป็นกลางเหมือนไฟป่าฟาง ไม่ควรคบหา ไม่ควรเสพ ไม่ควรเข้าไปนั่งใกล้. 126. Kalyāṇamittoti sucimitto. Kalyāṇasahāyoti sucisahāyo. Sahāyoti sahagāmī saddhiṃcaro. Kalyāṇasampavaṅkoti kalyāṇesu sucipuggalesu sampavaṅko, tanninnatappoṇatappabbhāramānasoti attho. 126. คำว่า กลฺยาณมิตฺโต คือ มิตรที่ดี. คำว่า กลฺยาณสหาโย คือ สหายที่ดี. คำว่า สหาโย คือ ผู้ไปด้วยกัน ผู้เที่ยวไปด้วยกัน. คำว่า กลฺยาณสมฺปวํโก คือ ผู้มีใจน้อมไปในกัลยาณบุคคล คือบุคคลที่ดีงาม มีใจโน้มไปในบุคคลเหล่านั้น มีใจโอนไปในบุคคลเหล่านั้น มีใจเอนไปในบุคคลเหล่านั้น. 127. Sīlesu paripūrakārītiādīsu – sīlesu paripūrakārinoti ete ariyasāvakā yāni tāni maggabrahmacariyassa ādibhūtāni, ādibrahmacariyakāni, pārājikasaṅkhātāni cattāri mahāsīlasikkhāpadāni, tesaṃ avītikkamanato yāni khuddānukhuddakāni āpajjanti, tehi ca vuṭṭhānato sīlesu yaṃ kattabbaṃ, taṃ paripūraṃ samattaṃ karontīti ‘sīlesu paripūrakārino’ti vuccanti. Samādhipāribandhakānaṃ pana kāmarāgabyāpādānaṃ, paññāpāribandhakassa ca saccapaṭicchādakassa mohassa asamūhatattā, samādhiṃ paññañca bhāventāpi samādhipaññāsu yaṃ kattabbaṃ taṃ mattaso pamāṇena padesamattameva karontīti samādhismiṃ paññāya ca mattaso kārinoti vuccanti. Iminā upāyena itaresupi dvīsu nayesu attho veditabbo. 127. ในคำว่า สีเลสุ ปริปูรการี เป็นต้น - คำว่า สีเลสุ ปริปูรการิโน หมายความว่า พระอริยสาวกเหล่านี้ เพราะไม่ล่วงละเมิดมหาสีลสิกขาบท ๔ ที่เรียกว่าปาราชิก ซึ่งเป็นเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์ เป็นอาทิพรหมจรรย์ และเพราะออกจากอาบัติเล็กๆ น้อยๆ ที่ต้องเข้า จึงทำกิจที่พึงทำในศีลทั้งหลายให้บริบูรณ์ครบถ้วน เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ‘ผู้ทำศีลให้บริบูรณ์’. แต่เพราะยังไม่ได้ถอนกามราคะและพยาบาทซึ่งเป็นเครื่องผูกพันสมาธิ และโมหะซึ่งเป็นเครื่องผูกพันปัญญาและเป็นเครื่องปิดบังความจริง แม้เจริญสมาธิและปัญญาอยู่ ก็ทำกิจที่พึงทำในสมาธิและปัญญาเพียงตามประมาณ เพียงส่วนหนึ่งเท่านั้น จึงเรียกว่า ‘ผู้ทำในสมาธิและปัญญาแต่พอประมาณ’. พึงทราบเนื้อความในอีกสองนัยที่เหลือด้วยอุบายนี้. Tatrāyaṃ aparopi suttantanayo – ในเรื่องนั้น ยังมีนัยตามพระสูตรอีกอย่างหนึ่งดังนี้ – ‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ mattaso kārī, paññāya mattaso kārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni tāni āpajjatipi, vuṭṭhātipi. Taṃ kissa hetu? Na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā. Yāni ca kho tāni sikkhāpadāni ādibrahmacariyakāni brahmacariyasāruppāni, tattha dhuvasīlo ca hoti, ṭhitasīlo ca, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti, avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo. Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu…pe… so tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā, rāgadosamohānaṃ tanuttā, sakadāgāmī hoti; sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ paripūrakārī, paññāya mattaso kārī. So yāni tāni…pe… sikkhati sikkhāpadesu. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ…pe… anāvattidhammo tasmā lokā. Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī, samādhismiṃ paripūrakārī, paññāya paripūrakārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni…pe… sikkhati sikkhāpadesu. So āsavānaṃ khayā…pe… upasampajja viharatī’’ti (a. ni. 3.87). “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ทำสมาธิแต่พอประมาณ ทำปัญญาแต่พอประมาณ เธอย่อมต้องและออกจากสิกขาบทเล็กๆ น้อยๆ เหล่านั้นบ้าง ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะเรามิได้กล่าวความไม่สมควรในสิกขาบทเหล่านั้นไว้ในธรรมวินัยนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย ส่วนสิกขาบทเหล่าใดที่เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ สมควรแก่พรหมจรรย์ เธอย่อมเป็นผู้มีศีลมั่นคง มีศีลตั้งมั่น สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย เธอเป็นโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์...ฯลฯ... เธอเป็นสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จะมาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ทำสมาธิให้บริบูรณ์ ทำปัญญาแต่พอประมาณ เธอย่อม...ฯลฯ...สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย เธอเป็นอนาคามี เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป...ฯลฯ...มีความไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ทำสมาธิให้บริบูรณ์ ทำปัญญาให้บริบูรณ์ เธอย่อม...ฯลฯ...สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบทเล็กๆ น้อยๆ เหล่านั้น เธอทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป...ฯลฯ...ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ดังนี้” (องฺ. ติก. ๓.๘๗). 130. Satthāraniddese – pariññaṃ paññapetīti pahānaṃ samatikkamaṃ paññapeti. Tatrāti tesu tīsu janesu. Tena daṭṭhabboti tena paññāpanena so satthā rūpāvacarasamāpattiyā lābhīti daṭṭhabboti attho. Dutiyavārepi eseva nayo. Sammāsambuddho satthā tena daṭṭhabboti tena titthiyehi asādhāraṇena paññāpanena ayaṃ tatiyo satthā sabbaññubuddho daṭṭhabbo. Titthiyā hi kāmānaṃ pariññaṃ paññapentā rūpabhavaṃ vakkhanti. Rūpānaṃ pariññaṃ paññapentā arūpabhavaṃ vakkhanti. Vedanānaṃ pariññaṃ paññapentā asaññabhavaṃ vakkhanti. Sammā paññapentā ‘evaṃ paññapeyyuṃ’, no ca sammā paññapetuṃ sakkonti. Sammāsambuddho pana kāmānaṃ pariññaṃ pahānaṃ anāgāmimaggena paññapeti. Rūpavedanānaṃ pariññaṃ pahānaṃ arahattamaggena paññapeti. Ime tayo satthāroti ime dve janā bāhirakā, eko sammāsambuddhoti – imasmiṃ loke tayo satthāro nāma. 130. ในสัตถารนิทเทส - คำว่า ปริญฺญํ ปญฺญเปติ หมายถึง บัญญัติการละ การก้าวล่วง. คำว่า ตตฺร หมายถึง ในชน ๓ จำพวกนั้น. คำว่า เตน ทฏฺฐพฺโพ ความว่า พึงเห็นว่าศาสดาผู้นั้นเป็นผู้ได้รูปาวจรสมาบัติ ด้วยการบัญญัตินั้น. แม้ในวาระที่สอง ก็นัยนี้เช่นกัน. คำว่า สมฺมาสมฺพุทฺโธ สตฺถา เตน ทฏฺฐพฺโพ ความว่า พึงเห็นว่าศาสดาองค์ที่สามนี้คือพระสัพพัญญูพุทธเจ้า ด้วยการบัญญัติอันไม่ทั่วไปแก่พวกเดียรถีย์นั้น. จริงอยู่ พวกเดียรถีย์ เมื่อบัญญัติปริญญาในกามทั้งหลาย ย่อมกล่าวถึงรูปภพ เมื่อบัญญัติปริญญาในรูปทั้งหลาย ย่อมกล่าวถึงอรูปภพ เมื่อบัญญัติปริญญาในเวทนาทั้งหลาย ย่อมกล่าวถึงอสัญญภพ. หากพวกเขาจะบัญญัติโดยชอบ ก็พึงบัญญัติอย่างนี้ แต่พวกเขาก็ไม่สามารถบัญญัติโดยชอบได้. ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมทรงบัญญัติปริญญาคือการละกามทั้งหลายด้วยอนาคามิมรรค ย่อมทรงบัญญัติปริญญาคือการละรูปและเวทนาทั้งหลายด้วยอรหัตตมรรค. คำว่า อิเม ตโย สตฺถาโร หมายถึง สองคนนี้เป็นคนภายนอก (ศาสนา) อีกองค์หนึ่งคือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า - ในโลกนี้มีศาสดา ๓ จำพวก. 131. Dutiye satthāraniddese – diṭṭhe ceva dhammeti imasmiṃ attabhāve. Attānaṃ saccato thetato paññapetīti ‘‘attā nāmeko atthi nicco dhuvo sassato’’ti bhūtato thirato paññapeti. Abhisamparāyañcāti aparasmiṃ attabhāve evameva paññapeti. Sesamettha vuttanayeneva veditabbanti. 131. ในสัตถารนิทเทสที่ ๒ คำว่า 'ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม' หมายถึง ในอัตภาพนี้. คำว่า 'อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญเปติ' หมายถึง บัญญัติอัตตาโดยความเป็นของจริง โดยความเป็นของยั่งยืน คือ บัญญัติโดยความเป็นของมีอยู่จริง โดยความเป็นของมั่นคงว่า 'อัตตาชื่อว่าสิ่งหนึ่งมีอยู่ เป็นของเที่ยง เป็นของยั่งยืน เป็นของไม่ขาดสูญ'. คำว่า 'อภิสมฺปรายญฺจ' หมายถึง ย่อมบัญญัติอย่างนั้นเหมือนกันในอัตภาพอื่น. ส่วนที่เหลือในนิทเทสนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. Tikaniddesavaṇṇanā. พรรณนาติกนิทเทส 4. Catukkaniddesavaṇṇanā 4. พรรณนาจตุกกนิทเทส 132. Catukkaniddese – asappurisoti lāmakapuriso. Pāṇaṃ atipātetīti pāṇātipātī. Adinnaṃ ādiyatīti adinnādāyī. Kāmesu micchā caratīti kāmesumicchācārī. Musā vadatīti musāvādī. Surāmerayamajjapamāde tiṭṭhatīti surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī. 132. ในจตุกกนิทเทส คำว่า 'อสปฺปุริโส' หมายถึง คนเลว. ผู้ยังสัตว์มีชีวิตให้ตกล่วงไป ชื่อว่า ปาณาติปาตี. ผู้ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ ชื่อว่า อทินนาทายี. ผู้ประพฤติผิดในกามทั้งหลาย ชื่อว่า กาเมสุมิจฉาจารี. ผู้กล่าวเท็จ ชื่อว่า มุสาวาที. ผู้ตั้งอยู่ในความประมาทคือสุราและเมรัยอันเป็นของมึนเมา ชื่อว่า สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐายี. 133. Pāṇātipāte samādapetīti yathā pāṇaṃ atipāteti, tathā naṃ tattha gahaṇaṃ gaṇhāpeti. Sesesupi eseva nayo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo yasmā sayaṃ katena ca dussīlyena samannāgato yañca samādapitena kataṃ, tato upaḍḍhassa dāyādo, tasmā asappurisena asappurisataroti vuccati. Sappurisoti uttamapuriso. 133. คำว่า 'ปาณาติปาเต สมาทเปติ' หมายถึง ชักชวนผู้อื่นให้ยึดถือในการทำปาณาติบาตนั้น อย่างที่ตนทำปาณาติบาต. ในบทที่เหลือทั้งหลายก็นัยนี้เช่นกัน. คำว่า 'อยํ วุจฺจติ' หมายถึง บุคคลผู้มีอย่างนี้ เพราะเป็นผู้ประกอบด้วยทุศีลที่ตนทำเองด้วย และเป็นทายาทรับผลกึ่งหนึ่งแห่งกรรมที่ผู้อันตนชักชวนได้ทำแล้ว ฉะนั้น จึงเรียกว่า เป็นอสัตบุรุษยิ่งกว่าอสัตบุรุษ. คำว่า 'สปฺปุริโส' หมายถึง บุรุษผู้สูงสุด. 135. Sappurisena sappurisataroti attanā katena susīlyena samannāgatattā yañca samādapito karoti. Tato upaḍḍhassa dāyādattā uttamapurisena uttamapurisataro. 135. คำว่า 'สปฺปุริเสน สปฺปุริสตโร' หมายถึง เพราะความเป็นผู้ประกอบด้วยสุศีลที่ตนทำเอง และเพราะความเป็นทายาทรับผลกึ่งหนึ่งแห่งกรรมที่ผู้อันตนชักชวนให้ทำ จึงเป็นสัตบุรุษผู้สูงสุดยิ่งกว่าบุรุษผู้สูงสุด. 136. Pāpoti akusalakammapathasaṅkhātena dasavidhena pāpena samannāgato. 136. คำว่า 'ปาโป' หมายถึง เป็นผู้ประกอบด้วยบาป ๑๐ ประการ อันนับเนื่องในอกุศลกรรมบถ. 138. Kalyāṇoti kusalakammapathasaṅkhātena dasavidhena kalyāṇadhammena samannāgato suddhako bhadrako. Sesamettha heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva. 138. คำว่า 'กลฺยาโณ' หมายถึง เป็นผู้ประกอบด้วยกัลยาณธรรม ๑๐ ประการ อันนับเนื่องในกุศลกรรมบถ เป็นผู้บริสุทธิ์ เป็นผู้เจริญ. ส่วนที่เหลือในนิทเทสนี้ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว เพราะมีนัยดังที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ. 140. Pāpadhammādīsu – pāpo dhammo assāti pāpadhammo. Kalyāṇo dhammo assāti kalyāṇadhammo. Sesamettha uttānatthameva. 140. ในคำว่า 'ปาปธมฺโม' เป็นต้น ผู้มีธรรมอันลามก ชื่อว่า ปาปธัมโม. ผู้มีธรรมอันดีงาม ชื่อว่า กัลยาณธัมโม. ส่วนที่เหลือในนิทเทสนี้ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. 144. Sāvajjādīsu – sāvajjoti sadoso. Sāvajjena kāyakammenāti sadosena pāṇātipātādinā kāyakammena. Itaresupi eseva nayo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo tīhi dvārehi āyūhanakammassa sadosattā, gūthakuṇapādibharito padeso viya sāvajjoti vuccati. 144. ในคำว่า 'สาวชฺโช' เป็นต้น คำว่า 'สาวชฺโช' หมายถึง มีโทษ. คำว่า 'สาวชฺเชน กายกมฺเมน' หมายถึง ด้วยกายกรรมอันมีโทษ คือ ปาณาติบาต เป็นต้น. ในบทที่เหลือทั้งหลายก็นัยนี้เช่นกัน. คำว่า 'อยํ วุจฺจติ' หมายถึง บุคคลผู้มีอย่างนี้ เพราะกรรมที่สั่งสมทางทวารทั้ง ๓ เป็นกรรมมีโทษ จึงเรียกว่า 'สาวชฺโช' (ผู้มีโทษ) เปรียบเหมือนสถานที่มีแต่คูถและซากศพเป็นต้น. 145. Sāvajjena bahulanti yassa sāvajjameva kāyakammaṃ bahu hoti, appaṃ anavajjaṃ; so sāvajjena bahulaṃ kāyakammena samannāgato, appaṃ anavajjenāti vuccati. Itaresupi eseva nayo. Ko pana evarūpo hotīti? Yo gāmadhammatāya vā nigamadhammatāya vā kadāci karahaci uposathaṃ samādiyati, sīlāni pūreti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo tīhi dvārehi āyūhanakammesu sāvajjasseva bahulatāya anavajjassa appatāya vajjabahuloti vuccati. 145. คำว่า 'สาวชฺเชน พหุลํ' หมายถึง กายกรรมของผู้ใดมีแต่กรรมมีโทษเป็นส่วนมาก กรรมไม่มีโทษมีส่วนน้อย ผู้นั้นเรียกว่า เป็นผู้ประกอบด้วยกายกรรมมีโทษเป็นส่วนมาก มีกรรมไม่มีโทษเป็นส่วนน้อย. ในบทที่เหลือทั้งหลายก็นัยนี้เช่นกัน. ก็บุคคลเช่นไรเล่าจึงจะเป็นเช่นนั้น? คือ ผู้ที่บางครั้งบางคราวสมาทานอุโบสถ บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ ตามธรรมเนียมของชาวบ้านหรือชาวนิคม. คำว่า 'อยํ วุจฺจติ' หมายถึง บุคคลผู้มีอย่างนี้ ในบรรดากรรมที่สั่งสมทางทวารทั้ง ๓ เพราะมีกรรมมีโทษเป็นส่วนมาก มีกรรมไม่มีโทษเป็นส่วนน้อย จึงเรียกว่า 'วัชชพหุโล' (ผู้มีโทษมาก). Yathā hi ekasmiṃ padese dubbaṇṇāni duggandhāni pupphāni rāsikatānassu, tesaṃ upari tahaṃ tahaṃ atimuttakavassikapāṭalāni patitāni bhaveyyuṃ. Evarūpo ayaṃ puggalo veditabbo. Yathā pana ekasmiṃ padese atimuttakavassikapāṭalāni rāsikatānassu, tesaṃ upari tahaṃ tahaṃ dubbaṇṇaduggandhāni badarapupphādīni patitāni bhaveyyuṃ. Evarūpo tatiyo puggalo veditabbo. Catuttho pana tīhipi dvārehi āyūhanakammassa niddosattā, catumadhurabharitasuvaṇṇapāti viya daṭṭhabbo. Tesu paṭhamo andhabālaputhujjano. Dutiyo antarantarā kusalassa kārako lokiyaputhujjano. Tatiyo sotāpanno sakadāgāmianāgāminopi eteneva saṅgahitā. Catuttho khīṇāsavo. So hi ekantena anavajjoyeva. Ayaṃ aṅguttaraṭṭhakathāyo. เปรียบเหมือนในสถานที่แห่งหนึ่ง มีดอกไม้มีสีไม่สวย มีกลิ่นเหม็น กองรวมกันอยู่, บนกองดอกไม้นั้น มีดอกมะลิวัลย์ ดอกมะลิซ้อน และดอกแคฝอย ตกลงมาในที่นั้นๆ. พึงทราบว่า บุคคลนี้เป็นเช่นนั้น. อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนในสถานที่แห่งหนึ่ง มีดอกมะลิวัลย์ ดอกมะลิซ้อน และดอกแคฝอย กองรวมกันอยู่, บนกองดอกไม้นั้น มีดอกไม้มีสีไม่สวย มีกลิ่นเหม็น เช่น ดอกพุทรา เป็นต้น ตกลงมาในที่นั้นๆ. พึงทราบว่า บุคคลที่ ๓ เป็นเช่นนั้น. ส่วนบุคคลที่ ๔ เพราะกรรมที่สั่งสมทางทวารทั้ง ๓ เป็นกรรมไม่มีโทษ พึงเห็นเหมือนภาชนะทองที่เต็มด้วยจตุมธุรส. ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลที่ ๑ คือ อันธพาลปุถุชน. บุคคลที่ ๒ คือ โลกิยปุถุชนผู้ทำกุศลในระหว่างๆ. บุคคลที่ ๓ คือ พระโสดาบัน แม้พระสกทาคามีและพระอนาคามีก็สงเคราะห์เข้าด้วยบทนี้. บุคคลที่ ๔ คือ พระขีณาสพ. เพราะท่านเป็นผู้ไม่มีโทษโดยส่วนเดียวแท้. นี้เป็นนัยในอังคุตตรอรรถกถา. 148. Ugghaṭitaññūādīsu – ugghaṭitaññūti ettha ugghaṭitaṃ nāma ñāṇugghāṭanaṃ, ñāṇe ugghaṭitamatteyeva jānātīti attho. Saha udāhaṭavelāyāti udāhāre udāhaṭamatteyeva. Dhammābhisamayoti catusaccadhammassa ñāṇena saddhiṃ abhisamayo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ ‘cattāro satipaṭṭhānā’tiādinā nayena saṃkhittena mātikāya ṭhapiyamānāya desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā arahattaṃ gaṇhituṃ samattho puggalo ugghaṭitaññūti vuccati. 148. ในคำว่า 'อุคฆฏิตัญญู' เป็นต้น ในคำว่า 'อุคฆฏิตัญญู' นั้น คำว่า 'อุคฆฏิตะ' ได้แก่ การเปิดเผยญาณ, อธิบายว่า รู้ได้เพียงแค่ทรงเปิดเผยญาณ. คำว่า 'สห อุทาหฏเวลาย' หมายถึง เพียงแค่ทรงยกขึ้นแสดง. คำว่า 'ธมฺมาภิสมโย' หมายถึง การตรัสรู้พร้อมซึ่งธรรมคือสัจจะ ๔ พร้อมด้วยญาณ. คำว่า 'อยํ วุจฺจติ' หมายถึง บุคคลนี้ผู้สามารถส่งญาณไปตามเทศนาที่ทรงตั้งมาติกาไว้โดยย่อโดยนัยเป็นต้นว่า 'สติปัฏฐาน ๔' แล้วบรรลุพระอรหัตได้ เรียกว่า อุคฆฏิตัญญู. 149. Vipañcitaṃ vitthāritameva atthaṃ jānātīti vipañcitaññū. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ saṅkhittena mātikaṃ ṭhapetvā vitthārena atthe bhājiyamāne arahattaṃ pāpuṇituṃ samattho puggalo vipañcitaññūti vuccati. 149. ผู้รู้เนื้อความที่ทรงขยายให้พิสดารแล้วนั่นเทียว ชื่อว่า วิปัญจิตัญญู. คำว่า 'อยํ วุจฺจติ' หมายถึง บุคคลนี้ผู้สามารถบรรลุพระอรหัตได้ เมื่อทรงตั้งมาติกาไว้โดยย่อแล้วทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร เรียกว่า วิปัญจิตัญญู. 150. Uddesādīhi netabboti neyyo. Anupubbena dhammābhisamayo hotīti anukkamena arahattappatti. 150. ผู้ที่พึงแนะนำไปได้ด้วยอุเทศเป็นต้น ชื่อว่า เนยยะ. คำว่า 'อนุปุพฺเพน ธมฺมาภิสมโย โหติ' หมายถึง การบรรลุพระอรหัตโดยลำดับ. 151. Byañjanapadameva paramaṃ assāti padaparamo. Na tāya jātiyā dhammābhisamayo hotīti na tena attabhāvena jhānaṃ vā vipassanaṃ vā maggaṃ vā phalaṃ vā nibbattetuṃ sakkotīti attho. 151. ผู้มีเพียงบทพยัญชนะเป็นอย่างยิ่ง ชื่อว่า ปทปรมะ. คำว่า 'น ตาย ชาติยา ธมฺมาภิสมโย โหติ' หมายถึง อธิบายว่า ไม่สามารถทำฌาน วิปัสสนา มรรค หรือผลให้เกิดขึ้นได้ด้วยอัตภาพนั้น. 152. Yuttapaṭibhānādīsu – paṭibhānaṃ vuccati ñāṇampi, ñāṇassa upaṭṭhitavacanampi. Taṃ idha adhippetaṃ. Atthayuttaṃ kāraṇayuttañca paṭibhānamassāti yuttappaṭibhāno. Pucchitānantarameva sīghaṃ byākātuṃ asamatthatāya no muttaṃ paṭibhānamassāti no muttappaṭibhāno. Iminā nayena sesā veditabbā. Ettha pana paṭhamo – kiñci kālaṃ vīmaṃsitvā yuttameva pekkhati, tipiṭakacūḷanāgatthero viya. So kira pañhaṃ puṭṭho pariggahetvā yuttapayuttakāraṇameva katheti. 152. ในคำว่า 'ยุตฺตปฏิภาโน' เป็นต้น คำว่า 'ปฏิภาณ' หมายถึง ญาณก็ได้, คำพูดที่ปรากฏขึ้นแห่งญาณก็ได้. ในที่นี้ ประสงค์เอาอย่างหลัง. ผู้มีปฏิภาณประกอบด้วยอรรถและประกอบด้วยเหตุ ชื่อว่า ยุตตปฏิภาโณ. ผู้มีปฏิภาณไม่ฉับพลัน เพราะไม่สามารถตอบได้ทันทีหลังจากถูกถาม ชื่อว่า โน มุตตปฏิภาโณ. พึงทราบบุคคลที่เหลือโดยนัยนี้. ก็ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลที่ ๑ ใคร่ครวญอยู่ชั่วครู่หนึ่งแล้วจึงเห็นสิ่งที่สมควร เหมือนพระจูฬนาคเถระผู้ทรงพระไตรปิฎก. ได้ยินว่า ท่านเมื่อถูกถามปัญหาแล้ว จะพิจารณาแล้วจึงกล่าวแต่เหตุผลที่สมควรและไม่สมควร. Dutiyo – pucchānantarameva yena vā tena vā vacanena paṭibāhati, vīmaṃsitvāpi ca yuttaṃ na pekkhati catunikāyikapaṇḍitatissatthero viya. So kira pañhaṃ puṭṭho pañhapariyosānampi nāgameti, yaṃ vā taṃ vā kathetiyeva. Vacanatthaṃ panassa vīmaṃsiyamānaṃ katthaci na laggati. บุคคลที่ ๒ พอถูกถามปุ๊บ ก็ตอบปฏิเสธด้วยคำพูดอย่างใดอย่างหนึ่งทันที แม้เมื่อพิจารณาแล้วก็ไม่เห็นความสมควร เหมือนพระจตุนิกายิกบัณฑิตติสสเถระ ได้ยินว่า ท่านรูปนั้นพอถูกถามปัญหาก็ไม่รอให้จบคำถามเสียด้วยซ้ำ พูดอะไรต่อมิอะไรไปเรื่อย แต่เมื่อพิจารณาความหมายแห่งคำพูดของท่านแล้ว ก็ไม่เข้าเรื่องในที่ไหนเลย Tatiyo – pucchāsamakālameva yuttaṃ pekkhati, taṅkhaṇaññeva vacanaṃ byākaroti tipiṭakacūḷābhayatthero viya. So kira pañhaṃ puṭṭho sīghameva katheti, yuttapayuttakāraṇo ca hoti. บุคคลที่ ๓ พอถูกถามก็เห็นความสมควรในขณะนั้นทีเดียว ย่อมพยากรณ์ถ้อยคำในขณะนั้นนั่นเอง เหมือนพระติปิฏกจูฬาภยเถระ ได้ยินว่า ท่านรูปนั้นพอถูกถามปัญหาก็กล่าวตอบได้ทันที และเป็นผู้มีเหตุผลสมควรและประกอบด้วยเหตุผล Catuttho – puṭṭho samāno neva yuttaṃ pekkhati, na yena vā tena vā paṭibāhituṃ sakkoti tibbandhakāranimuggo viya hoti lāḷudāyitthero viya. บุคคลที่ ๔ เมื่อถูกถาม ย่อมไม่เห็นความสมควร ทั้งไม่สามารถจะตอบปฏิเสธด้วยคำพูดอย่างใดอย่างหนึ่งได้ เป็นเหมือนผู้จมอยู่ในความมืดทึบ เหมือนพระฬารุทายีเถระ 156. Dhammakathikesu – appañca bhāsatīti sampattaparisāya thokameva katheti. Asahitañcāti kathento ca pana na atthayuttaṃ kāraṇayuttaṃ katheti. Parisā cassa na kusalā hotīti sotuṃ nisinnaparisā cassa yuttāyuttaṃ kāraṇākāraṇaṃ siliṭṭhāsiliṭṭhaṃ na jānātīti attho. Evarūpoti ayaṃ evaṃjātiko bāladhammakathiko. Evaṃjātikāya bālaparisāya dhammakathikotveva nāmaṃ labhati. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo. Ettha ca dveyeva janā sabhāvadhammakathikā, itare pana dhammakathikānaṃ antare paviṭṭhattā evaṃ vuttā. 156. ในบรรดาธรรมกถึกทั้งหลาย บทว่า "พูดน้อย" คือ กล่าวเพียงเล็กน้อยแก่บริษัทที่มาประชุมกัน บทว่า "และไม่เป็นประโยชน์" คือ แต่เมื่อกล่าวอยู่ ก็ไม่กล่าวถ้อยคำที่ประกอบด้วยอรรถ ประกอบด้วยเหตุผล บทว่า "และบริษัทของเขาก็ไม่ฉลาด" ความว่า บริษัทที่นั่งฟังอยู่ย่อมไม่รู้สิ่งที่สมควรและไม่สมควร สิ่งที่เป็นเหตุและมิใช่เหตุ สิ่งที่สละสลวยและไม่สละสลวย บทว่า "ผู้มีรูปอย่างนี้" คือ ธรรมกถึกผู้เขลาชนิดนี้ ย่อมได้ชื่อว่าเป็นธรรมกถึกก็เพราะบริษัทผู้เขลาชนิดนั้น พึงทราบความหมายในที่ทั้งหมดโดยนัยนี้ และในธรรมกถึกเหล่านี้ มีเพียงสองท่านเท่านั้นที่เป็นธรรมกถึกโดยสภาวะ ส่วนท่านที่เหลือถูกกล่าวไว้อย่างนั้นเพราะนับเนื่องเข้าในระหว่างธรรมกถึกทั้งหลาย 157. Valāhakūpamesu valāhakāti meghā. Gajjitāti thanitā. Tattha gajjitvā no vassanabhāvo nāma pāpako. Manussā hi yathā devo gajjati ‘suvuṭṭhikā bhavissatī’ti bījāni nīharitvā vapanti. Atha deve avassante khette bījāni khetteyeva nassanti, gehe bījāni geheyeva nassantīti dubbhikkhaṃ hoti. No gajjitvā vassanabhāvopi pāpakova. Manussā hi ‘imasmiṃ kāle dubbuṭṭhikā bhavissatī’ti ninnaṭṭhānesuyeva vappaṃ karonti. Atha devo vassitvā sabbabījāni mahāsamuddaṃ pāpeti, dubbhikkhameva hoti. Gajjitvā vassanabhāvo pana bhaddako. Tadā hi subhikkhaṃ hoti. No gajjitvā no vassanabhāvo ekantapāpakova. 157. ในอุปมาด้วยเมฆ บทว่า "วลาหก" คือ เมฆ บทว่า "คัชชิตา" คือ คำราม ในอุปมาเหล่านั้น การที่เมฆคำรามแล้วไม่ตก ชื่อว่าเป็นสิ่งเลวร้าย เพราะเมื่อเมฆคำราม มนุษย์ทั้งหลายคิดว่า 'ฝนจะตกดี' จึงนำเมล็ดพืชออกมาหว่าน ครั้นเมื่อฝนไม่ตก เมล็ดพืชในนาก็เสียหายในนา เมล็ดพืชในบ้านก็เสียหายในบ้าน จึงเกิดทุพภิกขภัย แม้การที่เมฆไม่คำรามแล้วตก ก็เป็นสิ่งเลวร้ายเช่นกัน เพราะมนุษย์ทั้งหลายคิดว่า 'ในกาลนี้ฝนจะตกไม่ดี' จึงทำการหว่านพืชเฉพาะในที่ลุ่ม ครั้นเมื่อฝนตก ก็นำเมล็ดพืชทั้งหมดไปสู่มหาสมุทร ย่อมเกิดทุพภิกขภัยนั่นเอง แต่การที่เมฆคำรามแล้วตก เป็นสิ่งดีงาม เพราะเมื่อนั้นย่อมเกิดสุภิกขะ (ความอุดมสมบูรณ์) การที่เมฆไม่คำรามและไม่ตก เป็นสิ่งเลวร้ายโดยส่วนเดียว Bhāsitā hoti no kattāti ‘idāni ganthadhuraṃ pūressāmi, vāsadhuraṃ pūressāmī’ti kathetiyeva, na pana uddesaṃ gaṇhāti, na kammaṭṭhānaṃ bhāveti. บทว่า "เป็นผู้พูด แต่ไม่เป็นผู้ทำ" คือ กล่าวอยู่แต่ว่า 'บัดนี้เราจะบำเพ็ญคันถธุระให้บริบูรณ์ เราจะบำเพ็ญวาสธุระให้บริบูรณ์' แต่ไม่รับเอาอุเทศ (การเรียนบาลี) ไม่เจริญกรรมฐาน Kattā hoti no bhāsitāti ‘ganthadhuraṃ vā pūressāmi vāsadhuraṃ vā’ti na bhāsati. Sampatte pana kāle tamatthaṃ sampādeti. Iminā nayena itarepi veditabbā. Sabbaṃ panetaṃ paccayadāyakeneva kathitaṃ. Eko hi ‘asukadivase nāma dānaṃ dassāmī’ti saṅghaṃ nimanteti, sampattakāle no karoti. Ayaṃ puggalo puññena parihāyati, bhikkhusaṅghopi lābhena parihāyati. Aparo saṅghaṃ animantetvāva sakkāraṃ katvā ‘bhikkhū ānessāmī’ti na labhati, sabbe aññattha nimantitā honti. Ayampi puññena parihāyati, saṅghopi tena lābhena parihāyati. Aparo paṭhamaṃ saṅghaṃ nimantetvā, pacchā sakkāraṃ katvā dānaṃ deti, ayaṃ kiccakārī hoti. Aparo neva saṅghaṃ nimanteti, na dānaṃ deti, ayaṃ ‘pāpapuggalo’ti veditabbo. บทว่า "เป็นผู้ทำ แต่ไม่เป็นผู้พูด" คือ ไม่พูดว่า 'เราจะบำเพ็ญคันถธุระหรือวาสธุระให้บริบูรณ์' แต่เมื่อถึงเวลา ก็บำเพ็ญประโยชน์นั้นให้สำเร็จ พึงทราบถึงบุคคลที่เหลือโดยนัยนี้ แต่ทั้งหมดนี้ ท่านกล่าวหมายถึงปัจจัยทายกโดยเฉพาะ คือ บุคคลหนึ่งนิมนต์สงฆ์ว่า 'ในวันชื่อโน้น ข้าพเจ้าจะถวายทาน' แต่เมื่อถึงเวลากลับไม่ทำ บุคคลนี้ย่อมเสื่อมจากบุญ แม้หมู่ภิกษุก็เสื่อมจากลาภ อีกคนหนึ่งไม่ได้นิมนต์สงฆ์ไว้ก่อน แต่ได้ทำสักการะแล้วคิดว่า 'เราจะนำภิกษุทั้งหลายมา' ก็หาภิกษุไม่ได้ เพราะท่านทั้งหมดได้รับนิมนต์ไปที่อื่นแล้ว แม้บุคคลนี้ก็เสื่อมจากบุญ แม้สงฆ์ก็เสื่อมจากลาภนั้น อีกคนหนึ่งนิมนต์สงฆ์ไว้ก่อน ภายหลังจึงทำสักการะแล้วถวายทาน ผู้นี้ชื่อว่าเป็นผู้ทำกิจที่ควรทำ อีกคนหนึ่งไม่นิมนต์สงฆ์และไม่ถวายทาน พึงทราบว่าผู้นี้เป็น 'คนบาป' 158. Mūsikūpamesu – gādhaṃ kattā no vasitāti attano āsayaṃ bilaṃ kūpaṃ khaṇati, no tattha vasati, kismiñcideva ṭhāne vasati, evaṃ biḷārādiamittavasaṃ gacchati. Khattātipi pāṭho. Vasitā no gādhaṃ kattāti sayaṃ na khaṇati, parena khate bile vasati, evaṃ jīvitaṃ rakkhati. Tatiyā dvepi karontī, jīvitaṃ rakkhati. Catutthā dvepi akarontī amittavasaṃ gacchati. Imāya pana upamāya upamitesu puggalesu paṭhamo yathā sā mūsikā gādhaṃ khaṇati, evaṃ navaṅgaṃ satthusāsanaṃ uggaṇhāti. Yathā pana sā tattha na vasati, kismiñcideva ṭhāne vasantī, amittavasaṃ gacchati; tathā ayampi pariyattivasena ñāṇaṃ pesetvā catusaccadhammaṃ na paṭivijjhati, lokāmisaṭṭhānesuyeva caranto maccumārakilesamāradevaputtamārasaṅkhātānaṃ amittānaṃ vasaṃ gacchati. Dutiyo yathā sā mūsikā gādhaṃ na khaṇati, evaṃ navaṅgaṃ satthusāsanaṃ na uggaṇhāti. Yathā pana parena khatabile vasantī jīvitaṃ rakkhati; evaṃ parassa kathaṃ sutvā catusaccadhammaṃ paṭivijjhitvā tiṇṇaṃ mārānaṃ vasaṃ atikkamati. Iminā nayena tatiyacatutthesupi opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ. 158. ในอุปมาด้วยหนู บทว่า "ทำที่อยู่อาศัย แต่ไม่อยู่" คือ ขุดที่อาศัยของตน คือ รู หรือ โพรง แต่ไม่อยู่ในที่นั้น ไปอยู่ในที่อื่นบางแห่ง ด้วยเหตุนั้นจึงตกไปในอำนาจของศัตรูมีแมวเป็นต้น (อีกอย่างหนึ่งอ่านว่า ขตฺตา ก็มี) บทว่า "อยู่ในที่อยู่อาศัย แต่ไม่ทำ" คือ ตนเองไม่ขุด แต่อยู่ในรูที่ผู้อื่นขุดไว้ ด้วยเหตุนั้นจึงรักษาชีวิตไว้ได้ หนูที่ ๓ ทำทั้งสองอย่าง ย่อมรักษาชีวิตไว้ได้ หนูที่ ๔ ไม่ทำทั้งสองอย่าง ย่อมตกไปในอำนาจของศัตรู บรรดาบุคคลที่เปรียบด้วยอุปมานี้ บุคคลที่ ๑ เหมือนหนูตัวนั้นขุดที่อยู่อาศัย ฉันใด ก็เรียนนวังคสัตถุศาสน์ ฉันนั้น แต่เหมือนหนูตัวนั้นไม่อยู่ในที่นั้น ไปอยู่ในที่อื่นบางแห่ง จึงตกไปในอำนาจของศัตรู ฉันใด บุคคลนี้ก็ฉันนั้น ส่งญาณไปโดยปริยัติ แต่ไม่แทงตลอดสัจจธรรม ๔ เที่ยวไปในที่อันเป็นโลกามิสเท่านั้น ย่อมตกไปในอำนาจของศัตรู คือ มัจจุมาร กิเลสมาร และเทวปุตตมาร บุคคลที่ ๒ เหมือนหนูตัวนั้นไม่ขุดที่อยู่อาศัย ฉันใด ก็ไม่เรียนนวังคสัตถุศาสน์ ฉันนั้น แต่เหมือนหนูตัวนั้นอยู่ในรูที่ผู้อื่นขุดไว้ จึงรักษาชีวิตไว้ได้ ฉันใด บุคคลนี้ก็ฉันนั้น ฟังธรรมกถาของผู้อื่นแล้วแทงตลอดสัจจธรรม ๔ ย่อมก้าวล่วงอำนาจของมารทั้งสามได้ พึงทราบการเทียบเคียงอุปมาในบุคคลที่ ๓ และที่ ๔ โดยนัยนี้ 159. Ambūpamesu – āmaṃ pakkavaṇṇīti anto āmaṃ bahi pakkasadisaṃ. Pakkaṃ āmavaṇṇīti anto pakkaṃ bahi āmasadisaṃ. Sesadvayesupi eseva nayo. Tattha yathā ambe apakkabhāvo āmatā hoti, evaṃ puggalepi puthujjanabhāvo āmatā, ariyabhāvo pakkatā. Yathā ca tattha pakkasadisatā pakkavaṇṇitā; evaṃ puggalepi ariyānaṃ abhikkamanādisadisatā pakkavaṇṇitāti – iminā nayena upamitapuggalesu opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ. 159. ในอุปมาด้วยมะม่วง บทว่า "ดิบแต่มีผิวเหมือนสุก" คือ ข้างในดิบ ข้างนอกเหมือนสุก บทว่า "สุกแต่มีผิวเหมือนดิบ" คือ ข้างในสุก ข้างนอกเหมือนดิบ แม้ในสองพวกที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ในอุปมานั้น ความเป็นผลไม้ที่ยังไม่สุกในมะม่วง ชื่อว่า "ความดิบ" ฉันใด ในบุคคลก็ฉันนั้น ความเป็นปุถุชน ชื่อว่า "ความดิบ" ความเป็นพระอริยะ ชื่อว่า "ความสุก" และในอุปมานั้น ความเหมือนของสุก ชื่อว่า "มีผิวเหมือนสุก" ฉันใด ในบุคคลก็ฉันนั้น ความเหมือนในการก้าวไปเป็นต้นของพระอริยเจ้าทั้งหลาย ชื่อว่า "มีผิวเหมือนสุก" พึงทราบการเทียบเคียงอุปมาในบุคคลที่ถูกเปรียบเทียบโดยนัยนี้ 160. Kumbhūpamesu – kumbhoti ghaṭo. Tucchoti anto ritto. Pihitoti pidahitvā ṭhapito. Puroti anto puṇṇo. Vivaṭoti vivaritvā ṭhapito. Upamitapuggalesu panettha anto guṇasāravirahito tuccho bāhirasobhanatāya pihito puggalo veditabbo. Sesesupi eseva nayo. 160. ในอุปมาด้วยหม้อ - คำว่า กุมฺโภ คือ หม้อ. คำว่า ตุจฺโฉ คือ ว่างเปล่าข้างใน. คำว่า ปิหิโต คือ ปิดฝาตั้งไว้. คำว่า ปุโร คือ เต็มข้างใน. คำว่า วิวโฏ คือ เปิดฝาตั้งไว้. ในบรรดาบุคคลที่ถูกเปรียบเทียบในที่นี้ พึงทราบว่า บุคคลผู้ว่างเปล่าจากคุณสาระภายใน แต่ถูกปิดบังไว้ด้วยความงามภายนอก ชื่อว่าบุคคลว่างเปล่าแต่ถูกปิด. ในข้อที่เหลือก็พึงทราบโดยนัยนี้เช่นกัน. 161. Udakarahadūpamesu – udakarahado tāva jaṇṇumattepi udake sati paṇṇarasasambhinnavaṇṇattā vā bahalattā vā udakassa apaññāyamānatalo uttāno gambhīrobhāso nāma hoti. Tiporisa catuporisepi pana udake sati acchattā udakassa paññāyamānatalo gambhīro uttānobhāso nāma hoti. Ubhayakāraṇasambhāvato pana itare dve veditabbā. Puggalopi kilesussadabhāvato guṇagambhīratāya ca abhāvato guṇagambhīrānaṃ sadisehi abhikkamādīhi yutto uttāno gambhīrobhāso nāma. Iminā nayena sesāpi veditabbā. 161. ในอุปมาด้วยห้วงน้ำ - ห้วงน้ำนั้น แม้เมื่อมีน้ำเพียงแค่เข่า แต่เพราะมีสีเจือปนด้วยใบไม้และตะไคร่น้ำ หรือเพราะน้ำขุ่น มองไม่เห็นพื้น จึงชื่อว่าตื้นแต่ดูเหมือนลึก. ส่วนเมื่อมีน้ำลึกสามหรือสี่บุรุษ แต่เพราะน้ำใส มองเห็นพื้น จึงชื่อว่าลึกแต่ดูเหมือนตื้น. ส่วนอีกสองอย่างที่เหลือ พึงทราบได้จากการประกอบกันของเหตุทั้งสอง. แม้บุคคลก็เช่นกัน เพราะมีความฟูขึ้นแห่งกิเลส และเพราะไม่มีความลึกซึ้งแห่งคุณธรรม แต่ประกอบด้วยการก้าวไปเป็นต้นที่คล้ายกับของผู้มีคุณธรรมลึกซึ้ง จึงชื่อว่าตื้นแต่ดูเหมือนลึก. โดยนัยนี้ พึงทราบข้อที่เหลือด้วย. 162. Balībaddūpamesu – balībaddo tāva yo attano gogaṇaṃ ghaṭṭeti ubbejeti, paragogaṇe pana sorato sukhasīlo hoti – ayaṃ sakagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo nāma. Puggalopi attano parisaṃ ghaṭṭento vijjhanto pharusena samudācaranto, paraparisāya pana soraccaṃ nivātavuttitaṃ āpajjanto sakagavacaṇḍo hoti no paragavacaṇḍo nāmāti. Iminā nayena sesāpi veditabbā. Niddesavāre panettha ubbejitā hotīti ghaṭṭetvā vijjhitvā ubbegappattaṃ karoticceva attho. 162. ในอุปมาด้วยโคผู้ - โคผู้ตัวใดที่ขวิดและเบียดเบียนฝูงโคของตน แต่ในฝูงโคอื่นกลับเป็นโคว่าง่าย มีนิสัยดี - โคผู้นี้ชื่อว่าดุร้ายในฝูงของตน แต่ไม่ดุร้ายในฝูงอื่น. แม้บุคคลก็เช่นกัน ผู้ที่คอยข่มขี่เบียดเบียน ประพฤติหยาบคายต่อบริษัทของตน แต่ในบริษัทอื่นกลับแสดงความสงบเสงี่ยมและความอ่อนน้อมถ่อมตน ก็ชื่อว่าดุร้ายในฝูงของตน แต่ไม่ดุร้ายในฝูงอื่น. โดยนัยนี้ พึงทราบข้อที่เหลือด้วย. ในส่วนของนิทเทสวารในที่นี้ คำว่า อุพฺเพชิตา โหติ มีความหมายว่า ทำให้เดือดร้อนโดยการข่มขี่และเบียดเบียนนั่นเอง. 163. Āsīvisūpamesu – āsīviso tāva yassa visaṃ āsuṃ āgacchati sīghaṃ pharati; ghoraṃ pana na hoti, cirakālaṃ na pīḷeti – ayaṃ āgataviso no ghoraviso. Sesapadesupi eseva nayo. Puggalavibhājanaṃ pana uttānatthameva. 163. ในอุปมาด้วยอสรพิษ - อสรพิษชนิดใดที่พิษแล่นเร็ว แพร่กระจายเร็ว แต่พิษไม่ร้ายแรง ไม่เบียดเบียนเป็นเวลานาน - อสรพิษนี้ชื่อว่ามีพิษแล่นเร็ว แต่ไม่มีพิษร้าย. ในบทที่เหลือก็พึงทราบโดยนัยนี้เช่นกัน. ส่วนการจำแนกบุคคลนั้นมีความหมายตื้นอยู่แล้ว. 164. Ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hotītiādīsu ananuviccāti atulayitvā, apariggaṇhitvā. Apariyogāhetvāti paññāya guṇe anogāhetvā. 164. ในคำเป็นต้นว่า อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ (ไม่สอบสวน ไม่พิจารณาให้ถ่องแท้ กล่าวสรรเสริญผู้ที่ควรติเตียน) คำว่า อนนุวิจฺจา คือ ไม่ไตร่ตรอง ไม่กำหนดรู้. คำว่า อปริโยคาเหตฺวา คือ ไม่หยั่งลงในคุณธรรมด้วยปัญญา. 166. Bhūtaṃ tacchanti vijjamānato bhūtaṃ, aviparītato tacchaṃ. Kālenāti yuttapayuttakālena. Tatra kālaññū hotīti yamidaṃ kālenāti vuttaṃ. Tatra yo puggalo kālaññū hoti, kālaṃ jānāti, tassa pañhassa veyyākaraṇatthāya ‘‘imasmiṃ kāle pucchitenāpi mayā na kathetabbā, imasmiṃ kāle kathetabbā’’ti – ayaṃ kālena bhaṇati nāma. Upekkhako viharatīti majjhattabhūtāya upekkhāya ṭhito hutvā viharati. Sesaṃ sabbattha uttānatthameva. 166. คำว่า ภูตํ ตจฺฉํ คือ เป็นเรื่องจริงเพราะมีอยู่จริง, เป็นเรื่องแท้เพราะไม่คลาดเคลื่อน. คำว่า กาเลน คือ ในกาลที่สมควรและเหมาะสม. ในข้อนั้น คำว่า กาลญฺญู โหติ (เป็นผู้รู้กาล) คือสิ่งที่กล่าวไว้ว่า กาเลน (โดยกาล). ในข้อนั้น บุคคลใดเป็นผู้รู้กาล รู้จักเวลา เพื่อจะพยากรณ์ปัญหานั้นว่า "ในเวลานี้ แม้ถูกถาม เราก็ไม่ควรกล่าว, ในเวลานี้ ควรกล่าว" - ผู้นี้ชื่อว่ากล่าวโดยกาล. คำว่า อุเปกฺขโก วิหรติ คือ เป็นผู้ตั้งอยู่ในอุเบกขาอันเป็นกลางแล้วอยู่. ส่วนที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นอยู่แล้ว. 167. Uṭṭhānaphalūpajīvītiādīsu – yo uṭṭhānavīriyeneva divasaṃ vītināmetvā tassa nissandaphalamattaṃ kiñcideva labhitvā jīvikaṃ kappeti, taṃ pana uṭṭhānaṃ āgamma kiñci puññaphalaṃ na paṭilabhati, taṃ sandhāya yassa puggalassa uṭṭhahatotiādi vuttaṃ. Tatūpari devāti tato upari brahmakāyikādayo devā. Tesañhi uṭṭhānavīriyena kiccaṃ nāma natthi. Puññaphalameva upajīvanti. Puññavato cāti idaṃ puññavante khattiyabrāhmaṇādayo ceva bhummadeve ādiṃ katvā nimmānaratipariyosāne deve ca sandhāya vuttaṃ. Sabbepi hete vāyāmaphalañceva puññaphalañca anubhavanti. Nerayikā pana neva uṭṭhānena ājīvaṃ uppādetuṃ sakkonti, nāpi nesaṃ puññaphalena koci ājīvo uppajjati. 167. ในคำเป็นต้นว่า อุฏฺฐานผลูปชีวี - บุคคลใดใช้เวลาในแต่ละวันไปกับความเพียรพยายาม ได้รับผลเพียงเล็กน้อยจากความเพียรนั้นแล้วดำรงชีพ แต่เขาไม่ได้ผลบุญใดๆ จากความเพียรนั้นเลย คำว่า ยสฺส ปุคฺคลสฺส อุฏฺฐหโต เป็นต้น กล่าวหมายถึงบุคคลนั้น. คำว่า ตตูปริ เทวา คือ เทพทั้งหลายที่สูงกว่านั้น ได้แก่ พรหมกายิกาเทพเป็นต้น. เพราะว่าเทพเหล่านั้นไม่มีกิจที่ต้องทำด้วยความเพียรพยายามเลย ย่อมเสวยแต่ผลบุญเท่านั้น. ส่วนคำว่า ปุญฺญวโต จ นี้ กล่าวหมายถึงผู้มีบุญทั้งหลาย คือ กษัตริย์และพราหมณ์เป็นต้น และหมายถึงเทพทั้งหลายตั้งแต่ภุมมเทวาไปจนถึงนิมมานรดีเทพ. เพราะว่าชนเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมเสวยทั้งผลแห่งความพยายามและผลแห่งบุญ. ส่วนสัตว์นรกนั้น ไม่สามารถสร้างอาชีพด้วยความเพียรพยายามได้เลย และอาชีพใดๆ ก็ไม่เกิดขึ้นแก่พวกเขาด้วยผลแห่งบุญ. 168. Tamādīsu – ‘‘nīce kule paccājāto’’tiādikena tamena yuttoti tamo. Kāyaduccaritādīhi puna nirayatamūpagamanato tamaparāyaṇo. Nesādakuleti migaluddakādīnaṃ kule. Venakuleti vilīvakārakule. Rathakārakuleti cammakārakule. Pukkusakuleti pupphachaḍḍakakule. Kasiravuttiketi dukkhavuttike. Dubbaṇṇoti paṃsupisācako viya jhāmakhāṇuvaṇṇo. Duddasikoti vijātamātuyāpi amanāpadassano. Okoṭimakoti lakuṇḍako. Kāṇoti ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā. Kuṇīti ekahatthakuṇī vā ubhayahatthakuṇī vā. Khañjoti ekapādakhañjo vā ubhayapādakhañjo vā. Pakkhahatoti hatapakkho pīṭhasappī. Padīpeyyassāti telakapallakādino padīpūpakaraṇassa. Evaṃ puggalo tamo hoti tamaparāyaṇoti ettha eko puggalo bahiddhā ālokaṃ adisvā mātukucchismiññeva kālaṃ katvā apāyesu nibbattanto sakalepi kappe saṃsarati. Sopi tamo tamaparāyaṇova. So pana kuhakapuggalo bhaveyya. Kuhakassa hi evarūpā nibbatti hotīti vuttaṃ. 168. ในคำว่า ตมะ เป็นต้น - ชื่อว่า ตมะ (มืด) เพราะประกอบด้วยความมืดคือ "เกิดในตระกูลต่ำ" เป็นต้น. ชื่อว่า ตมปรายณะ (มีมืดเป็นเบื้องหน้า) เพราะจะไปสู่ความมืดคือนรกอีกด้วยกายทุจริตเป็นต้น. คำว่า เนสาทกุเล คือ ในตระกูลของพรานเนื้อเป็นต้น. คำว่า เวนกุเล คือ ในตระกูลคนสานตะกร้า. คำว่า รถการกุเล คือ ในตระกูลช่างหนัง. คำว่า ปุกกุสกุเล คือ ในตระกูลคนเทดอกไม้. คำว่า กสิรวุตติเก คือ มีความเป็นอยู่ลำบาก. คำว่า ทุพฺพณฺโณ คือ มีผิวพรรณเหมือนเปรตคลุกฝุ่นหรือเหมือนตอไม้ที่ถูกไฟไหม้. คำว่า ทุทฺทสิโก คือ แม้มารดาผู้ให้กำเนิดก็ไม่พอใจที่จะมอง. คำว่า โอโกฏิมโก คือ คนแคระ. คำว่า กาโณ คือ ตาบอดข้างเดียวหรือสองข้าง. คำว่า กุณี คือ มือด้วนข้างเดียวหรือสองข้าง. คำว่า ขญฺโช คือ ขาเป๋ข้างเดียวหรือสองข้าง. คำว่า ปกฺขหโต คือ เป็นอัมพาต เคลื่อนที่ด้วยการคืบคลาน. คำว่า ปทีเปยฺยสฺส คือ แห่งอุปกรณ์ของประทีป มีถ้วยน้ำมันเป็นต้น. ในข้อว่า เอวํ ปุคฺคโล ตโม โหติ ตมปรายโณ (บุคคลเป็นผู้มืด มีมืดเป็นเบื้องหน้า ด้วยประการฉะนี้) นั้น บุคคลคนหนึ่ง ไม่ได้เห็นแสงสว่างภายนอกเลย ทำกาละในครรภ์มารดานั่นเอง แล้วเกิดในอบาย ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดทั้งกัป. แม้ผู้นั้นก็เป็นผู้มืด มีมืดเป็นเบื้องหน้าเหมือนกัน. แต่ผู้นั้นพึงเป็นคนหลอกลวง. เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า คนหลอกลวงย่อมมีการเกิดเช่นนั้น. Ettha ca nīce kule paccājāto hoti caṇḍālakule vātiādīhi āgamanavipatti ceva pubbuppannapaccayavipatti ca dassitā. Daliddetiādīhi pavattipaccayavipatti. Kasiravuttiketiādīhi ājīvupāyavipatti. Dubbaṇṇotiādīhi rūpavipatti. Bahvābādhotiādīhi dukkhakāraṇasamāyogo. Na lābhītiādīhi sukhakāraṇavipatti ceva upabhogavipatti ca. Kāyena duccaritantiādīhi tamaparāyaṇabhāvassa kāraṇasamāyogo. Kāyassa bhedātiādīhi samparāyikatamūpagamo. Sukkapakkho vuttapaṭipakkhanayena veditabbo. ในข้อนี้ ด้วยคำเป็นต้นว่า นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต โหติ จณฺฑาลกุเล วา (เกิดในตระกูลต่ำ คือตระกูลจัณฑาล) เป็นการแสดงถึงอาคมนวิบัติ (ความวิบัติแห่งการมาเกิด) และปุพพุปปันนปัจจยวิบัติ (ความวิบัติแห่งปัจจัยที่เกิดขึ้นก่อน). ด้วยคำว่า ทลิทฺเท เป็นต้น เป็นการแสดงถึงปวัตติปัจจยวิบัติ (ความวิบัติแห่งปัจจัยในปัจจุบัน). ด้วยคำว่า กสิรวุตติเก เป็นต้น เป็นการแสดงถึงอาชีวูปายวิบัติ (ความวิบัติแห่งหนทางเลี้ยงชีพ). ด้วยคำว่า ทุพฺพณฺโณ เป็นต้น เป็นการแสดงถึงรูปวิบัติ (ความวิบัติแห่งรูป). ด้วยคำว่า พหฺวาพาโธ เป็นต้น เป็นการแสดงถึงการประกอบกับเหตุแห่งทุกข์. ด้วยคำว่า น ลาภี เป็นต้น เป็นการแสดงถึงสุขการณวิบัติ (ความวิบัติแห่งเหตุแห่งสุข) และอุปโภควิบัติ (ความวิบัติแห่งการบริโภค). ด้วยคำว่า กาเยน ทุจฺจริตํ เป็นต้น เป็นการแสดงถึงการประกอบกับเหตุแห่งความเป็นผู้มีมืดเป็นเบื้องหน้า. ด้วยคำว่า กายสฺส เภทา เป็นต้น เป็นการแสดงถึงการไปสู่ความมืดในสัมปรายภพ. ส่วนฝ่ายขาว (สุกกปักข์) พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว. Apicettha tividhāya kulasampattiyā paccājātiādikena jotinā yuttato joti, ālokabhūtoti vuttaṃ hoti. Kāyasucaritādīhi pana saggūpapattijotibhāvūpagamanato jotiparāyaṇo. Khattiyamahāsālakule vātiādīsu khattiyamahāsālāti khattiyā mahāsārā mahāsārappattā khattiyā. Yesañhi khattiyānaṃ heṭṭhimantena koṭisataṃ nidhānagataṃ hoti, tayo kahāpaṇakumbhā vaḷañjanatthāya gehamajjhe rāsiṃ katvā ṭhapitā honti, te khattiyamahāsālā nāma. Yesaṃ brāhmaṇānaṃ asītikoṭidhanaṃ nihitaṃ hoti, diyaḍḍho kahāpaṇakumbho vaḷañjanatthāya gehamajjhe rāsiṃ katvā ṭhapito hoti, te brāhmaṇamahāsālā nāma. Yesaṃ gahapatīnaṃ cattālīsakoṭidhanaṃ nihitaṃ hoti, kahāpaṇakumbho vaḷañjatthāya gehamajjhe rāsiṃ katvā ṭhapito hoti, te gahapatimahāsālā nāma. Tesaṃ kuleti attho. Aḍḍheti issare. Nidhānagatadhanassa mahantatāya mahaddhane. Suvaṇṇarajatabhājanādīnaṃ upabhogabhaṇḍānaṃ mahantatāya mahābhoge. Nidhānagatassa jātarūparajatassa pahūtatāya pahūtajātarūparajate. Vittūpakaraṇassa tuṭṭhikaraṇassa pahūtatāya pahūtavittūpakaraṇe. Godhanādīnañca sattavidhadhaññānañca pahūtatāya pahūtadhanadhaññe. Abhirūpoti sundararūpo. Dassanīyoti aññaṃ kammaṃ pahāya divasampi passitabbayutto. Pāsādikoti dassaneneva cittapasādāvaho. Paramāyāti uttamāya. Vaṇṇapokkharatāyāti pokkharavaṇṇatāya. Pokkharaṃ vuccati sarīraṃ. Tassa vaṇṇasampattiyāti attho. Samannāgatoti upeto. อนึ่ง ในข้อนี้ บุคคลชื่อว่า โชติ เพราะประกอบด้วยความรุ่งเรืองคือปาฏิชาติ เป็นต้น อันเกิดจากความถึงพร้อมแห่งตระกูล ๓ อย่าง กล่าวคือ เป็นผู้เปรียบด้วยแสงสว่าง. แต่ชื่อว่า โชติปรายณะ เพราะอาศัยกายสุจริตเป็นต้น ย่อมเข้าถึงความเป็นผู้รุ่งเรืองคือการเข้าถึงสวรรค์. ในคำว่า ในตระกูลขัตติยมหาศาล เป็นต้นนั้น บทว่า ขัตติยมหาศาล ได้แก่ กษัตริย์ผู้มีสาระมาก คือกษัตริย์ผู้ถึงความเป็นผู้มีสาระมาก. จริงอยู่ กษัตริย์เหล่าใดมีทรัพย์ที่ฝังไว้ ๑๐๐ โกฏิเป็นอย่างต่ำ มีหม้อกหาปณะ ๓ ใบตั้งกองไว้ท่ามกลางเรือนเพื่อไว้ใช้สอย กษัตริย์เหล่านั้นชื่อว่าขัตติยมหาศาล. พราหมณ์เหล่าใดมีทรัพย์ ๘๐ โกฏิฝังไว้ มีหม้อกหาปณะใบกึ่ง (หนึ่งใบครึ่ง) ตั้งกองไว้ท่ามกลางเรือนเพื่อไว้ใช้สอย พราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าพราหมณมหาศาล. คหบดีเหล่าใดมีทรัพย์ ๔๐ โกฏิฝังไว้ มีหม้อกหาปณะ ๑ ใบตั้งกองไว้ท่ามกลางเรือนเพื่อไว้ใช้สอย คหบดีเหล่านั้นชื่อว่าคหบดีมหาศาล. อธิบายว่า ในตระกูลของท่านเหล่านั้น. บทว่า อัฑเฒ ได้แก่ เป็นผู้มั่งคั่ง. บทว่า มหัทธเน เพราะมีทรัพย์ที่ฝังไว้เป็นอันมาก. บทว่า มหาโภเค เพราะมีเครื่องอุปโภคบริโภคมีภาชนะทองและเงินเป็นต้นเป็นอันมาก. บทว่า ปหูตชาตรูปรชเต เพราะมีทองและเงินที่ฝังไว้เป็นอันมาก. บทว่า ปหูตวิตตูปกรเณ เพราะมีทรัพย์และอุปกรณ์เครื่องปลื้มใจเป็นอันมาก. บทว่า ปหูตธนธัญเญ เพราะมีทรัพย์และธัญชาติ ๗ อย่าง มีโคเป็นต้นเป็นอันมาก. บทว่า อภิรูโป ได้แก่ มีรูปงาม. บทว่า ทัสสนีโย ได้แก่ สมควรที่จะละการงานอื่นแล้วดูได้แม้ตลอดทั้งวัน. บทว่า ปาสาทิโก ได้แก่ นำมาซึ่งความเลื่อมใสแห่งจิตด้วยการเห็นเท่านั้น. บทว่า ปรมยา ได้แก่ อย่างยอดเยี่ยม. บทว่า วัณณโปกขรตายา ได้แก่ เพราะมีความงามแห่งผิวพรรณดุจดอกบัว. คำว่า โปกขระ หมายถึงร่างกาย. อธิบายว่า เพราะความถึงพร้อมแห่งผิวพรรณของร่างกายนั้น. บทว่า สมันนาคโต ได้แก่ ประกอบแล้ว. 169. Oṇatoṇatādīsu – diṭṭhadhammikāya vā samparāyikāya vā sampattiyā virahito oṇato. Nīco, lāmakoti attho. Tabbipakkhato uṇṇato. Ucco, uggatoti attho. Sesamettha tamādīsu vuttanayeneva veditabbaṃ. Apica – oṇatoṇatoti idāni nīco, āyatimpi nīcova bhavissati. Oṇatuṇṇatoti idāni nīco, āyatiṃ ucco bhavissati. Uṇṇatoṇatoti idāni ucco, āyatiṃ nīco bhavissati. Uṇṇatuṇṇatoti idāni ucco, āyatimpi uccova bhavissatīti. 169. ในคำว่า โอณโตณตะ เป็นต้นนั้น บุคคลผู้ปราศจากสมบัติในทิฏฐธรรม (ปัจจุบัน) หรือในสัมปรายภพ (ภพหน้า) ชื่อว่า โอณตะ. อธิบายว่า เป็นคนต่ำต้อย เลวทราม. บุคคลชื่อว่า อุณณตะ เพราะตรงกันข้ามกับโอณตะนั้น. อธิบายว่า เป็นคนสูงส่ง สูงศักดิ์. ส่วนที่เหลือในข้อนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในคำว่า ตมะ เป็นต้นนั้นเทียว. อีกอย่างหนึ่ง โอณโตณตะ คือ บัดนี้เป็นคนต่ำต้อย แม้ในอนาคตก็จักเป็นผู้ต่ำต้อย. โอณตุณณตะ คือ บัดนี้เป็นคนต่ำต้อย แต่ในอนาคตจักเป็นผู้สูงส่ง. อุณณโตณตะ คือ บัดนี้เป็นคนสูงส่ง แต่ในอนาคตจักเป็นผู้ต่ำต้อย. อุณณตุณณตะ คือ บัดนี้เป็นคนสูงส่ง แม้ในอนาคตก็จักเป็นผู้สูงส่ง. 170. Rukkhūpamesu – rukkho tāva pheggusāraparivāroti vanajeṭṭhakarukkho sayaṃ pheggu hoti, parivārarukkhā panassa sārā honti. Iminā nayena sesā veditabbā. Puggalesu pana sīlasāravirahato pheggutā, sīlācārasamannāgamena ca sāratā veditabbā. 170. ในอุปมาด้วยต้นไม้ บทว่า รุกโข ตาว เผคฺคุสารปริวาโร ความว่า ต้นไม้ใหญ่ในป่า ตนเองเป็นกระพี้ แต่ต้นไม้บริวารของมันกลับเป็นแก่น. พึงทราบข้อความที่เหลือโดยนัยนี้. ส่วนในบุคคล พึงทราบความเป็นกระพี้เพราะปราศจากสาระคือศีล และพึงทราบความเป็นแก่นเพราะความประกอบด้วยศีลและอาจาระ. 171. Rūpappamāṇādīsu – sampattiyuttaṃ rūpaṃ pamāṇaṃ karotīti rūpappamāṇo. Tattha pasādaṃ janetīti rūpappasanno. Kittisaddabhūtaṃ ghosaṃ pamāṇaṃ karotīti ghosappamāṇo. Ārohaṃ vātiādīsu pana – ārohanti uccattanaṃ. Pariṇāhanti kisathūlabhāvāpagataṃ parikkhepasampattiṃ. Saṇṭhānanti aṅgapaccaṅgānaṃ dīgharassavaṭṭatādiyuttaṭṭhānesu tathābhāvaṃ. Pāripūrinti yathāvuttappakārānaṃ anūnataṃ, lakkhaṇaparipuṇṇabhāvaṃ vā. Paravaṇṇanāyāti parehi parammukhā nicchāritāya guṇavaṇṇanāya. Parathomanāyāti parehi thutivasena gāthādiupanibandhanena vuttāya thomanāya. Parapasaṃsanāyāti parehi sammukhā vuttāya pasaṃsāya. Paravaṇṇahārikāyāti paramparathutivasena parehi pavattitāya vaṇṇaharaṇāya. 171. ในคำว่า รูปัปปมาณะ เป็นต้นนั้น บุคคลผู้ทำรูปที่ประกอบด้วยสมบัติให้เป็นประมาณ ชื่อว่า รูปัปปมาณะ. บุคคลผู้ยังความเลื่อมใสให้เกิดในรูปนั้น ชื่อว่า รูปัปปสันนะ. บุคคลผู้ทำชื่อเสียงอันเป็นเสียงแห่งเกียรติคุณให้เป็นประมาณ ชื่อว่า โฆสัปปมาณะ. ส่วนในคำว่า อาโรหัง วา เป็นต้นนั้น บทว่า อาโรหัง ได้แก่ ความสูง. บทว่า ปริณาหัง ได้แก่ ความสมส่วนแห่งสรีระ คือความปราศจากภาวะที่ผอมหรืออ้วนเกินไป. บทว่า สัณฐานัง ได้แก่ ความเป็นไปอย่างนั้นในที่อันควรแห่งอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งหลาย มีความยาว ความสั้น ความกลม เป็นต้น. บทว่า ปาริปูริง ได้แก่ ความไม่บกพร่องแห่งอาการตามที่กล่าวแล้ว หรือความเป็นผู้บริบูรณ์ด้วยลักษณะ. บทว่า ปรวัณณนายา ได้แก่ ด้วยการพรรณนาคุณที่ผู้อื่นกล่าวในที่ลับหลัง. บทว่า ปรโถมนายา ได้แก่ ด้วยการสดุดีที่ผู้อื่นกล่าวโดยความเป็นคำสรรเสริญที่ผูกขึ้นเป็นคาถาเป็นต้น. บทว่า ปรปสังสายา ได้แก่ ด้วยการสรรเสริญที่ผู้อื่นกล่าวในที่ซึ่งหน้า. บทว่า ปรวัณณหาริกายา ได้แก่ ด้วยการนำคำสรรเสริญมาบอกต่อๆ กันที่ผู้อื่นให้เป็นไปโดยความเป็นคำสรรเสริญสืบๆ กันมา. 172. Cīvaralūkhanti cīvarassa dubbaṇṇādibhāvena lūkhataṃ. Pattalūkhanti bhājanassa vaṇṇasaṇṭhānavatthūhi lūkhataṃ. Senāsanalūkhanti nāṭakādisampattivirahena senāsanassa lūkhataṃ. Vividhanti acelakādibhāvena anekappakāraṃ. Dukkarakārikanti sarīratāpanaṃ. 172. บทว่า จีวรลูขัง ได้แก่ ความเศร้าหมองแห่งจีวรเพราะมีสีไม่ดีเป็นต้น. บทว่า ปัตตลูขัง ได้แก่ ความเศร้าหมองแห่งภาชนะ (บาตร) เพราะสี สัณฐาน และวัตถุ. บทว่า เสนาสนลูขัง ได้แก่ ความเศร้าหมองแห่งเสนาสนะเพราะปราศจากสมบัติมีการฟ้อนรำเป็นต้น. บทว่า วิวิธัง ได้แก่ มีประการต่างๆ ด้วยความเป็นอเจลกะ (ชีเปลือย) เป็นต้น. บทว่า ทุกกรการิกัง ได้แก่ การทรมานร่างกาย. Aparo nayo – imesu hi catūsu puggalesu rūpe pamāṇaṃ gahetvā pasanno rūpappamāṇo nāma. Rūpappasannoti tasseva atthavacanaṃ. Ghose pamāṇaṃ gahetvā pasanno ghosappamāṇo nāma. Cīvaralūkhapattalūkhesu pamāṇaṃ gahetvā pasanno lūkhappamāṇo nāma. Dhamme pamāṇaṃ gahetvā pasanno dhammappamāṇo nāma. Itarāni tesaṃyeva atthavacanāni. Sabbasatte ca tayo koṭṭhāse katvā dve koṭṭhāsā rūpappamāṇā, eko na rūpappamāṇo. Pañca koṭṭhāse katvā cattāro koṭṭhāsā ghosappamāṇā, eko na ghosappamāṇo. Dasa koṭṭhāse katvā nava koṭṭhāsā lūkhappamāṇā, eko na lūkhappamāṇo. Satasahassaṃ koṭṭhāse katvā pana eko koṭṭhāsova dhammappamāṇo, sesā na dhammappamāṇā. Evamayaṃ catuppamāṇo lokasannivāso. นัยอีกอย่างหนึ่ง ในบรรดาบุคคล ๔ จำพวกนี้ บุคคลผู้เลื่อมใสโดยถือเอารูปเป็นประมาณ ชื่อว่า รูปัปปมาณะ. บทว่า รูปัปปสันโน เป็นคำอธิบายเนื้อความของบทนั้นเอง. บุคคลผู้เลื่อมใสโดยถือเอาชื่อเสียงเป็นประมาณ ชื่อว่า โฆสัปปมาณะ. บุคคลผู้เลื่อมใสโดยถือเอาความเศร้าหมองแห่งจีวรและบาตรเป็นประมาณ ชื่อว่า ลูขัปปมาณะ. บุคคลผู้เลื่อมใสโดยถือเอาธรรมเป็นประมาณ ชื่อว่า ธัมมัปปมาณะ. บทอื่นๆ เป็นคำอธิบายเนื้อความของบทเหล่านั้นเอง. และในบรรดาสัตว์ทั้งปวง เมื่อแบ่งเป็น ๓ ส่วน ๒ ส่วนเป็นผู้ถือรูปเป็นประมาณ ส่วนหนึ่งไม่ใช่ผู้ถือรูปเป็นประมาณ. เมื่อแบ่งเป็น ๕ ส่วน ๔ ส่วนเป็นผู้ถือชื่อเสียงเป็นประมาณ ส่วนหนึ่งไม่ใช่ผู้ถือชื่อเสียงเป็นประมาณ. เมื่อแบ่งเป็น ๑๐ ส่วน ๙ ส่วนเป็นผู้ถือความเศร้าหมองเป็นประมาณ ส่วนหนึ่งไม่ใช่ผู้ถือความเศร้าหมองเป็นประมาณ. แต่เมื่อแบ่งเป็น ๑๐๐,๐๐๐ ส่วน ส่วนหนึ่งเท่านั้นเป็นผู้ถือธรรมเป็นประมาณ ส่วนที่เหลือไม่ใช่ผู้ถือธรรมเป็นประมาณ. โลกสันนิวาสนี้มีประมาณ ๔ อย่างด้วยประการฉะนี้. Etasmiṃ catuppamāṇe lokasannivāse buddhesu appasannā mandā, pasannāva bahukā. Rūpappamāṇassa hi buddharūpato uttari pasādāvahaṃ rūpaṃ nāma natthi. Ghosappamāṇassa buddhānaṃ kittighosato uttari pasādāvaho ghoso nāma natthi. Lūkhappamāṇassa kāsikāni vatthāni mahārahāni kañcanabhājanāni tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavike sabbasampattiyutte pāsādavare pahāya paṃsukūlacīvaraselamayapattarukkhamūlādisenāsanasevino buddhassa bhagavato lūkhato uttari pasādāvahaṃ aññaṃ lūkhaṃ nāma natthi. Dhammappamāṇassa sadevake loke asādhāraṇasīlādiguṇassa tathāgatassa sīlādiguṇato uttari pasādāvaho añño sīlādiguṇo nāma natthi. Iti bhagavā imaṃ catuppamāṇikaṃ lokasannivāsaṃ muṭṭhinā gahetvā viya ṭhitoti. ในโลกสันนิวาสที่มีประมาณ ๔ อย่างนี้ คนที่ไม่เลื่อมใสในพระพุทธเจ้าทั้งหลายมีน้อย คนที่เลื่อมใสมีมาก. จริงอยู่ สำหรับผู้ถือรูปเป็นประมาณ รูปอื่นที่จะนำความเลื่อมใสมาให้ยิ่งกว่าพระพุทธรูปไม่มี. สำหรับผู้ถือเสียงเป็นประมาณ เสียงอื่นที่จะนำความเลื่อมใสมาให้ยิ่งกว่ากิตติศัพท์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่มี. สำหรับผู้ถือความเศร้าหมองเป็นประมาณ ความเศร้าหมองอื่นที่จะนำความเลื่อมใสมาให้ยิ่งกว่าความเศร้าหมองของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า ผู้ทรงละผ้าแคว้นกาสี บาตรทองคำอันมีค่ามาก ปราสาทชั้นเลิศอันสมบูรณ์ด้วยสมบัติทั้งปวงซึ่งสมควรแก่ฤดูทั้งสาม แล้วทรงใช้สอยผ้าบังสุกุลจีวร บาตรดิน และเสนาสนะมีโคนไม้เป็นต้น ไม่มี. สำหรับผู้ถือธรรมเป็นประมาณ คุณมีศีลเป็นต้นอย่างอื่นที่จะนำความเลื่อมใสมาให้ยิ่งกว่าคุณมีศีลเป็นต้นของพระตถาคต ผู้มีคุณมีศีลเป็นต้นไม่ทั่วไปในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ไม่มี. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่าทรงประทับอยู่ดุจทรงกำโลกสันนิวาสที่มีประมาณ ๔ อย่างนี้ไว้ในพระหัตถ์. 173. Attahitāya paṭipannādīsu – sīlasampannoti sīlena sampanno samannāgato. Samādhisampannotiādīsupi eseva nayo. Ettha ca sīlaṃ lokiyalokuttaraṃ kathitaṃ. Tathā samādhipaññā ca. Vimutti arahattaphalavimuttiyeva. Ñāṇadassanaṃ ekūnavīsatividhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ. No parantiādīsu – parapuggalaṃ ‘‘tayāpi sīlasampannena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti vatvā yathā sīlaṃ samādiyati, evaṃ na samādapeti, na gaṇhāpeti. Eseva nayo sabbattha. Etesu pana catūsu paṭhamo vakkalittherasadiso hoti. Dutiyo upanandasakyaputtasadiso. Tatiyo sāriputtamoggallānattherasadiso. Catuttho devadattasadisoti veditabbo. 173. ในบทว่า อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน เป็นต้น บทว่า สีลสมฺปนฺโน ความว่า ถึงพร้อมแล้ว ประกอบแล้วด้วยศีล. แม้ในบทว่า สมาธิสมฺปนฺโน เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. ในที่นี้ ศีลท่านกล่าวว่าเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ. สมาธิและปัญญาก็เช่นเดียวกัน. วิมุตติ ได้แก่ อรหัตตผลวิมุตติเท่านั้น. ญาณทัสสนะ ได้แก่ ปัจจเวกขณญาณ ๑๙ อย่าง. ในบทว่า โน ปรํ เป็นต้น ความว่า ไม่ชักชวน ไม่ให้บุคคลอื่นสมาทานศีล เหมือนอย่างที่ตนสมาทาน โดยกล่าวว่า "แม้ท่านก็ควรเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล". นัยนี้เหมือนกันในทุกบท. ก็ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลที่หนึ่งเหมือนพระวักกลิเถระ. บุคคลที่สองเหมือนอุปนันทศากยบุตร. บุคคลที่สามเหมือนพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานเถระ. บุคคลที่สี่พึงทราบว่าเหมือนพระเทวทัต. 174. Attantapādīsu – attānaṃ tapati dukkhāpetīti attantapo. Attano paritāpanānuyogaṃ attaparitāpanānuyogaṃ. Acelakoti niccelo, naggo. Muttācāroti visaṭṭhācāro. Uccārakammādīsu lokiyakulaputtācārena virahito ṭhitakova uccāraṃ karoti, passāvaṃ karoti, khādati, bhuñjati ca. Hatthāpalekhanoti hatthe piṇḍamhi niṭṭhite jivhāya hatthaṃ apalekhati. Uccāraṃ vā katvā hatthasmiññeva daṇḍakasaññī hutvā hatthena apalekhatīti dasseti. Te kira daṇḍakaṃ sattoti paññapenti. Tasmā tesaṃ paṭipadaṃ pūrento evaṃ karoti. Bhikkhāgahaṇatthaṃ ‘ehi bhaddante’ti vutto, na etīti naehibhaddantiko. Tena hi ‘tiṭṭha bhaddante’ti vuttopi na tiṭṭhatīti natiṭṭhabhaddantiko. Tadubhayampi hetaṃ titthiyā ‘‘etassa vacanaṃ kataṃ bhavissatī’’ti na karonti. Abhihaṭanti puretaraṃ gahetvā āhaṭaṃ bhikkhaṃ. Uddissakatanti ‘‘imaṃ tumhe uddissa kata’’nti evaṃ ārocitabhikkhaṃ. Na nimantananti ‘‘asukaṃ nāma kulaṃ vā vīthiṃ vā gāmaṃ vā paviseyyāthā’’ti evaṃ nimantitabhikkhampi na sādiyati, na gaṇhāti. 174. ในบทว่า อตฺตนฺตโป เป็นต้น บทว่า อตฺตนฺตโป ความว่า ผู้ทำตนให้เดือดร้อน คือทำให้เป็นทุกข์. การประกอบความเดือดร้อนแก่ตน ชื่อว่า อัตตปริตาปนานุโยคะ. บทว่า อเจลโก คือ ไม่มีผ้า, เปลือยกาย. บทว่า มุตฺตาจาโร คือ มีอาจาระที่ปล่อยแล้ว. ในกรรมมีการอุจจาระเป็นต้น คือ เป็นผู้ปราศจากอาจาระของกุลบุตรชาวโลก ยืนถ่ายอุจจาระ ยืนถ่ายปัสสาวะ เคี้ยวและฉัน. บทว่า หตฺถาปเลขน คือ เมื่อก้อนข้าวในมือหมดแล้ว ก็เลียมือด้วยลิ้น. หรือแสดงว่า ถ่ายอุจจาระแล้ว มีความสำคัญในมือว่าเป็นท่อนไม้ จึงเลียด้วยมือ. ได้ยินว่า พวกเขาย่อมบัญญัติว่าท่อนไม้เป็นสัตว์. เพราะฉะนั้น ผู้บำเพ็ญข้อปฏิบัติของพวกเขาจึงทำอย่างนั้น. ผู้ที่เมื่อมีคนกล่าวเพื่อรับภิกษาว่า 'นิมนต์มา ท่านผู้เจริญ' แล้วไม่มา ชื่อว่า นะเอหิภัททันติโก. ด้วยเหตุนั้น แม้เมื่อมีคนกล่าวว่า 'นิมนต์หยุด ท่านผู้เจริญ' ก็ไม่หยุด ชื่อว่า นะติฏฐภัททันติโก. พวกเดียรถีย์ไม่ทำทั้งสองอย่างนั้น เพราะคิดว่า "เราจักเป็นผู้ทำตามคำของเขา". ภิกษาที่เขานำมาให้ข้างหน้า ชื่อว่า อภิหฏะ. ภิกษาที่เขาบอกว่า "ภิกษานี้ทำจำเพาะท่าน" ชื่อว่า อุททิสสกตะ. แม้ภิกษาที่เขานิมนต์อย่างนี้ว่า "ขอท่านจงเข้าไปสู่ตระกูลชื่อโน้น หรือถนนชื่อโน้น หรือบ้านชื่อโน้น" ก็ไม่รับ ไม่รับเอา. Na kumbhimukhāti kumbhito uddharitvā diyyamānaṃ bhikkhaṃ na gaṇhāti. Na kaḷopimukhāti kaḷopīti ukkhali, pacchi vā. Tatopi na gaṇhāti. Kasmā? Kumbhī kaḷopiyo kaṭacchunā pahāraṃ labhantīti. Na eḷakamantaranti ummāraṃ antaraṃ katvā diyyamānaṃ na gaṇhāti. Kasmā? Ayaṃ maṃ nissāya antarakaraṇaṃ labhatīti. Daṇḍamusalesupi eseva nayo. Dvinnanti dvīsu bhuñjamānesu ekasmiṃ uṭṭhāya dente na gaṇhati. Kasmā? Kabaḷantarāyo hotīti. Na gabbhiniyātiādīsu pana gabbhiniyā kucchiyaṃ dārako kilamati. Pāyantiyā dārakassa khīrantarāyo hoti. Purisantaragatāya ratiantarāyo hotīti na gaṇhāti na saṅkittīsūti saṅkittetvā katabhattesu. Dubbhikkhasamaye kira acelakasāvakā acelakānaṃ atthāya tato tato taṇḍulādīni samādapetvā bhattaṃ pacanti, ukkaṭṭhācelako tato na paṭiggaṇhāti. Na yattha sāti yattha sunakho ‘piṇḍaṃ labhissāmī’ti upaṭṭhito hoti, tattha tassa adatvā āhaṭaṃ na gaṇhāti. Kasmā? Etassa piṇḍantarāyo hotīti. บทว่า น กุมฺภิมุขา ความว่า ไม่รับภิกษาที่เขาตักจากหม้อให้. บทว่า น กโฬปิมุขา ความว่า กโฬปิ คือ หม้อข้าว หรือตะกร้า. ไม่รับแม้จากภาชนะนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะหม้อและตะกร้าย่อมถูกทัพพีกระทบ. บทว่า น เอฬกมนฺตรํ ความว่า ไม่รับภิกษาที่เขาทำธรณีประตูไว้ในระหว่างแล้วให้. เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า "บุคคลนี้อาศัยเรา จึงต้องทำสิ่งกีดขวาง". แม้ในท่อนไม้และสากก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า ทฺวินฺนํ ความว่า เมื่อคนสองคนกำลังฉันอยู่ คนหนึ่งลุกขึ้นให้ ก็ไม่รับ. เพราะเหตุไร? เพราะเป็นการทำอันตรายแก่คำข้าว. ส่วนในบทว่า น คพฺภินิยา เป็นต้น (ไม่รับจากหญิงมีครรภ์) เพราะเด็กในท้องของหญิงมีครรภ์ลำบาก. (ไม่รับจากหญิงผู้ให้ลูกดื่มนม) เพราะเป็นการทำอันตรายแก่น้ำนมของเด็ก. (ไม่รับจากหญิงผู้ไปในระหว่างชาย) เพราะเป็นการทำอันตรายแก่ความยินดี. บทว่า น สงฺกิตฺตีสุ คือ ในภัตที่ทำโดยการเรี่ยไร. ได้ยินว่า ในสมัยทุพภิกขภัย สาวกของอเจลกะทั้งหลายชักชวนกันรวบรวมข้าวสารเป็นต้นจากที่นั้นๆ เพื่อประโยชน์แก่อเจลกะทั้งหลายแล้วหุงภัต อเจลกะชั้นเยี่ยมย่อมไม่รับภัตนั้น. บทว่า น ยตฺถ สา ความว่า ในที่ใดมีสุนัขยืนอยู่ด้วยคิดว่า 'เราจักได้ก้อนข้าว' ไม่รับภิกษาที่เขานำมาให้ในที่นั้นโดยไม่ให้แก่สุนัขนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะเป็นการทำอันตรายแก่ก้อนข้าวของสุนัขนั้น. Saṇḍasaṇḍacārinīti samūhasamūhacārinī. Sace hi acelakaṃ disvā ‘imassa bhikkhaṃ dassāmā’ti mānussakā bhattagehaṃ pavisanti, tesu ca pavisantesu kaḷopimukhādīsu nilīnā makkhikā uppatitvā saṇḍasaṇḍā caranti, tato āhaṭaṃ bhikkhaṃ na gaṇhāti. Kasmā? Maṃ nissāya makkhikānaṃ gocarantarāyo jātoti. Thusodakanti sabbasassasambhārehi kataṃ sovīrakaṃ. Ettha ca surāpānameva sāvajjaṃ. Ayaṃ pana etasmimpi sāvajjasaññī. Ekāgārikoti yo ekasmiṃyeva gehe bhikkhaṃ labhitvā nivattati. Ekālopikoti yo ekeneva ālopena yāpeti. Dvāgārikādīsupi eseva nayo. Ekissāpi dattiyāti ekāya dattiyā. Datti nāma ekā khuddakapāti hoti, yattha aggabhikkhaṃ pakkhipitvā ṭhapenti. บทว่า สณฺฑสณฺฑจารินี คือ เที่ยวไปเป็นหมู่ๆ. จริงอยู่ ถ้ามนุษย์ทั้งหลายเห็นอเจลกะแล้วเข้าไปสู่เรือนครัวด้วยคิดว่า 'เราจักถวายภิกษาแก่ท่านผู้นี้' และเมื่อพวกเขาเข้าไปอยู่ แมลงวันทั้งหลายที่ซ่อนอยู่ในภาชนะมีหม้อข้าวเป็นต้น ก็บินขึ้นเที่ยวไปเป็นหมู่ๆ, เขาไม่รับภิกษาที่นำมาจากที่นั้น. เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า "อาศัยเรา อันตรายแก่ที่หาอาหารของแมลงวันทั้งหลายจึงเกิดขึ้น". บทว่า ถุโสทกํ คือ น้ำส้มสายชูที่ทำจากส่วนผสมของธัญพืชทุกชนิด. ในที่นี้ การดื่มสุราเท่านั้นที่มีโทษ. แต่ท่านผู้นี้มีความสำคัญว่ามีโทษแม้ในน้ำส้มสายชูนั้น. บทว่า เอคาคาริโก คือ ผู้ที่ได้รับภิกษาในเรือนหลังเดียวแล้วกลับ. บทว่า เอคาโลปิโก คือ ผู้ที่ยังชีพด้วยคำข้าวคำเดียว. แม้ในบทว่า ทฺวาคาริโก เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า เอกิสฺสาปิ ทตฺติยา คือ ด้วยทัพพีเดียว. ทัตติ คือ ภาชนะเล็กๆ ใบหนึ่ง ที่เขาใส่ภิกษาส่วนแรกเก็บไว้. Ekāhikanti ekadivasantarikaṃ. Aḍḍhamāsikanti aḍḍhamāsantarikaṃ. Pariyāyabhattabhojananti vārabhattabhojanaṃ. Ekāhavārena dvīhavārena sattāhavārena aḍḍhamāsavārenāti – evaṃ divasavārena ābhatabhattabhojanaṃ. Sākabhakkhoti allasākabhakkho. Sāmākabhakkhoti sāmākataṇḍulabhakkho. Nīvārādīsu – nīvārā nāma tāva araññe sayaṃ jātā vīhijāti. Daddulanti cammakārehi cammaṃ vilikhitvā chaḍḍitakasaṭaṃ. Haṭaṃ vuccati silesopi, sevālopi kaṇikārādirukkhaniyyāsopi. Kaṇanti kuṇḍakaṃ. Ācāmoti bhattaukkhalikāya laggo jhāmodano. Taṃ chaḍḍitaṭṭhāne gahetvā khādati. ‘‘Odanakañjiya’’ntipi vadanti. Piññākādayo pākaṭā eva. Pavattaphalabhojīti patitaphalabhojī. บทว่า เอกาหิกํ ได้แก่ เว้นวันหนึ่ง. บทว่า อฑฺฒมาสิกํ ได้แก่ เว้นครึ่งเดือน. บทว่า ปริยายภตฺตโภชนํ ได้แก่ การฉันภัตตาหารตามวาระ. คือ การฉันภัตตาหารที่เขานำมาถวายตามวาระวัน คือ โดยวาระวันหนึ่ง โดยวาระสองวัน โดยวาระเจ็ดวัน โดยวาระครึ่งเดือน. บทว่า สากภกฺโข ได้แก่ ผู้บริโภคผักสด. บทว่า สามากภกฺโข ได้แก่ ผู้บริโภคข้าวฟ่าง. ในบทว่า นีวาราทิสุ นั้น คำว่า นีวารา หมายถึง ข้าวชนิดหนึ่งที่เกิดขึ้นเองในป่า. บทว่า ททฺทุลํ ได้แก่ กากหนังที่พวกช่างหนังขูดหนังแล้วทิ้งไป. คำว่า หฏํ หมายถึง ยางไม้บ้าง สาหร่ายบ้าง ยางไม้จากต้นกรรณิการ์เป็นต้นบ้าง. บทว่า กณํ ได้แก่ รำ. บทว่า อาจาโม ได้แก่ ข้าวไหม้ที่ติดอยู่ที่หม้อข้าว. เขาเก็บข้าวนั้นในที่ที่เขาทิ้งแล้วมากิน. บ้างก็เรียกว่า 'โอทนกัญชิยะ'. บทว่า ปิญฺญากาทโย ปรากฏชัดแล้ว. บทว่า ปวตฺตผลโภชี ได้แก่ ผู้บริโภคผลไม้ที่หล่นเอง. Sāṇānīti sāṇavākacelāni. Masāṇānīti missakacelāni. Chavadussānīti matasarīrato chaḍḍitavatthāni. Erakatiṇādīni vā ganthetvā katanivāsanāni. Paṃsukūlānīti pathaviyaṃ chaḍḍitanantakāni. Tirīṭānīti rukkhattacavatthāni. Ajinanti ajinamigacammaṃ. Ajinakkhipanti tadeva majjhe phālitaṃ. Sakhurakantipi vadanti. Kusacīranti kusatiṇāni ganthetvā katacīrakaṃ. Vākacīraphalakacīresupi eseva nayo. Kesakambalanti manussakesehi katakambalaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, yāni kānici tantāvutānaṃ vatthānaṃ kesakambalo tesaṃ patikuṭṭho akkhāyatī’’ti (a. ni. 3.138). Vāḷakambalanti assavāḷādīhi katakambalaṃ. Ulūkapakkhanti ulūkapattāni ganthetvā katanivāsanaṃ. Ubbhaṭṭhakoti uddhaṃ ṭhitako. บทว่า สาณานิ ได้แก่ ผ้าเปลือกปอ. บทว่า มสาณานิ ได้แก่ ผ้าที่ทอคละกัน. บทว่า ฉวทุสฺสานิ ได้แก่ ผ้าที่ทิ้งจากซากศพ. หรือเครื่องนุ่งห่มที่ทำโดยการร้อยหญ้าแฝกเป็นต้น. บทว่า ปํสุกูลานิ ได้แก่ ผ้าชิ้นเล็กชิ้นน้อยที่ถูกทิ้งบนพื้นดิน. บทว่า ติรีฏานิ ได้แก่ ผ้าเปลือกไม้. บทว่า อชินํ ได้แก่ หนังเสือ. บทว่า อชินกฺขิปํ ได้แก่ หนังเสือนั่นเองที่ผ่าตรงกลาง. บ้างก็เรียกว่า สขุรกะ (หนังที่มีกีบ). บทว่า กุสจีรํ ได้แก่ ผ้าที่ทำโดยการร้อยหญ้าคา. ในวากจีระ (ผ้าเปลือกไม้) และผลกจีระ (ผ้าทำจากผลไม้) ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า เกสกมฺพลํ ได้แก่ ผ้ากัมพลที่ทำจากผมของมนุษย์. ซึ่งพระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาผ้าที่ทอด้วยเส้นด้ายอย่างใดอย่างหนึ่ง ผ้ากัมพลที่ทำด้วยผม ท่านกล่าวว่าเป็นผ้าที่เลวที่สุด'. บทว่า วาฬกมฺพลํ ได้แก่ ผ้ากัมพลที่ทำจากขนหางม้าเป็นต้น. บทว่า อุลূกปกฺขํ ได้แก่ เครื่องนุ่งห่มที่ทำโดยการร้อยขนนกเค้า. บทว่า อุพฺภฏฺฐโก ได้แก่ ผู้ยืนตรง. Ukkuṭikappadhānamanuyuttoti ukkuṭikavīriyaṃ anuyutto. Gacchantopi ukkuṭikova hutvā uppatitvā uppatitvā gacchati. Kaṇṭakāpassayikoti ayakaṇṭake vā pakatikaṇṭake vā bhūmiyaṃ koṭṭetvā tattha cammaṃ attharitvā ṭhānacaṅkamādīni karoti. Seyyanti sayantopi tattheva seyyaṃ kappeti. Sāyaṃ tatiyamassāti sāyatatiyakaṃ. ‘‘Pāto, majjhanhike, sāyanti divasassa tikkhattuṃ pāpaṃ pavāhessāmī’’ti udakorohanānuyogaṃ anuyutto viharati. บทว่า อุกฺกุฏิกปฺปธานมนุยุตฺโต ได้แก่ ผู้ประกอบความเพียรด้วยการนั่งกระโหย่ง. แม้เมื่อเดิน ก็เดินกระโหย่ง คือกระโดดๆ ไป. บทว่า กณฺฏกาสสยิโก ได้แก่ ผู้ตอกหนามเหล็กหรือหนามธรรมดาลงบนพื้นดิน แล้วปูหนังบนนั้น กระทำการยืน การเดินจงกรมเป็นต้น. บทว่า เสยฺยํ ได้แก่ แม้เมื่อนอน ก็นอนบนที่นั้นนั่นเอง. บทว่า สายํ ตติยมสฺสาติ ได้แก่ สายตติยกะ (มีการลงน้ำเป็นครั้งที่สามในเวลาเย็น). คือ เป็นผู้ประกอบความเพียรในการลงน้ำอยู่ ด้วยตั้งใจว่า 'เราจักลอยบาปวันละสามครั้ง คือ ในเวลาเช้า เที่ยง และเย็น'. 175. Paraṃ tapatīti parantapo. Paresaṃ paritāpanānuyogaṃ paraparitāpanānuyogaṃ. Orabbhikādīsu – urabbhā vuccanti eḷakā. Urabbhe hanatīti orabbhiko. Sūkarikādīsupi – eseva nayo. Luddoti dāruṇo kakkhaḷo. Macchaghātakoti macchabandho kevaṭṭo. Bandhanāgārikoti bandhanāgāragopako. Kurūrakammantāti dāruṇakammantā. 175. ชื่อว่า ปรันตปะ เพราะย่อมเบียดเบียนผู้อื่น. การประกอบความเพียรในการเบียดเบียนผู้อื่น ชื่อว่า ปรปริตาปนานุโยคะ. ในบทว่า โอรพฺภิกาทิสุ นั้น คำว่า อุรพฺภา หมายถึง แกะ. ผู้ฆ่าแกะ ชื่อว่า โอรพฺภิโก. แม้ในบทว่า สูกริกาทิสุ ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า ลุทฺโท ได้แก่ ผู้ดุร้าย หยาบคาย. บทว่า มจฺฉฆาตโก ได้แก่ คนจับปลา คือ ชาวประมง. บทว่า พนฺธนาคาริโก ได้แก่ ผู้คุมเรือนจำ. บทว่า กุรุรกมฺมนฺตา ได้แก่ ผู้มีการงานที่ทารุณ. 176. Muddhāvasittoti khattiyābhisekena muddhani abhisitto. Puratthimena nagarassāti nagarato puratthimadisāya. Sandhāgāranti yaññasālaṃ. Kharājinaṃ nivāsetvāti sakhuraṃ ajinacammaṃ nivāsetvā. Sappitelenāti sappinā ca telena ca. Ṭhapetvā hi sappiṃ avaseso yo koci sneho telanti vuccati. Kaṇḍuvamānoti nakhānaṃ chinnattā kaṇḍuvitabbakāle tena kaṇḍuvamāno. Anantarahitāyāti asanthatāya. Sarūpavacchāyāti sadisavacchāya. Sace gāvī setā hoti, vacchopi setakova sace kabarā vā, rattā vā, vacchopi tādisovāti – evaṃ sarūpavacchāya. So evamāhāti so rājā evaṃ vadeti. Vacchatarāti taruṇavacchakabhāvaṃ atikkantā balavavacchā. Vacchatarīsupi eseva nayo. Barihisatthāyāti parikkhepakaraṇatthāya ceva yaññabhūmiyaṃ attharaṇatthāya ca. 176. บทว่า มุทฺธาวสิตฺโต ได้แก่ ผู้ได้รับอภิเษกบนพระเศียรด้วยขัตติยาภิเษก. บทว่า ปุรตฺถิเมน นครสฺส ได้แก่ ทางทิศตะวันออกของพระนคร. บทว่า สนฺธาคารํ ได้แก่ โรงบูชายัญ. บทว่า ขราชินํ นิวาเสตฺวา ได้แก่ นุ่งหนังเสือที่มีกีบ. บทว่า สปฺปิเตเลน ได้แก่ ด้วยเนยใสและน้ำมัน. จริงอยู่ เว้นเนยใสเสียแล้ว ของมันชนิดใดชนิดหนึ่งที่เหลือเรียกว่า น้ำมัน. บทว่า กณฺฑุวมาโน ได้แก่ เมื่อถึงเวลาที่ควรจะเกา ก็เกาด้วยสิ่งนั้น เพราะเล็บถูกตัดแล้ว. บทว่า อนนฺตรหิตาย ได้แก่ ที่ไม่ถูกปูลาด. บทว่า สรูปวจฺฉาย ได้แก่ ที่มีลูกโคมีลักษณะเหมือนกัน. คือ ถ้าแม่โคสีขาว ลูกโคก็สีขาว ถ้าแม่โคสีด่างหรือสีแดง ลูกโคก็เป็นเช่นนั้น - อย่างนี้เรียกว่า มีลูกโคมีลักษณะเหมือนกัน. บทว่า โส เอวมาห ได้แก่ พระราชานั้นตรัสอย่างนี้. บทว่า วจฺฉตรา ได้แก่ ลูกโคตัวผู้ที่แข็งแรง ล่วงพ้นความเป็นลูกโคอ่อนแล้ว. แม้ในบทว่า วจฺฉตรีสุ ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า พริหิสตฺถาย ได้แก่ เพื่อทำเป็นเครื่องล้อมและเพื่อปูลาดในพื้นที่บูชายัญ. 177. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Nicchātoti chātaṃ vuccati taṇhā, sā assa natthīti nicchāto. Sabbakilesānaṃ nibbutattā nibbuto. Anto tāpanakilesānaṃ abhāvā sītalo jātoti sītībhūto. Jhānamaggaphalanibbānasukhāni paṭisaṃvedetīti sukhappaṭisaṃvedī. Brahmabhūtena attanāti seṭṭhabhūtena attanā. 177. บทว่า ทิฏฺเฐว ธมฺเม ได้แก่ ในอัตภาพนี้นั่นเอง. บทว่า นิจฺฉาโต ความว่า ตัณหาเรียกว่า ฉาตะ, ตัณหานั้นไม่มีแก่ท่านผู้นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิจฉาโต (ผู้หมดความหิว). ชื่อว่า นิพพุโต เพราะกิเลสทั้งปวงดับแล้ว. ชื่อว่า สีติภูโต เพราะเป็นผู้เย็นแล้ว เนื่องจากไม่มีกิเลสเครื่องเผาลนภายใน. ชื่อว่า สุขัปปฏิสังเวที เพราะย่อมเสวยสุขคือฌาน มรรค ผล และนิพพาน. บทว่า พฺรหฺมภูเตน อตฺตนา ได้แก่ ด้วยตนผู้ประเสริฐ. Imaṃ pana puggalaṃ buddhuppādato paṭṭhāya dassetuṃ – idha tathāgatotiādimāha. Tattha tathāgatoti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato – tathā āgatoti tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato, tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato, tathāvāditāya tathāgato, tathākāritāya tathāgato, abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti. Arahaṃ sammāsambuddhotiādīni visuddhimagge vitthāritāneva. Taṃ dhammanti taṃ vuttappakārasampadaṃ dhammaṃ. Suṇāti gahapati vāti kasmā paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisati? Nihatamānattā ussannattā ca. Yebhuyyena hi khattiyakulato pabbajitā jātiṃ nissāya mānaṃ karonti. Brāhmaṇakulā pabbajitā mante nissāya mānaṃ karonti. Hīnajaccakulā pabbajitā attano vijātitāya patiṭṭhātuṃ na sakkonti. Gahapatidārakā pana kacchehi sedaṃ muñcantehi piṭṭhiyā loṇaṃ pupphamānāya bhūmiṃ kasitvā tādisassa mānassa abhāvato nihatamānadappā honti. Te pabbajitvā mānaṃ vā dappaṃ vā akatvā yathābalaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā vipassanāya kammaṃ karontā sakkonti arahatte patiṭṭhātuṃ. Itarehi ca kulehi nikkhamitvā pabbajitā nāma na bahukā, gahapatikāva bahukā. Iti nihatamānattā ussannattā ca paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisatīti. เพื่อจะทรงแสดงบุคคลนี้จำเดิมแต่กาลแห่งพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น จึงตรัสคำว่า อิธ ตถาคโต เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตถาคโต ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่าตถาคต ด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ เสด็จมาแล้วอย่างนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต, เสด็จไปแล้วอย่างนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต, เสด็จมาถึงตถลักษณะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต, ตรัสรู้ตถธรรมตามความเป็นจริง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต, เพราะทรงเห็นสิ่งที่เป็นจริง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต, เพราะตรัสวาจาจริง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต, เพราะทรงทำจริง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต, โดยความหมายว่าทรงครอบงำ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต. บทว่า อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ เป็นต้น พระอรรถกถาจารย์ได้อธิบายไว้อย่างพิสดารแล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. บทว่า ตํ ธมฺมํ ความว่า (ฟัง) ธรรมที่ถึงพร้อมด้วยประเภทดังกล่าวแล้วนั้น. ในบทว่า สุณาติ คหปติ วา เหตุไรจึงทรงระบุคฤหบดีไว้ก่อน? เพราะเป็นผู้มีมานะอันกำจัดแล้ว และเพราะมีจำนวนมาก. จริงอยู่ โดยมาก กุลบุตรผู้ออกจากขัตติยสกุลบวช ย่อมทำมานะอาศัยชาติ. กุลบุตรผู้ออกจากพราหมณสกุลบวช ย่อมทำมานะอาศัยมนต์. กุลบุตรผู้ออกจากสกุลต่ำทรามบวช ย่อมไม่อาจตั้งอยู่ได้เพราะความเป็นผู้มีชาติเลวของตน. ส่วนบุตรของคฤหบดีทั้งหลาย ไถนา มีเหงื่อไหลออกจากรักแร้ มีเกลือผุดขึ้นที่หลัง เพราะไม่มีมานะเช่นนั้น จึงเป็นผู้มีมานะและความหยิ่งอันกำจัดแล้ว. ท่านเหล่านั้นบวชแล้ว ไม่ทำมานะหรือความหยิ่งยโส เล่าเรียนพุทธวจนะตามกำลัง ทำกรรมในวิปัสสนา ย่อมสามารถตั้งอยู่ในพระอรหัตได้. และกุลบุตรที่ออกจากสกุลอื่นบวชมีไม่มาก แต่บุตรคฤหบดีมีมาก. เพราะเหตุนี้ คือเพราะเป็นผู้มีมานะอันกำจัดแล้ว และเพราะมีจำนวนมาก จึงทรงระบุคฤหบดีไว้ก่อน. Aññatarasmiṃ vāti itaresaṃ vā kulānaṃ aññatarasmiṃ. Paccājātoti patijāto. Tathāgate saddhaṃ paṭilabhatīti parisuddhaṃ dhammaṃ sutvā dhammassāmimhi tathāgate ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā’’ti saddhaṃ paṭilabhati. Iti paṭisañcikkhatīti evaṃ paccavekkhati. Sambādho gharāvāsoti sacepi saṭṭhihatthe ghare yojanasatantarepi vā dve jāyampatikā vasanti, tathāpi nesaṃ sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhoyeva. Rajopathoti rāgarajādīnaṃ uṭṭhānaṭṭhānanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Āgamanapathotipi vattuṃ vaṭṭati. Alagganaṭṭhena abbhokāso viyāti abbhokāso. Pabbajito hi kūṭāgāraratanapāsāde ca devavimānādīsu ca supihitadvāravātapānesu paṭicchannesu vasantopi neva laggati, na sajjati, na bajjhati. Tena vuttaṃ – ‘‘abbhokāso pabbajjā’’ti. บทว่า อญฺญตรสฺมึ วา ความว่า หรือในสกุลใดสกุลหนึ่งแห่งสกุลที่เหลือ. บทว่า ปจฺจาชาโต ความว่า เกิดจำเพาะ. บทว่า ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภติ ความว่า ครั้นได้ฟังธรรมอันบริสุทธิ์แล้ว ย่อมได้ศรัทธาในพระตถาคตผู้เป็นเจ้าของธรรมว่า 'โอ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าโดยแท้'. บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ ความว่า ย่อมพิจารณาอย่างนี้. บทว่า สมฺพาโธ ฆราวาโส ความว่า แม้หากว่าสามีภรรยาสองคนอยู่ในเรือนขนาด ๖๐ ศอก หรือแม้ในที่ไกลกัน ๑๐๐ โยชน์ ถึงกระนั้น การอยู่ครองเรือนของคนทั้งสองนั้นก็คับแคบอยู่นั่นเอง เพราะเป็นสิ่งที่มีความกังวลและมีเครื่องผูกพัน. บทว่า รโชปโถ ในมหาอรรถกถากล่าวว่า เป็นที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นของธุลีคือราคะเป็นต้น. จะกล่าวว่าเป็นทางมา (แห่งธุลี) ก็ควร. บทว่า อพฺโภกาโส ความว่า (บรรพชา) เปรียบเหมือนที่แจ้ง เพราะไม่มีความข้องเกี่ยว. จริงอยู่ บรรพชิตแม้จะอยู่ในเรือนยอด ปราสาทแก้ว และวิมานของเทวดาเป็นต้น ซึ่งเป็นที่มุงบัง มีประตูหน้าต่างปิดสนิท ก็ไม่ติดข้อง ไม่ติดพัน ไม่ผูกพัน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'บรรพชาเป็นที่แจ้ง'. Apica – sambādho gharāvāso kusalakiriyāya okāsābhāvato. Rajopatho asaṃvutasaṅkāraṭṭhānaṃ viya rajānaṃ kilesarajānaṃ sannipātaṭṭhānato. Abbhokāso pabbajjā kusalakiriyāya yathāsukhaṃ okāsasambhāvato. Nayidaṃ sukaraṃ…pe… pabbajeyyanti ettha ayaṃ saṅkhepakathā – yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ. Ekadivasampi ca kilesamalena amalinaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ. Saṅkhalikhitaṃ likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ. Idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ…pe… carituṃ – ‘‘yaṃnūnāhaṃ kese ca massuñca ohāretvā kasāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā paridahitvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajeyya’’nti. Ettha ca yasmā agārassa hitaṃ kasivāṇijjādikammaṃ ‘‘agāriya’’nti vuccati, tañca pabbajjāya natthi, tasmā pabbajjā ‘‘anagāriya’’nti ñātabbā. Taṃ anagāriyaṃ. Pabbajeyyanti paṭipajjeyyaṃ. Appaṃ vāti sahassato heṭṭhā bhogakkhandho appo nāma hoti, sahassato paṭṭhāya mahā. Abandhanaṭṭhena ñātiyeva ñātiparivaṭṭo. Sopi vīsatiyā heṭṭhā appo hoti, vīsatiyā paṭṭhāya mahā. อีกอย่างหนึ่ง การอยู่ครองเรือนชื่อว่าคับแคบ เพราะไม่มีโอกาสเพื่อการทำกุศล. ชื่อว่าเป็นทางแห่งธุลี เพราะเป็นที่ประชุมลงแห่งธุลีคือกิเลส ดุจกองขยะที่ไม่ได้เก็บกวาด. บรรพชาชื่อว่าเป็นที่แจ้ง เพราะมีโอกาสเพื่อการทำกุศลได้ตามสบาย. ในบทว่า นยิทํ สุกรํ...เป...ปพฺพเชยฺยํ นี้ มีคำอธิบายโดยย่อดังนี้: พรหมจรรย์คือสิกขา ๓ นี้ อันบุคคลพึงให้ถึงจิตสุดท้าย โดยทำให้บริบูรณ์อย่างยิ่ง คือไม่ทำให้ขาดแม้แต่วันเดียว. และพึงให้ถึงจิตสุดท้าย โดยทำให้บริสุทธิ์อย่างยิ่ง คือไม่ทำให้มัวหมองด้วยมลทินคือกิเลสแม้แต่วันเดียว. พึงประพฤติให้เหมือนสังข์ที่ขัดแล้ว เปรียบด้วยสังข์ที่ขูดแล้ว เทียบได้กับสังข์ที่ล้างแล้ว. การที่บุคคลผู้อยู่ครองเรือน อาศัยอยู่ในท่ามกลางเรือน จะประพฤติพรหมจรรย์นี้ให้บริบูรณ์อย่างยิ่ง...เป... นั้น ไม่ใช่ทำได้ง่าย. ‘ไฉนหนอ เราพึงปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ อันเป็นผ้าที่สมควรแก่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ เพราะย้อมด้วยน้ำฝาด ออกจากเรือนบวชเป็นผู้ไม่มีเรือน’. ในข้อนั้น เพราะกรรมที่เป็นประโยชน์แก่เรือน มีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น เรียกว่า 'อคาริยะ' และกรรมนั้นไม่มีแก่บรรพชา ฉะนั้น บรรพชาจึงพึงทราบว่า 'อนคาริยะ'. คำว่า ตํ อนคาริยํ (สู่ความเป็นผู้ไม่มีเรือนนั้น) คำว่า ปพฺพเชยฺยํ (พึงบวช) ความว่า พึงปฏิบัติ. บทว่า อปฺปํ วา ความว่า กองโภคทรัพย์ที่ต่ำกว่าพัน ชื่อว่าน้อย, ตั้งแต่พันขึ้นไป ชื่อว่ามาก. บทว่า ญาติปริวฏฺโฏ ได้แก่ ญาติเท่านั้น โดยความหมายว่าเครื่องผูกพัน. แม้วงศ์ญาตินั้น ต่ำกว่ายี่สิบคน ชื่อว่าน้อย, ตั้งแต่ยี่สิบคนขึ้นไป ชื่อว่ามาก. 178. Bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpannoti yā bhikkhūnaṃ adhisīlasaṅkhātā sikkhā, tañca. Yattha cete saha jīvanti, ekajīvikā sabhāgavuttino honti, taṃ bhagavatā paññattasikkhāpadasaṅkhātaṃ sājīvañca. Tattha sikkhanabhāvena samāpannoti bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno. Samāpannoti sikkhaṃ paripūrento sājīvañca avītikkamanto hutvā tadubhayaṃ upagatoti attho. Pāṇātipātaṃ pahāyātiādīsu pāṇātipātādikathā heṭṭhā vitthāritā eva. Pahāyāti imaṃ pāṇātipātacetanāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ pajahitvā. Paṭivirato hotīti pahīnakālato paṭṭhāya tato dussīlyato orato viratova hoti. Nihitadaṇḍo nihitasatthoti parūpaghātatthāya daṇḍaṃ vā satthaṃ vā ādāya avattanato nikkhittadaṇḍo ceva nikkhittasattho cāti attho. Ettha ca ṭhapetvā daṇḍaṃ, sabbampi avasesaṃ upakaraṇaṃ sattānaṃ vināsanabhāvato ‘sattha’nti veditabbaṃ. Yaṃ pana bhikkhū kattaradaṇḍaṃ vā dantakaṭṭhavāsiṃ vā pipphalikaṃ vā gahetvā vicaranti, na taṃ parūpaghātatthāya. Tasmā nihitadaṇḍā nihitasatthātveva saṅkhaṃ gacchanti. Lajjīti pāpajigucchanalakkhaṇāya lajjāya samannāgato. Dayāpannoti dayaṃ mettacittataṃ āpanno. Sabbapāṇabhūtahitānukampīti sabbe pāṇabhūte hitena anukampako. Tāya dayāpannatāya sabbesaṃ pāṇabhūtānaṃ hitacittakoti attho. Viharatīti iriyati, pāleti. 178. บทว่า ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโน ความว่า สิกขาของภิกษุทั้งหลายอันมีชื่อว่าอธิศีล และสาชีวะอันมีชื่อว่าสิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้ ซึ่งเป็นที่ที่ภิกษุเหล่านี้อยู่ร่วมกัน มีอาชีวะอย่างเดียวกัน มีความเป็นอยู่เสมอกัน ชื่อว่าผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีวะของภิกษุทั้งหลาย เพราะถึงพร้อมในสิกขาและสาชีวะนั้นด้วยความเป็นผู้ศึกษา บทว่า สมาปนฺโน ความว่า เป็นผู้บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์และไม่ล่วงละเมิดสาชีวะ เข้าถึงแล้วซึ่งทั้งสองอย่างนั้น ในบทว่า ปาณาติปาตํ ปหาย เป็นต้น เรื่องปาณาติบาตเป็นต้น ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้โดยพิสดารแล้วในเบื้องต้น บทว่า ปหาย ความว่า ละทุศีลนี้อันมีชื่อว่าเจตนาทำลายชีวิต บทว่า ปฏิวิรโต โหติ ความว่า ตั้งแต่เวลาที่ละได้แล้ว ก็เป็นผู้งดเว้น คือเว้นขาดจากทุศีลนั้น บทว่า นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถ ความว่า เป็นผู้วางทัณฑะและวางศัสตราแล้ว เพราะไม่ถือทัณฑะหรือศัสตราเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น ในที่นี้ พึงทราบว่า เว้นทัณฑะแล้ว อุปกรณ์ที่เหลือทั้งหมดชื่อว่า 'ศัสตรา' เพราะเป็นเครื่องทำลายสัตว์ ส่วนไม้เท้ามีขอ ไม้สีฟัน หรือมีดเล็กที่ภิกษุถือเที่ยวไปนั้น ไม่ใช่เพื่อเบียดเบียนผู้อื่น ฉะนั้น จึงนับว่าเป็นผู้วางทัณฑะ วางศัสตราแล้วนั่นเอง บทว่า ลชฺชี ความว่า ผู้ประกอบด้วยความละอายอันมีลักษณะคือความรังเกียจในบาป บทว่า ทยาปนฺโน ความว่า ผู้ถึงแล้วซึ่งความเอ็นดู คือความเป็นผู้มีเมตตาจิต บทว่า สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี ความว่า ผู้อนุเคราะห์สัตว์มีชีวิตทั้งปวงด้วยประโยชน์ ความว่า เพราะความเป็นผู้มีความเอ็นดูนั้น จึงเป็นผู้มีจิตเกื้อกูลแก่สัตว์มีชีวิตทั้งปวง บทว่า วิหรติ ความว่า ย่อมเป็นไป, ย่อมรักษา Dinnameva ādiyatīti dinnādāyī. Cittenapi dinnameva paṭikaṅkhatīti dinnapāṭikaṅkhī. Thenetīti theno. Na thenena athenena. Athenattāyeva sucibhūtena. Attanāti attabhāvena. Athenaṃ sucibhūtaṃ attabhāvaṃ katvā viharatīti vuttaṃ hoti. ชื่อว่า ทินนาทายี เพราะย่อมถือเอาแต่ของที่เขาให้ ชื่อว่า ทินนปาฏิกังขี เพราะย่อมหวังแต่ของที่เขาให้แม้ด้วยจิต ชื่อว่า เถนะ เพราะเป็นขโมย บทว่า น เถเนน คือ อเถเนน (ไม่ใช่โดยความเป็นขโมย) บทว่า อเถนตฺตาเยว สุจิภูเตน คือ โดยความเป็นผู้ไม่ใช่ขโมย จึงเป็นผู้สะอาด บทว่า อตฺตนา คือ ด้วยอัตภาพ ท่านกล่าวไว้ว่า ย่อมอยู่โดยกระทำอัตภาพให้เป็นผู้ไม่ใช่ขโมยและเป็นผู้สะอาด Abrahmacariyanti aseṭṭhacariyaṃ. Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāraṃ caratīti brahmacārī. Ārācārīti abrahmacariyato dūracārī. Methunāti rāgapariyuṭṭhānavasena sadisattā methunakāti laddhavohārehi paṭisevitabbato methunāti saṅkhaṃ gatā asaddhammā. Gāmadhammāti gāmavāsīnaṃ dhammā. บทว่า อพรหฺมจริยํ คือ ความประพฤติไม่ประเสริฐ ชื่อว่า พรหมจารี เพราะย่อมประพฤติพรหมจรรย์คือความประพฤติอันประเสริฐ บทว่า อาราจารี คือ ผู้ประพฤติห่างไกลจากอพรหมจรรย์ บทว่า เมถุนํ คือ อสัทธรรมทั้งหลายอันถึงความนับว่าเมถุน เพราะเป็นสิ่งที่พึงเสพโดยผู้ที่ได้ชื่อว่าเมถุนกะ (ผู้เป็นคู่) เพราะมีความเสมอกันด้วยอำนาจแห่งราคะที่ครอบงำ บทว่า คามธมฺมา คือ ธรรมของชาวบ้าน Saccaṃ vadatīti saccavādī. Saccena saccaṃ sandahati ghaṭetīti saccasandho. Na antarantarā musā vadatīti attho. Yo hi puriso kadāci musā vadati, kadāci saccaṃ, tassa musāvādena antaritattā saccaṃ saccena na ghaṭīyati, tasmā na so saccasandho. Ayaṃ pana na tādiso. Jīvitahetupi musā avatvā saccena saccaṃ sandahatiyevāti saccasandho. Thetoti thiro, thirakathoti attho. Eko hi puggalo haliddirāgo viya, thusarāsimhi nikhātakhāṇuko viya, assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍamiva ca, na thirakatho hoti. Eko pāsāṇalekhā viya, indakhīlo viya ca thirakatho hoti. Asinā sīse chindantepi dve kathā na katheti. Ayaṃ vuccati theto. Paccayikoti pattiyāyitabbako, saddhāyikoti attho. Ekacco hi puggalo na paccayiko hoti. ‘Idaṃ kena vuttaṃ? Asukenā’ti vutte ‘mā tassa vacanaṃ saddahathā’ti vattabbataṃ āpajjati. Eko paccayiko hoti. ‘Idaṃ kena vuttaṃ? Asukenā’ti vutte ‘yadi tena vuttaṃ, idameva pamāṇaṃ, idāni upaparikkhitabbaṃ natthi, evameva ida’nti vattabbataṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati paccayiko. Avisaṃvādako lokassāti tāya saccavāditāya lokaṃ na visaṃvādetīti attho. ชื่อว่า สัจจวาที เพราะย่อมกล่าวคำสัตย์ ชื่อว่า สัจจสันโธ เพราะย่อมเชื่อมคำสัตย์ด้วยคำสัตย์ คือย่อมทำให้ต่อเนื่องกัน ความว่า ไม่กล่าวคำเท็จในระหว่างๆ ด้วยว่า บุรุษใดบางครั้งกล่าวคำเท็จ บางครั้งกล่าวคำจริง คำสัตย์ของบุรุษนั้นย่อมไม่ต่อเนื่องกับคำสัตย์ เพราะถูกคั่นไว้ด้วยคำเท็จ ฉะนั้น บุรุษนั้นจึงไม่ชื่อว่าสัจจสันธะ แต่ท่านผู้นี้ไม่เป็นเช่นนั้น แม้เพราะเหตุแห่งชีวิตก็ไม่กล่าวคำเท็จ ย่อมเชื่อมคำสัตย์ด้วยคำสัตย์นั่นเทียว จึงชื่อว่าสัจจสันธะ บทว่า เถโต คือ ผู้มั่นคง ความว่า ผู้มีคำพูดมั่นคง บุคคลคนหนึ่งย่อมเป็นผู้มีคำพูดไม่มั่นคง เหมือนสีขมิ้น เหมือนเสาที่ปักไว้ในกองแกลบ และเหมือนฟักทองที่วางไว้บนหลังม้า บุคคลคนหนึ่งย่อมเป็นผู้มีคำพูดมั่นคง เหมือนรอยขีดบนศิลา และเหมือนเสาเขื่อน แม้เมื่อถูกตัดศีรษะด้วยดาบ ก็ไม่กล่าววาจาสองอย่าง ผู้นี้เรียกว่า เถตะ บทว่า ปัจจยิโก คือ ผู้ที่ควรเชื่อถือ ความว่า ผู้ที่ควรศรัทธา บุคคลบางคนไม่เป็นที่น่าเชื่อถือ เมื่อมีผู้กล่าวว่า 'คำนี้ใครกล่าว? คนโน้นกล่าว' ก็จะถึงความที่ถูกกล่าวว่า 'อย่าเชื่อคำของเขา' บุคคลคนหนึ่งเป็นที่น่าเชื่อถือ เมื่อมีผู้กล่าวว่า 'คำนี้ใครกล่าว? คนโน้นกล่าว' ก็จะถึงความที่ถูกกล่าวว่า 'ถ้าเขาพูด คำนี้แหละเป็นประมาณ บัดนี้ไม่ต้องตรวจสอบแล้ว เรื่องนี้เป็นอย่างนั้นทีเดียว' ผู้นี้เรียกว่า ปัจจยิกะ บทว่า อวิสํวาทโก โลกสฺส ความว่า ย่อมไม่ลวงโลก เพราะความเป็นผู้มีปกติกล่าวคำสัตย์นั้น Imesaṃ bhedāyāti yesaṃ ito sutvāti vuttānaṃ santike sutaṃ, tesaṃ bhedāya. Bhinnānaṃ vā sandhātāti dvinnaṃ mittānaṃ vā samānupajjhāyakādīnaṃ vā kenacideva kāraṇena bhinnānaṃ ekamekaṃ upasaṅkamitvā – ‘tumhākaṃ īdise kule jātānaṃ, evaṃ bahussutānaṃ idaṃ na yutta’ntiādīni vatvā sandhānaṃ kattā. Anuppadātāti sandhānānuppadātā. Dve jane samagge disvā – ‘tumhākaṃ evarūpe kule jātānaṃ, evarūpehi guṇehi samannāgatānaṃ anucchavikameta’ntiādīni vatvā daḷhīkammaṃ kattāti attho. Samaggo ārāmo assāti samaggārāmo. Yattha samaggā natthi, tattha vasitumpi na icchatīti attho. Samaggarāmotipi pāḷi. Ayameva attho. Samaggaratoti samaggesu rato. Te pahāya aññatra gantumpi na icchatīti attho. Samagge disvāpi sutvāpi nandatīti samagganandī. Samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitāti yā vācā satte samaggeyeva karoti, taṃ sāmaggīguṇaparidīpakameva vācaṃ bhāsati, na itaranti. บทว่า อิเมสํ เภทาย ความว่า เพื่อทำลายคนเหล่านั้นที่ตนได้ฟังมาจากสำนักของเขาดังที่กล่าวว่า ฟังจากฝ่ายนี้ บทว่า ภินฺนานํ วา สนฺธาตา คือ ผู้สมานคนที่แตกกันแล้ว คือ เข้าไปหาแต่ละคนของมิตรสองคน หรือผู้มีอุปัชฌาย์ร่วมกันเป็นต้น ที่แตกกันด้วยเหตุบางอย่าง แล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า 'การกระทำนี้ไม่สมควรแก่ท่านผู้เกิดในตระกูลเช่นนี้ เป็นพหูสูตเช่นนี้' แล้วทำการสมาน บทว่า อนุปฺปทาตา คือ ผู้ส่งเสริมการสมาน ความว่า เห็นคนสองคนสามัคคีกันแล้ว ก็กล่าวคำเป็นต้นว่า 'การกระทำนี้สมควรแก่ท่านผู้เกิดในตระกูลเช่นนี้ ประกอบด้วยคุณเช่นนี้' แล้วทำการทำให้มั่นคง ชื่อว่า สมัคคาราโม เพราะมีความสามัคคีเป็นที่มายินดี ความว่า ที่ใดไม่มีความสามัคคี ที่นั้นแม้จะอยู่ก็ไม่ปรารถนา บาลีเป็น สมัครราโม ก็มี ความหมายก็อย่างเดียวกันนี้ บทว่า สมคฺครโต คือ ผู้ยินดีในคนที่สามัคคีกัน ความว่า ละทิ้งพวกเขาไปที่อื่นก็ไม่ปรารถนา ชื่อว่า สมัคคนันทิ เพราะเห็นหรือได้ฟังคนที่สามัคคีกันแล้วก็ย่อมยินดี บทว่า สมคฺคกรณีํ วาจํ ภาสิตา คือ วาจาใดย่อมกระทำสัตว์ทั้งหลายให้สามัคคีกัน ย่อมกล่าวแต่วาจาที่ประกาศคุณแห่งความสามัคคีนั้น ไม่กล่าววาจาอื่น Kālena vadatīti kālavādī. Vattabbayuttakālaṃ sallakkhetvā vadatīti attho. Bhūtaṃ tathaṃ tacchaṃ sabhāvameva vadatīti bhūtavādī. Diṭṭhadhammikasamparāyikatthasannissitameva katvā vadatīti atthavādī. Navalokuttaradhammasannissitaṃ katvā vadatīti dhammavādī. Saṃvaravinayapahānavinayasannissitaṃ katvā vadatīti vinayavādī. Nidhānaṃ vuccati ṭhapanokāso. Nidhānamassa atthīti nidhānavatī. Hadaye nidhātabbayuttakaṃ vācaṃ bhāsitāti attho. Kālenāti evarūpiṃ bhāsamānopi ca ‘‘ahaṃ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsissāmī’’ti na akālena bhāsati. Yuttakālaṃ pana sallakkhetvāva bhāsatīti attho. Sāpadesanti saupamaṃ, sakāraṇanti attho. Pariyantavatinti paricchedaṃ dassetvā. Yathāssā paricchedo paññāyati, evaṃ bhāsatīti attho. Atthasaṃhitanti anekehipi nayehi vibhajantena pariyādātuṃ asakkuṇeyyatāya atthasampannaṃ bhāsati. Yaṃ vā so atthavādī atthaṃ vadati, tena atthena saṃhitattā atthasaṃhitaṃ vācaṃ bhāsati. Na aññaṃ nikkhipitvā aññaṃ bhāsatīti vuttaṃ hoti. ชื่อว่ากาลวาที เพราะกล่าวตามกาล อธิบายว่า กำหนดกาลที่ควรกล่าวแล้วจึงกล่าว ชื่อว่าภูตวาที เพราะกล่าวแต่เรื่องที่เป็นจริง เป็นแท้ ไม่คลาดเคลื่อน เป็นไปตามสภาวะ ชื่อว่าอัตถวาที เพราะกล่าวอ้างอิงแต่ประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในสัมปรายภพ ชื่อว่าธรรมวาที เพราะกล่าวอ้างอิงนวโลกุตรธรรม ชื่อว่าวินยวาที เพราะกล่าวอ้างอิงสังวรวินัยและปหานวินัย ที่สำหรับเก็บไว้ เรียกว่า นิธาน วาจาชื่อว่ามีนิธาน เพราะมีที่เก็บ อธิบายว่า กล่าววาจาที่ควรเก็บไว้ในใจ บทว่า กาเลนะ ความว่า แม้เมื่อจะกล่าววาจาเห็นปานนี้ ก็ไม่กล่าวในกาลอันไม่สมควร ด้วยคิดว่า "เราจักกล่าววาจามีนิธาน" แต่กำหนดกาลที่สมควรแล้วจึงกล่าว บทว่า สาปเทสัง คือ มีอุปมา อธิบายว่า มีเหตุผล บทว่า ปริยนฺตวตึ คือ แสดงขอบเขต อธิบายว่า กล่าวโดยประการที่ขอบเขตของวาจานั้นปรากฏ บทว่า อตฺถสํหิตํ คือ กล่าววาจาที่สมบูรณ์ด้วยอรรถ ซึ่งบุคคลผู้จำแนกโดยนัยเป็นอันมากก็ไม่อาจถือเอาได้โดยสิ้นเชิง หรืออีกอย่างหนึ่ง บุคคลผู้เป็นอัตถวาทีนั้นย่อมกล่าวอรรถใด ย่อมกล่าววาจาที่ประกอบด้วยอรรถนั้น เพราะเนื่องด้วยอรรถนั้น เป็นอันกล่าวว่า ไม่ละเรื่องหนึ่งแล้วไปกล่าวอีกเรื่องหนึ่ง 179. Bījagāmabhūtagāmasamārambhāti mūlabījaṃ, khandhabījaṃ, phaḷubījaṃ, aggabījaṃ bījabījanti pañcavidhassa bījagāmassa ceva yassa kassaci nīlatiṇarukkhādikassa bhūtagāmassa ca samārambhā. Chedanabhedanapacanādibhāvena vikopanā paṭiviratoti attho. Ekabhattikoti pātarāsabhattaṃ, sāyamāsabhattanti dve bhattāni. Tesu pātarāsabhattaṃ antomajjhanhikena paricchinnaṃ. Itaraṃ majjhanhikato uddhaṃ antoaruṇena. Tasmā antomajjhanhike dasakkhattuṃ bhuñjamānopi ekabhattikova hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ekabhattikoti. Rattiyā bhojanaṃ ratti, tato uparatoti rattūparato. Atikkante majjhanhike yāva sūriyasatthaṅgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāma, tato viratattā virato vikālabhojanā. Sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇībhūtaṃ dassananti visūkadassanaṃ. Attanā naccananaccāpanādivasena naccā ca gītā ca vāditā ca antamaso mayūranaccanāpanādivasenapi pavattānaṃ naccādīnaṃ visūkabhūtā dassanā cāti naccagītavāditavisūkadassanā. Naccādīni hi attanā payojetuṃ vā parehi payojāpetuṃ vā yuttāni passituṃ vā neva bhikkhūnaṃ na bhikkhunīnaṃ vaṭṭanti. Mālādīsu – mālāti yaṃkiñci pupphaṃ. Gandhanti yaṃkiñci gandhajātaṃ. Vilepananti chavirāgakaraṇaṃ. Tattha piḷandhanto dhāreti nāma. Ūnaṭṭhānaṃ pūrento maṇḍeti nāma. Gandhavasena chavirāgavasena ca sādiyanto vibhūseti nāma. Ṭhānaṃ vuccati kāraṇaṃ. Tasmā yāya dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti, tato paṭiviratoti attho. Uccāsayanaṃ vuccati pamāṇātikkantaṃ. Mahāsayanaṃ akappiyasanthataṃ, tato paṭiviratoti attho. Jātarūpanti suvaṇṇaṃ. Rajatanti kahāpaṇo, lohamāsako, jatumāsako, dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchanti. Tassa ubhayassāpi paṭiggahaṇā paṭivirato, neva naṃ uggaṇhāti, na uggaṇhāpeti, na upanikkhittaṃ sādiyatīti attho. 179. บทว่า พีชคามภูตคามสมารมฺภา คือ จากการพรากพีชคาม ๕ ชนิด คือ มูลพีช ขันธพีช ผลุพีช อัคคพีช และพีชพีช และจากการพรากภูตคามอย่างใดอย่างหนึ่ง ได้แก่ หญ้าเขียวและต้นไม้เป็นต้น อธิบายว่า เว้นขาดจากการทำให้กำเริบด้วยอาการตัด ทำลาย และหุงต้มเป็นต้น ชื่อว่า เอกภัตติกะ คือ ภัตในเวลาเช้า และภัตในเวลาเย็น เป็นภัต ๒ อย่าง ในภัต ๒ อย่างนั้น ภัตในเวลาเช้ามีเที่ยงวันเป็นขีดขั้น ส่วนอีกอย่างหนึ่งมีกำหนดตั้งแต่เที่ยงวันไปจนถึงเวลาก่อนอรุณขึ้น เพราะฉะนั้น แม้ฉัน ๑๐ ครั้งในระหว่างเที่ยงวัน ก็ยังชื่อว่าเป็นผู้ฉันหนเดียว ท่านมุ่งหมายถึงข้อนั้นจึงกล่าวว่า เอกภัตติกะ โภชนะในเวลากลางคืน ชื่อว่า รัตติ, งดจากโภชนะนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า รัตตูปรตะ โภชนะในเวลาตั้งแต่เที่ยงวันล่วงแล้วไปจนถึงเวลาพระอาทิตย์ตกดิน ชื่อว่า วิกาลโภชนะ, เพราะเว้นจากโภชนะนั้น จึงชื่อว่า เว้นขาดจากวิกาลโภชนะ การดูอันเป็นข้าศึกเพราะไม่เป็นไปตามพระศาสนา ชื่อว่า วิสูกทัสสนะ การฟ้อนรำ การขับร้อง และการประโคมดนตรี ด้วยการฟ้อนเองหรือให้ผู้อื่นฟ้อนเป็นต้น และการดูที่เป็นข้าศึกต่อการฟ้อนรำเป็นต้น ที่เป็นไปแม้ที่สุดด้วยการให้ยูงฟ้อนรำเป็นต้น ชื่อว่า นัจจคีตวาทิตวิสูกทัสสนา จริงอยู่ การฟ้อนรำเป็นต้น อันภิกษุและภิกษุณีไม่ควรทำเอง หรือใช้ให้ผู้อื่นทำ หรือดูสิ่งที่เขาจัดทำขึ้น ในบทว่า มาลา เป็นต้น, บทว่า มาลา คือ ดอกไม้ชนิดใดชนิดหนึ่ง บทว่า คันธะ คือ ของหอมชนิดใดชนิดหนึ่ง บทว่า วิเลปนะ คือ เครื่องทำให้ผิวพรรณงาม ในบทเหล่านั้น การประดับชื่อว่า ทรงไว้ การตกแต่งชื่อว่า ประดับ การทำให้วิจิตรชื่อว่า ตกแต่ง ด้วยอำนาจของหอมและด้วยอำนาจเครื่องทำให้ผิวพรรณงาม คำว่า ฐานะ หมายถึง เหตุ เพราะฉะนั้น อธิบายว่า เว้นขาดจากทุสสีลเจตนาใด ที่มหาชนใช้ทำการทรงมาลาเป็นต้นนั้น ที่นอนที่สูงเกินประมาณ เรียกว่า อุจจาสยนะ ที่นอนใหญ่ คือ ที่นอนที่ปูลาดด้วยเครื่องลาดที่ไม่สมควร อธิบายว่า เว้นขาดจากที่นอนนั้น บทว่า ชาตรูป คือ ทองคำ บทว่า รชตะ คือ กหาปณะ โลหมาสก ชตุมาสก ทารุมาสก ที่ใช้เป็นเครื่องแลกเปลี่ยนกัน เว้นขาดจากการรับทั้งสองอย่างนั้น อธิบายว่า ไม่รับเอง ไม่ใช้ให้ผู้อื่นรับ และไม่ยินดีของที่เขานำมาวางไว้ให้ Āmakadhaññapaṭiggahaṇāti sālivīhiyavagodhumakaṅguvarakakudrūsakasaṅkhātassa sattavidhassāpi āmakadhaññassa paṭiggahaṇā. Na kevalañca etesaṃ paṭiggahaṇameva, āmasanampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭatiyeva. Āmakamaṃsapaṭiggahaṇāti ettha aññatra odissa anuññātā āmakamacchamaṃsānaṃ paṭiggahaṇameva bhikkhūnaṃ na vaṭṭati, no āmasanaṃ. Itthikumārikapaṭiggahaṇāti ettha itthīti purisantaragatā. Itarā kumārikā nāma. Tāsaṃ paṭiggahaṇampi āmasanampi akappiyameva. Dāsidāsapaṭiggahaṇāti ettha dāsidāsavaseneva tesaṃ paṭiggahaṇaṃ na vaṭṭati. ‘Kappiyakārakaṃ dammi’, ‘ārāmikaṃ dammī’ti evaṃ vutte pana vaṭṭati. Ajeḷakādīsupi khettavatthupariyosānesu kappiyākappiyanayo vinayavasena upaparikkhitabbo. Tattha khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati. Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati. Yattha vā ubhayampi ruhati taṃ khettaṃ. Tadatthāya akatabhūmibhāgo vatthu. Khettavatthusīsena cettha vāpitaḷākādīnipi saṅgahitāneva. บทว่า อามกธญฺญปฏิคฺคหณา คือ จากการรับธัญชาติดิบ ๗ ชนิด คือ ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ข้าวเหนียว ข้าวละมาน ข้าวฟ่าง ลูกเดือย และหญ้ากับแก้ ไม่เพียงแต่การรับธัญชาติเหล่านี้เท่านั้น แม้การจับต้องก็ไม่สมควรแก่ภิกษุทั้งหลายเลย ในบทว่า อามกมํสปฏิคฺคหณา นี้ เว้นแต่ที่ทรงอนุญาตโดยเจาะจง การรับปลาและเนื้อดิบไม่สมควรแก่ภิกษุทั้งหลาย แต่การจับต้องสมควร ในบทว่า อิตฺถิกุมาริกปฏิคฺคหณา นี้ คำว่า อิตถี คือ หญิงที่เคยอยู่กับชายมาแล้ว นอกนั้นชื่อว่า กุมาริกา การรับและการจับต้องหญิงเหล่านั้นไม่สมควรเลย ในบทว่า ทาสิทาสปฏิคฺคหณา นี้ การรับทาสีและทาสโดยความเป็นทาสีและทาสนั้นไม่สมควร แต่เมื่อเขากล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายกัปปิยการก" "ข้าพเจ้าถวายอารามิก" อย่างนี้ สมควร แม้ในเรื่องแพะและแกะเป็นต้น จนถึงเรื่องนาและที่ดิน พึงพิจารณานัยแห่งสิ่งที่ควรและไม่ควรตามพระวินัย ในบทเหล่านั้น ที่ที่บุพพัณชาติงอกขึ้นได้ ชื่อว่า เขตตะ (นา) ที่ที่อปรัณณชาติงอกขึ้นได้ ชื่อว่า วัตถุ (ที่ดิน) หรือที่ที่พืชทั้งสองอย่างงอกขึ้นได้ ชื่อว่า เขตตะ ส่วนของพื้นที่ที่ยังไม่ได้ทำเพื่อประโยชน์นั้น ชื่อว่า วัตถุ และในหัวข้อนาและที่ดินนี้ แม้สระและบ่อน้ำเป็นต้นก็สงเคราะห์เข้าไว้ด้วย Dūteyyaṃ vuccati dūtakammaṃ. Gihīnaṃ pahitaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ. Pahīṇagamanaṃ vuccati paragharaṃ pesitassa khuddakagamanaṃ. Anuyogo nāma tadubhayakaraṇaṃ. Tasmā dūteyyapahīṇagamanānaṃ anugoti evamettha attho daṭṭhabbo. Kayavikkayāti kayā ca vikkayā ca. Tulākūṭādīsu – kūṭanti vañcanaṃ. Tattha tulākūṭaṃ nāma rūpakūṭaṃ, aṅgakūṭaṃ gahaṇakūṭaṃ, paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti. Tattha rūpakūṭaṃ nāma dve tulā samarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti, dadanto khuddikāya deti. Aṅgakūṭaṃ nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati, dadanto pubbabhāge. Gahaṇakūṭaṃ nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti, dadanto agge. Paṭicchannakūṭaṃ nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti, dadanto aggabhāge. คำว่า ทูเตยยะ ได้แก่ การเป็นทูต คือการรับเอาหนังสือหรือข่าวสารที่พวกคฤหัสถ์ส่งไปแล้วไปในที่นั้นๆ คำว่า ปหีณคมนะ ได้แก่ การไปเล็กๆ น้อยๆ ของผู้ที่ถูกส่งไปยังเรือนของผู้อื่น คำว่า อนุโยคะ คือ การกระทำทั้งสองอย่างนั้น เพราะฉะนั้น พึงเห็นความในที่นี้อย่างนี้ว่า การประกอบทูเตยยะและปหีณคมนะ คำว่า กยวิกยะ คือ การซื้อและการขาย ในคำว่า ตุลาโกฏ เป็นต้น โกฏ แปลว่า การโกง ในบรรดาการโกงเหล่านั้น ตุลาโกฏ (การโกงด้วยตาชั่ง) มี ๔ อย่าง คือ รูปโกฏ อังคโกฏ คหณโกฏ และ ปฏิจฉันนโกฏ ใน ๔ อย่างนั้น รูปโกฏ คือ ทำตาชั่ง ๒ อันให้มีรูปเสมอกัน เมื่อจะรับ ก็รับด้วยตาชั่งอันใหญ่ เมื่อจะให้ ก็ให้ด้วยตาชั่งอันเล็ก อังคโกฏ คือ เมื่อจะรับ ก็ใช้มือกดตาชั่งที่ส่วนท้าย เมื่อจะให้ ก็กดที่ส่วนหน้า คหณโกฏ คือ เมื่อจะรับ ก็จับเชือกที่โคน เมื่อจะให้ ก็จับที่ปลาย ปฏิจฉันนโกฏ คือ ทำตาชั่งให้เป็นโพรง ใส่ผงเหล็กไว้ข้างใน เมื่อจะรับ ก็ทำให้ผงเหล็กนั้นไปอยู่ที่ส่วนท้าย เมื่อจะให้ ก็ทำให้ไปอยู่ที่ส่วนหน้า Kaṃso vuccati suvaṇṇapāti. Tāya vañcanaṃ kaṃsakūṭaṃ. Kathaṃ? Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇā karonti, tato janapadaṃ gantvā kiñcideva aḍḍhakulaṃ pavisitvā suvaṇṇabhājanāni kiṇathā’ti vatvā agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti. Tato tehi ‘kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo’ti vutte ‘vīmaṃsitvā gaṇhathā’ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbapātiyo datvā gacchanti. คำว่า กังสะ ได้แก่ ถาดทองคำ การโกงด้วยถาดนั้น ชื่อว่า กังสโกฏ อย่างไร? คือ ทำถาดทองคำไว้ใบหนึ่ง แล้วทำถาดโลหะอื่นอีกสองสามใบให้มีสีเหมือนทองคำ จากนั้นไปยังชนบท เข้าไปสู่ตระกูลที่มั่งคั่งตระกูลหนึ่งแล้วกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงซื้อภาชนะทองคำเถิด' เมื่อถูกถามราคา ก็ทำทีเป็นต้องการจะให้ในราคาที่สมควรยิ่ง ครั้นเมื่อคนเหล่านั้นกล่าวว่า 'จะพึงทราบความเป็นทองคำของภาชนะเหล่านี้ได้อย่างไร' พวกเขาก็กล่าวว่า 'พวกท่านจงพิจารณาแล้วรับเอาเถิด' ดังนี้แล้ว ก็เอาถาดทองคำฝนกับหิน แล้วมอบถาดทั้งหมดให้แล้วก็ไป Mānakūṭaṃ nāma hadayabhedasikhābhedarajjubhedavasena tividhaṃ hoti. Tattha hadayabhedo sappitelādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto heṭṭhā chiddena mānena ‘saṇikaṃ āsiñcā’ti vatvā antobhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti. Dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti. Sikhābhedo tilataṇḍulādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti. Dadanto vegena pūretvā sikhaṃ chindanto deti. Rajjubhedo khettavatthuminanakāle labbhati. Lañjaṃ alabhantā hi khettaṃ amahantampi mahantaṃ katvā minanti. มานโกฏ (การโกงด้วยเครื่องตวง) มี ๓ อย่าง คือ หทยเภท สิขาเภท และ รัชชุเภท ใน ๓ อย่างนั้น หทยเภท มีในเวลาตวงเนยใสและน้ำมัน เป็นต้น จริงอยู่ เมื่อจะรับของเหล่านั้น ก็ใช้เครื่องตวงที่มีรูอยู่ข้างล่าง กล่าวว่า 'จงค่อยๆ เท' แล้วทำให้ของเหล่านั้นไหลลงไปในภาชนะข้างในเป็นอันมากแล้วจึงรับเอา เมื่อจะให้ ก็อุดรูนั้นเสียแล้วรีบตวงให้เต็มแล้วจึงให้ สิขาเภท มีในเวลาตวงงาและข้าวสาร เป็นต้น จริงอยู่ เมื่อจะรับของเหล่านั้น ก็ค่อยๆ ทำให้เป็นยอดสูงขึ้นแล้วจึงรับเอา เมื่อจะให้ ก็รีบตวงให้เต็มแล้วปาดยอดทิ้งแล้วจึงให้ รัชชุเภท มีในเวลาวัดนาและที่ดิน จริงอยู่ ผู้ที่ไม่ได้รับสินบน ย่อมวัดที่นาแม้ที่ไม่ใหญ่ให้เป็นที่นาใหญ่ Ukkoṭanādīsu – ukkoṭananti assāmike sāmike kātuṃ lañjaggahaṇaṃ. Vañcananti tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ. Tatridamekaṃ vatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati. Tameko dhutto – ‘‘kiṃ bho migo agghati, kiṃ migapotako’’ti āha. ‘‘Migo dve kahāpaṇe, migapotako eka’’nti ca vutte kahāpaṇaṃ datvā migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivatto, ‘‘na me bho migapotakena attho, migaṃ me dehī’’ti āha. Tena hi ‘‘dve kahāpaṇe dehī’’ti. So āha – ‘‘nanu te, bho, mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo dinno’’ti? ‘‘Āma dinno’’ti. Idampi migapotakaṃ gaṇha, evaṃ so ca kahāpaṇo ayañca kahāpaṇagghaṇako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantīti. So ‘‘kāraṇaṃ vadatī’’ti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti. ในคำว่า อุกโกฏนะ เป็นต้น อุกโกฏนะ คือ การรับสินบนเพื่อทำให้ผู้ที่มิใช่เจ้าของกลายเป็นเจ้าของ วัญจนะ คือ การลวงผู้อื่นด้วยอุบายต่างๆ ในเรื่องนั้น มีเรื่องหนึ่งดังนี้ ได้ยินว่า นายพรานคนหนึ่งจับเนื้อและลูกเนื้อได้แล้วกำลังเดินมา นักเลงคนหนึ่งถามเขาว่า "นี่แน่ะ เนื้อราคาเท่าไร ลูกเนื้อราคาเท่าไร" เมื่อนายพรานตอบว่า "เนื้อสองกหาปณะ ลูกเนื้อหนึ่งกหาปณะ" นักเลงนั้นก็ให้ไปหนึ่งกหาปณะแล้วรับเอาลูกเนื้อไป เดินไปหน่อยหนึ่งแล้วก็กลับมา กล่าวว่า "นี่แน่ะ ข้าพเจ้าไม่ต้องการลูกเนื้อแล้ว ท่านจงให้เนื้อแก่ข้าพเจ้าเถิด" นายพรานจึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านจงให้มาสองกหาปณะ" นักเลงนั้นกล่าวว่า "นี่แน่ะ ก็ข้าพเจ้าให้ท่านไปแล้วหนึ่งกหาปณะมิใช่หรือ" นายพรานตอบว่า "ใช่ ท่านให้แล้ว" (นักเลงกล่าวว่า) "ท่านจงรับเอาลูกเนื้อนี้ไปด้วย อย่างนี้ กหาปณะนั้นกับลูกเนื้อนี้ซึ่งมีค่าหนึ่งกหาปณะ ก็จะรวมเป็นสองกหาปณะ" นายพรานนั้นสำคัญว่า "เขาพูดมีเหตุผล" จึงรับเอาลูกเนื้อแล้วให้เนื้อไป Nikatīti yogavasena vā māyāvasena vā apāmaṅgaṃ pāmaṅganti, amaṇiṃ maṇīti, asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti katvā patirūpakena vañcanaṃ. Sāciyogoti kuṭilayogo. Etesaṃyeva ukkoṭanādīnametaṃ nāmaṃ. Tasmā ukkoṭanasāciyogo vañcanasāciyogo nikatisāciyogoti evamettha attho daṭṭhabbo. Keci aññaṃ dassetvā aññassa parivattanaṃ ‘sāciyogo’ti vadanti. Taṃ pana vañcaneneva saṅgahitaṃ. นิกติ คือ การลวงด้วยของเทียม โดยใช้อุบายหรือมายา ทำให้ของที่ไม่ใช่ส่วนประกอบสำคัญเป็นส่วนประกอบสำคัญ ของที่ไม่ใช่แก้วมณีเป็นแก้วมณี ของที่ไม่ใช่ทองคำเป็นทองคำ สาจิโยคะ คือ การประกอบการคดโกง นี้เป็นชื่อของการกระทำเหล่านั้นนั่นเอง คือ อุกโกฏนะ เป็นต้น เพราะฉะนั้น พึงเห็นความในที่นี้อย่างนี้ว่า อุกโกฏนสาจิโยคะ วัญจนสาจิโยคะ นิกติสาจิโยคะ บางพวกกล่าวว่า การแสดงของอย่างหนึ่งแล้วสับเปลี่ยนเอาของอีกอย่างหนึ่งไป เรียกว่า 'สาจิโยคะ' แต่คำนั้นสงเคราะห์เข้าในคำว่า วัญจนะ นั่นเอง Chedanādīsu – chedananti hatthacchedanādi. Vadhoti māraṇaṃ. Bandhoti rajjubandhanādīhi bandhanaṃ. Viparāmosoti himaviparāmoso, gumbaviparāmosoti duvidho. Yañhi himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggappaṭipannaṃ janaṃ musanti, ayaṃ himaviparāmoso. Yaṃ gumbādīhi paṭicchannā musanti, ayaṃ gumbaviparāmoso. Ālopo vuccati gāmanigamādīnaṃ vilopakaraṇaṃ. Sahasākāroti sāhasikakiriyā. Gehaṃ pavisitvā manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitabhaṇḍaggahaṇaṃ. Evametasmā chedana…pe… sahasākārā paṭivirato hoti. ในคำว่า เฉทนะ เป็นต้น เฉทนะ คือ การตัดมือ เป็นต้น วธะ คือ การฆ่า พันธะ คือ การผูกด้วยเชือก เป็นต้น วิปราโมสะ มี ๒ อย่าง คือ หิมวิปราโมสะ และ คุมพวิปราโมสะ จริงอยู่ การที่พวกโจรถูกหิมะปกคลุมในเวลาหิมะตก แล้วปล้นคนเดินทาง นี้เรียกว่า หิมวิปราโมสะ การที่พวกโจรซ่อนตัวอยู่ในพุ่มไม้เป็นต้นแล้วปล้น นี้เรียกว่า คุมพวิปราโมสะ อาโลปะ เรียกว่า การปล้นสะดมบ้านและนิคม เป็นต้น สหัสาการ คือ การกระทำที่อุกอาจ คือการเข้าไปในเรือน เอาศัสตราวางไว้บนอกของมนุษย์แล้วยึดเอาสิ่งของที่ต้องการ เป็นผู้งดเว้นจากการตัด...ฯลฯ...การกระทำที่อุกอาจเช่นนี้ 180. So santuṭṭho hotīti so catūsu paccayesu dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgato hoti. Kāyaparihārikenāti kāyaṃ pariharaṇamattakena. Kucchiparihārikenāti kucchipariharaṇamattakena. Samādāyeva pakkamatīti aṭṭhavidhaṃ bhikkhu parikkhāramattakaṃ sabbaṃ gahetvāva kāyapaṭibaddhaṃ katvāva gacchati. ‘‘Mama vihāro pariveṇaṃ upaṭṭhāko’’ti saṅgo vā baddho vā na hoti. So jiyā muttasaro viya yūthā pakkanto, mattahatthī viya icchiticchitaṃ senāsanaṃ vanasaṇḍaṃ rukkhamūlaṃ vanapatthaṃ pabbhāraṃ paribhuñjanto ekova tiṭṭhati, ekova nisīdati. Sabbiriyāpathesu ekova adutiyo. 180. คำว่า เป็นผู้สันโดษ คือ เป็นผู้ประกอบด้วยอิตรีตรปัจจยสันโดษ ๑๒ ประการในปัจจัย ๔ คำว่า กายปริหาริเกนะ คือ เพียงเพื่อบริหารร่างกาย คำว่า กุจฉิปริหาริเกนะ คือ เพียงเพื่อบริหารท้อง คำว่า สมาทาเยว ปกฺกมติ คือ ถือเอาบริขารของภิกษุ ๘ อย่างทั้งหมดนั่นแหละ ทำให้เนื่องกับกายแล้วจึงไป ไม่มีความข้องหรือความผูกพันว่า "วิหารของเรา ปริเวณของเรา อุปัฏฐากของเรา" ภิกษุนั้นเป็นดุจลูกศรที่หลุดจากแล่ง หลีกออกจากหมู่ เป็นดุจช้างตกมัน ใช้สอยเสนาสนะที่ต้องการๆ คือ ป่าชัฏ โคนไม้ ป่าโปร่ง ซอกเขา ยืนอยู่ผู้เดียว นั่งอยู่ผู้เดียว ในอิริยาบถทั้งปวง เป็นผู้เดียว ไม่มีเพื่อนสอง ‘‘Cātuddiso appaṭigho ca hoti, Santussamāno itarītarena; Parissayānaṃ sahitā achambhī, Eko care khaggavisāṇakappo’’ti. (su. ni. 42); เป็นผู้ไปได้ในสี่ทิศและไม่มีความขัดข้อง ยินดีด้วยปัจจัยตามมีตามได้ อดทนต่ออันตรายทั้งหลาย ไม่หวาดสะดุ้ง พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจดังนอแรด (สุ. นิ. ๔๒) Evaṃ vaṇṇitaṃ khaggavisāṇakappataṃ āpajjati. ย่อมถึงความเป็นผู้เปรียบด้วยนอแรดตามที่พรรณนาไว้อย่างนี้ Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento, ‘‘seyyathāpī’’tiādimāha. Tattha pakkhī sakuṇoti pakkhayutto sakuṇo. Ḍetīti uppatati. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – sakuṇo nāma ‘‘asukasmiṃ padese rukkho paripakkaphalo’’ti ñatvā nānādisāhi āgantvā nakhapakkhatuṇḍādīhi tassa phalāni vijjhantā vidhunantā khādanti. ‘‘Idaṃ ajjatanāya, idaṃ svātanāya bhavissatī’’ti tesaṃ na hoti. Phale pana khīṇe neva rukkhassa ārakkhaṃ ṭhapenti, na tattha pattaṃ vā nakhaṃ vā tuṇḍaṃ vā ṭhapenti. Atha kho tasmiṃ rukkhe anapekkho hutvā yo yaṃ disābhāgaṃ icchati, so tena sapattabhārova uppatitvā gacchati. Evameva ayaṃ bhikkhu nissaṅgo nirapekkhoyeva pakkamati, tena vuttaṃ samādāyeva pakkamatīti. Ariyenāti niddosena. Ajjhattanti sake attabhāve. Anavajjasukhanti niddosasukhaṃ. บัดนี้ เมื่อจะทรงยังเนื้อความนั้นให้สำเร็จด้วยอุปมา จึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘เสยฺยถาปิ’ (เปรียบเหมือนว่า) ในบทเหล่านั้น บทว่า ปกฺขี สกุโณ ความว่า นกผู้ประกอบด้วยปีก บทว่า เฑตีติ ความว่า ย่อมบินขึ้นไป นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในอุปมานี้ คือว่า นกทั้งหลายรู้ว่า ‘ต้นไม้ในประเทศโน้นมีผลสุกทั่ว’ แล้วก็พากันมาจากทิศต่างๆ ใช้เล็บ ปีก และจะงอยปากเป็นต้น จิก สลัดผลไม้นั้นกิน ความคิดที่ว่า ‘นี้จักเป็นของสำหรับวันนี้, นี้จักเป็นของสำหรับวันพรุ่งนี้’ ย่อมไม่มีแก่นกเหล่านั้น แต่เมื่อผลไม้หมดสิ้นไปแล้ว ก็ไม่ตั้งการอารักขาต้นไม้ไว้ ทั้งไม่ทิ้งขนปีก เล็บ หรือจะงอยปากไว้ในที่นั้น ครั้นแล้ว ก็ไม่เยื่อใยในต้นไม้นั้น ตัวใดปรารถนาจะไปทิศทางใด ก็จะบินไปทางนั้นพร้อมกับภาระคือปีกของตนเท่านั้น ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุนี้ย่อมหลีกไปโดยไม่มีความข้องเกี่ยว ไม่มีความเยื่อใยเลย, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สมาทาเยว ปกฺกมติ (ถือเอาไปได้เลย) บทว่า อริเยน ความว่า โดยไม่มีโทษ บทว่า อชฺฌตฺตํ ความว่า ในอัตภาพของตน บทว่า อนวชฺชสุขํ ความว่า สุขที่ไม่มีโทษ 181. So cakkhunā rūpaṃ disvāti so iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato bhikkhu cakkhuviññāṇena rūpaṃ passitvāti attho. Sesapadesupi yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttameva. Abyāsekasukhanti kilesehi anavasittasukhaṃ. Avikiṇṇasukhantipi vuttaṃ. Indriyasaṃvarasukhañhi diṭṭhādīsu diṭṭhamattādivasena pavattatāya avikiṇṇaṃ hoti. 181. บทว่า โส จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ความว่า ภิกษุนั้นผู้ประกอบด้วยกองศีลอันประเสริฐนี้ เห็นรูปด้วยจักษุวิญญาณ แม้ในบทที่เหลือทั้งหลาย สิ่งที่ควรกล่าวทั้งหมด ท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว บทว่า อพฺยาเสกสุขํ ความว่า สุขที่ไม่ถูกกิเลสชะโลม ท่านเรียกว่า อวิกิณฺณสุขํ (สุขที่ไม่กระจัดกระจาย) ก็มี จริงอยู่ สุขเกิดจากการสำรวมอินทรีย์ ชื่อว่าไม่กระจัดกระจาย เพราะเป็นไปโดยความเป็นเพียงสักว่าเห็นในรูปที่เห็นเป็นต้น 182. So abhikkante paṭikkanteti so manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ saṃvarena samannāgato bhikkhu imesu abhikkantapaṭikkantādīsu sattasu ṭhānesu satisampajaññavasena sampajānakārī hoti. Tattha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ jhānavibhaṅge vuttameva. 182. บทว่า โส อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต ความว่า ภิกษุนั้นผู้ประกอบด้วยความสำรวมอินทรีย์ ๖ มีใจเป็นที่ ๖ ย่อมเป็นผู้ทำสัมปชัญญะด้วยอำนาจสติสัมปชัญญะในฐานะ ๗ เหล่านี้ มีการก้าวไปข้างหน้าและการถอยกลับเป็นต้น ส่วนสิ่งที่ควรกล่าวในบทนั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในฌานวิภังค์นั่นเทียว So iminā cātiādinā kiṃ dasseti? Araññavāsassa paccayasampattiṃ dasseti. Yassa hi ime cattāro paccayā natthi, tassa araññavāso na ijjhati, tiracchānagatehi vā vanacarakehi vā saddhiṃ vattabbataṃ āpajjati. Araññe adhivatthā devatā ‘‘kiṃ evarūpassa pāpabhikkhuno araññavāsenā’’ti bheravaṃ saddaṃ sāventi. Hatthehi sīsaṃ paharitvā palāyanākāraṃ karonti. ‘‘Asuko bhikkhu araññaṃ pavisitvā idañcidañca pāpakammaṃ akāsī’’ti ayaso pattharati. Yassa panete cattāro paccayā atthi, tassa araññavāso ijjhati. So hi attano sīlaṃ paccavekkhanto kiñci kāḷakaṃ vā tilakaṃ vā apassanto pītiṃ uppādetvā taṃ khayato vayato sammasanto ariyabhūmiṃ okkamati. Araññe adhivatthā devatā attamanā vaṇṇaṃ bhāsanti. Itissa udake pakkhittatelabindu viya yaso vitthāriko hoti. Vivittantiādīni heṭṭhā vuttatthāneva. So evaṃ samāhite citte…pe… yathākammūpage satte pajānātīti ettake ṭhāne yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttameva. ด้วยบทมีอาทิว่า โส อิมินา จ นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอะไร? ทรงแสดงความถึงพร้อมด้วยปัจจัยแห่งการอยู่ป่า จริงอยู่ ภิกษุใดไม่มีปัจจัย ๔ เหล่านี้ การอยู่ป่าของภิกษุนั้นย่อมไม่สำเร็จ, ย่อมถึงความถูกติเตียนร่วมกับสัตว์ดิรัจฉานหรือคนเที่ยวป่า เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในป่า ย่อมเปล่งเสียงน่าสะพรึงกลัวว่า ‘จะมีประโยชน์อะไรด้วยการอยู่ป่าของภิกษุชั่วเช่นนี้’ พวกเขาย่อมทำอาการประหนึ่งหนีไปพลางใช้มือทุบศีรษะ ชื่อเสียงที่ไม่ดีงามย่อมขจรไปว่า ‘ภิกษุชื่อโน้นเข้าไปสู่ป่าแล้วได้ทำบาปกรรมชื่อนี้และชื่อนี้’ ส่วนภิกษุใดมีปัจจัย ๔ เหล่านี้ การอยู่ป่าของภิกษุนั้นย่อมสำเร็จ จริงอยู่ ภิกษุนั้นเมื่อพิจารณาศีลของตน ไม่เห็นโทษด่างพร้อยหรือมลทินใดๆ ก็ยังปีติให้เกิดขึ้น แล้วพิจารณาเห็นความสิ้นไปและความเสื่อมไปของปีตินั้นอยู่ ย่อมหยั่งลงสู่ภูมิแห่งพระอริยะ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในป่ามีใจยินดี กล่าวสรรเสริญ ชื่อเสียงของภิกษุนั้นย่อมแผ่ขจรไปดุจหยาดน้ำมันที่หยดลงในน้ำ บทมีอาทิว่า วิวิตฺตํ มีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว ในข้อความเพียงเท่านี้ว่า โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต...เป... ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ (เธอย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม) สิ่งที่ควรกล่าวทั้งหมด ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั่นเทียว 185. Tatiyavijjāya so evaṃ samāhite citteti vipassanāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ veditabbaṃ. Āsavānaṃ khayañāṇāyāti arahattamaggañāṇatthāya. Arahattamaggo hi āsavānaṃ vināsanato āsavānaṃ khayoti vuccati. Tatra cetaṃ ñāṇaṃ tappariyāpannattāti. Cittaṃ abhininnāmetīti vipassanācittaṃ abhinīharati. So idaṃ dukkhanti evamādīsu – ‘‘ettakaṃ dukkhaṃ, na ito bhiyyo’’ti sabbampi dukkhasaccaṃ sarasalakkhaṇappaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānāti, paṭivijjhati. Tassa ca dukkhassa nibbattikaṃ taṇhaṃ – ayaṃ dukkhasamudayoti; tadubhayampi yaṃ ṭhānaṃ patvā nirujjhati, taṃ tesaṃ appavattiṃ nibbānaṃ – ayaṃ dukkhanirodhoti; tassa ca sampāpakaṃ ariyamaggaṃ – ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānāti, paṭivijjhatīti – evamattho veditabbo. 185. ในวิชชาที่ ๓ พึงทราบว่า จิตในจตุตถฌานอันเป็นบาทของวิปัสสนา คือจิตที่ตรัสไว้ว่า โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต (เมื่อจิตตั้งมั่นอย่างนี้) บทว่า อาสวานํ ขยญาณาย ความว่า เพื่ออรหัตตมรรคญาณ จริงอยู่ อรหัตตมรรค ท่านเรียกว่า อาสวักขยะ (ความสิ้นไปแห่งอาสวะ) เพราะทำลายอาสวะทั้งหลาย และญาณนี้ก็จัดเนื่องอยู่ในอรหัตตมรรคนั้น บทว่า จิตฺตํ อภินินฺนาเมติ ความว่า ย่อมน้อมนำวิปัสสนาจิตไป ในบทมีอาทิว่า โส อิทํ ทุกฺขํ ดังนี้ พึงทราบเนื้อความอย่างนี้ว่า เธอย่อมรู้ชัด ย่อมแทงตลอดทุกขสัจทั้งหมดตามความเป็นจริง ด้วยการแทงตลอดสภาวะและลักษณะว่า ‘ทุกข์มีเพียงเท่านี้, ยิ่งกว่านี้ไม่มี’ ย่อมรู้ชัด ย่อมแทงตลอดตัณหาอันเป็นเหตุให้เกิดทุกข์นั้นว่า ‘นี้คือทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัด ย่อมแทงตลอดนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งธรรมทั้งสองนั้น คือเป็นที่ที่ธรรมทั้งสองนั้นไปถึงแล้วย่อมดับไป ไม่เป็นไปอีกว่า ‘นี้คือทุกขนิโรธ’ ย่อมรู้ชัด ย่อมแทงตลอดอริยมรรคอันเป็นเครื่องให้ถึงนิพพานนั้นว่า ‘นี้คือทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ตามความเป็นจริง ด้วยการแทงตลอดสภาวะและลักษณะ Evaṃ sarūpato saccāni dassetvā idāni kilesavasena pariyāyato dassento ime āsavātiādimāha. Tassa evaṃ jānato evaṃ passatoti tassa evaṃ jānantassa evaṃ passantassa saha vipassanāya koṭippattaṃ maggaṃ katheti. Kāmāsavāti kāmāsavato. Vimuccatīti iminā maggakkhaṇaṃ dasseti. Vimuttasminti iminā phalakkhaṇaṃ dasseti. Maggakkhaṇe hi cittaṃ vimuccati, phalakkhaṇe vimuttaṃ hoti. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇanti iminā paccavekkhaṇañāṇaṃ dasseti. Khīṇā jātītiādīhi tassa bhūmiṃ. Tena hi ñāṇena so paccavekkhanto ‘khīṇā jātī’tiādīni pajānāti. Vusitanti vuṭṭhaṃ parivuṭṭhaṃ kataṃ caritaṃ niṭṭhitanti attho. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ. Puthujjanakalyāṇakena hi saddhiṃ satta sekkhā brahmacariyavāsaṃ vasanti nāma. Khīṇāsavo vuṭṭhavāso. Tasmā so attano brahmacariyavāsaṃ paccavekkhanto vusitaṃ brahmacariyanti pajānāti. Kataṃ karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāvasena soḷasavidhampi kiccaṃ niṭṭhāpitanti attho. Puthujjanakalyāṇakādayo hi taṃ kiccaṃ karonti; khīṇāsavo katakaraṇīyo. Tasmā so attano karaṇīyaṃ paccavekkhanto. ‘‘Kataṃ karaṇīya’’nti pajānāti. Nāparaṃ itthattāyāti ‘‘idāni puna etthabhāvāya evaṃ soḷasakiccabhāvāya kilesakkhayāya vā maggabhāvanākiccaṃ natthī’’ti pajānāti. ครั้นทรงแสดงสัจจะทั้งหลายโดยสภาวะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงโดยปริยายด้วยอำนาจกิเลส จึงตรัสคำว่า อิเม อาสวา เป็นต้น. บทว่า ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต ความว่า ตรัสบอกมรรคที่ถึงที่สุดพร้อมกับวิปัสสนาแก่ผู้รู้อยู่อย่างนั้น เห็นอยู่อย่างนั้น. บทว่า กามาสวา คือ จากกามาสวะ. ด้วยบทว่า วิมุจฺจติ นี้ ทรงแสดงมรรคขณะ. ด้วยบทว่า วิมุตฺตสฺมึ นี้ ทรงแสดงผลขณะ. จริงอยู่ จิตย่อมหลุดพ้นในมรรคขณะ, ชื่อว่าหลุดพ้นแล้วในผลขณะ. ด้วยบทว่า วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ นี้ ทรงแสดงปัจจเวกขณญาณ. ด้วยบทว่า ขีณา ชาติ เป็นต้น (ทรงแสดง) ภูมิของพระขีณาสพนั้น. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้นเมื่อพิจารณาอยู่ด้วยญาณนั้น ย่อมรู้ชัดซึ่งธรรมมีอาทิว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว’. บทว่า วุสิตํ ความว่า อยู่จบแล้ว บริบูรณ์แล้ว ทำแล้ว ประพฤติแล้ว สำเร็จแล้ว. บทว่า พฺรหฺมจริยํ ได้แก่ มรรคพรหมจรรย์. จริงอยู่ พระเสขะ ๗ จำพวก พร้อมด้วยกัลยาณปุถุชน ชื่อว่าย่อมอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ แต่พระขีณาสพเป็นผู้อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว. เพราะเหตุนั้น พระขีณาสพนั้นเมื่อพิจารณาการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ของตน ย่อมรู้ชัดว่า ‘พรหมจรรย์เราอยู่จบแล้ว’. บทว่า กตํ กรณียํ ความว่า กิจ ๑๖ อย่างในสัจจะ ๔ ด้วยมรรค ๔ ด้วยอำนาจแห่งปริญญา ปหานะ สัจฉิกิริยา และภาวนา เป็นอันทำเสร็จแล้ว. จริงอยู่ ชนทั้งหลายมีกัลยาณปุถุชนเป็นต้น ย่อมทำกิจนั้นอยู่, ส่วนพระขีณาสพเป็นผู้มีกิจอันทำเสร็จแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระขีณาสพนั้นเมื่อพิจารณาถึงกรณียกิจของตน ย่อมรู้ชัดว่า ‘กิจที่ควรทำ เราทำเสร็จแล้ว’. บทว่า นาปรํ อิตฺถตฺตาย ความว่า ย่อมรู้ชัดว่า ‘บัดนี้ กิจคือการเจริญมรรคเพื่อความเป็นอย่างนี้อีก คือเพื่อความเป็นแห่งกิจ ๑๖ อย่าง หรือเพื่อความสิ้นไปแห่งกิเลส ย่อมไม่มี’. 186. Sarāgādīsu – appahīnoti vikkhambhanappahānena vā tadaṅgappahānena vā samucchedappahānena vā appahīno. 186. ในบทว่า สราคํ เป็นต้น บทว่า อปฺปหีโน คือ ยังละไม่ได้ด้วยวิกขัมภนปหาน หรือด้วยตทังคปหาน หรือด้วยสมุจเฉทปหาน. 187. Lābhī hotītiādīsu – lābhīti lābhavā paṭilabhitvā ṭhito. Ajjhattaṃ cetosamathassāti niyakajjhattasaṅkhāte attano citte uppannassa cetosamathassa. Adhipaññādhammavipassanāyāti adhipaññāsaṅkhātāya khandhadhammesu aniccādivasena pavattāya vipassanāya. Rūpasahagatānanti rūpanimittārammaṇānaṃ rūpāvacarasamāpattīnaṃ. Arūpasahagatānanti na rūpanimittārammaṇānaṃ arūpasamāpattīnaṃ. Ettha ca paṭhamo aṭṭhasamāpattilābhī puthujjano. Dutiyo sukkhavipassakaariyasāvako. Tatiyo aṭṭhasamāpattilābhī ariyasāvako. Catuttho lokiyamahājano veditabbo. 187. ในบทว่า ลาภี โหติ เป็นต้น บทว่า ลาภี คือ เป็นผู้มีลาภ ได้แล้วตั้งอยู่. บทว่า อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส คือ แห่งเจโตสมถะที่เกิดขึ้นในจิตของตน อันนับว่าเป็นอัชฌัตตะของตน. บทว่า อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย คือ แห่งวิปัสสนาอันเป็นไปโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นในขันธธรรมทั้งหลาย อันนับว่าเป็นอธิปัญญา. บทว่า รูปสหคตานํ คือ แห่งรูปาวจรสมาบัติทั้งหลาย อันมีรูปนิมิตเป็นอารมณ์. บทว่า อรูปสหคตานํ คือ แห่งอรูปสมาบัติทั้งหลาย อันไม่มีรูปนิมิตเป็นอารมณ์. ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลที่หนึ่ง พึงทราบว่าเป็นปุถุชนผู้ได้สมาบัติ ๘. บุคคลที่สอง เป็นพระอริยสาวกผู้เป็นสุกขวิปัสสก. บุคคลที่สาม เป็นพระอริยสาวกผู้ได้สมาบัติ ๘. บุคคลที่สี่ พึงทราบว่าเป็นมหาชนผู้เป็นโลกิยะ. 188. Anusotagāmīādīsu – anusotagāmīti vaṭṭasotaṃ anugato, vaṭṭasote nimuggo puthujjano veditabbo. Paṭisotagāmīti paṭisotagamano. Anusotaṃ agantvā paṭisotaṃ gacchantassetaṃ adhivacanaṃ. Pāpañca kammaṃ na karotīti paññattaṃ vītikkamanto na karoti. Sahāpi dukkhena sahāpi domanassenāti kilesapariyuṭṭhāne sati uppannena dukkhadomanassena saddhimpi. Paripuṇṇanti tissannaṃ sikkhānaṃ ekāyapi anūnaṃ. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Brahmacariyanti seṭṭhacariyaṃ. Iminā vārena sotāpannasakadāgāmino kathitā. Kiṃ pana te rudantā brahmacariyaṃ carantīti? Āma. Kilesarodanena rudantā caranti nāma. Sīlasampanno puthujjanabhikkhupi ettheva saṅgahito. 188. ในบทว่า อนุโสตคามี เป็นต้น บทว่า อนุโสตคามี คือ ผู้ไปตามกระแสแห่งวัฏฏะ พึงทราบว่าเป็นปุถุชนผู้จมอยู่ในกระแสแห่งวัฏฏะ. บทว่า ปฏิโสตคามี คือ ผู้ไปทวนกระแส. นี้เป็นชื่อของผู้ไม่ไปตามกระแส แต่ไปทวนกระแส. บทว่า ปาปญฺจ กมฺมํ น กโรติ คือ ไม่ทำกรรมชั่วโดยล่วงละเมิดสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้. บทว่า สหาปิ ทุกฺเขน สหาปิ โทมนสฺเสน คือ แม้พร้อมกับทุกข์และโทมนัสที่เกิดขึ้นเมื่อกิเลสกลุ้มรุม. บทว่า ปริปุณฺณํ คือ ไม่พร่องแม้ด้วยสิกขาบทใดสิกขาบทหนึ่งในสิกขา ๓. บทว่า ปริสุทฺธํ คือ ไม่มีอุปกิเลส. บทว่า พฺรหฺมจริยํ คือ ความประพฤติอันประเสริฐ. โดยวาระนี้ ท่านกล่าวถึงพระโสดาบันและพระสกทาคามี. ถามว่า ก็ท่านเหล่านั้นร้องไห้อยู่ประพฤติพรหมจรรย์หรือ? ตอบว่า ใช่แล้ว ชื่อว่าประพฤติอยู่โดยร้องไห้ด้วยการร้องไห้คือกิเลส. แม้ภิกษุปุถุชนผู้สมบูรณ์ด้วยศีล ก็สงเคราะห์เข้าในที่นี้ด้วย. Ṭhitattoti ṭhitasabhāvo. Anāgāmīti kāmarāgabyāpādehi akampanīyacittatāya ca tamhā lokā anāvattidhammatāya ca ṭhitasabhāvo nāma. Tiṇṇoti taṇhāsotaṃ uttiṇṇo. Pāraṅgatoti nibbānapāraṃ gato. Thale tiṭṭhatīti arahattaphalasamāpattithale tiṭṭhati. Cetovimuttinti phalasamādhiṃ. Paññāvimuttinti phalañāṇaṃ. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ khīṇāsavo ‘‘tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo’’ti vuccati. Bāhitapāpatāya hi esa brāhmaṇo nāma. บทว่า ฐิตตฺโต คือ ผู้มีสภาวะตั้งมั่น. พระอนาคามี ชื่อว่าผู้มีสภาวะตั้งมั่น เพราะมีจิตอันกามราคะและพยาบาทให้หวั่นไหวไม่ได้ และเพราะมีปกติไม่กลับมาจากโลกนั้น. บทว่า ติณฺโณ คือ ข้ามขึ้นจากกระแสแห่งตัณหาแล้ว. บทว่า ปารงฺคโต คือ ถึงฝั่งคือนิพพานแล้ว. บทว่า ถเล ติฏฺฐติ คือ ยืนอยู่บนบกคืออรหัตตผลสมาบัติ. บทว่า เจโตวิมุตฺตึ คือ ผลสมาธิ. บทว่า ปญฺญาวิมุตฺตึ คือ ผลญาณ. บทว่า อยํ วุจฺจติ คือ พระขีณาสพนี้ ท่านเรียกว่า ‘พราหมณ์ผู้ข้ามได้แล้ว ถึงฝั่งแล้ว ยืนอยู่บนบก’. จริงอยู่ ท่านผู้นี้ชื่อว่าพราหมณ์ เพราะเป็นผู้มีบาปอันลอยเสียแล้ว. 189. Appassutādīsu – appakaṃ sutaṃ hotīti navaṅge satthusāsane kiñcideva thokaṃ sutaṃ hoti. Na atthamaññāya, na dhammamaññāya dhammānudhammapaṭipanno hotīti aṭṭhakathañca pāḷiñca jānitvā lokuttaradhammassa anurūpadhammaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ paṭipanno na hoti. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo. 189. ในบทว่า อปฺปสฺสุต เป็นต้น บทว่า อปฺปกํ สุตํ โหติ คือ ได้สดับคำสอนของพระศาสดาอันมีองค์ ๙ เพียงเล็กน้อยเท่านั้น. บทว่า น อตฺถมญฺญาย น ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺโน โหติ คือ ไม่เป็นผู้รู้ทั้งอรรถกถาและบาลีแล้วปฏิบัติธรรมสมควรแก่โลกุตรธรรม คือบุพภาคปฏิปทา. พึงทราบความหมายในทุกแห่งโดยนัยนี้. 190. Samaṇamacalādīsu – samaṇamacaloti samaṇaacalo, makāro padasandhikaro. Niccalasamaṇo, thirasamaṇoti attho. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ sotāpanno sāsane mūlajātāya saddhāya patiṭṭhitattā ‘samaṇamacalo’ti vuccati. Sakadāgāmī pana rajjanakilesassa atthitāya samaṇapadumoti vutto. Rattaṭṭho hi idha padumaṭṭho nāmāti vuttaṃ. Anāgāmī kāmarāgasaṅkhātassa rajjanakilesassa natthitāya samaṇapuṇḍarīkoti vutto. Paṇḍaraṭṭho hi idha puṇḍarīkaṭṭho nāmāti vuttaṃ. Khīṇāsavo ca thaddhabhāvakarānaṃ kilesānaṃ abhāvena samaṇesu samaṇasukhumālo nāmāti vutto. Appadukkhaṭṭhenapi cesa samaṇasukhumāloyevāti. 190. ในบทว่า สมณมจล เป็นต้น บทว่า สมณมจโล คือ สมณ + อจโล, ม-อักษรเป็นบทสนธิ ความว่า สมณะผู้ไม่หวั่นไหว, สมณะผู้มั่นคง. บทว่า อยํ วุจฺจติ คือ พระโสดาบันนี้ ท่านเรียกว่า ‘สมณมจละ’ เพราะตั้งมั่นอยู่ด้วยศรัทธาที่หยั่งลงรากแล้วในพระศาสนา. ส่วนพระสกทาคามี ท่านเรียกว่า ‘สมณปทุม’ เพราะยังมีความกำหนัดคือกิเลสอยู่. จริงอยู่ ท่านกล่าวว่า ในที่นี้ อรรถว่ากำหนัด ชื่อว่าอรรถว่าดอกปทุม. พระอนาคามี ท่านเรียกว่า ‘สมณปุณฑรีก’ เพราะไม่มีความกำหนัดคือกิเลสที่เรียกว่ากามราคะ. จริงอยู่ ท่านกล่าวว่า ในที่นี้ อรรถว่าขาวผ่อง ชื่อว่าอรรถว่าดอกบัวขาว. และพระขีณาสพ ท่านเรียกว่า ‘สมณสุขุมาล’ ในหมู่สมณะ เพราะไม่มีกิเลสทั้งหลายอันกระทำความกระด้าง. และท่านผู้นี้เป็นสมณสุขุมาลแท้ แม้โดยอรรถว่ามีความทุกข์น้อย. Catukkaniddesavaṇṇanā. พรรณนาจตุกกนิทเทส 5. Pañcakaniddesavaṇṇanā 5. พรรณนาปัญจกนิทเทส 191. Pañcake – tatrāti tesu ‘‘ārabhati ca vippaṭisārī ca hotī’’tiādinā nayena heṭṭhā uddiṭṭhapuggalesu. Yvāyanti yo ayaṃ. Ārabhatīti ettha ārambhasaddo kammakiriyāhiṃsanavīriyavikopanāpattivītikkamesu vattati. Tathā hesa ‘‘yaṃkiñci dukkhaṃ sambhoti, sabbaṃ ārambhapaccayā’’ti (su. ni. 748) kamme āgato. ‘‘Mahāyaññā mahārambhā, na te honti mahapphalā’’ti (a. ni. 4.39) kiriyāyaṃ. ‘‘Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārabhantī’’ti (ma. ni. 2.51-52) hiṃsane. ‘‘Ārabhatha, nikkhamatha, yuñjatha buddhasāsane’’ti (saṃ. ni. 1.185) vīriye. ‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī’’ti (dī. ni. 1.10, 194; ma. ni. 1.293) vikopane. ‘‘Ārabhati ca vippaṭisārī ca hotī’’ti (a. ni. 5.142) ayaṃ pana āpattivītikkame āgato. Tasmā āpattivītikkamavasena ārabhati ceva tappaccayā vippaṭisārī ca hotīti ayamettha attho. 191. ในปัญจกะ (หมวด ๕) นั้น บทว่า ตตฺราติ ได้แก่ ในบุคคลเหล่านั้น คือในบุคคลทั้งหลายที่ยกขึ้นแสดงไว้ในเบื้องต้น โดยนัยเป็นต้นว่า "ย่อมต้องอาบัติและย่อมเดือดร้อนใจ" บทว่า ยฺวายนฺติ คือ โย อยํ (บุคคลใดนี้) ในบทว่า อารภตีติ นี้ อารัมภศัพท์ย่อมเป็นไปในความหมายว่า กรรม กิริยา การเบียดเบียน ความเพียร การทำให้เสียหาย และการล่วงละเมิดอาบัติ จริงอย่างนั้น อารัมภศัพท์นั้นมาในอรรถว่ากรรม ดังในประโยคว่า "ทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งเกิดขึ้น ทุกข์ทั้งหมดนั้นมีอารัมภะเป็นปัจจัย" มาในอรรถว่ากิริยา ดังในประโยคว่า "มหายัญทั้งหลายเป็นมหาอารัมภะ (มีการงานมาก) ยัญเหล่านั้นย่อมไม่มีผลมาก" มาในอรรถว่าการเบียดเบียน ดังในประโยคว่า "พวกเขาย่อมปลงสัตว์จากชีวิตโดยเจาะจงพระสมณโคดม" มาในอรรถว่าความเพียร ดังในประโยคว่า "ท่านทั้งหลายจงปรารภความเพียร จงออกไป จงประกอบในพระพุทธศาสนา" มาในอรรถว่าการทำให้เสียหาย ดังในประโยคว่า "เป็นผู้เว้นขาดจากการทำให้พืชคามและภูตคามเสียหาย" ส่วนบทว่า "ย่อมต้องอาบัติและย่อมเดือดร้อนใจ" นี้ มาในอรรถว่าการล่วงละเมิดอาบัติ เพราะฉะนั้น ในที่นี้มีความหมายว่า ย่อมต้องอาบัติด้วยอำนาจแห่งการล่วงละเมิดอาบัติ และย่อมเดือดร้อนใจเพราะอาบัตินั้นเป็นปัจจัย Yathābhūtaṃ nappajānātīti anadhigatattā yathāsabhāvato na jānāti. Yatthassāti yasmiṃ assa, yaṃ ṭhānaṃ patvā etassa puggalassa uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhantīti attho. Kiṃ pana patvā te nirujjhantīti? Arahattamaggaṃ. Phalappattassa pana niruddhā nāma honti. Evaṃ santepi idha maggakiccavasena phalameva vuttanti veditabbaṃ. Ārambhajāti āpattivītikkamasambhavā. Vippaṭisārajāti vippaṭisārato jātā. Pavaḍḍhantīti punappunaṃ uppajjanena vaḍḍhanti. Sādhūti āyācanasādhu. Idaṃ vuttaṃ hoti – yāva aparaddhañca vata āyasmatā, evaṃ santepi mayaṃ āyasmantaṃ yācāma – ‘‘desetabbayuttakassa desanāya, vuṭṭhātabbayuttakassa vuṭṭhānena, āvikātabbayuttakassa āvikiriyāya, ārambhaje āsave pahāya, suddhante ṭhitabhāvapaccavekkhaṇena vippaṭisāraje āsave paṭivinodetvā nīharitvā vipassanācittañceva vipassanāpaññañca bhāvetū’’ti. Amunā pañcamena puggalenāti etena pañcamena khīṇāsavapuggalena. Samasamo bhavissatīti lokuttaraguṇehi samabhāveneva samo bhavissatīti evaṃ khīṇāsavena ovaditabboti attho. บทว่า ยถาภูตํ นปฺปชานาติ ความว่า ย่อมไม่รู้ตามสภาวะ เพราะยังไม่บรรลุ บทว่า ยตฺถสฺสาติ คือ ยสฺมึ อสฺส ความว่า บรรลุถึงฐานะใดแล้ว บาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นของบุคคลนี้ย่อมดับไปโดยไม่เหลือ ถามว่า ก็บรรลุถึงอะไรเล่า ธรรมเหล่านั้นจึงดับไป? ตอบว่า บรรลุถึงอรหัตตมรรค แต่สำหรับผู้บรรลุผลแล้ว ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าดับแล้ว ถึงอย่างนั้น ในที่นี้พึงทราบว่า พระองค์ตรัสถึงผลด้วยอำนาจกิจของมรรค บทว่า อารมฺภชา ความว่า เกิดจากการล่วงละเมิดอาบัติ บทว่า วิปฺปฏิสารชา ความว่า เกิดจากความเดือดร้อนใจ บทว่า ปวฑฺฒนฺติ ความว่า ย่อมเจริญขึ้นเพราะการเกิดขึ้นบ่อยๆ บทว่า สาธุ คือ สาธุที่ใช้ในความหมายอ้อนวอน มีคำอธิบายว่า "ท่านผู้มีอายุ ท่านได้ประพฤติผิดไปแล้วหนอ ถึงอย่างนั้น พวกเราก็ขออ้อนวอนท่านผู้มีอายุว่า 'ขอท่านจงละอาสวะที่เกิดจากการต้องอาบัติ ด้วยการแสดงอาบัติที่ควรแสดง ด้วยการออกจากอาบัติที่ควรออก ด้วยการเปิดเผยอาบัติที่ควรเปิดเผย และจงบรรเทา คือ นำอาสวะที่เกิดจากความเดือดร้อนใจออกไป ด้วยการพิจารณาถึงความเป็นผู้ตั้งอยู่ในความบริสุทธิ์แล้ว จงเจริญวิปัสสนาจิตและวิปัสสนาปัญญาเถิด'" บทว่า อมุนา ปญฺจเมน ปุคฺคเลนาติ คือ ด้วยบุคคลที่ ๕ ผู้นี้ คือบุคคลผู้สิ้นอาสวะแล้ว บทว่า สมสโม ภวิสฺสตีติ ความว่า จักเป็นผู้เสมอกันโดยความเป็นผู้เสมอกันด้วยโลกุตรคุณทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ จึงมีความหมายว่า พึงได้รับการโอวาทจากพระขีณาสพ Ārabhati na vippaṭisārī hotīti āpattiṃ āpajjati. Taṃ pana desetuṃ sabhāgapuggalaṃ pariyesati. Tasmā na vippaṭisārī hoti. Aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘vuṭṭhitattā na vippaṭisārī hotī’’ti vuttaṃ. Na ārabhati vippaṭisārī hotīti āpattiṃ nāpajjati, vinayapaññattiyaṃ pana akovidattā anāpattiyaṃ āpattisaññī hutvā vippaṭisārī hoti. Aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sakiṃ āpattiṃ āpajjitvā tato vuṭṭhāya pacchā kiñcāpi nāpajjati, vippaṭisāraṃ pana vinodetuṃ na sakkotī’’ti vuttaṃ. Na ārabhati na vippaṭisārī hotīti neva āpattiṃ āpajjati, na vippaṭisārī hoti. Katamo panesa puggaloti? Ossaṭṭhavīriyapuggalo. So hi ‘‘kiṃ me imasmiṃ buddhakāle parinibbānena, anāgate metteyyasammāsambuddhakāle parinibbāyissāmī’’ti visuddhasīlopi paṭipattiṃ na pūreti. Sopi ‘‘kimatthaṃ āyasmā pamatto viharati puthujjanassa nāma gati anibaddhā. Āyasmā hi metteyyasammāsambuddhassa sammukhabhāvaṃ labheyyapi na labheyyāpīti arahattatthāya vipassanaṃ bhāvehī’’ti ovaditabbova. Sesaṃ sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ. บทว่า อารภติ น วิปฺปฏิสารี โหติ ความว่า ย่อมต้องอาบัติ แต่แสวงหาบุคคลผู้เสมอกันเพื่อจะแสดงอาบัตินั้น เพราะฉะนั้น จึงไม่เดือดร้อนใจ แต่ในอรรถกถาอังคุตตรนิกายกล่าวว่า "เพราะออกจากอาบัติแล้ว จึงไม่เดือดร้อนใจ" บทว่า น อารภติ วิปฺปฏิสารี โหติ ความว่า ย่อมไม่ต้องอาบัติ แต่เพราะไม่ฉลาดในพระวินัยบัญญัติ จึงมีความสำคัญในอนาบัติว่าเป็นอาบัติ แล้วย่อมเดือดร้อนใจ แต่ในอรรถกถาอังคุตตรนิกายกล่าวว่า "ต้องอาบัติครั้งหนึ่งแล้ว ออกจากอาบัตินั้นแล้ว ภายหลังแม้จะไม่ต้องอาบัติอีก แต่ก็ไม่สามารถบรรเทาความเดือดร้อนใจได้" บทว่า น อารภติ น วิปฺปฏิสารี โหติ ความว่า ย่อมไม่ต้องอาบัติด้วย และไม่เดือดร้อนใจด้วย ถามว่า ก็บุคคลนี้คือใคร? ตอบว่า คือบุคคลผู้ปล่อยความเพียร เพราะว่าบุคคลนั้น แม้จะมีศีลบริสุทธิ์ ก็ไม่บำเพ็ญปฏิปทาให้เต็มเปี่ยม โดยคิดว่า "จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยการปรินิพพานในพุทธกาลนี้ เราจักปรินิพพานในกาลแห่งพระเมตไตรยสัมมาสัมพุทธเจ้าในอนาคต" แม้บุคคลนั้นก็พึงได้รับการโอวาทว่า "ท่านผู้มีอายุ เหตุไฉนท่านจึงอยู่โดยประมาทเล่า คติของปุถุชนชื่อว่าไม่แน่นอน ท่านผู้มีอายุอาจจะได้พบเฉพาะพระพักตร์พระเมตไตรยสัมมาสัมพุทธเจ้า หรืออาจจะไม่ได้พบก็ได้ เพราะฉะนั้น ท่านจงเจริญวิปัสสนาเพื่อประโยชน์แก่อรหัตตผลเถิด" ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในทุกแห่ง 192. Datvā avajānātītiādīsu – eko bhikkhu mahāpuñño catupaccayalābhī hoti. So cīvarādīni labhitvā aññaṃ appapuññaṃ āpucchati. Sopi tasmiṃ punappunaṃ āpucchantepi gaṇhātiyeva. Athassa itaro thokaṃ kupito hutvā maṅkubhāvaṃ uppādetukāmo vadati – ‘‘ayaṃ attano dhammatāya cīvarādīni na labhati, amhe nissāya labhatī’’ti. Evaṃ puggalo datvā avajānāti nāma. Eko pana ekena saddhiṃ dve tīṇi vassāni vasanto pubbe taṃ puggalaṃ garuṃ katvā pacchā gacchante gacchante kāle cittīkāraṃ na karoti, āsanāpi na vuṭṭhāti, upaṭṭhānampi na gacchati. Evaṃ puggalo saṃvāsena avajānāti nāma. 192. ในบทเป็นต้นว่า ทตฺวา อวชานาติ มีอธิบายว่า ภิกษุรูปหนึ่งเป็นผู้มีบุญมาก เป็นผู้มีลาภในปัจจัย ๔ ภิกษุนั้นได้จีวรเป็นต้นแล้ว ก็บอกแก่ภิกษุอื่นผู้มีบุญน้อย แม้ภิกษุนั้น เมื่อภิกษุผู้มีบุญมากบอกอยู่บ่อยๆ ก็รับเอาอย่างเดียว ครั้งนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่งนั้นโกรธขึ้นเล็กน้อย ประสงค์จะทำให้เกิดความเก้อเขิน จึงกล่าวว่า "ท่านผู้นี้ไม่ได้จีวรเป็นต้นตามธรรมดาของตน แต่ได้เพราะอาศัยเรา" บุคคลอย่างนี้ ชื่อว่าให้แล้วย่อมดูหมิ่น ส่วนภิกษุรูปหนึ่ง อยู่ร่วมกับภิกษุอีกรูปหนึ่ง ๒-๓ ปี ในเบื้องต้นได้ทำความเคารพในบุคคลนั้น แต่เมื่อกาลเวลาล่วงไปๆ ภายหลังกลับไม่ทำความเคารพ แม้จากอาสนะก็ไม่ลุกขึ้นรับ และไม่เข้าไปอุปัฏฐาก บุคคลอย่างนี้ ชื่อว่าดูหมิ่นเพราะการอยู่ร่วมกัน Ādheyyamukhoti ādito dheyyamukho. Paṭhamavacanasmiṃyeva ṭhapitamukhoti attho. Adhimuccitā hotīti saddhātā hoti. Tatrāyaṃ nayo – eko puggalo sāruppaṃyeva bhikkhuṃ ‘asāruppo eso’ti katheti, taṃ sutvā esa niṭṭhaṃ gacchati. Puna aññena sabhāgena bhikkhunā ‘sāruppo aya’nti vuttepi tassa vacanaṃ na gaṇhāti ‘‘asukena nāma ‘asāruppo aya’nti amhākaṃ kathita’’nti purimabhikkhunova kathaṃ gaṇhāti. Aparopissa dussīlaṃ ‘sīlavā’ti katheti. Tassa vacanaṃ saddahitvā puna aññena ‘‘asāruppo esa bhikkhu, nāyaṃ tumhākaṃ santikaṃ upasaṅkamituṃ yutto’’ti vuttopi tassa vacanaṃ aggahetvā purimasseva kathaṃ gaṇhāti. Aparo vaṇṇampi kathitaṃ gaṇhāti, avaṇṇampi kathitaṃ gaṇhātiyeva. Ayampi ādheyyamukhoyeva nāma. Ādhātabbamukho yaṃ yaṃ suṇāti, tattha tattha ṭhapitamukhoti attho. บทว่า อาเธยยมุโข คือ เป็นผู้มีปากอันเขาใส่ไว้ได้ตั้งแต่ต้น อธิบายว่า เป็นผู้มีปากอันเขาตั้งไว้ได้ในคำพูดแรกนั่นเอง บทว่า อธิมุจฺจิตา โหติ แปลว่า เป็นผู้เชื่อถือ ในเรื่องนั้น มีนัยดังนี้ – บุคคลคนหนึ่งกล่าวถึงภิกษุผู้สมควรนั่นแหละว่า ‘ภิกษุรูปนี้ไม่สมควร’ บุคคลนี้ได้ฟังดังนั้นแล้วก็ปักใจเชื่อ ต่อมา แม้เมื่อภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันรูปอื่นกล่าวว่า ‘ท่านรูปนี้สมควร’ ก็ไม่รับเอาคำของภิกษุนั้น (กลับ) ยึดถือคำของภิกษุรูปแรกนั่นแหละว่า “ได้ยินว่า ภิกษุชื่อโน้นบอกแก่เราว่า ‘ท่านรูปนี้ไม่สมควร’” อีกคนหนึ่ง กล่าวถึงภิกษุผู้ทุศีลว่า ‘เป็นผู้มีศีล’ บุคคลนี้เชื่อคำของเขานั้นแล้ว ต่อมาแม้เมื่อภิกษุอื่นกล่าวว่า “ภิกษุรูปนี้ไม่สมควร ไม่คู่ควรที่ท่านจะเข้าไปหา” ก็ไม่รับเอาคำของภิกษุนั้น (กลับ) ยึดถือคำของภิกษุรูปแรกนั่นแหละ อีกคนหนึ่ง คำสรรเสริญที่เขากล่าวก็รับเอา แม้คำไม่สรรเสริญที่เขากล่าวก็รับเอาเหมือนกัน แม้บุคคลนี้ก็ชื่อว่าเป็นอาเธยยมุขะ อธิบายว่า เป็นผู้มีปากอันเขาพึงใส่ไว้ได้ คือ ได้ฟังเรื่องใดๆ ก็เป็นผู้มีปากอันเขาตั้งไว้ได้ในเรื่องนั้นๆ Loloti saddhādīnaṃ ittarakālaṭṭhitikattā assaddhiyādīhi lulitabhāvena lolo. Ittarasaddhoti parittasaddho, aparipuṇṇasaddho. Sesesupi eseva nayo. Ettha pana punappunaṃ bhajanavasena saddhāva bhatti. Pemaṃ saddhāpemaṃ gehasitapemampi vaṭṭati. Pasādo saddhāpasādova. Evaṃ puggalo lolo hotīti evaṃ ittarasaddhāditāya puggalo lolo nāma hoti. Haliddirāgo viya, thusarāsimhi koṭṭitakhāṇuko viya, assapiṭṭhiyaṃ ṭhapitakumbhaṇḍaṃ viya ca anibaddhaṭṭhāno muhuttena pasīdati, muhuttena kuppati. บทว่า โลโล คือ ชื่อว่า โลละ เพราะมีความเป็นผู้ถูกความไม่มีศรัทธาเป็นต้นกวนแล้ว เนื่องจากคุณมีศรัทธาเป็นต้นตั้งอยู่เพียงชั่วคราว บทว่า อิตฺตรสทฺโธ คือ มีศรัทธาน้อย, มีศรัทธาไม่บริบูรณ์ แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ก็ในที่นี้ ศรัทธานั่นแหละชื่อว่า ภัตติ ด้วยอำนาจแห่งการคบหาเนืองๆ บทว่า เปมํ ได้แก่ ความรักด้วยศรัทธา แม้ความรักที่อาศัยเรือนก็ใช้ได้ บทว่า ปสาโท ได้แก่ ความเลื่อมใสด้วยศรัทธานั่นเอง บทว่า เอวํ ปุคฺคโล โลโล โหติ ความว่า บุคคลชื่อว่าโลละ เพราะมีความเป็นผู้มีศรัทธาเป็นต้นเพียงชั่วคราวอย่างนี้ เป็นผู้ไม่มีที่ตั้งมั่นคง เหมือนสีขมิ้น, เหมือนหลักที่ตอกลงในกองแกลบ, และเหมือนน้ำเต้าที่วางไว้บนหลังม้า, เดี๋ยวก็เลื่อมใส เดี๋ยวก็โกรธ Mando momūhoti aññāṇabhāvena mando avisadatāya momūho. Mahāmūḷhoti attho. บทว่า มนฺโท โมมูโห คือ เป็นคนทรามเพราะความเป็นผู้ไม่รู้, เป็นคนหลงใหลอย่างยิ่งเพราะความไม่แจ่มแจ้ง อธิบายว่า เป็นคนหลงใหลอย่างหนัก 193. Yodhājīvūpamesu – yodhājīvāti yuddhūpajīvino. Rajagganti hatthiassādīnaṃ pādappahārabhinnāya bhūmiyā uggataṃ rajakkhandhaṃ. Na santhambhatīti santhambhitvā ṭhātuṃ na sakkoti. Sahati rajagganti rajakkhandhaṃ disvāpi adhivāseti. Dhajagganti hatthiassādipiṭṭhesu vā rathesu vā ussāpitānaṃ dhajānaṃ aggaṃ. Ussāraṇanti hatthiassarathādīnañceva balakāyassa ca uccāsaddamahāsaddaṃ. Sampahāreti samāgate appamattakepi pahāre. Haññatīti vihaññati, vighātaṃ āpajjati. Byāpajjatīti vipattiṃ āpajjati, pakatibhāvaṃ jahati. Sahati sampahāranti dve tayo pahāre patvāpi sahati, adhivāseti. Tameva saṅgāmasīsanti tameva jayakhandhāvāraṭṭhānaṃ. Ajjhāvasatīti sattāhamattaṃ abhibhavitvā āvasati. Kiṃ kāraṇā? Laddhappahārānaṃ pahārajagganatthañceva katakammānaṃ visesaṃ ñatvā ṭhānantaradānatthañca issariyasukhānubhavanatthañca. 193. ในอุปมาด้วยนักรบอาชีพทั้งหลาย – บทว่า โยธาชีวา คือ ผู้มีอาชีพด้วยการรบ บทว่า รชฺคฺคํ ได้แก่ กลุ่มฝุ่นที่ฟุ้งขึ้นจากแผ่นดินที่แตกเพราะการกระทืบเท้าของช้างและม้าเป็นต้น บทว่า น สนฺถมฺภติ คือ ไม่สามารถยืนหยัดอยู่ได้ บทว่า สหติ รชฺคฺคํ คือ แม้เห็นกลุ่มฝุ่นก็ทนได้ บทว่า ธชคฺคํ ได้แก่ ยอดธงทั้งหลายที่ยกขึ้นบนหลังช้างและม้าเป็นต้น หรือบนรถ บทว่า อุสฺสารณํ ได้แก่ เสียงดังและเสียงกึกก้องของช้าง ม้า และรถเป็นต้น และของกองทัพ บทว่า สมฺปหาเร คือ แม้ในการประหารเล็กน้อยที่มาถึง บทว่า หญฺญติ คือ ย่อมลำบาก, ย่อมถึงความคับแค้น บทว่า พฺยาปชฺชติ คือ ย่อมถึงความวิบัติ, ย่อมละภาวะปกติ บทว่า สหติ สมฺปหารํ คือ แม้ถูกประหารสองสามครั้งก็ทนได้, อดกลั้นได้ บทว่า ตเมว สงฺคามสีสํ คือ สถานที่ตั้งค่ายแห่งชัยชนะนั้นนั่นเอง บทว่า อชฺฌาวสติ คือ ครอบครองอยู่ประมาณเจ็ดวัน เพราะเหตุไร? ก็เพื่อรักษาบาดแผลของผู้ที่ถูกประหาร, เพื่อรู้ความพิเศษแห่งกรรมที่ทำแล้วแล้วพระราชทานตำแหน่ง และเพื่อเสวยสุขในความเป็นใหญ่ 194. Idāni yasmā satthu yodhājīvehi kiccaṃ natthi, imasmiṃ pana sāsane tathārūpe pañca puggale dassetuṃ idaṃ opammaṃ ābhataṃ, tasmā te puggale dassento evamevantiādimāha. 194. บัดนี้ เพราะเหตุที่พระศาสดาไม่มีกิจด้วยนักรบอาชีพทั้งหลาย แต่อุปมานี้พระองค์ทรงนำมาเพื่อแสดงบุคคล ๕ จำพวกเช่นนั้นในศาสนานี้ ฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงบุคคลเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวเมว Tattha saṃsīdatīti micchāvitakkasmiṃ visīdati, anupavisati. Na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretunti brahmacariyavāsaṃ anupacchijjamānaṃ gopetuṃ na sakkoti. Sikkhādubbalyaṃ āvikatvāti sikkhāya dubbalabhāvaṃ pakāsetvā. Kimassa rajaggasminti kiṃ tassa puggalassa rajaggaṃ nāmāti vadati. Abhirūpāti abhirūpavatī. Dassanīyāti dassanayoggā. Pāsādikāti dassaneneva cittappasādāvahā. Paramāyāti uttamāya. Vaṇṇapokkharatāyāti sarīravaṇṇena ceva aṅgasaṇṭhānena ca. ในบทเหล่านั้น บทว่า สํสีทติ คือ ย่อมจมลง, ย่อมเข้าไปในมิจฉาวิตก บทว่า น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ คือ ไม่สามารถจะรักษาการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ไม่ให้ขาดตอนได้ บทว่า สิกฺขาทุพฺพลฺยํ อาวิกตฺวา คือ ประกาศความเป็นผู้ทุรพลในสิกขา บทว่า กิมสฺส รชคฺคสฺมึ คือ อะไรชื่อว่าเป็นกลุ่มฝุ่นของบุคคลนั้น บทว่า อภิรูปา คือ มีรูปงามยิ่ง บทว่า ทสฺสนียา คือ ควรแก่การดู บทว่า ปาสาทิกา คือ นำมาซึ่งความเลื่อมใสแห่งจิตด้วยการเห็นนั่นเอง บทว่า ปรมาย คือ อย่างยิ่ง บทว่า วณฺณโปกฺขรตาย คือ ด้วยสีแห่งสรีระและด้วยสัณฐานแห่งอวัยวะ 196. Ūhasatīti avahasati. Ullapatīti katheti. Ujjagghatīti pāṇiṃ paharitvā mahāhasitaṃ hasati. Uppaṇḍetīti uppaṇḍanakathaṃ katheti. 196. บทว่า อูหสติ คือ ย่อมเยาะเย้ย บทว่า อุลฺลปติ คือ ย่อมพูด บทว่า อุชฺชฆฺคติ คือ ตบมือแล้วหัวเราะเสียงดัง บทว่า อุปฺปณฺเฑติ คือ กล่าวคำพูดหยอกล้อ 197. Abhinisīdatīti abhibhavitvā santike vā ekāsane vā nisīdati. Dutiyapadepi eseva nayo. Ajjhottharatīti avattharati. 197. บทว่า อภินิสีทติ คือ ครอบงำแล้วนั่งในที่ใกล้ หรือบนอาสนะเดียวกัน แม้ในบทที่สองก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า อชฺโฌตฺถรติ คือ ย่อมท่วมทับ 198. Viniveṭhetvā vinimocetvāti gahitaṭṭhānato tassa hatthaṃ viniveṭhetvā ceva, mocetvā ca. Sesamettha uttānatthameva. 198. บทว่า วินิเวเฐตฺวา วินิโมเจตฺวา คือ คลายและเปลื้องมือของเขาออกจากที่ที่ถูกจับไว้ บทที่เหลือในที่นี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น 199. Piṇḍapātikesu – mandattā momūhattāti neva samādānaṃ jānāti, na ānisaṃsaṃ; attano pana mandattā momūhattā aññāṇeneva piṇḍapātiko hoti. Pāpiccho icchāpakatoti piṇḍapātikassa me sato ‘‘ayaṃ piṇḍapātiko’’ti catupaccayasakkāraṃ karissanti. Lajjī, appicchotiādīhi ca guṇehi sambhāvessantīti. Evaṃ pāpikāya icchāya ṭhatvā tāya pāpicchāya abhibhūto hutvā piṇḍapātiko hoti. Ummādavasena piṇḍāya caranto pana ummādā cittavikkhepā piṇḍapātiko nāma hoti. Vaṇṇitanti idaṃ piṇḍapātikaṅgaṃ nāma buddhehi ca buddhasāvakehi ca vaṇṇitaṃ pasatthanti piṇḍapātiko hoti. Appicchataṃyeva nissāyātiādīsu – ‘‘iti appiccho bhavissāmi, idaṃ me piṇḍapātikaṅgaṃ appicchatāya saṃvattissati; ‘iti santuṭṭho bhavissāmi idaṃ me piṇḍapātikaṅgaṃ santuṭṭhiyā saṃvattissati’; ‘iti kilese saṃlikhissāmi’, idaṃ me piṇḍapātikaṅgaṃ kilesasallekhanatthāya saṃvattissatī’’ti piṇḍapātiko hoti. Idamatthitanti imāya kalyāṇāya paṭipattiyā atthikabhāvaṃ, iminā vā piṇḍapātamattena atthikabhāvaṃ. Yaṃ yaṃ laddhaṃ tena teneva yāpanabhāvaṃ nissāyāti attho. Aggoti jeṭṭhako. Sesāni tasseva vevacanāni. 199. ในบรรดาผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตินั้น (บุคคลประเภทที่ ๑) ชื่อว่าผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติเพราะความเป็นคนโง่เขลาหลงใหล คือ ไม่รู้จักการสมาทาน ไม่รู้จักอานิสงส์ แต่เป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติเพราะความไม่รู้ ด้วยความเป็นคนโง่เขลาหลงใหลของตนนั่นเอง (บุคคลประเภทที่ ๒) ชื่อว่าผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติเพราะเป็นผู้มีความปรารถนาลามก ถูกความอยากครอบงำ คือ ตั้งอยู่ในความปรารถนาลามกว่า เมื่อเราเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติ ชนทั้งหลายจักทำสักการะด้วยปัจจัย ๔ ว่า "ท่านผู้นี้เป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติ" และจักยกย่องด้วยคุณธรรมทั้งหลายมี ความเป็นผู้มีความละอาย ความเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย เป็นต้น (บุคคลประเภทที่ ๓) ส่วนผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตด้วยอำนาจความเป็นบ้า ชื่อว่าเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติเพราะความเป็นบ้า เพราะความฟุ้งซ่านแห่งจิต (บุคคลประเภทที่ ๔) ชื่อว่าเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติเพราะเห็นว่า ธุดงค์คือการถือบิณฑบาตเป็นวตินี้ อันพระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวกทั้งหลายสรรเสริญแล้ว ยกย่องแล้ว (บุคคลประเภทที่ ๕) ในคำว่า อาศัยความเป็นผู้มีความปรารถนาน้อยเป็นต้นนั้น คือ เป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติด้วยคิดว่า "เราจักเป็นผู้มีความปรารถนาน้อยด้วยเหตุนี้ ธุดงค์คือการถือบิณฑบาตเป็นวติข้อนี้ จักเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีความปรารถนาน้อยของเรา" "เราจักเป็นผู้สันโดษด้วยเหตุนี้ ธุดงค์คือการถือบิณฑบาตเป็นวติข้อนี้ จักเป็นไปเพื่อความสันโดษของเรา" "เราจักขัดเกลากิเลสด้วยเหตุนี้ ธุดงค์คือการถือบิณฑบาตเป็นวติข้อนี้ จักเป็นไปเพื่อขัดเกลากิเลส" คำว่า อิทมตฺถิตํ (ความต้องการด้วยเหตุนี้) คือ ความต้องการด้วยปฏิปทาอันดีงามนี้ หรือความต้องการด้วยบิณฑบาตเพียงเท่านี้ อธิบายว่า อาศัยความเป็นอยู่ด้วยสิ่งใดๆ ที่ได้มาแล้วด้วยสิ่งนั้นๆ นั่นเอง คำว่า อคฺโค แปลว่า ผู้ประเสริฐสุด คำที่เหลือเป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง Gavā khīranti gāvito khīraṃ nāma hoti, na vinā gāviyā. Khīramhā dadhītiādīsupi eseva nayo. Evamevanti yathā etesu pañcasu gorasesu sappimaṇḍo aggo; evamevaṃ imesu pañcasu piṇḍapātikesu yvāyaṃ appicchatādīni nissāya piṇḍapātiko hoti. Ayaṃ aggo ca seṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca. Imesu pana pañcasu piṇḍapātikesu dveva janā piṇḍapātikā, tayo na piṇḍapātikā. Nāmamattena pana piṇḍapātikāti veditabbā. Khalupacchābhattikādīsupi eseva nayoti. น้ำนมย่อมมีจากแม่โค ชื่อว่าน้ำนม เพราะแม่โค ไม่มีได้ถ้าเว้นจากแม่โค แม้ในคำว่า นมส้มเกิดจากน้ำนม เป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน ฉันใดก็ฉันนั้น ในบรรดาโครสห้าอย่างนี้ เนยใสส่วนที่ใสดุจน้ำมัน (เปรียง) เป็นของเลิศที่สุด ฉันใด ในบรรดาผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติห้าประเภทนี้ ผู้ใดเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติโดยอาศัยความเป็นผู้มีความปรารถนาน้อยเป็นต้น ผู้นี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประมุข สูงสุด และประเสริฐกว่า แต่ในบรรดาผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติห้าประเภทนี้ มีเพียงสองคนเท่านั้นที่เป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติจริง สามคนไม่เป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติ แต่พึงทราบว่าเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวติเพียงแต่ชื่อเท่านั้น แม้ในผู้ถือการฉันภัตตาหารที่ห้ามภายหลังเป็นวติเป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน Pañcakaniddesavaṇṇanā. อรรถกถาปัญจกนิทเทส 6. Chakkaniddesavaṇṇanā 6. อรรถกถาฉักกนิทเทส 202. Chakke – tatrāti tesu chasu puggalesu. Sammāsambuddho tena daṭṭhabboti so puggalo tena anācariyakena attanā uppāditena sabbaññutaññāṇena sabbaññubuddho daṭṭhabbo. 202. ในหมวดหกนั้น คำว่า ตตฺร ได้แก่ ในบรรดาบุคคลหกจำพวกนั้น คำว่า สมฺมาสมฺพุทฺโธ เตน ทฏฺฐพฺโพ ความว่า บุคคลนั้นพึงเห็นว่าเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้เองโดยชอบ ด้วยสัพพัญญุตญาณที่ไม่มีอาจารย์ ซึ่งพระองค์ทรงให้เกิดขึ้นด้วยพระองค์เอง Paccekasambuddho tenātiādīsupi tena paccekasambodhiñāṇena so puggalo paccekasambuddho. Tena sāvakapāramīñāṇena te puggalā sāriputtamoggallānā. Tena dukkhassa antakaraṇena te puggalā avasesā arahanto. Tena itthattaṃ anāgamanena so puggalo anāgāmī. Tena itthattaṃ āgamanena te puggalā sotāpannasakadāgāmino daṭṭhabbāti. แม้ในคำว่า ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ เตน เป็นต้น ความว่า บุคคลนั้นเป็นพระปัจเจกสัมพุทธเจ้า ด้วยปัจเจกสัมโพธิญาณนั้น บุคคลเหล่านั้นคือพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ (เป็นอัครสาวก) ด้วยสาวกบารมีญาณนั้น บุคคลเหล่านั้นคือพระอรหันต์ที่เหลือ (เป็นมหาสาวก) ด้วยการกระทำที่สุดแห่งทุกข์นั้น บุคคลนั้นเป็นพระอนาคามี ด้วยการไม่มาสู่ความเป็นอย่างนี้อีก บุคคลเหล่านั้นคือพระโสดาบันและพระสกทาคามี พึงเห็นว่า (เป็นอริยบุคคล) ด้วยการมาสู่ความเป็นอย่างนี้อีก Chakkaniddesavaṇṇanā. อรรถกถาฉักกนิทเทส 7. Sattakaniddesavaṇṇanā 7. อรรถกถาสัตตกนิทเทส 203. Sattake – sakiṃ nimuggoti ekavāraṃ nimuggo. Ekantakāḷakehīti ekanteneva kāḷakehi natthikavādaahetukavādaakiriyavādasaṅkhātehi niyatamicchādiṭṭhidhammehi. Evaṃ puggaloti iminā kāraṇena puggalo ekavāraṃ nimuggo tathā nimuggova hoti. Etassa hi puna bhavato vuṭṭhānaṃ nāma natthīti vadanti. Makkhaligosālādayo viya heṭṭhā narakaggīnaṃyeva āhāro hoti. 203. ในหมวดเจ็ดนั้น คำว่า สกึ นิมุคฺโค คือ ผู้จมลงครั้งเดียว คำว่า เอกนฺตกฬเกหิ คือ ด้วยธรรมอันดำโดยส่วนเดียว ได้แก่ นิยตมิจฉาทิฏฐิธรรม ที่เรียกว่า นัตถิกวาทะ อเหตุกวาทะ และอกิริยวาทะ คำว่า เอวํ ปุคฺคโล ความว่า ด้วยเหตุนี้ บุคคลผู้จมลงครั้งเดียว ย่อมเป็นผู้จมอยู่อย่างนั้นเทียว เพราะว่า บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า การผุดขึ้นจากภพอีกของบุคคลนี้ย่อมไม่มีเลย เป็นเหมือนมักขลิโคสาลเป็นต้น ย่อมเป็นอาหารของไฟนรกเบื้องล่างเท่านั้น Sāhu saddhā kusalesu dhammesūti kusaladhammesu saddhā nāma sādhuladdhikāti ummujjati. So tāvatakeneva kusalena ummujjati nāma. Sādhu hirītiādīsupi eseva nayo. Hāyatiyevāti caṅkavāre āsittaudakaṃ viya ekantena parihāyateva. Evaṃ puggaloti evaṃ sāhu saddhāti. Imesaṃ saddhādīnaṃ vasena ekavāraṃ ummujjitvā tesaṃ parihāniyā puna nimujjatiyeva, devadattādayo viya. Devadatto hi aṭṭha samāpattiyo, pañca ca abhiññāyo nibbattetvāpi puna buddhānaṃ paṭikaṇṭakatāya tehi guṇehi parihīno ruhiruppādakammaṃ saṅghabhedakammañca katvā kāyassa bhedā dutiyacittavārena niraye nibbatti. Kokāliko dve aggasāvake upavaditvā padumaniraye nibbatto. คำว่า สาหุ สทฺธา กุสเลสุ ธมฺเมสุ ความว่า ศรัทธาในกุศลธรรมทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นลัทธิที่ดี ดังนี้แล้วจึงผุดขึ้น เขาย่อมชื่อว่าผุดขึ้นด้วยกุศลเพียงเท่านั้น แม้ในคำว่า สาธุ หิรี เป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน คำว่า หายติเยว ความว่า ย่อมเสื่อมโดยส่วนเดียว เหมือนน้ำที่ราดลงบนที่จงกรม คำว่า เอวํ ปุคฺคโล ความว่า บุคคลผุดขึ้นครั้งหนึ่งด้วยอำนาจแห่งศรัทธาเป็นต้นเหล่านี้แล้ว ย่อมจมลงอีกเพราะความเสื่อมแห่งคุณธรรมเหล่านั้น เหมือนพระเทวทัตเป็นต้น จริงอยู่ พระเทวทัตแม้ยังสมาบัติ ๘ และอภิญญา ๕ ให้บังเกิดแล้ว แต่ภายหลังเพราะความเป็นปฏิปักษ์ต่อพระพุทธเจ้าทั้งหลาย จึงเสื่อมจากคุณเหล่านั้น กระทำกรรมคือทำพระโลหิตให้ห้อ และกรรมคือทำสงฆ์ให้แตกกันแล้ว เมื่อสิ้นชีพจึงบังเกิดในนรกในวาระจิตที่สอง โกกาลิกะกล่าวตู่พระอัครสาวกทั้งสองแล้วบังเกิดในปทุมนรก Neva hāyati no vaḍḍhatīti appahonakakālepi na hāyati, pahonakakālepi na vaḍḍhati. Ubhayampi panetaṃ agārikenapi anagārikenapi dīpetabbaṃ. Ekacco hi agāriko appahonakakāle pakkhikabhattaṃ vā salākabhattaṃ vā vassāvāsikaṃ vā upanibandhāpeti. So pacchā pahonakakālepi pakkhikabhattādimattameva pavatteti. Anagārikopi ādimhi appahonakakāle uddesaṃ vā dhutaṅgaṃ vā gaṇhāti, medhābalavīriyasampattiyā pahonakakālepi tato uttariṃ na karoti. Evaṃ puggaloti evaṃ imāya saddhādīnaṃ ṭhitiyā puggalo ummujjitvā ṭhito nāma hoti. คำว่า เนว หายติ โน วฑฺฒติ คือ ไม่เสื่อมในเวลาที่ยังไม่สามารถ และไม่เจริญในเวลาที่สามารถ แต่ข้อความทั้งสองอย่างนี้พึงแสดงด้วยคฤหัสถ์และบรรพชิต จริงอยู่ คฤหัสถ์บางคนในเวลาที่ยังไม่สามารถ ย่อมให้ผูกปักขิกภัต สลากภัต หรือวัสสาวาสิกภัตไว้ ภายหลังแม้ในเวลาที่สามารถ เขาก็ให้เป็นไปเพียงปักขิกภัตเป็นต้นเท่านั้น แม้บรรพชิตในเบื้องต้นในเวลาที่ยังไม่สามารถ ก็รับเอาอุเทศหรือธุดงค์ แม้ในเวลาที่สามารถเพราะถึงพร้อมด้วยปัญญา กำลัง และความเพียร ก็ไม่ทำยิ่งไปกว่านั้น คำว่า เอวํ ปุคฺคโล ความว่า บุคคลชื่อว่าผุดขึ้นแล้วตั้งอยู่ ด้วยความตั้งมั่นแห่งศรัทธาเป็นต้นเหล่านี้อย่างนี้ Ummujjitvā vipassati viloketīti sotāpanno puggalo uṭṭhahitvā gamanamaggaṃ gantabbaṃ disaṃ vā āloketi nāma. คำว่า อุมฺมุชฺชิตฺวา วิปสฺสติ วิโลเกติ ความว่า บุคคลผู้เป็นพระโสดาบัน ชื่อว่าผุดขึ้นแล้วแลดูหนทางที่จะไปหรือทิศที่จะไป Ummujjitvā pataratīti sakadāgāmipuggalo kilesatanutāya uṭṭhahitvā gantabbadisābhimukho patarati nāma. คำว่า อุมฺมุชฺชิตฺวา ปตรติ ความว่า บุคคลผู้เป็นพระสกทาคามี ชื่อว่าผุดขึ้นแล้วข้ามไปโดยมุ่งหน้าสู่ทิศที่จะไป เพราะกิเลสเบาบาง Patigādhappatto hotīti anāgāmipuggalo uṭṭhāya viloketvā pataritvā gantvā ekasmiṃ ṭhāne patiṭṭhāpatto nāma hoti, tiṭṭhati, na punāgacchati. คำว่า ปฏิคาธปฺปตฺโต โหติ ความว่า บุคคลผู้เป็นพระอนาคามี ชื่อว่าผุดขึ้น แลดู ข้ามไป และไปแล้ว ถึงความตั้งมั่นในที่แห่งหนึ่ง ย่อมตั้งอยู่ ไม่กลับมาอีก Tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhatīti sabbakilesoghaṃ taritvā paratīraṃ gantvā nibbānathale ṭhito nāma hoti. Ime pana satta puggalā udakopamena dīpitā. คำว่า 'ข้ามแล้ว ถึงฝั่งแล้ว ยืนอยู่บนบก' หมายความว่า ข้ามโอฆะคือกิเลสทั้งปวงแล้ว ไปสู่ฝั่งโน้น ชื่อว่าผู้ยืนอยู่บนบกคือนิพพาน ส่วนบุคคล ๗ จำพวกเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยอุปมาด้วยน้ำ Satta kira jaṅghavāṇijā addhānamaggapaṭipannā antarāmagge ekaṃ puṇṇanadiṃ pāpuṇiṃsu. Tesu paṭhamaṃ otiṇṇo udakabhīruko puriso otiṇṇaṭṭhāneyeva nimujjitvā puna uṭṭhātuṃ nāsakkhi, antoyeva macchakacchapabhakkho jāto. Dutiyo otiṇṇaṭṭhāne nimujjitvā sakiṃ uṭṭhahitvā puna nimuggo uṭṭhātuṃ nāsakkhi, antoyeva macchakacchapabhakkho jāto. Tatiyo nimujjitvā uṭṭhahi. So majjhe nadiyā ṭhatvā neva orato āgantuṃ, na parato gantuṃ asakkhi. Catuttho uṭṭhāya ṭhito uttaraṇatitthaṃ olokesi. Pañcamo otaraṇatitthaṃ oloketvā patari. Chaṭṭho taritvā pārimatīraṃ gantvā kaṭippamāṇe udake ṭhito. Sattamo pārimatīraṃ gantvā gandhacuṇṇādīhi nhātvā varavatthāni nivāsetvā surabhivilepanaṃ vilimpitvā nīluppalādīni piḷandhitvā nānālaṅkārapaṭimaṇḍito mahānagaraṃ pavisitvā pāsādavaramāruyha uttamabhojanaṃ bhuñji. ได้ยินว่า พ่อค้าเดินเท้า ๗ คน เดินทางไกล ถึงแม่น้ำที่เต็มเปี่ยมสายหนึ่งในระหว่างทาง ในบรรดาพ่อค้าเหล่านั้น คนแรกเป็นคนกลัวน้ำ ลงไปแล้วก็จมลงในที่ที่ลงนั้นเอง ไม่สามารถจะโผล่ขึ้นมาได้อีก กลายเป็นอาหารของปลาและเต่าในน้ำนั่นเอง คนที่สอง ลงไปแล้วจมลงในที่ที่ลง โผล่ขึ้นมาได้ครั้งหนึ่งแล้วก็จมลงไปอีก ไม่สามารถจะโผล่ขึ้นมาได้ กลายเป็นอาหารของปลาและเต่าในน้ำนั่นเอง คนที่สาม จมแล้วก็โผล่ขึ้นมาได้ เขายืนอยู่กลางแม่น้ำ ไม่สามารถจะมาฝั่งนี้ หรือไปฝั่งโน้นได้ คนที่สี่ โผล่ขึ้นมายืนแล้ว แลดูท่าที่จะข้ามไป คนที่ห้า แลดูท่าที่จะข้ามไปแล้ว ก็ว่ายไป คนที่หก ว่ายข้ามไปถึงฝั่งโน้นแล้ว ยืนอยู่ในน้ำประมาณสะเอว คนที่เจ็ด ไปถึงฝั่งโน้นแล้ว อาบน้ำด้วยของหอมและจุลจันทน์เป็นต้น นุ่งห่มผ้าอย่างดี ทาเครื่องลูบไล้ที่มีกลิ่นหอม ทัดทรงดอกอุบลเขียวเป็นต้น ประดับประดาด้วยเครื่องอลังการต่างๆ เข้าไปสู่พระนครใหญ่ ขึ้นสู่ปราสาทอันประเสริฐ บริโภคโภชนะอย่างอุดม Tattha satta jaṅghavāṇijā viya ime satta puggalā. Nadī viya vaṭṭaṃ. Paṭhamassa udakabhīrukassa purisassa otiṇṇaṭṭhāneyeva nimujjanaṃ viya micchādiṭṭhikassa vaṭṭe nimujjanaṃ. Ummujjitvā nimuggapuriso viya saddhādīnaṃ uppattimattakena ummujjitvā tesaṃ parihāniyā nimuggapuggalo. Majjhe nadiyā ṭhito viya saddhādīnaṃ ṭhitiyā ṭhitapuggalo. Uttaraṇatitthaṃ olokento viya gantabbamaggaṃ gantabbadisaṃ vā olokento sotāpanno. Pataritapuriso viya kilesatanutāya pataranto sakadāgāmī. Taritvā kaṭimatte udake ṭhitapuriso viya anāvattitadhammatāya ṭhito anāgāmī. Nhatvā pārimatīraṃ uttaritvā thale ṭhitapuriso viya cattāro oghe atikkamitvā nibbānathale ṭhito khīṇāsavabrāhmaṇo. Thale ṭhitapurisassa nagaraṃ pavisitvā pāsādavaraṃ āruyha uttamabhojanabhuñjanaṃ viya khīṇāsavassa nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā vītināmanaṃ veditabbaṃ. Ubhatobhāgavimuttādayo heṭṭhā pakāsitāyevāti. ในอุปมานั้น บุคคล ๗ จำพวกเหล่านี้ เปรียบเหมือนพ่อค้าเดินเท้า ๗ คน วัฏฏะ เปรียบเหมือนแม่น้ำ การจมลงในที่ที่ลงของบุรุษผู้กลัวน้ำคนแรก เปรียบเหมือนการจมลงในวัฏฏะของมิจฉาทิฏฐิกบุคคล บุคคลผู้จมลงเพราะความเสื่อมแห่งธรรมมีศรัทธาเป็นต้น หลังจากโผล่ขึ้นมาได้เพียงเพราะความเกิดขึ้นแห่งธรรมมีศรัทธาเป็นต้น เปรียบเหมือนบุรุษผู้โผล่ขึ้นมาแล้วจมลงไปอีก บุคคลผู้ตั้งอยู่ได้เพราะความตั้งมั่นแห่งธรรมมีศรัทธาเป็นต้น เปรียบเหมือนผู้ยืนอยู่กลางแม่น้ำ พระโสดาบันผู้แลดูมรรคที่ควรไปหรือทิศที่ควรไป เปรียบเหมือนผู้แลดูท่าที่จะข้ามไป พระสกทาคามีผู้กำลังว่ายข้ามไปเพราะความเบาบางแห่งกิเลส เปรียบเหมือนบุรุษผู้กำลังว่ายไป พระอนาคามีผู้ตั้งมั่นอยู่เพราะมีธรรมที่ไม่กลับกำเริบ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ข้ามไปแล้วยืนอยู่ในน้ำประมาณสะเอว พระขีณาสพผู้เป็นพราหมณ์ ผู้ก้าวล่วงโอฆะ ๔ ได้แล้ว ยืนอยู่บนบกคือนิพพาน เปรียบเหมือนบุรุษผู้อาบน้ำแล้วข้ามถึงฝั่งโน้น ยืนอยู่บนบก พึงทราบว่า การที่พระขีณาสพยังชีวิตให้เป็นไปโดยเข้าผลสมาบัติมีนิพพานเป็นอารมณ์ เปรียบเหมือนการที่บุรุษผู้ยืนอยู่บนบกเข้าไปสู่พระนคร ขึ้นสู่ปราสาทอันประเสริฐ บริโภคโภชนะอย่างอุดม ส่วนอุภโตภาควิมุตเป็นต้น ได้ประกาศไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว Sattakaniddesavaṇṇanā. พรรณนาสัตตกนิทเทส 207. Aṭṭhakanavakaniddesāpi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbā. 207. แม้อัฏฐกนิทเทสและนวกนิทเทส ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว 10. Dasakaniddesavaṇṇanā 10. พรรณนาทสกนิทเทส 209. Dasakaniddese – idhāti kāmāvacarabhūmiyaṃ. Kāmāvacarabhūmiyañhi sattakkhattuparamādīnaṃ kāmāvacarabhūmiyaññeva niṭṭhā hoti. Kāmāvacarattabhāveneva arahattappatti ca anupādisesanibbānappatti ca hotīti attho. 209. ในทสกนิทเทส บทว่า อิธ ได้แก่ ในกามาวจรภูมิ จริงอยู่ ความสำเร็จที่สุดแห่งบุคคลมีสัตตักขัตตุปรมะเป็นต้น ย่อมมีในกามาวจรภูมินั่นเอง อธิบายว่า การบรรลุพระอรหัตและการบรรลุอนุปาทิเสสนิพพาน ย่อมมีได้ด้วยอัตภาพที่เป็นกามาวจรนั่นเอง Idha vihāyāti idha kāmāvacare attabhāve vihāya suddhāvāsattabhāve ṭhitānaṃ niṭṭhā hotīti attho. Antarāparinibbāyiādayo hi idha anāgāmiphalaṃ patvā ito cutā suddhāvāsesu uppajjitvā tena attabhāvena arahattañceva anupādisesanibbānadhātuñca pāpuṇanti. Tena vuttaṃ – ‘‘imesaṃ pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhā’’ti. บทว่า อิธ วิหาย มีความว่า ความสำเร็จที่สุดย่อมมีแก่ท่านผู้ตั้งอยู่ในอัตภาพชั้นสุทธาวาส ละอัตภาพในกามาวจรนี้แล้ว จริงอยู่ บุคคลมีอันตราปรินิพพายีเป็นต้น บรรลุอนาคามิผลในภพนี้แล้ว จุติจากภพนี้ไปบังเกิดในสุทธาวาสภพ ย่อมบรรลุพระอรหัตและอนุปาทิเสสนิพพานธาตุด้วยอัตภาพนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ความสำเร็จที่สุดของบุคคล ๕ จำพวกเหล่านี้มีได้เพราะละภพนี้ไป' Dasakaniddesavaṇṇanā. พรรณนาทสกนิทเทส Nigamanakathā นิคมนกถา Ettāvatā ca – ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ Yaṃ ve puggalapaññattiṃ, loke appaṭipuggalo; Nātisaṅkhepato satthā, desesi tidasālaye. พระศาสดาผู้ไม่มีบุคคลเปรียบในโลก ทรงแสดงคัมภีร์ปุคคลบัญญัติใดไว้ในเทวโลกโดยไม่ย่อเกินไป Tassā aṭṭhakathañceva, dīpabhāsāya saṅkhataṃ; Āgamaṭṭhakathāyo ca, ogāhetvā asesato. ข้าพเจ้าได้หยั่งลงสู่อรรถกถาแห่งคัมภีร์นั้นอันรจนาไว้ด้วยภาษาสิงหล และอรรถกถาแห่งอาคมทั้งหลายโดยสิ้นเชิงแล้ว Suvibhatto asaṃkiṇṇo, yo yo attho yahiṃ yahiṃ; Tato tato taṃ gahetvā, pahāya ativitthāraṃ. เนื้อความใดๆ ในที่ใดๆ อันท่านจำแนกไว้ดีแล้ว ไม่สับสน ข้าพเจ้าก็ถือเอาเนื้อความนั้นๆ จากที่นั้นๆ ละความพิสดารเกินไปเสีย Visuddhimagge yaṃ vuttaṃ, taṃ anādāya saṅkhatā; Nātisaṅkhepavitthāra-nayenaṭṭhakathā ayaṃ. อรรถกถานี้ ข้าพเจ้ารจนาขึ้นโดยนัยที่ไม่ย่อเกินไปและไม่พิสดารเกินไป โดยไม่ถือเอาข้อความที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค Taṃ etaṃ sattamattehi, bhāṇavārehi tantiyā; Ciraṭṭhitatthaṃ dhammassa, saṅkharontena yaṃ mayā. กุศลใดที่ข้าพเจ้าผู้รจนาอรรถกถานี้ ซึ่งมีประมาณ ๗ ภาณวาร เพื่อความดำรงอยู่ยืนนานแห่งพระธรรม ได้บรรลุแล้ว Sampattaṃ kusalaṃ tena, saddhammaṃ sukhumaṃ sivaṃ; Olokentu visuddhena, pāṇayo dhammacakkhunāti. ด้วยกุศลนั้น ขอหมู่สัตว์ทั้งหลายจงเล็งเห็นพระสัทธรรมอันละเอียดอ่อนและเกษม ด้วยธรรมจักษุอันบริสุทธิ์เถิด Puggalapaññatti-aṭṭhakathā niṭṭhitā. อรรถกถาปุคคลบัญญัติ จบแล้ว Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น Abhidhammapiṭake ในพระอภิธรรมปิฎก Kathāvatthu-aṭṭhakathā อรรถกถากถาวัตถุ Nisinno devalokasmiṃ, devasaṅghapurakkhato; Sadevakassa lokassa, satthā appaṭipuggalo. พระศาสดาผู้ไม่มีบุคคลเปรียบแห่งโลกรวมทั้งเทวโลก ประทับนั่งในเทวโลก อันหมู่เทพแวดล้อม Sabbapaññattikusalo, paññattiparidīpanaṃ; Vatvā puggalapaññattiṃ, loke uttamapuggalo. ทรงเป็นบุคคลผู้สูงสุดในโลก ทรงฉลาดในบัญญัติทั้งปวง ได้ตรัสคัมภีร์ปุคคลบัญญัติอันประกาศเนื้อความแห่งบัญญัติแล้ว Yaṃ puggalakathādīnaṃ, kathānaṃ vatthubhāvato; Kathāvatthuppakaraṇaṃ, saṅkhepena adesayī. ได้ทรงแสดงคัมภีร์กถาวัตถุใดไว้โดยย่อ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งถ้อยคำมีปุคคลกถาเป็นต้น Mātikāṭhapaneneva, ṭhapitassa surālaye; Tassa moggaliputtena, vibhattassa mahītale. แห่งคัมภีร์นั้น อันพระผู้มีพระภาคทรงตั้งไว้ในเทวโลกด้วยการทรงตั้งไว้แต่มาติกาเท่านั้น และอันพระโมคคลีบุตรติสสเถระจำแนกไว้บนพื้นปฐพี Idāni yasmā sampatto, atthasaṃvaṇṇanākkamo; Tasmā naṃ vaṇṇayissāmi, taṃ suṇātha samāhitāti. บัดนี้ เพราะลำดับแห่งการพรรณนาเนื้อความมาถึงแล้ว ฉะนั้น ข้าพเจ้าจักพรรณนาคัมภีร์นั้น ท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังคำนั้นเถิด Nidānakathā นิทานกถา Yamakapāṭihīrāvasānasmiñhi bhagavā tidasapure pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ vassaṃ upagantvā mātaraṃ kāyasakkhiṃ katvā devaparisāya abhidhammakathaṃ kathento dhammasaṅgaṇīvibhaṅgadhātukathāpuggalapaññattippakaraṇāni desayitvā kathāvatthudesanāya vāre sampatte ‘‘anāgate mama sāvako mahāpañño moggaliputtatissatthero nāma uppannaṃ sāsanamalaṃ sodhetvā tatiyasaṅgītiṃ karonto bhikkhusaṅghassa majjhe nisinno sakavāde pañca suttasatāni paravāde pañcāti suttasahassaṃ samodhānetvā imaṃ pakaraṇaṃ bhājessatī’’ti tassokāsaṃ karonto yā cesā puggalavāde tāva catūsu pañhesu dvinnaṃ pañcakānaṃ vasena aṭṭhamukhā vādayutti, taṃ ādiṃ katvā sabbakathāmaggesu asampuṇṇabhāṇavāramattāya tantiyā mātikaṃ ṭhapesi. Athāvasesaṃ abhidhammakathaṃ vitthāranayeneva kathetvā vutthavasso suvaṇṇarajatasopānamajjhe maṇimayena sopānena devalokato saṅkassanagare oruyha sattahitaṃ sampādento yāvatāyukaṃ ṭhatvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. ในที่สุดแห่งยมกปาฏิหาริย์ พระผู้มีพระภาคเสด็จจำพรรษา ณ เมืองดาวดึงส์ ที่โคนต้นปาริฉัตร บนบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ ทรงกระทำพระมารดาให้เป็นกายสักขี ตรัสอภิธรรมกถาแก่เทวบริษัท ทรงแสดงคัมภีร์ธรรมสังคณี วิภังค์ ธาตุกถา และปุคคลบัญญัติ เมื่อถึงวาระที่จะทรงแสดงคัมภีร์กถาวัตถุ ทรงพยากรณ์ว่า 'ในอนาคต สาวกของเราผู้มีปัญญามาก นามว่าพระโมคคลีบุตรติสสเถระ จักเกิดขึ้น ชำระมลทินในศาสนา กระทำตติยสังคายนา นั่งในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ จักจำแนกคัมภีร์นี้โดยรวบรวมสุตตะ ๕๐๐ ในวาทะของตน และ ๕๐๐ ในปรวาทะ รวมเป็น ๑,๐๐๐ สุตตะ' ทรงกระทำโอกาสแก่ท่านแล้ว จึงทรงวางมาติกาแห่งคัมภีร์นั้นไว้ด้วยวาทะยุตติ ๘ มุข อันเนื่องด้วยปัญจกะ ๒ ในปัญหา ๔ ข้อในปุคคลวาทเป็นเบื้องต้น ครั้นแล้วทรงแสดงอภิธรรมกถาที่เหลือโดยพิสดารนัย เมื่อออกพรรษาแล้ว จึงเสด็จลงจากเทวโลกที่เมืองสังกัสสะ โดยบันไดแก้วมณีในท่ามกลางบันไดทองและบันไดเงิน ทรงบำเพ็ญประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลายตลอดพระชนมายุแล้ว จึงเสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ Athassa mahākassapappamukho vasīgaṇo ajātasatturājānaṃ sahāyaṃ gahetvā dhammavinayasarīraṃ saṅgahaṃ āropesi. Tato vassasatassa accayena vajjiputtakā bhikkhū dasa vatthūni dīpayiṃsu. Tāni sutvā kākaṇḍakassa brāhmaṇassa putto yasatthero susunāgaputtaṃ kālāsokaṃ nāma rājānaṃ sahāyaṃ gahetvā dvādasannaṃ bhikkhusatasahassānaṃ antare sattatherasatāni uccinitvā tāni dasavatthūni madditvā dhammavinayasarīraṃ saṅgahaṃ āropesi. ครั้งนั้น คณะพระอรหันต์ผู้ทรงวสี มีพระมหากัสสปะเป็นประมุข ได้พระเจ้าอชาตศัตรูเป็นพระสหาย ได้ยกพระธรรมวินัยขึ้นสู่การสังคายนา ต่อมาโดยล่วงไป ๑๐๐ ปี ภิกษุชาววัชชีบุตรทั้งหลายได้แสดงวัตถุ ๑๐ ประการ พระยสเถระบุตรของพราหมณ์ชาวเมืองกากัณฑะได้ฟังดังนั้นแล้ว ได้พระเจ้ากาฬาโศกราชโอรสของพระเจ้าสุสูนาคเป็นพระสหาย คัดเลือกพระเถระ ๗๐๐ รูป ท่ามกลางภิกษุ ๑,๒๐๐,๐๐๐ รูป ข่มวัตถุ ๑๐ ประการเหล่านั้นแล้ว ได้ยกพระธรรมวินัยขึ้นสู่การสังคายนา Tehi pana dhammasaṅgāhakattherehi niggahitā dasasahassā vajjiputtakā bhikkhū pakkhaṃ pariyesamānā attano anurūpaṃ dubbalapakkhaṃ labhitvā visuṃ mahāsaṅghikācariyakulaṃ nāma akaṃsu. Tato bhijjitvā aparāni dve ācariyakulāni jātāni – gokulikā ca ekabyohārikā ca. Gokulikanikāyato bhijjitvā aparāni dve ācariyakulāni jātāni – paṇṇattivādā ca bāhuliyā ca. Bahussutikātipi tesaṃyeva nāmaṃ. Tesaṃyeva antare cetiyavādā nāma apare ācariyavādā uppannā. Evaṃ mahāsaṅghikācariyakulato dutiye vassasate pañcācariyakulāni uppannāni. Tāni mahāsaṅghikehi saddhiṃ cha honti. ส่วนภิกษุชาววัชชีบุตร ๑๐,๐๐๐ รูป ที่ถูกพระเถระผู้ทำสังคายนาขับออกแล้ว แสวงหาพรรคพวก ได้พรรคพวกที่อ่อนแอสมควรแก่ตนแล้ว ได้ตั้งอาจริยกุลขึ้นต่างหากชื่อว่า มหาสังฆิกะ จากนิกายนั้นได้แตกแยกออกไปเกิดเป็นอาจริยกุลอื่นอีก ๒ คือ โคุลิกะ และ เอกัพโยหาริกะ จากนิกายโคุลิกะได้แตกแยกออกไปเกิดเป็นอาจริยกุลอื่นอีก ๒ คือ ปัญญัตติวาท และ พาหุลิยะ แม้ชื่อว่า พหุสสุติกะ ก็เป็นชื่อของพวกเขานั่นเอง ในระหว่างพวกเขานั่นเอง อาจริยวาทอื่นชื่อว่า เจติยวาท ได้เกิดขึ้น ด้วยประการฉะนี้ ในศตวรรษที่ ๒ อาจริยกุล ๕ เหล่าได้เกิดขึ้นจากอาจริยกุลมหาสังฆิกะ รวมกับมหาสังฆิกะจึงเป็น ๖ Tasmiṃyeva dutiye vassasate theravādato bhijjitvā dve ācariyavādā uppannā – mahisāsakā ca vajjiputtakā ca. Tattha vajjiputtakavādato bhijjitvā apare cattāro ācariyavādā uppannā – dhammuttariyā, bhadrayānikā, channāgārikā, samitiyāti. Puna tasmiṃyeva dutiye vassasate mahisāsakavādato bhijjitvā sabbatthivādā dhammaguttikāti dve ācariyavādā uppannā. Puna sabbatthivādakulato bhijjitvā kassapikā nāma jātā. Kassapikesu bhinnesu apare saṅkantikā nāma jātā. Saṅkantikesu bhinnesu suttavādā nāma jātāti theravādato bhijjitvā ime ekādasa ācariyavādā uppannā. Te theravādehi saddhiṃ dvādasa honti. Iti ime ca dvādasa, mahāsaṅghikānañca cha ācariyavādāti sabbeva aṭṭhārasa ācariyavādā dutiye vassasate uppannā. Aṭṭhārasa nikāyātipi, aṭṭhārasācariyakulānītipi etesaṃyeva nāmaṃ. Etesu pana sattarasa vādā bhinnakā, theravādo asambhinnakoti veditabbo. Vuttampi cetaṃ dīpavaṃse – ในศตวรรษที่ ๒ นั้นเอง อาจริยวาท ๒ เหล่าได้แตกออกจากเถรวาท คือ มหิสาสกะ และ วัชชีปุตตกะ ในบรรดานั้น อาจริยวาทอื่นอีก ๔ เหล่าได้แตกออกจากวัชชีปุตตกวาท คือ ธัมมุตตริยะ ภัทรยานิกะ ฉันนาคาริกะ และ สัมมิติยะ อีกครั้ง ในศตวรรษที่ ๒ นั้นเอง อาจริยวาท ๒ เหล่าได้แตกออกจากมหิสาสกวาท คือ สัพพัตถิวาท และ ธัมมคุตติกะ อีกครั้ง จากสกุลสัพพัตถิวาท ได้เกิดนิกายชื่อว่า กัสสปิกะ เมื่อกัสสปิกะแตกแยกกันไป ก็เกิดนิกายอื่นชื่อว่า สังกันติกะ เมื่อสังกันติกะแตกแยกกันไป ก็เกิดนิกายชื่อว่า สุตตวาท ด้วยประการฉะนี้ อาจริยวาท ๑๑ เหล่านี้ได้เกิดขึ้นโดยแตกออกจากเถรวาท รวมกับเถรวาทจึงเป็น ๑๒ ดังนี้ อาจริยวาท ๑๒ เหล่านี้ และอาจริยวาท ๖ ของมหาสังฆิกะ รวมเป็นอาจริยวาท ๑๘ ทั้งหมดได้เกิดขึ้นในศตวรรษที่ ๒ ชื่อว่า ๑๘ นิกาย หรือ ๑๘ อาจริยกุล ก็เป็นชื่อของนิกายเหล่านั้นนั่นเอง พึงทราบว่า ในบรรดานิกายเหล่านั้น ๑๗ วาทเป็นนิกายที่แตกแยกไป ส่วนเถรวาทเป็นนิกายที่ไม่แตกแยก และข้อความนี้มีกล่าวไว้ในคัมภีร์ทีปวงศ์ว่า ‘‘Nikkaḍḍhitā pāpabhikkhū, therehi vajjiputtakā; Aññaṃ pakkhaṃ labhitvāna, adhammavādī bahū janā. ภิกษุชาววัชชีบุตรผู้เป็นบาป ถูกพระเถระทั้งหลายขับออกแล้ว เป็นผู้มีวาทะไม่เป็นธรรม มีจำนวนมาก ได้พรรคพวกอื่น ‘‘Dasasahassā samāgantvā, akaṃsu dhammasaṅgahaṃ; Tasmāyaṃ dhammasaṅgīti, mahāsaṅgīti vuccati. ภิกษุหนึ่งหมื่นรูปประชุมกัน ได้กระทำการสังคายนาพระธรรม เพราะเหตุนั้น การสังคายนาพระธรรมนี้จึงถูกเรียกว่า มหาสังคีติ ‘‘Mahāsaṅgītikā bhikkhū, vilomaṃ akaṃsu sāsane; Bhinditvā mūlasaṅgahaṃ, aññaṃ akaṃsu saṅgahaṃ. ภิกษุทั้งหลายผู้ทำมหาสังคีติ ได้กระทำสิ่งที่ผิดแผกในพระศาสนา ทำลายการสังคายนาเดิมแล้ว ได้กระทำการสังคายนาอื่น ‘‘Aññatra saṅgahitā suttaṃ, aññatra akariṃsu te; Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu, vinaye nikāyesu ca pañcasu. พวกเขาได้นำพระสูตรที่สังคายนาไว้ในที่อื่น ไปไว้ในที่อื่น ได้ทำลายอรรถและธรรม ทั้งในพระวินัยและในนิกายทั้ง ๕ ‘‘Pariyāyadesitañcāpi, atho nippariyāyadesitaṃ; Nītatthañceva neyyatthaṃ, ajānitvāna bhikkhavo. ภิกษุทั้งหลายไม่รู้ทั่วถึงธรรมเทศนาที่แสดงโดยปริยายและที่แสดงโดยนิปปริยาย ทั้งที่เป็นนีตัตถะและเนยยัตถะ ‘‘Aññaṃ sandhāya bhaṇitaṃ, aññaṃ atthaṃ ṭhapayiṃsu te; Byañjanacchāyāya te bhikkhū, bahuṃ atthaṃ vināsayuṃ. คำที่ตรัสไว้โดยมุ่งหมายถึงอย่างหนึ่ง พวกเขาได้กำหนดความหมายเป็นอย่างอื่น ภิกษุเหล่านั้นอาศัยเพียงเงาแห่งพยัญชนะ ได้ทำลายอรรถะเป็นอันมาก ‘‘Chaḍḍetvāna ekadesaṃ, suttaṃ vinayagambhīraṃ; Patirūpaṃ suttaṃ vinayaṃ, tañca aññaṃ kariṃsu te. พวกเขาละทิ้งพระสูตรและพระวินัยอันลึกซึ้งบางส่วนเสีย แล้วได้ทำพระสูตรและพระวินัยปลอมซึ่งเป็นอย่างอื่นขึ้น ‘‘Parivāraṃ atthuddhāraṃ, abhidhammaṃ chappakaraṇaṃ; Paṭisambhidañca niddesaṃ, ekadesañca jātakaṃ. คัมภีร์ปริวาร อัตถุทธาระ อภิธรรม ๖ ปกรณ์ ปฏิสัมภิทา นิทเทส และชาดกบางส่วน ‘‘Ettakaṃ vissajjitvāna, aññāni akariṃsu te; Nāmaṃ liṅgaṃ parikkhāraṃ, ākappakaraṇāni ca. พวกเขาละทิ้งคัมภีร์ทั้งหมดนี้แล้ว ได้สร้างคัมภีร์อื่นขึ้นมา ทั้งชื่อ ลิงค์ บริขาร และข้อกำหนดเกี่ยวกับอิริยาบถ ‘‘Pakatibhāvaṃ jahitvā, tañca aññaṃ akaṃsu te; Pubbaṅgamā bhinnavādā, mahāsaṅgītikārakā. พวกเขาทิ้งสภาวะดั้งเดิมแล้ว ได้ทำสิ่งนั้นให้เป็นอย่างอื่น ผู้ทำมหาสังคีติเป็นผู้นำแห่งวาทะที่แตกแยก ‘‘Tesañca anukārena, bhinnavādā bahū ahu; Tato aparakālamhi, tasmiṃ bhedo ajāyatha. เพราะเอาอย่างพวกเขา วาทะที่แตกแยกจึงมีมากหลาย ต่อมาในภายหลัง ความแตกแยกได้เกิดขึ้นในนิกายนั้น ‘‘Gokulikā ekabyohāri, dvidhā bhijjittha bhikkhavo; Gokulikānaṃ dve bhedā, aparakālamhi jāyatha. ภิกษุทั้งหลายได้แตกแยกออกเป็น ๒ พวก คือ โคุลิกะ และ เอกัพโยหาริ ในกาลต่อมา ความแตกแยก ๒ อย่างได้เกิดขึ้นจากนิกายโคุลิกะ ‘‘Bahussutikā ca paññatti, dvidhā bhijjittha bhikkhavo; Cetiyā ca punavādī, mahāsaṅgītibhedakā. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นิกายพหุสสุติกะและนิกายบัญญัติวาทได้แตกออกเป็น ๒ พวก และยังมีนิกายเจติยวาทอีก ซึ่งเป็นผู้ทำลายมหาสังคีติ ‘‘Pañcavādā ime sabbe, mahāsaṅgītimūlakā; Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu, ekadesañca saṅgahaṃ. วาทะทั้ง ๕ เหล่านี้ทั้งหมด มีมหาสังคีติเป็นมูล ได้ทำลายอรรถและธรรม และสังคหะบางส่วน ‘‘Ganthañca ekadesañhi, chaḍḍetvā aññaṃ akaṃsu te; Nāmaṃ liṅgaṃ parikkhāraṃ, ākappakaraṇāni ca. พวกเขาทิ้งคัมภีร์บางส่วนแล้ว ได้ทำคัมภีร์อื่นขึ้น ทั้งยังได้เปลี่ยนแปลงชื่อ ลิงค์ บริขาร และอากัปปกรณะทั้งหลาย ‘‘Pakatibhāvaṃ jahitvā, tañca aññaṃ akaṃsu te; Visuddhattheravādamhi, puna bhedo ajāyatha. พวกเขาทิ้งสภาพเดิมแล้ว ได้ทำสิ่งนั้นให้เป็นอย่างอื่นไป ในนิกายเถรวาทที่บริสุทธิ์ ความแตกแยกได้เกิดขึ้นอีก ‘‘Mahisāsakā vajjiputtakā, dvidhā bhijjittha bhikkhavo; Vajjiputtakavādamhi, catudhā bhedo ajāyatha. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นิกายมหิสาสกะและนิกายวัชชีปุตตกะได้แตกออกเป็น ๒ พวก ในนิกายวัชชีปุตตกวาท ความแตกแยกได้เกิดขึ้นเป็น ๔ พวก ‘‘Dhammuttarikā bhaddayānikā, channāgārikā ca samiti; Mahisāsakānaṃ dve bhedā, aparakālamhi ajāyatha. นิกายธัมมุตตริกะ นิกายภัทรยานิกะ นิกายฉันนาคาริกะ และนิกายสัมมิติยะ (เป็น ๔ นิกาย) ส่วนนิกายมหิสาสกะได้แตกออกเป็น ๒ พวกในกาลต่อมา ‘‘Sabbatthivādā dhammaguttā, dvidhā bhijjittha bhikkhavo; Sabbatthivādānaṃ kassapikā, saṅkantikassapikena ca. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นิกายสัพพัตถิวาทและนิกายธัมมคุตตะได้แตกออกเป็น ๒ พวก จากนิกายสัพพัตถิวาทได้แตกออกเป็นนิกายกัสสปิกะและนิกายสังกันติกะ ‘‘Saṅkantikānaṃ suttavādī, anupubbena bhijjatha; Ime ekādasa vādā, sambhinnā theravādato. นิกายสุตตวาทีได้แตกออกจากนิกายสังกันติกะโดยลำดับ วาทะทั้ง ๑๑ เหล่านี้ ได้แตกออกมาจากเถรวาท ‘‘Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu, ekadesañca saṅgahaṃ; Ganthañca ekadesañhi, chaḍḍetvā aññaṃ akaṃsu te. พวกเขาได้ทำลายอรรถและธรรม และสังคหะบางส่วน ทิ้งคัมภีร์บางส่วนแล้ว ได้ทำคัมภีร์อื่นขึ้น ‘‘Nāmaṃ liṅgaṃ parikkhāraṃ, ākappakaraṇāni ca; Pakatibhāvaṃ jahitvā, tañca aññaṃ akaṃsu te. ทั้งชื่อ ลิงค์ บริขาร และอากัปปกรณะทั้งหลาย พวกเขาทิ้งสภาพเดิมแล้ว ได้ทำสิ่งนั้นให้เป็นอย่างอื่นไป ‘‘Sattarasa bhinnavādā, ekavādo abhinnako; Sabbevaṭṭhārasa honti, bhinnavādena te saha. วาทะที่แตกไปมี ๑๗ วาทะ วาทะที่ไม่แตกไปมี ๑ วาทะ รวมกับวาทะที่แตกไปเหล่านั้น ทั้งหมดจึงเป็น ๑๘ วาทะ ‘‘Nigrodhova mahārukkho, thera vādānamuttamo; Anūnaṃ anadhikañca, kevalaṃ jinasāsanaṃ. เถรวาทเป็นวาทะที่สูงสุด ดุจต้นไทรซึ่งเป็นไม้ใหญ่ เป็นคำสอนของพระชินเจ้าล้วนๆ ไม่หย่อนไม่ยิ่ง ‘‘Santakā viya rukkhamhi, nibbattā vādasesakā; Paṭhame vassasate natthi, dutiye vassasatantare; Bhinnā sattarasa vādā, uppannā jinasāsane’’ti. วาทะที่เหลือได้เกิดขึ้น เหมือนกาฝากที่เกิดบนต้นไม้ ใน ๑๐๐ ปีแรกไม่มี (ความแตกแยก) ในระหว่าง ๑๐๐ ปีที่สอง วาทะที่แตกไป ๑๗ วาทะ ได้เกิดขึ้นในพระศาสนาของพระชินเจ้า Aparāparaṃ pana hemavatikā, rājagirikā, siddhatthikā, pubbaseliyā, aparaseliyā, vājiriyāti aññepi cha ācariyavādā uppannā. Te idha anadhippetā. Purimakānaṃ pana aṭṭhārasannaṃ ācariyavādānaṃ vasena pavattamāne sāsane paṭiladdhasaddho asoko dhammarājā divase divase buddhapūjāya satasahassaṃ, dhammapūjāya satasahassaṃ, saṅghapūjāya satasahassaṃ, attano ācariyassa nigrodhattherassa satasahassaṃ, catūsu dvāresu bhesajjatthāya satasahassanti pañcasatasahassāni pariccajanto sāsane uḷāraṃ lābhasakkāraṃ pavattesi. อนึ่ง ในกาลต่อๆ มา อาจริยวาทอื่นอีก ๖ วาทะ คือ เหมวติกา ราชคิริกา สิทธัตถิกา ปุพพเสลิยา อปรเสลิยา และวาชิริยะ ได้เกิดขึ้น วาทะเหล่านั้นไม่ประสงค์ในที่นี้ ก็ในเมื่อพระศาสนาดำเนินไปโดยนัยแห่งอาจริยวาท ๑๘ พวกก่อน พระเจ้าอโศกธรรมราชาผู้ได้ศรัทธาแล้ว ได้ทรงสละทรัพย์วันละหนึ่งแสนเพื่อพุทธบูชา หนึ่งแสนเพื่อธรรมบูชา หนึ่งแสนเพื่อสังฆบูชา หนึ่งแสนเพื่อพระนิโครธเถระผู้เป็นอาจารย์ของพระองค์ และหนึ่งแสนเพื่อเป็นค่าเภสัชที่ประตูทั้ง ๔ รวมเป็นห้าแสน ได้ทรงให้ลาภสักการะอันโอฬารเป็นไปในพระศาสนา Titthiyā hatalābhasakkārā antamaso ghāsacchādanamattampi alabhantā lābhasakkāraṃ patthayamānā bhikkhūsu pabbajitvā sakāni sakāni diṭṭhigatāni – ‘‘ayaṃ dhammo, ayaṃ vinayo, idaṃ satthusāsana’’nti dīpenti. Pabbajjaṃ alabhamānāpi sayameva kese chinditvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā vihāresu vicarantā uposathakammādikaraṇakāle saṅghamajjhaṃ pavisanti. Te bhikkhusaṅghena dhammena vinayena satthusāsanena niggayhamānāpi dhammavinayānulomāya paṭipattiyā asaṇṭhahantā anekarūpaṃ sāsanassa abbudañca malañca kaṇṭakañca samuṭṭhāpenti. Keci aggiṃ paricaranti, keci pañcātape tapanti, keci ādiccaṃ anuparivattanti, keci ‘‘dhammañca vinayañca vobhindissāmā’’ti tathā tathā paggaṇhiṃsu. Tadā bhikkhusaṅgho na tehi saddhiṃ uposathaṃ vā pavāraṇaṃ vā akāsi. Asokārāme satta vassāni uposatho upacchijji. พวกเดียรถีย์เสื่อมลาภสักการะ ไม่ได้แม้เพียงอาหารและเครื่องนุ่งห่ม ปรารถนาลาภสักการะ จึงบวชในหมู่ภิกษุ แล้วแสดงทิฏฐิของตนๆ ว่า ‘นี่คือธรรม นี่คือวินัย นี่คือคำสอนของพระศาสดา’ แม้พวกที่ไม่ได้บรรพชา ก็โกนผมเอง นุ่งห่มผ้ากาสายะ เที่ยวไปในวิหารทั้งหลาย ในเวลาทำอุโบสถกรรมเป็นต้น ก็เข้าไปสู่ท่ามกลางสงฆ์ พวกเขาแม้ถูกภิกษุสงฆ์ข่มด้วยธรรม ด้วยวินัย ด้วยคำสอนของพระศาสดา ก็ไม่ตั้งอยู่ในปฏิปทาอันอนุโลมแก่ธรรมวินัย ได้ก่ออัพพุด มลทิน และหนามในพระศาสนาขึ้นเป็นอันมาก บางพวกบำเรอไฟ บางพวกบำเพ็ญปัญจตบะ บางพวกบูชาพระอาทิตย์ บางพวกยกย่องลัทธิของตนโดยประการต่างๆ ว่า ‘เราจะทำลายธรรมและวินัย’ ครั้งนั้น ภิกษุสงฆ์จึงไม่ทำอุโบสถหรือปวารณากับพวกเขา อุโบสถในอโศการามจึงขาดไปถึง ๗ ปี Rājā ‘‘āṇāya kāressāmī’’ti vāyamantopi kāretuṃ nāsakkhi, aññadatthu duggahitagāhinā bālena amaccena anekesu bhikkhūsu jīvitā voropitesu vippaṭisārī ahosi. So tañca vippaṭisāraṃ tañca sāsane uppannaṃ abbudaṃ vūpasametukāmo ‘‘ko nu kho imasmiṃ atthe paṭibalo’’ti saṅghaṃ pucchitvā ‘‘moggaliputtatissatthero, mahārājā’’ti sutvā saṅghassa vacanena ahogaṅgāpabbatato theraṃ pakkosāpetvā iddhipāṭihāriyadassanena therassa ānubhāve nibbicikiccho attano kukkuccaṃ pucchitvā vippaṭisāraṃ vūpasamesi. Theropi taṃ rājuyyāneyeva vasanto satta divasāni samayaṃ uggaṇhāpesi. So uggahitasamayo sattame divase asokārāme bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā sāṇipākāraṃ parikkhipāpetvā sāṇipākārantare nisinno ekaladdhike ekaladdhike bhikkhū ekato ekato kāretvā ekamekaṃ bhikkhusamūhaṃ pakkosāpetvā pucchi – ‘‘bhante, kiṃvādī sammāsambuddho’’ti? Tato sassatavādino – ‘‘sassatavādī’’ti āhaṃsu. Ekaccasassatikā, antānantikā, amarāvikkhepikā, adhiccasamuppannikā, saññīvādā, asaññīvādā, nevasaññīnāsaññīvādā, ucchedavādā, diṭṭhadhammanibbānavādā – ‘‘diṭṭhadhammanibbānavādī’’ti āhaṃsu. Rājā paṭhamameva samayassa uggahitattā nayime bhikkhū aññatitthiyā imeti ñatvā tesaṃ setakāni vatthāni datvā uppabbājesi. Te sabbepi saṭṭhisahassā ahesuṃ. พระราชาแม้ทรงพยายามว่า ‘เราจะให้ทำ (อุโบสถ) ด้วยอาณัติ’ ก็ไม่สามารถให้ทำได้ มิหนำซ้ำ เมื่อภิกษุจำนวนมากถูกอำมาตย์พาลผู้ถือเอาผิดปลงชีวิตเสียแล้ว ก็ทรงเดือดร้อนพระทัย พระองค์ทรงประสงค์จะระงับความเดือดร้อนพระทัยนั้นและอัพพุดที่เกิดขึ้นในพระศาสนานั้น จึงตรัสถามสงฆ์ว่า ‘ใครหนอสามารถในเรื่องนี้’ ครั้นทรงสดับว่า ‘พระโมคคลีบุตรติสสเถระ พระเจ้าข้า’ จึงรับสั่งให้เรียกพระเถระมาจากภูเขาอโหคงคาตามคำของสงฆ์ ทรงเห็นอิทธิปาฏิหาริย์แล้ว ก็หมดความสงสัยในอานุภาพของพระเถระ ทูลถามความรังเกียจของพระองค์แล้ว ก็ทรงระงับความเดือดร้อนพระทัยได้ แม้พระเถระก็ให้พระราชานั้นทรงเรียนลัทธิตลอด ๗ วัน ขณะประทับอยู่ในพระราชอุทยานนั่นเอง พระราชาผู้ทรงเรียนลัทธิจบแล้ว ในวันที่ ๗ จึงรับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในอโศการาม รับสั่งให้ล้อมวงด้วยม่านผ้า ประทับนั่งภายในวงม่าน รับสั่งให้ภิกษุผู้มีลัทธิเดียวกันๆ รวมกันเป็นกลุ่มๆ แล้วรับสั่งให้เรียกหมู่ภิกษุแต่ละกลุ่มเข้ามาตรัสถามว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงมีวาทะอย่างไร’ ลำดับนั้น พวกสัสสตวาทีทูลว่า ‘ทรงเป็นสัสสตวาที’ พวกเอกัจจสัสสติกะ อันตานันติกะ อมราวิกเขปิกะ อธิจจสมุปปันนิกะ สัญญีวาทะ อสัญญีวาทะ เนวสัญญีนาสัญญีวาทะ อุจเฉทวาทะ และทิฏฐธรรมนิพพานวาทะ ทูลว่า ‘ทรงเป็นทิฏฐธรรมนิพพานวาที’ พระราชาเพราะทรงเรียนลัทธิไว้ก่อนแล้ว จึงทรงทราบว่า ‘เหล่านี้ไม่ใช่ภิกษุ เป็นพวกเดียรถีย์อื่น’ แล้วพระราชทานผ้าขาวแก่พวกเขา ให้สึกเสีย พวกเขาทั้งหมดมีจำนวน ๖๐,๐๐๐ รูป Athaññe bhikkhū pakkosāpetvā pucchi – ‘‘kiṃvādī, bhante, sammāsambuddho’’ti? ‘‘Vibhajjavādī, mahārājā’’ti. Evaṃ vutte rājā theraṃ pucchi – ‘‘vibhajjavādī, bhante, sammāsambuddho’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. Tato rājā ‘suddhaṃ dāni, bhante, sāsanaṃ, karotu bhikkhusaṅgho uposatha’nti ārakkhaṃ datvā nagaraṃ pāvisi. Samaggo saṅgho sannipatitvā uposathaṃ akāsi. Tasmiṃ sannipāte saṭṭhibhikkhusatasahassāni ahesuṃ. Tasmiṃ samāgame moggaliputtatissatthero yāni ca tadā uppannāni vatthūni, yāni ca āyatiṃ uppajjissanti, sabbesampi tesaṃ paṭibāhanatthaṃ satthārā dinnanayavaseneva tathāgatena ṭhapitamātikaṃ vibhajanto sakavāde pañca suttasatāni paravāde pañcāti suttasahassaṃ āharitvā imaṃ parappavādamathanaṃ āyatilakkhaṇaṃ kathāvatthuppakaraṇaṃ abhāsi. ลำดับนั้น (พระเจ้าอโศก) รับสั่งให้เรียกภิกษุเหล่าอื่นมาแล้ว ตรัสถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสัมมาสัมพุทธเจ้ามีวาทะว่าอย่างไร" (ภิกษุเหล่านั้นทูลว่า) "มหาบพิตร (พระสัมมาสัมพุทธเจ้า) เป็นวิภัชชวาที" เมื่อภิกษุเหล่านั้นทูลอย่างนี้แล้ว พระราชาจึงตรัสถามพระเถระว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นวิภัชชวาทีหรือ" (พระเถระทูลว่า) "ขอถวายพระพร มหาบพิตร" ลำดับนั้น พระราชาตรัสว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้ พระศาสนาบริสุทธิ์แล้ว ขอพระภิกษุสงฆ์จงทำอุโบสถเถิด" แล้วพระราชทานอารักขา เสด็จเข้าสู่พระนคร พระสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันประชุมทำอุโบสถ ในการประชุมนั้น มีภิกษุ ๖๐ แสนรูป ในการประชุมนั้น พระโมคคลีบุตรติสสเถระ เพื่อจะทรงกำจัดเรื่องราวทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วในครั้งนั้น และที่จะเกิดขึ้นในอนาคตทั้งหมด ทรงจำแนกมาติกาที่พระตถาคตทรงตั้งไว้แล้วตามนัยที่พระศาสดาทรงประทานไว้นั่นเทียว ทรงยกสูตร ๕๐๐ ในสกวาท และ ๕๐๐ ในปรวาท รวมเป็น ๑,๐๐๐ สูตร แล้วได้ตรัสกถาวัตถุประกะระณะนี้ ซึ่งย่ำยีปรัปปวาท มีลักษณะเป็นไปเพื่ออนาคต Tato saṭṭhisatasahassasaṅkhyesu bhikkhū uccinitvā tipiṭakapariyattidharānaṃ pabhinnapaṭisambhidānaṃ bhikkhūnaṃ sahassamekaṃ gahetvā yathā mahākassapatthero ca yasatthero ca dhammañca vinayañca saṅgāyiṃsu; evameva saṅgāyanto sāsanamalaṃ visodhetvā tatiyasaṅgītiṃ akāsi. Tattha abhidhammaṃ saṅgāyanto imaṃ yathābhāsitaṃ pakaraṇaṃ saṅgahaṃ āropesi. Tena vuttaṃ – ลำดับนั้น ท่าน (พระโมคคลีบุตรติสสเถระ) ได้คัดเลือกภิกษุจากจำนวน ๖๐ แสนรูป เอาภิกษุผู้ทรงพระไตรปิฎก แตกฉานในปฏิสัมภิทา ๑,๐๐๐ รูป แล้วทำการสังคายนาพระธรรมและพระวินัย ชำระมลทินแห่งพระศาสนา กระทำตติยสังคายนา เหมือนอย่างที่พระมหากัสสปเถระและพระยสเถระได้กระทำแล้ว ฉันใดก็ฉันนั้น ในการสังคายนานั้น เมื่อทำการสังคายนาพระอภิธรรม ท่านได้ยกปกรณ์นี้ตามที่ได้กล่าวไว้แล้วขึ้นสู่การสังคายนาด้วย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า - ‘‘Yaṃ puggalakathādīnaṃ, kathānaṃ vatthubhāvato; Kathāvatthuppakaraṇaṃ, saṅkhepena adesayī. พระโมคคลีบุตรติสสเถระได้แสดงกถาวัตถุประกะระณะโดยย่อ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งกถาทั้งหลาย มีปุคคลกถาเป็นต้น ‘‘Mātikāṭhapaneneva, ṭhapitassa surālaye; Tassa moggaliputtena, vibhattassa mahītale. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งไว้ในเทวโลกด้วยการทรงตั้งมาติกาเท่านั้น ส่วนพระโมคคลีบุตรเถระได้จำแนกไว้บนพื้นปฐพี ‘‘Idāni yasmā sampatto, atthasaṃvaṇṇanākkamo; Tasmā naṃ vaṇṇayissāmi, taṃ suṇātha samāhitā’’ti. บัดนี้ เพราะลำดับแห่งการพรรณนาเนื้อความมาถึงแล้ว ฉะนั้น ข้าพเจ้าจักพรรณนาเนื้อความนั้น ขอท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังเนื้อความนั้นเถิด Nidānakathā niṭṭhitā. นิทานกถา จบ. Mahāvaggo มหาวรรค 1. Puggalakathā 1. ปุคคลกถา 1. Suddhasaccikaṭṭho 1. สุทธสัจจิกัฏฐะ 1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā 1. อนุโลมปัจจนีกวรรณนา 1. Tattha puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenāti ayaṃ pucchā. Āmantāti ayaṃ paṭijānanā. Kassa panāyaṃ pucchā, kassa paṭijānanāti? Asukassāti na vattabbā. Bhagavatā hi imasmiṃ pakaraṇe nānappakārānaṃ laddhīnaṃ visodhanatthaṃ tantivasena mātikā ṭhapitā. Sā therena satthārā dinnanaye ṭhatvā tantivasena vibhattā. Na hi thero yattakā ettha vādamaggā dassitā, tattakehi vādīhi saddhiṃ vādena viggāhikakathaṃ kathesi. Evaṃ santepi pana tāsaṃ tāsaṃ kathānaṃ atthassa sukhāvadhāraṇatthaṃ sakavādīpucchā, paravādīpucchā, sakavādīpaṭiññā, paravādīpaṭiññāti evaṃ vibhāgaṃ dassetvāva atthavaṇṇanaṃ karissāma. 1. ในคำเหล่านั้น คำว่า "บุคคลย่อมมีอยู่โดยอรรถสัจจะและปรมัตถะหรือ" นี้เป็นคำถาม คำว่า "ใช่" นี้เป็นการยอมรับ ก็คำถามนี้เป็นของใคร การยอมรับเป็นของใคร ไม่พึงกล่าวว่า "เป็นของผู้นั้นผู้นี้" จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งมาติกาไว้โดยนัยแห่งตำราในปกรณ์นี้ เพื่อชำระลัทธิต่างๆ ให้หมดจด มาติกานั้น พระเถระยืนอยู่ในนัยที่พระศาสดาทรงประทานแล้ว ได้จำแนกไว้โดยนัยแห่งตำรา ก็พระเถระมิได้กระทำวิคคาหิกกถาด้วยวาทะกับวาทีทั้งหลายมากเท่าทางแห่งวาทะที่แสดงไว้ในที่นี้ แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น เพื่อให้เข้าใจความหมายของกถาเหล่านั้นได้โดยง่าย เราจักแสดงการจำแนกอย่างนี้ว่า คำถามของสกวาที คำถามของปรวาที การยอมรับของสกวาที การยอมรับของปรวาที แล้วจึงจักพรรณนาเนื้อความ Puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenāti hi ayaṃ sakavādīpucchā. Tāya ‘‘ye atthi puggaloti evaṃladdhikā puggalavādino, te evaṃ pucchitabbā’’ti dīpeti. Ke pana puggalavādinoti? Sāsane vajjiputtakā ceva samitiyā ca bahiddhā ca bahū aññatitthiyā. Tattha puggaloti attā, satto jīvo. Upalabbhatīti paññāya upagantvā labbhati, ñāyatīti attho. Saccikaṭṭhaparamatthenāti ettha saccikaṭṭhoti māyāmarīciādayo viya abhūtākārena aggahetabbo bhūtaṭṭho. Paramatthoti anussavādivasena aggahetabbo uttamattho. Ubhayenāpi yo parato ‘‘puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthena, rūpañca upalabbhatī’’tiādinā khandhāyatanadhātuindriyavasena sattapaññāsavidho dhammappabhedo dassito. Yathā so bhūtena sabhāvaṭṭhena upalabbhati, evaṃ tava puggalo upalabbhatīti pucchati. Paravādī āmantāti paṭijānāti. Paṭijānanañhi katthaci ‘‘āma, bhante’’ti āgacchati, katthaci ‘‘āmo’’ti paṭijānanaṃ āgacchati. Idha pana ‘‘āmantā’’ti āgataṃ. Tatrāyaṃ adhippāyo – so hi yaṃ taṃ parato vuttaṃ bhagavatā – ‘‘atthi puggalo attahitāya paṭipanno’’ti suttaṃ āgataṃ, taṃ gahetvā yasmā pana bhagavā saccavādī na visaṃvādanapurekkhāro vācaṃ bhāsati, nāpi anussavādivasena dhammaṃ deseti, sadevakaṃ pana lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti, tasmā yo tena vutto ‘‘atthi puggalo attahitāya paṭipanno’’ti, so saccikaṭṭhaparamattheneva atthīti laddhiṃ gahetvā ‘‘āmantā’’ti paṭijānāti. คำว่า "บุคคลย่อมมีอยู่โดยอรรถสัจจะและปรมัตถะหรือ" นี้เป็นคำถามของสกวาที ด้วยคำถามนั้น ท่านแสดงว่า "ปุคคลวาทีเหล่าใดมีลัทธิว่า 'บุคคลมีอยู่' ปุคคลวาทีเหล่านั้นพึงถูกถามอย่างนี้" ก็ใครเล่าชื่อว่าปุคคลวาที? (ตอบว่า) ในพระศาสนา ได้แก่ พวกวัชชีปุตตกะและสัมมิติยะ และภายนอกพระศาสนา ได้แก่ อัญเดียรถีย์จำนวนมาก ในคำเหล่านั้น คำว่า "บุคคล" ได้แก่ อัตตา สัตว์ ชีวะ คำว่า "ย่อมมีอยู่" (อุปลัพภติ) หมายความว่า เข้าไปได้ด้วยปัญญา คือ รู้ได้ คำว่า "โดยอรรถสัจจะและปรมัตถะ" ในคำนั้น คำว่า "สัจจิกัฏฐะ" คือ อรรถที่มีอยู่จริง ไม่พึงถือโดยอาการที่ไม่มีอยู่จริงเหมือนมายาและพยับแดดเป็นต้น คำว่า "ปรมัตถะ" คือ อรรถอันสูงสุด ไม่พึงถือโดยนัยแห่งการฟังตามกันมาเป็นต้น ด้วยบททั้งสองนั้น ท่านถามว่า ประเภทแห่งธรรม ๕๗ อย่าง โดยความเป็นขันธ์ อายตนะ ธาตุ อินทรีย์ ที่แสดงไว้ในเบื้องหน้าด้วยคำเป็นต้นว่า "บุคคลย่อมมีอยู่โดยอรรถสัจจะและปรมัตถะ และรูปก็ย่อมมีอยู่" ธรรมนั้นย่อมมีอยู่โดยอรรถคือสภาวะที่มีอยู่จริงฉันใด บุคคลของท่านก็ย่อมมีอยู่ฉันนั้นหรือ ปรวาทียอมรับว่า "ใช่" (อามันตา) จริงอยู่ การยอมรับในบางแห่งมาว่า "อาม ภนฺเต" (ใช่ ขอรับ ท่านผู้เจริญ) ในบางแห่งการยอมรับมาว่า "อาโม" (ใช่) แต่ในที่นี้มาว่า "อามนฺตา" (ใช่) ในคำนั้นมีอธิบายดังนี้ คือ ปรวาทีนั้นถือเอาพระสูตรที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในเบื้องหน้าว่า "บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนมีอยู่" และเพราะว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ตรัสแต่คำจริง ไม่ตรัสวาจาโดยมีความประสงค์จะลวง ทั้งไม่ทรงแสดงธรรมโดยนัยแห่งการฟังตามกันมาเป็นต้น แต่ทรงรู้ยิ่งด้วยพระองค์เอง ทรงทำให้แจ้งแล้วจึงทรงประกาศแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก เพราะฉะนั้น บุคคลที่พระองค์ตรัสไว้ว่า "บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนมีอยู่" นั้น มีอยู่โดยอรรถสัจจะและปรมัตถะทีเดียว ดังนี้ จึงยึดถือลัทธิแล้วยอมรับว่า "ใช่" Athassa tādisassa lesavacanassa chalavādassa okāsaṃ adadamāno sakavādī yo saccikaṭṭhotiādimāha. Tatrāyaṃ adhippāyo – yvāyaṃ parato ‘‘sappaccayo appaccayo, saṅkhato asaṅkhato, sassato, asassato sanimitto animitto’’ti evaṃ paridīpito rūpādisattapaññāsavidho dhammappabhedo āgato; na sammutisaccavasena, nāpi anussavādivasena gahetabbo. Attano pana bhūtatāya eva saccikaṭṭho, attapaccakkhatāya ca paramattho. Taṃ sandhāyāha – ‘‘yo saccikaṭṭho paramattho, tato so puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā’’ti. ลำดับนั้น สกวาทีไม่ให้โอกาสแก่วาทะอันเป็นเลศของวาทีผู้ฉลาดในการกล่าวคำหลอกลวงเช่นนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "โย สจฺจิกฏฺโฐ" (สิ่งใดเป็นสัจจิกัฏฐะ) ในคำนั้นมีอธิบายดังนี้ คือ ประเภทแห่งธรรม ๕๗ อย่าง มีรูปเป็นต้น ที่ท่านแสดงไว้ในเบื้องหน้าอย่างนี้ว่า "มีปัจจัย ไม่มีปัจจัย, เป็นสังขตะ เป็นอสังขตะ, เที่ยง ไม่เที่ยง, มีนิมิต ไม่มีนิมิต" ธรรมนั้นไม่พึงถือโดยนัยแห่งสมมติสัจจะ หรือโดยนัยแห่งการฟังตามกันมาเป็นต้น แต่เป็นสัจจิกัฏฐะเพราะความเป็นของจริงแท้ของตน และเป็นปรมัตถะเพราะเป็นสิ่งที่ประจักษ์แก่ตน ท่านหมายถึงธรรมนั้นจึงกล่าวว่า "สิ่งใดเป็นสัจจิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ บุคคลนั้นย่อมมีอยู่โดยอรรถสัจจะและปรมัตถะจากสิ่งนั้นหรือ" Tatoti karaṇavacanametaṃ, tasmā tena saccikaṭṭhaparamatthena so puggalo upalabbhatīti ayamettha attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ruppanādibhedena vā sappaccayādibhedena vā ākārena yo saccikaṭṭhaparamattho upalabbhati, kiṃ te puggalopi tenākārena upalabbhatīti? Na hevaṃ vattabbeti avajānanā paravādissa. So hi tathārūpaṃ puggalaṃ anicchanto avajānāti. Tatrāyaṃ padacchedo – ‘na hi evaṃ vattabbe’ti, na hi evantipi vaṭṭati. Dvinnampi evaṃ na vattabboti attho. บทว่า ตโต นี้ เป็นศัพท์แสดงเหตุ ฉะนั้น ความหมายในที่นี้คือ บุคคลนั้นย่อมปรากฏได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถัตถะนั้น อธิบายว่า สัจฉิกัฏฐปรมัตถัตถะใดที่ปรากฏได้โดยอาการคือความสลายไปเป็นต้น หรือโดยอาการคือความมีปัจจัยเป็นต้น บุคคลของท่านก็ปรากฏได้โดยอาการนั้นด้วยหรือ? คำว่า น เหวํ วตฺตพฺเพ (ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น) เป็นการแสดงความดูหมิ่นของปรวาที เพราะว่าปรวาทีนั้นไม่ปรารถนาบุคคลเช่นนั้น จึงดูหมิ่น ในบทนั้น มีการตัดบทดังนี้ว่า ‘น หิ เอวํ วตฺตพฺเพ’ติ, ตัดบทเป็น น หิ เอวนฺติ ก็ได้ ความหมายคือ ไม่พึงกล่าวอย่างนั้นทั้งสองอย่าง Ājānāhi niggahanti sakavādivacanaṃ. Yasmā te purimāya vattabbapaṭiññāya pacchimā navattabbapaṭiññā, pacchimāya ca purimā na sandhiyati, tasmāpi niggahaṃ patto. Taṃ niggahaṃ dosaṃ aparādhaṃ sampaṭicchāhīti attho. Evaṃ niggahaṃ ājānāpetvā idāni taṃ ṭhapanāya ceva anulomapaṭilomato pāpanāropanānañca vasena pākaṭaṃ karonto hañci puggalotiādimāha. Tattha hañci puggalo upalabbhatīti yadi puggalo upalabbhati, sace puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenāti attho. Ayaṃ tāva paravādīpakkhassa ṭhapanato niggahapāpanāropanānaṃ lakkhaṇabhūtā anulomaṭhapanā nāma. Tena vata retiādi anulomapakkhe niggahassa pāpitattā anulomapāpanā nāma. Tattha tenāti kāraṇavacanaṃ. Vatāti okappanavacanaṃ. Reti āmantanavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – tena, re vattabbe vata, re hambho, bhadramukha, tena kāraṇena vattabboyevāti. Yaṃ tattha vadesītiādi anulomapakkhe niggahassa āropitattā anulomaropanā nāma. Yaṃ tassa pariyosāne micchātipadaṃ tassa purato idaṃ te’ti āharitabbaṃ. Idaṃ te micchāti ayañhettha attho. Parato ca pāḷiyaṃ etaṃ āgatameva. บทว่า อาชานาหิ นิคฺคหํ (จงรับรู้นิคคหะ) เป็นคำของสกวาที เพราะเหตุที่ปฏิญญาว่าไม่พึงกล่าวในภายหลังของท่าน ไม่สอดคล้องกับปฏิญญาว่าพึงกล่าวในเบื้องต้น และปฏิญญาในเบื้องต้นก็ไม่สอดคล้องกับปฏิญญาในภายหลัง ฉะนั้น ท่านจึงถึงซึ่งนิคคหะ ความหมายคือ ท่านจงยอมรับนิคคหะ โทษ ความผิดนั้น เมื่อทรงให้รับรู้นิคคหะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงกระทำนิคคหะนั้นให้ปรากฏโดยการตั้งรูปคำถาม (ฐปนา) และโดยการโยกเข้าหาและการยกขึ้นเป็นโทษ (ปาปนาและอาโรปนา) ตามลำดับอนุโลมและปฏิโลม จึงตรัสคำเป็นต้นว่า หญฺจิ ปุคฺคโล ในบทเหล่านั้น บทว่า หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ ความว่า หากบุคคลย่อมปรากฏได้ ถ้าบุคคลย่อมปรากฏได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถัตถะ นี้เรียกว่า อนุโลมฐปนา ซึ่งเป็นลักษณะแห่งนิคคหะ ปาปนา และอาโรปนา โดยการตั้งปักขะของปรวาทีขึ้นก่อน บทว่า เตน วต เร เป็นต้น ชื่อว่า อนุโลมปาปนา เพราะเป็นการโยกนิคคหะเข้าหาในฝ่ายอนุโลม ในบทเหล่านั้น บทว่า เตน เป็นศัพท์แสดงเหตุ บทว่า วต เป็นศัพท์แสดงการยอมรับ บทว่า เร เป็นศัพท์สำหรับเรียก อธิบายว่า แน่ะท่านผู้เจริญ ท่านควรจะกล่าวโดยเหตุนั้นทีเดียว บทว่า ยํ ตตฺถ วเทสิ เป็นต้น ชื่อว่า อนุโลมอาโรปนา เพราะเป็นการยกนิคคหะขึ้นเป็นโทษในฝ่ายอนุโลม บทว่า มิจฺฉา ที่สุดแห่งคำนั้น พึงนำบทว่า อิทํ เต มาไว้ข้างหน้า ความหมายในที่นี้คือ คำของท่านนี้ผิด และในบาลีต่อไป คำนี้ก็มาแล้วนั่นเอง No ce pana vattabbetiādi ‘‘na hevaṃ vattabbe’’ti paṭikkhittapakkhassa ṭhapitattā paṭilomato niggahapāpanāropanānaṃ lakkhaṇabhūtā paṭilomaṭhapanā nāma. No ca vata retiādi paṭilomapakkhe niggahassa pāpitattā paṭilomapāpanā nāma. Puna yaṃ tattha vadesītiādi paṭilomapakkhe niggahassa āropitattā paṭilomaropanā nāma. Idhāpi pariyosāne micchātipadassa purato idaṃ teti āharitabbameva. Paratopi evarūpesu ṭhānesu eseva nayo. บทว่า โน เจ ปน วตฺตพฺเพ เป็นต้น ชื่อว่า ปฏิโลมฐปนา ซึ่งเป็นลักษณะแห่งนิคคหะ ปาปนา และอาโรปนา โดยเป็นปฏิโลม เพราะเป็นการตั้งปักขะที่ถูกปฏิเสธไว้ว่า "น เหวํ วตฺตพฺเพ" (ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น) บทว่า โน จ วต เร เป็นต้น ชื่อว่า ปฏิโลมปาปนา เพราะเป็นการโยกนิคคหะเข้าหาในฝ่ายปฏิโลม อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ยํ ตตฺถ วเทสิ เป็นต้น ชื่อว่า ปฏิโลมอาโรปนา เพราะเป็นการยกนิคคหะขึ้นเป็นโทษในฝ่ายปฏิโลม แม้ในที่นี้ ก็พึงนำบทว่า อิทํ เต มาไว้ข้างหน้าบทว่า มิจฺฉา ในตอนท้ายนั่นเอง แม้ในที่อื่น ๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ ก็มีนัยนี้เช่นกัน Tatrāyaṃ ādito paṭṭhāya saṅkhepattho – yadi puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthena, tena vata bho so upalabbhatīti vattabbo. Yaṃ pana tattha vadesi ‘‘vattabbo kho purimapañhe ‘saccikaṭṭhaparamatthena upalabbhatī’ti, no ca vattabbo dutiyapañhe ‘tato so puggalo upalabbhatī’’’ti, idaṃ te micchāti evaṃ tāva anulomato ṭhapanāpāpanāropanā honti. Atha na vattabbo dutiyapañhe ‘‘tato so upalabbhatī’’ti, purimapañhepi na vattabbova. Yaṃ panettha vadesi ‘‘vattabbo kho purimapañhe ‘saccikaṭṭhaparamatthena upalabbhatī’ti, no ca vattabbo dutiyapañhe ‘tato so puggalo upalabbhatī’’’ti, idaṃ te micchāti evaṃ paṭilomato ṭhapanāpāpanāropanā honti. Evametaṃ niggahassa ca anulomapaṭilomato catunnaṃ pāpanāropanānañca vuttattā upalabbhatītiādikaṃ anulomapañcakaṃ nāma. Ettha ca kiñcāpi anulomato pāpanāropanāhi eko, paṭilomato pāpanāropanāhi ekoti dve niggahā katā. ‘Ājānāhi niggaha’nti etasseva panettha puggalo upalabbhatīti paṭhamaṃ vādaṃ nissāya paṭhamassa niggahassa dvīhākārehi āropitattā ekovāyaṃ niggahoti paṭhamo niggaho. ในเรื่องนั้น มีความย่อตั้งแต่ต้นดังนี้ – หากบุคคลย่อมปรากฏได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถัตถะ ก็พึงกล่าวว่า "แน่ะท่านผู้เจริญ บุคคลนั้นย่อมปรากฏได้โดยเหตุนั้น" ส่วนที่ท่านกล่าวในที่นั้นว่า "ในปัญหาข้อแรก พึงกล่าวว่า 'ย่อมปรากฏได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถัตถะ' แต่ในปัญหาข้อที่สอง ไม่พึงกล่าวว่า 'บุคคลนั้นย่อมปรากฏได้โดยเหตุนั้น'" คำของท่านนี้ผิด ดังนี้ เป็นฐปนา ปาปนา และอาโรปนาโดยอนุโลม อนึ่ง ถ้าในปัญหาข้อที่สอง ไม่พึงกล่าวว่า "บุคคลนั้นย่อมปรากฏได้โดยเหตุนั้น" แม้ในปัญหาข้อแรกก็ไม่พึงกล่าวเช่นกัน ส่วนที่ท่านกล่าวในที่นี้ว่า "ในปัญหาข้อแรก พึงกล่าวว่า 'ย่อมปรากฏได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถัตถะ' แต่ในปัญหาข้อที่สอง ไม่พึงกล่าวว่า 'บุคคลนั้นย่อมปรากฏได้โดยเหตุนั้น'" คำของท่านนี้ผิด ดังนี้ เป็นฐปนา ปาปนา และอาโรปนาโดยปฏิโลม ด้วยเหตุที่นิคคหะ และปาปนากับอาโรปนา ๔ อย่าง โดยอนุโลมและปฏิโลม ได้ถูกกล่าวไว้อย่างนี้แล้ว หมวดคำถามที่ขึ้นต้นว่า อุปลพฺภติ จึงชื่อว่า อนุโลมปัญจกะ และในที่นี้ แม้ว่านิคคหะ ๒ อย่าง คือ นิคคหะหนึ่งโดยปาปนาและอาโรปนาฝ่ายอนุโลม และนิคคหะหนึ่งโดยปาปนาและอาโรปนาฝ่ายปฏิโลม จะได้ถูกกระทำแล้ว แต่เพราะคำว่า ‘อาชานาหิ นิคฺคหํ’ นี้เอง ได้ถูกยกขึ้นเป็นโทษโดยอาการ ๒ อย่างแก่นิคคหะที่หนึ่ง โดยอาศัยวาทะแรกที่ว่า ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ’ ฉะนั้น นิคคหะนี้จึงเป็นนิคคหะเดียว คือนิคคหะที่หนึ่ง 2. Idāni paccanīkanayo hoti. Tattha pucchā paravādissa. So hi ‘‘atthi puggalo attahitāya paṭipanno’’ti gahitattā ‘‘nupalabbhatī’’ti asampaṭicchanto evaṃ pucchati. Sakavādī yathā rūpādidhammā upalabbhanti, evaṃ anupalabbhanīyato āmantāti paṭijānāti. Puna itaro attanā adhippetaṃ saccikaṭṭhaṃyeva sandhāya yo saccikaṭṭhotiādimāha. Sammutisaccaparamatthasaccāni vā ekato katvāpi evamāha. Sakavādī ‘puggalo’ti upādāpaññattisabbhāvatopi dvinnaṃ saccānaṃ ekato katvā pucchitattāpi na hevanti paṭikkhipati. 2. บัดนี้ เป็นปัจจนีกนัย (นัยปฏิเสธ) ในนัยนั้น คำถามเป็นของปรวาที เพราะว่าปรวาทีนั้นยึดถือว่า "บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนมีอยู่" จึงไม่ยอมรับว่า "บุคคลย่อมไม่ปรากฏ" แล้วถามอย่างนี้ สกวาทีปฏิญญาว่า "ใช่" เพราะบุคคลเป็นสิ่งที่ไม่พึงปรากฏได้เหมือนธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้นปรากฏได้ อีกฝ่ายหนึ่ง (ปรวาที) ก็กล่าวคำเป็นต้นว่า โย สจฺฉิกฏฺโฐ โดยหมายถึงสัจฉิกัฏฐะที่ตนประสงค์นั่นเอง หรือกล่าวอย่างนี้โดยรวมสมมติสัจจะและปรมัตถสัจจะเข้าด้วยกัน สกวาทีปฏิเสธว่า "ไม่ใช่อย่างนั้น" เพราะปรวาทีถามโดยรวมสัจจะทั้งสองเข้าด้วยกัน และเพราะ "บุคคล" เป็นเพียงอุปาทาบัญญัติเท่านั้น Idāni kiñcāpi tena paṭhamaṃ paramatthasaccavasena nupalabbhanīyatā sampaṭicchitā, pacchā sammutisaccavasena vomissakavasena vā paṭikkhittā. Paravādī pana ‘nupalabbhatī’ti vacanasāmaññamattaṃ chalavādaṃ nissāya yaṃ tayā paṭhamaṃ paṭiññātaṃ, taṃ pacchā paṭikkhittanti bhaṇḍanassa paṭibhaṇḍanaṃ viya attano katassa niggahakammassa paṭikammaṃ karonto ājānāhi paṭikammanti āha. Idāni yathāssa anulomapañcake sakavādinā vādaṭṭhapanaṃ katvā anulomapaṭilomato pāpanāropanāhi niggaho pākaṭo kato, evaṃ paṭikammaṃ pākaṭaṃ karonto hañci puggalotiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttanayeneva atthato veditabbaṃ. Yasmā panettha ṭhapanā nāma paravādīpakkhassa ṭhapanato ‘‘ayaṃ tava doso’’ti dassetuṃ ṭhapanamattameva hoti, na niggahassa vā paṭikammassa vā pākaṭabhāvakaraṇaṃ, pāpanāropanāhi panassa pākaṭakaraṇaṃ hoti. Tasmā idaṃ anulomapaṭilomato pāpanāropanānaṃ vasena catūhākārehi. Paṭikammassa katattā paṭikammacatukkaṃ nāmāti ekaṃ catukkaṃ veditabbaṃ. บัดนี้ แม้ว่าในตอนแรกท่านผู้นั้นจะยอมรับความที่หาไม่ได้โดยปรมัตถสัจจะแล้ว แต่ภายหลังก็ปฏิเสธโดยสมมติสัจจะหรือโดยโวหารสัจจะ. ส่วนปรวาทีอาศัยเพียงความสามัญแห่งถ้อยคำว่า ‘หาไม่ได้’ อันเป็นฉลวาท (วาทะลวง) กล่าวว่า สิ่งใดที่ท่านปฏิญญาไว้ในตอนแรก สิ่งนั้นท่านปฏิเสธในภายหลัง เหมือนเป็นการโต้ตอบการทะเลาะวิวาท กระทำการแก้คืนกรรมคือการข่มที่ตนทำไว้ จึงกล่าวว่า ‘จงรับรู้การแก้คืนเถิด’. บัดนี้ เหมือนอย่างที่ในอนุโลมปัญจกะ สกวาทีทำการตั้งวาทะแล้วทำการข่มให้ปรากฏด้วยการให้ถึงและการยกขึ้นตั้งโดยอนุโลมและปฏิโลม ฉันใด, เมื่อจะทำการแก้คืนให้ปรากฏ ก็กล่าวคำเป็นต้นว่า ‘หัญจิ ปุคคโล’ ฉันนั้น. เนื้อความนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ. เพราะว่าในที่นี้ การตั้งชื่อว่า ฐปนา เป็นเพียงการตั้งขึ้นเพื่อแสดงว่า ‘นี่เป็นโทษของท่าน’ เพราะเป็นการตั้งฝ่ายของปรวาที ไม่ใช่การทำให้การข่มหรือการแก้คืนปรากฏชัด แต่การทำให้ปรากฏชัดนั้นย่อมมีได้ด้วยการให้ถึงและการยกขึ้นตั้ง. เพราะฉะนั้น ข้อนี้พึงทราบว่าเป็นจตุกกะหนึ่ง ชื่อว่า ปฏิกัมมจตุกกะ เพราะเป็นการกระทำการแก้คืนด้วยอาการ ๔ อย่าง โดยอนุโลมและปฏิโลม ด้วยอำนาจแห่งการให้ถึงและการยกขึ้นตั้ง. 3. Evaṃ paṭikammaṃ katvā idāni yvāssa anulomapañcake sakavādinā niggaho kato, tassa tameva chalavādaṃ nissāya dukkaṭabhāvaṃ dassento tvañce pana maññasītiādimāha. Tattha tvaṃ ce pana maññasīti yadi tvaṃ maññasi. Vattabbe khoti idaṃ paccanīke āmantāti paṭiññaṃ sandhāya vuttaṃ. No ca vattabbeti idaṃ pana na hevāti avajānanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tena tava tatthāti tena kāraṇena tvaṃyeva tasmiṃ nupalabbhatīti pakkhe – ‘‘hevaṃ paṭijānantanti āmantā’’ti evaṃ paṭijānanto. Hevaṃ niggahetabbeti puna na hevāti avajānanto evaṃ niggahetabbo. Atha taṃ niggaṇhāmāti athevaṃ niggahārahaṃ taṃ niggaṇhāma. Suniggahito ca hosīti sakena matena niggahitattā suniggahito ca bhavasi. 3. ครั้นทำการแก้คืนอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงความเป็นสิ่งที่ทำได้ไม่ดีของการข่มที่สกวาทีได้กระทำไว้ในอนุโลมปัญจกะ โดยอาศัยฉลวาทนั้นนั่นแหละ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘ตฺวญฺเจ ปน มญฺญสิ’. ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘ตฺวญฺเจ ปน มญฺญสิ’ คือ ถ้าท่านสำคัญ. คำว่า ‘วัตตัพเพ โข’ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงปฏิญญาว่า ‘อามันตา’ ในฝ่ายปฏิปักษ์. ส่วนคำว่า ‘โน จ วัตตัพเพ’ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการดูหมิ่นว่า ‘น เหวํ’. บทว่า ‘เตน ตว ตตฺถ’ คือ เพราะเหตุนั้น ท่านนั่นแหละในฝ่ายที่ว่า ‘หาไม่ได้’ – คือผู้ปฏิญญาอย่างนี้ว่า ‘เหวํ ปฏิชานันตนฺติ อามนฺตา’. บทว่า ‘เหวํ นิคฺคเหตพฺเพ’ คือ ผู้ดูหมิ่นอีกว่า ‘น เหวํ’ พึงถูกข่มอย่างนี้. บทว่า ‘อถ ตํ นิคฺคณฺหาม’ คือ ถ้าเช่นนั้น เราข่มท่านผู้สมควรถูกข่มอย่างนี้. บทว่า ‘สุนิคฺคหิโต จ โหสิ’ คือ และท่านย่อมเป็นผู้ถูกข่มดีแล้ว เพราะถูกข่มด้วยมติของตน. Evamassa niggahetabbabhāvaṃ dassetvā idāni taṃ niggaṇhanto hañcītiādimāha. Tattha ṭhapanāpāpanāropanā heṭṭhā vuttanayeneva veditabbā. Pariyosāne pana idaṃ te micchāti idaṃ tava vacanaṃ micchā hotīti attho. Idaṃ chalavādena catūhi ākārehi niggahassa katattā niggahacatukkaṃ nāma. ครั้นแสดงความเป็นผู้ควรถูกข่มของปรวาทีอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะข่มปรวาทีนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘หัญจิ’. ในบทเหล่านั้น ฐปนา ปาปนา และโรปนา พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. แต่ในตอนท้าย บทว่า ‘อิทํ เต มิจฺฉา’ มีความหมายว่า คำของท่านนี้เป็นคำผิด. นี้ชื่อว่า นิคคหจตุกกะ เพราะเป็นการกระทำการข่มด้วยอาการ ๔ อย่าง โดยฉลวาท. 4. Evaṃ niggahaṃ katvāpi idāni ‘‘yadi ayaṃ mayā tava matena kato niggaho dunniggaho, yo mama tayā heṭṭhā anulomapañcake kato niggaho, sopi dunniggaho’’ti dassento ese ce dunniggahitetiādimāha. Tattha ese ce dunniggahiteti eso ce tava vādo mayā dunniggahito. Atha vā eso ce tava mayā kato niggaho dunniggaho. Hevamevaṃ tattha dakkhāti tatthāpi tayā mama heṭṭhā kate niggahe evamevaṃ passa. Idāni yvāssa heṭṭhā sakavādinā niggaho kato, taṃ ‘‘vattabbe kho’’tiādivacanena dassetvā puna taṃ niggahaṃ aniggahabhāvaṃ upanento no ca mayaṃ tayātiādimāha. Tattha no ca mayaṃ tayā tattha hetāya paṭiññāyātiādīsu ayamattho – yasmā so tayā mama kato niggaho dunniggaho, tasmā mayaṃ tayā tattha anulomapañcake āmantāti etāya paṭiññāya evaṃ paṭijānantā puna na hevāti paṭikkhepe katepi ‘‘ājānāhi niggaha’’nti evaṃ na niggahetabboyeva. Evaṃ aniggahetabbampi maṃ niggaṇhāsi, īdisena pana niggahena dunniggahitā mayaṃ homa. 4. แม้ทำการข่มอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงว่า ‘หากการข่มที่เราทำด้วยมติของท่านนี้ เป็นการข่มไม่ดี การข่มเราที่ท่านทำไว้ในอนุโลมปัญจกะในเบื้องต่ำนั้น ก็เป็นการข่มไม่ดีเช่นกัน’ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘เอเส เจ ทุนฺนิคฺคหิเต’. ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘เอเส เจ ทุนฺนิคฺคหิเต’ คือ หากวาทะของท่านนี้ เราข่มไม่ดี. หรืออีกอย่างหนึ่ง หากการข่มท่านที่เราทำนี้ เป็นการข่มไม่ดี. บทว่า ‘เหวเมวํ ตตฺถ ทกฺขา’ คือ ท่านจงเห็นอย่างนั้นเหมือนกัน แม้ในการข่มเราที่ท่านทำไว้ในเบื้องต่ำ. บัดนี้ ท่านแสดงการข่มที่สกวาทีทำไว้ในเบื้องต่ำด้วยคำเป็นต้นว่า ‘วัตตัพเพ โข’ แล้ว นำการข่มนั้นเข้าสู่ความเป็นสิ่งที่ไม่ใช่การข่มอีก จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘โน จ มยํ ตยา’. ในบทเหล่านั้น บทเป็นต้นว่า ‘โน จ มยํ ตยา ตตฺถ เหตาย ปฏิญฺญาย’ มีเนื้อความดังนี้ – เพราะเหตุที่การข่มเราที่ท่านทำนั้นเป็นการข่มไม่ดี เพราะฉะนั้น เราทั้งหลายผู้ปฏิญญาอย่างนี้ด้วยปฏิญญาว่า ‘อามันตา’ ในอนุโลมปัญจกะนั้น เมื่อทำการปฏิเสธอีกว่า ‘น เหวํ’ ก็ไม่ควรถูกท่านข่มอย่างนี้ว่า ‘จงรับรู้การข่มเถิด’. ท่านข่มเราผู้ไม่ควรถูกข่มอย่างนี้ แต่ด้วยการข่มเช่นนี้ เราทั้งหลายย่อมเป็นผู้ถูกข่มไม่ดี. Idāni yaṃ niggahaṃ sandhāya ‘‘dunniggahitā ca homā’’ti avoca, taṃ dassetuṃ hañci puggalo…pe… idaṃ te micchātiāha. Evamidaṃ anulomapaṭilomato catūhi pāpanāropanāhi niggahassa upanītattā upanayanacatukkaṃ nāma hoti. บัดนี้ เพื่อจะแสดงการข่มที่ท่านหมายถึงแล้วกล่าวว่า ‘และเราทั้งหลายเป็นผู้ถูกข่มไม่ดี’ จึงกล่าวว่า ‘หัญจิ ปุคคโล...ฯลฯ...อิทํ เต มิจฉา’. ด้วยเหตุนี้ นี้จึงชื่อว่า อุปนยนจตุกกะ เพราะเป็นการนำการข่มเข้ามาด้วยการให้ถึงและการยกขึ้นตั้ง ๔ อย่าง โดยอนุโลมและปฏิโลม. 5. Idāni ‘‘na hevaṃ niggahetabbe’’tiādikaṃ niggamanacatukkaṃ nāma hoti. Tattha na hevaṃ niggahetabbeti yathāhaṃ tayā niggahito, na hi evaṃ niggahetabbo. Etassa hi niggahassa dunniggahabhāvo mayā sādhito. Tena hīti tena kāraṇena, yasmā esa niggaho dunniggaho, tasmā yaṃ maṃ niggaṇhāsi hañci puggalo…pe… idaṃ te micchāti, idaṃ niggaṇhanaṃ tava micchāti attho. Tena hi ye kate niggaheti yena kāraṇena idaṃ micchā, tena kāraṇena yo tayā niggaho kato, so dukkaṭo. Yaṃ mayā paṭikammaṃ kataṃ, tadeva sukataṃ. Yāpi cesā paṭikammacatukkādivasena kathāmaggasampaṭipādanā katā, sāpi sukatā. Evametaṃ puggalo upalabbhatītiādikassa anulomapañcakassa nupalabbhatītiādikānaṃ paṭikammaniggahopanayananiggamanacatukkānaṃ vasena anulomapaccanīkapañcakaṃ nāma niddiṭṭhanti veditabbaṃ. Ettāvatā sakavādino pubbapakkhe sati paravādino vacanasāmaññamattena chalavādena jayo hoti. 5. บัดนี้ คำเป็นต้นว่า ‘น เหวํ นิคฺคเหตพฺเพ’ ชื่อว่า นิคคมนจตุกกะ. ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘น เหวํ นิคฺคเหตพฺเพ’ คือ ไม่ควรถูกข่มอย่างที่เราถูกท่านข่มเลย. เพราะความเป็นผู้ถูกข่มไม่ดีของการข่มนี้ เราได้ทำให้สำเร็จแล้ว. บทว่า ‘เตน หิ’ คือ เพราะเหตุนั้น, เพราะเหตุที่การข่มนี้เป็นการข่มไม่ดี, เพราะฉะนั้น การที่ท่านข่มเราว่า ‘หัญจิ ปุคคโล...ฯลฯ...อิทํ เต มิจฉา’ การข่มของท่านนี้จึงผิด. บทว่า ‘เตน หิ เย กเต นิคฺคเห’ คือ เพราะเหตุที่ข้อนี้ผิด, เพราะเหตุนั้น การข่มที่ท่านทำแล้ว จึงเป็นสิ่งที่ทำไม่ดี. การแก้คืนที่เราทำแล้วนั่นแหละ เป็นสิ่งที่ทำดีแล้ว. แม้การแสดงแนวทางแห่งถ้อยคำนี้ที่ทำไว้โดยนัยแห่งปฏิกัมมจตุกกะเป็นต้น ก็เป็นสิ่งที่ทำดีแล้ว. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า อนุโลมปัญจกะมีคำเป็นต้นว่า ‘ปุคคโล อุปลัพภติ’ และจตุกกะทั้งหลายมีคำเป็นต้นว่า ‘นุปลัพภติ’ คือ ปฏิกัมมจตุกกะ นิคคหจตุกกะ อุปนยนจตุกกะ และนิคคมนจตุกกะ ท่านเรียกว่า อนุโลมปัจจนีกปัญจกะ. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เมื่อสกวาทีมีปุพพปักษ์อยู่ ชัยชนะย่อมมีแก่ปรวาทีด้วยฉลวาทเพียงอาศัยความสามัญแห่งถ้อยคำ. 2. Paccanīkānulomavaṇṇanā 2. วรรณนาปัจจนีกานุโลม 6. Idāni yathā paravādino pubbapakkhe sati sakavādino dhammeneva tathena sujayo hoti, tathā vāduppattiṃ dassetuṃ puggalo nupalabbhatīti paccanīkānulomapañcakaṃ āraddhaṃ. Tattha paccanīke pucchā paravādissa, rūpādibhedaṃ saccikaṭṭhaparamatthaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Suddhasammutisaccaṃ vā paramatthamissakaṃ vā sammutisaccaṃ sandhāya yo saccikaṭṭhoti puna anuyogo paravādissa, sammutivasena nupalabbhatīti navattabbattā missakavasena vā anuyogassa saṃkiṇṇattā na hevanti paṭikkhepo sakavādissa. Paṭiññātaṃ paṭikkhipatīti vacanasāmaññamattena ājānāhi niggahantiādivacanaṃ paravādissa. Evamayaṃ puggalo nupalabbhatīti dutiyavādaṃ nissāya dutiyo niggaho hotīti veditabbo. Evaṃ tena chalena niggaho āropito. 6. บัดนี้ เพื่อจะแสดงกำเนิดแห่งวาทะว่า เมื่อปรวาทีตั้งปุพพปักข์อยู่ สกวาทีจะพึงมีชัยชนะโดยธรรมโดยแท้ได้อย่างไร ฉะนั้น ปัจจนีกานุโลมปัญจกะว่า 'บุคคลหาไม่ได้' จึงถูกตั้งขึ้น ในปัจจนีกปัญจกะนั้น คำถามเป็นของปรวาที, คำปฏิญญาเป็นของสกวาที โดยอ้างถึงสัจจิกัฏฐปรมัตถ์ที่มีความแตกต่างกันแห่งรูปเป็นต้น คำถามย้ำของปรวาทีอีกครั้งว่า 'ที่เป็นสัจจิกัฏฐะคืออะไร' โดยอ้างถึงสุทธสมมติสัจจะ หรือสมมติสัจจะที่ระคนกับปรมัตถ์, คำปฏิเสธของสกวาทีว่า 'ไม่ใช่' เพราะไม่ควรกล่าวว่า 'หาไม่ได้โดยสมมติ' หรือเพราะคำถามย้ำโดยนัยที่ระคนกันนั้นสับสน คำพูดของปรวาทีว่า 'ท่านจงรับรู้การนิคคหะ' เป็นต้น มีขึ้นเพียงเพราะความคล้ายคลึงกันแห่งถ้อยคำว่า 'ปฏิเสธสิ่งที่ปฏิญญาไว้' พึงทราบว่า การนิคคหะครั้งที่สองนี้เกิดขึ้นโดยอาศัยวาทะที่สองว่า 'บุคคลหาไม่ได้' ดังนี้ การนิคคหะถูกยกขึ้นด้วยอุบายฉะนั้นดังนี้ 7-10. Idāni dhammena samena attano vāde jayaṃ dassetuṃ anulomanaye pucchā sakavādissa, attano laddhiṃ nissāya paṭiññā paravādissa. Laddhiyā okāsaṃ adatvā paramatthavasena puna anuyogo sakavādissa, paramatthavasena puggalassa abhāvato paṭikkhepo paravādissa. Tato paraṃ dhammena samena attano jayadassanatthaṃ ājānāhi paṭikammantiādi sabbaṃ sakavādīvacanameva hoti. Tattha sabbesaṃ paṭikammaniggahopanayananiggamanacatukkānaṃ heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo. Evamidaṃ puggalo nupalabbhatītiādikassa paccanīkapañcakassa upalabbhatītiādīnaṃ paṭikammaniggahopanayananiggamanacatukkānañca vasena paccanīkānulomapañcakaṃ nāma niddiṭṭhaṃ hoti. Evametāni paṭhamasaccikaṭṭhe dve pañcakāni niddiṭṭhāni. Tattha purimapañcake paravādissa sakavādinā kato niggaho suniggaho. Sakavādissa pana paravādinā chalavādaṃ nissāya paṭikammaṃ katvā attanā sādhito jayo dujjayo. Dutiyapañcake sakavādissa paravādinā kato niggaho dunniggaho. Paravādissa pana sakavādinā dhammavādaṃ nissāya paṭikammaṃ katvā attanā sādhito jayo sujayoti paṭhamasaccikaṭṭho. Tatthetaṃ vuccati – ๗-๑๐. บัดนี้ เพื่อจะแสดงชัยชนะในวาทะของตนโดยธรรมโดยชอบ ในอนุโลมนัย คำถามเป็นของสกวาที, คำปฏิญญาเป็นของปรวาทีโดยอาศัยลัทธิของตน คำถามย้ำของสกวาทีอีกครั้งโดยปรมัตถนัย โดยไม่ให้โอกาสแก่ลัทธิ (ของปรวาที), คำปฏิเสธของปรวาทีเพราะบุคคลไม่มีอยู่โดยปรมัตถนัย ต่อจากนั้น คำพูดทั้งหมดมีอาทิว่า 'ท่านจงรับรู้ปฏิกัมมะ' เพื่อแสดงชัยชนะของตนโดยธรรมโดยชอบ ล้วนเป็นคำพูดของสกวาทีทั้งสิ้น ในข้อนั้น พึงทราบความหมายของจตุกกะทั้งปวง คือ ปฏิกัมมะ นิคคหะ อุปนยนะ และนิคมนะ ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น ด้วยประการฉะนี้ ปัจจนีกานุโลมปัญจกะ อันได้แก่ ปัจจนีกปัญจกะมีอาทิว่า 'บุคคลหาไม่ได้' และจตุกกะคือ ปฏิกัมมะ นิคคหะ อุปนยนะ และนิคมนะ มีอาทิว่า 'บุคคลหาได้' จึงชื่อว่าได้แสดงไว้แล้ว ปัญจกะทั้งสองเหล่านี้ในสัจจิกัฏฐะที่หนึ่งได้แสดงไว้แล้วด้วยประการฉะนี้ ในปัญจกะทั้งสองนั้น ในปัญจกะแรก นิคคหะที่สกวาทีกระทำต่อปรวาทีเป็นนิคคหะที่ดี ส่วนชัยชนะที่ปรวาทีทำให้สำเร็จแก่ตน โดยอาศัยวาทะที่เป็นอุบายกระทำปฏิกัมมะต่อสกวาที เป็นชัยชนะที่ไม่ดี ในปัญจกะที่สอง นิคคหะที่ปรวาทีกระทำต่อสกวาทีเป็นนิคคหะที่ไม่ดี ส่วนชัยชนะที่สกวาทีทำให้สำเร็จแก่ตน โดยอาศัยธรรมวาทะกระทำปฏิกัมมะต่อปรวาที เป็นชัยชนะที่ดี ดังนี้คือสัจจิกัฏฐะที่หนึ่ง ในข้อนั้น มีคำกล่าวไว้ดังนี้ – ‘‘Niggaho paravādissa, suddho paṭhamapañcake; Asuddho pana tasseva, paṭikammajayo tahiṃ. นิคคหะต่อปรวาทีในปัญจกะที่หนึ่งเป็นนิคคหะที่บริสุทธิ์; แต่ชัยชนะด้วยปฏิกัมมะของปรวาทีนั้นในปัญจกะนั้นไม่บริสุทธิ์ ‘‘Niggaho sakavādissa, asuddho dutiyapañcake; Visuddho pana tasseva, paṭikammajayo tahiṃ. นิคคหะต่อสกวาทีในปัญจกะที่สองไม่บริสุทธิ์; แต่ชัยชนะด้วยปฏิกัมมะของสกวาทีนั้นในปัญจกะนั้นบริสุทธิ์อย่างยิ่ง ‘‘Tasmā dvīsupi ṭhānesu, jayova sakavādino; Dhammena hi jayo nāma, adhammena kuto jayo. เพราะฉะนั้น ในสถานะทั้งสอง ชัยชนะย่อมเป็นของสกวาทีเท่านั้น; เพราะชัยชนะชื่อว่ามีได้โดยธรรม, ชัยชนะจะมีโดยอธรรมได้อย่างไร ‘‘Saccikaṭṭhe yathā cettha, pañcakadvayamaṇḍite; Dhammādhammavaseneva, vutto jayaparājayo. ในสัจจิกัฏฐะนี้ที่ประดับด้วยปัญจกะทั้งสอง ชัยชนะและความพ่ายแพ้ได้ถูกกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งธรรมและอธรรมฉันใด ‘‘Ito paresu sabbesu, saccikaṭṭhesu paṇḍito; Evameva vibhāveyya, ubho jayaparājaye’’ti. บัณฑิตพึงจำแนกชัยชนะและความพ่ายแพ้ทั้งสองในสัจจิกัฏฐะทั้งปวงนอกนี้ไป ก็โดยทำนองนี้เหมือนกัน ดังนี้ 2. Okāsasaccikaṭṭho 2. โอกาสสัจจิกัฏฐะ 1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā 1. อนุโลมปัจจนีกวัณณนา 11. Evaṃ suddhikasaccikaṭṭhaṃ vitthāretvā idāni tameva aparehi okāsādīhi nayehi vitthāretuṃ puna puggalo upalabbhatītiādi āraddhaṃ. Tattha pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa. Puna sabbatthāti sarīraṃ sandhāya anuyogo sakavādissa, rūpasmiṃ attānaṃ samanupassanādosañca ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti āpajjanadosañca disvā paṭikkhepo paravādissa. Sesamettha anulomapaccanīkapañcake heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Pāṭho pana saṅkhitto. Tattha yasmā sarīraṃ sandhāya ‘‘sabbattha na upalabbhatī’’ti vutte sarīrato bahi upalabbhatīti āpajjati. Tasmā paccanīke paṭikkhepo sakavādissa, paṭhamaṃ anujānitvā pacchā avajānātīti chalavādassa vasena paṭikammaṃ paravādissa. Sesaṃ pākaṭameva. 11. ครั้นขยายสุทธิกสัจจิกัฏฐะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะขยายสัจจิกัฏฐะนั้นนั่นแหละโดยนัยอื่นๆ มีโอกาสเป็นต้น จึงได้ตั้งวาทะขึ้นอีกว่า 'บุคคลหาได้' เป็นต้น ในข้อนั้น คำถามเป็นของสกวาที, คำปฏิญญาเป็นของปรวาที คำถามย้ำของสกวาทีอีกครั้งว่า 'ในที่ทั้งปวงหรือ' โดยหมายถึงสรีระ, คำปฏิเสธของปรวาที เพราะเห็นโทษคือการพิจารณาเห็นอัตตาในรูป และโทษคือการต้องยอมรับว่า 'ชีวะเป็นอื่น สรีระเป็นอื่น' ส่วนที่เหลือในอนุโลมปัจจนีกปัญจกะนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น แต่ว่า บาลีมีเนื้อความย่อ ในข้อนั้น เพราะเมื่อกล่าวว่า 'หาไม่ได้ในที่ทั้งปวง' โดยหมายถึงสรีระ ก็จะกลายเป็นว่า 'หาได้ภายนอกสรีระ' เพราะฉะนั้น ในปัจจนีกะ คำปฏิเสธจึงเป็นของสกวาที, ปฏิกัมมะจึงเป็นของปรวาทีโดยอาศัยวาทะที่เป็นอุบายว่า 'ทีแรกยอมรับ ภายหลังกลับปฏิเสธ' ส่วนที่เหลือก็ปรากฏชัดแล้ว 3. Kālasaccikaṭṭho 3. กาลสัจจิกัฏฐะ 1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā 1. อนุโลมปัจจนีกวัณณนา 12. Dutiyanaye sabbadāti purimapacchimajātikālañca dharamānaparinibbutakālañca sandhāya anuyogo sakavādissa, sveva khattiyo so brāhmaṇotiādīnaṃ āpattidosañca dharamānaparinibbutānaṃ visesābhāvadosañca disvā paṭikkhepo paravādissa. Sesaṃ paṭhamanaye vuttasadisameva. 12. ในนัยที่สอง คำถามย้ำของสกวาทีว่า 'ในกาลทั้งปวงหรือ' โดยหมายถึงกาลแห่งชาติก่อนและชาติหลัง และกาลที่ยังทรงพระชนม์อยู่และปรินิพพานแล้ว, คำปฏิเสธของปรวาที เพราะเห็นโทษคือการต้องยอมรับวาทะมีอาทิว่า 'ผู้นั้นแหละเป็นกษัตริย์ ผู้นั้นเป็นพราหมณ์' และโทษคือความไม่มีข้อแตกต่างระหว่างผู้ที่ยังทรงพระชนม์อยู่และผู้ที่ปรินิพพานแล้ว ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับที่กล่าวไว้ในนัยที่หนึ่ง 4. Avayavasaccikaṭṭho 4. อวยวสัจจิกัฏฐะ 1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā 1. อนุโลมปัจจนีกวัณณนา 13. Tatiyanaye sabbesūti khandhāyatanādīni sandhāya anuyogo sakavādissa, rūpasmiṃ attā, cakkhusmiṃ attātiādidosabhayena paṭikkhepo paravādissa. Sesaṃ tādisamevāti. 13. ในนัยที่สาม คำถามย้ำของสกวาทีว่า 'ในส่วนประกอบทั้งปวงหรือ' โดยหมายถึงขันธ์ อายตนะ เป็นต้น, คำปฏิเสธของปรวาที เพราะกลัวโทษมีอาทิว่า 'อัตตาในรูป, อัตตาในจักษุ' ส่วนที่เหลือก็เช่นเดียวกันนั้นแล Okāsadisaccikaṭṭhādi โอกาสาทิสัจจิกัฏฐะ 2. Paccanīkānulomavaṇṇanā 2. ปัจจนีกานุโลมวัณณนา 14. Evametāni tīṇi anulomapaccanīkapañcake anulomamattavaseneva tāva paṭipāṭiyā bhājetvā puna paccanīkānulomapañcake paccanīkamattavaseneva bhājetuṃ puggalo nupalabbhatītiādi āraddhaṃ. Tattha anulomapañcakassa pāḷiyaṃ saṅkhipitvā āgate paccanīke vuttanayeneva paccanīkassa ca pāḷiyaṃ saṅkhipitvā āgate anulome vuttanayeneva attho veditabbo. Ettāvatā suddhikassa ceva imesañca tiṇṇanti catunnaṃ saccikaṭṭhānaṃ ekekasmiṃ saccikaṭṭhe anulomapaccanīkassa paccanīkānulomassa cāti dvinnaṃ dvinnaṃ paccanīkānaṃ vasena ayaṃ aṭṭhamukhā nāma vādayutti niddiṭṭhā hotīti veditabbā. Yā ekekasmiṃ mukhe ekekassa niggahassa vasena aṭṭhakaniggahoti pāḷiyaṃ likhiyati. Tatthetaṃ vuccati – 14. ด้วยประการฉะนี้ ในอนุโลมปัจจนีกปัญจกะ ๓ อย่างเหล่านี้ พึงจำแนกตามลำดับด้วยอำนาจแห่งอนุโลมเท่านั้นก่อน ส่วนในปัจจนีกานุโลมปัญจกะ เพื่อจะจำแนกด้วยอำนาจแห่งปัจจนีกเท่านั้น (วาทะ) มีอาทิว่า บุคคลย่อมไม่ได้ จึงถูกปรารภขึ้น ในวาทะนั้น พึงทราบเนื้อความในปัจจนีกที่มาโดยย่อในบาลีแห่งอนุโลมปัญจกะ ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว และพึงทราบเนื้อความในอนุโลมที่มาโดยย่อในบาลีแห่งปัจจนีก ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พึงทราบว่า ในสัจจิกัฏฐะแต่ละอย่างแห่งสัจจิกัฏฐะ ๔ อย่าง คือ สุทธสัจจิกัฏฐะ ๑ และสัจจิกัฏฐะ ๓ อย่างเหล่านี้ ๑ ด้วยอำนาจแห่งปัจจนีก ๒ อย่าง ๒ อย่าง คือ อนุโลมปัจจนีก และปัจจนีกานุโลม วาทยุตติชื่อว่า อัฏฐมุขา นี้ เป็นอันท่านแสดงไว้แล้ว ซึ่งท่านเขียนไว้ในบาลีว่า อัฏฐกนิคคหะ ด้วยอำนาจแห่งนิคคหะแต่ละอย่างในมุขแต่ละมุข ในเรื่องนั้น มีคำกล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘‘Evaṃ catubbidhe pañhe, pañcakadvayabhedato; Esā aṭṭhamukhā nāma, vādayutti pakāsitā. ในปัญหา ๔ อย่างอย่างนี้ โดยความแตกต่างแห่งปัญจกะ ๒ วาทยุตติชื่อว่า อัฏฐมุขา นี้ ท่านประกาศไว้แล้ว ‘‘Aṭṭheva niggahā tattha, cattāro tesu dhammikā; Adhammikā ca cattāro, sabbattha sakavādino; Jayo parājayo ceva, sabbattha paravādino’’ti. ในวาทยุตตินั้น มีนิคคหะ ๘ อย่าง ในนิคคหะเหล่านั้น ๔ อย่างเป็นธรรมิกะ และ ๔ อย่างเป็นอธรรมิกะ ในทุกกรณี ฝ่ายสกวาทีเป็นผู้ชนะ และในทุกกรณี ฝ่ายปรวาทีเป็นผู้พ่ายแพ้ ดังนี้ Saccikaṭṭhavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสัจจิกัฏฐะ จบแล้ว 5. Suddhikasaṃsandanavaṇṇanā 5. อรรถกถาว่าด้วยการเทียบเคียงกับสุทธิกะ 17-27. Idāni rūpādīhi saddhiṃ saccikaṭṭhasaṃsandanaṃ hoti. Tattha rūpañcāti yathā rūpaṃ paramatthato upalabbhati, kiṃ te puggalopi tatheva upalabbhatīti sandhāya pucchā sakavādissa, atthi puggaloti vacanamattaṃ gahetvā paṭiññā paravādissa. Yadi te rūpaṃ viya paramatthato puggalo atthi, rūpato vedanādīnaṃ viya puggalassāpi aññattaṃ āpajjatīti anuyogo sakavādissa, samayasuttavirodhaṃ disvā paṭikkhepo paravādissa. Sesaṃ atthato pākaṭameva. Dhammato panettha sattapaññāsabhedassa saccikaṭṭhaparamatthassa vasena sakavādīpakkhamūlake anulomapaccanīke sattapaññāsa anulomapañcakāni dassitāni. Paṭikammacatukkādīni saṅkhittāni. Paravādīpakkhamūlakepi paccanīkānulome sattapaññāsa paṭilomapañcakāni dassitāni. Paṭikammacatukkādīni saṅkhittāni. Tattha ‘‘vuttaṃ bhagavatā’’ti vacanamattena puggalassa atthitaṃ rūpassa ca saccikaṭṭhaparamatthavasena upalabbhanīyataṃ dassetvā ubhinnaṃ aññattaṃ paṭijānāpanatthaṃ vuttaṃ bhagavatāti anuyogo paravādissa, sammutiparamatthānaṃ ekattanānattapañhassa ṭhapanīyattā paṭikkhepo sakavādissa. Sesamidhāpi atthato pākaṭamevāti. ๑๗-๒๗. บัดนี้ เป็นการเทียบเคียงสัจจิกัฏฐะกับรูปเป็นต้น ในเรื่องนั้น คำถามของสกวาทีมีความมุ่งหมายว่า รูปย่อมมีได้โดยปรมัตถ์ฉันใด บุคคลของท่านก็มีได้ฉันนั้นหรือ ส่วนปฏิญญาของปรวาทีมีขึ้นโดยถือเอาเพียงคำกล่าวว่า บุคคลมีอยู่ การซักถามของสกวาทีมีว่า ถ้าบุคคลของท่านมีอยู่โดยปรมัตถ์เหมือนรูปไซร้ ความเป็นอื่นของบุคคลจากรูปก็พึงมี เหมือนความเป็นอื่นของเวทนาเป็นต้นจากรูป ส่วนการปฏิเสธของปรวาทีมีขึ้นเพราะเห็นความขัดแย้งกับสมยสูตร ข้อความที่เหลือปรากฏชัดโดยเนื้อความแล้วเทียว ในที่นี้ โดยธรรมะ ท่านได้แสดงอนุโลมปัญจกะ ๕๗ หมวด ในอนุโลมปัจจนีกะที่มีฝ่ายสกวาทีเป็นมูล ด้วยอำนาจแห่งสัจจิกัฏฐปรมัตถ์ที่มี ๕๗ ประเภท ปฏิกัมมจตุกกะเป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยย่อ แม้ในปัจจนีกานุโลมที่มีฝ่ายปรวาทีเป็นมูล ท่านก็ได้แสดงปฏิโลมปัญจกะ ๕๗ หมวด ปฏิกัมมจตุกกะเป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยย่อ ในเรื่องนั้น การซักถามของปรวาทีว่า 'พระผู้มีพระภาคตรัสไว้' มีขึ้นเพื่อแสดงความมีอยู่ของบุคคลด้วยเพียงคำกล่าวว่า 'พระผู้มีพระภาคตรัสไว้' และแสดงความที่รูปเป็นสิ่งที่พึงมีได้โดยสัจจิกัฏฐปรมัตถ์ แล้วให้ยอมรับความเป็นอื่นของทั้งสอง ส่วนการปฏิเสธของสกวาทีมีขึ้นเพราะปัญหาเรื่องความเป็นอันเดียวกันและความเป็นคนละอย่างของสมมติและปรมัตถ์เป็นปัญหาที่พึงงดไว้ แม้ในที่นี้ ข้อความที่เหลือก็ปรากฏชัดโดยเนื้อความแล้วเทียว ดังนี้ Suddhikasaṃsandanavaṇṇanā. อรรถกถาว่าด้วยการเทียบเคียงกับสุทธิกะ จบ 6. Opammasaṃsandanavaṇṇanā 6. อรรถกถาว่าด้วยการเทียบเคียงโดยอุปมา 28-36. Idāni rūpādīheva saddhiṃ opammavasena saccikaṭṭhasaṃsandanaṃ hoti. Tattha rūpavedanānaṃ upaladdhisāmaññena aññattapucchā ca puggalarūpānaṃ upaladdhisāmaññapucchā cāti pucchādvayampi sakavādissa, ubhopi paṭiññā paravādissa. Paravādinā anuññātena upaladdhisāmaññena rūpavedanānaṃ viya rūpapuggalānaṃ aññattānuyogo sakavādissa, paṭikkhepo itarassa. Sesamidhāpi atthato pākaṭameva. Dhammato panettha rūpamūlakādīnaṃ cakkānañca vasena sakavādīpakkhe vīsādhikāni nava niggahapañcakasatāni dassitāni. Kathaṃ? Khandhesu tāva rūpamūlake cakke cattāri, tathā vedanādimūlakesūti vīsati. Āyatanesu cakkhāyatanamūlake cakke ekādasa, tathā sesesūti dvattiṃsasataṃ. Dhātūsu cakkhudhātumūlake cakke sattarasa, tathā sesesūti chādhikāni tīṇi satāni. Indriyesu cakkhundriyamūlake cakke ekavīsati, tathā sesesūti dvāsaṭṭhādhikāni cattāri satāni. Evaṃ sabbānipi vīsādhikāni nava niggahapañcakasatāni honti. ๒๘-๓๖. บัดนี้ เป็นการเทียบเคียงสัจจิกัฏฐะกับรูปเป็นต้นนั่นเทียว โดยอุปมา ในเรื่องนั้น คำถาม ๒ อย่าง คือ คำถามถึงความเป็นอื่นของรูปและเวทนาโดยความเสมอกันแห่งการมีได้ และคำถามถึงความเสมอกันแห่งการมีได้ของบุคคลและรูป ทั้งสองเป็นของสกวาที ปฏิญญาทั้งสองก็เป็นของปรวาที การซักถามถึงความเป็นอื่นของรูปและบุคคลเหมือนความเป็นอื่นของรูปและเวทนา โดยความเสมอกันแห่งการมีได้ที่ปรวาทีอนุญาตแล้ว เป็นของสกวาที การปฏิเสธเป็นของอีกฝ่ายหนึ่ง แม้ในที่นี้ ข้อความที่เหลือก็ปรากฏชัดโดยเนื้อความแล้วเทียว ในที่นี้ โดยธรรมะ ท่านได้แสดงนิคคหปัญจกะ ๙๒๐ หมวด ในฝ่ายสกวาที ด้วยอำนาจแห่งจักรทั้งหลายมีรูปมูลกะเป็นต้น อย่างไร? คือ ในขันธ์ทั้งหลาย ในจักรที่มีรูปเป็นมูล มี ๔, ในจักรที่มีเวทนาเป็นต้นเป็นมูลก็เช่นกัน รวมเป็น ๒๐ ในอายตนะทั้งหลาย ในจักรที่มีจักขายตนะเป็นมูล มี ๑๑, ในที่เหลือก็เช่นกัน รวมเป็น ๑๓๒ ในธาตุทั้งหลาย ในจักรที่มีจักขุธาตุเป็นมูล มี ๑๗, ในที่เหลือก็เช่นกัน รวมเป็น ๓๐๖ ในอินทรีย์ทั้งหลาย ในจักรที่มีจักขุนทรีย์เป็นมูล มี ๒๑, ในที่เหลือก็เช่นกัน รวมเป็น ๔๖๒ ด้วยประการฉะนี้ ทั้งหมดรวมเป็นนิคคหปัญจกะ ๙๒๐ หมวด 37-45. Paravādīpakkhepi rūpaṃ upalabbhatīti anulomavaseneva rūpavedanādīnaṃ aññattapaṭiññaṃ kāretvā puna atthi puggaloti suttaṃ nissāya chalavasena puggalassa rūpādīhi upaladdhisāmaññaṃ āropetvā aññattānuyogo kato. Sesamidhāpi atthato uttānameva. Dhammatopi sakavādīpakkhe vuttanayena vīsādhikāni nava paṭikammapañcakasatāni dassitāni. ๓๗-๔๕. แม้ในฝ่ายปรวาที ท่านให้กระทำปฏิญญาถึงความเป็นอื่นของรูปและเวทนาเป็นต้น โดยอำนาจแห่งอนุโลมว่า รูปย่อมมีได้ แล้วจึงอาศัยสูตรว่า บุคคลมีอยู่ ยกความเสมอกันแห่งการมีได้ของบุคคลกับรูปเป็นต้นขึ้นโดยอุบาย แล้วได้กระทำการซักถามถึงความเป็นอื่น แม้ในที่นี้ ข้อความที่เหลือก็มีความหมายตื้นแล้วเทียว แม้โดยธรรมะ ท่านได้แสดงปฏิกัมมปัญจกะ ๙๒๐ หมวด ในฝ่ายสกวาที ตามนัยที่กล่าวแล้ว Rūpādīhi saddhiṃ opammavasena saccikaṭṭhasaṃsandanaṃ. การเทียบเคียงสัจจิกัฏฐะกับรูปเป็นต้นโดยอุปมา จบ 7. Catukkanayasaṃsandanavaṇṇanā 7. อรรถกถาว่าด้วยการเทียบเคียงโดยจตุกกนัย 46-52. Idāni yaṃ saccikaṭṭhaparamatthena upalabbhati, tena yasmā rūpādīsu sattapaññāsāya saccikaṭṭhaparamatthesu aññatarena bhavitabbaṃ; rūpādinissitena vā, aññatra vā rūpādīhi, rūpādīnaṃ vā nissayena, tasmā iminā catukkanayena saccikaṭṭhasaṃsandanaṃ āraddhaṃ. Tattha rūpaṃ puggaloti anuyogo sakavādissa, ucchedadiṭṭhibhayena na hevāti paṭikkhepo paravādissa, niggahāropanaṃ sakavādissa. Kiṃ panetaṃ yuttaṃ, nanu rūpaṃ vedanāti vuttampi paṭikkhipitabbamevāti? Āma paṭikkhipitabbaṃ. Taṃ pana rūpato vedanāya aññasabhāvasabbhāvato, na aññattābhāvato. Ayañca rūpādīsu ekadhammatopi puggalassa aññattaṃ na icchati, tasmā yuttaṃ. Ayañca anuyogo rūpaṃ puggalo…pe… aññātāvindriyaṃ puggaloti sakalaṃ paramatthasaccaṃ sandhāya āraddho. Sakalaṃ pana paccattalakkhaṇavasena ekato vattuṃ na sakkāti tantivasena anuyogalakkhaṇamattametaṃ ṭhapitaṃ. Tena viññū atthaṃ vibhāventi. Vādakāmena pana imaṃ lakkhaṇaṃ gahetvā yathā yathā paravādissa okāso na hoti, tathā tathā vattabbaṃ. Iti tantivasena anuyogalakkhaṇassa ṭhapitattāpi yuttameva. Iminā nayena sabbānuyogesu attho veditabbo. ๔๖-๕๒. บัดนี้ สิ่งใดที่บัญญัติขึ้นโดยสัจจิกัฏฐปรมัตถ์ เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นพึงเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาสัจจิกัฏฐปรมัตถ์ ๕๗ ประการ มีรูปเป็นต้น หรือพึงเป็นสิ่งที่อาศัยรูปเป็นต้น หรือพึงเป็นสิ่งอื่นจากรูปเป็นต้น หรือพึงเป็นที่อาศัยของรูปเป็นต้น เพราะฉะนั้น การเทียบเคียงกับสัจจิกัฏฐะด้วยจตุกนัยนี้จึงได้เริ่มต้นขึ้น ในนัยนั้น คำถามว่า "รูปเป็นบุคคลหรือ" เป็นของสกวาที, คำปฏิเสธว่า "ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น" เป็นของปรวาทีเพราะกลัวอุจเฉททิฏฐิ, การข่มขี่เป็นของสกวาที. ก็ข้อนี้สมควรแล้วหรือ? แม้คำกล่าวว่า "รูปเป็นเวทนา" ก็ควรปฏิเสธมิใช่หรือ? ตอบว่า ใช่ ควรปฏิเสธ. แต่การปฏิเสธนั้นเป็นเพราะเวทนามีสภาวะอื่นจากรูปโดยแท้จริง ไม่ใช่เพราะไม่มีความต่างกัน. ส่วนปรวาทีนี้ไม่ปรารถนาความต่างกันของบุคคลแม้จากธรรมอย่างหนึ่งในรูปเป็นต้น เพราะฉะนั้นจึงสมควรแล้ว. และคำถามนี้ที่ว่า "รูปเป็นบุคคล...ฯลฯ...อัญญาตาวินทรีย์เป็นบุคคล" ได้เริ่มต้นขึ้นโดยหมายเอาปรมัตถสัจจะทั้งหมด. แต่การจะกล่าวธรรมทั้งหมดรวมกันโดยลักษณะเฉพาะตนนั้นทำไม่ได้ ฉะนั้นโดยนัยแห่งตำราจึงได้ตั้งไว้เพียงลักษณะแห่งคำถามนี้เท่านั้น. ด้วยเหตุนั้น ผู้รู้จึงแจกแจงเนื้อความ. ส่วนผู้ต้องการจะโต้แย้ง พึงถือเอาลักษณะนี้แล้วกล่าวไปตามลำดับอย่างที่ปรวาทีจะไม่มีโอกาสโต้แย้งได้. เพราะฉะนั้น แม้เพราะการตั้งลักษณะแห่งคำถามไว้โดยนัยแห่งตำรา ก็สมควรแล้ว. พึงทราบเนื้อความในคำถามทั้งปวงโดยนัยนี้. Ayaṃ pana viseso – rūpasmiṃ puggalotiādīsu yathā ekaṃ mahābhūtaṃ nissāya tayo mahābhūtā, vatthurūpaṃ nissāya viññāṇaṃ rūpasminti vattuṃ vaṭṭati, kiṃ te evaṃ rūpasmiṃ puggalo? Yathā ca sabhāgavinibbhogato vedanādayo sabbadhammā, arūpā vā pana cattāro khandhā, nibbānameva vā ‘‘aññatra rūpā’’ti vattuṃ vaṭṭati, kiṃ te evaṃ puggalo? Yathā ca cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ nissayavasena ‘‘vedanāya rūpaṃ…pe… viññāṇasmiṃ rūpa’’nti vattuṃ vaṭṭati, kiṃ te evaṃ puggaloti? Sabbānuyogesu pana ucchedadiṭṭhibhayena ceva samayavirodhena ca paṭikkhepo paravādissa. Sesamettha atthato pākaṭameva. Dhammato panettha sattapaññāsāya saccikaṭṭhesu ekekasmiṃ cattāri cattāri katvā niggahavasena aṭṭhavīsādhikāni dve pañcakasatāni dassitāni. Paravādīpakkhepi paṭikammavasena tattakāneva. Yā panettha atthi puggaloti vutte sakavādissa paṭiññā, sā sutte āgatena sammutivasena. Yo rūpaṃ puggalotiādīsu paṭikkhepo, so sakkāyadiṭṭhipañhassa ṭhapanīyattā. Paravādissa paṭikammaṃ chalavasenevāti. แต่มีความพิเศษดังนี้ – ในคำถามมีอาทิว่า "บุคคลมีในรูปหรือ" นั้น เปรียบเหมือนมหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑, หรือวิญญาณอาศัยวัตถุรูป จึงควรกล่าวได้ว่ามีในรูป, ท่านกล่าวว่า "บุคคลมีในรูป" อย่างนั้นหรือ? และเปรียบเหมือนธรรมทั้งปวงมีเวทนาเป็นต้น หรืออรูปขันธ์ ๔ หรือพระนิพพานเท่านั้น ที่ควรกล่าวได้ว่า "อื่นจากรูป" เพราะแยกส่วนกันได้, ท่านกล่าวว่า "บุคคลอื่นจากรูป" อย่างนั้นหรือ? และเปรียบเหมือนรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อาศัยเวทนาเป็นต้น จึงควรกล่าวได้ว่า "รูปมีในเวทนา...ฯลฯ...รูปมีในวิญญาณ", ท่านกล่าวว่า "บุคคลมีในรูป" อย่างนั้นหรือ? แต่ในคำถามทั้งปวง การปฏิเสธของปรวาทีมีขึ้นเพราะกลัวอุจเฉททิฏฐิและเพราะขัดกับลัทธิของตน. ส่วนที่เหลือในที่นี้ปรากฏชัดโดยเนื้อความแล้ว. ในที่นี้ โดยธรรมะ ได้แสดงนัยแห่งการข่มไว้ ๒๒๘ นัย โดยทำเป็น ๔ นัยในแต่ละสัจจิกัฏฐะ ๕๗ ประการ. แม้ในฝ่ายของปรวาที ก็มีจำนวนเท่ากันโดยนัยแห่งการแก้ต่าง. ในบรรดาคำถามเหล่านี้ การยืนยันของสกวาทีเมื่อกล่าวว่า "บุคคลมีอยู่" นั้น เป็นไปโดยนัยแห่งสมมติสัจจะที่มาในพระสูตร. ส่วนการปฏิเสธในคำถามมีอาทิว่า "รูปเป็นบุคคล" นั้น เป็นเพราะปัญหาเรื่องสักกายทิฏฐิเป็นปัญหาที่พึงงดตอบ. การแก้ต่างของปรวาทีเป็นไปโดยอุบายเท่านั้น. Catukkanayasaṃsandanaṃ. การเทียบเคียงด้วยจตุกนัย Niṭṭhitā ca saṃsandanakathā. สังสันทนกถา จบ. 8. Lakkhaṇayuttivaṇṇanā 8. อรรถกถาว่าด้วยลักขณยุตติ 53. Idāni lakkhaṇayutti nāma hoti. Tattha yasmā ṭhapetvā nibbānaṃ seso saccikaṭṭhaparamattho paccayapaṭibaddhatāya sappaccayo, paccayehi samāgamma katattā saṅkhato, uppajjitvā nirujjhanato sadā abhāvato asassato, uppattikāraṇasaṅkhātassa nimittassa atthitāya sanimitto, nibbānaṃ vuttappakārābhāvato appaccayaṃ asaṅkhataṃ sassataṃ animittanti idaṃ saccikaṭṭhassa lakkhaṇaṃ. Tasmā yadi puggalopi saccikaṭṭhaparamatthova tassāpi iminā lakkhaṇena bhavitabbanti sandhāya puggalo sappaccayotiādayo aṭṭhapi anuyogā sakavādissa, paṭikkhepo paravādissa. Ājānāhi niggahantiādi panettha saṅkhittaṃ. Evametāni sakavādīpakkhe anulomapaccanīke anulomamattavasena aṭṭha pañcakāni veditabbāni. 53. บัดนี้ ชื่อว่า ลักขณยุตติ. ในเรื่องนั้น เพราะว่า สัจจิกัฏฐปรมัตถ์ที่เหลือ เว้นพระนิพพานเสีย เป็นสัปปัจจัย เพราะเนื่องอยู่กับปัจจัย, เป็นสังขตะ เพราะปัจจัยประชุมกันทำขึ้น, เป็นอสัสสตะ เพราะเกิดขึ้นแล้วดับไปจึงไม่มีอยู่ตลอดกาล, เป็นสนิมิตตะ เพราะมีนิมิตคือเหตุแห่งการเกิดขึ้น, ส่วนพระนิพพานเป็นอัปปัจจัย อสังขตะ สัสสตะ และอนิมิตตะ เพราะไม่มีลักษณะดังกล่าวแล้ว นี้คือลักษณะของสัจจิกัฏฐะ. เพราะฉะนั้น หากบุคคลเป็นสัจจิกัฏฐปรมัตถ์จริง บุคคลนั้นก็พึงมีลักษณะนี้ด้วย ด้วยความตั้งใจนี้ คำถามทั้ง ๘ มีอาทิว่า "บุคคลเป็นสัปปัจจัยหรือ" จึงเป็นของสกวาที, คำปฏิเสธเป็นของปรวาที. ในที่นี้ คำว่า "ท่านจงรับรู้การข่ม" เป็นต้น ได้กล่าวไว้อย่างย่อ. พึงทราบว่า ในฝ่ายของสกวาที มีปัญหาหมวด ๕ อยู่ ๘ หมวด โดยเป็นเพียงฝ่ายอนุโลม ในอนุโลมปฏินิกะ อย่างนี้. 54. Paravādīpakkhepi paccanīkānulome paccanīkamattavasena aṭṭheva. Tattha yasmā paravādinā suttavasena sammutisaccaṃ sādhitaṃ, sammutiyā ca sappaccayādibhāvo natthi, tasmā yāthāvato ca paṭikkhepo sakavādissa. Chalavasena pana vattabbaṃ ‘‘ājānāhi paṭikamma’’ntiādi sabbaṃ idhāpi saṅkhittameva. 54. แม้ในฝ่ายของปรวาที ในปฏินิกานุโลม ก็มี ๘ หมวดเท่ากัน โดยเป็นเพียงฝ่ายปฏิเสธ. ในเรื่องนั้น เพราะว่าปรวาทีได้อ้างสมมติสัจจะโดยนัยแห่งพระสูตร และความเป็นสัปปัจจัยเป็นต้นย่อมไม่มีแก่สมมติสัจจะ เพราะฉะนั้น คำปฏิเสธของสกวาทีจึงเป็นไปตามความเป็นจริง. แต่พึงกล่าวโดยอุบายว่า "ท่านจงรับรู้การแก้ต่าง" เป็นต้น ทั้งหมดในที่นี้ก็กล่าวไว้อย่างย่อเช่นกัน. Lakkhaṇayuttikathāvaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยลักขณยุตติกถา จบ. 9. Vacanasodhanavaṇṇanā 9. อรรถกถาว่าด้วยวจนโสธนะ 55-59. Idāni vacanasodhanaṃ hoti. Tattha yadetaṃ puggalo upalabbhatīti vacanaṃ, taṃ sodhetuṃ puggalo upalabbhati, upalabbhati puggaloti. Pucchā sakavādissa. Tassattho – yadetaṃ puggalo upalabbhatīti padadvayaṃ, taṃ ekatthaṃ vā bhaveyya nānatthaṃ vā. Yadi tāva nānatthaṃ, yathā aññaṃ rūpaṃ, aññā vedanā, evaṃ añño puggalo, añño upalabbhatīti āpajjati. Athekatthaṃ, yathā yaṃ cittaṃ taṃ mano, evaṃ sveva puggalo, so upalabbhatīti āpajjati. Tena taṃ vadāmi ‘‘yadi te yo puggalo, so upalabbhati, evaṃ sante yo yo upalabbhati, so so puggaloti āpajjati, kiṃ sampaṭicchasi eta’’nti? Tato puggalavādī yasmā puggalassa upalabbhataṃ icchati, na upalabbhamānānampi rūpādīnaṃ puggalabhāvaṃ, tasmā puggalo upalabbhati, upalabbhati ke hi ci puggalo ke hi ci na puggalotiādimāha. Tassattho – mama puggalo atthi puggaloti satthu vacanato upalabbhati. Yo pana upalabbhati, na so sabbo puggalo, atha kho ke hi ci puggalo ke hi ci na puggaloti. Tattha ko-kāratthe ke-kāro, hi-kāro ca nipātamatto. Koci puggalo, koci na puggaloti ayaṃ panettha attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – puggalopi hi rūpādīsupi yo koci dhammo upalabbhatiyeva, tattha puggalova puggalo. Rūpādīsu pana kocipi na puggaloti. Tato taṃ sakavādī āha – puggalo ke hi ci upalabbhati ke hi ci na upalabbhatīti. Tassattho – puggalo upalabbhatīti padadvayassa atthato ekatte yadi upalabbhatīti anuññāto dhammo puggalato anaññopi koci puggalo koci na puggalo, puggalopi te koci upalabbhati, koci na upalabbhatīti āpajjati, kiṃ sampaṭicchasi etanti? So puggalassa anupaladdhiṃ anicchanto na hevanti paṭikkhipati. Ito paraṃ ‘‘ājānāhi niggaha’’ntiādi sabbaṃ saṅkhittaṃ. Vitthārato pana veditabbaṃ. Puggalo saccikaṭṭhotiādīsupi eseva nayo. Sabbāni hetāni upalabbhativevacanāneva, apica yasmā ‘‘puggalo upalabbhatisaccikaṭṭhaparamatthenā’’ti ayaṃ puggalavādino paṭiññā, tasmāssa yatheva puggalo upalabbhatīti laddhi, evamevaṃ puggalo saccikaṭṭhotipi āpajjati. Yā panassa puggalo atthīti laddhi, tassā vijjamānotivevacanameva, tasmā sabbānipetāni vacanāni sodhitāni. 55-59. บัดนี้ เป็นวาระแห่งวจนโสธนะ (การชำระคำพูด) ในวจนโสธนะนั้น คำพูดที่ว่า 'บุคคลย่อมมีอยู่' นี้ เพื่อจะชำระคำพูดนั้น (จึงตั้งคำถามว่า) บุคคลย่อมมีอยู่หรือ, สิ่งที่มีอยู่คือบุคคลหรือ คำถามเป็นของสกวาที อธิบายความข้อนั้นว่า บททั้งสองคือ 'ปุคฺคโล' และ 'อุปลพฺภติ' นี้ พึงมีความหมายอย่างเดียวกัน หรือมีความหมายต่างกัน ถ้ามีความหมายต่างกัน ก็จะสรุปได้ว่า รูปเป็นอย่างหนึ่ง เวทนาเป็นอีกอย่างหนึ่ง ฉันใด บุคคลก็เป็นอย่างหนึ่ง สิ่งที่มีอยู่ก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง ฉันนั้น แต่ถ้ามีความหมายอย่างเดียวกัน ก็จะสรุปได้ว่า สิ่งใดเป็นจิต สิ่งนั้นเป็นมโน ฉันใด สิ่งใดเป็นบุคคล สิ่งนั้นคือสิ่งที่มีอยู่ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวกับท่านว่า "ถ้าสำหรับท่าน สิ่งใดเป็นบุคคล สิ่งนั้นย่อมมีอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น สิ่งใดๆ มีอยู่ สิ่งนั้นๆ ก็เป็นบุคคลสิ ท่านจะยอมรับข้อนี้หรือไม่?" ลำดับนั้น ปุคคลวาที เพราะปรารถนาความมีอยู่ของบุคคล แต่ไม่ปรารถนาความเป็นบุคคลของรูปเป็นต้นซึ่งมีอยู่ จึงกล่าวเป็นต้นว่า บุคคลย่อมมีอยู่ แต่ในบรรดาสิ่งที่มีอยู่ บางอย่างเป็นบุคคล บางอย่างไม่เป็นบุคคล อธิบายความข้อนั้นว่า สำหรับข้าพเจ้า บุคคลย่อมมีอยู่ ตามพระดำรัสของพระศาสดาที่ว่า 'บุคคลมีอยู่' ส่วนสิ่งที่มีอยู่ทั้งหมดนั้น ไม่ใช่บุคคล แต่ในบรรดาสิ่งที่มีอยู่ บางอย่างเป็นบุคคล บางอย่างไม่เป็นบุคคล ในคำนั้น เก-การ มีความหมายเดียวกับ โก-การ ส่วน หิ-การ เป็นเพียงนิบาต ความหมายในที่นี้คือ บางอย่างเป็นบุคคล บางอย่างไม่เป็นบุคคล ความหมายที่กล่าวนี้คือ แม้บุคคลก็ดี ธรรมะอย่างใดอย่างหนึ่งในรูปเป็นต้นก็ดี ย่อมมีอยู่ทั้งนั้น ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น บุคคลเท่านั้นเป็นบุคคล ส่วนในรูปเป็นต้น ไม่มีสิ่งใดเป็นบุคคลเลย ลำดับนั้น สกวาทีจึงกล่าวกับปุคคลวาทีนั้นว่า บุคคลบางอย่างมีอยู่ บางอย่างไม่มีอยู่หรือ อธิบายความข้อนั้นว่า เมื่อบททั้งสองคือ 'ปุคฺคโล' และ 'อุปลพฺภติ' มีความหมายเป็นอันเดียวกัน ถ้าธรรมะที่ยอมรับว่า 'มีอยู่' ซึ่งไม่ใช่อื่นจากบุคคล ยังมีบางอย่างเป็นบุคคล บางอย่างไม่เป็นบุคคลไซร้ บุคคลของท่านก็ต้องมีบางอย่างที่ปรากฏ บางอย่างที่ไม่ปรากฏด้วยสิ ท่านจะยอมรับข้อนี้หรือไม่? ปุคคลวาทีนั้นไม่ปรารถนาความไม่มีอยู่ของบุคคล จึงปฏิเสธว่า 'หาเป็นเช่นนั้นไม่' ต่อจากนี้ไป ข้อความทั้งหมดมีอาทิว่า 'ท่านจงรับรู้นิคคหะ' เป็นข้อความที่ย่อไว้ พึงทราบโดยพิสดารต่อไป แม้ในวาทะมีอาทิว่า 'บุคคลเป็นสัจฉิกัฏฐะ' ก็มีนัยนี้เช่นกัน คำพูดเหล่านี้ทั้งหมดเป็นไวพจน์ของคำว่า 'อุปลพฺภติ' ทั้งสิ้น อีกอย่างหนึ่ง เพราะปฏิญญาของปุคคลวาทีคือ 'บุคคลย่อมมีอยู่โดยสัจฉิกัฏฐะปรมัตถะ' ฉะนั้น ลัทธิของเขาที่ว่า 'บุคคลย่อมมีอยู่' เป็นฉันใด ก็ย่อมสรุปได้ว่า 'บุคคลเป็นสัจฉิกัฏฐะ' เป็นฉันนั้น ส่วนลัทธิของเขาที่ว่า 'บุคคลมีอยู่' นั้น คำว่า 'วิชฺชมาโน' ก็เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง เพราะฉะนั้น คำพูดทั้งหมดเหล่านี้จึงชื่อว่าได้รับการชำระแล้ว 60. Tattha yaṃ avasāne ‘‘puggalo atthi, atthi na sabbo puggalo’’tiādi vuttaṃ, tatrāyamadhippāyo – yañhetaṃ paravādinā ‘‘puggalo atthi, atthi kehici puggalo, kehici na puggalo’’ti vuttaṃ, taṃ yasmā atthato puggalo atthi, atthi na sabbo puggaloti ettakaṃ hoti, tasmā naṃ sakavādī sampaṭicchāpetvā idāni naṃ evaṃ anuyuñjati. Tayā hi ‘‘atthi puggalo attahitāya paṭipanno’’ti vacanamattaṃ nissāya ‘‘puggalo atthī’’ti laddhi gahitā, yathā ca bhagavatā etaṃ vuttaṃ, tathā ‘‘suññato lokaṃ avekkhassu, mogharājā, sadā sato’’tiādinā (su. ni. 1125) nayena ‘‘natthī’’tipi vuttaṃ, tasmā yatheva te ‘‘puggalo atthi, atthi na sabbo puggalo’’ti laddhi, tathā puggalo natthi, natthi na sabbo puggalotipi āpajjati, kiṃ etaṃ sampaṭicchasīti? Atha naṃ asampaṭicchanto na hevāti paṭikkhipati. Sesamettha niggahādividhānaṃ vuttanayeneva veditabbanti. 60. ในข้อนั้น คำที่กล่าวไว้ในตอนท้ายมีอาทิว่า 'บุคคลมีอยู่ แต่สิ่งที่มีอยู่ทั้งหมดไม่ใช่บุคคล' มีอธิบายดังนี้ คำที่ปรวาทีกล่าวว่า 'บุคคลมีอยู่ แต่ในบรรดาสิ่งที่มีอยู่ บางอย่างเป็นบุคคล บางอย่างไม่เป็นบุคคล' นั้น เพราะโดยเนื้อความแล้วมีความหมายเพียงว่า 'บุคคลมีอยู่ แต่สิ่งที่มีอยู่ทั้งหมดไม่ใช่บุคคล' ฉะนั้น สกวาทีจึงให้เขายอมรับแล้ว บัดนี้จึงซักถามเขาดังนี้ "ท่านยึดถือลัทธิว่า 'บุคคลมีอยู่' โดยอาศัยเพียงพระดำรัสที่ว่า 'บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนมีอยู่' และเช่นเดียวกับที่พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ไว้ พระองค์ก็ได้ตรัสว่า 'ไม่มี' ด้วยนัยมีอาทิว่า 'ดูกรโมฆราช ท่านจงมีสติทุกเมื่อ พิจารณาเห็นโลกว่างเปล่า' เพราะฉะนั้น ลัทธิของท่านที่ว่า 'บุคคลมีอยู่ แต่สิ่งที่มีอยู่ทั้งหมดไม่ใช่บุคคล' เป็นฉันใด ก็ย่อมสรุปได้ว่า 'บุคคลไม่มีอยู่ แต่สิ่งที่ไม่มีอยู่ทั้งหมดก็ไม่ใช่บุคคล' เป็นฉันนั้นด้วยสิ ท่านจะยอมรับข้อนี้หรือไม่?" ครั้งนั้น ปรวาทีนั้นไม่ยอมรับ จึงปฏิเสธว่า 'หาเป็นเช่นนั้นไม่' วิธีการข่มขี่เป็นต้นที่เหลือในข้อนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว Vacanasodhanavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยวจนโสธนะ จบ 10. Paññattānuyogavaṇṇanā 10. อรรถกถาว่าด้วยปัญญัตตานุโยค 61-66. Idāni paññattānuyogo nāma hoti. Rūpadhātuyā hi puggalavādī rūpiṃ puggalaṃ paññapeti, tathā arūpadhātuyā arūpiṃ. Tassa taṃ laddhiṃ bhindituṃ sabbāpi pucchā sakavādissa, paṭiññā ca paṭikkhepo ca itarassa. So hi rūpīti vutte rūpakāyasabbhāvato ceva tathārūpāya ca paññattiyā atthitāya paṭijānāti. Kāmīti vutte vītarāgasabbhāvato ceva tathārūpāya ca paññattiyā natthitāya paṭikkhipati. Arūpīti vuttepi arūpakkhandhasabbhāvato ceva tathārūpāya ca paññattiyā atthitāya paṭijānāti. Dvīsupi nayesu sattoti puggalassa vevacanavasena vuttaṃ. 61-66. บัดนี้ เป็นวาระแห่งปัญญัตตานุโยค จริงอยู่ ปุคคลวาทีย่อมบัญญัติบุคคลผู้มีรูปในรูปธาตุ และบัญญัติบุคคลผู้ไม่มีรูปในอรูปธาตุฉันนั้น เพื่อจะทำลายลัทธิของเขานั้น คำถามทั้งหมดเป็นของสกวาที ส่วนการยอมรับและการปฏิเสธเป็นของอีกฝ่ายหนึ่ง จริงอยู่ เมื่อถูกถามว่า 'เป็นผู้มีรูปหรือ' เขาย่อมยอมรับ เพราะความมีอยู่แห่งรูปกาย และเพราะความมีอยู่แห่งบัญญัติเช่นนั้น เมื่อถูกถามว่า 'เป็นผู้มีกามหรือ' เขาย่อมปฏิเสธ เพราะความมีอยู่แห่งบุคคลผู้ปราศจากราคะ และเพราะความไม่มีอยู่แห่งบัญญัติเช่นนั้น แม้เมื่อถูกถามว่า 'เป็นผู้ไม่มีรูปหรือ' เขาก็ย่อมยอมรับ เพราะความมีอยู่แห่งอรูปขันธ์ และเพราะความมีอยู่แห่งบัญญัติเช่นนั้น ในนัยทั้งสองนั้น คำว่า 'สัตโต' (สัตว์) กล่าวไว้โดยเป็นไวพจน์ของคำว่า 'ปุคคโล' (บุคคล) 67. Idāni yasmā so ‘‘kāye kāyānupassī’’ti āgataṭṭhāne añño kāyo añño puggaloti icchati, tasmā taṃ laddhiṃ bhindituṃ kāyoti vā sarīranti vātiādi sakavādīpucchā hoti. Tattha kāyaṃ appiyaṃ karitvāti kāyaṃ appetabbaṃ allīyāpetabbaṃ ekībhāvaṃ upanetabbaṃ avibhajitabbaṃ katvā pucchāmīti attho. Eseseti eso soyeva. Ese esetipi pāṭho. Eso esoyevāti attho. Ekaṭṭheti ekaṭṭho. Same samabhāge tajjāteti samo samabhāgo tajjātiko. Vacanamatteyevettha bhedo. Atthato pana kāyova esoti pucchati. Paravādī nānattaṃ apassanto āmantāti paṭijānāti. Puggaloti vā jīvoti vāti pucchāyapi eseva nayo. Añño kāyoti puṭṭho pana kāyānupassanāya evaṃladdhikattā paṭijānāti. Aññaṃ jīvanti puṭṭho pana āhacca bhāsitaṃ suttaṃ paṭikkhipituṃ asakkonto avajānāti. Tato paraṃ ‘‘ājānāhi niggaha’’ntiādi uttānatthameva. 67. บัดนี้ เพราะเหตุที่ปรวาทีนั้นมีความเห็นว่า ในข้อความที่มาว่า ‘ผู้มีปกติพิจารณาเห็นกายในกาย’ ดังนี้ กายเป็นอย่างอื่น บุคคลเป็นอย่างอื่น ฉะนั้น เพื่อจะทำลายลัทธินั้น คำถามของสกวาทีจึงมีขึ้นว่า กายหรือ หรือว่าสรีระ เป็นต้น ในคำเหล่านั้น บทว่า กายํ อปฺปิยํ กริตฺวา ความว่า กระทำให้กายเป็นสิ่งที่ไม่ควรแยกออก ไม่ควรพรากออก ควรน้อมเข้าถึงความเป็นอันเดียวกัน ไม่ควรแบ่งแยกแล้วถาม บทว่า เอเสเสติ คือ เอโส โสเยวะ แม้ เอเส เอเสติ ก็เป็นอีกสำนวนหนึ่ง ความว่า นั่นคืออันนั้นนั่นเอง บทว่า เอกฏฺเฐติ คือ มีอรรถเป็นอันเดียวกัน บทว่า สเม สมภาเค ตชฺชาเตติ คือ มีส่วนเสมอกัน มีชาติอย่างเดียวกัน ในที่นี้มีความแตกต่างกันเพียงแค่ถ้อยคำเท่านั้น แต่โดยอรรถแล้ว ถามว่า กายนั่นแหละคือบุคคลนี้ ปรวาทีเมื่อไม่เห็นความแตกต่าง จึงรับรองว่า ‘ใช่’ แม้ในคำถามว่า บุคคลหรือ หรือว่าชีวะ ก็มีนัยนี้เช่นกัน แต่เมื่อถูกถามว่า กายเป็นอย่างอื่นหรือ ปรวาทีก็รับรองเพราะมีลัทธิอย่างนั้นในกายานุปัสสนา แต่เมื่อถูกถามว่า ชีวะเป็นอย่างอื่นหรือ ปรวาทีก็ไม่ยอมรับ เพราะไม่สามารถปฏิเสธพระสูตรที่ยกขึ้นกล่าวได้ ต่อจากนั้นไป ข้อความว่า ‘อาชานาหิ นิคฺคหํ’ เป็นต้น ก็มีเนื้อความตื้นแล้ว 68. Paravādīpakkhe pana añño kāyo añño puggaloti puṭṭho sakavādī ṭhapanīyapañhattā paṭikkhipati, paravādī chalavasena paṭikammaṃ karoti. Tampi uttānatthamevāti. 68. ส่วนในฝ่ายของปรวาที เมื่อสกวาทีถูกถามว่า กายเป็นอย่างอื่น บุคคลเป็นอย่างอื่นหรือ สกวาทีก็ปฏิเสธ เพราะเป็นปัญหาที่ควรยับยั้งไว้ ปรวาทีจึงกระทำการตอบโต้โดยใช้เล่ห์กล แม้ข้อนั้นก็มีเนื้อความตื้นแล้ว Paññattānuyogavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยการซักถามเรื่องบัญญัติ จบ 11. Gatianuyogavaṇṇanā 11. อรรถกถาว่าด้วยการซักถามเรื่องคติ 69-72. Idāni gatiparivattanamukhena cutipaṭisandhianuyogo hoti. Tattha yasmā puggalavādī ‘‘sa sattakkhattuparamaṃ sandhāvitvāna puggalo’’tiādīni (saṃ. ni. 2.133; itivu. 24) suttāni nissāya puggalo sandhāvatīti laddhiṃ gahetvā voharati, tasmāssa taṃ laddhiṃ bhindituṃ sandhāvatīti pucchā sakavādissa. Tattha sandhāvatīti saṃsarati gamanāgamanaṃ karoti. Attano laddhivasena paṭiññā paravādissa. So puggalotiādayo anuyogopi sakavādissa, paṭikkhepo itarassa. Tattha soti soyevāti attho. Evaṃ pana anuyutto sassatadiṭṭhibhayena paṭikkhipati. Aññoti puṭṭho ucchedadiṭṭhibhayena. So ca añño cāti puṭṭho ekaccasassatadiṭṭhibhayena. Neva so na aññoti puṭṭho amarāvikkhepadiṭṭhibhayena. Puna cattāropi pañhe ekato puṭṭho catunnampi diṭṭhīnaṃ bhayena paṭikkhipitvā puna yānissa suttāni nissāya laddhi uppannā tāni dassento tena hi puggalo sandhāvatītiādimāha. ๖๙-๗๒. บัดนี้ เป็นการซักถามเรื่องจุติและปฏิสนธิโดยนัยแห่งการเปลี่ยนคติ ในเรื่องนั้น เพราะเหตุที่บุคคลวาทีอาศัยพระสูตรทั้งหลายมีอาทิว่า ‘บุคคลนั้นท่องเที่ยวไปอย่างยิ่งเจ็ดครั้ง’ ดังนี้ ยึดถือลัทธิว่าบุคคลย่อมท่องเที่ยวไป จึงกล่าวอยู่ ฉะนั้น เพื่อจะทำลายลัทธิของบุคคลวาทีนั้น คำถามของสกวาทีจึงมีขึ้นว่า ‘ท่องเที่ยวไปหรือ’ ในคำนั้น บทว่า สนฺธาวติ คือ ย่อมท่องเที่ยวไป ย่อมกระทำการไปและการมา การรับรองของปรวาทีมีขึ้นตามลัทธิของตน การซักถามว่า ‘บุคคลนั้นหรือ’ เป็นต้น ก็เป็นของสกวาที การปฏิเสธเป็นของฝ่ายตรงข้าม ในคำนั้น บทว่า โสติ ความว่า คือบุคคลนั้นนั่นเอง แต่เมื่อถูกซักถามอย่างนี้ ปรวาทีก็ปฏิเสธเพราะกลัวสัสสตทิฏฐิ เมื่อถูกถามว่า ‘เป็นคนอื่นหรือ’ ก็ปฏิเสธเพราะกลัวอุจเฉททิฏฐิ เมื่อถูกถามว่า ‘เป็นทั้งคนนั้นและคนอื่นหรือ’ ก็ปฏิเสธเพราะกลัวเอกัจจสัสสตทิฏฐิ เมื่อถูกถามว่า ‘มิใช่คนนั้นและมิใช่คนอื่นหรือ’ ก็ปฏิเสธเพราะกลัวอมราวิกเขปทิฏฐิ เมื่อถูกถามปัญหาทั้งสี่รวมกันอีกครั้ง ก็ปฏิเสธเพราะกลัวทิฏฐิทั้งสี่ประการ แล้วแสดงพระสูตรทั้งหลายอันเป็นที่อาศัยให้ลัทธิของตนเกิดขึ้นอีก จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘ถ้าเช่นนั้น บุคคลย่อมท่องเที่ยวไป’ ดังนี้ 76. Puna sakavādinā ‘‘yvāyaṃ tava laddhiyā sandhāvati, kiṃ so asmiñca parasmiñca loke ekoyevā’’ti adhippāyena svevāti niyametvā puṭṭho sassatabhayā paṭikkhipitvā puna daḷhaṃ katvā tatheva puṭṭho yasmā so puggalova na añño bhāvo, ‘‘so tato cuto idhūpapanno’’tiādisuttampi (pārā. 12; dī. ni. 1.245) atthi, tasmā paṭijānāti. Sveva manussoti puṭṭho manussasseva devattābhāvato paṭikkhipati. 76. อีกครั้งหนึ่ง เมื่อสกวาทีถามโดยเจาะจงว่า ‘สฺเววาติ’ ด้วยความประสงค์ว่า ‘บุคคลใดที่ท่องเที่ยวไปตามลัทธิของท่าน บุคคลนั้นเป็นคนเดียวกันนั่นเองในโลกนี้และโลกหน้าหรือ’ ปรวาทีปฏิเสธเพราะกลัวสัสสตทิฏฐิ แต่เมื่อถูกถามย้ำอย่างนั้นอีกอย่างหนักแน่น เพราะเหตุที่บุคคลนั้นเป็นบุคคลนั่นเอง ไม่ใช่ภาวะอื่น และมีพระสูตรเป็นต้นว่า ‘ผู้นั้นจุติจากที่นั้นแล้ว มาอุบัติในที่นี้’ ดังนี้อยู่ด้วย ฉะนั้นจึงรับรอง เมื่อถูกถามว่า ‘เป็นมนุษย์คนเดิมนั่นเองหรือ’ ก็ปฏิเสธ เพราะความเป็นเทวดาของมนุษย์นั่นเองย่อมไม่มี 77. Puna puṭṭho ‘‘ahaṃ tena samayena sunetto nāma satthā ahosi’’ntiādisuttavasena (a. ni. 7.66 atthato samānaṃ) paṭijānāti. Athassa sakavādī devamanussupapattīnaṃ nānattato vacanaṃ micchāti pakāsento manusso hutvātiādimāha. 77. เมื่อถูกถามอีก ปรวาทีก็รับรองโดยอ้างพระสูตรเป็นต้นว่า ‘ในสมัยนั้น เราได้เป็นศาสดานามว่าสุเนตตะ’ ดังนี้ ลำดับนั้น สกวาที เมื่อจะประกาศว่าคำพูดของปรวาทีย่อมผิดพลาดเพราะความแตกต่างกันแห่งการอุบัติเป็นเทวดาและมนุษย์ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘มนุสฺโส หุตฺวา’ ดังนี้ 78. Tattha hevaṃ maraṇaṃ na hehitīti evaṃ sante maraṇaṃ na bhavissatīti attho. Ito paraṃ yakkho petoti attabhāvanānattavasena anuyoganānattaṃ veditabbaṃ. 78. ในคำนั้น บทว่า เหวํ มรณํ น เหหิตีติ ความว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น ความตายก็จักไม่มี ต่อจากนี้ไป พึงทราบความหลากหลายแห่งการซักถามตามความแตกต่างแห่งอัตภาพว่า เป็นยักษ์ เป็นเปรต ดังนี้ 82. Khattiyotiādīni jātivasena ceva aṅgavekallādivasena ca vuttāni. 82. คำว่า กษัตริย์ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยเกี่ยวกับชาติบ้าง โดยเกี่ยวกับความพิการแห่งอวัยวะเป็นต้นบ้าง 87. Puna na vattabbanti paravādinā puṭṭho idhaṭṭhakassa upapattivasena paralokassa gamanābhāvato paṭiññā sakavādissa puna sotāpannassa bhavantarepi sotāpannabhāvāvijahanato dutiyapaṭiññāpi tasseva. Hañcītiādivacanaṃ paravādissa. 87. อีกครั้งหนึ่ง เมื่อปรวาทีถามว่า ‘ไม่ควรกล่าวหรือ’ การรับรองเป็นของสกวาที เพราะผู้ที่ตั้งอยู่ในโลกนี้ไม่มีการไปสู่ปรโลกโดยทางอุบัติ การรับรองครั้งที่สองก็เป็นของสกวาทีนั้นอีก เพราะพระโสดาบันไม่ละภาวะแห่งความเป็นพระโสดาบันแม้ในภพอื่น คำว่า ‘หญฺจิ’ เป็นต้น เป็นคำพูดของปรวาที 88. Puna devaloke upapannassa manussattābhāvadassanena anuyogo sakavādissa. 88. อีกครั้งหนึ่ง การซักถามเป็นของสกวาที โดยแสดงให้เห็นการไม่มีภาวะแห่งความเป็นมนุษย์ของผู้ที่อุบัติในเทวโลก 89. Tato paraṃ anañño avigatoti ettha anaññoti sabbākārena ekasadiso. Avigatoti ekenāpi ākārena avigatoti attho. Na hevanti devaloke upapannassa manussabhāvābhāvato evamāha. 89. ต่อจากนั้นไป บทว่า อนญฺโญติ คือ ผู้ที่เหมือนกันทุกประการ บทว่า อวิคโตติ ความว่า ผู้ที่ไม่คลาดเคลื่อนไปแม้โดยอาการอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวว่า น เหวํ ดังนี้ เพราะผู้ที่อุบัติในเทวโลกไม่มีภาวะแห่งความเป็นมนุษย์ 90. Puna daḷhaṃ katvā anuyutto ‘‘sveva puggalo sandhāvatī’’ti laddhiyā anujānāti. Hatthacchinnotiādi ākāravigamanadassanena avigato sandhāvatīti laddhibhindanatthaṃ vuttaṃ. Tattha aḷacchinnoti yassa aṅguṭṭhakā chinnā. Kaṇḍaracchinnoti yassa mahānhārū chinnā. 90. อีกครั้งหนึ่ง เมื่อถูกซักถามอย่างหนักแน่น ปรวาทีก็ยอมรับตามลัทธิของตนว่า ‘บุคคลคนเดิมนั่นแหละย่อมท่องเที่ยวไป’ คำว่า ‘หตฺถจฺฉินฺโน’ เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อทำลายลัทธิที่ว่า ‘ท่องเที่ยวไปโดยไม่คลาดเคลื่อน’ โดยแสดงให้เห็นความคลาดเคลื่อนแห่งอาการ ในคำเหล่านั้น บทว่า อฬจฺฉินฺโนติ คือ ผู้ที่นิ้วหัวแม่มือขาด บทว่า กณฺฑรจฺฉินฺโนติ คือ ผู้ที่เส้นเอ็นใหญ่ขาด 91. Sarūpotiādīsu paṭhame pañhe iminā rūpakāyena saddhiṃ agamanaṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiye antarābhavapuggalaṃ sandhāya paṭijānāti. So hi tassa laddhiyā sarūpova gantvā mātukucchiṃ pavisati. Athassa taṃ rūpaṃ bhijjati. Taṃ jīvanti yena rūpasaṅkhātena sarīrena saddhiṃ gacchati, kimassa tadeva jīvaṃ taṃ sarīranti pucchati. Paravādī idha sarīranikkhepā suttavirodhā ca paṭikkhipati. 91. ในปัญหาทั้งหลายมีคำว่า ‘สรูโป’ เป็นต้น ในปัญหาแรก ปรวาทีปฏิเสธโดยหมายถึงการไม่ไปด้วยรูปกายนี้ ในปัญหาที่สอง ปรวาทีรับรองโดยหมายถึงบุคคลในอันตรภพ เพราะตามลัทธิของเขา บุคคลนั้นมีรูปนั่นแหละไปแล้วย่อมเข้าสู่ครรภ์มารดา ลำดับนั้น รูปของเขานั้นก็แตกสลายไป สกวาทีถามว่า ‘สรีระอันนับเนื่องด้วยรูปใดที่บุคคลไปด้วยกัน สรีระนั้นเป็นชีวะของเขานั้นหรือ’ ปรวาทีปฏิเสธเพราะมีการทอดทิ้งสรีระไว้ในโลกนี้ และเพราะขัดต่อพระสูตร Savedanotiādīsu asaññūpapattiṃ sandhāya paṭikkhipati, tadaññaṃ upapattiṃ sandhāya paṭijānāti. Taṃ jīvanti yena vedanādisaṅkhātena sarīrena saddhiṃ gacchati. Kimassa tadeva jīvaṃ taṃ sarīranti pucchati. Taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti etissā hi laddhiyā pañcapi khandhā sarīranti adhippetā. Paravādī suttavirodhā paṭikkhipati. ในคำว่า สเวทโน เป็นต้น (ปรวาที) ปฏิเสธโดยหมายถึงอสัญญูปปัตติ แต่ยอมรับโดยหมายถึงอุปปัตติอื่นจากนั้น. (สกวาทีถามว่า) สัตว์ย่อมเป็นอยู่ด้วยสรีระที่เรียกว่าเวทนาเป็นต้นใด สัตว์ย่อมไปพร้อมกับสรีระนั้น. (สกวาที) ถามว่า ชีวะนั้นกับสรีระนั้นเป็นอันเดียวกันหรือ. เพราะว่าในลัทธินี้ที่ว่า ชีวะนั้นกับสรีระนั้นเป็นอันเดียวกัน หรือชีวะอย่างหนึ่ง สรีระอย่างหนึ่งนั้น ขันธ์ ๕ ทั้งหมดท่านประสงค์ว่าเป็นสรีระ. ปรวาทีปฏิเสธเพราะขัดกับพระสูตร. 92. Arūpotiādīsu paṭhame pañhe antarābhavaṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiye arūpā rūpaṃ upapajjamānaṃ sandhāya paṭijānāti. Aññaṃ, jīvanti yaṃ rūpasaṅkhātaṃ sarīraṃ pahāya arūpo sandhāvati, kiṃ te taṃ sarīraṃ aññaṃ, aññaṃ jīvanti pucchati. Itaro suttavirodhā paṭikkhipati. 92. ในคำว่า อรูโป เป็นต้น ในปัญหาข้อแรก (ปรวาที) ปฏิเสธโดยหมายถึงอันตรภพ. ในปัญหาข้อที่สอง ยอมรับโดยหมายถึงอรูปสัตว์ที่กำลังจะเข้าถึงรูปภพ. (สกวาทีถามว่า) ชีวะอย่างอื่น คือ อรูปสัตว์ละสรีระที่เรียกว่ารูปแล้วท่องเที่ยวไป สรีระของท่านนั้นเป็นอย่างอื่น ชีวะเป็นอย่างอื่นหรือ. ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธเพราะขัดกับพระสูตร. Avedanotiādīsu saññībhavaṃ sandhāya paṭikkhipati, tadaññaṃ upapattiṃ sandhāya paṭijānāti. Aññaṃ jīvanti yaṃ vedanādisaṅkhātaṃ sarīraṃ pahāya avedano aviññāṇo sandhāvati, kiṃ te taṃ aññaṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvanti pucchati. Itaro suttavirodhā paṭikkhipati. ในคำว่า อเวทโน เป็นต้น (ปรวาที) ปฏิเสธโดยหมายถึงสัญญีภพ แต่ยอมรับโดยหมายถึงอุปปัตติอื่นจากนั้น. (สกวาทีถามว่า) ชีวะอย่างอื่น คือ สัตว์ผู้ไม่มีเวทนา ไม่มีวิญญาณ ละสรีระที่เรียกว่าเวทนาเป็นต้นแล้วท่องเที่ยวไป สรีระของท่านนั้นเป็นอย่างอื่น ชีวะเป็นอย่างอื่นหรือ. ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธเพราะขัดกับพระสูตร. 93. Rūpaṃ sandhāvatītiādīsu ye rūpādayo khandhe upādāya puggalaṃ paññapeti, kiṃ te tasmiṃ puggale sandhāvante tampi rūpaṃ sandhāvatīti pucchati. Paravādī ‘‘avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarata’’nti sattasseva sandhāvanavacanato paṭikkhipati. Puna puṭṭho yasmā rūpādidhamme vinā puggalo natthi, tasmā tasmiṃ sandhāvante tenapi rūpena sandhāvitabbanti saññāya paṭijānāti. Vedanādīsupi eseva nayo. 93. ในคำว่า รูปํ สนฺธาวติ เป็นต้น (สกวาที) บัญญัติบุคคลโดยอาศัยขันธ์มีรูปเป็นต้นเหล่าใด แล้วถามว่า เมื่อบุคคลนั้นท่องเที่ยวไป แม้รูปนั้นก็ท่องเที่ยวไปด้วยหรือ. ปรวาทีปฏิเสธ เพราะมีคำกล่าวถึงการท่องเที่ยวไปของสัตว์เท่านั้นว่า "สัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูก ย่อมท่องเที่ยวไป แล่นไปอยู่" ฉะนั้นจึงปฏิเสธ. เมื่อถูกถามอีกครั้ง ปรวาทีก็ยอมรับด้วยความเข้าใจว่า เพราะเว้นจากธรรมมีรูปเป็นต้นเสียแล้ว บุคคลย่อมไม่มี ฉะนั้น เมื่อบุคคลนั้นท่องเที่ยวไป รูปนั้นก็ต้องท่องเที่ยวไปด้วย. แม้ในเวทนาเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. 94. Rūpaṃ na sandhāvatītiādīsu yasmā te rūpaṃ puggalo na hoti, sveva ca sandhāvatīti vadesi, tasmā taṃ pucchāmi, kiṃ te rūpaṃ na sandhāvatīti attho. Itaro puggale sandhāvante na sakkā tassa upādānabhūtena rūpena sandhāvitunti saññāya paṭikkhipati. Puna puṭṭho sattānaññeva sandhāvanavacanato paṭijānāti. Sesamettha uttānameva. 94. ในคำว่า รูปํ น สนฺธาวติ เป็นต้น มีความหมายว่า เพราะรูปของท่านไม่ใช่บุคคล และท่านก็กล่าวว่าบุคคลนั้นแหละท่องเที่ยวไป ฉะนั้น เราจึงถามท่านว่า รูปของท่านไม่ท่องเที่ยวไปหรือ. ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธด้วยความเข้าใจว่า เมื่อบุคคลท่องเที่ยวไป รูปอันเป็นที่ยึดมั่นของบุคคลนั้นจะท่องเที่ยวไปด้วยไม่ได้. เมื่อถูกถามอีกครั้ง ก็ยอมรับเพราะมีคำกล่าวถึงการท่องเที่ยวไปของสัตว์ทั้งหลายเท่านั้น. ส่วนที่เหลือในเรื่องนี้ ก็ได้กล่าวไว้แล้ว. Gāthānaṃ pana ayamattho – āyasmato matena rukkhaṃ upādāya chāyā viya, indhanaṃ upādāya aggi viya ca, khandhe upādāya puggalo; rūpādīnaṃ sandhāvane asati tesu khandhesu bhijjamānesu so tava puggalo bhijjati ce, evaṃ sante ucchedā bhavati diṭṭhi, ucchedadiṭṭhi te āpajjati. Katarā yā buddhena vivajjitā akusaladiṭṭhi. Yā pana ‘‘ucchedavādī samaṇo gotamo’’ti pariyāyabhāsitā, na taṃ vadāmāti dasseti. Athāpi tesu khandhesu bhijjamānesu so puggalo na bhijjati, evaṃ sante sassato puggalo hoti. Tato so nibbānena samasamo āpajjati. Samasamoti ativiya samo, samena vā samo, samabhāveneva samo. Yatheva nibbānaṃ nuppajjati na bhijjati, evaṃ te puggalopi tena samasamoti. ส่วนเนื้อความของคาถาทั้งหลายมีดังนี้ – ตามมติของท่านผู้มีอายุ บุคคลย่อมมีได้โดยอาศัยขันธ์ทั้งหลาย เหมือนเงาอาศัยต้นไม้ และเหมือนไฟอาศัยเชื้อเพลิง. เมื่อรูปเป็นต้นไม่มีการท่องเที่ยวไป และเมื่อขันธ์เหล่านั้นกำลังแตกสลายไป หากบุคคลของท่านก็แตกสลายไปด้วย เมื่อเป็นเช่นนั้น ทิฏฐิก็กลายเป็นอุจเฉททิฏฐิ ท่านย่อมเข้าถึงอุจเฉททิฏฐิ. (ถามว่า) คือทิฏฐิไหน? คืออกุศลทิฏฐิที่พระพุทธเจ้าทรงเว้นแล้ว. (ปรวาที) แสดงว่า เราไม่ได้กล่าวถึงทิฏฐินั้นที่ถูกกล่าวโดยปริยายว่า "พระสมณโคดมเป็นอุจเฉทวาที". อีกอย่างหนึ่ง หากเมื่อขันธ์เหล่านั้นกำลังแตกสลายไป บุคคลนั้นไม่แตกสลายไปด้วย เมื่อเป็นเช่นนั้น บุคคลก็ย่อมเป็นสัสสตวาทะ. จากนั้น บุคคลนั้นย่อมถึงความเสมอกับพระนิพพาน. คำว่า สมสโม หมายถึง เสมอยิ่งนัก หรือเสมอกับของที่เสมอ หรือเสมอโดยภาวะที่เสมอกัน. เหมือนพระนิพพานไม่เกิดขึ้น ไม่แตกสลาย ฉันใด บุคคลของท่านก็เสมอกับพระนิพพานนั้น ฉันนั้น. Gatiparivattanamukhena cutipaṭisandhānuyogo niṭṭhito. อนุโยคว่าด้วยจุติและปฏิสนธิโดยมุขคือการเปลี่ยนคติ จบแล้ว. Anuyogavaṇṇanā. วรรณนาอนุโยค 12. Upādāpaññattānuyogavaṇṇanā 12. วรรณนาอุปาทาปัญญัตตานุโยค 95. Idāni upādāpaññattānuyogo hoti. Tattha pucchā sakavādissa, paṭiññāpaṭikkhepo paravādissa. So hi rukkhaṃ upādāya chāyāya viya, indhanaṃ upādāya aggissa viya ca, rūpādīni upādāya puggalassa paññattiṃ paññāpanaṃ avabodhanaṃ icchati, tasmā ‘‘rūpaṃ upādāyā’’ti puṭṭho paṭijānāti. Puna yathā rukkhupādānā chāyā rukkho viya, indhanupādāno ca aggi indhanaṃ viya aniccādidhammo, evaṃ te rūpādiupādāno puggalo rūpādayo viya aniccoti imamatthaṃ puṭṭho attano laddhiyaṃ ṭhatvā paṭikkhipati. 95. บัดนี้ เป็นอุปาทาปัญญัตตานุโยค. ในอนุโยคนั้น คำถามเป็นของสกวาที การยอมรับและการปฏิเสธเป็นของปรวาที. เพราะว่าปรวาทีนั้นย่อมปรารถนาการบัญญัติ การทำให้รู้แจ้งซึ่งบุคคลโดยอาศัยรูปเป็นต้น เหมือนเงาอาศัยต้นไม้ และเหมือนไฟอาศัยเชื้อเพลิง ฉะนั้น เมื่อถูกถามว่า "อาศัยรูปหรือ" จึงยอมรับ. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อถูกถามถึงเนื้อความนี้ว่า เงาที่อาศัยต้นไม้ย่อมมีสภาวะไม่เที่ยงเป็นต้นเหมือนต้นไม้ และไฟที่อาศัยเชื้อเพลิงก็มีสภาวะไม่เที่ยงเป็นต้นเหมือนเชื้อเพลิง ฉันใด บุคคลที่อาศัยรูปเป็นต้นของท่านก็ไม่เที่ยงเหมือนรูปเป็นต้น ฉันนั้น (ปรวาที) ก็ตั้งอยู่ในลัทธิของตนแล้วปฏิเสธ. 97. Nīlaṃ rūpaṃ upādāya nīlotiādīsu nīlarūpena saddhiṃ puggalassa ekattaṃ, ekasarīre nīlādīnaṃ bahūnaṃ vasena bahubhāvañca anicchanto paṭikkhipati. 97. ในคำว่า นีลํ รูปํ อุปาทาย นีโล เป็นต้น (ปรวาที) ไม่ปรารถนาความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของบุคคลกับรูปสีเขียว และไม่ปรารถนาความเป็นอันมากโดยอำนาจแห่งสีมีสีเขียวเป็นต้นจำนวนมากในสรีระเดียวกัน จึงปฏิเสธ. 98. Kusalaṃ vedananti etthāpi vedanāya saddhiṃ ekattaṃ ekasantāne bahūnaṃ kusalavedanānaṃ vasena bahubhāvañca anicchanto paṭikkhipati. Dutiyanaye maggakusalotiādivacanasabbhāvato chekaṭṭhaṃ sandhāya paṭijānāti. Saphalotiādīni puṭṭho tathārūpassa vohārassa abhāvato paṭikkhipati. 98. แม้ในคำว่า กุสลํ เวทนํ นี้ (ปรวาที) ก็ไม่ปรารถนาความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับเวทนา และไม่ปรารถนาความเป็นอันมากโดยอำนาจแห่งกุศลเวทนาจำนวนมากในสันดานเดียวกัน จึงปฏิเสธ. ในนัยที่สอง เพราะมีคำกล่าวเช่น มัคคกุสโล เป็นต้นอยู่ จึงยอมรับโดยหมายถึงความหมายว่าฉลาด. เมื่อถูกถามถึงคำว่า สผโล เป็นต้น ก็ปฏิเสธเพราะไม่มีโวหารเช่นนั้น. 99. Akusalapakkhe achekaṭṭhaṃ sandhāya paṭijānāti. 99. ในฝ่ายอกุศล (ปรวาที) ยอมรับโดยหมายถึงความหมายว่าไม่ฉลาด. 100. Abyākatapakkhe sassatādivasena abyākatabhāvaṃ sandhāya paṭijānāti. Sesamettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. 100. ในฝ่ายอัพยากฤต (ปรวาที) ยอมรับโดยหมายถึงความเป็นอัพยากฤตโดยนัยแห่งความเป็นสัสสตทิฏฐิเป็นต้น. ส่วนที่เหลือในเรื่องนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น. 104. Cakkhuṃ upādāyātiādīsu ‘‘cakkhumā visamānīva…pe… pāpāni parivajjaye’’ti(udā. 43) ādivohārasabbhāvato paṭijānāti. Cakkhumattādinirodhena puggalanirodhaṃ anicchanto paṭikkhipati. 104. ในคำว่า จกฺขุ อุปาทาย เป็นต้น (ปรวาที) ยอมรับเพราะมีโวหารเช่น "ผู้มีจักษุ พึงเว้นบาปทั้งหลาย เหมือน... (เว้นทางไม่เรียบ)" (อุ. ๔๓) เป็นต้น. (แต่) ไม่ปรารถนาความดับของบุคคลด้วยความดับเพียงแค่จักษุเป็นต้น จึงปฏิเสธ. 107. Rūpaṃ upādāya vedanaṃ upādāyāti ettha aññepi rūpamūlakā dukatikacatukkā veditabbā. Yasmā pana khandhe upādāya puggalassa paññatti, tasmā dvepi tayopi cattāropi pañcapi upādāya paññattiṃ paṭijānāti. Ekasantāne pana dvinnaṃ pañcannaṃ vā abhāvā paṭikkhipati. Āyatanādīsupi eseva nayo. 107. ในคำว่า รูปํ อุปาทาย เวทนํ อุปาทาย นี้ พึงทราบทุกะ ติกะ และจตุกกะอื่นๆ ที่มีรูปเป็นมูล. แต่เพราะการบัญญัติบุคคลย่อมมีได้โดยอาศัยขันธ์ทั้งหลาย ฉะนั้น (ปรวาที) จึงยอมรับการบัญญัติโดยอาศัยขันธ์ ๒ ก็ได้ ๓ ก็ได้ ๔ ก็ได้ ๕ ก็ได้. แต่เพราะในสันดานเดียวไม่มีบุคคล ๒ คน หรือ ๕ คน จึงปฏิเสธ. แม้ในอายตนะเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. 112. Idāni yaṃ upādāya yassa paññatti, yathā tassa aniccatāya tassāpi aniccatā, tato ca aññattaṃ siddhaṃ, evaṃ tassa puggalassāpi āpajjatīti dassetuṃ yathā rukkhantiādimāha. Tattha upādāyāti paṭicca āgamma, na vinā tanti attho. Paravādī pana tathā anicchanto laddhiyaṃ ṭhatvā paṭikkhipati. 112. บัดนี้ เพื่อจะแสดงว่า บัญญัติของสิ่งใดมีขึ้นเพราะอาศัยสิ่งใด ความไม่เที่ยงของบัญญัตินั้นย่อมมีได้เพราะความไม่เที่ยงของสิ่งนั้นฉันใด และความเป็นอื่นจากสิ่งนั้นก็สำเร็จ แม้บุคคลนั้นก็ย่อมเป็นเช่นนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ยถา รุกฺขนฺติ" (เหมือนต้นไม้) ในคำเหล่านั้น บทว่า "อุปาทาย" ความว่า อาศัย, ปรารภ, ไม่เว้นจากสิ่งนั้น ส่วนปรวาทีไม่ปรารถนาเช่นนั้น ตั้งอยู่ในลัทธิของตน จึงปฏิเสธ 115. Nigaḷoti saṅkhalikabandhanaṃ. Negaḷikoti tena bandhako yassa rūpaṃ so rūpavāti yasmā yassa rūpaṃ so rūpavā hoti, tasmā yathā na nigaḷo …pe… añño rūpavāti attho. 115. บทว่า "นิคโฬ" คือ เครื่องจองจำคือโซ่ตรวน บทว่า "เนคลิโก" คือ ผู้ถูกจองจำด้วยเครื่องจองจำนั้น เพราะเหตุว่า ผู้มีรูปคือสิ่งใด สิ่งนั้นชื่อว่าผู้มีรูป ฉะนั้น ความว่า เหมือนอย่างว่า โซ่ตรวน...ฯลฯ...ไม่เป็นอื่นจากผู้มีรูป 116. Citte cittetiādīsu sarāgādicittavasena sarāgāditaṃ sandhāya cittānupassanāvasena paṭijānāti. Jāyatītiādinā nayena puṭṭho puggalassa khaṇikabhāvaṃ anicchanto paṭikkhipati. ‘‘So’’ti vā ‘‘añño’’ti vā puṭṭho sassatucchedabhayena paṭikkhipati. Puna na vattabbaṃ ‘‘kumārako’’ti vā ‘‘kumārikā’’ti vā puṭṭho lokavohārasamucchedabhayena vattabbanti paṭijānāti. Sesamettha pākaṭameva. 116. ในคำเป็นต้นว่า "จิตฺเต จิตฺตํ" ท่านปฏิญญาโดยนัยแห่งจิตตานุปัสสนา โดยหมายถึงความเป็นจิตมีราคะเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งจิตมีราคะเป็นต้น เมื่อถูกถามโดยนัยเป็นต้นว่า "ชายตีติ" (ย่อมเกิด) ท่านไม่ปรารถนาความเป็นขณะของบุคคล จึงปฏิเสธ เมื่อถูกถามว่า "ผู้นั้น" หรือ "ผู้อื่น" ท่านย่อมปฏิเสธเพราะกลัวสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ อีกอย่างหนึ่ง เมื่อถูกถามว่า ไม่ควรกล่าวว่า "กุมาร" หรือ "กุมารี" หรือ ท่านย่อมปฏิญญาว่าควรกล่าว เพราะกลัวความขาดสูญแห่งโลกโวหาร เนื้อความที่เหลือในข้อนี้ชัดเจนแล้ว 118. Idāni paravādī aññenākārena laddhiṃ patiṭṭhāpetukāmo na vattabbaṃ puggalo upalabbhatītiādimāha. Tattha na vattabbanti kiṃ te iminā evaṃ bahunā upādāpaññattānuyogena, idaṃ tāva vadehi, kiṃ na vattabbaṃ ‘‘puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā’’ti. Tato sakavādinā āmantāti vutte nanu yo passatītiādimāha. Tattha yoti puggalo. Yanti rūpaṃ. Yenāti cakkhunā. Soti puggalo. Tanti rūpaṃ. Tenāti cakkhunā. Idaṃ vuttaṃ hoti – nanu yo yaṃ rūpaṃ yena cakkhunā passati, so taṃ rūpaṃ tena cakkhunā passanto puggaloti. Sakavādī kiñcāpi cakkhuviññāṇassa nissayabhāvaṃ gacchantaṃ cakkhumeva rūpaṃ passati, tathā sotameva saddaṃ suṇāti…pe… viññāṇameva dhammaṃ vijānāti, ‘‘atthi arahato cakkhu, passati arahā cakkhunā rūpa’’ntiādisammutivasena pana āmantāti paṭijānāti. 118. บัดนี้ ปรวาทีประสงค์จะตั้งลัทธิของตนโดยอาการอื่น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "น วตฺตพฺพํ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ" (ไม่ควรกล่าวว่า บุคคลมีอยู่) ในคำเหล่านั้น บทว่า "น วตฺตพฺพํ" (มีความหมายว่า) ท่านจะต้องการอะไรด้วยการไล่เลียงเรื่องอุปาทาบัญญัติมากมายอย่างนี้ ท่านจงกล่าวข้อนี้ก่อนว่า ไม่ควรกล่าวว่า "บุคคลมีอยู่โดยสัจฉิกัตถปรมัตถ์" หรือ ครั้นเมื่อสกวาทีกล่าวว่า "ใช่" แล้ว (ปรวาที) จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "นนุ โย ปสฺสติ" (ก็ผู้ใดเห็น) ในคำนั้น บทว่า "โย" คือ บุคคล บทว่า "ยํ" คือ รูป บทว่า "เยน" คือ ด้วยจักษุ บทว่า "โส" คือ บุคคล บทว่า "ตํ" คือ รูป บทว่า "เตน" คือ ด้วยจักษุ คำนี้มีความว่า ก็บุคคลใดเห็นรูปใดด้วยจักษุใด บุคคลนั้นเห็นรูปนั้นด้วยจักษุนั้น ชื่อว่าบุคคล มิใช่หรือ สกวาที แม้ว่าจักษุซึ่งเป็นที่อาศัยของจักษุวิญญาณนั่นแหละเห็นรูป โสตะนั่นแหละได้ยินเสียง...ฯลฯ...วิญญาณนั่นแหละรู้อารมณ์ แต่ก็ปฏิญญาว่า "ใช่" โดยสมมติสัจจะ เป็นต้นว่า "จักษุของพระอรหันต์มีอยู่ พระอรหันต์เห็นรูปด้วยจักษุ" 120. Tato chalavādaṃ nissāya paravādinā puggalassa vattabbatāya sādhitāya tameva vādaṃ parivattetvā puggalo upalabbhatītiādimāha. Tattha yo na passatīti andho asaññasatto arūpaṃ upapanno nirodhaṃ samāpanno, anandhopi ca aññatra dassanasamayā na passati nāma. Sesavāresupi eseva nayo. Sesaṃ pāḷivaseneva atthato veditabbaṃ. 120. ลำดับนั้น เมื่อปรวาทีสาธิตความที่บุคคลควรกล่าวได้แล้วโดยอาศัยฉลวาท (สกวาที) จึงย้อนวาทะนั้นนั่นแหละ กล่าวคำเป็นต้นว่า "ปุคฺคโล อุปลพฺภติ" (บุคคลมีอยู่) ในคำนั้น บทว่า "โย น ปสฺสติ" (ผู้ใดไม่เห็น) คือ คนตาบอด อสัญญสัตวพรหม ผู้เข้าถึงอรูปภพ ผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ และแม้ผู้ไม่บอด แต่ในเวลาอื่นจากเวลาเห็น ก็ชื่อว่าไม่เห็น แม้ในวาระที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ เนื้อความที่เหลือ พึงทราบตามนัยแห่งบาลีนั้นเทียว 122. Suttasaṃsandanāyaṃ dibbassa cakkhuno rūpagocarattā rūpaṃ passatīti āha. Dutiyavāre ‘‘satte passāmī’’tivacanato puggalaṃ passatīti āha. Tatiyavāre ‘‘rūpaṃ disvā puggalaṃ vibhāvetī’’ti laddhito ubho passatīti āha. Yasmā pana passitabbaṃ nāma diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātanti catubbidhe rūpasaṅgahe rūpāyatanameva saṅgahitaṃ, tasmā sakavādī ‘‘rūpaṃ puggalo, puggalo rūpaṃ, ubho rūpa’’nti anuyogaṃ karoti. Tassattho pākaṭoyevāti. 122. ในการเทียบเคียงพระสูตร เพราะทิพยจักษุมีรูปเป็นอารมณ์ จึงกล่าวว่า เห็นรูป ในวาระที่สอง เพราะมีคำว่า "สตฺเต ปสฺสามิ" (เราเห็นสัตว์ทั้งหลาย) จึงกล่าวว่า เห็นบุคคล ในวาระที่สาม เพราะมีลัทธิว่า "เห็นรูปแล้ว ย่อมจำแนกบุคคล" จึงกล่าวว่า เห็นทั้งสองอย่าง แต่เพราะในรูปสังคหะ ๔ อย่าง คือ สิ่งที่เห็น สิ่งที่ได้ยิน สิ่งที่ทราบ สิ่งที่รู้แจ้ง อันเป็นสิ่งที่พึงเห็นนั้น ท่านสงเคราะห์เอารูปายตนะเท่านั้น ฉะนั้น สกวาทีจึงไล่เลียงว่า "รูปคือบุคคล, บุคคลคือรูป, ทั้งสองอย่างคือรูป" อรรถแห่งคำนั้นชัดเจนแล้วแล Upādāpaññattānuyogavaṇṇanā. วรรณนาว่าด้วยการไล่เลียงเรื่องอุปาทาบัญญัติ 13. Purisakārānuyogavaṇṇanā 13. วรรณนาว่าด้วยการไล่เลียงเรื่องปุริสการ 123. Idāni purisakārānuyogo hoti. Tattha kamme sati niyamato tassa kārakenapi bhavitabbanti laddhiyā pucchā paravādissa, tathārūpānaṃ kammānaṃ atthitāya paṭiññā sakavādissa. Puna kattā kāretāti pucchā paravādissa. Tattha kattāti tesaṃ kammānaṃ kārako. Kāretāti āṇattidesanādīhi upāyehi kārāpako. Idāni yasmā paravādī puggalaṃ sandhāya kattāti pucchati, na karaṇamattaṃ, tasmā paṭikkhepo sakavādissa. 123. บัดนี้ เป็นการไล่เลียงเรื่องปุริสการ ในเรื่องนั้น คำถามของปรวาทีมีขึ้นด้วยลัทธิที่ว่า เมื่อกรรมมีอยู่ ผู้กระทำกรรมนั้นก็ต้องมีอยู่โดยแน่นอน การปฏิญญาความมีอยู่ของกรรมเช่นนั้น เป็นของสกวาที คำถามว่า "ผู้ทำย่อมให้ทำหรือ" เป็นของปรวาทีอีก ในคำนั้น บทว่า "กตฺตา" คือ ผู้กระทำกรรมเหล่านั้น บทว่า "กาเรติ" คือ ผู้ให้กระทำด้วยอุบายมีการสั่งและการชี้แจงเป็นต้น บัดนี้ เพราะปรวาทีหมายถึงบุคคลแล้วถามว่า "ผู้ทำ" มิใช่เพียงสักว่าการกระทำ ฉะนั้น การปฏิเสธจึงเป็นของสกวาที 124. Tassa kattā kāretāti ettha yadi yaṃ yaṃ upalabbhati, tassa tassa kattā puggalo te upalabbhati, kiṃ tassāpi kārako ca kārāpako ca añño puggalo upalabbhatīti attho. Paravādī tathā anicchanto issaranimmānavādabhayena paṭikkhipati. Puna puṭṭho yasmā puggalaṃ mātāpitaro janenti nāmaṃ karonti posenti, tasmāssa te kārakā. Ye ca pana taṃ kalyāṇamittā vā ācariyā vā tāni tāni vijjāṭṭhānasippāyatanāni sikkhāpenti, te kārāpakā nāmāti imamatthaṃ sandhāya paṭijānāti. Purimakammameva tassa kattā ceva kārāpetā cāti adhippetaṃ. 124. ในคำว่า "ตสฺส กตฺตา กาเรติ" นี้ มีความหมายว่า ถ้าบุคคลผู้เป็นผู้กระทำของสิ่งใดๆ ที่มีอยู่ ย่อมมีอยู่แก่ท่าน บุคคลอื่นผู้เป็นทั้งผู้กระทำและผู้ให้กระทำของบุคคลนั้น ย่อมมีอยู่ด้วยหรือ ปรวาทีไม่ปรารถนาเช่นนั้น จึงปฏิเสธเพราะกลัววาทะว่าด้วยการสร้างของพระอิศวร เมื่อถูกถามอีก (ปรวาที) หมายถึงเนื้อความนี้จึงปฏิญญาว่า เพราะเหตุว่า มารดาบิดาย่อมให้กำเนิด ตั้งชื่อ และเลี้ยงดูบุคคล ฉะนั้น ท่านเหล่านั้นจึงเป็นผู้กระทำของบุคคลนั้น ส่วนกัลยาณมิตรหรืออาจารย์เหล่าใด ย่อมให้บุคคลนั้นศึกษาศิลปวิทยาการต่างๆ เหล่านั้น ท่านเหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ให้กระทำ (สกวาที) ประสงค์ว่า บุรพกรรมนั่นแหละเป็นทั้งผู้กระทำและผู้ให้กระทำของบุคคลนั้น 125. Tassa tassevāti iminā idaṃ pucchati – yadi kammānaṃ kārakassa kattā tassāpi kattā tassāpi kattā attheva, evaṃ sante purimena purimena avassaṃ pacchā pacchā puggalo kātabboti imināpi te kammānaṃ kārakena puggalena āyatiṃ añño puggalo kātabbo, tenāpi aññoti natthi dukkhassa antakiriyā, natthi vaṭṭassa upacchedo, natthi appaccayaparinibbānaṃ. Paccayābhāvena paccayapaṭibaddhassa dukkhassa abhāvā yaṃ nibbānaṃ vuttaṃ, natthi te tanti. Atha vā tassa tassevāti yadi kammaṃ kammamattaṃ na hoti, tassa pana kārako puggalo, tassāpi kārako, tassāpi kārakoti evaṃ puggalaparamparā atthi. Evaṃ sante yā esā kammavaṭṭassa appavattikaraṇena dukkhassa antakiriyā vuttā, sā natthīti attho. Paravādī taṃ anicchanto paṭikkhipati. Ito aparāsupi upalabbhati sāmaññena kārakapucchāsu puggalaṃyeva sandhāya ‘‘kattā kāretā’’ti vuttaṃ, na paccaye. Na hi mahāpathavīādīnaṃ paccayā natthi. 125. ด้วยบทว่า ตสฺส ตสฺเสว นี้ ท่านถามดังนี้ว่า – หากว่าผู้ทำกรรมมีอยู่ ผู้ทำของผู้ทำนั้นก็มีอยู่ ผู้ทำของผู้ทำนั้นก็มีอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น บุคคลก่อนๆ ต้องสร้างบุคคลหลังๆ ขึ้นแน่นอน ด้วยเหตุนี้ บุคคลผู้ทำกรรมของท่านนั้น ก็ต้องสร้างบุคคลอื่นขึ้นในอนาคต บุคคลนั้นก็ต้องสร้างบุคคลอื่นขึ้นอีก การทำที่สุดแห่งทุกข์ย่อมไม่มี การตัดวัฏฏะย่อมไม่มี อปัจจยปรินิพพาน (นิพพานที่ไม่มีปัจจัย) ย่อมไม่มี นิพพานที่กล่าวไว้ว่าเป็นการไม่มีทุกข์อันเนื่องด้วยปัจจัย เพราะไม่มีปัจจัยนั้น ย่อมไม่มีแก่ท่าน หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยบทว่า ตสฺส ตสฺเสว หากว่ากรรมมิใช่เป็นเพียงกรรม แต่มีบุคคลเป็นผู้ทำกรรมนั้น มีผู้ทำของผู้ทำนั้น มีผู้ทำของผู้ทำนั้นอีก ดังนี้ ลำดับแห่งบุคคลก็มีอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น การทำที่สุดแห่งทุกข์ที่กล่าวไว้ว่าเกิดจากการไม่เป็นไปแห่งกรรมวัฏฏ์นั้น ย่อมไม่มี ความหมายเป็นดังนี้ ปรวาทีไม่ปรารถนาเช่นนั้น จึงปฏิเสธ แม้ในปัญหาเกี่ยวกับผู้ทำโดยทั่วไปที่พบในที่อื่นจากนี้ไป คำว่า “ผู้ทำ ผู้ให้ทำ” ท่านกล่าวหมายถึงบุคคลเท่านั้น ไม่ได้หมายถึงปัจจัย เพราะปัจจัยของมหาปฐวีเป็นต้น มิใช่ว่าจะไม่มี 135. Añño kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ kattāti pañho ‘‘saṅkhāravantaṃ vā attāna’’ntiādidiṭṭhibhayā paṭikkhitto. 135. ปัญหาที่ว่า “ผู้ทำกรรมดีและกรรมชั่วเป็นอื่นหรือ” ถูกปฏิเสธเพราะกลัวทิฏฐิว่า “อัตตามีสังขาร” เป็นต้น 136. Vipāko upalabbhatītiādi vipākapaṭisaṃvedīvasena puggalaṃ dassentassa laddhibhindanatthaṃ vuttaṃ. Tattha vipākapaṭisaṃvedīti anuyogo paravādissa, vipākapavattito aññassa vedakassa abhāvā paṭikkhepo sakavādissa. Puna pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. 136. คำกล่าวเป็นต้นว่า วิปาโก อุปลพฺภติ (วิบากย่อมปรากฏ) ท่านกล่าวเพื่อทำลายลัทธิของผู้ที่แสดงบุคคลโดยความเป็นผู้เสวยวิบาก ในข้อนั้น การซักถามว่า “มีผู้เสวยวิบากหรือ” เป็นของปรวาที การปฏิเสธเพราะไม่มีผู้เสวยอื่นจากความเป็นไปแห่งวิบาก เป็นของสกวาที คำถามอีกครั้งเป็นของสกวาที การรับรองเป็นของฝ่ายตรงข้าม 138. Tassa paṭisaṃvedīti tassa vipākapaṭisaṃvedakassa paṭisaṃvedī yasmā pana paṭisaṃveditabbo nāma vipāko, na ca puggalo vipāko, tasmā paṭikkhepo paravādissa. Puna puṭṭho yasmā puññavipāke ṭhitattā vipākapaṭisaṃvedī puttaṃ vā patiṃ vā mātā vā jāyā vā paricumbati parisajjati, tasmā tathārūpaṃ paṭisaṃveditaṃ sandhāya paṭijānāti paravādī. 138. บทว่า ตสฺส ปฏิสํเวที หมายถึง ผู้เสวยของผู้เสวยวิบากนั้น แต่เพราะสิ่งที่พึงเสวยชื่อว่าวิบาก และบุคคลไม่ใช่วิบาก ฉะนั้น การปฏิเสธจึงเป็นของปรวาที เมื่อถูกถามอีกครั้ง ปรวาทีก็รับรอง โดยหมายถึงการเสวยอารมณ์เช่นนั้น เพราะผู้เสวยวิบากเมื่อตั้งอยู่ในบุญวิบาก ย่อมจุมพิตกอดรัดบุตร สามี มารดา หรือภรรยา Tassa tassevāti yadi vipāko vipākamattaṃ na hoti, tassa pana paṭisaṃvedī puggalo, tassāpi paṭisaṃvedī tassāpi paṭisaṃvedīti evaṃ puggalaparamparā atthi. Evaṃ sante yā esā vipākavaṭṭassa appavattikaraṇena dukkhassa antakiriyā vuttā, sā natthīti attho. Ito paraṃ upalabbhatisāmaññena paṭisaṃvedīpucchāsu heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo. ด้วยบทว่า ตสฺส ตสฺเสว หากว่าวิบากมิใช่เป็นเพียงวิบาก แต่มีบุคคลเป็นผู้เสวยวิบากนั้น มีผู้เสวยของผู้เสวยนั้น มีผู้เสวยของผู้เสวยนั้นอีก ดังนี้ ลำดับแห่งบุคคลก็มีอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น การทำที่สุดแห่งทุกข์ที่กล่าวไว้ว่าเกิดจากการไม่เป็นไปแห่งวิปากวัฏฏ์นั้น ย่อมไม่มี ความหมายเป็นดังนี้ ต่อจากนี้ไป ในปัญหาเกี่ยวกับผู้เสวยโดยทั่วไปที่พบ พึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวไว้ข้างต้นนั่นเอง 142. Añño kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākapaṭisaṃvedīti pañho ‘‘vedanavantaṃ vā attāna’’ntiādidiṭṭhibhayā paṭikkhitto. 142. ปัญหาที่ว่า “ผู้เสวยวิบากของกรรมดีและกรรมชั่วเป็นอื่นหรือ” ถูกปฏิเสธเพราะกลัวทิฏฐิว่า “อัตตามีเวทนา” เป็นต้น 143. Dibbaṃ sukhantiādi kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ bhājetvā dassanavasena āraddhaṃ. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Sakavādino cettha puggalavaseneva paṭisaṃvedīpaṭikkhepo veditabbo, na vedayitavasena. 143. คำกล่าวเป็นต้นว่า ทิพฺพํ สุขํ (สุขทิพย์) เริ่มขึ้นโดยมุ่งแสดงการจำแนกวิบากของกรรมดีและกรรมชั่ว ทั้งหมดนั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ข้างต้นนั่นเอง และในข้อนี้ พึงทราบว่าการปฏิเสธผู้เสวยของสกวาที เป็นการปฏิเสธโดยนัยแห่งบุคคล ไม่ใช่โดยนัยแห่งการเสวยอารมณ์ 148. Mahāpathavīādīni hi ārammaṇaṃ katvā vedayitānaṃ uppatti appaṭisiddhā. 148. เพราะว่าการเกิดขึ้นแห่งการเสวยอารมณ์โดยมีการถือเอามหาปฐวีเป็นต้นเป็นอารมณ์นั้น ไม่ได้ถูกปฏิเสธ 170. Kattā kāretā vipākapaṭisaṃvedītiādi vomissakanayavasena āraddhaṃ. Tattha so karotīti yaṃ tvaṃ kattāti ca paṭisaṃvedīti ca vadesi, kiṃ soyeva karoti, so paṭisaṃvedeti. Ayamanuyogo sakavādissa, suttavirodhabhayena paṭikkhepo paravādissa. 170. คำกล่าวเป็นต้นว่า กตฺตา กาเรตา วิปากปฏิสํเวที (ผู้ทำ ผู้ให้ทำ ผู้เสวยวิบาก) เริ่มขึ้นโดยนัยแบบผสม ในข้อนั้น สกวาทีซักถามว่า “บุคคลที่ท่านกล่าวว่าเป็นผู้ทำและเป็นผู้เสวยนั้น เขาเองหรือที่ทำ เขาเองหรือที่เสวย” การซักถามนี้เป็นของสกวาที การปฏิเสธเป็นของปรวาทีเพราะกลัวจะขัดกับพระสูตร 171. Puna puṭṭho ‘‘idha nandati pecca nandatī’’tiādisuttavasena (dha. pa. 18) paṭiññā tasseva. Athassa vacanokāsaṃ paṭibāhanto sakavādī sayaṃkataṃ sukhadukkhanti āha. 171. เมื่อถูกถามอีกครั้ง การรับรองก็เป็นของปรวาทีนั้นเอง โดยอาศัยพระสูตรเป็นต้นว่า “อิธ นนฺทติ เปจฺจ นนฺทติ” (ธ. ป. ๑๘) ครั้งนั้น สกวาทีเมื่อจะปิดกั้นช่องทางแห่งคำพูดของปรวาทีนั้น จึงกล่าวว่า “สุขและทุกข์ ตนทำเอง” 172. Tattha añño karotīti kārakavedakānaṃ aññattapucchāvasena vuttaṃ. Tato paravādī suttavirodhabhayena paṭikkhipitvā puna puṭṭho ‘‘manussabhūto katvā devabhūto paṭisaṃvedetī’’ti maññamāno paṭijānāti. Evaṃvādino pana paraṃkataṃ sukhadukkhaṃ āpajjatīti tassa vasena puṭṭho puna paṭikkhipati. 172. ในข้อนั้น คำว่า “ผู้อื่นทำ” ท่านกล่าวโดยเป็นการถามถึงความแตกต่างกันของผู้ทำและผู้เสวย ลำดับนั้น ปรวาทีปฏิเสธเพราะกลัวจะขัดกับพระสูตร แล้วเมื่อถูกถามอีกครั้ง ก็รับรองโดยเข้าใจว่า “เป็นมนุษย์ทำแล้ว เป็นเทวดาเสวยผล” แต่สำหรับผู้มีวาทะอย่างนี้ ย่อมประสบกับ (ทิฏฐิว่า) สุขและทุกข์ผู้อื่นทำ เมื่อถูกถามโดยนัยนั้น จึงปฏิเสธอีกครั้ง 174. So ca añño cāti kārakavedakānaṃ ekattaaññattapucchāvasena vuttaṃ. Tato paravādī suttavirodhabhayeneva paṭikkhipitvā puna puṭṭho purime dvepi naye ekato katvā paṭijānāti. Evaṃvādino pana sayaṃkatañca paraṃkatañca sukhadukkhaṃ āpajjatīti tassa vasena puṭṭho puna paṭikkhipati. 174. คำว่า “ผู้นั้นด้วย ผู้อื่นด้วย” ท่านกล่าวโดยเป็นการถามถึงความเป็นอันเดียวกันและความแตกต่างกันของผู้ทำและผู้เสวย ลำดับนั้น ปรวาทีปฏิเสธเพราะกลัวจะขัดกับพระสูตรนั่นเอง แล้วเมื่อถูกถามอีกครั้ง ก็รับรองโดยรวมเอานัยทั้งสองก่อนหน้านี้เข้าด้วยกัน แต่สำหรับผู้มีวาทะอย่างนี้ ย่อมประสบกับ (ทิฏฐิว่า) สุขและทุกข์ ตนทำเองด้วย ผู้อื่นทำด้วย เมื่อถูกถามโดยนัยนั้น จึงปฏิเสธอีกครั้ง 176. Neva so karotīti kārakavedakānaṃ ekattaaññattapaṭikkhepavasena vuttaṃ. Tato paravādī suttavirodhavaseneva paṭikkhipitvā puna puṭṭho yasmā manusso devalokūpapattiyā kammaṃ katvā na manussabhūtova paṭisaṃvedeti, nāpi yena kammaṃ kataṃ, tato aññova paṭisaṃvedeti, tasmā kārakato vedako neva so hoti, na aññoti maññamāno paṭijānāti. Laddhimattamevetaṃ? Evaṃvādino pana asayaṃkāraṃ aparaṃkāraṃ adhiccasamuppannaṃ sukhadukkhaṃ āpajjatīti tassa vasena puṭṭho puna paṭikkhipati. Apica imasmiṃ vomissakanaye ādito paṭṭhāya imināpi nayena attho veditabbo. Yasmā hi ayaṃ puggalavādī kammānaṃ kārakañceva vedakañca icchati, tasmāssa yo kārako, teneva vā vedakena bhavitabbaṃ, aññena vā ubhohi vā bhavitabbaṃ, ubhohi vāpi na bhavitabbanti idamāpannaṃ hoti. Evamāpannameva anuyogaṃ anuyuñjanto sakavādī ‘‘so karotī’’tiādayo cattāropi vikappe āha. Sesaṃ vuttappakārameva. 176. คำว่า "ผู้นั้นทำเองก็ไม่ใช่" ท่านกล่าวไว้โดยนัยปฏิเสธความเป็นอันเดียวกันและความเป็นคนอื่นกันของผู้ทำและผู้เสวยผล. ลำดับนั้น ปรวาทีปฏิเสธโดยอ้างความขัดแย้งกับพระสูตรเท่านั้นแล้ว ถูกถามอีกครั้ง เพราะว่ามนุษย์ทำกรรมเพื่อบังเกิดในเทวโลกแล้ว ย่อมไม่เสวยผลในขณะที่ยังเป็นมนุษย์อยู่ และผู้เสวยผลก็มิใช่คนอื่นจากผู้ที่ทำกรรมนั้นไว้ เพราะเหตุนั้น จึงยอมรับโดยเข้าใจว่า ผู้เสวยผลนั้น จะเป็นคนเดียวกับผู้ทำก็ไม่ใช่ จะเป็นคนอื่นก็ไม่ใช่. (ถามว่า) นี้เป็นเพียงลัทธิความเห็นเท่านั้นหรือ? ก็เมื่อวาทะอย่างนี้มีอยู่ ย่อมประสบสุขและทุกข์ที่ตนไม่ได้ทำเอง ผู้อื่นไม่ได้ทำให้ เกิดขึ้นเองลอยๆ ปรวาทีถูกถามโดยนัยนั้น จึงปฏิเสธอีก. อีกอย่างหนึ่ง ในนัยที่ระคนกันนี้ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้แม้ตั้งแต่ต้น. เพราะว่า บุคคลวาทีนี้ย่อมปรารถนาทั้งผู้ทำกรรมและผู้เสวยผลกรรม เพราะฉะนั้น สำหรับบุคคลวาทีนั้น จึงต้องเป็นว่า ผู้ใดเป็นผู้ทำ ผู้นั้นนั่นแหละพึงเป็นผู้เสวยผล หรือผู้อื่นพึงเป็นผู้เสวยผล หรือทั้งสองพึงเป็นผู้เสวยผล หรือทั้งสองก็หาพึงเป็นผู้เสวยผลไม่ ดังนี้. สกวาทีเมื่อซักไซร้การซักถามที่มาถึงอย่างนี้แล้ว จึงกล่าววิกัปปะทั้ง ๔ มีคำว่า "ผู้นั้นทำเอง" เป็นต้น. ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง. Pariyosāne pana cattāropi pañhā ekato puṭṭhā. Tattha paṭikkhepo ca paṭijānanā ca sayaṃkatādidosappatti ca purimanayeneva veditabbā. Ito paraṃ ‘‘kalyāṇapāpakānī’’ti avatvā heṭṭhā vuttanayā eva ‘‘kammaṃ atthī’’tiādinā vikappena dassitā. Tesampi heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo. แต่ในตอนท้าย คำถามทั้ง ๔ ข้อถูกถามรวมกัน. ในคำถามเหล่านั้น การปฏิเสธ การยอมรับ และการประสบโทษมีความเห็นว่าตนทำเองเป็นต้น พึงทราบโดยนัยก่อนนั่นเอง. ต่อจากนี้ไป ท่านไม่กล่าวว่า "กรรมดีและกรรมชั่ว" แต่แสดงด้วยวิกัปปะมีคำว่า "กรรมมีอยู่" เป็นต้น โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง. เนื้อความของวิกัปปะเหล่านั้นก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง. Purisakārānuyogavaṇṇanā. วรรณนาปุริสการานุโยค Kalyāṇavaggotipi etasseva nāmaṃ. กัลยาณวรรค ก็เป็นชื่อของอนุโยคนี้เช่นกัน. 14. Abhiññānuyogavaṇṇanā 14. วรรณนาอภิญญานุโยค 193. Ito paraṃ abhiññānuyogādivasena arahattasādhanā hoti. Tattha āmantāti sakavādinā paṭiññāte paravādī ‘‘bahiddhā anindriyabaddharūpe iddhividhādivisesādhigamo natthi, ajjhattaṃ atthi, tasmā iddhādinibbattakena puggalena bhavitabba’’nti maññamāno nanu atthi koci iddhiṃ vikubbatītiādimāha. Taṃ sabbaṃ uttānatthameva. 193. ต่อจากนี้ไป เป็นการสถาปนาพระอรหัตผลโดยนัยแห่งอภิญญานุโยคเป็นต้น. ในอนุโยคนั้น เมื่อสกวาทียอมรับว่า "ใช่" ปรวาทีเข้าใจว่า "การบรรลุคุณวิเศษมีอิทธิวิธีเป็นต้นในรูปภายนอกที่ไม่เนื่องกับอินทรีย์ไม่มี แต่มีในภายใน เพราะฉะนั้น จะต้องมีบุคคลผู้บันดาลอิทธิฤทธิ์เป็นต้น" จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ก็บุคคลผู้แสดงฤทธิ์ได้มีอยู่มิใช่หรือ". ทั้งหมดนั้นมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. Abhiññānuyogavaṇṇanā. วรรณนาอภิญญานุโยค 15-18. Ñātakānuyogādivaṇṇanā ๑๕-๑๘. วรรณนาญาตกานุโยคเป็นต้น 197. Idāni mātātiādiko ñātakānuyogo. Khattiyotiādiko jātianuyogo. Gahaṭṭho pabbajitoti paṭipattianuyogo. Devo manussoti upapattianuyogo. Sotāpannotiādiko paṭivedhānuyogo, ariyānuyogotipi vuccati. Te sabbe uttānatthāyeva. ‘‘Arahā hutvā na arahā’’ti panettha moghapañhattā na vuttaṃ. 197. บัดนี้ เป็นญาตกานุโยค มีคำว่า "มารดา" เป็นต้น. ชาติอนุโยค มีคำว่า "กษัตริย์" เป็นต้น. ปฏิปัตติอนุโยค มีคำว่า "คฤหัสถ์, บรรพชิต". อุปปัตติอนุโยค มีคำว่า "เทวดา, มนุษย์". ปฏิเวธานุโยค มีคำว่า "พระโสดาบัน" เป็นต้น, เรียกอีกอย่างว่า อริยานุโยค ก็ได้. อนุโยคทั้งหมดนั้นมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในที่นี้ ท่านไม่กล่าวว่า "เป็นพระอรหันต์แล้ว ไม่เป็นพระอรหันต์" เพราะเป็นบัญญัติที่ไร้ประโยชน์. 206. Cattāro purisayugātiādi saṃghānuyogo, sopi uttānatthoyeva. 206. สังฆานุโยค มีคำว่า "บุรุษยุค ๔" เป็นต้น, แม้อนุโยคนั้นก็มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. 209. Saṅkhatotiādi saccikaṭṭhasabhāvānuyogo. Tattha tatiyā koṭīti pucchā sakavādissa. Tathārūpassa saccikaṭṭhassa abhāvato paṭikkhepo paravādissa. Puna puṭṭho puggalaṃ sandhāya paṭiññā tasseva. 209. สัจจิกัฏฐสภาวานุโยค มีคำว่า "สังขตะ" เป็นต้น. ในอนุโยคนั้น คำถามว่า "เป็นโกฏฐาสที่สามหรือ" เป็นของสกวาที. การปฏิเสธเป็นของปรวาที เพราะไม่มีสัจจิกัฏฐะเช่นนั้น. เมื่อถูกถามอีกครั้ง การยอมรับของปรวาทีนั้นก็โดยหมายถึงบุคคล. 211. Añño puggalotipañhepi saṅkhatehi khandhehi aññattaṃ anicchanto paṭikkhepo tasseva. 211. แม้ในคำถามว่า "บุคคลเป็นอื่น (จากขันธ์) หรือ" การปฏิเสธก็เป็นของปรวาทีนั้น ผู้ไม่ปรารถนาความเป็นอื่นจากขันธ์ทั้งหลายอันเป็นสังขตะ. 212. Khandhā saṅkhatātiādi saṅkhatāsaṅkhatāni sarūpena dassetvā aññattapucchanatthaṃ vuttaṃ. 212. คำว่า "ขันธ์ทั้งหลายเป็นสังขตะ" เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงสังขตะและอสังขตะโดยสภาวะของมัน แล้วถามถึงความเป็นอื่น. 213. Rūpaṃ saṅkhatantiādi khandhe vibhāgato dassetvā aññattapucchanatthaṃ vuttaṃ. 213. คำว่า "รูปเป็นสังขตะ" เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงขันธ์โดยจำแนก แล้วถามถึงความเป็นอื่น. 214. Puggalassa uppādoti pucchā sakavādissa, ‘‘jātidhammā jarādhammā, atho maraṇadhammino’’tiādisuttavasena paṭiññā paravādissa. Saṅkhatabhāvaṃ panassa so na icchati, tasmā paṭikkhipati. 214. คำถามว่า "ความเกิดขึ้นของบุคคลมีอยู่หรือ" เป็นของสกวาที. การยอมรับเป็นของปรวาที โดยอาศัยพระสูตรมีอาทิว่า "มีความเกิดเป็นธรรมดา มีความแก่เป็นธรรมดา และมีความตายเป็นธรรมดา". แต่ปรวาทีนั้นไม่ปรารถนาความเป็นสังขตะของบุคคลนั้น เพราะฉะนั้นจึงปฏิเสธ. 215. Puna na uppādo paññāyatītiādinā nayena puṭṭho ‘‘dukkhameva hi sambhoti, dukkhaṃ tiṭṭhati veti cā’’tiādivacanato (saṃ. ni. 1.171) puggalassa uppādādayo nāma na yujjantīti paṭijānāti. 215. เมื่อถูกถามอีกครั้งโดยนัยมีอาทิว่า "ความเกิดขึ้นไม่ปรากฏหรือ" ปรวาทีก็ยอมรับว่า ความเกิดขึ้นเป็นต้นของบุคคลชื่อว่าไม่สมควร โดยอ้างพระดำรัสมีอาทิว่า "ทุกข์เท่านั้นย่อมเกิดขึ้น ทุกข์ย่อมตั้งอยู่และเสื่อมไป" (สํ.นิ. ๑.๑๗๑). 216. Atthatthamhīti atthaṃ vuccati nibbānaṃ. Tattha atthīti pucchati. Tassa atthitāya sassataṃ, natthitāya. Ucchedo āpajjati. Tadubhayampi anicchanto pacchā paṭikkhipati. 216. ในคำว่า "ในประโยชน์อย่างยิ่ง" คำว่า "ประโยชน์" หมายถึงพระนิพพาน. ในเรื่องนั้น ท่านถามว่า "มีอยู่หรือ". เพราะการมีอยู่ของบุคคลนั้น ย่อมนำไปสู่สัสสตทิฏฐิ, เพราะการไม่มีอยู่ ย่อมนำไปสู่อุจเฉททิฏฐิ. ปรวาทีไม่ปรารถนาทั้งสองอย่างนั้น ภายหลังจึงปฏิเสธ. Ñātakānuyogādivaṇṇanā. วรรณนาญาตกานุโยคเป็นต้น 19. Paṭivedhānuyogādivaṇṇanā 19. วรรณนาปฏิเวธานุโยคเป็นต้น 217. Bhavaṃ nissāya pañhe bhavanti upapattibhavaṃ. 217. ในปัญหาทั้งหลายที่อาศัยภพ หมายถึง อุปปัตติภพ. 218. Vedanaṃ vediyamānapañhe vedanaṃ vediyamāno pariggahitavedano yogāvacarova pajānāti, bālaputhujjano nappajānāti. 218. ในปัญหาว่าด้วยการเสวยเวทนา พระโยคาวจรผู้กำหนดรู้เวทนาแล้ว ย่อมรู้ชัดซึ่งเวทนาที่กำลังเสวยอยู่, ส่วนปุถุชนผู้เป็นพาลย่อมไม่รู้ชัด. 224. Kāyānupassanādipañhā uttānatthāyeva. 224. ปัญหาเรื่องกายานุปัสสนาเป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. 226. Pārāyanagāthāya suññato lokaṃ avekkhassūti sattasuññatavasena khandhalokaṃ olokehīti attho. 226. ในปารายนคาถา ความว่า "จงพิจารณาเห็นโลกว่างเปล่า" มีความหมายว่า จงพิจารณาเห็นขันธโลกโดยความเป็นของว่างเปล่าจากสัตว์. 228. Puggalo avekkhatīti sakavādipucchā. Paravādissa hi ‘‘suññato lokaṃ avekkhassū’’ti gāthāya yo avekkhati, so puggaloti laddhi, tasmā naṃ evaṃ pucchati. Saha rūpenāti rūpakāyena saddhiṃ. Tato anissaṭo hutvāti attho. Idaṃ pañcavokāravasena anujānitvā puna taṃ jīvanti puṭṭho suttavirodhabhayena paṭikkhipati. Vinā rūpenāti idaṃ catuvokāravasena anujānitvā puna aññaṃ jīvanti puṭṭho suttavirodhabhayeneva paṭikkhipati. ‘‘Abbhantaragato’’ti ca ‘‘bahiddhā nikkhamitvā’’ti ca idaṃ ‘‘saha rūpena vinā rūpenā’’ti heṭṭhā vuttassa lakkhaṇavacanaṃ. Tattha abbhantaragatoti rūpassa antogato, ito vā etto vā anikkhamitvā rūpaparicchedavaseneva ṭhito hutvāti attho. Nikkhamitvāti rūpaparicchedaṃ atikkamitvā. Rūpaṃ anissito hutvāti attho. 228. คำถามว่า "บุคคลพิจารณาเห็นหรือ" เป็นของสกวาที. เพราะว่าปรวาทีมีความเห็นว่า ในคาถา "จงพิจารณาเห็นโลกว่างเปล่า" ผู้ที่พิจารณาเห็นนั้นคือบุคคล เพราะฉะนั้น สกวาทีจึงถามเขาอย่างนั้น. คำว่า "พร้อมด้วยรูป" หมายถึง พร้อมกับรูปกาย. ความหมายคือ เป็นผู้ไม่แยกออกจากรูปนั้น. ปรวาทีอนุญาตข้อนี้โดยนัยแห่งปัญจโวการภพแล้ว เมื่อถูกถามอีกว่า "นั่นเป็นชีวะหรือ" ก็ปฏิเสธเพราะกลัวจะขัดแย้งกับพระสูตร. คำว่า "เว้นจากรูป" ปรวาทีอนุญาตข้อนี้โดยนัยแห่งจตุโวการภพแล้ว เมื่อถูกถามอีกว่า "ชีวะเป็นอื่นหรือ" ก็ปฏิเสธเพราะกลัวจะขัดแย้งกับพระสูตรนั่นเอง. คำว่า "เข้าไปภายใน" และ "ออกไปภายนอก" นี้ เป็นคำแสดงลักษณะของคำที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำว่า "พร้อมด้วยรูป" และ "เว้นจากรูป". ในคำเหล่านั้น "เข้าไปภายใน" หมายถึง เข้าไปภายในรูป คือ เป็นผู้ตั้งอยู่โดยอำนาจของขอบเขตแห่งรูปเท่านั้น ไม่ได้ออกไปจากที่นี่หรือที่นั่น. "ออกไป" หมายถึง ก้าวล่วงขอบเขตแห่งรูป. ความหมายคือ เป็นผู้ไม่อาศัยรูป. 231. Anattāti attanā jīvena puggalena rahito. Ekadhammepi puggalo natthīti attho. Evaṃ sabbasuttānaṃ āgamaṭṭhakathāsu vuttanayeneva attho veditabbo. Idha pana sandhāyabhāsitamattameva vakkhāma. 231. คำว่า อนัตตา คือ ปราศจากอัตตา ชีวะ หรือบุคคล ความหมายคือ แม้ในธรรมอย่างหนึ่ง บุคคลก็ไม่มี พึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาแห่งพระสูตรทั้งปวงอย่างนี้ แต่ในที่นี้ เราจักกล่าวเพียงเฉพาะคำที่ทรงหมายถึงเท่านั้น 237. Vuttaṃ bhagavatā sappikumbhotiādi ‘‘sabbāva desanā yathārutavaseneva atthato na gahetabbā’’ti dassanatthaṃ ābhataṃ. Yathā hi suvaṇṇaṃ gahetvā kato suvaṇṇavikāro kumbho suvaṇṇakumbhoti vuccati, na evaṃ sappiṃ gahetvā kato sappissa vikāro sappikumbho nāma atthi. Yasmiṃ pana kumbhe sappi pakkhittaṃ, so sappikumbho nāmāti ayamettha attho. Telakumbhādīsupi eseva nayo. Yathā ca nibbānaṃ niccaṃ dhuvaṃ, na evaṃ bhattaṃ vā yāgu vā atthi. Kālaparicchedaṃ pana akatvā divase divase dassāmāti paññattavasena ‘‘niccabhattaṃ dhuvayāgū’’ti vuccatīti ayamettha attho. 237. คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า หม้อเนยใส เป็นต้น (ท่าน) นำมาเพื่อแสดงว่า "เทศนาทั้งหมด ไม่พึงถือเอาตามความหมายตามที่ได้ยินมาเท่านั้น" จริงอยู่ หม้ออันเป็นวิการแห่งทองที่ทำขึ้นโดยนำทองมา ย่อมเรียกว่า หม้อทอง แต่หม้อเนยใสอันเป็นวิการแห่งเนยใสที่ทำขึ้นโดยนำเนยใสมานั้นไม่มี แต่หม้อใดที่เขาใส่เนยใสไว้ หม้อนั้นชื่อว่าหม้อเนยใส นี่คือความหมายในที่นี้ แม้ในหม้อน้ำมันเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน และภัตหรือยาคูนั้นไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน เหมือนพระนิพพาน แต่เพราะบัญญัติว่า "เราจักถวายทุกๆ วัน" โดยไม่กำหนดเวลา จึงเรียกว่า "นิจจภัต" (ภัตประจำ) "ธุวยาคุ" (ยาคูประจำ) นี่คือความหมายในที่นี้ ‘‘Atthi puggalo attahitāya paṭipanno’’tiādīsupi yathā rūpādayo dhammā paccattalakkhaṇasāmaññalakkhaṇavasena atthi, na evaṃ puggalo. Rūpādīsu pana sati ‘evaṃnāmo’‘evaṃgotto’ti vohāro hoti. Iti iminā lokavohārena lokasammutiyā lokaniruttiyā atthi puggaloti ayamettha attho. Vuttampi cetaṃ bhagavatā – ‘‘imā kho citta, lokasamaññā lokaniruttiyo lokavohārā lokapaññattiyo’’ti (dī. ni. 1.440). Rūpādidhammā pana vināpi lokasammutiṃ paccattasāmaññalakkhaṇavasena paññāpanato atthīti ayamettha attho. แม้ในคำเป็นต้นว่า "บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนมีอยู่" บุคคลไม่มีอยู่เหมือนดังธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้น ซึ่งมีอยู่โดยปัจจัตตลักษณะและสามัญลักษณะ แต่เมื่อมีรูปเป็นต้นอยู่ โวหารว่า "ชื่ออย่างนี้" "โคตรอย่างนี้" ย่อมมี เพราะเหตุนี้ ความหมายในที่นี้คือ บุคคลมีอยู่โดยโลกโวหาร โดยโลกสมมติ โดยโลกนิรุตติ แม้คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนจิตตะ เหล่านี้แลเป็นโลกสมัญญา โลกนิรุตติ โลกโวหาร โลกบัญญัติ" ส่วนธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้น มีอยู่เพราะบัญญัติได้โดยปัจจัตตลักษณะและสามัญลักษณะ แม้ปราศจากโลกสมมติ นี่คือความหมายในที่นี้ Buddhānaṃ pana dve kathā sammutikathā ca paramatthakathā ca. Tattha satto, puggalo, devo, brahmātiādikā sammutikathā nāma. Aniccaṃ, dukkhaṃ, anattā, khandhā, dhātuyo, āyatanāni, satipaṭṭhānā, sammappadhānātiādikā paramatthakathā nāma. ก็แล กถาของพระพุทธเจ้าทั้งหลายมี ๒ อย่าง คือ สมมติกถา และปรมัตถกถา ในกถาทั้งสองนั้น คำเป็นต้นว่า สัตว์ บุคคล เทวดา พรหม ชื่อว่า สมมติกถา คำเป็นต้นว่า อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ขันธ์ ธาตุ อายตนะ สติปัฏฐาน สัมมัปปธาน ชื่อว่า ปรมัตถกถา Tattha yo sammutidesanāya sattoti vā…pe… brahmāti vāti vutte jānituṃ paṭivijjhituṃ niyyātuṃ arahattajayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti, tassa bhagavā āditova sattoti vā puggaloti vā posoti vā devoti vā brahmāti vā katheti. Yo paramatthadesanāya aniccanti vā dukkhanti vātiādīsu aññataraṃ sutvāva jānituṃ paṭivijjhituṃ niyyātuṃ arahattajayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti. Tassa aniccantiādīsu aññataraṃ katheti. Tathā sammutikathāya bujjhanakasattassa na paṭhamaṃ paramatthakathaṃ katheti. Sammutikathāya pana bodhetvā pacchā paramatthakathaṃ katheti. Paramatthakathāya bujjhanakasattassāpi na paṭhamaṃ sammutikathaṃ katheti. Paramatthakathāya pana bodhetvā pacchā sammutikathaṃ katheti. Pakatiyā pana paṭhamameva paramatthakathaṃ kathentassa desanā lūkhākārā hoti. Tasmā buddhā paṭhamaṃ sammutikathaṃ kathetvā pacchā paramatthakathaṃ kathenti. Te sammutikathaṃ kathentāpi saccameva sabhāvameva amusāva kathenti. Paramatthakathaṃ kathentāpi saccameva sabhāvameva amusāva kathenti. Ayañhi – ในบุคคลทั้งสองนั้น ผู้ใดสามารถจะรู้ จะตรัสรู้ จะออกจากทุกข์ จะยึดเอาชัยชนะคืออรหัตผลได้ ด้วยสมมติเทศนา เมื่อตรัสว่า สัตว์...พรหม เป็นต้น พระผู้มีพระภาคย่อมตรัสแก่ผู้นั้นตั้งแต่ต้นว่า สัตว์ บุคคล บุรุษ เทวดา หรือพรหม ผู้ใดสามารถจะรู้ จะตรัสรู้ จะออกจากทุกข์ จะยึดเอาชัยชนะคืออรหัตผลได้ ด้วยปรมัตถเทศนา เพียงได้ฟังคำอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาคำว่า อนิจจัง ทุกขัง เป็นต้น พระองค์ย่อมตรัสคำอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาคำว่า อนิจจัง เป็นต้น แก่ผู้นั้น ฉะนั้น พระองค์จะไม่ตรัสปรมัตถกถาในเบื้องต้นแก่สัตว์ผู้จะพึงตรัสรู้ได้ด้วยสมมติกถา แต่จะทรงทำให้ตรัสรู้ด้วยสมมติกถาก่อน แล้วจึงตรัสปรมัตถกถาในภายหลัง แม้แก่สัตว์ผู้จะพึงตรัสรู้ได้ด้วยปรมัตถกถา พระองค์ก็จะไม่ตรัสสมมติกถาในเบื้องต้น แต่จะทรงทำให้ตรัสรู้ด้วยปรมัตถกถาก่อน แล้วจึงตรัสสมมติกถาในภายหลัง ก็โดยปกติแล้ว เทศนาของผู้ที่ตรัสปรมัตถกถาในเบื้องต้นทีเดียวย่อมมีลักษณะหยาบกระด้าง เพราะฉะนั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายจึงตรัสสมมติกถาก่อน แล้วจึงตรัสปรมัตถกถาในภายหลัง พระองค์เหล่านั้น เมื่อตรัสสมมติกถา ก็ตรัสแต่คำจริง คำที่เป็นสภาวะ ไม่ใช่คำเท็จ เมื่อตรัสปรมัตถกถา ก็ตรัสแต่คำจริง คำที่เป็นสภาวะ ไม่ใช่คำเท็จ จริงดังนี้ ‘‘Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo; Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nupalabbhati’’. พระสัมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐกว่าวาทีทั้งหลาย ทรงแสดงสัจจะ ๒ อย่าง คือ สมมติสัจจะ และปรมัตถสัจจะ สัจจะที่ ๓ ย่อมไม่มี Tattha – ในสัจจะทั้งสองนั้น ‘‘Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇaṃ; Paramatthavacanaṃ saccaṃ, dhammānaṃ tathalakkhaṇa’’nti. คำพูดที่เป็นสัญลักษณ์ เป็นสัจจะ เพราะเป็นเหตุแห่งโลกสมมติ คำพูดที่เป็นปรมัตถ์ เป็นสัจจะ เพราะเป็นลักษณะตามความเป็นจริงของธรรมทั้งหลาย Aparo nayo – dve bhagavato desanā paramatthadesanā ca khandhādivasena, sammutidesanā ca sappikumbhādivasena. Na hi bhagavā samaññaṃ atidhāvati. Tasmā ‘‘atthi puggalo’’ti vacanamattato abhiniveso na kātabbo. Satthārā hi – อีกนัยหนึ่ง เทศนาของพระผู้มีพระภาคมี ๒ อย่าง คือ ปรมัตถเทศนา โดยนัยแห่งขันธ์เป็นต้น และสมมติเทศนา โดยนัยแห่งหม้อเนยใสเป็นต้น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคไม่ทรงก้าวล่วงสมัญญา เพราะฉะนั้น ไม่พึงยึดมั่นเพียงเพราะคำพูดว่า "บุคคลมีอยู่" จริงอยู่ พระศาสดา (ตรัสว่า) ‘‘Paññattiṃ anatikkamma, paramattho pakāsito; Samaññaṃ nātidhāveyya, tasmā aññopi paṇḍito; Paramatthaṃ pakāsento, samaññaṃ nātidhāvaye’’. ปรมัตถ์ถูกประกาศโดยไม่ก้าวล่วงบัญญัติ เพราะฉะนั้น แม้บัณฑิตอื่นก็ไม่พึงก้าวล่วงสมัญญา เมื่อประกาศปรมัตถ์ ก็ไม่พึงก้าวล่วงสมัญญา Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti. ส่วนที่เหลือในทุกแห่งมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น Puggalakathā niṭṭhitā. ปุคคลกถา จบ 2. Parihānikathā 2. ปริหานิกถา 1. Vādayuttiparihānivaṇṇanā 1. วาทยุตติปริหานิวัณณนา 239. Idāni parihānikathā hoti. Parihānidhammo aparihānidhammo, ‘‘dveme, bhikkhave, dhammā sekkhassa, bhikkhuno parihānāya saṃvattanti’’ (a. ni. 2.185), ‘‘pañcime, bhikkhave, dhammā samayavimuttassa bhikkhuno parihānāya saṃvattantī’’ti (a. ni. 5.149) evamādīni hi suttāni nissāya sammitiyā vajjiputtakā sabbatthivādino ekacce ca mahāsaṅghikā arahatopi parihāniṃ icchanti, tasmā te vā hontu aññeyeva vā, yesaṃ ayaṃ laddhi, tesaṃ laddhibhindanatthaṃ parihāyati arahā arahattāti pucchā sakavādissa. Tatra parihāyatīti dve parihāniyo pattaparihāni ca appattaparihāni ca. Tattha ‘‘dutiyampi kho āyasmā godhiko tamhā sāmayikāya cetovimuttiyā parihāyī’’ti (saṃ. ni. 1.159) ayaṃ pattaparihāni nāma. ‘‘Mā vo sāmaññatthikānaṃ sataṃ sāmaññattho parihāyī’’ti (ma. ni. 1.416-418) ayaṃ appattaparihāni. Tāsu idha pattaparihāni adhippetā. Tañhi sandhāya āmantāti paṭiññā paravādissa. Sakasamaye pana imaṃ pattaparihāniṃ nāma lokiyasamāpattiyāva icchanti, na arahattādīhi sāmaññaphalehi. Parasamayepi naṃ sabbasāmaññaphalesu sabbabhavesu sabbakālesu sabbesañca puggalānaṃ na icchanti. Taṃ pana tesaṃ laddhimattamevāti sabbaṃ laddhijālaṃ bhindituṃ puna sabbatthātiādinā nayena desanā vaḍḍhitā. 239. บัดนี้ เป็นปริหานิกถา (เรื่องความเสื่อม) ปริหานิธัมโม อปริหานิธัมโม (ผู้มีธรรมที่เสื่อมได้ ผู้มีธรรมที่เสื่อมไม่ได้) นิกายสัมมิติยะ วัชชีปุตตกะ สัพพัตถิกวาทะ และมหาสังฆิกะบางพวก อาศัยพระสูตรทั้งหลายมีอาทิอย่างนี้ คือ "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ ประการเหล่านี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมแก่ภิกษุผู้เป็นเสขะ" (องฺ. ทุก. ๒๐/๔๘๘/๑๘๕) "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมแก่ภิกษุผู้เป็นสมยวิมุต" (องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๑๗๕/๑๔๙) ย่อมปรารถนาความเสื่อมแม้ของพระอรหันต์ เพราะฉะนั้น ชนเหล่านั้นก็ตาม หรือชนเหล่าอื่นก็ตาม ที่มีความเห็นอย่างนี้ เพื่อทำลายลัทธิของพวกเขา คำถามของสกวาทีจึงมีว่า "พระอรหันต์ย่อมเสื่อมจากอรหัตตผลหรือ" ในคำว่า "ย่อมเสื่อม" นั้น ความเสื่อมมี ๒ อย่าง คือ ปัตตปริหานิ (ความเสื่อมจากสิ่งที่บรรลุแล้ว) และ อัปปัตตปริหานิ (ความเสื่อมจากสิ่งที่ยังไม่บรรลุ) ในสองอย่างนั้น ข้อความว่า "ท่านพระโคธิกะได้เสื่อมจากสามยิกเจโตวิมุตินั้น แม้ครั้งที่สอง" (สํ. ส. ๑๕/๔๐๘/๑๕๙) นี้ชื่อว่า ปัตตปริหานิ ข้อความว่า "ประโยชน์แห่งสมณะของพวกท่านผู้เป็นสมณัตถิกะ อย่าได้เสื่อมไปเลย" (ม. ม. ๑๒/๔๘๘/๔๑๖-๔๑๘) นี้ชื่อว่า อัปปัตตปริหานิ ในความเสื่อมสองอย่างนั้น ในที่นี้ประสงค์เอาปัตตปริหานิ ปรวาทีหมายถึงความเสื่อมนั้นจึงปฏิญญาว่า "ใช่" แต่ในลัทธิของตน (สกวาที) ย่อมปรารถนาปัตตปริหานินี้เฉพาะด้วยโลกิยสมาบัติเท่านั้น ไม่ปรารถนาด้วยสามัญผลทั้งหลายมีอรหัตตผลเป็นต้น แม้ในลัทธิของผู้อื่น ก็ไม่ปรารถนาความเสื่อมนั้นในสามัญผลทั้งปวง ในภพทั้งปวง ในกาลทั้งปวง และของบุคคลทั้งปวง แต่ว่าความเห็นนั้นเป็นเพียงลัทธิของพวกเขาเท่านั้น เพื่อทำลายข่ายแห่งลัทธิทั้งหมด เทศนาจึงถูกขยายออกไปโดยนัยมีคำว่า "ในที่ทั้งปวง" เป็นต้นอีก Tattha yasmā paravādī kamena parihāyitvā sotāpattiphale ṭhitassa arahato parihāniṃ na icchati, upariphalesu ṭhitasseva icchati. Yasmā ca rūpārūpabhavesu ṭhitassa na icchati, kammārāmatādīnaṃ pana parihāniyadhammānaṃ bhāvato kāmabhave ṭhitasseva icchati, tasmā ‘‘sabbatthā’’ti puṭṭho paṭikkhipati. Puna daḷhaṃ katvā puṭṭho kāmabhavaṃ sandhāya paṭijānāti. Sabbasmimpi hi kāmabhave parihānikarā kāmaguṇā atthi, tasmā tattha parihāyatīti tassa laddhi. ในข้อนั้น เพราะเหตุที่ปรวาทีไม่ปรารถนาความเสื่อมของพระอรหันต์ผู้เสื่อมลงโดยลำดับแล้วตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล แต่ปรารถนาความเสื่อมของผู้ตั้งอยู่ในผลเบื้องบนเท่านั้น และเพราะเหตุที่ไม่ปรารถนาความเสื่อมของผู้ตั้งอยู่ในรูปภพและอรูปภพ แต่ปรารถนาความเสื่อมของผู้ตั้งอยู่ในกามภพเท่านั้น เพราะมีธรรมที่ทำให้เสื่อมคือความยินดีในกามเป็นต้น ฉะนั้น เมื่อถูกถามว่า "ในที่ทั้งปวงหรือ" จึงปฏิเสธ เมื่อถูกถามย้ำให้มั่นคงอีกครั้ง จึงหมายถึงกามภพแล้วยอมรับ เพราะว่าในกามภพทั้งปวงมีกามคุณอันเป็นเหตุให้เสื่อมอยู่ ฉะนั้น ลัทธิของเขาจึงมีว่า "พระอรหันต์ย่อมเสื่อมในกามภพนั้น" Tatiyapucchāya parihānīti parihānikare dhamme pucchati. Tattha yasmā parihāni nāma kammārāmatādidhammā, visesato vā kāmarāgabyāpādā eva, te ca rūpārūpabhave natthi, tasmā ‘‘na heva’’nti paṭikkhepo paravādissa. ในคำถามที่สาม คำว่า "ปริหานิ" หมายถึงถามถึงธรรมที่ทำให้เสื่อม ในข้อนั้น เพราะเหตุที่ความเสื่อมชื่อว่าธรรมมีกัมมารามตาเป็นต้น หรือโดยเฉพาะอย่างยิ่งคือกามราคะและพยาบาทนั่นเอง และธรรมเหล่านั้นไม่มีในรูปภพและอรูปภพ ฉะนั้น การปฏิเสธของปรวาทีจึงมีว่า "ไม่ใช่" Sabbadāti kālapucchā. Tattha paṭhamapañhe yonisomanasikārakāle aparihāyanato paṭikkhipati. Dutiye ayonisomanasikaroto rattibhāge vā divasabhāge vā sabbadā parihāyanato paṭijānāti. Tatiye parihānikaradhammasamāyoge sati muhuttameva parihāni nāma hoti, tato pubbe aparihīnassa pacchā parihīnassa ca parihāni nāma natthīti paṭikkhipati. คำว่า "ในกาลทั้งปวง" เป็นคำถามเรื่องกาลเวลา ในปัญหานั้น ในปัญหาแรก ปรวาทีปฏิเสธเพราะพระอรหันต์ไม่เสื่อมในเวลาที่ทำโยนิโสมนสิการ ในปัญหาที่สอง ปรวาทียอมรับเพราะพระอรหันต์ผู้ทำอโยนิโสมนสิการย่อมเสื่อมได้เสมอ ไม่ว่าในเวลากลางคืนหรือกลางวัน ในปัญหาที่สาม ปรวาทีปฏิเสธ (โดยอธิบายว่า) เมื่อมีการประชุมพร้อมแห่งธรรมที่ทำให้เสื่อม ความเสื่อมย่อมมีอยู่เพียงชั่วขณะเท่านั้น ก่อนหน้านั้นสำหรับผู้ยังไม่เสื่อม และหลังจากนั้นสำหรับผู้เสื่อมไปแล้ว ก็ไม่มีสิ่งที่เรียกว่าความเสื่อม Sabbeva arahantoti pañhānaṃ paṭhamasmiṃ tikkhindriye sandhāya paṭikkhipati. Dutiyasmiṃ mudindriye sandhāya paṭijānāti. Tatiyasmimpi tikkhindriyāva adhippetā. Tesañhi sabbesampi parihāni na hotīti tassa laddhi. ในปัญหาว่า "พระอรหันต์ทั้งหมดหรือ" ในปัญหาแรก ปรวาทีปฏิเสธโดยหมายถึงพระอรหันต์ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ในปัญหาที่สอง ปรวาทียอมรับโดยหมายถึงพระอรหันต์ผู้มีอินทรีย์อ่อน แม้ในปัญหาที่สาม ก็ประสงค์ถึงพระอรหันต์ผู้มีอินทรีย์แก่กล้าเช่นกัน เพราะลัทธิของเขามีอยู่ว่า ความเสื่อมย่อมไม่มีแก่พระอรหันต์เหล่านั้นทั้งหมด Seṭṭhiudāharaṇe paṭhamapucchā paravādissa, dutiyā sakavādissa. Tatrāyaṃ adhippāyo – yaṃ maṃ tumhe pucchatha – ‘‘arahā arahattā parihāyanto catūhi phalehi parihāyatī’’ti, tatra vo paṭipucchāmi – ‘‘catūhi satasahassehi seṭṭhī seṭṭhittaṃ karonto satasahassehi parihīne seṭṭhī seṭṭhittā parihīno hotī’’ti. Tato sakavādinā ekadesena parihāniṃ sandhāya ‘‘āmantā’’ti vutte sabbasāpateyyā parihīno hotīti pucchati. Tathā aparihīnattā sakavādī na hevāti vatvā atha naṃ ‘‘evameva arahāpi parihāyati ca. Na ca catūhi phalehī’’ti uppannaladdhikaṃ dutiyaṃ bhabbapañhaṃ pucchati. Paravādī seṭṭhino abhabbatāya niyamaṃ apassanto paṭijānitvā arahato catūhi phalehi parihānibhabbataṃ puṭṭho ‘‘niyato sambodhiparāyaṇo’’ti (a. ni. 3.87) vacanassa ayoniso atthaṃ gahetvā laddhiyaṃ ṭhito sotāpattiphalato parihāyituṃ abhabbataṃ sandhāya paṭikkhipati. Taṃ panassa laddhimattamevāti. ในอุทาหรณ์เรื่องเศรษฐี คำถามแรกเป็นของปรวาที คำถามที่สองเป็นของสกวาที ในอุทาหรณ์นั้น มีอธิบายดังนี้: ที่พวกท่านถามเราว่า "พระอรหันต์เมื่อเสื่อมจากอรหัตตผล ย่อมเสื่อมจากผลทั้ง ๔ หรือ" ในข้อนั้น เราขอย้อนถามพวกท่านว่า "เศรษฐีผู้เป็นเศรษฐีได้ด้วยทรัพย์สี่แสน เมื่อเสื่อมจากทรัพย์หนึ่งแสน จะชื่อว่าเสื่อมจากความเป็นเศรษฐีหรือไม่" ลำดับนั้น เมื่อสกวาทีหมายถึงความเสื่อมโดยส่วนเดียวแล้วกล่าวว่า "ใช่" (ปรวาที) จึงถามว่า "เขาเสื่อมจากทรัพย์สมบัติทั้งหมดหรือ" เพราะยังไม่เสื่อมเช่นนั้น สกวาทีจึงกล่าวว่า "ไม่ใช่" แล้วจึงถามปัญหาที่สองอันเป็นภัพพปัญหาที่เกิดขึ้นตามลัทธิว่า "ฉันใดก็ฉันนั้น พระอรหันต์ย่อมเสื่อม แต่ไม่เสื่อมจากผลทั้ง ๔ ใช่หรือไม่" ปรวาทีไม่เห็นกฎเกณฑ์ที่แน่นอนในความไม่ควร (ที่จะเสื่อมทั้งหมด) ของเศรษฐี จึงยอมรับแล้ว เมื่อถูกถามถึงความควร (ความเป็นไปได้) ที่จะเสื่อมจากผลทั้ง ๔ ของพระอรหันต์ ก็ยึดถือเอาความหมายของพระพุทธพจน์ว่า "เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า" (องฺ. ติก. ๒๐/๕๑๘/๘๗) โดยไม่แยบคาย ตั้งอยู่ในลัทธิของตน หมายถึงความไม่ควร (ความเป็นไปไม่ได้) ที่จะเสื่อมจากโสดาปัตติผล จึงปฏิเสธ แต่ว่าข้อนั้นเป็นเพียงลัทธิของเขาเท่านั้น Ettāvatā vādayutti nāma niṭṭhitā hoti. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ วาทยุตติ (วิธีการโต้ตอบ) ชื่อว่าจบลงแล้ว 2. Ariyapuggalasaṃsandanaparihānivaṇṇanā 2. อริยบุคคลสังสันทนปริหานิวัณณนา (คำพรรณนาว่าด้วยการเปรียบเทียบและความเสื่อมของพระอริยบุคคล) 240. Idāni ariyapuggalasaṃsandanā āraddhā. Tattha yasmā keci arahatova parihāniṃ icchanti, keci anāgāminopi, keci sakadāgāmissapi. Sotāpannassa pana sabbepi na icchantiyeva. Ye arahattā parihāyitvā anāgāmisakadāgāmibhāve ṭhitā, tesaṃ parihāniṃ icchanti, na itaresaṃ anāgāmisakadāgāmīnaṃ. Sotāpannassa pana tepi sabbathāpi na icchantiyeva, tasmā peyyālamukhena pucchā katā. Tattha tesaṃ laddhivasena paṭiññā ca paṭikkhepo ca veditabbā. ‘‘Parihāyati anāgāmī anāgāmiphalā’’ti hi pañhasmiṃ ye anāgāmino parihāniṃ na icchanti, tesaṃ vasena paṭikkhepo. Ye pakatianāgāmino vā arahattā parihāyitvā ṭhitaanāgāmino vā parihāniṃ icchanti, tesaṃ vasena paṭiññāti idamettha nayamukhaṃ. Tassānusārena sabbapeyyālā atthato veditabbā. 240. บัดนี้ การเปรียบเทียบพระอริยบุคคลได้เริ่มขึ้นแล้ว. ในเรื่องนั้น เพราะว่าบางพวกย่อมปรารถนาความเสื่อมของพระอรหันต์เท่านั้น, บางพวก (ปรารถนาความเสื่อม) แม้ของพระอนาคามี, บางพวก (ปรารถนาความเสื่อม) แม้ของพระสกทาคามี. แต่ทุกคนไม่ปรารถนา (ความเสื่อม) ของพระโสดาบันเลย. ชนเหล่าใดย่อมปรารถนาความเสื่อมของพระอนาคามีและพระสกทาคามีผู้เสื่อมจากพระอรหัตแล้วดำรงอยู่ในภาวะแห่งพระอนาคามีและพระสกทาคามี, (แต่) ไม่ปรารถนา (ความเสื่อม) ของพระอนาคามีและพระสกทาคามีเหล่าอื่น. แต่แม้ชนเหล่านั้นก็ไม่ปรารถนา (ความเสื่อม) ของพระโสดาบันโดยประการทั้งปวงเลย, เพราะฉะนั้น คำถามจึงได้ถูกตั้งขึ้นโดยนัยแห่งเปยยาล. ในเรื่องนั้น พึงทราบการรับรองและการปฏิเสธตามลัทธิของพวกเขา. จริงอยู่ ในปัญหาว่า “พระอนาคามีย่อมเสื่อมจากอนาคามิผลหรือ” การปฏิเสธพึงมีตาม (มติของ) ชนเหล่าใดผู้ไม่ปรารถนาความเสื่อมของพระอนาคามี. การรับรองพึงมีตาม (มติของ) ชนเหล่าใดผู้ปรารถนาความเสื่อมของพระอนาคามีโดยปกติ หรือพระอนาคามีผู้เสื่อมจากพระอรหัตแล้วดำรงอยู่, นี้เป็นแนวทางในเรื่องนี้. พึงทราบเปยยาลทั้งหมดโดยเนื้อความตามนัยนั้น. 241. Yaṃ panettha ‘‘sotāpattiphalassa anantarā arahattaṃyeva sacchikarotī’’ti vuttaṃ, taṃ parihīnassa puna vāyamato arahattappattiṃ sandhāya vuttaṃ. Itaro sotāpattiphalānantaraṃ arahattassa abhāvā paṭikkhipati. 241. คำที่กล่าวไว้ในเรื่องนี้ว่า “ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัตต์นั่นเทียว ในลำดับแห่งโสดาปัตติผล” นั้น ท่านกล่าวหมายถึงการบรรลุพระอรหัตต์ของบุคคลผู้เสื่อมแล้วพยายามอีก. ฝ่ายอื่นย่อมปฏิเสธเพราะความไม่มีแห่งพระอรหัตต์ในลำดับแห่งโสดาปัตติผล. 242. Tato paraṃ ‘‘parihāni nāmesā kilesappahānassa vā mandatāya bhaveyya, maggabhāvanādīnaṃ vā anadhimattatāya, saccānaṃ vā adassanenā’’ti evamādīnaṃ vasena anuyuñjituṃ kassa bahutarā kilesā pahīnātiādi vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ uttānādhippāyameva suttānaṃ panattho āgamaṭṭhakathāsu vuttanayeneva veditabbo. 242. ต่อจากนั้น เพื่อจะซักไซ้โดยนัยเป็นต้นว่า “ความเสื่อมชื่อนี้พึงมีเพราะความที่การละกิเลสเป็นไปอย่างอ่อนกำลัง หรือเพราะความที่การเจริญมรรคเป็นต้นไม่ยิ่งยวด หรือเพราะการไม่เห็นสัจจะทั้งหลาย” ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กิเลสของใครถูกละได้มากกว่ากัน. ทั้งหมดนั้นมีอรรถาธิบายตื้นนั่นเทียว แต่เนื้อความของพระสูตรทั้งหลายพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาแห่งอาคมนั่นเทียว. 262. Samayavimutto arahā arahattā parihāyatīti ettha mudindriyo samayavimutto, tikkhindriyo asamayavimuttoti tesaṃ laddhi. Sakasamaye pana avasippatto jhānalābhī samayavimutto, vasippatto jhānalābhī ceva sabbe ca ariyapuggalā ariye vimokkhe asamayavimuttāti sanniṭṭhānaṃ. So pana taṃ attano laddhiṃ gahetvā samayavimutto parihāyati, itaro na parihāyatī’’ti āha. Sesamettha uttānatthameva. 262. ในคำว่า “พระอรหันต์ผู้เป็นสมยวิมุต ย่อมเสื่อมจากพระอรหัต” นี้ ลัทธิของพวกเขาคือ พระอรหันต์ผู้มีอินทรีย์อ่อนเป็นสมยวิมุต, ผู้มีอินทรีย์แก่กล้าเป็นอสมยวิมุต. แต่ในศาสนานี้ ข้อสรุปคือ พระอรหันต์ผู้ได้ฌานแต่ยังไม่ถึงความเป็นผู้ชำนาญเป็นสมยวิมุต, พระอรหันต์ผู้ได้ฌานและถึงความเป็นผู้ชำนาญ และพระอริยบุคคลทั้งหมดเป็นอสมยวิมุตในอริยวิโมกข์. แต่ท่านผู้นั้นยึดถือลัทธิของตนแล้วกล่าวว่า “สมยวิมุตย่อมเสื่อม, ฝ่ายอื่นไม่เสื่อม”. ส่วนที่เหลือในเรื่องนี้มีเนื้อความตื้นนั่นเทียว. Ariyapuggalasaṃsandanaparihānivaṇṇanā. พรรณนาความเสื่อมในการเปรียบเทียบพระอริยบุคคล. 3. Suttasādhanaparihānivaṇṇanā 3. พรรณนาความเสื่อมโดยอ้างพระสูตรเป็นหลักฐาน 265. Idāni suttasādhanā hoti. Tattha uccāvacāti uttamahīnabhedato uccā ca avacā ca. Paṭipādāti paṭipadā. Samaṇena pakāsitāti buddhasamaṇena jotitā. Sukhāpaṭipadā hi khippābhiññā uccā. Dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā avacā. Itarā dve ekenaṅgena uccā, ekena avacā. Paṭhamaṃ vuttā eva vā uccā, itaro tissopi avacā. Tāya cetāya uccāvacāya paṭipadāya na pāraṃ diguṇaṃ yanti, ekamaggena dvikkhattuṃ nibbānaṃ na gacchantīti attho. Kasmā? Yena maggena ye kilesā pahīnā, tena tesaṃ puna appahātabbato. Etena parihānidhammābhāvaṃ dīpeti. Nayidaṃ ekaguṇaṃ mutanti tañca idaṃ pāraṃ ekavāraṃyeva phusanārahaṃ na hoti. Kasmā? Ekena maggena sabbakilesānaṃ appahānato. Etena ekamaggeneva arahattābhāvaṃ dīpeti. 265. บัดนี้ เป็นการอ้างพระสูตรเป็นหลักฐาน. ในเรื่องนั้น คำว่า สูงและต่ำ (อุจจาวจา) คือ สูงและต่ำโดยความแตกต่างกันแห่งข้อปฏิบัติอันประณีตและเลว. คำว่า ปฏิปาทา คือ ปฏิปทา. คำว่า อันสมณะประกาศแล้ว คือ อันพระพุทธสมณะทำให้รุ่งเรืองแล้ว. จริงอยู่ สุขาปฏิปทาขิปปาภิญญาเป็นข้อปฏิบัติที่สูง. ทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาเป็นข้อปฏิบัติที่ต่ำ. สองข้อปฏิบัติที่เหลือเป็นข้อปฏิบัติที่สูงโดยองค์หนึ่ง ต่ำโดยองค์หนึ่ง. หรือข้อปฏิบัติที่กล่าวไว้ก่อนเท่านั้นเป็นข้อปฏิบัติที่สูง, สามข้อปฏิบัติที่เหลือเป็นข้อปฏิบัติที่ต่ำ. และด้วยข้อปฏิบัตินั้นอันสูงและต่ำ พวกเขาย่อมไม่ไปสู่ฝั่งสองเท่า ความว่า ย่อมไม่ไปสู่นิพพานสองครั้งด้วยมรรคเดียว. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะกิเลสเหล่าใดอันมรรคใดละได้แล้ว, กิเลสเหล่านั้นอันมรรคนั้นจะพึงละอีกไม่ได้. ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงแสดงถึงความไม่มีธรรมคือความเสื่อม. คำว่า ฝั่งนี้มิใช่จะพึงถูกต้องได้ครั้งเดียวเท่านั้น ความว่า และฝั่งนั้นก็มิใช่สิ่งที่จะพึงถูกต้องได้เพียงครั้งเดียว. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะกิเลสทั้งปวงมิได้ถูกละด้วยมรรคเดียว. ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงแสดงถึงความไม่มีแห่งพระอรหัตต์ด้วยมรรคเดียวเท่านั้น. Atthi chinnassa chediyanti chinnassa kilesavaṭṭassa puna chinditabbaṃ kiñci atthīti pucchati. Itaro tikkhindriyaṃ sandhāya paṭikkhipitvā puna puṭṭho mudindriyaṃ sandhāya paṭijānāti. Sakavādī suttaṃ āharitvā natthibhāvaṃ dasseti. Tattha oghapāsoti kilesogho ceva kilesapāso ca. ท่านถามว่า มีสิ่งใดที่พึงตัดอีกสำหรับวัฏฏะคือกิเลสที่ตัดแล้วหรือ. ฝ่ายอื่นปฏิเสธโดยหมายถึงผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ครั้นถูกถามอีกก็รับรองโดยหมายถึงผู้มีอินทรีย์อ่อน. ฝ่ายสวาทีนำพระสูตรมาแสดงถึงความไม่มี. ในเรื่องนั้น คำว่า โอฆปาสะ คือ โอฆะคือกิเลสและบ่วงคือกิเลส. 266. Katassa paṭicayoti bhāvitassa maggassa puna bhāvanā. Idhāpi paṭikkhepapaṭijānanāni purimanayeneva veditabbāni. 266. คำว่า การสั่งสมสิ่งที่ทำแล้ว คือ การเจริญอีกซึ่งมรรคที่เจริญแล้ว. แม้ในเรื่องนี้ การปฏิเสธและการรับรองพึงทราบโดยนัยก่อนนั่นเทียว. 267. Parihānāya saṃvattantīti paravādinā ābhate sutte pañca dhammā appattaparihānāya ceva lokiyasamāpattiparihānāya ca saṃvattanti. So pana pattassa arahattaphalassa parihānāya sallakkheti. Teneva atthi arahato kammārāmatāti āha. Itaropi asamayavimuttaṃ sandhāya paṭikkhipitvā itaraṃ sandhāya paṭijānāti. Kāmarāgavasena vā pavattamānaṃ taṃ paṭikkhipitvā itarathā pavattamānaṃ paṭijānāti. Rāgādīnaṃ pana atthitaṃ puṭṭho paṭijānituṃ na sakkoti. 267. ในพระสูตรที่ปรวาทีนำมาว่า “ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม” ธรรม ๕ ประการย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมจากสิ่งที่ยังไม่บรรลุและเพื่อความเสื่อมจากโลกิยสมาบัติ. แต่ท่านผู้นั้นย่อมหมายถึงความเสื่อมจากอรหัตผลที่บรรลุแล้ว. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “มีความยินดีในการงานสำหรับพระอรหันต์หรือ”. แม้อีกฝ่ายหนึ่งก็ปฏิเสธโดยหมายถึงอสมยวิมุต แล้วรับรองโดยหมายถึงบุคคลอื่น (สมยวิมุต). หรือปฏิเสธการงานนั้นที่ดำเนินไปด้วยอำนาจแห่งกามราคะ แล้วรับรองการงานที่ดำเนินไปโดยประการอื่น. แต่เมื่อถูกถามถึงความมีอยู่ของราคะเป็นต้น ก็ไม่สามารถจะรับรองได้. 268. Kiṃ pariyuṭṭhitoti kena pariyuṭṭhito anubaddho ajjhotthato vā hutvāti attho. Anusayapucchāyapi tikkhindriyamudindriyavaseneva paṭikkhepapaṭijānanāni veditabbāni. Kalyāṇānusayoti vacanamattasāmaññena vā paṭijānāti. Rāgo upacayaṃ gacchatīti bhāvanāya pahīnaṃ sandhāyāha. Parato dosamohesupi eseva nayo. Sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ pana dassanena pahīnattā upacayaṃ na icchati. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti. 268. คำว่า ถูกอะไรครอบงำ มีความว่า เป็นผู้ถูกอะไรครอบงำ ติดตาม หรือท่วมทับ. แม้ในคำถามเรื่องอนุสัย การปฏิเสธและการรับรองพึงทราบโดยอำนาจแห่งผู้มีอินทรีย์แก่กล้าและผู้มีอินทรีย์อ่อน. หรือท่านรับรองคำว่า กัลยาณานุสัย โดยความเสมอกันเพียงแค่ถ้อยคำ. ท่านกล่าวว่า ราคะย่อมเจริญขึ้น โดยหมายถึงกิเลสที่ละได้ด้วยภาวนา. แม้ในโทสะและโมหะต่อไปก็มีนัยนี้เช่นกัน. แต่ท่านไม่ปรารถนาความเจริญขึ้นของสักกายทิฏฐิเป็นต้น เพราะเป็นกิเลสที่ละได้ด้วยทัสสนะ. ส่วนที่เหลือในทุกแห่งมีเนื้อความตื้นนั่นเทียว. Suttasādhanā. การอ้างพระสูตรเป็นหลักฐาน. Parihānikathā niṭṭhitā. ปริหานิกถา จบ. 3. Brahmacariyakathā 3. พรหมจริยกถา 1. Suddhabrahmacariyakathāvaṇṇanā 1. พรรณนาสุทธพรหมจริยกถา 269. Idāni brahmacariyakathā hoti. Tattha dve brahmacariyavāsā, maggabhāvanā ca pabbajjā ca. Pabbajjā sabbadevesu natthi. Maggabhāvanā ṭhapetvā asaññasatte sesesu appaṭisiddhā. Tattha ye paranimmitavasavattideve upādāya taduparidevesu maggabhāvanampi na icchanti seyyathāpi sammitiyā, te sandhāya natthi devesūti pucchā sakavādissa. ‘‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi jambudīpakā manussā uttarakuruke ca manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse. Katamehi tīhi? Sūrā satimanto idha brahmacariyavāso’’ti (a. ni. 9.21) idaṃ suttaṃ nissāya dvepi brahmacariyavāsā natthi devesūti uppannaladdhivasena paṭiññā paravādissa. Puna dvinnampi brahmacariyānaṃ antarāyikadhammavaseneva sabbe devā jaḷāti pucchā sakavādissa. Tattha hatthasaṃvācikāti mūgā viya hatthamuddhāya vattāro. Parato atthi devesūti pucchā paravādissa, maggabhāvanaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Paṭiññāya adhippāyaṃ asallakkhetvā pabbajjāvasena anuyogo paravādissa. 269. บัดนี้ เป็นพรหมจริยกถา ในพรหมจริยกถานั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์มี ๒ อย่าง คือ มรรคภาวนา ๑ บรรพชา ๑ บรรพชาไม่มีในเทวดาทั้งปวง มรรคภาวนา เว้นอสัญญสัตตพรหมเสียแล้ว ไม่ได้ทรงห้ามไว้ในเทวดาที่เหลือ ในพรหมจรรย์ ๒ อย่างนั้น พวกใด คือ พวกสัมมิติยะ ไม่ปรารถนาแม้ซึ่งมรรคภาวนาในเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดีและเทวดาชั้นสูงกว่านั้นขึ้นไป, ปัญหาของสกวาทีจึงเกิดขึ้นโดยปรารภพวกนั้นว่า พรหมจรรย์ไม่มีในเทวดาทั้งหลายหรือ ปฏิญญาของปรวาทีเกิดขึ้นโดยลัทธิที่เกิดขึ้นเอง โดยอาศัยพระสูตรนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย มนุษย์ชาวชมพูทวีปย่อมข่มมนุษย์ชาวอุตตรกุรุและเทวดาชั้นดาวดึงส์ได้ด้วยเหตุ ๓ ประการ เหตุ ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ เป็นผู้กล้าหาญ เป็นผู้มีสติ และมีการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในที่นี้' (อํ. นวก. ๙.๒๑) ว่า การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ทั้งสองอย่างไม่มีในเทวดาทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง ปัญหาของสกวาทีเกิดขึ้นว่า เทวดาทั้งปวงเป็นคนโง่เขลาโดยอำนาจแห่งอันตรายิกธรรมของพรหมจรรย์ทั้งสองอย่างหรือ ในปัญหานั้น คำว่า 'หัตถสังวาจิกา' หมายถึง ผู้กล่าวด้วยสัญญาณมือเหมือนคนใบ้ ต่อจากนั้น ปัญหาของปรวาทีเกิดขึ้นว่า พรหมจรรย์มีในเทวดาทั้งหลายหรือ, ปฏิญญาของสกวาทีเกิดขึ้นโดยปรารภมรรคภาวนา การซักถามของปรวาทีเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งบรรพชา เพราะไม่กำหนดความหมายแห่งปฏิญญา 270. Yattha natthi pabbajjāti pañhe gihīnañceva ekaccānañca devānaṃ maggapaṭilābhaṃ sandhāya paṭikkhepo tasseva. Puna puṭṭho paccantavāsino ceva asaññasatte ca sandhāya paṭiññā tasseva. Yo pabbajatītiādīsu pucchāsupi eseva nayo. Puna ‘‘atthi devesū’’ti pañhepi maggabhāvanaṃ sandhāyeva paṭiññā sakavādissa, ‘‘sabbadevesū’’ti vutte asaññasatte sandhāya paṭikkhepo tasseva. 270. ในปัญหาว่า 'บรรพชาไม่มีในที่ใดหรือ' การปฏิเสธของปรวาทีนั้นเองเกิดขึ้นโดยปรารภการได้มรรคของคฤหัสถ์และเทวดาบางพวก เมื่อถูกถามอีก ปฏิญญาของปรวาทีนั้นเองเกิดขึ้นโดยปรารภชาวปัจจันตชนบทและอสัญญสัตตพรหม แม้ในปัญหาทั้งหลายมีอาทิว่า 'ผู้ใดบวช' ก็มีนัยนี้เช่นกัน อีกอย่างหนึ่ง แม้ในปัญหาว่า 'มีในเทวดาทั้งหลายหรือ' ปฏิญญาของสกวาทีก็เกิดขึ้นโดยปรารภมรรคภาวนาเท่านั้น, เมื่อกล่าวว่า 'ในเทวดาทั้งปวงหรือ' การปฏิเสธของสกวาทีนั้นเองเกิดขึ้นโดยปรารภอสัญญสัตตพรหม 271. Manussesūti pañhadvaye jambudīpake sandhāya paṭiññā. Paccantavāsino sandhāya paṭikkhepo veditabbo. 271. ในปัญหาสองข้อว่า 'ในมนุษย์ทั้งหลายหรือ' ปฏิญญาเกิดขึ้นโดยปรารภชาวชมพูทวีป พึงทราบการปฏิเสธโดยปรารภชาวปัจจันตชนบท Atthi yattha atthīti atthi te devā, atthi vā so padeso, yattha atthīti evaṃ sattapadesavibhāgamukhena vissajjanaṃ sakavādissa. Iminā nayena sabbe ekantarikapañhā veditabbā. การวิสัชนาของสกวาทีเกิดขึ้นโดยนัยแห่งการจำแนก ๗ บทอย่างนี้ว่า 'มีในที่ที่มีอยู่' คือ เทวดาเหล่านั้นมีอยู่ หรือประเทศนั้นมีอยู่ ซึ่งเป็นที่ที่มีพรหมจรรย์อยู่ พึงทราบปัญหาที่มีคำตอบส่วนเดียวทั้งหมดโดยนัยนี้ 272. Suttānuyoge kuhiṃ phaluppattīti tassa anāgāmino arahattaphaluppatti kuhinti pucchā sakavādissa. Tatthevāti suddhāvāsesūti attho. 272. ในการซักถามตามพระสูตร ปัญหาของสกวาทีเกิดขึ้นว่า 'การเกิดแห่งผลมีในที่ไหน' คือ การเกิดแห่งอรหัตตผลของพระอนาคามีนั้นมีในที่ไหน คำว่า 'ในที่นั้นนั่นแหละ' มีความหมายว่า ในสุทธาวาสพรหมโลก Handa hīti kāraṇatthe nipāto. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā anāgāmipuggalo idha loke bhāvitena maggena tattha suddhāvāsesu phalaṃ sacchikaroti, na tattha aññaṃ maggaṃ bhāveti, tasmā natthi devesu brahmacariyavāsoti. คำว่า 'หันทะ หิ' เป็นนิบาตในอรรถว่าเหตุ ความว่า เพราะเหตุที่บุคคลผู้เป็นอนาคามี ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งผลในสุทธาวาสพรหมโลกนั้น ด้วยมรรคที่ตนเจริญแล้วในโลกนี้, ไม่ได้เจริญมรรคอื่นในที่นั้น, ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์จึงไม่มีในเทวดาทั้งหลาย 2. Saṃsandanabrahmacariyavaṇṇanā 2. อรรถกถาว่าด้วยการเทียบเคียงพรหมจรรย์ 273. Idāni yadi aññattha bhāvitena maggena aññattha phalasacchikiriyā hoti, sotāpannādīnampi siyāti etamatthaṃ dassetuṃ puna anāgāmītiādīnaṃ saṃsandanapucchā sakavādissa. Tattha anāgāmissa phalasacchikiriyāya paṭiññā, sesānaṃ phalasacchikiriyāya paṭikkhepo paravādissa. Idha bhāvitamaggo hi anāgāmī idhavihāyaniṭṭho nāma hoti. So idha anāgāmimaggaṃ bhāvetvā ‘‘opapātiko tatthaparinibbāyī’’ti vacanato ‘‘puna maggabhāvanaṃ vinā upapattivaseneva arahattaphalaṃ sacchikarotī’’ti tassa laddhi. Sotāpannasakadāgāmino pana tattha maggaṃ bhāvetvā tatrupapattikā nāma hontīti tesaṃ idhāgamanaññeva natthi. Iti so anāgāmissa phalasacchikiriyaṃ puṭṭho paṭijānāti. Itaresaṃ paṭikkhipati. 273. บัดนี้ หากการกระทำให้แจ้งซึ่งผลในที่อื่นด้วยมรรคที่เจริญแล้วในที่อื่นมีอยู่, แม้ของพระโสดาบันเป็นต้นก็พึงมี, เพื่อแสดงเนื้อความนั้น ปัญหาเทียบเคียงของสกวาทีเกี่ยวกับพระอนาคามีเป็นต้นจึงเกิดขึ้นอีก ในปัญหานั้น ปฏิญญาของปรวาทีเกิดขึ้นเกี่ยวกับการกระทำให้แจ้งซึ่งผลของพระอนาคามี, การปฏิเสธเกิดขึ้นเกี่ยวกับการกระทำให้แจ้งซึ่งผลของบุคคลที่เหลือ ด้วยว่า พระอนาคามีผู้มีมรรคอันเจริญแล้วในโลกนี้ ชื่อว่าเป็นผู้มีความตั้งมั่นในวิหารธรรมนี้ ลัทธิของปรวาทีนั้นมีอยู่ว่า พระอนาคามีนั้นเจริญอนาคามิมรรคในโลกนี้แล้ว ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลโดยอำนาจแห่งการอุบัติเท่านั้น โดยไม่ต้องเจริญมรรคอีก ตามพระบาลีว่า 'เป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพนั้น' ส่วนพระโสดาบันและพระสกทาคามี เจริญมรรคในภพนั้นแล้ว ชื่อว่าเป็นผู้มีอุบัติในภพนั้นๆ ฉะนั้น การมาสู่โลกนี้ของท่านเหล่านั้นจึงไม่มีเลย เพราะเหตุนั้น ปรวาทีนั้นเมื่อถูกถามถึงการกระทำให้แจ้งซึ่งผลของพระอนาคามี จึงยอมรับ ปฏิเสธของบุคคลที่เหลือ Anāgāmī puggalo tattha bhāvitena maggenāti pañhe ‘‘anāgāmino tattha maggabhāvanāva natthī’’ti laddhiyā paṭikkhipati. Maggo ca bhāvīyati, na ca kilesā pahīyantīti pucchā sakavādissa, rūpāvacaramaggaṃ sandhāya paṭiññā itarassa. Rūpāvacaramaggena hi so idhavihāyaniṭṭho nāma jāto. ในปัญหาว่า 'บุคคลผู้เป็นอนาคามี (บรรลุ) ด้วยมรรคที่เจริญแล้วในภพนั้นหรือ' ปรวาทีปฏิเสธด้วยลัทธิที่ว่า 'การเจริญมรรคของพระอนาคามีในภพนั้นไม่มีเลย' ปัญหาของสกวาทีเกิดขึ้นว่า 'มรรคย่อมถูกเจริญ แต่กิเลสย่อมไม่ถูกละหรือ' ปฏิญญาของอีกฝ่ายหนึ่งเกิดขึ้นโดยปรารภรูปาวจรมรรค ด้วยว่า พระอนาคามีนั้นได้ชื่อว่าเป็นผู้มีความตั้งมั่นในวิหารธรรมนี้ด้วยรูปาวจรมรรค Anāgāmī puggalo katakaraṇīyoti pañhe ‘‘opapātiko tatthaparinibbāyī’’ti vacanato upapattiyāvassa katakaraṇīyādibhāvaṃ sandhāya paṭijānāti. Arahāti pañhe idhaparinibbāyino arahato vaseneva paṭikkhipati. Puna puṭṭho tatthaparinibbāyino vasena paṭijānāti. ในปัญหาว่า 'บุคคลผู้เป็นอนาคามีเป็นผู้มีกิจที่ทำเสร็จแล้วหรือ' ปรวาทียอมรับโดยปรารภความเป็นผู้มีกิจที่ทำเสร็จแล้วเป็นต้นจนถึงการอุบัติ ตามพระบาลีว่า 'เป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพนั้น' ในปัญหาว่า 'เป็นพระอรหันต์หรือ' ปรวาทีปฏิเสธโดยอำนาจแห่งพระอรหันต์ผู้ปรินิพพานในโลกนี้ เมื่อถูกถามอีก ก็ยอมรับโดยอำนาจแห่งพระอรหันต์ผู้ปรินิพพานในภพนั้น Atthi arahato punabbhavotiādīsupi tatthaparinibbāyī idhaparinibbāyīnaṃ vaseneva attho veditabbo. Appaṭividdhākuppova tatthaparinibbāyatīti puṭṭho idheva bhāvitena maggena tassa akuppapaṭivedhaṃ icchanto paṭikkhipati. แม้ในปัญหาทั้งหลายมีอาทิว่า 'ภพใหม่ของพระอรหันต์มีอยู่หรือ' พึงทราบความหมายโดยอำนาจแห่งพระอรหันต์ผู้ปรินิพพานในภพนั้นและผู้ปรินิพพานในโลกนี้ เมื่อถูกถามว่า 'ปรินิพพานในภพนั้นทั้งที่ยังไม่แทงตลอดธรรมที่ไม่กำเริบหรือ' ปรวาทีผู้ปรารถนาการแทงตลอดธรรมที่ไม่กำเริบของพระอนาคามีนั้นด้วยมรรคที่เจริญแล้วในโลกนี้เท่านั้น จึงปฏิเสธ Yathā migoti paṭhamaṃ udāharaṇaṃ paravādissa, dutiyaṃ sakavādissa. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti. คำว่า 'ยถา มิโค' เป็นอุทาหรณ์แรกของปรวาที, อุทาหรณ์ที่สองเป็นของสกวาที ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง Brahmacariyakathā niṭṭhitā. พรหมจริยกถา จบ 3. Odhisokathāvaṇṇanā 3. อรรถกถาโอธิโสกถา 274. Idāni odhisokathā nāma hoti. Tattha ye sotāpannādīnaṃ nānābhisamayavasena dukkhadassanādīhi odhiso odhiso ekadesena ekadesena kilesappahānaṃ icchanti seyyathāpi etarahi sammitiyādayo, tesaṃ taṃ laddhiṃ bhindituṃ odhisoti pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa. Puna anuyogo sakavādissa, ekadesena sotāpannādibhāvassa abhāvato paṭikkhepo paravādissa. Iminā upāyena sabbavāresu attho veditabboti. 274. บัดนี้ เป็นโอธิโสกถา ในโอธิโสถกานั้น พวกใด คือ พวกสัมมิติยะเป็นต้นในบัดนี้ ปรารถนาการละกิเลสทีละส่วนๆ โดยส่วนเดียวๆ ด้วยการเห็นทุกข์เป็นต้น โดยอำนาจแห่งการตรัสรู้ที่แตกต่างกันของพระโสดาบันเป็นต้น, เพื่อทำลายลัทธินั้นของพวกเขา ปัญหาของสกวาทีจึงเกิดขึ้นว่า 'โดยส่วนเดียวหรือ' ปฏิญญาเป็นของปรวาที การซักถามของสกวาทีเกิดขึ้นอีก, การปฏิเสธเป็นของปรวาที เพราะความเป็นพระโสดาบันเป็นต้นโดยส่วนเดียวไม่มี พึงทราบเนื้อความในวาทะทั้งปวงโดยอุบายนี้ Odhisokathāvaṇṇanā. อรรถกถาโอธิโสกถา 4. Jahatikathā 4. ชหติกถา 1. Nasuttāharaṇakathāvaṇṇanā 1. อรรถกถาว่าด้วยกถาที่ไม่มีการอ้างพระสูตร 279. Idāni jahatikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘jhānalābhī puthujjano saha saccābhisamayā anāgāmī nāma hoti, tassa puthujjanakāleyeva kāmarāgabyāpādā pahīnā’’ti laddhi seyyathāpi etarahi sammitiyānaṃ, tesaṃ taṃ laddhiṃ bhindituṃ jahati puthujjanoti pucchā sakavādissa, jhānavikkhambhitānaṃ pana tesaṃ pariyuṭṭhānaṃ apassantassa paṭiññā paravādissa. Yasmā pana tesaṃ jhānavikkhambhitānampi anāgāmimaggeneva accantaṃ pahānaṃ hoti, tasmā puna accantantiādianuyogo sakavādissa, tathārūpassa pahānassa abhāvato paṭikkhepo itarassa. Vikkhambhetīti accantavikkhambhanameva sandhāya pucchā sakavādissa. Tato paraṃ anāgāmimaggaṭṭhena saddhiṃ puthujjanasaṃsandanaṃ hoti. Taṃ uttānatthameva. 279. บัดนี้ เป็นชหติกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดว่า “ปุถุชนผู้ได้ฌาน ชื่อว่าเป็นพระอนาคามี พร้อมกับการตรัสรู้สัจจะ, กามราคะและพยาบาทของท่านผู้นั้น ถูกละได้แล้วในสมัยที่เป็นปุถุชนนั่นเอง” เหมือนอย่างลัทธิของพวกสัมมิติยะในบัดนี้, เพื่อจะทำลายลัทธิของชนเหล่านั้น คำถามของสกวาทีจึงมีว่า “ปุถุชนย่อมละหรือ” ส่วนปฏิญญาของปรวาทีผู้ไม่เห็นการฟุ้งขึ้นแห่งกิเลสเหล่านั้นที่ถูกข่มไว้ด้วยฌานก็มี. แต่เพราะว่า แม้กิเลสเหล่านั้นที่ถูกข่มไว้ด้วยฌาน การละได้อย่างเด็ดขาด ย่อมมีได้ด้วยอนาคามิมรรคเท่านั้น ฉะนั้น การไล่เลียงของสกวาทีว่า “อย่างเด็ดขาด” เป็นต้น จึงมีอีก, การปฏิเสธของฝ่ายตรงข้ามก็มี เพราะไม่มีการละเช่นนั้น. คำถามของสกวาทีว่า “ย่อมข่มไว้หรือ” เป็นคำถามที่มุ่งหมายถึงการข่มไว้อย่างเด็ดขาดทีเดียว. ต่อจากนั้น เป็นการเปรียบเทียบปุถุชนกับผู้ตั้งอยู่ในอนาคามิมรรค. เรื่องนั้นมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. 280. Tato paraṃ anāgāmiphale saṇṭhātīti puṭṭho jhānānāgāmitaṃ sandhāya paṭijānāti. Arahatte saṇṭhātīti puṭṭho dassanamaggena uddhambhāgiyānaṃ pahānābhāvato paṭikkhipati. 280. ต่อจากนั้น เมื่อถูกถามว่า “ย่อมตั้งมั่นอยู่ในอนาคามิผลหรือ” เขาย่อมรับรองโดยมุ่งหมายถึงความเป็นอนาคามีด้วยฌาน. เมื่อถูกถามว่า “ย่อมตั้งมั่นอยู่ในพระอรหัตหรือ” เขาย่อมปฏิเสธ เพราะสังโยชน์เบื้องสูงยังไม่ถูกละด้วยทัสนมรรค. Apubbaṃ acarimaṃ tayo maggeti puṭṭho tathārūpāya bhāvanāya abhāvā paṭikkhipati. Puna puṭṭho tiṇṇaṃ maggānaṃ kiccasabbhāvaṃ sandhāya paṭijānāti. Sāmaññaphalapucchāsupi eseva nayo. Katamena maggenāti puṭṭho anāgāmimaggenāti jhānānāgāmitaṃ sandhāya vadati. Puna saṃyojanappahānaṃ puṭṭho tiṇṇaṃ anāgāmimaggena tesaṃ kilesānaṃ appaheyyattā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho paṭhamamaggasseva jhānānāgāmimaggabhāvaṃ sandhāya paṭijānāti. Sesamettha uttānatthamevāti. เมื่อถูกถามว่า “ย่อมได้มรรค ๓ พร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลังหรือ” เขาย่อมปฏิเสธ เพราะไม่มีภาวนาเช่นนั้น. เมื่อถูกถามอีก เขาย่อมรับรองโดยมุ่งหมายถึงการมีอยู่แห่งกิจของมรรคทั้งสาม. แม้ในคำถามเกี่ยวกับสามัญผล ก็นัยนี้เช่นกัน. เมื่อถูกถามว่า “ด้วยมรรคไหน” เขาย่อมกล่าวว่า “ด้วยอนาคามิมรรค” โดยมุ่งหมายถึงความเป็นอนาคามีด้วยฌาน. เมื่อถูกถามถึงการละสังโยชน์อีก เขาย่อมปฏิเสธ เพราะกิเลสเหล่านั้นไม่พึงถูกละด้วยอนาคามิมรรคทั้งสาม. เมื่อถูกถามครั้งที่สอง เขาย่อมรับรองโดยมุ่งหมายถึงความเป็นอนาคามิมรรคด้วยฌานของปฐมมรรคนั่นเอง. ส่วนที่เหลือในกถานี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. Jahatikathā. ชหติกถา. 5. Sabbamatthītikathā 5. สัพพมัตถีติกถา 1. Vādayuttivaṇṇanā 1. วาทยุติวัณณนา 282. Idāni sabbamatthītivādakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… ayaṃ vuccati rūpakkhandho’’tiādivacanato (vibha. 2) ‘‘sabbepi atītādibhedā dhammā khandhasabhāvaṃ na vijahanti, tasmā sabbaṃ atthiyeva nāmā’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi sabbamatthivādānaṃ, tesaṃ laddhivisodhanatthaṃ sabbamatthīti pucchā sakavādissa, vuttappakārāya laddhiyā ṭhatvā paṭiññā itarassa. Sabbathāti sabbasmiṃ sarīre sabbamatthīti pucchati. Sabbadāti sabbasmiṃ kāle sabbamatthīti pucchati. Sabbena sabbanti sabbenākārena sabbamatthīti pucchati. Sabbesūti sabbesu dhammesu sabbamatthīti pucchati. Ayoganti ayuttaṃ. Nānāsabhāvānañhi yogo hoti, na ekasabhāvassa. Iti imasmiṃ pañhe rūpaṃ vedanāya, vedanaṃ vā rūpena anānaṃ ekalakkhaṇameva katvā sabbamatthīti pucchati. Yampi natthi tampatthīti yampi chaṭṭhakhandhādikaṃ sasavisāṇādikaṃ vā kiñci natthīti siddhaṃ, tampi te atthīti pucchati. Sabbamatthīti yā diṭṭhi sā diṭṭhi micchādiṭṭhīti, yā diṭṭhi sā diṭṭhi sammādiṭṭhīti hevamatthīti iminā idaṃ pucchati – yā te esā sabbamatthīti diṭṭhi, sā diṭṭhi ayāthāvakattā micchādiṭṭhīti evaṃ yā amhākaṃ diṭṭhi, sā diṭṭhi yāthāvakattā sammādiṭṭhīti evaṃ tava samaye atthīti pucchati. Itaro sabbesupi etesu nayesu vuttappakārāya atthitāya abhāvato paṭikkhipati. Imesu pana sabbesupi nayesu ‘‘ājānāhi niggaha’’nti ādiṃ katvā sabbo kathāmaggabhedo vitthārato veditabboti ayaṃ tāvettha vādayutti. 282. บัดนี้ เป็นสัพพมัตถีติกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดว่า “ธรรมทั้งปวง แม้ที่มีความแตกต่างกันโดยเป็นอดีตเป็นต้น ย่อมไม่ละสภาวะแห่งขันธ์ เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า ‘รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน... นี้เรียกว่า รูปขันธ์’ ฉะนั้น ชื่อว่า สิ่งทั้งปวงมีอยู่ทีเดียว” เหมือนอย่างลัทธิของพวกสัพพัตถิวาทในบัดนี้, เพื่อชำระลัทธิของชนเหล่านั้นให้หมดจด คำถามของสกวาทีจึงมีว่า “สิ่งทั้งปวงมีอยู่หรือ” ส่วนปฏิญญาของฝ่ายตรงข้ามผู้ยืนอยู่ในลัทธิที่กล่าวแล้วก็มี. คำว่า สัพพัตถะ ท่านถามว่า สิ่งทั้งปวงมีอยู่ในร่างกายทั้งหมดหรือ. คำว่า สัพพทา ท่านถามว่า สิ่งทั้งปวงมีอยู่ในกาลทั้งหมดหรือ. คำว่า สัพเพนะ สัพพัง ท่านถามว่า สิ่งทั้งปวงมีอยู่โดยอาการทั้งหมดหรือ. คำว่า สัพเพสุ ท่านถามว่า สิ่งทั้งปวงมีอยู่ในธรรมทั้งปวงหรือ. คำว่า อโยคัง คือ ไม่ประกอบกัน. ด้วยว่า การประกอบกันย่อมมีแก่ธรรมที่มีสภาวะต่างกัน ไม่มีแก่ธรรมที่มีสภาวะเดียว. ดังนั้น ในปัญหานี้ ท่านทำรูปกับเวทนา หรือเวทนากับรูปให้มีลักษณะเป็นอันเดียวกัน ไม่ต่างกัน แล้วถามว่า สิ่งทั้งปวงมีอยู่หรือ. คำว่า ยัมปิ นัตถิ ตัมปัตถีติ ท่านถามว่า แม้สิ่งที่ไม่มีอยู่ ก็มีอยู่หรือ คือ สิ่งใดๆ ที่เป็นที่รู้กันว่าไม่มีอยู่ เช่น ขันธ์ที่ ๖ เป็นต้น หรือเขากระต่ายเป็นต้น แม้สิ่งนั้นก็มีอยู่แก่ท่านหรือ. คำว่า สัพพมัตถีติ ยา ทิฏฐิ สา ทิฏฐิ มิจฉาทิฏฐีติ, ยา ทิฏฐิ สา ทิฏฐิ สัมมาทิฏฐีติ เอวมัตถีติ ด้วยคำนี้ ท่านถามดังนี้ว่า ทิฏฐิของท่านที่ว่า สิ่งทั้งปวงมีอยู่ นั้น เป็นมิจฉาทิฏฐิเพราะไม่เป็นไปตามจริง และทิฏฐิของเราเป็นสัมมาทิฏฐิเพราะเป็นไปตามจริง ดังนี้ มีอยู่ในสมัยของท่านหรือ. ฝ่ายตรงข้ามย่อมปฏิเสธในนัยทั้งหมดแม้นี้ เพราะไม่มีการมีอยู่ตามประเภทที่กล่าวแล้ว. แต่ในนัยทั้งหมดแม้นี้ พึงทราบความแตกต่างแห่งแนวทางของกถาทั้งหมดโดยพิสดาร โดยตั้งต้นว่า “ท่านจงรับรู้นิคคหะ” ดังนี้ นี้เป็นวาทวิธีในกถานี้ก่อน. 2. Kālasaṃsandanavaṇṇanā 2. กาลสังสันทนวัณณนา 283-284. Idāni atītaṃ atthīti kālasaṃsandanaṃ hoti. Tattha atītaṃ atthītiādikaṃ suddhikasaṃsandanaṃ. Atītaṃ rūpaṃ atthītiādikaṃ khandhavasena kālasaṃsandanaṃ. ๒๘๓-๒๘๔. บัดนี้ เป็นการเปรียบเทียบโดยกาลว่า “อดีตมีอยู่”. ในข้อนั้น การเปรียบเทียบล้วนๆ คือ “อดีตมีอยู่” เป็นต้น. การเปรียบเทียบโดยอำนาจขันธ์ คือ “รูปที่เป็นอดีตมีอยู่” เป็นต้น. 285. Paccuppannaṃ rūpaṃ appiyaṃ karitvāti atītānāgataṃ pahāya paccuppannarūpameva appiyaṃ avibhajitabbaṃ karitvā. Rūpabhāvaṃ jahatītipañhe niruddhassāpi rūpassa rūpakkhandhasaṅgahitattā paṭikkhipati. Rūpabhāvaṃ na jahatīti paṭilomapañhepi rūpakkhandhena saṅgahitattāva paṭijānāti. Odātaṃ vatthaṃ appiyaṃ karitvāti ettha kiñcāpi na sabbaṃ vatthaṃ odātaṃ, iminā pana vatthanti avatvā ‘‘odātaṃ vatthaṃ appiyaṃ karitvā’’ti vutte sakavādinā ekatthatā anuññātā. Odātabhāvaṃ jahatīti pañhe vaṇṇavigamaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Vatthabhāvaṃ jahatīti ettha pana paññattiyā avigatattā paṭikkhepo tasseva. Paṭilomepi eseva nayo. 285. คำว่า ปัจจุปปันนัง รูปัง อัปปิยัง กริตวา ความว่า ละอดีตและอนาคตเสีย แล้วทำรูปปัจจุบันนั่นแหละให้เป็นของไม่น่าพอใจ ไม่ควรแบ่งแยก. ในปัญหาว่า “ย่อมละภาวะแห่งรูปหรือ” เขาย่อมปฏิเสธ เพราะแม้รูปที่ดับไปแล้ว ก็ยังสงเคราะห์เข้าในรูปขันธ์. แม้ในปัญหาปฏิโลมว่า “ย่อมไม่ละภาวะแห่งรูปหรือ” เขาก็รับรอง เพราะสงเคราะห์เข้าในรูปขันธ์นั่นเอง. ในคำว่า โอทาตัง วัตถัง อัปปิยัง กริตวา นี้ แม้ว่าผ้าทั้งหมดจะไม่ใช่สีขาว แต่เมื่อสกวาทีไม่กล่าวว่า “ผ้า” แต่กล่าวว่า “ทำผ้าขาวให้เป็นของไม่น่าพอใจ” ความเป็นอันเดียวกันก็เป็นอันว่าสกวาทีอนุญาตแล้ว. ในปัญหาว่า “ย่อมละภาวะแห่งสีขาวหรือ” เป็นปฏิญญาของสกวาทีโดยมุ่งหมายถึงความปราศไปแห่งสี. แต่ในคำว่า “ย่อมละภาวะแห่งผ้าหรือ” เป็นการปฏิเสธของสกวาทีนั้นเอง เพราะบัญญัติยังไม่ปราศไป. แม้ในปฏิโลมปัญหาก็นัยนี้เช่นกัน. 286. Atītaṃ atītabhāvaṃ na jahatīti puṭṭho ‘‘yadi jaheyya, anāgataṃ vā paccuppannaṃ vā siyā’’ti maññamāno paṭijānāti. Anāgataṃ anāgatabhāvaṃ na jahatīti puṭṭho pana ‘‘yadi na jaheyya, anāgatamevassa, paccuppannabhāvaṃ na pāpuṇeyyā’’ti maññamāno paṭikkhipati. Paccuppannapañhepi atītabhāvaṃ anāpajjanadoso siyāti paṭikkhipati. Anulomapañhesupi imināva nayena attho veditabbo. 286. เมื่อถูกถามว่า “อดีตย่อมไม่ละภาวะแห่งอดีตหรือ” เขาย่อมรับรองโดยเข้าใจว่า “ถ้าพึงละ ก็จะพึงเป็นอนาคตหรือปัจจุบัน”. แต่เมื่อถูกถามว่า “อนาคตย่อมไม่ละภาวะแห่งอนาคตหรือ” เขาย่อมปฏิเสธโดยเข้าใจว่า “ถ้าไม่พึงละ ก็จะพึงเป็นอนาคตอยู่นั่นเอง ไม่พึงถึงภาวะแห่งปัจจุบัน”. แม้ในปัญหาเกี่ยวกับปัจจุบัน เขาก็ปฏิเสธโดยคิดว่า จะพึงมีโทษคือการไม่ถึงภาวะแห่งอดีต. แม้ในอนุโลมปัญญาทั้งหลาย ก็พึงทราบความหมายโดยนัยนี้เช่นกัน. 287. Evaṃ suddhikanayaṃ vatvā puna khandhavasena dassetuṃ atītaṃ rūpantiādi vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ pāḷianusāreneva sakkā jānituṃ. 287. ครั้นกล่าวสุทธิกนัยอย่างนี้แล้ว เพื่อจะแสดงอีกโดยนัยแห่งขันธ์ จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า รูปที่เป็นอดีต ข้อความทั้งหมดนั้น พึงทราบได้ตามนัยแห่งบาลีนั้นเทียว Vacanasodhanavaṇṇanā วรรณนาว่าด้วยการตรวจสอบถ้อยคำ 288. Idāni ‘‘atītaṃ nvatthī’’tiādi vacanasodhanā hoti. Tattha hañci atītaṃ nvatthīti yadi atītaṃ no atthīti attho. Atītaṃ atthīti micchāti atītañca taṃ atthi cāti micchā eva. Taññeva anāgataṃ taṃ paccuppannanti puṭṭho anāgatakkhaṇeyevassa paccuppannatāya abhāvaṃ sandhāya kālanānattena paṭikkhipati. 288. บัดนี้ เป็นการตรวจสอบถ้อยคำเป็นต้นว่า ‘อดีตไม่มีหรือ’ ในคำนั้น บทว่า หัญจิ อตีตัง นวัตถีติ ความว่า ถ้าว่า อดีตไม่มี บทว่า อตีตัง อัตถีติ มิจฉา ความว่า ที่ว่าเป็นอดีตด้วย มีอยู่ด้วยนั้นผิดแท้ เมื่อถูกถามว่า ‘อนาคตนั้นนั่นแหละเป็นปัจจุบันหรือ’ ท่านหมายถึงความไม่มีภาวะเป็นปัจจุบันของอนาคตนั้นในขณะที่เป็นอนาคต จึงปฏิเสธด้วยความต่างแห่งกาล Dutiyaṃ puṭṭho yaṃ uppādato pubbe anāgataṃ ahosi, tassa uppannakāle paccuppannattā paṭijānāti. Hutvā hoti hutvā hotīti yadetaṃ tayā ‘‘anāgataṃ hutvā paccuppannaṃ hotī’’ti vadatā taññeva anāgataṃ taṃ paccuppannanti laddhivasena ‘‘anāgataṃ vā paccuppannaṃ vā hutvā hotī’’ti vuttaṃ. Kiṃ te tampi hutvā hotīti? Itaro hutvā bhūtassa puna hutvā abhāvato na hevanti paṭikkhipati. เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ท่านยอมรับ เพราะว่าสิ่งที่เคยเป็นอนาคตก่อนที่จะเกิดขึ้น ย่อมมีภาวะเป็นปัจจุบันในกาลที่เกิดขึ้นแล้ว คำว่า ‘เคยเป็นแล้วจึงมี เคยเป็นแล้วจึงมี’ นี้ ท่านกล่าวว่า ‘อนาคตหรือปัจจุบันเคยเป็นแล้วจึงมี’ โดยนัยที่ได้ข้อสรุปจากคำที่ท่านกล่าวว่า ‘อนาคตเคยเป็นแล้วจึงเป็นปัจจุบัน’ ว่า ‘อนาคตนั้นนั่นแหละเป็นปัจจุบัน’ (จึงถามว่า) แม้สิ่งนั้นของท่าน ก็เคยเป็นแล้วจึงมีหรือ? ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธว่า ‘ไม่ใช่’ เพราะสิ่งที่เคยเป็นแล้วมีขึ้นแล้ว จะมีภาวะเคยเป็นอีกไม่ได้ Dutiyaṃ puṭṭho yasmā taṃ anāgataṃ hutvā paccuppannaṃ hontaṃ ‘‘hutvā hotī’’ti saṅkhaṃ gataṃ, tasmā paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī ‘‘yadi te taṃ anāgataṃ hutvā paccuppannaṃ hontaṃ ‘hutvā hotī’ti saṅkhaṃ gataṃ, puna hutvā hoti, yaṃ anāgataṃ na hutvā paccuppannaṃ na hontaṃ ‘na hutvā na hotī’ti saṅkhaṃ gataṃ sasavisāṇaṃ, kiṃ te tampi puna na hutvā na hotī’’tiadhippāyena na hutvā na hoti na hutvā na hotīti pañhaṃ pucchati. Itaro ‘‘yaṃ natthi, taṃ natthitāya, eva anāgataṃ na hutvā paccuppannaṃ na hotīti nahutvānahoti nāma tāva hotu, puna nahutvānahotibhāvo panassa kuto’’ti maññamāno paṭikkhipati. Taññeva paccuppannaṃ taṃ atītanti pañhepi paccuppannakkhaṇeyevassa atītatāya abhāvaṃ sandhāya kālanānattā paṭikkhipati. เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ท่านยอมรับ เพราะว่าอนาคตนั้นเมื่อกำลังเป็นปัจจุบัน ย่อมถึงการนับว่า ‘เคยเป็นแล้วจึงมี’ ลำดับนั้น ฝ่ายสกวาทีถามเขาด้วยความประสงค์ว่า ‘ถ้าสำหรับท่าน อนาคตนั้นเมื่อกำลังเป็นปัจจุบัน ถึงการนับว่า ‘เคยเป็นแล้วจึงมี’ และเคยเป็นแล้วจึงมีอีก, สิ่งที่ไม่เคยเป็นอนาคตและไม่เป็นปัจจุบัน ซึ่งเปรียบด้วยเขากระต่าย ถึงการนับว่า ‘ไม่เคยเป็นจึงไม่มี’—สำหรับท่าน แม้สิ่งนั้นก็ไม่เคยเป็นจึงไม่มีอีกหรือ’ ดังนี้ จึงถามปัญหาว่า ‘ไม่เคยเป็นจึงไม่มี ไม่เคยเป็นจึงไม่มีหรือ’ ฝ่ายปรวาทีสำคัญว่า ‘สิ่งใดไม่มี สิ่งนั้นก็เพราะความไม่มีนั่นแหละ อนาคตไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็นปัจจุบัน ดังนั้นจงชื่อว่า ไม่เคยเป็นจึงไม่มี ไปก่อนเถิด แต่ภาวะที่ไม่เคยเป็นจึงไม่มีอีกเล่า จะมีมาจากไหน’ ดังนี้แล้วจึงปฏิเสธ แม้ในปัญหาว่า ‘ปัจจุบันนั้นนั่นแหละเป็นอดีตหรือ’ ท่านหมายถึงความไม่มีภาวะเป็นอดีตของปัจจุบันนั้นในขณะที่เป็นปัจจุบัน จึงปฏิเสธด้วยความต่างแห่งกาล Dutiyapañhe puṭṭho yaṃ atītabhāvato pubbe paccuppannaṃ ahosi, tasseva atītattā paṭijānāti. Hutvā hoti hutvā hotīti yadetaṃ tayā ‘‘paccuppannaṃ hutvā atītaṃ hotī’’ti vadatā ‘‘taññeva paccuppannaṃ taṃ atīta’’nti laddhivasena ‘‘paccuppannaṃ vā atītaṃ vā hutvā hotī’’ti vuttaṃ, kiṃ te tampi hutvā hotīti? Itaro hutvā bhūtassa puna hutvā abhāvato na hevanti paṭikkhipati. เมื่อถูกถามในปัญหาที่สอง ท่านยอมรับ เพราะว่าสิ่งที่เคยเป็นปัจจุบันก่อนที่จะเป็นอดีต สิ่งนั้นนั่นเองได้เป็นอดีตไปแล้ว คำว่า ‘เคยเป็นแล้วจึงมี เคยเป็นแล้วจึงมี’ นี้ ท่านกล่าวว่า ‘ปัจจุบันหรืออดีตเคยเป็นแล้วจึงมี’ โดยนัยที่ได้ข้อสรุปจากคำที่ท่านกล่าวว่า ‘ปัจจุบันเคยเป็นแล้วจึงเป็นอดีต’ ว่า ‘ปัจจุบันนั้นนั่นแหละเป็นอดีต’ (จึงถามว่า) แม้สิ่งนั้นของท่าน ก็เคยเป็นแล้วจึงมีหรือ? ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธว่า ‘ไม่ใช่’ เพราะสิ่งที่เคยเป็นแล้วมีขึ้นแล้ว จะมีภาวะเคยเป็นอีกไม่ได้ Dutiyapañhe yasmā taṃ paccuppannaṃ hutvā atītaṃ hontaṃ ‘‘hutvā hotī’’ti saṅkhaṃ gataṃ, tasmā paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī ‘‘yadi te taññeva paccuppannaṃ hutvā atītaṃ hontaṃ ‘hutvā hotī’ti saṅkhaṃ gataṃ, puna hutvā hoti, yaṃ paccuppannaṃ na hutvā atītaṃ na hontaṃ ‘na hutvā na hotī’ti saṅkhaṃ gataṃ sasavisāṇaṃ, kiṃ te tampi puna na hutvā na hotī’’ti adhippāyena na hutvā na hoti na hutvā na hotīti pañhaṃ pucchati. Itaro ‘‘yaṃ natthi, taṃ natthitāya eva paccuppannaṃ na hutvā atītaṃ na hotīti nahutvānahoti nāma tāva hotu. Puna nahutvānahotibhāvo panassa kuto’’ti maññamāno paṭikkhipati. Ubhayaṃ ekato katvā āgate tatiyapañhepi imināvupāyena yojanā kātabbā. ในปัญหาที่สอง ท่านยอมรับ เพราะว่าปัจจุบันนั้นเมื่อกำลังเป็นอดีต ย่อมถึงการนับว่า ‘เคยเป็นแล้วจึงมี’ ลำดับนั้น ฝ่ายสกวาทีถามเขาด้วยความประสงค์ว่า ‘ถ้าสำหรับท่าน ปัจจุบันนั้นนั่นแหละเมื่อกำลังเป็นอดีต ถึงการนับว่า ‘เคยเป็นแล้วจึงมี’ และเคยเป็นแล้วจึงมีอีก, สิ่งที่ไม่เคยเป็นปัจจุบันและไม่เป็นอดีต ซึ่งเปรียบด้วยเขากระต่าย ถึงการนับว่า ‘ไม่เคยเป็นจึงไม่มี’—สำหรับท่าน แม้สิ่งนั้นก็ไม่เคยเป็นจึงไม่มีอีกหรือ’ ดังนี้ จึงถามปัญหาว่า ‘ไม่เคยเป็นจึงไม่มี ไม่เคยเป็นจึงไม่มีหรือ’ ฝ่ายปรวาทีสำคัญว่า ‘สิ่งใดไม่มี สิ่งนั้นก็เพราะความไม่มีนั่นแหละ ปัจจุบันไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็นอดีต ดังนั้นจงชื่อว่า ไม่เคยเป็นจึงไม่มี ไปก่อนเถิด แต่ภาวะที่ไม่เคยเป็นจึงไม่มีอีกเล่า จะมีมาจากไหน’ ดังนี้แล้วจึงปฏิเสธ แม้ในปัญหาที่สามซึ่งมาโดยการรวมทั้งสองอย่างเข้าด้วยกัน ก็พึงประกอบความโดยนัยนี้ Aparo nayo – yadi taññeva anāgataṃ taṃ paccuppannaṃ, anāgatassa paccuppanne vutto hotibhāvo, paccuppannassa ca anāgate vutto hutvābhāvo āpajjati. Evaṃ sante anāgatampi hutvāhoti nāma. Paccuppannampi hutvāhotiyeva nāma. Tena taṃ pucchāma – ‘‘kiṃ te etesu ekekaṃ hutvā hoti hutvā hotī’’ti? Itaro – ‘‘taññeva anāgataṃ taṃ paccuppanna’’nti pañhe paṭikkhittanayeneva paṭikkhipitvā puna puṭṭho dutiye pañhe paṭiññātanayeneva paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī ‘‘taññeva anāgataṃ taṃ paccuppanna’’nti pañhāvasena tesu ekekaṃ hutvā hoti hutvā hotīti paṭijānantaṃ purimaṃ paṭikkhittapañhaṃ parivattitvā pucchanto na hutvā na hoti na hutvā na hotīti pucchati. Tassattho – nanu ‘‘tayā taññeva anāgataṃ taṃ paccuppanna’’nti vutte paṭhamapañhaṃ paṭikkhipantena anāgatassa hotibhāvo paccuppannassa ca hutvābhāvo paṭikkhittoti. Tena anāgataṃ na hoti nāma, paccuppannaṃ na hutvā nāma. อีกนัยหนึ่ง – ถ้าอนาคตนั้นนั่นแหละเป็นปัจจุบัน ก็จะถึงซึ่งภาวะที่กล่าวว่า ‘มี’ สำหรับอนาคตในปัจจุบัน และภาวะที่กล่าวว่า ‘เคยเป็น’ สำหรับปัจจุบันในอนาคต เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้อนาคตก็ชื่อว่า เคยเป็นแล้วจึงมี แม้ปัจจุบันก็ชื่อว่า เคยเป็นแล้วจึงมี นั่นเทียว เพราะเหตุนั้น เราจึงถามท่านนั้นว่า ‘สำหรับท่าน แต่ละอย่างในสองอย่างนั้น เคยเป็นแล้วจึงมี เคยเป็นแล้วจึงมีหรือ’ ฝ่ายปรวาที ปฏิเสธปัญหาว่า ‘อนาคตนั้นนั่นแหละเป็นปัจจุบันหรือ’ โดยนัยที่ปฏิเสธแล้วนั่นเทียว ครั้นถูกถามอีก ก็ยอมรับในปัญหาที่สองโดยนัยที่ยอมรับแล้วนั่นเทียว ลำดับนั้น ฝ่ายสกวาที เมื่อจะถามผู้ที่ยอมรับว่า แต่ละอย่างในสองอย่างนั้น เคยเป็นแล้วจึงมี เคยเป็นแล้วจึงมี โดยนัยแห่งปัญหาว่า ‘อนาคตนั้นนั่นแหละเป็นปัจจุบันหรือ’ จึงกลับเอาปัญหาที่ปฏิเสธไว้ก่อนมาถามว่า ‘ไม่เคยเป็นจึงไม่มี ไม่เคยเป็นจึงไม่มีหรือ’ อธิบายความข้อนั้นว่า ก็เมื่อท่านกล่าวว่า ‘อนาคตนั้นนั่นแหละเป็นปัจจุบันหรือ’ แล้วปฏิเสธปัญหาข้อแรก ท่านก็ได้ปฏิเสธภาวะที่ ‘มี’ ของอนาคต และภาวะที่ ‘เคยเป็น’ ของปัจจุบันแล้วมิใช่หรือ เพราะเหตุนั้น อนาคตจึงชื่อว่า ไม่มี ปัจจุบันจึงชื่อว่า ไม่เคยเป็น Dutiyapañhe ca taññeva anāgataṃ taṃ paccuppannanti paṭiññātaṃ. Evaṃ sante anāgatampi na hutvā na hoti nāma. Paccuppannampi na hutvā na hotiyeva nāma. Tena taṃ pucchāma – ‘‘kiṃ te etesu ekekaṃ na hutvā na hoti na hutvā na hotī’’ti? Paravādī sabbato andhakārena pariyonaddho viya tesaṃ nahutvānahotibhāvaṃ apassanto na hevanti paṭikkhipati. และในปัญหาที่สอง ท่านก็ได้ยอมรับแล้วว่า อนาคตนั้นนั่นแหละเป็นปัจจุบัน เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้อนาคตก็ชื่อว่า ไม่เคยเป็นจึงไม่มี แม้ปัจจุบันก็ชื่อว่า ไม่เคยเป็นจึงไม่มี นั่นเทียว เพราะเหตุนั้น เราจึงถามท่านนั้นว่า ‘สำหรับท่าน แต่ละอย่างในสองอย่างนั้น ไม่เคยเป็นจึงไม่มี ไม่เคยเป็นจึงไม่มีหรือ’ ฝ่ายปรวาที เป็นประดุจถูกความมืดปกคลุมไว้โดยรอบ ไม่เห็นภาวะที่ไม่เคยเป็นจึงไม่มีของธรรมเหล่านั้น จึงปฏิเสธว่า ‘ไม่ใช่’ Dutiyavārepi yadi taññeva paccuppannaṃ taṃ atītaṃ, paccuppannassa atīte vutto hotibhāvo, atītassa ca paccuppanne vutto hutvābhāvo āpajjati, evaṃ sante paccuppannampi hutvāhoti nāma, atītampi hutvāhotiyeva nāma. Tena taṃ pucchāma – ‘‘kiṃ te etesu ekekaṃ hutvā hoti hutvā hotī’’ti? Itaro taññeva paccuppannaṃ taṃ atītantipañhe paṭikkhittanayeneva paṭikkhipitvā puna puṭṭho dutiyapañhe paṭiññātanayeneva paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī ‘‘taññeva paccuppannaṃ taṃ atīta’’nti pañhāvasena tesu ekekaṃ hutvā hoti hutvā hotīti paṭijānantaṃ purimaṃ paṭikkhittapañhaṃ parivattitvā pucchanto na hutvā na hoti na hutvā na hotīti pucchati. Tassattho – nanu tayā taññeva paccuppannaṃ taṃ atītanti vutte paṭhamapañhaṃ paṭikkhipantena paccuppannassa hotibhāvo, atītassa ca hutvābhāvo paṭikkhittoti. Tena paccuppannaṃ nahoti nāma. Atītaṃ nahutvā nāma. แม้ในวาระที่สอง ถ้าว่า ธรรมที่เป็นปัจจุบันนั่นแหละ เป็นอดีต ความเป็นอยู่ของปัจจุบันที่กล่าวไว้ในอดีต และความเป็นสิ่งที่เคยเป็นของอดีตที่กล่าวไว้ในปัจจุบัน ย่อมมีขึ้น เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ปัจจุบันก็ชื่อว่าเป็นสิ่งที่เคยเป็นแล้วจึงเป็น แม้อดีตก็ชื่อว่าเป็นสิ่งที่เคยเป็นแล้วจึงเป็นนั่นแหละ เพราะเหตุนั้น เราจึงถามท่านว่า – “ในธรรมเหล่านั้น แต่ละอย่างของท่าน เป็นสิ่งที่เคยเป็นแล้วจึงเป็น เป็นสิ่งที่เคยเป็นแล้วจึงเป็น หรือ” ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธปัญหาว่า “ธรรมที่เป็นปัจจุบันนั่นแหละ เป็นอดีต” ด้วยนัยที่ปฏิเสธแล้วนั่นแหละ ถูกถามอีกครั้งในปัญหาที่สอง ก็ยอมรับด้วยนัยที่ยอมรับแล้วนั่นแหละ ลำดับนั้น ฝ่ายสกวาทีถามปรวาทีผู้กำลังยอมรับว่า “ในธรรมเหล่านั้น แต่ละอย่างเป็นสิ่งที่เคยเป็นแล้วจึงเป็น เป็นสิ่งที่เคยเป็นแล้วจึงเป็น” ด้วยอำนาจแห่งปัญหาว่า “ธรรมที่เป็นปัจจุบันนั่นแหละ เป็นอดีต” โดยพลิกปัญหาแรกที่ถูกปฏิเสธแล้วถามว่า “ไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็น ไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็น หรือ” อธิบายความข้อนั้นว่า – ก็ท่าน เมื่อกล่าวว่า “ธรรมที่เป็นปัจจุบันนั่นแหละ เป็นอดีต” ได้ปฏิเสธปัญหาแรก โดยปฏิเสธความเป็นอยู่ของปัจจุบัน และความเป็นสิ่งที่เคยเป็นของอดีต มิใช่หรือ เพราะเหตุนั้น ปัจจุบันจึงชื่อว่าไม่เป็น อดีตจึงชื่อว่าไม่เคยเป็น Dutiyapañhe ca te ‘‘taññeva paccuppannaṃ taṃ atīta’’nti paṭiññātaṃ. Evaṃ sante paccuppannampi na hutvā na hoti nāma, atītampi na hutvā na hotiyeva nāma. Tena taṃ pucchāma – ‘‘kiṃ te etesu ekekaṃ na hutvā na hoti, na hutvā na hotī’’ti. Paravādī sabbato andhakārena pariyonaddho viya tesaṃ nahutvānahotibhāvaṃ apassanto na hevanti paṭikkhipati. และในปัญหาที่สอง ท่านก็ยอมรับว่า “ธรรมที่เป็นปัจจุบันนั่นแหละ เป็นอดีต” เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ปัจจุบันก็ชื่อว่าไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็น แม้อดีตก็ชื่อว่าไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็นนั่นแหละ เพราะเหตุนั้น เราจึงถามท่านว่า – “ในธรรมเหล่านั้น แต่ละอย่างของท่าน ไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็น ไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็น หรือ” ฝ่ายปรวาทีราวกับถูกความมืดปกคลุมไว้โดยรอบ ไม่เห็นความไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็นของธรรมเหล่านั้น จึงปฏิเสธว่า “ไม่ใช่” Tatiyavārepi yadi taññeva anāgataṃ taṃ paccuppannaṃ taṃ atītaṃ; anāgatapaccuppannānaṃ paccuppannātītesu vutto hotibhāvo, paccuppannātītānañca anāgatapaccuppannesu vutto hutvābhāvo āpajjati. Evaṃ sante anāgatampi hutvāhoti nāma. Paccuppannampi atītampi hutvā hotiyeva nāma. Tena taṃ pucchāma – ‘‘kiṃ te tīsupi etesu ekekaṃ hutvā hoti hutvā hotī’’ti? Itaro ‘‘taññeva anāgataṃ, taṃ paccuppannaṃ, taṃ atīta’’ntipañhe paṭikkhittanayeneva paṭikkhipitvā puna puṭṭho dutiyapañhe paṭiññātanayeneva paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī ‘‘taññeva anāgataṃ, taṃ paccuppannaṃ, taṃ atīta’’nti pañhāvasena tesu ekekaṃ hutvā hoti, hutvā hotīti paṭijānantaṃ purimaṃ paṭikkhittapañhaṃ parivattitvā pucchanto na hutvā na hoti na hutvā na hotīti pucchati. Tassattho – nanu tayā taññeva anāgataṃ, taṃ paccuppannaṃ, taṃ atītanti vutte paṭhamapañhaṃ paṭikkhipantena anāgatapaccuppannānaṃ hotibhāvo; paccuppannātītānañca hutvābhāvo paṭikkhittoti? Tena anāgataṃ paccuppannañca na hoti nāma. Paccuppannañca atītañca na hutvā nāma. แม้ในวาระที่สาม ถ้าว่า ธรรมที่เป็นอนาคตนั่นแหละ เป็นปัจจุบัน เป็นอดีต ความเป็นอยู่ของอนาคตและปัจจุบันที่กล่าวไว้ในปัจจุบันและอดีต และความเป็นสิ่งที่เคยเป็นของปัจจุบันและอดีตที่กล่าวไว้ในอนาคตและปัจจุบัน ย่อมมีขึ้น เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ธรรมที่เป็นอนาคตก็ชื่อว่าเป็นสิ่งที่เคยเป็นแล้วจึงเป็น แม้ปัจจุบันและอดีตก็ชื่อว่าเป็นสิ่งที่เคยเป็นแล้วจึงเป็นนั่นแหละ เพราะเหตุนั้น เราจึงถามท่านว่า – “ในธรรมทั้งสามเหล่านั้น แต่ละอย่างของท่าน เป็นสิ่งที่เคยเป็นแล้วจึงเป็น เป็นสิ่งที่เคยเป็นแล้วจึงเป็น หรือ” ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธปัญหาว่า “ธรรมที่เป็นอนาคตนั่นแหละ เป็นปัจจุบัน เป็นอดีต” ด้วยนัยที่ปฏิเสธแล้วนั่นแหละ ถูกถามอีกครั้งในปัญหาที่สอง ก็ยอมรับด้วยนัยที่ยอมรับแล้วนั่นแหละ ลำดับนั้น ฝ่ายสกวาทีถามปรวาทีผู้กำลังยอมรับว่า “ในธรรมเหล่านั้น แต่ละอย่างเป็นสิ่งที่เคยเป็นแล้วจึงเป็น เป็นสิ่งที่เคยเป็นแล้วจึงเป็น” ด้วยอำนาจแห่งปัญหาว่า “ธรรมที่เป็นอนาคตนั่นแหละ เป็นปัจจุบัน เป็นอดีต” โดยพลิกปัญหาแรกที่ถูกปฏิเสธแล้วถามว่า “ไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็น ไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็น หรือ” อธิบายความข้อนั้นว่า – ก็ท่าน เมื่อกล่าวว่า “ธรรมที่เป็นอนาคตนั่นแหละ เป็นปัจจุบัน เป็นอดีต” ได้ปฏิเสธปัญหาแรก โดยปฏิเสธความเป็นอยู่ของอนาคตและปัจจุบัน และความเป็นสิ่งที่เคยเป็นของปัจจุบันและอดีต มิใช่หรือ เพราะเหตุนั้น อนาคตและปัจจุบันจึงชื่อว่าไม่เป็น ปัจจุบันและอดีตจึงชื่อว่าไม่เคยเป็น Dutiyapañhe ca te ‘‘taññeva anāgataṃ, taṃ paccuppannaṃ, taṃ atīta’’nti paṭiññātaṃ. Evaṃ sante anāgatampi na hutvā na hoti nāma, paccuppannampi atītampi na hutvā na hotiyeva nāma. Tena taṃ pucchāma – ‘‘kiṃ te etesu ekekaṃ na hutvā na hoti na hutvā na hotī’’ti? Paravādī sabbato andhakārena pariyonaddho viya tesaṃ na hutvā na hotibhāvaṃ apassanto na hevanti paṭikkhipatīti. Niggahādīni panettha heṭṭhā vuttanayeneva yojetabbāni. และในปัญหาที่สอง ท่านก็ยอมรับว่า “ธรรมที่เป็นอนาคตนั่นแหละ เป็นปัจจุบัน เป็นอดีต” เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ธรรมที่เป็นอนาคตก็ชื่อว่าไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็น แม้ปัจจุบันและอดีตก็ชื่อว่าไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็นนั่นแหละ เพราะเหตุนั้น เราจึงถามท่านว่า – “ในธรรมเหล่านั้น แต่ละอย่างของท่าน ไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็น ไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็น หรือ” ฝ่ายปรวาทีราวกับถูกความมืดปกคลุมไว้โดยรอบ ไม่เห็นความไม่เคยเป็นแล้วจึงไม่เป็นของธรรมเหล่านั้น จึงปฏิเสธว่า “ไม่ใช่” ดังนี้ นิคคหะเป็นต้นในที่นี้ พึงประกอบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น Vacanasodhanavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยการชำระถ้อยคำ จบ Atītacakkhurūpādikathāvaṇṇanā อรรถกถาว่าด้วยเรื่องจักขุและรูปเป็นต้นที่เป็นอดีต 289. Atītaṃ cakkhu atthītiādīsupi cakkhādibhāvāvijahaneneva atthitaṃ paṭijānāti. Passatītiādīni puṭṭho pana tesaṃ viññāṇānaṃ kiccābhāvavasena paṭikkhipati. 289. แม้ในปัญหาเป็นต้นว่า “จักขุที่เป็นอดีตมีอยู่หรือ” ปรวาทีย่อมยอมรับความมีอยู่ โดยเหตุที่ไม่ละภาวะแห่งความเป็นจักขุเป็นต้นนั่นเอง แต่เมื่อถูกถามปัญหาเป็นต้นว่า “ย่อมเห็นหรือ” ก็ย่อมปฏิเสธ ด้วยอำนาจแห่งความไม่มีกิจของวิญญาณเหล่านั้น Atītañāṇādikathāvaṇṇanā อรรถกถาว่าด้วยเรื่องญาณเป็นต้นที่เป็นอดีต 290. Tena ñāṇena ñāṇakaraṇīyaṃ karotīti pañhe tassa ñāṇassa niruddhattā kiccabhāvamassa apassanto paṭikkhipati. Puna puṭṭho atītārammaṇaṃ paccuppannaṃ ñāṇaṃ atītānaṃ dhammānaṃ jānanato atītaṃ ñāṇanti lesena paccuppannameva ‘‘atītaṃ ñāṇa’’nti katvā tena ñāṇena ñāṇakaraṇīyassa atthitāya paṭijānāti. Athassa sakavādī lesokāsaṃ adatvā tena ñāṇena dukkhaṃ parijānātītiādimāha. Itaro atītārammaṇeneva ñāṇena imesaṃ catunnaṃ kiccānaṃ abhāvā paṭikkhipati. Anāgatapañhepi eseva nayo. Paccuppannapañho ceva saṃsandanapañho ca uttānatthāyeva. 290. ในปัญหาว่า “บุคคลย่อมทำกิจที่พึงทำด้วยญาณ ด้วยญาณนั้นหรือ” ปรวาทีไม่เห็นความมีกิจของญาณนั้น เพราะญาณนั้นดับไปแล้ว จึงปฏิเสธ ถูกถามอีกครั้ง ก็ทำญาณที่เป็นปัจจุบันซึ่งมีอดีตเป็นอารมณ์นั่นแหละให้เป็น “ญาณในอดีต” ด้วยเลศว่า เป็นญาณในอดีตเพราะรู้ธรรมทั้งหลายที่เป็นอดีต แล้วย่อมยอมรับว่ากิจที่พึงทำด้วยญาณนั้นมีอยู่ ลำดับนั้น ฝ่ายสกวาทีไม่ให้โอกาสแก่เลศนั้น กล่าวเป็นต้นว่า “บุคคลย่อมกำหนดรู้ทุกข์ด้วยญาณนั้นหรือ” ฝ่ายปรวาทีย่อมปฏิเสธเพราะกิจทั้ง ๔ เหล่านี้ไม่มีด้วยญาณที่มีอดีตเป็นอารมณ์นั่นแหละ แม้ในปัญหาเกี่ยวกับอนาคต ก็นัยนี้แหละ ส่วนปัญหาเกี่ยวกับปัจจุบันและปัญหาเปรียบเทียบ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น Arahantādikathāvaṇṇanā อรรถกถาว่าด้วยเรื่องพระอรหันต์เป็นต้น 291. Arahato atīto rāgo atthītiādīsupi rāgādibhāvāvijahanto evaṃ paṭijānāti. Sarāgotiādīsu suttavirodhabhayena ceva yuttivirodhabhayena ca paṭikkhipati. 291. แม้ในปัญหาเป็นต้นว่า “ราคะที่เป็นอดีตของพระอรหันต์มีอยู่หรือ” ปรวาทีย่อมยอมรับอย่างนี้เพราะไม่ละภาวะแห่งความเป็นราคะเป็นต้น แต่ในปัญหาเป็นต้นว่า “เป็นผู้มีราคะหรือ” ย่อมปฏิเสธเพราะกลัวจะขัดต่อพระสูตรและเพราะกลัวจะขัดต่อเหตุผลด้วย Padasodhanakathāvaṇṇanā อรรถกถาว่าด้วยการชำระบท 295. Evaṃ sabbampi pāḷianusāreneva viditvā parato atthi siyā atītaṃ, siyā nvātītanti ettha evamattho veditabbo. Yaṃ atītameva atthi, taṃ atītaṃ. Yaṃ paccuppannānāgataṃ atthi, taṃ no atthi, taṃ no atītaṃ. Tenātītaṃ nvātītaṃ, nvātītaṃ atītanti tena kāraṇena atītaṃ no atītaṃ, no atītaṃ atītanti. Anāgatapaccuppannapucchāsupi eseva nayo. 295. พึงทราบทั้งหมดตามแนวพระบาลีอย่างนี้แล้ว ในข้อต่อไปว่า “มีอยู่ พึงเป็นอดีต พึงเป็นสิ่งไม่ใช่อดีต” พึงทราบเนื้อความอย่างนี้ว่า สิ่งใดเป็นอดีตเท่านั้นมีอยู่ สิ่งนั้นเป็นอดีต สิ่งใดเป็นปัจจุบันและอนาคตมีอยู่ สิ่งนั้นไม่ใช่อดีต เพราะเหตุนั้น อดีตจึงไม่ใช่อดีต สิ่งไม่ใช่อดีตจึงเป็นอดีต ดังนี้ ด้วยเหตุนั้น อดีตจึงไม่ใช่อดีต สิ่งไม่ใช่อดีตจึงเป็นอดีต แม้ในคำถามเกี่ยวกับอนาคตและปัจจุบัน ก็นัยนี้แหละ Suttasādhanavaṇṇanā อรรถกถาว่าด้วยการอ้างพระสูตรเป็นเครื่องยืนยัน 296. Na vattabbaṃ ‘‘atītaṃ atthi anāgataṃ atthī’’ti suttasādhanāya pucchā paravādissa, paṭiññā sakavādissa. Puna attano laddhiṃ nissāya yaṃkiñci, bhikkhave, rūpanti anuyogo paravādisseva. Dutiyanaye pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Evaṃ sabbattha pucchā ca paṭiññā ca veditabbā. Yaṃ panetaṃ paravādinā anāgatassa atthibhāvasādhanatthaṃ ‘‘nanu vuttaṃ bhagavatā kabaḷīkāre, ce, bhikkhave’’ti suttassa pariyosāne atthi tattha āyatiṃ punabbhavābhinibbattītiādi dassitaṃ na taṃ anāgatassa atthibhāvasādhakaṃ. Tañhi hetūnaṃ pariniṭṭhitattā avassaṃ bhāvitaṃ sandhāya tattha vuttaṃ. Ayaṃ suttādhippāyo. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti. 296. ไม่ควรกล่าวว่า 'อดีตมีอยู่ อนาคตมีอยู่' คำถามเพื่อการพิสูจน์ด้วยพระสูตรเป็นของปรวาที การยอมรับเป็นของสกวาที อีกอย่างหนึ่ง การซักถามว่า 'ภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง' โดยอาศัยลัทธิของตน ก็เป็นของปรวาทีเท่านั้น ในนัยที่สอง คำถามเป็นของสกวาที การยอมรับเป็นของฝ่ายอื่น พึงทราบคำถามและการยอมรับในทุกแห่งอย่างนี้ ส่วนที่ปรวาทีแสดงข้อความว่า 'ก็พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ไม่ใช่หรือว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกวฬิงการาหาร...' เป็นต้น ในตอนท้ายของพระสูตรนั้นว่า 'การบังเกิดในภพใหม่ต่อไปมีอยู่' เพื่อพิสูจน์ความมีอยู่ของอนาคตนั้น ข้อความนั้นไม่เป็นเครื่องพิสูจน์ความมีอยู่ของอนาคต เพราะข้อความนั้น พระองค์ตรัสไว้ในที่นั้น โดยทรงหมายถึงผลที่จะต้องมีอย่างแน่นอน เพราะเหตุทั้งหลายสำเร็จแล้ว นี้เป็นอธิบายในพระสูตร ส่วนที่เหลือในทุกแห่งมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น Sabbamatthītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสัพพมัตถีติกถา จบ 6. Atītakkhandhādikathā 6. อดีตขันธาทิกถา 1. Nasuttasādhanakathāvaṇṇanā 1. อรรถกถานสุตตสาธนกถา 297. Idāni ‘‘atītaṃ khandhā’’tiādikathā hoti. Tattha khandhādibhāvāvijahanato atītānāgatānaṃ atthitaṃ icchantassa atītaṃ khandhāti pucchā paravādissa, atītassa khandhasaṅgahitattā āmantāti paṭiññā sakavādissa. Puna atītaṃ natthīti pucchā paravādissa, tassa niruttipathasuttena atthitāya vāritattā paṭikkhepo sakavādissa. Āyatanadhātupucchāsupi anāgatapañhesupi paccuppannena saddhiṃ saṃsanditvā anulomapaṭilomato āgatapañhesupi ‘‘atītaṃ rūpa’’ntiādipañhesupi imināvupāyena attho veditabbo. 297. บัดนี้ เป็นกถาว่าด้วย 'ขันธ์ในอดีต' เป็นต้น ในกถานั้น สำหรับผู้ที่ปรารถนาความมีอยู่ของอดีตและอนาคต เพราะไม่ละความเป็นขันธ์เป็นต้น คำถามว่า 'อดีตเป็นขันธ์หรือ' เป็นของปรวาที การยอมรับว่า 'ใช่' เพราะอดีตสงเคราะห์เข้าในขันธ์ เป็นของสกวาที อีกอย่างหนึ่ง คำถามว่า 'อดีตไม่มีหรือ' เป็นของปรวาที การปฏิเสธเป็นของสกวาที เพราะความมีอยู่ของอดีตนั้นถูกห้ามไว้ด้วยนิรุตติปถสูตร แม้ในคำถามเรื่องอายตนะและธาตุ แม้ในปัญหาเรื่องอนาคต แม้ในปัญหาที่มาโดยอนุโลมและปฏิโลม โดยเปรียบเทียบกับปัจจุบัน แม้ในปัญหาว่า 'รูปในอดีต' เป็นต้น พึงทราบเนื้อความโดยอุบายนี้ 2. Suttasādhanavaṇṇanā 2. อรรถกถาสุตตสาธนะ 298. Suttasādhane pana na vattabbanti pucchā sakavādissa. Tattha natthi ceteti natthi ca ete dhammāti attho. Khandhādibhāve sati natthitaṃ anicchantassa āmantāti paṭiññā paravādissa, atha nesaṃ natthibhāvasādhanatthaṃ suttāharaṇaṃ sakavādissa. Dutiyapucchāpi paravādissa, paṭiññā sakavādissa, suttāharaṇaṃ paravādissa. Taṃ pana nesaṃ khandhādibhāvameva sādheti, na atthibhāvanti āhaṭampi anāhaṭasadisamevāti. 298. ส่วนในสุตตสาธนะ คำถามว่า 'ไม่ควรกล่าวหรือ' เป็นของสกวาที ในคำถามนั้น มีความหมายว่า 'ถ้าธรรมเหล่านี้ไม่มีอยู่ และธรรมเหล่านี้ก็ไม่มีอยู่' การยอมรับว่า 'ใช่' เป็นของปรวาทีผู้ไม่ปรารถนาความไม่มีอยู่ เมื่อความเป็นขันธ์เป็นต้นมีอยู่ ลำดับนั้น การอ้างพระสูตรเพื่อพิสูจน์ความไม่มีอยู่ของธรรมเหล่านั้น เป็นของสกวาที แม้คำถามที่สองก็เป็นของปรวาที การยอมรับเป็นของสกวาที การอ้างพระสูตรเป็นของปรวาที แต่พระสูตรนั้นพิสูจน์เพียงความเป็นขันธ์เป็นต้นของธรรมเหล่านั้น ไม่ได้พิสูจน์ความมีอยู่ ดังนั้น แม้อ้างมาก็เหมือนกับไม่ได้อ้าง Atītaṃ khandhātiādikathāvaṇṇanā. อรรถกถาอดีตังขันธาติอาทิกถา 7. Ekaccaṃatthītikathā 7. เอกัจจมัตถีติกถา 1. Atītādiekaccakathāvaṇṇanā 1. อรรถกถาอดีตาทิเอกัจจกถา 299. Idāni ekaccaṃ atthīti kathā hoti. Tattha ye ‘‘ekaccaṃ atītaṃ atthī’’ti maññanti, seyyathāpi kassapikā; tesaṃ laddhibhindanatthaṃ atītaṃ atthīti pucchā sakavādissa, ekaccaṃ atthīti vissajjanaṃ paravādissa. Ayañhi adhippāyo – avipakkavipākaṃ atthi, vipakkavipākaṃ natthīti. Ekaccaṃ niruddhanti anuyogo sakavādissa. Tassattho – yadi te atītaṃ ekaccaṃ atthi ekaccaṃ natthi, evaṃ sante ekaccaṃ atītaṃ niruddhaṃ, ekaccaṃ atītaṃ aniruddhaṃ, tatheva ṭhitanti āpajjati. Vigatantiādīsupi eseva nayo. 299. บัดนี้ เป็นกถาว่าด้วย 'บางอย่างมีอยู่' ในกถานั้น ชนเหล่าใด ย่อมสำคัญว่า 'อดีตบางอย่างมีอยู่' ได้แก่ กัสสปิกนิกาย เพื่อทำลายลัทธิของชนเหล่านั้น คำถามว่า 'อดีตมีอยู่หรือ' เป็นของสกวาที การตอบว่า 'บางอย่างมีอยู่' เป็นของปรวาที อธิบายมีดังนี้ - วิบากที่ยังไม่ให้ผลมีอยู่ วิบากที่ให้ผลแล้วไม่มีอยู่ การซักถามว่า 'บางอย่างดับแล้วหรือ' เป็นของสกวาที ความหมายของคำซักถามนั้นคือ - ถ้าอดีตของท่านบางอย่างมีอยู่ บางอย่างไม่มีอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะประสบว่า อดีตบางอย่างดับแล้ว อดีตบางอย่างยังไม่ดับ ยังคงตั้งอยู่อย่างนั้น แม้ในคำว่า 'ปราศไปแล้ว' เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน Avipakkavipākadhammā ekacceti idaṃ yasmā yesaṃ so avipakkavipākānaṃ atthitaṃ icchati, tepi atītāyeva. Tasmā yathā te atītaṃ ekaccaṃ atthi, kiṃ tathā avipakkavipākāpi dhammā ekacce atthī ekacce natthīti codetuṃ vuttaṃ. Vipakkavipākāti idaṃ yesaṃ so natthitaṃ icchati, tesaṃ vasena codetuṃ vuttaṃ. Avipākāti idaṃ abyākatānaṃ vasena codetuṃ vuttaṃ. Iti imesaṃ tiṇṇaṃ rāsīnaṃ vasena sabbesu anulomapaṭilomesu paṭiññā ca paṭikkhepo ca veditabbā. Atītā ekadesaṃ vipakkavipākā, ekadesaṃ avipakkavipākāti vippakatavipākā vuccanti. Yena hi kammena paṭisandhi nibbattitā, bhavaṅgampi cutipi tasseva vipāko. Tasmā paṭisandhito yāva cuti, tāva taṃ vippakatavipākaṃ nāma hoti. Tathārūpe dhamme sandhāyetaṃ vuttaṃ. คำว่า 'ธรรมที่เป็นวิบากยังไม่ให้ผลบางอย่าง' นี้ เพราะว่า ธรรมเหล่าใดที่เขายอมรับว่ามีอยู่ คือวิบากที่ยังไม่ให้ผล ธรรมเหล่านั้นก็เป็นอดีตเหมือนกัน เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวเพื่อท้วงว่า 'เหมือนกับที่อดีตของท่านบางอย่างมีอยู่ ฉันใด ธรรมที่เป็นวิบากยังไม่ให้ผลก็บางอย่างมีอยู่ บางอย่างไม่มีอยู่ ฉันนั้นหรือ' คำว่า 'วิบากที่ให้ผลแล้ว' นี้ ท่านกล่าวเพื่อท้วงโดยอาศัยธรรมที่เขายอมรับว่าไม่มีอยู่ คำว่า 'ไม่ใช่วิบาก' นี้ ท่านกล่าวเพื่อท้วงโดยอาศัยอัพยากตธรรม ดังนั้น พึงทราบการยอมรับและการปฏิเสธในอนุโลมและปฏิโลมทั้งหมด โดยอาศัยกองทั้งสามเหล่านี้ อดีตส่วนหนึ่งเป็นวิบากที่ให้ผลแล้ว ส่วนหนึ่งเป็นวิบากที่ยังไม่ให้ผล เรียกว่า วิปฺปกตวิปาก ด้วยว่า ปฏิสนธิเกิดขึ้นด้วยกรรมใด แม้ภวังค์และจุติก็เป็นวิบากของกรรมนั้น เพราะฉะนั้น ตั้งแต่ปฏิสนธิจนถึงจุติ เวลานั้นชื่อว่า วิปฺปกตวิปาก ท่านกล่าวคำนี้โดยหมายถึงธรรมเช่นนั้น Vipaccissantīti katvā te atthīti pucchā sakavādissa. Yathā dhammadharassa puggalassa niddāyantassāpi bahupavattino dhammā atthīti vuccanti, evaṃ lokavohāravasena atthitaṃ sandhāya paṭiññā paravādissa. Vipaccissantīti katvā paccupannāti dutiyapañhe ‘‘kammānaṃ avināsasaṅkhāto kammūpacayo nāmeko atthī’’ti laddhiyaṃ ṭhatvā paṭiññā paravādissa. คำถามว่า 'ธรรมเหล่านั้นมีอยู่ เพราะจักให้ผลหรือ' เป็นของสกวาที การยอมรับเป็นของปรวาที โดยหมายถึงความมีอยู่ตามโวหารของชาวโลก เหมือนอย่างที่กล่าวกันว่า ธรรมที่เกิดขึ้นมากมีอยู่แก่บุคคลผู้ทรงธรรมแม้กำลังหลับอยู่ ในปัญหาที่สองว่า 'เป็นปัจจุบัน เพราะจักให้ผลหรือ' การยอมรับเป็นของปรวาที โดยตั้งอยู่ในลัทธิที่ว่า 'มีสิ่งหนึ่งชื่อว่า กัมมูปจยะ ซึ่งได้แก่ความไม่พินาศแห่งกรรมทั้งหลาย' 2. Anāgatādiekaccakathāvaṇṇanā 2. อรรถกถาอนาคตาทิเอกัจจกถา 300. Anāgataṃ atthītiādīsupi ekaccaṃ atthīti uppādino dhamme sandhāya vadati. Sesaṃ sabbattha heṭṭhā vuttanayattā uttānatthamevāti. 300. แม้ในปัญหาว่า 'อนาคตมีอยู่' เป็นต้น เขากล่าวว่า 'บางอย่างมีอยู่' โดยหมายถึงธรรมที่มีการเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ส่วนที่เหลือในทุกแห่งมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น Ekaccaṃatthītikathāvaṇṇanā. อรรถกถาเอกัจจมัตถีติกถา จบ 8. Satipaṭṭhānakathāvaṇṇanā 8. อรรถกถาสติปัฏฐานกถา 301. Idāni satipaṭṭhānakathā hoti. ‘‘Tattha – catunnaṃ, bhikkhave, satipaṭṭhānānaṃ samudayañca atthaṅgamañca desessāmī’’ti (saṃ. ni. 5.408) satipaṭṭhānasaṃyutte vuttanayeneva yesaṃ kāyādayo satiyā ārammaṇadhamme gahetvā ‘‘sabbe dhammā satipaṭṭhānā’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ. Andhakā nāma pubbaseliyā, aparaseliyā, rājagiriyā, siddhatthikāti ime pacchā uppannanikāyā. Tesaṃ laddhivivecanatthaṃ pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa. Tattha yasmā ‘‘patiṭṭhāti etesūti paṭṭhānā. Kā patiṭṭhāti? Sati. Satiyā paṭṭhānā satipaṭṭhānā’’ti iminā atthena satigocarāpi satipaṭṭhānā. ‘‘Patiṭṭhahantīti paṭṭhānā. Kā patiṭṭhahanti? Satiyo. Satiyova paṭṭhānā satipaṭṭhānā’’ti iminā atthena satiyova satipaṭṭhānā. Tasmā dvepi vādā pariyāyena yujjanti. Ye pana taṃ pariyāyaṃ pahāya ekanteneva ‘‘sabbe dhammā satipaṭṭhānā’’ti vadanti, te sandhāya pucchā sakavādissa, ārammaṇavasena paṭiññā paravādissa. Sabbe dhammā satīti anuyuttassa pana sabbesaṃ satisabhāvābhāvato paṭikkhepo tasseva. Tattha khayagāmītiādīni maggavisesanāni. Ekāyanamaggo hi kilesānaṃ khayabhūtaṃ nibbānaṃ gacchatīti khayagāmī. Cattāri saccāni bujjhanto gacchatīti bodhagāmī. Vaṭṭaṃ apacinanto gacchatīti apacayagāmī. Evametehi padehi ‘‘kiṃ te sabbe dhammā evarūpo te ekāyano maggo hotī’’ti pucchati. Anāsavā asaṃyojaniyātiādīnipi lokuttarabhāvaṃ pucchanatthāya vuttāni. Buddhānussatītiādīni pabhedapucchāvasena vuttāni. 301. บัดนี้ เป็นสติปัฏฐานกถา. ในสติปัฏฐานกถานั้น มีวาทะของผู้ใดยึดถือธรรมมีกายเป็นต้นอันเป็นอารมณ์ของสติแล้วมีลัทธิว่า “ธรรมทั้งปวงเป็นสติปัฏฐาน” เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะในบัดนี้ โดยนัยที่ตรัสไว้ในสติปัฏฐานสังยุตว่า “ภิกษุทั้งหลาย ในสติปัฏฐาน ๔ นั้น เราจักแสดงทั้งความเกิดและความดับแห่งสติปัฏฐานทั้ง ๔” (สัง. นิ. ๕.๔๐๘). พวกอันธกะ ได้แก่ นิกายที่เกิดขึ้นภายหลังเหล่านี้ คือ ปุพพเสลิยะ อปรเสลิยะ ราชคิริยะ และสิทธัตถิกะ. เพื่อจำแนกลัทธิของพวกอันธกะเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที การยอมรับเป็นของปรวาที. ในวาทะนั้น เพราะอรรถว่า “สติย่อมตั้งมั่นในธรรมเหล่านี้ เหตุนั้น ธรรมเหล่านี้จึงชื่อว่าปัฏฐาน. อะไรตั้งมั่น? สติ. ที่ตั้งมั่นของสติ ชื่อว่าสติปัฏฐาน” ด้วยอรรถนี้ แม้ธรรมที่เป็นโคจรของสติก็เป็นสติปัฏฐาน. และเพราะอรรถว่า “สติทั้งหลายย่อมตั้งมั่น เหตุนั้น จึงชื่อว่าปัฏฐาน. อะไรตั้งมั่น? สติทั้งหลาย. สติทั้งหลายนั่นแหละเป็นปัฏฐาน ชื่อว่าสติปัฏฐาน” ด้วยอรรถนี้ แม้สตินั่นแหละก็เป็นสติปัฏฐาน. เพราะฉะนั้น วาทะทั้งสองจึงสมควรกันโดยปริยาย. ส่วนผู้ใดละปริยายนั้นแล้วกล่าวโดยส่วนเดียวว่า “ธรรมทั้งปวงเป็นสติปัฏฐาน” คำถามจึงเป็นของสกวาทีโดยมุ่งหมายถึงบุคคลเหล่านั้น การยอมรับเป็นของปรวาทีโดยถือเอาตามนัยแห่งอารมณ์. แต่การปฏิเสธวาทะของปรวาทีนั้นผู้ถูกซักว่า “ธรรมทั้งปวงเป็นสติหรือ” ก็เพราะธรรมทั้งปวงไม่มีสภาวะเป็นสติ. ในคำถามนั้น บทว่า ขยคามี เป็นต้น เป็นวิเสสนะของมรรค. จริงอยู่ เอกายนมรรคย่อมถึงพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งกิเลสทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า ขยคามี. ย่อมถึงโดยตรัสรู้สัจจะ ๔ เหตุนั้นจึงชื่อว่า โพธคามี. ย่อมถึงโดยตัดรอนวัฏฏะ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อปจยคามี. ด้วยบทเหล่านี้ ท่านจึงถามว่า “ธรรมทั้งปวงของท่านเป็นเอกายนมรรคมีลักษณะเช่นนั้นหรือ”. แม้บทว่า อนาสวา อสัญโญชนิยา เป็นต้น ก็กล่าวเพื่อถามถึงความเป็นโลกุตตระ. บทว่า พุทธานุสสติ เป็นต้น ก็กล่าวโดยนัยแห่งการถามถึงประเภท. Cakkhāyatanaṃ satipaṭṭhānantiādi sabbadhammānaṃ pabhedapucchāvasena vuttaṃ. Tatthāpi sativasena paṭikkhepo, ārammaṇavasena paṭiññāti. Evaṃ sabbapañhesu attho veditabbo. Suttasādhanā uttānatthāyevāti. คำถามว่า “จักขายตนะเป็นสติปัฏฐานหรือ” เป็นต้น ท่านกล่าวโดยนัยแห่งการถามถึงประเภทของธรรมทั้งปวง. แม้ในคำถามนั้น การปฏิเสธก็โดยนัยแห่งสติ การยอมรับก็โดยนัยแห่งอารมณ์. พึงทราบเนื้อความในปัญหาทั้งปวงอย่างนี้. การอ้างพระสูตรเป็นหลักฐานมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. Satipaṭṭhānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสติปัฏฐานกถา จบ. 9. Hevatthikathāvaṇṇanā 9. อรรถกถาเหวัตถิกถา 304. Idāni hevatthikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘sabbepi atītādibhedā dhammā rūpādivasena atthi, atītaṃ anāgatapaccuppannavasena, anāgatapaccuppannāni vā atītādivasena natthi; tasmā sabbamevidaṃ evaṃ atthi evaṃ natthī’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi vuttappabhedānaṃ andhakānaṃ; te sandhāya atītaṃ atthīti pucchā sakavādissa. Hevatthi heva natthīti vissajjanaṃ paravādissa. Tattha hevāti evaṃ. Atha naṃ sakavādī ‘‘yadi atītova evaṃ atthi, evaṃ natthīti laddhi, evaṃ sante soyeva atthi, soyeva natthi nāmā’’ti pucchanto sevatthi, seva natthīti āha. Itaro teneva sabhāvena atthitaṃ, teneva natthitaṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho sakabhāveneva atthitaṃ, parabhāveneva natthitaṃ sandhāya paṭijānāti. Tato paraṃ atthaṭṭho natthaṭṭhoti atthisabhāvo natthisabhāvo nāma hotīti pucchati. Imināvupāyena sabbavāresu attho veditabbo. Pariyosāne pana ‘‘tena hi atītaṃ hevatthi, heva natthī’’ti ca ‘‘tena hi rūpaṃ hevatthi, heva natthī’’ti cātiādīni vatvā kiñcāpi paravādinā laddhi patiṭṭhāpitā, ayoniso patiṭṭhāpitattā panesā appatiṭṭhāpitāyevāti. 304. บัดนี้ เป็นเหวัตถิกถา. ในเหวัตถิกถานั้น มีวาทะของผู้ใดมีลัทธิว่า “ธรรมทั้งปวงแม้มีประเภทเป็นอดีตเป็นต้น ก็มีอยู่โดยความเป็นรูปเป็นต้น, อดีตไม่มีอยู่โดยความเป็นอนาคตและปัจจุบัน หรืออนาคตและปัจจุบันก็ไม่มีอยู่โดยความเป็นอดีตเป็นต้น; เพราะฉะนั้น ทั้งหมดนี้จึงมีอยู่อย่างนี้ ไม่มีอยู่อย่างนี้” เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะประเภทที่กล่าวแล้วในบัดนี้; คำถามว่า “อดีตมีอยู่หรือ” เป็นของสกวาทีโดยมุ่งหมายถึงบุคคลเหล่านั้น. คำตอบว่า “มีอยู่อย่างนั้น ไม่มีอยู่อย่างนั้น” เป็นของปรวาที. ในคำตอบนั้น บทว่า เหว แปลว่า อย่างนั้น. ลำดับนั้น สกวาทีถามปรวาทีนั้นว่า “ถ้าลัทธิของท่านมีว่า อดีตนั่นแหละมีอยู่อย่างนั้น ไม่มีอยู่อย่างนั้น, เมื่อเป็นเช่นนั้น สิ่งนั้นนั่นแหละชื่อว่ามีอยู่ สิ่งนั้นนั่นแหละชื่อว่าไม่มีอยู่หรือ” จึงกล่าวว่า “สิ่งนั้นมีอยู่ สิ่งนั้นไม่มีอยู่หรือ”. ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธโดยหมายถึงความเป็นอยู่โดยสภาวะนั้นนั่นแหละ และความไม่มีอยู่โดยสภาวะนั้นนั่นแหละ. เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ก็ยอมรับโดยหมายถึงความเป็นอยู่โดยสภาวะของตน และความไม่มีอยู่โดยสภาวะอื่น. ต่อจากนั้น ท่านถามว่า อัตถัฏโฐ นัตถัฏโฐ ความว่า สภาวะว่ามี สภาวะว่าไม่มี ชื่อว่ามีอยู่หรือ. พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงด้วยอุบายนี้. แต่ในตอนท้าย ครั้นกล่าวว่า “ถ้าเช่นนั้น อดีตมีอยู่อย่างนั้น ไม่มีอยู่อย่างนั้น” และ “ถ้าเช่นนั้น รูปมีอยู่อย่างนั้น ไม่มีอยู่อย่างนั้น” เป็นต้นแล้ว แม้ว่าลัทธิอันปรวาทีได้ตั้งไว้แล้ว แต่เพราะเป็นลัทธิที่ตั้งไว้โดยไม่แยบคาย ลัทธินั้นจึงชื่อว่ายังมิได้ตั้งไว้เลย. Hevatthikathāvaṇṇanā. อรรถกถาเหวัตถิกถา. Mahāvaggo niṭṭhito. มหาวรรค จบ. 2. Dutiyavaggo 2. ทุติยวรรค 1. Parūpahāravaṇṇanā 1. อรรถกถาปรูปหารกถา 307. Idāni parūpahārakathā nāma hoti. Tattha ye arahattaṃ paṭijānantānaṃ appatte pattasaññīnaṃ adhimānikānaṃ kuhakānaṃ vā arahattaṃ paṭijānantānaṃ sukkavissaṭṭhiṃ disvā ‘‘mārakāyikā devatā arahato asuciṃ upasaṃharantī’’ti maññanti; seyyathāpi etarahi pubbaseliyā ca aparaseliyā ca; te sandhāya atthi arahatoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Idāni yasmā sukkavissaṭṭhi nāma rāgasamuṭṭhānā hoti, tasmā atthi arahato rāgoti anuyogo āraddho. So sabbopi uttānatthoyeva. 307. บัดนี้ เป็นปรูปหารกถา. ในปรูปหารกถานั้น มีวาทะของผู้ใดที่เห็นการเคลื่อนแห่งอสุจิของบุคคลผู้ปฏิญาณอรหัตตผลซึ่งเป็นผู้มีความสำคัญในคุณที่ยังไม่บรรลุว่าบรรลุแล้ว เป็นผู้มีอธิมานะ หรือเป็นคนหลอกลวง แล้วย่อมสำคัญว่า “เทวดาที่อยู่ในหมู่มารย่อมนำอสุจิมาให้พระอรหันต์” เหมือนอย่างลัทธิของพวกปุพพเสลิยะและอปรเสลิยะในบัดนี้; คำถามว่า “พระอรหันต์มีการเคลื่อนแห่งอสุจิหรือ” เป็นของสกวาทีโดยมุ่งหมายถึงบุคคลเหล่านั้น การยอมรับเป็นของอีกฝ่ายหนึ่ง. บัดนี้ เพราะการเคลื่อนแห่งอสุจิมีราคะเป็นสมุฏฐาน ฉะนั้น การซักถามว่า “พระอรหันต์มีราคะหรือ” จึงได้เริ่มต้นขึ้น. การซักถามนั้นทั้งหมดมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. Mārakāyikā devatā attanotiādipañhe yasmā tāsaṃ devatānaṃ sukkavissaṭṭhi nāma natthi, aññesampi sukkaṃ gahetvā na upasaṃharanti, arahato pana sukkameva natthi, tasmā na hevanti paṭikkhipati. ในปัญหาว่า “เทวดาที่อยู่ในหมู่มาร (นำอสุจิมา) ของตนหรือ” เป็นต้นนั้น เพราะเทวดาเหล่านั้นไม่มีการเคลื่อนแห่งอสุจิ และก็ไม่ได้รับเอาอสุจิของผู้อื่นมาให้ ส่วนพระอรหันต์นั้นไม่มีอสุจิเลย เพราะฉะนั้น ท่านจึงปฏิเสธว่า ไม่ใช่อย่างนั้น. Neva attanotipañhe pana nimminitvā upasaṃharantīti laddhiyā paṭijānāti. Lomakūpehītipañhe sappitelānaṃ viya lomakūpehi upasaṃharaṇābhāvaṃ disvā paṭikkhipati. ส่วนในปัญหาว่า “มิใช่ของตน (แต่เนรมิตขึ้น) หรือ” ท่านยอมรับตามลัทธิว่า เทวดาเหล่านั้นเนรมิตขึ้นแล้วนำมา. ในปัญหาว่า “ทางขุมขนหรือ” ท่านเห็นว่าไม่มีการนำมาทางขุมขนเหมือนเนยใสและน้ำมัน จึงปฏิเสธ. 308. Handa hīti vacasāyatthe nipāto. ‘‘Arahā nu kho ahaṃ, no’’ti evaṃ vimatiṃ gāhayissāmāti evaṃ vacasāyaṃ katvā upasaṃharantīti attho. Atthi arahato vimatīti puṭṭho aṭṭhavatthukaṃ vicikicchaṃ sandhāya paṭikkhipati, dutiyaṃ puṭṭho itthipurisānaṃ nāmagottādīsu sanniṭṭhānābhāvaṃ sandhāya paṭijānāti. 308. บทว่า หันท หิ เป็นนิบาตในอรรถว่า เพื่อถ้อยคำ. เนื้อความว่า เทวดาเหล่านั้นกระทำเพื่อถ้อยคำอย่างนี้ว่า “เราจักทำให้ท่านเกิดความสงสัยว่า ‘เราเป็นพระอรหันต์หนอ หรือมิใช่’” แล้วจึงนำมา. เมื่อถูกถามว่า “พระอรหันต์มีความสงสัยหรือ” ท่านปฏิเสธโดยหมายถึงวิจิกิจฉามีวัตถุ ๘ ประการ, เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ท่านยอมรับโดยหมายถึงการไม่มีการสันนิษฐานในชื่อและโคตรเป็นต้นของหญิงและชาย. 309. Atthi tassa āsayoti tassa sukkassa uccārapassāvānaṃ viya patiṭṭhānokāso atthīti pucchati. 309. คำว่า อัตถิ ตัสสะ อาสโย ความว่า ท่านถามว่า “มีที่ตั้งอยู่ของอสุจินั้นเหมือนที่ตั้งอยู่ของอุจจาระและปัสสาวะหรือ”. 312. Sadhammakusalassāti attano arahattadhammamatteyeva kusalassa. Paññāvimuttaṃ sandhāyevaṃ vadati. Paradhammakusalassāti sadhammato parasmiṃ aṭṭhasamāpattidhammepi kusalassa. Ubhatobhāgavimuttaṃ sandhāyevaṃ vadati. Sesamettha pāḷianusāreneva veditabbanti. 312. คำว่า สธมฺมกุสลสฺส ได้แก่ ผู้ฉลาดเฉพาะในธรรมคืออรหัตผลของตนเท่านั้น ท่านกล่าวอย่างนี้หมายถึงพระปัญญาวิมุต คำว่า ปรธมฺมกุสลสฺส ได้แก่ ผู้ฉลาดแม้ในธรรมคือสมาบัติ ๘ ซึ่งเป็นธรรมอื่นจากสธรรม ท่านกล่าวอย่างนี้หมายถึงพระอุภโตภาควิมุต เนื้อความที่เหลือในที่นี้ พึงทราบตามแนวแห่งบาลีเท่านั้น Parūpahārakathāvaṇṇanā. อรรถกถาปรุปหารกถา 2-3-4. Aññāṇādikathāvaṇṇanā ๒-๓-๔. อรรถกถาอัญญาณาทิกถา 314. Idāni aññāṇaṃ, kaṅkhā, paravitaraṇāti tisso kathā nāma honti. Tattha yesaṃ ‘‘arahato itthipurisādīnaṃ nāmagottādīsu ñāṇappavattiyā abhāvena atthi aññāṇaṃ, tattheva sanniṭṭhānābhāvena atthi kaṅkhā. Yasmā ca nesaṃ tāni vatthūni pare vitaranti pakāsenti ācikkhanti, tasmā nesaṃ atthi paravitaraṇā’’ti imā laddhiyo, seyyathāpi etarahi pubbaseliyādīnaṃ; tesaṃ tā laddhiyo bhindituṃ tīsupi kathāsu pucchā sakavādissa, paṭiññā ca paṭikkhepo ca itarassa. Tattha sabbesupi pañhesu ceva vissajjanesu ca pāḷiṃ anugantvāva attho veditabboti. 314. บัดนี้ กถา ๓ อย่าง คือ อัญญาณกถา กังขากถา และปรวิตรณกถา ในกถาเหล่านั้น ลัทธิเหล่านี้ของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า “พระอรหันต์มีความไม่รู้ (อัญญาณ) อยู่ เพราะไม่มีความรู้เป็นไปในชื่อและโคตรเป็นต้นของสตรีบุรุษเป็นต้น มีความสงสัย (กังขา) อยู่ เพราะไม่มีการตัดสินลงไปในเรื่องนั้นนั่นเอง และเพราะเหตุที่ชนเหล่าอื่นย่อมให้ ย่อมประกาศ ย่อมบอกเรื่องเหล่านั้นแก่พระอรหันต์เหล่านั้น ฉะนั้น พระอรหันต์เหล่านั้นจึงมีการให้ของผู้อื่น (ปรวิตรณา)” เหมือนอย่างลัทธิของพวกปุพพเสลิยะเป็นต้นในบัดนี้ เพื่อจะทำลายลัทธิเหล่านั้นของชนเหล่านั้น ในกถาทั้ง ๓ คำถามเป็นของสกวาที ส่วนการรับรองและการปฏิเสธเป็นของฝ่ายอื่น ในที่นั้น พึงทราบเนื้อความตามแนวแห่งบาลีไปเทียว ในปัญหาและคำวิสัชนาทั้งหมด Aññāṇādikathāvaṇṇanā. อรรถกถาอัญญาณาทิกถา 5. Vacībhedakathāvaṇṇanā 5. อรรถกถาวจีเภทกถา 326. Idāni vacībhedakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘sotāpattimaggakkhaṇe paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa dukkhanti vācā bhijjatī’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi pubbaseliyādīnaṃ; te sandhāya samāpannassa atthi vacībhedoti pucchā sakavādissa, laddhiyaṃ ṭhatvā paṭiññā paravādissa. Puna sabbatthāti tayo bhave sandhāya puṭṭho arūpaṃ sandhāya paṭikkhipati. Sabbadāti kālavasena puṭṭho paṭhamamaggakkhaṇe paṭhamajjhānikasamāpattito aññaṃ sabbaṃ samāpattikālaṃ sandhāya paṭikkhipati. Sabbesaṃ samāpannānanti puṭṭho lokiyasamāpattiyo samāpanne sandhāya paṭikkhipati. Sabbasamāpattīsūti puṭṭho dutiyajjhānādikaṃ lokuttaraṃ sabbañca lokiyasamāpattiṃ sandhāya paṭikkhipati. 326. บัดนี้ ชื่อว่า วจีเภทกถา ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า “ในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค วาจาว่า ‘ทุกข์’ ย่อมเปล่งออกมาของผู้เข้าปฐมฌาน” เหมือนอย่างลัทธิของพวกปุพพเสลิยะเป็นต้นในบัดนี้ สกวาทีหมายถึงชนเหล่านั้นแล้วถามว่า “วจีเภทมีแก่ผู้เข้าสมาบัติหรือ” ปรวาทีตั้งอยู่ในลัทธิของตนแล้วรับรอง อีกอย่างหนึ่ง เมื่อถูกถามโดยหมายถึงภพ ๓ ว่า “ในที่ทั้งปวงหรือ” ปรวาทีหมายถึงอรูปภพแล้วปฏิเสธ เมื่อถูกถามโดยกาลว่า “ในกาลทั้งปวงหรือ” ปรวาทีหมายถึงกาลแห่งสมาบัติทั้งหมด นอกจากสมาบัติของผู้เข้าปฐมฌานในขณะแห่งปฐมมรรคแล้วปฏิเสธ เมื่อถูกถามว่า “แก่ผู้เข้าสมาบัติทั้งปวงหรือ” ปรวาทีหมายถึงผู้เข้าโลกิยสมาบัติแล้วปฏิเสธ เมื่อถูกถามว่า “ในสมาบัติทั้งปวงหรือ” ปรวาทีหมายถึงโลกุตตรฌานมีทุติยฌานเป็นต้นและโลกิยสมาบัติทั้งหมดแล้วปฏิเสธ Kāyabhedoti abhikkamādivasena pavattakāyaviññatti. Idaṃ ‘‘yāni cittāni vacīviññattiṃ samuṭṭhāpenti, tāneva kāyaviññattiṃ. Evaṃ sante kasmā kāyabhedopi na hotī’’ti codanatthaṃ pucchati. Itaro laddhivasena paṭikkhipati ceva paṭijānāti ca. Idāni yadi so maggakkhaṇe ‘‘dukkha’’nti vācaṃ bhāsati, ‘‘samudayo’’tiādikampi bhāseyya. Yadi vā taṃ na bhāsati, itarampi na bhāseyyāti codanatthaṃ dukkhanti jānantotiādayo pañhā vuttā. Itaro pana attano laddhivaseneva paṭijānāti ceva paṭikkhipati ca. Lokuttaraṃ paṭhamajjhānaṃ samāpanno dukkhadukkhanti vipassatīti hissa laddhi. คำว่า กายเภท ได้แก่ กายวิญญัติที่เกิดขึ้นโดยการก้าวไปเป็นต้น สกวาทีถามคำนี้เพื่อท้วงว่า “จิตเหล่าใดให้วจีวิญญัติเกิดขึ้น จิตเหล่านั้นนั่นแหละให้กายวิญญัติเกิดขึ้น เมื่อเป็นเช่นนั้น เหตุไรกายเภทจึงไม่มีเล่า” ฝ่ายอื่นย่อมปฏิเสธและรับรองตามอำนาจแห่งลัทธิของตน บัดนี้ ถ้าผู้นั้นในขณะแห่งมรรคกล่าววาจาว่า “ทุกข์” ก็พึงกล่าวคำว่า “สมุทัย” เป็นต้นด้วย หรือถ้าไม่กล่าวคำนั้น ก็ไม่พึงกล่าวคำอื่นด้วย ปัญหาทั้งหลายมีอาทิว่า “เมื่อรู้ว่าทุกข์” ท่านกล่าวไว้เพื่อท้วงอย่างนี้ ส่วนฝ่ายอื่นย่อมรับรองและปฏิเสธตามอำนาจแห่งลัทธิของตนเท่านั้น เพราะลัทธิของเขามีอยู่ว่า “ผู้เข้าโลกุตตรปฐมฌาน ย่อมวิปัสสนาว่า ทุกข์ ทุกข์” 328. Ñāṇanti lokuttaraṃ catusaccañāṇaṃ. Sotanti sotaviññāṇaṃ adhippetaṃ, yena taṃ saddaṃ suṇāti. Dvinnaṃ phassānanti sotasamphassamanosamphassānaṃ. 328. คำว่า ญาณ ได้แก่ โลกุตตรจตุสัจจญาณ คำว่า โสตะ ประสงค์เอาโสตวิญญาณ ซึ่งบุคคลย่อมได้ยินเสียงนั้นด้วยโสตวิญญาณนั้น คำว่า ผัสสะทั้งสอง ได้แก่ โสตสัมผัสและมโนสัมผัส 329. No vata re vattabbeti yadi avisesena yaṃkiñci samāpannassa natthi vacībhedo, na avisesena vattabbaṃ ‘‘samāpannassa atthi vacībhedo’’ti. Sesamettha uttānatthameva saddhiṃ suttasādhanāya. Yaṃ panetena ‘‘sikhissa ānanda, bhagavato’’ti pariyosāne suttaṃ ābhataṃ, tattha yena samāpatticittena so vacībhedo samuṭṭhito, kāyabhedopi tena samuṭṭhātiyeva, na ca taṃ lokuttaraṃ paṭhamajjhānacittaṃ, tasmā asādhakanti. 329. คำว่า โน วต เร วตฺตพฺเพ ความว่า ถ้าวจีเภทอย่างใดอย่างหนึ่งไม่มีแก่ผู้เข้าสมาบัติโดยไม่เจาะจง ก็ไม่พึงกล่าวโดยไม่เจาะจงว่า “วจีเภทมีแก่ผู้เข้าสมาบัติ” เนื้อความที่เหลือในที่นี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น พร้อมทั้งการอ้างอิงพระสูตร ส่วนพระสูตรที่ปรวาทีนี้นำมาในตอนท้ายว่า “สิขิสฺส อานนฺท ภควโต” ในพระสูตรนั้น วจีเภทนั้นเกิดขึ้นด้วยสมาปัตติจิตใด กายเภทก็ย่อมเกิดขึ้นด้วยสมาปัตติจิตนั้นเหมือนกัน และจิตนั้นก็ไม่ใช่โลกุตตรปฐมฌานจิต ฉะนั้น จึงไม่เป็นเครื่องยืนยันได้ Vacībhedakathāvaṇṇanā. อรรถกถาวจีเภทกถา 6. Dukkhāhārakathāvaṇṇanā 6. อรรถกถาทุกขาหารกถา 334. Idāni dukkhāhārakathā nāma hoti. Tattha ‘‘dukkhaṃ dukkhanti vācaṃ bhāsanto dukkhe ñāṇaṃ āharati, taṃ dukkhāhāro nāma vuccati. Tañca panetaṃ maggaṅgaṃ maggapariyāpanna’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya dukkhāhāroti pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa. Ye kecīti paṭhamapañhe avipassake sandhāya paṭikkhipati, dutiyapañhe vipassake sandhāya paṭijānāti, taṃ panassa laddhimattameva. Tasmā ‘‘sabbe te’’ti vādassa bhindanatthaṃ bālaputhujjanātiādimāha. Taṃ uttānatthamevāti. 334. บัดนี้ ชื่อว่า ทุกขาหารกถา ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า “ผู้กล่าววาจาว่า ทุกข์ ทุกข์ ย่อมนำญาณมาในทุกข์ การกระทำนั้นเรียกว่า ทุกขาหาร และทุกขาหารนั้นเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค” เหมือนอย่างลัทธิของพวกปุพพเสลิยะในบัดนี้ สกวาทีหมายถึงชนเหล่านั้นแล้วถามว่า “ทุกขาหาร (มีอยู่) หรือ” การรับรองเป็นของปรวาที ในปัญหาแรก ปรวาทีหมายถึงผู้ไม่เจริญวิปัสสนาแล้วปฏิเสธว่า “เย เกจิ” (บางพวก) ในปัญหาที่สอง ปรวาทีหมายถึงผู้เจริญวิปัสสนาแล้วรับรอง แต่การรับรองนั้นเป็นเพียงลัทธิของเขาเท่านั้น ฉะนั้น เพื่อทำลายวาทะนั้น สกวาทีจึงกล่าวคำมีอาทิว่า “พาลปุถุชน” คำนั้นมีความหมายตื้นทั้งนั้น Dukkhāhārakathāvaṇṇanā. อรรถกถาทุกขาหารกถา 7. Cittaṭṭhitikathāvaṇṇanā 7. อรรถกถาจิตตัฏฐิติกถา 335. Idāni cittaṭṭhitikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ samāpatticittañceva bhavaṅgacittañca anuppabandhena pavattamānaṃ disvā ‘‘ekameva cittaṃ ciraṃ tiṭṭhatī’’ti laddhi seyyathāpi etarahi heṭṭhā vuttappabhedānaṃ andhakānaṃ, taṃladdhivisodhanatthaṃ ekaṃ, cittaṃ divasaṃ tiṭṭhatīti pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa. Upaḍḍhadivaso uppādakkhaṇoti ettha ṭhitikkhaṇaṃ anāmasitvā ‘‘aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino’’ti (saṃ. ni. 1.186; 2.143) desanānayena uppādavayavaseneva pucchā katā. 335. บัดนี้ ชื่อว่า จิตตัฏฐิติกถา ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า “จิตดวงเดียวเท่านั้นตั้งอยู่ได้นาน” เพราะเห็นสมาปัตติจิตและภวังคจิตเกิดขึ้นสืบต่อกัน เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะผู้มีประเภทดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นในบัดนี้ เพื่อชำระลัทธินั้นให้หมดจด คำถามว่า “จิตดวงหนึ่งตั้งอยู่ได้ตลอดวันหรือ” เป็นของสกวาที การรับรองเป็นของปรวาที ในคำว่า “กึ่งวัน อุปปาทขณะ” นี้ ท่านไม่กล่าวถึงฐิติขณะ แต่ได้ตั้งคำถามขึ้นโดยอำนาจแห่งอุปปาทะและวยะตามนัยแห่งเทศนาว่า “อนิจฺจา วต สงฺขารา อุปฺปาทวยธมฺมิโน” (สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ มีความเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา) Te dhammā cittena lahuparivattāti puṭṭho cittato lahutaraparivattino dhamme apassanto paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho yassa cittassa dīghaṭṭhitiṃ icchati, taṃ sandhāya paṭijānāti. Yāvatāyukaṃ tiṭṭhatīti pañhe ‘‘cullāsītisahassāni, kappā tiṭṭhanti ye marū’’tiādivacanavasena (mahāni. 10) āruppato aññatra paṭikkhipati, āruppe paṭijānāti. Muhuttaṃ muhuttaṃ uppajjatīti pañhe paravādissa ‘‘uppādavayadhammino’’tiādisuttavirodhabhayena paṭijānāti. Ṭhitiṃ panassa laddhivasena icchati. Sesamettha uttānatthamevāti. เมื่อถูกถามว่า "ธรรมเหล่านั้นเปลี่ยนแปลงเร็วเท่ากับจิตหรือ" เพราะไม่เห็นธรรมที่เปลี่ยนแปลงเร็วกว่าจิตจึงปฏิเสธ. เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ท่านปรารภถึงจิตที่ตนปรารถนาให้ตั้งอยู่นานจึงรับรอง. ในปัญหาว่า "จิตตั้งอยู่ตลอดอายุขัยหรือ" ท่านปฏิเสธในภพอื่นนอกจากอรูปภพ แต่รับรองในอรูปภพ โดยอ้างถึงพระดำรัสเป็นต้นว่า "เทพเหล่าใดดำรงอยู่ ๘๔,๐๐๐ กัป" (มหานิ. ๑๐). ในปัญหาว่า "จิตเกิดขึ้นทุกๆ ขณะหรือ" ฝ่ายปรวาทีรับรองเพราะเกรงว่าจะขัดกับพระสูตรเป็นต้นว่า "มีอันเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา". แต่ท่านปรารถนาความตั้งอยู่ของจิตนั้นโดยถือเอาตามที่ได้บรรลุแล้ว. ส่วนที่เหลือในเรื่องนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น. Cittaṭṭhitikathāvaṇṇanā. อรรถกถาจิตตัฏฐิติกถา 8. Kukkuḷakathāvaṇṇanā 8. อรรถกถากุกกุฬกถา 338. Idāni kukkuḷakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, ādittaṃ (saṃ. ni. 4.28; mahāva. 54) sabbe saṅkhārā dukkhā’’tiādīni (dha. pa. 278) suttāni ayoniso gahetvā ‘‘nippariyāyeneva sabbe saṅkhārā kukkuḷā vītaccitaṅgārasammissā chārikanirayasadisā’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi gokulikānaṃ; tesaṃ nānappakārasukhasandassanena taṃ laddhiṃ vivecetuṃ pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa. Tattha anodhiṃ katvāti odhiṃ mariyādaṃ koṭṭhāsaṃ akaritvā, avisesena sabbeyevāti attho. Sesaṃ sabbaṃ pāḷinayeneva veditabbaṃ saddhiṃ suttasādhanāyāti. 338. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า กุกกุฬกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่ถือเอาพระสูตรเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงเป็นของร้อน" (สัง.นิ. ๔.๒๘; มหาวา. ๕๔) "สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์" (ธ.ป. ๒๗๘) โดยไม่แยบคาย แล้วมีความเห็นว่า "สังขารทั้งปวงโดยส่วนเดียวเป็นเถ้ารึง คือระคนด้วยถ่านเพลิงที่ปราศจากเปลวไฟ ดุจฉาริกนรก" เหมือนอย่างลัทธิของพวกโคกุลิกะในบัดนี้, เพื่อจะวิจารณ์ลัทธินั้น ด้วยการแสดงให้เห็นสุขมีประการต่างๆ คำถามจึงเป็นของสกวาที คำรับรองเป็นของปรวาที. ในคำเหล่านั้น คำว่า "อนโธึ กตฺวา" หมายความว่า ไม่กระทำขอบเขต ไม่กระทำข้อกำหนด ไม่กระทำส่วน คือโดยไม่มีความแตกต่างกัน ทั้งหมดทีเดียว. เนื้อความที่เหลือทั้งหมด พึงทราบตามนัยแห่งบาลีพร้อมทั้งการอ้างอิงพระสูตร. Kukkuḷakathāvaṇṇanā. อรรถกถากุกกุฬกถา 9. Anupubbābhisamayakathāvaṇṇanā 9. อรรถกถาอนุปุพพาภิสมยกถา 339. Idāni anupubbābhisamayakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ – 339. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า อนุปุพพาภิสมยกถา. ในกถานั้น ชนเหล่าใด... ‘‘Anupubbena medhāvī, thokaṃ thokaṃ khaṇe khaṇe; Kammāro rajatasseva, niddhame malamattano’’ti. (dha. pa. 239) – "ผู้มีปัญญา พึงกำจัดมลทินของตนโดยลำดับ ทีละน้อยๆ ทุกขณะๆ เหมือนช่างทองกำจัดสนิมของเงิน ฉะนั้น" (ธ.ป. ๒๓๙) Ādīni suttāni ayoniso gahetvā ‘‘sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno ekacce kilese dukkhadassanena pajahati, ekacce samudayanirodhamaggadassanena, tathā sesāpīti evaṃ soḷasahi koṭṭhāsehi anupubbena kilesappahānaṃ katvā arahattapaṭilābho hotī’’ti evarūpā nānābhisamayaladdhi uppannā, seyyathāpi etarahi andhakasabbatthikasammitiyabhadrayānikānaṃ; tesaṃ laddhivivecanatthaṃ anupubbābhisamayoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Anupubbena sotāpattimagganti puṭṭho pana ekassa maggassa bahubhāvāpattibhayena paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho dukkhadassanādivasena paṭijānāti. Tāni vā cattāripi ñāṇāni eko sotāpattimaggoyevāti paṭijānāti, phalaṃ pana ekameva icchati, tasmā paṭikkhipati. Sakadāgāmimaggādīsupi eseva nayo. ถือเอาพระสูตรเป็นต้นโดยไม่แยบคายแล้ว เกิดลัทธิว่าด้วยการตรัสรู้ต่างกัน มีรูปอย่างนี้ว่า "ผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ย่อมละกิเลสบางพวกด้วยการเห็นทุกข์ ละบางพวกด้วยการเห็นสมุทัย นิโรธ และมรรค แม้ในมรรคผลที่เหลือก็เช่นกัน ด้วยประการฉะนี้ การบรรลุพระอรหัตผลย่อมมีได้ ด้วยการละกิเลสโดยลำดับด้วยส่วน ๑๖ ส่วน" เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะ สัพพัตถิกะ สัมมิติยะ และภัทรยานิกะในบัดนี้, เพื่อวิจารณ์ลัทธิของพวกเขา คำถามว่า "มีการตรัสรู้โดยลำดับหรือ" จึงเป็นของสกวาที คำรับรองเป็นของฝ่ายตรงข้าม. แต่เมื่อถูกถามว่า "โสดาปัตติมรรคเกิดโดยลำดับหรือ" ท่านปฏิเสธเพราะเกรงว่ามรรคเดียวจะกลายเป็นหลายมรรค. เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ท่านรับรองโดยนัยแห่งการเห็นทุกข์เป็นต้น. หรือท่านรับรองว่า ญาณทั้ง ๔ นั้นก็คือโสดาปัตติมรรคอันเดียวเท่านั้น แต่ท่านปรารถนาผลเพียงอย่างเดียว ฉะนั้นจึงปฏิเสธ. แม้ในสกทาคามิมรรคเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. 344. Magge diṭṭhe phale ṭhitoti pañhe yasmā dukkhadassanādīhi dassanaṃ apariniṭṭhitaṃ, maggadassanena pariniṭṭhitaṃ nāma hoti, tadā so phale ṭhitoti saṅkhaṃ gacchati, tasmā paṭijānāti. 344. ในปัญหาว่า "เมื่อเห็นมรรคแล้ว ชื่อว่าตั้งอยู่ในผลหรือ" เพราะการเห็นด้วยการเห็นทุกข์เป็นต้นยังไม่เสร็จสิ้น แต่ชื่อว่าเสร็จสิ้นด้วยการเห็นมรรค เมื่อนั้น บุคคลนั้นย่อมถึงซึ่งการนับว่า "ตั้งอยู่ในผล" ฉะนั้น ท่านจึงรับรอง. 345. Dukkhe diṭṭhe cattāri saccānīti pucchā paravādissa, ekābhisamayavasena paṭiññā sakavādissa. Puna dukkhasaccaṃ cattāri saccānīti anuyoge catunnampi nānāsabhāvattā paṭikkhepo tasseva. 345. คำถามว่า "เมื่อเห็นทุกข์แล้ว ชื่อว่าเห็นสัจจะ ๔ หรือ" เป็นของปรวาที, คำรับรองโดยนัยแห่งการตรัสรู้พร้อมกันเป็นของสกวาที. เมื่อถูกซักถามอีกว่า "ทุกขสัจเป็นสัจจะ ๔ หรือ" คำปฏิเสธก็เป็นของสกวาทีนั่นเอง เพราะสัจจะทั้ง ๔ มีสภาวะต่างกัน. Rūpakkhandhe aniccato diṭṭheti pucchā sakavādissa, samuddato ekabindussa rase paṭividdhe sesaudakassa paṭivedho viya ekadhamme aniccādito paṭividdhe sabbepi paṭividdhā hontīti laddhiyā paṭiññā paravādissa. คำถามว่า "เมื่อเห็นรูปขันธ์โดยความเป็นของไม่เที่ยง..." เป็นของสกวาที, คำรับรองเป็นของปรวาที ผู้มีลัทธิว่า "เมื่อแทงตลอดรสของน้ำหยดหนึ่งจากมหาสมุทรแล้ว ก็ชื่อว่าแทงตลอดน้ำที่เหลือฉันใด เมื่อแทงตลอดธรรมหนึ่งโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นแล้ว ธรรมทั้งหมดก็ชื่อว่าถูกแทงตลอดแล้วฉันนั้น". Catūhi ñāṇehīti dukkhe ñāṇādīhi. Aṭṭhahi ñāṇehīti sāvakānaṃ sādhāraṇehi saccañāṇehi ceva paṭisambhidāñāṇehi ca. Dvādasahi ñāṇehīti dvādasaṅgapaṭiccasamuppādañāṇehi. Catucattārīsāya ñāṇehīti ‘‘jarāmaraṇe ñāṇaṃ, jarāmaraṇasamudaye ñāṇa’’nti evaṃ nidānavagge vuttañāṇehi. Sattasattatiyā ñāṇehīti ‘‘jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhamma’’nti (saṃ. ni. 2.20) evaṃ tattheva vuttañāṇehi. Sesamettha pāḷinayeneva veditabbaṃ saddhiṃ suttasādhanenāti. คำว่า "ด้วยญาณ ๔" หมายถึง ญาณในทุกข์เป็นต้น. คำว่า "ด้วยญาณ ๘" หมายถึง สัจจญาณและปฏิสัมภิทาญาณอันทั่วไปแก่พระสาวก. คำว่า "ด้วยญาณ ๑๒" หมายถึง ญาณในปฏิจจสมุปบาทมีองค์ ๑๒. คำว่า "ด้วยญาณ ๔๔" หมายถึง ญาณที่กล่าวไว้ในนิทานวรรค อย่างนี้ว่า "ญาณในชรามรณะ ญาณในชรามรณสมุทัย". คำว่า "ด้วยญาณ ๗๗" หมายถึง ญาณที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นเอง อย่างนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ชรามรณะไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา" (สัง.นิ. ๒.๒๐). เนื้อความที่เหลือในเรื่องนี้ พึงทราบตามนัยแห่งบาลีพร้อมทั้งการอ้างอิงพระสูตร. Anupubbābhisamayakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอนุปุพพาภิสมยกถา 10. Vohārakathāvaṇṇanā 10. อรรถกถาโวหารกถา 347. Idāni vohārakathā nāma hoti. Tattha buddho bhagavā lokuttarena vohārena voharatīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, laddhivasena paṭiññā paravādissa. Lokuttare sotetiādīni tassa ayuttavādībhāvadīpanatthaṃ vuttāni. Ayañhettha adhippāyo – ‘‘saddāyatanameva te lokuttaraṃ, udāhu sotādīnipī’’ti. 347. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า โวหารกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่ว่า "พระพุทธผู้มีพระภาคเจ้าตรัสด้วยโวหารที่เป็นโลกุตตระ" เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะในบัดนี้, คำถามเป็นของสกวาทีโดยปรารภถึงชนเหล่านั้น คำรับรองเป็นของปรวาทีตามลัทธิของตน. คำเป็นต้นว่า "ในโสตะที่เป็นโลกุตตระ" ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นผู้มีวาทะไม่สมควรของปรวาทีนั่น. อธิบายในข้อนี้มีดังนี้ว่า "สัททายตนะของท่านเท่านั้นที่เป็นโลกุตตระ หรือว่าโสตะเป็นต้นก็เป็นโลกุตตระด้วย". Hañci buddhassa bhagavato vohāro lokiye sote paṭihaññatīti ettha yadi so lokuttare paṭihaññeyya. Lokuttaro siyāti evamattho na gahetabbo. Lokiye paṭihaññamānassa pana lokuttaratā nāma natthīti ayametthādhippāyo. Lokiyena viññāṇenāti etthāpi lokiyenevāti attho. Itarathā anekantatā siyā. Lokuttarañhi lokiyenapi ñāṇena ñāyatī. Evaṃ sabbaṃ yathānurūpato veditabbaṃ. Sabbe te maggaṃ bhāventīti pañhesu ye maggaṃ nappaṭilabhanti, te sandhāya paṭikkhipati. Ye paṭilabhanti, te sandhāya paṭijānāti. ในข้อว่า "ถ้าโวหารของพระพุทธผู้มีพระภาคเจ้ากระทบโสตะที่เป็นโลกิยะ" นี้ ไม่พึงถือเอาความหมายว่า "ถ้าโวหารนั้นพึงกระทบโสตะที่เป็นโลกุตตระ ก็พึงเป็นโลกุตตระ". แต่อธิบายในข้อนี้มีว่า "ความเป็นโลกุตตระของโวหารที่กระทบโสตะที่เป็นโลกิยะนั้นย่อมไม่มี". แม้ในข้อว่า "ด้วยวิญญาณที่เป็นโลกิยะ" ก็มีความหมายว่า "ด้วยวิญญาณที่เป็นโลกิยะเท่านั้น". มิฉะนั้น จะเป็นอเนกันตะ (ตอบไม่แน่นอน). เพราะสิ่งที่เป็นโลกุตตระย่อมรู้ได้แม้ด้วยญาณที่เป็นโลกิยะ. พึงทราบเนื้อความทั้งหมดตามสมควรอย่างนี้. ในปัญหาทั้งหลายว่า "ชนเหล่านั้นทั้งหมดเจริญมรรคหรือ" ท่านปฏิเสธโดยปรารภถึงชนผู้ไม่บรรลุมรรค. ท่านรับรองโดยปรารภถึงชนผู้บรรลุมรรค. 351. Sovaṇṇamayāyāti suvaṇṇamayāya. Idaṃ paravādissa udāharaṇaṃ. 351. บทว่า โสวณฺณมยายิ ความว่า อันสำเร็จด้วยทองคำ. นี้เป็นอุทาหรณ์ของปรวาที. Eḷaṇḍiyāyāti eḷaṇḍamayāya. Idaṃ sakavādissa udāharaṇaṃ. Lokiyaṃ voharantassa lokiyoti ayampi ekā laddhi. Sā etarahi ekaccānaṃ andhakānaṃ laddhi. Sesamettha uttānatthamevāti. บทว่า เอฬณฺฑิยายิ ความว่า อันสำเร็จด้วยไม้ละหุ่ง. นี้เป็นอุทาหรณ์ของสกวาที. การที่ผู้กล่าวโวหารทางโลกกล่าวว่าเป็นโลกิยะ นี้ก็เป็นลัทธิหนึ่ง. ลัทธินั้น บัดนี้เป็นลัทธิของพวกอันธกะบางพวก. เนื้อความที่เหลือในเรื่องนี้ตื้นทั้งนั้น. Vohārakathāvaṇṇanā. วรรณนาโวหารกถา 11. Nirodhakathāvaṇṇanā 11. วรรณนานิโรธกถา 353. Idāni nirodhakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ appaṭisaṅkhānirodhañca paṭisaṅkhānirodhañca dvepi ekato katvā nirodhasaccanti laddhi, seyyathāpi etarahi mahisāsakānañceva andhakānañca; te sandhāya dve nirodhāti pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa. Dve dukkhanirodhāti pañhesu yasmā dve dukkhasaccāni na icchati, tasmā paṭikkhipati. Yasmā dvīhākārehi dukkhaṃ nirujjhatīti icchati, tasmā paṭijānāti. Dve nirodhasaccānītipañhesu dvinnaṃ dukkhasaccānaṃ nirodhavasenaanicchanto paṭikkhipati. Dvīhākārehi dukkhassa nirujjhanato paṭijānāti. Dve tāṇānītiādīsupi eseva nayo. 353. บัดนี้ เป็นนิโรธกถา. ในนิโรธกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า อัปปฏิสังขานิโรธและปฏิสังขานิโรธทั้งสองรวมกันเป็นนิโรธสัจ เหมือนอย่างบัดนี้พวกมหิสาสกะและพวกอันธกะ, มุ่งถึงชนเหล่านั้น คำถามของสกวาทีจึงมีว่า นิโรธมี ๒ อย่างหรือ, คำรับรองเป็นของปรวาที. ในปัญหาว่า ทุกขนิโรธมี ๒ อย่างหรือ เพราะเหตุที่ปรวาทีไม่ปรารถนาทุกขสัจ ๒ อย่าง ฉะนั้น เขาจึงปฏิเสธ. เพราะเหตุที่เขาปรารถนาว่า ทุกข์ย่อมดับด้วยอาการ ๒ อย่าง ฉะนั้น เขาจึงยอมรับ. ในปัญหาว่า นิโรธสัจมี ๒ อย่างหรือ เขาไม่ปรารถนาโดยนัยเป็นความดับแห่งทุกขสัจ ๒ อย่าง จึงปฏิเสธ. แต่เพราะทุกข์ดับด้วยอาการ ๒ อย่าง เขาจึงยอมรับ. แม้ในปัญหาเป็นต้นว่า ตานะมี ๒ อย่างหรือ ก็นัยนี้แหละ. Atthi dvinnaṃ nibbānānantiādīsu pucchāsu uccanīcatādīni apassanto paṭikkhipati. ในปัญหาเป็นต้นว่า นิพพานมี ๒ อย่างหรือ เขาไม่เห็นความสูงต่ำเป็นต้น จึงปฏิเสธ. Appaṭisaṅkhāniruddheti ye paṭisaṅkhāya lokuttarena ñāṇena aniruddhā suddhapakatikattā vā uddesaparipucchādīnaṃ vā vasena na samudācaraṇato niruddhāti vuccanti, te saṅkhāre. Paṭisaṅkhā nirodhentīti. Lokuttarañāṇena nirodhenti anuppattibhāvaṃ gamenti. Nanu appaṭisaṅkhāniruddhā saṅkhārāti pucchā paravādissa. Tattha bhaggānaṃ puna abhañjanato appaṭisaṅkhāniruddhānaṃ vā ariyamagge uppanne tathā nirujjhanatova sakavādī accantabhaggataṃ paṭijānāti. Sesamettha uttānatthamevāti. บทว่า อปฺปฏิสงฺขานิรุทฺเธ ได้แก่ สังขารเหล่าใด ที่ไม่ดับด้วยโลกุตตรญาณโดยการพิจารณา แต่กล่าวกันว่าดับแล้ว เพราะไม่เกิดขึ้นเนื่องจากมีสภาพบริสุทธิ์โดยปกติ หรือเพราะการสาธยาย การสอบถามเป็นต้น. บทว่า ปฏิสงฺขา นิโรเธนฺติ ความว่า ย่อมยังให้ดับด้วยโลกุตตรญาณ คือย่อมทำให้ถึงความไม่เกิดขึ้นอีก. คำถามของปรวาทีว่า ก็สังขารทั้งหลายดับด้วยอัปปฏิสังขานิโรธมิใช่หรือ. ในปัญหานั้น สกวาทีย่อมรับรองความแตกสลายโดยสิ้นเชิง เพราะสิ่งที่แตกแล้วย่อมไม่แตกอีก หรือเพราะสังขารที่ดับด้วยอัปปฏิสังขานิโรธย่อมดับไปอย่างนั้นเมื่ออริยมรรคเกิดขึ้น. เนื้อความที่เหลือในเรื่องนี้ตื้นทั้งนั้น. Nirodhakathāvaṇṇanā. วรรณนานิโรธกถา Dutiyo vaggo. วรรคที่ ๒ 3. Tatiyavaggo 3. วรรคที่ ๓ 1. Balakathāvaṇṇanā 1. วรรณนาพลกถา 354. Idāni balakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ anuruddhasaṃyutte ‘‘imesañca panāhaṃ, āvuso, catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāmī’’tiādīni (saṃ. ni. 5.913) dasasuttāni ayoniso gahetvā ‘‘tathāgatabalaṃ sāvakasādhāraṇa’’nti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, laddhiyaṃ ṭhatvā paṭiññā paravādissa. Tathāgatabalañca nāmetaṃ sāvakehi sādhāraṇampi atthi asādhāraṇampi sādhāraṇāsādhāraṇampi. Tattha āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ sādhāraṇaṃ. Indriyaparopariyattiñāṇaṃ asādhāraṇaṃ. Sesaṃ sādhāraṇañca asādhāraṇañca. Ṭhānāṭṭhānādīni hi sāvakā padesena jānanti, tathāgatā nippadesena. Iti tāni uddesato sādhāraṇāni, na niddesato. Ayaṃ pana avisesena sabbampi sādhāraṇanti āha. Tamenaṃ tato vivecetuṃ tathāgatabalaṃ sāvakabalanti puna anuyogo āraddho. Tattha paṭhamapañhe niddesato sabbākāravisayataṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyapañhe uddesato ṭhānāṭṭhānamattādijānanavasena paṭijānāti. Taññevātiādipañhesu sabbākārena ninnānākaraṇatāya abhāvena paṭikkhipati. Pubbayogo ca pubbacariyā ca atthato ekaṃ, tathā dhammakkhānañca dhammadesanā ca. 354. บัดนี้ เป็นพลกถา. ในพลกถานั้น ชนเหล่าใดถือเอาทสสูตรในอนุรุทธสังยุตต์เป็นต้นว่า ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เพราะเราเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ซึ่งสติปัฏฐาน ๔ เหล่านี้ เราจึงรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งฐานะโดยความเป็นฐานะ และอฐานะโดยความเป็นอฐานะ’ ดังนี้โดยไม่แยบคาย แล้วมีลัทธิว่า ‘พระตถาคตพลเป็นสิ่งสาธารณะแก่พระสาวก’ เหมือนอย่างบัดนี้พวกอันธกะ, มุ่งถึงชนเหล่านั้น คำถามเป็นของสกวาที คำรับรองโดยตั้งอยู่ในลัทธิของตนเป็นของปรวาที. ก็พระตถาคตพลนี้มีทั้งที่เป็นสาธารณะแก่พระสาวก, ที่ไม่เป็นสาธารณะ, และที่เป็นทั้งสาธารณะและไม่เป็นสาธารณะ. ในบรรดาพลเหล่านั้น ญาณในความสิ้นไปแห่งอาสวะเป็นสาธารณะ. อินทริยปโรปริยัตติญาณไม่เป็นสาธารณะ. ส่วนที่เหลือเป็นทั้งสาธารณะและไม่เป็นสาธารณะ. จริงอยู่ พระสาวกทั้งหลายย่อมรู้ฐานาฐานะเป็นต้นโดยส่วนเดียว, พระตถาคตย่อมรู้โดยไม่มีส่วนเหลือ. ฉะนั้น พลเหล่านั้นจึงเป็นสาธารณะโดยหัวข้อ แต่ไม่เป็นสาธารณะโดยรายละเอียด. ส่วนปรวาทีนี้กล่าวว่า ทั้งหมดเป็นสาธารณะโดยไม่มีความแตกต่าง. เพื่อจะจำแนกเขาออกจากลัทธินั้น จึงเริ่มซักถามต่อไปว่า พระตถาคตพลเป็นสาวกพลหรือ. ในปัญหานั้น ในปัญหาแรก เขาปฏิเสธโดยมุ่งถึงความเป็นวิสัยในทุกอาการโดยละเอียด. ในปัญหาที่สอง เขายอมรับโดยนัยแห่งการรู้เพียงฐานาฐานะเป็นต้นโดยหัวข้อ. ในปัญหาเป็นต้นว่า พลนั้นนั่นแหละหรือ เขาปฏิเสธเพราะมิใช่ว่าจะไม่มีความแตกต่างกันโดยทุกประการ. ปุพพโยคะและปุพพจริยาโดยอรรถเป็นอย่างเดียวกัน, เช่นเดียวกับธัมมักขานะและธัมมเทศนา. Indriyaparopariyattipañhe ekadesena sādhāraṇataṃ sandhāya sāvakavisaye paṭijānāti. ในปัญหาเรื่องอินทริยปโรปริยัตติญาณ เขายอมรับในส่วนที่เป็นวิสัยของพระสาวก โดยมุ่งถึงความเป็นสาธารณะโดยส่วนเดียว. 355. Idāni yasmā uddesato ṭhānāṭṭhānādīni sāvako jānāti, tasmā sāvakassa tathā jānanaṃ pakāsetvā tena jānanamattasāmaññena tesaṃ sāvakasādhāraṇattaṃ patiṭṭhāpetuṃ sāvako ṭhānāṭṭhānaṃ jānātītiādayo paravādipañhā honti. Tattha indriyaparopariyattiñāṇaṃ channaṃ asādhāraṇañāṇānaṃ aññataranti na gahitaṃ. Āsavakkhayena vā āsavakkhayanti yaṃ tathāgatassa āsavakkhayena saddhiṃ sāvakassa āsavakkhayaṃ paṭicca vattabbaṃ siyā nānākaraṇaṃ, taṃ natthi. Vimuttiyā vā vimuttinti padepi eseva nayo. Sesamettha uttānatthameva. 355. บัดนี้ เพราะเหตุที่พระสาวกย่อมรู้ฐานาฐานะเป็นต้นโดยหัวข้อ ฉะนั้น เพื่อจะประกาศการรู้อย่างนั้นของพระสาวก และเพื่อจะสถาปนาความเป็นสาธารณะแก่พระสาวกของพลเหล่านั้นด้วยความเสมอกันเพียงแค่การรู้ ปัญหาของปรวาทีจึงมีขึ้นเป็นต้นว่า พระสาวกย่อมรู้ฐานาฐานะหรือ. ในปัญหานั้น อินทริยปโรปริยัตติญาณ ท่านมิได้ถือว่าเป็นญาณอย่างหนึ่งในบรรดาอสาธารณญาณ ๖. หรือในบทว่า อาสวกฺขเยน วา อาสวกฺขยํ ความแตกต่างใดๆ ที่พึงกล่าวปรารภความสิ้นอาสวะของพระสาวกกับความสิ้นอาสวะของพระตถาคต ความแตกต่างนั้นไม่มี. แม้ในบทว่า วิมุตฺติยา วา วิมุตฺตึ ก็นัยนี้แหละ. เนื้อความที่เหลือในเรื่องนี้ตื้นทั้งนั้น. 356. Idāni yaṃ sakavādinā ‘‘āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ sādhāraṇa’’nti anuññātaṃ, tena saddhiṃ saṃsanditvā sesānampi sādhāraṇabhāvaṃ pucchituṃ puna āsavānaṃ khayetiādayo paravādipañhāva honti. Tesaṃ vissajjane sakavādinā āsavakkhaye visesābhāvena taṃ ñāṇaṃ sādhāraṇanti anuññātaṃ. Itaresupi visesābhāvena sādhāraṇatā paṭikkhittā. Puna ṭhānāṭṭhānādīnaṃ āsavakkhayeneva saddhiṃ saṃsanditvā asādhāraṇapucchā paravādisseva. Tattha āsavakkhayañāṇe paṭikkhepo, sesesu ca paṭiññā sakavādissa. Tato indriyaparopariyattena saddhiṃ saṃsanditvā asādhāraṇapucchā paravādissa. Sā saṅkhipitvā dassitā. Tathāpi indriyaparopariyatte paṭiññā, sesesu ca paṭikkhepo sakavādissa. Tato ṭhānāṭṭhānādīhi saddhiṃ saṃsanditvā indriyaparopariyattassa sādhāraṇapucchā paravādissa. Sāpi saṅkhipitvāva dassitā. Tattha indriyaparopariyatte paṭikkhepo. Sesesu ca paṭiññā sakavādissāti. 356. บัดนี้ สิ่งที่สกวาทีอนุญาตไว้ว่า ‘ญาณในความสิ้นไปแห่งอาสวะเป็นสาธารณะ’ เพื่อจะเปรียบเทียบกับสิ่งนั้นแล้วถามถึงความเป็นสาธารณะแม้ของพลที่เหลือ ปัญหาของปรวาทีจึงมีขึ้นอีกเป็นต้นว่า อาสวานํ ขเย. ในการวิสัชนาปัญหาเหล่านั้น สกวาทีได้อนุญาตว่า ญาณนั้นเป็นสาธารณะ เพราะไม่มีความแตกต่างในเรื่องความสิ้นอาสวะ. ส่วนในพลที่เหลือ ความเป็นสาธารณะถูกปฏิเสธ เพราะมีความแตกต่าง. อีกครั้งหนึ่ง ปัญหาเรื่องความไม่เป็นสาธารณะ โดยเปรียบเทียบฐานาฐานะเป็นต้นกับความสิ้นอาสวะ เป็นของปรวาที. ในปัญหานั้น การปฏิเสธในเรื่องอาสวักขยญาณ และการรับรองในเรื่องที่เหลือ เป็นของสกวาที. จากนั้น ปัญหาเรื่องความไม่เป็นสาธารณะ โดยเปรียบเทียบกับอินทริยปโรปริยัตติญาณ เป็นของปรวาที. ปัญหานั้นท่านแสดงไว้โดยย่อ. ถึงกระนั้น การรับรองในเรื่องอินทริยปโรปริยัตติญาณ และการปฏิเสธในเรื่องที่เหลือ เป็นของสกวาที. จากนั้น ปัญหาเรื่องความเป็นสาธารณะของอินทริยปโรปริยัตติญาณ โดยเปรียบเทียบกับฐานาฐานะเป็นต้น เป็นของปรวาที. ปัญหานั้นก็แสดงไว้โดยย่อเช่นกัน. ในปัญหานั้น การปฏิเสธในเรื่องอินทริยปโรปริยัตติญาณ และการรับรองในเรื่องที่เหลือ เป็นของสกวาที. Balakathāvaṇṇanā. อรรถกถาพลกถา 2. Ariyantikathāvaṇṇanā 2. อรรถกถาอริยันติกถา 357. Idāni ariyantikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘na kevalaṃ āsavakkhayañāṇameva ariyaṃ, atha kho purimānipi nava balāni ariyāni’’cceva laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya ariyanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Puna yadi taṃ ariyaṃ, maggādīsu tena aññatarena bhavitabbanti maggādivasena pucchā sakavādissa, paṭikkhepo itarassa. 357. บัดนี้ ชื่อว่า อริยันติกถา. ในกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า ‘ไม่ใช่เพียงอาสวักขยญาณเท่านั้นที่เป็นอริยะ แต่พละ ๙ ประการก่อนๆ ก็เป็นอริยะด้วย’ เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะในบัดนี้; สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า เป็นอริยะหรือ? ปรวาทีรับรอง. อีกอย่างหนึ่ง หากว่าพละนั้นเป็นอริยะ ก็ต้องเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในมรรคเป็นต้น สกวาทีจึงถามโดยนัยแห่งมรรคเป็นต้น ปรวาทีปฏิเสธ. Puna suññatārammaṇādivasena pucchā sakavādissa. Tattha dve suññatā – sattasuññatā ca saṅkhārasuññatā ca. Sattasuññatā nāma diṭṭhiyā parikappitena sattena suññā pañcakkhandhā. Saṅkhārasuññatā nāma sabbasaṅkhārehi suññaṃ vivittaṃ nissaṭaṃ nibbānaṃ. Tattha paravādī nibbānārammaṇataṃ sandhāya paṭikkhipati, saṅkhārārammaṇataṃ sandhāya paṭijānāti. Manasi karotīti puṭṭhopi nibbānameva sandhāya paṭikkhipati, saṅkhāre sandhāya paṭijānāti. Tato sakavādinā ‘‘ṭhānāṭṭhānādimanasikāro saṅkhārārammaṇo, suññatamanasikāro nibbānārammaṇo’’ti imaṃ nayaṃ gahetvā ‘‘dvinnaṃ phassānaṃ dvinnaṃ cittānaṃ samodhānaṃ hotī’’ti puṭṭho lesokāsaṃ alabhanto paṭikkhipati. Animittāpaṇihitesupi eseva nayo. Sattanimittābhāvato hi khandhā animittā. Saṅkhāranimittābhāvato nibbānaṃ. Ekadhammasmimpi āropetvā ṭhapetabbasaṅkhātena ca paṇidahitabbaṭṭhena paṇihitasaṅkhaṃ gatena sattapaṇidhinā appaṇihitā khandhā. Taṇhāpaṇidhinā taṇhāya vā ārammaṇabhūtena sabbasaṅkhārapaṇidhinā appaṇihitaṃ nibbānaṃ. Tasmā idhāpi paṭikkhepo ca paṭiññā ca purimanayeneva veditabbā. อีกอย่างหนึ่ง สกวาทีถามโดยนัยแห่งการมีสุญญตาเป็นอารมณ์เป็นต้น. ในเรื่องนั้น สุญญตามี ๒ อย่าง คือ สัตตสุญญตา และสังขารสุญญตา. ชื่อว่า สัตตสุญญตา ได้แก่ เบญจขันธ์ที่ว่างจากสัตว์อันถูกกำหนดขึ้นด้วยทิฏฐิ. ชื่อว่า สังขารสุญญตา ได้แก่ พระนิพพานที่ว่าง สงัด ปราศจากสังขารทั้งปวง. ในข้อนั้น ปรวาทีปฏิเสธโดยหมายถึงการมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ แต่รับรองโดยหมายถึงการมีสังขารเป็นอารมณ์. แม้เมื่อถูกถามว่า ‘มนสิการอยู่หรือ’ ก็ปฏิเสธโดยหมายถึงพระนิพพาน แต่รับรองโดยหมายถึงสังขาร. ลำดับนั้น สกวาทีถือเอานัยนี้ว่า ‘ฐานาฐานมนสิการเป็นต้นมีสังขารเป็นอารมณ์ สุญญตมนสิการมีพระนิพพานเป็นอารมณ์’ แล้วถามว่า ‘การประชุมลงแห่งผัสสะ ๒ และจิต ๒ ย่อมมีหรือ’ ปรวาทีเมื่อไม่เห็นช่องทางให้กล่าวเลี่ยงได้ จึงปฏิเสธ. แม้ในอนิมิตตะและอัปปณิหิตะ ก็นัยนี้เช่นกัน. จริงอยู่ ขันธ์ทั้งหลายชื่อว่าอนิมิตตะ เพราะไม่มีสัตตนิมิต. พระนิพพานชื่อว่าอนิมิตตะ เพราะไม่มีสังขารนิมิต. ขันธ์ทั้งหลายชื่อว่าอัปปณิหิตะ เพราะไม่ถูกตั้งไว้ด้วยสัตตปณิธิ อันนับว่าพึงตั้งไว้โดยการยกขึ้นไว้ในธรรมอย่างหนึ่ง และมีความหมายว่าพึงตั้งไว้. พระนิพพานชื่อว่าอัปปณิหิตะ เพราะไม่ถูกตั้งไว้ด้วยตัณหาปณิธิ หรือด้วยสังขารปณิธิทั้งปวงอันเป็นอารมณ์ของตัณหา. เพราะฉะนั้น แม้ในที่นี้ พึงทราบการปฏิเสธและการรับรองโดยนัยก่อนนั่นเอง. 358. Tato ‘‘yathā satipaṭṭhānādayo lokuttaradhammā ariyā ceva suññatādiārammaṇā ca, kiṃ te evaṃ ṭhānāṭṭhānañāṇa’’nti anulomapaṭilomapucchā honti. Tattha sabbāpi paṭiññā sabbe ca paṭikkhepā paravādisseva. Imināvupāyena sesañāṇesupi pucchāvissajjanaṃ veditabbaṃ. Pāḷiyaṃ pana sesāni saṅkhipitvā avasāne cutūpapātañāṇameva vibhattaṃ. Tato paraṃ sakasamayepi ‘‘ariya’’nti siddhena āsavānaṃ khayañāṇena saddhiṃ saṃsanditvā sesañāṇānaṃ anulomato ca paṭilomato ca ariyabhāvapucchā honti. Tā sabbā paravādissa, paṭiññā paṭikkhepo ca sakavādissa. Te uttānatthāyeva. Pāḷiyaṃ panettha paṭhamanavamāneva dassetvā satta ñāṇāni saṅkhittānīti. 358. ลำดับนั้น จึงมีคำถามทั้งอนุโลมและปฏิโลมว่า ‘โลกุตรธรรมทั้งหลายมีสติปัฏฐานเป็นต้น เป็นทั้งอริยะและมีสุญญตาเป็นต้นเป็นอารมณ์ฉันใด ฐานาฐานญาณก็เป็นเช่นนั้นหรือ’. ในข้อนั้น การรับรองทั้งหมดและการปฏิเสธทั้งหมดเป็นของปรวาทีทั้งสิ้น. พึงทราบคำถามและคำตอบแม้ในญาณที่เหลือทั้งหลายโดยอุบายนี้. แต่ในบาลี ท่านย่อญาณที่เหลือไว้ แล้วจำแนกเฉพาะจุตูปปาตญาณในตอนท้าย. ต่อจากนั้น แม้ในสมัยของตน ก็มีการถามถึงความเป็นอริยะของญาณที่เหลือทั้งโดยอนุโลมและปฏิโลม โดยเทียบเคียงกับอาสวักขยญาณซึ่งสำเร็จว่าเป็น ‘อริยะ’. คำถามเหล่านั้นทั้งหมดเป็นของปรวาที ส่วนการรับรองและการปฏิเสธเป็นของสกวาที. คำถามและคำตอบเหล่านั้นมีความหมายตื้นทั้งนั้น. ในบาลีนี้ ท่านแสดงเฉพาะญาณที่หนึ่งและที่เก้า แล้วย่อญาณเจ็ดอย่างไว้. Ariyantikathāvaṇṇanā. อรรถกถาอริยันติกถา 3. Vimuttikathāvaṇṇanā 3. อรรถกถาวิมุตติกถา 363. Idāni vimuttikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘vītarāgacittānaṃ vimuttipayojanaṃ nāma natthi. Yathā pana malīnaṃ vatthaṃ dhoviyamānaṃ malā vimuccati, evaṃ sarāgaṃ cittaṃ rāgato vimuccatī’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya sarāganti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tato rāgasahagatantiādinā nayena puṭṭho maggakkhaṇe cittaṃ vimuccati nāma. Tadā ca evarūpaṃ cittaṃ natthīti paṭikkhipati. 363. บัดนี้ ชื่อว่า วิมุตติกถา. ในกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า ‘ประโยชน์แห่งวิมุตติสำหรับจิตที่ปราศจากราคะย่อมไม่มี. แต่เหมือนผ้าที่เปื้อนเมื่อถูกซักย่อมหลุดพ้นจากมลทิน ฉันใด จิตที่ยังมีราคะก็ย่อมหลุดพ้นจากราคะ ฉันนั้น’ เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะในบัดนี้; สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า จิตที่ยังมีราคะหรือ? ปรวาทีรับรอง. ลำดับนั้น เมื่อถูกถามโดยนัยเป็นต้นว่า สหรคตด้วยราคะหรือ? ปรวาทีตอบว่า ชื่อว่าจิตย่อมหลุดพ้นในขณะแห่งมรรค. และในขณะนั้น จิตเช่นนั้นย่อมไม่มี ดังนี้แล้วจึงปฏิเสธ. Saphassantiādinā nayena puṭṭhopi yathā phasso ca cittañca ubho rāgato vimuccanti, evaṃ rāgassa vimuttiṃ apassamāno paṭikkhipati. Sadosādīsupi imināvupāyena attho veditabbo. แม้เมื่อถูกถามโดยนัยเป็นต้นว่า สหรคตด้วยผัสสะหรือ? ปรวาทีเมื่อไม่เห็นความหลุดพ้นของราคะว่า ผัสสะและจิตทั้งสองย่อมหลุดพ้นจากราคะฉันใด ราคะก็หลุดพ้นฉันนั้น จึงปฏิเสธ. แม้ในข้อว่า สหรคตด้วยโทสะเป็นต้น ก็พึงทราบความหมายโดยอุบายนี้. Vimuttikathāvaṇṇanā. อรรถกถาวิมุตติกถา 4. Vimuccamānakathāvaṇṇanā 4. อรรถกถาวิมุจจมานกถา 366. Idāni vimuccamānakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘jhānena vikkhambhanavimuttiyā vimuttaṃ, maggakkhaṇe samucchedavimuttiyā vimuccamānaṃ nāma hotī’’ti laddhi, te sandhāya vimuttaṃ vimuccamānanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarasa. 366. บัดนี้ ชื่อว่า วิมุจจมานกถา. ในกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า ‘จิตที่หลุดพ้นแล้วด้วยวิกขัมภนวิมุตติโดยฌาน ชื่อว่ากำลังหลุดพ้นด้วยสมุจเฉทวิมุตติในขณะแห่งมรรค’ สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า จิตที่หลุดพ้นแล้ว กำลังหลุดพ้นอยู่หรือ? ปรวาทีรับรอง. Puna ekadesanti pucchā sakavādissa. Tattha ekadesanti bhāvanapuṃsakaṃ. Yathā vimuttaṃ, ekadesena vā ekadese vā avimuttaṃ hoti kiṃ evaṃ ekadesaṃ vimuttaṃ, ekadesaṃ avimuttanti pucchati. Kiṃ kāraṇā evaṃ pucchatīti? ‘‘Vimuttaṃ vimuccamāna’’nti vippakatabhāvena vuttattā. Yathā hi kariyamānā kaṭādayo vippakatattā ekadesena katā ekadesena akatā honti, tathā idampi ekadesaṃ vimuttaṃ ekadesaṃ avimuttanti āpajjati. Tato paravādī kaṭādīnaṃ viya cittassa ekadesābhāvā paṭhamapañhe paṭikkhipitvā dutiye vimuccamānassa apariniṭṭhitavimuttitāya paṭijānāti. Lokiyajjhānakkhaṇaṃ vā sandhāya paṭikkhipati. Na hi taṃ tadā samucchedavimuttiyā vimuccamānaṃ. Lokuttarajjhānakkhaṇaṃ sandhāya paṭijānāti. Tañhi tadā samucchedavimuttiyā vimuttekadesena vimuccamānantissa laddhi. Tato sakavādī ‘‘yadi te ekameva cittaṃ ekadesaṃ vimuttaṃ ekadesaṃ avimuttaṃ, evaṃ sante yo ekeneva cittena sotāpanno hoti, sopi te ekadesaṃ sotāpanno, ekadesaṃ na sotāpanno āpajjatī’’ti codanatthaṃ ekadesaṃ sotāpannotiādimāha. Itaro taṃ vidhānaṃ apassanto paṭikkhipati. Sesavāresupi eseva nayo. อีกอย่างหนึ่ง สกวาทีถามว่า โดยส่วนหนึ่งหรือ? ในคำนั้น บทว่า เอกเทสํ เป็นภาวนปุงสกะ. สกวาทีถามว่า เหมือนจิตที่หลุดพ้นแล้ว แต่ยังไม่หลุดพ้นโดยส่วนหนึ่งหรือในส่วนหนึ่ง ฉันใด จิตนี้หลุดพ้นแล้วโดยส่วนหนึ่ง ยังไม่หลุดพ้นโดยส่วนหนึ่ง ฉันนั้นหรือ? ถามว่า เพราะเหตุไรจึงถามอย่างนั้น? ตอบว่า เพราะกล่าวไว้โดยความเป็นกิริยาที่ยังทำไม่เสร็จว่า ‘หลุดพ้นแล้ว กำลังหลุดพ้นอยู่’. จริงอยู่ เหมือนเสื่อเป็นต้นที่กำลังทำกันอยู่ เพราะยังทำไม่เสร็จ จึงเป็นของที่ทำแล้วโดยส่วนหนึ่ง ยังไม่ทำโดยส่วนหนึ่ง ฉันใด แม้จิตนี้ก็ย่อมต้องเป็นของที่หลุดพ้นแล้วโดยส่วนหนึ่ง ยังไม่หลุดพ้นโดยส่วนหนึ่ง ฉันนั้น. ลำดับนั้น ปรวาทีปฏิเสธในปัญหาแรก เพราะจิตไม่มีส่วนเหมือนเสื่อเป็นต้น แต่รับรองในปัญหาที่สอง เพราะจิตที่กำลังหลุดพ้นนั้นมีความหลุดพ้นที่ยังไม่เสร็จสิ้น. หรืออีกนัยหนึ่ง ปรวาทีปฏิเสธโดยหมายถึงขณะแห่งโลกิยฌาน. เพราะในขณะนั้น จิตนั้นยังไม่ชื่อว่ากำลังหลุดพ้นด้วยสมุจเฉทวิมุตติ. แต่รับรองโดยหมายถึงขณะแห่งโลกุตรฌาน. เพราะเขามีลัทธิว่า ในขณะนั้น จิตนั้นหลุดพ้นแล้วด้วยสมุจเฉทวิมุตติโดยส่วนหนึ่ง และกำลังหลุดพ้นอยู่. ลำดับนั้น สกวาทีกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘เป็นโสดาบันโดยส่วนหนึ่งหรือ’ เพื่อท้วงว่า ‘ถ้าจิตดวงเดียวของท่านหลุดพ้นแล้วโดยส่วนหนึ่ง ยังไม่หลุดพ้นโดยส่วนหนึ่ง เมื่อเป็นเช่นนั้น ผู้ที่เป็นโสดาบันด้วยจิตดวงเดียว ก็ย่อมต้องเป็นโสดาบันโดยส่วนหนึ่ง ไม่เป็นโสดาบันโดยส่วนหนึ่งด้วย’. ปรวาทีเมื่อไม่เห็นวิธีการนั้น จึงปฏิเสธ. แม้ในวาระที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. Uppādakkhaṇapañhe yadi ekameva cittaṃ vimuttañca vimuccamānañca, ekasmiṃ khaṇe vimuttaṃ ekasmiṃ vimuccamānaṃ āpajjati. Kiṃ te evarūpaṃ cittanti attho. ในปัญหาเรื่องอุปปาทขณะ (มีคำถามว่า) ถ้าจิตดวงเดียวเท่านั้นเป็นทั้งวิมุตตะ (หลุดพ้นแล้ว) และวิมุจจมานะ (กำลังหลุดพ้น) ก็จะประสบภาวะว่า ในขณะหนึ่งเป็นจิตที่หลุดพ้นแล้ว ในขณะหนึ่งเป็นจิตที่กำลังหลุดพ้น ความว่า ท่านมีความเห็นว่ามีจิตเช่นนั้นหรือ? 367. Suttasādhane paṭhamasuttaṃ paravādissa. Tatrāssāyamadhippāyo – vimuccatīti vippakataniddeso. Tasmā yaṃ tassa yogino evaṃ jānato evaṃ passato etehi āsavehi cittaṃ vimuccati, taṃ vimuccamānaṃ nāma hotīti. Dutiyasuttaṃ sakavādissa. Tatrāssāyamadhippāyo – yadi te vimuccatīti vacanato vimuttaṃ vimuccamānaṃ, idha vimuccatīti vacanābhāvato vimuttameva siyā, na vimuccamānanti. 367. ในการอ้างอิงพระสูตร พระสูตรแรกเป็นของปรวาที ในพระสูตรนั้นมีความหมายดังนี้ คำว่า "ย่อมหลุดพ้น" (วิมุจจติ) เป็นการแสดงถึงกิริยาที่ยังไม่เสร็จสิ้น (วิปฺปกตนิเทส) เพราะฉะนั้น จิตของโยคีผู้รู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะเหล่านี้ จิตนั้นชื่อว่ากำลังหลุดพ้น (วิมุจจมานะ) พระสูตรที่สองเป็นของสกวาที ในพระสูตรนั้นมีความหมายดังนี้ ถ้าสำหรับท่าน จิตที่หลุดพ้นแล้ว (วิมุตตะ) ชื่อว่ากำลังหลุดพ้น (วิมุจจมานะ) เพราะอาศัยคำว่า "ย่อมหลุดพ้น" (วิมุจจติ) ในกรณีนี้ เพราะไม่มีคำว่า "ย่อมหลุดพ้น" ก็พึงเป็นจิตที่หลุดพ้นแล้วเท่านั้น ไม่ใช่กำลังหลุดพ้น Idāni ‘‘yathā te vippakatavimuttitāya vimuccamānaṃ, kiṃ evaṃ vippakatarāgāditāya rajjamānādīnipi atthī’’ti codanatthaṃ puna atthi cittantiādi āraddhaṃ. Paravādināpi tathārūpaṃ cittaṃ apassantena sabbaṃ paṭikkhittaṃ. Atha naṃ sakavādī ‘‘dveyeva koṭiyo, tatiyā natthī’’ti anubodhento nanu rattañceva arattañcātiādimāha. Tassattho – nanu bhadramukha, rāgasampayuttaṃ cittaṃ rattaṃ vippayuttaṃ arattanti dveva koṭiyo, rajjamānaṃ nāma tatiyā koṭi natthīti? Duṭṭhādīsupi eseva nayo. Atha naṃ āmantāti paṭijānitvā ṭhitaṃ. Vimuttipakkhepi dveyeva koṭiyo dassetuṃ hañci rattañcevātiādimāha. Tassattho – yadi etā dve koṭiyo sampaṭicchasi, avimuttañceva vimuttañcā ti imāpi sampaṭiccha. Kilesasampayuttañhi cittaṃ avimuttaṃ, vippayuttaṃ vimuttaṃ. Vimuccamānaṃ nāmāti paramatthato tatiyā koṭi natthīti. บัดนี้ เพื่อจะโต้แย้งว่า "เหมือนอย่างที่ท่านกล่าวว่ามีจิตกำลังหลุดพ้น (วิมุจจมานะ) เพราะความหลุดพ้นเป็นกิริยาที่ยังไม่เสร็จสิ้น ฉันใด ก็มีจิตที่กำลังกำหนัด (รัชชมานะ) เป็นต้น เพราะราคะเป็นต้นเป็นกิริยาที่ยังไม่เสร็จสิ้น ฉันนั้นด้วยหรือ" จึงได้เริ่มคำถามว่า "มีจิต..." เป็นต้นอีกครั้ง ฝ่ายปรวาทีก็ไม่เห็นจิตเช่นนั้น จึงปฏิเสธทั้งหมด ลำดับนั้น สกวาทีจึงชี้แจงแก่ปรวาทีน้ันว่า "มีเพียงสองส่วนเท่านั้น ส่วนที่สามไม่มี" โดยกล่าวคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ ก็จิตที่กำหนัดแล้วและจิตที่ไม่กำหนัดแล้ว..." ความหมายของคำนั้นคือ ดูก่อนท่านผู้เจริญ จิตที่ประกอบด้วยราคะชื่อว่ากำหนัดแล้ว (รัตตะ) จิตที่ปราศจากราคะชื่อว่าไม่กำหนัดแล้ว (อรัตตะ) มีเพียงสองส่วนเท่านั้น ส่วนที่สามที่ชื่อว่ากำลังกำหนัด (รัชชมานะ) ย่อมไม่มี แม้ในจิตที่ประทุษร้ายแล้วเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน ลำดับนั้น ปรวาทีนั้นก็รับรองว่า "ใช่" แล้วนิ่งอยู่ เพื่อจะแสดงว่าแม้ในฝ่ายวิมุตติก็มีเพียงสองส่วนเท่านั้น สกวาทีจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "หากว่าจิตที่กำหนัดแล้ว..." ความหมายของคำนั้นคือ ถ้าท่านยอมรับสองส่วนนี้ ท่านก็จงยอมรับสองส่วนนี้ด้วย คือ จิตที่ยังไม่หลุดพ้น (อวิมุตตะ) และจิตที่หลุดพ้นแล้ว (วิมุตตะ) จริงอยู่ จิตที่ประกอบด้วยกิเลสชื่อว่ายังไม่หลุดพ้น จิตที่ปราศจากกิเลสชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว โดยปรมัตถ์แล้ว ส่วนที่สามที่ชื่อว่ากำลังหลุดพ้น (วิมุจจมานะ) ย่อมไม่มี Vimuccamānakathāvaṇṇanā. อรรถกถาว่าด้วยเรื่องวิมุจจมานะ (จิตที่กำลังหลุดพ้น) 5. Aṭṭhamakakathāvaṇṇanā 5. อรรถกถาว่าด้วยเรื่องอัฏฐมกบุคคล 368. Idāni aṭṭhamakakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ anulomagotrabhumaggakkhaṇe kilesānaṃ samudācārābhāvato aṭṭhamakassa sotāpattimaggaṭṭhapuggalassa dve pariyuṭṭhānā pahīnāti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānañceva sammitiyānañca; tesaṃ aññataraṃ sandhāya pucchā sakavādissa, maggakkhaṇato paṭṭhāya diṭṭhiyā anuppattiṃ sandhāya paṭiññā itarassa. Tato yasmā diṭṭhi nāmesā sotāpannasseva pahīnā, na maggaṭṭhassa, tasmā aṭṭhamako puggalo sotāpannoti anuyogo sakavādissa. Vicikicchāpañhepi eseva nayo. Anusayapañhe pariyuṭṭhānato añño anusayoti tesaṃ laddhi, tasmā ‘‘na heva’’nti paṭikkhittaṃ. 368. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่าอัฏฐมกกถา ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า ในขณะแห่งอนุโลมโคตรภูมรรค เพราะไม่มีการเกิดขึ้นแห่งกิเลส ปริยุฏฐานกิเลส 2 อย่างของอัฏฐมกบุคคล คือบุคคลผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค ย่อมเป็นอันละได้แล้ว เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะและสัมมิติยะในบัดนี้ คำถามของสกวาทีเกิดขึ้นโดยปรารภนิกายใดนิกายหนึ่งในสองนิกายนั้น คำรับรองของฝ่ายปรวาทีเกิดขึ้นโดยปรารภการไม่เกิดขึ้นแห่งทิฏฐิ ตั้งแต่ขณะแห่งมรรคเป็นต้นไป ลำดับนั้น เพราะเหตุที่ทิฏฐินี้เป็นสิ่งที่พระโสดาบันเท่านั้นละได้แล้ว ไม่ใช่สิ่งที่มัคคัฏฐบุคคลละได้ เพราะฉะนั้น การซักถามของสกวาทีจึงมีว่า อัฏฐมกบุคคลเป็นพระโสดาบัน แม้ในปัญหาเรื่องวิจิกิจฉา ก็นัยนี้เช่นกัน ในปัญหาเรื่องอนุสัย ลัทธิของพวกเขาคือ อนุสัยเป็นอย่างอื่นจากปริยุฏฐาน เพราะฉะนั้น จึงถูกปฏิเสธด้วยคำว่า "ไม่ใช่เช่นนั้นเลย" Sīlabbataparāmāsapañhepi sīlabbataparāmāsapariyuṭṭhānanti vohāraṃ na passati, tasmā paṭikkhipati. Pariyuṭṭhānamevassa pahīnanti laddhi. แม้ในปัญหาเรื่องสีลัพพตปรามาส ปรวาทีก็ไม่เห็นโวหารว่า "สีลัพพตปรามาสปริยุฏฐาน" เพราะฉะนั้นจึงปฏิเสธ ลัทธิของเขามีอยู่ว่า ปริยุฏฐานของบุคคลนั้นเท่านั้นเป็นอันละได้แล้ว 369. Maggo bhāvitoti pañhe tasmiṃ khaṇe bhāveti, na bhāvito. Tasmā paṭikkhipati. Amaggenātiādianuyoge paṭhamamaggeneva pahīnabhāvaṃ sandhāya paṭikkhipati. Yadi hi amaggena pahīyetha, gotrabhupuggalādīnampi pahīyethāti āpajjanato. Uppajjissatīti pucchā paravādissa, vissajjanaṃ sakavādissa. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti. 369. ในปัญหาว่า "มรรคเป็นสิ่งที่เจริญแล้วหรือ" (ตอบว่า) ในขณะนั้น บุคคลกำลังเจริญมรรคอยู่ มรรคยังไม่ใช่สิ่งที่เจริญแล้ว เพราะฉะนั้นจึงปฏิเสธ ในการซักถามว่า "ด้วยสิ่งที่ไม่ใช่มรรค..." เป็นต้น ปรวาทีปฏิเสธโดยหมายถึงภาวะที่ถูกละได้ด้วยปฐมมรรคเท่านั้น เพราะหากว่าจะพึงละได้ด้วยสิ่งที่ไม่ใช่มรรค ก็จะประสบภาวะว่า แม้ของโคตรภูบุคคลเป็นต้นก็พึงละได้ คำถามว่า "จักเกิดขึ้นหรือ" เป็นของปรวาที คำตอบเป็นของสกวาที ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น Aṭṭhamakakathāvaṇṇanā. อรรถกถาว่าด้วยเรื่องอัฏฐมกบุคคล 6. Aṭṭhamakassa indriyakathāvaṇṇanā 6. อรรถกถาว่าด้วยเรื่องอินทรีย์ของอัฏฐมกบุคคล 371. Idāni aṭṭhamakassa indriyakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘aṭṭhamako maggakkhaṇe indriyāni paṭilabhati nāma, no cassa paṭiladdhāni hontī’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya natthi saddhindriyanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Natthi saddhāti puṭṭho pana saddhindriyato saddhāya nānattaṃ sallakkhetvā paṭikkhipati. Sesesupi eseva nayo. Yathā pana yassa atthi mano, tassa manindriyampi atthi; evaṃ yassa saddhādayo atthi, tassa atthi saddhindriyādīnipīti dīpanatthaṃ atthi mano atthi manindriyantiādi āraddhaṃ. Taṃ sabbaṃ uttānatthameva saddhiṃ suttasādhanenāti. 371. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่าอินทริยกถาของอัฏฐมกบุคคล ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า "อัฏฐมกบุคคลชื่อว่าย่อมได้อินทรีย์ทั้งหลายในขณะแห่งมรรค แต่ยังไม่เป็นผู้ได้แล้ว" เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะในบัดนี้ คำถามของสกวาทีปรารภถึงชนเหล่านั้นว่า "สัทธินทรีย์ไม่มีหรือ" คำรับรองเป็นของฝ่ายปรวาที แต่เมื่อถูกถามว่า "ศรัทธาไม่มีหรือ" เขาก็พิจารณาเห็นความแตกต่างของศรัทธาจากสัทธินทรีย์แล้วจึงปฏิเสธ แม้ในอินทรีย์ที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน แต่เพื่อแสดงให้เห็นว่า เหมือนอย่างที่บุคคลใดมีมโน บุคคลนั้นก็มีมนินทรีย์ด้วย ฉันใด บุคคลใดมีศรัทธาเป็นต้น บุคคลนั้นก็มีสัทธินทรีย์เป็นต้นด้วย ฉันนั้น จึงได้เริ่มคำถามเป็นต้นว่า "มโนมีอยู่ มนินทรีย์ก็มีอยู่" เรื่องทั้งหมดนั้นมีความหมายตื้นทั้งนั้น พร้อมทั้งการอ้างอิงพระสูตร Aṭṭhamakassa indriyakathāvaṇṇanā. อรรถกถาว่าด้วยเรื่องอินทรีย์ของอัฏฐมกบุคคล 7. Dibbacakkhukathāvaṇṇanā 7. อรรถกถาว่าด้วยเรื่องทิพพจักขุ 373. Idāni dibbacakkhukathā nāma hoti. Tattha yesaṃ catutthajjhānadhammūpatthaddhaṃ maṃsacakkhumeva dibbacakkhu nāma hotīti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānañceva sammitiyānañca; te sandhāya maṃsacakkhunti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. 373. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่าทิพพจักขุกถา ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า มังสจักขุที่ได้รับการสนับสนุนจากธรรมในจตุตถฌานนั่นแหละ ชื่อว่าเป็นทิพพจักขุ เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะและสัมมิติยะในบัดนี้ คำถามของสกวาทีปรารภถึงชนเหล่านั้นว่า "เป็นมังสจักขุหรือ" คำรับรองเป็นของฝ่ายปรวาที Puna ‘‘maṃsacakkhu dibbacakkhu, dibbacakkhu maṃsacakkhū’’ti puṭṭho taṃ mattameva taṃ na hotīti paṭikkhipati. Yādisantiādipucchāsupi ubhinnaṃ ekasabhāvābhāveneva paṭikkhipati. เมื่อถูกถามอีกว่า "มังสจักขุคือทิพพจักขุ ทิพพจักขุคือมังสจักขุหรือ" เขาก็ปฏิเสธว่า ทิพพจักขุนั้นไม่ได้เป็นเพียงมังสจักขุเท่านั้น แม้ในคำถามเป็นต้นว่า "เป็นเช่นเดียวกันหรือ" เขาก็ปฏิเสธเพราะทั้งสองอย่างไม่มีสภาวะเป็นอันเดียวกันนั่นเอง Visayotiādīsu ubhinnampi rūpāyatanameva visayo. Maṃsacakkhu pana āpāthagatameva passati. Itaraṃ anāpāthagataṃ tiropabbatādigatampi. Dibbacakkhussa ca atisukhumampi rūpaṃ gocaro, na tādisaṃ itarassāti evametesaṃ ānubhāvagocarā asadisā. ในคำถามเป็นต้นว่า "มีวิสัย..." (ตอบว่า) วิสัยของตาทั้งสองอย่างคือรูปายตนะนั่นเอง แต่มังสจักขุย่อมเห็นเฉพาะสิ่งที่มาสู่คลองจักษุเท่านั้น ส่วนทิพพจักขุย่อมเห็นแม้สิ่งที่ไม่ได้มาสู่คลองจักษุ ซึ่งอยู่เลยภูเขาไปเป็นต้น และรูปที่ละเอียดอย่างยิ่งก็เป็นอารมณ์ของทิพพจักขุได้ แต่ไม่เป็นเช่นนั้นสำหรับมังสจักขุ ด้วยเหตุนี้ อานุภาพและอารมณ์ของตาทั้งสองอย่างนี้จึงไม่เหมือนกัน Upādiṇṇaṃ hutvā anupādiṇṇaṃ hotīti puṭṭho yasmā maṃsacakkhu upādiṇṇaṃ, dibbacakkhu anupādiṇṇaṃ, na ca maṃsacakkhumeva dibbacakkhūti icchati, tasmā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho yasmā ‘‘maṃsacakkhussa uppādo, maggo dibbassa cakkhuno’’ti vacanaṃ nissāya maṃsacakkhupaccayā dibbacakkhu uppajjati, tañca rūpāvacarikānaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ pasādoti icchati, tasmā paṭijānāti. Kāmāvacaraṃ hutvāti puṭṭhopi yasmā na maṃsacakkhumeva dibbacakkhūti icchati, tasmā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho rūpāvacarajjhānapaccayena uppannattā rūpāvacaraṃ nāma jātanti paṭijānāti. เมื่อถูกถามว่า “เป็นอุปาทินนธรรมแล้ว เป็นอนุปาทินนธรรมหรือ” เพราะเหตุที่มังสจักขุเป็นอุปาทินนธรรม ทิพพจักขุเป็นอนุปาทินนธรรม และท่านไม่ปรารถนาว่า มังสจักขุนั่นแหละคือทิพพจักขุ ฉะนั้น ท่านจึงปฏิเสธ เมื่อถูกถามครั้งที่สอง เพราะอาศัยคำว่า “ความเกิดขึ้นแห่งมังสจักขุ เป็นทางแห่งทิพพจักขุ” ทิพพจักขุจึงเกิดขึ้นเพราะมังสจักขุเป็นปัจจัย และท่านปรารถนาว่า ทิพพจักขุนั้นเป็นประสาทรูปของมหาภูตรูป ๔ ที่เป็นรูปาวจร ฉะนั้น ท่านจึงรับรอง แม้เมื่อถูกถามว่า “เป็นกามาวจรธรรมแล้ว...” เพราะท่านไม่ปรารถนาว่า มังสจักขุนั่นแหละคือทิพพจักขุ ฉะนั้น ท่านจึงปฏิเสธ เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ท่านรับรองว่า ชื่อว่าเป็นรูปาวจรธรรม เพราะเกิดขึ้นด้วยรูปาวจรฌานเป็นปัจจัย Rūpāvacaraṃ hutvā arūpāvacaranti puṭṭhopi tato paraṃ bhāvanāya arūpāvacarakkhaṇe rūpāvacaracittassa abhāvā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho arūpāvacarikānaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ pasādo hutvā uppajjatīti laddhiyā paṭijānāti. Apariyāpannabhāvaṃ panassa na icchati, tasmā paṭikkhipatiyeva. แม้เมื่อถูกถามว่า “เป็นรูปาวจรธรรมแล้ว เป็นอรูปาวจรธรรมหรือ” ท่านปฏิเสธ เพราะในขณะแห่งอรูปาวจรจิตที่เกิดจากการเจริญภาวนาต่อไปจากนั้น ไม่มีรูปาวจรจิต เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ท่านรับรองตามลัทธิว่า เกิดขึ้นโดยเป็นประสาทรูปของมหาภูตรูป ๔ ที่เป็นอรูปาวจร แต่ท่านไม่ปรารถนาความเป็นอปริยาปันนธรรมของทิพพจักขุนั้น ฉะนั้น ท่านจึงปฏิเสธนั่นเทียว 374. Dibbacakkhuṃ dhammupatthaddhanti kāmāvacaradhammena upatthambhitaṃ hutvā. Puna dhammupatthaddhanti lokuttaradhammena upatthaddhaṃ. Dveva cakkhūnīti puṭṭho kiñcāpi dibbacakkhuno dhammupatthaddhassa paññācakkhubhāvaṃ na icchati, paññācakkhussa pana atthitāya paṭikkhipati. Puna puṭṭho maṃsacakkhu dhammupatthaddhaṃ dibbacakkhu hotīti laddhivasena paṭijānāti. Sesamettha uttānatthamevāti. 374. คำว่า “ทิพพจักขุอันธรรมอุปถัมภ์” คือ เป็นจักขุที่กามาวจรธรรมอุปถัมภ์แล้ว คำว่า “อันธรรมอุปถัมภ์อีก” คือ อันโลกุตตรธรรมอุปถัมภ์ เมื่อถูกถามว่า “จักขุมีเพียงสองอย่างหรือ” แม้ท่านจะไม่ปรารถนาความเป็นปัญญาจักขุของทิพพจักขุที่ธรรมอุปถัมภ์ แต่ท่านก็ปฏิเสธเพราะมีปัญญาจักขุอยู่ เมื่อถูกถามอีก ท่านรับรองโดยอำนาจแห่งลัทธิว่า มังสจักขุที่ธรรมอุปถัมภ์แล้วย่อมเป็นทิพพจักขุ เนื้อความที่เหลือในที่นี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น Dibbacakkhukathāvaṇṇanā. อรรถกถาทิพพจักขุกถา 8. Dibbasotakathāvaṇṇanā 8. อรรถกถาทิพพโสตกถา 375. Idāni dibbasotakathā nāma hoti. Tattha ekaṃyeva sotanti puṭṭho dvinnaṃ atthitāya paṭikkhipati. Puna puṭṭho yasmā tadeva dhammupatthaddhaṃ dibbasotaṃ nāma hoti, tasmā paṭijānāti. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayamevāti. 375. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่าทิพพโสตกถา ในกถานั้น เมื่อถูกถามว่า “โสตะมีอย่างเดียวเท่านั้นหรือ” ท่านปฏิเสธเพราะมีโสตะสองอย่าง เมื่อถูกถามอีก เพราะเหตุที่โสตะนั้นนั่นแหละอันธรรมอุปถัมภ์แล้วชื่อว่าทิพพโสตะ ฉะนั้น ท่านจึงรับรอง ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว Dibbasotakathāvaṇṇanā. อรรถกถาทิพพโสตกถา 9. Yathākammūpagatañāṇakathāvaṇṇanā 9. อรรถกถายถากัมมูปคตญาณกถา 377. Idāni yathākammūpagatañāṇakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘iti dibbena cakkhunā visuddhena…pe… yathākammūpage satte pajānātī’’ti (dī. ni. 1.246; paṭi. ma. 1.106) suttaṃ ayoniso gahetvā yathākammūpagatañāṇameva dibbacakkhunti laddhi, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Puna yathākammūpagatañca manasi karotīti puṭṭho ekacittassa ārammaṇadvayābhāvā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho nānācittavasena paṭijānāti. Puna lesokāsaṃ adatvā dvinnaṃ phassānanti puṭṭho paṭikkhipati. Iti yathā iminā yathākammūpagatapadena, evameva ime vata bhonto, sattātiādipadehipi saddhiṃ yojanāsu attho veditabbo. 377. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่ายถากัมมูปคตญาณกถา ในกถานั้น พวกใดถือเอาพระสูตรว่า “ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม... ด้วยทิพพจักขุอันบริสุทธิ์... ดังนี้” (ที.นี. ๑.๒๔๖; ปฏิ.ม. ๑.๑๐๖) โดยไม่แยบคาย แล้วมีลัทธิว่า ยถากัมมูปคตญาณนั่นแหละคือทิพพจักขุ คำถามจึงเป็นของสกวาทีโดยมุ่งถึงพวกนั้น คำรับรองเป็นของฝ่ายตรงข้าม เมื่อถูกถามอีกว่า “ย่อมมนสิการถึงยถากัมมูปคตญาณด้วยหรือ” ท่านปฏิเสธเพราะจิตดวงเดียวไม่มีอารมณ์สองอย่าง เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ท่านรับรองโดยอำนาจแห่งจิตต่างดวงกัน เมื่อถูกถามอีกโดยไม่ให้มีช่องว่างว่า “ผัสสะมีสองหรือ” ท่านก็ปฏิเสธ พึงทราบความในบทเชื่อมทั้งหลายพร้อมกับบททั้งหลายมีอาทิว่า “อิเม วต โภนฺโต สตฺตา” แม้นี้ ก็ฉันนั้น เหมือนดังที่เชื่อมกับบทว่า “ยถากัมมูปคต” นี้ 378. Āyasmā sāriputto yathākammūpagataṃ ñāṇaṃ jānātīti idaṃ sakavādī yasmā thero appicchatāya abhiññāñāṇāni na vaḷañjetīti ekacce na jānanti, tāni panassa neva atthīti maññanti, tasmā taṃ ‘‘dibbacakkhuno alābhī thero’’ti maññamānaṃ pucchati. Teneva kāraṇena ‘‘atthāyasmato sāriputtassa dibbacakkhū’’ti parato puṭṭho paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho yaṃkiñci sāvakena pattabbaṃ, sabbaṃ taṃ therena anuppattanti paṭijānāti. Idānissa vikkhepaṃ karonto sakavādī nanu āyasmā sāriputtotiādimāha. Imañhi gāthaṃ thero vaḷañjanapaṇidhiyā eva abhāvena āha, na abhiññāñāṇassa abhāvena. Paravādī pana abhāvenevāti atthaṃ sallakkheti. Tasmā tassa laddhiyā therassa yathākammūpagatañāṇameva atthi, no dibbacakkhu. Tena vuttaṃ ‘‘tena hi na vattabbaṃ yathākammūpagatañāṇaṃ dibbacakkhū’’ti. 378. สกวาทีถามปัญหานี้ว่า “พระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ ย่อมรู้ยถากัมมูปคตญาณหรือ” เพราะว่า ชนบางพวกไม่รู้ว่า พระเถระมีความมักน้อย จึงไม่ใช้อภิญญาณทั้งหลาย แต่กลับเข้าใจว่า อภิญญาณเหล่านั้นไม่มีแก่ท่านเลย ฉะนั้น สกวาทีจึงถามโดยเข้าใจว่า “พระเถระเป็นผู้ไม่ได้ทิพพจักขุ” ด้วยเหตุนั้นนั่นแหละ เมื่อถูกปรวาทีถามว่า “พระสารีบุตรผู้มีอายุมีทิพพจักขุหรือ” ท่านจึงปฏิเสธ เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ท่านรับรองว่า ธรรมใดๆ ที่สาวกพึงบรรลุ ธรรมทั้งหมดนั้นพระเถระบรรลุแล้ว บัดนี้ สกวาทีเมื่อจะทำความสับสนให้แก่ปรวาทีนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ก็พระสารีบุตรผู้มีอายุ...” ความจริง พระเถระกล่าวคาถานี้เพราะไม่มีความตั้งใจที่จะใช้เท่านั้น มิใช่เพราะไม่มีอภิญญาณ แต่ปรวาทีกลับกำหนดความหมายว่า เพราะไม่มีนั่นเทียว ฉะนั้น ตามลัทธิของปรวาทีนั้น พระเถระจึงมีเพียงยถากัมมูปคตญาณ ไม่มีทิพพจักขุ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ถ้าเช่นนั้น ก็ไม่ควรกล่าวว่า ยถากัมมูปคตญาณคือทิพพจักขุ” Yathākammūpagatañāṇakathāvaṇṇanā. อรรถกถายถากัมมูปคตญาณกถา 10. Saṃvarakathāvaṇṇanā 10. อรรถกถาสังวรกถา 379. Idāni saṃvarakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ tāvatiṃse deve upādāya tatuttari devesu yasmā te pañca verāni na samācaranti, tasmā saṃvaro atthīti laddhi, te sandhāya pucchā sakavādissa, verasamudācāraṃ apassato paṭiññā itarassa. Tato yasmā saṃvaro nāma saṃvaritabbe asaṃvare sati hoti, tasmā asaṃvarapucchā sakavādissa, devesu pāṇātipātādīnaṃ abhāvena paṭikkhepo itarassa. 379. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่าสังวรกถา ในกถานั้น พวกใดอาศัยเทวดาชั้นดาวดึงส์และเทวดาชั้นสูงกว่านั้นขึ้นไป แล้วมีลัทธิว่า เพราะเทวดาเหล่านั้นไม่ประพฤติเวร ๕ ประการ ฉะนั้น สังวรจึงมีอยู่ คำถามจึงเป็นของสกวาทีโดยมุ่งถึงพวกนั้น คำรับรองเป็นของฝ่ายตรงข้ามผู้ไม่เห็นการประพฤติเวร จากนั้น เพราะสังวรจะมีได้ก็ต่อเมื่อมีอสัญวรในสิ่งที่พึงสังวร ฉะนั้น คำถามเรื่องอสัญวรจึงเป็นของสกวาที คำปฏิเสธเป็นของฝ่ายตรงข้ามเพราะในหมู่เทวดาไม่มีปาณาติบาตเป็นต้น Atthi manussesūtiādi saṃvare sati asaṃvarassa asaṃvare ca sati saṃvarassa pavattidassanatthaṃ vuttaṃ. คำถามมีอาทิว่า “มีในหมู่มนุษย์หรือ” ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความมีอยู่ของอสัญวรเมื่อมีสังวร และความมีอยู่ของสังวรเมื่อมีอสัญวร 380. Pāṇātipātā veramaṇīti ādipañhesu pāṇātipātādīnaṃ asamācaraṇavasena paṭiññā, pāṇātipātādīnaṃ natthitāya paṭikkhepo veditabbo. Paṭilomapañhā uttānatthāyeva. 380. ในปัญหาทั้งหลายมีอาทิว่า “การเว้นจากปาณาติบาต” พึงทราบว่า คำรับรองมีโดยนัยแห่งการไม่ประพฤติปาณาติบาตเป็นต้น ส่วนคำปฏิเสธมีเพราะไม่มีปาณาติบาตเป็นต้น ส่วนปฏิโลมปัญหามีเนื้อความตื้นทั้งนั้น Avasāne natthi devesu saṃvarotipañhe pāṇātipātādīni katvā puna tato saṃvarābhāvaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Tato chalavasena yadi saṃvaro natthi, sabbe devā pāṇātipātinotiādipucchā paravādissa. Devānaṃ verasamudācārassa abhāvena paṭikkhepo sakavādissa. Nahevanti vacanamattaṃ gahetvā laddhipatiṭṭhāpanaṃ paravādissa. Evaṃ patiṭṭhitā pana laddhi appatiṭṭhitāva hotīti. ในตอนท้าย ในปัญหาว่า “สังวรไม่มีในหมู่เทวดาหรือ” คำรับรองเป็นของสกวาทีโดยมุ่งถึงการไม่มีสังวรจากปาณาติบาตเป็นต้นนั้นอีก หลังจากได้ทำไปแล้ว จากนั้น คำถามมีอาทิว่า “ถ้าสังวรไม่มี เทวดาทั้งหมดก็เป็นผู้ทำปาณาติบาตหรือ” เป็นของปรวาทีโดยนัยแห่งการกล่าวตลบหลัง คำปฏิเสธเป็นของสกวาทีเพราะเทวดาไม่มีการประพฤติเวร การตั้งลัทธิเป็นของปรวาทีโดยถือเอาเพียงคำพูดว่า “หาเป็นเช่นนั้นไม่” แต่ลัทธิที่ตั้งขึ้นอย่างนี้ ก็เป็นอันตั้งอยู่ไม่ได้นั่นเทียว Saṃvarakathāvaṇṇanā. อรรถกถาสังวรกถา 11. Asaññakathāvaṇṇanā 11. อรรถกถาอสัญญิกถา 381. Idāni asaññakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti vacanato vinā viññāṇena paṭisandhi nāma natthi. ‘‘Saññuppādā ca pana te devā tamhā kāyā cavantī’’ti vacanato asaññasattānampi cutipaṭisandhikkhaṇe saññā atthīti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tato naṃ sakavādī ‘‘kiṃ te taṃ ṭhānaṃ saññābhavo’’tiādīhi codetuṃ saññābhavo saññāgatītiādimāha. Taṃ sabbaṃ tato parañca pāḷinayeneva veditabbanti. 381. บัดนี้ เป็นอสัญญกถา ในกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า ตามนัยพระบาลีว่า “เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี” ปฏิสนธิชื่อว่าไม่มีโดยปราศจากวิญญาณ และตามนัยพระบาลีว่า “ก็เทวดาเหล่านั้นย่อมจุติจากกายนั้นเพราะสัญญาเกิดขึ้น” แม้แก่เหล่าอสัญญสัตว์ สัญญาก็มีในขณะจุติและปฏิสนธิได้ เหมือนอย่างพวกอันธกะในบัดนี้ สกวาทีบัณฑิตหมายถึงชนเหล่านั้นจึงตั้งปัญหาขึ้น ปรวาทีจึงรับปฏิญญา ลำดับนั้น สกวาทีบัณฑิต เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นด้วยคำเป็นต้นว่า “ฐานะนั้นของท่านเป็นสัญญภพหรือ” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า สัญญภพ สัญญาคติ เนื้อความทั้งหมดนั้นและที่นอกเหนือไปจากนั้น พึงทราบตามนัยแห่งพระบาลีเท่านั้น Asaññakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอสัญญกถา 12. Nevasaññānāsaññāyatanakathāvaṇṇanā 12. อรรถกถาเนวสัญญานาสัญญายตนกถา 384. Idāni nevasaññānāsaññāyatanakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘nevasaññānāsaññāyatana’’nti vacanato na vattabbaṃ ‘‘tasmiṃ bhave saññā atthī’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha sabbaṃ pāḷinayeneva veditabbanti. 384. บัดนี้ เป็นเนวสัญญานาสัญญายตนกถา ในกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า ตามนัยพระบาลีว่า “เนวสัญญานาสัญญายตนะ” ไม่ควรกล่าวว่า “ในภพนั้นมีสัญญา” เหมือนอย่างพวกอันธกะในบัดนี้ สกวาทีบัณฑิตหมายถึงชนเหล่านั้นจึงตั้งปัญหาขึ้น ปรวาทีจึงรับปฏิญญา เนื้อความที่เหลือทั้งหมดในกถานี้ พึงทราบตามนัยแห่งพระบาลีเท่านั้น Nevasaññānāsaññāyatanakathāvaṇṇanā. อรรถกถาเนวสัญญานาสัญญายตนกถา Tatiyo vaggo. วรรคที่ ๓ 4. Catutthavaggo 4. วรรคที่ ๔ 1. Gihissa arahātikathāvaṇṇanā 1. อรรถกถาคิหิสฺส อรหาติกถา 387. Idāni gihissa arahāti kathā nāma hoti. Tattha yesaṃ yasakulaputtādīnaṃ gihibyañjane ṭhitānaṃ arahattappattiṃ disvā ‘‘gihi assa arahā’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa. Tattha gihissāti yo gihisaṃyojanasampayuttatāya gihi, so arahaṃ assāti attho. Paravādī pana adhippāyaṃ asallakkhetvā gihibyañjanamattameva passanto paṭijānāti. Idānissa ‘‘gihi nāma gihisaṃyojanena hoti, na byañjanamattena. Yathāha bhagavā – 387. บัดนี้ เป็นคิหิสฺส อรหาติกถา ในกถานั้น ชนเหล่าใดเห็นการบรรลุพระอรหัตของยสกุลบุตรเป็นต้น ผู้ดำรงอยู่ในเพศคฤหัสถ์แล้ว จึงมีลัทธิว่า “คฤหัสถ์เป็นพระอรหันต์ได้” เหมือนอย่างพวกอุตตราปถกะในบัดนี้ สกวาทีบัณฑิตหมายถึงชนเหล่านั้นจึงตั้งปัญหาขึ้น ในคำนั้น คำว่า คิหิสฺส มีความว่า ผู้ใดเป็นคฤหัสถ์เพราะประกอบด้วยคิหิสังโยชน์ ผู้นั้นเป็นพระอรหันต์ได้หรือ ส่วนปรวาทีไม่กำหนดความหมาย เพียงเห็นแค่เพศคฤหัสถ์ก็รับปฏิญญา บัดนี้ เพื่อจะแสดงแก่ปรวาทีนั้นว่า “ชื่อว่าคฤหัสถ์ ย่อมเป็นเพราะคิหิสังโยชน์ มิใช่เป็นเพียงเพราะเพศ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘Alaṅkato cepi samaṃ careyya, Santo danto niyato brahmacārī; Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ, So brāhmaṇo so samaṇo sa bhikkhū’’’ti. (dha. pa. 142); ‘ถึงแม้จะประดับประดา แต่ถ้าประพฤติสงบระงับ เป็นผู้สงบ ฝึกตนแล้ว เที่ยงตรง ประพฤติพรหมจรรย์ วางอาชญาในสัตว์ทั้งปวงแล้ว ผู้นั้นเป็นพราหมณ์ ผู้นั้นเป็นสมณะ ผู้นั้นเป็นภิกษุ’ ดังนี้ (ธ. ป. ๑๔๒) Imaṃ nayaṃ dassetuṃ atthi arahatotiādi āraddhaṃ. Taṃ sabbaṃ uttānatthamevāti. เพื่อจะแสดงนัยนี้ ท่านจึงเริ่มคำเป็นต้นว่า อตฺถิ อรหโต เนื้อความทั้งหมดนั้นมีความหมายตื้นทั้งนั้น Gihissa arahātikathāvaṇṇanā. อรรถกถาคิหิสฺส อรหาติกถา 2. Upapattikathāvaṇṇanā 2. อรรถกถาอุปปัตติกถา 388. Idāni upapattikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘opapātiko hoti tatthaparinibbāyī’’tivacanāni (pu. pa. 35-40) ayoniso gahetvā suddhāvāsesu upapattiyā arahāti laddhi, ‘‘yesaṃ vā upahaccaparinibbāyī’’ti padaṃ parivattitvā ‘‘upapajjaparinibbāyī’’ti pariyāpuṇantānaṃ saha upapattiyā arahā hotīti laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tattha yasmā upapatticittaṃ nāma lokiyaṃ, tena sotāpannādayopi na honti, pageva arahā. Tasmāssa imaṃ nayaṃ dassetuṃ saha upapattiyā sotāpannotiādi āraddhaṃ. 388. บัดนี้ เป็นอุปปัตติกถา ในกถานั้น ชนเหล่าใดถือเอาพระพุทธพจน์ว่า “เป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในที่นั้น” (ปุ. ป. ๓๕-๔๐) โดยไม่แยบคาย แล้วมีลัทธิว่า เป็นพระอรหันต์ด้วยการเข้าถึงในสุทธาวาส หรือชนเหล่าใดเปลี่ยนบทว่า “อุปหัจจปรินิพพายี” แล้วเล่าเรียนว่า “อุปปัชชปรินิพพายี” จึงมีลัทธิว่า เป็นพระอรหันต์พร้อมกับการเกิด เหมือนอย่างพวกอุตตราปถกะในบัดนี้ สกวาทีบัณฑิตหมายถึงชนเหล่านั้นจึงตั้งปัญหาขึ้น ปรวาทีจึงรับปฏิญญา ในเรื่องนั้น เพราะว่าจิตที่ชื่อว่าอุปปัตติจิตเป็นโลกิยจิต ด้วยจิตนั้น แม้พระโสดาบันเป็นต้นก็เป็นไม่ได้ ไม่ต้องกล่าวถึงพระอรหันต์เลย เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงนัยนี้แก่ปรวาทีนั้น ท่านจึงเริ่มคำเป็นต้นว่า สห อุปปตฺติยา โสตาปนฺโน 389. Sāriputtotiādi imesu mahātheresu ko ekopi saha upapattiyā arahā nāmāti codanatthaṃ vuttaṃ. 389. คำเป็นต้นว่า สารีปุตฺโต ท่านกล่าวเพื่อเป็นเครื่องโจทนาว่า ในบรรดาพระมหาเถระเหล่านี้ มีใครแม้สักรูปหนึ่งชื่อว่าเป็นพระอรหันต์พร้อมกับการเกิดบ้าง 390. Upapattesiyenāti paṭisandhicittena. Tañhi upapattiṃ esati gavesati, tasmā upapattesiyanti vuccati. Sesamettha uttānatthamevāti. 390. คำว่า อุปปตฺเตสิเยน ได้แก่ ด้วยปฏิสนธิจิต เพราะว่าจิตนั้นย่อมแสวงหา ค้นหาซึ่งอุปบัติ เหตุนั้นจึงเรียกว่า อุปปัตเตสิยัง เนื้อความที่เหลือในกถานี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น Upapattikathāvaṇṇanā. อรรถกถาอุปปัตติกถา 3. Anāsavakathāvaṇṇanā 3. อรรถกถาอนาสวกถา 391. Idāni anāsavakathā nāma hoti. Tattha ye dhammā anāsavassa arahato, sabbe te anāsavāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya arahatoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ anāsavā nāma maggādayo, kiṃ tassa teyeva uppajjantīti codanatthaṃ maggo phalantiādi āraddhaṃ. Cakkhu anāsavanti puṭṭho tassa sāsavattā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho anāsavassetanti paṭijānāti. 391. บัดนี้ เป็นอนาสวกถา ในกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า ธรรมเหล่าใดเป็นของพระอรหันต์ผู้ไม่มีอาสวะ ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดไม่มีอาสวะ เหมือนอย่างพวกอุตตราปถกะในบัดนี้ สกวาทีบัณฑิตหมายถึงชนเหล่านั้นจึงตั้งปัญหาว่า อรหโต ปรวาทีจึงรับปฏิญญา ลำดับนั้น เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า ธรรมที่ชื่อว่าอนาสวะได้แก่มรรคเป็นต้น ธรรมเหล่านั้นเท่านั้นหรือที่เกิดขึ้นแก่พระอรหันต์นั้น ท่านจึงเริ่มคำเป็นต้นว่า มคฺโค ผลํ เมื่อถูกถามว่า จักษุไม่มีอาสวะหรือ ปรวาทีก็ปฏิเสธเพราะจักษุนั้นเป็นสาสวะ เมื่อถูกถามครั้งที่สอง เขาก็รับปฏิญญาว่า เป็นของพระอรหันต์ผู้ไม่มีอาสวะ 392. Cīvarapañhe ekova dhammo anāsavo sāsavo ca hotīti lakkhaṇavirodhabhayā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho anāsavassa hutvā sāsavassa hotīti paṭijānāti. Taññeva anāsavanti pañhādvayepi eseva nayo. Sakavādī pana taññevāti anuññātattā ‘‘maggo anāsavo hutvā’’tiādīhi codeti. Iminā upāyena sabbattha attho veditabboti. 392. ในปัญหาเรื่องจีวร ปรวาทีปฏิเสธเพราะกลัวจะขัดต่อลักษณะว่า ธรรมอย่างเดียวกันเป็นทั้งอนาสวะและสาสวะ เมื่อถูกถามครั้งที่สอง เขาก็รับปฏิญญาว่า เคยเป็นของพระอรหันต์ผู้ไม่มีอาสวะแล้ว ก็เป็นของบุคคลผู้มีอาสวะได้ แม้ในปัญหาสองข้อว่า ธรรมนั้นนั่นแหละไม่มีอาสวะหรือ ก็มีนัยนี้เช่นกัน ส่วนสกวาทีบัณฑิต เพราะปรวาทียอมรับว่า ธรรมนั้นนั่นแหละ จึงโจทนาด้วยคำเป็นต้นว่า มรรคเคยเป็นอนาสวะแล้ว... พึงทราบเนื้อความในที่ทุกแห่งด้วยอุบายนี้ Anāsavakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอนาสวกถา 4. Samannāgatakathāvaṇṇanā 4. อรรถกถาสมันนาคตกถา 393. Idāni samannāgatakathā nāma hoti. Tattha dve samannāgamā paccuppannakkhaṇe samaṅgībhāvasamannāgamo ca rūpāvacarādīsu aññatarabhūmippattito paṭilābhasamannāgamo ca. So yāva adhigatavisesā na parihāyati, tāvadeva labbhati. Yesaṃ pana ṭhapetvā ime dve samannāgame añño upapattidhammavasena eko samannāgamo nāma hotīti laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ, tesaṃ pattidhammo nāma koci natthīti anubodhanatthaṃ arahā catūhi phalehi samannāgatoti pucchā sakavādissa, pattiṃ sandhāya paṭiññā itarassa. Athassa ‘‘yadi te arahā catūhi khandhehi viya catūhi phalehi samannāgato, evaṃ sante ye catūsu phalesu cattāro phassādayo, tehi te arahato samannāgatatā pāpuṇātī’’ti codanatthaṃ arahā catūhi phassehītiādi āraddhaṃ. Taṃ sabbaṃ paravādinā ekakkhaṇe catunnaṃ phassādīnaṃ abhāvā paṭikkhittaṃ. Anāgāmipañhādīsupi eseva nayo. 393. บัดนี้ เป็นสมันนาคตกถา ในกถานั้น ความเป็นผู้ประกอบด้วย (สมันนาคม) มี ๒ อย่าง คือ สมังคีภาวสมันนาคมในขณะปัจจุบัน ๑ และปฏิลาภสมันนาคมเพราะการบรรลุภูมิใดภูมิหนึ่งในรูปาวจรภูมิเป็นต้น ๑ สมันนาคมนั้นย่อมได้ตราบเท่าที่ยังไม่เสื่อมจากคุณวิเศษที่บรรลุแล้ว ส่วนชนเหล่าใดมีลัทธิว่า นอกจากสมันนาคม ๒ อย่างนี้ ยังมีสมันนาคมอีกอย่างหนึ่งโดยความเป็นธรรมที่พึงบรรลุ เหมือนอย่างพวกอุตตราปถกะในบัดนี้ เพื่อจะให้ชนเหล่านั้นเข้าใจว่า ธรรมที่ชื่อว่า ปัตติธรรม (ธรรมคือการบรรลุ) อะไรๆ ไม่มี สกวาทีบัณฑิตจึงตั้งปัญหาว่า พระอรหันต์ประกอบด้วยผล ๔ หรือ ปรวาทีหมายถึงปัตติธรรมจึงรับปฏิญญา ลำดับนั้น เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า “ถ้าพระอรหันต์ของท่านประกอบด้วยผล ๔ เหมือนประกอบด้วยขันธ์ ๔ เมื่อเป็นเช่นนั้น ความที่พระอรหันต์ของท่านประกอบด้วยผัสสะเป็นต้น ๔ อย่างในผล ๔ ก็จะพึงมี” ท่านจึงเริ่มคำเป็นต้นว่า พระอรหันต์ประกอบด้วยผัสสะ ๔ หรือ คำทั้งหมดนั้นปรวาทีปฏิเสธ เพราะผัสสะเป็นต้น ๔ อย่างไม่มีในขณะเดียวกัน แม้ในปัญหาเรื่องพระอนาคามีเป็นต้นก็มีนัยนี้เช่นกัน 395. Sotāpattiphalaṃ vītivattoti na paṭhamajjhānaṃ viya dutiyajjhānalābhī; puna anuppattiyā pana vītivattoti pucchati. Sotāpattimaggantiādi yaṃ vītivatto, tenassa puna asamannāgamaṃ dassetuṃ āraddhaṃ. 395. คำว่า ล่วงโสดาปัตติผล ไม่ใช่หมายความเหมือนผู้ได้ทุติยฌาน (ล่วงปฐมฌาน) แต่ถามว่า ล่วงไปเพราะไม่ได้อีก คำว่า โสดาปัตติมรรค เป็นต้น ที่ล่วงไปแล้วนั้น เริ่มขึ้นเพื่อแสดงความไม่ประกอบพร้อมด้วยมรรคนั้นอีก 396. Tehi ca aparihīnoti pañhe yasmā yathā paccanīkasamudācārena lokiyajjhānadhammā parihāyanti, na evaṃ lokuttarā. Maggena hi ye kilesā pahīyanti, phalena ca paṭippassambhanti, te tathā pahīnāva tathā paṭippassaddhāyeva ca honti, tasmā sakavādinā āmantāti paṭiññātaṃ. Svāyamattho parato ‘‘arahatā cattāro maggā paṭiladdhā’’tiādīsu pakāsitoyeva. Sesaṃ uttānatthamevāti. 396. ในปัญหาว่า ไม่เสื่อมจากธรรมเหล่านั้น เพราะว่า โลกิยฌานธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไปโดยการเกิดขึ้นแห่งธรรมที่เป็นข้าศึกฉันใด โลกุตรธรรมทั้งหลายไม่เป็นฉันนั้น จริงอยู่ กิเลสเหล่าใดอันมรรคละได้แล้ว และอันผลทำให้สงบระงับแล้ว กิเลสเหล่านั้นเป็นอันถูกละแล้วอย่างนั้น และเป็นอันสงบระงับแล้วอย่างนั้นทีเดียว เพราะฉะนั้น สกวาทีจึงรับรองว่า 'ใช่' เนื้อความนี้นั้น ท่านประกาศไว้แล้วในภายหลังในคำเป็นต้นว่า 'พระอรหันต์ได้มรรค ๔ แล้ว' ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น Samannāgatakathāvaṇṇanā. อรรถกถาสมรรนาคตกถา 5. Upekkhāsamannāgatakathāvaṇṇanā 5. อรรถกถาอุเบกขาสมรรนาคตกถา 397. Arahā chahi upekkhāhīti kathāyapi imināva nayena attho veditabbo. Arahā hi chasu dvāresu upekkhānaṃ uppattibhabbatāya tāhi samannāgatoti vuccati, na ekakkhaṇe sabbāsaṃ uppattibhāvenāti. 397. แม้ในกถาว่า พระอรหันต์ประกอบด้วยอุเบกขา ๖ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เหมือนกัน จริงอยู่ พระอรหันต์ ท่านเรียกว่า ประกอบด้วยอุเบกขาเหล่านั้น เพราะความที่อุเบกขาทั้งหลายมีความเหมาะสมที่จะเกิดขึ้นในทวาร ๖ ไม่ใช่เพราะความที่อุเบกขาทั้งปวงเกิดขึ้นในขณะเดียวกัน Upekkhāsamannāgatakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอุเบกขาสมรรนาคตกถา 6. Bodhiyābuddhotikathāvaṇṇanā 6. อรรถกถาโพธิยาพุทโธติกถา 398. Idāni bodhiyā buddhotikathā nāma hoti. Tattha bodhīti catumaggañāṇassāpi sabbaññutaññāṇassāpi adhivacanaṃ. Tasmā yesaṃ yathā odātena vaṇṇena odāto, sāmena vaṇṇena sāmo, evaṃ bodhiyā buddhoti laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃyeva; te sandhāya pucchā ca anuyogo ca sakavādissa, paṭiññā ca paṭikkhepo ca itarassa. 398. บัดนี้ ชื่อว่า โพธิยาพุทโธติกถา ในกถานั้น คำว่า โพธิ เป็นชื่อของจตุมรรคญาณบ้าง สัพพัญญุตญาณบ้าง เพราะฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีว่า เป็นพุทธะเพราะโพธิ เหมือนอย่างว่า เป็นของขาวเพราะสีขาว เป็นของดำเพราะสีดำ เหมือนอย่างลัทธิของพวกอุตตราปถกะในบัดนี้ คำถามและการซักไซ้ของสกวาที และการรับรองกับการปฏิเสธของปรวาที ย่อมมีเพราะปรารภชนเหล่านั้น Atītāyāti pañhe tasmiṃ khaṇe abhāvato paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho paṭilābhaṃ sandhāya paṭijānāti. Puna kiccavasena puṭṭho kiccābhāvato paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho yaṃ tena tāya karaṇīyaṃ kataṃ, tattha sammohābhāvaṃ paṭijānāti. Lesokāsaṃ pana adatvā dukkhaṃ parijānātītiādinā nayena puṭṭho tassa kiccassa abhāvā paṭikkhipati. ในปัญหาว่า (เป็นพุทธะ) เพราะโพธิที่เป็นอดีต ปรวาทีปฏิเสธ เพราะไม่มีในขณะนั้น ถูกถามครั้งที่สอง จึงรับรองโดยหมายถึงการได้แล้ว ถูกถามอีกโดยนัยแห่งกิจ จึงปฏิเสธเพราะไม่มีกิจ ถูกถามครั้งที่สอง จึงรับรองความไม่มีความหลงในกิจที่ตนได้ทำแล้วด้วยโพธินั้น แต่เมื่อถูกถามโดยไม่ให้มีช่องทาง โดยนัยเป็นต้นว่า ย่อมกำหนดรู้ทุกข์ จึงปฏิเสธเพราะไม่มีกิจนั้น Anāgatapañhe tasmiṃ khaṇe maggañāṇassa abhāvā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho ‘‘agamā rājagahaṃ buddho’’ti (su. ni. 410) anāgatāya bodhiyā buddhabhāvaṃ maññamāno paṭijānāti. Bodhikaraṇīyaṃ karotīti puṭṭho tasmiṃ khaṇe kiccābhāvena paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho yadi na kareyya, buddhoti na vucceyya. Yasmā avassaṃ karissati, tasmā karotiyeva nāmāti paṭijānāti. Puna lesokāsaṃ adatvā puṭṭho paṭikkhipati. Paccuppannapañho saddhiṃ saṃsandanāya uttānatthova. ในปัญหาเกี่ยวกับอนาคต ปรวาทีปฏิเสธ เพราะในขณะนั้นยังไม่มีมรรคญาณ ถูกถามครั้งที่สอง โดยสำคัญว่าความเป็นพุทธะมีได้เพราะโพธิในอนาคต ดังในคำว่า 'พระพุทธเจ้าจักเสด็จไปกรุงราชคฤห์' จึงรับรอง ถูกถามว่า ย่อมทำกิจที่พึงทำด้วยโพธิ จึงปฏิเสธเพราะในขณะนั้นไม่มีกิจ ถูกถามครั้งที่สอง จึงรับรองว่า ถ้าจักไม่ทำ ก็ไม่พึงถูกเรียกว่าพุทธะ เพราะจักต้องทำอย่างแน่นอน ฉะนั้น จึงชื่อว่าย่อมทำนั่นเอง ถูกถามอีกโดยไม่ให้มีช่องทาง จึงปฏิเสธ ปัญหาเกี่ยวกับปัจจุบันพร้อมทั้งการเทียบเคียง มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น 399. Tisso bodhiyo ekato katvā puṭṭho sabbaññutaññāṇaṃ sandhāya tīhipi buddhoti vattabbabhāvato paṭijānāti. Puna tīhiti puṭṭho sabbāsaṃ ekakkhaṇe abhāvā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho atītānāgatapaccuppannassa sabbaññutaññāṇassa vasena paṭijānāti. Puna lesokāsaṃ adatvā satataṃ samitanti puṭṭho paṭikkhipati. 399. ถูกถามโดยรวมโพธิทั้งสามเข้าด้วยกัน จึงรับรองเพราะมีความควรกล่าวได้ว่า เป็นพุทธะเพราะโพธิทั้งสาม โดยหมายถึงสัพพัญญุตญาณ ถูกถามอีกว่า (เป็นพุทธะ) เพราะโพธิทั้งสามหรือ จึงปฏิเสธเพราะโพธิทั้งหมดไม่มีในขณะเดียวกัน ถูกถามครั้งที่สอง จึงรับรองโดยนัยแห่งสัพพัญญุตญาณที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ถูกถามอีกโดยไม่ให้มีช่องทางว่า (เป็นพุทธะ) ตลอดกาลเป็นนิตย์หรือ จึงปฏิเสธ Na battabbaṃ bodhiyāti pucchā paravādissa, bodhiyā abhāvakkhaṇe abuddhabhāvāpattito paṭiññā sakavādissa. Nanu bodhipaṭilābhāti pañhe pana yasmiṃ santāne bodhisaṅkhātaṃ maggañāṇaṃ uppannaṃ, tattha buddhoti sammutisabbhāvato paṭiññā tasseva. Tassa adhippāyaṃ ajānitvā hañcīti laddhiṭṭhapanā paravādissa. Idānissa asallakkhaṇaṃ pākaṭaṃ kātuṃ bodhipaṭilābhā buddhoti bodhiyā buddhoti pucchā sakavādissa. Tassattho – ‘‘kiṃ te yasmā bodhipaṭilābhā buddho, tasmā bodhiyā buddho’’ti. Itaro ‘‘bodhipaṭilābho nāma bodhiyā uppajjitvā niruddhāyapi santāne uppannabhāvoyeva. Bodhi nāma maggakkhaṇe ñāṇa’’nti imaṃ vibhāgaṃ asallakkhentova puna paṭijānāti. Tato sakavādinā bodhipaṭilābhā bodhīti puṭṭho vacanokāsaṃ alabhanto paṭikkhipatīti. คำถามว่า ไม่ควรกล่าวว่า (เป็นพุทธะ) เพราะโพธิหรือ เป็นของปรวาที การรับรองเป็นของสกวาที เพราะจะทำให้ต้องมีความเป็นอพุทธะในขณะที่ไม่มีโพธิ ส่วนในปัญหาว่า ก็เพราะได้โพธิ (จึงเป็นพุทธะ) มิใช่หรือ การรับรองเป็นของสกวาทีนั้นเอง เพราะมีสมมติบัญญัติว่า พุทธะ ในสันดานที่มรรคญาณอันชื่อว่าโพธิเกิดขึ้นแล้ว การตั้งลัทธิว่า 'ใช่' เป็นของปรวาทีผู้ไม่ทราบความประสงค์ของสกวาทีนั้น บัดนี้ เพื่อจะทำให้ความไม่พิจารณาของปรวาทีนั้นปรากฏ คำถามว่า เพราะได้โพธิจึงเป็นพุทธะ ฉะนั้นจึงเป็นพุทธะเพราะโพธิหรือ เป็นของสกวาที เนื้อความของคำถามนั้นคือ 'ท่านมีความเห็นว่า เพราะได้โพธิจึงเป็นพุทธะ ฉะนั้นจึงเป็นพุทธะเพราะโพธิหรือ' ปรวาทีนั้นไม่พิจารณาถึงความแตกต่างนี้ว่า 'ชื่อว่าการได้โพธิ คือความเป็นผู้มีโพธิเกิดขึ้นแล้วในสันดาน แม้เมื่อโพธินั้นเกิดขึ้นแล้วดับไปแล้วก็ตาม ชื่อว่าโพธิ คือญาณในมรรคขณะ' จึงรับรองอีก ลำดับนั้น เมื่อถูกสกวาทีถามว่า การได้โพธิคือโพธิหรือ จึงไม่ได้ช่องที่จะกล่าวตอบ จึงปฏิเสธ Bodhiyābuddhotikathāvaṇṇanā. อรรถกถาโพธิยาพุทโธติกถา Iti imā tissopi kathā uttarāpathakānaṃyeva. กถาทั้งสามนี้เป็นของพวกอุตตราปถกะทั้งนั้น 7. Lakkhaṇakathāvaṇṇanā 7. อรรถกถาลักขณกถา 400. Idāni lakkhaṇakathā nāma hoti. Tattha ‘‘yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavantī’’ti (dī. ni. 1.258) imaṃ suttaṃ ayoniso gahetvā lakkhaṇasamannāgato bodhisattova hotīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. 400. บัดนี้ ชื่อว่า ลักขณกถา ในกถานั้น ชนเหล่าใดถือเอาพระสูตรนี้ว่า 'มหาบุรุษผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่าใด ย่อมมีคติเพียงสองเท่านั้น' โดยไม่แยบคาย แล้วมีลัทธิว่า ผู้ประกอบด้วยลักษณะเป็นพระโพธิสัตว์เท่านั้น เหมือนอย่างพวกอุตตราปถกะในบัดนี้ คำถามเป็นของสกวาที การรับรองเป็นของปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น Cakkavattisattoti pañhesu yasmā cakkavattī sattopi ca bodhisattopi, tasmā abodhisattaṃ sandhāya paṭikkhipati. Bodhisattaṃ sandhāya paṭijānāti. ในปัญหาทั้งหลายว่า พระเจ้าจักรพรรดิเป็นสัตว์ (ผู้ประกอบด้วยลักษณะ) หรือ เพราะว่า พระเจ้าจักรพรรดิก็เป็นสัตว์ (ผู้ประกอบด้วยลักษณะ) พระโพธิสัตว์ก็เป็น (ผู้ประกอบด้วยลักษณะ) ฉะนั้น ปรวาทีจึงปฏิเสธโดยหมายถึงผู้ที่ไม่ใช่พระโพธิสัตว์ และรับรองโดยหมายถึงพระโพธิสัตว์ 402. Dvattiṃsimānītisuttaṃ bodhisattameva sandhāya vuttaṃ. So hi pacchime bhave buddho hoti, itaresu cakkavattī, tasmā ābhatampi anābhatasadisamevāti. 402. พระสูตรว่า 'ลักษณะ ๓๒ ประการเหล่านี้' พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงพระโพธิสัตว์เท่านั้น จริงอยู่ พระโพธิสัตว์นั้นย่อมเป็นพระพุทธเจ้าในภพสุดท้าย ย่อมเป็นพระเจ้าจักรพรรดิในภพอื่นๆ เพราะฉะนั้น แม้พระสูตรที่ปรวาทียกมาอ้าง ก็เหมือนกับไม่ได้ยกมาอ้างนั่นเอง Lakkhaṇakathāvaṇṇanā. อรรถกถาลักขณกถา 8. Niyāmokkantikathāvaṇṇanā 8. อรรถกถานิยาโมกกนติกถา 403. Idāni niyāmokkantikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ghaṭikārasutte jotipālassa pabbajjaṃ sandhāya ‘‘bodhisatto kassapabhagavato pāvacane okkantaniyāmo caritabrahmacariyo’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya bodhisattoti pucchā sakavādissa, laddhiyaṃ ṭhatvā paṭiññā itarassa. Tato yasmā niyāmoti vā brahmacariyanti vā ariyamaggassa nāmaṃ, bodhisattānañca ṭhapetvā pāramīpūraṇaṃ aññā niyāmokkanti nāma natthi. Yadi bhaveyya, bodhisatto sotāpanno sāvako bhaveyya. Na cetamevaṃ. Kevalañhi naṃ buddhā attano ñāṇabale ṭhatvā – ‘‘ayaṃ buddho bhavissatī’’ti byākaronti, tasmā puna bodhisattoti anuyogo sakavādissa. Pacchimabhavaṃ sandhāya paṭikkhepo itarassa. Dutiyapañhe jotipālakālaṃ sandhāya paṭiññā tasseva. Sāvako hutvātiādīsupi eseva nayo. Anussaviyoti anussavena paṭividdhadhammo. Pacchimabhavaṃ sandhāya paṭikkhipitvā jotipālakāle anussavaṃ sandhāya paṭijānāti. 403. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า นิยาโมกกนติกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด มีอยู่ว่า “พระโพธิสัตว์หยั่งลงสู่ภาวะที่แน่นอน ประพฤติพรหมจรรย์แล้วในคำสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ” ดังนี้ โดยอ้างถึงการบวชของโชติปาละในฆฏิการสูตร, เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะในบัดนี้, คำถามของสกวาทีว่า “พระโพธิสัตว์” ดังนี้ ก็โดยอ้างถึงชนเหล่านั้น, การปฏิญญาของฝ่ายปรวาที ก็โดยตั้งอยู่ในลัทธิของตน. แต่นั้น เพราะเหตุที่ชื่อว่า นิยามะ หรือชื่อว่า พรหมจรรย์ เป็นชื่อของอริยมรรค และสำหรับพระโพธิสัตว์ทั้งหลาย การหยั่งลงสู่ภาวะที่แน่นอนอย่างอื่น นอกจากความบำเพ็ญบารมีให้เต็มเปี่ยม ย่อมไม่มี. หากจะมี พระโพธิสัตว์ก็พึงเป็นพระโสดาบันสาวก. แต่ก็หาเป็นเช่นนั้นไม่. เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงตั้งอยู่ในกำลังพระญาณของพระองค์ ทรงพยากรณ์พระโพธิสัตว์นั้นเพียงว่า “ผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า” ดังนี้เท่านั้น, ฉะนั้น การซักถามของสกวาทีว่า “พระโพธิสัตว์” ดังนี้ จึงมีอีก. การปฏิเสธของฝ่ายปรวาที ก็โดยอ้างถึงภพสุดท้าย. ในปัญหาที่สอง การปฏิญญาของฝ่ายปรวาทีนั่นเอง ก็โดยอ้างถึงสมัยของโชติปาละ. แม้ในคำว่า “เป็นสาวกแล้ว” เป็นต้น ก็นัยนี้แหละ. คำว่า อนุสสวิโย คือ ผู้มีธรรมอันแทงตลอดแล้วด้วยการฟังตาม. (ปรวาที) ปฏิเสธโดยอ้างถึงภพสุดท้ายแล้ว จึงปฏิญญาโดยอ้างถึงการฟังตามในสมัยของโชติปาละ. 404. Aññaṃ satthārantiāḷārañca rāmaputtañca sandhāya vuttaṃ. Āyasmā ānandotiādi ‘‘okkantaniyāmāva sāvakā honti, na itare okkantaniyāmā evarūpā hontī’’ti dassetuṃ vuttaṃ. 404. คำว่า “ศาสดาอื่น” ดังนี้ กล่าวหมายถึงอาฬารดาบสและอุทกดาบสรามบุตร. คำว่า “พระอานนท์ผู้มีอายุ” เป็นต้น กล่าวเพื่อแสดงว่า “สาวกทั้งหลายเท่านั้นหยั่งลงสู่ภาวะที่แน่นอน, ชนเหล่าอื่นผู้หยั่งลงสู่ภาวะที่แน่นอนเช่นนี้ ย่อมไม่มี”. Sāvako jātiṃ vītivattoti yāya jātiyā sāvako, taṃ vītivatto aññasmiṃ bhave asāvako hotīti pucchati. Itaro sotāpannādīnaṃ sotāpannādisāvakabhāvato paṭikkhipati. Sesamettha uttānatthamevāti. คำว่า “สาวกก้าวล่วงชาติ” ดังนี้ ถามว่า สาวกเป็นสาวกในชาติใด, ก้าวล่วงชาตินั้นแล้ว ย่อมเป็นผู้มิใช่สาวกในภพอื่น ดังนี้หรือ. ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธ เพราะความเป็นสาวกมีโสดาบันเป็นต้น ของพระโสดาบันเป็นต้น. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ ตื้นทั้งนั้นแล. Niyāmokkantikathāvaṇṇanā. อรรถกถานิยาโมกกนติกถา 9. Aparāpi samannāgatakathāvaṇṇanā 9. อรรถกถาสมันนาคตกถาแม้อีกเรื่องหนึ่ง 406. Idāni aparāpi samannāgatakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘catutthamaggaṭṭho puggalo pattidhammavasena tīhi phalehi samannāgato’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha heṭṭhā catūhi phalehi samannāgatakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbanti. 406. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า สมันนาคตกถาแม้อีกเรื่องหนึ่ง. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด มีอยู่ว่า “บุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรคที่ ๔ เป็นผู้ประกอบด้วยผล ๓ ประการ ด้วยอำนาจแห่งธรรมที่บรรลุแล้ว” ดังนี้, เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะในบัดนี้, คำถามของสกวาที ก็โดยอ้างถึงชนเหล่านั้น, การปฏิญญาของฝ่ายปรวาที. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสมันนาคตกถาว่าด้วยผล ๔ ในเบื้องต่ำนั่นแล. Aparāpi samannāgatakathāvaṇṇanā. อรรถกถาสมันนาคตกถาแม้อีกเรื่องหนึ่ง 10. Sabbasaṃyojanappahānakathāvaṇṇanā 10. อรรถกถาสัพพสังโยชนัปปหานกถา 413. Idāni saṃyojanappahānakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘nippariyāyeneva sabbasaṃyojanappahānaṃ arahatta’’nti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Puna sabbe saṃyojanāti puṭṭho heṭṭhā vuttamaggattayena pahīne sandhāya paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho tena maggena appahīnassa abhāvā paṭijānāti. Sakkāyadiṭṭhiādīsupi paṭhamamaggena pahīnabhāvaṃ sandhāya paṭikkhipati, catutthamaggena anavasesappahānaṃ sandhāya paṭijānāti. Eseva nayo sabbatthāti. 413. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า สังโยชนัปปหานกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด มีอยู่ว่า “การละสังโยชน์ทั้งปวงโดยไม่มีส่วนเหลือ เป็นอรหัตตผล” ดังนี้, เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะในบัดนี้, คำถามของสกวาที ก็โดยอ้างถึงชนเหล่านั้น, การปฏิญญาของฝ่ายปรวาที. เมื่อถูกถามอีกว่า “สังโยชน์ทั้งปวง” ดังนี้, (ปรวาที) ปฏิเสธโดยอ้างถึงสังโยชน์ที่ละได้ด้วยมรรค ๓ ที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ. เมื่อถูกถามครั้งที่สอง, (ปรวาที) ปฏิญญาเพราะไม่มีสังโยชน์ที่ยังละไม่ได้ด้วยมรรคนั้น. แม้ในสักกายทิฏฐิเป็นต้น, (ปรวาที) ปฏิเสธโดยอ้างถึงการละได้ด้วยมรรคที่ ๑, ปฏิญญาโดยอ้างถึงการละได้โดยไม่มีส่วนเหลือด้วยมรรคที่ ๔. นัยนี้แหละในที่ทั้งปวง. Sabbasaṃyojanappahānakathāvaṇṇanā. อรรถกถาสัพพสังโยชนัปปหานกถา Catuttho vaggo. วรรคที่ ๔ 5. Pañcamavaggo 5. วรรคที่ ๕ 1. Vimuttikathāvaṇṇanā 1. อรรถกถาวิมุตติกถา 418. Idāni vimuttikathā nāma hoti. Tattha vipassanā, maggo, phalaṃ, paccavekkhaṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ vimuttiñāṇanti nāmaṃ. Tesu vipassanāñāṇaṃ niccanimittādīhi vimuttattā, tadaṅgavimuttibhāvena vā vimuttattā vimuttiñāṇaṃ. Maggo samucchedavimutti, phalaṃ paṭippassaddhivimutti, paccavekkhaṇañāṇaṃ pana vimuttiṃ jānātīti vimuttiñāṇaṃ. Evaṃ catubbidhe vimuttiñāṇe nippariyāyena phalañāṇameva vimutti. Sesāni ‘‘vimuttānī’’ti vā ‘‘avimuttānī’’ti vā na vattabbāni. Tasmā ‘‘idaṃ nāma vimuttiñāṇaṃ vimutta’’nti avatvā aviseseneva ‘‘vimuttiñāṇaṃ vimutta’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā paravādissa. Puna yaṃkiñcīti puṭṭho paccavekkhaṇādīni sandhāya paṭikkhipati. Paṭipannassāti puṭṭho maggañāṇassa anāsavataṃ sandhāya paṭijānāti. Yasmā pana taṃ sotāpannassa phale ṭhitassa ñāṇaṃ na hoti, tasmā vimuttaṃ nāma na hotīti codanatthaṃ puna sakavādī sotāpannassātiādimāha. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo. 418. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า วิมุตติกถา. ในกถานั้น ชื่อว่า วิมุตติญาณ เป็นชื่อของญาณ ๔ อย่าง คือ วิปัสสนา, มรรค, ผล, และปัจจเวกขณ์. ในญาณเหล่านั้น วิปัสสนาญาณ ชื่อว่าวิมุตติญาณ เพราะพ้นแล้วจากนิจนิมิตเป็นต้น หรือเพราะเป็นตทังควิมุตติ. มรรคเป็นสมุจเฉทวิมุตติ, ผลเป็นปฏิปัสสัทธิวิมุตติ, ส่วนปัจจเวกขณญาณ ชื่อว่าวิมุตติญาณ เพราะรู้ซึ่งวิมุตติ. ในวิมุตติญาณ ๔ อย่างนี้ ผลญาณเท่านั้นเป็นวิมุตติโดยไม่มีส่วนเหลือ. ญาณที่เหลือไม่ควรกล่าวว่า “พ้นแล้ว” หรือ “ยังไม่พ้น”. ฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใด มีอยู่ว่า “วิมุตติญาณพ้นแล้ว” ดังนี้โดยไม่เจาะจง โดยไม่กล่าวว่า “วิมุตติญาณชื่อนี้พ้นแล้ว” ดังนี้, เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะ, คำถามของสกวาที ก็โดยอ้างถึงชนเหล่านั้น, การปฏิญญาของปรวาที. เมื่อถูกถามอีกว่า “ญาณใดญาณหนึ่ง” ดังนี้, (ปรวาที) ปฏิเสธโดยอ้างถึงปัจจเวกขณญาณเป็นต้น. เมื่อถูกถามว่า “ของผู้ปฏิบัติ” ดังนี้, (ปรวาที) ปฏิญญาโดยอ้างถึงความเป็นอนาสวะของมรรคญาณ. แต่เพราะเหตุที่ญาณนั้นไม่มีแก่พระโสดาบันผู้ตั้งอยู่ในผล, ฉะนั้น จึงไม่ชื่อว่าพ้นแล้ว, เพื่อจะโจทนาอย่างนี้ สกวาทีจึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ของพระโสดาบัน” ดังนี้อีก. พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยอุบายนี้. Vimuttikathāvaṇṇanā. อรรถกถาวิมุตติกถา 2. Asekhañāṇakathāvaṇṇanā 2. อรรถกถาอเสขญาณกถา 421. Idāni asekhakathā nāma hoti. Tattha yasmā ānandattherādayo sekhā ‘‘uḷāro bhagavā’’tiādinā nayena asekhe jānanti, tasmā ‘‘sekhassa asekhañāṇaṃ atthī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Jānāti passatīti idaṃ attanā adhigatassa jānanavasena vuttaṃ. Gotrabhunotiādi heṭṭhimāya bhūmiyaṃ ṭhitassa uparūpariñāṇassa abhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Nanu āyasmā ānando sekho ‘‘uḷāro bhagavā’’ti jānātīti paravādī asekhe bhagavati pavattattā taṃ asekhañāṇanti icchati, na panetaṃ asekhaṃ. Tasmā evaṃ patiṭṭhāpitāpi laddhi appatiṭṭhāpitāva hotīti. 421. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า อเสขกถา. ในกถานั้น เพราะเหตุที่พระเสขะทั้งหลายมีพระอานนทเถระเป็นต้น ย่อมรู้พระอเสขะทั้งหลายโดยนัยมีอาทิว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยิ่งใหญ่” ดังนี้, ฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใด มีอยู่ว่า “อเสขญาณของพระเสขะมีอยู่” ดังนี้, เหมือนอย่างลัทธิของพวกอุตตราปถกะ, คำถามของสกวาที ก็โดยอ้างถึงชนเหล่านั้น, การปฏิญญาของฝ่ายปรวาที. คำว่า “ย่อมรู้ ย่อมเห็น” นี้ กล่าวด้วยอำนาจแห่งการรู้ธรรมที่ตนบรรลุแล้ว. คำว่า “โคตรภู” เป็นต้น กล่าวเพื่อแสดงความไม่มีอยู่แห่งญาณที่สูงขึ้นไปของผู้ตั้งอยู่ในภูมิที่ต่ำกว่า. ปรวาทีปรารถนาว่า พระอานนท์ผู้มีอายุเป็นพระเสขะ ย่อมรู้ว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยิ่งใหญ่” ดังนี้, เพราะญาณนั้นเป็นไปในพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นอเสขะ จึงเป็นอเสขญาณ, แต่ญาณนี้หาใช่อเสขญาณไม่. ฉะนั้น ลัทธิที่ตั้งขึ้นอย่างนี้ จึงเป็นอันตั้งขึ้นไม่ได้นั่นเอง. Asekhañāṇakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอเสขญาณกถา 3. Viparītakathāvaṇṇanā 3. อรรถกถาวิปรีตกถา 424. Idāni viparītakathā nāma hoti. Tattha ‘‘yvāyaṃ pathavīkasiṇe pathavīsaññī samāpajjati, tassa taṃ ñāṇaṃ viparītañāṇa’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Pathaviṃ nissāya uppannanimittañhi na pathavīyeva, tatra cāyaṃ pathavīsaññī. Tasmā viparītañāṇanti ayametassa adhippāyo. Tato sakavādī ‘‘lakkhaṇapathavīpi sasambhārapathavīpi nimittapathavīpi pathavīdevatāpi sabbā pathavīyeva, tāsu pathavīti ñāṇaṃ viparītaṃ na hoti. Anicce niccantiādivipariyeso pana viparītañāṇaṃ nāma. Kiṃ te idaṃ etesu aññatara’’nti codetuṃ anicce niccantiādimāha. Itaro vipallāsalakkhaṇābhāvaṃ sandhāya paṭikkhipati, pathavīnimittaṃ sandhāya paṭijānāti. 424. บัดนี้ ชื่อว่าวิปรีตกถา. ในวิปรีตกถานั้น สกวาทีตั้งคำถามปรารภพวกอันธกะเป็นต้น ซึ่งมีลัทธิว่า "บุคคลใดเข้าสมาบัติมีปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณ ญาณของบุคคลนั้นเป็นวิปรีตญาณ" ปฏิญญาเป็นของปรวาที. จริงอยู่ นิมิตที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยปฐวี หาใช่ตัวปฐวีไม่ แต่บุคคลนี้มีปฐวีสัญญาในนิมิตนั้น เพราะเหตุนั้น ญาณจึงเป็นวิปรีตญาณ นี้เป็นอธิบายของปรวาทีนั้น. ลำดับนั้น สกวาทีจึงย้อนถามเพื่อแสดงว่า "แม้ลักขณปฐวี แม้สสัมภารปฐวี แม้นิมิตตปฐวี แม้ปฐวีเทวดา ทั้งหมดก็คือปฐวีนั่นเอง ญาณที่รู้ว่าปฐวีในสิ่งเหล่านั้น ไม่เป็นวิปรีต. ส่วนวิปลาสมีอาทิว่า สำคัญในสิ่งไม่เที่ยงว่าเที่ยง ชื่อว่าวิปรีตญาณ. ญาณของท่านนี้เป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวิปลาสเหล่านี้หรือ" จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ในสิ่งไม่เที่ยงว่าเที่ยง" เป็นต้น. ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธโดยหมายถึงความไม่มีลักษณะแห่งวิปลาส แต่รับรองโดยหมายถึงปฐวีนิมิต. Kusalanti sekkhaputhujjanānaṃ ñāṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Atthi arahatoti pañhesupi vipallāsalakkhaṇābhāvena paṭikkhipati. Pathavīnimittaṃ sandhāya paṭijānāti. Sabbeva pathavīti sabbaṃ taṃ pathavīkasiṇaṃ lakkhaṇapathavīyeva hotīti pucchati. Sakavādī tathā abhāvato paṭikkhipati. Nanu pathavī atthi, atthi ca koci pathaviṃ pathavito samāpajjatīti pucchā sakavādissa. Tassattho – nanu nimittapathavī atthi, atthi ca koci taṃ pathaviṃ pathavitoyeva samāpajjati, na āpato vā tejato vāti. Pathavī atthītiādi ‘‘yadi yaṃ yathā atthi, taṃ tathā samāpajjantassa ñāṇaṃ viparītaṃ hoti, nibbānaṃ atthi, tampi samāpajjantassa sabbavipariyesasamugghātanaṃ maggañāṇampi te viparītaṃ hotū’’ti dassanatthaṃ vuttanti. คำว่า "กุสลํ" กล่าวหมายถึงญาณของพระเสขะและปุถุชน. แม้ในปัญหาว่า "อตฺถิ อรหโต" (มีแก่พระอรหันต์หรือ) ก็ปฏิเสธโดยความไม่มีลักษณะแห่งวิปลาส แต่รับรองโดยหมายถึงปฐวีนิมิต. ถามว่า "สพฺเพว ปฐวีติ" (เป็นปฐวีทั้งหมดหรือ) คือ ปฐวีกสิณทั้งหมดนั้นเป็นลักขณปฐวีอย่างเดียวหรือ. สกวาทีปฏิเสธเพราะไม่เป็นเช่นนั้น. เป็นคำถามของสกวาทีว่า "ก็ปฐวีมีอยู่มิใช่หรือ และมีอยู่มิใช่หรือ บุคคลบางคนเข้าสมาบัติในปฐวีโดยความเป็นปฐวี". อธิบายว่า ก็ปฐวีนิมิตมีอยู่มิใช่หรือ และมีอยู่มิใช่หรือ บุคคลบางคนเข้าสมาบัติในปฐวีนั้นโดยความเป็นปฐวีนั่นเอง ไม่ใช่โดยความเป็นอาโปหรือเตโช. คำมีอาทิว่า "ปฐวี อตฺถิ" กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า "ถ้าญาณของผู้เข้าสมาบัติในสิ่งใดซึ่งมีอยู่ตามความเป็นจริง เป็นวิปรีตญาณไซร้, พระนิพพานก็มีอยู่ แม้มรรคญาณซึ่งถอนวิปลาสทั้งปวงของผู้เข้าถึงพระนิพพานนั้น ก็พึงเป็นวิปรีตญาณของท่านด้วยเถิด". Viparītakathāvaṇṇanā. อรรถกถาวิปรีตกถา. 4. Niyāmakathāvaṇṇanā 4. อรรถกถานิยามกถา 428-431. Idāni niyāmakathā nāma hoti. Tattha yo puggalo sammattaniyāmaṃ okkamissati, taṃ ‘‘bhabbo esa dhammaṃ abhisametu’’nti yasmā bhagavā jānāti, tasmā ‘‘aniyatassa puthujjanasseva sato puggalassa niyāmagamanāya ñāṇaṃ atthī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya aniyatassāti pucchā sakavādissa. Tattha niyāmagamanāyāti niyāmo vuccati maggo, maggagamanāya maggokkamanāyāti attho. Yaṃ panassa ñāṇaṃ disvā bhagavā ‘‘bhabbo aya’’nti jānāti, taṃ sandhāya paṭiññā paravādissa. ๔๒๘-๔๓๑. บัดนี้ ชื่อว่านิยามกถา. ในนิยามกถานั้น เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า "บุคคลใดจักหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยาม บุคคลนั้นเป็นผู้ควรเพื่อจะตรัสรู้ธรรม" ฉะนั้น สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภพวกอุตตราปถกะในบัดนี้ ซึ่งมีลัทธิว่า "ญาณเพื่อการไปสู่นิยามมีอยู่แก่บุคคลผู้เป็นปุถุชนผู้อนิยตะ" ว่า "อนิยตสฺส" (แก่อนิยตบุคคล). ในคำนั้น บทว่า "นิยามคมนาย" ความว่า นิยามะ เรียกว่า มรรค, เพื่อการไปสู่มรรค เพื่อการหยั่งลงสู่มรรค. ส่วนปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยหมายถึงญาณของบุคคลนั้นที่พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นแล้วทรงทราบว่า "ผู้นี้เป็นผู้ควร". Athassa sakavādī ayuttavāditaṃ dīpetuṃ niyatassāti viparītānuyogamāha. Tattha paṭhamapañhe maggena niyatassa aniyāmagamanāya ñāṇaṃ nāma natthīti paṭikkhipati. Dutiye natthibhāvena paṭijānāti. Tatiye aniyatassa natthīti puṭṭhattā laddhivirodhena paṭikkhipati. Puna paṭhamapañhameva catutthaṃ katvā niyatassa niyāmagamanādivasena tayo pañhā katā. Tesu paṭhame yasmā ādimaggena niyatassa puna tadatthāya ñāṇaṃ natthi, tasmā paṭikkhipati. Dutiye natthibhāveneva paṭijānāti. Tatiye laddhivirodheneva paṭikkhipati. Puna paṭhamapañhaṃ aṭṭhamaṃ katvā aniyatassa aniyāmagamanādivasena tayo pañhā katā. Tesaṃ attho vuttanayeneva veditabbo. Puna paṭhamapañhameva dvādasamaṃ katvā taṃmūlakā atthi niyāmotiādayo pañhā katā. Tattha yasmā niyāmagamanāya ñāṇaṃ nāma maggañāṇameva hoti, tasmā taṃ sandhāya atthi niyāmoti vuttaṃ. Itaro pana niyāmoti vutte paṭikkhipati, ñāṇanti vutte paṭijānāti. Satipaṭṭhānādīsupi eseva nayo. Paccanīkaṃ uttānatthameva. Gotrabhunotiādi yena yaṃ appattaṃ, tassa taṃ natthīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Bhagavā jānātīti attano ñāṇabalena jānāti, na tassa niyāmagamanañāṇasabbhāvato. Tasmā iminā kāraṇena patiṭṭhitāpissa laddhi appatiṭṭhitāyevāti. ลำดับนั้น สกวาทีเพื่อจะแสดงความเป็นผู้กล่าวไม่สมควรของปรวาทีนั้น จึงกล่าวอนุโลมในทางตรงกันข้ามว่า "นิยตสฺส" (แก่นิยตบุคคล). ในคำถามนั้น ในปัญหาแรก ปฏิเสธว่า ญาณเพื่อการไปสู่อนิยามของบุคคลผู้เที่ยงแล้วด้วยมรรค ชื่อว่าไม่มี. ในปัญหาที่สอง รับรองโดยความไม่มี. ในปัญหาที่สาม ปฏิเสธเพราะขัดกับลัทธิ เนื่องจากถูกถามว่า "ไม่มีแก่อนิยตบุคคลหรือ". อีกครั้งหนึ่ง ทำปัญหาแรกนั่นแหละให้เป็นปัญหาที่สี่ แล้วตั้งปัญหา ๓ ข้อโดยนัยแห่งการไปสู่นิยามเป็นต้นของนิยตบุคคล. ในปัญหาสามข้อนั้น ในข้อแรก เพราะญาณเพื่อประโยชน์นั้นอีกของบุคคลผู้เที่ยงแล้วด้วยมรรคเบื้องต้นไม่มี ฉะนั้นจึงปฏิเสธ. ในข้อที่สอง รับรองโดยความไม่มีนั่นเอง. ในข้อที่สาม ปฏิเสธเพราะขัดกับลัทธินั่นเอง. อีกครั้งหนึ่ง ทำปัญหาแรกให้เป็นปัญหาที่แปด แล้วตั้งปัญหา ๓ ข้อโดยนัยแห่งการไปสู่อนิยามเป็นต้นของอนิยตบุคคล. เนื้อความของปัญหาสามข้อนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. อีกครั้งหนึ่ง ทำปัญหาแรกนั่นแหละให้เป็นปัญหาที่สิบสอง แล้วตั้งปัญหาทั้งหลายมีอาทิว่า "อตฺถิ นิยาโม" (นิยามมีอยู่หรือ) ซึ่งมีปัญหานั้นเป็นมูล. ในปัญหานั้น เพราะญาณเพื่อการไปสู่นิยามชื่อว่าเป็นมรรคญาณนั่นเอง ฉะนั้น จึงกล่าวว่า "อตฺถิ นิยาโม" โดยหมายถึงมรรคญาณนั้น. ส่วนปรวาที เมื่อกล่าวว่า "นิยาม" ก็ปฏิเสธ, เมื่อกล่าวว่า "ญาณ" ก็รับรอง. แม้ในสติปัฏฐานเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. ฝ่ายปฏิปักษ์มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. คำมีอาทิว่า "โคตรภู" กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า สิ่งใดยังไม่บรรลุแก่ผู้ใด สิ่งนั้นก็ไม่มีแก่ผู้นั้น. ที่ว่า "พระผู้มีพระภาคทรงทราบ" นั้น คือทรงทราบด้วยกำลังพระญาณของพระองค์ ไม่ใช่เพราะความมีอยู่แห่งญาณเพื่อการไปสู่นิยามของบุคคลนั้น. เพราะเหตุนี้ ลัทธิของปรวาทีแม้จะตั้งมั่นแล้ว ก็เป็นอันไม่ตั้งมั่นนั่นเอง. Niyāmakathāvaṇṇanā. อรรถกถานิยามกถา. 5. Paṭisambhidākathāvaṇṇanā 5. อรรถกถาปฏิสัมภิทากถา 432-433. Idāni paṭisambhidākathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘yaṃkiñci ariyānaṃ ñāṇaṃ, sabbaṃ lokuttaramevā’’ti gahetvā ‘‘sabbaṃ ñāṇaṃ paṭisambhidā’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sammutiñāṇapañhesu pathavīkasiṇasammutiyaṃ samāpattiñāṇaṃ sandhāya paṭikkhipati, niruttiñāṇaṃ sandhāya paṭijānāti. Ye keci sammutinti pañhe puthujjane sandhāya paṭikkhipati. Cetopariyāyapañhesu puthujjanassa ñāṇaṃ sandhāya paṭikkhipati, ariyassa ñāṇaṃ sandhāya paṭijānāti. Sabbā paññātipañhesu kasiṇasamāpattipañhaṃ sandhāya paṭikkhipati, lokuttaraṃ sandhāya paṭijānāti. Pathavīkasiṇasamāpattintiādi ‘‘yā etesu ettakesu ṭhānesu paññā, kiṃ sabbā sā paṭisambhidā’’ti pucchanatthaṃ vuttaṃ. Tena hi sabbaṃ ñāṇanti yasmā sabbā lokuttarapaññā paṭisambhidā, tasmā sabbanti vacanaṃ sāmaññaphalena saddhiṃ patiṭṭhāpetīti. ๔๓๒-๔๓๓. บัดนี้ ชื่อว่าปฏิสัมภิทากถา. ในปฏิสัมภิทากถานั้น สกวาทีตั้งคำถามปรารภพวกอันธกะเป็นต้น ซึ่งยึดถือว่า "ญาณใดๆ ของพระอริยะ ญาณทั้งหมดเป็นโลกุตตระเท่านั้น" จึงมีลัทธิว่า "ญาณทั้งหมดเป็นปฏิสัมภิทา" ปฏิญญาเป็นของปรวาที. ในปัญหาสมมติญาณ ปฏิเสธโดยหมายถึงสมาปัตติญาณในสมมติแห่งปฐวีกสิณ, รับรองโดยหมายถึงนิรุตติญาณ. ในปัญหาว่า "เย เกจิ สมฺมุตึ" (สมมติใดๆ) ปฏิเสธโดยหมายถึงปุถุชน. ในปัญหาเจโตปริยญาณ ปฏิเสธโดยหมายถึงญาณของปุถุชน, รับรองโดยหมายถึงญาณของพระอริยะ. ในปัญหา "สพฺพา ปญฺญตฺติ" (บัญญัติทั้งหมด) ปฏิเสธโดยหมายถึงปัญหากสิณสมาบัติ, รับรองโดยหมายถึงโลกุตตระ. คำมีอาทิว่า "ปฐวีกสิณสมาปตฺติ" กล่าวไว้เพื่อถามว่า "ปัญญาในฐานะทั้งหลายมีประมาณเท่านี้ทั้งหมดนั้น เป็นปฏิสัมภิทาหรือ". เพราะเหตุนั้น คำว่า "สพฺพํ ญาณํ" (ญาณทั้งหมด) เพราะเหตุที่โลกุตตรปัญญาทั้งหมดเป็นปฏิสัมภิทา ฉะนั้น จึงตั้งคำว่า "ทั้งหมด" ไว้พร้อมกับสามัญผล. Paṭisambhidākathāvaṇṇanā. อรรถกถาปฏิสัมภิทากถา. 6. Sammutiñāṇakathāvaṇṇanā 6. อรรถกถาสัมมุติญาณกถา 434-435. Idāni sammutiñāṇakathā nāma hoti. Tattha sammutisaccaṃ paramatthasaccanti dve saccāni. Ye pana evaṃ vibhāgaṃ akatvā saccanti vacanasāmaññena sammutiñāṇampi ‘‘saccārammaṇamevā’’ti vadanti, seyyathāpi andhakā; te ayuttavādinoti tesaṃ vādavisodhanatthaṃ ayaṃ kathā āraddhā. Tattha na vattabbanti pucchā paravādissa, paramatthasaccaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Sammutisaccamhīti sammutiṃ anupaviṭṭhe saccamhi. Paccatte vā bhummavacanaṃ, sammutisaccanti attho. Sammutiñāṇaṃ saccārammaṇaññevāti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tato naṃ ‘‘yadi taṃ avisesena saccārammaṇaññeva, tena ñāṇena dukkhapariññādīni kareyyā’’ti codetuṃ tena ñāṇenātiādimāha. ๔๓๔-๔๓๕. บัดนี้ ชื่อว่า สัมมุติญาณกถา. ในกถานั้น มีสัจจะ ๒ อย่าง คือ สมมุติสัจจะ และปรมัตถสัจจะ. ก็ชนเหล่าใดไม่ทำการจำแนกอย่างนี้ แต่กล่าวด้วยคำสามัญว่า 'สัจจะ' ว่า แม้สัมมุติญาณก็มีสัจจะเป็นอารมณ์เท่านั้น, เปรียบเหมือนพวกนิกายอันธกะ; ชนเหล่านั้นเป็นผู้มีวาทะไม่สมควร เพราะเหตุนั้น กถานี้จึงถูกปรารภขึ้นเพื่อชำระวาทะของพวกเขา. ในกถานั้น คำถามว่า 'ไม่ควรกล่าวหรือ' เป็นของปรวาที, คำปฏิญญาเป็นของสกวาที โดยหมายถึงปรมัตถสัจจะ. บทว่า สมฺมุติสจฺจมฺหิ หมายถึง ในสัจจะที่เข้าถึงสมมุติ. หรือเป็นภุมมวิภัตติในอรรถปัจจัตตะ, มีความหมายว่า สมมุติสัจจะ. คำถามว่า 'สัมมุติญาณมีสัจจะเป็นอารมณ์เท่านั้นหรือ' เป็นของสกวาที, คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น (ปรวาที). ลำดับนั้น เพื่อจะท้วงเขาว่า 'ถ้าญาณนั้นมีสัจจะเป็นอารมณ์โดยไม่มีความแตกต่างกันเลยไซร้, ก็พึงกระทำการกำหนดรู้ทุกข์เป็นต้นด้วยญาณนั้นได้' จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เตน ญาเณน. Sammutiñāṇakathāvaṇṇanā. อรรถกถาสัมมุติญาณกถา จบ. 7. Cittārammaṇakathāvaṇṇanā 7. อรรถกถาจิตตารัมมณกถา 436-438. Idāni cittārammaṇakathā nāma hoti. Tattha cetopariyāye ñāṇanti vacanamattameva gahetvā ‘‘taṃ ñāṇaṃ cittārammaṇamevā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Athassa ‘‘yo sarāgādivasena cittaṃ jānāti, tassa rāgādayopi ārammaṇā honti, tasmā na vattabbaṃ taṃ cittārammaṇaññevā’’ti codanatthaṃ nanu atthi kocītiādi āraddhaṃ. Phassārammaṇeti phassasaṅkhāte ārammaṇe. Vedanārammaṇetiādīsupi eseva nayo. Puna phassārammaṇe ñāṇaṃ na vattabbanti puṭṭho phassassa phusanalakkhaṇaṃ manasikaroto phassovārammaṇaṃ hotīti paṭijānāti. Kiṃ panetaṃ phassapariyāye ñāṇanti puṭṭho pana tādisassa suttapadassa abhāvā paṭikkhipati. Vedanādīsupi eseva nayo. Idāni yaṃ nissāya laddhi, tadeva dassetvā laddhiṃ patiṭṭhāpetuṃ nanu cetopariyāye ñāṇantiādimāha. Sā panesā vacanamattābhinivesena patiṭṭhāpitāpi appatiṭṭhāpitāva hotīti. ๔๓๖-๔๓๘. บัดนี้ ชื่อว่า จิตตารัมมณกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่ถือเอาเพียงคำกล่าวว่า 'เจโตปริยญาณ' แล้วกล่าวว่า 'ญาณนั้นมีจิตเป็นอารมณ์เท่านั้น', เปรียบเหมือนลัทธิของพวกนิกายอันธกะในบัดนี้; คำถามเป็นของสกวาทีโดยหมายถึงชนเหล่านั้น, คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น. ลำดับนั้น เพื่อจะท้วงเขาว่า 'ผู้ใดรู้จิตโดยความเป็นจิตมีราคะเป็นต้น, ราคะเป็นต้นก็ย่อมเป็นอารมณ์ของผู้นั้นด้วย, เพราะฉะนั้น ไม่ควรกล่าวว่า ญาณนั้นมีจิตเป็นอารมณ์เท่านั้น' จึงได้ปรารภคำเป็นต้นว่า นนุ อตฺถิ โกจิ. บทว่า ผสฺสารมฺมเณติ หมายถึง ในอารมณ์ที่ชื่อว่าผัสสะ. แม้ในบทเป็นต้นว่า เวทนารมฺมเณติ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. เมื่อถูกถามอีกว่า 'ไม่ควรกล่าวหรือว่า ญาณในผัสสารมณ์' เขาก็ปฏิญญาว่า 'เมื่อบุคคลมนสิการถึงลักษณะคือการกระทบของผัสสะ, ผัสสะนั่นแหละย่อมเป็นอารมณ์'. แต่เมื่อถูกถามว่า 'ก็ญาณนี้เป็นผัสสปริยญาณหรือ' เขาก็ปฏิเสธ เพราะไม่มีบทในพระสูตรเช่นนั้น. แม้ในเวทนาเป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน. บัดนี้ เพื่อจะแสดงสิ่งที่ลัทธินั้นอาศัยอยู่ แล้วตั้งมั่นลัทธิ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า นนุ เจโตปริยเย ญาณํ. ก็ลัทธินั้น แม้จะถูกตั้งขึ้นด้วยความยึดมั่นในเพียงคำพูด ก็ชื่อว่าเป็นลัทธิที่ตั้งอยู่ไม่ได้นั่นเอง. Cittārammaṇakathāvaṇṇanā. อรรถกถาจิตตารัมมณกถา จบ. 8. Anāgatañāṇakathāvaṇṇanā 8. อรรถกถาอนาคตญาณกถา 439-440. Idāni anāgatañāṇakathā nāma hoti. Tattha anāgataṃ nāma antarampi atthi, anantarampi. Tesu anantare ekanteneva ñāṇaṃ natthi. Yathā ca anantare, tathā ekavīthiekajavanapariyāpannepi. Tattha ye sabbasmimpi anāgate ñāṇaṃ icchanti, seyyathāpi andhakā; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yaṃ te anāgate ñāṇaṃ, kiṃ tena anantaraṃ anāgataṃ mūlādivasena jānātī’’ti codetuṃ anāgataṃ mūlatotiādimāha. Tattha mūlatotiādīni sabbāni kāraṇavevacanāneva. Kāraṇañhi yaṃ attano phalaṃ karoti, taṃ tattha mūlayati patiṭṭhātīti mūlaṃ. Tato ca taṃ hinoti pavattayatīti hetu. Tadeva taṃ nideti ‘‘handa naṃ gaṇhathā’’ti. Niyyāteti viyāti nidānaṃ. Tato taṃ sambhavatīti sambhavo. Pabhavatīti pabhavo. Tattha ca taṃ samuṭṭhāti, taṃ vā naṃ samuṭṭhāpetīti samuṭṭhānaṃ. Tadeva naṃ āharatīti āhāro. Tañcassa apariccajitabbaṭṭhena ārammaṇaṃ. Tadeva cetaṃ paṭicca etīti paccayo. Tato naṃ samudetīti samudayoti vuccati. Yasmā pana anantaraṃ cittaṃ etehākārehi na sakkā jānituṃ, tasmā na hevanti paṭikkhipati. Anāgataṃ hetupaccayatanti yā anantarānāgate citte hetupaccayatā, taṃ jānāti. Ye tattha dhammā hetupaccayā honti, te jānātīti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Gotrabhunotiādi yasmiṃ anāgate ñāṇaṃ na uppajjati, taṃ sarūpato dassetuṃ vuttaṃ. Pāṭaliputtassāti suttaṃ yasmiṃ anāgate ñāṇaṃ uppajjati, taṃ dassetuṃ āhaṭaṃ. Yasmā panetaṃ na sabbasmiṃ anāgate ñāṇassa sādhakaṃ; tasmā anāhaṭamevāti. ๔๓๙-๔๔๐. บัดนี้ ชื่อว่า อนาคตญาณกถา. ในกถานั้น สิ่งที่ชื่อว่าอนาคต มีทั้งที่มีระหว่างคั่น และไม่มีระหว่างคั่น. ในอนาคตทั้งสองนั้น ญาณในอนาคตที่ไม่มีระหว่างคั่นย่อมไม่มีโดยส่วนเดียว. ญาณไม่มีในอนาคตที่ไม่มีระหว่างคั่นฉันใด, ก็ไม่มีในอนาคตที่นับเนื่องในวิถีเดียวกันและชวนะเดียวกันฉันนั้น. ในเรื่องนั้น ชนเหล่าใดปรารถนาญาณในอนาคตทั้งหมด, เปรียบเหมือนพวกนิกายอันธกะ; คำถามเป็นของสกวาทีโดยหมายถึงชนเหล่านั้น, คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น. ลำดับนั้น เพื่อจะท้วงเขาว่า 'ญาณของท่านในอนาคตนั้น, รู้สิ่งที่เป็นอนาคตอันไม่มีระหว่างคั่นโดยความเป็นมูลเป็นต้นได้หรือไม่' จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า อนาคตํ มูลโต. ในบทเหล่านั้น บทเป็นต้นว่า มูลโต ล้วนเป็นไวพจน์ของคำว่า เหตุ. จริงอยู่ เหตุใดย่อมกระทำผลของตน, เหตุนั้นย่อมตั้งมั่น คือดำรงอยู่ในผลนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า มูล. และย่อมส่งไป คือให้เป็นไปซึ่งผลนั้นจากตน เหตุนั้นจึงชื่อว่า เหตุ. เหตุนั้นเองย่อมชี้แจง คือเหมือนกับมอบให้ซึ่งผลนั้นว่า 'เอาเถิด ท่านทั้งหลายจงรับเอาผลนั้นไป' เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิทาน. ผลนั้นย่อมเกิดพร้อมจากเหตุนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัมภวะ. ย่อมเกิดจำเพาะจากเหตุนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปภวะ. และผลนั้นย่อมเกิดขึ้นในเหตุนั้น หรือเหตุนั้นย่อมให้ผลนั้นเกิดขึ้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สมุฏฐาน. เหตุนั้นเองย่อมนำมาซึ่งผลนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาหาร. และเหตุนั้นเป็นอารมณ์ของผลนั้นโดยความหมายว่าไม่ควรสละ. และผลนี้อาศัยเหตุนั้นจึงเกิดขึ้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปัจจัย. ผลนั้นย่อมเกิดขึ้นพร้อมจากเหตุนั้น เหตุนั้นจึงเรียกว่า สมุทัย. แต่เพราะจิตที่ไม่มีระหว่างคั่นไม่สามารถจะรู้ได้โดยอาการเหล่านี้, ฉะนั้น เขาจึงปฏิเสธว่า น เหวํ. บทว่า อนาคตํ เหตุปจฺจยตํ หมายความว่า รู้ความเป็นเหตุปัจจัยใดในจิตที่เป็นอนาคตอันไม่มีระหว่างคั่น. ความว่า รู้ธรรมเหล่าใดในจิตนั้นที่เป็นเหตุปัจจัย. แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. คำเป็นต้นว่า โคตรภูโน กล่าวไว้เพื่อแสดงโดยสรูปถึงอนาคตที่ญาณไม่เกิดขึ้น. พระสูตรว่า ปาฏลิปุตฺตสฺส ถูกนำมาเพื่อแสดงถึงอนาคตที่ญาณเกิดขึ้นได้. แต่เพราะพระสูตรนี้ไม่เป็นเครื่องพิสูจน์ถึงญาณในอนาคตทั้งหมด; ฉะนั้น จึงชื่อว่าไม่ได้นำมานั่นเอง. Anāgatañāṇakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอนาคตญาณกถา จบ. 9. Paṭuppannañāṇakathāvaṇṇanā 9. อรรถกถาปัจจุบันนญาณกถา 441-442. Idāni paṭuppannañāṇakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘sabbasaṅkhāresu aniccato diṭṭhesu tampi ñāṇaṃ aniccato diṭṭhaṃ hotī’’ti vacanaṃ nissāya ‘‘avisesena sabbasmiṃ paccuppanne ñāṇaṃ atthī’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya paṭuppanneti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi avisesena paṭuppanne ñāṇaṃ atthi, khaṇapaccuppannepi tena bhavitabbaṃ. Evaṃ sante dvinnaṃ ñāṇānaṃ ekato abhāvā teneva ñāṇena taṃ jānitabbaṃ hotī’’ti codanatthaṃ tenāti anuyogo sakavādissa. Tattha paṭhamapañhe teneva taṃ jānituṃ na sakkāti paṭikkhepo itarassa. Dutiyapañhe santatiṃ sandhāya paṭiññā tasseva. Paṭipāṭito bhaṅgaṃ passanto bhaṅgānupassaneneva bhaṅgānupassanāñāṇaṃ passatīti adhippāyo. Tena ñāṇena taṃ ñāṇaṃ jānātītiādīsupi eseva nayo. Tena phassena taṃ phassantiādīnissa lesokāsanivāraṇatthaṃ vuttāni. Yaṃ panetena laddhipatiṭṭhāpanatthaṃ nanu sabbasaṅkhāretiādi vuttaṃ. Tattha nayato taṃ ñāṇaṃ diṭṭhaṃ hoti, na ārammaṇatoti adhippāyena paṭiññā sakavādissa. Tasmā evaṃ patiṭṭhitāpissa laddhi appatiṭṭhitāva hoti. 441-442. บัดนี้ ชื่อว่า ปัจจุบันณญาณกถา. ในกถานั้น ชนเหล่าใดอาศัยคำว่า ‘เมื่อเห็นสังขารทั้งปวงโดยความเป็นของไม่เที่ยง ญาณแม้นั้นก็เป็นอันเห็นแล้วโดยความเป็นของไม่เที่ยง’ จึงมีลัทธิว่า ‘ญาณมีอยู่ในปัจจุบันธรรมทั้งปวงโดยไม่มีความต่างกัน’ เหมือนอย่างพวกอันธกะ, สกวาทีจึงตั้งปุจฉาโดยปรารภชนเหล่านั้นว่า ปัจจุบันเณ, ปรวาทีจึงปฏิญญา. ลำดับนั้น สกวาทีจึงตั้งอนุโยคว่า เตน เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า ‘ถ้าญาณมีอยู่ในปัจจุบันธรรมโดยไม่มีความต่างกัน ก็พึงมีได้แม้ในขณะปัจจุบัน. เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะญาณ ๒ อย่างเกิดร่วมกันไม่ได้ ญาณนั้นก็จะต้องถูกรู้ได้ด้วยญาณนั้นเอง’. ในปัญหานั้น ปัญหาแรก ปรวาทีปฏิเสธว่า ญาณนั้นจะรู้ตัวเองด้วยญาณนั้นเองไม่ได้. ในปัญหาที่สอง ปรวาทีนั้นเองปรารภสันตติจึงปฏิญญา. อธิบายว่า ผู้พิจารณาเห็นความดับไปโดยลำดับ ย่อมเห็นภังคานุปัสสนาญาณด้วยภังคานุปัสสนาญาณนั่นเอง. แม้ในคำถามมีอาทิว่า ‘บุคคลย่อมรู้ญาณนั้นด้วยญาณนั้น’ ก็นัยนี้แหละ. ส่วนคำถามมีอาทิว่า ‘บุคคลย่อมรู้ผัสสะนั้นด้วยผัสสะนั้น’ ท่านกล่าวไว้เพื่อป้องกันโอกาสแห่งเลส. ส่วนคำที่ปรวาทีนี้กล่าวไว้ว่า นนุ สพฺพสงฺขาเรติ เป็นต้น เพื่อจะตั้งลัทธิของตน. ในคำนั้น สกวาทีปฏิญญาด้วยอธิบายว่า ญาณนั้นเป็นอันเห็นแล้วโดยนัย ไม่ใช่โดยอารมณ์. เพราะเหตุนั้น ลัทธิของปรวาทีนี้แม้ตั้งขึ้นอย่างนี้ ก็เป็นอันตั้งอยู่ไม่ได้นั่นเอง. Paṭuppannañāṇakathāvaṇṇanā. อรรถกถาปัจจุบันณญาณกถา 10. Phalañāṇakathāvaṇṇanā 10. อรรถกถาผลญาณกถา 443-444. Idāni phale ñāṇakathā nāma hoti. Tattha ‘‘buddhāpi sattānaṃ ariyaphalappattiyā dhammaṃ desenti sāvakāpi, iti iminā sāmaññena buddhānaṃ viya sāvakānampi tena tena sattena pattabbe phale ñāṇaṃ atthī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya sāvakassāti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi sāvakassa phale ñāṇaṃ atthi, yathā buddhā samānepi sotāpattiphale attano ñāṇabalena ‘ayaṃ ekabījī, ayaṃ kolaṃkolo, ayaṃ sattakkhattuparamo’ti phalassakataṃ paññapenti, kiṃ te evaṃ sāvakopī’’ti codetuṃ sāvako phalassa kataṃ paññapetīti āha. Itaro paṭikkhipati. 443-444. บัดนี้ ชื่อว่า ผลญาณกถา. ในกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า ‘แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ทรงแสดงธรรมเพื่อการบรรลุอริยผลของสัตว์ทั้งหลาย แม้พระสาวกทั้งหลายก็แสดงธรรม (เพื่อการบรรลุอริยผลของสัตว์ทั้งหลาย) ฉะนั้น ด้วยความเสมอกันเพียงเท่านี้ พระสาวกทั้งหลายก็ย่อมมีญาณในผลที่สัตว์นั้นๆ จะพึงบรรลุเหมือนอย่างพระพุทธเจ้าทั้งหลาย’ เหมือนอย่างพวกอันธกะ, สกวาทีจึงตั้งปุจฉาโดยปรารภชนเหล่านั้นว่า สาวกสฺส, ปรวาทีจึงปฏิญญา. ลำดับนั้น สกวาทีจึงกล่าวว่า สาวโก ผลสฺส กตํ ปญฺญเปตีติ เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า ‘ถ้าพระสาวกมีญาณในผล เหมือนอย่างที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงบัญญัติความเป็นแห่งผลว่า ‘ผู้นี้เป็นเอกพีชี ผู้นี้เป็นโกลังโกละ ผู้นี้เป็นสัตตักขัตตุปรมะ’ ด้วยพลังแห่งพระญาณของพระองค์ แม้ในโสดาปัตติผลที่เสมอกัน, พระสาวกของท่านก็เป็นเช่นนั้นหรือ’. ปรวาทีจึงปฏิเสธ. Atthi sāvakassa phalaparopariyattītiādi phale ñāṇassa atthitāya paccayapucchanatthaṃ vuttaṃ. Ayañhettha adhippāyo – buddhānaṃ ‘‘idaṃ phalaṃ paraṃ, idaṃ opara’’nti evaṃ phalānaṃ uccāvacabhāvajānanasaṅkhātā phale paropariyatti nāma atthi. Tathā indriyapuggalaparopariyattiyo, tāsaṃ atthitāya tassa tassa puggalassa tesaṃ tesaṃ indriyānaṃ vasena taṃ taṃ phalaṃ jānanti, kiṃ te sāvakassāpi etā paropariyattiyo atthīti. คำถามมีอาทิว่า อตฺถิ สาวกสฺส ผลปโรปริยตฺตีติ ท่านกล่าวไว้เพื่อถามถึงเหตุแห่งการมีอยู่ของญาณในผล. อธิบายในข้อนี้มีดังนี้ – พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงมีผลปโรปริยัติ คือ การกำหนดรู้ภาวะที่สูงและต่ำแห่งผลทั้งหลายว่า ‘ผลนี้สูงกว่า ผลนี้ต่ำกว่า’ ดังนี้. อนึ่ง อินทริยปโรปริยัติและปุคคลปโรปริยัติก็มีอยู่, เพราะการมีอยู่ของปโรปริยัติเหล่านั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายจึงทรงทราบผลนั้นๆ ของบุคคลนั้นๆ โดยอาศัยอินทรีย์เหล่านั้นๆ, ปโรปริยัติเหล่านั้นมีแก่พระสาวกของท่านด้วยหรือ. Atthi sāvakassa khandhapaññattītiādīnipi ‘‘yadi te sāvakassa buddhānaṃ viya phale ñāṇaṃ atthi, imā hi pissa paññattīhi bhavitabbaṃ. Kimassa tā atthi, sakkoti so etā paññattiyo attano balena jānituṃ vā paññapetuṃ vā’’ti codanatthaṃ vuttāni. Sāvako jinotiādi ‘‘yadi sāvakassa buddhānaṃ viya phale ñāṇaṃ atthi, evaṃ sante sveva jino’’ti codanatthaṃ vuttaṃ. Sāvako anuppannassāti pañhepi ayameva nayo. Aññāṇīti pañhe avijjāsaṅkhātassa aññāṇassa vihatattā paṭikkhitto, na panassa buddhānaṃ viya phale ñāṇaṃ atthi. Tasmā appatiṭṭhitova paravādīvādoti. แม้คำถามมีอาทิว่า อตฺถิ สาวกสฺส ขนฺธปญฺญตฺตีติ ก็กล่าวไว้เพื่อโจทนาว่า ‘ถ้าพระสาวกของท่านมีญาณในผลเหมือนอย่างพระพุทธเจ้าทั้งหลาย, บัญญัติเหล่านี้ก็พึงมีแก่พระสาวกนั้นด้วย. บัญญัติเหล่านั้นมีอยู่แก่พระสาวกนั้นหรือ, พระสาวกนั้นสามารถจะรู้หรือบัญญัติบัญญัติเหล่านั้นด้วยกำลังของตนได้หรือ’. คำถามมีอาทิว่า สาวโก ชิโนติ กล่าวไว้เพื่อโจทนาว่า ‘ถ้าพระสาวกมีญาณในผลเหมือนอย่างพระพุทธเจ้าทั้งหลาย, เมื่อเป็นเช่นนั้น พระสาวกนั้นเองก็เป็นพระชินะ’. แม้ในปัญหาว่า สาวโก อนุปฺปนฺนสฺส ก็มีนัยนี้เช่นกัน. ในปัญหาว่า อญฺญาณีติ ปรวาทีปฏิเสธ เพราะได้กำจัดอัญญาณคืออวิชชาแล้ว, แต่ก็มิใช่ว่าพระสาวกนั้นจะมีญาณในผลเหมือนอย่างพระพุทธเจ้าทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น วาทะของปรวาทีจึงเป็นอันตั้งอยู่ไม่ได้นั่นเอง. Phalañāṇakathāvaṇṇanā. อรรถกถาผลญาณกถา Pañcamo vaggo. วรรคที่ ๕ Mahāpaṇṇāsako samatto. มหาปัณณาสกะ จบ 6. Chaṭṭhavaggo 6. วรรคที่ ๖ 1. Niyāmakathāvaṇṇanā 1. อรรถกถานิยามกถา 445-447. Idāni niyāmakathā nāma hoti. Tattha niyāmoti ‘‘bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammatta’’nti (pu. pa. 13) vacanato ariyamaggo vuccati. Yasmā pana tasmiṃ uppajjitvā niruddhepi puggalo aniyato nāma na hoti, tasmā ‘‘so niyāmo niccaṭṭhena asaṅkhato’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tato ‘‘yadi so asaṅkhato, evarūpena tena bhavitabba’’nti dīpento nibbānantiādimāha. Saṃsandanapucchā uttānatthāyeva. 445-447. บัดนี้ ชื่อว่า นิยามกถา. ในกถานั้น คำว่า นิยาม หมายถึง อริยมรรค ตามที่ตรัสไว้ว่า ‘ภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ’ (บุคคลผู้ควรเพื่อหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามในกุศลธรรมทั้งหลาย). แต่เพราะแม้เมื่อมรรคนั้นเกิดขึ้นแล้วดับไปแล้ว บุคคลก็หาชื่อว่าไม่แน่นอนไม่, เพราะเหตุนั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า ‘นิยามนั้นเป็นอสังขตะโดยอรรถว่าเป็นของเที่ยง’ เหมือนอย่างพวกอันธกะ, สกวาทีจึงตั้งปุจฉาโดยปรารภชนเหล่านั้น, ปรวาทีจึงปฏิญญา. จากนั้น สกวาทีจึงกล่าวคำมีอาทิว่า นิพฺพานนฺติ เพื่อแสดงว่า ‘ถ้าหากนิยามนั้นเป็นอสังขตะ ก็พึงมีสภาพเช่นนี้’. ปุจฉาเพื่อเปรียบเทียบมีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว. Atthi kecītiādi niyāmassa saṅkhatabhāvadīpanatthaṃ vuttaṃ. Maggo asaṅkhatotipañhe tassa uppādanirodhabhāvato paṭikkhipatīti. Niyāmo saṅkhatotipañhe niruddhepi magge niyāmassa atthitaṃ sandhāya paṭikkhipati. Sotāpattiniyāmotiādipañhesupi anulomato ca paṭilomato ca imināva nayena attho veditabbo. Pañca asaṅkhatānīti puṭṭho pañcannaṃ asaṅkhatānaṃ āgataṭṭhānaṃ apassanto paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho catunnaṃ sammattaniyāmānaṃ niyāmavacanato nibbānassa ca asaṅkhatabhāvato paṭijānāti. Micchattaniyāmapañho niyāmavacanamattena asaṅkhatatāya ayuttabhāvadīpanatthaṃ vuttoti. คำถามมีอาทิว่า อตฺถิ เกจีติ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นสังขตะของนิยาม. ในปัญหาว่า มคฺโค อสงฺขโตติ ปรวาทีปฏิเสธเพราะมรรคนั้นมีการเกิดขึ้นและดับไป. ในปัญหาว่า นิยาโม สงฺขโตติ ปรวาทีปฏิเสธโดยปรารภการมีอยู่ของนิยามแม้ในเมื่อมรรคดับไปแล้ว. แม้ในปัญหาทั้งหลายมีอาทิว่า โสตาปตฺตินิยาโมติ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้ทั้งโดยอนุโลมและปฏิโลม. เมื่อถูกถามว่า ปญฺจ อสงฺขตานีติ ปรวาทีไม่เห็นที่มาของอสังขตธรรม ๕ อย่าง จึงปฏิเสธ. เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ปรวาทีปฏิญญา เพราะสัมมัตตนิยาม ๔ อย่างมีคำเรียกว่านิยาม และเพราะพระนิพพานมีความเป็นอสังขตะ. ปัญหาเรื่องมิจฉัตตนิยาม ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความไม่สมเหตุสมผลของการเป็นอสังขตะเพียงเพราะมีคำเรียกว่านิยาม. Niyāmakathāvaṇṇanā. อรรถกถานิยามกถา 2. Paṭiccasamuppādakathāvaṇṇanā 2. อรรถกถาปฏิจจสมุปปาทกถา 448. Idāni paṭiccasamuppādakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ nidānavagge ‘‘uppādā vā tathāgatānaṃ anuppādā vā tathāgatānaṃ ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā’’tiādivacanato (saṃ. ni. 2.20) ‘‘paṭiccasamuppādo asaṅkhato’’ti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānañca mahisāsakānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. 448. บัดนี้ ชื่อว่า ปฏิจจสมุปปาทกถา. ในปฏิจจสมุปปาทกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า "ปฏิจจสมุปบาทเป็นอสังขตะ" เพราะอาศัยพระดำรัสในนิทานวรรคเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะพระตถาคตทั้งหลายอุบัติขึ้นก็ตาม ไม่อุบัติขึ้นก็ตาม ธาตุนั้น คือ ธัมมัฏฐิตตา ก็ยังคงตั้งอยู่" (สํ.นิ. ๒.๒๐) ได้แก่พวกปุพพเสลิยะและมหิสาสกะ คำถามของสกวาทีเกิดขึ้นโดยปรารภชนเหล่านั้น คำรับรองเป็นของปรวาที. 449. Avijjā asaṅkhatāti ādayo pañhā avijjādīnaṃyeva paṭiccasamuppādabhāvadassanatthaṃ vuttā. Yena panatthena tattha ekekaṃ aṅgaṃ ‘‘paṭiccasamuppādo’’ti vuccati, so paṭiccasamuppādavibhaṅge vuttoyeva. 449. ปัญหาทั้งหลายมี "อวิชชาเป็นอสังขตะหรือ" เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นปฏิจจสมุปบาทของธรรมมีอวิชชาเป็นต้นนั่นเอง. ส่วนโดยอรรถใด องค์แต่ละองค์ในปฏิจจสมุปบาทนั้นเรียกว่า "ปฏิจจสมุปบาท" อรรถนั้นท่านกล่าวไว้แล้วในปฏิจจสมุปปาทวิภังค์นั่นเอง. 451. Avijjāpaccayā saṅkhārāti yā tattha dhammaṭṭhitatātiādi yena suttena laddhi patiṭṭhāpitā, tasseva atthadassanena laddhibhindanatthaṃ vuttaṃ. Ayañhettha attho – yā ayaṃ heṭṭhā ‘‘ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā’’ti vuttā na sā aññatra avijjādīhi visuṃ ekā atthi. Avijjādīnaṃ pana paccayānaṃyevetaṃ nāmaṃ. Uppannepi hi tathāgate anuppannepi avijjāto saṅkhārā sambhavanti, saṅkhārādīhi ca viññāṇādīni, tasmā ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti yā etasmiṃ pade saṅkhāradhammānaṃ kāraṇaṭṭhena ṭhitatāti dhammaṭṭhitatā. Tesaṃyeva ca dhammānaṃ kāraṇaṭṭheneva niyāmatāti dhammaniyāmatāti avijjā vuccati. Sā ca asaṅkhatā, nibbānañca asaṅkhatanti pucchati. Paravādī laddhivasena paṭijānitvā puna dve asaṅkhatānīti puṭṭho suttābhāvena paṭikkhipitvā laddhivaseneva paṭijānāti. Sesapadesupi eseva nayo. Heṭṭhā vuttasadisaṃ pana tattha vuttanayeneva veditabbanti. 451. คำว่า "เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี" นี้ ท่านกล่าวเพื่อทำลายลัทธิด้วยการแสดงอรรถแห่งพระสูตรนั้นเอง ที่ปรวาทีอาศัยตั้งลัทธิขึ้นว่า ธัมมัฏฐิตตาเป็นต้นในปฏิจจสมุปบาทนั้น. อธิบายในข้อนั้นมีดังนี้: ธาตุคือธัมมัฏฐิตตา ธัมมนิยามตา ที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นว่า "ธาตุนั้น คือ ธัมมัฏฐิตตา ธัมมนิยามตา ตั้งอยู่" นั้น มิได้มีอยู่เป็นสภาวะหนึ่งต่างหากจากธรรมมีอวิชชาเป็นต้น. แต่คำนั้นเป็นชื่อของปัจจัยทั้งหลายมีอวิชชาเป็นต้นนั่นเอง. จริงอยู่ แม้เมื่อพระตถาคตอุบัติขึ้นหรือไม่อุบัติขึ้นก็ตาม สังขารย่อมเกิดขึ้นจากอวิชชา และวิญญาณเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นจากสังขารเป็นต้น. เพราะฉะนั้น ในบทว่า "เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี" นี้ ความที่สังขารธรรมทั้งหลายตั้งอยู่โดยความเป็นเหตุ ชื่อว่า ธัมมัฏฐิตตา. และความที่ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ถูกกำหนดไว้โดยความเป็นเหตุ ชื่อว่า ธัมมนิยามตา, อวิชชาจึงถูกเรียกว่า (ธัมมนิยามตา). สกวาทีจึงถามว่า "อวิชชานั้นเป็นอสังขตะ และพระนิพพานก็เป็นอสังขตะหรือ". ปรวาทีรับรองตามลัทธิของตนแล้ว เมื่อถูกถามอีกว่า "อสังขตธรรมมีสองอย่างหรือ" ก็ปฏิเสธเพราะไม่มีพระสูตรรับรอง แต่ก็ยังรับรองตามลัทธิของตน. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. ส่วนข้อความที่คล้ายกับที่กล่าวไว้ในเบื้องต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นเอง. Paṭiccasamuppādakathāvaṇṇanā. อรรถกถาปฏิจจสมุปปาทกถา 3. Saccakathāvaṇṇanā 3. อรรถกถาสัจจกถา 452-454. Idāni saccakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘cattārimāni, bhikkhave, tathāni avitathānī’’ti (saṃ. ni. 5.1090) suttaṃ nissāya ‘‘cattāri saccāni niccāni asaṅkhatānī’’ti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Ayañhissa adhippāyo – dukkhasamudayamaggesu vatthusaccaṃ saṅkhataṃ, lakkhaṇasaccaṃ asaṅkhataṃ. Nirodhe vatthusaccaṃ nāma natthi asaṅkhatameva tanti. Tasmā āmantāti āha. Taṃ panassa laddhimattameva. So hi dukkhaṃ vatthusaccaṃ icchati, tathā samudayaṃ maggañca. Yāni pana nesaṃ bādhanapabhavaniyyānikalakkhaṇāni, tāni lakkhaṇasaccaṃ nāmāti, na ca bādhanalakkhaṇādīhi aññāni dukkhādīni nāma atthīti. Tāṇānītiādīsu adhippāyo vuttanayeneva veditabbo. ๔๕๒-๔๕๔. บัดนี้ ชื่อว่า สัจจกถา. ในสัจจกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า "สัจจะ ๔ เป็นของเที่ยง เป็นอสังขตะ" โดยอาศัยพระสูตรว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการเหล่านี้เป็นของแท้ ไม่ผิดพลาด" (สํ.นิ. ๕.๑๐๙๐) ได้แก่พวกปุพพเสลิยะ คำถามของสกวาทีเกิดขึ้นโดยปรารภชนเหล่านั้น คำรับรองเป็นของปรวาที. อธิบายความประสงค์ของปรวาทีนั้นมีดังนี้: ในทุกข์ สมุทัย และมรรค วัตถุสัจจะเป็นสังขตะ, ลักขณสัจจะเป็นอสังขตะ. ในนิโรธ ไม่มีสิ่งที่เรียกว่าวัตถุสัจจะ มีแต่สภาวะที่เป็นอสังขตะเท่านั้น. เพราะฉะนั้น เขาจึงกล่าวว่า "ใช่". แต่นั่นเป็นเพียงลัทธิของเขาเท่านั้น. เพราะเขาย่อมปรารถนาทุกข์ สมุทัย และมรรค ว่าเป็นวัตถุสัจจะ. ส่วนลักษณะแห่งการเบียดเบียน การเป็นแดนเกิด และการนำออกของสัจจะเหล่านั้น ชื่อว่า ลักขณสัจจะ, และธรรมที่ชื่อว่าทุกข์เป็นต้น นอกจากลักษณะแห่งการเบียดเบียนเป็นต้น ย่อมไม่มี. ในคำว่า "เป็นที่ต้านทาน" เป็นต้น พึงทราบความประสงค์โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. Dukkhasaccanti pañhe laddhivasena lakkhaṇaṃ sandhāya paṭijānāti. Dukkhanti pañhe vatthuṃ sandhāya paṭikkhipati. Ito paraṃ suddhikapañhā ca saṃsandanapañhā ca sabbe pāḷianusāreneva veditabbā. Avasāne laddhipatiṭṭhāpanatthaṃ āhaṭasuttaṃ atthassa micchā gahitattā anāhaṭasadisamevāti. ในปัญหาว่า "ทุกขสัจจะ (เป็นอสังขตะ) หรือ" ปรวาทีรับรองโดยปรารภลักษณะตามลัทธิของตน. ในปัญหาว่า "ทุกข์ (เป็นอสังขตะ) หรือ" เขาปฏิเสธโดยปรารภวัตถุ. ต่อจากนี้ไป ทั้งสุทธิกปัญหาและสังสันทนปัญหาทั้งหมด พึงทราบตามแนวพระบาลีเท่านั้น. ในตอนท้าย พระสูตรที่ปรวาทียกมาเพื่อตั้งลัทธิของตน ก็เป็นเหมือนไม่ได้ยกมา เพราะถือเอาความหมายผิดนั่นเอง. Saccakathāvaṇṇanā. อรรถกถาสัจจกถา 4. Āruppakathāvaṇṇanā 4. อรรถกถาอารุปปกถา 455-456. Idāni āruppakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘cattāro āruppā āneñjā’’ti vacanaṃ nissāya ‘‘sabbepi te dhammā asaṅkhatā’’ti laddhi, te sandhāya ākāsānañcāyatananti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthamevāti. Sādhakasuttampi atthaṃ ajānitvā āhaṭattā anāhaṭasadisamevāti. ๔๕๕-๔๕๖. บัดนี้ ชื่อว่า อารุปปกถา. ในอารุปปกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า "ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นอสังขตะ" โดยอาศัยพระดำรัสว่า "อรูป ๔ เป็นอาเนญชสมาบัติ" คำถามของสกวาทีว่า "อากาสานัญจายตนะ (เป็นอสังขตะ) หรือ" เกิดขึ้นโดยปรารภชนเหล่านั้น, คำรับรองเป็นของปรวาที. ข้อความที่เหลือในกถานี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. แม้พระสูตรที่ยกมาเป็นเครื่องยืนยัน ก็เป็นเหมือนไม่ได้ยกมา เพราะยกมาโดยไม่รู้ความหมายนั่นเอง. Āruppakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอารุปปกถา 5. Nirodhasamāpattikathāvaṇṇanā 5. อรรถกถานิโรธสมาปัตติกถา 457-459. Idāni nirodhasamāpattikathā nāma hoti. Tattha nirodhasamāpattīti catunnaṃ khandhānaṃ appavatti. Yasmā pana sā kariyamānā kariyati, samāpajjiyamānā samāpajjiyati, tasmā nipphannāti vuccati. Saṅkhatāsaṅkhatalakkhaṇānaṃ pana abhāvena na vattabbā ‘‘saṅkhatāti vā asaṅkhatā’’ti vā. Tattha yesaṃ ‘‘yasmā saṅkhatā na hoti, tasmā asaṅkhatā’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānañceva uttarāpathakānañca; te sandhāya nirodhasamāpattīti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Uppādentītiādi samāpajjanapaṭilābhavaseneva vuttaṃ. Yathā pana rūpādayo asaṅkhatadhamme uppādenti; na tathā taṃ keci uppādenti nāma. Nirodhā vodānaṃ vuṭṭhānanti phalasamāpatti veditabbā. Asaṅkhatā pana taṃ natthiyeva, tasmā paṭikkhipati. Tena hīti yasmā saṅkhatā na hoti, tasmā asaṅkhatāti laddhi. Idaṃ pana asaṅkhatabhāve kāraṇaṃ na hotīti vuttampi avuttasadisamevāti. ๔๕๗-๔๕๙. บัดนี้ ชื่อว่า นิโรธสมาปัตติกถา. ในกถานั้น นิโรธสมาบัติ คือ ความไม่เป็นไปแห่งขันธ์ ๔. แต่เพราะสมาบัตินั้น อันบุคคลกระทำอยู่จึงสำเร็จ อันบุคคลเข้าอยู่จึงเข้าได้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า นิปผันนะ (สำเร็จได้). แต่เพราะไม่มีลักษณะของสังขตะและอสังขตะ จึงไม่ควรกล่าวว่า "เป็นสังขตะ" หรือ "เป็นอสังขตะ". ในเรื่องนั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า "เพราะไม่เป็นสังขตะ ฉะนั้นจึงเป็นอสังขตะ" ได้แก่พวกอันธกะและอุตตราปถกะ คำถามของสกวาทีว่า "นิโรธสมาบัติ (เป็นอสังขตะ) หรือ" เกิดขึ้นโดยปรารภชนเหล่านั้น, คำรับรองเป็นของปรวาที. คำว่า "ย่อมให้เกิดขึ้น" เป็นต้น ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งการเข้าและการได้เท่านั้น. แต่ไม่มีใครชื่อว่าย่อมยังนิโรธสมาบัตินั้นให้เกิดขึ้นได้ เหมือนอย่างที่รูปเป็นต้นจะยังอสังขตธรรมให้เกิดขึ้นได้ก็หาไม่. คำว่า "การออกจากนิโรธเป็นความผ่องแผ้ว" พึงทราบว่าได้แก่ผลสมาบัติ. แต่นิโรธสมาบัตินั้นเป็นอสังขตะหามิได้เลย เพราะฉะนั้น สกวาทีจึงปฏิเสธ. คำว่า "ถ้าอย่างนั้น" หมายถึงลัทธิที่ว่า "เพราะไม่เป็นสังขตะ ฉะนั้นจึงเป็นอสังขตะ". แต่เหตุผลนี้ไม่เป็นเหตุในความเป็นอสังขตะ ฉะนั้น แม้กล่าวแล้วก็เหมือนไม่ได้กล่าว. Nirodhasamāpattikathāvaṇṇanā. อรรถกถานิโรธสมาปัตติกถา 6. Ākāsakathāvaṇṇanā 6. อรรถกถาอากาสกถา 460-462. Idāni ākāsakathā nāma hoti. Tattha tividho ākāso – paricchedākāso, kasiṇugghāṭimākāso, ajaṭākāso. ‘‘Tucchākāso’’tipi tasseva nāmaṃ. Tesu paricchedākāso saṅkhato, itare dve paññattimattā. Yesaṃ pana ‘‘duvidhopi yasmā saṅkhato na hoti, tasmā asaṅkhato’’ti laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ mahisāsakānañca; te sandhāya ākāsoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthamevāti. ๔๖๐-๔๖๒. บัดนี้ ชื่อว่า อากาสกถา. ในอากาสกถานั้น อากาศมี ๓ อย่าง คือ ปริจเฉทากาส กสิณุคฆาฏิมากาส และอชฏากาส. แม้ชื่อว่า "ตุจฉากาส" ก็เป็นชื่อของอชฏากาสนั้นนั่นเอง. ในอากาศ ๓ อย่างนั้น ปริจเฉทากาสเป็นสังขตะ สองอย่างนอกนี้เป็นเพียงบัญญัติ. ส่วนลัทธิของชนเหล่าใด คือ ของพวกอุตตราปถกะและพวกมหิสาสกะว่า "เพราะอากาศแม้ทั้งสองอย่างไม่เป็นสังขตะ ฉะนั้นจึงเป็นอสังขตะ" คำถามของสกวาทีว่า "อากาศ (เป็นอสังขตะหรือ)" เป็นการปรารภชนเหล่านั้น, คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ ตื้นทั้งนั้นแล. Ākāsakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอากาสกถา 7. Ākāso sanidassanotikathāvaṇṇanā 7. อรรถกถาอากาศสนิทัสสนกถา 463-464. Idāni ākāso sanidassanotikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ tāḷacchiddādīsu ñāṇappavattiṃ nissāya ‘‘sabbopi ajaṭākāso sanidassano’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya ākāso sanidassanoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi sanidassano, evaṃvidho bhaveyyā’’ti codanatthaṃ rūpantiādi vuttaṃ. Cakkhuñca paṭiccātipañhesu evarūpassa suttassa abhāvena paṭikkhipitvā tulantarikādīnaṃ upaladdhiṃ nissāya paṭijānāti. Dvinnaṃ rukkhānaṃ antaranti ettha rukkharūpaṃ cakkhunā disvā antare rūpābhāvato ākāsanti manodvāraviññāṇaṃ uppajjati, na cakkhuviññāṇaṃ. Sesesupi eseva nayo. Tasmā asādhakametanti. ๔๖๓-๔๖๔. บัดนี้ ชื่อว่า อากาศสนิทัสสนกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือ ของพวกอันธกะ อาศัยความที่ญาณเป็นไปในช่องกุญแจเป็นต้น จึงมีว่า "อชฏากาสทั้งหมดเป็นสนิทัสสนะ" คำถามของสกวาทีว่า "อากาศเป็นสนิทัสสนะหรือ" เป็นการปรารภชนเหล่านั้น, คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ลำดับนั้น ท่านกล่าวคำว่า "รูปํ" เป็นต้น เพื่อท้วงปรวาทีนั้นว่า "ถ้าเป็นสนิทัสสนะ ก็พึงเป็นเช่นนี้". ในปัญหาว่า "จักขุญฺจ ปฏิจฺจ" เป็นต้น (ปรวาที) ปฏิเสธเพราะไม่มีพระสูตรเช่นนี้ แล้วอาศัยการรับรู้ช่องหน้าต่างเป็นต้น จึงปฏิญญา. ในคำว่า "ระหว่างต้นไม้สองต้น" นี้ (บุคคล) เห็นรูปต้นไม้ด้วยจักษุแล้ว มโนทวารวิญญาณย่อมเกิดขึ้นว่า "อากาศ" เพราะไม่มีรูปในระหว่าง, จักขุวิญญาณหาเกิดขึ้นไม่. แม้ในข้อที่เหลือทั้งหลาย ก็นัยนี้แหละ. เพราะฉะนั้น คำนั้นจึงไม่เป็นเครื่องให้สำเร็จ (ประโยชน์). Ākāso sanidassanotikathāvaṇṇanā. อรรถกถาอากาศสนิทัสสนกถา 10. Pathavīdhātusanidassanātiādikathāvaṇṇanā 10. อรรถกถาปฐวีธาตุสนิทัสสนาทิกถา 465-470. Idāni pathavīdhātu sanidassanātiādikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ pāsāṇaudakajālarukkhacalanānañceva pañcindriyapatiṭṭhokāsānañca vaṇṇāyatanaṃ kāyaviññattikāle hatthapādādirūpañca disvā ‘‘pathavīdhātuādayo sanidassanā’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya sabbakathāsu ādipucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ sabbattha pāḷianusārena ceva heṭṭhā vuttanayena ca veditabbanti. Pathavīdhātu sanidassanāti ādiṃ katvā kāyakammaṃ sanidassananti pariyosānakathā niṭṭhitā. ๔๖๕-๔๗๐. บัดนี้ ชื่อว่า ปฐวีธาตุสนิทัสสนาทิกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือ ของพวกอันธกะ เห็นวรรณายตนะของการไหวแห่งหิน น้ำ เปลวไฟ และต้นไม้ และโอกาสเป็นที่ตั้งแห่งปัญจินทรีย์ และเห็นรูปมีมือและเท้าเป็นต้นในกาลแห่งกายวิญญัติ จึงมีว่า "ปฐวีธาตุเป็นต้นเป็นสนิทัสสนะ" คำถามเบื้องต้นในกถาทั้งปวงของสกวาที เป็นการปรารภชนเหล่านั้น, คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. เนื้อความที่เหลือในที่ทั้งปวง พึงทราบตามแนวพระบาลีและตามนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำ. กถาที่มีปริโยสานว่า "กายกรรมเป็นสนิทัสสนะ" โดยมีกถาว่า "ปฐวีธาตุเป็นสนิทัสสนะ" เป็นต้น จบแล้ว. Chaṭṭho vaggo. วรรคที่ ๖ 7. Sattamavaggo 7. วรรคที่ ๗ 1. Saṅgahitakathāvaṇṇanā 1. อรรถกถาสังคหิตกถา 471-472. Idāni saṅgahitakathā nāma hoti. Tattha yasmā dāmādīhi balibaddādayo viya keci dhammā kehici dhammehi saṅgahitā nāma natthi, tasmā ‘‘natthi keci dhammā kehici dhammehi saṅgahitā, evaṃ sante ekavidhena rūpasaṅgahotiādi niratthaka’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi rājagirikānañceva siddhatthikānañca; te sandhāya aññenatthena saṅgahabhāvaṃ dassetuṃ pucchā sakavādissa, attano laddhivasena paṭiññā itarassa. Idāni yenatthena saṅgaho labbhati, taṃ dassetuṃ nanu atthi keci dhammātiādi āraddhaṃ. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva. Yā panesā paravādinā laddhipatiṭṭhāpanatthaṃ yathā dāmena vātiādikā upamā āhaṭā, sakavādinā taṃ anabhinanditvā appaṭikkositvā ‘‘hañci dāmena vā’’ti tassa laddhi bhinnāti veditabbā. Ayañhettha attho – yadi te dāmādīhi balibaddādayo saṅgahitā nāma, atthi keci dhammā kehici dhammehi saṅgahitāti. ๔๗๑-๔๗๒. บัดนี้ ชื่อว่า สังคหิตกถา. ในกถานั้น เพราะธรรมบางอย่างอันธรรมบางอย่างสงเคราะห์ไว้ เหมือนโคผู้เป็นต้นอันเชือกเป็นต้น (ผูกไว้) นั้นไม่มี, ฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือ ของพวกราชคิริกะและพวกสิทธัตถิกะว่า "ธรรมบางอย่างอันธรรมบางอย่างสงเคราะห์ไว้ไม่มี, เมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า 'รูปสงเคราะห์โดยประการหนึ่ง' เป็นต้น ก็ไร้ประโยชน์" คำถามของสกวาทีเพื่อแสดงภาวะที่สงเคราะห์โดยนัยอื่น เป็นการปรารภชนเหล่านั้น, คำปฏิญญาของฝ่ายปรวาทีเป็นไปตามลัทธิของตน. บัดนี้ ท่านปรารภคำว่า "นนุ อตฺถิ เกจิ ธมฺมา" เป็นต้น เพื่อแสดงว่า การสงเคราะห์ย่อมมีได้โดยนัยใด. คำนั้นทั้งหมดมีเนื้อความตื้น เพราะเป็นนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำ. ส่วนอุปมานี้ใดที่ปรวาทียกขึ้นมาเพื่อตั้งลัทธิของตนว่า "ยถา ทาเมน วา" เป็นต้น, สกวาทีไม่ทรงยินดี ไม่ทรงคัดค้านอุปมานั้น แต่พึงทราบว่า ลัทธิของปรวาทีนั้นแตกไปแล้วด้วยคำว่า "หญฺจิ ทาเมน วา". นี้เป็นเนื้อความในข้อนั้น คือ ถ้าโคผู้เป็นต้นอันเชือกเป็นต้นสงเคราะห์ไว้ (ผูกไว้) ได้จริง, ธรรมบางอย่างอันธรรมบางอย่างสงเคราะห์ไว้ก็มี. Saṅgahitakathāvaṇṇanā. อรรถกถาสังคหิตกถา 2. Sampayuttakathāvaṇṇanā 2. อรรถกถาสัมปยุตตกถา 473-474. Idāni sampayuttakathā nāma hoti. Tattha yasmā tilamhi telaṃ viya na vedanādayo saññādīsu anupaviṭṭhā, tasmā ‘‘natthi keci dhammā kehici dhammehi sampayuttā, evaṃ sante ñāṇasampayuttantiādi niratthakaṃ hotī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi rājagirikasiddhatthikānaññeva; te sandhāya aññenevatthena sampayuttataṃ dassetuṃ pucchā sakavādissa, attano laddhivasena paṭiññā itarassa. Sesamidhāpi heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva. Yo panesa paravādinā ‘‘yathā tilamhi tela’’ntiādiko upamāpañho āhaṭo, so yasmā vedanāsaññānaṃ viya tilatelānaṃ lakkhaṇato nānattavavatthānaṃ natthi. Sabbesupi hi tilaaṭṭhitacesu tiloti vohāramattaṃ, teneva tilaṃ nibbattetvā gahite purimasaṇṭhānena tilo nāma na paññāyati, tasmā anāhaṭasadisova hotīti. ๔๗๓-๔๗๔. บัดนี้ ชื่อว่า สัมปยุตตกถา. ในกถานั้น เพราะเวทนาเป็นต้นไม่ได้เข้าไปอยู่ในสัญญาเป็นต้น เหมือนน้ำมันในเมล็ดงา, ฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือ ของพวกราชคิริกะและพวกสิทธัตถิกะนั่นเองว่า "ธรรมบางอย่างอันธรรมบางอย่างสัมปยุตต์ไม่มี, เมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า 'ญาณสัมปยุตต์' เป็นต้น ก็ไร้ประโยชน์" คำถามของสกวาทีเพื่อแสดงความเป็นสัมปยุตต์โดยนัยอื่นนั่นเอง เป็นการปรารภชนเหล่านั้น, คำปฏิญญาของฝ่ายปรวาทีเป็นไปตามลัทธิของตน. แม้ในกถานี้ เนื้อความที่เหลือก็มีเนื้อความตื้น เพราะเป็นนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำ. ส่วนปัญหาอุปมานี้ใดที่ปรวาทียกขึ้นมาว่า "ยถา ติเลสุ เตลํ" เป็นต้น, ปัญหานั้น เพราะไม่มีการกำหนดความต่างกันโดยลักษณะของเมล็ดงากับน้ำมัน เหมือนเวทนากับสัญญา. จริงอยู่ แม้ในส่วนทั้งปวงของเมล็ดงา ก็เป็นเพียงโวหารว่า "งา", เมื่อบีบเอาน้ำมันจากงานั้นแล้ว งาโดยสัณฐานเดิมก็ไม่ปรากฏ, ฉะนั้น (อุปมานั้น) จึงเป็นเหมือนไม่ได้ยกขึ้นมาเลย. Sampayuttakathāvaṇṇanā. อรรถกถาสัมปยุตตกถา 3. Cetasikakathāvaṇṇanā 3. อรรถกถาเจตสิกกถา 475-477. Idāni cetasikakathā nāma hoti. Tattha yasmā phassikādayo nāma natthi, tasmā ‘‘cetasikenāpi na bhavitabbaṃ, iti natthi cetasiko dhammo’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi rājagirikasiddhatthikānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sahajātoti sampayuttasahajātaṃ sandhāya vuttaṃ. Phassikāti tādisaṃ vohāraṃ apassantassa pucchā paravādissa. Kiṃ vohārena, yathā cittanissitakoti cetasiko, evaṃ sopi phassanissitattā phassikoti vutte doso natthīti paṭiññā sakavādissa. Sesaṃ uttānatthamevāti. ๔๗๕-๔๗๗. บัดนี้ ชื่อว่า เจตสิกกถา. ในกถานั้น เพราะธรรมชื่อว่า ผัสสิกะเป็นต้นไม่มี, ฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือ ของพวกราชคิริกะและพวกสิทธัตถิกะว่า "แม้เจตสิกก็ไม่พึงมี, ดังนั้น ธรรมที่เป็นเจตสิกจึงไม่มี" คำถามของสกวาทีเป็นการปรารภชนเหล่านั้น, คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. คำว่า "สหชาโต" ท่านกล่าวหมายถึง สัมปยุตตสหชาตะ. คำถามของปรวาทีว่า "ผัสสิกะ" เป็นของผู้ไม่เห็นโวหารเช่นนั้น. คำปฏิญญาของสกวาทีว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยโวหาร, ธรรมที่อาศัยจิตจึงชื่อว่าเจตสิกฉันใด, แม้ธรรมนั้นก็ชื่อว่าผัสสิกะเพราะอาศัยผัสสะฉันนั้น เมื่อกล่าวอย่างนี้ ย่อมไม่มีโทษ". เนื้อความที่เหลือ ตื้นทั้งนั้นแล. Cetasikakathāvaṇṇanā. อรรถกถาเจตสิกกถา 4. Dānakathāvaṇṇanā 4. อรรถกถาทานกถา 478. Idāni dānakathā nāma hoti. Tattha dānaṃ nāma tividhaṃ – cāgacetanāpi, viratipi, deyyadhammopi. ‘‘Saddhā hiriyaṃ kusalañca dāna’’nti (a. ni. 8.30) āgataṭṭhāne cāgacetanā dānaṃ. ‘‘Abhayaṃ detī’’ti (a. ni. 8.39) āgataṭṭhāne virati. ‘‘Dānaṃ deti annaṃ pāna’’nti āgataṭṭhāne deyyadhammo. Tattha cāgacetanā ‘‘deti vā deyyadhammaṃ, denti vā etāya deyyadhamma’’nti dānaṃ. Virati avakhaṇḍanaṭṭhena lavanaṭṭhena vā dānaṃ. Sā hi uppajjamānā bhayabheravādisaṅkhātaṃ dussīlyacetanaṃ dāti khaṇḍeti lunāti vāti dānaṃ. Deyyadhammo diyyatīti dānaṃ. Evametaṃ tividhampi atthato cetasiko ceva dhammo deyyadhammo cāti duvidhaṃ hoti. Tattha yesaṃ ‘‘cetasikova dhammo dānaṃ, na deyyadhammo’’ti laddhi, seyyathāpi rājagirikasiddhatthikānaṃ; te sandhāya cetasikoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ deyyadhammavasena codetuṃ labbhāti pucchā sakavādissa, annādīni viya so na sakkā dātunti paṭikkhepo itarassa. Puna daḷhaṃ katvā puṭṭhe ‘‘abhayaṃ detī’’ti suttavasena paṭiññā tasseva. Phassapañhādīsu pana phassaṃ detītiādivohāraṃ apassanto paṭikkhipateva. 478. บัดนี้ เป็นวาระแห่งทานกถา ในทานกถานั้น คำว่า ทาน มี 3 อย่าง คือ จาคเจตนาบ้าง วิรัติบ้าง เทยยธรรมบ้าง ในที่ที่มาว่า "ศรัทธา หิริ กุศล และทาน" จาคเจตนาชื่อว่าทาน ในที่ที่มาว่า "ย่อมให้อภัย" วิรัติชื่อว่าทาน ในที่ที่มาว่า "ย่อมให้ทาน คือ ข้าวและน้ำ" เทยยธรรมชื่อว่าทาน ใน 3 อย่างนั้น จาคเจตนา ชื่อว่าทาน เพราะอรรถว่า ย่อมให้เทยยธรรม หรือ สัตว์ทั้งหลายย่อมให้เทยยธรรมด้วยเจตนานั้น วิรัติ ชื่อว่าทาน เพราะอรรถว่าตัด หรือเพราะอรรถว่าเกี่ยว จริงอยู่ วิรัตินั้นเมื่อเกิดขึ้น ย่อมตัด คือ ย่อมทำให้ขาด ย่อมเกี่ยว ซึ่งทุสสิลยเจตนาอันนับเนื่องด้วยภัยและเวรเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าทาน เทยยธรรม ชื่อว่าทาน เพราะเป็นสิ่งที่เขาให้ ทาน 3 อย่างนี้ แม้ทั้งหมด โดยอรรถแล้วมี 2 อย่าง คือ เจตสิกธรรม และเทยยธรรม ใน 2 อย่างนั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า "เจตสิกธรรมเท่านั้นเป็นทาน เทยยธรรมไม่เป็นทาน" เหมือนอย่างลัทธิของพวกราชคิริกะและสิทธัตถิกะ, สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า "เจตสิกเป็นทานหรือ" ปรวาทีรับรอง ลำดับนั้น สกวาทีจึงตั้งคำถามเพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นโดยนัยแห่งเทยยธรรมว่า "ให้ได้หรือ" ปรวาทีปฏิเสธว่า "เจตสิกนั้นไม่อาจให้ได้เหมือนข้าวเป็นต้น" เมื่อสกวาทีถามย้ำให้มั่นคงอีก ปรวาทีนั้นก็รับรองโดยนัยแห่งสูตรว่า "ย่อมให้อภัย" แต่ในผัสสปัญหาเป็นต้น ปรวาทีไม่เห็นโวหารว่า "ย่อมให้ผัสสะ" เป็นต้น จึงปฏิเสธอย่างเดียว 479. Aniṭṭhaphalantiādi acetasikassa dhammassa dānabhāvadīpanatthaṃ vuttaṃ. Na hi acetasiko annādidhammo āyatiṃ vipākaṃ deti, iṭṭhaphalabhāvaniyamanatthaṃ panetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Ayampi hettha adhippāyo – yadi acetasiko annādidhammo dānaṃ bhaveyya, hitacittena aniṭṭhaṃ akantaṃ bhesajjaṃ dentassa nimbabījādīhi viya nimbādayo aniṭṭhameva phalaṃ nibbatteyya. Yasmā panettha hitapharaṇacāgacetanā dānaṃ, tasmā aniṭṭhepi deyyadhamme dānaṃ iṭṭhaphalameva hotīti. 479. คำว่า อนิฏฺฐผลํ เป็นต้น กล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นทานของธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก จริงอยู่ ธรรมที่ไม่ใช่เจตสิกมีข้าวเป็นต้น ย่อมไม่ให้วิบากในอนาคต แต่พึงทราบว่า คำนี้ท่านกล่าวไว้เพื่อกำหนดความเป็นผลที่น่าปรารถนา อธิบายในข้อนี้มีแม้ดังนี้ว่า หากธรรมที่ไม่ใช่เจตสิกมีข้าวเป็นต้นพึงเป็นทานไซร้ เมื่อบุคคลมีจิตเกื้อกูลให้ยาที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าพอใจ ก็พึงบังเกิดผลที่ไม่น่าปรารถนานั่นเอง เหมือนต้นสะเดาเป็นต้น (ย่อมเกิด) จากเมล็ดสะเดาเป็นต้น เพราะในทานนี้ จาคเจตนาที่แผ่ไปซึ่งประโยชน์เป็นทาน ฉะนั้น แม้ในเมื่อเทยยธรรมไม่น่าปรารถนา ทานก็ย่อมมีผลที่น่าปรารถนานั่นเอง Evaṃ paravādinā cetasikadhammassa dānabhāve patiṭṭhāpite sakavādī itarena pariyāyena deyyadhammassa dānabhāvaṃ sādhetuṃ dānaṃ iṭṭhaphalaṃ vuttaṃ bhagavatātiādimāha. Paravādī pana cīvarādīnaṃ iṭṭhavipākataṃ apassanto paṭikkhipati. Suttasādhanaṃ paravādīvādepi yujjati sakavādīvādepi, na pana ekenatthena. Deyyadhammo iṭṭhaphaloti iṭṭhaphalabhāvamattameva paṭikkhittaṃ. Tasmā tena hi na vattabbanti iṭṭhaphalabhāveneva na vattabbatā yujjati. Dātabbaṭṭhena pana deyyadhammo dānameva. Dinnañhi dānānaṃ saṅkarabhāvamocanatthameva ayaṃ kathāti. เมื่อปรวาทีสถาปนาความเป็นทานของเจตสิกธรรมไว้อย่างนี้แล้ว สกวาทีจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "พระผู้มีพระภาคตรัสว่าทานมีผลที่น่าปรารถนา" เพื่อจะให้สำเร็จความเป็นทานของเทยยธรรมโดยปริยายอื่น ส่วนปรวาทีไม่เห็นความเป็นวิบากที่น่าปรารถนาของจีวรเป็นต้น จึงปฏิเสธ การอ้างสูตรเป็นหลักฐานย่อมสมควรแม้ในวาทะของปรวาที แม้ในวาทะของสกวาที แต่ไม่ใช่โดยอรรถอย่างเดียวกัน ที่ว่า "เทยยธรรมมีผลที่น่าปรารถนา" นั้น เป็นเพียงการปฏิเสธความเป็นผลที่น่าปรารถนาเท่านั้น เพราะฉะนั้น ที่ว่า "ถ้าเช่นนั้น ก็ไม่ควรกล่าว" จึงสมควรที่จะไม่กล่าวโดยความเป็นผลที่น่าปรารถนานั่นเอง แต่โดยอรรถว่าเป็นสิ่งที่พึงให้ เทยยธรรมก็เป็นทานนั่นเอง จริงอยู่ กถานี้มีขึ้นก็เพื่อปลดเปลื้องความเป็นสังกระของทานทั้งหลายที่ให้แล้วนั่นเอง Dānakathāvaṇṇanā. อรรถกถาทานกถา 5. Paribhogamayapuññakathāvaṇṇanā 5. อรรถกถาปริโภคมยปุญญกถา 483. Idāni paribhogamayapuññakathā nāma hoti. Tattha ‘‘tesaṃ divā ca ratto ca, sadā puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti (saṃ. ni. 1.47) ca ‘‘yassa bhikkhave, bhikkhu cīvaraṃ paribhuñjamāno’’ti (a. ni. 4.51) ca evamādīni suttāni ayoniso gahetvā yesaṃ paribhogamayaṃ nāma puññaṃ atthī’’ti laddhi, seyyathāpi rājagirikasiddhatthikasammitiyānaṃ; te sandhāya paribhogamayanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘puññaṃ nāma phassādayo kusalā dhammā, na tato paraṃ, tasmā phassādīhi te vaḍḍhitabba’’nti codetuṃ paribhogamayo phassotiādi āraddhaṃ. Taṃ sabbaṃ itarena tesaṃ avaḍḍhanato paṭikkhittaṃ. Latāviyātiādīni ‘‘kiriyāya vā bhāvanāya vā vināpi yathā latādīni sayameva vaḍḍhanti, kiṃ te evaṃ vaḍḍhantī’’ti codanatthaṃ vuttāni. Tathā panassa avaḍḍhanato na hevāti paṭikkhittaṃ. 483. บัดนี้ เป็นวาระแห่งปริโภคมยปุญญกถา ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า "บุญชื่อปริโภคมัยมีอยู่" โดยถือเอาสูตรทั้งหลายมีอาทิว่า "บุญย่อมเจริญแก่ทายกเหล่านั้นทุกเมื่อ ทั้งกลางวันและกลางคืน" และ "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุบริโภคจีวรของทายกใด" เป็นต้น โดยไม่แยบคาย เหมือนอย่างลัทธิของพวกราชคิริกะ สิทธัตถิกะ และสัมมิติยะ, สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า "บุญเป็นปริโภคมัยหรือ" ปรวาทีรับรอง ลำดับนั้น สกวาทีจึงเริ่มคำถามว่า "ผัสสะเป็นปริโภคมัยหรือ" เป็นต้น เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า "ชื่อว่าบุญ ได้แก่ กุศลธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นต้น นอกจากนั้นไม่มี ฉะนั้น บุญนั้นพึงเจริญได้ด้วยผัสสะเป็นต้น" คำถามทั้งหมดนั้น ปรวาทีปฏิเสธ เพราะธรรมเหล่านั้นไม่เจริญขึ้น คำว่า ลตาวิย เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อโจทนาว่า "เถาวัลย์เป็นต้นย่อมเจริญเองได้ แม้ปราศจากกิริยาหรือภาวนาฉันใด ธรรมเหล่านั้นย่อมเจริญขึ้นอย่างนั้นหรือ" แต่เพราะธรรมนั้นไม่เจริญขึ้นอย่างนั้น ปรวาทีจึงปฏิเสธว่า "หามิได้" 484. Na samannāharatīti pañhe paṭiggāhakānaṃ paribhogena purimacetanā vaḍḍhati, evaṃ taṃ hoti puññanti laddhivasena paṭijānāti. Tato anāvaṭṭentassātiādīhi puṭṭho dāyakassa cāgacetanaṃ sandhāya paṭikkhipati. Tattha anāvaṭṭentassāti dānacetanāya purecārikena āvajjanena bhavaṅgaṃ anāvaṭṭentassa aparivaṭṭentassa. Anābhogassāti nirābhogassa. Asamannāharantassāti na samannāharantassa. Āvajjanañhi bhavaṅgaṃ vicchinditvā attano gatamagge uppajjamānaṃ dānacetanaṃ samannāharati nāma. Evaṃkiccena iminā cittena asamannāharantassa puññaṃ hotīti pucchati. Amanasikarontassāti manaṃ akarontassa. Āvajjanena hi tadanantaraṃ uppajjamānaṃ manaṃ karoti nāma. Evaṃ akarontassāti attho. Upayogavacanasmiñhi etaṃ bhummaṃ. Acetayantassāti cetanaṃ anuppādentassa. Apatthentassāti patthanāsaṅkhātaṃ kusalacchandaṃ akarontassa. Appaṇidahantassāti dānacetanāvasena cittaṃ aṭṭhapentassāti attho. Nanu āvaṭṭentassāti vāre ābhogassāti ābhogavato. Atha vā ābhogā assa, ābhogassa vā anantaraṃ taṃ puññaṃ hotīti attho. 484. ในปัญหาว่า "ไม่มนสิการหรือ" ปรวาทีรับรองตามลัทธิของตนว่า "เจตนาก่อนหน้าย่อมเจริญขึ้นด้วยการบริโภคของปฏิคาหกทั้งหลาย บุญนั้นย่อมมีได้อย่างนี้" ต่อจากนั้น เมื่อถูกถามด้วยคำว่า อนาวฏฺเฏนฺตสฺส เป็นต้น ปรวาทีก็ปฏิเสธโดยปรารภจาคเจตนาของทายก ในคำเหล่านั้น บทว่า อนาวฏฺเฏนฺตสฺส ได้แก่ ผู้ไม่น้อมไป คือ ไม่ยังภวังค์ให้หมุนกลับด้วยอาวัชชนะอันเป็นตัวนำของทานเจตนา บทว่า อนาโภคสฺส ได้แก่ ผู้ไม่มีอาโภคะ บทว่า อสมนฺนาหรนฺตสฺส ได้แก่ ผู้ไม่มนสิการ จริงอยู่ อาวัชชนะตัดภวังค์แล้ว ย่อมชื่อว่ามนสิการทานเจตนาที่เกิดขึ้นในวิถีที่ตนดำเนินไป สกวาทีถามว่า "บุญย่อมมีแก่ผู้ไม่มนสิการด้วยจิตอันมีกิจอย่างนี้หรือ" บทว่า อมนสิกโรนฺตสฺส ได้แก่ ผู้ไม่กระทำไว้ในใจ จริงอยู่ โดยอาวัชชนะ ย่อมชื่อว่ากระทำไว้ในใจซึ่งจิตที่เกิดขึ้นในลำดับต่อจากนั้น ความว่า ผู้ไม่กระทำอย่างนั้น ภุมมวิภัตตินี้ลงในอรรถแห่งอุปโยควจนะ บทว่า อเจตยนฺตสฺส ได้แก่ ผู้ไม่ยังเจตนาให้เกิดขึ้น บทว่า อปตฺเถนฺตสฺส ได้แก่ ผู้ไม่กระทำกุศลฉันทะอันชื่อว่าความปรารถนา บทว่า อปฺปณิทหนฺตสฺส ความว่า ผู้ไม่ตั้งจิตไว้โดยนัยแห่งทานเจตนา ในวาระว่า นนุ อาวฏฺเฏนฺตสฺส บทว่า อาโภคสฺส ได้แก่ ผู้มีอาโภคะ อีกอย่างหนึ่ง ความว่า อาโภคะพึงมีแก่เขา หรือบุญนั้นย่อมมีในลำดับแห่งอาโภคะ 485. Dvinnaṃ phassānantiādīsupi ekakkhaṇe dāyakassa dvinnaṃ phassādīnaṃ abhāvā paṭikkhipati, dāyakassa ca paribhuñjantassa cāti ubhinnaṃ phassādayo sandhāya paṭijānāti. Apicassa pañcannaṃ viññāṇānaṃ samodhānaṃ hotīti laddhi, tassāpi vasena paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī pariyāyassa dvāraṃpidahitvā ujuvipaccanīkavasena codetuṃ kusalādipañhaṃ pucchati. Tatrāpi kusalākusalānaṃ ekassekakkhaṇe sampayogābhāvaṃ sandhāya paṭikkhipati. Paribhogamayaṃ pana cittavippayuttaṃ uppajjatīti laddhiyā paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī suttena niggaṇhāti. 485. แม้ในคำว่า ผัสสะ ๒ เป็นต้น (ปรวาที) ก็ปฏิเสธโดยอ้างว่า ในขณะเดียวกัน ทายกไม่มีผัสสะเป็นต้น ๒ อย่าง แต่ยอมรับโดยอ้างถึงผัสสะเป็นต้นของคนทั้งสอง คือ ทั้งของทายกและของผู้บริโภค. อีกอย่างหนึ่ง เขามีลัทธิว่า วิญญาณ ๕ ย่อมประชุมกันได้ เขาก็ยอมรับโดยอาศัยลัทธินั้นด้วย. ลำดับนั้น สกวาทีปิดประตูแห่งปริยายแล้ว ถามปัญหากุศลเป็นต้น เพื่อจะโจทนาเขาโดยทางตรงกันข้ามทีเดียว. แม้ในปัญหานั้น (ปรวาที) ก็ปฏิเสธโดยอ้างว่า กุศลและอกุศลย่อมไม่สัมปยุตกันแก่บุคคลคนเดียวในขณะเดียวกัน. แต่เขายอมรับตามลัทธิของตนว่า บุญอันสำเร็จด้วยการบริโภคย่อมเกิดขึ้นเป็นจิตตวิปปยุต. ลำดับนั้น สกวาทีจึงข่มเขาด้วยพระสูตร. 486. Suttasādhane ārāmaropakādīnaṃ anussaraṇapaṭisaṅkharaṇādivasena antarantarā uppajjamānaṃ puññaṃ sandhāya sadā puññaṃ pavaḍḍhatīti vuttaṃ. Appamāṇo tassa puññābhisandoti idaṃ appamāṇavihārino dinnapaccayattā ca ‘‘evarūpo me cīvaraṃ paribhuñjatī’’ti anumodanavasena ca vuttaṃ. Taṃ so paribhogamayanti sallakkheti. Yasmā pana paṭiggāhakena paṭiggahetvā aparibhuttepi deyyadhamme puññaṃ hotiyeva, tasmā sakavādīvādova balavā, tattha paṭiggāhakena paṭiggahiteti attho daṭṭhabbo. Sesaṃ uttānatthamevāti. 486. ในการอ้างพระสูตรเป็นหลักฐาน คำว่า "บุญย่อมเจริญทุกเมื่อ" ท่านกล่าวหมายถึงบุญที่เกิดขึ้นในระหว่างๆ ด้วยอำนาจแห่งการระลึกถึง การบูรณะ เป็นต้น ซึ่งเกี่ยวกับการปลูกอารามเป็นต้น. ส่วนคำว่า "กระแสบุญของเขานั้นประมาณมิได้" นี้ ท่านกล่าวเพราะปัจจัยนั้นถวายแก่ผู้มีอัปปมาณวิหาร และกล่าวโดยนัยแห่งการอนุโมทนาว่า "ภิกษุรูปเช่นนี้ย่อมใช้จีวรของเรา". ปรวาทีนั้นย่อมกำหนดความข้อนั้นว่าเป็นบุญสำเร็จด้วยการบริโภค. แต่เพราะว่า แม้เมื่อไทยธรรมที่ปฏิคาหกรับแล้วยังมิได้บริโภค บุญก็ย่อมมีได้ทีเดียว ฉะนั้น วาทะของสกวาทีจึงมีกำลังกว่า, ในข้อนั้น พึงเห็นความว่า "เมื่อปฏิคาหกรับแล้ว". ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. Paribhogamayapuññakathāvaṇṇanā. อรรถกถาปริโภคมยปุญญกถา 6. Itodinnakathāvaṇṇanā 6. อรรถกถาอิโตทินนกถา 488-491. Idāni ito dinnakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘ito dinnena yāpenti, petā kālaṅkatā tahi’’nti (pe. va. 19) vacanaṃ nissāya ‘‘yaṃ ito cīvarādi dinnaṃ teneva yāpentī’’ti laddhi, seyyathāpi rājagirikasiddhatthikānaṃ; te sandhāya ito dinnenāti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Puna cīvarādivasena anuyutto paṭikkhipati. Añño aññassa kārakoti aññassa vipākadāyakānaṃ kammānaṃ añño kārako, na attanāva attano kammaṃ karotīti vuttaṃ hoti. Evaṃ puṭṭho pana itaro suttavirodhabhayena paṭikkhipati. Dānaṃ dentanti dānaṃ dadamānaṃ disvāti attho. Tattha yasmā attano anumoditattā ca tesaṃ tattha bhogā uppajjanti, tasmāssa iminā kāraṇena laddhiṃ patiṭṭhapentassāpi appatiṭṭhitāva hoti. Na hi te ito dinneneva vatthunā yāpenti. Sesesupi suttasādhanesu eseva nayoti. ๔๘๘-๔๙๑. บัดนี้ เป็นกถาชื่อ อิโตทินนกถา. ในกถานั้น พวกใดอาศัยพระดำรัสว่า "เปรตผู้ล่วงลับไปแล้ว ย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปในเปตโลกนั้น ด้วยทานที่ให้ไปจากโลกนี้" (เปตวัตถุ ๑๙) จึงมีลัทธิว่า "สัตว์เหล่านั้นย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรเป็นต้นที่ให้ไปจากโลกนี้นั่นแหละ" เหมือนอย่างพวกราชคิริกะและพวกสิทธัตถิกะ; สกวาทีหมายถึงพวกนั้นจึงตั้งปุจฉาว่า "ด้วยทานที่ให้ไปจากโลกนี้หรือ" ปรวาทีก็รับรอง. เมื่อถูกซักถามอีกโดยนัยจีวรเป็นต้น เขาก็ปฏิเสธ. คำว่า "คนอื่นเป็นผู้ทำกรรมให้แก่คนอื่น" ความว่า คนอื่นเป็นผู้ทำกรรมที่ให้วิบากแก่คนอื่น, เป็นอันกล่าวว่า ตนเองไม่ได้ทำกรรมของตนเอง. แต่ปรวาทีเมื่อถูกถามอย่างนี้ ก็ปฏิเสธเสียเพราะกลัวจะขัดกับพระสูตร. คำว่า "ให้ทาน" ความว่า เห็นบุคคลผู้กำลังให้ทาน. ในข้อนั้น เพราะโภคะของเปรตเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นในภพนั้นเพราะตนเองอนุโมทนาด้วย ฉะนั้น แม้เมื่อปรวาทีจะตั้งลัทธิของตนด้วยเหตุนี้ ลัทธิของเขาก็เป็นอันตั้งอยู่ไม่ได้. เพราะเปรตเหล่านั้นไม่ได้ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยวัตถุที่ให้ไปจากโลกนี้โดยตรง. แม้ในหลักฐานจากพระสูตรที่เหลือ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. Ito dinnakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอิโตทินนกถา. 7. Pathavīkammavipākotikathāvaṇṇanā 7. อรรถกถาปฐวีกัมมวิปาโกติกถา 492. Idāni pathavī kammavipākotikathā nāma hoti. Tattha yasmā ‘‘atthi issariyasaṃvattaniyaṃ kammaṃ, ādhipaccasaṃvattaniyaṃ kamma’’nti ettha issarānaṃ bhāvo issariyaṃ nāma, adhipatīnañca bhāvo ādhipaccaṃ nāma, pathavissariyaādhipaccasaṃvattanikañca kammaṃ atthīti vuttaṃ. Tasmā yesaṃ ‘‘pathavī kammavipāko’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pathavīti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sukhavedanīyātiādi kammavipākasabhāvadassanavasena vuttaṃ. ‘‘Phasso hotī’’tiādinā nayena niddiṭṭhesu vipākesu phasso sukhavedanīyādibhedo hoti. So ca saññādayo ca sukhavedanādīhi sampayuttā, vedanādayo saññādīhi, sabbepi sārammaṇā, atthi ca nesaṃ purecārikaāvaṭṭanādisaṅkhātaṃ āvajjanaṃ, kammapaccayabhūtā cetanā, yo tattha iṭṭhavipāko, tassa patthanā, paṇidhānavasena pavattā mūlataṇhā, kiṃ te evarūpā pathavīti pucchati. Itaro paṭikkhipati. Paṭilomapucchādīni uttānatthāneva. 492. บัดนี้ เป็นกถาชื่อ ปฐวีกัมมวิปาโกติกถา. ในกถานั้น เพราะในคำว่า "กรรมที่ยังความเป็นใหญ่ให้เป็นไปมีอยู่, กรรมที่ยังความเป็นอธิบดีให้เป็นไปมีอยู่" นี้ ภาวะของความเป็นใหญ่ชื่อว่า อิสริยะ, และภาวะของความเป็นอธิบดีชื่อว่า อาธิปัจจะ, และท่านกล่าวว่า กรรมที่ยังความเป็นใหญ่และความเป็นอธิบดีในแผ่นดินให้เป็นไปก็มีอยู่. ฉะนั้น พวกใดมีลัทธิว่า "แผ่นดินเป็นวิบากของกรรม" เหมือนอย่างพวกอันธกะ; สกวาทีหมายถึงพวกนั้นจึงตั้งปุจฉาว่า "แผ่นดิน (เป็นวิบากของกรรม) หรือ" ปรวาทีก็รับรอง. คำว่า "เป็นสุขเวทนียะ" เป็นต้น ท่านกล่าวโดยนัยแสดงสภาวะของกรรมวิบาก. ในบรรดาวิบากที่ทรงแสดงไว้โดยนัยมีคำว่า "ผัสสะย่อมมี" เป็นต้น ผัสสะย่อมมีประเภทเป็นสุขเวทนียะเป็นต้น. ผัสสะนั้นและสัญญาเป็นต้น ย่อมสัมปยุตด้วยสุขเวทนาเป็นต้น, เวทนาเป็นต้นย่อมสัมปยุตด้วยสัญญาเป็นต้น, ทั้งหมดล้วนเป็นสอารมณ์, และมีอาวัชชนะที่เรียกว่า ปุเรจาริกะ (การเกิดขึ้นก่อน) และอาวัฏฏนะ (การน้อมไป) เป็นต้น, มีเจตนาอันเป็นปัจจัยแห่งกรรม, มีความปรารถนาในอิฏฐวิบากนั้น, มีมูลตัณหาที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งปณิธาน, (สกวาที) ถามว่า "แผ่นดินของท่านมีลักษณะเช่นนั้นหรือ". ปรวาทีปฏิเสธ. ปฏิโลมปุจฉาเป็นต้นมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. 493. Kammavipāko paresaṃ sādhāraṇoti pañhe phassādayo sandhāya paṭikkhipati, kammasamuṭṭhānaṃ rūpañca pathavīādīnaṃyeva ca sādhāraṇabhāvaṃ sandhāya paṭijānāti. Asādhāraṇamaññesanti suttaṃ parasamayato āharitvā dassitaṃ. Sabbe sattā pathaviṃ paribhuñjantīti pañhe pathaviṃ anissite sandhāya paṭikkhipati, nissite sandhāya paṭijānāti. Pathaviṃ aparibhuñjitvā parinibbāyantīti pañhe āruppe parinibbāyantānaṃ vasena paṭijānāti. Kammavipākaṃ akhepetvāti idaṃ parasamayavasena vuttaṃ. Kammavipākañhi khepetvāva parinibbāyantīti tesaṃ laddhi. Sakasamaye pana katokāsassa kammassa uppannaṃ vipākaṃ akhepetvā parinibbānaṃ natthi. Tesañca laddhiyā pathavī sādhāraṇavipākattā uppannavipākoyeva hoti. Taṃ vipākabhāvena ṭhitaṃ akhepetvā parinibbānaṃ na yujjatīti codetuṃ vaṭṭati. Itaro laddhivasena paṭikkhipati. Cakkavattisattassa kammavipākanti pañhe asādhāraṇaṃ phassādiṃ sandhāya paṭikkhipati, sādhāraṇaṃ sandhāya paṭijānāti. Pathavīsamuddasūriyacandimādayo hi sabbesaṃ sādhāraṇakammavipākoti tesaṃ laddhi. 493. ในปัญหาว่า "วิบากของกรรมเป็นสิ่งทั่วไปแก่ผู้อื่นหรือ" ปรวาทีปฏิเสธโดยอ้างถึงผัสสะเป็นต้น แต่ยอมรับโดยอ้างถึงรูปอันมีกรรมเป็นสมุฏฐานและความเป็นของทั่วไปแห่งปฐวีเป็นต้นนั่นเอง. พระสูตรว่า "ไม่ทั่วไปแก่คนอื่น" ท่านนำมาจากลัทธิอื่นมาแสดงไว้. ในปัญหาว่า "สัตว์ทั้งปวงย่อมบริโภคแผ่นดินหรือ" ปรวาทีปฏิเสธโดยอ้างถึงสัตว์ที่ไม่ได้อาศัยแผ่นดิน แต่ยอมรับโดยอ้างถึงสัตว์ที่อาศัย. ในปัญหาว่า "สัตว์ทั้งหลายปรินิพพานโดยไม่บริโภคแผ่นดินหรือ" ปรวาทียอมรับโดยอาศัยพวกที่ปรินิพพานในอรูปภพ. คำว่า "โดยยังไม่ยังกรรมวิบากให้สิ้นไป" นี้ ท่านกล่าวตามนัยของลัทธิอื่น. เพราะลัทธิของพวกเขามีว่า "สัตว์ทั้งหลายย่อมปรินิพพานต่อเมื่อยังกรรมวิบากให้สิ้นไปแล้วเท่านั้น". แต่ในลัทธิของตน การปรินิพพานโดยยังไม่ยังวิบากที่เกิดขึ้นแล้วของกรรมที่ได้โอกาสให้สิ้นไปนั้น ย่อมไม่มี. และตามลัทธิของพวกเขา แผ่นดินเพราะเป็นวิบากทั่วไป จึงเป็นวิบากที่เกิดขึ้นแล้วนั่นเอง. ย่อมควรเพื่อจะโจทนาว่า การปรินิพพานโดยยังไม่ยังวิบากนั้นซึ่งตั้งอยู่ในภาวะเป็นวิบากให้สิ้นไป ย่อมไม่สมควร. ปรวาทีปฏิเสธโดยอาศัยลัทธิของตน. ในปัญหาว่า "เป็นกรรมวิบากแห่งจักรวรรดิรัตนะ ๗ หรือ" ปรวาทีปฏิเสธโดยอ้างถึงผัสสะเป็นต้นอันไม่ทั่วไป แต่ยอมรับโดยอ้างถึงสิ่งที่ทั่วไป. เพราะลัทธิของพวกเขามีว่า แผ่นดิน มหาสมุทร พระอาทิตย์ พระจันทร์ เป็นต้น เป็นกรรมวิบากทั่วไปของสัตว์ทั้งปวง. 494. Issariyasaṃvattaniyanti ettha issariyaṃ nāma bahudhanatā. Ādhipaccaṃ nāma sesajane attano vase vattetvā tehi garukātabbaṭṭhena adhipatibhāvo. Tattha kammaṃ paṭilābhavasena taṃsaṃvattanikaṃ nāma hoti, na janakavasena. Tasmā vipākabhāve asādhakametanti. 494. ในคำว่า อิสริยสังวัตตนียะ นั้น คำว่า อิสริยะ ได้แก่ ความเป็นผู้มีทรัพย์มาก คำว่า อาธิปัจจะ ได้แก่ ความเป็นอธิบดี เพราะยังชนที่เหลือให้เป็นไปในอำนาจของตน และเพราะเป็นผู้ที่ชนเหล่านั้นพึงเคารพ ในความเป็นอธิบดีนั้น กรรมชื่อว่าเป็นไปพร้อมเพื่อความเป็นอธิบดีนั้น โดยเป็นปัจจัยให้ได้มา ไม่ใช่โดยเป็นชนกปัจจัย เพราะฉะนั้น คำนี้จึงไม่สามารถใช้เป็นเครื่องยืนยันในความเป็นวิบากได้ Pathavī kammavipākotikathāvaṇṇanā. อรรถกถาปฐวีกัมมวิปาโกติกถา 8. Jarāmaraṇaṃ vipākotikathāvaṇṇanā 8. อรรถกถาชรามรณังวิปาโกติกถา 495. Idāni jarāmaraṇaṃ vipākotikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘atthi dubbaṇṇasaṃvattaniyaṃ kammaṃ appāyukasaṃvattaniyaṃ kamma’’nti ettha dubbaṇṇatā nāma jarā. Appāyukatā nāma maraṇaṃ. Taṃsaṃvattaniyañca kammaṃ atthi. Tasmā jarāmaraṇaṃ vipākoti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Paṭilomapañhe anārammaṇanti rūpadhammānaṃ tāva anārammaṇameva, arūpānaṃ pana jarāmaraṇaṃ sampayogalakkhaṇābhāvā anārammaṇameva. 495. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า ชรามรณะเป็นวิบาก ในกถานั้น ชนเหล่าใดมีความเห็นว่า ในคำว่า "กรรมที่ยังความเป็นผู้มีผิวพรรณทรามให้เป็นไปก็มี กรรมที่ยังความเป็นผู้มีอายุน้อยให้เป็นไปก็มี" นั้น ความเป็นผู้มีผิวพรรณทราม ชื่อว่า ชรา ความเป็นผู้มีอายุน้อย ชื่อว่า มรณะ และกรรมที่ยังชรามรณะนั้นให้เป็นไปก็มี เพราะฉะนั้น ชรามรณะเป็นวิบาก นี้เป็นลัทธิของชนเหล่านั้น เหมือนอย่างพวกอันธกะ คำถามของสกวาทีปรารภชนเหล่านั้น คำปฏิญญาเป็นของปรวาที ในปฏิโลมปุจฉาที่ว่า ไม่มีอารมณ์นั้น รูปธรรมทั้งหลายย่อมไม่มีอารมณ์อยู่แล้ว ส่วนชรามรณะของอรูปธรรมทั้งหลาย ก็ไม่มีอารมณ์เช่นกัน เพราะไม่มีลักษณะที่สัมปยุตด้วยกัน 496. Akusalānaṃ dhammānaṃ jarāmaraṇaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ vipākoti pañhe jarāmaraṇena nāma aniṭṭhavipākena bhavitabbanti laddhiyā paṭijānāti. Teneva kāraṇena kusalānaṃ dhammānaṃ jarāmaraṇassa kusalavipākataṃ paṭikkhipati. Parato cassa akusalavipākataññeva paṭijānāti. 496. ในปัญหาว่า ชรามรณะของอกุศลธรรมทั้งหลาย เป็นวิบากของอกุศลธรรมทั้งหลายหรือ เขาย่อมปฏิญญาตามลัทธิของตนว่า ชรามรณะพึงเป็นอนิฏฐวิบาก ด้วยเหตุนั้นเอง เขาจึงปฏิเสธความเป็นกุศลวิบากของชรามรณะแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย และต่อจากนั้น เขาก็ปฏิญญาความเป็นอกุศลวิบากของชรามรณะนั้นนั่นแหละ Kusalānañca akusalānañcāti pucchāvasena ekato kataṃ, ekakkhaṇe pana taṃ natthi. Abyākatānaṃ avipākānaṃ jarāmaraṇaṃ vipākoti vattabbatāya pariyāyo natthi, tasmā abyākatavasena pucchā na katā. คำว่า ของกุศลธรรมและอกุศลธรรมทั้งหลาย นี้ ท่านรวมกันไว้โดยอำนาจแห่งคำถาม แต่ในขณะเดียวกันนั้นไม่มี ไม่มีเหตุที่จะพึงกล่าวว่า ชรามรณะของอัพยากตธรรมที่ไม่ใช่วิบาก เป็นวิบาก เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ตั้งคำถามโดยนัยแห่งอัพยากตธรรม 497. Dubbaṇṇasaṃvattaniyanti ettha dubbaṇṇiyaṃ nāma aparisuddhavaṇṇatā. Appāyukatā nāma āyuno ciraṃ pavattituṃ asamatthatā. Tattha akusalakammaṃ kammasamuṭṭhānassa dubbaṇṇarūpassa kammapaccayo hoti, asadisattā panassa taṃvipāko na hoti. Utusamuṭṭhānādino pana taṃpaṭilābhavasena āyuno ca upacchedakavasena paccayo hoti. Evametaṃ pariyāyena taṃsaṃvattanikaṃ nāma hoti, na vipākaphassādīnaṃ viya janakavasena, tasmā vipākabhāve asādhakaṃ. Sesamettha heṭṭhā vuttasadisamevāti. 497. ในคำว่า ทุพพัณณสังวัตตนียะ นั้น ทุพพัณณิยะ ได้แก่ ความมีผิวพรรณไม่บริสุทธิ์ อัปปายุกตา ได้แก่ ความไม่สามารถแห่งอายุที่จะเป็นไปได้นาน ในเรื่องนั้น อกุศลกรรมเป็นกรรมปัจจัยแก่ทุพพัณณรูปอันมีกรรมเป็นสมุฏฐาน แต่เพราะความไม่เสมอกัน วิบากของกรรมนั้นจึงไม่มี ส่วนรูปที่มีอุตุเป็นสมุฏฐานเป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยที่ทำให้ได้มาซึ่งทุพพัณณรูปนั้น และโดยนัยที่เป็นตัวตัดรอนอายุ ด้วยประการฉะนี้ กรรมนี้ชื่อว่าเป็นไปพร้อมเพื่อสิ่งนั้นโดยปริยาย ไม่ใช่โดยความเป็นชนกปัจจัยเหมือนวิปากผัสสะเป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถใช้เป็นเครื่องยืนยันในความเป็นวิบากได้ ส่วนที่เหลือในเรื่องนี้ ก็เหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง Jarāmaraṇaṃ vipākotikathāvaṇṇanā. อรรถกถาชรามรณังวิปาโกติกถา 9. Ariyadhammavipākakathāvaṇṇanā 9. อรรถกถาอริยธัมมวิปากกถา 498. Idāni ariyadhammavipākakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ kilesappahānamattameva sāmaññaphalaṃ, na cittacetasikā dhammāti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya natthi ariyadhammavipākoti pucchā sakavādissa. Tattha ariyadhammavipākoti maggasaṅkhātassa ariyadhammassa vipāko. Kilesakkhayamattaṃ ariyaphalanti laddhiyā paṭiññā itarassa. Sāmaññanti samaṇabhāvo, maggassetaṃ nāmaṃ. ‘‘Sāmaññañca vo, bhikkhave, desessāmi sāmaññaphalañcā’’ti hi vuttaṃ. Brahmaññepi eseva nayo. 498. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า อริยธัมมวิปากกถา ในกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า สามัญผลเป็นเพียงการละกิเลสเท่านั้น ไม่ใช่จิตตเจตสิกธรรม เหมือนอย่างพวกอันธกะ คำถามของสกวาทีว่า วิบากของอริยธรรมไม่มีหรือ ปรารภชนเหล่านั้น ในคำนั้น อริยธัมมวิปากะ คือ วิบากของอริยธรรมอันได้แก่มรรค คำปฏิญญาของปรวาทีเป็นไปตามลัทธิว่า อริยผลเป็นเพียงความสิ้นไปแห่งกิเลส สามัญญะ คือ ความเป็นสมณะ นี้เป็นชื่อของมรรค เพราะมีคำตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงสามัญญะและสามัญผลแก่เธอทั้งหลาย" แม้ในพรหมัญญะ ก็นัยนี้เช่นกัน Sotāpattiphalaṃ na vipākotiādīsu sotāpattimaggādīnaṃ apacayagāmitaṃ sandhāya ariyaphalānaṃ navipākabhāvaṃ paṭijānāti, dānaphalādīnaṃ paṭikkhipati. So hi ācayagāmittikassa evaṃ atthaṃ dhāreti – vipākasaṅkhātaṃ ācayaṃ gacchanti, taṃ vā ācinantā gacchantīti ācayagāmino, vipākaṃ apacinantā gacchantīti apacayagāminoti. Tasmā evaṃ paṭijānāti ca paṭikkhipati ca. ในปัญหาเป็นต้นว่า โสดาปัตติผลไม่ใช่วิบากหรือ เขาย่อมปฏิญญาความเป็นไม่ใช่วิบากของอริยผลทั้งหลาย โดยปรารภความเป็นอปจยคามีของโสดาปัตติมรรคเป็นต้น และปฏิเสธผลของทานเป็นต้น เพราะว่า เขาย่อมทรงความหมายของอาจยคามีไว้ดังนี้ว่า ธรรมที่ถึงความสั่งสมอันได้แก่วิบาก หรือธรรมที่สั่งสมวิบากนั้นอยู่ ชื่อว่า อาจยคามี ธรรมที่นำออกจากวิบาก ชื่อว่า อปจยคามี เพราะฉะนั้น เขาจึงปฏิญญาและปฏิเสธอย่างนี้ 500. Kāmāvacaraṃ kusalaṃ savipākaṃ ācayagāmītiādikā pucchā paravādissa, paṭiññā ca paṭikkhepo ca sakavādissa. Lokiyañhi kusalaṃ vipākacutipaṭisandhiyo ceva vaṭṭañca ācinantaṃ gacchatīti ācayagāmi. Lokuttarakusalaṃ cutipaṭisandhiyo ceva vaṭṭañca apacinantaṃ gacchatīti apacayagāmi. Evametaṃ savipākameva hoti, na apacayagāmivacanamattena avipākaṃ. Imamatthaṃ sandhāyettha sakavādino paṭiññā ca paṭikkhepo ca veditabbāti. 500. คำถามเป็นต้นว่า กามาวจรกุศลมีวิบาก เป็นอาจยคามีหรือ เป็นของปรวาที ส่วนคำปฏิญญาและคำปฏิเสธเป็นของสกวาที จริงอยู่ โลกิยกุศลย่อมสั่งสมวิบาก จุติ ปฏิสนธิ และวัฏฏะ จึงชื่อว่า อาจยคามี โลกุตตรกุศลย่อมนำออกจากจุติ ปฏิสนธิ และวัฏฏะ จึงชื่อว่า อปจยคามี ด้วยประการฉะนี้ โลกุตตรกุศลนั้นย่อมมีวิบากนั่นแหละ ไม่ใช่ไม่มีวิบากเพียงเพราะคำว่า อปจยคามี พึงทราบคำปฏิญญาและคำปฏิเสธของสกวาทีในเรื่องนี้ โดยปรารภเนื้อความนี้ Ariyadhammavipākakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอริยธัมมวิปากกถา 10. Vipāko vipākadhammadhammotikathāvaṇṇanā 10. อรรถกถาวิปาโกวิปากธัมมธัมโมติกถา 501. Idāni vipāko vipākadhammadhammotikathā nāma hoti. Tattha yasmā vipāko vipākassa aññamaññādipaccayavasena paccayo hoti, tasmā vipākopi vipākadhammadhammoti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tassa vipākoti tassa vipākadhammadhammassa vipākassa yo vipāko, sopi te vipākadhammadhammo hotīti pucchati. Itaro āyatiṃ vipākadānābhāvaṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho tappaccayāpi aññassa vipākassa uppattiṃ sandhāya paṭijānāti. Evaṃ sante panassa kusalākusalassa viya tassāpi vipākassa vipāko, tassāpi vipākoti vaṭṭānupacchedo āpajjatīti puṭṭho samayavirodhabhayena paṭikkhipati. 501. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า วิบากเป็นวิปากธัมมธรรม ในกถานั้น เพราะเหตุที่วิบากเป็นปัจจัยแก่วิบากโดยความเป็นอัญญมัญญปัจจัยเป็นต้น เพราะฉะนั้น แม้วิบากก็เป็นวิปากธัมมธรรม นี้เป็นลัทธิของชนเหล่าใด เหมือนอย่างพวกอันธกะ คำถามของสกวาทีปรารภชนเหล่านั้น คำปฏิญญาเป็นของปรวาที สกวาทีถามว่า วิบากของวิบากนั้น คือ วิบากใดของวิบากที่เป็นวิปากธัมมธรรมนั้น แม้วิบากนั้นก็เป็นวิปากธัมมธรรมของท่านหรือ ปรวาทีปรารภความไม่มีการให้วิบากในอนาคต จึงปฏิเสธ เมื่อถูกถามครั้งที่สอง เขาปรารภความเกิดขึ้นของวิบากอื่นแม้เพราะวิบากนั้นเป็นปัจจัย จึงปฏิญญา เมื่อเป็นเช่นนั้น เมื่อถูกถามว่า วิบากของวิบากนั้นก็มี วิบากของวิบากนั้นก็มีอีก เหมือนกุศลและอกุศล ซึ่งจะทำให้วัฏฏะไม่สิ้นสุดลงมิใช่หรือ เขาจึงปฏิเสธเพราะกลัวจะขัดแย้งกับลัทธิของตน Vipākoti vātiādimhi vacanasādhane pana yadi vipākassa vipākadhammadhammena ekatthatā bhaveyya, kusalākusalabyākatānaṃ ekatthataṃ āpajjeyyāti paṭikkhipati. Vipāko ca vipākadhammadhammo cāti ettha ayaṃ adhippāyo – so hi catūsu vipākakkhandhesu ekekaṃ aññamaññapaccayādīsu paccayaṭṭhena vipākadhammadhammataṃ paccayuppannaṭṭhena ca vipākaṃ maññamāno ‘‘vipāko vipākadhammadhammo’’ti puṭṭho āmantāti paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī ‘‘yasmā tayā ekakkhaṇe catūsu khandhesu vipāko vipākadhammadhammopi anuññāto, tasmā tesaṃ sahagatādibhāvo āpajjatī’’ti codetuṃ evamāha. Itaro kusalākusalasaṅkhātaṃ vipākadhammadhammaṃ sandhāya paṭikkhipati. Taññeva akusalanti yadi te vipāko vipākadhammadhammo, yo akusalavipāko, so akusalaṃ āpajjati. Kasmā? Vipākadhammadhammena ekattā. Taññeva kusalantiādīsupi eseva nayo. ส่วนในวจนสาธนะ (การตั้งรูปคำ) ที่ขึ้นต้นว่า วิปาโกติ วา เป็นต้น (ปรวาที) ย่อมปฏิเสธว่า ถ้าความเป็นอันเดียวกันแห่งวิบากกับวิปากธัมมธรรมพึงมีไซร้ ความเป็นอันเดียวกันแห่งกุศล อกุศล และอัพยากตะ ก็จะพึงมี. ในคำว่า วิปาโก จ วิปากธัมมธัมโม จ นี้ มีอธิบายดังนี้ คือ ปรวาทีนั้น เมื่อเข้าใจว่า ในวิปากขันธ์ ๔ แต่ละขันธ์ เป็นวิปากธัมมธรรมโดยความเป็นปัจจัยในอัญญมัญญปัจจัยเป็นต้น และเป็นวิบากโดยความเป็นปัจจยุปบัน จึงถูกถามว่า “วิบากเป็นวิปากธัมมธรรมหรือ” ก็รับรองว่า “ใช่”. ลำดับนั้น สกวาที ประสงค์จะท้วงเขาว่า “เพราะท่านยอมรับว่า ในขณะเดียวกัน ในขันธ์ ๔ มีทั้งวิบากและวิปากธัมมธรรมด้วย ฉะนั้น ความเป็นสหคตะเป็นต้นของธรรมเหล่านั้นจึงจะพึงมี” จึงกล่าวอย่างนี้. ฝ่ายปรวาทีหมายถึงวิปากธัมมธรรมที่ชื่อว่ากุศลและอกุศล จึงปฏิเสธ. (สกวาทีกล่าวว่า) ถ้าวิบากของท่านเป็นวิปากธัมมธรรมไซร้ อกุศลวิบากใด อกุศลวิบากนั้นก็จะพึงเป็นอกุศล. เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นอันเดียวกันกับวิปากธัมมธรรม. แม้ในคำเป็นต้นว่า ตัญเญว กุสลํ (นั่นแหละเป็นกุศล) ก็มีนัยนี้เช่นกัน. 502. Aññamaññapaccayāti idaṃ sahajātānaṃ paccayamattavasena vuttaṃ, tasmā asādhakaṃ. Mahābhūtānampi ca aññamaññapaccayatā vuttā, na ca tāni vipākāni, na ca vipākadhammadhammānīti. 502. คำว่า อัญญมัญญปัจจัย นี้ ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นเพียงปัจจัยของธรรมที่เกิดร่วมกันเท่านั้น ฉะนั้น จึงใช้เป็นเครื่องพิสูจน์ไม่ได้. และความเป็นอัญญมัญญปัจจัยของมหาภูตรูปทั้งหลายก็มีกล่าวไว้ แต่มหาภูตรูปเหล่านั้นก็ไม่ใช่วิบาก และไม่ใช่ทั้งวิปากธัมมธรรม. Vipāko vipākadhammadhammotikathāvaṇṇanā. อรรถกถาว่าด้วยวิบากเป็นวิปากธัมมธรรม. Sattamo vaggo. วรรคที่ ๗. 8. Aṭṭhamavaggo 8. วรรคที่ ๘ 1. Chagatikathāvaṇṇanā 1. อรรถกถาฉคติกถา 503-504. Idāni chagatikathā nāma hoti. Tattha asurakāyena saddhiṃ chagatiyoti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānañceva uttarāpathakānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ sakavādī ‘‘pañca kho panimā, sāriputta, gatiyo’’ti (ma. ni. 1.153) lomahaṃsanapariyāye paricchinnānaṃ gatīnaṃ vasena codetuṃ nanu pañca gatiyotiādimāha. Itaro suttavirodhabhayena paṭijānāti. Kasmā pana sakavādī cha gatiyo na sampaṭicchati, nanu ‘‘catūhāpāyehi ca vippamutto’’ti ettha asurakāyopi gahitoti. Saccaṃ gahito, na panesā gati. Kasmā? Visuṃ abhāvato. Asurakāyasmiñhi kālakañcikā asurā petagatiyā saṅgahitā, vepacittiparisā devagatiyā, asurakāyoti visuṃ ekā gati nāma natthi. ๕๐๓-๕๐๔. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า ฉคติกถา. ในกถานั้น คำถามเป็นของสกวาที คำตอบเป็นของปรวาที โดยปรารภชนเหล่าใดผู้มีลัทธิว่า คติมี ๖ รวมทั้งอสูรกายด้วย เช่นพวกอันธกะและพวกอุตตราปถกะ. ลำดับนั้น สกวาทีประสงค์จะท้วงเขาด้วยคติทั้งหลายที่ทรงกำหนดไว้ในโลมหังสนปริยายว่า “ดูก่อนสารีบุตร คติเหล่านี้มี ๕ แล” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า นนุ ปัญฺจ คติโย (คติมี ๕ มิใช่หรือ). ฝ่ายปรวาทีกลัวว่าจะขัดกับพระสูตรจึงยอมรับ. ก็เหตุไรสกวาทีจึงไม่ยอมรับคติ ๖? ก็ในคำว่า “และพ้นวิเศษแล้วจากอบาย ๔” อสูรกายก็ถูกนับรวมไว้มิใช่หรือ? จริงอยู่ อสูรกายถูกนับรวมไว้ แต่ก็หาใช่คติไม่. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีอยู่โดยส่วนต่างหาก. จริงอยู่ ในอสูรกายนั้น พวกกาลกัญจิกาสูรสงเคราะห์เข้าในเปรตคติ, บริษัทของเวปจิตติสงเคราะห์เข้าในเทวคติ, คติหนึ่งที่ชื่อว่าอสูรกายโดยส่วนต่างหากย่อมไม่มี. Idāni etameva atthaṃ dassetuṃ nanu kālakañcikātiādi āraddhaṃ. Tattha samānavaṇṇāti sadisarūpasaṇṭhānā bībhacchā virūpā duddassikā. Samānabhogāti sadisamethunasamācārā. Samānāhārāti sadisakheḷasiṅghāṇikapubbalohitādiāhārā. Samānāyukāti sadisaāyuparicchedā. Āvāhavivāhanti kaññāgahaṇañceva kaññādānañca. Sukkapakkhe samānavaṇṇāti sadisarūpasaṇṭhānā abhirūpā pāsādikā dassanīyā pabhāsampannā. Samānabhogāti sadisapañcakaāmaguṇabhogā. Samānāhārāti sadisasudhābhojanādiāhārā. Sesaṃ vuttanayameva. Nanu atthi asurakāyoti idaṃ asurakāyasseva sādhakaṃ. Tassa pana visuṃ gatiparicchedābhāvena na gatisādhakanti. บัดนี้ เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้นนั่นแหละ จึงเริ่มคำเป็นต้นว่า นนุ กาลกัญฺจิกา. ในคำเหล่านั้น คำว่า สมานวณฺณา (มีวรรณะเสมอกัน) หมายถึง มีรูปร่างสัณฐานคล้ายกัน น่าเกลียด น่ากลัว ทัศนาไม่งาม. คำว่า สมานโภคา (มีโภคะเสมอกัน) หมายถึง มีการเสพเมถุนธรรมเสมอกัน. คำว่า สมานาหารา (มีอาหารเสมอกัน) หมายถึง มีอาหารเสมอกัน เช่น น้ำลาย น้ำมูก หนอง และเลือด เป็นต้น. คำว่า สมานายุกา (มีอายุเสมอกัน) หมายถึง มีกำหนดอายุเสมอกัน. คำว่า อาวาหวิวาหํ (การแต่งงาน) หมายถึง การรับหญิงสาวและการให้หญิงสาว. ในปักษ์ขาว คำว่า สมานวณฺณา หมายถึง มีรูปร่างสัณฐานคล้ายกัน รูปงาม น่าเลื่อมใส น่าดู ประกอบด้วยรัศมี. คำว่า สมานโภคา หมายถึง มีการบริโภคกามคุณ ๕ เสมอกัน. คำว่า สมานาหารา หมายถึง มีอาหารเสมอกัน เช่น โภชนะทิพย์ เป็นต้น. ส่วนที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้ว. คำว่า นนุ อตฺถิ อสุรกาโย (อสูรกายมีอยู่มิใช่หรือ) นี้ เป็นเครื่องพิสูจน์ถึงตัวอสูรกายเอง แต่เพราะไม่มีการกำหนดเป็นคติโดยส่วนต่างหาก จึงไม่เป็นเครื่องพิสูจน์ว่าเป็นคติ. Chagatikathāvaṇṇanā. อรรถกถาฉคติกถา. 2. Antarābhavakathāvaṇṇanā 2. อรรถกถาอันตราภวกถา 505. Idāni antarābhavakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘antarā parinibbāyī’’ti suttapadaṃ ayoniso gahetvā ‘‘antarābhavo nāma atthi, yattha satto dibbacakkhuko viya adibbacakkhuko, iddhimā viya aniddhimā mātāpitisamāgamañceva utusamayañca olokayamāno sattāhaṃ vā atirekasattāhaṃ vā tiṭṭhatī’’ti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānañceva sammitiyānañca; te sandhāya atthīti pucchā sakavādissa, laddhiyaṃ ṭhatvā paṭiññā itarassa. Atha naṃ ye ca bhagavatā tayo bhavā vuttā, tesaṃ vasena codetuṃ kāmabhavotiādimāha. Tatrāyaṃ adhippāyo – yadi te antarābhavo nāma koci bhavo atthi, tena kāmabhavādīnaṃyeva aññatarena bhavitabbaṃ pañcavokārabhavādinā viya, tena taṃ pucchāmi – ‘‘kiṃ te ayaṃ antarābhavo nāma kāmabhavo, udāhu rūpabhavo arūpabhavo vā’’ti? Itaro tathā anicchanto sabbaṃ paṭikkhipati. Kāmabhavassa cātiādi yadi antarābhavo nāma atthi, imesaṃ bhavānaṃ antarā dvinnaṃ sīmānaṃ sīmantarikā viya bhaveyyāti codetuṃ āraddhaṃ. Paravādī pana tathā anicchanto sabbapañhe paṭikkhipati kevalaṃ laddhiyā, na sahadhammena. Teneva naṃ sakavādī ‘no vata re’ti paṭisedheti. 505. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า อันตราภวกถา. ในกถานั้น คำถามของสกวาทีว่า “มีอยู่หรือ” และคำตอบของปรวาทีผู้ยืนหยัดในลัทธิของตน โดยปรารภชนเหล่าใดผู้ถือเอาบทพระสูตรว่า “อันตราปรินิพพายี” โดยไม่แยบคาย แล้วมีลัทธิว่า “อันตราภพชื่อว่ามีอยู่, ในภพนั้น สัตว์เป็นประดุจผู้มีทิพยจักษุแต่ไม่มีทิพยจักษุ เป็นประดุจผู้มีฤทธิ์แต่ไม่มีฤทธิ์ คอยมองดูการประชุมกันของมารดาบิดาและฤดูกาลที่เหมาะสม ยืนหยัดอยู่ ๗ วัน หรือเกินกว่า ๗ วัน” เช่นพวกปุพพเสลิยะและพวกสัมมิติยะ. ลำดับนั้น สกวาทีประสงค์จะท้วงเขาด้วยภพ ๓ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กามภโวติ. ในข้อนั้น มีอธิบายดังนี้ – ถ้าภพอะไรๆ ที่ชื่อว่าอันตราภพของท่านมีอยู่ ภพนั้นก็พึงเป็นภพใดภพหนึ่งในกามภพเป็นต้น เหมือนปัญจโวการภพเป็นต้น ฉะนั้น เราจึงขอถามท่านว่า “อันตราภพของท่านนี้เป็นกามภพ หรือว่าเป็นรูปภพ หรืออรูปภพ”. ฝ่ายปรวาทีไม่ปรารถนาเช่นนั้น จึงปฏิเสธทั้งหมด. (สกวาที) เริ่มท้วงว่า ถ้าอันตราภพชื่อว่ามีอยู่ไซร้ ก็พึงเป็นเหมือนช่องระหว่างเขตแดนของเขตแดนทั้งสอง คือในระหว่างภพเหล่านี้ ดังนี้เป็นต้น. แต่ฝ่ายปรวาทีไม่ปรารถนาเช่นนั้น จึงปฏิเสธปัญหาทั้งหมดเพียงเพราะยึดมั่นในลัทธิของตน ไม่ใช่โดยสอดคล้องกับธรรม. ด้วยเหตุนั้นเอง สกวาทีจึงปฏิเสธเขาว่า ‘โน วต เร’ (ไม่ควรเลย). 506. Pañcamī sā yonītiādīnipi yathāparicchinnayoniādīsu so samodhānaṃ na gacchati, atha tena tato tato atirekena bhavitabbanti codetuṃ vuttāni. Antarābhavūpagaṃ kammanti yadi sopi eko bhavo, yathā kāmabhavūpagādīni kammāni atthīti satthārā vibhajitvā dassitāni, evaṃ tadupagenāpi kammena bhavitabbanti codanatthaṃ vuttaṃ. Yasmā pana parasamaye antarābhavūpagaṃ nāma pāṭiyekkaṃ kammaṃ natthi, yaṃ yaṃ bhavaṃ upapajjissati, tadupageneva kammena antarābhave nibbattatīti tesaṃ laddhi, tasmā ‘naheva’nti paṭikkhittaṃ. Atthi antarābhavūpagā sattāti puṭṭhopi kāmabhavūpagāyeva nāma teti laddhiyā paṭikkhipati. Jāyantītiādīni puṭṭhopi tattha jātijarāmaraṇāni ceva cutipaṭisandhiparamparañca anicchanto paṭikkhipati. Rūpādivasena puṭṭhopi yasmā antarābhavasattassa anidassanaṃ rūpaṃ, vedanādayopi aññesaṃ viya na oḷārikāti tassa laddhi, tasmā paṭikkhipati. Imināva kāraṇena pañcavokārabhavabhāvepi paṭikkhepo veditabbo. 506. แม้คำว่า ปัญฺจมี สา โยนีติอาทีนิ (โยนิที่ ๕ นั้น) เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อจะโจทนาว่า ในกำเนิดเป็นต้นที่กำหนดไว้แล้วนั้น คำกล่าวของท่านนั้นไม่เข้ากันได้เลย ก็โดยเหตุนั้น พึงมีความยิ่งไปกว่านั้นๆ อีกหรือ. คำว่า อนฺตราภวูปคํ กมฺมํ (กรรมที่ให้เข้าถึงอันตรภพ) ความว่า ถ้าแม้ภพนั้นเป็นภพหนึ่งไซร้ ก็พึงมีกรรมที่ให้เข้าถึงภพนั้นด้วย เหมือนอย่างกรรมที่ให้เข้าถึงกามภพเป็นต้น มีอยู่ อันพระศาสดาทรงจำแนกแสดงไว้แล้ว ดังนี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อเป็นเนื้อความแห่งการโจทนา. แต่เพราะในปรสมัย (ลัทธิอื่น) ไม่มีกรรมจำเพาะที่ชื่อว่าให้เข้าถึงอันตรภพ ลัทธิของปรวาทีนั้นมีว่า สัตว์จะเข้าถึงภพใดๆ ก็ย่อมบังเกิดในอันตรภพด้วยกรรมที่ให้เข้าถึงภพนั้นๆ นั่นแหละ ฉะนั้น ท่านจึงปฏิเสธว่า ‘นเหวํ’ (ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น). แม้ถูกถามว่า สัตว์ผู้เข้าถึงอันตรภพมีอยู่หรือ ก็ปฏิเสธด้วยลัทธิของตนว่า สัตว์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้เข้าถึงกามภพเท่านั้น. แม้ถูกถามถึงคำว่า ชายนฺติ (ย่อมเกิด) เป็นต้น ก็ปฏิเสธเพราะไม่ต้องการจะยอมรับชาติ ชรา มรณะ และลำดับแห่งจุติปฏิสนธิในภพนั้น. แม้ถูกถามโดยนัยแห่งรูปเป็นต้น ก็ปฏิเสธ เพราะลัทธิของเขามีว่า รูปของสัตว์ในอันตรภพเป็นอนิทัสสนรูป (รูปที่มองไม่เห็น) แม้เวทนาเป็นต้นก็ไม่หยาบเหมือนของสัตว์เหล่าอื่น. พึงทราบการปฏิเสธแม้ในความเป็นปัญจโวการภพด้วยเหตุนี้แหละ. 507. Idāni kāmabhavo bhavo gatītiādi bhavasaṃsandanaṃ nāma hoti. Tatrāyaṃ adhippāyo – yadi te antarābhavo nāma koci bhavo bhaveyya, yathā kāmabhavādīsu bhavagatiādibhedo labbhati, tathā tatrāpi labbhetha. Yathā vā tattha na labbhati, tathā imesupi na labbhetha. Samānasmiñhi bhavabhāve etesvevesa vibhāgo atthi, na itarasminti ko ettha visesahetūti. Itaro puna laddhimattavasena taṃ taṃ paṭijānāti ceva paṭikkhipati ca. 507. บัดนี้ ชื่อว่า ภวสังสันทนะ (การเทียบเคียงภพ) มีคำว่า กามภพเป็นภพ เป็นคติ เป็นต้น. ในคำนั้นมีอธิบายดังนี้ว่า ถ้าอันตรภพที่ท่านกล่าวถึงนั้นพึงเป็นภพอย่างใดอย่างหนึ่งไซร้ ความแตกต่างแห่งภพและคติเป็นต้น ย่อมมีได้ในกามภพเป็นต้นฉันใด ในอันตรภพนั้นก็พึงมีได้ฉันนั้น. หรือว่าความแตกต่างนั้นไม่มีในอันตรภพฉันใด แม้ในภพเหล่านี้ก็ไม่พึงมีฉันนั้น. เพราะว่าเมื่อความเป็นภพเสมอกัน การจำแนกนี้มีอยู่เฉพาะในภพเหล่านี้เท่านั้น ไม่มีในภพอื่น อะไรเป็นเหตุพิเศษในเรื่องนี้. ส่วนปรวาทีนั้นอาศัยเพียงลัทธิของตน ย่อมรับรองและปฏิเสธข้อนั้นๆ. 508. Sabbesaññeva sattānaṃ atthi antarābhavoti puṭṭho yasmā nirayūpagaasaññasattūpagaarūpūpagānaṃ antarābhavaṃ na icchati, tasmā paṭikkhipati. Teneva kāraṇena paṭilome paṭijānāti. Ānantariyassātiādi yesaṃ so antarābhavaṃ na icchati, te tāva vibhajitvā dassetuṃ vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ pāḷianusāreneva veditabbaṃ saddhiṃ suttasādhanenāti. 508. เมื่อถูกถามว่า อันตรภพมีแก่สัตว์ทั้งปวงทีเดียวหรือ ก็ปฏิเสธ เพราะไม่ปรารถนาอันตรภพแก่สัตว์ผู้เข้าถึงนรก ผู้เข้าถึงอสัญญสัตตภพ และผู้เข้าถึงอรูปภพ. ด้วยเหตุนั้นเอง ท่านจึงรับรองในปฏิโลมปุจฉา (คำถามย้อนกลับ). คำว่า อานนฺตริยสฺส (แก่ผู้ทำอนันตริยกรรม) เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อจำแนกแสดงสัตว์ที่ปรวาทีนั้นไม่ปรารถนาให้มีอันตรภพก่อน. เรื่องทั้งหมดนั้นพึงทราบตามแนวพระบาลีพร้อมทั้งการอ้างอิงพระสูตร. Antarābhavakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอันตรภวกถา 3. Kāmaguṇakathāvaṇṇanā 3. อรรถกถากามคุณกถา 510. Idāni kāmaguṇakathā nāma hoti. Tattha sakasamaye tāva kāmadhātūti vatthukāmāpi vuccanti – kilesakāmāpi kāmabhavopi. Etesu hi vatthukāmā kamanīyaṭṭhena kāmā, sabhāvanissattasuññataṭṭhena dhātūti kāmadhātu. Kilesakāmā kamanīyaṭṭhena ceva kamanaṭṭhena ca kāmā, yathāvuttenevatthena dhātūti kāmadhātu. Kāmabhavo kamanīyaṭṭhena kamanaṭṭhena vatthukāmapavattidesaṭṭhenāti tīhi kāraṇehi kāmo, yathāvuttenevatthena dhātūti kāmadhātu. Parasamaye pana – ‘‘pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā’’ti vacanamattaṃ nissāya pañceva kāmaguṇā kāmadhātūti gahitaṃ. Tasmā yesaṃ ayaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya kāmadhātunānattaṃ bodhetuṃ pañcevāti pucchā sakavādissa, laddhivasena paṭiññā itarassa. Nanu atthītiādi kilesakāmadassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha tappaṭisaṃyuttoti kāmaguṇapaṭisaṃyutto, kāmaguṇārammaṇoti attho. No ca vata re vattabbe pañcevāti imesu tappaṭisaṃyuttachandādīsu sati pañceva kāmaguṇā kāmadhātūti na vattabbaṃ. Etepi hi chandādayo kamanīyaṭṭhena kāmā ca dhātu cātipi kāmadhātu. Kamanaṭṭhena kāmasaṅkhātā dhātūtipi kāmadhātūti attho. 510. บัดนี้ ชื่อว่า กามคุณกถา. ในกถานั้น ในสกสมัย (ลัทธิของตน) คำว่า กามธาตุ ท่านกล่าวหมายถึงวัตถุกามบ้าง กิเลสกามบ้าง กามภพบ้าง. ในสามอย่างนั้น วัตถุกามชื่อว่ากามเพราะเป็นสิ่งที่น่าใคร่ ชื่อว่าธาตุเพราะว่างจากสภาวะและสัตว์บุคคล จึงชื่อว่ากามธาตุ. กิเลสกามชื่อว่ากามเพราะเป็นสิ่งที่น่าใคร่และเพราะความใคร่ ชื่อว่าธาตุโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ จึงชื่อว่ากามธาตุ. กามภพชื่อว่ากามด้วยเหตุ ๓ ประการ คือ เพราะเป็นสิ่งที่น่าใคร่ เพราะความใคร่ และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งวัตถุกาม ชื่อว่าธาตุโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ จึงชื่อว่ากามธาตุ. ส่วนในปรสมัย (ลัทธิอื่น) อาศัยเพียงพระดำรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย กามคุณ ๕ ประการเหล่านี้” ก็ถือเอากามคุณ ๕ เท่านั้นว่าเป็นกามธาตุ. ฉะนั้น ท่านผู้มีลัทธินี้ เหมือนอย่างพวกปุพพเสลิยะในบัดนี้ สกวาทีจึงตั้งคำถามว่า “มีเพียง ๕ อย่างเท่านั้นหรือ” เพื่อแสดงความแตกต่างแห่งกามธาตุ ส่วนปรวาทีก็รับรองตามลัทธิของตน. คำว่า นนุ อตฺถิ (ก็...มิใช่หรือ) เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงกิเลสกาม. ในคำนั้น คำว่า ตปฺปฏิสํยุตฺโต แปลว่า ประกอบกับกามคุณนั้น อธิบายว่า มีกามคุณเป็นอารมณ์. คำว่า โน จ วต เร วตฺตพฺเพ ปญฺเจว (ก็ท่านไม่ควรกล่าวว่ามีเพียง ๕ อย่างเท่านั้น) ความว่า เมื่อมีฉันทะเป็นต้นที่ประกอบกับกามคุณเหล่านั้นอยู่ ก็ไม่ควรกล่าวว่ากามคุณ ๕ เท่านั้นเป็นกามธาตุ. อธิบายว่า เพราะแม้ฉันทะเป็นต้นเหล่านี้ก็เป็นกามธาตุ เพราะเป็นทั้งกาม (สิ่งที่น่าใคร่) และเป็นทั้งธาตุ หรือเป็นธาตุที่เรียกว่ากาม (ความใคร่). Manussānaṃ cakkhuntiādi vatthukāmadassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha paravādī channampi āyatanānaṃ vatthukāmabhāvena nakāmadhātubhāvaṃ paṭikkhipitvā puna manoti puṭṭho mahaggatalokuttaraṃ sandhāya nakāmadhātubhāvaṃ paṭijānāti. Yasmā pana sabbopi tebhūmakamano kāmadhātuyeva, tasmā naṃ sakavādī suttena niggaṇhāti. คำว่า มนุสฺสานํ จกฺขุ ํ (จักษุของมนุษย์) เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงวัตถุกาม. ในคำนั้น ปรวาทีปฏิเสธความเป็นกามธาตุของอายตนะทั้ง ๖ โดยความเป็นวัตถุกามแล้ว เมื่อถูกถามถึงมโนอีก ก็ปฏิเสธความเป็นกามธาตุโดยหมายถึงมหัคคตจิตและโลกุตตรจิต. แต่เพราะมโนทั้งหมดที่เป็นไปในภูมิ ๓ เป็นกามธาตุทั้งนั้น ฉะนั้น สกวาทีจึงข่มปรวาทีนั้นด้วยพระสูตร. 511. Kāmaguṇā bhavotiādi bhavassa kāmadhātubhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Yasmā pana kāmaguṇamatte bhavoti vohāro natthi, tasmā paravādī nahevāti paṭikkhipati. Kāmaguṇūpagaṃ kammantiādi sabbaṃ kāmaguṇamattassa nakāmadhātubhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Kāmadhātusaṅkhātakāmabhavūpagameva hi kammaṃ atthi, kāmabhavūpagā eva ca sattā honti. Tattha jāyanti jiyanti miyanti cavanti upapajjanti, na kāmaguṇesūti iminā upāyena sabbattha attho veditabboti. 511. คำว่า กามคุณา ภโว (กามคุณเป็นภพ) เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่าภพเป็นกามธาตุ. แต่เพราะไม่มีโวหารว่าภพในเพียงกามคุณ ฉะนั้น ปรวาทีจึงปฏิเสธว่า ‘นเหวํ’ (ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น). คำทั้งหมดมีอาทิว่า กามคุณูปคํ กมฺมํ (กรรมที่ให้เข้าถึงกามคุณ) ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่าเพียงกามคุณไม่ใช่กามธาตุ. เพราะมีแต่กรรมที่ให้เข้าถึงกามภพอันนับเนื่องในกามธาตุเท่านั้น และสัตว์ทั้งหลายก็เป็นผู้เข้าถึงกามภพเท่านั้น. สัตว์ทั้งหลายย่อมเกิด แก่ ตาย จุติ และอุบัติในกามภพนั้น ไม่ใช่ในกามคุณทั้งหลาย พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งด้วยอุบายนี้. Kāmaguṇakathāvaṇṇanā. อรรถกถากามคุณกถา 4. Kāmakathāvaṇṇanā 4. อรรถกถากามกถา 513-514. Idāni kāmakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā’’ti vacanamattaṃ nissāya rūpāyatanādīni pañcevāyatanāni kāmāti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; tesaṃ kilesakāmasseva nippariyāyena kāmabhāvaṃ dassetuṃ pañcevāti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthamevāti. ๕๑๓-๕๑๔. บัดนี้ ชื่อว่า กามกถา. ในกถานั้น สกวาทีตั้งคำถามว่า “มีเพียง ๕ อย่างเท่านั้นหรือ” และปรวาทีก็รับรอง เพื่อแสดงแก่ชนเหล่าใด ซึ่งมีลัทธิว่าอายตนะ ๕ มีรูปายตนะเป็นต้นเท่านั้นเป็นกาม โดยอาศัยเพียงพระดำรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย กามคุณ ๕ ประการเหล่านี้” เหมือนอย่างพวกปุพพเสลิยะ ว่ากิเลสกามเท่านั้นเป็นกามโดยนิปปริยาย (โดยตรง). เนื้อความที่เหลือในกถานี้ตื้นทั้งนั้น. Kāmakathāvaṇṇanā. อรรถกถากามกถา 5. Rūpadhātukathāvaṇṇanā 5. อรรถกถารูปธาตุกถา 515-516. Idāni rūpadhātukathā nāma hoti. Tattha ‘‘rūpino dhammā rūpadhātu nāmā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya rūpinoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ sakavādī yasmā rūpadhātu nāma rūpabhavo, na rūpamattameva, tasmā tenatthena codetuṃ rūpadhātūtiādimāha. Taṃ sabbaṃ kāmaguṇakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Sāva kāmadhātūti puṭṭho bhūmiparicchedena virodhaṃ passamāno paṭikkhipati. Puna daḷhaṃ katvā puṭṭho attano laddhivasena paṭijānāti. Evaṃ sante pana dvīhi bhavehi samannāgatatā āpajjati, tena taṃ sakavādī kāmabhavena cāti ādimāha. Itaro ekassa dvīhi samannāgatābhāvato paṭikkhipatīti. ๕๑๕-๕๑๖. บัดนี้ ชื่อว่า รูปธาตุกถา. ในรูปธาตุกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า "ธรรมทั้งหลายที่มีรูป ชื่อว่า รูปธาตุ" เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะ; สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า "รูปิโน" (ธรรมมีรูป) ฝ่ายปรวาทีก็ปฏิญญา. ลำดับนั้น สกวาที เพราะเหตุที่ชื่อว่ารูปธาตุ คือ รูปภพ ไม่ใช่เพียงแค่รูปเท่านั้น ฉะนั้น เพื่อจะโจทนาเขาด้วยอรรถนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "รูปธาตุ". เรื่องทั้งหมดนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในกามคุณกถานั่นเทียว. (ปรวาที) ถูกถามว่า "นั่นแหละเป็นกามธาตุหรือ" เมื่อเห็นความขัดแย้งโดยการกำหนดภูมิ จึงปฏิเสธ. เมื่อถูกถามย้ำให้มั่นคงอีกครั้ง ก็ยอมรับตามลัทธิของตน. แต่เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะประสบภาวะที่ประกอบด้วยภพสองอย่าง ด้วยเหตุนั้น สกวาทีจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ด้วยกามภพด้วย...". ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธ เพราะสิ่งหนึ่งจะประกอบด้วยสองอย่างไม่ได้. Rūpadhātukathāvaṇṇanā. อรรถกถารูปธาตุกถา. 6. Arūpadhātukathāvaṇṇanā 6. อรรถกถาอรูปธาตุกถา 517-518. Arūpadhātukathāyapi imināvupāyena attho veditabbo. Arūpadhammesu pana vedanākkhandhameva gahetvā vedanā bhavotiādinā nayenettha desanā katā. Tattha kiṃ te arūpino dhammāti saṅkhaṃ gatā vedanādīsu aññatarā hotīti evamattho daṭṭhabbo. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbanti. ๕๑๗-๕๑๘. แม้ในอรูปธาตุกถา ก็พึงทราบเนื้อความโดยอุบายนี้. แต่ในอรูปธรรมทั้งหลาย พระองค์ทรงถือเอาเฉพาะเวทนาขันธ์แล้วทรงกระทำเทศนาไว้ในกถานี้โดยนัยมีอาทิว่า "เวทนาเป็นภพ". ในคำถามนั้น พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า "อรูปธรรมของท่านคืออะไร" คือ เป็นธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเวทนาเป็นต้น ที่นับว่าเป็น (อรูปธรรม). ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องล่างนั่นเทียว. Arūpadhātukathāvaṇṇanā. อรรถกถาอรูปธาตุกถา. 7. Rūpadhātuyā āyatanakathāvaṇṇanā 7. อรรถกถาอายตนกถาในรูปธาตุ 519. Idāni rūpadhātuyā āyatanakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘rūpī manomayo sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo’’ti (dī. ni. 1.87) suttaṃ nissāya brahmakāyikānaṃ ghānādinimittānipi āyatanānevāti kappetvā saḷāyataniko tesaṃ attabhāvoti laddhi, seyyathāpi andhakānañceva sammitiyānañca; te sandhāya saḷāyatanikoti pucchā sakavādissa, laddhivasena paṭiññā itarassa. Atha naṃ yaṃ tattha āyatanaṃ natthi, tassa vasena codetuṃ atthi tattha ghānāyatanantiādi āraddhaṃ. Tato paravādī yaṃ tattha ajjhattikānaṃ tiṇṇaṃ āyatanānaṃ ghānādikaṃ saṇṭhānanimittaṃ tadeva āyatananti laddhiyā paṭijānāti. Bāhirānaṃ gandhāyatanādīnaṃ vasena puṭṭho ghānappasādādayo tattha na icchati, tasmā tesaṃ gocaraṃ paṭisedhento paṭikkhipati. Paṭilomapañhasaṃsandanapañhesupi imināvupāyena attho veditabbo. 519. บัดนี้ ชื่อว่า อายตนกถาในรูปธาตุ. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า อัตภาพของพรหมกายิกาเทวดาเหล่านั้นเป็นสฬายตนะ (มีอายตนะ ๖) โดยอาศัยพระสูตรว่า "มีรูปสำเร็จด้วยใจ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง" (ที.นี. ๑.๘๗) แล้วกำหนดเอาว่า แม้นิมิตคือฆานะเป็นต้นของพรหมกายิกาเทวดาเหล่านั้น ก็เป็นอายตนะเหมือนกัน, เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะและสัมมิติยะ; สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า "เป็นสฬายตนะหรือ" ฝ่ายปรวาทีก็ปฏิญญาตามลัทธิของตน. ลำดับนั้น สกวาที เพื่อจะโจทนาเขาโดยอ้างอายตนะที่ไม่มีในภพนั้น จึงเริ่มคำถามมีอาทิว่า "มีฆานายตนะในภพนั้นหรือ". จากนั้น ปรวาทีก็ปฏิญญาตามลัทธิของตนว่า สัณฐานนิมิตคือฆานะเป็นต้นของอายตนะภายใน ๓ อย่างในภพนั้น นั่นแหละเป็นอายตนะ. เมื่อถูกถามโดยอ้างอายตนะภายนอกมีคันธายตนะเป็นต้น (ปรวาที) ไม่ปรารถนาฆานประสาทเป็นต้นในภพนั้น ฉะนั้น เมื่อปฏิเสธอารมณ์ของอายตนะเหล่านั้น จึงคัดค้าน. แม้ในปฏิโลมปัญหาสังสันทนาปัญหา ก็พึงทราบเนื้อความโดยอุบายนี้. 521. Atthi tattha ghānāyatanaṃ atthi gandhāyatanaṃ tena ghānena taṃ gandhaṃ ghāyatīti tasmiṃyeva parasamaye ekacce ācariye sandhāya vuttaṃ. Te kira tattha cha ajjhattikāni āyatanāni paripuṇṇāni icchanti, āyatanena ca nāma sakiccakena bhavitabbanti tehi ghānādīhi te gandhādayo ghāyanti sāyanti phusantītipi icchanti. Taṃ laddhiṃ sandhāya paravādī āmantāti paṭijānāti. 521. คำว่า "มีฆานายตนะในภพนั้น มีคันธายตนะ (และ) เขาย่อมดมกลิ่นนั้นด้วยฆานะนั้น" นี้ ท่านกล่าวปรารภอาจารย์บางพวกในลัทธิของปรวาทีนั่นเอง. ได้ยินว่า อาจารย์เหล่านั้นย่อมปรารถนาอายตนะภายใน ๖ ให้บริบูรณ์ในภพนั้น และเพราะชื่อว่าอายตนะต้องมีกิจของตน ฉะนั้น พวกเขาจึงปรารถนาด้วยว่า พรหมเหล่านั้นย่อมดมกลิ่นเป็นต้น ลิ้มรสเป็นต้น และถูกต้องโผฏฐัพพะเป็นต้น ด้วยฆานะเป็นต้นเหล่านั้น. ปรวาทีปรารภลัทธินั้น จึงปฏิญญาว่า "อามันตา" (ใช่). 522. Atthi tattha mūlagandhotiādīni pana puṭṭho atthibhāvaṃ sādhetuṃ asakkonto paṭikkhipati. Nanu atthi tattha ghānanimittantiādi saṇṭhānamattasseva sādhakaṃ, na āyatanassa, tasmā udāhaṭampi anudāhaṭasadisamevāti. 522. แต่เมื่อถูกถามคำมีอาทิว่า "มีมูลคันธะ (กลิ่นที่ราก) ในภพนั้นหรือ" ไม่สามารถจะยังความเป็นผู้มีอยู่ให้สำเร็จได้ จึงปฏิเสธ. คำมีอาทิว่า "ก็ในภพนั้นมีฆานนิมิตมิใช่หรือ" เป็นเครื่องยืนยันเพียงสัณฐานเท่านั้น ไม่ใช่ยืนยันอายตนะ ฉะนั้น แม้ที่ยกขึ้นอ้าง ก็เหมือนกับไม่ได้ยกขึ้นอ้างนั่นเอง. Rūpadhātuyā āyatanakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอายตนกถาในรูปธาตุ. 8. Arūpe rūpakathāvaṇṇanā 8. อรรถกถารูปกถาในอรูปภพ 524-526. Idāni arūpe rūpakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti vacanato āruppabhavepi oḷārikarūpā nissaṭaṃ sukhumarūpaṃ atthīti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya atthi rūpanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthamevāti. ๕๒๔-๕๒๖. บัดนี้ ชื่อว่า รูปกถาในอรูปภพ. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า "แม้ในอรูปภพ ก็มีสุขุมรูปที่ปราศจากโอฬาริกรูป" ตามนัยแห่งพระบาลีว่า "เพราะวิญญาณเป็นปัจจัยจึงมีนามรูป", เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะ; สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า "มีรูปหรือ" ฝ่ายปรวาทีก็ปฏิญญา. ส่วนที่เหลือในกถานี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. Arūpe rūpakathāvaṇṇanā. อรรถกถารูปกถาในอรูปภพ. 9. Rūpaṃ kammantikathāvaṇṇanā 9. อรรถกถารูปังกัมมันติกถา 527-537. Idāni rūpaṃ kammantikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ kāyavacīviññattisaṅkhātaṃ rūpameva kāyakammaṃ vacīkammaṃ nāma, tañca kusalasamuṭṭhānaṃ kusalaṃ, akusalasamuṭṭhānaṃ akusalanti laddhi, seyyathāpi mahisāsakānañceva sammitiyānañca; te sandhāya kusalena cittena samuṭṭhitanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ sace taṃ kusalaṃ, yvāyaṃ sārammaṇādibhedo kusalassa labbhati, atthi te so tassāti codetuṃ sārammaṇantiādi āraddhaṃ. Tattha patthanā paṇidhīti cetanāyevetaṃ vevacanaṃ. Kusalacetanāyeva hi pakappayamānā patthanāti. Pakappanavasena ṭhitattā paṇidhīti ca vuccati. Parato pana kusalena cittena samuṭṭhitā vedanā saññā cetanā saddhātiādīsu vedanādīnaññeva cettha patthanā paṇidhīti labbhati, na cetanāya. Kasmā? Dvinnaṃ cetanānaṃ ekato abhāvā, sotapatitattā pana evaṃ tanti gatāti veditabbā. Rūpāyatanantiādi purimavāre ‘‘sabbantaṃ kusala’’nti saṃkhittassa pabhedadassanatthaṃ vuttaṃ. Sesā saṃsandananayā, vacīkammakathā ‘‘akusalena cittena samuṭṭhita’’ntiādividhānañca sabbaṃ pāḷianusāreneva veditabbaṃ. Asucīti panettha sukkaṃ adhippetaṃ. Suttasādhanaṃ uttānatthameva. ๕๒๗-๕๓๗. บัดนี้ ชื่อว่า รูปังกัมมันติกถา (กถาว่าด้วยรูปเป็นกรรม). ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า รูปที่เรียกว่ากายวิญญัติและวจีวิญญัตินั่นแหละ ชื่อว่า กายกรรมและวจีกรรม และรูปนั้นมีกุศลเป็นสมุฏฐานก็เป็นกุศล มีอกุศลเป็นสมุฏฐานก็เป็นอกุศล, เหมือนอย่างลัทธิของพวกมหิสาสกะและสัมมิติยะ; สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า "เกิดขึ้นเพราะกุศลจิตหรือ" ฝ่ายปรวาทีก็ปฏิญญา. ลำดับนั้น สกวาที เพื่อจะโจทนาเขาว่า "ถ้าสิ่งนั้นเป็นกุศล ความแตกต่างของกุศลมีสารัมมณะเป็นต้นนี้ ย่อมมีอยู่, ความแตกต่างนั้นของท่านมีอยู่แก่สิ่งนั้นหรือ" จึงเริ่มคำถามมีอาทิว่า "เป็นสารัมมณะ (มีอารมณ์) หรือ". ในคำเหล่านั้น คำว่า "ปัตถนา" (ความปรารถนา) และ "ปณิธิ" (ความตั้งใจ) นี้ เป็นไวพจน์ของเจตนานั่นเอง. จริงอยู่ กุศลเจตนานั่นแหละ เมื่อดำริอยู่ จึงเรียกว่า "ปัตถนา" และเพราะตั้งอยู่โดยความเป็นเครื่องดำริ จึงเรียกว่า "ปณิธิ". แต่ในลำดับต่อไป ในบรรดาธรรมมีเวทนา สัญญา เจตนา ศรัทธาเป็นต้น ที่เกิดขึ้นเพราะกุศลจิต คำว่า "ปัตถนา" และ "ปณิธิ" นี้ ย่อมได้แก่เวทนาเป็นต้นเท่านั้น ไม่ได้แก่เจตนา. เพราะเหตุไร? เพราะเจตนาสองดวงจะเกิดร่วมกันไม่ได้, แต่พึงทราบว่า พระบาลีเป็นไปอย่างนี้เพราะตกอยู่ในกระแส (แห่งเทศนา). คำมีอาทิว่า "รูปายตนะ" ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความแตกต่างของคำที่กล่าวโดยย่อในวาระก่อนว่า "ทั้งหมดนั้นเป็นกุศล". นัยแห่งการสังสันทนาที่เหลือ, วจีกัมมกถา และข้อกำหนดมีอาทิว่า "เกิดขึ้นเพราะอกุศลจิต" ทั้งหมด พึงทราบตามแนวพระบาลีเท่านั้น. ในคำว่า "อสุจิ" นี้ ท่านประสงค์เอาอสุจิ (น้ำเชื้อ). การอ้างพระสูตรมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. Rūpaṃ kammantikathāvaṇṇanā. อรรถกถารูปังกัมมันติกถา. 10. Jīvitindriyakathāvaṇṇanā 10. อรรถกถาชีวิตินทริยกถา 540. Idāni jīvitindriyakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ jīvitindriyaṃ nāma cittavippayutto arūpadhammo, tasmā rūpajīvitindriyaṃ natthīti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānañceva sammitiyānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Natthi rūpīnaṃ dhammānaṃ āyūti pañhe upādinnarūpānampi tiṇakaṭṭhādīnampi santānavasena pavattimeva āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanāti icchati, tasmā paṭikkhipati. Atthīti pañhepi iminā kāraṇena paṭijānāti. Atthi arūpajīvitindriyanti pañhe arūpadhammānaṃ cittavippayuttaṃ jīvitindriyasantānaṃ nāma atthīti icchati, tasmā paṭijānāti. 540. บัดนี้ เป็นชีวิจินทริยกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดว่า ธรรมที่ชื่อว่าชีวิจินทรีย์เป็นอรูปธรรมที่วิปปยุตจากจิต เพราะฉะนั้น รูปชีวิจินทรีย์จึงไม่มี, เหมือนอย่างลัทธิของพวกปุพพเสลิยะและสัมมิติยะ, สกวาทีจึงตั้งคำถามหมายถึงชนเหล่านั้น, ปรวาทีจึงรับรอง. ในปัญหาว่า อายุของรูปธรรมทั้งหลายไม่มีหรือ? ปรวาทีมีความเห็นว่า ความเป็นไปโดยสืบต่อกันของอุปาทินนรูปและติณชาติและไม้เป็นต้นนั่นแหละ ชื่อว่า อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วัตตนา ปาลนา, เพราะฉะนั้นจึงปฏิเสธ. แม้ในปัญหาว่า มีอยู่หรือ? ก็รับรองด้วยเหตุนี้. ในปัญหาว่า อรูปชีวิจินทรีย์มีอยู่หรือ? ปรวาทีมีความเห็นว่า การสืบต่อของชีวิจินทรีย์ที่วิปปยุตจากจิตของอรูปธรรมทั้งหลายมีอยู่, เพราะฉะนั้นจึงรับรอง. 541. Rūpīnaṃ dhammānaṃ āyu arūpajīvitindriyanti pañhe sattasantāne rūpino vā hontu arūpino vā, sabbesaṃ cittavippayuttaṃ arūpajīvitindriyameva icchati, tasmā paṭijānāti. 541. ในปัญหาว่า อายุของรูปธรรมทั้งหลายคืออรูปชีวิจินทรีย์หรือ? ปรวาทีมีความเห็นว่า ในสันดานของสัตว์ จะเป็นรูปธรรมก็ตาม อรูปธรรมก็ตาม ทั้งหมดล้วนมีอรูปชีวิจินทรีย์ที่วิปปยุตจากจิตเท่านั้น, เพราะฉะนั้นจึงรับรอง. 542. Nirodhasamāpannapañhesupi cittavippayuttaṃ arūpajīvitameva sandhāya paṭikkhipati ca paṭijānāti ca. Sakavādī pana taṃ asampaṭicchanto yaṃ arūpapavatte asati atthi, rūpena tena bhavitabbanti codetuṃ hañcītiādimāha. Saṅkhārakkhandhapañhe phassādisaṅkhārakkhandhaṃ sandhāya paṭikkhipati, kāyakammādisaṅkhārakkhandhaṃ sandhāya paṭijānāti. Kāyaviññatti vacīviññatti sammāvācā sammākammanto jīvitindriyanti evamādayopi dhammā saṅkhārakkhandhapariyāpannātissa laddhi. Sakavādī pana taṃ asampaṭicchanto yadi niruddhepi arūpapavatte saṅkhārakkhandho atthi, catunnampi khandhānaṃ atthitā hotūti codetuṃ atthi vedanākkhandhoti ādimāha. Itaro antosamāpattiṃ sandhāya paṭikkhipati, samāpajjantassa ca vuṭṭhahantassa ca pubbāparabhāgaṃ sandhāya paṭijānāti. 542. แม้ในปัญหาเกี่ยวกับผู้เข้าสมาบัติ ท่านก็หมายถึงอรูปชีวิตที่วิปปยุตจากจิตเท่านั้น จึงปฏิเสธและรับรอง. ส่วนสกวาทีไม่ยอมรับมตินั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า หัญจิ เพื่อจะโต้แย้งว่า สิ่งใดมีอยู่เมื่อความเป็นไปแห่งอรูปธรรมไม่มี สิ่งนั้นพึงเป็นรูป. ในปัญหาสังขารขันธ์ ท่านหมายถึงสังขารขันธ์มีผัสสะเป็นต้นจึงปฏิเสธ, หมายถึงสังขารขันธ์มีกายกรรมเป็นต้นจึงรับรอง. ลัทธิของปรวาทีนั้นมีว่า แม้ธรรมเหล่านี้คือ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และชีวิจินทรีย์ ก็จัดเข้าในสังขารขันธ์. ส่วนสกวาทีไม่ยอมรับมตินั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เวทนาขันธ์มีอยู่หรือ เพื่อจะโต้แย้งว่า ถ้าสังขารขันธ์มีอยู่แม้เมื่อความเป็นไปแห่งอรูปธรรมดับแล้ว ความมีอยู่ของขันธ์ทั้งสี่ก็พึงมี. ปรวาทีหมายถึงภายในสมาบัติจึงปฏิเสธ, หมายถึงส่วนเบื้องต้นและเบื้องปลายของผู้กำลังเข้าสมาบัติและออกจากสมาบัติจึงรับรอง. 543. Asaññasattavārepi eseva nayo. Tassa hi laddhiyā asaññasattānaṃ paṭisandhikāle cittaṃ uppajjitvā nirujjhati, tena saha cittavippayuttaarūpajīvitindriyaṃ uppajjitvā yāvatāyukaṃ pavattati. Tasmā tesaṃ jīvitindriyaṃ natthīti puṭṭho paṭikkhipati, atthīti puṭṭho paṭijānāti. Vedanākkhandhādayopi tesaṃ pavattivasena paṭikkhipati, cutipaṭisandhivasena paṭijānāti. Sakavādī pana taṃ anicchanto ‘‘sace tattha ekakkhaṇepi vedanādayo atthi, pañcavokārabhavattaṃ pāpuṇātī’’ti codetuṃ pañcavokārabhavoti āha. Itaro suttavirodhabhayā paṭikkhipati. 543. แม้ในวาระเกี่ยวกับอสัญญีสัตว์ ก็นัยนี้เช่นกัน. เพราะตามลัทธิของปรวาทีนั้น ในปฏิสนธิกาลของอสัญญีสัตว์ทั้งหลาย จิตเกิดขึ้นแล้วก็ดับไป พร้อมกับจิตนั้น อรูปชีวิจินทรีย์ที่วิปปยุตจากจิตก็เกิดขึ้นแล้วเป็นไปตลอดอายุขัย. เพราะฉะนั้น เมื่อถูกถามว่า ชีวิจินทรีย์ของสัตว์เหล่านั้นไม่มีหรือ? จึงปฏิเสธ, เมื่อถูกถามว่า มีอยู่หรือ? จึงรับรอง. แม้เวทนาขันธ์เป็นต้น ท่านก็ปฏิเสธโดยความเป็นไปของสัตว์เหล่านั้น, รับรองโดยจุติและปฏิสนธิ. ส่วนสกวาทีไม่ปรารถนามตินั้น จึงกล่าวว่า เป็นปัญจโวการภพหรือ เพื่อจะโต้แย้งว่า "ถ้าเวทนาเป็นต้นมีอยู่แม้ในขณะเดียวในภพนั้น ก็จะถึงความเป็นปัญจโวการภพ". ปรวาทีกลัวว่าจะขัดกับพระสูตรจึงปฏิเสธ. 544-545. Ekadesaṃ bhijjatīti pañhe sampayuttaṃ bhijjati, vippayuttaṃ tiṭṭhatīti tassa laddhi, tasmā paṭijānāti. Dve jīvitindriyānīti pucchā paravādissa, paṭiññā sakavādissa. Rūpārūpavasena hi dve jīvitindriyāni, tehiyeva satto jīvati, tesaṃ bhaṅgena maratīti vuccati. Cutikkhaṇasmiñhi dvepi jīvitāni saheva bhijjanti. ๕๔๔-๕๔๕. ในปัญหาว่า แตกไปส่วนหนึ่งหรือ? ลัทธิของปรวาทีนั้นมีว่า ส่วนที่สัมปยุตแตกไป ส่วนที่วิปปยุตยังคงอยู่, เพราะฉะนั้นจึงรับรอง. คำถามว่า ชีวิจินทรีย์มีสองอย่างหรือ? เป็นของปรวาที, คำรับรองเป็นของสกวาที. เพราะชีวิจินทรีย์มีสองอย่างโดยเป็นรูปและอรูป, สัตว์ย่อมเป็นอยู่ได้ด้วยชีวิจินทรีย์ทั้งสองนั้น, เมื่อชีวิจินทรีย์ทั้งสองนั้นแตกทำลายไป จึงเรียกว่าตาย. เพราะในจุติขณะ ชีวิตทั้งสองย่อมแตกทำลายไปพร้อมกัน. Jīvitindriyakathāvaṇṇanā. อรรถกถาชีวิจินทริยกถา. 11. Kammahetukathāvaṇṇanā 11. อรรถกถากัมมเหตุกถา 546. Idāni kammahetukathā nāma hoti. Tattha yena arahatā purimabhave arahā abbhācikkhitapubbo, so tassa kammassa hetu arahattā parihāyatīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānañceva sammitiyānañca; te sandhāya kammahetūti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ parihānikathāyaṃ vuttanayameva. 546. บัดนี้ เป็นกัมมเหตุกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดว่า พระอรหันต์รูปใดเคยกล่าวตู่พระอรหันต์ในภพก่อน พระอรหันต์รูปนั้นย่อมเสื่อมจากอรหัตผลเพราะกรรมนั้นเป็นเหตุ, เหมือนอย่างลัทธิของพวกปุพพเสลิยะและสัมมิติยะ, สกวาทีจึงตั้งคำถามหมายถึงชนเหล่านั้น, ปรวาทีจึงรับรอง. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในปริหานิกถา. Handa hi arahantānaṃ abbhācikkhatīti idaṃ yassa kammassa hetu parihāyati, taṃ sampaṭicchāpetuṃ vadati. Atha naṃ sakavādī taṃ pakkhaṃ paṭijānāpetvā ‘‘yadi evaṃ yehi arahanto na abbhācikkhitapubbā, te sabbe arahattaṃ pāpuṇeyyu’’nti codetuṃ ye kecītiādimāha. Itaro tassa kammassa arahattaṃ sampāpuṇane niyāmaṃ apassanto paṭikkhipati. ปรวาทีกล่าวว่า "เอาเถิด ท่านย่อมกล่าวตู่พระอรหันต์ทั้งหลาย" เพื่อให้ยอมรับว่า บุคคลย่อมเสื่อมเพราะกรรมใดเป็นเหตุ. ลำดับนั้น สกวาทีให้ปรวาทียอมรับฝ่ายนั้นแล้ว จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "เย เกจิ" เพื่อจะโต้แย้งว่า "ถ้าเช่นนั้น ชนเหล่าใดไม่เคยกล่าวตู่พระอรหันต์ ชนเหล่านั้นทั้งหมดพึงบรรลุอรหัตผล". ปรวาทีไม่เห็นข้อกำหนดในการบรรลุอรหัตผลของกรรมนั้น จึงปฏิเสธ. Kammahetukathāvaṇṇanā. อรรถกถากัมมเหตุกถา. Aṭṭhamo vaggo. วรรคที่ ๘. 9. Navamavaggo 9. วรรคที่ ๙ 1. Ānisaṃsadassāvīkathāvaṇṇanā 1. อรรถกถาอานิสังสทัสสาวีกถา 547. Idāni ānisaṃsadassāvīkathā nāma hoti. Tattha sakasamaye saṅkhāre ādīnavato nibbānañca ānisaṃsato passantassa saṃyojanappahānaṃ hotīti nicchayo. Yesaṃ pana tesu dvīsupi ekaṃsikavādaṃ gahetvā ‘‘ānisaṃsadassāvinova saṃyojanappahānaṃ hotī’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Athassa ‘‘ekaṃsikavādo tayā gahito, ādīnavopi daṭṭhabboyevā’’ti vibhāgadassanatthaṃ sakavādī saṅkhāretiādimāha. 547. บัดนี้ เป็นอานิสังสทัสสาวีกถา. ในกถานั้น เป็นที่แน่นอนว่า การละสังโยชน์ย่อมมีแก่ผู้เห็นสังขารโดยความเป็นโทษ และเห็นนิพพานโดยความเป็นคุณในสมัยของตน. แต่ลัทธิของชนเหล่าใดถือเอาวาทะส่วนเดียวในสองอย่างนั้นว่า "การละสังโยชน์ย่อมมีแก่ผู้เห็นอานิสงส์เท่านั้น", เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะ, สกวาทีจึงตั้งคำถามหมายถึงชนเหล่านั้น, ปรวาทีจึงรับรอง. ลำดับนั้น สกวาทีจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "สังขาเร" เพื่อแสดงการจำแนกแก่ปรวาทีนั้นว่า "ท่านถือเอาวาทะส่วนเดียว, แม้โทษก็พึงเห็นด้วย". Saṅkhāre ca aniccato manasikaroti, nibbāne ca ānisaṃsadassāvī hotīti pañhasmiṃ ayamadhippāyo – ānisaṃsadassāvissa saṃyojanānaṃ pahānaṃ hotīti tesaṃ laddhi. Nanu saṅkhāre aniccato manasikaroto saṃyojanā pahīyantīti ca puṭṭho āmantāti paṭijānāti. Tena te saṅkhāre ca aniccato manasikaroti, nibbāne ca ānisaṃsadassāvī hotīti idaṃ āpajjati, kiṃ sampaṭicchasi etanti. Tato paravādī ekacittakkhaṇaṃ sandhāya paṭikkhipati, dutiyaṃ puṭṭho nānācittavasena paṭijānāti. Sakavādī panassa adhippāyaṃ madditvā aniccamanasikārassa ānisaṃsadassāvitāya ca ekato paṭiññātattā dvinnaṃ phassānaṃ dvinnaṃ cittānaṃ samodhānaṃ hotīti pucchati. Itaro dvinnaṃ samodhānaṃ apassanto paṭikkhipati. Dukkhatotiādipañhesupi eseva nayo. Kiṃ panettha sanniṭṭhānaṃ, kiṃ aniccādito manasikaroto saṃyojanā pahīyanti, udāhu nibbāne ānisaṃsadassāvissa, udāhu dvepi ekato karontassāti. Yadi tāva aniccādito manasikaroto pahānaṃ bhaveyya, vipassanācitteneva bhaveyya. Atha ānisaṃsadassāvino, anussavavasena nibbāne ānisaṃsaṃ passantassa vipassanācitteneva bhaveyya, atha dvepi ekato karontassa bhaveyya, dvinnaṃ phassādīnaṃ samodhānaṃ bhaveyya. Yasmā pana ariyamaggakkhaṇe aniccādimanasikārassa kiccaṃ nipphattiṃ gacchati puna niccatotiādigahaṇassa anuppattidhammabhāvato, nibbāne ca paccakkhatova ānisaṃsadassanaṃ ijjhati, tasmā kiccanipphattivasena aniccādito manasikaroto ārammaṇaṃ katvā pavattivasena ca nibbāne ānisaṃsadassāvissa saṃyojanānaṃ pahānaṃ hotīti veditabbaṃ. ในปัญหาว่า “ย่อมมนสิการในสังขารทั้งหลายโดยความเป็นของไม่เที่ยงด้วย และย่อมเป็นผู้เห็นอานิสงส์ในนิพพานด้วย” มีอธิบายดังนี้ คือ ลัทธิของพวกเขาคือ การละสังโยชน์ย่อมมีแก่ผู้เห็นอานิสงส์ ก็เมื่อถูกถามว่า “สังโยชน์ทั้งหลายย่อมถูกละแก่ผู้มนสิการในสังขารโดยความเป็นของไม่เที่ยงมิใช่หรือ” เขาก็รับรองว่า “ใช่” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงต้องยอมรับข้อนี้ว่า “ย่อมมนสิการในสังขารทั้งหลายโดยความเป็นของไม่เที่ยงด้วย และย่อมเป็นผู้เห็นอานิสงส์ในนิพพานด้วย” ท่านยอมรับข้อนี้หรือไม่ ลำดับนั้น ปรวาทีหมายถึงเอกจิตตขณะจึงปฏิเสธ เมื่อถูกถามครั้งที่สอง จึงรับรองโดยนัยแห่งจิตต่างขณะกัน ส่วนสกวาทีข่มความเห็นของเขานั้นแล้ว ถามว่า เพราะการรับรองการมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยงและความเป็นผู้เห็นอานิสงส์ร่วมกัน การประชุมลงแห่งผัสสะ ๒ และจิต ๒ ย่อมมี (มิใช่หรือ) ฝ่ายปรวาทีไม่เห็นการประชุมลงของทั้งสองจึงปฏิเสธ แม้ในปัญหาทั้งหลายมีคำว่า “โดยความเป็นทุกข์” เป็นต้น ก็นัยนี้แหละ ในข้อนี้ ข้อสรุปคืออะไร? สังโยชน์ทั้งหลายย่อมถูกละแก่ผู้มนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น หรือว่าแก่ผู้เห็นอานิสงส์ในนิพพาน หรือว่าแก่ผู้กระทำทั้งสองอย่างร่วมกัน หากว่าการละพึงมีแก่ผู้มนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ก็พึงมีด้วยวิปัสสนาจิตนั่นเอง หากว่ามีแก่ผู้เห็นอานิสงส์ คือผู้เห็นอานิสงส์ในนิพพานโดยการฟังตามกันมา ก็พึงมีด้วยวิปัสสนาจิตนั่นเอง หากว่าพึงมีแก่ผู้กระทำทั้งสองอย่างร่วมกัน การประชุมลงแห่งผัสสะเป็นต้น ๒ อย่างก็พึงมี แต่เพราะในขณะแห่งอริยมรรค กิจแห่งการมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นย่อมถึงความสำเร็จ เพราะไม่มีธรรมคือการยึดถือว่าเที่ยงเป็นต้นเกิดขึ้นอีก และการเห็นอานิสงส์ในนิพพานก็สำเร็จโดยประจักษ์นั่นเอง ฉะนั้น พึงทราบว่า การละสังโยชน์ย่อมมีแก่ผู้มนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นโดยนัยแห่งกิจที่สำเร็จแล้ว และแก่ผู้เห็นอานิสงส์ในนิพพานโดยนัยแห่งการเป็นไปโดยการทำนิพพานให้เป็นอารมณ์ 548. Nibbāne sukhānupassīti suttaṃ nibbāne sukhānupassanādibhāvameva sādheti, na ānisaṃsadassāvitāmattena saṃyojanānaṃ pahānaṃ. Tasmā ābhatampi anābhatasadisamevāti. 548. พระสูตรว่า “ผู้ตามเห็นสุขในนิพพาน” ย่อมยังภาวะแห่งการตามเห็นสุขในนิพพานเป็นต้นให้สำเร็จเท่านั้น ไม่ใช่ยังการละสังโยชน์ให้สำเร็จเพียงด้วยความเป็นผู้เห็นอานิสงส์ เพราะฉะนั้น แม้พระสูตรที่นำมาแล้ว ก็เป็นเช่นกับไม่ได้นำมานั่นเอง Ānisaṃsadassāvīkathāvaṇṇanā. อรรถกถาอานิสังสทัสสาวีกถา 2. Amatārammaṇakathāvaṇṇanā 2. อรรถกถาอมตารัมมณกถา 549. Idāni amatārammaṇakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘nibbānaṃ maññatī’’tiādīnaṃ ayoniso atthaṃ gahetvā amatārammaṇaṃ saṃyojanaṃ hotīti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ sace amatārammaṇaṃ saṃyojanaṃ, amatassa saṃyojaniyādibhāvo āpajjatīti codetuṃ amataṃ saṃyojaniyantiādimāha. Itaro suttavirodhabhayena sabbaṃ paṭikkhipati. Iminā upāyena sabbavāresu attho veditabbo. Nibbānaṃ nibbānatoti āhaṭasuttaṃ pana diṭṭhadhammanibbānaṃ sandhāya bhāsitaṃ, tasmā asādhakanti. 549. บัดนี้ ชื่อว่าอมตารัมมณกถา ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดผู้ถือเอาความโดยไม่แยบคายแห่งคำเป็นต้นว่า “ย่อมสำคัญมั่นหมายนิพพาน” ว่า อมตารมณ์เป็นสังโยชน์, เหมือนอย่างพวกปุพพเสลิยะ, สกวาทีหมายถึงชนเหล่านั้นจึงถาม ปรวาทีจึงรับรอง ลำดับนั้น สกวาทีเพื่อจะโจทนาเขาว่า ถ้าอมตารมณ์เป็นสังโยชน์ ภาวะความเป็นสังโยชน์เป็นต้นของอมตะก็จะมาถึง จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “อมตะเป็นสังโยชน์หรือ” ปรวาทีเพราะกลัวจะขัดกับพระสูตร จึงปฏิเสธทั้งหมด พึงทราบเนื้อความในวาทะทั้งปวงโดยอุบายนี้ ส่วนพระสูตรที่นำมาว่า “นิพพานโดยความเป็นนิพพาน” นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงทิฏฐธรรมนิพพาน เพราะฉะนั้น จึงไม่เป็นเครื่องให้สำเร็จ (ประโยชน์ของปรวาที) Amatārammaṇakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอมตารัมมณกถา 3. Rūpaṃ sārammaṇantikathāvaṇṇanā 3. อรรถกถารูปังสารัมมณันติกถา 552-553. Idāni rūpaṃ sārammaṇantikathā nāma hoti. Tattha rūpaṃ sappaccayaṭṭhena sārammaṇaṃ nāma hoti, na aññaṃ ārammaṇaṃ karotīti ārammaṇapaccayavasena. Yesaṃ pana avisesena rūpaṃ sārammaṇanti laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya ārammaṇatthassa vibhāgadassanatthaṃ pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha pāḷianusāreneva veditabbaṃ. Na vattabbanti pañhe olubbhārammaṇaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Dutiyapañhepi paccayārammaṇaṃ sandhāya paṭiññā tasseva. Iti sappaccayaṭṭhenevettha sārammaṇatā siddhāti. ๕๕๒-๕๕๓. บัดนี้ ชื่อว่ารูปังสารัมมณันติกถา ในกถานั้น รูปชื่อว่ามีอารมณ์โดยความหมายว่ามีปัจจัย ไม่ใช่โดยนัยแห่งอารัมมณปัจจัยว่าย่อมทำสิ่งอื่นให้เป็นอารมณ์ ส่วนลัทธิของชนเหล่าใดว่า รูปมีอารมณ์โดยไม่มีความแตกต่างกัน เหมือนอย่างพวกอุตตราปถกะ, สกวาทีหมายถึงชนเหล่านั้น เพื่อแสดงการจำแนกความหมายของคำว่าอารมณ์ จึงถาม ปรวาทีจึงรับรอง ข้อที่เหลือในกถานี้ พึงทราบตามแนวแห่งบาลีนั้นเทียว ในปัญหาว่า “ไม่ควรกล่าวหรือ” การรับรองของสกวาทีหมายถึงโอฬุพภารมณ์ (อารมณ์ที่หยาบ) แม้ในปัญหาที่สอง การรับรองของสกวาทีนั้นก็หมายถึงปัจจยารมณ์ (อารมณ์คือปัจจัย) เพราะเหตุนี้ ความเป็นสารัมมณะในที่นี้จึงสำเร็จโดยความหมายว่ามีปัจจัยเท่านั้น Rūpaṃ sārammaṇantikathāvaṇṇanā. อรรถกถารูปังสารัมมณันติกถา 4. Anusayā anārammaṇakathāvaṇṇanā 4. อรรถกถาอนุสยาอนารัมมณกถา 554-556. Idāni anusayā anārammaṇātikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ anusayā nāma cittavippayuttā ahetukā abyākatā, teneva ca anārammaṇāti laddhi, seyyathāpi andhakānañceva ekaccānañca uttarāpathakānaṃ; te sandhāya anusayāti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ anārammaṇena nāma evaṃvidhena bhavitabbanti codetuṃ rūpantiādimāha. Kāmarāgotiādi kāmarāgānusayato anaññattā dassitaṃ. Saṅkhārakkhandho anārammaṇoti pañhe cittasampayuttasaṅkhārakkhandhaṃ sandhāya paṭikkhipati. Anusayaṃ jīvitindriyaṃ kāyakammādirūpañca saṅkhārakkhandhapariyāpannaṃ, taṃ sandhāya paṭijānāti. Imināvupāyena sabbavāresu attho veditabbo. Sānusayoti pañhe pana appahīnānusayattā sānusayatā anuññātā. Na anusayānaṃ pavattisabbhāvā. Yo hi appahīno, na so atīto, nānāgato, na paccuppanno ca. Maggavajjhakileso panesa appahīnattāva atthīti vuccati. Evarūpassa ca idaṃ nāma ārammaṇanti na vattabbaṃ. Tasmā taṃ paṭikkhittaṃ. Taṃ panetaṃ na kevalaṃ anusayassa, rāgādīnampi tādisameva, tasmā anusayānaṃ anārammaṇatāsādhakaṃ na hotīti. ๕๕๔-๕๕๖. บัดนี้ ชื่อว่าอนุสยาอนารัมมณกถา ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดว่า อนุสัยชื่อว่าเป็นจิตตวิปปยุต ไม่มีเหตุ เป็นอัพยากฤต และเพราะเหตุนั้นเองจึงไม่มีอารมณ์, เหมือนอย่างพวกอันธกะและพวกอุตตราปถกะบางพวก, สกวาทีหมายถึงชนเหล่านั้นจึงถาม ปรวาทีจึงรับรอง ลำดับนั้น สกวาทีเพื่อจะโจทนาเขาว่า “สิ่งชื่อว่าไม่มีอารมณ์ ควรจะเป็นเช่นนี้” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “รูป” คำว่า “กามราคะ” เป็นต้น แสดงไว้เพราะไม่ต่างจากกามราคานุสัย ในปัญหาว่า “สังขารขันธ์ไม่มีอารมณ์หรือ” ปรวาทีหมายถึงสังขารขันธ์ที่สัมปยุตด้วยจิตจึงปฏิเสธ เขาหมายถึงอนุสัย ชีวิตินทรีย์ และกายกรรมเป็นต้นซึ่งนับเนื่องในสังขารขันธ์ จึงรับรอง พึงทราบเนื้อความในวาทะทั้งปวงโดยอุบายนี้ ส่วนในปัญหาว่า “เป็นสานุสัย” ความเป็นสานุสัยทรงอนุญาตไว้เพราะอนุสัยยังละไม่ได้ ไม่ใช่เพราะมีภาวะที่กำลังเป็นไปอยู่ของอนุสัย จริงอยู่ สิ่งใดที่ยังละไม่ได้ สิ่งนั้นไม่ใช่อดีต ไม่ใช่อนาคต และไม่ใช่ปัจจุบัน ส่วนกิเลสที่มรรคจะพึงกำจัดนี้ ท่านกล่าวว่า “มีอยู่” ก็เพราะยังละไม่ได้นั่นเอง และไม่ควรกล่าวว่า “สิ่งมีสภาพเช่นนี้มีอารมณ์ชื่อนี้” เพราะฉะนั้น คำกล่าวนั้นจึงถูกปฏิเสธ ก็ข้อนั้นมิใช่เป็นเช่นนั้นเฉพาะแก่อนุสัยเท่านั้น แม้แก่ราคะเป็นต้นก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เพราะฉะนั้น จึงไม่เป็นเครื่องพิสูจน์ความเป็นอนารัมมณะของอนุสัยทั้งหลาย Anusayā anārammaṇātikathāvaṇṇanā. อรรถกถาอนุสยาอนารัมมณกถา 5. Ñāṇaṃ anārammaṇantikathāvaṇṇanā 5. อรรถกถาญาณังอนารัมมณันติกถา 557-558. Idāni ñāṇaṃ anārammaṇantikathā nāma hoti. Tattha yasmā arahā cakkhuviññāṇasamaṅgī ñāṇīti vuccati, tassa ñāṇassa tasmiṃ khaṇe ārammaṇaṃ natthi, tasmā ñāṇaṃ anārammaṇanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha anusayakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbanti. ๕๕๗-๕๕๘. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า ญาณไม่มีอารมณ์. ในกถานั้น เพราะเหตุที่พระอรหันต์ผู้พร้อมด้วยจักขุวิญญาณ เรียกว่า ผู้มีญาณ, ญาณของท่านในขณะนั้นไม่มีอารมณ์, เพราะเหตุนั้น ผู้ใดมีลัทธิว่า ญาณไม่มีอารมณ์, เหมือนอย่างพวกอันธกะ; คำถามของสกวาทีจึงมุ่งหมายถึงพวกอันธกะนั้น, ส่วนปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ข้อความที่เหลือในกถานี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอนุสยกถานั่นเทียว. Ñāṇaṃ anārammaṇantikathāvaṇṇanā. อรรถกถาญาณังอนารัมมณันติกถา 6. Atītānāgatārammaṇakathāvaṇṇanā 6. อรรถกถาอตีตานาคตารัมมณกถา 559-561. Idāni atītānāgatārammaṇakathā nāma hoti. Tattha yasmā atītānāgatārammaṇaṃ nāma natthi, tasmā tadārammaṇena cittena ārammaṇassa natthitāya anārammaṇena bhavitabbanti atītaṃ anārammaṇanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ, te sandhāya atītārammaṇanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti. ๕๕๙-๕๖๑. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า อตีตานาคตารัมมณกถา. ในกถานั้น เพราะเหตุที่อารมณ์ที่เป็นอดีตและอนาคตไม่มีอยู่, เพราะเหตุนั้น จิตที่มีอารมณ์นั้นจึงต้องเป็นจิตไม่มีอารมณ์ เพราะความไม่มีอยู่แห่งอารมณ์, ดังนี้ ผู้ใดมีลัทธิว่า อดีตไม่มีอารมณ์, เหมือนอย่างพวกอุตตราปถกะ; คำถามของสกวาทีว่า "อตีตารัมมณัง" จึงมุ่งหมายถึงพวกอุตตราปถกะนั้น, ส่วนปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ข้อความที่เหลือในกถานี้ ย่อมเป็นไปตามบาลีนั้นเทียว. Atītānāgatārammaṇakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอตีตานาคตารัมมณกถา 7. Vitakkānupatitakathāvaṇṇanā 7. อรรถกถาวิตักกานุปติตกถา 562. Idāni vitakkānupatitakathā nāma hoti. Tattha vitakkānupatitā nāma duvidhā – ārammaṇato ca sampayogato ca. Tattha asukacittaṃ nāma vitakkassārammaṇaṃ na hotīti niyamābhāvato siyā sabbaṃ cittaṃ vitakkānupatitaṃ, vitakkavippayuttacittasabbhāvato pana na sabbaṃ cittaṃ vitakkānupatitaṃ. Iti imaṃ vibhāgaṃ akatvā aviseseneva sabbaṃ cittaṃ vitakkānupatitanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha pāḷivaseneva niyyātīti. 562. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า วิตักกานุปติตกถา. ในกถานั้น คำว่า วิตักกานุปติตะ มี ๒ อย่าง คือ โดยความเป็นอารมณ์ และโดยความประกอบกัน. ใน ๒ อย่างนั้น เพราะไม่มีกฎเกณฑ์ว่า จิตชื่อโน้นไม่เป็นอารมณ์ของวิตก ฉะนั้น จิตทั้งหมดพึงเป็นวิตักกานุปติตะได้, แต่เพราะมีอยู่แห่งจิตที่วิปปยุตจากวิตก ฉะนั้น จิตทั้งหมดจึงไม่เป็นวิตักกานุปติตะ. ผู้ใดไม่กระทำการจำแนกนี้ แล้วมีลัทธิว่า จิตทั้งหมดเป็นวิตักกานุปติตะโดยไม่มีความแตกต่างกัน, เหมือนอย่างพวกอุตตราปถกะ; คำถามของสกวาทีจึงมุ่งหมายถึงพวกอุตตราปถกะนั้น, ส่วนปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ข้อความที่เหลือในกถานี้ ย่อมเป็นไปตามบาลีนั้นเทียว. Vitakkānupatitakathāvaṇṇanā. อรรถกถาวิตักกานุปติตกถา 8. Vitakkavipphārasaddakathāvaṇṇanā 8. อรรถกถาวิตักกวิปผารสัททกถา 563. Idāni vitakkavipphārasaddakathā nāma hoti. Tattha yasmā ‘‘vitakkavicārā vacīsaṅkhārā’’ti vuttā, tasmā sabbaso vitakkayato vicārayato antamaso manodhātupavattikālepi vitakkavipphāro saddoyevāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya sabbasoti pucchā sakavādissa paṭiññā itarassa. Atha naṃ yadi vitakkavipphāramattaṃ saddo, phassādivipphāropi saddo bhaveyyāti codetuṃ sabbaso phusayatotiādimāha. Itaro tādisaṃ suttalesaṃ apassanto paṭikkhipati. Vitakkavipphāro saddo sotaviññeyyoti vitakkassa vipphāramattameva saddoti katvā pucchati, na vitakkavipphārasamuṭṭhitaṃ suttapamattānaṃ saddaṃ, itaro paṭikkhipati. Nanu vitakkavipphārasaddo na sotaviññeyyoti idaṃ tasseva laddhiyā dasseti. So hi vitakkavipphāramattameva saddaṃ vadati, so na sotaviññeyyoti. Itaro pana ‘‘vitakkavipphārasaddaṃ sutvā ādisatī’’ ti (dī. ni. 3.148) vacanato sotaviññeyyovāti vadati. 563. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า วิตักกวิปผารสัททกถา. ในกถานั้น เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "วิตกและวิจารเป็นวจีสังขาร" เพราะเหตุนั้น ผู้ใดมีลัทธิว่า เมื่อบุคคลตรึกตรองโดยประการทั้งปวง แม้ที่สุดในกาลที่มโนธาตุเป็นไป การแผ่ไปแห่งวิตกเป็นเสียงนั่นเทียว, เหมือนอย่างพวกปุพพเสลิยะ; คำถามของสกวาทีว่า "สัพพโส" จึงมุ่งหมายถึงพวกปุพพเสลิยะนั้น, ส่วนปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ลำดับนั้น สกวาทีเพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า ถ้าเพียงการแผ่ไปแห่งวิตกเป็นเสียง แม้การแผ่ไปแห่งผัสสะเป็นต้นก็พึงเป็นเสียงด้วย จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "สัพพโส ผุสยโต". ฝ่ายปรวาที เมื่อไม่เห็นแม้เพียงส่วนน้อยแห่งพระสูตรเช่นนั้น จึงปฏิเสธ. สกวาทีถามโดยถือเอาว่า เพียงการแผ่ไปแห่งวิตกเท่านั้นเป็นเสียง ว่า "การแผ่ไปแห่งวิตกเป็นเสียง พึงรู้ได้ด้วยโสตะหรือ" มิได้ถามถึงเสียงที่เกิดจากการแผ่ไปแห่งวิตกซึ่งเป็นเพียงพระสูตร, ฝ่ายปรวาทีจึงปฏิเสธ. ก็คำว่า "เสียงคือการแผ่ไปแห่งวิตก ไม่พึงรู้ได้ด้วยโสตะ" นี้ ย่อมแสดงลัทธิของปรวาทีนั้นเอง. จริงอยู่ ปรวาทีนั้นกล่าวว่า เพียงการแผ่ไปแห่งวิตกเท่านั้นเป็นเสียง, เสียงนั้นไม่พึงรู้ได้ด้วยโสตะ. ส่วนสกวาทีกล่าวว่า เสียงนั้นพึงรู้ได้ด้วยโสตะนั่นเทียว ตามนัยพระบาลีว่า "ฟังเสียงคือการแผ่ไปแห่งวิตกแล้ว ย่อมทาย" (ที. นิกาย. ๓.๑๔๘). Vitakkavipphārasaddakathāvaṇṇanā. อรรถกถาวิตักกวิปผารสัททกถา 9. Nayathācittassa vācātikathāvaṇṇanā 9. อรรถกถานยถาจิตตัสสวาจาติกถา 564. Idāni nayathācittassa vācātikathā nāma hoti. Tattha yasmā koci aññaṃ bhaṇissāmīti aññaṃ bhaṇati, tasmā nayathācittassa vācā cittānurūpā cittānugatikā na hoti, vināpi cittena pavattatīti yesaṃ laddhi; seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi taṃsamuṭṭhāpakaṃ cittaṃ na siyā, phassādayopi tasmiṃ khaṇe na siyu’’nti codetuṃ aphassakassātiādimāha. Na bhaṇitukāmotiādīsu yasmā aññaṃ bhaṇissāmīti aññaṃ bhaṇantopi bhaṇitukāmoyeva nāma hoti, tasmā na hevāti paṭikkhipati. 564. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า นยถาจิตตัสสวาจาติกถา. ในกถานั้น เพราะเหตุที่บุคคลบางคนตั้งใจว่าจะพูดอย่างหนึ่ง แต่กลับพูดไปอีกอย่างหนึ่ง, เพราะเหตุนั้น ผู้ใดมีลัทธิว่า วาจาของผู้มีจิตไม่เป็นไปตามนั้น ไม่เป็นไปตามสมควรแก่จิต ไม่เป็นไปตามจิต ย่อมเป็นไปได้แม้ปราศจากจิต, เหมือนอย่างพวกปุพพเสลิยะ; คำถามของสกวาทีจึงมุ่งหมายถึงพวกปุพพเสลิยะนั้น, ส่วนปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ลำดับนั้น สกวาทีเพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า 'ถ้าจิตที่ให้วาจานั้นเกิดขึ้นไม่มี, แม้ผัสสะเป็นต้นก็พึงไม่มีในขณะนั้น' จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'อผัสสกัสส'. ในคำเป็นต้นว่า 'น ภณิตุกาโม' นั้น เพราะเหตุที่แม้บุคคลผู้ตั้งใจว่าจะพูดอย่างหนึ่ง แต่กลับพูดไปอีกอย่างหนึ่ง ก็ชื่อว่าเป็นผู้ประสงค์จะพูดนั่นเทียว, เพราะเหตุนั้น สกวาทีจึงปฏิเสธว่า 'น เหวํ'. 565. Nanu atthi koci aññaṃ bhaṇissāmītiādīsu cīvaranti bhaṇitukāmo cīranti bhaṇeyya. Tattha aññaṃ bhaṇitukāmatācittaṃ, aññaṃ bhaṇanacittaṃ, iti pubbabhāgena cittena asadisattā ayathācitto nāma hoti, tenassa kevalaṃ anāpatti nāma hoti, na pana cīranti vacanasamuṭṭhāpakacittaṃ natthi, iti acittakā sā vācāti atthaṃ sandhāya iminā udāharaṇena ‘‘nayathācittassa vācā’’ti patiṭṭhāpitāpi appatiṭṭhāpitāva hotīti. 565. ก็ในคำเป็นต้นว่า 'มีอยู่มิใช่หรือ บุคคลบางคนตั้งใจว่าจะพูดอย่างหนึ่ง...' นั้น ผู้ที่ประสงค์จะพูดว่า 'จีวรัง' พึงพูดว่า 'จีรัง'. ในกรณีนี้นั้น มีจิตที่ประสงค์จะพูดอย่างหนึ่ง และจิตที่พูดอีกอย่างหนึ่ง, เพราะเหตุที่ไม่เหมือนกับจิตในส่วนเบื้องต้น จึงชื่อว่า 'อยถาจิตโต' (ผู้มีจิตไม่เป็นไปตามนั้น), ด้วยเหตุนั้น เขาย่อมเป็นเพียงอนาบัติเท่านั้น, แต่ก็มิใช่ว่าจิตที่ให้เกิดคำพูดว่า 'จีรัง' จะไม่มี, เพราะฉะนั้น แม้ปรวาทีจะยกอุทาหรณ์นี้ขึ้นมาเพื่อมุ่งหมายเนื้อความว่า 'วาจานั้นไม่มีจิต' แล้วสถาปนาลัทธิว่า 'นยถาจิตตัสส วาจา' ก็ชื่อว่าสถาปนาไว้ไม่ได้นั่นเทียว. Nayathācittassa vācātikathāvaṇṇanā. อรรถกถานยถาจิตตัสสวาจาติกถา 10. Nayathācittassa kāyakammantikathāvaṇṇanā 10. อรรถกถานยถาจิตตัสสกายกัมมันติกถา 566-567. Idāni nayathācittassa kāyakammantikathā nāma hoti. Tattha yasmā koci aññatra gacchissāmīti aññatra gacchati, tasmā nayathācittassa kāyakammaṃ cittānurūpaṃ cittānugatikaṃ na hoti, vināpi cittena pavattatīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃyeva, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbanti. ๕๖๖-๕๖๗. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า นยถาจิตตัสสกายกัมมันติกถา. ในกถานั้น เพราะเหตุที่บุคคลบางคนตั้งใจว่าจะไปที่หนึ่ง แต่กลับไปอีกที่หนึ่ง, เพราะเหตุนั้น ผู้ใดมีลัทธิว่า กายกรรมของผู้มีจิตไม่เป็นไปตามนั้น ไม่เป็นไปตามสมควรแก่จิต ไม่เป็นไปตามจิต ย่อมเป็นไปได้แม้ปราศจากจิต, เหมือนอย่างพวกปุพพเสลิยะนั่นเทียว; คำถามของสกวาทีจึงมุ่งหมายถึงพวกปุพพเสลิยะนั้น, ส่วนปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ข้อความที่เหลือในกถานี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. Nayathācittassa kāyakammantikathāvaṇṇanā. อรรถกถานยถาจิตตัสสกายกัมมันติกถา 11. Atītānāgatasamannāgatakathāvaṇṇanā 11. อรรถกถาอตีตานาคตสมันนาคตกถา 568-570. Idāni atītānāgatehi samannāgatakathā nāma hoti. Tattha samannāgatapaññatti paṭilābhapaññattīti dve paññattiyo veditabbā. Tāsu paccuppannadhammasamaṅgī samannāgatoti vuccati. Aṭṭha samāpattilābhino pana samāpattiyo kiñcāpi na ekakkhaṇe pavattanti, aññā atītā honti, aññā anāgatā, aññā paccuppannā, paṭivijjhitvā aparihīnatāya pana lābhīti vuccati. Tattha yesaṃ imaṃ vibhāgaṃ aggahetvā yasmā jhānalābhīnaṃ atītānāgatāni jhānānipi atthi, tasmā ‘‘te atītenapi anāgatenapi samannāgatā’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ. Te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthamevāti. ‘‘Aṭṭhavimokkhajhāyī’’tiādi pana lābhībhāvassa sādhakaṃ, na samannāgatabhāvassāti. ๕๖๘-๕๗๐. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่าสมันนาคตด้วยธรรมที่เป็นอดีตและอนาคต. ในกถานั้น พึงทราบว่ามีบัญญัติ ๒ อย่าง คือ สมันนาคตบัญญัติ และปฏิลาภบัญญัติ. ในบัญญัติทั้งสองนั้น ผู้พร้อมเพรียงด้วยธรรมที่เป็นปัจจุบัน เรียกว่า ผู้สมันนาคต. ส่วนผู้ได้สมาบัติ ๘ แม้สมาบัติทั้งหลายจะไม่เป็นไปในขณะเดียวกัน บางสมาบัติเป็นอดีต บางสมาบัติเป็นอนาคต บางสมาบัติเป็นปัจจุบัน แต่เพราะได้บรรลุแล้วและไม่เสื่อม จึงเรียกว่า ผู้มีลาภ (ผู้ได้). ในเรื่องนั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่ไม่ถือเอาความแตกต่างนี้ว่า "เพราะผู้ได้ฌานมีฌานทั้งที่เป็นอดีตและอนาคตอยู่ ฉะนั้น ท่านเหล่านั้นจึงชื่อว่าสมันนาคตด้วยธรรมที่เป็นอดีตและอนาคตด้วย" ลัทธินั้นเป็นเช่นกับของพวกอันธกะ. คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น โดยปรารภชนเหล่านั้น. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ ตื้นทั้งนั้น. ส่วนคำว่า "อัฏฐวิโมกขฌายี" เป็นต้น เป็นเครื่องยืนยันความเป็นผู้มีลาภ (ผู้ได้) แต่ไม่ใช่ความเป็นผู้สมันนาคต. Atītānāgatasamannāgatakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอดีตานาคตสมันนาคตากถา Navamo vaggo. วรรคที่ ๙ 10. Dasamavaggo 10. วรรคที่ ๑๐ 1. Nirodhakathāvaṇṇanā 1. อรรถกถานิโรธกถา 571-572. Idāni nirodhakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘upapattesiyanti saṅkhaṃ gatassa bhavaṅgacittassa bhaṅgakkhaṇena saheva kiriyāti saṅkhaṃ gatā kusalā vā akusalā vā cattāro khandhā cittasamuṭṭhānarūpañcāti pañcakkhandhā uppajjanti. Tesu hi anuppannesu bhavaṅge niruddhe santativicchedo bhaveyyā’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya upapattesiyeti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tattha upapattesiyeti catūsupi padesu bahuvacanabhummatthe ekavacanabhummaṃ. Upapattesiyesu pañcasu khandhesu aniruddhesūti ayañhettha attho. Dasannanti upapattesiyakhandhānañca kiriyakhandhānañca vasena vuttaṃ. Tattha paṭhamapañhe khandhalakkhaṇavasena kiriyavasena ca pañceva nāma te khandhāti paṭikkhipati. Dutiyapañhe purimapacchimavasena upapattesiyakiriyavasena ca nānattaṃ sandhāya paṭijānāti. Dvinnaṃ pana phassānaṃ cittānañca samodhānaṃ puṭṭho suttalesābhāvena paṭikkhipati. ๕๗๑-๕๗๒. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่านิโรธกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่ว่า "ในขณะที่ภวังคจิตอันถึงความนับว่าอุปปัตติสิยะดับไปนั่นเอง ขันธ์ ๕ คือ ขันธ์ ๔ ที่เป็นกุศลหรืออกุศลอันถึงความนับว่ากิริยา และจิตตสมุฏฐานรูป ย่อมเกิดขึ้น. เพราะว่าเมื่อขันธ์เหล่านั้นยังไม่เกิดขึ้น เมื่อภวังค์ดับไปแล้ว ความสืบต่อย่อมขาดสูญ" ลัทธินั้นเป็นเช่นกับของพวกอันธกะ. คำถามว่า "อุปปัตเตสิเย" เป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น โดยปรารภชนเหล่านั้น. ในคำนั้น บทว่า "อุปปัตเตสิเย" ในบททั้ง ๔ เป็นเอกวจนะในอรรถพหูพจนะ. เนื้อความในที่นี้คือ "เมื่อขันธ์ ๕ ที่เป็นอุปปัตเตสิยะยังไม่ดับไป". คำว่า "ทสสฺนํ" (สิบ) กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งอุปปัตเตสิยขันธ์และกิริยาขันธ์. ในปัญหาข้อแรก ท่านปฏิเสธว่า "ขันธ์เหล่านั้นมีชื่อว่า ๕ เท่านั้น โดยลักษณะแห่งขันธ์และโดยความเป็นกิริยา". ในปัญหาข้อที่สอง ท่านรับรองโดยปรารภถึงความแตกต่างกันโดยความเป็นเบื้องต้นและเบื้องปลาย และโดยความเป็นอุปปัตเตสิยะและกิริยา. แต่เมื่อถูกถามถึงการประชุมกันของผัสสะ ๒ และจิต ๒ ท่านปฏิเสธเพราะไม่มีเลศนัยในพระสูตร. Kiriyā cattāroti rūpena vinā kusalā akusalā vā cattāro gahitā. Kiriyāñāṇanti paravādinā cakkhuviññāṇasamaṅgikkhaṇe arahato anuññātaṃ anārammaṇañāṇaṃ. Niruddhe maggo uppajjatīti pucchā paravādissa, aniruddhe anuppajjanato paṭiññā sakavādissa. Mato maggaṃ bhāvetīti chalena pucchā paravādissa. Yasmā pana paṭisandhito yāva cuticittā satto jīvatiyeva nāma, tasmā sakavādī na hevanti paṭikkhipati. คำว่า "กิริยา ๔" หมายถึง ขันธ์ ๔ ที่เป็นกุศลหรืออกุศล เว้นรูป. คำว่า "กิริยาญาณ" คือ อนารัมมณญาณที่ปรวาทีอนุญาตแก่พระอรหันต์ในขณะที่พร้อมด้วยจักขุวิญญาณ. คำถามว่า "เมื่อ (ขันธ์) ดับแล้ว มรรคย่อมเกิดขึ้น" เป็นของปรวาที, ปฏิญญาเป็นของสกวาที เพราะเมื่อยังไม่ดับ มรรคย่อมไม่เกิดขึ้น. คำถามว่า "คนตายแล้วย่อมเจริญมรรค" เป็นของปรวาทีโดยใช้เล่ห์กล. แต่เพราะสัตว์ย่อมมีชีวิตอยู่โดยแท้ตั้งแต่ปฏิสนธิจนถึงจุติจิต ฉะนั้น สกวาทีจึงปฏิเสธว่า "หามิได้". Nirodhakathāvaṇṇanā. อรรถกถานิโรธกถา 2. Rūpaṃmaggotikathāvaṇṇanā 2. อรรถกถารูปังมัคโคติกถา 573-575. Idāni rūpaṃ maggotikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘sammāvācākammantājīvā rūpa’’nti laddhi, seyyathāpi mahisāsakasammitiyamahāsaṃghikānaṃ; te sandhāya maggasamaṅgissāti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te sammāvācādayo rūpaṃ, na viratiyo, yathā sammādiṭṭhādimaggo sārammaṇādisabhāvo, evaṃ tampi rūpaṃ siyā’’ti codetuṃ sārammaṇotiādimāha. Tattha paṭikkhepo ca paṭiññā ca paravādino laddhianurūpena veditabbā. Sesamettha uttānatthamevāti. ๕๗๓-๕๗๕. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่ารูปังมัคโคติกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่ว่า "สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ เป็นรูป" ลัทธินั้นเป็นเช่นกับของพวกมหิสาสกะ สัมมิติยะ และมหาสังฆิกะ. คำถามว่า "มัคคสมังคิสฺส" เป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น โดยปรารภชนเหล่านั้น. ลำดับนั้น เพื่อจะโจทนาเขาว่า "ถ้าสัมมาวาจาเป็นต้นของท่านเป็นรูป ไม่ใช่วิรตี, เหมือนอย่างมรรคมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้นมีสภาวะเป็นสารัมมณะเป็นต้น ฉันใด แม้รูปนั้นก็พึงเป็นฉันนั้น" ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "สารมฺมโณติ". ในคำนั้น พึงทราบการปฏิเสธและปฏิญญาของปรวาทีตามสมควรแก่ลัทธิ. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ ตื้นทั้งนั้น. Rūpaṃ maggotikathāvaṇṇanā. อรรถกถารูปังมัคโคติกถา 3. Pañcaviññāṇasamaṅgissa maggakathāvaṇṇanā 3. อรรถกถาปัญจวิญญาณสมังคิสสมัคคกถา 576. Idāni pañcaviññāṇasamaṅgissa maggakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hotī’’ti suttaṃ nissāya ‘‘pañcaviññāṇasamaṅgissa atthi maggabhāvanā’’ti laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘sace tassa maggabhāvanā atthi, pañcaviññāṇagatikena vā maggena, maggagatikehi vā pañcaviññāṇehi bhavitabbaṃ, na ca tāni maggagatikāni anibbānārammaṇattā alokuttarattā ca, na maggo pañcaviññāṇagatiko tesaṃ lakkhaṇena asaṅgahitattā’’ti codetuṃ nanu pañcaviññāṇā uppannavatthukātiādimāha. Tatrāyaṃ adhippāyo – yadi pañcaviññāṇasamaṅgissa maggabhāvanā siyā, yena manoviññāṇena maggo sampayutto, tampi pañcaviññāṇasamaṅgissa siyā. Evaṃ sante yadidaṃ ‘‘pañcaviññāṇā uppannavatthukā’’tiādi lakkhaṇaṃ vuttaṃ, taṃ evaṃ avatvā ‘‘cha viññāṇā’’ti vattabbaṃ siyā. Tathā pana avatvā ‘‘pañcaviññāṇā’’tveva vuttaṃ, tasmā na vatabbaṃ ‘‘pañcaviññāṇasamaṅgissa atthi maggabhāvanā’’ti. Yasmā cettha ayameva adhippāyo, tasmā sakavādī taṃ lakkhaṇaṃ paravādiṃ sampaṭicchāpetvā no ca vata re vattabbe pañcaviññāṇasamaṅgissa atthi maggabhāvanāti āha. 576. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่าปัญจวิญญาณสมังคิสสมัคคกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่อาศัยพระสูตรว่า "เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ไม่เป็นผู้ถือนิมิต" แล้วมีความเห็นว่า "การเจริญมรรคมีอยู่แก่ผู้ที่พร้อมด้วยปัญจวิญญาณ" ลัทธินั้นเป็นเช่นกับของพวกมหาสังฆิกะ. คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น โดยปรารภชนเหล่านั้น. ลำดับนั้น เพื่อจะโจทนาเขาว่า "ถ้าการเจริญมรรคของผู้นั้นมีอยู่ ก็พึงมีได้ด้วยมรรคอันเนื่องด้วยปัญจวิญญาณ หรือด้วยปัญจวิญญาณอันเนื่องด้วยมรรค, แต่ปัญจวิญญาณเหล่านั้นไม่เนื่องด้วยมรรค เพราะมีอารมณ์ไม่ใช่นิพพานและเพราะไม่เป็นโลกุตตระ, และมรรคก็ไม่เนื่องด้วยปัญจวิญญาณ เพราะไม่สงเคราะห์เข้าในลักษณะของปัญจวิญญาณเหล่านั้น" ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "นานุ ปัญจวิญญาณา อุปปันนวัตถุกาติ". อธิบายในเรื่องนั้นมีดังนี้ – ถ้าการเจริญมรรคพึงมีแก่ผู้ที่พร้อมด้วยปัญจวิญญาณ, มโนวิญญาณใดที่มรรคสัมปยุตต์ด้วย, แม้มโนวิญญาณนั้นก็พึงมีแก่ผู้ที่พร้อมด้วยปัญจวิญญาณ. เมื่อเป็นเช่นนั้น ลักษณะที่กล่าวไว้นี้ว่า "ปัญจวิญญาณมีวัตถุที่เกิดขึ้นแล้ว" เป็นต้น, ก็ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น แต่พึงกล่าวว่า "วิญญาณ ๖". แต่ท่านก็ไม่ได้กล่าวเช่นนั้น กลับกล่าวว่า "ปัญจวิญญาณ" เท่านั้น, เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวว่า "การเจริญมรรคมีอยู่แก่ผู้ที่พร้อมด้วยปัญจวิญญาณ". เพราะในเรื่องนี้มีอธิบายอย่างนี้เท่านั้น ฉะนั้น สกวาทีจึงให้ปรวาทียอมรับลักษณะนั้นแล้ว กล่าวว่า "ดูก่อนท่าน ท่านไม่ควรกล่าวเลยว่า การเจริญมรรคมีอยู่แก่ผู้ที่พร้อมด้วยปัญจวิญญาณ". Aparo nayo – pañcaviññāṇā uppannavatthukā, maggo avatthukopi hoti. Te ca uppannārammaṇā, maggo navattabbārammaṇo. Te purejātavatthukāva maggo avatthukopi. Te purejātārammaṇā, maggo apurejātārammaṇo. Te ajjhattikavatthukāva maggo avatthukopi hoti. Te ca rūpādivasena bāhirārammaṇā, maggo nibbānārammaṇo. Te aniruddhaṃ vatthuṃ nissayaṃ katvā pavattanato asambhinnavatthukā, maggo avatthukopi. Te aniruddhāneva rūpādīni ārabbha pavattanato asambhinnārammaṇā, maggo nibbānārammaṇo. Te nānāvatthukā, maggo avatthuko vā ekavatthuko vā. Te nānārammaṇā maggo ekārammaṇo. Te attano attanova rūpādigocare pavattanato na aññamaññassa gocaravisayaṃ paccanubhonti, maggo rūpādīsu ekampi gocaraṃ na karoti. Te kiriyamanodhātuṃ purecārikaṃ katvā uppajjanato na asamannāhārā na amanasikārā uppajjanti, maggo nirāvajjanova. Te sampaṭicchanādīhi vokiṇṇā uppajjanti, maggassa vokāroyeva natthi. Te aññamaññaṃ pubbacarimabhāvena uppajjanti, maggassa tehi saddhiṃ purimapacchimatāva natthi, tesaṃ anuppattikāle tikkhavipassanāsamaye, tesaṃ anuppattidese āruppepi ca uppajjanato. Te sampaṭicchanādīhi antaritattā na aññamaññassa samanantarā uppajjanti, maggassa sampaṭicchanādīhi antaritabhāvova natthi. Tesaṃ aññatra abhinipātā ābhogamattampi kiccaṃ natthi, maggassa kilesasamugghātanaṃ kiccanti. Yasmā cettha ayampi adhippāyo, tasmā sakavādī imehākārehi paravādiṃ maggassa apañcaviññāṇagatikabhāvaṃ sampaṭicchāpetvā no ca vata re vattabbe pañcaviññāṇasamaṅgissa atthi maggabhāvanāti āha. นัยหนึ่งอีกอย่างว่า ปัญจวิญญาณมีวัตถุที่เกิดขึ้นแล้ว ส่วนมรรคไม่มีวัตถุก็มี ปัญจวิญญาณเหล่านั้นมีอารมณ์ที่เกิดขึ้นแล้ว ส่วนมรรคมีอารมณ์ที่กล่าวไม่ได้ ปัญจวิญญาณเหล่านั้นมีวัตถุที่เกิดก่อนเท่านั้น ส่วนมรรคไม่มีวัตถุก็มี ปัญจวิญญาณเหล่านั้นมีอารมณ์ที่เกิดก่อน ส่วนมรรคไม่มีอารมณ์ที่เกิดก่อน ปัญจวิญญาณเหล่านั้นมีวัตถุภายในเท่านั้น ส่วนมรรคไม่มีวัตถุก็มี ปัญจวิญญาณเหล่านั้นมีอารมณ์ภายนอกโดยเป็นรูปเป็นต้น ส่วนมรรคมีนิพพานเป็นอารมณ์ ปัญจวิญญาณเหล่านั้นอาศัยวัตถุที่ยังไม่ดับเกิดขึ้น จึงชื่อว่ามีวัตถุไม่ระคนกัน ส่วนมรรคไม่มีวัตถุก็มี ปัญจวิญญาณเหล่านั้นปรารภรูปเป็นต้นที่ยังไม่ดับเกิดขึ้น จึงชื่อว่ามีอารมณ์ไม่ระคนกัน ส่วนมรรคมีนิพพานเป็นอารมณ์ ปัญจวิญญาณเหล่านั้นมีวัตถุต่างๆ กัน ส่วนมรรคไม่มีวัตถุหรือมีวัตถุอย่างเดียว ปัญจวิญญาณเหล่านั้นมีอารมณ์ต่างๆ กัน ส่วนมรรคมีอารมณ์อย่างเดียว ปัญจวิญญาณเหล่านั้นเกิดขึ้นในโคจรคือรูปเป็นต้นของตนๆ จึงไม่เสวยโคจรวิสัยของกันและกัน ส่วนมรรคไม่ทำโคจรแม้แต่อย่างหนึ่งในรูปเป็นต้นให้เป็นอารมณ์ ปัญจวิญญาณเหล่านั้นทำกิริยามโนธาตุให้เป็นตัวนำหน้าเกิดขึ้น จึงไม่เกิดขึ้นโดยไม่มีการรวบรวม ไม่มีการมนสิการ ส่วนมรรคไม่มีการอาวัชชนะเลย ปัญจวิญญาณเหล่านั้นเกิดขึ้นระคนกับสัมปฏิจฉันนะเป็นต้น ส่วนมรรคไม่มีการระคนเลย ปัญจวิญญาณเหล่านั้นเกิดขึ้นโดยความเป็นก่อนเป็นหลังแก่กันและกัน ส่วนมรรคไม่มีความเป็นก่อนเป็นหลังกับปัญจวิญญาณเหล่านั้นเลย เพราะเกิดขึ้นในสมัยแห่งวิปัสสนาอันแก่กล้า ในกาลที่ปัญจวิญญาณเหล่านั้นไม่เกิดขึ้น และเกิดขึ้นแม้ในอรูปภูมิซึ่งเป็นประเทศที่ปัญจวิญญาณเหล่านั้นไม่เกิดขึ้น ปัญจวิญญาณเหล่านั้นมีสัมปฏิจฉันนะเป็นต้นคั่นอยู่ จึงไม่เกิดขึ้นติดต่อกัน ส่วนมรรคไม่มีภาวะที่ถูกสัมปฏิจฉันนะเป็นต้นคั่นเลย ปัญจวิญญาณเหล่านั้น นอกจากจะกระทบอารมณ์แล้ว แม้เพียงการน้อมไปก็ไม่มีเป็นกิจ ส่วนมรรคมีการกำจัดกิเลสเป็นกิจ เพราะในข้อนี้มีความประสงค์แม้อย่างนี้ด้วย ฉะนั้น สกวาทีจึงให้ปรวาทีรับรองความเป็นไปของมรรคว่าไม่มีคติอย่างปัญจวิญญาณด้วยอาการเหล่านี้แล้ว ได้กล่าวว่า ท่านไม่ควรกล่าวเลยว่า การเจริญมรรคมีแก่ผู้พร้อมด้วยปัญจวิญญาณ 577. Suññataṃ ārabbhāti ‘‘yathā lokuttaramaggo suññataṃ nibbānaṃ ārabbha, lokiyo suddhasaṅkhārapuñjaṃ ārabbha uppajjati, kiṃ te evaṃ cakkhuviññāṇa’’nti pucchati. Itaro ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe cā’’ti vacanato paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho ‘‘na nimittaggāhī’’ti vacanato yaṃ tattha animittaṃ, tadeva suññatanti sandhāya paṭijānāti. Cakkhuñca paṭiccāti pañhadvayepi eseva nayo. 577. บทว่า สุญฺญตํ อารพฺภาติ ถามว่า “โลกุตตรมรรคปรารภสุญญตนิพพานเกิดขึ้น โลกิยมรรคปรารภกองสังขารล้วนๆ เกิดขึ้น ฉันใด จักขุวิญญาณของท่านก็เป็นเช่นนั้นหรือ” ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธตามนัยพระบาลีว่า “อาศัยจักขุและรูป...” เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ปรวาทีก็รับรองโดยหมายความว่า สิ่งใดเป็นอนิมิตในที่นั้น สิ่งนั้นแหละคือสุญญตา ตามนัยพระบาลีว่า “ไม่ยึดถือนิมิต” แม้ในปัญหาทั้งสองก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกันในบทว่า จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ เป็นต้น 578-579. Cakkhuviññāṇaṃ atītānāgataṃ ārabbhāti ettha ayamadhippāyo – manoviññāṇasamaṅgissa atthi maggabhāvanā, manoviññāṇañca atītānāgatampi ārabbha uppajjati, kiṃ te evaṃ cakkhuviññāṇampīti. Phassaṃ ārabbhātiādīsupi eseva nayo. Cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhīti ettha javanakkhaṇe na nimittaggāhitā vuttā, na cakkhuviññāṇakkhaṇe. Tasmā lokiyamaggampi sandhāyetaṃ asādhakanti. 578-579. ในคำถามว่า จักขุวิญญาณปรารภอดีตและอนาคตหรือ ในข้อนี้มีความประสงค์ดังนี้ว่า การเจริญมรรคมีแก่ผู้พร้อมด้วยมโนวิญญาณ และมโนวิญญาณก็ปรารภแม้แต่อดีตและอนาคตเกิดขึ้นได้ จักขุวิญญาณของท่านก็เป็นเช่นนั้นหรือ แม้ในคำถามว่า ผสฺสํ อารพฺภาติ เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน ในคำว่า จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี (เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ไม่ยึดถือนิมิต) ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการไม่ยึดถือนิมิตในขณะชวนะ ไม่ใช่ในขณะจักขุวิญญาณ เพราะฉะนั้น แม้จะหมายถึงโลกิยมรรค คำนี้ก็ใช้เป็นเครื่องพิสูจน์ไม่ได้ Pañcaviññāṇasamaṅgissa maggakathāvaṇṇanā. อรรถกถาปัญจวิญญาณสมังคิสสมัคคกถา 4. Pañcaviññāṇā kusalāpītikathāvaṇṇanā 4. อรรถกถาปัญจวิญญาณกุสลาปีกถา 580-583. Idāni pañcaviññāṇā kusalāpītikathā nāma hoti. Sā heṭṭhā vuttanayeneva atthato veditabbāti. 580-583. บัดนี้ เป็นกถาชื่อ ปัญจวิญญาณกุสลาปีกถา พึงทราบเนื้อความของกถานั้นโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น Pañcaviññāṇā kusalāpītikathāvaṇṇanā. อรรถกถาปัญจวิญญาณกุสลาปีกถา 5. Pañcaviññāṇā sābhogātikathāvaṇṇanā 5. อรรถกถาปัญจวิญญาณสาโภคาติกถา 584-586. Idāni pañcaviññāṇā sābhogātikathā nāma hoti. Tattha ābhogo nāma kusalākusalavasena hoti satthārā ca ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti, na nimittaggāhī hotī’’tiādi vuttaṃ, taṃ ayoniso gahetvā ‘‘pañcaviññāṇā sābhogā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha purimakathāsadisamevāti. 584-586. บัดนี้ เป็นกถาชื่อ ปัญจวิญญาณสาโภคาติกถา ในกถานั้น คำว่า อาโภคะ (ความน้อมใจ) ย่อมมีโดยเป็นกุศลและอกุศล และพระศาสดาได้ตรัสไว้ว่า “เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว เป็นผู้ยึดถือนิมิตก็มี ไม่เป็นผู้ยึดถือนิมิตก็มี” เป็นต้น ชนเหล่าใดมีความเห็นว่า “ปัญจวิญญาณเป็นไปกับด้วยอาโภคะ” โดยถือเอาคำนั้นโดยไม่แยบคาย เหมือนอย่างพวกมหาสังฆิกะ คำถามของสกวาทีมุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น คำรับรองเป็นของฝ่ายปรวาที ส่วนที่เหลือในกถานี้ก็เหมือนกับกถาก่อนๆ นั่นเอง Pañcaviññāṇā sābhogātikathāvaṇṇanā. อรรถกถาปัญจวิญญาณสาโภคาติกถา 6. Dvīhi sīlehītikathāvaṇṇanā 6. อรรถกถาทวีหิสีเลหีติกถา 587-589. Idāni dvīhi sīlehītikathā nāma hoti. Tattha ‘‘sīle patiṭṭhāya naro sapañño’’tiādivacanato (saṃ. ni. 1.23) yasmā lokiyena sīlena sīlavā lokuttaraṃ maggaṃ bhāveti, tasmā ‘‘purimena ca lokiyena maggakkhaṇe lokuttarena cāti dvīhi sīlehi samannāgato nāma hotī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃyeva, te sandhāya maggasamaṅgīti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi so ekakkhaṇe lokiyalokuttarehi dvīhi sīlehi samannāgato, dvīhi phassādīhipi tena samannāgatena bhavitabba’’nti codetuṃ dvīhi phassehītiādimāha. Itaro tathārūpaṃ nayaṃ apassanto paṭikkhipati. Lokiyena ca lokuttarena cāti pañhe pubbe samādinnañca maggakkhaṇe uppannasammāvācādīni ca sandhāya paṭijānāti. 587-589. บัดนี้ เป็นกถาชื่อ ทวีหิสีเลหีติกถา ในกถานั้น เนื่องจากพระดำรัสว่า “นรชนผู้มีปัญญา ตั้งมั่นอยู่ในศีล” เป็นต้น เพราะเหตุที่ผู้มีศีลย่อมเจริญโลกุตตรมรรคด้วยโลกิยศีล ฉะนั้น ชนเหล่าใดมีความเห็นว่า “ชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยศีล ๒ อย่าง คือ ด้วยโลกิยศีลที่มีอยู่ก่อน และด้วยโลกุตตรศีลในขณะแห่งมรรค” เหมือนอย่างพวกมหาสังฆิกะนั่นเอง คำถามของสกวาทีว่า มัคคสมังคี (ผู้พร้อมด้วยมรรค) มุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น คำรับรองเป็นของฝ่ายปรวาที ต่อจากนั้น สกวาทีประสงค์จะยกโทษว่า “ถ้าบุคคลนั้นประกอบด้วยศีล ๒ อย่าง คือ โลกิยศีลและโลกุตตรศีลในขณะเดียวกัน ก็พึงต้องประกอบด้วยผัสสะเป็นต้น ๒ อย่างด้วย” จึงกล่าวคำว่า ทฺวีหิ ผสฺเสหิ เป็นต้น ฝ่ายปรวาทีไม่เห็นนัยเช่นนั้นจึงปฏิเสธ ในปัญหาว่า โลกิเยน จ โลกุตฺตเรน จ (ด้วยโลกิยศีลและโลกุตตรศีลหรือ) ปรวาทีรับรองโดยหมายถึงศีลที่สมาทานไว้ก่อนและสัมมาวาจาเป็นต้นที่เกิดขึ้นในขณะแห่งมรรค Lokiye sīle niruddheti pucchā paravādissa, khaṇabhaṅganirodhaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Itaro pana taṃ vītikkamaṃ viya sallakkhento dussīlotiādimāha. Laddhipatiṭṭhāpanaṃ panassa pubbe abhinnasīlataṃyeva dīpeti, na dvīhi samannāgatataṃ. Tasmā appatiṭṭhitāva laddhīti. คำถามว่า โลกิยศีลดับไปแล้วหรือ เป็นคำถามของปรวาที คำรับรองของสกวาทีหมายถึงการดับแบบขณภังคะ (ดับไปชั่วขณะ) ส่วนฝ่ายปรวาทีสำคัญว่าเป็นการล่วงละเมิดศีล จึงกล่าวคำว่า ทุสฺสีโล (เป็นผู้ทุศีล) เป็นต้น แต่การตั้งลัทธิของปรวาทีนั้นแสดงเพียงความเป็นผู้มีศีลไม่ขาดในกาลก่อนเท่านั้น ไม่ได้แสดงถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยศีล ๒ อย่าง เพราะฉะนั้น ลัทธินั้นจึงเป็นอันตั้งอยู่ไม่ได้ Dvīhi sīlehītikathāvaṇṇanā. อรรถกถาทวีหิสีเลหีติกถา 7. Sīlaṃ acetasikantikathāvaṇṇanā 7. อรรถกถาสีลังอเจตสิกันติกถา 590-594. Idāni sīlaṃ acetasikantikathā nāma hoti. Tattha yasmā sīle uppajjitvā niruddhepi samādānahetuko sīlopacayo nāma atthi, yena so sīlavāyeva nāma hoti, tasmā ‘‘sīlaṃ acetasika’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha ‘‘dānaṃ acetasika’’ntikathāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Laddhipatiṭṭhāpanampi ayoniso gahitattā appatiṭṭhāpanamevāti. ๕๙๐-๕๙๔. บัดนี้ ชื่อว่า สีลัง อเจตสิกันติกถา. ในกถานั้น เพราะว่า แม้เมื่อศีลเกิดขึ้นแล้วดับไปแล้ว การสั่งสมศีลอันมีการสมาทานเป็นเหตุก็ยังมีอยู่ ซึ่งด้วยเหตุนั้น บุคคลนั้นจึงชื่อว่าเป็นผู้มีศีลนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า "ศีลเป็นอเจตสิก" เหมือนอย่างพวกมหาสังฆิกะ, คำถามจึงเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น โดยปรารภถึงพวกนั้น. ส่วนที่เหลือในกถานี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วใน "ทานัง อเจตสิกันติกถา" นั่นเทียว. แม้การตั้งลัทธิ ก็เป็นการไม่ตั้งนั่นเอง เพราะถือเอาโดยไม่แยบคาย. Sīlaṃ acetasikantikathāvaṇṇanā. อรรถกถาสีลัง อเจตสิกันติกถา. 8. Sīlaṃ na cittānuparivattītikathāvaṇṇanā 8. อรรถกถาสีลัง น จิตตานุปริวัตตีติกถา 595-597. Idāni sīlaṃ na cittānuparivattītikathā nāma hoti. Tattha na cittānuparivattīti bhāsantarameva nānaṃ, sesaṃ purimakathāsadisamevāti. ๕๙๕-๕๙๗. บัดนี้ ชื่อว่า สีลัง น จิตตานุปริวัตตีติกถา. ในกถานั้น คำว่า "น จิตตานุปริวัตตี" เป็นเพียงสำนวนที่ต่างกันเท่านั้น ส่วนที่เหลือเหมือนกับกถาก่อนนั่นเอง. Sīlaṃ na cittānuparivattītikathāvaṇṇanā. อรรถกถาสีลัง น จิตตานุปริวัตตีติกถา. 9. Samādānahetukathāvaṇṇanā 9. อรรถกถาสมาทานเหตุกถา 598-600. Idāni samādānahetukathā nāma hoti. Tattha ‘‘ārāmaropā’’ti gāthāya atthaṃ ayoniso gahetvā ‘‘sadā puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti vacanato ‘‘samādānahetukaṃ sīlaṃ vaḍḍhatī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaññeva, te sandhāya pucchā sakavādissa, cittavippayuttaṃ sīlopacayaṃ sandhāya paṭiññā paravādissa. Sesaṃ purimakathāsadisamevāti. ๕๙๘-๖๐๐. บัดนี้ ชื่อว่า สมาทานเหตุกถา. ในกถานั้น ลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า "ศีลอันมีการสมาทานเป็นเหตุย่อมเจริญ" เพราะถือเอาเนื้อความของคาถาว่า "อารามโรปา" เป็นต้น โดยไม่แยบคาย ตามที่ตรัสไว้ว่า "บุญย่อมเจริญทุกเมื่อ" เหมือนอย่างพวกมหาสังฆิกะนั่นเทียว, คำถามจึงเป็นของสกวาที โดยปรารภถึงพวกนั้น, ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภถึงการสั่งสมศีลอันวิปปยุตจากจิต. ส่วนที่เหลือเหมือนกับกถาก่อนนั่นเอง. Samādānahetukathāvaṇṇanā. อรรถกถาสมาทานเหตุกถา. 10. Viññatti sīlantikathāvaṇṇanā 10. อรรถกถาวิญญัตติ สีลันติกถา 601-602. Idāni viññatti sīlantikathā nāma hoti. Tattha kāyaviññatti kāyakammaṃ, vacīviññatti vacīkammanti gahitattā ‘‘viññatti sīla’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānañceva sammitiyānañca; te sandhāya viññattīti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ yasmā sīlaṃ nāma virati, na rūpadhammo, tasmā tenatthena codetuṃ pāṇātipātā veramaṇītiādimāha. Abhivādanaṃ sīlantiādi yathārūpaṃ viññattiṃ so ‘‘sīla’’nti maññati taṃ uddharitvā dassetuṃ vuttaṃ. Yasmā pana sā virati na hoti, tasmā puna pāṇātipātātiādimāha. Laddhi panassa chalena patiṭṭhitattā appatiṭṭhitāyevāti. ๖๐๑-๖๐๒. บัดนี้ ชื่อว่า วิญญัตติ สีลันติกถา. ในกถานั้น ลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า "วิญญัติเป็นศีล" เพราะถือเอาว่า กายวิญญัติเป็นกายกรรม วจีวิญญัติเป็นวจีกรรม เหมือนอย่างพวกมหาสังฆิกะและพวกสัมมิติยะ, คำถามว่า "วิญญัติหรือ" จึงเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น โดยปรารภถึงพวกนั้น. ลำดับนั้น เพราะว่า ศีลชื่อว่าวิรัติ ไม่ใช่รูปธรรม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ปาณาติปาตา เวรมณี" เพื่อท้วงเขาด้วยเนื้อความนั้น. คำเป็นต้นว่า "อภิวาทนัง สีลัง" ท่านกล่าวเพื่อยกวิญญัติตามที่เป็นจริงที่เขาย่อมสำคัญว่า "เป็นศีล" ขึ้นแสดง. แต่เพราะว่า วิญญัตินั้นไม่ใช่วิรัติ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ปาณาติปาตา" อีก. ส่วนลัทธิของเขานั้น ตั้งอยู่ด้วยอุบาย จึงเป็นลัทธิที่ตั้งอยู่ไม่ได้นั่นเอง. Viññatti sīlantikathāvaṇṇanā. อรรถกถาวิญญัตติ สีลันติกถา. 11. Aviññatti dussīlyantikathāvaṇṇanā 11. อรรถกถาอวิญญัตติ ทุสสีลยันติกถา 603-604. Idāni aviññatti dussīlyantikathā nāma hoti. Tattha cittavippayuttaṃ apuññūpacayañceva āṇattiyā ca pāṇātipātādīsu aṅgapāripūriṃ sandhāya ‘‘aviññatti dussīlya’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘sace sā dussīlyaṃ, pāṇātipātādīsu aññatarā siyā’’ti codetuṃ pāṇātipātotiādimāha. Pāpakammaṃ samādiyitvāti ‘‘asukaṃ nāma ghātessāmi, asukaṃ bhaṇḍaṃ avaharissāmī’’ti evaṃ pāpasamādānaṃ katvā. Ubho vaḍḍhantīti puṭṭho dānakkhaṇe pāpassa anuppattiṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho cittavippayuttaṃ pāpūpacayaṃ sandhāya paṭijānāti. Sesamettha paribhogamayakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Laddhipatiṭṭhāpanampissa pāpasamādinnapubbabhāgameva sādheti; na aviññattiyā dussīlabhāvanti. ๖๐๓-๖๐๔. บัดนี้ ชื่อว่า อวิญญัตติ ทุสสีลยันติกถา. ในกถานั้น ลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า "อวิญญัติเป็นทุศีล" โดยปรารภถึงการสั่งสมอกุศลอันวิปปยุตจากจิต และความบริบูรณ์แห่งองค์ในปาณาติบาตเป็นต้นด้วยอาณัติ เหมือนอย่างพวกมหาสังฆิกะ, คำถามจึงเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น โดยปรารภถึงพวกนั้น. ลำดับนั้น ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า "ปาณาติปาโต" เพื่อท้วงเขาว่า "ถ้าอวิญญัตินั้นเป็นทุศีล ก็พึงเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในปาณาติบาตเป็นต้น". คำว่า "สมาทานบาปกรรมแล้ว" คือ ทำการสมาทานบาปอย่างนี้ว่า "เราจักฆ่าคนชื่อโน้น, เราจักลักสิ่งของชื่อโน้น". เมื่อถูกถามว่า "ทั้งสองอย่างเจริญขึ้นหรือ" เขาย่อมปฏิเสธโดยปรารภถึงความไม่เกิดขึ้นแห่งบาปในขณะแห่งทาน. เมื่อถูกถามครั้งที่สอง เขาย่อมรับรองโดยปรารภถึงการสั่งสมบาปอันวิปปยุตจากจิต. ส่วนที่เหลือในกถานี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในปริโภคมัยกถานั่นเทียว. แม้การตั้งลัทธิของเขาก็สำเร็จเพียงบุพพภาคแห่งการสมาทานบาปเท่านั้น, ไม่ใช่ภาวะแห่งความเป็นทุศีลของอวิญญัติ. Aviññatti dussīlyantikathāvaṇṇanā. อรรถกถาอวิญญัตติ ทุสสีลยันติกถา. Dasamo vaggo. วรรคที่ ๑๐. Dutiyapaṇṇāsako samatto. ปัณณาสกะที่ ๒ จบ. 11. Ekādasamavaggo 11. วรรคที่ ๑๑ 1-3. Tissopi anusayakathāvaṇṇanā ๑-๓. อรรถกถาอนุสยกถาทั้ง ๓ 605-613. Idāni anusayā abyākatā, ahetukā, cittavippayuttāti tissopi anusayakathā nāma honti. Tattha yasmā puthujjano kusalābyākate citte vattamāne ‘‘sānusayo’’ti vattabbo, yo cassa tasmiṃ khaṇe hetu, na tena hetunā anusayā sahetukā, na tena cittena sampayuttā, tasmā ‘‘te abyākatā, ahetukā, cittavippayuttā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānañceva sammitiyānañca; te sandhāya tīsupi kathāsu pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayattā sakkā pāḷimaggeneva jānitunti, tasmā na vitthāritanti. ๖๐๕-๖๑๓. บัดนี้ ชื่อว่า อนุสยกถาทั้ง ๓ คือ อนุสัยเป็นอัพยากตะ, เป็นอเหตุกะ, เป็นจิตตวิปปยุต. ในกถานั้น เพราะว่า ปุถุชนเมื่อจิตที่เป็นกุศลและอัพยากตะเป็นไปอยู่ ควรเรียกว่า "เป็นผู้มีอนุสัย", และเหตุใดของปุถุชนนั้นมีอยู่ในขณะนั้น, อนุสัยทั้งหลายไม่เป็นสเหตุกะด้วยเหตุนั้น, ไม่สัมปยุตด้วยจิตนั้น, เพราะเหตุนั้น ลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า "อนุสัยเหล่านั้นเป็นอัพยากตะ, เป็นอเหตุกะ, เป็นจิตตวิปปยุต" เหมือนอย่างพวกมหาสังฆิกะและพวกสัมมิติยะ, คำถามในกถาทั้ง ๓ จึงเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น โดยปรารภถึงพวกนั้น. ส่วนที่เหลือ สามารถทราบได้โดยแนวแห่งบาลีเท่านั้น เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ, เพราะเหตุนั้น จึงไม่ขยายความให้พิสดาร. Tissopi anusayakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอนุสยกถาทั้ง ๓. 4. Ñāṇakathāvaṇṇanā 4. อรรถกถาญาณกถา 614-615. Idāni ñāṇakathā nāma hoti. Tattha maggañāṇena aññāṇe vigatepi puna cakkhuviññāṇādivasena ñāṇavippayuttacitte vattamāne yasmā taṃ maggacittaṃ na pavattati, tasmā ‘‘na vattabbaṃ ñāṇī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi aññāṇe vigate ‘ñāṇī’ti paññatti na siyā, rāgādīsu vigatesu vītarāgādipaññattipi na siyāti puggalapaññattiyaṃ akovidosī’’ti codetuṃ rāge vigatetiādimāha. Itaro tesu vigatesu sarāgādibhāve yuttiṃ apassanto paṭikkhipati. Pariyosāne yasmā ñāṇapaṭilābhena so ñāṇīti vattabbataṃ arahati, tasmā na hevanti paṭikkhepo sakavādissāti. ๖๑๔-๖๑๕. บัดนี้ ชื่อว่า ญาณกถา. ในกถานั้น แม้อัญญาณจะปราศไปแล้วด้วยมรรคญาณ แต่เมื่อจิตที่วิปปยุตจากญาณเป็นไปอยู่โดยนัยแห่งจักขุวิญญาณเป็นต้นอีก เพราะว่ามรรคจิตนั้นไม่เป็นไป, เพราะเหตุนั้น ลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า "ไม่ควรกล่าวว่า เป็นผู้มีญาณ" เหมือนอย่างพวกมหาสังฆิกะ, คำถามจึงเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น โดยปรารภถึงพวกนั้น. ลำดับนั้น ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า "ราเค วิคเต" เพื่อท้วงเขาว่า "ถ้าเมื่ออัญญาณปราศไปแล้ว บัญญัติว่า 'ผู้มีญาณ' ไม่มี, แม้เมื่อราคะเป็นต้นปราศไปแล้ว บัญญัติว่า 'ผู้ปราศจากราคะ' เป็นต้น ก็จะไม่มี ท่านไม่ฉลาดในบุคคลบัญญัติ". ฝ่ายอื่น เมื่อไม่เห็นเหตุผลในความเป็นผู้มีราคะเป็นต้น เมื่อสิ่งเหล่านั้นปราศไปแล้ว จึงปฏิเสธ. ในที่สุด เพราะว่า บุคคลนั้นย่อมควรซึ่งความที่ควรจะกล่าวได้ว่าเป็นผู้มีญาณ ด้วยการได้เฉพาะซึ่งญาณ, เพราะเหตุนั้น คำปฏิเสธว่า "น เหวัง" จึงเป็นของสกวาที. Ñāṇakathāvaṇṇanā. อรรถกถาญาณกถา. 5. Ñāṇaṃ cittavippayuttantikathāvaṇṇanā 5. อรรถกถาญาณัง จิตตวิปปยุตตันติกถา 616-617. Idāni ñāṇaṃ cittavippayuttantikathā nāma hoti. Tattha yasmā arahā cakkhuviññāṇādisamaṅgī paṭiladdhaṃ maggañāṇaṃ sandhāya ‘‘ñāṇī’’ti vuccati, na cassa taṃ tena cittena sampayuttaṃ, tasmā ‘‘ñāṇaṃ cittavippayutta’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te ñāṇaṃ cittavippayuttaṃ cittavippayuttesu rūpādīsu aññataraṃ siyā’’ti codetuṃ rūpantiādimāha. Itaro paṭikkhipati. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Pariyosāne pana paññavāti puṭṭho paṭilābhavasena taṃ pavattiṃ icchati, tasmā paṭijānātīti. ๖๑๖-๖๑๗. บัดนี้ ชื่อว่าญาณังจิตตวิปปยุตตันติกถา. ในกถานั้น เพราะเหตุที่พระอรหันต์ผู้พร้อมด้วยจักขุวิญญาณเป็นต้น อาศัยมรรคญาณที่ได้บรรลุแล้ว จึงถูกเรียกว่า 'ผู้มีญาณ' แต่ญาณนั้นของท่านหาได้ประกอบกับจิตนั้นไม่ เพราะเหตุนั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีว่า 'ญาณวิปปยุตจากจิต' เหมือนอย่างของพวกปุพพเสลิยะ; คำถามของสกวาทีจึงเกิดขึ้นโดยปรารภชนเหล่านั้น, คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ลำดับนั้น สกวาทีจึงกล่าวคำมีอาทิว่า รูปํ ดังนี้ เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า 'ถ้าญาณของท่านวิปปยุตจากจิต ก็พึงเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาสิ่งที่วิปปยุตจากจิตมีรูปเป็นต้น' ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธ. ส่วนที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. แต่ในตอนท้าย เมื่อถูกถามว่า 'เป็นผู้มีปัญญาหรือ' เขาย่อมปรารถนาความเป็นไปนั้นโดยอำนาจแห่งการได้เฉพาะ เพราะฉะนั้นจึงปฏิญญา. Ñāṇaṃ cittavippayuttantikathāvaṇṇanā. อรรถกถาญาณังจิตตวิปปยุตตันติกถา 6. Idaṃ dukkhantikathāvaṇṇanā 6. อรรถกถาอิทังทุกขันติกถา 618-820. Idāni idaṃ dukkhantikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘lokuttaramaggakkhaṇe yogāvacaro idaṃ dukkhanti vācaṃ bhāsati, evamassa idaṃ dukkhanti vācaṃ bhāsato ca idaṃ dukkhanti ñāṇaṃ pavattatī’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, maggakkhaṇe tathā vācābhāsanaṃ ñāṇappavattiñca sandhāya paṭiññā itarassa. Yasmā pana so sesasaccapaṭisaṃyuttaṃ vācaṃ puthujjanova bhāsati, na ca tassa tathā ñāṇappavattīti icchati, tasmā samudayādipañhesu paṭikkhipati. Rūpaṃ aniccantiādi dukkhapariyāyadassanavasena vuttaṃ. Itaro pana sakasamaye tādisaṃ vohāraṃ apassanto paṭikkhipati. Iti ca danti cātiādi yadi tassa dukkhe ñāṇaṃ pavattati, i-kāra daṃ-kāra du-kāra kha-kāresu paṭipāṭiyā catūhi ñāṇehi pavattitabbanti dassetuṃ vuttaṃ. Itaro pana tathā na icchati, tasmā paṭikkhipati. ๖๑๘-๘๒๐. บัดนี้ ชื่อว่าอิทังทุกขันติกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีว่า 'ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค พระโยคาวจรย่อมกล่าววาจาว่า 'นี้ทุกข์' และเมื่อเขากล่าววาจาว่า 'นี้ทุกข์' อยู่อย่างนี้ ญาณว่า 'นี้ทุกข์' ก็ย่อมเป็นไป' เหมือนอย่างของพวกอันธกะ; คำถามของสกวาทีจึงเกิดขึ้นโดยปรารภชนเหล่านั้น, คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาทีโดยปรารภการกล่าววาจาและการเป็นไปแห่งญาณเช่นนั้นในขณะแห่งมรรค. แต่เพราะเหตุที่ปรวาทีนั้นย่อมกล่าววาจาที่ประกอบด้วยสัจจะที่เหลือเหมือนปุถุชน และไม่ปรารถนาให้มีการเป็นไปแห่งญาณเช่นนั้น เพราะฉะนั้นจึงปฏิเสธในปัญหาเกี่ยวกับสมุทัยเป็นต้น. คำว่า รูปํ อนิจฺจํ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งการแสดงปริยายของทุกข์. แต่ฝ่ายปรวาที เมื่อไม่เห็นโวหารเช่นนั้นในสมัยของตน จึงปฏิเสธ. คำว่า อิติ จ ทนฺติ จ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า ถ้าญาณของเขาย่อมเป็นไปในทุกข์ ญาณนั้นก็พึงเป็นไปโดยญาณ ๔ อย่างตามลำดับในอักษร อิ, ทํ, ทุ, และ ขะ. แต่ฝ่ายปรวาทีไม่ปรารถนาเช่นนั้น เพราะฉะนั้นจึงปฏิเสธ. Idaṃ dukkhantikathāvaṇṇanā. อรรถกถาอิทังทุกขันติกถา 7. Iddhibalakathāvaṇṇanā 7. อรรถกถาอิทธิพลกถา 621-624. Idāni iddhibalakathā nāma hoti. Tattha iddhipādabhāvanānisaṃsassa atthaṃ ayoniso gahetvā ‘‘iddhibalena samannāgato kappaṃ tiṭṭheyyā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ; te sandhāya iddhibalena samannāgato kappaṃ tiṭṭheyyāti pucchā sakavādissa. Tattha kappo nāma mahākappo, kappekadeso, āyukappoti tividho. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyānī’’ti (a. ni. 4.156) ettha hi mahākappova kappoti vutto. ‘‘Brahmakāyikānaṃ devānaṃ kappo āyuppamāṇa’’nti (a. ni. 4.123) ettha kappekadesā. ‘‘Kappaṃ nirayamhi paccati, kappaṃ saggamhi modatī’’ti (cūḷava. 354) ettha āyukappo. Āyukappanaṃ āyuvidhānaṃ kammassa vipākavasena vā vassagaṇanāya vā āyuparicchedoti attho. Tesu mahākappaṃ sandhāya pucchati, itaro paṭijānāti. ๖๒๑-๖๒๔. บัดนี้ ชื่อว่าอิทธิพลกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดผู้ถือเอาเนื้อความแห่งอานิสงส์ของการเจริญอิทธิบาทโดยไม่แยบคาย มีว่า 'ผู้ประกอบด้วยอิทธิพลพึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป' เหมือนอย่างของพวกมหาสังฆิกะ; คำถามของสกวาทีจึงเกิดขึ้นโดยปรารภชนเหล่านั้นว่า 'ผู้ประกอบด้วยอิทธิพลพึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัปหรือ'. ในคำนั้น คำว่า กัป มี ๓ อย่าง คือ มหากัป กัปเปกเทศ และอายุกับ. จริงอยู่ ในคำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย อสงไขยแห่งกัปเหล่านี้มี ๔ อย่าง' นี้ ท่านกล่าวถึงมหากัปนั่นเองว่า กัป. ในคำว่า 'ประมาณอายุของพรหมกายิกาเทวดาคือ ๑ กัป' นี้ หมายถึงกัปเปกเทศ. ในคำว่า 'ย่อมไหม้ในนรกตลอดกัป ย่อมบันเทิงในสวรรค์ตลอดกัป' นี้ หมายถึงอายุกับ. คำว่า อายุกับ หมายความว่า การกำหนดอายุ คือการจำกัดอายุโดยอำนาจวิบากของกรรม หรือโดยการนับจำนวนปี. ในบรรดากัปเหล่านั้น สกวาทีถามโดยปรารภมหากัป, ฝ่ายปรวาทีปฏิญญา. Atha naṃ sakavādī ‘‘sace te iddhibalena samannāgato, ‘yo ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo’ti (saṃ. ni. 2.143) evaṃ paricchinnā āyukappā uddhaṃ mahākappaṃ vā mahākappekadesaṃ vā jīveyya iddhimayikenassa āyunā bhavitabba’’nti codetuṃ iddhimayiko so āyūtiādimāha. Itaro ‘‘jīvitindriyaṃ nāma iddhimayikaṃ natthi, kammasamuṭṭhānamevā’’ti vuttattā paṭikkhipati. Ko panettha iddhimato viseso, nanu aniddhimāpi āyukappaṃ tiṭṭheyyāti? Ayaṃ viseso – iddhimā hi yāvatāyukaṃ jīvitappavattiyā antarāyakare dhamme iddhibalena paṭibāhitvā antarā akālamaraṇaṃ nivāretuṃ sakkoti, aniddhimato etaṃ balaṃ natthi. Ayametesaṃ viseso. ลำดับนั้น สกวาทีจึงกล่าวคำมีอาทิว่า อิทฺธิมยิโก โส อายุ ดังนี้ เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า 'ถ้าผู้ประกอบด้วยอิทธิพลของท่าน พึงมีชีวิตอยู่เกินกว่าอายุกับที่ถูกกำหนดไว้อย่างนี้ว่า 'ผู้ใดมีชีวิตอยู่นาน ผู้นั้น (มีชีวิตอยู่) ๑๐๐ ปี หรือน้อยกว่าหรือมากกว่านั้น' แล้วพึงมีชีวิตอยู่ตลอดมหากัปหรือส่วนหนึ่งของมหากัปไซร้ อายุของผู้นั้นก็พึงเป็นอายุที่สำเร็จด้วยฤทธิ์' ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธ เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า 'ชีวิตินทรีย์ที่สำเร็จด้วยฤทธิ์ไม่มี มีแต่ชีวิตินทรีย์ที่มีกรรมเป็นสมุฏฐานเท่านั้น' อะไรคือความพิเศษของผู้มีฤทธิ์ในเรื่องนี้เล่า, แม้ผู้ไม่มีฤทธิ์ก็ดำรงอยู่ได้ตลอดอายุกับมิใช่หรือ? นี่คือความพิเศษ: คือผู้มีฤทธิ์ย่อมสามารถป้องกันธรรมอันเป็นอันตรายต่อความเป็นไปของชีวิตตลอดอายุขัยได้ด้วยอิทธิพล แล้วห้ามความตายในระหว่าง (อายุขัย) คือ อกาลมรณะได้, ส่วนผู้ไม่มีฤทธิ์ไม่มีกำลังนี้. นี่คือความพิเศษของท่านเหล่านั้น. Atītaṃ anāgatanti idaṃ avisesena kappaṃ tiṭṭheyyāti paṭiññātattā codeti. Dve kappetiādi ‘‘yadi iddhimā jīvitaparicchedaṃ atikkamituṃ sakkoti, na kevalaṃ ekaṃ anekepi kappe tiṭṭheyyā’’ti codanatthaṃ vuttaṃ. Uppanno phassotiādi na sabbaṃ iddhiyā labbhati, iddhiyā avisayopi atthīti dassetuṃ vuttaṃ. Sesamettha uttānatthamevāti. สกวาทีโจทนาด้วยคำว่า อตีตํ อนาคตํ นี้ เพราะปรวาทีปฏิญญาว่า 'พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป' โดยไม่มีข้อแตกต่าง. คำว่า ทฺเว กปฺเป เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อเป็นเครื่องโจทนาว่า 'ถ้าผู้มีฤทธิ์สามารถก้าวล่วงการกำหนดชีวิตได้ ก็พึงดำรงอยู่ได้หลายกัป ไม่ใช่เพียงกัปเดียว'. คำว่า อุปฺปนฺโน ผสฺโส เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า ไม่ใช่ทุกสิ่งจะสำเร็จได้ด้วยฤทธิ์, สิ่งที่ไม่ใช่วิสัยของฤทธิ์ก็มีอยู่. ส่วนที่เหลือในกถานี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. Iddhibalakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอิทธิพลกถา 8. Samādhikathāvaṇṇanā 8. อรรถกถาสมาธิกถา 625-626. Idāni samādhikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ekacittakkhaṇe uppannāpi ekaggatā samādhānaṭṭhena samādhīti aggahetvā ‘‘satta rattindivāni ekantasukhapaṭisaṃvedī viharitu’’ntiādivacanaṃ (ma. ni. 1.180) nissāya ‘‘cittasantati samādhī’’ti laddhi, seyyathāpi sabbatthivādānañceva uttarāpathakānañca; te sandhāya cittasantatīti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi cittasantati samādhi, cittasantati nāma atītāpi atthi, anāgatāpi atthi. Na hi ekaṃ paccuppannacittameva cittasantati nāma hoti, kiṃ te sabbāpi sā samādhī’’ti codetuṃ atītātiādimāha, itaro tathā anicchanto paṭikkhipati. ๖๒๕-๖๒๖. บัดนี้ ชื่อว่าสมาธิกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดผู้ไม่ถือเอาว่า แม้เอกัคคตาที่เกิดขึ้นในขณะจิตเดียวก็เป็นสมาธิโดยอรรถว่าตั้งมั่น แต่กลับอาศัยพระดำรัสมีอาทิว่า 'พึงอยู่เสวยสุขโดยส่วนเดียวตลอด ๗ วัน ๗ คืน' แล้วมีลัทธิว่า 'จิตตสันตติ (ความสืบต่อของจิต) เป็นสมาธิ' เหมือนอย่างของพวกสัพพัตถิวาทและพวกอุตตราปถกะ; คำถามของสกวาทีจึงเกิดขึ้นโดยปรารภชนเหล่านั้นว่า 'จิตตสันตติเป็นสมาธิหรือ', คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ลำดับนั้น สกวาทีจึงกล่าวคำมีอาทิว่า อตีตา ดังนี้ เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า 'ถ้าจิตตสันตติเป็นสมาธิ, จิตตสันตติที่ชื่อว่าเป็นอดีตก็มี ที่ชื่อว่าเป็นอนาคตก็มี. จิตปัจจุบันดวงเดียวหามีชื่อว่าจิตตสันตติไม่, จิตตสันตติทั้งหมดนั้นเป็นสมาธิของท่านหรือ' ฝ่ายปรวาทีไม่ปรารถนาเช่นนั้น จึงปฏิเสธ. Nanu atītaṃ niruddhantiādi ‘‘cittasantatiyaṃ paccuppannameva cittaṃ kiccakaraṃ, atītānāgataṃ niruddhattā anuppannattā ca natthi, kathaṃ taṃ samādhi nāma hotī’’ti dassetuṃ vuttaṃ. Ekacittakkhaṇikoti pucchā paravādissa. Tato yā sakasamaye ‘‘samādhiṃ, bhikkhave, bhāvethā’’tiādīsu paccuppannakusalacittasampayuttā ekaggatā samādhīti vuttā, taṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Cakkhuviññāṇasamaṅgītiādi ‘‘ekacittakkhaṇiko’’ti vacanamattaṃ gahetvā chalena vuttaṃ, teneva sakavādinā paṭikkhittaṃ. Nanu vuttaṃ bhagavatāti suttaṃ purimapacchimavasena pavattamānassa samādhissa abbokiṇṇataṃ sādheti, na santatiyā samādhibhāvaṃ, tasmā asādhakanti. คำว่า นนุ อตีตํ นิรุทธํ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า “ในสันตติแห่งจิต จิตที่เป็นปัจจุบันเท่านั้นทำกิจได้ จิตที่เป็นอดีตและอนาคตไม่มี เพราะดับไปแล้วและเพราะยังไม่เกิดขึ้น สมาธินั้นจะมีได้อย่างไร” คำถามว่า เอกจิตฺตฺกฺขณิโก (มีขณะจิตเดียว) เป็นของปรวาที. ลำดับนั้น เอกัคคตาที่สัมปยุตด้วยกุศลจิตที่เป็นปัจจุบัน ซึ่งท่านเรียกว่าสมาธิ ในพระสูตรเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเจริญสมาธิ” ในลัทธิของตนใด การยอมรับนั้นเป็นของสกวาที โดยอ้างถึงเอกัคคตานั้น. คำว่า จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคี เป็นต้น ท่านกล่าวด้วยเลศนัย โดยถือเอาเพียงคำว่า “มีขณะจิตเดียว” เท่านั้น เพราะเหตุนั้น สกวาทีจึงปฏิเสธ. พระสูตรว่า นนุ วุตฺตํ ภควตา ย่อมยืนยันความไม่ขาดสายของสมาธิที่ดำเนินไปโดยลำดับก่อนหลัง แต่ไม่ได้ยืนยันความเป็นสมาธิของสันตติ เพราะฉะนั้น จึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้. Samādhikathāvaṇṇanā. อรรถกถาสมาธิกถา 9. Dhammaṭṭhitatākathāvaṇṇanā 9. อรรถกถาธัมมัฏฐิตตากถา 627. Idāni dhammaṭṭhitatākathā nāma hoti. Tattha ‘‘ṭhitāva sā dhātū’’ti vacanaṃ nissāya ‘‘paṭiccasamuppādasaṅkhātā dhammaṭṭhitatā nāma ekā atthi, sā ca parinipphannā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi parinipphannānaṃ avijjādīnaṃ aññā dhammaṭṭhitatā nāma parinipphannā atthi, tāyapi ca te dhammaṭṭhitatāya aññā ṭhitatā parinipphannā āpajjatī’’ti codetuṃ tāya ṭhitatātiādimāha. Paravādī evarūpāya laddhiyā abhāvena paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho anantarapaccayatañceva aññamaññapaccayatañca sandhāya paṭijānāti. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthamevāti. 627. บัดนี้ เป็นธัมมัฏฐิตตากถา. ในกถานั้น คำถามเป็นของสกวาที โดยปรารภพวกที่มีลัทธิว่า “ธัมมัฏฐิตตาที่เรียกว่าปฏิจจสมุปบาทมีอยู่ และธัมมัฏฐิตตานั้นเป็นปรินิพพานธรรม” ดังนี้ โดยอาศัยพระดำรัสว่า “ธาตุนั้นตั้งอยู่แล้ว” ซึ่งเป็นลัทธิของพวกอันธกะ เป็นต้น, คำยอมรับเป็นของฝ่ายตรงข้าม. ลำดับนั้น เพื่อจะโจทนาเขาว่า “ถ้าธัมมัฏฐิตตาอันเป็นปรินิพพานธรรมอื่นจากอวิชชาเป็นต้นอันเป็นปรินิพพานธรรมมีอยู่ไซร้ ฐิตตาอันเป็นปรินิพพานธรรมอื่นจากธัมมัฏฐิตตานั้น ก็จะต้องมีอีก” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ตาย ฐิตตา. ปรวาทีปฏิเสธเพราะไม่มีลัทธิเช่นนั้น. เมื่อถูกถามครั้งที่สอง เขายอมรับโดยอ้างถึงอนันตรปัจจัยและอัญญมัญญปัจจัย. ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว เพราะมีนัยดังที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ. Dhammaṭṭhitatākathāvaṇṇanā. อรรถกถาธัมมัฏฐิตตากถา 10. Aniccatākathāvaṇṇanā 10. อรรถกถาอนิจจตากถา 628. Idāni aniccatākathā nāma hoti. Tattha ‘‘aniccānaṃ rūpādīnaṃ aniccatāpi rūpādayo viya parinipphannā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te rūpādayo viya aniccatā parinipphannā, tassāpi aññāya parinipphannāya aniccatāya bhavitabba’’nti codetuṃ tāya aniccatāyātiādimāha. Itaro dvinnaṃ aniccatāya ekato abhāvena paṭikkhipitvā puna yasmā sā aniccatā niccā na hoti, teneva aniccena saddhiṃ antaradhāyati, tasmā paṭijānāti. Athassa sakavādī lesokāsaṃ adatvā yā tena dutiyā aniccatā paṭiññātā, tāyapi tato parāyapīti paramparavasena anupacchedadosaṃ āropento tāya tāyevātiādimāha. Jarā parinipphannātiādi yasmā uppannassa jarāmaraṇato aññā aniccatā nāma natthi, tasmā aniccatāvibhāgānuyuñjanavasena vuttaṃ. Tatrāpi paravādino purimanayeneva paṭiññā ca paṭikkhepo ca veditabbo. 628. บัดนี้ เป็นอนิจจตากถา. ในกถานั้น คำถามเป็นของสกวาที โดยปรารภพวกที่มีลัทธิว่า “อนิจจตาของรูปเป็นต้นที่ไม่เที่ยง ก็เป็นปรินิพพานธรรมเหมือนรูปเป็นต้น” ซึ่งเป็นลัทธิของพวกอันธกะ เป็นต้น, คำยอมรับเป็นของฝ่ายตรงข้าม. ลำดับนั้น เพื่อจะโจทนาเขาว่า “ถ้าอนิจจตาของท่านเป็นปรินิพพานธรรมเหมือนรูปเป็นต้นไซร้ อนิจจตาอันเป็นปรินิพพานธรรมอื่นของอนิจจตานั้น ก็พึงมี” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ตาย อนิจฺจตาย. ฝ่ายตรงข้ามปฏิเสธเพราะอนิจจตาสองอย่างไม่มีพร้อมกัน แล้วยอมรับอีก เพราะอนิจจตานั้นไม่เที่ยง ย่อมอันตรธานไปพร้อมกับสิ่งที่ไม่เที่ยงนั่นเอง. ลำดับนั้น สกวาทีไม่เปิดโอกาสให้กล่าวเลี่ยง ปลูกฝังโทษคือความไม่สิ้นสุดโดยลำดับว่า แม้อนิจจตาที่สองที่เขายอมรับนั้น ก็ต้องมีอนิจจตาอื่นต่อไปอีก จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ตาย ตาเยว. คำว่า ชรา ปรินิปฺผนฺนา เป็นต้น ท่านกล่าวโดยนัยแห่งการซักถามถึงการจำแนกอนิจจตา เพราะอนิจจตาอื่นจากชราและมรณะของสิ่งที่เกิดขึ้นแล้วย่อมไม่มี. ในข้อนั้น พึงทราบการยอมรับและการปฏิเสธของปรวาทีโดยนัยก่อนนั่นเอง. 629. Rūpaṃ parinipphannantiādi yesaṃ sā aniccatā, tehi saddhiṃ saṃsandanatthaṃ vuttaṃ. Tattha ‘‘yathā parinipphannānaṃ rūpādīnaṃ aniccatājarāmaraṇāni atthi, evaṃ parinipphannānaṃ aniccatādīnaṃ tāni natthī’’ti maññamāno ekantena paṭikkhipatiyevāti. 629. คำว่า รูปํ ปรินิปฺผนฺนํ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อเปรียบเทียบกับพวกที่ถือว่าอนิจจตานั้นเป็นปรินิพพานธรรม. ในข้อนั้น เขาเข้าใจว่า “อนิจจตา ชรา และมรณะของรูปเป็นต้นอันเป็นปรินิพพานธรรมมีอยู่ฉันใด ของอนิจจตาเป็นต้นอันเป็นปรินิพพานธรรมไม่มีฉันนั้น” จึงปฏิเสธโดยส่วนเดียวทีเดียว. Aniccatākathāvaṇṇanā. อรรถกถาอนิจจตากถา Ekādasamo vaggo. วรรคที่ ๑๑ 12. Dvādasamavaggo 12. วรรคที่ ๑๒ 1. Saṃvaro kammantikathāvaṇṇanā 1. อรรถกถาสังวโรกัมมันติกถา 630-632. Idāni saṃvaro kammantikathā nāma hoti. Tattha ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti, na nimittaggāhī hotī’’ti suttaṃ nissāya ‘‘saṃvaropi asaṃvaropi kamma’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. ๖๓๐-๖๓๒. บัดนี้ เป็นสังวโรกัมมันติกถา. ในกถานั้น คำถามเป็นของสกวาที โดยปรารภพวกที่มีลัทธิว่า “ทั้งสังวรและอสังวรเป็นกรรม” โดยอาศัยพระสูตรว่า “เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ย่อมเป็นผู้ถือนิมิต... ย่อมไม่เป็นผู้ถือนิมิต” ซึ่งเป็นลัทธิของพวกมหาสังฆิกะ เป็นต้น, คำยอมรับเป็นของฝ่ายตรงข้าม. Atha naṃ yā sakasamaye cetanā ‘‘kamma’’nti vuttā yathā sā kāyavacīmanodvāresu pavattamānā kāyakammādināmaṃ labhati, tathā ‘‘yadi te saṃvaro kammaṃ, sopi cakkhundriyādīsu pavattamāno cakkhukammādināmaṃ labheyyā’’ti codetuṃ cakkhundriyasaṃvaro cakkhukammantiādimāha. Itaro tādisaṃ suttapadaṃ apassanto catūsu dvāresu paṭikkhipitvā pañcame kāyadvāre pasādakāyaṃ sandhāya paṭikkhipati, viññattikāyaṃ sandhāya paṭijānāti. So hi pasādakāyampi viññattikāyampi kāyindriyantveva icchati. Manodvārepi vipākadvāraṃ sandhāya paṭikkhipati, kammadvāraṃ sandhāya paṭijānāti. Asaṃvarepi eseva nayo. ‘‘Cakkhunā rūpaṃ disvā’’ti suttaṃ tesu dvāresu saṃvarāsaṃvarameva dīpeti, na tassa kammabhāvaṃ, tasmā asādhakanti. ลำดับนั้น เพื่อจะโจทนาเขาว่า “เจตนาที่เรียกว่า ‘กรรม’ ในลัทธิของตน เมื่อเป็นไปในกายทวาร วจีทวาร และมโนทวาร ย่อมได้ชื่อว่ากายกรรมเป็นต้นฉันใด ถ้าสังวรของท่านเป็นกรรม สังวรนั้นเมื่อเป็นไปในจักขุนทรีย์เป็นต้น ก็พึงได้ชื่อว่าจักขุกรรมเป็นต้นฉันนั้น” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า จกฺขุนฺทฺริยสํวโร จกฺขุกมฺมํ. ฝ่ายตรงข้ามไม่เห็นบทพระสูตรเช่นนั้น จึงปฏิเสธในทวาร ๔, ในกายทวารที่ ๕ ปฏิเสธโดยหมายถึงปสาทกาย แต่ยอมรับโดยหมายถึงวิญญัติกาย. เพราะเขาย่อมปรารถนาทั้งปสาทกายและวิญญัติกายว่าเป็นกายินทรีย์. แม้ในมโนทวาร ก็ปฏิเสธโดยหมายถึงวิปากทวาร แต่ยอมรับโดยหมายถึงกรรมทวาร. แม้ในอสังวร ก็นัยนี้เช่นกัน. พระสูตรว่า “จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา” ย่อมแสดงเพียงสังวรและอสังวรในทวารเหล่านั้น แต่ไม่ได้แสดงความเป็นกรรมของสังวรและอสังวรนั้น เพราะฉะนั้น จึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้. Saṃvaro kammantikathāvaṇṇanā. อรรถกถาสังวโรกัมมันติกถา 2. Kammakathāvaṇṇanā 2. อรรถกถากัมมกถา 633-635. Idāni kammakathā nāma hoti. Tattha ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, sañcetanikānaṃ kammāna’’nti (a. ni. 10.217) suttapadaṃ nissāya ‘‘sabbaṃ kammaṃ savipāka’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ; tesaṃ ‘‘cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmī’’ti (a. ni. 6.63) satthārā avisesena cetanā ‘‘kamma’’nti vuttā; sā ca kusalākusalāva savipākā, abyākatā avipākāti imaṃ vibhāgaṃ dassetuṃ sabbaṃ kammanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Puna sabbā cetanāti pañhesu abyākataṃ sandhāya paṭikkhepo, kusalākusale sandhāya paṭiññā veditabbā. Vipākābyākatātiādi savipākāvipākacetanaṃ sarūpena dassetuṃ vuttaṃ. Sesamettha uttānatthameva. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave’’ti suttaṃ sati paccaye diṭṭhadhammādīsu vipākapaṭisaṃvedanaṃ sandhāya vuttaṃ, tasmā asādhakanti. ๖๓๓-๖๓๕. บัดนี้ ชื่อว่า กัมมกถา. ในกัมมกถานั้น พวกมหาสังฆิกะเป็นต้น มีลัทธิว่า ‘กรรมทั้งปวงมีวิบาก’ โดยอาศัยสุตตบทว่า ‘นาหํ, ภิกฺขเว, สญฺเจตนิกานํ กมฺมานํ’ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าว...แห่งกรรมที่จงใจทำ) ดังนี้. เพื่อแสดงความแตกต่างนี้แก่พวกเขาว่า พระศาสดาตรัสว่า ‘เจตนาหํ, ภิกฺขเว, กมฺมํ วทามิ’ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่าเจตนาเป็นกรรม) โดยไม่ทรงจำแนกเลยว่า เจตนาชื่อว่าเป็นกรรม และเจตนานั้นมีเฉพาะกุศลและอกุศลเท่านั้นที่มีวิบาก ส่วนอัพยากตะไม่มีวิบาก ดังนั้น คำถามว่า ‘กรรมทั้งปวง (มีวิบาก) หรือ’ จึงเป็นของสกวาที, การยอมรับเป็นของฝ่ายปรวาที. อีกอย่างหนึ่ง ในปัญหาว่า ‘เจตนาทั้งปวง (เป็นกรรม) หรือ’ พึงทราบว่า การปฏิเสธเป็นการกล่าวหมายถึงอัพยากตะ, การยอมรับเป็นการกล่าวหมายถึงกุศลและอกุศล. คำว่า ‘วิปากาพฺยากตา’ เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อแสดงเจตนาที่มีวิบากและไม่มีวิบากโดยสรูป. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ตื้นทั้งนั้น. ส่วนพระสูตรว่า ‘นาหํ, ภิกฺขเว’ นั้น พระองค์ตรัสหมายถึงการเสวยวิบากในทิฏฐธรรมเป็นต้นเมื่อมีปัจจัย เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถใช้เป็นหลักฐานได้. Kammakathāvaṇṇanā. อรรถกถากัมมกถา 3. Saddo vipākotikathāvaṇṇanā 3. อรรถกถาสัทโทวิปาโกติกถา 636-637. Idāni saddo vipākotikathā nāma hoti. Tattha ‘‘so tassa kammassa katattā upacitattā ussannattā vipulattā brahmassaro hotī’’tiādīni (dī. ni. 3.236) ayoniso gahetvā ‘‘saddo vipāko’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ; tesaṃ ‘‘kammasamuṭṭhānā arūpadhammāva vipākāti nāmaṃ labhanti. Rūpadhammesu panāyaṃ vohāro natthī’’ti dassetuṃ pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sukhavedanīyotiādi ‘‘vipāko nāma evarūpo hotī’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘So tassa kammassā’’ti suttaṃ lakkhaṇapaṭilābhadassanatthaṃ vuttaṃ. Mahāpuriso hi kammassa katattā suciparivāropi hoti, na ca parivāro vipāko, tasmā asādhakametanti. ๖๓๖-๖๓๗. บัดนี้ ชื่อว่า สัทโทวิปาโกติกถา. ในกถานั้น พวกมหาสังฆิกะเป็นต้น มีลัทธิว่า ‘เสียงเป็นวิบาก’ โดยถือเอาข้อความในพระสูตรเป็นต้นว่า ‘โส ตสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา อุสฺสนฺนตฺตา วิปุลตฺตา พฺรหฺมสฺสโร โหติ’ (เพราะกรรมนั้นที่เขาทำ สั่งสม พอกพูน ไพบูลย์แล้ว เขาจึงมีเสียงดุจเสียงพรหม) โดยไม่แยบคาย. เพื่อแสดงแก่พวกเขาว่า ‘เฉพาะอรูปธรรมที่เกิดจากกรรมเท่านั้นที่ได้ชื่อว่าวิบาก ส่วนในรูปธรรมไม่มีโวหารนี้’ ดังนั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที, การยอมรับเป็นของฝ่ายปรวาที. คำว่า ‘สุขเวทนีโย’ เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อแสดงว่า ‘ชื่อว่าวิบากมีลักษณะอย่างนี้’. ส่วนพระสูตรว่า ‘โส ตสฺส กมฺมสฺส’ นั้น ท่านกล่าวเพื่อแสดงการได้มาซึ่งลักษณะ. จริงอยู่ มหาบุรุษย่อมมีบริวารบริสุทธิ์ก็เพราะกรรมที่ได้ทำไว้ แต่บริวารไม่ใช่วิบาก เพราะฉะนั้น ข้อความนั้นจึงใช้เป็นหลักฐานไม่ได้. Saddo vipākotikathāvaṇṇanā. อรรถกถาสัทโทวิปาโกติกถา 4. Saḷāyatanakathāvaṇṇanā 4. อรรถกถาสฬายตนกถา 638-640. Idāni saḷāyatanakathā nāma hoti. Tattha yasmā saḷāyatanaṃ kammassa katattā uppannaṃ, tasmā ‘‘vipāko’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṃghikānaṃ; te sandhāya cakkhāyatanaṃ vipākoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Saḷāyatanaṃ vipākoti ettha manāyatanaṃ siyā vipāko. Sesāni kevalaṃ kammasamuṭṭhānāni, na vipāko. Tasmā asādhakametanti. ๖๓๘-๖๔๐. บัดนี้ ชื่อว่า สฬายตนกถา. ในกถานั้น พวกมหาสังฆิกะเป็นต้น มีลัทธิว่า ‘เพราะสฬายตนะเกิดขึ้นเพราะกรรมที่ทำไว้ ฉะนั้นจึงเป็นวิบาก’. คำถามของสกวาทีว่า ‘จักขายตนะเป็นวิบากหรือ’ เป็นการกล่าวหมายถึงพวกเขา, การยอมรับเป็นของฝ่ายปรวาที. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น. ในคำกล่าวว่า ‘สฬายตนะเป็นวิบาก’ นั้น มนายตนะพึงเป็นวิบากได้. ส่วนอายตนะที่เหลือเป็นเพียงธรรมที่เกิดจากกรรม ไม่ใช่วิบาก. เพราะฉะนั้น ข้อความนั้นจึงใช้เป็นหลักฐานไม่ได้. Saḷāyatanakathāvaṇṇanā. อรรถกถาสฬายตนกถา 5. Sattakkhattuparamakathāvaṇṇanā 5. อรรถกถาสัตตักขัตตุปรมกถา 541-545. Idāni sattakkhattuparamakathā nāma hoti, tattha yasmā ‘‘sattakkhattuparamo’’ti vuttaṃ, tasmā ‘‘sattakkhattuparamo puggalo sattakkhattuparamatāya niyato’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; tesaṃ ṭhapetvā ‘‘ariyamaggaṃ añño tassa niyamo natthi, yena so sattakkhattuparamatāya niyato bhaveyyā’’ti imaṃ vibhāgaṃ dassetuṃ pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. ๕๔๑-๕๔๕. บัดนี้ ชื่อว่า สัตตักขัตตุปรมกถา. ในกถานั้น พวกอุตตราปถกะเป็นต้น มีลัทธิว่า ‘เพราะมีคำกล่าวว่า สัตตักขัตตุปรมะ ฉะนั้น บุคคลผู้เป็นสัตตักขัตตุปรมะจึงเที่ยงแท้โดยความเป็นสัตตักขัตตุปรมะ’. เพื่อแสดงความแตกต่างนี้แก่พวกเขาว่า ‘ยกเว้นอริยมรรคแล้ว ไม่มีนิยามะ (ความเที่ยงแท้) อื่นใดของบุคคลนั้น ที่จะทำให้เขาเที่ยงแท้โดยความเป็นสัตตักขัตตุปรมะได้’ ดังนั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที, การยอมรับเป็นของฝ่ายปรวาที. Mātā jīvitātiādīsu ayamadhippāyo – dve niyāmā sammattaniyāmo ca micchattaniyāmo ca. Sammattaniyāmo ariyamaggo. So avinipātadhammatañceva phaluppattiñca niyameti. Micchattaniyāmo ānantariyakammaṃ. Taṃ anantarā nirayūpapattiṃ niyameti. Tattha sattakkhattuparamo sotāpattimaggena avinipātadhammatāya ca phaluppattiyā ca niyamito. Sesamagganiyāmo panassa natthi anadhigatattā, ānantariyampi kātuṃ so abhabbo. Tvaṃ panassa niyāmaṃ icchasi, tena taṃ vadāma – ‘‘kiṃ te so iminā micchattaniyāmena niyamito’’ti. ในคำถามว่า ‘พึงปลงชีวิตมารดาหรือ’ เป็นต้น มีอธิบายดังนี้ – นิยามะมี ๒ อย่าง คือ สัมมัตตนิยามะ และมิจฉัตตนิยามะ. สัมมัตตนิยามะคืออริยมรรค. อริยมรรคนั้นย่อมกำหนดความเป็นผู้มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดาและการบังเกิดแห่งผล. มิจฉัตตนิยามะคืออนันตริยกรรม. อนันตริยกรรมนั้นย่อมกำหนดการเข้าถึงนรกในลำดับถัดไป. ในบรรดานิยามะทั้งสองนั้น บุคคลผู้เป็นสัตตักขัตตุปรมะย่อมถูกกำหนดโดยโสดาปัตติมรรคในเรื่องความเป็นผู้มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดาและในเรื่องการบังเกิดแห่งผล. แต่ความเที่ยงแท้แห่งมรรคที่เหลือของบุคคลนั้นไม่มี เพราะยังไม่บรรลุ และเขาก็ไม่สามารถทำอนันตริยกรรมได้. แต่ท่านปรารถนาความเที่ยงแท้ของบุคคลนั้น ด้วยเหตุนั้น เราจึงกล่าวกับท่านว่า – ‘บุคคลนั้นของท่านถูกกำหนดโดยมิจฉัตตนิยามะนี้หรือ’. Abhabbo antarāti pañhesu ānantariyābhāvaṃ sandhāya paṭikkhipati, sattakkhattuparamaṃ sandhāya paṭijānāti. Atthi so niyāmoti pañhe sattakkhattuparamatāya niyāmaṃ apassanto paṭikkhipati. Atthi te satipaṭṭhānātiādi niyāmasaṅkhāte maggadhamme dassetuṃ vuttaṃ. Tassa pana puna paṭhamamaggānuppattito tepi natthi, tasmā paṭikkhipati. Sesamettha uttānatthameva. Nanu so sattakkhattuparamoti ettha bhagavā ‘‘ayaṃ puggalo ettake bhave sandhāvitvā parinibbāyissati, ayaṃ ettake’’ti attano ñāṇabalena byākaroti, na bhavaniyāmaṃ nāma kiñci tena sattakkhattuparamo, kolaṃkolo, ekabījī vāti vuttaṃ, tasmā asādhakametanti. ในปัญหาว่า ‘อพฺภพฺโพ อนฺตรา’ (ไม่สามารถ...ในระหว่าง) ท่านปฏิเสธโดยหมายถึงการไม่มีอนันตริยกรรม, แต่ยอมรับโดยหมายถึงความเป็นสัตตักขัตตุปรมะ. ในปัญหาว่า ‘อตฺถิ โส นิยาโม’ (ความเที่ยงแท้นั้นมีอยู่หรือ) ท่านปฏิเสธเพราะไม่เห็นความเที่ยงแท้โดยความเป็นสัตตักขัตตุปรมะ. คำว่า ‘อตฺถิ เต สติปฏฺฐานา’ เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อแสดงมรรคธรรมทั้งหลายที่นับว่าเป็นนิยามะ. แต่เพราะมรรคที่หนึ่งของบุคคลนั้นเกิดขึ้นแล้วดับไปแล้ว แม้มรรคธรรมเหล่านั้นก็ไม่มีอีก เพราะฉะนั้น ท่านจึงปฏิเสธ. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ตื้นทั้งนั้น. ในคำกล่าวว่า ‘ก็บุคคลนั้นเป็นสัตตักขัตตุปรมะมิใช่หรือ’ นั้น พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ด้วยกำลังพระญาณของพระองค์ว่า ‘บุคคลนี้ท่องเที่ยวไปในภพเท่านี้แล้วจักปรินิพพาน, บุคคลนี้ท่องเที่ยวไปในภพเท่านี้’ ดังนี้, มิใช่ว่าบุคคลนั้นถูกเรียกว่าสัตตักขัตตุปรมะ โกลังโกละ หรือเอกพีชี เพราะมีสิ่งที่เรียกว่าภวนิยามะ (ความเที่ยงแห่งภพ) ใดๆ เลย เพราะฉะนั้น ข้อความนั้นจึงใช้เป็นหลักฐานไม่ได้. Sattakkhattuparamakathāvaṇṇanā. อรรถกถาสัตตักขัตตุปรมกถา 646-647. Kolaṃkolaekabījikathāyopi imināvupāyena veditabbā. ๖๔๖-๖๔๗. แม้โกลังโกลกถาและเอกพีชิกถาก็พึงทราบโดยนัยนี้เช่นกัน. Kolaṃkolaekabījikathāvaṇṇanā. อรรถกถาโกลังโกลเอกพีชิกถา 8. Jīvitāvoropanakathāvaṇṇanā 8. อรรถกถาชีวิตาโวโรปนกถา 648-649. Idāni jīvitāvoropanakathā nāma hoti. Tattha yasmā dosasampayuttena cittena pāṇātipāto hoti, doso ca diṭṭhisampannassa appahīno, tasmā ‘‘diṭṭhisampanno sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyyā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyāparaseliyānaṃ; te sandhāya diṭṭhisampannoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sañcicca mātarantiādipañhesu pana ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso’’ti suttabhayena paṭikkhipati. Satthari agāravotiādi satthārādīsu sagāravassa sikkhāpadassa vītikkamābhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Itaro pana akusalavasena tassa agāravo nāma natthīti paṭikkhipitvā sagāravabhāvañca sampaṭicchitvā puna agāravoti puṭṭho tesu tesu kiccesu pasutatāya vikkhittānaṃ asatiyā amanasikārena cetiye abhivādanapadakkhiṇakaraṇābhāvaṃ sandhāya paṭijānāti. Puna ohadeyyātiādinā nayena puṭṭho tādisāya kiriyāya sañcicca akaraṇato paṭikkhipati. Sesamettha uttānatthamevāti. ๖๔๘-๖๔๙. บัดนี้ เป็นชีวิตาโวโรปนกถา. ในกถานั้น เพราะปาณาติบาตย่อมมีได้ด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยโทสะ และโทสะอันบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิยังละไม่ได้ ฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า ‘บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ จงใจปลงสัตว์จากชีวิตได้’ เหมือนอย่างลัทธิของพวกปุพพเสลิยะและอปรเสลิยะ; สกวาทีจึงตั้งคำถามหมายถึงชนเหล่านั้นว่า ‘บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ...’ ปรวาทีจึงรับรอง. ส่วนในปัญหาทั้งหลายมีอาทิว่า ‘จงใจฆ่ามารดา...’ ปรวาทีปฏิเสธด้วยความกลัวต่อพระสูตรว่า ‘ข้อนั้นไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ไม่เป็นโอกาสที่จะเป็นได้’. คำว่า ‘ไม่เคารพในพระศาสดา’ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงถึงการไม่มีการล่วงละเมิดสิกขาบทของผู้มีความเคารพในพระศาสดาเป็นต้น. ส่วนปรวาทีปฏิเสธว่า ความไม่เคารพของบุคคลนั้นโดยส่วนที่เป็นอกุศลไม่มี แล้วรับรองความเป็นผู้มีความเคารพ เมื่อถูกถามอีกว่า ‘ไม่เคารพ...’ ก็รับรองโดยหมายถึงการไม่ทำการอภิวาทและการทำประทักษิณพระเจดีย์ เพราะความไม่มีสติและความไม่ใส่ใจของบุคคลผู้ขวนขวายในกิจนั้นๆ มีจิตฟุ้งซ่าน. เมื่อถูกถามอีกโดยนัยมีอาทิว่า ‘พึงเหยียบย่ำ...’ ก็ปฏิเสธเพราะไม่ได้จงใจกระทำกิริยาเช่นนั้น. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ตื้นทั้งนั้น. Jīvitāvoropanakathāvaṇṇanā. อรรถกถาชีวิตาโวโรปนกถา 9. Duggatikathāvaṇṇanā 9. อรรถกถาทุคคติกถา 650-652. Idāni duggatikathā nāma hoti. Tattha ye duggatiñca duggatisattānaṃ rūpādiārammaṇaṃ taṇhañcāti ubhayampi duggatīti gahetvā puna tathā avibhajitvā aviseseneva ‘‘diṭṭhisampannassa pahīnā duggatī’’ti vadanti, seyyathāpi uttarāpathakā; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Āpāyike rūpe rajjeyyātiādi paravādino laddhiyā diṭṭhisampannassa duggati appahīnā, tassa vasena codetuṃ vuttaṃ. Sesamettha uttānatthameva. Nirayaṃ upapajjeyyātiādi duggatipahānameva duggatigāminitaṇhāpahānaṃ vā dīpeti, na duggatisattānaṃ rūpādiārammaṇāya taṇhāya pahānaṃ, tasmā asādhakanti. ๖๕๐-๖๕๒. บัดนี้ เป็นทุคคติกถา. ในกถานั้น ชนเหล่าใดถือเอาทั้งทุคคติและตัณหาที่มีรูปเป็นต้นของสัตว์ในทุคคติเป็นอารมณ์ว่า เป็นทุคคติทั้งสองอย่าง แล้วไม่จำแนกอย่างนั้น กล่าวโดยไม่แตกต่างกันว่า ‘บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิละทุคคติได้แล้ว’ เหมือนอย่างพวกอุตตราปถกะ; สกวาทีจึงตั้งคำถามหมายถึงชนเหล่านั้น ปรวาทีจึงรับรอง. คำว่า ‘พึงกำหนัดในรูปอันเป็นของอบาย...’ เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อยกท้วงตามลัทธิของปรวาทีว่า บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิยังละทุคคติไม่ได้ ด้วยอำนาจแห่งตัณหานั้น. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ตื้นทั้งนั้น. คำว่า ‘พึงเข้าถึงนรก...’ เป็นต้น แสดงถึงการละทุคคติ หรือการละตัณหาอันเป็นเหตุให้ไปสู่ทุคคติเท่านั้น ไม่ได้แสดงถึงการละตัณหาที่มีรูปเป็นต้นของสัตว์ในทุคคติเป็นอารมณ์ ฉะนั้นจึงไม่สามารถใช้เป็นเครื่องยืนยันได้. Duggatikathāvaṇṇanā. อรรถกถาทุคคติกถา 653. Sattamabhavikakathāyapi eseva nayoti. 653. ในสัตตมภวิกกถาก็มีนัยนี้เช่นกัน. Dvādasamo vaggo. วรรคที่สิบสอง 13. Terasamavaggo 13. วรรคที่สิบสาม 1. Kappaṭṭhakathāvaṇṇanā 1. อรรถกถากัปปัฏฐกถา 654-657. Idāni kappaṭṭhakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘saṅghaṃ samaggaṃ bhetvāna, kappaṃ nirayamhi paccatī’’ti ‘‘sakalampi kappaṃ saṅghabhedako niraye tiṭṭhatī’’ti laddhi, seyyathāpi rājagirikānaṃ; te sandhāya kappaṭṭhoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Buddho ca loketi idaṃ vinā buddhuppādena saṅghabhedassa abhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Kappo ca saṇṭhāti saṅgho ca bhijjatītiādi ‘‘yadi so sakalaṃ kappaṃ tiṭṭhati, saṇṭhahanato paṭṭhāya taṃ kammaṃ katvā tattha uppajjitvā tiṭṭheyyā’’ti dassetuṃ vuttaṃ. Atītantiādi heṭṭhā vuttādhippāyameva. Kappaṭṭho iddhimāti pañhe bhāvanāmayaṃ sandhāya paṭikkhipati, parasamaye panassa jātimayaṃ iddhiṃ icchanti, taṃ sandhāya paṭijānāti. Chandiddhipādotiādi ‘‘jātimayāya iddhiyā iddhimāti laddhimattametaṃ, kiṃ tena, yadi panassa iddhi atthi, iminā nayena iddhipādā bhāvitā bhaveyyu’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. Āpāyiko nerayikoti suttaṃ yaṃ so ekaṃ kappaṃ asītibhāge katvā tato ekabhāgamattaṃ kālaṃ tiṭṭheyya, taṃ āyukappaṃ sandhāya vuttaṃ, tasmā asādhakanti. ๖๕๔-๖๕๗. บัดนี้ เป็นกัปปัฏฐกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า ‘ผู้ทำลายสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ย่อมไหม้ในนรกตลอดกัป’ ดังนี้ คือ ‘ผู้ทำลายสงฆ์ย่อมอยู่ในนรกตลอดทั้งกัป’ เหมือนอย่างลัทธิของพวกราชคิริกะ; สกวาทีจึงตั้งคำถามหมายถึงชนเหล่านั้นว่า ‘ผู้ตั้งอยู่ตลอดกัป...’ ปรวาทีจึงรับรอง. คำว่า ‘พระพุทธเจ้าในโลก...’ นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า เว้นจากการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าแล้ว การทำลายสงฆ์ย่อมไม่มี. คำว่า ‘กัปย่อมตั้งอยู่ และสงฆ์ย่อมแตกกัน...’ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า ‘ถ้าบุคคลนั้นจะตั้งอยู่ตลอดทั้งกัป ก็พึงกระทำกรรมนั้นแล้วไปเกิดในนรกนั้นตั้งอยู่จำเดิมแต่กาลที่กัปตั้งขึ้น’. คำว่า ‘ล่วงไปแล้ว...’ เป็นต้น มีอธิบายดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น. ในปัญหาว่า ‘ผู้ตั้งอยู่ตลอดกัปมีฤทธิ์...’ ปรวาทีปฏิเสธโดยหมายถึงฤทธิ์ที่เกิดจากการเจริญภาวนา แต่ในลัทธิของปรวาทีนั้น เขาย่อมปรารถนาฤทธิ์ที่เกิดโดยกำเนิดของบุคคลนั้น จึงรับรองโดยหมายถึงฤทธิ์นั้น. คำว่า ‘ฉันทิทธิบาท...’ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อยกท้วงว่า ‘การมีฤทธิ์ด้วยฤทธิ์ที่เกิดโดยกำเนิดนั้นเป็นเพียงลัทธิ จะมีประโยชน์อะไรด้วยฤทธิ์นั้น แต่ถ้าบุคคลนั้นมีฤทธิ์อยู่จริง อิทธิบาททั้งหลายก็พึงเป็นสิ่งที่เขาเจริญแล้วโดยนัยนี้’. พระสูตรที่ว่า ‘เป็นสัตว์อบาย เกิดในนรก...’ นั้น ท่านกล่าวหมายถึงอายุของกัปที่บุคคลนั้นพึงตั้งอยู่ตลอดกาลประมาณหนึ่งส่วนจากแปดสิบส่วนของหนึ่งกัป ฉะนั้นจึงไม่สามารถใช้เป็นเครื่องยืนยันได้. Kappaṭṭhakathāvaṇṇanā. อรรถกถากัปปัฏฐกถา 2. Kusalapaṭilābhakathāvaṇṇanā 2. อรรถกถากุสลปฏิลาภกถา 658-659. Idāni kusalapaṭilābhakathā nāma hoti. Tattha kappaṭṭho sakasamaye kāmāvacarakusalameva paṭilabhati. Yena pana taṃ upapattiṃ paṭibāheyya, taṃ mahaggataṃ lokuttaraṃ vā na paṭilabhati. Yesaṃ pana imaṃ vibhāgaṃ akatvā aviseseneva ‘‘so kusalacittaṃ na paṭilabhatī’’ti laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; tesaṃ vibhāgadassanena taṃ laddhiṃ bhindituṃ pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthamevāti. ๖๕๘-๖๕๙. บัดนี้ เป็นกุสลปฏิลาภกถา. ในกถานั้น ผู้ตั้งอยู่ตลอดกัปย่อมได้เฉพาะกามาวจรกุศลในสมัยของตน แต่ย่อมไม่ได้มหัคคตกุศลหรือโลกุตตรกุศลอันเป็นสิ่งที่พึงป้องกันอุบัตินั้นได้. ส่วนลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า ‘บุคคลนั้นย่อมไม่ได้กุศลจิต’ โดยไม่จำแนกและไม่แตกต่างกัน เหมือนอย่างลัทธิของพวกอุตตราปถกะ; สกวาทีจึงตั้งคำถามเพื่อทำลายลัทธินั้นด้วยการแสดงความแตกต่าง ปรวาทีจึงรับรอง. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ตื้นทั้งนั้น. Kusalapaṭilābhakathāvaṇṇanā. อรรถกถากุสลปฏิลาภกถา 3. Anantarāpayuttakathāvaṇṇanā 3. อรรถกถาอนันตราปยุตตกถา 660-662. Idāni anantarāpayuttakathā nāma hoti. Tattha anantarāpayutto nāma yena khandhabhedato anantarā vipākadāyakaṃ mātughātādi ānantariyakammaṃ āṇattaṃ. Tattha yassa niyatāya āṇattiyā āṇatto taṃ kammaṃ karissati, so atthasādhikāya cetanāya uppāditattā micchattaniyato hoti, abhabbo sammattaniyāmaṃ okkamituṃ. Yassa aniyatāya āṇattiyā āṇatto taṃ kammaṃ karissati, so atthasādhikāya cetanāya anuppāditattā na micchattaniyato, bhabbo sammattaniyāmaṃ okkamitunti idaṃ sakasamaye sanniṭṭhānaṃ. Yesaṃ pana ‘‘aniyatāyapi āṇattiyā abhabboyeva sammattaniyāmaṃ okkamitu’’nti laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; tesaṃ taṃ laddhiṃ bhindituṃ sakavādī pubbapakkhaṃ datvā anantarāpayuttoti paravādinā attānaṃ pucchāpeti. Tenettha paṭhamapucchā paravādissa, atthasādhikacetanāya abhāvaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Tato paravādī mātughātādikammassa āṇattattāva ‘‘so micchattaniyato’’ti maññati. Tasmā micchattaniyāmañcāti pañhaṃ pucchati. Sakavādī pana ekassa puggalassa dvinnaṃ niyāmānaṃ anokkantimattameva sandhāya na hevanti paṭikkhipati. 660-662. บัดนี้ ชื่อว่า อนันตราปยุตตกถา. ในกถานั้น บุคคลชื่อว่าอนันตราปยุตตะ ได้แก่บุคคลผู้สั่งอนันตริยกรรม มีมาตุฆาตเป็นต้น ซึ่งให้ผลในลำดับแห่งความแตกแห่งขันธ์. ในบุคคลนั้น บุคคลผู้ถูกสั่งด้วยคำสั่งที่แน่นอน จักกระทำกรรมนั้น, บุคคลนั้นชื่อว่าเป็นมิจฉัตตนิยตะ เพราะเกิดจากเจตนาที่ให้สำเร็จประโยชน์, เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยาม. บุคคลผู้ถูกสั่งด้วยคำสั่งที่ไม่แน่นอน จักกระทำกรรมนั้น, บุคคลนั้นชื่อว่าไม่เป็นมิจฉัตตนิยตะ เพราะไม่ได้เกิดจากเจตนาที่ให้สำเร็จประโยชน์, เป็นผู้ควรเพื่อจะหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยาม, นี้เป็นข้อสันนิษฐานในลัทธิของตน. ส่วนชนเหล่าใดมีลัทธิว่า “แม้ด้วยคำสั่งที่ไม่แน่นอน ก็เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามเลย”, เหมือนอย่างพวกอุตตราปถกะ, สกวาที (ฝ่ายตน) เพื่อจะทำลายลัทธิของชนเหล่านั้น จึงตั้งปุพพปักขะ (ข้อเสนอก่อน) แล้วให้ปรวาที (ฝ่ายอื่น) ถามตนว่า “อนันตราปยุตตะ” ดังนี้. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ คำถามแรกเป็นของปรวาที, คำปฏิญญาเป็นของสกวาที โดยหมายถึงความไม่มีแห่งเจตนาที่ให้สำเร็จประโยชน์. ลำดับนั้น ปรวาที ย่อมสำคัญว่า “บุคคลนั้นเป็นมิจฉัตตนิยตะ” เพียงเพราะสั่งกรรมมีมาตุฆาตเป็นต้น. เพราะฉะนั้น จึงถามปัญหาว่า “และเป็นมิจฉัตตนิยาม” ดังนี้. ส่วนสกวาที หมายถึงเพียงการไม่หยั่งลงสู่สภาวะที่แน่นอน (นิยาม) ทั้งสองของบุคคลคนหนึ่ง จึงปฏิเสธว่า “หา มิได้” ดังนี้. Nanu taṃ kammanti mātughātādikammaṃ. Tattha aniyatāṇattiṃ sandhāya ‘‘āmantā’’ti paṭiññā sakavādissa. Aniyatampi hi āṇattiṃ payojetvā ṭhitassa ‘‘ananucchavikaṃ mayā kata’’nti kukkuccaṃ uppajjateva, vippaṭisāro jāyateva. Hañcītiādi kukkuccuppattimattaṃ gahetvā paravādinā laddhipatiṭṭhāpanatthaṃ vuttaṃ. คำว่า “ก็กรรมนั้น” หมายถึงกรรมมีมาตุฆาตเป็นต้น. ในคำถามนั้น คำปฏิญญาว่า “ใช่” เป็นของสกวาที โดยหมายถึงคำสั่งที่ไม่แน่นอน. จริงอยู่ ความรำคาญใจ (กุกกุจจะ) ว่า “กรรมไม่สมควรเราทำแล้ว” ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้สั่งแม้ด้วยคำสั่งที่ไม่แน่นอน, ความเดือดร้อนใจ (วิปฏิสาร) ย่อมเกิดมี. คำว่า “ถ้าเช่นนั้น” เป็นต้น ปรวาทีกล่าวเพื่อสถาปนาลัทธิของตน โดยถือเอาเพียงการเกิดขึ้นแห่งความรำคาญใจ. 661. Idāni yassa aniyatāṇattikassāpi anantarāpayuttassa paravādinā sammattaniyāmokkamanaṃ paṭisiddhaṃ, tameva puggalaṃ gahetvā anantarāpayutto puggalo abhabboti pucchā sakavādissa, attano laddhivasena paṭiññā itarassa. Atha naṃ sakavādī ‘‘abhabbo nāma mātughātādikammānaṃ kārako, kiṃ te tena tāni kammāni katānī’’ti codetuṃ mātā jīvitā voropitātiādimāha. Itaro tesaṃ vatthūnaṃ arogatāya tathārūpaṃ kiriyaṃ apassanto ‘‘na heva’’nti paṭikkhipati. 661. บัดนี้ ปรวาทีได้ปฏิเสธการหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามของอนันตราปยุตตะแม้ผู้มีคำสั่งไม่แน่นอนใด, สกวาทีจึงถือเอาบุคคลนั้นนั่นแหละแล้วถามว่า “บุคคลผู้อนันตราปยุตตะ เป็นผู้ไม่ควรหรือ” ดังนี้, คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น (ปรวาที) ตามลัทธิของตน. ลำดับนั้น สกวาที เพื่อจะโจทนาเขาว่า “บุคคลชื่อว่าผู้ไม่ควร ได้แก่ผู้กระทำกรรมมีมาตุฆาตเป็นต้น, กรรมเหล่านั้น อันท่านทำแล้วหรือ” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “มารดา ท่านปลงเสียจากชีวิตแล้วหรือ” ดังนี้. ฝ่ายอื่น (ปรวาที) เมื่อไม่เห็นการกระทำเช่นนั้น เพราะวัตถุเหล่านั้น (มารดาบิดา) ยังสบายดีอยู่ จึงปฏิเสธว่า “หา มิได้” ดังนี้. Taṃ kammaṃ paṭisaṃharitvāti aniyatāṇattikammaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi ‘‘mā kho mayā āṇattaṃ ākāsī’’ti āṇattaṃ nivārentena paṭisaṃhaṭaṃ nāma hoti. Paṭisaṃhaṭattāyeva cettha kukkuccaṃ paṭivinoditaṃ, vippaṭisāro paṭivinīto nāma hoti. Evaṃ santepi panettha purimāṇattiyāyeva niyatabhāvaṃ maññamāno paravādī ‘‘āmantā’’ti paṭijānāti. Atha naṃ sakavādī tassa kammassa paṭisaṃhaṭabhāvaṃ sampaṭicchāpetvā attano laddhiṃ patiṭṭhāpetvā hañcītiādimāha. คำว่า “ถอนกรรมนั้นคืนเสีย” ดังนี้ กล่าวหมายถึงกรรมที่เกิดจากคำสั่งที่ไม่แน่นอน. จริงอยู่ กรรมนั้นชื่อว่าอันผู้สั่งห้ามคำสั่งว่า “ท่านอย่าได้ทำตามที่เราสั่งเลย” ถอนคืนแล้ว. ในข้อนี้ เพราะถอนคืนแล้วนั่นเทียว ความรำคาญใจจึงชื่อว่าอันบรรเทาแล้ว, ความเดือดร้อนใจจึงชื่อว่าอันนำไปปราศแล้ว. แม้เมื่อเป็นเช่นนี้ ในข้อนี้ ปรวาทีผู้สำคัญว่ามีความแน่นอนเพียงเพราะคำสั่งก่อน ย่อมปฏิญญาว่า “ใช่” ดังนี้. ลำดับนั้น สกวาทีให้เขายอมรับความเป็นกรรมที่ถอนคืนแล้ว สถาปนาลัทธิของตนแล้ว จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ถ้าเช่นนั้น” ดังนี้. 662. Puna anantarāpayuttoti pariyosānapañhe paṭhamapañhe viya pucchā paravādissa, paṭiññā sakavādissa. Nanu taṃ kammanti anuyogo paravādissa, paṭisaṃhaṭakālato pubbe payuttakālaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Payuttapubbatāmattaṃ gahetvā aniyatāṇattivasena hañcīti laddhipatiṭṭhāpanaṃ paravādissa. Ayaṃ pana laddhi ayoniso patiṭṭhitattā appatiṭṭhitāva hotīti. 662. อีกอย่างหนึ่ง ในปัญหาปริโยสาน (สุดท้าย) ว่า “อนันตราปยุตตะ” ดังนี้ คำถามเป็นของปรวาทีเหมือนในปัญหาแรก, คำปฏิญญาเป็นของสกวาที. คำว่า “ก็กรรมนั้น” ดังนี้ เป็นการซักถามของปรวาที, คำปฏิญญาเป็นของสกวาที โดยหมายถึงกาลที่สั่งก่อนกาลที่ถอนคืน. การสถาปนาลัทธิของปรวาทีว่า “ถ้าเช่นนั้น” ดังนี้ โดยถือเอาเพียงความเป็นผู้เคยสั่งแล้ว ด้วยอำนาจแห่งคำสั่งที่ไม่แน่นอน. แต่ลัทธินี้ เพราะตั้งขึ้นโดยไม่แยบคาย จึงเป็นลัทธิที่ตั้งอยู่ไม่ได้นั่นเทียว. Anantarāpayuttakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอนันตราปยุตตกถา. 4. Niyatassa niyāmakathāvaṇṇanā 4. อรรถกถานิยตัสสนิยามกถา 663-664. Idāni niyatassa niyāmakathā nāma hoti. Tattha duvidho niyāmo – micchattaniyāmo ca ānantariyakammaṃ, sammattaniyāmo ca ariyamaggo. Ime dve niyāme ṭhapetvā añño niyāmo nāma natthi. Sabbepi hi sesā tebhūmakadhammā aniyatā nāma. Tehi samannāgatopi aniyatoyeva. Buddhehi pana attano ñāṇabalena ‘‘ayaṃ satto anāgate bodhiṃ pāpuṇissatī’’ti byākato bodhisatto puññussadattā niyatoti vuccati. Iti imaṃ vohāramattaṃ gahetvā ‘‘pacchimabhaviko bodhisatto tāya jātiyā bhabbo dhammaṃ abhisametu’’nti adhippāyena ‘‘niyato niyāmaṃ okkamatī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyāparaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Micchattaniyatotiādi aññena niyāmena niyatassa aññaniyāmābhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Pubbe maggaṃ bhāvetvātiādi niyāmappabhedadassanatthaṃ vuttaṃ. Satipaṭṭhānantiādi ekasmimpi niyāme dhammappabhedadassanatthaṃ vuttaṃ. Bhabbo bodhisattoti vacanaṃ kevalaṃ bodhisattassa bhabbataṃ dīpeti, na niyatassa niyāmokkamanaṃ, tasmā asādhakaṃ. So hi pubbe ekenapi niyatadhammena aniyato bodhimūle saccadassanena niyāmaṃ okkantoti. 663-664. บัดนี้ ชื่อว่า นิยตัสสนิยามกถา. ในกถานั้น นิยามมี ๒ อย่าง คือ มิจฉัตตนิยาม ได้แก่ อนันตริยกรรม, และสัมมัตตนิยาม ได้แก่ อริยมรรค. ยกเว้นนิยาม ๒ อย่างนี้แล้ว นิยามอื่นชื่อว่าไม่มี. จริงอยู่ ธรรมในสามภูมิที่เหลือทั้งหมด ชื่อว่าไม่แน่นอน (อนิยตะ). แม้ผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น ก็เป็นผู้อนิยตะนั่นเทียว. แต่พระโพธิสัตว์ที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงพยากรณ์ด้วยกำลังพระญาณของพระองค์ว่า “สัตว์นี้จักบรรลุโพธิญาณในอนาคต” ดังนี้ ท่านเรียกว่าเป็นนิยตะ (ผู้แน่นอน) เพราะมีบุญมาก. ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า “บุคคลผู้แน่นอน ย่อมหยั่งลงสู่สภาวะที่แน่นอน” โดยถือเอาเพียงโวหารนี้ ด้วยความประสงค์ว่า “พระโพธิสัตว์ในภพสุดท้าย เป็นผู้ควรเพื่อจะตรัสรู้ธรรมในชาตินั้น”, เหมือนอย่างพวกปุพพเสลิยะและอปรเสลิยะ, คำถามเป็นของสกวาทีโดยหมายถึงชนเหล่านั้น, คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายอื่น. คำว่า “มิจฉัตตนิยตะ” เป็นต้น กล่าวเพื่อแสดงความไม่มีแห่งนิยามอื่นแก่บุคคลผู้แน่นอนด้วยนิยามอื่น. คำว่า “เจริญมรรคในกาลก่อน” เป็นต้น กล่าวเพื่อแสดงความแตกต่างแห่งนิยาม. คำว่า “สติปัฏฐาน” เป็นต้น กล่าวเพื่อแสดงความแตกต่างแห่งธรรมแม้ในนิยามหนึ่ง. คำว่า “พระโพธิสัตว์เป็นผู้ควร” ย่อมแสดงเพียงความเป็นผู้ควรของพระโพธิสัตว์, ไม่ได้แสดงการหยั่งลงสู่สภาวะที่แน่นอนของบุคคลผู้แน่นอน, เพราะฉะนั้น จึงไม่เป็นเครื่องนำมาซึ่งความสำเร็จ. จริงอยู่ พระโพธิสัตว์นั้น ในกาลก่อน เป็นผู้อนิยตะ (ไม่แน่นอน) ด้วยนิยตธรรมแม้อย่างหนึ่ง, ท่านหยั่งลงสู่สภาวะที่แน่นอนด้วยการเห็นสัจจะ ณ โพธิมณฑล. Niyatassa niyāmakathāvaṇṇanā. อรรถกถานิยตัสสนิยามกถา. 5. Nivutakathāvaṇṇanā 5. อรรถกถานิวุตตกถา. 665-667. Idāni nivutakathā nāma hoti. Tattha suddhassa suddhakiccābhāvato nīvaraṇehi nivuto ophuṭo pariyonaddho ca nīvaraṇaṃ jahatīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya nivutotipucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Ratto rāgantiādi nivutassa nīvaraṇajahane dosadassanatthaṃ vuttaṃ. Parisuddhe pariyodātetiādi vikkhambhanavisuddhiyā visuddhassa samucchedavisuddhidassanatthaṃ vuttaṃ. Tassa evaṃ jānatotiādi jānato passato āsavakkhayaṃ dīpeti, na nivutassa nīvaraṇajahanaṃ, tasmā asādhakanti. ๖๖๕-๖๖๗. บัดนี้ ชื่อว่า นิวุตถกถา. ในนิวุตถกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือ ของพวกอุตตราปถกะ มีอยู่ว่า บุคคลผู้ถูกนิวรณ์กั้นไว้ ปกคลุมไว้ รัดรึงไว้ ย่อมละนิวรณ์ได้ เพราะไม่มีความเป็นผู้บริสุทธิ์โดยส่วนเดียว, สักวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า "บุคคลผู้ถูกนิวรณ์กั้นไว้ ละนิวรณ์ได้หรือ" ปรวาทีรับรอง. คำว่า "ผู้กำหนัดด้วยราคะ" เป็นต้น กล่าวไว้เพื่อแสดงโทษในการละนิวรณ์ของบุคคลผู้ถูกนิวรณ์กั้นไว้. คำว่า "ในจิตที่บริสุทธิ์ผ่องแผ้ว" เป็นต้น กล่าวไว้เพื่อแสดงสมุจเฉทวิสุทธิของบุคคลผู้บริสุทธิ์ด้วยวิกขัมภนวิสุทธิ. คำว่า "เมื่อเขารู้อยู่อย่างนี้" เป็นต้น ย่อมแสดงความสิ้นไปแห่งอาสวะของผู้รู้ผู้เห็น, ไม่ได้แสดงการละนิวรณ์ของบุคคลผู้ถูกนิวรณ์กั้นไว้, เพราะฉะนั้น จึงไม่เป็นเครื่องนำมาซึ่งความสำเร็จ. Nivutakathāvaṇṇanā. อรรถกถานิวุตถกถา. 6. Sammukhībhūtakathāvaṇṇanā 6. อรรถกถาสัมมุขีภูตกถา 668-670. Idāni sammukhībhūtakathā nāma hoti. Tattha sammukhībhūtoti saṃyojanānaṃ sammukhībhāvaṃ tehi samaṅgībhāvaṃ upagato. Sesamettha nivutakathāsadisamevāti. ๖๖๘-๖๗๐. บัดนี้ ชื่อว่า สัมมุขีภูตกถา. ในสัมมุขีภูตกถานั้น คำว่า "สัมมุขีภูโต" หมายถึง ผู้ถึงความเป็นผู้มีสังโยชน์ปรากฏอยู่เฉพาะหน้า คือเป็นผู้ประกอบด้วยสังโยชน์เหล่านั้น. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ เหมือนกับนิวุตถกถานั่นเอง. Sammukhībhūtakathāvaṇṇanā. อรรถกถาสัมมุขีภูตกถา. 7. Samāpanno assādetītikathāvaṇṇanā 7. อรรถกถาสมาปันโนอัสสาเทตีกถา 671-673. Idāni samāpanno assādetītikathā nāma hoti. Tattha ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, so tadassādetī’’tiādivacanaṃ (a. ni. 4.123) nissāya ‘‘samāpanno assādeti, sā cassa jhānanikanti jhānārammaṇā hotī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ, te sandhāya samāpannoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Taṃ jhānaṃ tassa jhānassa ārammaṇanti pañhesu tasseva tadārammaṇataṃ apassanto suttavirodhabhayena paṭikkhipati, ‘‘tadassādetī’’tivacanamattena paṭijānāti. So tadassādetīti suttaṃ jhānalābhino jhānā vuṭṭhāya jhānassādaṃ sādheti, na antosamāpattiyaṃyeva jhānanikantiyā jhānārammaṇataṃ, tasmā asādhakanti. ๖๗๑-๖๗๓. บัดนี้ ชื่อว่า สมาปันโนอัสสาเทตีกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือ ของพวกอันธกะ มีอยู่ว่า อาศัยพระดำรัสเป็นต้นว่า "เข้าปฐมฌานอยู่, เธอย่อมเสวยรสฌานนั้น" จึงกล่าวว่า "ผู้เข้าสมาบัติย่อมเสวยรส, และฌานนิกกันติของเธอนั้นมีฌานเป็นอารมณ์", สักวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า "ผู้เข้าสมาบัติย่อมเสวยรสหรือ" ปรวาทีรับรอง. ในปัญหาทั้งหลาย ท่านไม่เห็นความเป็นอารมณ์นั้นของฌานนั้นเอง จึงปฏิเสธเพราะกลัวจะขัดกับพระสูตร, แต่รับรองด้วยอาศัยเพียงพระดำรัสว่า "เธอย่อมเสวยรสฌานนั้น". พระสูตรว่า "เธอย่อมเสวยรสฌานนั้น" แสดงว่า ผู้ได้ฌานออกจากฌานแล้วย่อมลิ้มรสแห่งฌาน, ไม่ได้แสดงความเป็นอารมณ์แห่งฌานของฌานนิกกันติในภายในสมาบัตินั่นเอง, เพราะฉะนั้น จึงไม่เป็นเครื่องนำมาซึ่งความสำเร็จ. Samāpanno assādetītikathāvaṇṇanā. อรรถกถาสมาปันโนอัสสาเทตีกถา. 8. Asātarāgakathāvaṇṇanā 8. อรรถกถาอสาตราคกถา 674. Idāni asātarāgakathā nāma hoti. Tattha ‘‘yaṃkiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so taṃ vedanaṃ abhinandati abhivadatī’’ti (ma. ni. 1.409) sutte diṭṭhābhinandanavasena vuttaṃ. ‘‘Abhinandatī’’tivacanaṃ nissāya ‘‘dukkhavedanāyapi rāgassādavasena abhinandanā hoti. Tasmā atthi asātarāgo’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya atthi asātarāgoti pucchā sakavādissa. Tattha asātarāgoti asāte dukkhavedayite ‘‘aho vata me etadeva bhaveyyā’’ti rajjanā. Āmantāti laddhivasena paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthameva. 674. บัดนี้ ชื่อว่า อสาตราคกถา. ในกถานั้น ในพระสูตรว่า "เสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา, เธอย่อมเพลิดเพลิน ย่อมกล่าวถึงเวทนานั้น" ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งความเพลิดเพลินในทิฏฐิ. ลัทธิของชนเหล่าใด คือ ของพวกอุตตราปถกะ มีอยู่ว่า อาศัยคำว่า "ย่อมเพลิดเพลิน" จึงกล่าวว่า "ความเพลิดเพลินย่อมมีแม้ในทุกขเวทนาโดยนัยแห่งความยินดีในราคะ. เพราะฉะนั้น อสาตราคะจึงมีอยู่", สักวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า "อสาตราคะมีอยู่หรือ". ในคำนั้น คำว่า "อสาตราคะ" คือ ความกำหนัดในทุกขเวทนาอันไม่น่าพอใจว่า "โอหนอ ขอให้สิ่งนี้จงมีแก่เราเถิด". ปรวาทีรับรองว่า "ใช่" ตามลัทธิของตน. เนื้อความที่เหลือในกถานี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น. 675. So taṃ vedanaṃ abhinandatīti sutte pana vinivaṭṭetvā dukkhavedanameva ārabbha rāguppatti nāma natthi, samūhaggahaṇena pana vedayitalakkhaṇaṃ dhammaṃ dukkhavedanameva vā attato samanupassanto diṭṭhimaññanāsaṅkhātāya diṭṭhābhinandanāya vedanaṃ abhinandati, dukkhāya vedanāya vipariṇāmaṃ abhinandati, dukkhāya vedanāya abhibhūto tassā paṭipakkhaṃ kāmasukhaṃ patthayantopi dukkhavedanaṃ abhinandati nāma. Evaṃ dukkhavedanāya abhinandanā hotīti adhippāyo. Tasmā asādhakametaṃ asātarāgassāti. 675. ก็ในพระสูตรว่า "เธอย่อมเพลิดเพลินเวทนานั้น" การเกิดขึ้นแห่งราคะปรารภเฉพาะทุกขเวทนาโดยเว้น (สุขเวทนาและอทุกขมสุขเวทนา) ย่อมไม่มี, แต่โดยการถือเอารวมกัน บุคคลเมื่อพิจารณาเห็นธรรมอันมีลักษณะเป็นสิ่งที่ถูกเสวย หรือเห็นทุกขเวทนานั่นแหละโดยความเป็นอัตตา ย่อมเพลิดเพลินเวทนาด้วยความเพลิดเพลินในทิฏฐิอันเรียกว่าทิฏฐิและมัญญนะ, ย่อมเพลิดเพลินความแปรปรวนไปแห่งทุกขเวทนา, แม้ผู้ถูกทุกขเวทนาครอบงำ ปรารถนากามสุขซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อทุกขเวทนานั้น ก็ชื่อว่าย่อมเพลิดเพลินทุกขเวทนา. อธิบายว่า ความเพลิดเพลินในทุกขเวทนาย่อมมีด้วยประการฉะนี้. เพราะฉะนั้น คำนี้จึงไม่เป็นเครื่องนำมาซึ่งความสำเร็จแห่งอสาตราคะ. Asātarāgakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอสาตราคกถา. 9. Dhammataṇhāabyākatātikathāvaṇṇanā 9. อรรถกถาธัมมตัณหาอัพยากตากถา 676-680. Idāni dhammataṇhā abyākatātikathā nāma hoti. Tattha rūpataṇhā…pe… dhammataṇhāti imāsu chasu taṇhāsu yasmā sabbapacchimā taṇhā dhammataṇhāti vuttā, tasmā sā abyākatāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesapañhānaṃ pāḷiyā attho niyyāti. Kāmataṇhātiādīhi tīhi koṭṭhāsehi chapi taṇhā saṅkhipitvā dassitā. Rūpādīsu hi chasu ārammaṇesu kāmassādavasena pavattā taṇhā kāmataṇhā. ‘‘Bhavissati attā ca loko cā’’ti sassatadiṭṭhisahagatā taṇhā bhavataṇhā. ‘‘Na bhavissatī’’ti ucchedadiṭṭhisahagatā taṇhā vibhavataṇhāti. Nanu sā dhammataṇhāti padaṃ taṇhāya dhammārammaṇaṃ ārabbha pavattiṃ dīpeti, na abyākatabhāvaṃ tasmā asādhakanti. ๖๗๖-๖๘๐. บัดนี้ ชื่อว่า ธัมมตัณหาอัพยากตากถา. ในกถานั้น ในตัณหา ๖ ประการเหล่านี้ คือ รูปตัณหา...ฯลฯ...ธัมมตัณหา, ลัทธิของชนเหล่าใด คือ ของพวกปุพพเสลิยะ มีอยู่ว่า เพราะเหตุที่ตัณหาสุดท้ายทั้งหมดถูกเรียกว่าธัมมตัณหา, เพราะฉะนั้น ตัณหานั้นจึงเป็นอัพยากฤต, สักวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้น, ปรวาทีรับรอง. อรรถแห่งปัญหาที่เหลือย่อมปรากฏชัดจากบาลี. ตัณหาทั้ง ๖ ประการ ท่านย่อแสดงไว้ด้วยส่วน ๓ อย่าง มีกามตัณหาเป็นต้น. จริงอยู่ ตัณหาที่เกิดขึ้นโดยนัยแห่งความยินดีในกามในอารมณ์ ๖ มีรูปเป็นต้น คือ กามตัณหา. ตัณหาที่เกิดร่วมกับสัสสตทิฏฐิว่า "อัตตาและโลกจักมี" คือ ภวตัณหา. ตัณหาที่เกิดร่วมกับอุจเฉททิฏฐิว่า "จักไม่มี" คือ วิภวตัณหา. ก็บทว่า "ธัมมตัณหานั้น" ย่อมแสดงความเกิดขึ้นของตัณหาโดยปรารภธรรมามรณ์, ไม่ได้แสดงความเป็นอัพยากฤต, เพราะฉะนั้น จึงไม่เป็นเครื่องนำมาซึ่งความสำเร็จ. Dhammataṇhā abyākatātikathāvaṇṇanā. อรรถกถาธัมมตัณหาอัพยากตากถา. 10. Dhammataṇhānadukkhasamudayotikathāvaṇṇanā 10. อรรถกถาธัมมตัณหานทุกขสมุทยกถา 681-685. Idāni dhammataṇhā nadukkhasamudayotikathā nāma hoti. Tatrāpi yasmā sā dhammataṇhāti vuttā, tasmā na dukkhasamudayoti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃyeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ purimakathāsadisamevāti. ๖๘๑-๖๘๕. บัดนี้ ชื่อว่า ธัมมตัณหานทุกขสมุทยกถา. แม้ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือ ของพวกปุพพเสลิยะนั่นเอง มีอยู่ว่า เพราะเหตุที่ตัณหานั้นถูกเรียกว่าธัมมตัณหา, เพราะฉะนั้น จึงไม่ใช่ทุกขสมุทัย, สักวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้น, ปรวาทีรับรอง. เนื้อความที่เหลือเหมือนกับกถาก่อนนั่นเอง. Dhammataṇhā nadukkhasamudayotikathāvaṇṇanā. อรรถกถาธัมมตัณหานทุกขสมุทยกถา. Terasamo vaggo. วรรคที่ ๑๓. 14. Cuddasamavaggo 14. วรรคที่ ๑๔ 1. Kusalākusalapaṭisandahanakathāvaṇṇanā 1. อรรถกถากุสลากุสลปฏิสันธหนกถา 686-690. Idāni kusalākusalapaṭisandahanakathā nāma hoti. Tattha kusalaṃ vā akusalassa, akusalaṃ vā kusalassa anantarā uppajjanakaṃ nāma natthīti tesaṃ aññamaññaṃ paṭisandhānaṃ na yujjati. Ye pana yasmā ekavatthusmiññeva rajjati virajjati ca, tasmā taṃ aññamaññaṃ paṭisandahatīti laddhiṃ gahetvā ṭhitā, seyyathāpi mahāsaṅghikā; te sandhāya pucchā sakavādissa; paṭiññā itarassa. Āvaṭṭanā paṇidhīti ubhayaṃ āvajjanasseva nāmaṃ. Tañhi bhavaṅgaṃ āvaṭṭetīti āvaṭṭanā. Bhavaṅgārammaṇato aññasmiṃ ārammaṇe cittaṃ paṇidahati ṭhapetīti paṇidhi. Kusalaṃ anāvaṭṭentassāti yaṃ taṃ akusalānantaraṃ paṭisandahantaṃ kusalaṃ uppajjati, taṃ anāvaṭṭentassa uppajjatīti pucchati. Itaro pana vinā āvajjanena kusalassa uppattiṃ apassanto paṭikkhipati. Kusalaṃ ayoniso manasikarototi idaṃ yadi akusalānantaraṃ kusalaṃ uppajjeyya, akusalasseva āvajjanena ayoniso manasikaroto uppajjeyyāti codanatthaṃ vuttaṃ. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyāti. Nanu yasmiṃyeva vatthusminti vacanaṃ ekārammaṇe sarāgavirāguppattiṃ dīpeti, na kusalākusalānaṃ anantarataṃ, tasmā asādhakanti. ๖๘๖-๖๙๐. บัดนี้ ชื่อว่า กุสลากุสลปฏิสนธหนกถา (กถาว่าด้วยการสืบต่อกันแห่งกุศลและอกุศล) ในกถานั้น กุศลเกิดต่อจากอกุศล หรืออกุศลเกิดต่อจากกุศลโดยไม่มีระหว่างคั่นนั้นไม่มี เพราะฉะนั้น การสืบต่อกันและกันของกุศลและอกุศลนั้นจึงไม่สมควร ส่วนชนเหล่าใดถือเอาลัทธิว่า เพราะว่าบุคคลย่อมกำหนัดและคลายกำหนัดในวัตถุเดียวกันนั่นแหละ เพราะฉะนั้น กุศลและอกุศลนั้นย่อมสืบต่อกันและกัน ดังเช่นพวกมหาสังฆิกะ คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น คำว่า อาวัฏฏนา และ ปณิธิ ทั้งสองคำเป็นชื่อของอาวัชชนะนั่นเอง จริงอยู่ ธรรมชาตินั้นย่อมยังภวังค์ให้หมุนกลับ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า อาวัฏฏนา ธรรมชาตินั้นย่อมน้อมจิตไป ตั้งจิตไว้ในอารมณ์อื่นจากภวังคารมณ์ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ปณิธิ (สกวาที) ถามว่า กุศลที่เกิดขึ้นสืบต่อจากอกุศลนั้น ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่ได้น้อมใจไปหรือ ส่วนปรวาที เมื่อไม่เห็นการเกิดขึ้นของกุศลโดยปราศจากอาวัชชนะ จึงปฏิเสธ คำว่า 'บุคคลย่อมกระทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายซึ่งกุศล' นี้ กล่าวขึ้นเพื่อท้วงว่า หากกุศลจะพึงเกิดขึ้นต่อจากอกุศล ก็พึงเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้กระทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายด้วยอาวัชชนะของอกุศลนั่นเอง ส่วนที่เหลือ พึงนำไปตามบาลีนั้นเทียว ก็คำว่า 'ในวัตถุใดนั่นเทียว' ย่อมแสดงถึงการเกิดขึ้นของจิตที่มีราคะและจิตที่ปราศจากราคะในอารมณ์เดียวกัน ไม่ได้แสดงถึงความเป็นอนันตระของกุศลและอกุศล เพราะฉะนั้น จึงไม่เป็นเครื่องสาธก Kusalākusalapaṭisandahanakathāvaṇṇanā. พรรณนากุสลากุสลปฏิสนธหนกถา 2. Saḷāyatanuppattikathāvaṇṇanā 2. พรรณนาสฬายตนุปปัตติกถา 691-692. Idāni saḷāyatanuppattikathā nāma hoti. Tattha upapattesiyena paṭisandhicittena saheva opapātikānaṃ saḷāyatanaṃ uppajjati. Gabbhaseyyakānaṃ ajjhattikāyatanesu manāyatanakāyāyatanāneva paṭisandhikkhaṇe uppajjanti. Sesāni cattāri sattasattatirattimhi. Tāni ca kho yena kammunā paṭisandhi gahitā, tasseva aññassa vā katattāti ayaṃ sakasamaye vādo. Yesaṃ pana ekakammasambhavattā sampannasākhāviṭapānaṃ rukkhādīnaṃ aṃkuro viya bījamattaṃ saḷāyatanaṃ mātukucchismiṃ paṭisandhikkhaṇeyeva uppajjatīti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya saḷāyatananti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sabbaṅgapaccaṅgītiādi saḷāyatane sati evarūpo hutvā okkameyyāti codanatthaṃ vuttaṃ. Mātukucchigatassāti pucchā paravādissa. Parato mātukucchigatassa pacchā kesāti pucchā sakavādissa. Sesamettha uttānatthamevāti. ๖๙๑-๖๙๒. บัดนี้ ชื่อว่า สฬายตนุปปัตติกถา (กถาว่าด้วยการเกิดขึ้นแห่งสฬายตนะ) ในกถานั้น สฬายตนะของโอปปาติกสัตว์ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับปฏิสนธิจิตที่เหมาะแก่การเข้าถึงนั่นเอง ในบรรดาอัชฌัตติกายตนะของสัตว์ผู้เกิดในครรภ์ มนายตนะและกายายตนะเท่านั้นย่อมเกิดขึ้นในขณะแห่งปฏิสนธิ อายตนะที่เหลือ ๔ ย่อมเกิดขึ้นในสัปดาห์ที่ ๗ ก็อายตนะเหล่านั้นเกิดขึ้นเพราะกรรมใดที่ทำให้ถือปฏิสนธิ หรือเพราะกรรมอื่นที่ได้กระทำไว้ นี้เป็นวาทะในนิกายของตน ส่วนชนเหล่าใดมีลัทธิว่า สฬายตนะเพียงดังพืชพันธุ์ดุจหน่อของต้นไม้เป็นต้นที่มีกิ่งก้านสาขาบริบูรณ์ ซึ่งเกิดจากกรรมอันเดียวกัน ย่อมเกิดขึ้นในครรภ์มารดาในขณะแห่งปฏิสนธินั่นเอง ดังเช่นพวกปุพพเสลิยะ คำถามว่า 'สฬายตนะ' เป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น คำว่า 'มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน' เป็นต้น กล่าวขึ้นเพื่อท้วงว่า เมื่อมีสฬายตนะแล้ว สัตว์พึงหยั่งลงสู่ครรภ์โดยมีรูปร่างเช่นนั้น คำถามว่า 'ของสัตว์ผู้อยู่ในครรภ์มารดา' เป็นของปรวาที คำถามว่า 'ต่อจากนั้น ผมเป็นต้นของสัตว์ผู้อยู่ในครรภ์มารดาเกิดขึ้นภายหลังหรือ' เป็นของสกวาที ส่วนที่เหลือในกถานี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น Saḷāyatanuppattikathāvaṇṇanā. พรรณนาสฬายตนุปปัตติกถา 3. Anantarapaccayakathāvaṇṇanā 3. พรรณนาอนันตรปัจจยกถา 693-697. Idāni anantarapaccayakathā nāma hoti. Tattha naccagītādīsu rūpadassanasaddasavanādīnaṃ lahuparivattitaṃ disvā ‘‘imāni viññāṇāni aññamaññassa anantarā uppajjantī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya cakkhuviññāṇassāti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sotaviññāṇaṃ rūpārammaṇaṃyevāti yadi cakkhuviññāṇassa anantarā uppajjeyya, vipākamanodhātu viya rūpārammaṇaṃ siyāti codetuṃ vuttaṃ. Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati sotaviññāṇanti pañhesu suttābhāvena paṭikkhipitvā anantaruppattiṃ sallakkhento laddhivasena paṭijānāti. Taññeva cakkhuviññāṇaṃ taṃ sotaviññāṇanti yathā paṭhamajavanānantaraṃ dutiyajavanaṃ manoviññāṇabhāvena taññeva hoti, kiṃ te tathā etampi dvayaṃ ekamevāti pucchati. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo. Naccati gāyatītiādivacanaṃ ārammaṇasamodhāne lahuparivattitāya vokiṇṇabhāvaṃ dīpeti, na anantarapaccayataṃ, tasmā asādhakanti. ๖๙๓-๖๙๗. บัดนี้ ชื่อว่า อนันตรปัจจยกถา (กถาว่าด้วยอนันตรปัจจัย) ในกถานั้น ชนเหล่าใดเห็นความเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วของการเห็นรูปและการได้ยินเสียงเป็นต้น ในการฟ้อนรำขับร้องเป็นต้น แล้วมีลัทธิว่า 'วิญญาณเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นต่อกันและกันโดยไม่มีระหว่างคั่น' ดังเช่นพวกอุตตราปถกะ คำถามว่า 'ของจักขุวิญญาณ' เป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น คำว่า 'โสตวิญญาณก็มีรูปเป็นอารมณ์' กล่าวขึ้นเพื่อท้วงว่า หากโสตวิญญาณพึงเกิดขึ้นต่อจากจักขุวิญญาณ ก็พึงมีรูปเป็นอารมณ์เหมือนวิปากมโนธาตุ ในปัญหาทั้งหลาย (ปรวาที) ปฏิเสธว่า 'โสตวิญญาณอาศัยจักษุและรูปเกิดขึ้น' เพราะไม่มีในพระสูตร แล้วเมื่อพิจารณาถึงการเกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่น จึงยอมรับตามลัทธิของตน (สกวาที) ถามว่า 'จักขุวิญญาณนั้นนั่นแหละคือโสตวิญญาณนั้นหรือ' เหมือนอย่างที่ชวนะดวงที่สองต่อจากชวนะดวงแรกเป็นมโนวิญญาณดวงเดียวกันนั่นเอง วิญญาณทั้งสองนี้ของท่านก็เป็นอันเดียวกันอย่างนั้นหรือ พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้ คำว่า 'ย่อมฟ้อนรำ ย่อมขับร้อง' เป็นต้น ย่อมแสดงถึงภาวะที่ปะปนกันโดยความเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วในการประชุมกันแห่งอารมณ์ ไม่ได้แสดงถึงความเป็นอนันตรปัจจัย เพราะฉะนั้น จึงไม่เป็นเครื่องสาธก Anantarapaccayakathāvaṇṇanā. พรรณนาอนันตรปัจจยกถา 4. Ariyarūpakathāvaṇṇanā 4. พรรณนาอริยรูปกถา 698-699. Idāni ariyarūpakathā nāma hoti. Tattha sammāvācākammantā rūpaṃ, tañca kho ‘‘sabbaṃ rūpaṃ cattāri ca mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti (ma. ni. 3.67) vacanato upādāyarūpanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya ariyarūpaṃ mahābhūtānaṃ upādāyāti pucchā sakavādissa. Tattha ariyānaṃ rūpaṃ, ariyaṃ vā rūpanti ariyarūpaṃ. Āmantāti laddhiyaṃ ṭhatvā paṭiññā itarassa. Kusalanti puṭṭho laddhivaseneva paṭijānāti. Anāsavapucchādīsupi eseva nayo. Yaṃ kiñci rūpanti suttaṃ ṭhapetvā bhūtāni sesarūpassa upādābhāvaṃ dīpeti, na sammāvācākammantānaṃ. Tesañhi rūpamattaññeva asiddhaṃ, kuto upādārūpatā; tasmā asādhakanti. ๖๙๘-๖๙๙. บัดนี้ ชื่อว่า อริยรูปกถา (กถาว่าด้วยอริยรูป) ในกถานั้น ชนเหล่าใดมีลัทธิว่า สัมมาวาจาและสัมมากัมมันตะเป็นรูป และรูปนั้นก็เป็นอุปาทายรูปตามพระบาลีว่า 'รูปทั้งหมดคือมหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔' ดังเช่นพวกอุตตราปถกะ คำถามว่า 'อริยรูปเป็นอุปาทายรูปของมหาภูตรูปหรือ' เป็นของสกวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น ในคำนั้น รูปของพระอริยเจ้า หรือรูปที่เป็นอริยะ ชื่อว่า อริยรูป ปฏิญญาว่า 'ใช่' เป็นของปรวาที โดยตั้งอยู่ในลัทธิของตน เมื่อถูกถามว่า 'เป็นกุศลหรือ' เขาก็ยอมรับตามลัทธิของตนนั่นเอง แม้ในคำถามเกี่ยวกับอนาสวะเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ พระสูตรว่า 'รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง' ยกเว้นมหาภูตรูปแล้ว ย่อมแสดงถึงความเป็นอุปาทายรูปของรูปที่เหลือ ไม่ได้แสดงถึง (ความเป็นอุปาทายรูป) ของสัมมาวาจาและสัมมากัมมันตะ จริงอยู่ แม้เพียงความเป็นรูปของธรรมเหล่านั้นก็ยังไม่สำเร็จ ความเป็นอุปาทายรูปจะมีมาแต่ไหน เพราะฉะนั้น จึงไม่เป็นเครื่องสาธก Ariyarūpakathāvaṇṇanā. พรรณนาอริยรูปกถา 5. Añño anusayotikathāvaṇṇanā 5. พรรณนาอัญโญอนุสโยติกถา 700-701. Idāni añño anusayotikathā nāma hoti. Tattha yasmā puthujjano kusalābyākate citte vattamāne sānusayoti vattabbo, na pariyuṭṭhitoti tasmā añño anusayo, aññaṃ pariyuṭṭhānanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya añño kāmarāgānusayoti pucchā sakavādissa paṭiññā itarassa. Sesaṃ heṭṭhā anusayakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Sānusayotiādi pana tasmiṃ samaye anusayassa appahīnattā sānusayoti vattabbataṃ, anuppannattā ca pariyuṭṭhitoti avattabbataṃ dīpeti, na anusayapariyuṭṭhānānaṃ aññattaṃ, tasmā asādhakanti. ๗๐๐-๗๐๑. บัดนี้ ชื่อว่า อัญโญอนุสโยติกถา. ในกถานั้น เพราะเหตุที่ปุถุชน เมื่อจิตที่เป็นกุศลและอัพยากฤตเป็นไปอยู่ ย่อมถูกเรียกว่าเป็นผู้มีอนุสัย แต่ไม่ถูกเรียกว่าเป็นผู้มีปริยุฏฐาน เพราะฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่ว่า 'อนุสัยเป็นอย่างหนึ่ง ปริยุฏฐานเป็นอีกอย่างหนึ่ง' เหมือนอย่างพวกอันธกะ; ทรงหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามว่า 'กามราคานุสัยเป็นอย่างอื่น...' เป็นคำถามของสกวาที เป็นคำปฏิญญาของฝ่ายปรวาที. ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอนุสยกถาข้างท้าย. ส่วนคำว่า 'เป็นผู้มีอนุสัย' เป็นต้น แสดงถึงการที่ควรกล่าวว่าเป็นผู้มีอนุสัย เพราะยังละอนุสัยไม่ได้ในสมัยนั้น และแสดงถึงการที่ไม่ควรกล่าวว่าเป็นผู้มีปริยุฏฐาน เพราะยังไม่เกิดขึ้น แต่ไม่ได้แสดงถึงความแตกต่างกันของอนุสัยและปริยุฏฐาน เพราะฉะนั้น จึงใช้เป็นเครื่องพิสูจน์ไม่ได้. Añño anusayotikathāvaṇṇanā. พรรณนาอัญโญอนุสโยติกถา 6. Pariyuṭṭhānaṃ cittavippayuttantikathāvaṇṇanā 6. พรรณนาปริยุฏฐานังจิตตวิปปยุตตันติกถา 702. Idāni pariyuṭṭhānaṃ cittavippayuttantikathā nāma hoti. Tattha yasmā aniccādito manasikarotopi rāgādayo uppajjanti. Vuttampi cetaṃ – ‘‘appekadā, bho bhāradvāja, asubhato manasikarissāmīti subhatova manasikarotī’’ti (saṃ. ni. 4.127). Tasmā pariyuṭṭhānaṃ cittavippayuttanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃyeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthamevāti. 702. บัดนี้ ชื่อว่า ปริยุฏฐานังจิตตวิปปยุตตันติกถา. ในกถานั้น เพราะเหตุที่แม้เมื่อบุคคลมนสิการถึงความไม่เที่ยงเป็นต้น ราคะเป็นต้นก็ยังเกิดขึ้น. และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า – “ดูก่อนภารทวาชะ บางครั้ง บุคคลตั้งใจว่าจักมนสิการโดยความเป็นของไม่งาม แต่กลับมนสิการโดยความเป็นของงาม”. เพราะฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่ว่า 'ปริยุฏฐานเป็นจิตตวิปปยุต' เหมือนอย่างพวกอันธกะ; ทรงหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามเป็นของสกวาที คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ส่วนที่เหลือในกถานี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. Pariyuṭṭhānaṃ cittavippayuttantikathāvaṇṇanā. พรรณนาปริยุฏฐานังจิตตวิปปยุตตันติกถา 7. Pariyāpannakathāvaṇṇanā 7. พรรณนาปริยาปันนกถา 703-705. Idāni pariyāpannakathā nāma hoti. Tattha yasmā kāmarāgo kāmadhātuṃ anuseti, kāmadhātupariyāpannoti ca vuccati, tasmā rūparāgārūparāgāpi rūpadhātuarūpadhātuyo anusenti. Rūpadhātuarūpadhātupariyāpannāyeva ca nāma hontīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānañceva sammitiyānañca; te sandhāya rūparāgoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tattha anusetīti yathā kāmarāgo kāmavitakkasaṅkhātaṃ kāmadhātuṃ sahajātavasena anuseti, kiṃ te evaṃ rūparāgo rūpadhātunti pucchati. Pariyāpannoti yathā ca so tividhāya kāmadhātuyā kilesakāmavasena pariyāpannattā kāmadhātupariyāpanno, kiṃ te evaṃ rūparāgopi rūpadhātupariyāpannoti pucchati. Itaro panassa adhippāyaṃ asallakkhento kevalaṃ laddhivasena āmantāti paṭijānāti. Atha naṃ tamatthaṃ sallakkhāpetuṃ kusalavipākakiriyasaṅkhātehi samāpattesiyādīhi saṃsanditvā pucchituṃ samāpattesiyotiādimāha. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyāti. Nanu kāmarāgotiādivacanampi kāmarāgasseva kāmadhātuyaṃ anusayabhāvaṃ pariyāpannatañca dīpeti, na itaresaṃ itaradhātūsūti. ๗๐๓-๗๐๕. บัดนี้ ชื่อว่า ปริยาปันนกถา. ในกถานั้น เพราะเหตุที่กามราคะย่อมนอนเนื่องอยู่ในกามธาตุ และถูกเรียกว่าเป็นกามธาตุปริยาปันนะ เพราะฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือ พวกอันธกะและพวกสัมมิติยะ ที่ว่า 'แม้รูปราคะและอรูปราคะก็นอนเนื่องอยู่ในรูปธาตุและอรูปธาตุ และย่อมมีชื่อว่าเป็นรูปธาตุปริยาปันนะและอรูปธาตุปริยาปันนะ'; ทรงหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามว่า 'รูปราโค' เป็นของสกวาที คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ในคำเหล่านั้น คำว่า 'นอนเนื่องอยู่' คือ ท่านถามว่า 'กามราคะนอนเนื่องอยู่ในกามธาตุอันได้แก่กามวิตกโดยความเป็นสหชาตฉันใด รูปราคะของท่านก็นอนเนื่องอยู่ในรูปธาตุฉันนั้นหรือ'. คำว่า 'ปริยาปันนะ' คือ และกามราคะนั้นถูกเรียกว่าเป็นกามธาตุปริยาปันนะ เพราะนับเนื่องเข้าในกามธาตุ ๓ อย่างโดยความเป็นกิเลสกามฉันใด ท่านถามว่า 'แม้รูปราคะของท่านก็นับเนื่องเข้าในรูปธาตุฉันนั้นหรือ'. แต่ฝ่ายปรวาทีนั้น เมื่อไม่เข้าใจความประสงค์ของสกวาที ก็ปฏิญญาว่า 'ใช่' เพียงเพราะเป็นลัทธิของตน. ลำดับนั้น เพื่อจะให้เขาทราบเนื้อความนั้น สกวาทีจึงเปรียบเทียบกับสมาบัติสิยธรรมเป็นต้น อันได้แก่กุศล วิบาก และกิริยา แล้วถาม จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'สมาปัตเตสิโย'. ส่วนที่เหลือในกถานี้ ย่อมเป็นไปตามบาลีนั้นเทียว. ก็คำเป็นต้นว่า 'กามราโค' ย่อมแสดงภาวะที่นอนเนื่องอยู่และความนับเนื่องเข้าในกามธาตุของกามราคะเท่านั้น มิใช่ของกิเลสอื่นในธาตุอื่นมิใช่หรือ. Pariyāpannakathāvaṇṇanā. พรรณนาปริยาปันนกถา 8. Abyākatakathāvaṇṇanā 8. พรรณนาอัพยากตกถา 706-708. Idāni abyākatakathā nāma hoti. Tattha vipākakiriyarūpanibbānasaṅkhātaṃ catubbidhaṃ abyākataṃ avipākattā abyākatanti vuttaṃ. Diṭṭhigataṃ ‘‘sassato lokoti kho, vaccha, abyākatameta’’nti (saṃ. ni. 4.416 thokaṃ visadisaṃ) sassatādibhāvena akathitattā. Yesaṃ pana imaṃ vibhāgaṃ aggahetvā purimābyākataṃ viya diṭṭhigatampi abyākatanti laddhi, seyyathāpi andhakānañceva uttarāpathakānañca; tesaṃ taṃ vibhāgaṃ dassetuṃ diṭṭhigataṃ abyākatanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti. ๗๐๖-๗๐๘. บัดนี้ ชื่อว่า อัพยากตกถา. ในกถานั้น อัพยากตธรรม ๔ อย่าง คือ วิบาก กิริยา รูป และนิพพาน ท่านเรียกว่า 'อัพยากตะ' เพราะไม่ให้ผล. ส่วนทิฏฐิคตะ ท่านเรียกว่า 'อัพยากตะ' เพราะพระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์โดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น ดังที่ตรัสว่า “ดูก่อนวัจฉะ ที่ว่าโลกเที่ยงนั้น เป็นเรื่องที่เราไม่พยากรณ์”. แต่ลัทธิของชนเหล่าใด คือ พวกอันธกะและพวกอุตตราปถกะ ที่ไม่ถือเอาความแตกต่างนี้ แล้วมีลัทธิว่า 'แม้ทิฏฐิคตะก็เป็นอัพยากตะเหมือนอัพยากตธรรมพวกก่อน'; เพื่อจะแสดงความแตกต่างนั้นแก่พวกเขา คำถามว่า 'ทิฏฐิคตะเป็นอัพยากตะหรือ' เป็นของสกวาที คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ส่วนที่เหลือในกถานี้ ย่อมเป็นไปตามบาลีนั้นเทียว. Abyākatakathāvaṇṇanā. พรรณนาอัพยากตกถา 9. Apariyāpannakathāvaṇṇanā 9. พรรณนาอปริยาปันนกถา 709-710. Idāni apariyāpannakathā nāma hoti. Tattha yasmā puthujjano jhānalābhī kāmesu vītarāgoti vattabbo hoti, na pana vigatadiṭṭhikoti, tasmā diṭṭhigataṃ apariyāpannanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti. ๗๐๙-๗๑๐. บัดนี้ ชื่อว่า อปริยาปันนกถา. ในกถานั้น เพราะเหตุที่ปุถุชนผู้ได้ฌาน ย่อมถูกเรียกว่าเป็นผู้ปราศจากราคะในกามทั้งหลาย แต่ไม่ถูกเรียกว่าเป็นผู้ปราศจากทิฏฐิ เพราะฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือ พวกปุพพเสลิยะ ที่ว่า 'ทิฏฐิคตะเป็นอปริยาปันนะ (ไม่นับเนื่องในภพภูมิใด)'; ทรงหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามเป็นของสกวาที คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ส่วนที่เหลือในกถานี้ ย่อมเป็นไปตามบาลีนั้นเทียว. Apariyāpannakathāvaṇṇanā. พรรณนาอปริยาปันนกถา Cuddasamo vaggo. วรรคที่สิบสี่ 15. Pannarasamavaggo 15. วรรคที่สิบห้า 1. Paccayatākathāvaṇṇanā 1. พรรณนาปัจจยตากถา 711-717. Idāni paccayatākathā nāma hoti. Tattha yo dhammo hetupaccayena paccayo, so yesaṃ hetupaccayena paccayo, tesaññeva yasmā ārammaṇānantarasamanantarapaccayena paccayo na hoti, yo vā ārammaṇapaccayena paccayo, so yasmā tesaṃyeva anantarasamanantarapaccayena paccayo na hoti, tasmā paccayatā vavatthitāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti. ๗๑๑-๗๑๗. บัดนี้ ชื่อว่า ปัจจยตากถา. ในกถานั้น เพราะเหตุที่ธรรมใดเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัยแก่ธรรมเหล่าใด ธรรมนั้นย่อมไม่เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัย อนันตรปัจจัย และสมนันตรปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นนั่นเอง หรือธรรมใดเป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัย ธรรมนั้นย่อมไม่เป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นนั่นเอง เพราะฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือ พวกมหาสังฆิกะ ที่ว่า 'ความเป็นปัจจัยนั้นมีขอบเขตแน่นอน'; ทรงหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามเป็นของสกวาที คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที. ส่วนที่เหลือในกถานี้ ย่อมเป็นไปตามบาลีนั้นเทียว. Paccayatākathāvaṇṇanā. พรรณนาปัจจยตากถา 2. Aññamaññapaccayakathāvaṇṇanā 2. พรรณนาอัญญมัญญปัจจยกถา 718-719. Idāni aññamaññapaccayakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ samaye ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti ayameva tanti, ‘‘saṅkhārapaccayāpi avijjā’’ti ayaṃ natthi, tasmā avijjāva saṅkhārānaṃ paccayo, na pana saṅkhārā avijjāyāti laddhi, seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ; te sandhāya avijjāsaṅkhārādīnaṃ aññamaññapaccayatāpi atthīti dassetuṃ pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Avijjā saṅkhārenāti ettha apuññābhisaṅkhārova gahito. Tasmā saṅkhārapaccayāpi avijjāti ettha sahajātaaññamaññaatthiavigatasampayuttavasena paccayatā veditabbā. Upādānapaccayāpi taṇhāti ettha ṭhapetvā kāmupādānaṃ sesāni tīṇi upādānāni avijjāya saṅkhārā viya taṇhāya paccayā hontīti veditabbāni. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyāti. Jarāmaraṇapaccayāti pucchā paravādissa, nāmarūpaṃ viññāṇapaccayāti sakavādissāti. ๗๑๘-๗๑๙. บัดนี้ ชื่อว่า อัญญมัญญปัจจยกถา ในกถานั้น ในสมัยของชนเหล่าใด มีหลักคำสอนเพียงว่า ‘สังขารมีเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย’ เท่านั้น ไม่มีหลักคำสอนว่า ‘แม้ อวิชชาก็มีเพราะสังขารเป็นปัจจัย’ เพราะฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่านั้นจึงมีว่า อวิชชาเท่านั้นเป็นปัจจัยของสังขารทั้งหลาย แต่สังขารทั้งหลายหาเป็นปัจจัยของอวิชชาไม่ เหมือนอย่างลัทธิของพวกมหาสังฆิกะ สกวาทีจึงตั้งคำถาม ปรวาทีรับปฏิญญา เพื่อจะแสดงแก่ชนเหล่านั้นว่า แม้ความเป็นปัจจัยแก่กันและกันของอวิชชาและสังขารเป็นต้นก็มีอยู่ ในคำว่า ‘อวิชชา (มี) เพราะสังขาร (เป็นปัจจัย)’ นี้ พึงถือเอาเฉพาะอปุญญาภิสังขารเท่านั้น เพราะฉะนั้น ในคำว่า ‘แม้ อวิชชาก็มีเพราะสังขารเป็นปัจจัย’ นี้ พึงทราบความเป็นปัจจัยโดยเป็นสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย และสัมปยุตตปัจจัย ในคำว่า ‘แม้ ตัณหาก็มีเพราะอุปาทานเป็นปัจจัย’ นี้ พึงทราบว่า ยกเว้นกามุปาทานเสีย อุปาทาน ๓ ที่เหลือย่อมเป็นปัจจัยแก่ตัณหา เหมือนสังขารเป็นปัจจัยแก่อวิชชา ข้อความที่เหลือดำเนินไปตามบาลีนั้นเทียว คำถามว่า ‘ชรามรณะมีเพราะ...เป็นปัจจัย’ เป็นของปรวาที คำถามว่า ‘นามรูปมีเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย’ เป็นของสกวาที Aññamaññapaccayakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอัญญมัญญปัจจยกถา 3. Addhākathāvaṇṇanā 3. อรรถกถาอัทธากถา 720-721. Idāni addhākathā nāma hoti. Tattha ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, kathāvatthūnī’’ti (a. ni. 3.68) suttaṃ nissāya kālasaṅkhāto addhā nāma parinipphanno atthīti yesaṃ laddhi; tesaṃ ‘‘addhā nāma koci parinipphanno natthi aññatra kālapaññattimattā. Rūpādayo pana khandhāva parinipphannā’’ti vibhāgaṃ dassetuṃ addhā parinipphannoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘sace so parinipphanno, rūpādīsu anena aññatarena bhavitabba’’nti codetuṃ rūpantiādimāha. Itaro paṭikkhipati. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyātīti. ๗๒๐-๗๒๑. บัดนี้ ชื่อว่า อัทธากถา ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีว่า อ้างตามพระสูตรว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย กถาวัตถุ ๓ ประการนี้’ (อํ. ติก. ๓.๖๘) อัทธาที่นับว่าเป็นกาล ชื่อว่าเป็นปรินิปผันนธรรม (ธรรมที่สำเร็จแล้ว) มีอยู่ สกวาทีจึงตั้งคำถาม ปรวาทีรับปฏิญญา เพื่อจะแสดงความแตกต่างแก่ชนเหล่านั้นว่า ‘อัทธาชื่อว่าเป็นปรินิปผันนธรรมไม่มีเลย นอกจากเป็นเพียงกาลบัญญัติเท่านั้น แต่ขันธ์ทั้งหลายมีรูปเป็นต้นเท่านั้นที่เป็นปรินิปผันนธรรม’ ลำดับนั้น สกวาทีจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘รูป’ เพื่อจะโต้แย้งปรวาทีนั้นว่า ‘ถ้าอัทธานั้นเป็นปรินิปผันนธรรม ก็ต้องเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดารูปเป็นต้น’ ปรวาทีปฏิเสธ ข้อความที่เหลือดำเนินไปตามบาลีนั้นเทียว Addhākathāvaṇṇanā. อรรถกถาอัทธากถา 4. Khaṇalayamuhuttakathāvaṇṇanā 4. อรรถกถาขณลยมุหุตตกถา 722-723. Khaṇalayamuhuttakathāsupi eseva nayo. Sabbepi hete khaṇādayo addhāpariyāyā evāti. ๗๒๒-๗๒๓. แม้ในขณลยมุหุตตกถาทั้งหลาย ก็นัยนี้เช่นกัน เพราะว่า ขณะเป็นต้นทั้งหมดเหล่านี้ เป็นคำที่ใช้แทนอัทธาทั้งนั้น Khaṇalayamuhuttakathāvaṇṇanā. อรรถกถาขณลยมุหุตตกถา 5. Āsavakathāvaṇṇanā 5. อรรถกถาอาสวกถา 724-725. Idāni āsavakathā nāma hoti. Tattha yasmā catūhi āsavehi uttari añño āsavo nāma natthi, yena cattāro āsavā sāsavā siyuṃ, tasmā cattāro āsavā anāsavāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te āsavā anāsavā, evaṃ sante tehi maggādilakkhaṇappattehi bhavitabba’’nti codetuṃ maggotiādimāha. Sesamettha uttānatthamevāti. ๗๒๔-๗๒๕. บัดนี้ ชื่อว่า อาสวกถา ในกถานั้น เพราะว่า นอกจากอาสวะ ๔ อย่างแล้ว อาสวะอื่นชื่อว่าอาสวะไม่มี ซึ่งจะเป็นเหตุให้อาสวะ ๔ อย่างเป็นสาสวะได้ เพราะฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีว่า อาสวะ ๔ อย่างเป็นอนาสวะ เหมือนอย่างลัทธิของพวกเหตุวาท สกวาทีจึงตั้งคำถาม ปรวาทีรับปฏิญญา เพื่อปรารภชนเหล่านั้น ลำดับนั้น สกวาทีจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘มรรค’ เพื่อจะโต้แย้งปรวาทีนั้นว่า ‘ถ้าอาสวะเหล่านั้นเป็นอนาสวะ เมื่อเป็นเช่นนั้น อาสวะเหล่านั้นก็ต้องถึงลักษณะของมรรคเป็นต้น’ ข้อความที่เหลือในกถานี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น Āsavakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอาสวกถา 6. Jarāmaraṇakathāvaṇṇanā 6. อรรถกถาชรามรณกถา 726-727. Idāni jarāmaraṇakathā nāma hoti. Tattha jarāmaraṇaṃ nāma aparinipphannattā lokiyanti vā lokuttaranti vā na vattabbaṃ. ‘‘Lokiyā dhammā lokuttarā dhammā’’ti hi duke jarāmaraṇaṃ neva lokiyapade, na lokuttarapade niddiṭṭhaṃ. Tattha yesaṃ imaṃ lakkhaṇaṃ anādiyitvā lokuttarānaṃ dhammānaṃ jarāmaraṇaṃ lokuttaranti laddhi, seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti. ๗๒๖-๗๒๗. บัดนี้ ชื่อว่า ชรามรณกถา ในกถานั้น ชรามรณะชื่อว่าไม่ควรกล่าวว่าเป็นโลกิยะหรือโลกุตตระ เพราะเป็นอปรินิปผันนธรรม (ธรรมที่ยังไม่สำเร็จ) จริงอยู่ ในทุกะว่า ‘โลกิยธรรม โลกุตตรธรรม’ ชรามรณะมิได้ถูกระบุไว้ทั้งในบทโลกิยะและในบทโลกุตตระ ในเรื่องนั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่ไม่ถือเอาลักษณะนี้ มีว่า ชรามรณะของโลกุตตรธรรมทั้งหลายเป็นโลกุตตระ เหมือนอย่างลัทธิของพวกมหาสังฆิกะ สกวาทีจึงตั้งคำถาม ปรวาทีรับปฏิญญา เพื่อปรารภชนเหล่านั้น ข้อความที่เหลือในกถานี้ดำเนินไปตามบาลีนั้นเทียว Jarāmaraṇakathāvaṇṇanā. อรรถกถาชรามรณกถา 7. Saññāvedayitakathāvaṇṇanā 7. อรรถกถาสัญญาเวทยิตกถา 728-729. Idāni saññāvedayitakathā nāma hoti. Tattha saññāvedayitanirodhasamāpatti nāma na koci dhammo, catunnaṃ pana khandhānaṃ nirodho. Iti sā neva lokiyā na lokuttarā. Yasmā pana lokiyā na hoti, tasmā lokuttarāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃyeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ purimakathāsadisamevāti. ๗๒๘-๗๒๙. บัดนี้ ชื่อว่า สัญญาเวทยิตกถา ในกถานั้น สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติชื่อว่าไม่ใช่ธรรมอะไรเลย แต่เป็นความดับแห่งขันธ์ ๔ ดังนั้น สมาบัตินั้นจึงไม่ใช่ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ แต่เพราะสมาบัตินั้นไม่ใช่โลกิยะ เพราะฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีว่า เป็นโลกุตตระ เหมือนอย่างลัทธิของพวกเหตุวาทนั่นเอง สกวาทีจึงตั้งคำถาม ปรวาทีรับปฏิญญา เพื่อปรารภชนเหล่านั้น ข้อความที่เหลือเหมือนกับกถาก่อน Saññāvedayitakathāvaṇṇanā. อรรถกถาสัญญาเวทยิตกถา 8. Dutiyasaññāvedayitakathāvaṇṇanā 8. อรรถกถาทุติยสัญญาเวทยิตกถา 730-731. Idāni yasmā sā lokuttarā na hoti, tasmā lokiyāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ purimasadisamevāti. ๗๓๐-๗๓๑. บัดนี้ เพราะสมาบัตินั้นไม่ใช่โลกุตตระ เพราะฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีว่า เป็นโลกิยะ เหมือนอย่างลัทธิของพวกเหตุวาท สกวาทีจึงตั้งคำถาม ปรวาทีรับปฏิญญา เพื่อปรารภชนเหล่านั้น ข้อความที่เหลือเหมือนกับกถาก่อน Dutiyasaññāvedayitakathāvaṇṇanā. อรรถกถาทุติยสัญญาเวทยิตกถา 9. Tatiyasaññāvedayitakathāvaṇṇanā 9. อรรถกถาตติยสัญญาเวทยิตกถา 732. Idāni yasmā ‘‘asuko maraṇadhammo, asuko na maraṇadhammo’’ti sattānaṃ maraṇadhammatāya niyāmo natthīti saññāvedayitanirodhaṃ samāpannopi kālaṃ kareyyāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi rājagirikānaṃ; tesaṃ samāpannāyapi maraṇadhammatāya maraṇasamayañca amaraṇasamayañca dassetuṃ pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ yasmā kālaṃ karontassa nāma maraṇantikehi phassādīhi bhavitabbaṃ, tasmā tenākārena codetuṃ atthītiādimāha. 732. บัดนี้ เพราะไม่มีข้อกำหนดความเป็นผู้มีความตายเป็นธรรมดาของสัตว์ทั้งหลายว่า ‘ผู้นี้มีความตายเป็นธรรมดา ผู้นี้ไม่มีความตายเป็นธรรมดา’ เพราะฉะนั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีว่า แม้ผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติก็พึงทำกาละได้ เหมือนอย่างลัทธิของพวกราชคิริกะ สกวาทีจึงตั้งคำถาม ปรวาทีรับปฏิญญา เพื่อจะแสดงสมัยที่ตายและสมัยที่ไม่ตายแห่งความเป็นผู้มีความตายเป็นธรรมดา แม้ในขณะที่เข้าสมาบัติอยู่ แก่ชนเหล่านั้น ลำดับนั้น เพราะว่า ผู้ที่ทำกาละชื่อว่าต้องมีผัสสะเป็นต้นในมรณกาล เพราะฉะนั้น สกวาทีจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘มีอยู่’ เพื่อจะโต้แย้งปรวาทีนั้นด้วยอาการนั้น Aphassakassa kālakiriyātiādīni puṭṭho sesasatte sandhāya paṭikkhipati visaṃ kameyyātiādīni puṭṭho samāpattiānubhāvaṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyavāre sarīrapakatiṃ sandhāya paṭijānāti. Evaṃ sante pana samāpattiānubhāvo nāma na hoti, teneva na nirodhasamāpannoti anuyuñjati. ปรวาทีถูกถามปัญหา มีอาทิว่า ‘การทำกาละของผู้ไม่มีผัสสะ’ ก็ปฏิเสธโดยปรารภสัตว์ที่เหลือ ถูกถามปัญหา มีอาทิว่า ‘พึงกลืนยาพิษ’ ก็ปฏิเสธโดยปรารภอานุภาพของสมาบัติ ในวาระที่สอง ปรวาทีรับรองโดยปรารภสภาพปกติของร่างกาย สกวาทีจึงซักไซ้ว่า ‘แต่เมื่อเป็นเช่นนั้น อานุภาพของสมาบัติชื่อว่าไม่มี ด้วยเหตุนั้น เขาจึงไม่ชื่อว่าผู้เข้าสมาบัติ’ 733-734. Na kālaṃ kareyyāti pucchā paravādissa. Atthi so niyāmoti paravādissa pañhe pana yasmā evarūpo niyāmo nāma natthi, tasmā paṭikkhipati. Cakkhuviññāṇasamaṅgītiādi sakavādinā ‘‘niyāme asantepi maraṇasamayeneva marati, nāsamayenā’’ti dassetuṃ vuttaṃ. Tatrāyamadhippāyo – yadi niyāmābhāvena kālakiriyā bhaveyya, cakkhuviññāṇasamaṅginopi bhaveyya. Tato ‘‘pañcahi viññāṇehi na cavati, na upapajjatī’’ti suttavirodho siyā. Yathā pana cakkhuviññāṇasamaṅgissa kālakiriyā na hoti, tathā nirodhasamāpannassāpīti. ๗๓๓-๗๓๔. คำถามว่า "ไม่พึงทำกาละหรือ" เป็นของปรวาที. แต่ในปัญหาของปรวาทีว่า "นิยามนั้นมีอยู่หรือ" เพราะเหตุที่นิยามเช่นนี้ไม่มีอยู่จริง ฉะนั้น (สกวาที) จึงปฏิเสธ. คำว่า "จักขุวิญญาณสมังคี" เป็นต้น สกวาทีกล่าวเพื่อแสดงว่า "แม้เมื่อนิยามไม่มีอยู่ ก็ย่อมตายในสมัยแห่งความตายเท่านั้น ไม่ตายในสมัยที่ไม่ใช่ความตาย". ในเรื่องนั้น มีอธิบายดังนี้ – หากการทำกาละจะพึงมีได้เพราะไม่มีนิยาม แม้แก่บุคคลผู้พร้อมด้วยจักขุวิญญาณก็พึงมีได้. เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะเกิดความขัดแย้งกับพระสูตรที่ว่า "บุคคลย่อมไม่จุติ ย่อมไม่อุบัติ ด้วยวิญญาณ ๕". แต่การทำกาละของบุคคลผู้พร้อมด้วยจักขุวิญญาณไม่มีฉันใด ของบุคคลผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติก็ไม่มีฉันนั้น. Tatiyasaññāvedayitakathāvaṇṇanā. วรรณนาตติยสัญญาเวทยิตกถา 10. Asaññasattupikākathāvaṇṇanā 10. วรรณนาอสัญญสัตตูปิกกถา 735. Idāni asaññasattupikākathā nāma hoti. Tattha saññāvirāgavasena pavattabhāvanā asaññasamāpattipi nirodhasamāpattipi saññāvedayitanirodhasamāpatti nāma. Iti dve saññāvedayitanirodhasamāpattiyo lokiyā ca lokuttarā ca. Tattha lokiyā puthujjanassa asaññasattupikā hoti, lokuttarā ariyānaṃ, sā ca nāsaññasattupikā. Imaṃ pana vibhāgaṃ akatvā avisesena saññāvedayitanirodhasamāpatti asaññasattupikāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ yasmā asaññasamāpattiṃ samāpannassa alobhādayo atthi, na nirodhasamāpattiṃ, tasmā tesaṃ vasena codetuṃ atthītiādimāha. 735. บัดนี้ ชื่อว่า อสัญญสัตตูปิกกถา. ในกถานั้น ภาวนาที่ดำเนินไปโดยอำนาจแห่งความคลายกำหนัดในสัญญา ทั้งอสัญญสมาบัติและนิโรธสมาบัติ ชื่อว่า สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ. ดังนั้น สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติจึงมี ๒ อย่าง คือ โลกิยะ และโลกุตตระ. ในสองอย่างนั้น สมาบัติที่เป็นโลกิยะของปุถุชน เป็นอสัญญสัตตูปิกา, สมาบัติที่เป็นโลกุตตระเป็นของพระอริยเจ้า และสมาบัตินั้นไม่เป็นอสัญญสัตตูปิกา. แต่ลัทธิของชนเหล่าใดที่ว่า สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติเป็นอสัญญสัตตูปิกาโดยไม่จำแนก ไม่กระทำการแบ่งเช่นนี้ เหมือนอย่างลัทธิของพวกเหตุวาท; คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น. ครั้งนั้น เพราะเหตุที่อโลภะเป็นต้นมีอยู่แก่บุคคลผู้เข้าถึงอสัญญสมาบัติ แต่ไม่มีแก่บุคคลผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ ฉะนั้น (สกวาที) จึงกล่าวคำว่า "อัตถิ" เป็นต้น เพื่อโจทนาโดยอาศัยธรรมเหล่านั้น. 736. Idhāpi asaññīti pañhe idha saññāvirāgavasena samāpannattā asaññitā anuññātā, tatrāpi asaññasatteneva. Tasmā imaṃ paṭiññaṃ gahetvā laddhiṃ patiṭṭhapentena chalena patiṭṭhāpitā hoti. Idha vā nirodhasamāpattiṃ sandhāya asaññitā anuññātā. Tatrāpi ito cutassa anāgāmino nirodhasamāpattimeva tasmāpi imāya paṭiññāya patiṭṭhāpitā laddhi appatiṭṭhitāyevāti. 736. ในปัญหานี้ว่า "อสัญญี" แม้ในที่นี้ ความเป็นอสัญญีท่านอนุญาตไว้เพราะเข้าถึงโดยอำนาจแห่งความคลายกำหนัดในสัญญา แม้ในที่นั้นก็โดยความเป็นอสัญญสัตว์นั่นเอง. ฉะนั้น เมื่อบุคคลยึดถือปฏิญญานี้แล้วตั้งลัทธิขึ้น ชื่อว่าตั้งขึ้นด้วยอุบาย. หรือว่า ในที่นี้ ความเป็นอสัญญีท่านอนุญาตไว้โดยปรารภนิโรธสมาบัติ. แม้ในที่นั้น พระอนาคามีผู้จุติจากภพนี้แล้ว (ย่อมเข้า) นิโรธสมาบัติเท่านั้น ฉะนั้น แม้เพราะเหตุนั้น ลัทธิที่ตั้งขึ้นด้วยปฏิญญานี้จึงเป็นลัทธิที่ตั้งอยู่ไม่ได้นั่นเอง. Asaññasattupikākathāvaṇṇanā. วรรณนาอสัญญสัตตูปิกกถา. 11. Kammūpacayakathāvaṇṇanā 11. วรรณนากัมมูปจยกถา 737. Idāni kammūpacayakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ kammūpacayo nāma kammato añño cittavippayutto abyākato anārammaṇoti laddhi, seyyathāpi andhakānañceva sammitiyānañca; te sandhāya aññaṃ kammanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi kammato añño kammūpacayo, phassāditopi aññena phassūpacayādinā bhavitabba’’nti codetuṃ añño phassotiādimāha. Itaro laddhiyā abhāvena paṭikkhipati. 737. บัดนี้ ชื่อว่า กัมมูปจยกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่ว่า "กัมมูปจยะ" เป็นสิ่งอื่นจากกรรม เป็นจิตตวิปปยุตต์ เป็นอัพยากฤต ไม่มีอารมณ์ เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะและสัมมิติยะ; คำถามว่า "กรรมเป็นอย่างอื่นหรือ" เป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น. ครั้งนั้น (สกวาที) กล่าวคำว่า "ผัสสะเป็นอย่างอื่นหรือ" เป็นต้น เพื่อโจทนาเขาว่า "หากกัมมูปจยะเป็นสิ่งอื่นจากกรรม ก็พึงต้องมีผัสสูปจยะเป็นต้นซึ่งเป็นสิ่งอื่นจากผัสสะเป็นต้นด้วย". ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธเพราะไม่มีลัทธิเช่นนั้น. 738-739. Kammena sahajātoti pañhesu cittavippayuttaṃ sandhāya paṭikkhipati, cittasampayuttaṃ sandhāya paṭijānāti. Kusaloti pañhesupi cittavippayuttaṃ sandhāya paṭijānāti. Parato akusalotipañhesupi eseva nayo. ๗๓๘-๗๓๙. ในปัญหาทั้งหลายว่า "เกิดร่วมกับกรรมหรือ" (ปรวาที) ปฏิเสธโดยปรารภจิตตวิปปยุตต์, รับรองโดยปรารภจิตตสัมปยุตต์. แม้ในปัญหาทั้งหลายว่า "เป็นกุศลหรือ" (ปรวาที) ก็รับรองโดยปรารภจิตตวิปปยุตต์. แม้ในปัญหาทั้งหลายว่า "เป็นอกุศลหรือ" ต่อจากนั้นไป ก็มีนัยเดียวกันนี้. 740. Sārammaṇoti puṭṭho pana ekantaṃ anārammaṇameva icchati, tasmā paṭikkhipati. Cittaṃ bhijjamānanti yadā cittaṃ bhijjamānaṃ hoti, tadā kammaṃ bhijjatīti attho. Bhummatthe vā paccattaṃ, citte bhijjamāneti attho. Ayameva vā pāṭho. Tattha yasmā sampayutto bhijjati, vippayutto na bhijjati, tasmā paṭijānāti ceva paṭikkhipati ca. 740. แต่เมื่อถูกถามว่า "มีอารมณ์หรือ" (ปรวาที) ย่อมปรารถนาว่าเป็นอนารัมมณะโดยส่วนเดียว ฉะนั้นจึงปฏิเสธ. คำว่า "จิตฺตํ ภิชฺชมานํ" มีความหมายว่า เมื่อจิตกำลังแตกดับ กรรมก็ย่อมแตกดับ. หรือ ปัจจัตตวิภัตติลงในอรรถภุมมวิภัตติ มีความหมายว่า เมื่อจิตกำลังแตกดับ. หรือว่า นี่เป็นเพียงปาฐะ. ในเรื่องนั้น เพราะเหตุที่สัมปยุตตธรรมย่อมแตกดับ วิปปยุตตธรรมย่อมไม่แตกดับ ฉะนั้น (ปรวาที) จึงรับรองด้วยและปฏิเสธด้วย. 741. Kammamhi kammūpacayoti kamme sati kammūpacayo, kamme vā patiṭṭhite kammūpacayo, kammūpacayatova vipāko nibbattati. Tasmiṃ pana kamme niruddhe yāva aṃkuruppādā bījaṃ viya yāva vipākuppādā kammūpacayo tiṭṭhatītissa laddhi, tasmā paṭijānāti. Taññeva kammaṃ, so kammūpacayo, so kammavipākoti yasmā kammamhi kammūpacayo, so ca yāva vipākuppādā tiṭṭhatītissa laddhi, tasmā naṃ tesaṃ tiṇṇampi ekattaṃ pucchati vipāko sārammaṇoti idaṃ vipāko viya vipākadhammadhammopi ārammaṇapaṭibaddhoyevāti codanatthaṃ pucchati. Itaro pana laddhivasenekaṃ paṭijānāti, ekaṃ paṭikkhipati. Paṭilomepi eseva nayo. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti. 741. คำว่า "กัมมัมหิ กัมมูปจโย" หมายความว่า เมื่อกรรมมีอยู่ กัมมูปจยะก็มีอยู่ หรือเมื่อกรรมตั้งอยู่ กัมมูปจยะก็มีอยู่ วิบากย่อมเกิดขึ้นจากกัมมูปจยะนั่นเอง. แต่ลัทธิของปรวาทีนั้นมีอยู่ว่า เมื่อกรรมนั้นดับไปแล้ว กัมมูปจยะย่อมตั้งอยู่จนกว่าวิบากจะเกิดขึ้น เหมือนพืชที่ตั้งอยู่จนกว่าหน่อจะงอก ฉะนั้นจึงรับรอง. เพราะเหตุที่ลัทธิของปรวาทีนั้นมีอยู่ว่า กัมมูปจยะมีในกรรม และกัมมูปจยะนั้นย่อมตั้งอยู่จนกว่าวิบากจะเกิดขึ้น ฉะนั้น (สกวาที) จึงถามเขาถึงความเป็นอันเดียวกันของธรรมทั้งสามนั้นว่า "กรรมนั้นเอง คือกัมมูปจยะนั้น คือกรรมวิบากนั้นหรือ". (สกวาที) ถามว่า "วิบากมีอารมณ์หรือ" นี้เพื่อโจทนาว่า แม้วิปากธรรมธรรมก็เนื่องด้วยอารมณ์เหมือนวิบากนั่นเอง. แต่ฝ่ายปรวาทีรับรองอย่างหนึ่ง ปฏิเสธอย่างหนึ่งโดยอำนาจแห่งลัทธิ. แม้ในปฏิโลมปุจฉาก็มีนัยเดียวกันนี้. ส่วนที่เหลือในกถานี้ พึงนำไปตามบาลีนั้นเทียว. Kammūpacayakathāvaṇṇanā. วรรณนากัมมูปจยกถา. Pannarasamo vaggo. วรรคที่สิบห้า. Tatiyapaṇṇāsako samatto. ตติยปัณณาสกะ จบ. 16. Soḷasamavaggo 16. วรรคที่สิบหก 1. Niggahakathāvaṇṇanā 1. วรรณนานิคคหกถา 743-744. Idāni niggahakathā nāma hoti. Tattha ye loke balappattā vasībhūtā, te yadi parassa cittaṃ niggaṇhituṃ na sakkuṇeyyuṃ, kā tesaṃ balappatti, ko vasībhāvo. Balappattiyā pana vasībhāvena ca addhā te parassa cittaṃ niggaṇhantīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ; te sandhāya paro parassāti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tattha niggaṇhātīti saṃkilesāpattito nivāreti. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti. Paggahakathāyapi eseva nayo. ๗๔๓-๗๔๔. บัดนี้ ชื่อว่า นิคคหกถา. ในกถานั้น ชนเหล่าใดในโลกผู้ถึงพร้อมด้วยกำลัง ผู้มีความชำนาญ หากพวกเขาไม่สามารถข่มจิตของผู้อื่นได้ ความถึงพร้อมด้วยกำลังของพวกเขาคืออะไร ความมีความชำนาญคืออะไร. แต่ลัทธิของชนเหล่าใดที่ว่า โดยความถึงพร้อมด้วยกำลังและโดยความมีความชำนาญ พวกเขาย่อมข่มจิตของผู้อื่นได้แน่นอน เหมือนอย่างลัทธิของพวกมหาสังฆิกะ; คำถามว่า "บุคคลอื่น (ข่มจิต) ของบุคคลอื่นหรือ" เป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น. ในคำนั้น คำว่า "ย่อมข่ม" หมายถึง ย่อมห้ามจากความเศร้าหมอง. ส่วนที่เหลือในกถานี้ พึงนำไปตามบาลีนั้นเทียว. แม้ในปัคคหกถาก็มีนัยเดียวกันนี้. Niggahakathāvaṇṇanā. วรรณนานิคคหกถา. 3. Sukhānuppadānakathāvaṇṇanā 3. วรรณนาสุขานุปปทานกถา 747-748. Idāni sukhānuppadānakathā nāma hoti. Tattha ‘‘bahūnaṃ vata no bhagavā sukhadhammānaṃ upahattā’’ti (ma. ni. 2.148) suttaṃ nissāya paro parassa sukhaṃ anuppadetīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Dukkhaṃ anuppadetīti puṭṭho pana tādisaṃ suttapadaṃ apassanto paṭikkhipati. Attano sukhantiādipañhe yaṃ attano parassa vā, taṃ anuppadātuṃ na sakkā. Yaṃ tasseva, kiṃ tattha anuppadānaṃ nāmāti paṭikkhipati. Nevattanotiādipañhe pana yaṃ evarūpaṃ, na taṃ anuppadinnaṃ nāma bhavitumarahatīti laddhiyāpaṭijānāti. No ca vata retitādisassa sukhassa abhāvā vuttaṃ. Sukhadhammānaṃ upahattātivacanaṃ bhagavato paresaṃ sukhuppattiyā paccayabhāvaṃ dīpeti, na annādīnaṃ viya sukhassa anuppadānaṃ, tasmā asādhakanti. ๗๔๗-๗๔๘. บัดนี้ เป็นสุขานุปปทานกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือพวกเหตุวาท มีว่า บุคคลอื่นย่อมให้สุขแก่บุคคลอื่นได้ โดยอาศัยพระสูตรว่า "พระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำมาซึ่งสุขธรรมเป็นอันมากแก่เราทั้งหลายหนอ" (ม.ม. ๒/๑๔๘) สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้น ปรวาทีจึงรับรอง. แต่เมื่อถูกถามว่า บุคคลอื่นย่อมให้ทุกข์แก่บุคคลอื่นได้หรือ? ปรวาทีนั้นไม่เห็นบทพระสูตรเช่นนั้น จึงปฏิเสธ. ในปัญหาเป็นต้นว่า สุขของตน ปรวาทีปฏิเสธว่า สุขใดเป็นของตนหรือของผู้อื่น สุขนั้นไม่อาจให้ได้ สุขใดเป็นของผู้นั้นเอง การให้ในสุขนั้นจะมีได้อย่างไร. ส่วนในปัญหาเป็นต้นว่า มิใช่ของตน ปรวาทีรับรองตามลัทธิของตนว่า สุขใดมีลักษณะเช่นนี้ สุขนั้นไม่ควรจะชื่อว่าให้ได้. แต่คำกล่าวนี้ไม่ได้กล่าวเพราะไม่มีสุขเช่นนั้น. คำว่า "เป็นผู้นำมาซึ่งสุขธรรม" แสดงความเป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นแห่งสุขของผู้อื่นของพระผู้มีพระภาค ไม่ใช่การให้สุขเหมือนการให้ข้าวเป็นต้น เพราะฉะนั้น คำนั้นจึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้. Sukhānuppadānakathāvaṇṇanā. อรรถกถาสุขานุปปทานกถา 4. Adhigayhamanasikārakathāvaṇṇanā 4. อรรถกถาอธิคคัยหมนสิการกถา 749-753. Idāni adhigayha manasikārakathā nāma hoti. Tattha duvidho manasikāro nayato ca ārammaṇato ca. Tattha ekasaṅkhārassāpi aniccatāya diṭṭhāya sabbe saṅkhārā aniccāti avasesesu nayato manasikāro hoti. Atīte pana saṅkhāre manasikaronto na anāgate manasikātuṃ sakkoti. Atītādīsu aññataraṃ manasikaroto ārammaṇato manasikāro hoti. Tattha paccuppanne manasikaronto yena cittena te manasikaroti, taṃ paccuppannakkhaṇe manasikātuṃ na sakkoti. Tattha yesaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādivacanaṃ nissāya ‘‘manasikaronto nāma adhigayha adhigaṇhitvā saṅgaṇhitvā sabbe saṅkhāre ekato manasikarotī’’ti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyāparaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. ๗๔๙-๗๕๓. บัดนี้ เป็นอธิคคัยหมนสิการกถา. ในกถานั้น มนสิการมี ๒ อย่าง คือ โดยนัย และโดยอารมณ์. ใน ๒ อย่างนั้น เมื่อเห็นความไม่เที่ยงแม้ของสังขารอย่างหนึ่งแล้ว มนสิการในสังขารที่เหลือว่า สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ดังนี้ เป็นมนสิการโดยนัย. ส่วนผู้ที่มนสิการถึงสังขารในอดีต ย่อมไม่สามารถมนสิการถึงสังขารในอนาคตได้. เมื่อมนสิการถึงสังขารอย่างใดอย่างหนึ่งในอดีตเป็นต้น เป็นมนสิการโดยอารมณ์. ในมนสิการโดยอารมณ์นั้น ผู้ที่มนสิการถึงสังขารในปัจจุบัน ย่อมไม่สามารถมนสิการถึงจิตที่ตนใช้มนสิการถึงสังขารเหล่านั้นในขณะปัจจุบันได้. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือพวกปุพพเสลิยะและอปรเสลิยะ มีว่า ผู้ที่มนสิการชื่อว่าย่อมครอบงำ ถือเอา รวบรวมสังขารทั้งปวงไว้แล้วมนสิการในคราวเดียวกัน โดยอาศัยคำเป็นต้นว่า "สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง" สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้น ปรวาทีจึงรับรอง. Atha naṃ yasmā sabbe ekato manasikarontena yena cittena te manasikaroti, tampi manasikātabbaṃ hoti. Tasmā taṃcittatāya codetuṃ tena cittenāti āha. Itaro ārammaṇaṃ katvā na sakkā jānitunti sandhāya paṭikkhipati. Evaṃlakkhaṇaṃ cittanti ñātattā pana tampi cittaṃ ñātameva hotīti sandhāya paṭijānāti. Atha vā taññeva tassa ārammaṇaṃ na hotīti paṭikkhipati. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā, yadā paññāya passatī’’tiādīni nissāya uppannaladdhivasena paṭijānāti. Sesapañhadvayepi eseva nayo. Tena phassenātiādīsu pana tathārūpaṃ suttaṃ apassanto paṭikkhipateva. Atītādipañhesu heṭṭhā vuttanayeneva paṭikkhepapaṭiññā veditabbā. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyātīti. Sabbe saṅkhārātiādivacanaṃ nayato dassanaṃ sandhāya vuttaṃ, na ekakkhaṇe ārammaṇato, tasmā asādhakanti. ลำดับนั้น เพราะว่าผู้ที่มนสิการถึงสังขารทั้งปวงในคราวเดียวกัน ย่อมต้องมนสิการถึงจิตที่ตนใช้มนสิการถึงสังขารเหล่านั้นด้วย เพราะฉะนั้น สกวาทีจึงกล่าวว่า "ด้วยจิตนั้น" เพื่อท้วงด้วยความเป็นจิตนั้น. ปรวาทีปฏิเสธโดยหมายความว่า ไม่สามารถจะรู้ได้โดยการทำให้เป็นอารมณ์. แต่ก็รับรองโดยหมายความว่า จิตนั้นก็เป็นสิ่งที่รู้แล้วเหมือนกัน เพราะรู้ว่าจิตมีลักษณะอย่างนี้. อีกอย่างหนึ่ง ปรวาทีปฏิเสธว่า จิตนั้นเองไม่เป็นอารมณ์ของจิตนั้น. ปรวาทีรับรองตามลัทธิที่เกิดขึ้นโดยอาศัยพระพุทธพจน์เป็นต้นว่า "เมื่อใดบุคคลเห็นด้วยปัญญาว่า สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง". แม้ในสองปัญหาที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. ส่วนในปัญหาเป็นต้นว่า "ด้วยผัสสะนั้น" ปรวาทีไม่เห็นพระสูตรเช่นนั้นจึงปฏิเสธอย่างเดียว. ในปัญหาเกี่ยวกับอดีตเป็นต้น พึงทราบการปฏิเสธและการรับรองโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น. ส่วนที่เหลือดำเนินไปตามพระบาลีนั้นเทียว. คำว่า "สังขารทั้งปวง" พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงการเห็นโดยนัย ไม่ใช่โดยอารมณ์ในขณะเดียวกัน เพราะฉะนั้น คำนั้นจึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้. Adhigayhamanasikārakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอธิคคัยหมนสิการกถา 5. Rūpaṃ hetūtikathāvaṇṇanā 5. อรรถกถารูปังเหตุกถา 754-756. Idāni rūpaṃ hetūti kathānāma hoti. Tattha hetūti kusalamūlādino hetuhetussāpi nāmaṃ, yassa kassaci paccayassāpi. Imaṃ pana vibhāgaṃ akatvā ‘‘cattāro mahābhūtā hetū’’ti vacanamattaṃ nissāya aviseseneva rūpaṃ hetūti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Alobho hetūti kiṃ te rūpaṃ alobhasaṅkhāto hetūti pucchati, itaro paṭikkhipati. Sesesupi eseva nayo. Mahābhūtā upādāyarūpānaṃ upādāyahetūti ettha paccayaṭṭhena hetubhāvo vutto, na mūlaṭṭhena, tasmā asādhakanti. ๗๕๔-๗๕๖. บัดนี้ เป็นรูปังเหตุกถา. ในกถานั้น คำว่า เหตุ เป็นชื่อของเหตุที่เป็นรากเหง้ามีกุศลมูลเป็นต้นด้วย เป็นชื่อของปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่งด้วย. แต่ลัทธิของชนเหล่าใด คือพวกอุตตราปถกะ มีว่า รูปเป็นเหตุโดยไม่แตกต่างกัน โดยอาศัยเพียงคำว่า "มหาภูตรูป ๔ เป็นเหตุ" โดยไม่ได้จำแนกความแตกต่างนี้ สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้น ปรวาทีจึงรับรอง. สกวาทีถามว่า อโลภะเป็นเหตุ รูปของท่านเป็นเหตุที่เรียกว่าอโลภะหรือ? ปรวาทีปฏิเสธ. แม้ในข้อที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. ในคำว่า มหาภูตรูปเป็นเหตุของอุปาทายรูปนั้น ความเป็นเหตุท่านกล่าวไว้โดยความหมายว่าเป็นปัจจัย ไม่ใช่โดยความหมายว่าเป็นรากเหง้า เพราะฉะนั้น คำนั้นจึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้. Rūpaṃ hetūtikathāvaṇṇanā. อรรถกถารูปังเหตุกถา 757-759. Sahetukakathāyampi imināva nayena attho veditabboti. ๗๕๗-๗๕๙. แม้ในสเหตุกกถา ก็พึงทราบความหมายโดยนัยนี้เช่นกัน. Rūpaṃ sahetukantikathāvaṇṇanā. อรรถกถารูปังสเหตุกกถา 7. Rūpaṃ kusalākusalantikathāvaṇṇanā 7. อรรถกถารูปังกุสลากุสลกถา 760-764. Idāni rūpaṃ kusalākusalantikathā nāma hoti. Tattha ‘‘kāyakammaṃ vacīkammaṃ kusalampi akusalampī’’tivacanaṃ nissāya kāyavacīkammasaṅkhātaṃ kāyaviññattivacīviññattirūpaṃ kusalampi akusalampīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahisāsakānañceva sammitiyānañca; te sandhāya rūpaṃ kusalanti pucchā sakavādissa paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te rūpaṃ kusalaṃ, evaṃvidhena anena bhavitabba’’nti codetuṃ sārammaṇanti ādimāha. Parato akusalapañhepi eseva nayo. Sesamettha uttānatthamevāti. ๗๖๐-๗๖๔. บัดนี้ เป็นรูปังกุสลากุสลกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือพวกมหิสาสกะและสัมมิติยะ มีว่า รูปคือกายวิญญัติและวจีวิญญัติที่เรียกว่ากายกรรมและวจีกรรม เป็นกุศลบ้าง เป็นอกุศลบ้าง โดยอาศัยคำว่า "กายกรรม วจีกรรม เป็นกุศลบ้าง เป็นอกุศลบ้าง" สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า รูปเป็นกุศลหรือ? ปรวาทีจึงรับรอง. ลำดับนั้น สกวาทีได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "สารัมมณะ" เพื่อท้วงปรวาทีนั้นว่า "ถ้ารูปของท่านเป็นกุศล รูปนั้นก็ต้องเป็นเช่นนี้". แม้ในปัญหาเรื่องอกุศลในลำดับต่อไปก็มีนัยนี้เช่นกัน. ส่วนที่เหลือในกถานี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. Rūpaṃ kusalākusalantikathāvaṇṇanā. อรรถกถารูปังกุสลากุสลกถา 8. Rūpaṃ vipākotikathāvaṇṇanā 8. อรรถกถารูปังวิปาโกติกถา 765-767. Idāni rūpaṃ vipākotikathā nāma hoti. Tattha yaṃ kammassa katattā uppannā cittacetasikā viya kammassa katattā uppannaṃ taṃ rūpampi vipākoti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānañceva sammitiyānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te rūpaṃ vipāko, evaṃvidhena anena bhavitabba’’nti codetuṃ sukhavedanīyantiādimāha. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyātīti. ๗๖๕-๗๖๗. บัดนี้ เป็นรูปังวิปาโกติกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด คือพวกอันธกะและสัมมิติยะ มีว่า รูปนั้นที่เกิดขึ้นเพราะกรรมได้ทำไว้แล้ว ก็เป็นวิบากเหมือนจิตและเจตสิกที่เกิดขึ้นเพราะกรรมได้ทำไว้แล้ว สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้น ปรวาทีจึงรับรอง. ลำดับนั้น สกวาทีได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "สุขเวทนียะ" เพื่อท้วงปรวาทีนั้นว่า "ถ้ารูปของท่านเป็นวิบาก รูปนั้นก็ต้องเป็นเช่นนี้". ส่วนที่เหลือดำเนินไปตามพระบาลีนั้นเทียว. Rūpaṃ vipākotikathāvaṇṇanā. อรรถกถารูปังวิปาโกติกถา 9. Rūpaṃ rūpāvacarārūpāvacarantikathāvaṇṇanā 9. อรรถกถารูปังรูปาวจราอรูปาวจรันติกถา 768-770. Idāni rūpaṃ rūpāvacarārūpāvacarantikathā nāma hoti. Tattha yaṃ kāmāvacarakammassa katattā rūpaṃ, taṃ yasmā kāmāvacaraṃ, tasmā rūpāvacarārūpāvacarakammānampi katattā rūpena rūpāvacarārūpāvacarena bhavitabbanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya atthi rūpaṃ rūpāvacarārūpāvacaranti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha heṭṭhā vuttanayamevāti. ๗๖๘-๗๗๐. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า รูปัง รูปาวจรา รูปาวจรันติ (รูปเป็นรูปาวจรและอรูปาวจร) ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า รูปใดเกิดเพราะความเป็นกรรมที่ทำแล้วอันเป็นกามาวจร รูปนั้นเพราะเหตุที่เป็นกามาวจร ฉะนั้น รูปที่เกิดเพราะความเป็นกรรมที่ทำแล้วอันเป็นรูปาวจรและอรูปาวจร ก็พึงเป็นรูปาวจรและอรูปาวจรด้วย เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะ มุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามของสกวาทีจึงมีว่า รูปเป็นรูปาวจรและอรูปาวจรมีอยู่หรือ คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที ข้อความที่เหลือในกถานี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว Rūpaṃ rūpāvacarārūpāvacarantikathāvaṇṇanā. อรรถกถารูปังรูปาวจราอรูปาวจรันติกถา 10. Rūpārūpadhātupariyāpannakathāvaṇṇanā 10. อรรถกถารูปารูปธาตุปริยาปันนกถา 771-775. Idāni rūparāgo rūpadhātupariyāpanno arūparāgo arūpadhātupariyāpannoti kathā nāma hoti. Tattha yasmā kāmarāgo kāmadhātupariyāpanno, tasmā rūparāgārūparāgehipi rūpadhātuarūpadhātupariyāpannehi bhavitabbanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Kevalañhi tattha ‘‘rūpadhātuṃ anuseti, arūpadhātuṃ anusetī’’ti padaṃ viseso. Sā ca laddhi andhakānañceva sammitiyānañca. Ayaṃ andhakānaṃyevāti. ๗๗๑-๗๗๕. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า รูปราคะนับเนื่องในรูปธาตุ อรูปราคะนับเนื่องในอรูปธาตุ ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า เพราะเหตุที่กามราคะนับเนื่องในกามธาตุ ฉะนั้น แม้รูปราคะและอรูปราคะก็พึงนับเนื่องในรูปธาตุและอรูปธาตุด้วย เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะ มุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามเป็นของสกวาที คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที ข้อความที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว ก็แต่ว่า ในกถานั้น บทว่า 'ย่อมตามนอนในรูปธาตุ ย่อมตามนอนในอรูปธาตุ' เป็นข้อแตกต่าง ก็ลัทธินั้นเป็นของพวกอันธกะและพวกสัมมิติยะ (ส่วน) ลัทธินี้เป็นของพวกอันธกะเท่านั้น Rūparāgo rūpadhātupariyāpanno arūparāgo arūpadhātupariyāpannotikathāvaṇṇanā. อรรถกถารูปราโครูปธาตุปริยาปันโนอรูปราโคอรูปธาตุปริยาปันโนติกถา Rūpārūpadhātupariyāpannakathāvaṇṇanā. อรรถกถารูปารูปธาตุปริยาปันนกถา Soḷasamo vaggo. วรรคที่ ๑๖ 17. Sattarasamavaggo 17. วรรคที่ ๑๗ 1. Atthi arahato puññūpacayakathāvaṇṇanā 1. อรรถกถาอัตถิอรหโตปุญญูปจยกถา 776-779. Idāni atthi arahato puññūpacayotikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ arahato dānasaṃvibhāgacetiyavandanādīni kammāni disvā atthi arahato puññūpacayoti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘arahā nāma pahīnapuññapāpo, so yadi puññaṃ kareyya, pāpampi kareyyā’’ti codetuṃ apuññūpacayoti āha. Itaro pāṇātipātādikiriyaṃ apassanto paṭikkhipati. Puññābhisaṅkhārantiādīsu bhavagāmikammaṃ arahato natthīti paṭikkhipati. Dānaṃ dadeyyātiādīsu kiriyacittena dānādipavattisabbhāvato sakavādī paṭijānāti. Itaro cittaṃ anādiyitvā kiriyāpavattimattadassaneneva laddhiṃ patiṭṭhapeti. Sā pana ayoniso patiṭṭhāpitattā appatiṭṭhāpitā hotīti. ๗๗๖-๗๗๙. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า การสั่งสมบุญของพระอรหันต์มีอยู่ ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า เห็นกรรมมีการให้ทาน การแบ่งปัน การไหว้เจดีย์เป็นต้นของพระอรหันต์แล้ว (จึงถือว่า) การสั่งสมบุญของพระอรหันต์มีอยู่ เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะ มุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามเป็นของสกวาที คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที ลำดับนั้น เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า 'ชื่อว่าพระอรหันต์เป็นผู้ละบุญและบาปได้แล้ว ถ้าท่านพึงทำบุญ ก็พึงทำบาปได้ด้วย' จึงกล่าวว่า การสั่งสมบาป (ก็มีอยู่หรือ) ฝ่ายปรวาทีไม่เห็นการกระทำปาณาติบาตเป็นต้น จึงปฏิเสธ ในคำว่า ปุญญาภิสังขาร เป็นต้น (สกวาที) ปฏิเสธว่า กรรมที่นำไปสู่ภพของพระอรหันต์ไม่มี ในคำว่า พึงให้ทาน เป็นต้น สกวาทีปฏิญญา เพราะมีความเป็นไปแห่งทานเป็นต้นด้วยกิริยาจิตอยู่ ฝ่ายปรวาทีไม่ถือเอาจิต เพียงแต่เห็นความเป็นไปแห่งกิริยาเท่านั้น ก็ตั้งลัทธิขึ้น แต่ลัทธินั้น เพราะตั้งขึ้นโดยไม่แยบคาย จึงชื่อว่าไม่ได้ตั้งขึ้น Atthi arahato puññūpacayotikathāvaṇṇanā. อรรถกถาอัตถิอรหโตปุญญูปจโยติกถา 2. Natthi arahato akālamaccūtikathāvaṇṇanā 2. อรรถกถานัตถิอรหโตอกาลมัจจูติกถา 780. Idāni natthi arahato akālamaccūtikathā nāma hoti. Tattha ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, sañcetanikānaṃ kammānaṃ katānaṃ upacitānaṃ apaṭisaṃveditvā byantībhāvaṃ vadāmī’’ti (a. ni. 10.217) suttassa atthaṃ ayoniso gahetvā ‘‘arahatā nāma sabbakammavipākaṃ paṭisaṃvedayitvāva parinibbāyitabbaṃ, tasmā natthi, arahato akālamaccū’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi rājagirikānañceva siddhatthikānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘sace tassa natthi akālamaccu, arahantaghātakena nāma na bhavitabba’’nti codetuṃ natthi arahantaghātakoti āha. Itaro ānantariyakammassa ceva tādisānañca puggalānaṃ sabbhāvato paṭikkhipati. 780. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า อกาลมรณะของพระอรหันต์ไม่มี ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า ถือเอาความแห่งสูตรว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวการสิ้นสุดแห่งกรรมทั้งหลายที่ทำแล้ว สั่งสมแล้ว อันมีเจตนา โดยที่ยังไม่ได้เสวยวิบาก' (อํ. ทสก. ๒๑๗) โดยไม่แยบคาย (แล้วจึงถือว่า) 'ชื่อว่าพระอรหันต์จะต้องปรินิพพานหลังจากเสวยวิบากของกรรมทั้งปวงแล้วเท่านั้น ฉะนั้น อกาลมรณะของพระอรหันต์จึงไม่มี' เหมือนอย่างลัทธิของพวกราชคิริกะและพวกสิทธัตถิกะ มุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามเป็นของสกวาที คำปฏิญญาเป็นของฝ่ายปรวาที ลำดับนั้น เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า 'ถ้าอกาลมรณะของพระอรหันต์นั้นไม่มี ผู้ฆ่าพระอรหันต์ก็ไม่พึงมี' จึงกล่าวว่า ผู้ฆ่าพระอรหันต์ไม่มี (หรือ) ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธ เพราะอนันตริยกรรมและบุคคลเช่นนั้นมีอยู่ 781. Visaṃ na kameyyāti pañhe ‘‘yāva pubbe katakammaṃ parikkhayaṃ na gacchati, tāva na kamatī’’ti laddhiyā paṭikkhipati. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyāti. 781. ในปัญหาว่า ไม่พึงดื่มยาพิษหรือ (ปรวาที) ปฏิเสธด้วยลัทธิว่า 'ตราบใดที่กรรมที่ทำไว้ในปางก่อนยังไม่สิ้นไป ตราบนั้น (ยาพิษ) ก็ยังไม่ซึมซาบ' ข้อความที่เหลือในกถานี้ ย่อมเป็นไปตามบาลีนั้นเทียว 782. Nāhaṃ, bhikkhaveti suttaṃ idaṃ sandhāya vuttaṃ – sañcetanikānaṃ kammānaṃ katānaṃ vipākaṃ apaṭisaṃveditvā avinditvā ananubhavitvā byantībhāvaṃ tesaṃ kammānaṃ parivaṭumaparicchinnabhāvaṃ na vadāmi, tañca kho diṭṭhadhammavedanīyānaṃ diṭṭheva dhamme, na tato paraṃ, upapajjavedanīyānaṃ anantaraṃ upapattiṃ upapajjitvāva na tato paraṃ, aparāpariyavedanīyānaṃ yadā vipākokāsaṃ labhanti, tathārūpe aparāpare vā pariyāye. Evaṃ sabbathāpi saṃsārapavatte sati laddhavipākavāre kamme na vijjateso jagatippadeso, yatthaṭṭhito mucceyya pāpakammāti. Evaṃ sante yadetaṃ ‘‘aladdhavipākavārampi kammaṃ avassaṃ arahato paṭisaṃveditabba’’nti kappanāvasena ‘‘natthi arahato akālamaccū’’ti laddhipatiṭṭhāpanaṃ kataṃ, taṃ dukkaṭamevāti. 782. สูตรว่า 'นาหัง ภิกขเว' นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงข้อนี้ว่า – เราไม่กล่าวการสิ้นสุด คือความไม่หมุนเวียนไปแห่งกรรมเหล่านั้น ที่ทำแล้ว อันมีเจตนา โดยที่ยังไม่ได้เสวย ไม่ได้ประสบ ไม่ได้ลิ้มรสวิบาก และข้อนั้นแล สำหรับทิฏฐธรรมเวทนียกรรม (ย่อมให้ผล) ในทิฏฐธรรมนั่นเทียว ไม่เกินไปกว่านั้น สำหรับอุปปัชชเวทนียกรรม (ย่อมให้ผล) โดยเข้าถึงภพถัดไปนั่นเทียว ไม่เกินไปกว่านั้น สำหรับอปรปริยายเวทนียกรรม (ย่อมให้ผล) ในสมัยอื่น ๆ ต่อ ๆ ไปเช่นนั้น เมื่อได้โอกาสให้วิบาก เมื่อความเป็นไปแห่งสังสารวัฏมีอยู่โดยประการทั้งปวงอย่างนี้ กรรมที่ถึงวาระให้วิบากแล้วนั้น ไม่มีประเทศแห่งแผ่นดินนั้น ที่ซึ่งบุคคลตั้งอยู่แล้วจะพึงพ้นจากบาปกรรมได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ การตั้งลัทธิว่า 'อกาลมรณะของพระอรหันต์ไม่มี' ที่ทำขึ้นด้วยอำนาจแห่งการกำหนดว่า 'แม้กรรมที่ยังไม่ถึงวาระให้วิบาก พระอรหันต์ก็ต้องเสวยอย่างแน่นอน' ข้อนั้น เป็นการทำที่ไม่ดีเลย Natthi arahato akālamaccūtikathāvaṇṇanā. อรรถกถานัตถิอรหโตอกาลมัจจูติกถา 3. Sabbamidaṃ kammatotikathāvaṇṇanā 3. อรรถกถาสัพพะมิทังกัมมะโตติกถา 783. Idāni sabbamidaṃ kammatotikathā nāma hoti. Tattha ‘‘kammunā vattati loko’’ti suttaṃ nissāya ‘‘sabbamidaṃ kammakilesavipākavaṭṭaṃ kammatova hotī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi rājagirikānañceva siddhatthikānañca; te sandhāya sabbamidanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘evaṃ sante kammampi kammato āpajjatī’’ti codetuṃ kammampi kammatoti āha. Itaro yadi kammampi kammatova nāma taṃ kammaṃ vipākoyeva siyāti paṭikkhipati. Pubbekatahetūti ‘‘yadi sabbamidaṃ kammato, pubbekatahetunā tena bhavitabba’’nti codetuṃ pucchati, itaro pubbekatahetuvādabhayena paṭikkhipati. 783. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า สัพพมิทัง กัมมโตติกถา (กถาว่าด้วยสิ่งทั้งปวงนี้มาจากกรรม) ในกถานั้น พวกที่มีลัทธิว่า “สิ่งทั้งปวงนี้ คือ กรรมกิเลสวิปากวัฏฏ์ มาจากกรรมเท่านั้น” โดยอาศัยพระสูตรว่า “กัมมุนา วัตตติ โลโก (โลกย่อมเป็นไปตามกรรม)” ได้แก่พวกราชคิริกะและพวกสิทธัตถิกะ, สกวาทีมุ่งหมายถึงพวกนั้นจึงถามว่า “สัพพมิทัง (สิ่งทั้งปวงนี้มาจากกรรมหรือ)” ปรวาทีจึงปฏิญญา ลำดับนั้น สกวาทีประสงค์จะโจทนาเขาว่า “ถ้าอย่างนั้น แม้กรรมก็ย่อมเกิดจากกรรม” จึงกล่าวว่า “กัมมัมปิ กัมมโต (แม้กรรมก็มาจากกรรมหรือ)” ปรวาทีปฏิเสธว่า ถ้าแม้กรรมมาจากกรรมจริง กรรมนั้นก็พึงเป็นวิบากไป บทว่า ปุพเพกตเหตุ ความว่า สกวาทีประสงค์จะโจทนาว่า “ถ้าสิ่งทั้งปวงนี้มาจากกรรม ก็ต้องมีเหตุที่ทำไว้ในปางก่อนเป็นเหตุ” จึงถามขึ้น, ปรวาทีกลัวจะเป็นปุพเพกตเหตุวาทะ จึงปฏิเสธ 784. Kammavipākatoti ‘‘yadi sabbamidaṃ kammato, yaṃ atītabhave pavattassa hetubhūtaṃ kammaṃ, tampi purimatare bhave kammatoti kammavipāko sampajjati, tena te sabbamidaṃ kammavipākato āpajjatī’’ti codetuṃ pucchati. Itaro bījato aṃkurasseva paccuppannapavattassa kammato nibbattiṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho tassāpi kammassa bījassa purimabījato viya purimakammato pavattattā paṭijānāti. Pāṇaṃ haneyyātiādi ‘‘yadi sabbaṃ kammavipākato, pāṇātipātādīni kammavipākeneva kareyyā’’ti codetuṃ vuttaṃ. Itaro dussīlyacetanāpi purimakammanibbattā ekena pariyāyena vipākoyevāti laddhiyā paṭijānāti. Atha naṃ ‘‘yadi te pāṇātipāto kammavipākato nibbattati, pāṇātipāto viya vipākopi saphalo āpajjatī’’ti codetuṃ saphaloti āha. Itaro pāṇātipātassa nirayasaṃvattanikādibhāvato saphalataṃ passanto paṭijānāti. Kammavipākassa pana idaṃ nāma phalanti vuttaṭṭhānaṃ apassanto paṭikkhipati. Adinnādānādīsupi eseva nayo. Gilānapaccayabhesajjaparikkhāro saphaloti deyyadhammavasena dānaphalaṃ pucchati. Kammunā vattatīti suttaṃ ‘‘natthi kamma’’nti akammavāditaṃ paṭikkhipitvā ‘‘atthi kamma’’nti kammavāditaṃ kammassakataṃ dīpeti. Na sabbasseva kammato nibbattiṃ, tasmā asādhakanti. 784. บทว่า กัมมวิปากโต ความว่า สกวาทีประสงค์จะโจทนาว่า “ถ้าสิ่งทั้งปวงนี้มาจากกรรม กรรมที่เป็นเหตุเป็นไปในภพก่อน แม้กรรมนั้นก็มาจากกรรมในภพก่อนๆ ขึ้นไปอีก จึงสำเร็จเป็นกรรมวิบาก ด้วยเหตุนั้น สิ่งทั้งปวงนี้ของท่านจึงเกิดจากกรรมวิบาก” จึงถามขึ้น ปรวาทีมุ่งหมายถึงการเกิดขึ้นจากกรรมที่เป็นไปในปัจจุบัน เหมือนหน่อเกิดจากพืช จึงปฏิเสธ เมื่อถูกถามครั้งที่สอง ก็ยอมรับ เพราะแม้พืชคือกรรมนั้น ก็เป็นไปจากกรรมก่อนๆ เหมือนมาจากพืชก่อนๆ คำว่า ปาณัง หเนยยะ เป็นต้น กล่าวเพื่อโจทนาว่า “ถ้าทุกสิ่งมาจากกรรมวิบาก ก็จะพึงทำปาณาติบาตเป็นต้นด้วยกรรมวิบากนั่นเอง” ปรวาทีมีลัทธิว่า แม้ทุสสิลยเจตนาก็เกิดจากกรรมในปางก่อน โดยปริยายหนึ่งจึงเป็นวิบากนั่นเอง จึงยอมรับ ลำดับนั้น สกวาทีประสงค์จะโจทนาเขาว่า “ถ้าปาณาติบาตของท่านเกิดขึ้นจากกรรมวิบาก วิบากก็ย่อมมีผลเหมือนปาณาติบาต” จึงกล่าวว่า สผโล (มีผลหรือ) ปรวาทีเห็นว่าปาณาติบาตมีผลเพราะเป็นไปเพื่อเกิดในนรกเป็นต้น จึงยอมรับ แต่เพราะไม่เห็นที่ที่กล่าวว่า นี้ชื่อว่าเป็นผลของกรรมวิบาก จึงปฏิเสธ แม้ในอทินนาทานเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ บทว่า คิลานปัจจยเภสัชชบริกขาโร สผโล เป็นการถามถึงผลของทานโดยนัยแห่งไทยธรรม พระสูตรว่า กัมมุนา วัตตติ ปฏิเสธอกัมมวาทะว่า “กรรมไม่มี” แล้วแสดงกรรมวาทะว่า “กรรมมี” และความเป็นผู้มีกรรมเป็นของตน ไม่ได้แสดงว่าทุกสิ่งทุกอย่างเกิดขึ้นจากกรรม เพราะฉะนั้น (พระสูตรนั้น) จึงอ้างเป็นหลักฐานไม่ได้ Sabbamidaṃ kammatotikathāvaṇṇanā. อรรถกถาสัพพมิทังกัมมโตติกถา 4. Indriyabaddhakathāvaṇṇanā 4. อรรถกถาอินทริยพัทธกถา 786-787. Idāni indriyabaddhakathā nāma hoti. Tattha duvidhaṃ dukkhaṃ – indriyabaddhaṃ, anindriyabaddhañca. Indriyabaddhaṃ dukkhavatthutāya dukkhaṃ, anindriyabaddhaṃ udayabbayapaṭipīḷanaṭṭhena ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti saṅgahitattā dukkhaṃ. Imaṃ vibhāgaṃ aggahetvā ‘‘yassa pariññāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati, taṃ indriyabaddhameva dukkhaṃ, na itara’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃ, tesaṃ itarassāpi dukkhabhāvaṃ dassetuṃ indriyabaddhaññevāti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yasmā bhagavatā ‘yadaniccaṃ taṃ dukkha’nti vuttaṃ, tasmā indriyabaddheneva tena aniccena bhavitabba’’nti codetuṃ indriyabaddhaññeva aniccantiādimāha. Nanu anindriyabaddhaṃ aniccanti nanu pathavīpabbatapāsāṇādi anindriyabaddhampi aniccanti attho. 786-787. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า อินทริยพัทธกถา ในกถานั้น ทุกข์มี 2 อย่าง คือ อินทริยพัทธทุกข์ (ทุกข์ที่เนื่องด้วยอินทรีย์) และอนินทริยพัทธทุกข์ (ทุกข์ที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์) อินทริยพัทธทุกข์ เป็นทุกข์เพราะเป็นวัตถุแห่งทุกข์, อนินทริยพัทธทุกข์ เป็นทุกข์เพราะถูกสงเคราะห์เข้าในคำว่า “สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์” โดยความหมายว่าถูกบีบคั้นด้วยความเกิดและความดับ พวกที่ไม่ถือเอาการจำแนกนี้ มีลัทธิว่า “ทุกข์ที่บุคคลอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเพื่อกำหนดรู้ทุกข์นั้น คืออินทริยพัทธทุกข์เท่านั้น ไม่ใช่ทุกข์อื่น” ได้แก่พวกเหตวาท, เพื่อแสดงความเป็นทุกข์แม้ของทุกข์อื่นแก่พวกนั้น สกวาทีจึงถามว่า “อินทริยพัทธังเยวะ (ทุกข์ที่เนื่องด้วยอินทรีย์เท่านั้นหรือ)” ปรวาทีจึงปฏิญญา ลำดับนั้น สกวาทีประสงค์จะโจทนาเขาว่า “เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์’ เพราะฉะนั้น สิ่งที่ไม่เที่ยงนั้นต้องเป็นอินทริยพัทธะเท่านั้น” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “อินทริยพัทธัญเญวะ อนิจจัง (สิ่งที่ไม่เที่ยงคือสิ่งที่เนื่องด้วยอินทรีย์เท่านั้นหรือ)” บทว่า นนุ อนินทริยพัทธัง อนิจจัง มีความว่า ก็สิ่งที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์ คือ แผ่นดิน ภูเขา ศิลา เป็นต้น ก็ไม่เที่ยงมิใช่หรือ 788. Na vattabbaṃ indriyabaddhaññeva dukkhanti pañhe āmantāti paṭiññā sakavādissa. Anindriyabaddhañhi dukkhadomanassānaṃ ārammaṇaṃ hoti. Uṇhakālasmiñhi aggi sītakāle ca vāto dukkhassa ārammaṇaṃ, niccampi bhogavināsādayo domanassassa. Tasmā vināpi aniccaṭṭhena anindriyabaddhaṃ dukkhanti vattabbaṃ. Kammakilesehi pana anibbattattā dukkhaṃ ariyasaccanti na vattabbaṃ, tathā maggena apariññeyyattā. Yasmā pana tiṇakaṭṭhādinirodho vā utubījādinirodho vā dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ nāma na hoti, tasmā indriyabaddhaṃ dukkhañceva ariyasaccañca, itaraṃ pana dukkhamevāti idaṃ nānattaṃ dassetuṃ paṭijānāti. Yathā indriyabaddhassātiādivacanaṃ indriyabaddhassa pariññāya brahmacariyavāsaṃ pariññātassa puna anuppattiṃ dīpeti. Tenevettha sakavādinā paṭikkhepo kato. ‘‘Yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti vacanena pana saṅgahitassa anindriyabaddhassa dukkhabhāvaṃ paṭisedhetuṃ na sakkāti, tasmā asādhakanti. 788. ในปัญหาว่า น วัตตัพพัง อินทริยพัทธัญเญวะ ทุกขัง (ไม่ควรกล่าวว่า ทุกข์ที่เนื่องด้วยอินทรีย์เท่านั้นเป็นทุกข์) สกวาทีปฏิญญาว่า “อามันตา (ใช่)” จริงอยู่ สิ่งที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์ย่อมเป็นอารมณ์ของทุกข์และโทมนัส ในฤดูร้อน ไฟก็เป็นอารมณ์ของทุกข์ ในฤดูหนาว ลมก็เป็นอารมณ์ของทุกข์ และความพินาศแห่งโภคะเป็นต้นก็เป็นอารมณ์ของโทมนัสเป็นนิตย์ เพราะฉะนั้น แม้เว้นจากความหมายว่าไม่เที่ยง ก็ควรกล่าวว่าสิ่งที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์เป็นทุกข์ แต่เพราะไม่ได้เกิดขึ้นจากกรรมและกิเลส จึงไม่ควรกล่าวว่าเป็นทุกขอริยสัจ และเพราะมรรคกำหนดรู้ไม่ได้ อีกอย่างหนึ่ง เพราะความดับแห่งหญ้าและไม้เป็นต้น หรือความดับแห่งอุตุและพืชเป็นต้น ไม่ชื่อว่าเป็นทุกขนิโรธอริยสัจ เพราะฉะนั้น สกวาทีจึงยอมรับเพื่อแสดงความแตกต่างนี้ว่า สิ่งที่เนื่องด้วยอินทรีย์เป็นทั้งทุกข์และเป็นอริยสัจ ส่วนสิ่งอื่นเป็นเพียงทุกข์เท่านั้น คำว่า ยถา อินทริยพัทธัสสะ เป็นต้น แสดงว่า การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อกำหนดรู้ทุกข์ที่เนื่องด้วยอินทรีย์ และเมื่อกำหนดรู้แล้ว ทุกข์นั้นย่อมไม่เกิดขึ้นอีก ด้วยเหตุนั้น สกวาทีจึงได้ทำการปฏิเสธในที่นี้ แต่ไม่อาจปฏิเสธความเป็นทุกข์ของสิ่งที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์ซึ่งสงเคราะห์เข้าด้วยคำว่า “สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์” ได้ เพราะฉะนั้น (คำของปรวาที) จึงอ้างเป็นหลักฐานไม่ได้ Indriyabaddhakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอินทริยพัทธกถา 5. Ṭhapetvā ariyamaggantikathāvaṇṇanā 5. อรรถกถาฐเปตวาอริยมัคคันติกถา 789-790. Idāni ṭhapetvā ariyamaggantikathā nāma hoti. Tattha ‘‘yasmā ariyamaggo ‘dukkhanirodhagāminipaṭipadā’ti vutto, tasmā ṭhapetvā ariyamaggaṃ avasesā saṅkhārā dukkhā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi evaṃ samudayassāpi dukkhabhāvo āpajjatī’’ti codetuṃ dukkhasamudayopīti āha. Itaro hetulakkhaṇaṃ sandhāya paṭikkhipati. Puna puṭṭho pavattapariyāpannabhāvaṃ sandhāya paṭijānāti. Tīṇevāti pañhesu suttavirodhabhayena paṭikkhipati, laddhivasena paṭijānāti. Sesamettha uttānatthamevāti. ๗๘๙-๗๙๐. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า ฐเปตฺวา อริยมคฺคนฺติกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดว่า "เพราะเหตุที่อริยมรรค พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่า 'ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา' ฉะนั้น สังขารที่เหลือ ยกเว้นอริยมรรคเสีย เป็นทุกข์" เหมือนอย่างลัทธิของพวกเหตุวาท; หมายถึงชนเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที, คำรับรองเป็นของปรวาที. ลำดับนั้น เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า "ถ้าอย่างนั้น แม้สมุทัยก็จะต้องเป็นทุกข์ด้วย" จึงกล่าวคำว่า ทุกฺขสมุทโยปิ. ปรวาทีหมายถึงลักษณะแห่งเหตุ จึงปฏิเสธ. ถูกถามอีกครั้ง หมายถึงความเป็นสิ่งที่นับเนื่องในวัฏฏะ จึงรับรอง. ในปัญหาทั้งหลายมีคำว่า ตีเณว เป็นต้น ปรวาทีปฏิเสธเพราะกลัวจะขัดกับพระสูตร, แต่รับรองตามลัทธิของตน. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ ตื้นทั้งนั้น. Ṭhapetvā ariyamaggantikathāvaṇṇanā. อรรถกถาฐเปตวาอริยมัคคันติกถา 6. Na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ paṭiggaṇhātītikathāvaṇṇanā 6. อรรถกถา น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ทกฺขิณํ ปฏิคฺคณฺหาตีติกถา 791-792. Idāni na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ paṭiggaṇhātītikathā nāma hoti. Tattha ‘‘paramatthato maggaphalāneva saṅgho, maggaphalehi añño saṅgho nāma natthi, maggaphalāni ca na kiñci paṭiggaṇhanti, tasmā na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ paṭiggaṇhātī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi mahāpuññavādīsaṅkhātānaṃ vetullakānaṃ; te sandhāya na vattabbanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi saṅgho na paṭiggaṇheyya, na naṃ satthā āhuneyyātiādīhi thomeyyā’’ti codetuṃ nanu saṅgho āhuneyyotiādimāha. Saṅghassa dānaṃ dentīti ‘‘ye te saṅghassa denti, te paṭiggāhakesu asati kassa dadeyyu’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. Āhutiṃ jātavedo vāti suttaṃ parasamayato āgataṃ. Tattha mahāmeghanti meghavuṭṭhiṃ sandhāya vuttaṃ. Vuṭṭhiñhi medanī paṭiggaṇhāti, na meghameva. Maggo paṭiggaṇhātīti ‘‘maggaphalāni saṅgho’’ti laddhiyā vadati, na ca maggaphalāneva saṅgho. Maggaphalapātubhāvaparisuddhe pana khandhe upādāya paññattā aṭṭha puggalā saṅgho, tasmā asādhakametanti. ๗๙๑-๗๙๒. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ทกฺขิณํ ปฏิคฺคณฺหาตีติกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดว่า "โดยปรมัตถ์แล้ว มรรคและผลเท่านั้นคือสงฆ์, สิ่งอื่นที่ชื่อว่าสงฆ์นอกจากมรรคและผลไม่มี, และมรรคและผลย่อมไม่รับอะไรเลย, ฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวว่าสงฆ์รับทักษิณา" เหมือนอย่างลัทธิของพวกไวตุลยกะที่เรียกกันว่ามหาปุญญวาทีในบัดนี้; หมายถึงชนเหล่านั้น คำถามว่า น วตฺตพฺพํ จึงเป็นของสกวาที, คำรับรองเป็นของปรวาที. ลำดับนั้น เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า "ถ้าสงฆ์ไม่รับ, พระศาสดาก็คงไม่ทรงสรรเสริญสงฆ์นั้นด้วยคำมีอาทิว่า อาหุเนยฺโย" จึงกล่าวคำมีอาทิว่า นนุ สงฺโฆ อาหุเนยฺโย. คำว่า สงฺฆสฺส ทานํ เทนฺติ กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการโจทนาว่า "ชนเหล่าใดให้ทานแก่สงฆ์, เมื่อไม่มีผู้รับ ชนเหล่านั้นจะพึงให้แก่ใคร". พระสูตรว่า อาหุตึ ชาตเวโท วา มาจากลัทธิอื่น. ในพระสูตรนั้น คำว่า มหาเมฆํ ท่านกล่าวหมายถึงฝนที่เกิดจากเมฆ. เพราะว่าแผ่นดินย่อมรับน้ำฝน, ไม่ใช่รับเมฆ. ปรวาทีกล่าวว่า มคฺโค ปฏิคฺคณฺหาติ ตามลัทธิของตนว่า "มรรคและผลคือสงฆ์", แต่มรรคและผลเท่านั้นหาใช่สงฆ์ไม่. แต่บุคคล ๘ จำพวกที่บัญญัติขึ้นโดยอาศัยขันธ์อันบริสุทธิ์ด้วยการปรากฏแห่งมรรคและผล ชื่อว่าสงฆ์, ฉะนั้น คำกล่าวนั้นจึงใช้เป็นเครื่องนำมาซึ่งความสำเร็จไม่ได้. Na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ paṭiggaṇhātītikathāvaṇṇanā. อรรถกถา น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ทกฺขิณํ ปฏิคฺคณฺหาตีติกถา 7. Na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ visodhetītikathāvaṇṇanā 7. อรรถกถา น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ทกฺขิณํ วิโสเธตีติกถา 793-794. Idāni na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ visodhetītikathā nāma hoti. Tattha ‘‘maggaphalāneva saṅgho nāma, na ca tāni dakkhiṇaṃ visodhetuṃ sakkonti, tasmā na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ visodhetī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi tesaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Āhuneyyotiādi ‘‘yadi saṅgho dakkhiṇaṃ visodhetuṃ na sakkuṇeyya, na naṃ satthā evaṃ thomeyyā’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. Visodhetīti mahapphalaṃ karoti. Saṅghasmiñhi appaṃ dinnaṃ bahu hoti, bahu dinnaṃ bahutaraṃ. Dakkhiṇeyyāti dakkhiṇārahā dakkhiṇāya anucchavikā, dakkhiṇaṃ visodhetuṃ samatthāti attho. Dakkhiṇaṃ ārādhentīti sampādenti, appamattikāyapi dakkhiṇāya mahantaṃ phalaṃ pāpuṇantīti attho. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayamevāti. ๗๙๓-๗๙๔. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ทกฺขิณํ วิโสเธตีติกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดว่า "มรรคและผลเท่านั้นชื่อว่าสงฆ์, และมรรคผลเหล่านั้นไม่สามารถทำทักษิณาให้บริสุทธิ์ได้, ฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวว่าสงฆ์ทำทักษิณาให้บริสุทธิ์" เหมือนอย่างลัทธิของชนเหล่านั้นนั่นแหละ; หมายถึงชนเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที, คำรับรองเป็นของปรวาที. คำมีอาทิว่า อาหุเนยฺโย กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า "ถ้าสงฆ์ไม่สามารถทำทักษิณาให้บริสุทธิ์ได้, พระศาสดาก็คงไม่ทรงสรรเสริญสงฆ์นั้นอย่างนี้". คำว่า วิโสเธติ หมายความว่า ย่อมทำให้มีผลมาก. เพราะว่า ของเพียงเล็กน้อยที่ถวายในสงฆ์ย่อมมีผลมาก, ของมากที่ถวายก็ย่อมมีผลมากยิ่งขึ้น. คำว่า ทกฺขิเณยฺยา หมายความว่า เป็นผู้ควรแก่ทักษิณา, เป็นผู้สมควรแก่ทักษิณา, สามารถทำทักษิณาให้บริสุทธิ์ได้. คำว่า ทกฺขิณํ อาราเธนฺติ หมายความว่า ย่อมให้สำเร็จ, คือ ย่อมให้บรรลุผลอันยิ่งใหญ่แม้ด้วยทักษิณาเพียงเล็กน้อย. เนื้อความที่เหลือ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว. Na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ visodhetītikathāvaṇṇanā. อรรถกถา น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ทกฺขิณํ วิโสเธตีติกถา 8. Na vattabbaṃ saṅgho bhuñjatītikathāvaṇṇanā 8. อรรถกถา น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ภุญฺชตีติกถา 795-796. Idāni na vattabbaṃ saṅgho bhuñjatītikathā nāma hoti. Tatrāpi ‘‘maggaphalāneva saṅgho nāma, na ca tāni kiñci bhuñjanti, tasmā na vattabbaṃ saṅgho bhuñjati, pivati, khādati, sāyatī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi tesaṃyeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi saṅgho na bhuñjeyya, saṅghabhattādikaraṇaṃ niratthakaṃ bhaveyyā’’ti codetuṃ nanu atthi keci saṅghabhattāni karontītiādimāha. Gaṇabhojanantiādi ‘‘yadi saṅgho na bhuñjeyya, kassa gaṇabhojanādīni siyu’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. Aṭṭha pānānīti idampi ‘‘yadi saṅgho na piveyya, kassetāni pānāni satthā anujāneyyā’’ti codanatthaṃ vuttaṃ. Sesamidhāpi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbanti. ๗๙๕-๗๙๖. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ภุญฺชตีติกถา. แม้ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดว่า "มรรคและผลเท่านั้นชื่อว่าสงฆ์, และมรรคผลเหล่านั้นไม่ได้ฉันอะไรเลย, ฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวว่าสงฆ์ฉัน, ดื่ม, เคี้ยว, ลิ้ม" เหมือนอย่างลัทธิของชนเหล่านั้นนั่นแหละ; หมายถึงชนเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที, คำรับรองเป็นของปรวาที. ลำดับนั้น เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า "ถ้าสงฆ์ไม่ฉัน, การทำสังฆภัตเป็นต้นก็จะไร้ประโยชน์" จึงกล่าวคำมีอาทิว่า นนุ อตฺถิ เกจิ สงฺฆภตฺตานิ กโรนฺติ. คำมีอาทิว่า คณโภชนํ กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการโจทนาว่า "ถ้าสงฆ์ไม่ฉัน, คณโภชนะเป็นต้นจะพึงมีแก่ใคร". แม้คำว่า อฏฺฐ ปานานิ นี้ ก็กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการโจทนาว่า "ถ้าสงฆ์ไม่ดื่ม, พระศาสดาจะพึงทรงอนุญาตน้ำปานะเหล่านี้แก่ใคร". แม้ในกถานี้ เนื้อความที่เหลือ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว. Na vattabbaṃ saṅgho bhuñjatītikathāvaṇṇanā. อรรถกถา น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ภุญฺชตีติกถา 9. Na vattabbaṃ saṅghassa dinnaṃ mahapphalantikathāvaṇṇanā 9. อรรถกถา น วตฺตพฺพํ สงฺฆสฺส ทินฺนํ มหปฺผลนฺติกถา 797-798. Idāni na vattabbaṃ saṅghassa dinnaṃ mahapphalantikathā nāma hoti. Tatrāpi ‘‘maggaphalāneva saṅgho nāma, na ca sakkā tesaṃ kiñci dātuṃ, na ca tehi paṭiggaṇhituṃ, nāpi tesaṃ dānena koci upakāro ijjhati, tasmā na vattabbaṃ saṅghassa dinnaṃ mahapphala’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi tesaṃyeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Āhuneyyotiādi ‘‘yadi saṅghassa dinnaṃ mahapphalaṃ na bhaveyya, na naṃ satthā evaṃ thomeyyā’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyātīti. ๗๙๗-๗๙๘. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า น วตฺตพฺพํ สงฺฆสฺส ทินฺนํ มหปฺผลนฺติกถา. แม้ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดว่า "มรรคและผลเท่านั้นชื่อว่าสงฆ์, และไม่อาจถวายอะไรแก่มรรคผลเหล่านั้นได้, และมรรคผลเหล่านั้นก็รับไม่ได้, ทั้งอุปการะอะไรก็ไม่สำเร็จด้วยทานที่ถวายแก่มรรคผลเหล่านั้น, ฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวว่าทานที่ถวายแก่สงฆ์มีผลมาก" เหมือนอย่างลัทธิของชนเหล่านั้นนั่นแหละ; หมายถึงชนเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที, คำรับรองเป็นของปรวาที. คำมีอาทิว่า อาหุเนยฺโย กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า "ถ้าทานที่ถวายแก่สงฆ์ไม่มีผลมาก, พระศาสดาก็คงไม่ทรงสรรเสริญสงฆ์นั้นอย่างนี้". เนื้อความที่เหลือ พึงนำออกไปตามบาลีนั้นเทียว. Na vattabbaṃ saṅghassa dinnaṃ mahapphalantikathāvaṇṇanā. อรรถกถา น วตฺตพฺพํ สงฺฆสฺส ทินฺนํ มหปฺผลนฺติกถา 10. Na vattabbaṃ buddhassa dinnaṃ mahapphalantikathāvaṇṇanā 10. อรรถกถา น วตฺตพฺพํ พุทฺธสฺส ทินฺนํ มหปฺผลนฺติกถา 799. Idāni na vattabbaṃ buddhassa dinnaṃ mahapphalantikathā nāma hoti. Tattha ‘‘buddho bhagavā na kiñci paribhuñjati, lokānuvattanatthaṃ pana paribhuñjamānaṃ viya attānaṃ dasseti, tasmā nirupakārattā na vattabbaṃ tasmiṃ dinnaṃ mahapphala’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi tesaṃyeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Dvipadānaṃ aggotiādi ‘‘manussadussīlepi dānaṃ sahassaguṇaṃ hoti, kimaṅgaṃ pana evarūpe aggapuggale’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti. 799. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า น วัตตพฺพํ พุทฺธสฺส ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ (ไม่ควรกล่าวว่า ทานที่ถวายแด่พระพุทธเจ้ามีผลมาก) ในกถานั้น ลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า “พระพุทธผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงบริโภคอะไรเลย แต่ทรงแสดงพระองค์ประหนึ่งว่าทรงบริโภคเพื่อทรงอนุวัตรตามโลก เพราะฉะนั้น เพราะเหตุที่ไม่มีอุปการะ จึงไม่ควรกล่าวว่า ทานที่ถวายแด่พระองค์มีผลมาก” เหมือนอย่างลัทธิของพวกเขานั่นเอง คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภถึงพวกเขาเหล่านั้น คำว่า ทฺวิปทานํ อคฺโค เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า “แม้ทานในมนุษย์ผู้ทุศีลก็ยังมีผลพันเท่า จะป่วยกล่าวไปไยในพระอัครบุคคลเช่นนี้เล่า” เนื้อความที่เหลือในกถานี้ พึงนำไปตามบาลีนั้นเทียว Na vattabbaṃ buddhassa dinnaṃ mahapphalantikathāvaṇṇanā. อรรถกถา น วัตตพฺพํ พุทฺธสฺส ทินฺนํ มหปฺผลนฺติกถา 11. Dakkhiṇāvisuddhikathāvaṇṇanā 11. อรรถกถาทักขิณาวิสุทธิกถา 800-801. Idāni dakkhiṇāvisuddhikathā nāma hoti. Tattha ‘‘yadi paṭiggāhakato dakkhiṇā visujjheyya, mahapphalā bhaveyya. Dāyakena dānaṃ dinnaṃ, paṭiggāhakena vipāko nibbattitoti añño aññassa kārako bhaveyya, paraṃkataṃ sukhadukkhaṃ āpajjeyya, añño kareyya, añño paṭisaṃvedeyya. Tasmā dāyakatova dānaṃ visujjhati, no paṭiggāhakato, dāyakasseva cittavisuddhi vipākadāyikā hotī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Āhuneyyātiādi ‘‘yadi paṭiggāhakato dānaṃ na visujjheyya, kimassa āhuneyyādibhāvo kareyyā’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. Añño aññassa kārakoti yadi dāyakassa dānacetanā paṭiggāhakena katā bhaveyya, yuttarūpaṃ siyā. Tassa pana dānacetanā parisuddhā paṭiggāhakasaṅkhātaṃ vatthuṃ paṭicca mahāvipākaṭṭhena visujjhati, tasmā acodanā esā ‘‘paṭiggāhakato dānaṃ visujjhatī’’ti. ๘๐๐-๘๐๑. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า ทักขิณาวิสุทธิกถา ในกถานั้น ลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า “ถ้าทักษิณาจะพึงบริสุทธิ์ได้เพราะปฏิคาหก ก็พึงมีผลมาก ทานอันทายกถวายแล้ว วิบากอันปฏิคาหกทำให้เกิดขึ้น ดังนี้ คนอื่นก็จะพึงเป็นผู้กระทำให้แก่คนอื่น พึงประสบสุขและทุกข์ที่ผู้อื่นทำ คนหนึ่งทำ อีกคนหนึ่งเสวยผล เพราะฉะนั้น ทานย่อมบริสุทธิ์ได้เพราะทายกเท่านั้น หาใช่เพราะปฏิคาหกไม่ ความบริสุทธิ์แห่งจิตของทายกเท่านั้นเป็นตัวให้วิบาก” เหมือนอย่างลัทธิของพวกอุตตราปถกะ คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภถึงพวกเขาเหล่านั้น คำว่า อาหุเนยฺโย เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า “ถ้าทานไม่พึงบริสุทธิ์ได้เพราะปฏิคาหก ความเป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นต้น ของปฏิคาหกนั้นจะทำอะไรได้” คำว่า อญฺโญ อญฺญสฺส การโก (คนอื่นเป็นผู้กระทำให้แก่คนอื่น) นั้น หากว่าทานเจตนาของทายกอันปฏิคาหกกระทำแล้ว ก็จะเป็นการสมควร แต่ทานเจตนาของทายกนั้นบริสุทธิ์แล้ว อาศัยวัตถุที่เรียกว่าปฏิคาหก ย่อมบริสุทธิ์ด้วยความเป็นวิบากใหญ่ เพราะฉะนั้น คำกล่าวว่า “ทานย่อมบริสุทธิ์ได้เพราะปฏิคาหก” นี้ จึงไม่ใช่เป็นคำโจทนา Dakkhiṇāvisuddhikathāvaṇṇanā. อรรถกถาทักขิณาวิสุทธิกถา Sattarasamo vaggo. วรรคที่ ๑๗ 18. Aṭṭhārasamavaggo 18. วรรคที่ ๑๘ 1. Manussalokakathāvaṇṇanā 1. อรรถกถามนุสสโลกกถา 802-803. Idāni manussalokakathā nāma hoti. Tattha ‘‘tathāgato loke, jāto loke saṃvaḍḍho, lokaṃ abhibhuyya viharati anupalitto lokenā’’ti (saṃ. ni. 3.94) suttaṃ ayoniso gahetvā ‘‘bhagavā tusitabhavane nibbatto tattheva vasati, na manussalokaṃ āgacchati, nimmitarūpamattakaṃ panettha dassetī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi vetullakānaṃyeva, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ puṭṭhokāsena ceva suttasādhanena ca saññāpetuṃ nanu atthītiādimāha. Loke jātoti paravādī tusitapuraṃ sandhāya vadati. Satthārā panetaṃ manussalokaññeva sandhāya lokaṃ vuttaṃ. Lokaṃ abhibhuyyāti paravādī manussalokaṃ abhibhavitvāti diṭṭhiyā vadati, satthā pana ārammaṇalokaṃ abhibhavitvā vihāsi. Anupalitto lokenāti paravādī manussalokena anupalittataṃva sandhāya vadati, satthā pana lokadhammesu kilesehi anupalitto vihāsi. Tasmā asādhakametanti. ๘๐๒-๘๐๓. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า มนุสสโลกกถา ในกถานั้น ลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอุบัติในดุสิตภพ ประทับอยู่ในที่นั้นเอง ไม่ได้เสด็จมาสู่มนุสสโลก ทรงแสดงเพียงรูปนิมิตในโลกนี้เท่านั้น” เพราะถือเอาพระสูตรว่า “ตถาคตอยู่ในโลก เกิดในโลก เติบโตในโลก ครอบงำโลกอยู่ ไม่แปดเปื้อนด้วยโลก” (สํ. นิ. ๓.๙๔) โดยไม่แยบคาย เหมือนอย่างลัทธิของพวกเวตุลลกะในบัดนี้ คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภถึงพวกเขาเหล่านั้น ลำดับนั้น สกวาทีได้กล่าวคำเป็นต้นว่า นนุ อตฺถิ เพื่อจะให้เขารู้แจ้งด้วยโอกาสที่ถามแล้วและด้วยการอ้างพระสูตร คำว่า โลเก ชาโต (เกิดในโลก) ปรวาทีกล่าวหมายถึงดุสิตบุรี แต่พระศาสดาตรัสคำว่า โลก โดยทรงหมายถึงมนุสสโลกนั่นเอง คำว่า โลกํ อภิภุยฺย (ครอบงำโลก) ปรวาทีกล่าวด้วยทิฐิว่า ครอบงำมนุสสโลก แต่พระศาสดาประทับอยู่โดยทรงครอบงำอารัมมณโลก คำว่า อนุปลิตฺโต โลเกน (ไม่แปดเปื้อนด้วยโลก) ปรวาทีกล่าวหมายถึงความไม่แปดเปื้อนด้วยมนุสสโลกนั่นเอง แต่พระศาสดาประทับอยู่โดยไม่ทรงแปดเปื้อนด้วยกิเลสในโลกธรรมทั้งหลาย เพราะฉะนั้น คำนี้จึงไม่เป็นเครื่องยืนยัน Manussalokakathāvaṇṇanā. อรรถกถามนุสสโลกกถา 2. Dhammadesanākathāvaṇṇanā 2. อรรถกถาธัมมเทสนากถา 804-806. Idāni dhammadesanākathā nāma hoti. Tattha ‘‘tusitapure ṭhito bhagavā dhammadesanatthāya abhinimmitaṃ pesesi, tena ceva tassa ca desanaṃ sampaṭicchitvā āyasmatā ānandena dhammo desito, na buddhena bhagavatā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi vetullakānaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi tena dhammo desito, sveva satthā bhaveyyā’’ti codetuṃ abhinimmito jinotiādimāha. Itaro tathā asampaṭicchanto paṭikkhipati. Sesamettha uttānatthamevāti. ๘๐๔-๘๐๖. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า ธัมมเทสนากถา ในกถานั้น ลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในดุสิตบุรี ทรงส่งพระพุทธนิมิตไปเพื่อแสดงธรรม พระธรรมอันพระอานนท์ผู้มีอายุแสดงแล้ว โดยรับคำสอนจากพระพุทธนิมิตนั้นและจากพระองค์นั้นเอง หาใช่พระพุทธผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไม่” เหมือนอย่างลัทธิของพวกเวตุลลกะนั่นเอง คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภถึงพวกเขาเหล่านั้น ลำดับนั้น สกวาทีได้กล่าวคำเป็นต้นว่า อภินิมฺมิโต ชิโน เพื่อจะโจทนาเขาว่า “ถ้าพระธรรมอันพระพุทธนิมิตนั้นแสดงแล้ว พระพุทธนิมิตนั้นเองก็พึงเป็นพระศาสดา” ฝ่ายปรวาทีไม่ยอมรับเช่นนั้น จึงปฏิเสธ เนื้อความที่เหลือในกถานี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น Dhammadesanākathāvaṇṇanā. อรรถกถาธัมมเทสนากถา 3. Karuṇākathāvaṇṇanā 3. อรรถกถากรุณากถา 807-808. Idāni karuṇākathā nāma hoti. Tattha piyāyitānaṃ vatthūnaṃ vipattiyā sarāgānaṃ rāgavasena karuṇāpatirūpikaṃ pavattiṃ disvā ‘‘rāgova karuṇā nāma, so ca bhagavato natthi, tasmā natthi buddhassa bhagavato karuṇā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘karuṇā nāmesā nikkilesatāya ceva sattārammaṇatāya ca cetovimuttitāya ca ekādasānisaṃsatāya ca mettādīhi samānajātikā, tasmā yadi bhagavato karuṇā natthi, mettādayopissa na siyu’’nti codanatthaṃ natthi buddhassa bhagavato mettātiādimāha. Ākāruṇikoti pañhe tathārūpaṃ vohāraṃ apassanto paṭikkhipati. Sesamettha uttānatthamevāti. ๘๐๗-๘๐๘. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า กรุณากถา ในกถานั้น ลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า “ราคะนั่นแหละชื่อว่ากรุณา และราคะนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่มี เพราะฉะนั้น พระพุทธผู้มีพระภาคเจ้าจึงไม่มีกรุณา” เพราะเห็นความเป็นไปอันเป็นปฏิรูปแห่งกรุณาด้วยอำนาจแห่งราคะของบุคคลผู้มีราคะ ในเพราะความวิบัติแห่งวัตถุอันเป็นที่รัก เหมือนอย่างลัทธิของพวกอุตตราปถกะ คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภถึงพวกเขาเหล่านั้น ลำดับนั้น สกวาทีได้กล่าวคำเป็นต้นว่า นตฺถิ พุทฺธสฺส ภควโต เมตฺตา เพื่อจะโจทนาเขาว่า “กรุณานี้เป็นชาติเดียวกันกับเมตตาเป็นต้น เพราะเป็นธรรมปราศจากกิเลส มีสัตว์เป็นอารมณ์ เป็นเจโตวิมุตติ และมีอานิสงส์ ๑๑ ประการ เพราะฉะนั้น ถ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่มีกรุณา แม้เมตตาเป็นต้นของพระองค์ก็พึงไม่มี” ปรวาทีไม่เห็นโวหารเช่นนั้นในปัญหาว่า อการุณิโก (พระองค์ไม่มีกรุณาหรือ) จึงปฏิเสธ เนื้อความที่เหลือในกถานี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น Karuṇākathāvaṇṇanā. อรรถกถากรุณากถา 4. Gandhajātakathāvaṇṇanā 4. อรรถกถาคันธชาตกถา 809. Idāni gandhajātakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ buddhe bhagavati ayoniso pemavasena ‘‘bhagavato uccārapassāvo aññe gandhajāte ativiya adhigaṇhāti, natthi tato ca sugandhataraṃ gandhajāta’’nti laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ andhakānañceva uttarāpathakānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti. 809. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า คันธชาตกถา ในกถานั้น ลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า “อุจจาระและปัสสาวะของพระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมยิ่งกว่าของหอมชนิดอื่นอย่างยิ่ง ของหอมที่หอมยิ่งกว่านั้นไม่มี” ด้วยอำนาจความรักในพระพุทธผู้มีพระภาคเจ้าโดยไม่แยบคาย เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะและพวกอุตตราปถกะบางพวก คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภถึงพวกเขาเหล่านั้น เนื้อความที่เหลือในกถานี้ พึงนำไปตามบาลีนั้นเทียว Gandhajātakathāvaṇṇanā. อรรถกถาคันธชาตกถา 5. Ekamaggakathāvaṇṇanā 5. อรรถกถาเอกมัคคกถา 810-811. Idāni ekamaggakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ buddhe bhagavati ayoniso pemavaseneva ‘‘bhagavā sotāpanno hutvā sakadāgāmī, sakadāgāmī hutvā anāgāmī, anāgāmī hutvā arahattaṃ sacchākāsi, ekeneva pana ariyamaggena cattāri phalāni sacchākāsī’’ti laddhi, seyyathāpi tesaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ catūhi phalehi saddhiṃ uppannānaṃ catunnaṃ phassādīnaṃ ekato samodhānavasena codetuṃ catunnaṃ phassānantiādimāha. Sotāpattimaggenātiādi ‘‘kataramaggena sacchikarotī’’ti pucchanatthaṃ vuttaṃ. Arahattamaggenāti ca vutte tena sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ pahānābhāvavasena codeti. Bhagavā sotāpannoti buddhabhūtassa sotāpannabhāvo natthīti paṭikkhipati. Parato pañhadvayepi eseva nayo. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti. ๘๑๐-๘๑๑. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่าเอกมรรคกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดผู้มีความเชื่อในพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าด้วยอำนาจความรักโดยไม่แยบคายว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นพระโสดาบันแล้วจึงเป็นพระสกทาคามี, ทรงเป็นพระสกทาคามีแล้วจึงเป็นพระอนาคามี, ทรงเป็นพระอนาคามีแล้วจึงทรงกระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัต, แต่ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งผล ๔ ด้วยอริยมรรคอันเดียวเท่านั้น’ เหมือนอย่างลัทธิของชนเหล่านั้นเอง, ปุจฉาของสกวาที ปฏิญญาของปรวาที ปรารภชนเหล่านั้น. ลำดับนั้น สกวาทีเพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นด้วยสามารถแห่งการประชุมกันเป็นอันเดียวซึ่งผัสสะเป็นต้น ๔ อย่างที่เกิดขึ้นพร้อมกับผล ๔ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า จตุนฺนํ ผสฺสานํ. คำมีอาทิว่า โสตาปตฺติมคฺเคน ท่านกล่าวเพื่อต้องการจะถามว่า ‘ย่อมกระทำให้แจ้งด้วยมรรคไหน’. และเมื่อปรวาทีกล่าวว่า ‘ด้วยอรหัตตมรรค’ สกวาทีก็โจทนาด้วยเหตุที่สักกายทิฏฐิเป็นต้นยังไม่ได้ละ. สกวาทีปฏิเสธว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นพระโสดาบัน’ เพราะความเป็นพระโสดาบันของผู้เป็นพระพุทธเจ้าแล้วย่อมไม่มี. แม้ในปัญหา ๒ ข้อต่อไป ก็นัยนี้แหละ. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ พึงนำไปตามบาลีนั้นเทียว. Ekamaggakathāvaṇṇanā. อรรถกถาเอกมรรคกถา 6. Jhānasaṅkantikathāvaṇṇanā 6. อรรถกถาฌานสังกนติกถา 813-816. Idāni jhānasaṅkantikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, vitakkavicārānaṃ vūpasamā dutiyaṃ jhānaṃ, tatiyaṃ jhānaṃ, catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (saṃ. ni. 5.923-934) imaṃ paṭipāṭidesanaṃ nissāya ‘‘tassa tassa jhānassa upacārappavattiṃ vināva jhānā jhānaṃ saṅkamatī’’ti laddhi, seyyathāpi mahisāsakānañceva ekaccānañca andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te dutiyajjhānūpacāraṃ appatvā uppaṭipāṭiyā paṭhamajjhānā dutiyajjhānameva saṅkamati, paṭhamato tatiyaṃ, dutiyato catutthampi saṅkameyyā’’ti codetuṃ paṭhamā jhānātiādimāha. Yā paṭhamassātiādi ‘‘yadi paṭhamato anantaraṃ dutiyaṃ, dutiyādīhi vā tatiyādīni samāpajjati, ekāvajjanena samāpajjeyyā’’ti codanatthaṃ vuttaṃ. Kāme ādīnavatoti paṭhamaṃ kāme ādīnavato manasi karoto pacchā uppajjati. Jhānakkhaṇe panesa nimittameva manasi karoti. Taññeva paṭhamanti ‘‘yadi purimajavanato pacchimajavanaṃ viya anantaraṃ uppajjeyya, ṭhapetvā purimapacchimabhāvaṃ lakkhaṇato taññeva taṃ bhaveyyā’’ti codetuṃ pucchati. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo. Vivicceva kāmehītiādīhi paṭipāṭiyā jhānānaṃ desitabhāvaṃ dīpeti, na anantaruppattiṃ, tasmā asādhakanti. ๘๑๓-๘๑๖. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่าฌานสังกนติกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดผู้อาศัยเทศนาตามลำดับนี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม... เข้าปฐมฌานอยู่, เพราะวิตกวิจารสงบไป... เข้าทุติยฌาน... ตติยฌาน... จตุตถฌานอยู่’ (สํ. นิ. ๕.๙๒๓-๙๓๔) แล้วมีความเห็นว่า ‘ย่อมก้าวจากฌานไปสู่ฌานได้โดยไม่ต้องมีความเป็นไปแห่งอุปจาระของฌานนั้นๆ’ เหมือนอย่างลัทธิของพวกมหิสาสกะและพวกอันธกะบางพวก, ปุจฉาของสกวาที ปฏิญญาของปรวาที ปรารภชนเหล่านั้น. ลำดับนั้น สกวาทีเพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า ‘ถ้าภิกษุของท่านยังไม่ถึงอุปจาระแห่งทุติยฌาน ก้าวจากปฐมฌานไปสู่ทุติยฌานได้เลยโดยผิดลำดับ, ก็พึงก้าวจากปฐมฌานไปสู่ตติยฌาน, จากทุติยฌานไปสู่จตุตถฌานได้เช่นกัน’ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ปฐมา ฌานา. คำมีอาทิว่า ยา ปฐมสฺส ท่านกล่าวเพื่อต้องการจะโจทนาว่า ‘ถ้าเข้าทุติยฌานต่อจากปฐมฌาน หรือเข้าตติยฌานเป็นต้นต่อจากทุติยฌานเป็นต้นได้, ก็พึงเข้าได้ด้วยอาวัชชนะเดียว’. (ฌาน) ย่อมเกิดขึ้นภายหลังแก่ผู้มนสิการโทษในกามทั้งหลายก่อน. แต่ในขณะแห่งฌาน ภิกษุนี้ย่อมมนสิการเฉพาะนิมิตเท่านั้น. สกวาทีถามเพื่อจะโจทนาว่า ‘ถ้าฌานหลังพึงเกิดขึ้นติดต่อกันเหมือนชวนะดวงหลังเกิดต่อจากชวนะดวงก่อน, ฌานหลังนั้นก็พึงเป็นฌานนั้นนั่นเองโดยลักษณะ เว้นไว้แต่ภาวะที่เป็นดวงก่อนและดวงหลัง’. พึงทราบเนื้อความในที่ทุกแห่งด้วยอุบายนี้. ด้วยบทมีอาทิว่า วิวิจฺเจว กาเมหิ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงภาวะที่ฌานทั้งหลายถูกแสดงไว้โดยลำดับ, ไม่ได้ทรงแสดงการเกิดขึ้นติดต่อกัน, เพราะฉะนั้น (คำกล่าวของปรวาที) จึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้. Jhānasaṅkantikathāvaṇṇanā. อรรถกถาฌานสังกนติกถา 7. Jhānantarikakathāvaṇṇanā 7. อรรถกถาฌานันตริกถา 817-818. Idāni jhānantarikakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ samaye ‘‘pañcakanaye pañca jhānāni vibhattāni, kevalaṃ tayo samādhī uddiṭṭhā’’ti avitakkavicāramattassa samādhino okāsaṃ ajānantānaṃ ‘‘paṭhamassa ca dutiyassa ca jhānassa antare jhānantarikā nāma esā’’ti laddhi, seyyathāpi sammitiyānañceva ekaccānañca andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘jhānampi cetasikā dhammā, phassādayopi, tasmā yadi jhānantarikā nāma bhaveyya, phassantarikādīhipi bhavitabba’’nti codanatthaṃ atthi phassantarikātiādimāha. ๘๑๗-๘๑๘. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่าฌานันตริกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดผู้ไม่ทราบโอกาสของสมาธิที่เป็นเพียงอวิตักกวิจารมัตตะ ในสมัยที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ในปัญจกนัย ฌาน ๕ ถูกจำแนกไว้, แต่สมาธิเพียง ๓ อย่างเท่านั้นที่ถูกแสดงไว้’ แล้วมีความเห็นว่า ‘นี้ชื่อว่าฌานันตริกา ในระหว่างปฐมฌานและทุติยฌาน’ เหมือนอย่างลัทธิของพวกสัมมิติยะและพวกอันธกะบางพวก, ปุจฉาของสกวาที ปฏิญญาของปรวาที ปรารภชนเหล่านั้น. ลำดับนั้น สกวาทีเพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า ‘แม้ฌานก็เป็นเจตสิกธรรม, แม้ผัสสะเป็นต้นก็เป็นเจตสิกธรรม, เพราะฉะนั้น ถ้าฌานันตริกาพึงมี, ผัสสันตริกาเป็นต้นก็พึงมีด้วย’ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า อตฺถิ ผสฺสนฺตริกา. Dutiyassa ca jhānassāti ‘‘yadi jhānantarikā nāma bhaveyya, dutiyatatiyādīnipi jhānāneva, tesampi antarikāya bhavitabba’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. So kevalaṃ laddhiyā abhāvena paṭikkhipati ceva paṭijānāti ca. Paṭhamassa cāti puṭṭho laddhivasena paṭijānāti. คำว่า ทุติยสฺส จ ฌานสฺส ท่านกล่าวเพื่อต้องการจะโจทนาว่า ‘ถ้าฌานันตริกาพึงมี, แม้ทุติยฌาน ตติยฌานเป็นต้นก็เป็นฌานเหมือนกัน, อันตริกาของฌานเหล่านั้นก็พึงมีด้วย’. ปรวาทีนั้นปฏิเสธบ้าง ยอมรับบ้าง เพียงเพราะไม่มีลัทธิ (ในข้อนั้นๆ). เมื่อถูกถามว่า ปฐมสฺส จ... ปรวาทียอมรับด้วยอำนาจแห่งลัทธิ. 819. Savitakko savicārotiādi ‘‘tiṇṇampi samādhīnaṃ samādhibhāve samāne avitakko vicāramattova samādhi jhānantariko, na itaroti ko ettha visesahetū’’ti codanatthaṃ vuttaṃ. 819. คำมีอาทิว่า สวิตกฺโก สวิจาโร ท่านกล่าวเพื่อต้องการจะโจทนาว่า ‘เมื่อความเป็นสมาธิของสมาธิทั้ง ๓ อย่างเสมอกัน, เหตุพิเศษอะไรในข้อนี้ที่ว่า สมาธิที่เป็นเพียงอวิตักกวิจารมัตตะเท่านั้นเป็นฌานันตริกะ, สมาธิอื่นไม่เป็น’. 820-822. Dvinnaṃ jhānānaṃ paṭuppannānanti paṭhamadutiyāni sandhāya pucchati. Itaro ‘‘tesaṃ paccuppannānaṃyeva antare avitakko vicāramatto samādhi jhānantariko nāma hotī’’ti laddhiyā paṭijānāti. Paṭhamaṃ jhānaṃ niruddhanti puṭṭho tiṇṇaṃ ekakkhaṇe pavatti na yuttāti paṭijānāti. Avitakko vicāramatto samādhi paṭhamaṃ jhānanti catukkanayavasena pucchati. Sakavādī tasmiṃ naye tassa abhāvā paṭikkhipati. Nanu tayo samādhīti etthāyamadhippāyo – yathā tesu tīsu samādhīsu dve samādhī jhānāneva, na jhānantarikā, evaṃ itarenapi jhāneneva bhavitabbaṃ, na jhānantarikāyāti. ๘๒๐-๘๒๒. สกวาทีถามโดยปรารภปฐมฌานและทุติยฌานว่า ทฺวินฺนํ ฌานานํ ปจฺจุปฺปนฺนานํ. ปรวาทียอมรับตามลัทธิว่า ‘ในระหว่างฌานทั้งสองที่เกิดขึ้นเป็นปัจจุบันนั่นแหละ สมาธิที่เป็นเพียงอวิตักกวิจารมัตตะ ชื่อว่าฌานันตริกะ’. เมื่อถูกถามว่า ปฐมํ ฌานํ นรุทฺธํ ปรวาทียอมรับว่า ความเป็นไปของธรรม ๓ อย่างในขณะเดียวกันไม่สมควร. สกวาทีถามด้วยอำนาจแห่งจตุกกนัยว่า ‘อวิตักกวิจารมัตตสมาธิเป็นปฐมฌานหรือ’. สกวาทีปฏิเสธเพราะสมาธินั้นไม่มีในนัยนั้น. ในคำว่า นนุ ตโย สมาธี นี้มีอธิบายดังนี้ – ในสมาธิ ๓ อย่างนั้น สมาธิ ๒ อย่างเป็นฌานนั่นเอง ไม่ใช่ฌานันตริกา ฉันใด, แม้สมาธิที่เหลือก็พึงเป็นฌานเหมือนกัน ไม่ใช่ฌานันตริกา ฉันนั้น. Jhānantarikakathāvaṇṇanā. อรรถกถาฌานันตริกถา 8. Samāpanno saddaṃ suṇātītikathāvaṇṇanā 8. อรรถกถาสมาปันโน สัททัง สุณาตีติกถา 823-825. Idāni samāpanno saddaṃ suṇātītikathā nāma hoti. Tattha ‘‘yasmā paṭhamassa jhānassa saddo kaṇḍako vutto bhagavatā, yadi ca samāpanno taṃ na suṇeyya, kathaṃ kaṇḍako siyā. Tasmā samāpanno saddaṃ, suṇātī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Cakkhunā rūpaṃ passatītiādi ‘‘samāpannassa tāva pañcadvārappavattaṃ natthi, tasmiṃ asati yadi so saddaṃ suṇeyya, rūpampi passeyyā’’ti codanatthaṃ vuttaṃ. Saddo kaṇḍakoti vikkhepakarattā vuttaṃ. Oḷārikena hi saddena sote ghaṭṭite paṭhamajjhānato vuṭṭhānaṃ hoti, tenetaṃ vuttaṃ, tasmā asādhakaṃ. Dutiyassa jhānassātiādi ‘‘yathā aññopi kaṇḍako antosamāpattiyaṃ natthi, evaṃ saddassavanampī’’ti bodhanatthaṃ vuttaṃ, taṃ sabbaṃ uttānatthamevāti. ๘๒๓-๘๒๕. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า ผู้เข้าสมาบัติย่อมได้ยินเสียง. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด เช่นพวกปุพพเสลิยะ มีอยู่ว่า "เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า เสียงเป็นหนามแก่ปฐมฌาน ถ้าผู้เข้าสมาบัติไม่ได้ยินเสียงนั้น เสียงจะเป็นหนามได้อย่างไร เพราะฉะนั้น ผู้เข้าสมาบัติย่อมได้ยินเสียง" ท่านหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที คำตอบเป็นของปรวาที. คำว่า "ย่อมเห็นรูปด้วยจักษุ" เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อทักท้วงว่า "ก็ความเป็นไปทางปัญจทวารของผู้เข้าสมาบัติย่อมไม่มี เมื่อความเป็นไปนั้นไม่มีอยู่ ถ้าผู้นั้นพึงได้ยินเสียง ก็พึงเห็นรูปด้วย". ที่ตรัสว่า เสียงเป็นหนาม เพราะเป็นตัวทำให้ฟุ้งซ่าน. จริงอยู่ เมื่อเสียงหยาบกระทบโสตะ ย่อมมีการออกจากปฐมฌาน เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสอย่างนี้ เพราะฉะนั้น คำนั้นจึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้. คำว่า "แห่งทุติยฌาน" เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อชี้แจงว่า "หนามแม้อย่างอื่นไม่มีในภายในสมาบัติฉันใด แม้การได้ยินเสียงก็ไม่มีฉันนั้น" ทั้งหมดนั้นมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. Samāpanno saddaṃ suṇātītikathāvaṇṇanā. อรรถกถาว่าด้วยผู้เข้าสมาบัติย่อมได้ยินเสียง. 9. Cakkhunārūpaṃpassatītikathāvaṇṇanā 9. อรรถกถาว่าด้วยการเห็นรูปด้วยจักษุ 826-827. Idāni cakkhunā rūpaṃ passatītikathā nāma hoti. Tattha ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā’’ti vacanaṃ nissāya ‘‘pasādacakkhumeva rūpaṃ passatī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi cakkhunā rūpaṃ passeyya, rūpena rūpaṃ passeyyātī’’ti codetuṃ rūpena rūpaṃ passatīti āha. Itaro rūpāyatanaṃ sandhāya paṭikkhipitvā puna puṭṭho cakkhumeva sandhāya paṭijānāti. Paṭivijānātīti ettha ayamadhippāyo – passatīti hi mayaṃ paṭijānanaṃ sandhāya pucchāma, na cakkhūpasaṃhāramattaṃ. Tasmā vadehi tāva ‘‘kiṃ te cakkhumā rūpena rūpaṃ paṭivijānātī’’ti. Itaro purimanayeneva paṭikkhipati ceva paṭijānāti ca. Atha naṃ ‘‘evaṃ sante rūpaṃ manoviññāṇaṃ āpajjati, tañhi paṭivijānāti nāmā’’ti codetuṃ rūpaṃ manoviññāṇanti āha. Itaro lesaṃ alabhanto paṭikkhipateva. Atthi cakkhussa āvaṭṭanātiādi ‘‘yadi cakkhu paṭivijānanaṭṭhena passati, cakkhuviññāṇassa viya tassāpi āvajjanāya bhavitabba’’nti codetuṃ pucchati. Itaro yasmā na āvajjanapaṭibaddhaṃ cakkhu, na taṃ āvajjanānantaraṃ uppajjati, tasmā na hevanti paṭikkhipati. Sotena saddantiādīsupi eseva nayo. Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ passatīti sasambhārakathānayena vuttaṃ. Yathā hi usunā vijjhantopi ‘‘dhanunā vijjhatī’’ti vuccati, evaṃ cakkhuviññāṇena passantopi ‘‘cakkhunā passatī’’ti vutto, tasmā asādhakametaṃ. Sesesupi eseva nayopi. ๘๒๖-๘๒๗. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า ย่อมเห็นรูปด้วยจักษุ. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด เช่นพวกมหาสังฆิกะ อาศัยคำว่า "เห็นรูปด้วยจักษุ" จึงมีลัทธิว่า "ประสาทจักษุเท่านั้นย่อมเห็นรูป" ท่านหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที คำตอบเป็นของปรวาที. ลำดับนั้น ท่านกล่าวว่า "ย่อมเห็นรูปด้วยรูป" เพื่อทักท้วงปรวาทีนั้นว่า "ถ้าพึงเห็นรูปด้วยจักษุ ก็พึงเห็นรูปด้วยรูป". ปรวาทีหมายถึงรูปายตนะแล้วปฏิเสธ แต่เมื่อถูกถามอีก ก็หมายถึงจักษุแล้วยอมรับ. ในคำว่า "ย่อมรู้แจ้ง" นี้ มีอธิบายว่า - เราถามโดยหมายถึงการยอมรับว่า "ย่อมเห็น" มิใช่เพียงการนำจักษุเข้าไปใกล้เท่านั้น. เพราะฉะนั้น ท่านจงกล่าวมาก่อนว่า "จักษุของท่านย่อมรู้แจ้งรูปด้วยรูปหรือ". ปรวาทีปฏิเสธและยอมรับตามนัยก่อนนั่นเอง. ลำดับนั้น ท่านกล่าวว่า "รูปเป็นมโนวิญญาณ" เพื่อทักท้วงปรวาทีนั้นว่า "เมื่อเป็นเช่นนั้น รูปก็กลายเป็นมโนวิญญาณไป เพราะมโนวิญญาณนั้นชื่อว่าย่อมรู้แจ้ง". ปรวาทีเมื่อไม่เห็นช่องทาง ก็ปฏิเสธอย่างเดียว. คำว่า "การอาวัชชนะของจักษุมีอยู่หรือ" เป็นต้น ท่านถามเพื่อทักท้วงว่า "ถ้าจักษุเห็นโดยความหมายว่ารู้แจ้ง ก็พึงมีการอาวัชชนะของจักษุนั้นเหมือนของจักษุวิญญาณ". ปรวาทีปฏิเสธว่า "ไม่มี" เพราะจักษุไม่เนื่องด้วยอาวัชชนะ และจักษุนั้นไม่ได้เกิดขึ้นในลำดับแห่งอาวัชชนะ. แม้ในคำว่า "ด้วยโสตะ (ย่อมได้ยิน) เสียง" เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. คำว่า "ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเห็นรูปด้วยจักษุ" ท่านกล่าวโดยนัยแห่งสสัมภารกถา (กล่าวรวมส่วนประกอบ). เปรียบเหมือนผู้ที่ยิงด้วยลูกศร ก็ยังถูกเรียกว่า "ยิงด้วยธนู" ฉันใด แม้ผู้ที่เห็นด้วยจักษุวิญญาณ ก็ถูกเรียกว่า "เห็นด้วยจักษุ" ฉันนั้น เพราะฉะนั้น คำนี้จึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้. แม้ในข้อที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. Cakkhunā rūpaṃ passatītikathāvaṇṇanā. อรรถกถาว่าด้วยการเห็นรูปด้วยจักษุ. Aṭṭhārasamo vaggo. วรรคที่ ๑๘. 19. Ekūnavīsatimavaggo 19. วรรคที่ ๑๙ 1. Kilesapajahanakathāvaṇṇanā 1. อรรถกถาว่าด้วยการละกิเลส 828-831. Idāni kilesapajahanakathā nāma hoti. Tattha ‘‘yasmā kilesapahānaṃ nāma atthi, pahīnakilesassa ca atītāpi kilesā pahīnāva honti, anāgatāpi, paccuppannāpi, tasmā atītepi kilese pajahati, anāgatepi, paccuppannepī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ; te sandhāya atītetiādipucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyāti. Natthi kilese jahatīti imasmiṃ pana paravādissa pañhe yasmā kacavaraṃ pajahantassa kacavare chaḍḍanavāyāmo viya kilese pajahantassa na atītādibhedesu kilesesu vāyāmo atthi, nibbānārammaṇe pana ariyamagge pavattite kilesā anuppannāyeva nuppajjantīti pahīnā nāma honti, tasmā na hevanti paṭikkhipati. Tena hi atīte kilese pajahatītiādi pana yasmā ‘‘natthi kilesapajahanā’’ti na vattabbaṃ, tasmā atītādibhede pajahatīti chalena vuttaṃ. ๘๒๘-๘๓๑. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า การละกิเลส. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด เช่นพวกอุตตราปถกะบางพวก มีอยู่ว่า "เพราะเหตุที่การละกิเลสมีอยู่ และกิเลสทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ของผู้มีกิเลสอันละได้แล้ว ย่อมเป็นอันละได้แล้วทั้งสิ้น เพราะฉะนั้น เขาย่อมละกิเลสทั้งในอดีต ในอนาคต และในปัจจุบัน" ท่านหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามว่า "ในอดีต" เป็นต้น จึงเป็นของสกวาที คำตอบเป็นของปรวาที. ส่วนที่เหลือ พึงนำไปตามบาลีเดิม. แต่ในปัญหานี้ของปรวาทีที่ว่า "ไม่มีการละกิเลส" นั้น ปรวาทีปฏิเสธว่า "ไม่มี" เพราะว่า ผู้ละกิเลสไม่มีความพยายามในกิเลสที่เป็นอดีตเป็นต้น เหมือนผู้ทิ้งขยะมีความพยายามในการทิ้งขยะ แต่เมื่ออริยมรรคมีนิพพานเป็นอารมณ์เกิดขึ้น กิเลสทั้งหลายที่ยังไม่เกิดก็ย่อมไม่เกิดขึ้นอีก จึงชื่อว่าละได้แล้ว. แต่คำว่า "ถ้าเช่นนั้น ย่อมละกิเลสในอดีต" เป็นต้นนั้น ท่านกล่าวโดยใช้เลศ (อุบาย) เพราะไม่ควรกล่าวว่า "ไม่มีการละกิเลส". Kilesapajahanakathāvaṇṇanā. อรรถกถาว่าด้วยการละกิเลส. 2. Suññatakathāvaṇṇanā 2. อรรถกถาว่าด้วยสุญญตา 832. Idāni suññatakathā nāma hoti. Tattha suññatāti dve suññatā khandhānañca anattalakkhaṇaṃ nibbānañca. Tesu anattalakkhaṇaṃ tāva ekaccaṃ ekena pariyāyena siyā saṅkhārakkhandhapariyāpannaṃ, nibbānaṃ, apariyāpannameva. Imaṃ pana vibhāgaṃ aggahetvā ‘‘suññatā saṅkhārakkhandhapariyāpannā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Animittanti sabbanimittarahitaṃ nibbānaṃ. ‘‘Appaṇihito’’tipi tasseva nāmaṃ. Kasmā panetaṃ ābhatanti? Avibhajjavādīvāde dosāropanatthaṃ. Yassa hi avibhajitvā ‘‘ekadeseneva suññatā saṅkhārakkhandhapariyāpannā’’ti laddhi, tassa nibbānampi saṅkhārakkhandhapariyāpannanti āpajjati. Imassa dosassāropanatthaṃ ‘‘animittaṃ appaṇihita’’nti ābhataṃ. Itaro tassa pariyāpannabhāvaṃ anicchanto paṭikkhipati. Saṅkhārakkhandho na aniccotiādi nibbānasaṅkhātāya suññatāya aniccabhāvāpattidosadassanatthaṃ vuttaṃ. 832. บัดนี้ เป็นกถาชื่อว่า สุญญตา. ในกถานั้น สุญญตามี ๒ อย่าง คือ อนัตตลักษณะของขันธ์ทั้งหลาย และนิพพาน. ในสุญญตาทั้งสองนั้น อนัตตลักษณะบางอย่างโดยปริยายหนึ่ง พึงนับเนื่องในสังขารขันธ์ ส่วนนิพพานไม่นับเนื่องเลย. แต่ลัทธิของชนเหล่าใด เช่นพวกอันธกะ ไม่ถือเอาการจำแนกนี้ มีลัทธิว่า "สุญญตานับเนื่องในสังขารขันธ์" ท่านหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที คำตอบเป็นของปรวาที. คำว่า อนิมิตตะ คือ นิพพานซึ่งปราศจากนิมิตทั้งปวง. แม้คำว่า "อัปปณิหิตะ" ก็เป็นชื่อของนิพพานนั้น. ถามว่า ก็ท่านนำคำนี้มาทำไม? ตอบว่า เพื่อแสดงโทษในวาทะของอวิภัชชวาที. จริงอยู่ ผู้ใดมีลัทธิว่า "สุญญตานับเนื่องในสังขารขันธ์โดยส่วนเดียว" โดยไม่จำแนก สำหรับผู้นั้น นิพพานก็ย่อมนับเนื่องในสังขารขันธ์ไปด้วย. ท่านนำคำว่า "อนิมิตตะ อัปปณิหิตะ" มาเพื่อแสดงโทษข้อนี้. ปรวาทีไม่ปรารถนาความเป็นสิ่งที่นับเนื่องของนิพพานนั้น จึงปฏิเสธ. คำว่า "สังขารขันธ์ไม่เที่ยงหรือ" เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อแสดงโทษคือการต้องกลายเป็นของไม่เที่ยงแห่งสุญญตาที่ชื่อว่านิพพาน. 833. Saṅkhārakkhandhassa suññatāti ‘‘yadi aññassa khandhassa suññatā aññakkhandhapariyāpannā, saṅkhārakkhandhasuññatāyapi sesakkhandhapariyāpannāya bhavitabba’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. Saṅkhārakkhandhassa suññatā na vattabbātiādi ‘‘yadi saṅkhārakkhandhasuññatā sesakkhandhapariyāpannā na hoti, sesakkhandhasuññatāpi saṅkhārakkhandhapariyāpannā na hotī’’ti paṭilomadassanatthaṃ vuttaṃ. 833. คำว่า สังขารักขันธัสสะ สุญญตาติ (ความว่างแห่งสังขารขันธ์) เป็นคำกล่าวเพื่อประโยชน์ในการย้อนถามว่า “ถ้าความว่างแห่งขันธ์อื่นนับเนื่องในขันธ์อื่น แม้ความว่างแห่งสังขารขันธ์ก็พึงนับเนื่องในขันธ์ที่เหลือ” คำกล่าวเป็นต้นว่า สังขารักขันธัสสะ สุญญตา น วัตตัพพา (ไม่พึงกล่าวว่า ความว่างแห่งสังขารขันธ์) เป็นคำกล่าวเพื่อประโยชน์ในการแสดงโดยอนุโลมว่า “ถ้าความว่างแห่งสังขารขันธ์ไม่นับเนื่องในขันธ์ที่เหลือ แม้ความว่างแห่งขันธ์ที่เหลือก็ไม่นับเนื่องในสังขารขันธ์” 834. Suññamidaṃ, bhikkhave, saṅkhārāti suttaṃ parasamayato ābhataṃ. Tattha saṅkhārāti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti āgataṭṭhāne viya pañcakkhandhā, te ca attattaniyasuññattā suññatāti sāsanāvacaraṃ hoti, na virujjhati, tasmā anuññātaṃ. Yasmā panetaṃ na suññatāya saṅkhārakkhandhapariyāpannabhāvaṃ dīpeti, tasmā asādhakanti. 834. พระสูตรว่า สุญญมิทัง ภิกขเว สังขารา (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังขารนี้ว่างเปล่า) เป็นพระสูตรที่นำมาจากลัทธิอื่น ในพระสูตรนั้น คำว่า สังขารา หมายถึง เบญจขันธ์ เหมือนในที่ที่มาว่า สัพเพ สังขารา อนิจจา (สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง) และเบญจขันธ์เหล่านั้นว่างเปล่าเพราะว่างจากอัตตาและอัตตนียะ ดังนี้จึงเป็นไปตามพระศาสนา ไม่ขัดแย้งกัน ฉะนั้นจึงทรงอนุญาตไว้ แต่เพราะพระสูตรนี้ไม่ได้แสดงภาวะที่สุญญตานับเนื่องในสังขารขันธ์ ฉะนั้นจึงไม่เป็นเครื่องยืนยัน Suññatakathāvaṇṇanā. อรรถกถาสุญญตากถา 3. Sāmaññaphalakathāvaṇṇanā 3. อรรถกถาสามัญญผลกถา 835-836. Idāni sāmaññaphalakathā nāma hoti. Tattha maggavīthiyampi phalasamāpattivīthiyampi ariyamaggassa vipākacittaṃ sāmaññaphalaṃ nāmāti sakasamaye sanniṭṭhānaṃ. Yesaṃ pana tathā aggahetvā ‘‘kilesapahānañceva phaluppatti ca sāmaññaphalaṃ, tasmā asaṅkhata’’nti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha heṭṭhā vuttanayattā yathā pāḷimeva niyyātīti. ๘๓๕-๘๓๖. บัดนี้ เป็นสามัญญผลกถา ในกถานั้น ข้อสรุปในลัทธิของตนคือ วิบากจิตของอริยมรรค ทั้งในมรรควิถีและในผลสมาบัติวิถี ชื่อว่าสามัญญผล ส่วนลัทธิของชนเหล่าใดที่ไม่ถืออย่างนั้น แต่ถือว่า “ทั้งการละกิเลสและการเกิดขึ้นแห่งผลเป็นสามัญญผล ฉะนั้นจึงเป็นอสังขตะ” เหมือนอย่างพวกปุพพเสลิยะ ปุจฉาของสกวาที ปฏิญญาของฝ่ายปรวาที ก็มุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น ส่วนที่เหลือในกถานี้ พึงนำไปตามบาลีนั้นเทียว เพราะมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ Sāmaññaphalakathāvaṇṇanā. อรรถกถาสามัญญผลกถา 4. Pattikathāvaṇṇanā 4. อรรถกถาปัตติกถา 837-840. Idāni pattikathā nāma hoti. Tattha ‘‘yaṃ yaṃ paṭilabbhati, tassa tassa paṭilābho patti nāma. Sā ca asaṅkhatā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamidhāpi heṭṭhā vuttanayattā yathāpāḷimeva niyyātīti. Na vattabbantiādi yāya laddhiyā patti asaṅkhatāti maññati, taṃ pakāsetuṃ vuttaṃ. Tattha sakavādī ‘‘na hevaṃ vattabbe’’ti paṭikkhipanto kevalaṃ pattiyā rūpādibhāvaṃ na sampaṭicchati. Na hi patti nāma koci dhammo atthi, na pana asaṅkhatabhāvaṃ anujānāti. Itaro pana paṭikkhepamatteneva asaṅkhatāti laddhiṃ patiṭṭhapeti, sā ayoniso patiṭṭhāpitattā appatiṭṭhitāyevāti. ๘๓๗-๘๔๐. บัดนี้ เป็นปัตติกถา ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่ว่า “บุคคลย่อมได้สิ่งใดๆ การได้สิ่งนั้นๆ ชื่อว่า ปัตติ และปัตตินั้นเป็นอสังขตะ” เหมือนอย่างพวกปุพพเสลิยะนั่นเอง ปุจฉาของสกวาที ปฏิญญาของฝ่ายปรวาที ก็มุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น แม้ในกถานี้ ส่วนที่เหลือพึงนำไปตามบาลีนั้นเทียว เพราะมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ คำกล่าวเป็นต้นว่า น วัตตัพพัง (ไม่พึงกล่าว) เป็นคำกล่าวเพื่อประกาศลัทธิที่ถือว่า ปัตติเป็นอสังขตะ ในข้อนั้น สกวาทีเมื่อคัดค้านว่า “ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น” ย่อมไม่ยอมรับเพียงความเป็นรูปเป็นต้นของปัตติ เพราะธรรมะที่ชื่อว่า ปัตติ ไม่มีอยู่เลย แต่ก็ไม่ได้อนุญาตความเป็นอสังขตะ ส่วนฝ่ายปรวาที ย่อมตั้งลัทธิว่า เป็นอสังขตะ เพียงเพราะการคัดค้านเท่านั้น ลัทธินั้น เพราะถูกตั้งขึ้นโดยไม่แยบคาย จึงเป็นอันตั้งอยู่ไม่ได้นั่นเอง Pattikathāvaṇṇanā. อรรถกถาปัตติกถา 5. Tathatākathāvaṇṇanā 5. อรรถกถาตถตากถา 841-843. Idāni tathatākathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘rūpādīnaṃ sabbadhammānaṃ rūpādisabhāvatāsaṅkhātā tathatā nāma atthi, sā ca saṅkhatesu rūpādīsu apariyāpannattā asaṅkhatā’’ti laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamidhāpi heṭṭhā vuttanayattā pākaṭamevāti. ๘๔๑-๘๔๓. บัดนี้ เป็นตถตากถา ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่ว่า “มีอยู่ซึ่งสิ่งที่ชื่อว่า ตถตา อันได้แก่ความเป็นสภาวะแห่งรูปเป็นต้นของธรรมทั้งปวงมีรูปเป็นต้น และตถตานั้นเป็นอสังขตะ เพราะไม่นับเนื่องในสังขตธรรมมีรูปเป็นต้น” เหมือนอย่างพวกอุตตราปถกะบางพวก ปุจฉาของสกวาที ปฏิญญาของฝ่ายปรวาที ก็มุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น แม้ในกถานี้ ส่วนที่เหลือก็ปรากฏชัดแล้ว เพราะมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ Tathatākathāvaṇṇanā. อรรถกถาตถตากถา 6. Kusalakathāvaṇṇanā 6. อรรถกถากุสลกถา 844-846. Idāni kusalakathā nāma hoti. Tattha anavajjampi kusalaṃ iṭṭhapākampi. Anavajjaṃ nāma kilesavippayuttaṃ. Ayaṃ nayo ṭhapetvā akusalaṃ sabbadhamme bhajati. Iṭṭhavipākaṃ nāma āyatiṃ upapattipavattesu iṭṭhaphalanipphādakaṃ puññaṃ. Ayaṃ nayo kusalattike ādipadameva bhajati. Yesaṃ pana imaṃ vibhāgaṃ aggahetvā anavajjabhāvamatteneva nibbānaṃ kusalanti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ, tesaṃ iṭṭhavipākaṭṭhena nibbānassa kusalatābhāvaṃ dīpetuṃ pucchā sakavādissa, attano laddhivasena paṭiññā itarassa. Sesamidhāpi heṭṭhā vuttanayattā uttānatthamevāti. ๘๔๔-๘๔๖. บัดนี้ เป็นกุสลกถา ในกถานั้น กุศลเป็นทั้งอนวัชชะ (ไม่มีโทษ) และเป็นทั้งอิฏฐปากะ (มีวิบากที่น่าปรารถนา) ที่ชื่อว่า อนวัชชะ คือ ธรรมที่ปราศจากกิเลส นัยนี้ย่อมใช้ได้กับธรรมทั้งปวง ยกเว้นอกุศล ที่ชื่อว่า อิฏฐวิบาก คือ บุญที่ให้ผลอันน่าปรารถนาในอุปบัติและปวัตติในอนาคต นัยนี้ย่อมใช้ได้กับบทแรกในกุสลัตติกะเท่านั้น ส่วนลัทธิของชนเหล่าใดที่ไม่ถือเอาความแตกต่างนี้ แต่ถือว่า พระนิพพานเป็นกุศลเพียงเพราะความเป็นอนวัชชะ เหมือนอย่างพวกอันธกะ ปุจฉาของสกวาทีก็เพื่อแสดงแก่ชนเหล่านั้นถึงความที่พระนิพพานไม่เป็นกุศลโดยความหมายว่ามีวิบากที่น่าปรารถนา ปฏิญญาของฝ่ายปรวาทีก็เป็นไปตามลัทธิของตน แม้ในกถานี้ ส่วนที่เหลือก็มีเนื้อความตื้น เพราะมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ Kusalakathāvaṇṇanā. อรรถกถากุสลกถา 7. Accantaniyāmakathāvaṇṇanā 7. อรรถกถาอัจจันตนิยามกถา 847. Idāni accantaniyāmakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘sakiṃ nimuggo nimuggova hotī’’ti (a. ni. 7.15) suttaṃ nissāya ‘‘atthi puthujjanassa accantaniyāmatā’’ti laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Mātughātakotiādi ‘‘niyatamicchādiṭṭhikassa ca mātughātakādīnañca samāne micchattaniyāme mātughātakādīhipi te accantaniyatehi bhavitabba’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. Itaro ‘‘niyatamicchādiṭṭhiko saṃsārakhāṇuko bhavantarepi niyatova ime pana ekasmiññeva attabhāve’’ti laddhiyā na hevanti paṭikkhipati. 847. บัดนี้ เป็นอัจจันตนิยามกถา ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดที่อาศัยพระสูตรว่า สกึ นิมุคโค นิมุคโค ว โหติ (ผู้จมลงครั้งหนึ่ง ย่อมจมลงทีเดียว) (อํ. สัตตก. ๑๕) แล้วถือว่า “ความแน่นอนโดยส่วนเดียวของปุถุชนมีอยู่” เหมือนอย่างพวกอุตตราปถกะบางพวก ปุจฉาของสกวาที ปฏิญญาของฝ่ายปรวาที ก็มุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น คำกล่าวเป็นต้นว่า มาตุฆาตโก (ผู้ฆ่ามารดา) เป็นคำกล่าวเพื่อประโยชน์ในการย้อนถามว่า “เมื่อความเป็นผู้แน่นอนฝ่ายผิดของนิยตมิจฉาทิฏฐิบุคคลและของมาตุฆาตกบุคคลเป็นต้นเสมอกัน แม้มาตุฆาตกบุคคลเป็นต้นเหล่านั้นก็พึงเป็นผู้แน่นอนโดยส่วนเดียว” ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธว่า “ไม่ใช่อย่างนั้น” ด้วยลัทธิที่ว่า “นิยตมิจฉาทิฏฐิบุคคลเป็นดุจตอในสังสารวัฏ เป็นผู้แน่นอนแม้ในภพอื่น ส่วนบุคคลเหล่านี้ (เป็นผู้แน่นอน) ในอัตภาพเดียวเท่านั้น” 848. Vicikicchā uppajjeyyāti ‘‘ayaṃ niyato vā no vā’’ti evaṃ uppajjeyyāti pucchati. Itaro anuppattikāraṇaṃ apassanto paṭijānāti. Nuppajjeyyāti puṭṭho pana yaṃ diṭṭhiṃ āsevanto niyāmaṃ okkanto, tattha anuppattiṃ sandhāya paṭijānāti. Tato pahīnāti puṭṭho maggena appahīnattā paṭikkhipati, taṃ diṭṭhiṃ ārabbha asamudācārato paṭijānāti. Atha naṃ yasmā pahānaṃ nāma vinā ariyamaggena natthi, tasmā tassa vasena codetuṃ sotāpattimaggenātiādimāha. So ekamaggenāpi appahīnattā paṭikkhipati. Puna katamenāti puṭṭho micchāmaggaṃ sandhāya akusalenātiādimāha. 848. (สกวาที) ถามว่า วิจิกิจฉาพึงเกิดขึ้นหรือ คือ พึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “บุคคลนี้เป็นผู้แน่นอนหรือไม่แน่นอน” หรือ ฝ่ายปรวาทีไม่เห็นเหตุแห่งการไม่เกิดขึ้น จึงรับรอง เมื่อถูกถามว่า ไม่พึงเกิดขึ้นหรือ ก็รับรองโดยมุ่งหมายถึงการไม่เกิดขึ้นในทิฏฐิที่ตนเสพแล้วหยั่งลงสู่ความแน่นอนนั้น ต่อจากนั้น เมื่อถูกถามว่า ละได้แล้วหรือ ก็ปฏิเสธ เพราะยังละไม่ได้ด้วยมรรค แต่รับรองโดยปรารภทิฏฐินั้น เพราะความไม่เกิดขึ้น ลำดับนั้น เพราะการละที่ชื่อว่าการละ ย่อมไม่มีเว้นจากอริยมรรค ฉะนั้น เพื่อจะย้อนถามเขาด้วยอำนาจแห่งอริยมรรคนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า โสตาปัตติมัคเคน (ด้วยโสดาปัตติมรรค) เขาก็ปฏิเสธ เพราะยังละไม่ได้แม้ด้วยมรรคเดียว เมื่อถูกถามอีกว่า (ละได้) ด้วยอะไร ก็กล่าวคำเป็นต้นว่า อกุสเลน (ด้วยอกุศล) โดยมุ่งหมายถึงมิจฉามรรค 849. Ucchedadiṭṭhi uppajjeyyāti dutiyaniyāmuppattiṃ pucchati. Itaro yasmā ‘‘yepi te okkalā vayabhiññā natthikavādā akiriyavādā ahetukavādā’’ti (ma. ni. 3.143) vacanato tissopi niyatamicchādiṭṭhiyo ekassa uppajjanti, tasmā paṭijānāti. 849. คำถามว่า อุจเฉททิฏฐิจะพึงเกิดขึ้นหรือ ดังนี้ เป็นการถามถึงการเกิดขึ้นแห่งนิยามะที่ ๒. ฝ่ายปรวาทีตอบรับ เพราะว่า ตามพระดำรัสที่ว่า “แม้ชนเหล่าใด เป็นชาวอุกกลชน เป็นชาววัสสภัญญชน เป็นนัตถิกวาทะ เป็นอกิริยวาทะ เป็นอเหตุกวาทะ” (ม.น. ๓.๑๔๓) แม้นิยตมิจฉาทิฏฐิทั้ง ๓ ก็ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลคนหนึ่งได้. 850. Atha naṃ ‘‘na ca nāma so accantaniyāmo’’ti codetuṃ hañcītiādimāha. Accantaniyatassa hi dutiyaniyāmo niratthako. Nuppajjeyyāti pañhe yaṃ sassatadiṭṭhiyā sassatanti gahitaṃ, tadeva ucchijjissatīti gahetvā anuppattiṃ sandhāya paṭijānāti. Pahīnāti puṭṭho maggena appahīnattā paṭikkhipati, vuttanayena anuppajjanato paṭijānāti. Sassatadiṭṭhi uppajjeyyātiādīsupi eseva nayo. Sesaṃ vicikicchāvāre vuttanayameva. 850. ลำดับนั้น เพื่อจะท้วงเขาว่า “ก็ชื่อว่านิยามะนั้น ไม่ใช่เป็นไปโดยส่วนเดียว” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า หัญจิ (ใช่). จริงอยู่ นิยามะที่ ๒ ย่อมไร้ประโยชน์สำหรับบุคคลผู้มีภาวะอันแน่นอนโดยส่วนเดียว. ในปัญหาว่า (สัสสตทิฏฐิ) จะไม่เกิดขึ้นหรือ, สิ่งใดที่บุคคลยึดถือว่าเที่ยงด้วยสัสสตทิฏฐิ, เขาก็ยึดถือสิ่งนั้นนั่นแหละว่าจะขาดสูญ แล้วหมายถึงการไม่เกิดขึ้นจึงตอบรับ. เมื่อถูกถามว่า ละได้แล้วหรือ, ก็ปฏิเสธ เพราะยังละไม่ได้ด้วยมรรค, แต่ตอบรับ เพราะไม่เกิดขึ้นตามนัยที่กล่าวแล้ว. แม้ในปัญหาเป็นต้นว่า สัสสตทิฏฐิจะพึงเกิดขึ้นหรือ ก็นัยนี้แหละ. ส่วนที่เหลือ ก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วในวารว่าด้วยวิจิกิจฉานั่นเอง. 851-852. Na vattabbanti pucchā paravādissa, suttassa atthitāya paṭiññā sakavādissa. Na pana so bhavantarepi nimuggova. Imasmiññeva hi bhave abhabbo so taṃ diṭṭhiṃ pajahitunti ayamettha adhippāyo, tasmā asādhakametanti. Sabbakālaṃ ummujjitvā nimujjatītiādi vacanamatte abhinivesaṃ akatvā attho pariyesitabboti dassanatthaṃ vuttanti. ๘๕๑-๘๕๒. คำถามว่า ไม่ควรกล่าวหรือ เป็นของปรวาที, คำตอบรับเป็นของสกวาที เพราะมีพระสูตรอยู่. แต่บุคคลนั้นใช่ว่าจะจมอยู่แม้ในภพอื่นก็หาไม่. ความหมายในที่นี้คือ บุคคลนั้นเป็นอภัพพบุคคลที่จะละทิฏฐินั้นได้ในภพนี้นั่นแหละ, เพราะฉะนั้น คำนี้จึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้. ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า ไม่ควรยึดมั่นในเพียงถ้อยคำเป็นต้นว่า ผุดขึ้นแล้วจมลงตลอดกาลทุกเมื่อ แต่พึงแสวงหาเนื้อความ. Accantaniyāmakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอัจจันตนิยามกถา 8. Indriyakathāvaṇṇanā 8. อรรถกถาอินทริยกถา 853-856. Idāni indriyakathā nāma hoti. Tattha lokiyā saddhā saddhā eva nāma, na saddhindriyaṃ. Tathā lokiyaṃ vīriyaṃ…pe… sati… samādhi… paññā paññāyeva nāma, na paññindriyanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānañceva mahisāsakānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Natthi lokiyā saddhātiādi yasmā lokiyāpi saddhādayova dhammā adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ, na saddhādīhi aññaṃ saddhindriyādi nāma atthi, tasmā lokiyānampi saddhādīnaññeva saddhindriyādibhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Atthi lokiyo manotiādi yathā te lokiyāpi manādayo dhammā manindriyādīni, evaṃ lokiyā saddhādayopi saddhindriyānīti upamāya tassatthassa vibhāvanatthaṃ vuttaṃ. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti. ๘๕๓-๘๕๖. บัดนี้ ชื่อว่า อินทริยกถา. ในอินทริยกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด เช่นของพวกเหตುವาทะและพวกมหิสาสกะ ที่ว่า โลกิยศรัทธา ชื่อว่าเป็นเพียงศรัทธาเท่านั้น ไม่ใช่สัทธินทรีย์, ทำนองเดียวกัน โลกิยวิริยะ...ฯลฯ...สติ...สมาธิ...ปัญญา ก็ชื่อว่าเป็นเพียงปัญญาเท่านั้น ไม่ใช่ปัญญินทรีย์; คำถามเป็นของสกวาที มุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น, คำตอบรับเป็นของปรวาที. คำกล่าวเป็นต้นว่า โลกิยศรัทธาไม่มี ดังนี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงภาวะความเป็นสัทธินทรีย์เป็นต้นแม้ของโลกิยศรัทธาเป็นต้นนั่นแหละ เพราะว่า แม้ธรรมทั้งหลายมีโลกิยศรัทธาเป็นต้น ก็เป็นอินทรีย์โดยอรรถว่าเป็นใหญ่, และสิ่งที่ชื่อว่าสัทธินทรีย์เป็นต้นอื่นจากศรัทธาเป็นต้นก็ไม่มี. คำกล่าวเป็นต้นว่า โลกิยมโนมีอยู่ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อจำแนกเนื้อความนั้นด้วยอุปมาว่า ธรรมทั้งหลายมีโลกิยมโนเป็นต้นเหล่านั้นเป็นมนินทรีย์เป็นต้นฉันใด, แม้ธรรมทั้งหลายมีโลกิยศรัทธาเป็นต้นก็เป็นสัทธินทรีย์เป็นต้นฉันนั้น. ส่วนที่เหลือในกถานี้ ย่อมเป็นไปตามบาลีนั่นเอง. Indriyakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอินทริยกถา Ekūnavīsatimo vaggo. วรรคที่ ๑๙ 20. Vīsatimavaggo 20. วรรคที่ ๒๐ 1. Asañciccakathāvaṇṇanā 1. อรรถกถาอสัญจิจจกถา 857-862. Idāni asañciccakathā nāma hoti. Tattha ‘‘ānantariyavatthūni nāma garūni bhāriyāni, tasmā asañciccāpi tesu vatthūsu vikopitesu ānantariko hotī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ; te sandhāya asañciccāti pucchā sakavādissa, laddhivasena paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yasmā ānantariyakammaṃ nāma kammapathappattaṃ. Yadi ca asañcicca kammapathabhedo siyā, avasesā pāṇātipātādayopi asañcicca bhaveyyu’’nti codanatthaṃ asañciccapāṇaṃ hantvātiādimāha. Itaro tathārūpāya laddhiyā abhāvena paṭikkhipati. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyāti. Na vattabbaṃ mātughātakoti pucchā paravādissa, rogapaṭikārādikāle asañcicca ghātaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Nanu mātā jīvitā voropitāti pañhepi asañcicca voropitaṃ sandhāya paṭiññā sakavādisseva. Evaṃ adhippāyaṃ pana aggahetvā hañcīti laddhipatiṭṭhāpanaṃ itarassa. Taṃ ayoniso patiṭṭhāpitattā appatiṭṭhitameva. Pitughātakādīsupi eseva nayo. Saṅghabhedake pana dhammasaññiṃ sandhāya saṅghabhedo ānantarikoti pucchā sakavādissa, ‘‘saṅghaṃ samaggaṃ bhetvāna, kappaṃ nirayamhi paccatī’’ti vacanaṃ ayoniso gahetvā paṭiññā paravādissa. Puna sabbeti puṭṭho sakapakkhe dhammasaññiṃ sandhāya paṭikkhipati, parapakkhe dhammasaññiṃ sandhāya paṭijānāti. Dhammasaññīti pañhadvayepi eseva nayo. Nanu vuttaṃ bhagavatāti suttaṃ ekanteneva dhammavādissa ānantarikabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Āpāyiko nerayikoti gāthāyapi adhammavādīyeva adhippeto. Itaro pana adhippāyaṃ aggahetvā laddhiṃ patiṭṭhapeti. Sā ayoniso patiṭṭhāpitattā appatiṭṭhitāyevāti. ๘๕๗-๘๖๒. บัดนี้ ชื่อว่า อสัญจิจจกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด เช่นของพวกอุตตราปถกะบางพวก ที่ว่า “วัตถุแห่งอนันตริยกรรมชื่อว่าเป็นกรรมหนัก เป็นกรรมมีโทษมาก เพราะฉะนั้น แม้เมื่อบุคคลทำลายวัตถุเหล่านั้นโดยไม่มีเจตนา ก็ย่อมเป็นอนันตริยบุคคล” คำถามว่า โดยไม่มีเจตนาหรือ เป็นของสกวาที มุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น, คำตอบรับเป็นของปรวาทีโดยอำนาจแห่งลัทธิ. ลำดับนั้น เพื่อจะท้วงเขาว่า “เพราะอนันตริยกรรมชื่อว่าถึงซึ่งกรรมบถ และถ้าการทำลายกรรมบถจะมีได้โดยไม่มีเจตนา ปาณาติบาตเป็นต้นที่เหลือ ก็พึงมีได้โดยไม่มีเจตนา” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ฆ่าสัตว์โดยไม่มีเจตนาหรือ. ฝ่ายปรวาทีปฏิเสธ เพราะไม่มีลัทธิเช่นนั้น. ส่วนที่เหลือย่อมเป็นไปตามบาลีนั่นเอง. คำถามว่า ไม่ควรกล่าวว่าเป็นมาตุฆาตหรือ เป็นของปรวาที, คำตอบรับเป็นของสกวาที โดยหมายถึงการฆ่าโดยไม่มีเจตนาในเวลาทำการรักษาโรคเป็นต้น. แม้ในปัญหาว่า ก็มารดาถูกปลงจากชีวิตมิใช่หรือ คำตอบรับก็เป็นของสกวาทีนั่นแหละ โดยหมายถึงการปลงชีวิตโดยไม่มีเจตนา. แต่ฝ่ายปรวาทีไม่เข้าใจความหมายนั้น กลับตั้งลัทธิของตนว่า หัญจิ (ใช่). ลัทธินั้นชื่อว่าตั้งไว้ไม่ดี เพราะตั้งไว้โดยไม่แยบคาย. แม้ในปิตุฆาตเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ. ส่วนในเรื่องสังฆเภท คำถามว่า สังฆเภทเป็นอนันตริยกรรมหรือ เป็นของสกวาที โดยหมายถึงผู้มีความสำคัญว่าเป็นธรรม, คำตอบรับเป็นของปรวาที โดยยึดถือพระพุทธพจน์ที่ว่า “ทำลายสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ย่อมไหม้ในนรกตลอดกัป” โดยไม่แยบคาย. เมื่อถูกถามอีกว่า ทั้งหมดหรือ, สกวาทีปฏิเสธโดยหมายถึงผู้มีความสำคัญว่าเป็นธรรมในฝ่ายตน, แต่ตอบรับโดยหมายถึงผู้มีความสำคัญว่าเป็นธรรมในฝ่ายปรวาที. แม้ในปัญหาสองข้อว่า ผู้มีความสำคัญว่าเป็นธรรมหรือ ก็นัยนี้แหละ. พระสูตรว่า ก็พระผู้มีพระภาคตรัสไว้มิใช่หรือ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นอนันตริยบุคคลของผู้เป็นธรรมวาทีโดยส่วนเดียวเท่านั้น. แม้ในคาถาว่า เป็นผู้ไปสู่อบาย เกิดในนรก ก็ทรงหมายถึงอธรรมวาทีนั่นเอง. แต่ฝ่ายปรวาทีไม่เข้าใจความหมาย กลับตั้งลัทธิของตน. ลัทธินั้นชื่อว่าตั้งไว้ไม่ดี เพราะตั้งไว้โดยไม่แยบคายนั่นเอง. Asañciccakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอสัญจิจจกถา 2. Ñāṇakathāvaṇṇanā 2. อรรถกถาญาณกถา 863-865. Idāni ñāṇakathā nāma hoti. Tattha duvidhaṃ ñāṇaṃ – lokiyañca lokuttarañca. Lokiyaṃ samāpattiñāṇampi hoti dānādivasena pavattaṃ kammassakatañāṇampi; lokuttaraṃ saccaparicchedakaṃ maggañāṇampi phalañāṇampi. Imaṃ pana vibhāgaṃ akatvā ‘‘saccaparicchedakameva ñāṇaṃ na itaraṃ, tasmā natthi puthujjanassa ñāṇa’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Paññātiādi ñāṇavevacanadassanatthaṃ vuttaṃ. Tenetaṃ dīpeti – yadi tassa ñāṇaṃ natthi, paññādayopi natthi. Atha paññādayo atthi, ñāṇampi atthi. Kasmā? Paññādīnaṃ ñāṇato anaññattāti. Paṭhamaṃ jhānantiādi samāpattiñāṇassa dassanatthaṃ vuttaṃ. Dānaṃ dadeyyātiādi kammassakatañāṇassa. Dukkhaṃ parijānātīti lokuttaramaggañāṇameva dīpeti, na ca lokuttarameva ñāṇanti. ๘๖๓-๘๖๕. บัดนี้ ชื่อว่าญาณกถา. ในญาณกถานั้น ญาณมี ๒ อย่าง คือ โลกิยญาณและโลกุตตรญาณ. โลกิยญาณ ได้แก่ สมาปัตติญาณก็มี กัมมัสสกตาญาณที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งทานเป็นต้นก็มี; โลกุตตรญาณ ได้แก่ มรรคญาณที่กำหนดรู้สัจจะก็มี ผลญาณก็มี. แต่ลัทธิของชนเหล่าใด เช่น พวกเหตุวาท ที่ไม่ทำการจำแนกนี้แล้วกล่าวว่า “ญาณที่กำหนดรู้สัจจะเท่านั้นเป็นญาณ ญาณอื่นไม่เป็น เพราะฉะนั้น ปุถุชนจึงไม่มีญาณ” สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้น, ส่วนปรวาทีเป็นผู้ปฏิญญา. คำว่า ปัญญา เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงไวพจน์ของญาณ. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงความข้อนี้ว่า – ถ้าปุถุชนนั้นไม่มีญาณ แม้ปัญญาเป็นต้นก็ไม่มี. หากว่าปัญญาเป็นต้นมีอยู่ แม้ญาณก็มีอยู่. เพราะเหตุไร? เพราะปัญญาเป็นต้นไม่ต่างจากญาณ. คำว่า ปฐมฌาน เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงสมาปัตติญาณ. คำว่า พึงให้ทาน เป็นต้น (ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดง) กัมมัสสกตาญาณ. คำว่า ย่อมกำหนดรู้ทุกข์ ย่อมแสดงถึงโลกุตตรมรรคญาณเท่านั้น แต่ก็มิใช่ว่าญาณจะมีแต่โลกุตตรญาณเท่านั้น. Ñāṇakathāvaṇṇanā. อรรถกถาญาณกถา 3. Nirayapālakathāvaṇṇanā 3. อรรถกถานิรยปาลกถา 866. Idāni nirayapālakathā nāma hoti. Tattha ‘‘niraye nerayikakammāneva nirayapālarūpavasena vadhenti, natthi nirayapālā nāma sattā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi tattha nirayapālā na siyuṃ, kammakāraṇāpi na bhaveyyuṃ. Kāraṇikesu hi sati kāraṇā’’ti codetuṃ natthi nirayesūtiādimāha. 866. บัดนี้ ชื่อว่านิรยปาลกถา. ในนิรยปาลกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด เช่น พวกอันธกะ ที่กล่าวว่า “ในนรก กรรมของสัตว์นรกนั่นแหละย่อมเบียดเบียนโดยรูปลักษณะของนายนิรยบาล, สัตว์ที่ชื่อว่านายนิรยบาลไม่มี” สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้น, ส่วนปรวาทีเป็นผู้ปฏิญญา. ลำดับนั้น เพื่อที่จะท้วงปรวาทีนั้นว่า “ถ้านายนิรยบาลไม่มีในนรกนั้น แม้การลงโทษเพราะกรรมก็ไม่พึงมี, เพราะเมื่อมีผู้ลงโทษ การลงโทษจึงมี” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ไม่มีในนรกทั้งหลาย. 867-868. Atthi manussesūti paccakkhena ñāpanatthaṃ. Yathā hi manussesu sati kāraṇikesu kāraṇā, evaṃ tatthāpīti ayamettha adhippāyo. Atthi nirayesūti pucchā paravādissa, paṭiññā itarassa. Na vessabhū nopi ca pettirājāti paravādinā sakasamayato suttaṃ ābhataṃ. Taṃ pana sāsanāvacarikanti sakavādinā anuññātaṃ. Tattha vessabhūti eko devo. Pettirājāti pettivisaye petamahiddhiko. Somādayo pākaṭā eva. Idaṃ vuttaṃ hoti – attano kammehi ito paṇunnaṃ paralokaṃ pattaṃ purisaṃ na ete vessabhūādayo hananti. Yehi pana so kammehi tattha paṇunno, tāni sakāni kammāniyeva naṃ tattha hanantīti kammassakataṃ dīpeti, na nirayapālānaṃ abhāvaṃ. Sakavādinā pana tamenaṃ, bhikkhaveti ābhatāni suttapadāni nītatthānevāti. ๘๖๗-๘๖๘. คำว่า มีอยู่ในหมู่มนุษย์ เพื่อให้รู้โดยประจักษ์. อธิบายในข้อนี้ว่า เหมือนอย่างว่าในหมู่มนุษย์ เมื่อมีผู้ลงโทษ การลงโทษจึงมี ฉันใด แม้ในนรกนั้นก็ฉันนั้น. คำว่า มีอยู่ในนรกทั้งหลาย เป็นคำถามของปรวาที, ส่วนสกวาทีเป็นผู้ปฏิญญา. ปรวาทีได้นำพระสูตรมาจากลัทธิของตนว่า ทั้งท้าวเวสสภู ทั้งพระยาเปรตก็หาไม่. แต่สกวาทีได้ยอมรับพระสูตรนั้นว่าเป็นพุทธพจน์ในพระศาสนา. ในพระสูตรนั้น คำว่า เวสสภู คือ เทพองค์หนึ่ง. คำว่า เปตฺติราชา คือ เปรตผู้มีฤทธิ์มากในเปรตวิสัย. พระโสมเป็นต้นปรากฏชัดอยู่แล้ว. ความหมายมีดังนี้ – ท้าวเวสสภูเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมไม่ประหารบุรุษผู้ถูกกรรมของตนผลักไสจากโลกนี้ไปสู่ปรโลก. แต่กรรมเหล่าใดผลักไสเขาไปในที่นั้น กรรมของตนนั่นแหละย่อมประหารเขาในที่นั้น ดังนี้ เป็นการแสดงถึงกัมมัสสกตา ไม่ใช่แสดงถึงความไม่มีอยู่ของนายนิรยบาล. ส่วนบทพระสูตรที่สกวาทีนำมาว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย...นั้น เป็นนีตัตถะทั้งนั้น. Nirayapālakathāvaṇṇanā. อรรถกถานิรยปาลกถา 4. Tiracchānakathāvaṇṇanā 4. อรรถกถาติรัจฉานกถา 869-871. Idāni tiracchānakathā nāma hoti. Tattha devesu erāvaṇādayo devaputtā hatthivaṇṇaṃ assavaṇṇaṃ vikubbanti, natthi tattha tiracchānagatā. Yesaṃ pana tiracchānavaṇṇino devaputte disvā ‘‘atthi devesu tiracchānagatā’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi devayoniyaṃ tiracchānagatā siyuṃ, tiracchānayoniyampi devā siyu’’nti codetuṃ atthi tiracchānagatesūtiādimāha. Kīṭātiādi yesaṃ so abhāvaṃ icchati, te dassetuṃ vuttaṃ. Erāvaṇoti pañhe tassa atthitāya paṭiññā sakavādissa, na tiracchānagatassa. Hatthibandhātiādi ‘‘yadi tattha hatthiādayo siyuṃ, hatthibandhādayopi siyu’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. Tattha yāvasikāti yavassa dāyakā. Kāraṇikāti hatthācariyādayo, yehi te nānāvidhaṃ kāraṇaṃ kareyyuṃ. Bhattakārakāti hatthiādīnaṃ bhattarandhakā. Na hevanti tathā anicchanto paṭikkhipatīti. ๘๖๙-๘๗๑. บัดนี้ ชื่อว่าติรัจฉานกถา. ในติรัจฉานกถานั้น ในหมู่เทพ เทพบุตรมีช้างเอราวัณเป็นต้น ย่อมเนรมิตวรรณะแห่งช้าง วรรณะแห่งม้า, สัตว์ที่ไปสู่กำเนิดดิรัจฉานไม่มีในที่นั้น. แต่ลัทธิของชนเหล่าใด เช่น พวกอันธกะ ที่เห็นเทพบุตรมีวรรณะแห่งสัตว์ดิรัจฉานแล้วกล่าวว่า “สัตว์ที่ไปสู่กำเนิดดิรัจฉานมีอยู่ในหมู่เทพ” สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้น, ส่วนปรวาทีเป็นผู้ปฏิญญา. ลำดับนั้น เพื่อที่จะท้วงปรวาทีนั้นว่า “ถ้าสัตว์ที่ไปสู่กำเนิดดิรัจฉานพึงมีในเทวโยนิ แม้เทพก็พึงมีในติรัจฉานโยนิ” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า มีอยู่ในหมู่สัตว์ดิรัจฉาน. คำว่า หนอน เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงสัตว์เหล่าใดที่ปรวาทีนั้นปรารถนาความไม่มีอยู่. ในปัญหาว่า เอราวัณ, สกวาทีปฏิญญาความมีอยู่ของเทพบุตรนั้น ไม่ใช่ของสัตว์ที่ไปสู่กำเนิดดิรัจฉาน. คำว่า คนเลี้ยงช้าง เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อท้วงว่า “ถ้าช้างเป็นต้นพึงมีในที่นั้น แม้คนเลี้ยงช้างเป็นต้นก็พึงมี”. ในคำเหล่านั้น คำว่า ยาสวิกา คือ ผู้ให้หญ้า. คำว่า การณิกา คือ อาจารย์ฝึกช้างเป็นต้น ซึ่งเป็นผู้ที่ช้างเหล่านั้นจะพึงทำการฝึกต่างๆ ด้วย. คำว่า ภัตตการกา คือ คนหุงหาอาหารให้แก่ช้างเป็นต้น. คำว่า ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น คือ ปรวาทีผู้ไม่ปรารถนาเช่นนั้น ย่อมปฏิเสธ. Tiracchānakathāvaṇṇanā. อรรถกถาติรัจฉานกถา 5. Maggakathāvaṇṇanā 5. อรรถกถามรรคกถา 872-875. Idāni maggakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī’’ti (a. ni. 3.431) idañceva suttaṃ sammāvācākammantājīvānañca cittavippayuttataṃ nissāya ‘‘nippariyāyena pañcaṅgikova maggo’’ti laddhi, seyyathāpi mahisāsakānaṃ, te sandhāya pañcaṅgikoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sammāvācā maggaṅgaṃ, sā ca na maggotiādi parasamayavasena vuttaṃ. Parasamayasmiñhi sammāvācādayo maggaṅganti āgatā. Rūpattā pana maggo na hotīti vaṇṇitā. Sammādiṭṭhi maggaṅgantiādi maggaṅgassa amaggatā nāma natthīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Pubbeva kho panassāti sutte parisuddhasīlassa maggabhāvanā nāma hoti, na itarassāti āgamaniyapaṭipadāya visuddhibhāvadassanatthaṃ ‘‘kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī’’ti vuttaṃ, na imehi vinā pañcaṅgikabhāvadassanatthaṃ. Tenevāha ‘‘evamassāyaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchatī’’ti. Sakavādinā ābhatasuttaṃ nītatthamevāti. ๘๗๒-๘๗๕. บัดนี้ ชื่อว่ามรรคกถา. ในมรรคกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด เช่น พวกมหิสาสกะ ที่อาศัยพระสูตรนี้ว่า “ก็แหละ กายกรรม วจีกรรม อาชีวะ ของภิกษุนั้นบริสุทธิ์ดีแล้วก่อนทีเดียว” และอาศัยความที่สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะ เป็นจิตตวิปปยุต จึงกล่าวว่า “มรรคมีองค์ ๕ โดยนิปปริยาย” สกวาทีจึงตั้งคำถามปรารภชนเหล่านั้นว่า มีองค์ ๕, ส่วนปรวาทีเป็นผู้ปฏิญญา. คำว่า สัมมาวาจาเป็นมรรคองค์ แต่สัมมาวาจานั้นไม่ใช่มรรค เป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งลัทธิของปรวาที. เพราะในลัทธิของปรวาที มีมาว่า สัมมาวาจาเป็นต้นเป็นมรรคองค์. แต่ท่านพรรณนาไว้ว่า สัมมาวาจาเป็นต้นนั้นไม่ใช่มรรค เพราะเป็นรูป. คำว่า สัมมาทิฏฐิเป็นมรรคองค์ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า ความไม่เป็นมรรคของมรรคองค์นั้นไม่มี. ในพระสูตรว่า ก็แหละ...ก่อนทีเดียว ท่านกล่าวว่า “กายกรรม วจีกรรม อาชีวะ บริสุทธิ์ดีแล้ว” เพื่อแสดงความบริสุทธิ์แห่งอาคมนียปฏิปทาว่า การเจริญมรรคย่อมมีแก่ผู้มีศีลบริสุทธิ์ ไม่ใช่มีแก่ผู้มีศีลไม่บริสุทธิ์, มิใช่เพื่อแสดงความเป็นมรรคมีองค์ ๕ โดยปราศจากองค์เหล่านี้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้ ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนาด้วยประการฉะนี้”. พระสูตรที่สกวาทีนำมาเป็นนีตัตถะทั้งนั้น. Maggakathāvaṇṇanā. อรรถกถามรรคกถา 6. Ñāṇakathāvaṇṇanā 6. อรรถกถาญาณกถา 876-877. Idāni ñāṇakathā nāma hoti. Tattha dhammacakkappavattane dvādasākārañāṇaṃ sandhāya ‘‘dvādasavatthukaṃ ñāṇaṃ lokuttara’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘sace taṃ dvādasavatthukaṃ, dvādasahi maggañāṇehi bhavitabba’’nti codetuṃ dvādasātiādimāha. Itaro maggassa ekattaṃ sandhāya paṭikkhipati, ekekasmiṃ sacce saccañāṇakiccañāṇakatañāṇānaṃ vasena ñāṇanānattaṃ sandhāya paṭijānāti. Dvādasa sotāpattimaggātiādīsupi eseva nayo. Nanu vuttaṃ bhagavatāti suttaṃ saddhiṃ pubbabhāgaparabhāgehi ñāṇanānattaṃ dīpeti, na ariyamaggassa dvādasa ñāṇataṃ. Tasmā asādhakanti. บัดนี้ ชื่อว่าญาณกถา. ในญาณกถานั้น คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภพวกปุพพเสลิยะ ซึ่งมีลัทธิว่า “โลกุตตรญาณมีวัตถุ ๑๒” โดยอ้างถึงญาณมีอาการ ๑๒ ในธัมมจักกัปปวัตตนสูตร. ลำดับนั้น สกวาทีเพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า “ถ้าโลกุตตรญาณนั้นมีวัตถุ ๑๒ ก็พึงต้องมีมรรคญาณ ๑๒” จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ทฺวาทส (๑๒). ฝ่ายปรวาทีปรารภความเป็นอันหนึ่งอันเดียวของมรรค จึงปฏิเสธ แต่ปรารภความที่ญาณมีต่างๆ กัน ด้วยอำนาจแห่งสัจจญาณ กิจจญาณ และกตญาณ ในสัจจะแต่ละอย่างๆ จึงรับรอง. แม้ในคำถามมีอาทิว่า โสตาปัตติมรรค ๑๒ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. พระสูตรที่ยกขึ้นอ้างว่า ก็พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วมิใช่หรือ ดังนี้ ย่อมแสดงความที่ญาณมีต่างๆ กัน พร้อมทั้งส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลาย แต่ไม่ได้แสดงความที่อริยมรรคมีญาณ ๑๒. เพราะฉะนั้น พระสูตรนั้นจึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้. Ñāṇakathāvaṇṇanā. อรรถกถาญาณกถา Vīsatimo vaggo. วรรคที่ ๒๐ Catutthapaṇṇāsako samatto. ปัณณาสกะที่ ๔ จบ 21. Ekavīsatimavaggo 21. วรรคที่ ๒๑ 1. Sāsanakathāvaṇṇanā 1. อรรถกถาสาสนกถา 878. Idāni sāsanakathā nāma hoti. Tattha tisso saṅgītiyo sandhāya ‘‘sāsanaṃ navaṃ kata’’nti ca ‘‘atthi koci tathāgatassa sāsanaṃ navaṃ karotī’’ti ca ‘‘labbhā tathāgatassa sāsanaṃ navaṃ kātu’’nti ca yesaṃ laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ; te sandhāya tīsupi kathāsu pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Satipaṭṭhānātiādi sāsanaṃ nāma satipaṭṭhānādayo ceva ariyadhammā, kusalādīnañca desanā. Tattha yesaṃ bhagavatā desitā satipaṭṭhānādayo, ṭhapetvā te aññesaṃ vā satipaṭṭhānādīnaṃ karaṇena akusalādīnaṃ vā kusalādibhāvakaraṇena sāsanaṃ navaṃkataṃ nāma bhaveyya, kiṃ taṃ evaṃ kataṃ kenaci, atthi vā koci evaṃ karoti, labbhā vā evaṃ kātunti tīsupi pucchāsu codanatthaṃ vuttaṃ. Sesaṃ sabbattha yathāpāḷimeva niyyātīti. 878. บัดนี้ ชื่อว่าสาสนกถา. ในสาสนกถานั้น คำถามในกถาทั้งสามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภพวกอุตตราปถกะบางพวก ซึ่งมีลัทธิว่า “ศาสนาถูกทำให้ใหม่” บ้าง “มีใครบางคนทำศาสนาของพระตถาคตให้ใหม่” บ้าง “อาจทำศาสนาของพระตถาคตให้ใหม่ได้” บ้าง โดยอ้างถึงการสังคายนา ๓ ครั้ง. คำว่า สติปฏฺฐาน เป็นต้น (มีความหมายว่า) ที่ชื่อว่าศาสนา ได้แก่ อริยธรรมทั้งหลาย มีสติปัฏฐานเป็นต้น และเทศนาว่าด้วยกุศลเป็นต้น. ในข้อนั้น สกวาทีกล่าวเพื่อโจทนาในคำถามทั้งสามว่า ศาสนาจะชื่อว่าถูกทำให้ใหม่ได้ ก็ด้วยการทำสติปัฏฐานเป็นต้นอย่างอื่น ยกเว้นสติปัฏฐานเป็นต้นที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้ หรือด้วยการทำอกุศลเป็นต้นให้เป็นกุศลเป็นต้น, การทำเช่นนั้น มีใครทำไว้แล้วหรือ หรือว่ามีใครบางคนกำลังทำเช่นนั้นอยู่ หรือว่าอาจทำเช่นนั้นได้หรือ. ส่วนที่เหลือในทุกแห่ง พึงนำไปตามบาลีนั้นเทียว. Sāsanakathāvaṇṇanā. อรรถกถาสาสนกถา 2. Avivittakathāvaṇṇanā 2. อรรถกถาอวิวิตตกถา 879-880. Idāni avivittakathā nāma hoti. Tattha yassa puggalassa yo dhammo paccuppanno, so tena avivitto nāmāti idaṃ sakasamaye sanniṭṭhānaṃ. Yasmā pana puthujjanena tedhātukā dhammā apariññātā, tasmā so ekakkhaṇeyeva sabbehipi tedhātukehi dhammehi avivittoti yesaṃ laddhi, seyyathāpi tesaññeva, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Phassehītiādi sabbesaṃ phassādīnaṃ ekakkhaṇe pavattidosadassanatthaṃ vuttaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti. บัดนี้ ชื่อว่าอวิวิตตกถา. ในอวิวิตตกถานั้น ข้อสันนิษฐานในลัทธิของตนมีอยู่ว่า ธรรมใดเป็นปัจจุบันแก่บุคคลใด บุคคลนั้นชื่อว่าไม่แยกจากธรรมนั้น. แต่เพราะธรรมในภูมิ ๓ อันปุถุชนยังไม่ได้กำหนดรู้ ฉะนั้น ปุถุชนนั้นจึงไม่แยกจากธรรมในภูมิ ๓ ทั้งหมดแม้ในขณะเดียวกัน นี้เป็นลัทธิของพวกนั้น (อุตตราปถกะ) คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภพวกเขานั่นเอง. คำว่า ผสฺเสหิ เป็นต้น สกวาทีกล่าวเพื่อแสดงโทษของการเกิดขึ้นแห่งผัสสะเป็นต้นทั้งหมดในขณะเดียวกัน. ส่วนที่เหลือในทุกแห่ง มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. Avivittakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอวิวิตตกถา 3. Saññojanakathāvaṇṇanā 3. อรรถกถาสัญโญชนกถา 881-882. Idāni saññojanakathā nāma hoti. Tattha yasmā arahā sabbaṃ buddhavisayaṃ na jānāti, tasmā tassa tattha avijjāvicikicchāhi appahīnāhi bhavitabbanti saññāya ‘‘atthi kiñci saññojanaṃ appahāya arahattappattī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atthi kiñci sakkāyadiṭṭhītiādi arahato sabbasaṃyojanappahānadassanatthaṃ vuttaṃ. Sabbaṃ buddhavisayanti pañhadvaye arahato sabbaññutaññāṇābhāvena paṭisedho kato, na avijjāvicikicchānaṃ appahānena. Itaro pana tesaṃ appahīnataṃ sandhāya tena hīti laddhiṃ patiṭṭhapeti. Sā ayoniso patiṭṭhāpitattā appatiṭṭhitāva hotīti. บัดนี้ ชื่อว่าสัญโญชนกถา. ในสัญโญชนกถานั้น คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภพวกมหาสังฆิกะ ซึ่งมีลัทธิว่า “การบรรลุอรหัตตผลโดยยังไม่ละสัญโญชน์บางอย่างมีอยู่” ด้วยความเข้าใจว่า เพราะพระอรหันต์ไม่รู้พุทธวิสัยทั้งหมด ฉะนั้น ท่านจึงต้องมีอวิชชาและวิจิกิจฉาในพุทธวิสัยนั้นที่ยังละไม่ได้. คำว่า สกฺกายทิฏฺฐิ เป็นต้น สกวาทีกล่าวเพื่อแสดงการละสัญโญชน์ทั้งหมดของพระอรหันต์. ในปัญหาทั้งสองข้อว่า สพฺพํ พุทฺธวิสยํ การปฏิเสธได้ทำไปโดยอาศัยความไม่มีสัพพัญญุตญาณของพระอรหันต์ ไม่ใช่โดยการยังละอวิชชาและวิจิกิจฉาไม่ได้. แต่ฝ่ายปรวาทีปรารภความที่อวิชชาและวิจิกิจฉานั้นยังละไม่ได้ จึงตั้งลัทธิขึ้นว่า เตน หิ (ถ้าเช่นนั้น). ลัทธินั้น เพราะถูกตั้งขึ้นโดยไม่แยบคาย จึงเป็นอันตั้งอยู่ไม่ได้นั่นเอง. Saññojanakathāvaṇṇanā. อรรถกถาสัญโญชนกถา 4. Iddhikathāvaṇṇanā 4. อรรถกถาอิทธิกถา 883-884. Idāni iddhikathā nāma hoti. Tattha iddhi nāmesā katthaci ijjhati, katthaci na ijjhati, aniccādīnaṃ niccādikaraṇe ekanteneva na ijjhati. Sabhāgasantatiṃ pana parivattetvā visabhāgasantatikaraṇe vā sabhāgasantativaseneva ciratarappavattane vā yesaṃ atthāya kariyati, tesaṃ puññādīni kāraṇāni nissāya katthaci ijjhati, bhikkhūnaṃ atthāya pānīyassa sappikhīrādikaraṇe viya mahādhātunidhāne dīpādīnaṃ cirasantānappavattane viya cāti idaṃ sakasamaye sanniṭṭhānaṃ. Yaṃ pana āyasmā pilindavaccho rañño pāsādaṃ suvaṇṇantveva adhimucci, taṃ nissāya yesaṃ ‘‘atthi adhippāyaiddhī’’ti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya atthi adhippāyaiddhīti pucchā sakavādissa. Tattha adhippāyaiddhīti adhippāyaiddhi, yathādhippāyaṃ ijjhanaiddhīti attho. Āmantāti laddhimatte ṭhatvā paṭiññā paravādissa. Atha naṃ aniccādīnaṃ niccāditāya anuyuñjituṃ niccapaṇṇā rukkhā hontūtiādimāha. Sesamettha uttānatthameva. Laddhipatiṭṭhāpane suvaṇṇo ca panāsīti rañño puññūpanissayena āsi, na kevalaṃ therassa adhippāyeneva. Tasmā asādhakametanti. บัดนี้ ชื่อว่าอิทธิกถา. ในอิทธิกถานั้น ที่ชื่อว่าฤทธิ์นี้ ย่อมสำเร็จในบางกรณี ไม่สำเร็จในบางกรณี, ในการทำสิ่งที่ไม่เที่ยงเป็นต้นให้เป็นของเที่ยงเป็นต้น ย่อมไม่สำเร็จโดยส่วนเดียวแน่นอน. แต่ในการเปลี่ยนสันตติที่มีส่วนเสมอกันแล้วทำให้เป็นสันตติที่ไม่มีส่วนเสมอกัน หรือในการให้เป็นไปเนิ่นนานกว่าด้วยอำนาจสันตติที่มีส่วนเสมอกัน ฤทธิ์นั้นย่อมสำเร็จในบางกรณีโดยอาศัยเหตุมีบุญเป็นต้นของบุคคลที่ฤทธิ์นั้นถูกทำเพื่อประโยชน์แก่เขา เหมือนการทำน้ำดื่มให้เป็นเนยใสและนมสดเป็นต้นเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุทั้งหลาย และเหมือนการเป็นไปแห่งสันตติอันยาวนานของประทีปเป็นต้นในที่บรรจุมหาธาตุ นี้เป็นข้อสันนิษฐานในลัทธิของตน. แต่การที่ท่านพระปิลินทวัจฉะได้อธิษฐานปราสาทของพระราชาให้เป็นทองคำนั้น พวกอันธกะอาศัยเรื่องนั้นจึงมีลัทธิว่า “อธิปปายิทธิมีอยู่” คำถามว่า อตฺถิ อธิปฺปายิทฺธิ เป็นของสกวาทีโดยปรารภพวกอันธกะเหล่านั้น. ในคำนั้น อธิปฺปายิทฺธิ คือ อธิปฺปายอิทฺธิ ความว่า ฤทธิ์ที่สำเร็จได้ตามความประสงค์. คำว่า อามนฺตา เป็นปฏิญญาของปรวาทีผู้ยืนอยู่ในเพียงลัทธิของตน. ลำดับนั้น สกวาทีเพื่อจะซักไซ้ปรวาทีนั้นถึงความเป็นของเที่ยงเป็นต้นของสิ่งที่ไม่เที่ยงเป็นต้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า นิจฺจปณฺณา รุกฺขา โหนฺตุ (ขอต้นไม้ทั้งหลายจงมีใบเขียวสดอยู่เป็นนิตย์). ส่วนที่เหลือในกถานี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในการตั้งลัทธิ (ปรวาทีกล่าวว่า) ก็ปราสาทได้เป็นทองคำแล้ว (สกวาทีแก้ว่า) ได้เป็นแล้วโดยอาศัยบุญเป็นอุปนิสัยของพระราชา ไม่ใช่เพียงด้วยความประสงค์ของพระเถระเท่านั้น. เพราะฉะนั้น เรื่องนั้นจึงใช้เป็นเครื่องยืนยันไม่ได้. Iddhikathāvaṇṇanā. อรรถกถาอิทธิกถา 5. Buddhakathāvaṇṇanā 5. อรรถกถาพุทธกถา 885. Idāni buddhakathā nāma hoti. Tattha ṭhapetvā tasmiṃ tasmiṃ kāle sarīravemattataṃ āyuvemattataṃ pabhāvemattatañca sesehi buddhadhammehi buddhānaṃ buddhehi hīnātirekatā nāma natthi. Yesaṃ pana aviseseneva atthīti laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya atthi buddhānanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ buddhadhammehi anuyuñjituṃ satipaṭṭhānatotiādimāha. Itaro tesaṃ vasena hīnātirekataṃ apassanto paṭikkhipatiyevāti. 885. บัดนี้ ชื่อว่า พุทธกถา. ในพุทธกถานั้น ยกเว้นความแตกต่างแห่งพระสรีระ ความแตกต่างแห่งพระชนมายุ และความแตกต่างแห่งพระประภาในกาลนั้นๆ แล้ว ความยิ่งหย่อนกว่ากันแห่งพระพุทธเจ้าทั้งหลายโดยพุทธธรรมที่เหลือทั้งหลาย ชื่อว่าไม่มี. ส่วนลัทธิของผู้ใดมีอยู่ว่า มีความยิ่งหย่อนกว่ากันโดยไม่มีความแตกต่างกันเลย ดังเช่นของพวกอันธกะ, ท่านหมายถึงพวกอันธกะเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที การปฏิญญาจึงเป็นของปรวาที. ลำดับนั้น เพื่อจะซักไซ้ปรวาทีนั้นโดยพุทธธรรมทั้งหลาย ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า สติปัฏฐาน. ปรวาทีนั้น เมื่อไม่เห็นความยิ่งหย่อนกว่ากันโดยสติปัฏฐานเป็นต้นเหล่านั้น จึงปฏิเสธอย่างเดียว. Buddhakathāvaṇṇanā. อรรถกถาพุทธกถา 6. Sabbadisākathāvaṇṇanā 6. อรรถกถาสัพพทิสากถา 886. Idāni sabbadisākathā nāma hoti. Tattha catūsu disāsu heṭṭhā uparīti samantato lokadhātusannivāsaṃ, sabbalokadhātūsu ca buddhā atthīti attano vikappasippaṃ uppādetvā ‘‘sabbadisāsu buddhā tiṭṭhantī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Puratthimāyāti puṭṭho sakyamuniṃ sandhāya paṭikkhipati. Puna puṭṭho laddhivasena aññalokadhātuyaṃ ṭhitaṃ sandhāya paṭijānāti. Kinnāmo so bhagavātiādi ‘‘sace tvaṃ jānāsi, nāmādivasena naṃ kathehī’’ti codanatthaṃ vuttaṃ. Iminā upāyena sabbattha attho veditabboti. 886. บัดนี้ ชื่อว่า สัพพทิสากถา. ในสัพพทิสากถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใด ผู้ก่อให้เกิดศิลปะแห่งการคิดนึกของตนขึ้นว่า ที่ตั้งแห่งโลกธาตุโดยรอบ คือ ในทิศทั้ง ๔ ในเบื้องต่ำ ในเบื้องบน และพระพุทธเจ้าทั้งหลายมีอยู่ในโลกธาตุทั้งปวง ดังนี้ว่า "พระพุทธเจ้าทั้งหลายประทับอยู่ในทิศทั้งปวง" ดังเช่นของพวกมหาสังฆิกะ, ท่านหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที การปฏิญญาจึงเป็นของปรวาที. เมื่อถูกถามว่า ในทิศบูรพา ปรวาทีหมายถึงพระศากยมุนีแล้วปฏิเสธ. เมื่อถูกถามอีก ปรวาทีหมายถึงพระพุทธเจ้าผู้ประทับอยู่ในโลกธาตุอื่นตามลัทธิของตนแล้วจึงปฏิญญา. คำเป็นต้นว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงมีพระนามว่าอะไร ท่านกล่าวเพื่อประโยชน์ในการทักท้วงว่า "ถ้าท่านรู้ จงกล่าวถึงพระองค์โดยพระนามเป็นต้น". พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยอุบายนี้. Sabbadisākathāvaṇṇanā. อรรถกถาสัพพทิสากถา 7. Dhammakathāvaṇṇanā 7. อรรถกถาธรรมกถา 887-888. Idāni dhammakathā nāma hoti. Tattha yasmā rūpādayo rūpādisabhāvena niyatā na taṃ sabhāvaṃ vijahanti, tasmā sabbadhammā niyatāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānañceva ekaccānañca uttarāpathakānaṃ; te sandhāya sabbe dhammāti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘sace te niyatā, micchattaniyatā vā siyuṃ sammattaniyatā vā, ito añño niyāmo nāma natthī’’ti codetuṃ micchattaniyatātiādimāha. Tattha paṭikkhepo ca paṭiññā ca paravādissa. Rūpaṃ rūpaṭṭhenātiādi yenatthena niyatāti vadati, tassa vasena codetuṃ vuttaṃ. Tatrāyaṃ adhippāyo – rūpañhi rūpaṭṭhena niyatanti rūpaṃ rūpameva, na vedanādisabhāvanti adhippāyena vattabbaṃ, ito aññathā na vattabbaṃ. Kasmā? Rūpaṭṭhato aññassa rūpassa abhāvā. Rūpasabhāvo hi rūpaṭṭho, rūpasabhāvo ca rūpameva, na rūpato añño. Vedanādīhi panassa nānattapaññāpanatthaṃ esa vohāro hotīti. Tasmā ‘‘rūpaṃ rūpaṭṭhena niyata’’nti vadantena rūpaṃ niyatanti vuttaṃ hoti. Niyatañca nāma micchattaniyataṃ vā siyā sammattaniyataṃ vā, ito añño niyāmo nāma natthīti. Atha kasmā paṭijānātīti? Atthantaravasena. Rūpaṃ rūpaṭṭhena niyatanti ettha hi rūpaṃ rūpameva, na vedanādisabhāvanti ayamattho. Tasmā paṭijānāti. Ito aññathā panassa niyatattaṃ natthīti puna teneva nayena codetuṃ micchattaniyatantiādimāha. Taṃ sabbaṃ uttānatthameva. Tena hi rūpanti laddhipi ayoniso patiṭṭhāpitattā appatiṭṭhitāva hotīti. ๘๘๗-๘๘๘. บัดนี้ ชื่อว่า ธรรมกถา. ในธรรมกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า เพราะเหตุที่ธรรมมีรูปเป็นต้นเที่ยงโดยสภาวะมีรูปเป็นต้น ไม่ละสภาวะนั้น ฉะนั้น ธรรมทั้งปวงจึงเที่ยง ดังเช่นของพวกอันธกะและพวกอุตตราปถกะบางพวก, ท่านหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามว่า ธรรมทั้งปวง จึงเป็นของสกวาที การปฏิญญาจึงเป็นของปรวาที. ลำดับนั้น เพื่อจะทักท้วงปรวาทีนั้นว่า "ถ้าธรรมทั้งหลายของท่านเที่ยง ก็พึงเป็นมิจฉัตตนิยตะ หรือ สัมมัตตนิยตะ, ความเที่ยงอย่างอื่นนอกจากนี้ ชื่อว่าไม่มี" ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า มิจฉัตตนิยตะ. ในคำถามนั้น การปฏิเสธและการปฏิญญาเป็นของปรวาที. คำเป็นต้นว่า รูปเที่ยงโดยความเป็นรูป ท่านกล่าวเพื่อทักท้วงโดยอรรถใดที่ปรวาทีกล่าวว่าเที่ยง. ในข้อนั้น มีอธิบายดังนี้ - คำว่า รูปเที่ยงโดยความเป็นรูป พึงกล่าวโดยอธิบายว่า รูปก็คือรูปเท่านั้น ไม่ใช่สภาวะมีเวทนาเป็นต้น, ไม่พึงกล่าวเป็นอย่างอื่นจากนี้. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีรูปอื่นจากความเป็นรูป. จริงอยู่ สภาวะของรูปคือความเป็นรูป, และสภาวะของรูปก็คือรูปนั่นเอง, ไม่ใช่อื่นจากรูป. แต่โวหารนี้มีอยู่เพื่อบัญญัติความแตกต่างของรูปนั้นจากธรรมมีเวทนาเป็นต้น. ฉะนั้น ผู้ที่กล่าวว่า "รูปเที่ยงโดยความเป็นรูป" ชื่อว่ากล่าวว่า รูปเที่ยง. และธรรมที่ชื่อว่าเที่ยง พึงเป็นมิจฉัตตนิยตะ หรือ สัมมัตตนิยตะ, ความเที่ยงอย่างอื่นนอกจากนี้ ชื่อว่าไม่มี. ถามว่า ก็เพราะเหตุไร ปรวาทีจึงปฏิญญา? ตอบว่า โดยอรรถอย่างอื่น. ในคำว่า รูปเที่ยงโดยความเป็นรูปนี้ มีอรรถว่า รูปก็คือรูปเท่านั้น ไม่ใช่สภาวะมีเวทนาเป็นต้น. ฉะนั้น ปรวาทีจึงปฏิญญา. แต่ความเป็นธรรมเที่ยงของรูปนั้นโดยประการอื่นจากนี้ไม่มี ฉะนั้น เพื่อจะทักท้วงโดยนัยนั้นอีก ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า มิจฉัตตนิยตะ. คำนั้นทั้งหมดมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. เพราะเหตุนั้น ลัทธิว่า รูปเที่ยง แม้มีอยู่ ก็ชื่อว่าตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะตั้งไว้โดยไม่แยบคาย. Dhammakathāvaṇṇanā. อรรถกถาธรรมกถา 8. Kammakathāvaṇṇanā 8. อรรถกถากัมมกถา 889-891. Idāni kammakathā nāma hoti. Tattha ‘‘yasmā diṭṭhadhammavedanīyādīni diṭṭhadhammavedanīyaṭṭhādīhi niyatāni, tasmā sabbe kammā niyatā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi tesaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Diṭṭhadhammavedanīyaṭṭhena niyatanti ettha diṭṭhadhammavedanīyaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṭṭhameva. Sace diṭṭheva dhamme vipākaṃ dātuṃ sakkoti deti, no ce ahosikammaṃ nāma hotīti imamatthaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa. Micchattasammattaniyāmavasena panetaṃ aniyatamevāti sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbanti. ๘๘๙-๘๙๑. บัดนี้ ชื่อว่า กัมมกถา. ในกัมมกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า "เพราะเหตุที่กรรมมีทิฏฐธรรมเวทนียกรรมเป็นต้น เที่ยงโดยความเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรมเป็นต้น ฉะนั้น กรรมทั้งปวงจึงเที่ยง" ดังเช่นของชนเหล่านั้นนั่นเอง, ท่านหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที การปฏิญญาจึงเป็นของปรวาที. ในคำว่า เที่ยงโดยความเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรมนี้ ทิฏฐธรรมเวทนียกรรมก็คือความเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรมนั่นเอง. การปฏิญญาเป็นของสกวาที โดยหมายถึงเนื้อความนี้ว่า ถ้าสามารถให้วิบากในทิฏฐธรรมได้ ก็ย่อมให้, ถ้าไม่สามารถ ก็ชื่อว่าเป็นอโหสิกรรม. แต่กรรมนี้ไม่เที่ยงโดยมิจฉัตตนิยามและสัมมัตตนิยาม พึงทราบทั้งหมดโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเอง. Kammakathāvaṇṇanā. อรรถกถากัมมกถา Ekavīsatimo vaggo. วรรคที่ ๒๑ 22. Bāvīsatimavaggo 22. วรรคที่ ๒๒ 1. Parinibbānakathāvaṇṇanā 1. อรรถกถาปรินิพพานกถา 892. Idāni parinibbānakathā nāma hoti. Tattha ‘‘yasmā arahā sabbaññuvisaye appahīnasaṃyojanova parinibbāyati, tasmā atthi kiñci saṃyojanaṃ appahāya parinibbāna’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha heṭṭhā vuttanayamevāti. 892. บัดนี้ ชื่อว่า ปรินิพพานกถา. ในปรินิพพานกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า "เพราะเหตุที่พระอรหันต์ยังละสังโยชน์ในวิสัยของพระสัพพัญญูไม่ได้แล้วปรินิพพาน ฉะนั้น การปรินิพพานโดยยังไม่ละสังโยชน์บางอย่างจึงมีอยู่" ดังเช่นของพวกอันธกะ, ท่านหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที การปฏิญญาจึงเป็นของปรวาที. ส่วนที่เหลือในกถานี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเอง. Parinibbānakathāvaṇṇanā. อรรถกถาปรินิพพานกถา 2. Kusalacittakathāvaṇṇanā 2. อรรถกถากุศลจิตตกถา 894-895. Idāni kusalacittakathā nāma hoti. Tattha yasmā arahā sativepullappatto parinibbāyantopi sato sampajānova parinibbāti, tasmā kusalacitto parinibbāyatīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ yasmā kusalacitto nāma puññābhisaṅkhārābhisaṅkharaṇādivasena hoti, tasmā tenatthena codetuṃ arahā puññābhisaṅkhārantiādimāha. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyāti. Sato sampajānoti idaṃ javanakkhaṇe kiriyasatisampajaññānaṃ vasena asammohamaraṇadīpanatthaṃ vuttaṃ, na kusalacittadīpanatthaṃ. Tasmā asādhakanti. ๘๙๔-๘๙๕. บัดนี้ ชื่อว่า กุศลจิตตกถา. ในกุศลจิตตกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า เพราะเหตุที่พระอรหันต์ผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติ แม้เมื่อกำลังปรินิพพาน ก็มีสติสัมปชัญญะปรินิพพาน ฉะนั้น ท่านจึงปรินิพพานด้วยกุศลจิต ดังเช่นของพวกอันธกะ, ท่านหมายถึงชนเหล่านั้น คำถามจึงเป็นของสกวาที การปฏิญญาจึงเป็นของปรวาที. ลำดับนั้น เพราะเหตุที่ชื่อว่ากุศลจิต ย่อมมีโดยการปรุงแต่งปุญญาภิสังขารเป็นต้น ฉะนั้น เพื่อจะทักท้วงปรวาทีนั้นโดยอรรถนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า พระอรหันต์ปรุงแต่งปุญญาภิสังขาร. ส่วนที่เหลือในกถานี้ ย่อมเป็นไปตามบาลีนั้นเทียว. คำว่า มีสติสัมปชัญญะ นี้ ท่านกล่าวเพื่อแสดงถึงการตายโดยไม่หลงลืม โดยอาศัยกิริยาสติสัมปชัญญะในชวนขณะ ไม่ใช่เพื่อแสดงถึงกุศลจิต. ฉะนั้น คำนั้นจึงไม่เป็นเครื่องยืนยัน. Kusalacittakathāvaṇṇanā. อรรถกถากุศลจิตตกถา 3. Āneñjakathāvaṇṇanā 3. อรรถกถาอาเนญชกถา 896. Idāni āneñjakathā nāma hoti. Tattha bhagavā catutthajjhāne ṭhito parinibbāyīti sallakkhetvā ‘‘arahā āneñje ṭhito parinibbāyatī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Pakaticitteti bhavaṅgacitte. Sabbe hi saññino sattā bhavaṅgacitte ṭhatvā bhavaṅgapariyosānena cuticittena kālaṃ karonti. Iti naṃ iminā atthena codetuṃ evamāha. Tattha kiñcāpi catuvokārabhave arahato pakaticittampi āneñjaṃ hoti, ayaṃ pana pañho pañcavokārabhavavasena uddhaṭo. Tasmā no ca vata re vattabbeti āha. Sesamettha uttānatthamevāti. 896. บัดนี้ ชื่อว่า อาเนญชกถา. ในอาเนญชกถานั้น กำหนดว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในจตุตถฌานแล้วปรินิพพาน ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า "พระอรหันต์ประทับอยู่ในอาเนญชสมาบัติแล้วปรินิพพาน" เหมือนอย่างลัทธิของพวกอุตตราปถกะบางพวก, คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น. บทว่า ปกติจิตเต ได้แก่ ในภวังคจิต. ด้วยว่า สัตว์ผู้มีสัญญาทั้งปวง ดำรงอยู่ในภวังคจิตแล้ว ย่อมทำกาละด้วยจุติจิตในที่สุดแห่งภวังค์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นด้วยเนื้อความนี้. ในข้อนั้น แม้ว่าในจตุโวการภพ ปกติจิตของพระอรหันต์ก็เป็นอาเนญชะได้ แต่ปัญหานี้ท่านยกขึ้นโดยนัยแห่งปัญจโวการภพ. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า โน จ วต เร วตฺตพฺเพ. เนื้อความที่เหลือในอาเนญชกถานี้ ตื้นทั้งนั้น. Āneñjakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอาเนญชกถา 4. Dhammābhisamayakathāvaṇṇanā 4. อรรถกถาธรรมาภิสมยกถา 897. Idāni dhammābhisamayakathā nāma hoti. Tattha atītabhave sotāpannaṃ mātukucchiyaṃ vasitvā nikkhantaṃ disvā ‘‘atthi gabbhaseyyāya dhammābhisamayo’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi tattha dhammābhisamayo atthi, dhammābhisamayassa kāraṇehi dhammadesanādīhi bhavitabba’’nti codetuṃ atthi gabbhaseyyāya dhammadesanātiādimāha. Suttassātiādi bhavaṅgavāraṃ sandhāya vuttaṃ. Gabbhaseyyāya hi yebhuyyena bhavaṅgameva pavattati. Teneva satto kiriyamayappavattābhāvā sutto, bhāvanānuyogassa abhāvā pamatto, kammaṭṭhānapariggāhakānaṃ satisampajaññānaṃ abhāvā muṭṭhassati asampajāno nāma hoti, tathārūpassa kuto dhammābhisamayoti? 897. บัดนี้ ชื่อว่า ธรรมาภิสมยกถา. ในธรรมาภิสมยกถานั้น เพราะเห็นพระโสดาบันในภพก่อน อยู่ในครรภ์มารดาแล้วคลอดออกมา ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า "การบรรลุธรรมในขณะที่อยู่ในครรภ์มีอยู่" เหมือนอย่างลัทธิของพวกอุตตราปถกะบางพวก, คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น. ลำดับนั้น ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า อตฺถิ คพฺภเสยฺยาย ธมฺมเทสนา เพื่อจะโจทนาปรวาทีนั้นว่า "ถ้าการบรรลุธรรมในครรภ์นั้นมีอยู่ ก็พึงมีการแสดงธรรมเป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุแห่งการบรรลุธรรม". คำเป็นต้นว่า สุตฺตสฺส ท่านกล่าวหมายถึงภวังควาระ. ด้วยว่า ในขณะที่อยู่ในครรภ์ โดยมากภวังค์เท่านั้นย่อมเป็นไป. เพราะเหตุนั้น สัตว์จึงชื่อว่าหลับแล้ว เพราะไม่มีความเป็นไปทางกายกรรมเป็นต้น, ชื่อว่าประมาทแล้ว เพราะไม่มีการประกอบภาวนา, ชื่อว่ามีสติหลงลืม ไม่มีสัมปชัญญะ เพราะไม่มีสติสัมปชัญญะที่กำหนดกรรมฐาน, การบรรลุธรรมของสัตว์ผู้มีสภาพเช่นนั้นจะมีแต่ที่ไหน? Dhammābhisamayakathāvaṇṇanā. อรรถกถาธรรมาภิสมยกถา 5-7. Tissopikathāvaṇṇanā ๕-๗. อรรถกถาติสโสปิกถา 898-900. Idāni tissopikathā nāma honti. Tattha acirajātānaṃ pana sotāpannānaṃ arahattappattiṃ suppavāsāya ca upāsikāya sattavassikaṃ gabbhaṃ disvā ‘‘atthi gabbhaseyyāya arahattappattī’’ti ca supine ākāsagamanādīni disvā ‘‘atthi dhammābhisamayo’’ti ca ‘‘atthi tattha arahattappattī’’ti ca idhāpi yesaṃ laddhiyo, seyyathāpi tesaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha purimakathā sadisamevāti. ๘๙๘-๙๐๐. บัดนี้ ชื่อว่า ติสโสปิกถา. ในติสโสปิกถานั้น เพราะเห็นการบรรลุอรหัตผลของพระโสดาบันผู้เกิดไม่นาน และเห็นครรภ์ ๗ ปีของนางสุปปวาสาอุบาสิกา ลัทธิของชนเหล่าใดในเรื่องนี้ก็มีอยู่ว่า "การบรรลุอรหัตผลในขณะที่อยู่ในครรภ์มีอยู่" และเพราะเห็นการเหาะไปในอากาศเป็นต้นในความฝัน จึงมีลัทธิว่า "การบรรลุธรรมมีอยู่" และ "การบรรลุอรหัตผลในที่นั้นมีอยู่" เหมือนอย่างลัทธิของชนเหล่านั้นนั่นเอง, คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ เหมือนกับกถาก่อนนั่นเอง. Tissopikathāvaṇṇanā. อรรถกถาติสโสปิกถา 8. Abyākatakathāvaṇṇanā 8. อรรถกถาอัพยากตกถา 901-902. Idāni abyākatakathā nāma hoti. Tattha ‘‘atthesā, bhikkhave, cetanā, sā ca kho abbohārikā’’ti (pārā. 235) vacanato ‘‘sabbaṃ supinagatassa cittaṃ abyākata’’nti yesaṃ laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaññeva, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathā pāḷimeva niyyāti. Supinagatassa cittaṃ abbohārikanti idaṃ āpattiṃ sandhāya vuttaṃ. Supinagatassa hi pāṇātipātādivasena kiñcāpi akusalacittaṃ pavattati, vatthuvikopanaṃ pana natthīti na sakkā tattha āpattiṃ paññapetuṃ. Iminā kāraṇena taṃ abbohārikaṃ, na abyākatattāti. ๙๐๑-๙๐๒. บัดนี้ ชื่อว่า อัพยากตกถา. ในอัพยากตกถานั้น ตามพระดำรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย เจตนานั้นมีอยู่ แต่เจตนานั้นเป็นอัพโพหาริก" (ปาราชิก ๒๓๕) ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า "จิตทั้งหมดของผู้ที่ฝันเป็นอัพยากตะ" เหมือนอย่างลัทธิของพวกอุตตราปถกะบางพวกนั่นเอง, คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ ย่อมเป็นไปตามบาลีทีเดียว. คำว่า จิตของผู้ที่ฝันเป็นอัพโพหาริก นี้ ท่านกล่าวหมายถึงอาบัติ. ด้วยว่า แม้อกุศลจิตของผู้ที่ฝันจะเกิดขึ้นโดยนัยแห่งปาณาติบาตเป็นต้น แต่การทำลายวัตถุไม่มี ฉะนั้น จึงไม่อาจบัญญัติอาบัติในเรื่องนั้นได้. ด้วยเหตุนี้ จิตนั้นจึงเป็นอัพโพหาริก ไม่ใช่เพราะความเป็นอัพยากตะ. Abyākatakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอัพยากตกถา 9. Āsevanapaccayakathāvaṇṇanā 9. อรรถกถาอาเสวนปัจจยกถา 903-905. Idāni āsevanapaccayakathā nāma hoti. Tattha yasmā sabbe dhammā khaṇikā, na koci muhuttampi ṭhatvā āsevanapaccayaṃ āsevati nāma. Tasmā natthi kiñci āsevanapaccayatā. Āsevanapaccayatāya uppannaṃ pana na kiñci atthīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi tesaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ suttavaseneva paññāpetuṃ nanu vuttaṃ bhagavatā pāṇātipātotiādi ābhataṃ. Taṃ sabbaṃ uttānatthamevāti. ๙๐๓-๙๐๕. บัดนี้ ชื่อว่า อาเสวนปัจจยกถา. ในอาเสวนปัจจยกถานั้น เพราะว่าธรรมทั้งปวงเป็นขณิกะ ไม่มีธรรมใดตั้งอยู่แม้ครู่หนึ่งแล้วชื่อว่าเสพอเสวนปัจจัย. เพราะฉะนั้น ความเป็นอาเสวนปัจจัยอะไรๆ ไม่มี, อนึ่ง สิ่งที่เกิดขึ้นด้วยความเป็นอาเสวนปัจจัยอะไรๆ ไม่มี, นี้เป็นลัทธิของชนเหล่าใด เหมือนอย่างลัทธิของชนเหล่านั้นนั่นเอง, คำถามเป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น. ลำดับนั้น ท่านได้นำคำเป็นต้นว่า นนุ วุตฺตํ ภควตา ปาณาติปาโต มาเพื่อจะชี้แจงปรวาทีนั้นโดยนัยแห่งพระสูตร. คำนั้นทั้งหมดมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. Āsevanapaccayakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอาเสวนปัจจยกถา 10. Khaṇikakathāvaṇṇanā 10. อรรถกถาขณิกกถา 906-907. Idāni khaṇikakathā nāma hoti. Tattha yasmā sabbasaṅkhatadhammā aniccā, tasmā ekacittakkhaṇikāyeva. Samānāya hi aniccatāya eko lahuṃ bhijjati, eko cirenāti ko ettha niyāmoti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyāparaseliyānaṃ; te sandhāya ekacittakkhaṇikāti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Citte mahāpathavītiādīsu tesaṃ tathā saṇṭhānaṃ apassanto paṭikkhipati. Cakkhāyatanantiādi ‘‘yadi sabbe ekacittakkhaṇikā bhaveyyuṃ, cakkhāyatanādīni cakkhuviññāṇādīhi saddhiṃyeva uppajjitvā nirujjheyyu’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. Itaro pana antomātukucchigatassa viññāṇuppattiṃ sandhāya paṭikkhipati, pavattaṃ sandhāya laddhivasena paṭijānāti. Sesamettha uttānatthamevāti. Tena hi ekacittakkhaṇikāti yasmā niccā na honti, tasmā ekacittakkhaṇikāti attano ruciyā kāraṇaṃ vadati. Taṃ avuttasadisamevāti. ๙๐๖-๙๐๗. บัดนี้ ชื่อว่า ขณิกกถา. ในขณิกกถานั้น เพราะว่าสังขตธรรมทั้งปวงไม่เที่ยง ฉะนั้น จึงมีขณะเท่ากับจิตขณะเดียวเท่านั้น. ด้วยว่า เมื่อมีความไม่เที่ยงเสมอกัน สิ่งหนึ่งย่อมแตกทำลายเร็ว สิ่งหนึ่งย่อมแตกทำลายช้า อะไรเป็นเครื่องกำหนดในเรื่องนี้, นี้เป็นลัทธิของชนเหล่าใด เหมือนอย่างลัทธิของพวกปุพพเสลิยะและอปรเสลิยะ, คำถามว่า เอกจิตฺตขณิกา เป็นของสกวาที ปฏิญญาเป็นของปรวาที โดยปรารภชนเหล่านั้น. ในคำเป็นต้นว่า จิตฺเต มหาปฐวี ท่านไม่เห็นสัณฐานเช่นนั้นของธรรมเหล่านั้น จึงปฏิเสธ. คำเป็นต้นว่า จกฺขายตนํ ท่านกล่าวเพื่อโจทนาว่า "ถ้าธรรมทั้งปวงพึงมีขณะเท่ากับจิตขณะเดียวไซร้, จักขายตนะเป็นต้น ก็พึงเกิดขึ้นพร้อมกับจักขุวิญญาณเป็นต้นแล้วดับไป". ส่วนปรวาที ปฏิเสธโดยหมายถึงการเกิดวิญญาณของสัตว์ที่อยู่ในครรภ์มารดา, แต่ยอมรับโดยนัยแห่งลัทธิ โดยหมายถึงความเป็นไป (ในปัจจุบัน). เนื้อความที่เหลือในกถานี้ ตื้นทั้งนั้น. (ปรวาที) กล่าวเหตุตามความพอใจของตนว่า "เตน หิ เอกจิตฺตขณิกา เพราะว่าธรรมเหล่านั้นไม่เที่ยง ฉะนั้น จึงมีขณะเท่ากับจิตขณะเดียว". คำกล่าวนั้นเหมือนกับไม่ได้กล่าวทีเดียว. Khaṇikakathāvaṇṇanā. อรรถกถาขณิกกถา Bāvīsatimo vaggo. วรรคที่ ๒๒ 23. Tevīsatimavaggo 23. วรรคที่ ๒๓ 1. Ekādhippāyakathāvaṇṇanā 1. อรรถกถาเอกาธิปปายกถา 908. Idāni ekādhippāyakathā nāma hoti. Tattha kāruññena vā ekena adhippāyena ekādhippāyo, saṃsāre vā ekato bhavissāmāti itthiyā saddhiṃ buddhapūjādīni katvā paṇidhivasena eko adhippāyo assāti ekādhippāyo. Evarūpo dvinnampi janānaṃ ekādhippāyo methuno dhammo paṭisevitabboti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānañceva vetullakānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti. 908. บัดนี้ ชื่อว่า เอกาธิปปายกถา. ในกถานั้น คำว่า เอกาธิปปาโย (ผู้มีความประสงค์เป็นอันเดียวกัน) ได้แก่ มีความประสงค์เป็นอันเดียวกันด้วยกรุณาอย่างหนึ่ง หรือว่า มีความประสงค์เป็นอันเดียวกันด้วยอำนาจแห่งการตั้งความปรารถนาว่า 'เราจักเป็นผู้เกิดร่วมกันในสังสารวัฏ' ดังนี้ แล้วกระทำการบูชาพระพุทธเจ้าเป็นต้นร่วมกับสตรี เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า เอกาธิปปาโย. ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า 'เมถุนธรรมอันบุคคลผู้มีความประสงค์เป็นอันเดียวกันของคนทั้งสองเห็นปานนี้พึงเสพ' เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะและพวกเวตุลลกะ. คำถามของสกวาที ปฏิญญาของปรวาที มีขึ้นเพราะปรารภชนเหล่านั้น. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ พึงนำไปตามบาลีนั้นเทียว. Ekādhippāyakathāvaṇṇanā. อรรถกถาเอกาธิปปายกถา 2. Arahantavaṇṇakathāvaṇṇanā 2. อรรถกถาอรหันตวัณณกถา 909. Idāni arahantavaṇṇakathā nāma hoti. Tattha iriyāpathasampanne ākappasampanne pāpabhikkhū disvā ‘‘arahantānaṃ vaṇṇena amanussā methunaṃ dhammaṃ paṭisevantī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha uttānatthamevāti. 909. บัดนี้ ชื่อว่า อรหันตวัณณกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า 'อมนุษย์ทั้งหลายเสพเมถุนธรรมด้วยเพศของพระอรหันต์' เพราะเห็นภิกษุผู้ลามกที่สมบูรณ์ด้วยอิริยาบถ สมบูรณ์ด้วยอาการ เหมือนอย่างลัทธิของพวกอุตตราปถกะบางพวก. คำถามของสกวาที ปฏิญญาของปรวาที มีขึ้นเพราะปรารภชนเหล่านั้น. เนื้อความที่เหลือในกถานี้ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. Arahantavaṇṇakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอรหันตวัณณกถา 3-7. Issariyakāmakārikākathāvaṇṇanā ๓-๗. อรรถกถาอิสสริยกามากาลิกากถา 910-914. Idāni issariyakāmakārikākathā nāma hoti. Chaddantajātakādīni sandhāya ‘‘bodhisatto issariyakāmakārikāhetu vinipātaṃ gacchati, gabbhaseyyaṃ okkamati, dukkarakārikaṃ akāsi, aparantapaṃ akāsi, aññaṃ satthāraṃ uddisī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ paṭhamakathāyaṃ uttānatthameva. Dutiyakathāyaṃ iddhimāti yadi issariyakāmakārikāhetu gaccheyya, iddhiyā gaccheyya, na kammavasenāti codanatthaṃ vuttaṃ. Itaro pana paṭhamapañhe bhāvanāmayaṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyapañhe puññiddhiṃ sandhāya paṭijānāti. Tatiyakathāyaṃ issariyakāmakārikāhetu nāma dukkarakārikā micchādiṭṭhiyā kariyati. Yadi ca so taṃ kareyya, sassatādīnipi gaṇheyyāti codanatthaṃ sassato lokotiādi vuttaṃ. Catutthakathāyampi eseva nayoti. ๙๑๐-๙๑๔. บัดนี้ ชื่อว่า อิสสริยกามากาลิกากถา. ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า 'พระโพธิสัตว์ย่อมถึงความวินาศ หยั่งลงสู่ครรภ์ ได้ทรงกระทำทุกกรกิริยา ได้ทรงกระทำอัตตกิลมถานุโยค ทรงอุทิศศาสดาอื่น เพราะเหตุแห่งการกระทำตามความใคร่ในความเป็นใหญ่' โดยปรารภถึงฉัททันตชาดกเป็นต้น เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะ, คำถามของสกวาที ปฏิญญาของปรวาที มีขึ้นเพราะปรารภชนเหล่านั้น. เนื้อความที่เหลือในกถาแรก มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในกถาที่สอง คำว่า อิทฺธิมา (ผู้มีฤทธิ์) เป็นคำที่กล่าวขึ้นเพื่อเป็นเหตุโจทนาว่า หากพระองค์จะเสด็จไปเพราะเหตุแห่งการกระทำตามความใคร่ในความเป็นใหญ่ ก็พึงเสด็จไปด้วยฤทธิ์ ไม่ใช่ไปด้วยอำนาจกรรม. ส่วนปรวาที ย่อมปฏิเสธในปัญหาแรก โดยปรารภถึงภาวนามยฤทธิ์. ในปัญหาที่สอง ย่อมรับรองโดยปรารภถึงปุญญิทธิ (ฤทธิ์คือบุญ). ในกถาที่สาม การทำทุกกรกิริยาเพราะเหตุแห่งการกระทำตามความใคร่ในความเป็นใหญ่นั้น ชื่อว่าเป็นการกระทำด้วยมิจฉาทิฏฐิ. คำว่า สสฺสโต โลโก (โลกเที่ยง) เป็นต้น เป็นคำที่กล่าวขึ้นเพื่อเป็นเหตุโจทนาว่า และถ้าหากพระองค์พึงกระทำเช่นนั้น ก็พึงยึดถือลัทธิสัสสตทิฏฐิเป็นต้นด้วย. แม้ในกถาที่สี่ ก็นัยนี้เช่นกัน. Issariyakāmakārikākathāvaṇṇanā. อรรถกถาอิสสริยกามากาลิกากถา 8. Patirūpakathāvaṇṇanā 8. อรรถกถาปฏิรูปกถา 915-916. Idāni rāgapatirūpakathā nāma hoti. Tattha mettākaruṇāmuditāyo sandhāya ‘‘na rāgo rāgapatirūpako’’ti ca issāmacchariyakukkuccāni sandhāya ‘‘na doso dosapatirūpako’’ti ca hasituppādaṃ sandhāya ‘‘na moho mohapatirūpako’’ti ca dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ anuggahaṃ pāpagarahitaṃ kalyāṇapasaṃsaṃ āyasmato pilindavacchassa vasalavādaṃ bhagavato kheḷāsakavādaṃ moghapurisavādañca sandhāya ‘‘na kileso kilesapatirūpako’’ti ca yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya sabbakathāsu pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ yasmā phassādipatirūpakā naphassādayo nāma natthi, tasmā rāgādipatirūpakā narāgādayopi natthīti codetuṃ atthi na phassotiādimāha. Itaro tesaṃ abhāvā paṭikkhipati. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti. ๙๑๕-๙๑๖. บัดนี้ ชื่อว่า ราคปฏิรูปกถา. ในกถานั้น ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า 'ราคะไม่เป็นปฏิรูปของราคะ' โดยปรารภถึงเมตตา กรุณา มุทิตา, 'โทสะไม่เป็นปฏิรูปของโทสะ' โดยปรารภถึงอิสสา มัจฉริยะ กุกกุจจะ, 'โมหะไม่เป็นปฏิรูปของโมหะ' โดยปรารภถึงการเกิดความร่าเริง, และ 'กิเลสไม่เป็นปฏิรูปของกิเลส' โดยปรารภถึงการข่มบุคคลผู้เก้อยาก การอนุเคราะห์ภิกษุผู้น่ารัก การติเตียนคนชั่ว การสรรเสริญคนดี วาทะว่าคนถ่อยของท่านพระปิลินทวัจฉะ วาทะว่าคนกินน้ำลายและวาทะว่าโมฆบุรุษของพระผู้มีพระภาค, เหมือนอย่างลัทธิของพวกอันธกะ. คำถามของสกวาที ปฏิญญาของปรวาที มีขึ้นในกถาทั้งปวงเพราะปรารภชนเหล่านั้น. ลำดับนั้น สกวาทีได้กล่าวคำว่า อตฺถิ น ผสฺโส (มีสิ่งที่มิใช่ผัสสะอยู่หรือ) เป็นต้น เพื่อโจทนาปรวาทีนั้นว่า เพราะเหตุที่สิ่งที่มิใช่ผัสสะเป็นต้นซึ่งเป็นปฏิรูปของผัสสะเป็นต้นไม่มี ฉะนั้น แม้สิ่งที่มิใช่ราคะเป็นต้นซึ่งเป็นปฏิรูปของราคะเป็นต้นก็ไม่มี. ปรวาทีปฏิเสธเพราะสิ่งเหล่านั้นไม่มี. เนื้อความที่เหลือในทุกแห่งมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. Patirūpakathāvaṇṇanā. อรรถกถาปฏิรูปกถา 9. Aparinipphannakathāvaṇṇanā 9. อรรถกถาอปรินิปผันนกถา 917-918. Idāni aparinipphannakathā nāma hoti. Tattha – ๙๑๗-๙๑๘. บัดนี้ ชื่อว่า อปรินิปผันนกถา. ในกถานั้น – ‘‘Dukkhameva hi sambhoti, dukkhaṃ tiṭṭhati veti ca; Nāññatra dukkhā sambhoti, nāññaṃ dukkhā nirujjhatī’’ti. (saṃ. ni. 1.171) – “ทุกข์เท่านั้นย่อมเกิดขึ้น ทุกข์ย่อมตั้งอยู่และเสื่อมไป นอกจากทุกข์ไม่มีอะไรเกิดขึ้น นอกจากทุกข์ไม่มีอะไรดับไป” (สํ.นิ. ๑.๑๗๑) – Vacanaṃ nissāya dukkhaññeva parinipphannaṃ, sesā khandhāyatanadhātuindriyadhammā aparinipphannāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ uttarapathakānañceva hetuvādānañca; te sandhāya rūpaṃ aparinipphannanti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘sace rūpaṃ aparinipphannaṃ, na aniccādisabhāvaṃ siyā’’ti codetuṃ rūpaṃ na aniccantiādimāha. Itaro tathārūpaṃ rūpaṃ apassanto paṭikkhipati. Sakavādī nanu rūpaṃ aniccantiādi vacanena tassa ekaṃ laddhiṃ paṭisedhetvā dutiyaṃ pucchanto dukkhaññeva parinipphannantiādimāha. Athassa tampi laddhiṃ paṭisedhetuṃ na yadaniccantiādimāha. Tatrāyaṃ adhippāyo – na kevalañhi paṭhamasaccameva dukkhaṃ. Yaṃ pana kiñci aniccaṃ, taṃ dukkhameva. Rūpañca aniccaṃ, tasmā tampi parinipphannaṃ. Iti yaṃ tvaṃ vadesi ‘‘rūpaṃ aparinipphannaṃ, dukkhaññeva parinipphanna’’nti, taṃ no vata re vattabbe ‘‘dukkhaññeva parinipphanna’’nti. Vedanādimūlikādīsupi yojanāsu eseva nayo. Dhammāyatanadhammadhātūsu pana ṭhapetvā nibbānaṃ sesadhammānaṃ vasena aniccatā veditabbā. Indriyāni aniccānevāti. ลัทธิของชนเหล่าใดมีอยู่ว่า อาศัยพระพจน์นี้ ทุกข์เท่านั้นเป็นสิ่งที่สำเร็จแล้ว (ปรินิปผันนะ) ส่วนขันธ์ อายตนะ ธาตุ อินทรีย์ ธรรม ที่เหลือเป็นสิ่งที่ยังไม่สำเร็จ (อปรินิปผันนะ) เหมือนอย่างลัทธิของพวกอุตตราปถกะบางพวกและพวกเหตุวาท, คำถามของสกวาทีว่า 'รูปเป็นสิ่งที่ไม่สำเร็จหรือ' ปฏิญญาของปรวาที มีขึ้นเพราะปรารภชนเหล่านั้น. ลำดับนั้น สกวาทีได้กล่าวคำว่า รูปํ น อนิจฺจํ (รูปไม่เที่ยงมิใช่หรือ) เป็นต้น เพื่อโจทนาปรวาทีนั้นว่า 'ถ้ารูปเป็นสิ่งที่ไม่สำเร็จ ก็ไม่พึงมีสภาวะคือความไม่เที่ยงเป็นต้น'. ปรวาทีไม่เห็นรูปเช่นนั้น จึงปฏิเสธ. สกวาทีปฏิเสธลัทธิหนึ่งของปรวาทีนั้นด้วยคำว่า นนุ รูปํ อนิจฺจํ (ก็รูปไม่เที่ยงมิใช่หรือ) เป็นต้น แล้วจึงถามปัญหาที่สองว่า ทุกฺขญฺเญว ปรินิปฺผนฺนํ (ทุกข์เท่านั้นที่สำเร็จแล้วหรือ) เป็นต้น. ลำดับนั้น เพื่อที่จะปฏิเสธแม้ลัทธินั้นของปรวาที สกวาทีจึงกล่าวคำว่า น ยทนิจฺจํ (สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้น...) เป็นต้น. ในข้อนั้น มีความประสงค์ดังนี้: ไม่ใช่เพียงแต่สัจจะที่หนึ่งเท่านั้นที่เป็นทุกข์ แต่สิ่งใดก็ตามที่ไม่เที่ยง สิ่งนั้นก็เป็นทุกข์. และรูปก็ไม่เที่ยง เพราะฉะนั้น แม้รูปนั้นก็เป็นสิ่งที่สำเร็จแล้ว. เพราะเหตุนั้น คำที่ท่านกล่าวว่า 'รูปเป็นสิ่งที่ไม่สำเร็จ ทุกข์เท่านั้นที่สำเร็จแล้ว' นั้น ท่านไม่ควรกล่าวเลยว่า 'ทุกข์เท่านั้นที่สำเร็จแล้ว'. แม้ในวิธีการประกอบความที่มีเวทนาเป็นต้นเป็นมูล ก็นัยนี้เช่นกัน. ส่วนในธัมมายตนะและธรรมธาตุ พึงทราบความเป็นของไม่เที่ยงโดยอาศัยธรรมที่เหลือ ยกเว้นพระนิพพาน. อินทรีย์ทั้งหลายเป็นของไม่เที่ยงทั้งนั้น. Aparinipphannakathāvaṇṇanā. อรรถกถาอปรินิปผันนกถา Tevīsatimo vaggo. วรรคที่ ๒๓ Nigamanakathā นิคามนกถา Ettāvatā ca – ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ – Paṇṇāsakehi catūhi, tīhi vaggehi ceva ca; Saṅgahetvā kathā sabbā, ūnatisatabhedanā. กถาทั้งปวง อันมีประเภทหนึ่งหย่อนสามร้อย ได้รับการสงเคราะห์ไว้ด้วยปัณณาสกะ ๔ และด้วยวรรค ๓. Kathāvatthuppakaraṇaṃ, kathāmaggesu kovido; Yaṃ jino desayi tassa, niṭṭhitā atthavaṇṇanā. อรรถกถาแห่งคัมภีร์กถาวัตถุ ซึ่งพระชินเจ้าผู้ทรงฉลาดในแนวทางแห่งกถาได้ทรงแสดงไว้ ได้เสร็จสิ้นลงแล้ว. Imaṃ terasamattehi, bhāṇavārehi tantiyā; Ciraṭṭhitatthaṃ dhammassa, saṅkharontena yaṃ mayā. บุญใดที่ข้าพเจ้าผู้รจนาคัมภีร์นี้ ซึ่งมีประมาณ ๑๓ ภาณวาร เพื่อความดำรงมั่นยาวนานแห่งพระธรรม ได้สั่งสมแล้ว. Yaṃ pattaṃ kusalaṃ tena, lokoyaṃ sanarāmaro; Dhammarājassa saddhamma-rasamevādhigacchatūti. ด้วยกุศลที่ได้บรรลุแล้วนั้น ขอโลกนี้พร้อมทั้งนรชนและเทวดา จงเข้าถึงซึ่งรสแห่งพระสัทธรรมของพระธรรมราชาเถิด Kathāvatthu-aṭṭhakathā niṭṭhitā. อรรถกถาแห่งคัมภีร์กถาวัตถุ จบแล้ว Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น Abhidhammapiṭake ในพระอภิธรรมปิฎก Yamakappakaraṇa-aṭṭhakathā อรรถกถาแห่งยมกปกรณ์ Saṅkhepeneva devānaṃ, devadevo surālaye; Kathāvatthuppakaraṇaṃ, desayitvā raṇañjaho. พระผู้เป็นเทพแห่งเทพ ผู้ทรงชนะกิเลส ทรงแสดงกถาวัตถุประกรณ์แก่ทวยเทพในเทวโลกโดยย่อเท่านั้นแล้ว Yamassa visayātīto, nānāyamakamaṇḍitaṃ; Abhidhammappakaraṇaṃ, chaṭṭhaṃ chaṭṭhāna desako. พระผู้ทรงแสดงในฐานะที่ ๖ ทรงแสดงอภิธรรมปกรณ์ที่ ๖ อันประดับด้วยยมกต่างๆ ซึ่งล่วงเลยวิสัยของยมราช Yamakaṃ ayamāvatta-nīlāmalatanūruho; Yaṃ desayi anuppatto, tassa saṃvaṇṇanākkamo; Idāni yasmā tasmāssa, hoti saṃvaṇṇanā ayanti. พระผู้มีพระโลมชาติขอดเป็นวงเวียนขวา มีสีเขียวเหมือนดอกอัญชันอันปราศจากมลทิน ได้ทรงแสดงยมกปกรณ์ใดไว้, บัดนี้ เป็นลำดับแห่งการพรรณนาซึ่งยมกปกรณ์นั้น, เพราะเหตุนั้น การพรรณนานี้จึงมีอยู่ 1. Mūlayamakaṃ 1. มูลยมก Uddesavāravaṇṇanā พรรณนาอุเทสวาร 1. Mūlayamakaṃ, khandhayamakaṃ, āyatanayamakaṃ, dhātuyamakaṃ, saccayamakaṃ, saṅkhārayamakaṃ, anusayayamakaṃ, cittayamakaṃ, dhammayamakaṃ, indriyayamakanti imesaṃ dasannaṃ yamakānaṃ vasena idaṃ pakaraṇaṃ dasavidhena vibhattanti hi vuttaṃ. Tattha yesaṃ dasannaṃ yamakānaṃ vasena idaṃ pakaraṇaṃ dasavidhena vibhattaṃ, tesañceva imassa ca pakaraṇassa nāmattho tāva evaṃ veditabbo – kenaṭṭhena yamakanti? Yugaḷaṭṭhena. Yugaḷañhi yamakanti vuccati – ‘yamakapāṭihāriyaṃ, yamakasālā’tiādīsu viya. Iti yugaḷasaṅkhātānaṃ yamakānaṃ vasena desitattā imesu dasasu ekekaṃ yamakaṃ nāma. Imesaṃ pana yamakānaṃ samūhabhāvato sabbampetaṃ pakaraṇaṃ yamakanti veditabbaṃ. 1. ท่านกล่าวไว้ว่า ปกรณ์นี้จำแนกไว้ ๑๐ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งยมก ๑๐ เหล่านี้ คือ มูลยมก ขันธยมก อายตนยมก ธาตุยมก สัจจยมก สังขารยมก อนุสยยมก จิตตยมก ธัมมยมก และอินทริยยมก. ในยมกเหล่านั้น พึงทราบอรรถแห่งชื่อของยมก ๑๐ เหล่านั้นและของปกรณ์นี้ก่อน ดังนี้: ชื่อว่ายมก ด้วยอรรถว่าอย่างไร? ด้วยอรรถว่าคู่. จริงอยู่ คู่ ท่านเรียกว่า ยมก เหมือนในคำเป็นต้นว่า ยมกปาฏิหาริย์, ยมกสาลา. เพราะฉะนั้น เพราะทรงแสดงด้วยอำนาจแห่งยมกทั้งหลายที่นับว่าคู่ ในยมก ๑๐ เหล่านี้ แต่ละยมกจึงชื่อว่ายมก. ก็พึงทราบว่า ปกรณ์ทั้งหมดแม้นี้ ชื่อว่ายมก เพราะเป็นที่ประชุมแห่งยมกเหล่านี้. Tattha mūlavasena pucchāvissajjanaṃ katvā desitattā dasannaṃ tāva sabbapaṭhamaṃ mūlayamakanti vuttaṃ. Tassa uddesavāro, niddesavāroti dve vārā honti. Tesu uddiṭṭhānukkamena niddisitabbattā uddesavāro paṭhamo. Tassa ye keci kusalā dhammā, sabbe te kusalamūlā; ye vā pana kusalamūlā, sabbe te dhammā kusalāti idaṃ yamakaṃ ādi. Tassa kusalākusalamūlasaṅkhātānaṃ dvinnaṃ atthānaṃ vasena atthayamakanti vā, tesaññeva atthānaṃ vasena anulomapaṭilomato pavattapāḷidhammavasena dhammayamakanti vā, anulomapaṭilomato pavattapucchāvasena pucchāyamakanti vā tidhā yamakabhāvo veditabbo. Sesesupi eseva nayo. ในยมก ๑๐ เหล่านั้น ก่อนอื่นทั้งหมด ท่านเรียกว่า มูลยมก เพราะทรงแสดงโดยกระทำปุจฉาวิสัชนาด้วยอำนาจแห่งมูล. มูลยมกนั้นมี ๒ วาร คือ อุเทสวาร และนิเทสวาร. ใน ๒ วารนั้น อุเทสวารเป็นวารแรก เพราะพึงแสดงตามลำดับที่ยกขึ้นตั้งไว้. ยมกนี้ คือ 'ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นกุศล ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดมีกุศลเป็นมูลหรือ? หรือว่า ธรรมเหล่าใดมีกุศลเป็นมูล ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศลหรือ?' เป็นยมกเบื้องต้นของมูลยมกนั้น. พึงทราบความเป็นยมก ๓ อย่าง คือ หรือชื่อว่า อัตถยมก ด้วยอำนาจแห่งอรรถ ๒ อย่างที่นับว่าเป็นกุศลมูลและอกุศลมูล, หรือชื่อว่า ธรรมยมก ด้วยอำนาจแห่งบาลีธรรมที่เป็นไปโดยอนุโลมและปฏิโลมด้วยอำนาจแห่งอรรถเหล่านั้นนั่นเอง, หรือชื่อว่า ปุจฉายมก ด้วยอำนาจแห่งปุจฉาที่เป็นไปโดยอนุโลมและปฏิโลม. แม้ในยมกที่เหลือ นัยนี้เช่นกัน. Idāni imesaṃ yamakānaṃ vasena desite imasmiṃ mūlayamake uddesavārassa tāva nayayamakapucchāatthavārappabhedavasena pāḷivavatthānameva evaṃ veditabbaṃ – kusalattikamātikāya hi ‘kusalā dhammā’ti idaṃ ādipadaṃ nissāya mūlanayo, mūlamūlanayo, mūlakanayo, mūlamūlakanayoti ime cattāro nayā honti. Tesaṃ ekekasmiṃ naye mūlayamakaṃ, ekamūlayamakaṃ, aññamaññamūlayamakanti tīṇi tīṇi yamakāni. Evaṃ catūsu nayesu dvādasa yamakāni, ekekasmiṃ yamake anulomapaṭilomavasena dve dve pucchāti catuvīsati pucchā, ekekāya pucchāya sanniṭṭhānasaṃsayavasena dve dve atthāti aṭṭhacattālīsa atthāti. บัดนี้ พึงทราบการกำหนดบาลีด้วยอำนาจแห่งความแตกต่างของนัย ยมก ปุจฉา และอัตถวาร ของอุเทสวารในมูลยมกนี้ ที่ทรงแสดงด้วยอำนาจแห่งยมกเหล่านี้ ดังนี้: จริงอยู่ ในกุสลัตติกมาติกา อาศัยบทต้นนี้ว่า 'กุสลา ธัมมา' จึงมีนัย ๔ เหล่านี้ คือ มูลนัย มูลมูลนัย มูลกนัย และมูลมูลกนัย. ในนัยเหล่านั้นแต่ละนัย มียมก ๓ อย่าง คือ มูลยมก เอกมูลยมก และอัญญมัญญมูลยมก. ด้วยประการฉะนี้ ใน ๔ นัย จึงมี ๑๒ ยมก, ในแต่ละยมก มีปุจฉา ๒ อย่างด้วยอำนาจแห่งอนุโลมและปฏิโลม รวมเป็น ๒๔ ปุจฉา, ในแต่ละปุจฉา มีอรรถ ๒ อย่างด้วยอำนาจแห่งสันนิฏฐานและสังสัย รวมเป็น ๔๘ อรรถ. Tattha ye keci kusalā dhammāti kusalesu ‘‘kusalā nu kho, na kusalā nu kho’’ti sandehābhāvato imasmiṃ pade sanniṭṭhānattho veditabbo. Sabbe te kusalamūlāti ‘‘sabbe te kusalā dhammā kusalamūlā nu kho, nanu kho’’ti evaṃ vimativasena pucchitattā imasmiṃ pade saṃsayattho veditabbo. So ca kho veneyyānaṃ saṃsayaṭṭhāne saṃsayadīpanatthaṃ vutto, tathāgatassa pana saṃsayo nāma natthi. Ito paresupi pucchāpadesu eseva nayo. ในบทเหล่านั้น ในบทว่า 'เย เกจิ กุสลา ธัมมา' พึงทราบว่าเป็นอรรถแห่งสันนิฏฐาน เพราะไม่มีความสงสัยในกุศลธรรมทั้งหลายว่า 'เป็นกุศลหนอ หรือไม่เป็นกุศลหนอ'. ในบทว่า 'สัพเพ เต กุสลมูลา' พึงทราบว่าเป็นอรรถแห่งสังสัย เพราะถามด้วยความสงสัยอย่างนี้ว่า 'ธรรมที่เป็นกุศลเหล่านั้นทั้งหมด มีกุศลเป็นมูลหนอ หรือไม่มีหนอ'. ก็สังสัยนั้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความสงสัยในฐานะที่ควรสงสัยของเวไนยสัตว์ แต่ความสงสัยชื่อว่าไม่มีแก่พระตถาคตเลย. แม้ในบทที่เป็นคำถามนอกนี้ไป นัยนี้เช่นกัน. Yathā ca kusalapadaṃ nissāya ime cattāro nayā, ekekasmiṃ naye tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ yamakānaṃ vasena dvādasa yamakāni, ekekasmiṃ yamake dvinnaṃ dvinnaṃ pucchānaṃ vasena catuvīsati pucchā; ekekāya pucchāya dvinnaṃ dvinnaṃ atthānaṃ vasena aṭṭhacattālīsa atthā ca honti. Akusalapadaṃ nissāyapi tatheva. Abyākatapadaṃ nissāyapi tatheva. Tīṇipi padāni ekato katvā niddiṭṭhaṃ nāmapadaṃ nissāyapi tathevāti kusalattikamātikāya catūsu padesu sabbepi soḷasa nayā, aṭṭhacattālīsa yamakāni, channavuti pucchā, dvenavutisataṃ atthā ca uddesavasena vuttāti veditabbā. Ettāvatā mūlavāro nāma paṭhamaṃ uddiṭṭho hoti. อาศัยกุศลบท มีนัย ๔ เหล่านี้, ในแต่ละนัย มียมก ๓ อย่าง รวมเป็น ๑๒ ยมก, ในแต่ละยมก มีปุจฉา ๒ อย่าง รวมเป็น ๒๔ ปุจฉา, ในแต่ละปุจฉา มีอรรถ ๒ อย่าง รวมเป็น ๔๘ อรรถ ฉันใด, อาศัยอกุศลบทก็ฉันนั้น, อาศัยอัพยากตบทก็ฉันนั้น, อาศัยนามบทที่แสดงโดยรวบรวมบททั้งสามไว้ด้วยกันก็ฉันนั้น. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ในกุสลัตติกมาติกา ใน ๔ บท รวมทั้งหมดมี ๑๖ นัย, ๔๘ ยมก, ๙๖ ปุจฉา, และ ๑๙๒ อรรถ ที่ท่านกล่าวไว้โดยอุเทสวาร. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ มูลวารชื่อว่าอันท่านยกขึ้นแสดงไว้เป็นเบื้องต้น. Tato paraṃ ye keci kusalā dhammā, sabbe te kusalahetūtiādayo tasseva mūlavārassa vevacanavasena nava vārā uddiṭṭhā. Iti mūlavāro, hetuvāro, nidānavāro, sambhavavāro, pabhavavāro, samuṭṭhānavāro, āhāravāro, ārammaṇavāro, paccayavāro, samudayavāroti sabbepi dasa vārā honti. Tattha mūlavāre āgataparicchedeneva sesesupi nayādayo veditabbāti sabbesupi dasasu vāresu saṭṭhisatanayā, asītiadhikāni cattāri yamakasatāni, saṭṭhiadhikāni navapucchāsatāni, vīsādhikāni ekūnavīsati atthasatāni ca uddiṭṭhānīti veditabbāni. Evaṃ tāva uddesavāre nayayamakapucchāatthavārappabhedavasena pāḷivavatthānameva veditabbaṃ. ต่อจากนั้น ท่านได้ยกวาร ๙ วารขึ้นแสดงไว้โดยเป็นไวพจน์ของมูลวารนั้นนั่นเอง มีอาทิว่า 'ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นกุศล ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศลเหตุหรือ?'. ด้วยประการฉะนี้ รวมทั้งหมดจึงมี ๑๐ วาร คือ มูลวาร เหตุวาร นิทานวาร สัมภววาร ปภววาร สมุฏฐานวาร อาหารวาร อารัมมณวาร ปัจจยวาร และสมุทยวาร. ในวารเหล่านั้น พึงทราบนัยเป็นต้นแม้ในวารที่เหลือ โดยปริจเฉทที่มาแล้วในมูลวารนั่นเทียว. พึงทราบว่า ในวารทั้ง ๑๐ ทั้งหมด ท่านได้ยกขึ้นแสดงไว้ซึ่ง ๑๖๐ นัย, ๔๘๐ ยมก, ๙๖๐ ปุจฉา, และ ๑,๙๒๐ อรรถ. พึงทราบการกำหนดบาลีด้วยอำนาจแห่งความแตกต่างของนัย ยมก ปุจฉา และอัตถวาร ในอุเทสวาร ก่อน ดังนี้แล. Mūlaṃ hetu nidānañcāti gāthā dasannampi vārānaṃ uddānagāthā nāma. Tattha mūlādīni sabbānipi kāraṇavevacanāneva. Kāraṇañhi patiṭṭhānaṭṭhena mūlaṃ. Attano phalanipphādanatthaṃ hinoti pavattatīti hetu. ‘Handa, naṃ gaṇhāthā’ti dassentaṃ viya attano phalaṃ nidetīti nidānaṃ. Etasmā phalaṃ sambhotīti sambhavo. Pabhavatīti pabhavo. Samuṭṭhāti ettha phalaṃ, etena vā samuṭṭhātīti samuṭṭhānaṃ. Attano phalaṃ āharatīti āhāro. Appaṭikkhipitabbena attano phalena ālambiyatīti ālambaṇaṃ. Etaṃ paṭicca appaṭikkhipitvā phalaṃ eti pavattatīti paccayo. Etasmā phalaṃ samudetīti samudayo. Evametesaṃ padānaṃ vacanattho veditabbo. คาถาว่า มูลํ เหตุ นิทานญฺจ ดังนี้ ชื่อว่าอุททานคาถาของวาระทั้ง ๑๐. ในคำเหล่านั้น บททั้งหมดมีมูลศัพท์เป็นต้น เป็นไวพจน์ของคำว่าเหตุทั้งนั้น. จริงอยู่ เหตุชื่อว่ามูล เพราะอรรถว่าเป็นที่ตั้ง. ชื่อว่าเหตุ เพราะย่อมเป็นไปเพื่อทำผลของตนให้สำเร็จ. ชื่อว่านิทาน เพราะย่อมแสดงผลของตน เหมือนดังว่าแสดงว่า ‘เชิญท่านถือเอาสิ่งนั้นเถิด’. ชื่อว่าสมภพ เพราะผลย่อมเกิดพร้อมจากสิ่งนี้. ชื่อว่าปภพ เพราะย่อมเกิดก่อน. ชื่อว่าสมุฏฐาน เพราะผลย่อมเกิดขึ้นในสิ่งนี้ หรือย่อมเกิดขึ้นด้วยสิ่งนี้. ชื่อว่าอาหาร เพราะย่อมนำมาซึ่งผลของตน. ชื่อว่าอาลัมพณะ เพราะอันผลของตนซึ่งปฏิเสธไม่ได้ ย่อมยึดหน่วงไว้. ชื่อว่าปัจจัย เพราะอาศัยสิ่งนี้แล้ว ผลย่อมเป็นไปไม่ถูกปฏิเสธ. ชื่อว่าสมุทัย เพราะผลย่อมเกิดขึ้นพร้อมจากสิ่งนี้. พึงทราบวจนัตถะของบทเหล่านี้อย่างนี้. Uddesavāravaṇṇanā. อรรถกถาอุเทสวาร Niddesavāravaṇṇanā อรรถกถานิเทสวาร 50. Idāni yekeci kusalā dhammātiādinā nayena niddesavāro āraddho. Tattha ye kecīti anavasesavacanaṃ. Kusalā dhammāti kusalattikassa padabhājane vuttalakkhaṇā anavajjasukhavipākā kusalasabhāvā. Sabbe te kusalamūlāti kiṃ te sabbeyeva kusalamūlāti pucchati. Tīṇeva kusalamūlānīti na te sabbe kusalamūlāni, alobhādīni pana tīṇi eva kusalamūlānīti attho. Avasesā kusalā dhammā na kusalamūlāti avasesā phassādayo kusalā dhammā kusalamūlāni nāma na honti. Atha vā avasesā phassādayo kusalā dhammāyeva nāma, na kusalamūlānītipi attho. Ye vā pana kusalamūlāti ye vā pana paṭhamapucchāya dutiyapadena kusalamūlāti tayo alobhādayo gahitā. Sabbe te dhammā kusalāti kiṃ te sabbe tayopi dhammā kusalāti pucchati. Āmantāti sabbesampi kusalamūlānaṃ kusalabhāvaṃ sampaṭicchanto āha. Ayaṃ tāva mūlanaye mūlayamakassa attho. Iminā upāyena sabbapucchāsu vissajjananayo veditabbo. Yaṃ pana yattha visesamattaṃ atthi, tadeva vaṇṇayissāma. 50. บัดนี้ นิเทสวาร ท่านปรารภแล้วโดยนัยมีอาทิว่า เยเกจิ กุสลา ธมฺมา. ในบทเหล่านั้น บทว่า เย เกจิ เป็นศัพท์ที่ไม่เหลือ. บทว่า กุสลา ธมฺมา ได้แก่ สภาวธรรมที่เป็นกุศล มีสุขวิบาก ไม่มีโทษ มีลักษณะที่กล่าวไว้ในปทภาชนีย์แห่งกุสลัตติกะ. บทว่า สพฺเพ เต กุสลมูลา เป็นการถามว่า ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศลมูลหรือ. บทว่า ตีเณว กุสลมูลานิ มีความว่า ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดไม่เป็นกุศลมูล แต่ธรรม ๓ อย่างคืออโลภะเป็นต้นเท่านั้นเป็นกุศลมูล. บทว่า อวเสสา กุสลา ธมฺมา น กุสลมูลา มีความว่า กุศลธรรมที่เหลือมีผัสสะเป็นต้น ไม่ชื่อว่าเป็นกุศลมูล. หรืออีกอย่างหนึ่ง มีความว่า กุศลธรรมที่เหลือมีผัสสะเป็นต้น ชื่อว่าเป็นกุศลธรรมเท่านั้น ไม่ใช่กุศลมูล. บทว่า เย วา ปน กุสลมูลา ความว่า อโลภะเป็นต้น ๓ อย่าง ท่านถือเอาว่าเป็นกุศลมูล ด้วยบทที่สองของคำถามแรก. บทว่า สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลา เป็นการถามว่า ธรรมทั้งสามนั้นทั้งหมดเป็นกุศลหรือ. ท่านกล่าวว่า อามนฺตา เพราะยอมรับความเป็นกุศลของกุศลมูลทั้งหมด. นี้เป็นความหมายของมูลยมกในมูลนัยก่อน. พึงทราบนัยแห่งการวิสัชนาในคำถามทั้งหมดด้วยอุบายนี้. ส่วนข้อแตกต่างใดมีอยู่ในที่ใด เราจะพรรณนาแต่ข้อแตกต่างนั้น. 51. Ekamūlayamake tāva sabbe te kusalamūlena ekamūlāti gaṇanaṭṭhena ekamūlakaṃ aggahetvā samānaṭṭhena gahetabbā. Ayañhettha attho – sabbe te kusalamūlena samānamūlā. Yaṃ phassassa mūlaṃ, tadeva vedanādīnanti. Atha nesaṃ tathābhāvaṃ sampaṭicchanto āmantāti āha. Kusalasamuṭṭhānanti kusalacittasamuṭṭhānarūpaṃ dassitaṃ. Ekamūlanti alobhādinā kusalamūlena samānamūlaṃ. Yatheva hi phassādīnaṃ alobhādayo hetupaccayattā mūlaṃ, tathā taṃ samuṭṭhānarūpassāpi, kusalalakkhaṇābhāvena pana taṃ na kusalaṃ. 51. ในเอกมูลยมก บทว่า สพฺเพ เต กุสลมูเลน เอกมูลา พึงถือเอาคำว่า เอกมูล โดยอรรถว่าเสมอกัน ไม่พึงถือเอาโดยอรรถว่านับ. ความหมายในที่นี้คือ ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดมีมูลเสมอกันกับกุศลมูล. สิ่งใดเป็นมูลของผัสสะ สิ่งนั้นนั่นแหละเป็นมูลของเวทนาเป็นต้น. ลำดับนั้น ท่านกล่าวว่า อามนฺตา เพราะยอมรับความเป็นเช่นนั้นของธรรมเหล่านั้น. บทว่า กุสลสมุฏฺฐานํ ท่านแสดงรูปอันมีกุศลจิตเป็นสมุฏฐาน. บทว่า เอกมูลํ คือ มีมูลเสมอกันกับกุศลมูลคืออโลภะเป็นต้น. จริงอยู่ อโลภะเป็นต้นเป็นมูลของผัสสะเป็นต้นฉันใด เพราะเป็นเหตุปัจจัย, ฉันนั้น อโลภะเป็นต้นก็เป็นมูลของสมุฏฐานรูปนั้นด้วย, แต่รูปนั้นไม่เป็นกุศล เพราะไม่มีลักษณะแห่งกุศล. 52. Aññamaññayamake ‘yekeci kusalā’ti apucchitvā yekeci kusalamūlena ekamūlāti pucchā katā. Kasmā? Imināpi byañjanena tassevatthassa sambhavato. Kusalamūlānīti idaṃ purimassa visesanaṃ. ‘Mūlāni yāni ekato uppajjantī’ti hi vuttaṃ, tāni pana kusalamūlānipi honti akusalaabyākatamūlānipi, idha kusalamūlānīti visesadassanatthamidaṃ vuttaṃ. Aññamaññamūlāni cāti aññamaññaṃ hetupaccayena paccayā hontīti attho. Tasseva paṭilomapucchāya ‘sabbe te dhammā kusalamūlena ekamūlā’ti avatvā sabbe te dhammā kusalāti vuttaṃ. Kasmā? Atthavisesābhāvato. Kusalamūlena ekamūlāti hi pucchāya katāya ‘mūlāni yāni ekato uppajjantī’ti heṭṭhā vuttanayeneva vissajjanaṃ kātabbaṃ bhaveyya, evañca sati atthavisesābhāvo hoti. Tasmā tathā akatvā evaṃ pucchā katā. Iminā upāyena mūlamūlanayādīsupi aññamaññamūlayamake pucchāviseso veditabbo. 52. ในอัญญมัญญยมก ท่านไม่ถามว่า เยเกจิ กุสลา แต่ตั้งคำถามว่า เยเกจิ กุสลมูเลน เอกมูลา. เพราะเหตุไร? เพราะแม้ด้วยพยัญชนะนี้ ก็สามารถให้เกิดความหมายนั้นได้. บทว่า กุสลมูลานิ เป็นวิเสสนะของบทหน้า. จริงอยู่ ท่านกล่าวไว้ว่า ‘มูลเหล่าใดที่เกิดขึ้นพร้อมกัน’ แต่มูลเหล่านั้นเป็นกุศลมูลบ้าง อกุศลมูลบ้าง อัพยากตมูลบ้าง, ในที่นี้ ท่านกล่าวบทว่า กุสลมูลานิ เพื่อแสดงความพิเศษ. บทว่า อญฺญมญฺญมูลานิ จ มีความว่า เป็นปัจจัยแก่กันและกันโดยเหตุปัจจัย. ในปฏิโลมปุจฉาของคำถามนั้น ท่านไม่กล่าวว่า สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลมูเลน เอกมูลา แต่กล่าวว่า สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลา. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีความหมายพิเศษ. จริงอยู่ เมื่อตั้งคำถามว่า กุสลมูเลน เอกมูลา พึงต้องวิสัชนาโดยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างว่า ‘มูลเหล่าใดที่เกิดขึ้นพร้อมกัน’ เท่านั้น, และเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะไม่มีความหมายพิเศษ. เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ทำเช่นนั้น แต่ตั้งคำถามอย่างนี้. พึงทราบความพิเศษของคำถามในอัญญมัญญมูลยมก แม้ในมูลมูลนัยเป็นต้น ด้วยอุบายนี้. 53-55. Mūlamūlanaye sabbe te kusalamūlamūlāti sabbe te kusalamūlasaṅkhātā mūlāti pucchati. Ekamūlamūlāti samānaṭṭhena ekameva mūlamūlaṃ etesanti ekamūlamūlā. Aññamaññamūlamūlāti aññamaññassa mūlaṃ aññamaññamūlaṃ, aññamaññamūlaṃ hetupaccayaṭṭhena mūlaṃ etesanti aññamaññamūlamūlā. ๕๓-๕๕. ในมูลมูลนัย บทว่า สพฺเพ เต กุสลมูลมูลา เป็นการถามว่า ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดอันนับว่าเป็นกุศลมูล เป็นมูลหรือ. บทว่า เอกมูลมูลา คือ ธรรมเหล่านี้มีมูลที่เป็นมูลอย่างเดียวกัน โดยอรรถว่าเสมอกัน. บทว่า อญฺญมญฺญมูลมูลา คือ มูลของกันและกันชื่อว่าอัญญมัญญมูล, ธรรมเหล่านี้มีอัญญมัญญมูลเป็นมูลโดยอรรถว่าเป็นเหตุปัจจัย. 56. Mūlakanaye kusalamūlakāti hetupaccayaṭṭhena kusalaṃ mūlaṃ etesanti kusalamūlakā. 56. ในมูลกนัย บทว่า กุสลมูลกา คือ ธรรมเหล่านี้มีกุศลเป็นมูลโดยอรรถว่าเป็นเหตุปัจจัย. 57-61. Mūlamūlakanaye kusalamūlamūlakāti kusalānaṃ mūlaṃ kusalamūlaṃ. Hetupaccayaṭṭheneva kusalamūlaṃ mūlaṃ etesanti kusalamūlamūlakāti. Ayaṃ tāva kusalapadaṃ nissāya nayayamakapucchāsu visesattho. ๕๗-๖๑. ในมูลมูลกนัย บทว่า กุสลมูลมูลกา คือ มูลของกุศลทั้งหลายชื่อว่ากุศลมูล. ธรรมเหล่านี้มีกุศลมูลเป็นมูลโดยอรรถว่าเป็นเหตุปัจจัยนั่นเอง. นี้เป็นความหมายพิเศษในคำถามของนยยมกที่อาศัยกุศลบทก่อน. 62-73. Akusalapadādīsupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso, ahetukaṃ akusalanti vicikicchāya ceva uddhaccena ca sampayuttaṃ mohaṃ sandhāya vuttaṃ. ๖๒-๗๓. แม้ในอกุศลบทเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. แต่มีความพิเศษนี้ว่า บทว่า อเหตุกํ อกุสลํ ท่านกล่าวหมายถึงโมหะที่สัมปยุตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ. 74-85. Ahetukaṃ abyākatanti aṭṭhārasa cittuppādā rūpaṃ, nibbānañca. Abyākatamūlena na ekamūlanti idha pana ṭhapetvā sahetukaabyākatasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ, sesaṃ labbhati. Sahetukaabyākatasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ abyākatamūlena ekamūlaṃ hoti, taṃ abbohārikaṃ katvā ekato labbhamānakavaseneva cetaṃ vissajjanaṃ kataṃ. ๗๔-๘๕. บทว่า อเหตุกํ อพฺยากตํ ได้แก่ จิตตุปบาท ๑๘ รูป และนิพพาน. บทว่า อพฺยากตมูเลน น เอกมูลํ ในที่นี้ เว้นรูปอันมีอัพยากตะที่มีเหตุเป็นสมุฏฐานเสีย ที่เหลือย่อมได้. รูปอันมีอัพยากตะที่มีเหตุเป็นสมุฏฐาน ย่อมมีมูลเป็นอันเดียวกันกับอัพยากตมูล, ท่านกระทำรูปนั้นให้เป็นอัพโพหาริก (ไม่อยู่ในข่าย) แล้ว จึงได้วิสัชนานี้โดยอำนาจแห่งสิ่งที่ได้มาพร้อมกัน. 86-97. Nāmā dhammāti nāmasaṅkhātā dhammā. Te atthato cattāro arūpino khandhā, nibbānañca. Naveva nāmamūlānīti kusalākusalaabyākatamūlavasena nava mūlāni. Ahetukaṃ nāmaṃ nāmamūlena na ekamūlanti ahetukaṃ sabbampi aṭṭhārasa cittuppādavicikicchuddhaccasampayuttamohanibbānasaṅkhātaṃ nāmaṃ nāmamūlena na ekamūlaṃ. Na hi taṃ tena saddhiṃ uppajjati. Sahetukaṃ nāmaṃ nāmamūlenāti padepi sahetukaṃ nāmaṃ nāmamūlenāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti. ๘๖-๙๗. บทว่า นามธมฺมา ความว่า ธรรมทั้งหลายที่ชื่อว่านาม. ธรรมเหล่านั้นโดยอรรถ ได้แก่ อรูปขันธ์ ๔ และนิพพาน. บทว่า นเวว นามมูลานิ ความว่า มูล ๙ อย่าง โดยเป็นกุศลมูล อกุศลมูล และอัพยากตมูล. บทว่า อเหตุกํ นามํ นามมูเลน น เอกมูลํ ความว่า นามที่เป็นอเหตุกะทั้งหมด คือ จิตตุปบาท ๑๘ วิจิกิจฉา อุทธัจจสัมปยุตตโมหะ และนิพพาน ชื่อว่านาม ไม่มีมูลเดียวกับนามมูล. เพราะนามนั้นไม่ได้เกิดขึ้นพร้อมกับนามมูลนั้น. แม้ในบทว่า สเหตุกํ นามํ นามมูเลน ก็มีความหมายว่า สเหตุกํ นามํ นามมูเลน (นามที่เป็นสเหตุกะ มีมูลเดียวกับนามมูล). เนื้อความที่เหลือในที่ทุกแห่ง ตื้นทั้งนั้น. Mūlavāravaṇṇanā. พรรณนามูลวาร 98-99. Hetuvārādīsupi imināvupāyena attho veditabbo. Mūlaṃ hetu nidānañcātigāthā yathāniddiṭṭhānaṃ dasannampi vārānaṃ puna uddānavaseneva vuttāti. ๙๘-๙๙. แม้ในเหตุวารเป็นต้น พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้. คาถาว่า มูลํ เหตุ นิทานญฺจ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยเป็นอุทานคาถาของวารทั้ง ๑๐ ที่แสดงไว้แล้วนั่นเอง. Mūlayamakavaṇṇanā. พรรณนามูลยมก 2. Khandhayamakaṃ 2. ขันธยมก 1. Paṇṇattiuddesavāravaṇṇanā 1. พรรณนาปัณณัตติอุทเทสวาร 1. Idāni mūlayamake desiteyeva kusalādidhamme khandhavasena saṅgaṇhitvā mūlayamakānantaraṃ desitassa khandhayamakassa vaṇṇanā hoti. Tattha pāḷivavatthānaṃ tāva evaṃ veditabbaṃ – imasmiñhi khandhayamake tayo mahāvārā honti – paṇṇattivāro, pavattivāro, pariññāvāroti. Tesu paṇṇattivāro khandhānaṃ nāmābhidhānasodhanavaseneva gatattā paṇṇattivāroti vuccati. Pavattivāro tena sodhitanāmābhidhānānaṃ khandhānaṃ uppādanirodhavasena pavattiṃ sodhayamāno gato, tasmā pavattivāroti vuccati. Pariññāvāro iminānukkamena pavattānaṃ khandhānaṃ saṅkhepeneva tisso pariññā dīpayamāno gato, tasmā pariññāvāroti vuccati. Tattha paṇṇattivāro uddesaniddesavasena dvīhākārehi vavatthito. Itaresu visuṃ uddesavāro natthi. Ādito paṭṭhāya pucchāvissajjanavasena ekadhā vavatthitā. Tattha pañcakkhandhātipadaṃ ādiṃ katvā yāva na khandhā, na saṅkhārāti padaṃ tāva paṇṇattivārassa uddesavāro veditabbo. Pucchāvārotipi tasseva nāmaṃ. Tattha pañcakkhandhāti ayaṃ yamakavasena pucchitabbānaṃ khandhānaṃ uddeso. Rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandhoti tesaññeva pabhedato nāmavavatthānaṃ. 1. บัดนี้ เป็นพรรณนาขันธยมกที่ทรงแสดงไว้ในลำดับต่อจากมูลยมก โดยทรงรวบรวมกุศลธรรมเป็นต้นที่ทรงแสดงไว้แล้วในมูลยมกนั่นเอง โดยความเป็นขันธ์. ในขันธยมกนั้น พึงทราบการกำหนดบาลีไว้ดังนี้ก่อน. ในขันธยมกนี้ มีมหาวาร ๓ วาร คือ ปัณณัตติวาร ปวัตติวาร และปริญญาวาร. ในวารทั้งสามนั้น ปัณณัตติวาร ดำเนินไปโดยการชำระชื่อและคำเรียกของขันธ์ทั้งหลาย จึงเรียกว่า ปัณณัตติวาร. ปวัตติวาร ดำเนินไปโดยชำระความเกิดขึ้นและความดับของขันธ์ทั้งหลายที่มีชื่อและคำเรียกอันปัณณัตติวารนั้นชำระแล้ว จึงเรียกว่า ปวัตติวาร. ปริญญาวาร ดำเนินไปโดยแสดงปริญญา ๓ อย่างโดยย่อของขันธ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นตามลำดับนี้ จึงเรียกว่า ปริญญาวาร. ในวารเหล่านั้น ปัณณัตติวารกำหนดไว้โดย ๒ อาการ คือ โดยเป็นอุทเทสและนิทเทส. ในวารที่เหลือ ไม่มีอุทเทสวารต่างหาก. (วารที่เหลือ) กำหนดไว้โดยอาการเดียว คือ โดยเป็นปุจฉาวิสัชนาตั้งแต่ต้น. ในวารเหล่านั้น พึงทราบว่า ตั้งแต่บทว่า ปญฺจกฺขนฺธา เป็นต้นไป จนถึงบทว่า น ขนฺธา, น สงฺขารา เป็นอุทเทสวารของปัณณัตติวาร. แม้ชื่อว่า ปุจฉาวาร ก็เป็นชื่อของอุทเทสวารนั้นนั่นเอง. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปญฺจกฺขนฺธา นี้ เป็นการยกขันธ์ทั้งหลายที่จะต้องถามโดยนัยแห่งยมกขึ้นแสดง. บทว่า รูปกฺขนฺโธ...ฯลฯ...วิญฺญาณกฺขนฺโธ เป็นการกำหนดชื่อโดยจำแนกขันธ์เหล่านั้นนั่นเอง. 2-3. Idāni imesaṃ khandhānaṃ vasena padasodhanavāro, padasodhanamūlacakkavāro, suddhakhandhavāro, suddhakhandhamūlacakkavāroti cattāro nayavārā honti. Tattha rūpaṃ rūpakkhandho, rūpakkhandho rūpantiādinā nayena padameva sodhetvā gato padasodhanavāro nāma. So anulomapaṭilomavasena duvidho hoti. Tattha anulomavāre ‘rūpaṃ rūpakkhandho, rūpakkhandho rūpa’ntiādīni pañca yamakāni. Paṭilomavārepi ‘na rūpaṃ, na rūpakkhandho; na rūpakkhandho na rūpa’ntiādīni pañceva. Tato paraṃ tesaññeva padasodhanavāre sodhitānaṃ khandhānaṃ ‘rūpaṃ rūpakkhandho, khandhā vedanākkhandho’tiādinā nayena ekekakhandhamūlakāni cattāri cattāri cakkāni bandhitvā gato padasodhanamūlakānaṃ cakkānaṃ atthitāya padasodhanamūlacakkavāro nāma. Sopi anulomapaṭilomavasena duvidho hoti. Tattha anulomavāre ‘rūpaṃ rūpakkhandho, khandhā vedanākkhandho’tiādīni ekekakhandhamūlakāni cattāri cattāri katvā vīsati yamakāni. Paṭilomavārepi ‘na rūpaṃ, na rūpakkhandho; na khandhā na vedanākkhandho’tiādīni vīsatimeva. ๒-๓. บัดนี้ มีนยวาร ๔ วาร คือ ปทโสธนวาร ปทโสธนมูลจักกวาร สุทธขันธวาร และสุทธขันธมูลจักกวาร โดยอาศัยขันธ์เหล่านี้. ในนยวารเหล่านั้น วารที่ดำเนินไปโดยชำระบทอย่างเดียว ด้วยนัยเป็นต้นว่า รูปํ รูปกฺขนฺโธ, รูปกฺขนฺโธ รูปํ ชื่อว่า ปทโสธนวาร. ปทโสธนวารนั้นมี ๒ อย่าง คือ โดยเป็นอนุโลมและปฏิโลม. ในวารทั้งสองนั้น ในอนุโลมวาร มี ๕ ยมก เป็นต้นว่า รูปํ รูปกฺขนฺโธ, รูปกฺขนฺโธ รูปํ. แม้ในปฏิโลมวาร ก็มี ๕ ยมกเช่นกัน เป็นต้นว่า น รูปํ, น รูปกฺขนฺโธ; น รูปกฺขนฺโธ น รูปํ. ต่อจากนั้น วารที่ดำเนินไปโดยผูกจักร ๔ จักร ๔ จักร ซึ่งมีขันธ์แต่ละขันธ์เป็นมูล ของขันธ์ทั้งหลายที่ชำระแล้วในปทโสธนวารนั่นเอง ด้วยนัยเป็นต้นว่า รูปํ รูปกฺขนฺโธ, ขนฺธา เวทนากฺขนฺโธ ชื่อว่า ปทโสธนมูลจักกวาร เพราะมีจักรทั้งหลายที่มีปทโสธนะเป็นมูล. วารนั้นก็มี ๒ อย่าง คือ โดยเป็นอนุโลมและปฏิโลม. ในวารทั้งสองนั้น ในอนุโลมวาร มี ๒๐ ยมก โดยทำจักร ๔ จักร ๔ จักร ซึ่งมีขันธ์แต่ละขันธ์เป็นมูล เป็นต้นว่า รูปํ รูปกฺขนฺโธ, ขนฺธา เวทนากฺขนฺโธ. แม้ในปฏิโลมวาร ก็มี ๒๐ ยมกเช่นกัน เป็นต้นว่า น รูปํ, น รูปกฺขนฺโธ; น ขนฺธา น เวทนากฺขนฺโธ. Tato paraṃ rūpaṃ khandho khandhā rūpantiādinā nayena suddhakhandhavaseneva gato suddhakhandhavāro nāma. Tattha khandhā rūpantiādīsu khandhā rūpakkhandho, khandhā vedanākkhandhoti attho gahetabbo. Kasmā? Niddesavāre evaṃ bhājitattā. Tattha hi ‘rūpaṃ khandhoti āmantā. Khandhā rūpakkhandhoti rūpakkhandho khandho ceva rūpakkhandho ca, avasesā khandhā na rūpakkhandho’ti evaṃ ‘khandhā rūpa’ntiādīnaṃ khandhā rūpakkhandhotiādinā nayena padaṃ uddharitvā attho vibhatto. Teneva ca kāraṇenese suddhakhandhavāroti vutto. Vacanasodhane viya hi ettha na vacanaṃ pamāṇaṃ. Yathā yathā pana suddhakhandhā labbhanti, tathā tathā atthova pamāṇaṃ. Parato āyatanayamakādīsupi eseva nayo. Esopi ca suddhakhandhavāro anulomapaṭilomavasena duvidho hoti. Tattha anulomavāre ‘rūpaṃ khandho khandhā rūpa’ntiādīni pañca yamakāni. Paṭilomavārepi ‘na rūpaṃ na khandho, na khandhā na rūpa’ntiādīni pañceva. ต่อจากนั้น วารที่ดำเนินไปโดยความเป็นสุทธขันธ์อย่างเดียว ด้วยนัยเป็นต้นว่า รูปํ ขนฺโธ, ขนฺธา รูปํ ชื่อว่า สุทธขันธวาร. ในบทเหล่านั้น บทว่า ขนฺธา รูปํ เป็นต้น พึงถือเอาความว่า ขนฺธา รูปกฺขนฺโธ, ขนฺธา เวทนากฺขนฺโธ. เพราะเหตุไร? เพราะในนิทเทสวาร ท่านจำแนกไว้อย่างนั้น. จริงอยู่ ในนิทเทสวารนั้น ท่านยกบทขึ้นแสดงแล้วจำแนกเนื้อความของบทว่า ขนฺธา รูปํ เป็นต้น ด้วยนัยเป็นต้นว่า ขนฺธา รูปกฺขนฺโธ ดังนี้ว่า ‘รูปํ ขนฺโธติ? อามนฺตา. ขนฺธา รูปกฺขนฺโธติ? รูปกฺขนฺโธ ขนฺโธ เจว รูปกฺขนฺโธ จ, อวเสสา ขนฺธา น รูปกฺขนฺโธ’. และด้วยเหตุนั้นเอง วารนี้จึงเรียกว่า สุทธขันธวาร. จริงอยู่ ในวารนี้ พจน์ไม่เป็นประมาณ เหมือนในวจนโสธนะ. แต่สุทธขันธ์ทั้งหลายย่อมมีได้โดยประการใดๆ เนื้อความเท่านั้นย่อมเป็นประมาณโดยประการนั้นๆ. แม้ในอายตนยมกเป็นต้นต่อไป ก็มีนัยนี้เช่นกัน. และสุทธขันธวารนี้ก็มี ๒ อย่าง คือ โดยเป็นอนุโลมและปฏิโลม. ในวารทั้งสองนั้น ในอนุโลมวาร มี ๕ ยมก เป็นต้นว่า รูปํ ขนฺโธ, ขนฺธา รูปํ. แม้ในปฏิโลมวาร ก็มี ๕ ยมกเช่นกัน เป็นต้นว่า น รูปํ น ขนฺโธ, น ขนฺธา น รูปํ. Tato paraṃ tesaññeva suddhakhandhānaṃ rūpaṃ khandho, khandhā vedanātiādinā nayena ekekakhandhamūlakāni cattāri cattāri cakkāni bandhitvā gato suddhakhandhamūlakānaṃ cakkānaṃ atthitāya suddhakhandhamūlacakkavāro nāma. Tattha khandhā vedanātiādīsu khandhā vedanākkhandhotiādinā nayena attho veditabbo. Itarathā niddesavārena saddhiṃ virodho hoti. Sopi anulomapaṭilomavasena duvidho hoti. Tattha anulomavāre ‘rūpaṃ khandho, khandhā vedanā’tiādīni ekekakhandhamūlakāni cattāri cattāri katvā vīsati yamakāni. Paṭilomavārepi ‘na rūpaṃ, na khandho, na khandhā na vedanā’tiādīni vīsatimeva. Evaṃ tāva ekena yamakasatena dvīhi pucchāsatehi ekekapucchāya sanniṭṭhānasaṃsayavasena dve dve atthe katvā catūhi ca atthasatehi paṭimaṇḍito paṇṇattivārassa uddesavāro veditabboti. ต่อจากนั้น ชื่อว่าปัญจขันธมูลจักกวาร เพราะมีความเป็นไปแห่งจักรทั้งหลายอันมีขันธ์ ๕ เหล่านั้นนั่นเทียวเป็นมูล ซึ่งไปโดยผูกจักรไว้ ๔ จักร ๔ จักร ซึ่งมีขันธ์แต่ละขันธ์เป็นมูล โดยนัยว่า รูปเป็นขันธ์ ขันธ์เป็นเวทนา เป็นต้น ในคำเหล่านั้นว่า ขันธ์เป็นเวทนา เป็นต้น พึงทราบเนื้อความโดยนัยว่า ขันธ์เป็นเวทนาขันธ์ เป็นต้น มิฉะนั้น จะขัดกับนิทเทสวาร แม้วารนั้นก็มี ๒ อย่าง คือโดยอนุโลมและปฏิโลม ในอนุโลมวารนั้น มี ๒๐ ยมก โดยทำยมก ๔ ยมก ๔ ยมก ซึ่งมีขันธ์แต่ละขันธ์เป็นมูล มีอาทิว่า รูปเป็นขันธ์ ขันธ์เป็นเวทนา แม้ในปฏิโลมวาร ก็มี ๒๐ ยมกเหมือนกัน มีอาทิว่า ไม่ใช่รูป ไม่ใช่ขันธ์ ไม่ใช่ขันธ์ ไม่ใช่เวทนา ด้วยประการฉะนี้ก่อน พึงทราบว่าเป็นอุทเทสวารแห่งบัญญัติวาร อันประดับแล้วด้วยยมกร้อยหนึ่ง ด้วยปุจฉาสองร้อย โดยทำเนื้อความ ๒ อย่าง ๒ อย่าง โดยสัณณิฏฐานและสังสัยในแต่ละปุจฉา และด้วยอรรถสี่ร้อย Paṇṇattiuddesavāravaṇṇanā. พรรณนาบัญญัติอุทเทสวาร 1. Paṇṇattiniddesavāravaṇṇanā 1. พรรณนาบัญญัตินิทเทสวาร 26. Idāni rūpaṃ rūpakkhandhotiādinā nayena niddesavāro āraddho. Tattha rūpaṃ rūpakkhandhoti yaṃkiñci rūpanti vuccati. Sabbaṃ taṃ rūpaṃ rūpakkhandhoti vacanasodhanatthaṃ pucchati. Piyarūpaṃ sātarūpaṃ, rūpaṃ, na rūpakkhandhoti yaṃ ‘piyarūpaṃ sātarūpa’nti ettha rūpanti vuttaṃ, taṃ rūpameva, na rūpakkhandhoti attho. Rūpakkhandho rūpañceva rūpakkhandho cāti yo pana rūpakkhandho, so rūpantipi rūpakkhandhotipi vattuṃ vaṭṭatīti attho. Rūpakkhandho rūpanti ettha pana yasmā rūpakkhandho niyameneva rūpanti vattabbo. Tasmā āmantāti āha. Iminā upāyena sabbavissajjanesu attho veditabbo. Yo pana yattha viseso bhavissati, tatheva taṃ vaṇṇayissāma. Saññāyamake tāva diṭṭhisaññāti ‘papañcasaññā’tiādīsu āgatā diṭṭhisaññā. Saṅkhārayamake avasesā saṅkhārāti ‘aniccā vata saṅkhārā’tiādīsu āgatā saṅkhārakkhandhato avasesā saṅkhatadhammā. Paṭilomavārepi eseva nayoti. 26. บัดนี้ นิทเทสวารได้เริ่มขึ้นแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า รูป คือ รูปขันธ์ ในคำว่า รูป คือ รูปขันธ์ นั้น ท่านถามเพื่อชำระบทว่า รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เรียกว่ารูป รูปทั้งหมดนั้นคือรูปขันธ์ใช่ไหม (วิสัชนาว่า) ปิยรูป สาตรูป เป็นรูป แต่ไม่ใช่รูปขันธ์ ความว่า สิ่งใดที่เรียกว่ารูปในคำว่า ปิยรูป สาตรูป นี้ สิ่งนั้นเป็นรูปเท่านั้น ไม่ใช่รูปขันธ์ (วิสัชนาว่า) รูปขันธ์ เป็นทั้งรูปและเป็นทั้งรูปขันธ์ ความว่า ส่วนรูปขันธ์ใด ควรเรียกว่าเป็นรูปก็ได้ เป็นรูปขันธ์ก็ได้ ส่วนในคำถามว่า รูปขันธ์ คือ รูป ใช่ไหม เพราะรูปขันธ์พึงกล่าวได้ว่าเป็นรูปโดยแน่แท้ ฉะนั้น ท่านจึงตอบว่า อามันตา พึงทราบเนื้อความในวิสัชนาทั้งปวงโดยอุบายนี้ ส่วนความแปลกกันใดจะมีในที่ใด เราจักพรรณนาความแปลกกันนั้นในที่นั้นเทียว ในสัญญายมกก่อน คำว่า ทิฏฐิสัญญา หมายถึง ทิฏฐิสัญญาที่มาในคำเป็นต้นว่า ปปัญจสัญญา ในสังขารยมก คำว่า สังขารที่เหลือ หมายถึง สังขตธรรมที่เหลือจากสังขารขันธ์ ซึ่งมาในคำเป็นต้นว่า สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ แม้ในปฏิโลมวาร ก็นัยนี้เหมือนกัน Padasodhanavāro niṭṭhito. ปทโสธนวาร จบ 28. Padasodhanamūlacakkavāre khandhā vedanākkhandhoti yekeci khandhā, sabbe te vedanākkhandhoti pucchati. Sesapucchāsupi eseva nayo. Paṭilome na khandhā na vedanākkhandhoti ettha ye paññattinibbānasaṅkhātā dhammā khandhā na honti, te yasmā vedanākkhandhopi na honti, tasmā āmantāti āha. Sesavissajjanesupi eseva nayoti. 28. ในปทโสธนมูลจักกวาร ท่านถามว่า ขันธ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง ขันธ์เหล่านั้นทั้งหมดคือเวทนาขันธ์ใช่ไหม แม้ในปุจฉาที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน ในปฏิโลมวาร ในคำถามว่า ไม่ใช่ขันธ์ ไม่ใช่เวทนาขันธ์ ใช่ไหม ธรรมเหล่าใดที่ชื่อว่าบัญญัติและนิพพาน ไม่เป็นขันธ์ เพราะธรรมเหล่านั้นไม่เป็นเวทนาขันธ์ด้วย ฉะนั้น ท่านจึงตอบว่า อามันตา แม้ในวิสัชนาที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน Padasodhanamūlacakkavāro niṭṭhito. ปทโสธนมูลจักกวาร จบ 38. Suddhakhandhavāre rūpaṃ khandhoti yaṃkiñci rūpanti vuttaṃ, sabbaṃ taṃ khandhoti pucchati. Tattha yasmā piyarūpasātarūpasaṅkhātaṃ vā rūpaṃ hotu, bhūtupādārūpaṃ vā, sabbaṃ pañcasu khandhesu saṅgahaṃ gacchateva. Tasmā āmantāti paṭijānāti. Dutiyapade ‘khandhā rūpa’nti pucchitabbe yasmā rūpantivacanena rūpakkhandhova adhippeto, tasmā vacanaṃ anādiyitvā atthavasena pucchanto khandhā rūpakkhandhoti āha. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Parato āyatanayamakādīnaṃ niddesavārepi eseva nayo. Saññā khandhoti etthāpi diṭṭhisaññā vā hotu, saññā eva vā, sabbāyapi khandhabhāvato āmantāti vuttaṃ. Saṅkhārā khandhoti padepi eseva nayo. Khandhavinimuttako hi saṅkhāro nāma natthi. 38. ในสุทธขันธวาร ท่านถามว่า รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เรียกว่ารูป ทั้งหมดนั้นเป็นขันธ์ใช่ไหม ในคำถามนั้น เพราะรูปที่ชื่อว่าปิยรูปสาตรูปก็ตาม ภูตรูปและอุปาทายรูปก็ตาม ทั้งหมดสงเคราะห์เข้าในขันธ์ ๕ ได้ทั้งนั้น ฉะนั้น ท่านจึงรับรองว่า อามันตา ในบทที่สอง เมื่อจะพึงถามว่า ขันธ์เป็นรูป ใช่ไหม เพราะโดยคำว่า รูป ท่านประสงค์เอารูปขันธ์เท่านั้น ฉะนั้น ท่านจึงไม่ถือเอาตามถ้อยคำ แต่ถามโดยอรรถว่า ขันธ์เป็นรูปขันธ์ ใช่ไหม พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงโดยนัยนี้ แม้ในนิทเทสวารแห่งอายตนยมกเป็นต้นต่อไป ก็นัยนี้เหมือนกัน แม้ในคำถามว่า สัญญาเป็นขันธ์ ใช่ไหม จะเป็นทิฏฐิสัญญาก็ตาม หรือจะเป็นสัญญาแท้ก็ตาม ทั้งหมดก็มีความเป็นขันธ์ทั้งนั้น ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อามันตา แม้ในบทว่า สังขารเป็นขันธ์ ก็นัยนี้เหมือนกัน เพราะสังขารที่พ้นจากขันธ์นั้นไม่มีเลย 39. Paṭilome na rūpaṃ na khandhoti yaṃ dhammajātaṃ rūpaṃ na hoti, taṃ khandhopi na hotīti pucchati. Vissajjane panassa rūpaṃ ṭhapetvā avasesā khandhā na rūpaṃ, khandhāti rūpato aññe vedanādayo khandhā rūpameva na honti, khandhā pana hontīti attho. Rūpañca khandhe ca ṭhapetvā avasesāti pañcakkhandhavinimuttaṃ nibbānañceva paññatti ca. Ito paresupi ‘avasesā’ti padesu eseva nayoti. 39. ในปฏิโลมวาร ท่านถามว่า ธรรมชาติใดไม่เป็นรูป ธรรมชาตินั้นไม่เป็นขันธ์ด้วยใช่ไหม ส่วนในวิสัชนาของคำถามนั้น (มีว่า) ขันธ์ที่เหลือยกเว้นรูป ไม่ใช่รูป แต่เป็นขันธ์ ความว่า ขันธ์มีเวทนาเป็นต้นอื่นจากรูป ไม่เป็นรูปนั่นเทียว แต่เป็นขันธ์ (ในวิสัชนาว่า) ที่เหลือยกเว้นรูปและขันธ์ หมายถึง นิพพานและบัญญัติซึ่งพ้นจากขันธ์ ๕ แม้ในบทว่า ที่เหลือ ต่อจากนี้ไป ก็นัยนี้เหมือนกัน Suddhakhandhavāro niṭṭhito. สุทธขันธวาร จบ 40-44. Suddhakhandhamūlacakkavāre rūpaṃ khandhotiādīnaṃ heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabboti. ๔๐-๔๔. ในสุทธขันธมูลจักกวาร พึงทราบเนื้อความของคำเป็นต้นว่า รูปเป็นขันธ์ โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว Suddhakhandhamūlacakkavāro niṭṭhito. สุทธขันธมูลจักกวาร จบ Paṇṇattiniddesavāravaṇṇanā. พรรณนาบัญญัตินิทเทสวาร 2. Pavattivāravaṇṇanā 2. พรรณนาปวัตติวาร 50-205. Idāni yassa rūpakkhandhotiādinā nayena pavattivāro āraddho. Kasmā panettha uddesavāro na vuttoti? Heṭṭhā dassitanayattā. Paṇṇattivārasmiñhi uddesavāre nayo dassito. Tena pana nayena sakkā so idha avuttopi jānitunti taṃ avatvā niddesavārova āraddho. Imasmiṃ pana pavattivārasaṅkhāte mahāvāre uppādavāro, nirodhavāro, uppādanirodhavāroti tayo antaravārā honti. Tesu paṭhamo dhammānaṃ uppādalakkhaṇassa dīpitattā uppādavāroti vuccati. Dutiyo tesaññeva nirodhalakkhaṇassa dīpitattā nirodhavāroti vuccati. Tatiyo ubhinnampi lakkhaṇānaṃ dīpitattā uppādanirodhavāroti vuccati. Uppādavārena cettha dhammānaṃ uppajjanākārova dīpito. Nirodhavārena ‘uppannaṃ nāma niccaṃ natthī’ti tesaññeva aniccatā dīpitā. Uppādanirodhavārena tadubhayaṃ. บัดนี้ ปวัตติวารได้เริ่มขึ้นแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า ยสฺส รูปกฺขนฺโธ (รูปขันธ์ของบุคคลใด) ถามว่า เพราะเหตุไร อุทเทสวารจึงไม่ถูกกล่าวไว้ในปวัตติวารนี้ ตอบว่า เพราะนัยได้แสดงไว้แล้วในเบื้องต่ำ (ก่อนหน้านี้) จริงอยู่ ในปัณณัตติวาร นัยในอุทเทสวารได้ถูกแสดงไว้แล้ว ด้วยนัยนั้น สามารถที่จะรู้อุทเทสวารนั้นในที่นี้ได้แม้ไม่ได้กล่าวไว้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่กล่าวถึงวารนั้น เริ่มนิทเทสวารเลย ก็ในมหาวารนี้ที่นับว่าเป็นปวัตติวาร มีอันตรวาร ๓ วาร คือ อุปปาทวาร นิโรธวาร อุปปาทนิโรธวาร ในอันตรวารทั้งสามนั้น วารแรกเรียกว่า อุปปาทวาร เพราะแสดงลักษณะแห่งการเกิดขึ้นของธรรมทั้งหลาย วารที่สองเรียกว่า นิโรธวาร เพราะแสดงลักษณะแห่งการดับไปของธรรมเหล่านั้นนั่นเอง วารที่สามเรียกว่า อุปปาทนิโรธวาร เพราะแสดงลักษณะทั้งสองอย่าง ในวารเหล่านั้น อุปปาทวารแสดงแต่อาการที่เกิดขึ้นของธรรมทั้งหลาย นิโรธวารแสดงความไม่เที่ยงของธรรมเหล่านั้นนั่นเองว่า 'สิ่งที่เกิดขึ้นแล้วชื่อว่าเที่ยงย่อมไม่มี' ส่วนอุปปาทนิโรธวารแสดงทั้งสองอย่างนั้น Tattha uppādavāre tāva tiṇṇaṃ addhānaṃ vasena cha kālabhedā honti – paccuppanno, atīto, anāgato, paccuppannenātīto, paccuppannenānāgato, atītenānāgatoti. Tesu ‘yassa rūpakkhandho uppajjatī’ti paccuppannābhidhānavasena paccuppanno veditabbo. So paccuppannānaṃ dhammānaṃ paccakkhato gahetabbattā ativiya suviññeyyoti paṭhamaṃ vutto. Yassa rūpakkhandho uppajjitthāti atītābhidhānavasena atīto veditabbo. So paccakkhato anubhūtapubbānaṃ atītadhammānaṃ anumānena anāgatehi suviññeyyatarattā dutiyaṃ vutto. Yassa rūpakkhandho uppajjissatīti anāgatābhidhānavasena anāgato veditabbo. So paccakkhato ca anubhūtapubbavasena ca gahitadhammānumānena ‘anāgatepi evarūpā dhammā uppajjissantī’ti gahetabbato tatiyaṃ vutto. ในอุปปาทวารนั้น มีกาลเภท ๖ อย่างโดยอำนาจแห่งอัทธา ๓ คือ ปัจจุบันกาล อดีตกาล อนาคตกาล ปัจจุบันกาลกับอดีตกาล ปัจจุบันกาลกับอนาคตกาล และอดีตกาลกับอนาคตกาล ในกาลเภททั้ง ๖ นั้น พึงทราบว่าเป็นปัจจุบันกาล โดยอำนาจแห่งการกล่าวถึงปัจจุบันว่า 'ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ' (รูปขันธ์ของบุคคลใด ย่อมเกิดขึ้น) ปัจจุบันกาลนั้น ท่านกล่าวไว้เป็นลำดับแรก เพราะรู้ได้ง่ายอย่างยิ่ง เนื่องจากธรรมที่เป็นปัจจุบันเป็นสิ่งที่พึงกำหนดรู้ได้โดยประจักษ์ พึงทราบว่าเป็นอดีตกาล โดยอำนาจแห่งการกล่าวถึงอดีตว่า 'ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชิตฺถ' (รูปขันธ์ของบุคคลใด เกิดขึ้นแล้ว) อดีตกาลนั้น ท่านกล่าวไว้เป็นลำดับที่สอง เพราะธรรมที่เป็นอดีตซึ่งเคยประสบมาแล้วโดยประจักษ์ เป็นสิ่งที่รู้ได้ง่ายกว่าธรรมที่เป็นอนาคตโดยการอนุมาน พึงทราบว่าเป็นอนาคตกาล โดยอำนาจแห่งการกล่าวถึงอนาคตว่า 'ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสติ' (รูปขันธ์ของบุคคลใด จักเกิดขึ้น) อนาคตกาลนั้น ท่านกล่าวไว้เป็นลำดับที่สาม เพราะเป็นสิ่งที่พึงกำหนดรู้โดยการอนุมานจากธรรมที่กำหนดรู้ได้โดยประจักษ์และโดยความเป็นสิ่งที่เคยประสบมาแล้วว่า 'แม้ในอนาคต ธรรมทั้งหลายเช่นนี้ก็จักเกิดขึ้น' Yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa vedanākkhandho uppajjitthāti paccuppannena saddhiṃ atītābhidhānavasena paccuppannenātīto veditabbo. So missakesu tīsu suviññeyyatarattā catutthaṃ vutto. Yassa rūpakkhandho uppajjati tassa vedanākkhandho uppajjissatīti paccuppannena saddhiṃ anāgatābhidhānavasena paccuppannenānāgato veditabbo. So paccakkhato gahetabbānaṃ dhammānaṃ atthitāya atthato suviññeyyataroti pañcamaṃ vutto. Yassa rūpakkhandho uppajjittha, tassa vedanākkhandho uppajjissatīti atītena saddhiṃ anāgatābhidhānavasena atītenānāgato veditabbo. So purimehi duviññeyyoti chaṭṭhaṃ vutto. พึงทราบว่าเป็นปัจจุบันกาลกับอดีตกาล โดยอำนาจแห่งการกล่าวถึงอดีตพร้อมกับปัจจุบันว่า 'ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ ตสฺส เวทนากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชิตฺถ' (รูปขันธ์ของบุคคลใด ย่อมเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้น เกิดขึ้นแล้วหรือ) กาลนั้น ท่านกล่าวไว้เป็นลำดับที่สี่ เพราะในบรรดากาลที่ระคนกัน ๓ อย่าง กาลนี้รู้ได้ง่ายกว่า พึงทราบว่าเป็นปัจจุบันกาลกับอนาคตกาล โดยอำนาจแห่งการกล่าวถึงอนาคตพร้อมกับปัจจุบันว่า 'ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ ตสฺส เวทนากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสติ' (รูปขันธ์ของบุคคลใด ย่อมเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้น จักเกิดขึ้นหรือ) กาลนั้น ท่านกล่าวไว้เป็นลำดับที่ห้า เพราะโดยเนื้อความแล้วรู้ได้ง่ายกว่า เนื่องจากมีธรรมที่พึงกำหนดรู้ได้โดยประจักษ์อยู่ พึงทราบว่าเป็นอดีตกาลกับอนาคตกาล โดยอำนาจแห่งการกล่าวถึงอนาคตพร้อมกับอดีตว่า 'ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชิตฺถ ตสฺส เวทนากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชิสฺสติ' (รูปขันธ์ของบุคคลใด เกิดขึ้นแล้ว เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้น จักเกิดขึ้นหรือ) กาลนั้น ท่านกล่าวไว้เป็นลำดับที่หก เพราะรู้ได้ยากกว่ากาลก่อนๆ Evametesu chasu kālabhedesu yvāyaṃ paṭhamo paccuppanno, tattha puggalato, okāsato, puggalokāsatoti tayo vārā honti. Tesu yassāti puggalavasena khandhānaṃ uppattidīpano puggalavāro. Yatthāti okāsavasena khandhānaṃ uppattidīpano okāsavāro. Yassa yatthāti puggalokāsavasena khandhānaṃ uppattidīpano puggalokāsavāro. Ime pana tayopi vārā paṭhamaṃ anulomanayena niddisitvā pacchā paṭilomanayena niddiṭṭhā. Tesu ‘uppajjati’ ‘uppajjittha,’ ‘uppajjissatī’ti vacanato uppattidīpano anulomanayo. ‘Nuppajjati’, ‘nuppajjittha,’ ‘nuppajjissatī’ti vacanato anuppattidīpano paṭilomanayo. ในกาลเภท ๖ อย่างเหล่านั้นอย่างนี้ ในปัจจุบันกาลซึ่งเป็นกาลแรกนั้น มีวาร ๓ วาร คือ โดยบุคคล โดยโอกาส และโดยบุคคลและโอกาส ในวารทั้งสามนั้น การแสดงการเกิดขึ้นของขันธ์ทั้งหลายโดยมุ่งถึงบุคคลว่า 'ยสฺส' (ของบุคคลใด) ชื่อว่า ปุคคลวาร การแสดงการเกิดขึ้นของขันธ์ทั้งหลายโดยมุ่งถึงโอกาสว่า 'ยตฺถ' (ในที่ใด) ชื่อว่า โอกาสวาร การแสดงการเกิดขึ้นของขันธ์ทั้งหลายโดยมุ่งถึงบุคคลและโอกาสว่า 'ยสฺส ยตฺถ' (ของบุคคลใด ในที่ใด) ชื่อว่า ปุคคโลภาสวาร ก็วารทั้งสามนี้ ท่านแสดงไว้โดยอนุโลมนัยก่อน แล้วจึงแสดงโดยปฏิโลมนัยในภายหลัง ในนัยทั้งสองนั้น การแสดงการเกิดขึ้นโดยใช้คำว่า 'อุปฺปชฺชติ' (ย่อมเกิดขึ้น) 'อุปฺปชฺชิตฺถ' (เกิดขึ้นแล้ว) 'อุปฺปชฺชิสฺสติ' (จักเกิดขึ้น) ชื่อว่า อนุโลมนัย การแสดงการไม่เกิดขึ้นโดยใช้คำว่า 'นุปฺปชฺชติ' (ย่อมไม่เกิดขึ้น) 'นุปฺปชฺชิตฺถ' (ไม่เกิดขึ้นแล้ว) 'นุปฺปชฺชิสฺสติ' (จักไม่เกิดขึ้น) ชื่อว่า ปฏิโลมนัย Tattha paccuppannakāle tāva puggalavārassa anulomanaye ‘‘yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa vedanākkhandho uppajjati. Yassa vā pana vedanākkhandho uppajjati, tassa rūpakkhandho uppajjati. Yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa saññākkhandho saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho, uppajjati. Yassa vā pana viññāṇakkhandho uppajjati, tassa rūpakkhandho uppajjatī’’ti evaṃ rūpakkhandhamūlakāni cattāri yamakāni; ‘‘yassa vedanākkhandho uppajjati, tassa saññākkhandho uppajjatī’’tiādinā nayena vedanākkhandhamūlakāni tīṇi; saññākkhandhamūlakāni dve; saṅkhārakkhandhamūlakaṃ ekanti aggahitaggahaṇena dasa yamakāni honti. ในวารเหล่านั้น ในปัจจุบันกาล ในอนุโลมนัยของปุคคลวาร มียมก ๔ คู่ที่มีรูปขันธ์เป็นมูล คือ "รูปขันธ์ของบุคคลใด ย่อมเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้น ก็ย่อมเกิดขึ้นหรือ หรือว่า เวทนาขันธ์ของบุคคลใด ย่อมเกิดขึ้น รูปขันธ์ของบุคคลนั้น ก็ย่อมเกิดขึ้นหรือ" "รูปขันธ์ของบุคคลใด ย่อมเกิดขึ้น สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ของบุคคลนั้น ก็ย่อมเกิดขึ้นหรือ หรือว่า วิญญาณขันธ์ของบุคคลใด ย่อมเกิดขึ้น รูปขันธ์ของบุคคลนั้น ก็ย่อมเกิดขึ้นหรือ" ดังนี้ และมียมก ๓ คู่ที่มีเวทนาขันธ์เป็นมูล โดยนัยเป็นต้นว่า "เวทนาขันธ์ของบุคคลใด ย่อมเกิดขึ้น สัญญาขันธ์ของบุคคลนั้น ก็ย่อมเกิดขึ้นหรือ" มียมก ๒ คู่ที่มีสัญญาขันธ์เป็นมูล และมียมก ๑ คู่ที่มีสังขารขันธ์เป็นมูล รวมเป็นยมก ๑๐ คู่ โดยวิธีอัคคหิตัคคหณะ (การถือเอาสิ่งที่ยังไม่ได้ถือเอา) Tattha rūpakkhandhamūlakesu catūsu ādito ekameva vissajjitaṃ. Sesāni tena sadisavissajjanānīti tantiyā lahubhāvatthaṃ saṅkhittāni. Vedanākkhandhādimūlakesupi ‘āmantā’ti ekasadisameva vissajjanaṃ. Tasmā tānipi tantiyā lahubhāvatthaṃ saṅkhittānevāti evametāni paccuppannakāle puggalavāre anulomanaye ekayamakavissajjaneneva dasa yamakāni vissajjitāni nāma hontīti veditabbāni. Yathā ca puggalavāre dasa, evaṃ okāsavāre dasa, puggalokāsavāre dasāti paccuppannakāle tīsu vāresu anulomanaye tiṃsa yamakāni honti. Yathā ca anulomanaye, evaṃ paṭilomanayepīti sabbānipi paccuppannakāle saṭṭhi yamakāni honti. Tesu vīsapucchāsataṃ, cattārīsāni ca dve atthasatāni hontīti veditabbāni. Evaṃ sesesupi pañcasu kālabhedesu puggalādibhedato anulomapaṭilomanayavasena cha cha vārā. Ekekasmiṃ vāre dasa dasa katvā saṭṭhi saṭṭhi yamakānīti tīṇi yamakasatāni. Tāni purimehi saddhiṃ saṭṭhādhikāni tīṇi yamakasatāni, vīsādhikāni sattapucchāsatāni, cattārīsāni ca cuddasa atthasatāni honti. Idaṃ tāva uppādavāre pāḷivavatthānaṃ. Yathā ca uppādavāre, tathā nirodhavārepi, uppādanirodhavārepīti sabbasmimpi pavattimahāvāre asīti yamakasahassaṃ, saṭṭhisatādhikāni dve pucchāsahassāni, vīsaṃ tisatādhikāni ca cattāri atthasahassāni veditabbāni. ในบรรดายมกเหล่านั้น ในยมก ๔ หมวดที่มีรูปขันธ์เป็นมูล ท่านวิสัชนาไว้เพียงยมกเดียวในเบื้องต้น ส่วนยมกที่เหลือมีวิสัชนาเหมือนกันกับยมกนั้น จึงย่อไว้เพื่อความกระทัดรัดแห่งพระบาลี แม้ในยมกที่มีเวทนาขันธ์เป็นต้นเป็นมูล ก็มีวิสัชนาที่เหมือนกันเพียงอย่างเดียวว่า ‘อามันตา’ เพราะฉะนั้น แม้ยมกเหล่านั้น ท่านก็ย่อไว้เพื่อความกระทัดรัดแห่งพระบาลีเหมือนกัน ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่า ในปัจจุบันกาล ปุคคลวาร อนุโลมนัย ยมก ๑๐ หมวด ชื่อว่าท่านวิสัชนาแล้วด้วยวิสัชนาแห่งยมกเดียวเท่านั้น และยมก ๑๐ หมวดในปุคคลวารฉันใด ในโอกาสวารก็มี ๑๐ หมวด ในปุคคโลสาสวารก็มี ๑๐ หมวดฉันนั้น รวมเป็นยมก ๓๐ หมวดในอนุโลมนัย ในวารทั้ง ๓ ในปัจจุบันกาล และในอนุโลมนัยฉันใด แม้ในปฏิโลมนัยก็ฉันนั้น รวมเป็นยมกทั้งหมด ๖๐ หมวดในปัจจุบันกาล พึงทราบว่า ในยมก ๖๐ หมวดนั้น มีปุจฉา ๑๒๐ และมีอัตถะ ๒๔๐ อย่างนี้ แม้ในกาลเภท ๕ ที่เหลือ ก็มีวาระละ ๖ วาระ โดยนัยแห่งปุคคลเภทเป็นต้น และโดยอนุโลมปฏิโลมนัย ในแต่ละวาระ มียมก ๖๐ หมวด โดยนับวาระละ ๑๐ หมวด รวมเป็นยมก ๓๐๐ หมวด ยมก ๓๐๐ หมวดนั้น รวมกับยมกก่อนๆ เป็นยมก ๓๖๐ หมวด, เป็นปุจฉา ๗๒๐, และเป็นอัตถะ ๑,๔๔๐ นี้คือการกำหนดพระบาลีในอุปปาทวารก่อน และในอุปปาทวารฉันใด แม้ในนิโรธวารก็ฉันนั้น แม้ในอุปปาทนิโรธวารก็ฉันนั้น พึงทราบว่า ในปวัตติมหาวารทั้งหมด มี ๘๐,๐๐๐ ยมก, มี ๒,๖๐๐ ปุจฉา, และมี ๔,๓๒๐ อัตถะ Pāḷi pana uppādavāre nirodhavāre ca tīsu asammissakakālabhedesu tasmiṃ tasmiṃ vāre ekekameva yamakaṃ vissajjetvā saṅkhittā. Tīsu missakakālabhedesu ‘yassa vedanākkhandho uppajjati, tassa saññākkhandho uppajjitthā’tiādinā nayena vedanākkhandhādimūlakesupi ekaṃ yamakaṃ vissajjitaṃ. Uppādanirodhavāre pana chasupi kālabhedesu taṃ vissajjitameva. Sesāni tena samānavissajjanattā saṅkhittānīti. Idaṃ sakalepi pavattimahāvāre pāḷivavatthānaṃ. ส่วนในพระบาลี ในอุปปาทวารและนิโรธวาร ในกาลเภทที่ไม่เจือกัน ๓ หมวด ท่านวิสัชนาไว้เพียงยมกละหนึ่งๆ ในแต่ละวารแล้วย่อไว้ ในกาลเภทที่เจือกัน ๓ หมวด ท่านวิสัชนาไว้หนึ่งยมก แม้ในยมกที่มีเวทนาขันธ์เป็นต้นเป็นมูล โดยนัยเป็นอาทิว่า ‘เวทนาขันธ์ของผู้ใดกำลังเกิด สัญญาขันธ์ของผู้นั้นเคยเกิดแล้วหรือ’ ส่วนในอุปปาทนิโรธวาร ท่านวิสัชนาไว้อย่างนั้นในกาลเภททั้ง ๖ ยมกที่เหลือ ท่านย่อไว้เพราะมีวิสัชนาเหมือนกัน นี้คือการกำหนดพระบาลีในปวัตติมหาวารทั้งหมด Atthavinicchayatthaṃ panassa idaṃ lakkhaṇaṃ veditabbaṃ – imasmiñhi pavattimahāvāre catunnaṃ pañhānaṃ pañca vissajjanāni sattavīsatiyā ṭhānesu pakkhipitvā atthavinicchayo veditabbo. Tattha purepañho, pacchāpañho, paripuṇṇapañho, moghapañhoti ime cattāro pañhā nāma. Ekekasmiñhi yamake dve dve pucchā. Ekekapucchāyapi dve dve padāni. Tattha yāya pucchāya vissajjane ekeneva padena gahitakkhandhassa uppādo vā nirodho vā labbhati, ayaṃ purepañho nāma. Yāya pana pucchāya vissajjane dvīhipi padehi gahitakkhandhānaṃ uppādo vā nirodho vā labbhati, ayaṃ pacchāpañho nāma. Yāya pana pucchāya vissajjane ekenapi padena gahitakkhandhassa dvīhipi padehi gahitakkhandhānaṃ uppādo vā, nirodho vā labbhati, ayaṃ paripuṇṇapañho nāma. Yāya pana pucchāya vissajjane paṭikkhepo vā, paṭisedho vā labbhati, ayaṃ moghapañho nāma. Yasmā panesa adassiyamāno na sakkā jānituṃ, tasmā naṃ dassayissāma. ส่วนเพื่อการวินิจฉัยเนื้อความ พึงทราบลักษณะนี้ของปวัตติมหาวารนั้น คือ ในปวัตติมหาวารนี้ พึงทำการวินิจฉัยเนื้อความโดยนำวิสัชนา ๕ อย่างของปัญหา ๔ อย่างไปใส่ไว้ในฐานะ ๒๗ แห่ง ในปัญหานั้น มีปัญหา ๔ อย่างเหล่านี้ คือ ปุเรปัญหา, ปัจฉาปัญหา, ปริปุณณปัญหา, และโมฆปัญหา ในแต่ละยมก มีปุจฉา ๒ ปุจฉา แม้ในแต่ละปุจฉา ก็มีบท ๒ บท ในปุจฉาเหล่านั้น ปุจฉาใดที่ในวิสัชนาจะปรากฏการเกิดหรือการดับของขันธ์ที่ถือเอาด้วยบทเดียวเท่านั้น ปุจฉานี้ชื่อว่า ปุเรปัญหา ส่วนปุจฉาใดที่ในวิสัชนาจะปรากฏการเกิดหรือการดับของขันธ์ที่ถือเอาด้วยบททั้งสอง ปุจฉานี้ชื่อว่า ปัจฉาปัญหา ส่วนปุจฉาใดที่ในวิสัชนาจะปรากฏการเกิดหรือการดับของขันธ์ที่ถือเอาด้วยบทเดียวก็ดี ของขันธ์ที่ถือเอาด้วยบททั้งสองก็ดี ปุจฉานี้ชื่อว่า ปริปุณณปัญหา ส่วนปุจฉาใดที่ในวิสัชนาจะปรากฏการปฏิเสธหรือการห้าม ปุจฉานี้ชื่อว่า โมฆปัญหา ก็เพราะว่าปัญหานี้ เมื่อไม่แสดงให้ดู ก็ไม่อาจรู้ได้ เพราะฉะนั้น เราจักแสดงปัญหานั้น ‘Yattha rūpakkhandho nuppajjati, tattha vedanākkhandho nuppajjatī’ti pucchāya tāva uppajjatīti imasmiṃ vissajjane ekeneva padena gahitassa vedanākkhandhassa uppādo labbhati, iti ayañceva añño ca evarūpo pañho purepañhoti veditabbo. ‘Yassa rūpakkhandho uppajjittha, tassa vedanākkhandho uppajjitthā’ti pucchāya pana ‘āmantā’ti imasmiṃ vissajjane dvīhi padehi gahitānaṃ rūpavedanākkhandhānaṃ yassa kassaci sattassa atīte uppādo labbhati. Iti ayañceva añño ca evarūpo pañho pacchāpañhoti veditabbo. ก่อนอื่น ในปุจฉาว่า ‘ในที่ใด รูปขันธ์ไม่เกิด ในที่นั้น เวทนาขันธ์ก็ไม่เกิดใช่ไหม’ ในวิสัชนาว่า ‘อุปฺปชฺชติ (เกิด)’ นั้น ปรากฏการเกิดของเวทนาขันธ์ที่ถือเอาด้วยบทเดียวเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ปัญหานี้และปัญหาอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้เป็นปุเรปัญหา ส่วนในปุจฉาว่า ‘รูปขันธ์ของบุคคลใดเคยเกิดแล้ว เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้นก็เคยเกิดแล้วใช่ไหม’ ในวิสัชนาว่า ‘อามันตา (ใช่)’ นั้น ปรากฏการเกิดในอดีตของรูปขันธ์และเวทนาขันธ์ที่ถือเอาด้วยบททั้งสองแก่สัตว์คนใดคนหนึ่ง เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ปัญหานี้และปัญหาอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้เป็นปัจฉาปัญหา ‘Yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa vedanākkhandho uppajjatī’ti imāya pana paṭhamapucchāya ‘asaññasattaṃ upapajjantāna’ntiādike imasmiṃ vissajjane ‘asaññasattaṃ upapajjantānaṃ tesaṃ rūpakkhandho uppajjati, no ca tesaṃ vedanākkhandho uppajjatī’ti imasmiṃ koṭṭhāse ekeneva padena gahitassa rūpakkhandhassapi uppādo labbhati. ‘Pañcavokāraṃ upapajjantānaṃ tesaṃ rūpakkhandho ca uppajjati vedanākkhandho ca uppajjatī’ti imasmiṃ koṭṭhāse dvīhipi padehi saṅgahitānaṃ rūpavedanākkhandhānampi uppādo labbhati. Iti ayañceva añño ca evarūpo pañho paripuṇṇapañhoti veditabbo. Purepacchāpañhotipi etasseva nāmaṃ. Etassa hi vissajjane purimakoṭṭhāse ekena padena saṅgahitassa rūpakkhandhasseva uppādo dassito. Dutiyakoṭṭhāse dvīhi padehi saṅgahitānaṃ rūpavedanākkhandhānaṃ. Imināyeva ca lakkhaṇena yattha ekena padena saṅgahitassa khandhassa uppādo vā nirodho vā labbhati, so purepañhoti vutto. Yattha dvīhipi padehi saṅgahitānaṃ khandhānaṃ uppādo vā nirodho vā labbhati, so pacchāpañhoti vutto. ก็ในปุจฉาแรกว่า ‘รูปขันธ์ของบุคคลใดเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้นก็เกิดขึ้น ใช่ไหม’ นี้ ในวิสัชนาว่า ‘อสัญฺญสตฺตํ อุปปชฺชนฺตานํ’ เป็นต้นนี้ ในส่วนที่ว่า ‘อสัญฺญสตฺตํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ, โน จ เตสํ เวทนากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ’ (แก่บุคคลผู้กำลังเข้าถึงอสัญญีสัตว์ รูปขันธ์ของบุคคลเหล่านั้นเกิดขึ้น แต่เวทนาขันธ์ของบุคคลเหล่านั้นไม่เกิดขึ้น) ย่อมได้ความเกิดขึ้นแม้ของรูปขันธ์ที่ถูกถือเอาด้วยบทเดียวเท่านั้น ในส่วนที่ว่า ‘ปญฺจโวการํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ รูปกฺขนฺโธ จ อุปฺปชฺชติ เวทนากฺขนฺโธ จ อุปฺปชฺชติ’ (แก่บุคคลผู้กำลังเข้าถึงปัญจโวการภูมิ รูปขันธ์ของบุคคลเหล่านั้นก็เกิดขึ้น เวทนาขันธ์ก็เกิดขึ้น) ย่อมได้ความเกิดขึ้นแม้ของรูปขันธ์และเวทนาขันธ์ที่ถูกรวบรวมไว้ด้วยสองบท เพราะเหตุนั้น ปัญหาเช่นนี้และปัญหาอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นปริปุณณปัญหา แม้ชื่อว่าปุเรปัจฉาปัญหาก็เป็นชื่อของปัญหานั้นนั่นแหละ จริงอยู่ ในวิสัชนาของปัญหานั้น ในส่วนแรก ได้แสดงความเกิดขึ้นของรูปขันธ์อย่างเดียวที่ถูกรวบรวมไว้ด้วยบทเดียว ในส่วนที่สอง (ได้แสดงความเกิดขึ้น) ของรูปขันธ์และเวทนาขันธ์ที่ถูกรวบรวมไว้ด้วยสองบท และโดยลักษณะนี้เอง ในปัญหาใด ย่อมได้ความเกิดขึ้นหรือความดับของขันธ์ที่ถูกรวบรวมไว้ด้วยบทเดียว ปัญหานั้นเรียกว่าปุเรปัญหา ในปัญหาใด ย่อมได้ความเกิดขึ้นหรือความดับของขันธ์ทั้งหลายที่ถูกรวบรวมไว้ด้วยสองบท ปัญหานั้นเรียกว่าปัจฉาปัญหา ‘Yassa rūpakkhandho nuppajjittha, tassa vedanākkhandho nuppajjitthā’ti imāya pana pucchāya ‘natthī’ti imasmiṃ vissajjane paṭikkhepo labbhati. ‘Yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa vedanākkhandho nirujjhatī’ti pucchāya ‘no’ti imasmiṃ vissajjane paṭisedho labbhati. Tasmā ayañceva duvidho añño ca evarūpo pañho moghapañhoti veditabbo. Tucchapañhotipi vuccati. Evaṃ tāva cattāro pañhā veditabbā. ก็ในปุจฉาว่า ‘รูปขันธ์ของบุคคลใดไม่เคยเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้นก็ไม่เคยเกิดขึ้น ใช่ไหม’ นี้ ในวิสัชนาว่า ‘นตฺถิ’ (ไม่มี) ย่อมได้การปฏิเสธ ในปุจฉาว่า ‘รูปขันธ์ของบุคคลใดเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้นก็ดับอยู่ ใช่ไหม’ ในวิสัชนาว่า ‘โน’ (ไม่ใช่) ย่อมได้การห้าม เพราะฉะนั้น ปัญหาสองอย่างนี้และปัญหาอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นโมฆปัญหา เรียกว่าตุจฉปัญหาบ้าง พึงทราบปัญหา ๔ อย่าง ด้วยประการฉะนี้ก่อน Pāḷigatiyā vissajjanaṃ, paṭivacanavissajjanaṃ, sarūpadassanena vissajjanaṃ, paṭikkhepena vissajjanaṃ, paṭisedhena vissajjananti imāni pana pañca vissajjanāni nāma. Tattha yaṃ vissajjanaṃ pāḷipadameva hutvā atthaṃ vissajjeti, idaṃ pāḷigatiyā vissajjanaṃ nāma. Taṃ purepañhe labbhati. ‘Yattha rūpakkhandho nuppajjati tattha vedanākkhandho nuppajjatī’ti hi pañhe ‘uppajjatī’ti idaṃ vissajjanaṃ pāḷipadameva hutvā atthaṃ vissajjayamānaṃ gataṃ, tasmā evarūpesu ṭhānesu pāḷigatiyā vissajjanaṃ veditabbaṃ. Yaṃ pana vissajjanaṃ paṭivacanabhāvena atthaṃ vissajjeti, idaṃ paṭivacanavissajjanaṃ nāma. Taṃ pacchāpañhe labbhati. ‘Yassa rūpakkhandho uppajjittha, tassa vedanākkhandho uppajjitthā’ti hi pañhe ‘āmantā’ti idaṃ vissajjanaṃ paṭivacanavaseneva atthaṃ vissajjayamānaṃ gataṃ, tasmā evarūpesu ṭhānesu paṭivacanavissajjanaṃ veditabbaṃ. Yaṃ vissajjanaṃ sarūpena dassetvā atthaṃ vissajjeti; idaṃ sarūpadassanena vissajjanaṃ nāma. Taṃ paripuṇṇapañhe labbhati. ‘Yassa rūpakkhandho uppajjati; tassa vedanākkhandho uppajjatī’ti hi pañhe ‘asaññasattaṃ upapajjantāna’nti idaṃ vissajjanaṃ ‘imesaṃ rūpakkhandho uppajjati, no ca vedanākkhandho, imesaṃ rūpakkhandho ca uppajjati, vedanākkhandho cā’ti sarūpadassaneneva atthaṃ vissajjayamānaṃ gataṃ. Tasmā evarūpesu ṭhānesu sarūpadassanena vissajjanaṃ veditabbaṃ. Yaṃ pana vissajjanaṃ tathārūpassa atthassābhāvato atthapaṭikkhepena pañhaṃ vissajjeti, idaṃ paṭikkhepena vissajjanaṃ nāma. Yaṃ tathārūpassa atthassa ekakkhaṇe alābhato atthapaṭisedhanena pañhaṃ vissajjeti, idaṃ paṭisedhena vissajjanaṃ nāma. Taṃ moghapañhe labbhati. ‘Yassa rūpakkhandho nuppajjittha, tassa vedanākkhandho nuppajjitthā’ti hi pañhe ‘natthī’ti idaṃ vissajjanaṃ; evarūpo nāma satto natthīti atthapaṭikkhepena pañhaṃ vissajjayamānaṃ gataṃ; tasmā evarūpesu ṭhānesu paṭikkhepena vissajjanaṃ veditabbaṃ. ‘Yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa vedanākkhandho nirujjhatī’ti pañhe pana ‘no’ti idaṃ vissajjanaṃ ekasmiṃ paṭisandhikkhaṇe uppādena saddhiṃ nirodho nāma na labbhatīti atthapaṭisedhanena pañhaṃ vissajjayamānaṃ gataṃ, tasmā evarūpesu ṭhānesu paṭisedhena vissajjanaṃ veditabbaṃ. ก็ วิสัชนา ๕ อย่างเหล่านี้ คือ ปาฬิคติยาวิสัชนา ปฏิวจนวิสัชนา สรูปทัสสนวิสัชนา ปฏิกเขปวิสัชนา และปฏิเสธนวิสัชนา ในวิสัชนาเหล่านั้น วิสัชนาใดเป็นบทบาลีนั่นเองแล้วแก้เนื้อความ วิสัชนานี้ชื่อว่าปาฬิคติยาวิสัชนา วิสัชนานั้นย่อมมีในปุเรปัญหา จริงอยู่ ในปัญหาว่า ‘ในภูมิใด รูปขันธ์ไม่เกิดขึ้น ในภูมินั้น เวทนาขันธ์ก็ไม่เกิดขึ้น ใช่ไหม’ วิสัชนาว่า ‘อุปฺปชฺชติ’ (เกิดขึ้น) นี้ เป็นบทบาลีนั่นเองแล้วแก้เนื้อความไป เพราะฉะนั้น ในที่เช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นปาฬิคติยาวิสัชนา ส่วนวิสัชนาใดแก้เนื้อความโดยความเป็นคำตอบรับ วิสัชนานี้ชื่อว่าปฏิวจนวิสัชนา วิสัชนานั้นย่อมมีในปัจฉาปัญหา จริงอยู่ ในปัญหาว่า ‘รูปขันธ์ของบุคคลใดเคยเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้นก็เคยเกิดขึ้น ใช่ไหม’ วิสัชนาว่า ‘อามนฺตา’ (ใช่) นี้ แก้เนื้อความไปโดยนัยแห่งคำตอบรับนั่นเอง เพราะฉะนั้น ในที่เช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นปฏิวจนวิสัชนา วิสัชนาใดแสดงโดยสรูปแล้วแก้เนื้อความ วิสัชนานี้ชื่อว่าสรูปทัสสนวิสัชนา วิสัชนานั้นย่อมมีในปริปุณณปัญหา จริงอยู่ ในปัญหาว่า ‘รูปขันธ์ของบุคคลใดเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้นก็เกิดขึ้น ใช่ไหม’ วิสัชนาว่า ‘อสัญฺญสตฺตํ อุปปชฺชนฺตานํ’ นี้ แก้เนื้อความไปโดยการแสดงสรูปนั่นเองว่า ‘รูปขันธ์ของบุคคลเหล่านี้เกิดขึ้น แต่เวทนาขันธ์ไม่เกิดขึ้น, รูปขันธ์ของบุคคลเหล่านี้ก็เกิดขึ้น เวทนาขันธ์ก็เกิดขึ้น’ เพราะฉะนั้น ในที่เช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นสรูปทัสสนวิสัชนา ส่วนวิสัชนาใดแก้ปัญหาด้วยการปฏิเสธเนื้อความ เพราะไม่มีเนื้อความเช่นนั้น วิสัชนานี้ชื่อว่าปฏิกเขปวิสัชนา วิสัชนาใดแก้ปัญหาด้วยการห้ามเนื้อความ เพราะไม่ได้ในขณะเดียวกันซึ่งเนื้อความเช่นนั้น วิสัชนานี้ชื่อว่าปฏิเสธนวิสัชนา วิสัชนานั้นย่อมมีในโมฆปัญหา จริงอยู่ ในปัญหาว่า ‘รูปขันธ์ของบุคคลใดไม่เคยเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้นก็ไม่เคยเกิดขึ้น ใช่ไหม’ วิสัชนาว่า ‘นตฺถิ’ (ไม่มี) นี้ แก้ปัญหาไปโดยการปฏิเสธเนื้อความว่า สัตว์เช่นนี้ไม่มี เพราะฉะนั้น ในที่เช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นปฏิกเขปวิสัชนา ส่วนในปัญหาว่า ‘รูปขันธ์ของบุคคลใดเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้นก็ดับอยู่ ใช่ไหม’ วิสัชนาว่า ‘โน’ (ไม่ใช่) นี้ แก้ปัญหาไปโดยการห้ามเนื้อความว่า ในปฏิสนธิขณะหนึ่ง ความดับพร้อมกับความเกิดย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น ในที่เช่นนี้ พึงทราบว่าเป็นปฏิเสธนวิสัชนา Idāni ime cattāro pañhā, imāni ca pañca vissajjanāni, yesu sattavīsatiyā ṭhānesu pakkhipitabbāni, tāni evaṃ veditabbāni – asaññasattaṃ upapajjantānanti ekaṃ ṭhānaṃ, asaññasatte tatthāti ekaṃ, asaññasattānanti ekaṃ; asaññasattā cavantānanti ekaṃ; arūpaṃ upapajjantānanti ekaṃ, arūpe tatthāti ekaṃ, arūpānanti ekaṃ, arūpā cavantānanti ekaṃ, arūpe pacchimabhavikānanti ekaṃ, arūpe parinibbantānanti ekaṃ; ye ca arūpaṃ upapajjitvā parinibbāyissantīti ekaṃ; pañcavokāraṃ upapajjantānanti ekaṃ, pañcavokāre tatthāti ekaṃ, pañcavokārānanti ekaṃ pañcavokārā cavantānanti ekaṃ, pañcavokāre pacchimabhavikānanti ekaṃ, pañcavokāre parinibbantānanti ekaṃ; suddhāvāsaṃ upapajjantānanti ekaṃ, suddhāvāse tatthāti ekaṃ, suddhāvāsānanti ekaṃ, suddhāvāse parinibbantānanti ekaṃ; sabbesaṃ upapajjantānanti ekaṃ, sabbesaṃ cavantānanti ekaṃ; sabbasādhāraṇavasena pacchimabhavikānanti ekaṃ, parinibbantānanti ekaṃ, catuvokāraṃ pañcavokāraṃ upapajjantānanti ekaṃ, cavantānanti ekaṃ. Evaṃ imesaṃ catunnaṃ pañhānaṃ imāni pañca vissajjanāni imesu sattavīsatiyā ṭhānesu pakkhipitvā imasmiṃ pavattimahāvāre atthavinicchayo veditabbo. Evaṃ viditvā hi pañhaṃ vissajjantena suvissajjito hoti, atthañca vinicchayantena suvinicchito hoti. บัดนี้ ปัญหา ๔ ข้อเหล่านี้ และวิสัชนา ๕ ข้อเหล่านี้ อันจะพึงใส่ลงในฐานะ ๒๗ แห่ง พึงทราบดังนี้คือ ฐานะหนึ่ง ได้แก่ อสัญญสัตตัง อุปปัชชันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ อสัญญสัตเต ตัตถะ, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ อสัญญสัตตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ อสัญญสัตตา จวันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ อรูปัง อุปปัชชันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ อรูเป ตัตถะ, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ อรูปานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ อรูปา จวันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ อรูเป ปัจฉิมภวิกานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ อรูเป ปรินิพพันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ เย จ อรูปัง อุปปัชชิตวา ปรินิพพายิสสันติ, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ ปัญจโวการัง อุปปัชชันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ ปัญจโวการเร ตัตถะ, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ ปัญจโวการานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ ปัญจโวการา จวันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ ปัญจโวการเร ปัจฉิมภวิกานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ ปัญจโวการเร ปรินิพพันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ สุทธาวาสัง อุปปัชชันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ สุทธาวาเส ตัตถะ, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ สุทธาวาสานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ สุทธาวาเส ปรินิพพันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ สัพเพสัง อุปปัชชันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ สัพเพสัง จวันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ ปัจฉิมภวิกานัง โดยเป็นสาธารณะแก่สัตว์ทั้งหมด, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ ปรินิพพันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ จตุโวการัง ปัญจโวการัง อุปปัชชันตานัง, ฐานะหนึ่ง ได้แก่ จวันตานัง. พึงทราบการวินิจฉัยเนื้อความในปวัตติมหาวารนี้ โดยใส่ปัญหา ๔ ข้อเหล่านี้ และวิสัชนา ๕ ข้อเหล่านี้ ลงในฐานะ ๒๗ แห่งเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้. ด้วยว่า ผู้ที่รู้อย่างนี้แล้ววิสัชนาปัญหาอยู่ ชื่อว่าวิสัชนาดีแล้ว และผู้วินิจฉัยเนื้อความอยู่ ชื่อว่าวินิจฉัยดีแล้ว Tatthāyaṃ nayo – yassa rūpakkhandho uppajjatīti yassa puggalassa uppādakkhaṇasamaṅgitāya rūpakkhandho uppajjati. Tassa vedanākkhandho uppajjatīti vedanākkhandhopi tassa tasmiññeva khaṇe uppajjatīti pucchati. Asaññasattaṃ upapajjantānanti acittakapaṭisandhivasena asaññasattabhavaṃ upapajjantānaṃ. Tesaṃ rūpakkhandho uppajjatīti tesaṃ ekantena rūpakkhandho uppajjatiyeva. Pavatte uppannānaṃ rūpakkhandho uppajjatipi nirujjhatipi, tasmā ‘asaññasattāna’nti avatvā’asaññasattaṃ upapajjantāna’nti vuttaṃ. No ca tesaṃ vedanākkhandho uppajjatīti acittakattā pana tesaṃ vedanākkhandho nuppajjateva. Idaṃ sattavīsatiyā ṭhānesu paṭhame ṭhāne paripuṇṇapañhassa purimakoṭṭhāse sarūpadassanena vissajjanaṃ. Pañcavokāraṃ upapajjantānanti rūpārūpamissakapaṭisandhivasena pañcavokārabhavaṃ upapajjantānaṃ. Tesaṃ rūpakkhandho ca uppajjati, vedanākkhandho cāti tesaṃ ekantena rūpavedanākkhandhasaṅkhātā dvepi khandhā uppajjantiyeva. Pavatte pana tattha uppannānaṃ te khandhā uppajjantipi nirujjhantipi, tasmā ‘pañcavokārāna’nti avatvā ‘pañcavokāraṃ upapajjantāna’nti vuttaṃ. Idaṃ pañcavokāraṃ upapajjantānanti ṭhāne paripuṇṇapañhassa pacchimakoṭṭhāse sarūpadassanena vissajjanaṃ. Iminā upāyena sabbāni vissajjanāni veditabbāni. ในข้อนั้น มีนัยดังนี้: บทว่า ยัสสะ รูปักขันโธ อุปปัชชติ ความว่า รูปขันธ์ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใดผู้พร้อมเพรียงด้วยอุปปาทขณะ. บทว่า ตัสสะ เวทนากขันโธ อุปปัชชติ ความว่า ท่านถามว่า แม้เวทนาขันธ์ก็ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นในขณะนั้นเองหรือ. บทว่า อสัญญสัตตัง อุปปัชชันตานัง ความว่า แก่บุคคลผู้กำลังเข้าถึงอสัญญสัตตภูมิด้วยอจิตตกปฏิสนธิ. บทว่า เตสัง รูปักขันโธ อุปปัชชติ ความว่า รูปขันธ์ของบุคคลเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นโดยส่วนเดียวแท้. ส่วนรูปขันธ์ของบุคคลผู้เกิดขึ้นแล้วในปวัตติกาล ย่อมเกิดขึ้นบ้าง ย่อมดับไปบ้าง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่กล่าวว่า ‘อสัญญสัตตานัง’ แต่กล่าวว่า ‘อสัญญสัตตัง อุปปัชชันตานัง’. บทว่า โน จ เตสัง เวทนากขันโธ อุปปัชชติ ความว่า แต่เพราะบุคคลเหล่านั้นไม่มีจิต เวทนาขันธ์ของพวกเขาจึงไม่เกิดขึ้นเลย. นี้คือการวิสัชนาโดยแสดงสรูปในส่วนแรกของปัญหาที่บริบูรณ์ ในฐานะที่หนึ่งแห่งฐานะ ๒๗ แห่ง. บทว่า ปัญจโวการัง อุปปัชชันตานัง ความว่า แก่บุคคลผู้กำลังเข้าถึงปัญจโวการภูมิด้วยปฏิสนธิที่ระคนด้วยรูปและอรูป. บทว่า เตสัง รูปักขันโธ จ อุปปัชชติ เวทนากขันโธ จ ความว่า ขันธ์ทั้งสอง กล่าวคือ รูปขันธ์และเวทนาขันธ์ ของบุคคลเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นโดยส่วนเดียวแท้. แต่ในปวัตติกาล ขันธ์เหล่านั้นของบุคคลผู้เกิดขึ้นแล้วในภูมินั้น ย่อมเกิดขึ้นบ้าง ย่อมดับไปบ้าง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่กล่าวว่า ‘ปัญจโวการานัง’ แต่กล่าวว่า ‘ปัญจโวการัง อุปปัชชันตานัง’. นี้คือการวิสัชนาโดยแสดงสรูปในส่วนหลังของปัญหาที่บริบูรณ์ ในฐานะคือ ปัญจโวการัง อุปปัชชันตานัง. พึงทราบวิสัชนากทั้งหมดด้วยอุบายนี้. Idaṃ panettha uppādanirodhesu niyamalakkhaṇaṃ – sakalepi hi imasmiṃ khandhayamake tattha tattha uppannānaṃ pavatte yāva maraṇā khandhānaṃ apariyantesu uppādanirodhesu vijjamānesupi lahuparivattānaṃ dhammānaṃ vinibbhogaṃ katvā uppādanirodhe dassetuṃ na sukaranti pavattiyaṃ uppādanirodhe anāmasitvā abhinavaṃ vipākavaṭṭaṃ nipphādayamānena nānākammena nibbattānaṃ paṭisandhikhandhānaṃ uppādaṃ dassetuṃ sukhanti paṭisandhikāle uppādavaseneva uppādavāro kathito. Uppannassa pana vipākavaṭṭassa pariyosānena nirodhaṃ dassetuṃ sukhanti maraṇakāle nirodhavasena nirodhavāro kathito. นี้เป็นลักษณะแห่งข้อกำหนดในเรื่องอุปปาทะและนิโรธะในขันธยมกนี้. คือ แม้ในขันธยมกทั้งหมดนี้ เมื่อการเกิดขึ้นและดับไปอันไม่มีที่สุดของขันธ์ทั้งหลาย ของบุคคลผู้เกิดขึ้นแล้วในที่นั้นๆ ในปวัตติกาลจนถึงความตาย มีอยู่, การแสดงการเกิดขึ้นและดับไปโดยกระทำการจำแนกธรรมทั้งหลายที่เปลี่ยนแปลงเร็ว ก็ทำได้ไม่ง่าย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่ปรารภการเกิดขึ้นและดับไปในปวัตติกาล แต่กล่าวอุปปาทวารโดยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นในปฏิสนธิกาลเท่านั้น เพราะการแสดงการเกิดขึ้นของปฏิสนธิขันธ์ทั้งหลาย อันเกิดจากกรรมต่างๆ ซึ่งกำลังทำให้วิปากวัฏฏ์ใหม่เกิดขึ้นนั้น ทำได้ง่าย. ส่วนนิโรธวาร ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งการดับในมรณกาล เพราะการแสดงการดับโดยความสิ้นสุดแห่งวิปากวัฏฏ์ที่เกิดขึ้นแล้วนั้น ทำได้ง่าย. Kiṃ panettha pavattiyaṃ uppādanirodhānaṃ anāmaṭṭhabhāve pamāṇanti? Pāḷiyeva. Pāḷiyañhi visesena uppādavārassa anāgatakālavāre ‘pacchimabhavikānaṃ tesaṃ rūpakkhandho ca nuppajjissati, vedanākkhandho ca nuppajjissatī’ti ayaṃ pāḷi atipamāṇameva. Pacchimabhavikānañhi pavatte rūpārūpadhammānaṃ uppajjituṃ yuttabhāve satipi ‘rūpakkhandho ca nuppajjissati, vedanākkhandho ca nuppajjissatī’ti sanniṭṭhānaṃ katvā vuttabhāvena pavatte uppādo na gahitoti veditabbo. ‘Suddhāvāse parinibbantānaṃ tesaṃ tattha saññākkhandho na nirujjhittha, no ca tesaṃ tattha vedanākkhandho na nirujjhatī’ti ayaṃ pana pāḷi pavatte nirodhassa anāmaṭṭhabhāve ativiya pamāṇaṃ. Suddhāvāse parinibbantānañhi cuticittassa bhaṅgakkhaṇe ṭhitānaṃ paṭisandhito paṭṭhāya pavatte uppajjitvā niruddhasaññākkhandhānaṃ gaṇanapatho natthi. ‘Evaṃ santepi tesaṃ tattha saññākkhandho na nirujjhitthā’ti sanniṭṭhānaṃ katvā vuttabhāvena pavatte nirodho na gahitoti veditabbo. ถามว่า อะไรเป็นประมาณในความเป็นสิ่งที่ไม่ถูกปรารภแห่งการเกิดขึ้นและดับไปในปวัตติกาลในเรื่องนี้? ตอบว่า พระบาลีนั้นเอง. จริงอยู่ ในพระบาลี โดยเฉพาะในอนาคตกาลวารแห่งอุปปาทวาร พระบาลีนี้ว่า ‘ปัจฉิมภวิกานัง เตสัง รูปักขันโธ จ นุปปัชชิสสติ เวทนากขันโธ จ นุปปัชชิสสติ’ เป็นประมาณอย่างยิ่งทีเดียว. เพราะพึงทราบว่า แม้เมื่อมีความเหมาะสมที่รูปธรรมและอรูปธรรมของปัจฉิมภวิกบุคคลทั้งหลายจะเกิดขึ้นในปวัตติกาล แต่เพราะท่านกล่าวโดยกระทำสันนิษฐานว่า ‘รูปขันธ์และเวทนาขันธ์จักไม่เกิดขึ้น’ การเกิดขึ้นในปวัตติกาลจึงไม่ถูกถือเอา. ส่วนพระบาลีนี้ว่า ‘สุทธาวาเส ปรินิพพันตานัง เตสัง ตัตถะ สัญญากขันโธ น นิรุชชิตถะ โน จ เตสัง ตัตถะ เวทนากขันโธ น นิรุชชติ’ เป็นประมาณอย่างยิ่งในความเป็นสิ่งที่ไม่ถูกปรารภแห่งการดับในปวัตติกาล. เพราะพึงทราบว่า สำหรับบุคคลผู้ปรินิพพานในสุทธาวาส ผู้ตั้งอยู่ในภังคขณะแห่งจุติจิตนั้น สัญญาขันธ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วดับไปในปวัตติกาลนับตั้งแต่ปฏิสนธิเป็นต้นมา ไม่มีหนทางที่จะนับได้. แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น แต่เพราะท่านกล่าวโดยกระทำสันนิษฐานว่า ‘สัญญาขันธ์ของพวกเขาไม่เคยดับในสุทธาวาสนั้น’ การดับในปวัตติกาลจึงไม่ถูกถือเอา. Evamettha uppādanirodhesu niyamalakkhaṇaṃ viditvā paṭisandhiuppādameva cutinirodhameva ca gahetvā tesu tesu ṭhānesu āgatānaṃ vissajjanānaṃ atthavinicchayo veditabbo. So pana sakkā ādivissajjane vuttanayena sabbattha viditunti vissajjanapaṭipāṭiyā na vitthārito. Iminā pana evaṃ dinnenapi nayena yo etesaṃ atthavinicchayaṃ jānituṃ na sakkoti, tena ācariye payirupāsitvā sādhukaṃ sutvāpi jānitabbo. ในยมกนี้ พึงทราบการวินิจฉัยเนื้อความของวิสัชนาทั้งหลายที่มาในฐานะนั้นๆ ด้วยการทราบลักษณะที่แน่นอนในความเกิดขึ้นและความดับ แล้วถือเอาความเกิดขึ้นแห่งปฏิสนธิและความดับแห่งจุติเท่านั้น. แต่วิสัชชนาข้อนั้น สามารถทราบได้ในที่ทั้งปวงโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในวิสัชชนาข้อแรก ฉะนั้น ท่านจึงไม่แสดงไว้โดยพิสดารตามลำดับของวิสัชชนา. แต่บุคคลใด แม้เมื่อนัยนี้อันท่านแสดงไว้อย่างนี้แล้ว ก็ยังไม่สามารถจะทราบการวินิจฉัยเนื้อความของวิสัชชนาเหล่านี้ได้, บุคคลนั้นพึงเข้าไปหาอาจารย์แล้วฟังโดยเคารพจึงจะพึงทราบได้. Uppādassa nirodhassa, uppannañcāpi ekato; Nayassa anulomassa, paṭilomanayassa ca. แห่งความเกิดขึ้น, แห่งความดับ, และแห่งธรรมที่เกิดขึ้นแล้วร่วมกัน, แห่งอนุโลมนัยและปฏิโลมนัย. Vasena yāni khandhesu, yamakāni ca pañcasu; Puggalaṃ atha okāsaṃ, puggalokāsameva ca. พระชินเจ้าตรัสยมกเหล่าใดในขันธ์ ๕ โดยอิงอาศัยบุคคล โอกาส และบุคคลโอกาส. Āmasitvā pavattesu, ṭhānesu kathayī jino; Tesaṃ pāḷivavatthānaṃ, dassitaṃ anupubbato. ในฐานะทั้งหลายที่ดำเนินไป, การกำหนดบาลีของยมกเหล่านั้น ได้แสดงไว้แล้วตามลำดับ. Vinicchayatthaṃ atthassa, pañhāvissajjanāni ca; Vissajjanānaṃ ṭhānāni, yāni tāni ca sabbaso. เพื่อวินิจฉัยเนื้อความ, ได้แสดงคำถามและคำตอบทั้งหลาย และฐานะแห่งวิสัชชนาเหล่านั้นทั้งหมด. Dassetvā ekapañhasmiṃ, yojanāpi pakāsitā; Vitthārena gate ettha, pañhāvissajjanakkame. และได้ประกาศวิธีประกอบความไว้ในปัญหาหนึ่ง โดยแสดงลำดับของคำถามและคำตอบในยมกนี้ที่ดำเนินไปโดยพิสดาร. Atthaṃ vaṇṇayatā kātuṃ, kiṃ nu sakkā ito paraṃ; Nayena iminā tasmā, atthaṃ jānantu paṇḍitāti. เมื่อข้าพเจ้าพรรณนาเนื้อความอยู่ จะสามารถทำอะไรให้ยิ่งกว่านี้ได้เล่า, เพราะเหตุนั้น ขอให้บัณฑิตทั้งหลายจงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เถิด. Pavattimahāvāravaṇṇanā. อรรถกถาปวัตติมหาวาระ. 3. Pariññāvāravaṇṇanā 3. อรรถกถาปริญญาวาระ 206-208. Tadanantare pariññāvārepi chaḷeva kālabhedā. Anulomapaṭilomato dveyeva nayā. Puggalavāro, okāsavāro, puggalokāsavāroti imesu pana tīsu puggalavārova labbhati, na itare dve. Kiṃ kāraṇā? Sadisavissajjanatāya. Yo hi koci puggalo yattha katthaci ṭhāne rūpakkhandhaṃ ce parijānāti, vedanākkhandhampi parijānātiyeva. Vedanākkhandhaṃ ce parijānāti, rūpakkhandhampi parijānātiyeva. Rūpakkhandhaṃ ce na parijānāti, vedanākkhandhampi na parijānātiyeva. Vedanākkhandhaṃ ce na parijānāti, rūpakkhandhampi na parijānātiyeva. Tasmā tesupi ‘yattha rūpakkhandhaṃ parijānāti, tattha vedanākkhandhaṃ parijānātī’ti ādivasena pucchaṃ katvā ‘āmantā’tveva vissajjanaṃ kātabbaṃ. Siyāti sadisavissajjanatāya te idha na labbhantīti veditabbā. ๒๐๖-๒๐๘. ในปริญญาวาระถัดจากนั้น ก็มีกาลเภท ๖ อย่างเหมือนกัน. มีนัยเพียง ๒ คือ อนุโลมและปฏิโลม. แต่ในวาระ ๓ อย่างนี้ คือ ปุคคลวาระ โอกาสวาระ และปุคคโลสาสวาระ มีแต่ปุคคลวาระเท่านั้น, ไม่มีอีก ๒ วาระที่เหลือ. เพราะเหตุไร? เพราะมีวิสัชชนาที่เหมือนกัน. จริงอยู่ บุคคลใดก็ตาม ในที่ใดที่หนึ่ง ถ้ากำหนดรู้รูปขันธ์ได้ ก็ย่อมกำหนดรู้เวทนาขันธ์ได้เหมือนกัน. ถ้ากำหนดรู้เวทนาขันธ์ได้ ก็ย่อมกำหนดรู้รูปขันธ์ได้เหมือนกัน. ถ้ากำหนดรู้รูปขันธ์ไม่ได้ ก็ย่อมกำหนดรู้เวทนาขันธ์ไม่ได้เหมือนกัน. ถ้ากำหนดรู้เวทนาขันธ์ไม่ได้ ก็ย่อมกำหนดรู้รูปขันธ์ไม่ได้เหมือนกัน. เพราะฉะนั้น แม้ในวาระเหล่านั้น เมื่อตั้งคำถามโดยนัยเป็นต้นว่า ‘ในที่ใด บุคคลกำหนดรู้รูปขันธ์ได้, ในที่นั้น ก็กำหนดรู้เวทนาขันธ์ได้ ใช่ไหม’ ก็พึงวิสัชชนาว่า ‘ใช่’ (อามันตา) เท่านั้น. พึงทราบว่า วาระเหล่านั้นไม่มีในที่นี้ เพราะมีวิสัชชนาที่เหมือนกัน. Atha vā pariññākiccaṃ nāma puggalasseva hoti, no okāsassa, puggalova parijānituṃ samattho, no okāsoti puggalavārovettha gahito, na okāsavāro. Tassa pana aggahitattā tadanantaro puggalokāsavāro labbhamānopi na gahito. Yo panesa puggalavāro gahito, tattha paccuppannakāle rūpakkhandhamūlakāni cattāri, vedanākkhandhamūlakāni tīṇi, saññākkhandhamūlakāni dve, saṅkhārakkhandhamūlakaṃ ekanti heṭṭhā vuttanayeneva anulomanaye aggahitaggahaṇena dasa yamakāni. Paṭilomanaye dasāti vīsati. Tathā sesesupīti ekekasmiṃ kāle vīsati vīsati katvā chasu kālesu vīsaṃ yamakasataṃ, cattārīsāni dve pucchāsatāni, asītyādhikāni cattāri atthasatāni ca hontīti idamettha pāḷivavatthānaṃ. อีกอย่างหนึ่ง กิจแห่งปริญญา (การกำหนดรู้) ย่อมมีแก่บุคคลเท่านั้น, ไม่มีแก่โอกาส, บุคคลเท่านั้นสามารถกำหนดรู้ได้, โอกาสไม่สามารถ, ฉะนั้น ในที่นี้ท่านจึงถือเอาแต่ปุคคลวาระ, ไม่ถือเอาโอกาสวาระ. แต่เพราะไม่ถือเอาโอกาสวาระนั้น ปุคคโลสาสวาระถัดจากนั้น แม้จะมีอยู่ ก็ไม่ถูกถือเอา. ส่วนปุคคลวาระที่ท่านถือเอานี้, ในปัจจุบันกาล มีรูปขันธมูลกะ ๔, เวทนาขันธมูลกะ ๓, สัญญาขันธมูลกะ ๒, สังขารขันธมูลกะ ๑, โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น ด้วยหลักอัคคหิตัคคหณะ (การไม่ถือเอาสิ่งที่ถือเอาแล้ว) ในอนุโลมนัย จึงมี ๑๐ ยมก. ในปฏิโลมนัยมี ๑๐, รวมเป็น ๒๐. ในกาลที่เหลือก็เช่นเดียวกัน, ฉะนั้น ในกาลทั้ง ๖ กาลละ ๒๐ ยมก รวมเป็น ๑๒๐ ยมก, ๒๔๐ คำถาม, และ ๔๘๐ เนื้อความ. นี้คือการกำหนดบาลีในวาระนี้. Atthavinicchaye panettha atītānāgatapaccuppannasaṅkhātā tayo addhā pavattivāre viya cutipaṭisandhivasena na labbhanti. Pavatte cittakkhaṇavaseneva labbhanti. Tenevettha ‘yo rūpakkhandhaṃ parijānāti, so vedanākkhandhaṃ parijānātī’tiādīsu pucchāsu ‘āmantā’ti vissajjanaṃ kataṃ. Lokuttaramaggakkhaṇasmiñhi nibbānārammaṇena cittena pañcasu khandhesu pariññākiccanibbattiyā yaṃ kiñci ekaṃ khandhaṃ parijānanto itarampi parijānātīti vuccati. Evamettha ‘parijānātī’ti pañhesu anulomanaye pariññākiccassa matthakappattaṃ aggamaggasamaṅgiṃ sandhāya ‘āmantā’ti vuttanti veditabbaṃ. Paṭilomanaye pana ‘na parijānātī’ti pañhesu puthujjanādayo sandhāya ‘āmantā’ti vuttaṃ. ‘Parijānitthā’ti imasmiṃ pana atītakālavāre maggānantaraaggaphale ṭhitopi pariññākiccassa niṭṭhitattā parijānitthayeva nāma. ในการวินิจฉัยเนื้อความในวาระนี้, กาลทั้งสาม คือ อดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่ได้หมายถึงโดยนัยแห่งจุติและปฏิสนธิเหมือนในปวัตติวาระ. แต่หมายถึงโดยนัยแห่งจิตตขณะในปวัตติกาล. เพราะเหตุนั้น ในคำถามเป็นต้นว่า ‘บุคคลใดกำหนดรู้รูปขันธ์, บุคคลนั้นก็กำหนดรู้เวทนาขันธ์ ใช่ไหม’ ท่านจึงวิสัชชนาว่า ‘ใช่’ (อามันตา). จริงอยู่ ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค จิตมีนิพพานเป็นอารมณ์ กิจแห่งปริญญาในขันธ์ ๕ ย่อมสำเร็จ, เพราะฉะนั้น บุคคลผู้กำหนดรู้ขันธ์อย่างใดอย่างหนึ่ง ก็กล่าวได้ว่าย่อมกำหนดรู้ขันธ์ที่เหลือด้วย. พึงทราบว่า ในวาระนี้ ในคำถามว่า ‘กำหนดรู้’ (ปริชานาติ) ในอนุโลมนัย ท่านกล่าวว่า ‘ใช่’ (อามันตา) โดยหมายถึงบุคคลผู้ประกอบด้วยอัคคมรรค ผู้ถึงที่สุดแห่งกิจแห่งปริญญา. ส่วนในปฏิโลมนัย ในคำถามว่า ‘ไม่กำหนดรู้’ (น ปริชานาติ) ท่านกล่าวว่า ‘ใช่’ (อามันตา) โดยหมายถึงปุถุชนเป็นต้น. แต่ในอดีตกาลวาระนี้ ในคำถามว่า ‘ได้กำหนดรู้แล้ว’ (ปริชานิตถา) แม้บุคคลผู้ตั้งอยู่ในอัคคผลอันเกิดถัดจากมรรค ก็ชื่อว่าได้กำหนดรู้แล้วเหมือนกัน เพราะกิจแห่งปริญญาสำเร็จแล้ว. 209. Yo rūpakkhandhaṃ parijānāti, so vedanākkhandhaṃ parijānitthāti pañhena aggamaggasamaṅgiṃ pucchati. Yasmā panesa khandhapañcakaṃ parijānātiyeva nāma, na tāva niṭṭhitapariññākicco; tasmā ‘no’ti paṭisedho kato. Dutiyapañhe pana parijānitthāti arahantaṃ pucchati. Yasmā paneso niṭṭhitapariññākicco. Natthi tassa pariññeyyaṃ nāma; tasmā ‘no’ti paṭisedho kato. Paṭilomanayavissajjane panettha arahā rūpakkhandhaṃ na parijānātīti arahato pariññāya abhāvena vuttaṃ. Aggamaggasamaṅgī vedanākkhandhaṃ na parijānitthāti arahattamaggaṭṭhassa aniṭṭhitapariññākiccatāya vuttaṃ. Na kevalañca vedanākkhandhameva, ekadhammampi so na parijānittheva. Idaṃ pana pucchāvasena vuttaṃ. No ca rūpakkhandhanti idampi pucchāvaseneva vuttaṃ. Aññampi pana so khandhaṃ parijānāti. 209. ด้วยคำถามว่า ‘บุคคลใดกำหนดรู้รูปขันธ์, บุคคลนั้นได้กำหนดรู้เวทนาขันธ์แล้ว ใช่ไหม’ เป็นการถามถึงบุคคลผู้ประกอบด้วยอัคคมรรค. แต่เพราะบุคคลนี้กำลังกำหนดรู้ขันธ์ ๕ อยู่ก็จริง แต่กิจแห่งปริญญายังไม่เสร็จสิ้น, ฉะนั้น ท่านจึงปฏิเสธว่า ‘ไม่ใช่’ (โน). ส่วนในคำถามที่สองว่า ‘ได้กำหนดรู้แล้ว’ เป็นการถามถึงพระอรหันต์. เพราะพระอรหันต์นั้นมีกิจแห่งปริญญาที่เสร็จสิ้นแล้ว, ไม่มีสิ่งที่พึงกำหนดรู้อีก, ฉะนั้น ท่านจึงปฏิเสธว่า ‘ไม่ใช่’ (โน). ในวิสัชชนาของปฏิโลมนัยในวาระนี้ ที่กล่าวว่า ‘พระอรหันต์ไม่กำหนดรู้รูปขันธ์’ นั้น ท่านกล่าวเพราะพระอรหันต์ไม่มีการกำหนดรู้ (ในปัจจุบัน). ที่กล่าวว่า ‘บุคคลผู้ประกอบด้วยอัคคมรรค ไม่ได้กำหนดรู้เวทนาขันธ์แล้ว’ นั้น ท่านกล่าวเพราะบุคคลผู้ตั้งอยู่ในอรหัตตมรรคมีกิจแห่งปริญญายังไม่เสร็จสิ้น. ไม่ใช่เพียงแต่เวทนาขันธ์เท่านั้น, แม้ธรรมอย่างหนึ่ง เขาก็ยังไม่ได้กำหนดรู้แล้ว. แต่นี้ท่านกล่าวตามนัยแห่งคำถาม. แม้คำว่า ‘แต่ไม่กำหนดรู้รูปขันธ์’ (โน จ รูปักขันธัง) นี้ ก็กล่าวตามนัยแห่งคำถามเช่นกัน. แต่บุคคลนั้นกำลังกำหนดรู้ขันธ์อื่นอยู่ด้วย. 210-211. Yo rūpakkhandhaṃ parijānāti, so vedanākkhandhaṃ parijānissatīti ettha yasmā maggaṭṭhapuggalo ekacittakkhaṇiko, tasmā so parijānissatīti saṅkhaṃ na gacchati. Tena vuttaṃ ‘no’ti. Te rūpakkhandhañca na parijānitthāti pucchāsabhāgena vuttaṃ, na parijāniṃsūti panettha attho. Iminā upāyena sabbattha atthavinicchayo veditabboti. ข้อ 210-211. ในคำว่า 'บุคคลใดกำลังกำหนดรู้รูปขันธ์ บุคคลนั้นจักกำหนดรู้เวทนาขันธ์หรือ' นั้น เพราะเหตุว่ามัคคบุคคลมีจิตขณะเดียว ฉะนั้น บุคคลนั้นจึงไม่นับว่า 'จักกำหนดรู้' เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'โน' (ไม่ใช่) คำว่า 'เต รูปขันธัญจ น ปริชานิตฺถา' (ท่านเหล่านั้นไม่ได้กำหนดรู้รูปขันธ์ด้วยหรือ) เป็นคำกล่าวโดยส่วนแห่งคำถาม มีความหมายในที่นี้ว่า 'ท่านเหล่านั้นไม่ได้กำหนดรู้' พึงทราบการวินิจฉัยเนื้อความในที่ทุกแห่งโดยนัยนี้ Pariññāvāravaṇṇanā. อรรถกถาปริญญาวาร Khandhayamakavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาขันธยมก จบ 3. Āyatanayamakaṃ 3. อายตนยมก 1. Paṇṇattiuddesavāravaṇṇanā 1. อรรถกถาปัณณัตติอุทเทสวาร 1-9. Idāni mūlayamake desiteyeva kusalādidhamme āyatanavasenāpi saṅgaṇhitvā khandhayamakānantaraṃ desitassa āyatanayamakassa vaṇṇanā hoti. Tattha khandhayamake vuttanayeneva pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ. Yatheva hi tattha paṇṇattivāro, pavattivāro, pariññāvāroti tayo mahāvārā honti, tathā idhāpi. Vacanatthopi nesaṃ tattha vuttanayeneva veditabbo. Idhāpi ca paṇṇattivāro uddesaniddesavasena dvidhā vavatthito. Itare niddesavaseneva. ‘Tattha dvādasāyatanānī’ti padaṃ ādiṃ katvā yāva nāyatanā na manoti, tāva paṇṇattivārassa uddesavāro veditabbo. Tattha dvādasāyatanānīti ayaṃ yamakavasena pucchitabbānaṃ āyatanānaṃ uddeso. Cakkhāyatanaṃ…pe… dhammāyatananti tesaññeva pabhedato nāmavavatthānaṃ. Yamakavasena pucchāsukhatthañcettha paṭhamaṃ paṭipāṭiyā ajjhattarūpāyatanāni vuttāni. Pacchā bāhirarūpāyatanāni. Pariyosāne manāyatanadhammāyatanāni. ข้อ 1-9. บัดนี้ เป็นอรรถกถาแห่งอายตนยมก ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้ถัดจากขันธยมก โดยทรงรวบรวมกุศลธรรมเป็นต้นที่ทรงแสดงไว้แล้วในมูลยมกนั่นแหละ โดยนัยแห่งอายตนะ ในอายตนยมกนั้น พึงทราบการจัดวางบาลีตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในขันธยมกนั่นเทียว จริงอย่างนั้น ในขันธยมกนั้นมีมหาวาร 3 วาร คือ ปัณณัตติวาร ปวัตติวาร ปริญญาวาร ฉันใด ในอายตนยมกนี้ก็ฉันนั้น แม้เนื้อความของศัพท์เหล่านั้น ก็พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในขันธยมกนั้น แม้ในอายตนยมกนี้ ปัณณัตติวารก็แบ่งออกเป็น 2 อย่าง คือโดยอุทเทสและนิทเทส วารที่เหลือแบ่งโดยนิทเทสอย่างเดียว พึงทราบว่า ตั้งแต่บทว่า 'ตตฺถ ทฺวาทสายตนานิ' (ในอายตนะเหล่านั้น อายตนะ 12) เป็นต้นไป จนถึง 'นายตนา น มโน' (ไม่ใช่อายตนะ ไม่ใช่มโน) เป็นอุทเทสวารของปัณณัตติวาร ในบทเหล่านั้น บทว่า 'ทฺวาทสายตนานิ' นี้ เป็นการแสดงหัวข้ออายตนะที่จะต้องถามโดยนัยแห่งยมก บทว่า 'จกฺขายตนํ...เป...ธมฺมายตนํ' เป็นการตั้งชื่ออายตนะเหล่านั้นโดยจำแนกประเภท และในอายตนยมกนี้ เพื่อความสะดวกในการถามโดยนัยแห่งยมก เบื้องต้นจึงตรัสอัชฌัตติกรูปายตนะตามลำดับก่อน ภายหลังจึงตรัสพาหิรรูปายตนะ ในตอนท้ายจึงตรัสมนายตนะและธัมมายตนะ Yathā pana heṭṭhā khandhavasena, evamidha imesaṃ āyatanānaṃ vasena padasodhanavāro, padasodhanamūlacakkavāro, suddhāyatanavāro, suddhāyatanamūlacakkavāroti, cattārova nayavārā honti. Ekeko cettha anulomapaṭilomavasena duvidhoyeva. Tesamattho tattha vuttanayeneva veditabbo. Yathā pana khandhayamake padasodhanavārassa anulomavāre ‘rūpaṃ rūpakkhandho, rūpakkhandho rūpa’ntiādīni pañca yamakāni, tathā idha ‘cakkhu, cakkhāyatanaṃ; cakkhāyatanaṃ; cakkhū’tiādīni dvādasa. Paṭilomavārepi ‘na cakkhu, na cakkhāyatanaṃ; na cakkhāyatanaṃ, na cakkhū’tiādīni dvādasa, padasodhanamūlacakkavārassa panettha anulomavāre ekekāyatanamūlakāni ekādasa ekādasa katvā dvattiṃsasataṃ yamakāni. Paṭilomavārepi dvattiṃsasatameva. Suddhāyatanavārassāpi anulomavāre dvādasa, paṭilomavāre dvādasa, suddhāyatanamūlacakkavārassāpi anulomavāre ekekāyatanamūlakāni ekādasa ekādasa katvā dvattiṃsasataṃ yamakāni. Paṭilomavārepi dvattiṃsasatamevāti evamidha chasattatādhikehi pañcahi yamakasatehi, dvipaññāsādhikehi ekādasahi pucchāsatehi, caturādhikehi tevīsāya atthasatehi ca paṭimaṇḍito paṇṇattivārassa uddesavāro veditabbo. อนึ่ง ในยมกก่อนว่าโดยขันธ์ฉันใด ในอายตนยมกนี้ว่าโดยอายตนะเหล่านี้ ก็มีนยวาร 4 วารเท่านั้น คือ ปทโสธนวาร ปทโสธนมูลจักกวาร สุทธายตนวาร และสุทธายตนมูลจักกวาร ฉันนั้น ในนยวารเหล่านั้น แต่ละวารมี 2 อย่าง คือโดยอนุโลมและปฏิโลม เนื้อความของนยวารเหล่านั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในยมกนั้น อนึ่ง ในขันธยมก ในอนุโลมวารของปทโสธนวาร มียมก 5 คู่ มีอาทิว่า 'รูปํ รูปกฺขนฺโธ, รูปกฺขนฺโธ รูปํ' ฉันใด ในอายตนยมกนี้ ก็มียมก 12 คู่ มีอาทิว่า 'จกฺขุ, จกฺขายตนํ; จกฺขายตนํ, จกฺขุ' ฉันนั้น แม้ในปฏิโลมวาร ก็มียมก 12 คู่ มีอาทิว่า 'น จกฺขุ, น จกฺขายตนํ; น จกฺขายตนํ, น จกฺขุ' ในอนุโลมวารของปทโสธนมูลจักกวารในอายตนยมกนี้ มียมก 132 คู่ โดยทำอายตนะแต่ละอย่างเป็นมูลแล้วมีอายตนะละ 11 คู่ แม้ในปฏิโลมวาร ก็มี 132 คู่เหมือนกัน แม้ในอนุโลมวารของสุทธายตนวาร ก็มี 12 คู่, ในปฏิโลมวาร ก็มี 12 คู่ แม้ในอนุโลมวารของสุทธายตนมูลจักกวาร ก็มียมก 132 คู่ โดยทำอายตนะแต่ละอย่างเป็นมูลแล้วมีอายตนะละ 11 คู่ แม้ในปฏิโลมวาร ก็มี 132 คู่เหมือนกัน ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบอุทเทสวารของปัณณัตติวาร ซึ่งประดับด้วยยมก 576 คู่, ด้วยคำถาม 1,152 ข้อ, และด้วยเนื้อความ 2,304 นัย Paṇṇattiuddesavāravaṇṇanā. อรรถกถาปัณณัตติอุทเทสวาร 1. Paṇṇattiniddesavāravaṇṇanā 1. อรรถกถาปัณณัตตินิทเทสวาร 10-17. Niddesavāre pana heṭṭhā khandhayamakassa paṇṇattivāraniddese vuttanayeneva attho veditabbo. Aññatra visesā. Tatrāyaṃ viseso – dibbacakkhūti dutiyavijjāñāṇaṃ. Paññācakkhūti tatiyavijjāñāṇaṃ. Dibbasotanti dutiyaabhiññāñāṇaṃ. Taṇhāsotanti taṇhāva. Avaseso kāyoti nāmakāyo, rūpakāyo, hatthikāyo, assakāyoti evamādi. Avasesaṃ rūpanti rūpāyatanato sesaṃ bhūtupādāyarūpañceva piyarūpasātarūpañca. Sīlagandhotiādīni vāyanaṭṭhena sīlādīnaṃyeva nāmāni. Attharasotiādīnipi sādhumadhuraṭṭhena atthādīnaññeva nāmāni. Avaseso dhammoti pariyattidhammādianekappabhedoti ayamettha viseso. ข้อ 10-17. ส่วนในนิทเทสวาร พึงทราบเนื้อความตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในปัณณัตติวารนิทเทสแห่งขันธยมกในหนหลัง เว้นแต่ข้อแตกต่าง ในข้อแตกต่างนั้น มีดังนี้: คำว่า ทิพพจักขุ หมายถึง ญาณในวิชชาที่สอง คำว่า ปัญญาจักขุ หมายถึง ญาณในวิชชาที่สาม คำว่า ทิพพโสตะ หมายถึง ญาณในอภิญญาที่สอง คำว่า ตัณหาโสตะ หมายถึง ตัณหานั่นเอง คำว่า กายที่เหลือ ได้แก่ นามกาย รูปกาย หมู่ช้าง หมู่ม้า เป็นต้น คำว่า รูปที่เหลือ ได้แก่ ภูตรูปและอุปาทายรูปที่นอกเหนือจากรูปายตนะ และยังหมายถึงปิยรูปสาตรูปด้วย คำว่า สีลคันธะ เป็นต้น เป็นชื่อของศีลเป็นต้นโดยความหมายว่าฟุ้งไป แม้คำว่า อัตถรสะ เป็นต้น ก็เป็นชื่อของอัตถะ (เนื้อความ) เป็นต้นโดยความหมายว่าดีงามและไพเราะ คำว่า ธรรมที่เหลือ มีประเภทต่างๆ มากมาย มีปริยัติธรรมเป็นต้น นี้คือข้อแตกต่างในที่นี้ Paṇṇattiniddesavāravaṇṇanā. อรรถกถาปัณณัตตินิทเทสวาร 2. Pavattivāravaṇṇanā 2. อรรถกถาปวัตติวาร 18-21. Idhāpi ca pavattivārassa uppādavārādīsu tīsu antaravāresu ekekasmiṃ chaḷeva kālabhedā. Tesaṃ ekekasmiṃ kāle puggalavārādayo tayo vārā. Te sabbepi anulomapaṭilomanayavasena duvidhāva honti. Tattha paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye yathā khandhayamake rūpakkhandhamūlakāni cattāri, vedanākkhandhamūlakāni tīṇi, saññākkhandhamūlakāni dve, saṅkhārakkhandhamūlakaṃ ekanti aggahitaggahaṇena dasa yamakāni honti. Evaṃ ‘‘yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati, tassa sotāyatanaṃ uppajjati; yassa vā pana sotāyatanaṃ uppajjati, tassa cakkhāyatanaṃ uppajjati; yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati, tassa ghāṇāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, saddāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ, manāyatanaṃ, dhammāyatanaṃ, uppajjati; yassa vā pana dhammāyatanaṃ uppajjati, tassa cakkhāyatanaṃ uppajjatī’’ti evaṃ cakkhāyatanamūlakāni ekādasa. ‘‘Yassa sotāyatanaṃ uppajjati, tassa ghānāyatanaṃ uppajjatī’’tiādinā nayena sotāyatanamūlakāni dasa; ghānāyatanamūlakāni nava, jivhāyatanamūlakāni aṭṭha; kāyāyatanamūlakāni satta; rūpāyatanamūlakāni cha; saddāyatanamūlakāni pañca; gandhāyatanamūlakāni cattāri; rasāyatanamūlakāni tīṇi; phoṭṭhabbāyatanamūlakāni dve; manāyatanamūlakaṃ ekanti aggahitaggahaṇena chasaṭṭhi yamakāni honti. ๑๘-๒๑. อนึ่ง แม้ในที่นี้ ในอันตรวาร ๓ มีอุปปาทวารเป็นต้นของปวัตติวาร ในแต่ละอันตรวารก็มีเภทแห่งกาล ๖ อย่างเท่านั้น ในแต่ละกาลเหล่านั้น มีวาร ๓ อย่าง มีปุคคลวารเป็นต้น วารทั้งหมดเหล่านั้นก็มี ๒ อย่างเท่านั้น โดยนัยแห่งอนุโลมและปฏิโลม ในบรรดาวารเหล่านั้น ในอนุโลมนัยแห่งปุคคลวารในปัจจุบันกาล เหมือนในขันธยมก ยมกที่มีรูปขันธ์เป็นมูล ๔, ยมกที่มีเวทนาขันธ์เป็นมูล ๓, ยมกที่มีสัญญาขันธ์เป็นมูล ๒, ยมกที่มีสังขารขันธ์เป็นมูล ๑ ดังนี้ โดยการถือเอาสิ่งที่ยังไม่ได้ถือเอา จึงมียมก ๑๐ คู่ ฉันใดก็ฉันนั้น ยมกที่มีจักขายตนะเป็นมูล ๑๑ คู่ คือ "จักขายตนะของบุคคลใดกำลังเกิด โสตายตนะของบุคคลนั้นก็กำลังเกิด หรือว่า โสตายตนะของบุคคลใดกำลังเกิด จักขายตนะของบุคคลนั้นก็กำลังเกิด, จักขายตนะของบุคคลใดกำลังเกิด ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ ของบุคคลนั้นก็กำลังเกิด หรือว่า ธัมมายตนะของบุคคลใดกำลังเกิด จักขายตนะของบุคคลนั้นก็กำลังเกิด" โดยนัยเป็นต้นว่า "โสตายตนะของบุคคลใดกำลังเกิด ฆานายตนะของบุคคลนั้นก็กำลังเกิด" ยมกที่มีโสตายตนะเป็นมูล ๑๐ คู่, ยมกที่มีฆานายตนะเป็นมูล ๙ คู่, ยมกที่มีชิวหายตนะเป็นมูล ๘ คู่, ยมกที่มีกายายตนะเป็นมูล ๗ คู่, ยมกที่มีรูปายตนะเป็นมูล ๖ คู่, ยมกที่มีสัททายตนะเป็นมูล ๕ คู่, ยมกที่มีคันธายตนะเป็นมูล ๔ คู่, ยมกที่มีรสายตนะเป็นมูล ๓ คู่, ยมกที่มีโผฏฐัพพายตนะเป็นมูล ๒ คู่, ยมกที่มีมนายตนะเป็นมูล ๑ คู่ ดังนี้ โดยการถือเอาสิ่งที่ยังไม่ได้ถือเอา จึงมียมก ๖๖ คู่ Tattha cakkhāyatanamūlakesu ekādasasu ‘‘yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati, tassa sotāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, manāyatanaṃ, dhammāyatanaṃ uppajjatī’’ti imāni pañceva vissajjitāni. Tesu paṭhamaṃ vissajjetabbaṃ tāva vissajjitaṃ. Dutiyaṃ kiñcāpi paṭhamena sadisavissajjanaṃ, cakkhusotāyatanānaṃ pavattiṭṭhāne pana ghānāyatanassa na ekantena pavattito ‘‘kathaṃ nu kho etaṃ vissajjetabba’’nti vimatinivāraṇatthaṃ vissajjitaṃ. Rūpāyatanamanāyatanadhammāyatanehi saddhiṃ tīṇi yamakāni asadisavissajjanattā vissajjitāni. Sesesu jivhāyatanakāyāyatanehi tāva saddhiṃ dve yamakāni purimehi dvīhi saddhiṃ sadisavissajjanāni. Saddāyatanassa paṭisandhikkhaṇe anuppattito tena saddhiṃ yamakassa vissajjanameva natthi. Gandharasaphoṭṭhabbāyatanehipi saddhiṃ tīṇi yamakāni purimehi dvīhi sadisavissajjanāneva hontīti tantiyā lahubhāvatthaṃ saṅkhittāni. Sotāyatanamūlakesu yaṃ labbhati, taṃ purimehi sadisavissajjanamevāti ekampi pāḷiṃ nāruḷhaṃ. Ghānāyatanamūlakesu rūpāyatanena saddhiṃ ekaṃ, manāyatanadhammāyatanehi saddhiṃ dveti tīṇi yamakāni pāḷiṃ āruḷhāni. Sesāni ghānāyatanayamakena sadisavissajjanattā nāruḷhāni. Tathā jivhāyatanakāyāyatanamūlakāni. Rūpāyatanamūlakesu manāyatanadhammāyatanehi saddhiṃ dveyeva vissajjitāni. Gandharasaphoṭṭhabbehi pana saddhiṃ tīṇi rūpāyatanamanāyatanehi saddhiṃ sadisavissajjanāni. Yatheva hettha ‘‘sarūpakānaṃ acittakāna’’ntiādi vuttaṃ, tathā idhāpi ‘‘sarūpakānaṃ agandhakānaṃ, arasakānaṃ aphoṭṭhabbakāna’’nti yojanā veditabbā. Gandhādīni cettha āyatanabhūtāneva adhippetāni. Tasmā ‘‘sarūpakānaṃ sagandhāyatanāna’’nti āyatanavasenettha attho daṭṭhabbo. ในบรรดายมก ๑๑ คู่ที่มีจักขายตนะเป็นมูลนั้น ท่านวิสัชนาไว้เพียง ๕ คู่เหล่านี้ คือ "จักขายตนะของบุคคลใดกำลังเกิด โสตายตนะ ฆานายตนะ รูปายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ ของบุคคลนั้นก็กำลังเกิด" ในยมก ๕ คู่นั้น ยมกคู่แรกที่พึงวิสัชนา ท่านก็ได้วิสัชนาไว้แล้ว ยมกคู่ที่สอง แม้จะมีการวิสัชนาเหมือนกับยมกคู่แรก แต่เพราะในที่ที่เป็นไปของจักขายตนะและโสตายตนะ ฆานายตนะไม่ได้เป็นไปโดยส่วนเดียว ท่านจึงวิสัชนาไว้เพื่อป้องกันความสงสัยว่า "ยมกคู่นี้จะพึงวิสัชนาอย่างไรหนอ" ยมก ๓ คู่ (ที่คู่) กับรูปายตนะ มนายตนะ และธัมมายตนะ ท่านวิสัชนาไว้เพราะมีการวิสัชนาไม่เหมือนกัน ในบรรดายมกที่เหลือ ยมก ๒ คู่ (ที่คู่) กับชิวหายตนะและกายายตนะ มีการวิสัชนาเหมือนกับยมก ๒ คู่ก่อน เพราะสัททายตนะไม่เกิดในปฏิสนธิขณะ ยมก (ที่คู่) กับสัททายตนะนั้นจึงไม่มีการวิสัชนาเลย แม้ยมก ๓ คู่ (ที่คู่) กับคันธายตนะ รสายตนะ และโผฏฐัพพายตนะ ก็มีการวิสัชนาเหมือนกับยมก ๒ คู่ก่อนนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงย่อไว้เพื่อให้คัมภีร์สั้นเข้า ในยมกที่มีโสตายตนะเป็นมูล ยมกใดที่มีอยู่ ยมกนั้นก็มีการวิสัชนาเหมือนกับยมกก่อนๆ นั่นเอง ท่านจึงไม่ยกขึ้นสู่บาลีแม้แต่คู่เดียว ในยมกที่มีฆานายตนะเป็นมูล ท่านยกยมก ๓ คู่ขึ้นสู่บาลี คือ (ยมกที่คู่) กับรูปายตนะ ๑ คู่ และ (ยมกที่คู่) กับมนายตนะและธัมมายตนะ ๒ คู่ ยมกที่เหลือท่านไม่ยกขึ้น (สู่บาลี) เพราะมีการวิสัชนาเหมือนกับฆานายตนยมก ยมกที่มีชิวหายตนะและกายายตนะเป็นมูลก็ฉันนั้น ในยมกที่มีรูปายตนะเป็นมูล ท่านวิสัชนาไว้เพียง ๒ คู่เท่านั้น คือ (ยมกที่คู่) กับมนายตนะและธัมมายตนะ ส่วนยมก ๓ คู่ (ที่คู่) กับคันธะ รสะ และโผฏฐัพพะ มีการวิสัชนาเหมือนกับ (ยมกที่คู่) รูปายตนะและมนายตนะ ในที่นี้ ท่านกล่าวไว้เป็นต้นว่า "สรุปกานํ อจิตฺตกานํ" ฉันใด ในที่นี้ก็พึงทราบการประกอบความฉันนั้นว่า "สรุปกานํ อคนฺธกานํ, อรสกานํ อโผฏฺฐพฺพกานํ" และในที่นี้ ท่านประสงค์เอาคันธะเป็นต้นที่เป็นอายตนะนั่นเอง เพราะฉะนั้น พึงเห็นเนื้อความในที่นี้โดยความเป็นอายตนะว่า "สรุปกานํ สคนฺธายตนานํ" Saddāyatanamūlakāni atthābhāvato pāḷiṃ nāruḷhāneva. Gandharasaphoṭṭhabbamūlakāni cattāri tīṇi dve ca heṭṭhimehi sadisavissajjanattā pāḷiṃ nāruḷhāni. Manāyatanamūlakaṃ vissajjitamevāti evametāni paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye katipayayamakavissajjaneneva chasaṭṭhiyamakāni vissajjitāni nāma hontīti veditabbāni. Yathā ca puggalavāre, evaṃ okāsavārepi puggalokāsavārepi chasaṭṭhīti paccuppannakāle tīsu vāresu anulomanaye aṭṭhanavutisataṃ yamakāni honti. Yathā ca anulomanaye, evaṃ paṭilomanayepīti sabbānipi paccuppannakāle channavutādhikāni tīṇi yamakasatāni honti. Tesu dvānavutādhikāni satta pucchāsatāni, caturāsītādhikāni ca pannarasa atthasatāni hontīti veditabbāni. Evaṃ sesesupi pañcasu kālabhedesūti sabbānipi chasattatādhikāni tevīsati yamakasatāni. Tato diguṇā pucchā, tato diguṇā atthāti idamettha uppādavāre pāḷivavatthānaṃ. Nirodhavārauppādanirodhavāresupi eseva nayoti. Sabbasmimpi pavattivāre aṭṭhavīsāni ekasattati yamakasatāni. Tato diguṇā pucchā, tato diguṇā atthā veditabbā. Pāḷi pana manāyatanaṃ dhammāyatanañca ekasadisaṃ, nānaṃ natthi. Upari pana ‘‘vārasaṅkhepo hotī’’tiādīni vatvā tattha tattha saṅkhittā. Tasmā yaṃ tattha tattha saṅkhittaṃ, taṃ sabbaṃ asammuyhantehi sallakkhetabbaṃ. ยมกะทั้งหลายที่มีสัททายตนะเป็นมูล ไม่ได้ยกขึ้นสู่บาลี เพราะไม่มีเนื้อความ ยมกะ ๔ ๓ และ ๒ ที่มีคันธายตนะ รสายตนะ และโผฏฐัพพายตนะเป็นมูล ไม่ได้ยกขึ้นสู่บาลี เพราะมีวิสัชนาเหมือนกับยมกะก่อนๆ ส่วนยมกะที่มีมนายตนะเป็นมูล ได้วิสัชนาไว้แล้ว ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่า ในปัจจุบันกาล อนุโลมนัยแห่งปุคคลวาร เพียงวิสัชนาบางยมกะ ก็ชื่อว่าได้วิสัชนา ๖๖ ยมกะแล้ว ในปุคคลวารมี ๖๖ ยมกะฉันใด แม้ในโอกาสวารและปุคคโลสวารก็มี ๖๖ ยมกะฉันนั้น ในปัจจุบันกาล ใน ๓ วาร อนุโลมนัย จึงมียกมะ ๑๙๘ ในอนุโลมนัยมีฉันใด แม้ในปฏิโลมนัยก็มีฉันนั้น ดังนั้น ในปัจจุบันกาลทั้งหมดจึงมียกมะ ๓๙๖ พึงทราบว่า ในยมกะเหล่านั้น มีปุจฉา ๗๙๒ มีอัตถะ ๑,๕๘๔ แม้ในกาลเภทที่เหลืออีก ๕ ก็เป็นเช่นนี้ ดังนั้น ยมกะทั้งหมดจึงมี ๒,๓๗๖ ปุจฉาเป็น ๒ เท่าจากนั้น อัตถะเป็น ๒ เท่าจากนั้น นี้คือการกำหนดบาลีในอุปปาทวารในยมกะนี้ แม้ในนิโรธวารและอุปปาทนิโรธวาร ก็นัยนี้เช่นกัน ในปวัตติวารทั้งหมดจึงมียกมะ ๗,๑๒๘ พึงทราบว่า ปุจฉาเป็น ๒ เท่าจากนั้น อัตถะเป็น ๒ เท่าจากนั้น ส่วนในบาลี มนายตนะและธัมมายตนะมีนัยเดียวกัน ไม่แตกต่างกัน แต่ในเบื้องหน้า ได้กล่าวไว้ว่า "มีการย่อวาร" เป็นต้น แล้วย่อไว้ในที่นั้นๆ เพราะฉะนั้น สิ่งที่ย่อไว้ในที่นั้นๆ ทั้งหมด ผู้ไม่หลงลืมพึงกำหนดไว้ Atthavinicchaye panettha idaṃ nayamukhaṃ. Sacakkhukānaṃ asotakānanti apāye jātibadhiraopapātikaṃ sandhāya vuttaṃ. So hi sacakkhuko asotako hutvā upapajjati. Yathāha – ‘‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci aparāni dasāyatanāni pātubhavanti. Opapātikānaṃ petānaṃ, opapātikānaṃ asurānaṃ, opapātikānaṃ tiracchānagatānaṃ, opapātikānaṃ nerayikānaṃ; jaccabadhirānaṃ upapattikkhaṇe dasāyatanāni pātubhavanti, cakkhāyatanaṃ rūpaghānagandhajivhārasakāyaphoṭṭhabbāyatanaṃ manāyatanaṃ dhammāyatana’’nti. Sacakkhukānaṃ sasotakānanti sugatiduggatīsu paripuṇṇāyatane ca opapātike rūpībrahmāno ca sandhāya vuttaṃ. Te hi sacakkhukā sasotakā hutvā upapajjanti. Yathāha – ‘‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavanti; kāmāvacarānaṃ devānaṃ, paṭhamakappikānaṃ manussānaṃ, opapātikānaṃ petānaṃ, opapātikānaṃ asurānaṃ, opapātikānaṃ tiracchānagatānaṃ, opapātikānaṃ nerayikānaṃ, paripuṇṇāyatanānaṃ. Rūpadhātuyā upapattikkhaṇe pañcāyatanāni pātubhavanti, cakkhāyatanaṃ rūpasotamanāyatanaṃ dhammāyatana’’nti. ในการวินิจฉัยเนื้อความนี้ มีหัวข้อแห่งนัยดังนี้ คำว่า "แก่บุคคลผู้มีจักษุ แต่ไม่มีโสตะ" ท่านกล่าวหมายถึงโอปปาติกะผู้หูหนวกแต่กำเนิดในอบาย เพราะผู้นั้นย่อมเกิดเป็นผู้มีจักษุ แต่ไม่มีโสตะ ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ในอุปปัตติขณะในกามธาตุ อายตนะ ๑๐ ที่เหลือย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก คือ แก่โอปปาติกเปรต โอปปาติกอสูร โอปปาติกดิรัจฉาน โอปปาติกสัตว์นรก ในอุปปัตติขณะของสัตว์ผู้หูหนวกแต่กำเนิด อายตนะ ๑๐ ย่อมปรากฏ คือ จักขวายตนะ รูปายตนะ ฆานายตนะ คันธายตนะ ชิวหายตนะ รสายตนะ กายายตนะ โผฏฐัพพายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ" คำว่า "แก่บุคคลผู้มีจักษุและมีโสตะ" ท่านกล่าวหมายถึงโอปปาติกะผู้มีอายตนะบริบูรณ์ในสุคติและทุคติ และหมายถึงรูปพรหมทั้งหลาย เพราะท่านเหล่านั้นย่อมเกิดเป็นผู้มีจักษุและมีโสตะ ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ในอุปปัตติขณะในกามธาตุ อายตนะ ๑๑ ย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก คือ แก่เทวดาชั้นกามาวจร แก่มนุษย์ในปฐมกัป แก่โอปปาติกเปรต โอปปาติกอสูร โอปปาติกดิรัจฉาน โอปปาติกสัตว์นรก ผู้มีอายตนะบริบูรณ์ ในอุปปัตติขณะในรูปธาตุ อายตนะ ๕ ย่อมปรากฏ คือ จักขวายตนะ รูปายตนะ โสตายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ" Aghānakānanti brahmapārisajjādayo sandhāya vuttaṃ. Te hi sacakkhukā aghānakā hutvā upapajjanti. Kāmadhātuyaṃ pana aghānako opapātiko natthi. Yadi bhaveyya ‘‘kassaci aṭṭhāyatanāni pātubhavantī’’ti vedayya. Yo gabbhaseyyako pana aghānako siyā, so ‘‘sacakkhukāna’’nti vacanato idha anadhippeto. Sacakkhukānaṃ saghānakānanti jaccabadhirampi paripuṇṇāyatanampi opapātikaṃ sandhāya vuttaṃ. Saghānakānaṃ acakkhukānanti jaccandhampi jaccabadhirampi opapātikaṃ sandhāya vuttameva. Saghānakānaṃ sacakkhukānanti paripuṇṇāyatanameva opapātikaṃ sandhāya vuttaṃ. คำว่า "แก่บุคคลผู้ไม่มีฆานะ" ท่านกล่าวหมายถึงพรหมปาริสัชชาเป็นต้น เพราะท่านเหล่านั้นย่อมเกิดเป็นผู้มีจักษุ แต่ไม่มีฆานะ แต่ในกามธาตุ ไม่มีโอปปาติกะผู้ไม่มีฆานะ หากพึงมี ก็พึงกล่าวว่า "อายตนะ ๘ ย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก" ส่วนคัพภเสยยกสัตว์ใดที่ไม่มีฆานะ ผู้นั้นไม่เป็นที่ประสงค์ในที่นี้ เพราะมีคำว่า "แก่บุคคลผู้มีจักษุ" คำว่า "แก่บุคคลผู้มีจักษุและมีฆานะ" ท่านกล่าวหมายถึงโอปปาติกะผู้หูหนวกแต่กำเนิดและผู้มีอายตนะบริบูรณ์ คำว่า "แก่บุคคลผู้มีฆานะ แต่ไม่มีจักษุ" ท่านกล่าวหมายถึงโอปปาติกะผู้ตาบอดแต่กำเนิดและผู้หูหนวกแต่กำเนิดนั่นเอง คำว่า "แก่บุคคลผู้มีฆานะและมีจักษุ" ท่านกล่าวหมายถึงโอปปาติกะผู้มีอายตนะบริบูรณ์เท่านั้น Sarūpakānaṃ acakkhukānanti ettha jaccandhajaccabadhiraopapātikesu aññataropi gabbhaseyyakopi labbhatiyeva. Sacittakānaṃ acakkhukānanti ettha heṭṭhā vuttehi jaccandhādīhi tīhi saddhiṃ arūpinopi labbhanti. Acakkhukānanti ettha purimapade vuttehi catūhi saddhiṃ asaññasattāpi labbhanti. Sarūpakānaṃ aghānakānanti ettha gabbhaseyyakā ca asaññasattā ca sesarūpībrahmāno ca labbhanti. Sacittakānaṃ aghānakānanti ettha gabbhaseyyakā ca rūpārūpabrahmāno ca labbhanti. Acittakānaṃ arūpakānantipadesu pana ekavokāracatuvokārasattāva labbhantīti iminā nayena sabbesu puggalavāresu puggalavibhāgo veditabbo. ในคำว่า "แก่บุคคลผู้มีรูป แต่ไม่มีจักษุ" นี้ ย่อมได้ทั้งโอปปาติกะผู้ตาบอดแต่กำเนิดหรือหูหนวกแต่กำเนิด และคัพภเสยยกสัตว์ ในคำว่า "แก่บุคคลผู้มีจิต แต่ไม่มีจักษุ" นี้ นอกจากบุคคล ๓ จำพวกมีผู้ตาบอดแต่กำเนิดเป็นต้นที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำแล้ว ยังรวมถึงอรูปพรหมด้วย ในคำว่า "แก่บุคคลผู้ไม่มีจักษุ" นี้ นอกจากบุคคล ๔ จำพวกที่กล่าวไว้ในบทก่อนแล้ว ยังรวมถึงอสัญญสัตตพรหมด้วย ในคำว่า "แก่บุคคลผู้มีรูป แต่ไม่มีฆานะ" นี้ ย่อมได้คัพภเสยยกสัตว์ อสัญญสัตตพรหม และรูปพรหมที่เหลือ ในคำว่า "แก่บุคคลผู้มีจิต แต่ไม่มีฆานะ" นี้ ย่อมได้คัพภเสยยกสัตว์ และรูปพรหม อรูปพรหม แต่ในบทว่า "แก่บุคคลผู้ไม่มีจิต" และ "แก่บุคคลผู้ไม่มีรูป" ย่อมได้เฉพาะเอกโวการสัตว์และจตุโวการสัตว์เท่านั้น พึงทราบการจำแนกบุคคลในปุคคลวารทั้งปวงด้วยนัยนี้ 22-254. Okāsavāre yattha cakkhāyatananti rūpībrahmalokaṃ pucchati. Teneva āmantāti vuttaṃ. Tasmiñhi tale niyamato tāni āyatanāni paṭisandhiyaṃ uppajjanti. Idamettha nayamukhaṃ. Iminā nayamukhena sakalepi pavattivāre attho veditabbo. Pariññāvāro khandhayamake vuttanayoyevāti. ๒๒-๒๕๔. ในโอกาสวาร คำถามว่า "ในโอกาสใด จักขวายตนะ..." เป็นการถามถึงรูปพรหมโลก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงตอบว่า "อามันตา" (ใช่) เพราะในภูมินั้น อายตนะเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นในปฏิสนธิกาลโดยแน่นอน นี้เป็นหัวข้อแห่งนัยในที่นี้ พึงทราบเนื้อความในปวัตติวารทั้งหมดด้วยหัวข้อแห่งนัยนี้ ปริญญาวารมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในขันธยมกนั่นเอง Pavattivāravaṇṇanā. อรรถกถาปวัตติวาร Āyatanayamakavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอายตนยมก จบ 4. Dhātuyamakaṃ 4. ธาตุยมก 1-19. Idāni teyeva mūlayamake desite kusalādidhamme dhātuvasena saṅgaṇhitvā āyatanayamakānantaraṃ desitassa dhātuyamakassa vaṇṇanā hoti. Tattha āyatanayamake vuttanayeneva pāḷivavatthānaṃ vetidabbaṃ. Idhāpi hi paṇṇattivārādayo tayo mahāvārā, avasesā antaravārā ca saddhiṃ kālappabhedādīhi āyatanayamake āgatasadisāyeva. Idhāpi ca yamakapucchāsukhatthaṃ paṭipāṭiyā ajjhattikabāhirā rūpadhātuyova vatvā viññāṇadhātuyo vuttā. Dhātūnaṃ pana bahuttā idha āyatanayamakato bahutarāni yamakāni, yamakadiguṇā pucchā, pucchādiguṇā ca atthā honti. Tattha cakkhudhātumūlakādīsu yamakesu labbhamānānaṃ yamakānaṃ atthavinicchayo āyatanayamake vuttanayeneva veditabbo. Taṃsadisāyeva hettha atthagati, teneva ca kāraṇena pāḷipi saṅkhittā. Pariññāvāro pākatikoyevāti. ๑-๑๙. บัดนี้ เป็นพรรณนาธาตุยมกที่ทรงแสดงไว้ต่อจากอายตนยมก โดยทรงรวบรวมกุศลธรรมเป็นต้นที่ทรงแสดงไว้ในมูลยมกนั่นแหละโดยความเป็นธาตุ. ในธาตุยมกนั้น พึงทราบการจัดวางบาลีตามนัยที่กล่าวไว้ในอายตนยมกนั่นเทียว. จริงอยู่ แม้ในธาตุยมกนี้ มหาวาร ๓ วาร มีปัญญัตติวารเป็นต้น และอันตรวารที่เหลือ พร้อมทั้งกาลเภทเป็นต้น ก็เหมือนกับที่มาในอายตนยมกนั่นเอง. และแม้ในธาตุยมกนี้ เพื่อความสะดวกในการถามยมก ท่านจึงกล่าวอัชฌัตติกรูปธาตุและพาหิรรูปธาตุตามลำดับก่อน แล้วจึงกล่าววิญญาณธาตุ. แต่เพราะธาตุมีมาก ในธาตุยมกนี้จึงมียกมมากกว่าในอายตนยมก มีปุจฉาเป็นสองเท่าของยมก และมีอรรถเป็นสองเท่าของปุจฉา. ในยมกเหล่านั้น การวินิจฉัยอรรถของยมกที่ได้ในยมกทั้งหลายมีจักขุธาตุมูลกะเป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในอายตนยมกนั่นเทียว. เนื้อความในธาตุยมกนี้ก็เช่นเดียวกันนั้น และด้วยเหตุนั้นเอง บาลีจึงย่อ. ส่วนปริญญาวารก็เป็นไปตามปกติ. Dhātuyamakavaṇṇanā niṭṭhitā. พรรณนาธาตุยมก จบ. 5. Saccayamakaṃ 5. สัจจยมก 1. Paṇṇattivāravaṇṇanā 1. พรรณนาปัญญัตติวาร 1-9. Idāni teyeva mūlayamake desite kusalādidhamme saccavasena saṅgaṇhitvā dhātuyamakānantaraṃ desitassa saccayamakassa vaṇṇanā hoti. Tatthāpi heṭṭhā vuttanayeneva paṇṇattivārādayo tayo mahāvārā antaravārādayo ca avasesappabhedā veditabbā. Paṇṇattivāre panettha catunnaṃ saccānaṃ vasena padasodhanavāro, padasodhanamūlacakkavāro, suddhasaccavāro, suddhasaccamūlacakkavāroti imesu catūsu vāresu yamakagaṇanā veditabbā. ๑-๙. บัดนี้ เป็นพรรณนาสัจจยมกที่ทรงแสดงไว้ต่อจากธาตุยมก โดยทรงรวบรวมกุศลธรรมเป็นต้นที่ทรงแสดงไว้ในมูลยมกนั่นแหละโดยความเป็นสัจจะ. แม้ในสัจจยมกนั้น พึงทราบมหาวาร ๓ วาร มีปัญญัตติวารเป็นต้น และประเภทที่เหลือมีอันตรวารเป็นต้น ตามนัยที่กล่าวไว้ในยมกก่อนๆ นั่นเทียว. ในปัญญัตติวารนี้ พึงทราบการนับยมกในวาร ๔ เหล่านี้ คือ ปทโสธนวาร ปทโสธนมูลจักกวาร สุทธสัจจวาร และสุทธสัจจมูลจักกวาร โดยอริยสัจ ๔. 10-26. Paṇṇattivāraniddese pana avasesaṃ dukkhasaccanti dukkhavedanāya ceva taṇhāya ca vinimuttā tebhūmakadhammā veditabbā. Avaseso samudayoti saccavibhaṅge niddiṭṭhakāmāvacarakusalādibhedo dukkhasaccassa paccayo. Avaseso nirodhoti tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭipassaddhinirodho ceva khaṇabhaṅganirodho ca. Avaseso maggoti ‘‘tasmiṃ kho pana samaye pañcaṅgiko maggo hoti, aṭṭhaṅgiko maggo, micchāmaggo, jaṅghamaggo, sakaṭamaggo’’ti evamādiko. ๑๐-๒๖. ส่วนในปัญญัตติวารนิทเทส พึงทราบว่า ธรรมในภูมิ ๓ ที่พ้นจากทุกขเวทนาและตัณหา ชื่อว่า ทุกขสัจที่เหลือ. ปัจจัยแห่งทุกขสัจ มีกามวจรกุศลเป็นต้นที่ทรงแสดงไว้ในสัจจวิภังค์ ชื่อว่า สมุทัยที่เหลือ. ตทังคนิโรธ วิกขัมภนนิโรธ สมุจเฉทนิโรธ ปฏิปัสสัทธินิโรธ และขณภังคนิโรธ ชื่อว่า นิโรธที่เหลือ. มรรคมีองค์ ๕ มรรคมีองค์ ๘ มิจฉามรรค ชังฆมรรค สกฏมรรค เป็นต้น ในสมัยนั้นแล ชื่อว่า มรรคที่เหลือ. Paṇṇattivāravaṇṇanā. พรรณนาปัญญัตติวาร. 2. Pavattivāravaṇṇanā 2. พรรณนาปวัตติวาร 27-164. Pavattivāre panettha paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye ‘‘yassa dukkhasaccaṃ uppajjati, tassa samudayasaccaṃ uppajjati; yassa vā pana samudayasaccaṃ uppajjati, tassa dukkhasaccaṃ uppajjatī’’ti dukkhasaccamūlakehi tīhi, samudayasaccamūlakehi dvīhi, nirodhasaccamūlakena ekenāti labbhamānañca alabbhamānañca gahetvā pāḷivasena chahi yamakehi bhavitabbaṃ. Tesu yasmā nirodhassa neva uppādo, na nirodho yujjati, tasmā dukkhasaccamūlakāni samudayasaccamaggasaccehi saddhiṃ dve, samudayasaccamūlakaṃ maggasaccena saddhiṃ ekanti tīṇi yamakāni āgatāni. Tassa paṭilomanayepi okāsavārādīsupi eseva nayo. Evamettha sabbavāresu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ yamakānaṃ vasena yamakagaṇanā veditabbā. Atthavinicchaye panettha idaṃ lakkhaṇaṃ – imassa hi saccayamakassa pavattivāre nirodhasaccaṃ tāva na labbhateva. Sesesu pana tīsu samudayasaccamaggasaccāni ekantena pavattiyaṃyeva labbhanti. Dukkhasaccaṃ cutipaṭisandhīsupi pavattepi labbhati. Paccuppannādayo pana tayo kālā cutipaṭisandhīnampi pavattiyāpi vasena labbhanti. Evamettha yaṃ yaṃ labbhati, tassa tassa vasena atthavinicchayo veditabbo. ๒๗-๑๖๔. ในปวัตติวารนี้ ในปัจจุบันกาล อนุโลมนัยแห่งปุคคลวาร พึงมี ๖ ยมกตามบาลี โดยถือเอายมกที่ได้และที่ไม่ได้ คือ ทุกขสัจจมูลกะ ๓ ยมก สมุทัยสัจจมูลกะ ๒ ยมก และนิโรธสัจจมูลกะ ๑ ยมก ดังนี้ว่า "ทุกขสัจเกิดขึ้นแก่บุคคลใด สมุทัยสัจก็เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น หรือว่า สมุทัยสัจเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ทุกขสัจก็เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น". ในยมกเหล่านั้น เพราะนิโรธสัจจะไม่มีทั้งการเกิดขึ้นและดับไป ฉะนั้น จึงมียกมมา ๓ ยมก คือ ทุกขสัจจมูลกะ ๒ ยมก คู่กับสมุทัยสัจและมรรคสัจ และสมุทัยสัจจมูลกะ ๑ ยมก คู่กับมรรคสัจ. แม้ในปฏิโลมนัยของยมกนั้น และในโอกาสวารเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบการนับยมกในวารทั้งหมดนี้โดยนัยแห่งยมก ๓ ยมก. ในการวินิจฉัยอรรถในที่นี้ มีข้อกำหนดดังนี้ คือ ในปวัตติวารแห่งสัจจยมกนี้ นิโรธสัจย่อมไม่ได้เลย. ส่วนในสัจจะ ๓ ที่เหลือ สมุทัยสัจและมรรคสัจย่อมได้ในปวัตติกาลโดยส่วนเดียว. ทุกขสัจย่อมได้ทั้งในจุติและปฏิสนธิ ทั้งในปวัตติกาล. ส่วนกาล ๓ มีปัจจุบันกาลเป็นต้น ย่อมได้โดยนัยแห่งจุติและปฏิสนธิ และโดยนัยแห่งปวัตติกาล. ด้วยประการฉะนี้ การวินิจฉัยอรรถในที่นี้ พึงทราบตามสัจจะที่ได้นั้นๆ. Tatridaṃ nayamukhaṃ – sabbesaṃ upapajjantānanti antamaso suddhāvāsānampi. Tepi hi dukkhasacceneva upapajjanti. Taṇhāvippayuttacittassāti idaṃ dukkhasaccasamudayasaccesu ekakoṭṭhāsassa uppattidassanatthaṃ vuttaṃ. Tasmā pañcavokāravaseneva gahetabbaṃ. Catuvokāre pana taṇhāvippayuttassa phalasamāpatticittassa uppādakkhaṇe ekampi saccaṃ nuppajjati. Idaṃ idha na gahetabbaṃ. Tesaṃ dukkhasaccañcāti tasmiñhi khaṇe taṇhaṃ ṭhapetvā sesaṃ dukkhasaccaṃ nāma hotīti sandhāyetaṃ vuttaṃ. Maggassa uppādakkhaṇepi eseva nayo. Tattha pana rūpameva dukkhasaccaṃ nāma. Sesā maggasampayuttakā dhammā saccavinimuttā. Teneva kāraṇena ‘‘arūpe maggassa uppādakkhaṇe tesaṃ maggasaccaṃ uppajjati, no ca tesaṃ dukkhasaccaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Sabbesaṃ upapajjantānaṃ pavatte taṇhāvippayuttacittassa uppādakkhaṇe tesaṃ tatthāti tesaṃ tasmiṃ upapattikkhaṇe taṇhāvippayuttacittuppattikkhaṇe cāti evamettha khaṇavasena okāso veditabbo. Aññesupi evarūpesu eseva nayo. Anabhisametāvīnanti catusaccapaṭivedhasaṅkhātaṃ abhisamayaṃ appattasattānaṃ. Abhisametāvīnanti abhisamitasaccānanti. Iminā nayamukhena sabbattha atthavinicchayo veditabbo. ในข้อนั้น มีแนวทางดังนี้ – บทว่า สพฺเพสํ อุปปชฺชนฺตานํ (แก่สัตว์ผู้กำลังเกิดทั้งหมด) หมายถึง แม้แก่สัตว์ในสุทธาวาส. เพราะแม้สัตว์เหล่านั้นก็ย่อมอุบัติด้วยทุกขสัจ. บทว่า ตณฺหาวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺส (แห่งจิตที่วิปปยุตจากตัณหา) ท่านกล่าวเพื่อแสดงการเกิดขึ้นของส่วนหนึ่งในทุกขสัจและสมุทัยสัจ. เพราะฉะนั้น พึงถือเอาโดยนัยแห่งปัญจโวการภพเท่านั้น. ส่วนในจตุโวการภพ ในอุปปาทขณะแห่งผลสมาบัติจิตที่วิปปยุตจากตัณหา สัจจะแม้หนึ่งก็ไม่เกิดขึ้น. ข้อนี้ไม่พึงถือเอาในที่นี้. บทว่า เตสํ ทุกฺขสจฺจญฺจ (และทุกขสัจของสัตว์เหล่านั้น) ท่านกล่าวโดยหมายความว่า ในขณะนั้น ธรรมที่เหลือเว้นตัณหา ชื่อว่าทุกขสัจ. แม้ในอุปปาทขณะแห่งมรรค ก็นัยนี้เช่นกัน. แต่ในขณะนั้น รูปเท่านั้นชื่อว่าทุกขสัจ. ธรรมที่เหลืออันเป็นมรรคสัมปยุต ย่อมพ้นจากสัจจะ. ด้วยเหตุนั้นเอง ท่านจึงกล่าวว่า "ในอรูปภพ ในอุปปาทขณะแห่งมรรค มรรคสัจเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น แต่ทุกขสัจไม่เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น". ในบทว่า สพฺเพสํ อุปปชฺชนฺตานํ ปวตฺเต ตณฺหาวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ เตสํ ตตฺถ (แก่สัตว์ผู้กำลังเกิดทั้งหมด ในปวัตติกาล ในอุปปาทขณะแห่งจิตที่วิปปยุตจากตัณหา ในภพนั้นของสัตว์เหล่านั้น) ในที่นี้ พึงทราบโอกาสโดยนัยแห่งขณะว่า ในอุปปัตติขณะและในอุปปาทขณะแห่งจิตที่วิปปยุตจากตัณหาของสัตว์เหล่านั้น. แม้ในบทอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า อนภิสเมตาวีนํ หมายถึง แก่สัตว์ผู้ยังไม่บรรลุอภิสมัย คือการแทงตลอดสัจจะ ๔. บทว่า อภิสเมตาวีนํ หมายถึง แก่ผู้มีสัจจะอันแทงตลอดแล้ว. พึงทราบการวินิจฉัยอรรถในทุกแห่งด้วยแนวทางนี้. Pavattivāravaṇṇanā. พรรณนาปวัตติวาร. 3. Pariññāvāravaṇṇanā 3. พรรณนาปริญญาวาร 165-170. Pariññāvāre pana ñātapariññā, tīraṇapariññā, pahānapariññāti tissopettha pariññāyo labbhanti. Yasmā ca lokuttaradhammesu pariññā nāma natthi; tasmā idha dve saccāni gahitāni. Tattha dukkhasaccaṃ parijānātīti ñātatīraṇapariññāvaseneva vuttaṃ. Samudayasaccaṃ pajahatīti ñātapahānapariññāvasena. Iti imāsaṃ pariññānaṃ vasena sabbapadesu attho veditabboti. ๑๖๕-๑๗๐. ส่วนในปริญญาวาร ย่อมได้ปริญญา ๓ อย่างในยมกนี้ คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา. และเพราะปริญญาในโลกุตตรธรรมไม่มี ฉะนั้น ในยมกนี้จึงถือเอาสัจจะ ๒ อย่าง. ในสัจจะ ๒ อย่างนั้น คำว่า ย่อมกำหนดรู้ทุกขสัจจะ ตรัสไว้โดยอำนาจญาตปริญญาและตีรณปริญญา. คำว่า ย่อมละสมุทัยสัจจะ ตรัสไว้โดยอำนาจญาตปริญญาและปหานปริญญา. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงโดยอำนาจแห่งปริญญาเหล่านี้ ดังนี้. Pariññāvāravaṇṇanā. อรรถกถาปริญญาวาร Saccayamakavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสัจจยมก จบ. 6. Saṅkhārayamakaṃ 6. สังขารยมก 1. Paṇṇattivāravaṇṇanā 1. อรรถกถาปัณณัตติวาร 1. Idāni tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ labbhamānavasena ekadesaṃ saṅgaṇhitvā saccayamakānantaraṃ desitassa saṅkhārayamakassa vaṇṇanā hoti. Tatthāpi heṭṭhā vuttanayeneva paṇṇattivārādayo tayo mahāvārā, antaravārādayo ca avasesapabhedā veditabbā. Ayaṃ panettha viseso – paṇṇattivāre tāva yathā heṭṭhā khandhādayo dhamme uddisitvā ‘‘rūpaṃ rūpakkhandho; cakkhu cakkhāyatanaṃ; cakkhu cakkhudhātu; dukkhaṃ dukkhasacca’’nti padasodhanavāro āraddho. Tathā anārabhitvā ‘‘assāsapassāsā kāyasaṅkhāro’’ti paṭhamaṃ tayopi saṅkhārā vibhajitvā dassitā. 1. บัดนี้ เป็นคำพรรณนาสังขารยมกที่ทรงแสดงไว้ถัดจากสัจจยมก โดยรวบรวมธรรมะมีกุศลธรรมเป็นต้นส่วนหนึ่ง ซึ่งทรงแสดงไว้ในมูลยมกนั่นแหละ ตามที่พอจะหาได้. แม้ในสังขารยมกนั้น พึงทราบมหาวาร ๓ คือ ปัณณัตติวาร เป็นต้น และประเภทที่เหลือมีอันตรวารเป็นต้น โดยนัยที่กล่าวไว้ในยมกก่อนๆ นั่นแหละ. ในยมกนี้มีความแตกต่างดังนี้ – คือ ในปัณณัตติวาร ท่านมิได้เริ่มปทโสธนวารด้วยการยกธรรมะมีขันธ์เป็นต้นขึ้นแสดงว่า รูปัง รูปักขันโธ (รูปเป็นรูปขันธ์), จักขุ จักขายตะนัง (จักษุเป็นจักขายตนะ), จักขุ จักขุธาตุ (จักษุเป็นจักขุธาตุ), ทุกขัง ทุกขสัจจัง (ทุกข์เป็นทุกขสัจ) เหมือนในยมกก่อนๆ แต่ท่านได้จำแนกแสดงสังขารทั้ง ๓ ก่อนว่า อัสสาสะปัสสาสะเป็นกายสังขาร. Tattha kāyassa saṅkhāro kāyasaṅkhāro. ‘‘Assāsapassāsā kāyikā, ete dhammā kāyappaṭibaddhā’’ti (ma. ni. 1.463; saṃ. ni. 4.348 atthato samānaṃ) hi vacanato kāraṇabhūtassa karajakāyassa phalabhūto eva saṅkhāroti kāyasaṅkhāro. Aparo nayo – saṅkhariyatīti saṅkhāro. Kena saṅkhariyatīti? Kāyena. Ayañhi vāto viya bhastāya karajakāyena saṅkhariyatīti. Evampi kāyassa saṅkhāroti kāyasaṅkhāro. Kāyena kato assāsapassāsavātoti attho. ‘‘Pubbeva kho, āvuso visākha, vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindati, tasmā vitakkavicārā vacīsaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.463; saṃ. ni. 4.348) vacanato pana saṅkharotīti saṅkhāro. Kiṃ saṅkharoti? Vaciṃ. Vaciyā saṅkhāroti vacīsaṅkhāro. Vacībhedasamuṭṭhāpakassa vitakkavicāradvayassetaṃ nāmaṃ. ‘‘Saññā ca vedanā ca cetasikā ete dhammā cittapaṭibaddhā’’ti (ma. ni. 1.463; saṃ. ni. 4.348) vacanatoyeva pana tatiyapadepi saṅkhariyatīti saṅkhāro. Kena saṅkhariyati? Cittena. Karaṇatthe sāmivacanaṃ katvā cittassa saṅkhāroti cittasaṅkhāro. Sabbesampi cittasamuṭṭhānānaṃ cetasikadhammānametaṃ adhivacanaṃ. Vitakkavicārānaṃ pana vacīsaṅkhārabhāvena visuṃ gahitattā ‘‘ṭhapetvā vitakkavicāre’’ti vuttaṃ. ในสังขารเหล่านั้น ที่ชื่อว่า กายสังขาร เพราะเป็นเครื่องปรุงแต่งกาย (กายัสสะ สังขาโร). จริงอยู่ ตามพระบาลีว่า อัสสาสะปัสสาสะเป็นของเนื่องด้วยกาย ธรรมเหล่านี้เนื่องเฉพาะกับกาย (ม.นิ. ๑/๔๖๓; สํ.นิ. ๔/๓๔๘ ความหมายเหมือนกัน) สังขารจึงเป็นผลของกรัชกายอันเป็นเหตุ ฉะนั้นจึงชื่อว่า กายสังขาร. อีกนัยหนึ่ง ที่ชื่อว่า สังขาร เพราะถูกปรุงแต่ง (สังขริยตีติ สังขาโร). ถามว่า ถูกอะไรปรุงแต่ง? ตอบว่า ถูกกายปรุงแต่ง. จริงอยู่ ลมนี้ถูกกรัชกายปรุงแต่งเหมือนลมถูกสูบปรุงแต่ง. แม้อย่างนี้ ก็ชื่อว่า กายสังขาร เพราะเป็นเครื่องปรุงแต่งของกาย. อธิบายว่า ลมอัสสาสปัสสาสะอันกายกระทำ. ส่วนตามพระบาลีว่า ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ บุคคลตรึกตรองก่อนแล้วจึงเปล่งวาจาภายหลัง ฉะนั้น วิตกวิจารจึงเป็นวจีสังขาร (ม.นิ. ๑/๔๖๓; สํ.นิ. ๔/๓๔๘) ที่ชื่อว่า สังขาร เพราะย่อมปรุงแต่ง (สังขโรตีติ สังขาโร). ถามว่า ปรุงแต่งอะไร? ตอบว่า ปรุงแต่งวาจา. ที่ชื่อว่า วจีสังขาร เพราะเป็นเครื่องปรุงแต่งวาจา (วจิยา สังขาโร). นี้เป็นชื่อของวิตกวิจาร ๒ อย่างซึ่งเป็นสมุฏฐานแห่งการเปล่งวาจา. ส่วนในบทที่สาม ตามพระดำรัสว่า สัญญาและเวทนาเป็นเจตสิก ธรรมเหล่านี้เนื่องเฉพาะกับจิต (ม.นิ. ๑/๔๖๓; สํ.นิ. ๔/๓๔๘) ที่ชื่อว่า สังขาร เพราะถูกปรุงแต่ง (สังขริยตีติ สังขาโร). ถามว่า ถูกอะไรปรุงแต่ง? ตอบว่า ถูกจิตปรุงแต่ง. ทำสามีวิภัตติในอรรถกรณวิภัตติ จึงเป็น จิตตัสสะ สังขาโร แปลว่า เครื่องปรุงแต่งของจิต ฉะนั้นจึงชื่อว่า จิตตสังขาร. นี้เป็นชื่อเรียกเจตสิกธรรมทั้งปวงอันมีจิตเป็นสมุฏฐาน. แต่เพราะวิตกวิจารท่านถือเอาโดยความเป็นวจีสังขารต่างหากแล้ว ฉะนั้นจึงตรัสว่า เว้นวิตกวิจาร. 2-7. Idāni kāyo kāyasaṅkhāroti padasodhanavāro āraddho. Tassa anulomanaye tīṇi, paṭilomanaye tīṇīti cha yamakāni. Padasodhanamūlacakkavāre ekekasaṅkhāramūlakāni dve dve katvā anulomanaye cha, paṭilomanaye chāti dvādasa yamakāni. Suddhasaṅkhāravāre pana yathā suddhakhandhavārādīsu ‘‘rūpaṃ khandho, khandhā rūpaṃ; cakkhu āyatanaṃ, āyatanā cakkhū’’tiādinā nayena yamakāni vuttāni. Evaṃ ‘‘kāyo saṅkhāro, saṅkhārā kāyo’’ti avatvā ‘‘kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro, vacīsaṅkhāro kāyasaṅkhāro’’tiādinā nayena kāyasaṅkhāramūlakāni dve, vacīsaṅkhāramūlakaṃ ekanti anulome tīṇi, paṭilome tīṇīti sabbānipi suddhikavāre cha yamakāni vuttāni. Kiṃ kāraṇā? Suddhikaekekapadavasena atthābhāvato. Yathā hi khandhayamakādīsu rūpādivisiṭṭhānaṃ khandhānaṃ cakkhādivisiṭṭhānañca āyatanādīnaṃ adhippetattā ‘‘rūpaṃ khandho, khandhā rūpaṃ, cakkhu āyatanaṃ, āyatanā cakkhū’’ti suddhikaekekapadavasena attho atthi. Evamidha ‘‘kāyo saṅkhāro, saṅkhārā kāyo’’ti natthi. Kāyasaṅkhāroti pana dvīhipi padehi ekova attho labbhati. Assāso vā passāso vāti suddhikaekekapadavasena atthābhāvato ‘‘kāyo saṅkhāro, saṅkhārā kāyo’’ti na vuttaṃ. ‘‘Kāyo kāyasaṅkhāro’’tiādi pana vattabbaṃ siyā. Tampi kāyavacīcittapadehi idha adhippetānaṃ saṅkhārānaṃ aggahitattā na yujjati. Suddhasaṅkhāravāro hesa. Padasodhane pana vināpi atthena vacanaṃ yujjatīti tattha so nayo gahitova. Idha pana kāyasaṅkhārassa vacīsaṅkhārādīhi, vacīsaṅkhārassa ca cittasaṅkhārādīhi, cittasaṅkhārassa ca kāyasaṅkhārādīhi, aññattā ‘‘kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro, vacīsaṅkhāro, kāyasaṅkhāro’’ti ekekasaṅkhāramūlakāni dve dve katvā cha yamakāni yujjanti. Tesu aggahitaggahaṇena tīṇeva labbhanti. Tasmā tāneva dassetuṃ anulomanaye tīṇi, paṭilomanaye tīṇīti cha yamakāni vuttāni. Suddhasaṅkhāramūlacakkavāro panettha na gahitoti. Evaṃ paṇṇattivārassa uddesavāro veditabbo. ๒-๗. บัดนี้ ท่านเริ่มปทโสธนวารว่า กาโย กายสังขาโร. ในปทโสธนวารนั้น มี ๖ ยมก คือ ในอนุโลมนัย ๓ ในปฏิโลมนัย ๓. ในปทโสธนมูลจักกวาร มี ๑๒ ยมก คือ ในอนุโลมนัย ๖ ในปฏิโลมนัย ๖ โดยทำสังขารแต่ละอย่างเป็นมูล ยมกละ ๒. ส่วนในสุทธสังขารวาร ท่านไม่ได้แสดงยมกโดยนัยเป็นต้นว่า รูปัง ขันโธ, ขันธา รูปัง; จักขุ อายตะนัง, อายตนา จักขู เหมือนในขันธวารเป็นต้น แต่แสดงยมกทั้งหมด ๖ ยมกในสุทธิกวาร คือ ในอนุโลม ๓ ในปฏิโลม ๓ โดยนัยเป็นต้นว่า กายสังขาโร วจีสังขาโร, วจีสังขาโร กายสังขาโร โดยไม่กล่าวว่า กาโย สังขาโร, สังขารา กาโย. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะไม่มีเนื้อความโดยบทเดี่ยวๆ ที่เป็นสุทธิกะ. จริงอยู่ เหมือนอย่างในขันธยมกเป็นต้น มีเนื้อความโดยบทเดี่ยวๆ ที่เป็นสุทธิกะว่า รูปัง ขันโธ, ขันธา รูปัง, จักขุ อายตะนัง, อายตนา จักขู เพราะประสงค์ขันธ์ที่ระบุด้วยรูปเป็นต้น และอายตนะเป็นต้นที่ระบุด้วยจักษุเป็นต้น. ในยมกนี้ ไม่มีเนื้อความอย่างนั้นว่า กาโย สังขาโร, สังขารา กาโย. ส่วนคำว่า กายสังขาโร ทั้งสองบทให้ความหมายเพียงอย่างเดียว คือ ลมอัสสาสะหรือปัสสาสะ เพราะไม่มีเนื้อความโดยบทเดี่ยวๆ ที่เป็นสุทธิกะ ฉะนั้นท่านจึงไม่กล่าวว่า กาโย สังขาโร, สังขารา กาโย. แต่คำเป็นต้นว่า กาโย กายสังขาโร พึงกล่าวได้. แม้คำนั้นก็ไม่เหมาะ เพราะสังขารที่ประสงค์ในยมกนี้ไม่ได้ถูกถือเอาด้วยบทว่า กาย วจี จิต. เพราะนี้เป็นสุทธสังขารวาร. ส่วนในปทโสธนะ คำพูดแม้ไม่มีเนื้อความก็ย่อมเหมาะ ฉะนั้นท่านจึงใช้นัยนั้นในปทโสธนะ. แต่ในยมกนี้ เพราะกายสังขารต่างจากวจีสังขารเป็นต้น, วจีสังขารต่างจากจิตตสังขารเป็นต้น, และจิตตสังขารต่างจากกายสังขารเป็นต้น, ยมก ๖ ยมกโดยทำสังขารแต่ละอย่างเป็นมูล ยมกละ ๒ ว่า กายสังขาโร วจีสังขาโร, วจีสังขาโร กายสังขาโร จึงเหมาะ. ในยมกเหล่านั้น ย่อมได้เพียง ๓ ยมกโดยหลักการถือเอาสิ่งที่ยังไม่ได้ถือเอา. ฉะนั้น เพื่อแสดงยมกเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวไว้ ๖ ยมก คือ ในอนุโลมนัย ๓ ในปฏิโลมนัย ๓. สุทธสังขารมูลจักกวารท่านไม่ได้ถือเอาในยมกนี้. พึงทราบอุเทสวารแห่งปัณณัตติวารอย่างนี้. 8-18. Niddesavāre panassa anulome tāva yasmā na kāyādayova kāyasaṅkhārādīnaṃ nāmaṃ, tasmā noti paṭisedho kato. Paṭilome na kāyo na kāyasaṅkhāroti yo na kāyo so kāyasaṅkhāropi na hotīti pucchati. Kāyasaṅkhāro na kāyo kāyasaṅkhāroti kāyasaṅkhāro kāyo na hoti, kāyasaṅkhāroyeva panesoti attho. Avasesanti na kevalaṃ sesasaṅkhāradvayameva. Kāyasaṅkhāravinimuttaṃ pana sesaṃ sabbampi saṅkhatāsaṅkhatapaṇṇattibhedaṃ dhammajātaṃ neva kāyo, na kāyasaṅkhāroti iminā upāyena sabbavissajjanesu attho veditabboti. ๘-๑๘. ก็ในนิทเทสวารนี้ ในอนุโลมก่อน เพราะเหตุที่กายเป็นต้นไม่ใช่ชื่อของกายสังขารเป็นต้น ฉะนั้น ท่านจึงทำปฏิเสธไว้ว่า โน (ไม่ใช่). ในปฏิโลม ท่านถามว่า โย น กาโย โส กายสงฺขาโรปิ น โหตีติ (สิ่งใดไม่ใช่กาย สิ่งนั้นไม่ใช่กายสังขารด้วย ใช่ไหม). (วิสัชนาว่า) กายสงฺขาโร น กาโย กายสงฺขาโร (กายสังขารไม่ใช่กาย แต่เป็นกายสังขาร) ความว่า กายสังขารไม่ใช่กาย แต่เป็นกายสังขารนั่นเอง. บทว่า อวเสสา (ที่เหลือ) ได้แก่ ไม่ใช่เพียงสังขาร ๒ ที่เหลือเท่านั้น. แต่พึงทราบเนื้อความในวิสัชนาทั้งหมดโดยนัยนี้ว่า ธรรมทั้งหมดที่เหลือซึ่งพ้นจากกายสังขาร อันต่างโดยสังขตธรรม อสังขตธรรม และบัญญัติ ไม่ใช่กายและไม่ใช่กายสังขารเลย. Paṇṇattivāravaṇṇanā. อรรถกถาบัญญัติวาร 2. Pavattivāravaṇṇanā 2. อรรถกถาปวัตติวาร 19. Pavattivāre panettha paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye ‘‘yassa kāyasaṅkhāro uppajjati, tassa vacīsaṅkhāro uppajjatī’’ti kāyasaṅkhāramūlakāni dve, vacīsaṅkhāramūlakaṃ ekanti tīṇeva yamakāni labbhanti; tāni gahitāneva. Tassa paṭilomanayepi okāsavārādīsupi eseva nayo. Evamettha sabbavāresu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ yamakānaṃ vasena yamakagaṇanā veditabbā. 19. ในปวัตติวารนี้ ในปัจจุบันกาล อนุโลมนัยแห่งปุคคลวาร ได้ยมกเพียง ๓ คู่เท่านั้น คือ ยมกมีกายสังขารเป็นมูล ๒ คู่ ยมกมีวจีสังขารเป็นมูล ๑ คู่ ซึ่งท่านถือเอาไว้แล้ว. แม้ในปฏิโลมนัยของปุคคลวารนั้น และในโอกาสวารเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. พึงทราบการนับยมกในวารทั้งหมดในปวัตติวารนี้ โดยนัยแห่งยมก ๓ คู่ ๓ คู่ อย่างนี้. Atthavinicchaye panettha idaṃ lakkhaṇaṃ – imasmiñhi saṅkhārayamake ‘‘assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe vitakkavicārānaṃ uppādakkhaṇe’’tiādivacanato paccuppannādikālabhedo pavattivasenāpi gahetabbo, na cutipaṭisandhivaseneva. ‘‘Dutiyajjhāne tatiyajjhāne tattha kāyasaṅkhāro uppajjatī’’tiādivacanato ca jhānampi okāsavasena gahitanti veditabbaṃ. Evamettha yaṃ yaṃ labbhati, tassa tassa vasena atthavinicchayo veditabbo. ในอรรถวินิจฉัยนี้ มีลักษณะดังนี้ คือ ในสังขารยมกนี้ พึงทราบความแตกต่างแห่งกาลมีปัจจุบันกาลเป็นต้น โดยนัยแห่งความเป็นไป (ปวัตติ) ด้วย ไม่ใช่โดยนัยแห่งจุติและปฏิสนธิเท่านั้น เพราะมีคำกล่าวเป็นต้นว่า “ในอุปปาทขณะแห่งอัสสาสะปัสสาสะ ในอุปปาทขณะแห่งวิตกวิจาร”. และพึงทราบว่า แม้ฌานท่านก็ถือเอาโดยนัยแห่งโอกาส เพราะมีคำกล่าวเป็นต้นว่า “ในทุติยฌาน ในตติยฌาน กายสังขารย่อมเกิดขึ้นในฌานนั้น”. พึงทราบอรรถวินิจฉัยในสังขารยมกนี้ โดยนัยแห่งสิ่งที่ได้มานั้นๆ อย่างนี้. Tatridaṃ nayamukhaṃ – vinā vitakkavicārehīti dutiyatatiyajjhānavasena vuttaṃ. Tesanti tesaṃ dutiyatatiyajjhānasamaṅgīnaṃ. Kāmāvacarānanti kāmāvacare uppannasattānaṃ. Rūpāvacaradevānaṃ pana assāsapassāsā natthi. Arūpāvacarānaṃ rūpameva natthi. Vinā assāsapassāsehīti rūpārūpabhavesu nibbattasattānaṃ vitakkavicāruppattiṃ sandhāya vuttaṃ. ในข้อนั้น มีนัยเบื้องต้นดังนี้: บทว่า วินา วิตกฺกวิจาเรหิ (เว้นจากวิตกวิจาร) ท่านกล่าวโดยนัยแห่งทุติยฌานและตติยฌาน. บทว่า เตสํ ได้แก่ แก่บุคคลผู้เข้าถึงทุติยฌานและตติยฌานเหล่านั้น. บทว่า กามาวจรานํ ได้แก่ แก่สัตว์ผู้เกิดในกามาวจรภูมิ. ส่วนเทวดาในรูปาวจรภูมิไม่มีอัสสาสะปัสสาสะ. สัตว์ในอรูปาวจรภูมิไม่มีรูปเลย. บทว่า วินา อสฺสาสปสฺสาเสหิ (เว้นจากอัสสาสะปัสสาสะ) ท่านกล่าวหมายถึงการเกิดขึ้นแห่งวิตกวิจารของสัตว์ผู้เกิดในรูปภพและอรูปภพ. 21. Paṭhamajjhāne kāmāvacareti kāmāvacarabhūmiyaṃ uppanne paṭhamajjhāne. Aṅgamattavasena cettha paṭhamajjhānaṃ gahetabbaṃ, na appanāvaseneva. Anappanāpattepi hi savitakkasavicāracitte idaṃ saṅkhāradvayaṃ uppajjateva. 21. บทว่า ปฐมชฺฌาเน กามาวจเร ได้แก่ ในปฐมฌานที่เกิดขึ้นในกามาวจรภูมิ. ในที่นี้ พึงถือเอาปฐมฌานโดยความเป็นเพียงองค์ฌานเท่านั้น ไม่ใช่โดยความเป็นอัปปนาสมาธิ. เพราะว่า แม้ในจิตที่มีวิตกวิจารซึ่งยังไม่ถึงอัปปนาสมาธิ สังขารทั้งสองนี้ก็ย่อมเกิดขึ้นนั่นเอง. 24. Cittassa bhaṅgakkhaṇeti idaṃ kāyasaṅkhārassa ekantacittasamuṭṭhānattā vuttaṃ. Uppajjamānameva hi cittaṃ rūpaṃ vā arūpaṃ vā samuṭṭhāpeti, na bhijjamānaṃ. 24. บทว่า จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ (ในภังคขณะแห่งจิต) ท่านกล่าวคำนี้เพราะกายสังขารมีจิตเป็นสมุฏฐานโดยส่วนเดียว. จริงอยู่ จิตที่กำลังเกิดขึ้นเท่านั้นย่อมให้รูปหรืออรูปเกิดขึ้นได้ จิตที่กำลังดับให้เกิดขึ้นไม่ได้. 37. Suddhāvāsānaṃ dutiye citte vattamāneti paṭisandhito dutiye bhavaṅgacitte. Kāmañcetaṃ paṭisandhicittepi vattamāne tesaṃ tattha nuppajjittheva. Yāva pana abbokiṇṇaṃ vipākacittaṃ vattati, tāva nuppajjittheva nāmāti dassanatthametaṃ vuttaṃ. Yassa vā jhānassa vipākacittena te nibbattā, taṃ satasopi sahassasopi uppajjamānaṃ paṭhamacittameva. Vipākacittena pana visadisaṃ bhavanikantiyā āvajjanacittaṃ dutiyacittaṃ nāma. Taṃ sandhāyetaṃ vuttanti veditabbaṃ. 37. บทว่า สุทฺธาวาสานํ ทุติเย จิตฺเต วตฺตมาเน (เมื่อจิตดวงที่สองของเหล่าพรหมสุทธาวาสเป็นไปอยู่) ได้แก่ ภวังคจิตดวงที่สองนับจากปฏิสนธิจิต. แม้จะเป็นความจริงที่ว่า แม้เมื่อปฏิสนธิจิตเป็นไปอยู่ สังขารนั้นก็ไม่เกิดขึ้นแก่พรหมเหล่านั้นในที่นั้นเลย. แต่ท่านกล่าวคำนี้เพื่อแสดงว่า ตราบใดที่วิบากจิตอันไม่เจือปน (ด้วยกุศลหรืออกุศล) ยังเป็นไปอยู่ ตราบนั้นสังขารนั้นก็ย่อมไม่เกิดขึ้นเลย. อีกนัยหนึ่ง พรหมเหล่านั้นเกิดด้วยวิบากจิตของฌานใด ฌานนั้นแม้เกิดขึ้นร้อยครั้งพันครั้งก็ชื่อว่าเป็นจิตดวงแรก. ส่วนอาวัชชนจิตที่เกิดจากภวนิกันติ (ความพอใจในภพ) ซึ่งไม่เหมือนกับวิบากจิต ชื่อว่าเป็นจิตดวงที่สอง. พึงทราบว่า ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงจิตดวงนั้น. 44. Pacchimacittasamaṅgīnanti sabbapacchimena appaṭisandhikacittena samaṅgībhūtānaṃ khīṇāsavānaṃ. Avitakkaavicāraṃ pacchimacittanti rūpāvacarānaṃ dutiyajjhānikādicuticittavasena, arūpāvacarānañca catutthajjhānikacuticittavasenetaṃ vuttaṃ. Tesanti tesaṃ pacchimacittasamaṅgīādīnaṃ. 44. บทว่า ปจฺฉิมจิตฺตสมงฺคีนํ ได้แก่ แก่พระขีณาสพผู้เข้าถึงจิตดวงสุดท้ายซึ่งไม่มีปฏิสนธิต่อไป. บทว่า อวิตกฺกอวิจารํ ปจฺฉิมจิตฺตํ (ปัจฉิมจิตที่ไม่มีวิตกวิจาร) ท่านกล่าวคำนี้โดยนัยแห่งจุติจิตที่เป็นทุติยฌานเป็นต้นของรูปาวจรพรหม และโดยนัยแห่งจุติจิตที่เป็นจตุตถฌานของอรูปาวจรพรหม. บทว่า เตสํ ได้แก่ แก่บุคคลผู้เข้าถึงปัจฉิมจิตเป็นต้นเหล่านั้น. 79. Yassa kāyasaṅkhāro nirujjhati, tassa cittasaṅkhāro nirujjhatīti ettha niyamato kāyasaṅkhārassa cittasaṅkhārena saddhiṃ ekakkhaṇe nirujjhanato āmantāti paṭivacanaṃ dinnaṃ. Na cittasaṅkhārassa kāyasaṅkhārena saddhiṃ. Kiṃ kāraṇā? Cittasaṅkhāro hi kāyasaṅkhārena vināpi uppajjati ca nirujjhati ca. Kāyasaṅkhāro pana cittasamuṭṭhāno assāsapassāsavāto. Cittasamuṭṭhānarūpañca cittassa uppādakkhaṇe uppajjitvā yāva aññāni soḷasacittāni uppajjanti, tāva tiṭṭhati. Tesaṃ soḷasannaṃ sabbapacchimena saddhiṃ nirujjhatīti yena cittena saddhiṃ uppajjati, tato paṭṭhāya sattarasamena saddhiṃ nirujjhati. Na kassaci cittassa uppādakkhaṇe vā ṭhitikkhaṇe vā nirujjhati, nāpi ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā uppajjati. Esā cittasamuṭṭhānarūpassa dhammatāti niyamato cittasaṅkhārena saddhiṃ ekakkhaṇe nirujjhanato āmantāti vuttaṃ. Yaṃ pana vibhaṅgappakaraṇassa sīhaḷaṭṭhakathāyaṃ ‘‘cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ sattarasamassa cittassa uppādakkhaṇe nirujjhatī’’ti vuttaṃ, taṃ imāya pāḷiyā virūjjhati. Aṭṭhakathāto ca pāḷiyeva balavatarāti pāḷiyaṃ vuttameva pamāṇaṃ. 79. ในคำถามว่า ยสฺส กายสงฺขาโร นิรุชฺฌติ ตสฺส จิตฺตสงฺขาโร นิรุชฺฌตีติ (กายสังขารของผู้ใดดับ จิตตสังขารของผู้นั้นก็ดับ ใช่ไหม) ท่านให้คำตอบว่า อามนฺตา (ใช่) เพราะโดยแน่นอนแล้ว กายสังขารย่อมดับในขณะเดียวกันกับจิตตสังขาร. แต่จิตตสังขารไม่ได้ดับพร้อมกับกายสังขาร (เสมอไป). เพราะเหตุไร? เพราะว่าจิตตสังขารย่อมเกิดขึ้นและดับไปได้แม้ปราศจากกายสังขาร. ส่วนกายสังขารคือลมหายใจเข้าออกซึ่งมีจิตเป็นสมุฏฐาน. และรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานนั้น เมื่อเกิดขึ้นในอุปปาทขณะของจิตแล้ว ย่อมตั้งอยู่ตราบเท่าที่จิตอื่นอีก ๑๖ ดวงเกิดขึ้น. รูปนั้นย่อมดับพร้อมกับจิตดวงสุดท้ายของจิต ๑๖ ดวงนั้น กล่าวคือ ย่อมดับพร้อมกับจิตดวงที่ ๑๗ นับจากจิตที่ตนเกิดพร้อม. รูปนั้นไม่ดับในอุปปาทขณะหรือฐิติขณะของจิตดวงใดเลย และไม่เกิดในฐิติขณะหรือภังคขณะ (ของจิตดวงใดเลย). นี่เป็นธรรมดาของรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อามนฺตา เพราะโดยแน่นอนแล้ว (กายสังขาร) ย่อมดับในขณะเดียวกันกับจิตตสังขาร. ส่วนคำที่กล่าวไว้ในสีหลอรรถกถาแห่งคัมภีร์วิภังค์ว่า ‘รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานย่อมดับในอุปปาทขณะของจิตดวงที่ ๑๗’ นั้น ขัดแย้งกับพระบาลีนี้. และพระบาลีย่อมมีน้ำหนักกว่าอรรถกถา ฉะนั้น คำที่กล่าวไว้ในพระบาลีเท่านั้นจึงเป็นประมาณ. 128. Yassa kāyasaṅkhāro uppajjati, tassa vacīsaṅkhāro nirujjhatīti ettha yasmā kāyasaṅkhāro cittassa uppādakkhaṇe uppajjati, na ca tasmiṃ khaṇe vitakkavicārā nirujjhanti, tasmā noti paṭisedho katoti. Iminā nayamukhena sabbattha atthavinicchayo veditabbo. Pariññāvāro pākatikoyevāti. 128. ในคำว่า กายสังขารย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด วจีสังขารย่อมดับไปแก่บุคคลนั้นหรือ ดังนี้ เพราะเหตุที่กายสังขารย่อมเกิดขึ้นในอุปปาทขณะแห่งจิต และในขณะนั้น วิตกและวิจารยังไม่ดับไป ฉะนั้น พระองค์จึงทรงทำปฏิเสธว่า โน (หาไม่) พึงทราบการวินิจฉัยเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้ ปริญญาวารเป็นไปตามปกติทีเดียว Pavattivāravaṇṇanā. อรรถกถาปวัตติวาร Saṅkhārayamakavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสังขารยมก จบ 7. Anusayayamakaṃ 7. อนุสสยยมก Paricchedaparicchinnuddesavāravaṇṇanā อรรถกถาปริจเฉทวารและปริจฉินนุทเทสวาร 1. Idāni tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ labbhamānavasena ekadesaṃ saṅgaṇhitvā saṅkhārayamakānantaraṃ desitassa anusayayamakassa atthavaṇṇanā hoti. Tattha pāḷivavatthānaṃ tāva veditabbaṃ – imasmiñhi anusayayamake khandhayamakādīsu viya desanaṃ akatvā aññena nayena pāḷidesanā katā. Kathaṃ? Paṭhamaṃ tāva paricchedato, uddesato, uppattiṭṭhānatoti tīhākārehi anusaye gahāpetuṃ paricchedavāro, paricchinnuddesavāro, uppattiṭṭhānavāroti, tayo vārā desitā. Tato sattannaṃ mahāvārānaṃ vasena anusaye yojetvā yamakadesanā katā. Tattha sattānusayāti ayaṃ ‘‘satteva, na tato uddhaṃ, na heṭṭhā’’ti gaṇanaparicchedena paricchinditvā anusayānaṃ desitattā paricchedavāro nāma. Kāmarāgānusayo…pe… avijjānusayoti ayaṃ paricchedavārena paricchinnānaṃ nāmamattaṃ uddisitvā ‘‘ime nāma te’’ti desitattā paricchinnuddesavāro nāma. Kattha kāmarāgānusayo anuseti…pe… ettha avijjānusayo anusetīti ayaṃ ‘‘imesu nāma ṭhānesu ime anusayā anusenti’’ti evaṃ tesaṃyeva uppattiṭṭhānassa desitattā uppattiṭṭhānavāro nāma. 1. บัดนี้ เป็นอรรถกถาของอนุสสยยมก ซึ่งทรงแสดงไว้ถัดจากสังขารยมก โดยทรงรวบรวมธรรมะมีกุศลเป็นต้นที่ทรงแสดงไว้ในมูลยมกนั่นแหละส่วนหนึ่ง ตามที่พอจะหาได้ ในอนุสสยยมกนั้น พึงทราบการจัดวางบาลีก่อน ในอนุสสยยมกนี้ พระองค์มิได้ทรงแสดงเทศนาเหมือนในขันธยมกเป็นต้น แต่ทรงแสดงบาลีเทศนาโดยนัยอื่น อย่างไร? เบื้องต้น เพื่อทรงให้เข้าใจอนุสัยโดยอาการ ๓ อย่าง คือ โดยการกำหนด โดยการแสดงหัวข้อ และโดยที่ตั้งแห่งการเกิด จึงทรงแสดงวาร ๓ วาร คือ ปริจเฉทวาร ปริจฉินนุทเทสวาร และอุปปัตติฏฐานวาร จากนั้น จึงทรงประกอบอนุสัยเข้ากับมหาวาร ๗ วาร แล้วทรงแสดงยมกเทศนา ในวารทั้งสามนั้น คำว่า อนุสัย ๗ นี้ ชื่อว่าปริจเฉทวาร เพราะทรงแสดงอนุสัยโดยกำหนดด้วยการนับว่า "มี ๗ เท่านั้น ไม่เกินกว่านั้น ไม่น้อยกว่านั้น" คำว่า กามราคานุสัย...ฯลฯ...อวิชชานุสัย นี้ ชื่อว่าปริจฉินนุทเทสวาร เพราะทรงแสดงโดยยกเพียงชื่อของอนุสัยที่กำหนดไว้ด้วยปริจเฉทวารว่า "เหล่านี้ชื่อว่าอนุสัยเหล่านั้น" คำว่า กามราคานุสัยย่อมนอนเนื่องในที่ไหน...ฯลฯ...อวิชชานุสัยย่อมนอนเนื่องในที่นี้ นี้ ชื่อว่าอุปปัตติฏฐานวาร เพราะทรงแสดงที่ตั้งแห่งการเกิดของอนุสัยเหล่านั้นว่า "อนุสัยเหล่านี้ย่อมนอนเนื่องในฐานะชื่อเหล่านี้" Yesaṃ pana sattannaṃ mahāvārānaṃ vasena anusaye yojetvā yamakadesanā katā, tesaṃ imāni nāmāni – anusayavāro, sānusayavāro, pajahanavāro, pariññāvāro, pahīnavāro, uppajjanavāro dhātuvāroti. Tesu paṭhamo anusayavāro. So anulomapaṭilomanayavasena duvidho hoti. ส่วนมหาวาร ๗ วาร ที่พระองค์ทรงประกอบอนุสัยเข้าแล้วแสดงยมกเทศนานั้น มีชื่อดังต่อไปนี้ คือ อนุสยวาร สานุสยวาร ปชหนวาร ปริญญาวาร ปหีนวาร อุปปัชชนวาร และธาตุวาร ในวารเหล่านั้น วารแรกคืออนุสยวาร วารนั้นมี ๒ อย่าง คือโดยนัยที่เป็นอนุโลมและปฏิโลม Tattha anulomanaye ‘‘yassa anuseti, yattha anuseti, yassa yattha anusetī’’ti puggalokāsatadubhayavasena tayo antaravārā honti. Tesu paṭhame puggalavāre ‘‘yassa kāmarāgānusayo anuseti, tassa paṭighānusayo anuseti; yassa vā pana paṭighānusayo anuseti, tassa kāmarāgānusayo anuseti; yassa kāmarāgānusayo anuseti, tassa mānānusayo, diṭṭhānusayo, vicikicchānusayo, bhavarāgānusayo, avijjānusayo anuseti. Yassa vā pana avijjānusayo anuseti, tassa kāmarāgānusayo anusetī’’ti kāmarāgānusayamūlakāni cha yamakāni. Puna agahitaggahaṇavasena paṭighānusayamūlakāni pañca, mānānusayamūlakāni cattāri, diṭṭhānusayamūlakāni tīṇi, vicikicchānusayamūlakāni dve, bhavarāgānusayamūlakaṃ ekanti evaṃ sabbānipi ekamūlakāni ekavīsati. Puna ‘‘yassa kāmarāgānusayo ca paṭighānusayo ca anusentī’’ti evaṃ āgatāni dukamūlakāni pañca, tikamūlakāni cattāri, catukkamūlakāni tīṇi, pañcakamūlakāni dve, chakkamūlakaṃ ekanti aparānipi pannarasa honti. Tāni purimehi ekavīsatiyā saddhiṃ chattiṃsāti puggalavāre chattiṃsa yamakāni. Tathā okāsavāre, tathā puggalokāsavāreti sabbānipi anulomanaye aṭṭhasataṃ yamakāni. Tathā paṭilomanayeti anusayavāre soḷasādhikāni dve yamakasatāni, tato diguṇā pucchā, tato diguṇā atthā ca veditabbā. Yathā cettha, evaṃ sānusayavāro, pajahanavāro, pariññāvāro, pahīnavāro, uppajjanavāroti imesampi pañcannaṃ vārānaṃ, ekekasmiṃ yamakagaṇanā; yamakadiguṇā pucchā, pucchādiguṇā ca atthā veditabbā. Ayaṃ panettha purimesu tīsu vāresu viseso. Okāsavāre ‘‘yattha tatthā’’ti avatvā yato tatoti nissakkavacanena desanā katā. Sesaṃ tādisameva. ในอนุโลมนัยนั้น มีอันตรวาร ๓ วาร คือ โดยความเป็นบุคคล โดยความเป็นโอกาส และโดยความเป็นทั้งสองอย่างว่า "ย่อมอนเนื่องแก่บุคคลใด, ย่อมนอนเนื่องในที่ใด, ย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลใด ในที่ใด" ในวารเหล่านั้น ในปุคคลวารแรก มียมก ๖ คู่ที่มีกามราคานุสัยเป็นมูลว่า "กามราคานุสัยย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลใด ปฏิฆานุสัยก็ย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลนั้นหรือ, หรือว่า ปฏิฆานุสัยย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลใด กามราคานุสัยก็ย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลนั้นหรือ, กามราคานุสัยย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลใด มานานุสัย ทิฏฐานุสัย วิจิกิจฉานุสัย ภวราคานุสัย อวิชชานุสัย ก็ย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลนั้นหรือ, หรือว่า อวิชชานุสัยย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลใด กามราคานุสัยก็ย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลนั้นหรือ" อีกอย่างหนึ่ง โดยนัยแห่งการถือเอาสิ่งที่ยังมิได้ถือเอา มียมก ๕ คู่ที่มีปฏิฆานุสัยเป็นมูล, ๔ คู่ที่มีมานานุสัยเป็นมูล, ๓ คู่ที่มีทิฏฐานุสัยเป็นมูล, ๒ คู่ที่มีวิจิกิจฉานุสัยเป็นมูล, และ ๑ คู่ที่มีภวราคานุสัยเป็นมูล รวมยมกที่มีมูลเดียวทั้งหมดเป็น ๒๑ คู่ อีกอย่างหนึ่ง มียมก ๕ คู่ที่มีมูลสอง, ๔ คู่ที่มีมูลสาม, ๓ คู่ที่มีมูลสี่, ๒ คู่ที่มีมูลห้า, และ ๑ คู่ที่มีมูลหก ซึ่งมาโดยนัยว่า "กามราคานุสัยและปฏิฆานุสัยย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลใด" ดังนี้ รวมเป็นอีก ๑๕ คู่ ยมกเหล่านั้นรวมกับ ๒๑ คู่ก่อนหน้านี้เป็น ๓๖ คู่ ในปุคคลวารจึงมี ๓๖ ยมก ในโอกาสวารก็เช่นกัน ในปุคคโลสาสวารก็เช่นกัน รวมทั้งหมดในอนุโลมนัยมี ๑๐๘ ยมก ในปฏิโลมนัยก็เช่นกัน ในอนุสยวารจึงมี ๒๑๖ ยมก พึงทราบว่ามีปุจฉาเป็นสองเท่าจากนั้น และมีเนื้อความเป็นสองเท่าจากนั้นอีก ในวาร ๕ วารเหล่านี้ คือ สานุสยวาร ปชหนวาร ปริญญาวาร ปหีนวาร และอุปปัชชนวาร ก็พึงทราบการนับยมกในแต่ละวาร, ปุจฉาเป็นสองเท่าของยมก, และเนื้อความเป็นสองเท่าของปุจฉา เหมือนในวารนี้ นี่คือความพิเศษในวาร ๓ วารแรก ในโอกาสวาร พระองค์มิได้ตรัสว่า "ยตฺถ ตตฺถ" แต่ทรงแสดงด้วยนิสสัตกวจนะว่า "ยโต ตโต" ส่วนที่เหลือก็เหมือนกัน Yo panāyaṃ sabbapacchimo dhātuvāro nāma, so pucchāvāro, vissajjanāvāroti dvidhā ṭhito. Tassa pucchāvāre kāmadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassāti vatvā ‘‘kāmadhātuṃ vā pana upapajjantassa kāmadhātuyā cutassā’’ti na vuttaṃ. Kiṃ kāraṇā? Atthavisesābhāvato. Dvepi hi etā pucchā ekatthāyeva, tasmā ekekasmā yamakā ekekameva pucchaṃ pucchitvā sabbapucchāvasāne pucchānukkameneva ‘‘kāmadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassa kassaci satta anusayā anusentī’’tiādinā nayena vissajjanaṃ kataṃ. ส่วนธาตุวารซึ่งเป็นวารสุดท้ายทั้งหมดนี้ ตั้งอยู่เป็น ๒ ส่วน คือ ปุจฉาวาร และวิสัชนาวาร ในปุจฉาวารของธาตุวารนั้น พระองค์ตรัสว่า "แก่บุคคลผู้จุติจากกามธาตุ กำลังเข้าถึงกามธาตุ" แต่ไม่ได้ตรัสว่า "หรือว่า แก่บุคคลผู้กำลังเข้าถึงกามธาตุ ผู้จุติจากกามธาตุ" เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีความหมายพิเศษ ปุจฉาทั้งสองนี้มีความหมายเดียวกันโดยแท้ ฉะนั้น ในแต่ละยมกจึงทรงถามเพียงปุจฉาเดียว และในตอนท้ายของปุจฉาทั้งหมด จึงทรงกระทำการวิสัชนาตามลำดับของปุจฉานั่นเอง โดยนัยเป็นต้นว่า "อนุสัย ๗ ย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลบางคนผู้จุติจากกามธาตุ กำลังเข้าถึงกามธาตุ" Tattha ‘‘kāmadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassa, rūpadhātuṃ, arūpadhātuṃ, nakāmadhātuṃ, narūpadhātuṃ naarūpadhātuṃ, upapajjantassā’’ti cha suddhikapucchā; ‘‘nakāmadhātuṃ, naarūpadhātuṃ, narūpadhātuṃ; naarūpadhātuṃ, nakāmadhātuṃ, narūpadhātuṃ, upapajjantassā’’ti tisso missakā pucchā cāti kāmadhātumūlakā nava anulomapucchā honti. Tathā rūpadhātumūlakā nava, arūpadhātumūlakā navāti sattavīsati anulomapucchā honti. Tathā nakāmadhātunarūpadhātunaarūpadhātumūlakā sattavīsati paṭilomapucchā. Puna ‘‘nakāmadhātuyā, naarūpadhātuyā, narūpadhātuyā, naarūpadhātuyā, nakāmadhātuyā, naarūpadhātuyā’’ti sattavīsati dukamūlakā pucchāti sabbāpi sampiṇḍitā ekāsīti pucchā honti. Tāsaṃ vasenettha vissajjanaṃ katanti idaṃ dhātuvāre pāḷivavatthānaṃ. Evaṃ tāva sakalepi anusayayamake pāḷivavatthānametaṃ veditabbaṃ. ในปุจฉาวิสัชนาเหล่านั้น สุทธิกปุจฉา ๖ ข้อ คือ ปุจฉาว่า "แก่บุคคลผู้จุติจากกามธาตุแล้วจะไปเกิดในกามธาตุ ในรูปธาตุ ในอรูปธาตุ ในที่ไม่ใช่กามธาตุ ในที่ไม่ใช่รูปธาตุ ในที่ไม่ใช่อรูปธาตุ" และมิสสกปุจฉา ๓ ข้อ คือ ปุจฉาว่า "แก่บุคคลผู้จะไปเกิดในที่ไม่ใช่กามธาตุ ในที่ไม่ใช่อรูปธาตุ ในที่ไม่ใช่รูปธาตุ; ในที่ไม่ใช่อรูปธาตุ ในที่ไม่ใช่กามธาตุ ในที่ไม่ใช่รูปธาตุ" รวมเป็นอนุโลมปุจฉาที่มีกามธาตุเป็นมูล ๙ ข้อ. เช่นเดียวกัน อนุโลมปุจฉาที่มีรูปธาตุเป็นมูล ๙ ข้อ ที่มีอรูปธาตุเป็นมูล ๙ ข้อ รวมเป็นอนุโลมปุจฉา ๒๗ ข้อ. เช่นเดียวกัน ปฏิโลมปุจฉาที่มีนกามธาตุ นรูปธาตุ และนอรูปธาตุเป็นมูล ๒๗ ข้อ. อีกอย่างหนึ่ง ปุจฉาที่มีทุกะเป็นมูล คือ "ในที่ไม่ใช่กามธาตุ ในที่ไม่ใช่อรูปธาตุ ในที่ไม่ใช่รูปธาตุ; ในที่ไม่ใช่อรูปธาตุ ในที่ไม่ใช่กามธาตุ ในที่ไม่ใช่อรูปธาตุ" ๒๗ ข้อ รวมทั้งหมดจึงเป็นปุจฉา ๘๑ ข้อ. การวิสัชนาในธาตุวารนี้ พระผู้มีพระภาคได้ทรงกระทำไว้โดยนัยแห่งปุจฉาเหล่านั้น นี้คือการกำหนดบาลีในธาตุวาร. พึงทราบว่า การกำหนดบาลีนี้มีอยู่แม้ในอนุสยยมกทั้งหมดอย่างนี้. Ādito paṭṭhāya panettha yaṃ yaṃ anuttānaṃ, tattha tattha ayaṃ vinicchayakathā – anusayāti kenaṭṭhena anusayā? Anusayanaṭṭhena. Ko esa anusayanaṭṭho nāmāti? Appahīnaṭṭho. Ete hi appahīnaṭṭhena tassa tassa santāne anusenti nāma, tasmā anusayāti vuccanti. Anusentīti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantīti attho. Athāpi siyā – anusayanaṭṭho nāma appahīnākāro. Appahīnākāro ca uppajjatīti vattuṃ na yujjati, tasmā na anusayā uppajjantīti. Tatridaṃ paṭivacanaṃ – appahīnākāro anusayo, anusayoti pana appahīnaṭṭhena thāmagatakileso vuccati. So cittasampayutto sārammaṇo sappaccayaṭṭhena sahetuko ekantākusalo atītopi hoti anāgatopi paccuppannopi, tasmā uppajjatīti vattuṃ yujjati. ตั้งแต่ต้นไป ข้อความใดๆ ในอนุสยยมกนี้ยังไม่ชัดเจน คำวินิจฉัยในข้อความนั้นๆ มีดังนี้ – ชื่อว่า อนุสัย เพราะอรรถว่าอย่างไร? เพราะอรรถว่านอนเนื่อง. ชื่อว่า อรรถว่านอนเนื่อง นี้คืออะไร? คือ อรรถว่ายังละไม่ได้. จริงอยู่ กิเลสเหล่านี้ชื่อว่านอนเนื่องอยู่ในสันดานของสัตว์นั้นๆ เพราะยังละไม่ได้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า อนุสัย. คำว่า นอนเนื่อง มีความหมายว่า เมื่อได้เหตุอันสมควรก็เกิดขึ้น. หากจะมีคำกล่าวว่า – ชื่อว่า อรรถว่านอนเนื่อง คืออาการที่ยังละไม่ได้ และการจะกล่าวว่าอาการที่ยังละไม่ได้เกิดขึ้นนั้นไม่สมควร ฉะนั้น อนุสัยจึงไม่เกิดขึ้น. ในเรื่องนั้น มีคำตอบดังนี้ – อาการที่ยังละไม่ได้คืออนุสัย แต่อันที่จริง คำว่า อนุสัย หมายถึงกิเลสที่มีกำลังเพราะยังละไม่ได้. กิเลสนั้นเป็นจิตตสัมปยุต มีอารมณ์ มีเหตุเพราะมีปัจจัย เป็นอกุศลโดยส่วนเดียว เป็นได้ทั้งอดีต อนาคต และปัจจุบัน ฉะนั้น จึงควรกล่าวว่าเกิดขึ้นได้. Tatridaṃ pamāṇaṃ – abhidhamme tāva kathāvatthusmiṃ (kathā. 554 ādayo) ‘‘anusayā abyākatā, anusayā ahetukā, anusayā cittavippayuttā’’ti sabbe vādā paṭisedhitā. Paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 3.21) ‘‘paccuppanne kilese pajahatī’’ti pucchaṃ katvā anusayānaṃ paccuppannabhāvassa atthitāya ‘‘thāmagatānusayaṃ pajahatī’’ti vuttaṃ. Dhammasaṅgahe pana mohassa padabhājane ‘‘avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ, ayaṃ tasmiṃ samaye moho hotī’’ti (dha. sa. 390) akusalacittena saddhiṃ avijjānusayassa uppannabhāvo vutto. Imasmiṃyeva anusayayamake sattannaṃ mahāvārānaṃ aññatarasmiṃ uppajjanavāre ‘‘yassa kāmarāgānusayo uppajjati, tassa paṭighānusayo uppajjatī’’tiādi vuttaṃ. Tasmā ‘‘anusentīti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantī’’ti yaṃ vuttaṃ, taṃ iminā tantippamāṇena suvuttanti veditabbaṃ. Yampi ‘‘cittasampayutto sārammaṇo’’tiādi vuttaṃ, tampi suvuttameva. Anusayo hi nāmesa parinipphanno cittasampayutto akusaladhammoti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Kāmarāgānusayotiādīsu kāmarāgo ca so appahīnaṭṭhena anusayo cāti kāmarāgānusayo. Sesapadesupi eseva nayo. ในเรื่องนั้น มีประมาณดังนี้ – ก่อนอื่น ในคัมภีร์อภิธรรม คือ คัมภีร์กถาวัตถุ วาทะทั้งปวงที่ว่า "อนุสัยเป็นอัพยากฤต, อนุสัยไม่มีเหตุ, อนุสัยเป็นจิตตวิปปยุต" ถูกปฏิเสธไว้แล้ว. ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรค พระผู้มีพระภาคทรงตั้งปัญหาว่า "บุคคลย่อมละกิเลสที่เป็นปัจจุบันหรือ" แล้วทรงตอบว่า "บุคคลย่อมละอนุสัยที่มีกำลัง" เพื่อแสดงว่าอนุสัยมีความเป็นปัจจุบันได้. ส่วนในคัมภีร์ธัมมสังคณี ในบทภาชนีย์ของโมหะ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "อวิชชานุสัย อวิชชาปริยุฏฐาน อวิชชาลังคี โมหะ อกุศลมูล นี้เป็นโมหะในสมัยนั้น" เป็นการกล่าวถึงภาวะที่อวิชชานุสัยเกิดขึ้นพร้อมกับอกุศลจิต. แม้ในอนุสยยมกนี้ ในอุปปัชชนวาร ซึ่งเป็นวาระหนึ่งในมหาวาระ ๗ ก็มีคำกล่าวว่า "กามราคานุสัยย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ปฏิฆานุสัยก็ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น" เป็นต้น. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า คำที่กล่าวไว้ว่า "คำว่า นอนเนื่อง มีความหมายว่า เมื่อได้เหตุอันสมควรก็เกิดขึ้น" นั้น เป็นคำที่กล่าวดีแล้ว ด้วยประมาณแห่งพระบาลีนี้. แม้คำที่กล่าวไว้ว่า "เป็นจิตตสัมปยุต มีอารมณ์" เป็นต้น นั้น ก็เป็นคำที่กล่าวดีแล้วเช่นกัน. พึงถึงความตกลงใจในเรื่องนี้ว่า โดยชื่อแล้ว อนุสัยเป็นอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นบริบูรณ์ เป็นจิตตสัมปยุต. ในบทว่า กามราคานุสัย เป็นต้น มีวิเคราะห์ว่า เป็นกามราคะด้วย และเป็นอนุสัยเพราะยังละไม่ได้ด้วย ฉะนั้นจึงชื่อว่า กามราคานุสัย. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. Paricchedaparicchinnuddesavāravaṇṇanā. พรรณนาปริจเฉทที่กำหนดอุเทสวาร Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā พรรณนาอุปปัตติฐานวาร 2. Idāni tesaṃ uppattiṭṭhānaṃ pakāsetuṃ kattha kāmarāgānusayo anusetītiādimāha. Tattha kāmadhātuyā dvīsu vedanāsūti kāmāvacarabhūmiyaṃ sukhāya ca upekkhāya cāti dvīsu vedanāsu. Ettha kāmarāgānusayo anusetīti imāsu dvīsu vedanāsu uppajjati. So panesa akusalavedanāsu sahajātavasena ārammaṇavasena cāti dvīhākārehi anuseti. Akusalāya sukhāya vedanāya ceva upekkhāya vedanāya ca sahajātopi hutvā uppajjati. Tā vedanā ārammaṇaṃ katvāpi uppajjatīti attho. Avasesā pana kāmāvacarakusalavipākakiriyavedanā ārammaṇameva katvā uppajjati. Kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusayamāno cesa tāhi vedanāhi sampayuttesu saññāsaṅkhāraviññāṇesupi anusetiyeva. Na hi sakkā vedanāsu anusayamānena taṃsampayuttehi saññādīhi saddhiṃ asahajātena vā bhavituṃ, taṃsampayutte vā saññādayo ārammaṇaṃ akatvā uppajjituṃ. Evaṃ santepi pana yasmā imā dve vedanāva sātasantasukhattā assādaṭṭhena kāmarāgānusayassa uppattiyā sesasampayuttadhammesu padhānā, tasmā ‘‘dvīsu vedanāsu ettha kāmarāgānusayo anusetī’’ti vuttaṃ, oḷārikavasena hi bodhaneyye sukhaṃ bodhetunti. 2. บัดนี้ เพื่อจะประกาศสถานที่เป็นที่เกิดของอนุสัยเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า กามราคานุสัยนอนเนื่องในที่ไหน. ในบทเหล่านั้น บทว่า กามธาตุยา ทวีสุ เวทนาสุ (ในเวทนา ๒ ในกามธาตุ) หมายความว่า ในเวทนา ๒ คือ สุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา ในกามาวจรภูมิ. บทว่า กามราคานุสัยนอนเนื่องในที่นี้ หมายความว่า ย่อมเกิดขึ้นในเวทนา ๒ เหล่านี้. ก็กามราคานุสัยนั้น ย่อมนอนเนื่องในอกุศลเวทนาโดย ๒ อาการ คือ โดยเป็นสหชาตธรรม และโดยเป็นอารมณ์. คือ เกิดขึ้นเป็นสหชาตธรรมพร้อมกับอกุศลสุขเวทนาและอกุศลอุเบกขาเวทนาด้วย และเกิดขึ้นโดยกระทำเวทนาเหล่านั้นให้เป็นอารมณ์ด้วย. ส่วนในเวทนาที่เหลือ คือ กามาวจรกุศลวิบากกิริยาเวทนา ย่อมเกิดขึ้นโดยกระทำให้เป็นอารมณ์เท่านั้น. และเมื่อกามราคานุสัยนั้นนอนเนื่องอยู่ในเวทนา ๒ ในกามธาตุ ก็ย่อมนอนเนื่องอยู่แม้ในสัญญา สังขาร และวิญญาณ ที่สัมปยุตด้วยเวทนาเหล่านั้นด้วย. จริงอยู่ เป็นไปไม่ได้ที่อนุสัยซึ่งนอนเนื่องอยู่ในเวทนา จะไม่เป็นสหชาตธรรมกับสัญญาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยเวทนานั้น หรือจะเกิดขึ้นโดยไม่กระทำสัญญาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยเวทนานั้นให้เป็นอารมณ์. แต่ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุที่เวทนา ๒ เหล่านี้เท่านั้น เป็นสภาพที่น่าพอใจ สงบ และเป็นสุข จึงเป็นประธานกว่าสัมปยุตตธรรมที่เหลือในการเกิดขึ้นของกามราคานุสัยโดยอรรถว่าเป็นที่น่าเพลิดเพลิน ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "กามราคานุสัยนอนเนื่องในเวทนา ๒ ในที่นี้" เพราะว่า การสอนบุคคลที่พึงสอนได้โดยนัยที่หยาบ ย่อมทำให้เข้าใจได้ง่าย. Nanu cesa ārammaṇavasena anusayamāno na kevalaṃ imāsu dvīsu vedanāsu ceva vedanāsampayuttadhammesu ca anuseti, iṭṭhesu pana rūpādīsupi anusetiyeva. Vuttampi cetaṃ vibhaṅgappakaraṇe (vibha. 816) ‘‘yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, ettha sattānaṃ kāmarāgānusayo anusetī’’ti imasmimpi pakaraṇe anusayavārassa paṭilomanaye vuttaṃ. ‘‘Yattha kāmarāgānusayo nānuseti tattha diṭṭhānusayo nānusetīti dukkhāya vedanāya rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha kāmarāgānusayo nānuseti, no ca tattha diṭṭhānusayo nānuseti. Apariyāpanne ettha kāmarāgānusayo ca nānuseti, diṭṭhānusayo ca nānusetī’’ti. Ettha hi dukkhavedanāya ceva rūpadhātuādīsu ca nānusetīti vuttattā sasampayuttadhammaṃ dukkhavedanaṃ saokāse rūpārūpāvacaradhamme nava ca, lokuttaradhamme ṭhapetvā avasesesu rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbesu anusetīti vuttaṃ hoti. Taṃ idha kasmā na vuttanti? Anoḷārikattā. Heṭṭhā vuttanayena hi vedanānaññeva oḷārikattā imesaṃ pana anoḷārikattā etesu rūpādīsu anusetīti na vuttaṃ, atthato pana labbhati. Tasmā etesupi kāmarāgānusayo anusetiyevāti veditabbo. Na hi satthā sabbaṃ sabbattha katheti. Bodhaneyyasattānaṃ pana vasena katthaci yaṃ labbhati, taṃ sabbaṃ katheti, katthaci na katheti. Tathā hi anena katthaci diṭṭhānusayo anusetīti pucchitvā ‘‘sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesu ettha diṭṭhānusayo anusetī’’ti yaṃ labbhati taṃ sabbaṃ kathitaṃ. Aparasmiṃ ṭhāne vissajjantena ‘‘rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha vicikicchānusayo ca mānānusayo ca diṭṭhānusayo ca anusenti, kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu ettha vicikicchānusayo ca kāmarāgānusayo ca mānānusayo ca diṭṭhānusayo ca anusenti, dukkhāya vedanāya ettha vicikicchānusayo ca paṭighānusayo ca diṭṭhānusayo ca avijjānusayo ca anusentī’’ti yaṃ labbhati taṃ sabbaṃ akathetvā rūpadhātuarūpadhātūhi saddhiṃ tisso vedanāva kathitā. Vedanāsampayuttā pana arūpadhammā, sabbañca rūpaṃ na kathitaṃ. Kiñcāpi na kathitaṃ, diṭṭhānusayo panettha anusetiyeva. Evameva kiñcāpi idha rūpādiiṭṭhārammaṇaṃ na kathitaṃ, kāmarāgānusayo panettha anusetiyevāti. Evaṃ tāva kāmarāgānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ. ก็กามราคานุสัยนี้ เมื่อนอนเนื่องโดยความเป็นอารมณ์ มิใช่จะนอนเนื่องในเวทนา ๒ เหล่านี้และในธรรมที่สัมปยุตด้วยเวทนาเท่านั้น ก็แต่ว่า ย่อมนอนเนื่องแม้ในรูปเป็นต้นอันเป็นที่น่าปรารถนาด้วยมิใช่หรือ แม้คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้วในวิภังคปกรณ์ว่า ‘สิ่งใดในโลกเป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจ กามราคานุสัยของสัตว์ทั้งหลายย่อมนอนเนื่องในสิ่งนั้น’ แม้ในปกรณ์นี้ ในปฏิโลมนัยแห่งอนุสยวาร ก็ตรัสไว้ว่า ‘ในอารมณ์ใด กามราคานุสัยไม่นอนเนื่อง ในอารมณ์นั้น ทิฏฐานุสัยก็ไม่นอนเนื่องหรือ ในทุกขเวทนา ในรูปธาตุ ในอรูปธาตุ กามราคานุสัยไม่นอนเนื่องในอารมณ์นั้น แต่ทิฏฐานุสัยไม่นอนเนื่องในอารมณ์นั้นก็หาไม่ ในอปริยาปันนธรรม กามราคานุสัยก็ไม่นอนเนื่อง ทิฏฐานุสัยก็ไม่นอนเนื่อง’ ในคำนั้น เพราะตรัสว่าไม่นอนเนื่องในทุกขเวทนาและในรูปธาตุเป็นต้น จึงเป็นอันกล่าวว่า (กามราคานุสัย) ย่อมนอนเนื่องในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะที่เหลือ เว้นทุกขเวทนาพร้อมทั้งสัมปยุตตธรรม รูปาวจรธรรมและอรูปาวจรธรรมที่มีโอกาส และโลกุตตรธรรม ๙ ประการ เพราะเหตุไร พระองค์จึงไม่ตรัสคำนั้นในที่นี้เล่า เพราะไม่เป็นธรรมหยาบ จริงอยู่ โดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น เพราะเวทนาทั้งหลายเท่านั้นเป็นธรรมหยาบ แต่ธรรมเหล่านี้ไม่เป็นธรรมหยาบ เพราะฉะนั้น จึงไม่ตรัสว่านอนเนื่องในรูปเป็นต้นเหล่านี้ แต่โดยอรรถแล้วย่อมได้ความ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า กามราคานุสัยย่อมนอนเนื่องแม้ในธรรมเหล่านั้นด้วย จริงอยู่ พระศาสดามิได้ตรัสธรรมทุกอย่างในที่ทุกแห่ง แต่ในบางแห่ง พระองค์ตรัสธรรมทั้งหมดที่พึงได้ โดยอำนาจแห่งสัตว์ผู้ที่พระองค์พึงแนะนำให้รู้ตามได้ ในบางแห่งก็ไม่ตรัส อย่างเช่น ในบางแห่ง เมื่อทรงถูกถามว่า ทิฏฐานุสัยนอนเนื่องในอารมณ์ไหน ก็ได้ตรัสธรรมทั้งหมดที่พึงได้ว่า ‘ทิฏฐานุสัยนอนเนื่องในธรรมทั้งปวงอันนับเนื่องในสักกายะ’ ในที่อื่น เมื่อทรงวิสัชนา ก็มิได้ตรัสธรรมทั้งหมดที่พึงได้ แต่ตรัสเพียงเวทนา ๓ พร้อมกับรูปธาตุและอรูปธาตุว่า ‘ในรูปธาตุ ในอรูปธาตุ วิจิกิจฉานุสัย มานานุสัย และทิฏฐานุสัย ย่อมนอนเนื่อง ในเวทนา ๒ ในกามธาตุ วิจิกิจฉานุสัย กามราคานุสัย มานานุสัย และทิฏฐานุสัย ย่อมนอนเนื่อง ในทุกขเวทนา วิจิกิจฉานุสัย ปฏิฆานุสัย ทิฏฐานุสัย และอวิชชานุสัย ย่อมนอนเนื่อง’ ส่วนอรูปธรรมที่สัมปยุตด้วยเวทนา และรูปทั้งหมด พระองค์มิได้ตรัสไว้ แม้จะมิได้ตรัสไว้ ทิฏฐานุสัยก็ย่อมนอนเนื่องในธรรมนั้นนั่นแหละ ฉันใด แม้ในที่นี้ แม้จะมิได้ตรัสอารมณ์อันเป็นที่น่าปรารถนามีรูปเป็นต้น กามราคานุสัยก็ย่อมนอนเนื่องในธรรมนั้นนั่นแหละ ฉันนั้น พึงทราบที่ตั้งแห่งการนอนเนื่องของกามราคานุสัยอย่างนี้ก่อน Paṭighānusayassa pana ‘‘dukkhāya vedanāyā’’ti vacanato dve domanassavedanā kāyaviññāṇasampayuttā dukkhavedanāti tisso vedanā anusayanaṭṭhānaṃ. So panesa domanassavedanāsu sahajātavasena ārammaṇavasena cāti dvīhākārehi anuseti. Avasesadukkhavedanāya pana ārammaṇavaseneva anuseti. Tāsu vedanāsu anusayamāno cesa tāhi sampayuttesu saññākkhandhādīsupi anusetiyeva. Yāya hi vedanāya esa sahajāto, taṃsampayuttehi saññādīhipi sahajātova. Yā ca vedanā ārammaṇaṃ karoti, tāhi sampayutte saññādayopi karotiyeva. Evaṃ santepi pana yasmā dukkhavedanāva asātadukkhavedayitattā nirassādaṭṭhena paṭighānusayassa uppattiyā sesasampayuttadhammesu adhikā; tasmā ‘‘dukkhāya vedanāya ettha paṭighānusayo anusetī’’ti vuttaṃ, oḷārikavasena hi bodhaneyye sukhaṃ bodhetunti. ส่วนที่ตั้งแห่งการนอนเนื่องของปฏิฆานุสัย ตามพระบาลีว่า ‘ในทุกขเวทนา’ ได้แก่ เวทนา ๓ คือ โทมนัสเวทนา ๒ และทุกขเวทนาที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณ ปฏิฆานุสัยนั้น ย่อมนอนเนื่องในโทมนัสเวทนาทั้งหลายโดย ๒ อาการ คือ โดยความเป็นสหชาตธรรม และโดยความเป็นอารมณ์ ส่วนในทุกขเวทนาที่เหลือ ย่อมนอนเนื่องโดยความเป็นอารมณ์เท่านั้น และปฏิฆานุสัยนี้ เมื่อนอนเนื่องในเวทนาเหล่านั้น ย่อมนอนเนื่องแม้ในสัญญักขันธ์เป็นต้นที่สัมปยุตด้วยเวทนาเหล่านั้นด้วย จริงอยู่ ปฏิฆานุสัยนั้นเกิดร่วมกับเวทนาใด ก็ย่อมเกิดร่วมกับสัญญาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยเวทนานั้นด้วย และย่อมทำเวทนาใดให้เป็นอารมณ์ ก็ย่อมทำสัญญาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยเวทนาเหล่านั้นให้เป็นอารมณ์ด้วย แต่เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุที่ทุกขเวทนานั่นแหละเป็นปัจจัยยิ่งกว่าสัมปยุตตธรรมที่เหลือในการเกิดขึ้นแห่งปฏิฆานุสัย เพราะเป็นสภาวะที่เสวยอารมณ์อันไม่น่าชอบใจและเป็นทุกข์ โดยความเป็นสภาวะที่ไม่มีรสอร่อย เพราะฉะนั้น พระองค์จึงตรัสว่า ‘ปฏิฆานุสัยย่อมนอนเนื่องในทุกขเวทนา’ เพราะการแสดงโดยธรรมที่เป็นของหยาบ ย่อมทำให้ผู้ที่พึงแนะนำให้รู้ตามได้ง่าย Nanu cesa ārammaṇavasena anusayamāno na kevalaṃ dukkhavedanāya ceva taṃsampayuttadhammesu ca anuseti, aniṭṭhesu pana rūpādīsupi anusetiyeva? Vuttampi cetaṃ vibhaṅgappakaraṇe (vibha. 816) ‘‘yaṃ loke appiyarūpaṃ asātarūpaṃ, ettha sattānaṃ paṭighānusayo anusetī’’ti imasmimpi pakaraṇe anusayavārassa paṭilomanaye vuttaṃ – ‘‘kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu ettha paṭighānusayo nānuseti, no ca tattha kāmarāgānusayo nānuseti. Rūpadhātuyā arūpadhātuyā apariyāpanne ettha paṭighānusayo ca nānuseti, kāmarāgānusayo ca nānusetī’’ti. Ettha hi dvīsu kāmāvacaravedanāsu ceva rūpadhātuādīsu ca nānusetīti vuttattā sasampayuttadhammā dve vedanā saokāse rūpārūpāvacaradhamme nava ca, lokuttaradhamme ṭhapetvā avasesesu rūpādīsu anusetīti vuttaṃ hoti. Taṃ idha kasmā na vuttanti? Anoḷārikattā. Heṭṭhā vuttanayena hi dukkhavedanāya eva oḷārikattā imesaṃ pana anoḷārikattā etesu rūpādīsu anusetīti na vuttaṃ. Atthato pana labbhati, tasmā etesupi paṭighānusayo anusetiyevāti veditabbo. ก็ปฏิฆานุสัยนี้ เมื่อนอนเนื่องโดยความเป็นอารมณ์ มิใช่จะนอนเนื่องในทุกขเวทนาและในธรรมที่สัมปยุตด้วยทุกขเวทนานั้นเท่านั้น ก็แต่ว่า ย่อมนอนเนื่องแม้ในรูปเป็นต้นอันไม่เป็นที่น่าปรารถนาด้วยมิใช่หรือ แม้คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้วในวิภังคปกรณ์ว่า ‘สิ่งใดในโลกเป็นที่ไม่น่ารัก ไม่น่าชอบใจ ปฏิฆานุสัยของสัตว์ทั้งหลายย่อมนอนเนื่องในสิ่งนั้น’ แม้ในปกรณ์นี้ ในปฏิโลมนัยแห่งอนุสยวาร ก็ตรัสไว้ว่า ‘ในเวทนา ๒ ในกามธาตุ ปฏิฆานุสัยไม่นอนเนื่องในอารมณ์นั้น แต่กามราคานุสัยไม่นอนเนื่องในอารมณ์นั้นก็หาไม่ ในรูปธาตุ ในอรูปธาตุ ในอปริยาปันนธรรม ปฏิฆานุสัยก็ไม่นอนเนื่อง กามราคานุสัยก็ไม่นอนเนื่อง’ ในคำนั้น เพราะตรัสว่าไม่นอนเนื่องในกามาวจรเวทนา ๒ และในรูปธาตุเป็นต้น จึงเป็นอันกล่าวว่า (ปฏิฆานุสัย) ย่อมนอนเนื่องในรูปเป็นต้นที่เหลือ เว้นเวทนา ๒ พร้อมทั้งสัมปยุตตธรรม รูปาวจรธรรมและอรูปาวจรธรรมที่มีโอกาส และโลกุตตรธรรม ๙ ประการ เพราะเหตุไร พระองค์จึงไม่ตรัสคำนั้นในที่นี้เล่า เพราะไม่เป็นธรรมหยาบ จริงอยู่ โดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น เพราะทุกขเวทนาเท่านั้นเป็นธรรมหยาบ แต่ธรรมเหล่านี้ไม่เป็นธรรมหยาบ เพราะฉะนั้น จึงไม่ตรัสว่านอนเนื่องในรูปเป็นต้นเหล่านี้ แต่โดยอรรถแล้วย่อมได้ความ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ปฏิฆานุสัยย่อมนอนเนื่องแม้ในธรรมเหล่านั้นด้วย Kiṃ pana itarā dve vedanā iṭṭhārammaṇaṃ vā paṭighassa ārammaṇaṃ na hontīti? No na honti. Parihīnajjhānassa vippaṭisāravasena sasampayuttadhammā tā vedanā ārabbha domanassaṃ uppajjati. Iṭṭhārammaṇassa ca paṭiladdhassa vipariṇāmaṃ vā appaṭiladdhassa appaṭilābhaṃ vā samanussaratopi domanassaṃ uppajjati. Domanassamattameva pana taṃ hoti, na paṭighānusayo. Paṭighānusayo hi aniṭṭhārammaṇe paṭihaññanavasena uppanno thāmagato kileso, tasmā ettha domanassena saddhiṃ paṭigho uppannopi attano paṭighakiccaṃ akaraṇabhāvena eva paṭighānusayo na hoti abbohārikattaṃ gacchati. Yathā hi pāṇātipātacetanāya saddhiṃ uppannopi byāpādo manokammaṃ nāma na hoti abbohārikattaṃ gacchati, evaṃ paṭighānusayo na hoti, abbohārikattaṃ gacchati. Vuttampi cetaṃ ekaccaṃ iṭṭhārammaṇaṃ nekkhammasitampi vā domanassaṃ sandhāya ‘‘yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ paṭighaṃ tena pajahati na tattha paṭighānusayo anusetī’’ti (ma. ni. 1.465). Evaṃ paṭighānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ. ก็เวทนา ๒ อย่างที่เหลือ (สุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา) ไม่เป็นอารมณ์ของปฏิฆะหรือ? ตอบว่า ไม่ใช่จะไม่เป็น. เพราะว่า โทมนัสย่อมเกิดขึ้นปรารภเวทนาเหล่านั้นพร้อมกับสัมปยุตตธรรมทั้งหลาย ด้วยอำนาจแห่งความเดือดร้อนใจของผู้เสื่อมจากฌาน. และโทมนัสย่อมเกิดขึ้นแม้แก่ผู้ที่คำนึงถึงความแปรปรวนไปแห่งอิฏฐารมณ์ที่ได้แล้ว หรือคำนึงถึงการไม่ได้ซึ่งอิฏฐารมณ์ที่ยังไม่ได้. แต่ว่า โทมนัสนั้นเป็นเพียงโทมนัสเท่านั้น ไม่ใช่ปฏิฆานุสัย. เพราะปฏิฆานุสัยเป็นกิเลสที่มีกำลัง เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการกระทบกระทั่งในอนิฏฐารมณ์ เพราะฉะนั้น ในที่นี้ แม้ปฏิฆะจะเกิดขึ้นพร้อมกับโทมนัส แต่เพราะไม่ได้ทำกิจแห่งปฏิฆะของตน จึงไม่เป็นปฏิฆานุสัย ย่อมถึงความเป็นอัพโพหาริก (สภาวะที่นับไม่ได้). เปรียบเหมือนพยาบาทแม้เกิดขึ้นพร้อมกับปาณาติปาตเจตนา ก็ไม่ชื่อว่าเป็นมโนกรรม ย่อมถึงความเป็นอัพโพหาริก ฉันใด ปฏิฆานุสัยก็ไม่เป็น (ปฏิฆานุสัย) ย่อมถึงความเป็นอัพโพหาริก ฉันนั้น. แม้คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้โดยทรงหมายถึงโทมนัสบางอย่างที่เป็นเนกขัมมสิตะ (อาศัยเนกขัมมะ) ว่า "บุคคลย่อมละปฏิฆะคือโทมนัสเห็นปานนั้นด้วยมรรคนั้น ปฏิฆานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในโทมนัสนั้น" (ม.นิ. ๑/๔๖๕). พึงทราบที่นอนเนื่องแห่งปฏิฆานุสัยอย่างนี้. Mānānusayassa pana ‘‘kāmadhātuyā dvīsu vedanāsū’’tiādivacanato dve kāmāvacaravedanā rūpārūpadhātuyo cāti idaṃ tividhaṃ anusayanaṭṭhānaṃ. Tassa akusalāsu vedanāsu kāmarāgānusayassa viya sahajātānusayatā veditabbā. Sasampayuttadhammāsu pana sabbāsupi kāmāvacarāsu sukhaadukkhamasukhavedanāsu rūpārūpadhātūsu ca ārammaṇavaseneva anuseti. Anusayavārassa pana paṭilomanaye ‘‘dukkhāya vedanāya apariyāpanne ettha kāmarāgānusayo ca nānuseti, mānānusayo ca nānusetī’’ti vuttattā ṭhapetvā dukkhavedanañceva navavidhaṃ lokuttaradhammañca sesarūpārūpadhammesupi ayaṃ anusetiyevāti. Evaṃ mānānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ. ส่วนที่นอนเนื่องแห่งมานานุสัยมี ๓ อย่างนี้ คือ กามาวจรเวทนา ๒ และรูปธาตุกับอรูปธาตุ เพราะมีคำกล่าวเป็นต้นว่า "ในเวทนา ๒ ในกามธาตุ". พึงทราบความเป็นสหชาตานุสัยของมานานุสัยนั้นในอกุศลเวทนาทั้งหลาย เหมือนกับกามราคานุสัย. แต่ในสัมปยุตตธรรมทั้งปวง คือ ในกามาวจรสุขเวทนาและอทุกขมสุขเวทนา และในรูปธาตุกับอรูปธาตุ มานานุสัยย่อมนอนเนื่องโดยเป็นอารัมมณานุสัยเท่านั้น. แต่เพราะในปฏิโลมนัยแห่งอนุสยวาร มีคำกล่าวว่า "ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในทุกขเวทนา กามราคานุสัยก็ไม่นอนเนื่อง มานานุสัยก็ไม่นอนเนื่อง" ฉะนั้น ยกเว้นทุกขเวทนาและโลกุตตรธรรม ๙ ประการเสีย มานานุสัยนี้ย่อมนอนเนื่องแม้ในรูปธรรมและอรูปธรรมที่เหลือ. พึงทราบที่นอนเนื่องแห่งมานานุสัยอย่างนี้. Diṭṭhānusayavicikicchānusayā pana kevalaṃ lokuttaradhammesveva nānusenti. Tebhūmakesu pana sabbesupi anusentiyeva. Tena vuttaṃ – ‘‘sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesu ettha diṭṭhānusayo anuseti, ettha vicikicchānusayo anusetī’’ti. Tattha sabbasakkāyapariyāpannesūti saṃsāravaṭṭanissitaṭṭhena sakkāyapariyāpannesu sabbadhammesūti attho. Tattha panete pañcasu cittuppādesu sahajātānusayanavasena anusenti. Te vā pana pañca cittuppāde aññe vā tebhūmakadhamme ārabbha pavattikāle ārammaṇānusayanavasena anusentīti. Evaṃ diṭṭhānusayavicikicchānusayānaṃ anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ. ส่วนทิฏฐานุสัยและวิจิกิจฉานุสัย ย่อมไม่นอนเนื่องในโลกุตตรธรรมทั้งหลายเท่านั้น. แต่ย่อมอนเนื่องในธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งปวงทีเดียว. เพราะเหตุนั้นจึงมีคำกล่าวว่า "ในธรรมทั้งหลายอันนับเนื่องในสักกายะทั้งหมด ทิฏฐานุสัยย่อมนอนเนื่องในธรรมนี้ วิจิกิจฉานุสัยย่อมนอนเนื่องในธรรมนี้". ในคำนั้น บทว่า สพฺพสกฺกายปริยาปนฺเนสุ มีความว่า ในธรรมทั้งปวงอันนับเนื่องในสักกายะ เพราะอาศัยสังสารวัฏ. ในธรรมเหล่านั้น อนุสัยทั้งสองนี้ย่อมนอนเนื่องโดยเป็นสหชาตานุสัยในจิตตุปบาท ๕. หรือว่า อนุสัยทั้งสองนั้นย่อมนอนเนื่องโดยเป็นอารัมมณานุสัยในเวลาที่เกิดขึ้นปรารภจิตตุปบาท ๕ หรือธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ อื่นๆ. พึงทราบที่นอนเนื่องแห่งทิฏฐานุสัยและวิจิกิจฉานุสัยอย่างนี้. Bhavarāgānusayo pana kiñcāpi diṭṭhivippayuttesu catūsu cittesu uppajjanato sahajātānusayanavasena ‘‘kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusetī’’ti vattabbo bhaveyya. Kāmadhātuyaṃ panesa dvīhi vedanāhi saddhiṃ uppajjamānopi rūpārūpāvacaradhammameva paṭilabhati. Kāmadhātuyā pariyāpannaṃ ekadhammampi ārammaṇaṃ na karoti, tasmā ārammaṇānusayanavasena niyamaṃ katvā ‘‘rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha bhavarāgānusayo anusetī’’ti vuttaṃ. Apica rāgo nāmesa kāmarāgabhavarāgavasena duvidho. Tattha kāmarāgo kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusetīti vutto. Sace pana bhavarāgopi kāmarāgo viya evaṃ vucceyya, kāmarāgena saddhiṃ desanā saṃkiṇṇā viya bhaveyyāti rāgakilesaṃ dvidhā bhinditvā kāmarāgato bhavarāgassa visesadassanatthampi evaṃ desanā katāti. Evaṃ bhavarāgānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ. ส่วนภวราคานุสัย แม้จะพึงกล่าวได้ว่า "ย่อมนอนเนื่องในเวทนา ๒ ในกามธาตุ" โดยเป็นสหชาตานุสัย เพราะเกิดขึ้นในทิฏฐิวิปปยุตตจิต ๔ ดวง. แต่ภวราคานุสัยนี้ แม้เกิดขึ้นพร้อมกับเวทนา ๒ ในกามธาตุ ก็ย่อมได้อารมณ์เป็นรูปาวจรธรรมและอรูปาวจรธรรมเท่านั้น. ไม่กระทำธรรมแม้แต่อย่างหนึ่งอันนับเนื่องในกามธาตุให้เป็นอารมณ์เลย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกำหนดโดยเป็นอารัมมณานุสัยแล้วกล่าวว่า "ภวราคานุสัยย่อมนอนเนื่องในรูปธาตุและอรูปธาตุ". อีกอย่างหนึ่ง ราคะมี ๒ อย่าง คือ กามราคะและภวราคะ. ในราคะ ๒ อย่างนั้น กามราคะท่านกล่าวว่าย่อมนอนเนื่องในเวทนา ๒ ในกามธาตุ. แต่ถ้าหากภวราคะจะถูกกล่าวอย่างนั้นเหมือนกามราคะแล้ว เทศนาก็จะปะปนกับกามราคะไป เพราะฉะนั้น ท่านจึงจำแนกราคกิเลสออกเป็น ๒ ส่วน แล้วแสดงเทศนาอย่างนี้ ก็เพื่อแสดงความแตกต่างของภวราคะจากกามราคะ. พึงทราบที่นอนเนื่องแห่งภวราคานุสัยอย่างนี้. Avijjānusayo pana sabbesupi tebhūmakadhammesu anuseti. Tena vuttaṃ ‘‘sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesu ettha avijjānusayo anusetī’’ti. Tassa dvādasasu cittuppādesu sahajātānusayatā veditabbā. Ārammaṇakaraṇavasena pana na kiñci tebhūmakadhammaṃ ārabbha na pavattatīti. Evaṃ avijjānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Ayaṃ tāva paricchedavāraparicchinnuddesavārauppattiṭṭhānavāresu vinicchayakathā. ส่วนอวิชชานุสัย ย่อมนอนเนื่องในธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งปวง. เพราะเหตุนั้นจึงมีคำกล่าวว่า "ในธรรมทั้งหลายอันนับเนื่องในสักกายะทั้งหมด อวิชชานุสัยย่อมนอนเนื่องในธรรมนี้". พึงทราบความเป็นสหชาตานุสัยของอวิชชานุสัยนั้นในจิตตุปบาท ๑๒ ดวง. ส่วนโดยการกระทำอารมณ์ อวิชชานุสัยย่อมไม่เป็นไปโดยไม่ปรารภธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ อย่างใดอย่างหนึ่งเลย (คือย่อมปรารภธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งหมด). พึงทราบที่นอนเนื่องแห่งอวิชชานุสัยอย่างนี้. นี้เป็นวินิจฉยกถาในปริจเฉทวาร ปริจฉินนุทเทสวาร และอุปปัตติฏฐานวาร ก่อน. Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā. อรรถกถาอุปปัตติฏฐานวาร Mahāvāro มหาวาร 1. Anusayavāravaṇṇanā 1. อรรถกถาอนุสยวาร 3. Sattannaṃ pana mahāvārānaṃ paṭhame anusayavāre yassa kāmarāgānusayo anuseti, tassa paṭighānusayo anusetīti ettha yadetaṃ ‘‘āmantā’’ti paṭivacanaṃ dinnaṃ, taṃ duddinnaṃ viya khāyati. Kasmā? Kāmarāgapaṭighānaṃ ekakkhaṇe anuppattito. Yathā hi ‘‘yassa manāyatanaṃ uppajjati, tassa dhammāyatanaṃ uppajjatīti ‘āmantā’, assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe tesaṃ kāyasaṅkhāro ca uppajjati, vacīsaṅkhāro ca uppajjatī’’tiādīsu manāyatanadhammāyatanāni kāyasaṅkhāravacīsaṅkhārā ca ekakkhaṇe uppajjanti, na tathā kāmarāgapaṭighā. Kāmarāgo hi aṭṭhasu lobhasahagatacittuppādesu uppajjati. Paṭigho dvīsu domanassasahagatesūti, natthi nesaṃ ekakkhaṇe uppatti; tasmā ettha ‘no’ti paṭisedho kattabbo siyā. Taṃ akatvā pana ‘āmantā’ti paṭivacanassa dinnattā heṭṭhāyamakesu viya ettha khaṇapaccuppannavasena vattamānavohāraṃ aggahetvā aññathā gahetabbo. 3. ก็ในอนุสยวารที่ ๑ แห่งมหาวาร ๗ วาร ในคำถามที่ว่า 'กามราคานุสัยย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลใด ปฏิฆานุสัยก็ย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลนั้นหรือ' ในคำถามนั้น คำตอบที่ให้ไว้ว่า 'ใช่' นั้น ดูเหมือนจะเป็นคำตอบที่ให้ไว้ไม่ดี เพราะเหตุไร? เพราะกามราคะและปฏิฆะไม่เกิดขึ้นในขณะเดียวกัน จริงอยู่ เหมือนอย่างในคำถามเป็นต้นว่า 'มนายตนะย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ธัมมายตนะก็ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ' ตอบว่า 'ใช่' และ 'ในขณะที่อัสสาสะปัสสาสะเกิดขึ้น กายสังขารก็เกิดขึ้น วจีสังขารก็เกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้น' ซึ่งในคำถามเหล่านั้น มนายตนะและธัมมายตนะ และกายสังขารและวจีสังขารย่อมเกิดขึ้นในขณะเดียวกัน แต่กามราคะและปฏิฆะไม่เป็นเช่นนั้น เพราะว่า กามราคะย่อมเกิดขึ้นในโลภสหคตจิตตุปบาท ๘ ดวง ปฏิฆะย่อมเกิดขึ้นในโทมนัสสสหคตจิตตุปบาท ๒ ดวง ฉะนั้น การเกิดขึ้นในขณะเดียวกันของอนุสัยทั้งสองนั้นจึงไม่มี เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ พึงทำการปฏิเสธว่า 'ไม่ใช่' แต่เพราะไม่ได้ทำเช่นนั้น กลับให้คำตอบว่า 'ใช่' ฉะนั้น ในที่นี้ ไม่พึงถือเอาโวหารที่เป็นปัจจุบันกาลโดยความเป็นปัจจุบันขณะ เหมือนในยมกเบื้องต่ำ แต่พึงถือเอาโดยประการอื่น Kathaṃ? Appahīnavasena. Appahīnatañhi sandhāya ayaṃ ‘‘anusetī’’ti vattamānavohāro vutto, na khaṇapaccuppannataṃ. Yasmā ca appahīnataṃ sandhāya vutto, tasmā ‘‘yassa kāmarāgānusayo anuseti, tassa paṭighānusayo anusetī’’ti pucchāya yassa kāmarāgānusayo appahīno, na anuppattidhammataṃ āpādito, tassa paṭighānusayopi appahīnoti evamattho daṭṭhabbo. Yasmā ca tesu yasseko appahīno, tassa itaropi appahīnova hoti, tasmā ‘‘āmantā’’ti vuttaṃ. Yadi evaṃ, yaṃ upari uppajjanavāre ‘yassa kāmarāgānusayo uppajjati, tassa paṭighānusayo uppajjatī’ti pucchitvā ‘āmantā’ti vuttaṃ; tattha kathaṃ attho gahetabboti? Tatthāpi appahīnavaseneva uppattipaccaye sati uppattiyā anivāritavasena vā. Yathā hi cittakammādīni ārabhitvā apariniṭṭhitakammantā cittakārādayo tesaṃ kammantānaṃ akaraṇakkhaṇepi mittasuhajjādīhi diṭṭhadiṭṭhaṭṭhāne ‘‘imesu divasesu kiṃ karothā’’ti vuttā, ‘‘cittakammaṃ karoma, kaṭṭhakammaṃ karomā’’ti vadanti. Te kiñcāpi tasmiṃ khaṇe na karonti avicchinnakammantattā pana katakhaṇañca kattabbakhaṇañca upādāya karontiyeva nāma honti. Evameva yamhi santāne anusayā appahīnā, yamhi vā pana nesaṃ santāne uppattipaccaye sati uppatti anivāritā, tattha anuppajjanakkhaṇepi uppannapubbañceva kālantare uppajjanakañca upādāya yassa kāmarāgānusayo uppajjati, tassa paṭighānusayo uppajjatiyeva nāmāti evamattho veditabbo. Ito paresupi evarūpesu vissajjanesu eseva nayo. No ca tassāti idaṃ anāgāmissa kāmarāgabyāpādānaṃ anavasesato pahīnattā vuttaṃ. Tiṇṇaṃ puggalānanti puthujjanasotāpannasakadāgāmīnaṃ. Dvinnaṃ puggalānanti sotāpannasakadāgāmīnaṃ. Paratopi evarūpesu ṭhānesu eseva nayo. อย่างไร? โดยนัยแห่งการยังละไม่ได้ จริงอยู่ โวหารที่เป็นปัจจุบันกาลว่า 'ย่อมนอนเนื่อง' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการยังละไม่ได้ ไม่ได้หมายถึงความเป็นปัจจุบันขณะ และเพราะท่านกล่าวหมายถึงการยังละไม่ได้ ฉะนั้น ในคำถามที่ว่า 'กามราคานุสัยย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลใด ปฏิฆานุสัยก็ย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลนั้นหรือ' พึงเห็นความหมายอย่างนี้ว่า กามราคานุสัยอันบุคคลใดยังละไม่ได้ ยังไม่ทำให้เป็นธรรมที่ไม่เกิดขึ้น ปฏิฆานุสัยก็เป็นสิ่งที่บุคคลนั้นยังละไม่ได้เช่นกัน และเพราะว่า ในอนุสัยเหล่านั้น เมื่อบุคคลยังละอย่างหนึ่งไม่ได้ อีกอย่างหนึ่งก็ยังละไม่ได้เช่นกัน ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ใช่' ถ้าอย่างนั้น ในอุปปัชชนวารเบื้องบน ที่ถามว่า 'กามราคานุสัยย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ปฏิฆานุสัยก็ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ' แล้วตอบว่า 'ใช่' ในที่นั้น พึงถือเอาความหมายอย่างไร? ในที่นั้นก็พึงถือเอาความหมายโดยนัยแห่งการยังละไม่ได้ หรือโดยนัยแห่งการที่ความเกิดขึ้นไม่ถูกห้ามไว้เมื่อมีปัจจัยให้เกิด เปรียบเหมือนช่างเขียนเป็นต้น ผู้เริ่มงานเช่นงานเขียนภาพแล้วแต่งานยังไม่เสร็จ แม้ในขณะที่ไม่ได้ทำงานเหล่านั้น เมื่อถูกมิตรสหายถามในที่ต่างๆ ว่า 'ช่วงนี้ท่านทำอะไรอยู่' ก็ตอบว่า 'เรากำลังเขียนภาพ เรากำลังทำงานไม้' แม้ว่าในขณะนั้นพวกเขาจะไม่ได้ทำอยู่ แต่เพราะงานยังไม่ขาดตอน อาศัยทั้งขณะที่ทำแล้วและขณะที่จักต้องทำต่อไป จึงชื่อว่ากำลังทำอยู่นั่นเอง ฉันใดก็ฉันนั้น ในสันดานที่อนุสัยยังละไม่ได้ หรือในสันดานที่เมื่อมีปัจจัยให้เกิด ความเกิดขึ้นของอนุสัยเหล่านั้นก็ไม่ถูกห้ามไว้ ในสันดานนั้น แม้ในขณะที่ยังไม่เกิดขึ้น อาศัยทั้งที่เคยเกิดขึ้นแล้วในอดีตและที่จะเกิดขึ้นในกาลต่อไป พึงทราบความหมายอย่างนี้ว่า กามราคานุสัยย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ปฏิฆานุสัยก็ชื่อว่าย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นนั่นเอง ในคำวิสัชนาที่มีลักษณะเช่นนี้ในที่อื่นๆ ต่อไป ก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า 'โน จ ตสฺส' นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะพระอนาคามีละกามราคะและพยาบาทได้โดยไม่เหลือ บทว่า 'ติณฺณํ ปุคฺคลานํ' หมายถึง ปุถุชน โสดาบัน และสกทาคามี บทว่า 'ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ' หมายถึง โสดาบันและสกทาคามี แม้ในที่อื่นๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ต่อไป ก็มีนัยนี้เช่นกัน 14. Okāsavārassa paṭhamadutiyapucchāsu yasmā kāmarāgānusayo kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anuseti, paṭighānusayo dukkhavedanāya; tasmā ‘no’ti paṭisedho kato. Tatiyapucchāyaṃ ubhinnampi kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusayanato ‘āmantā’ti paṭivacanaṃ dinnaṃ. Rūpadhātuarūpadhātuyā pana mānānusayassa kāmarāgānusayena saddhiṃ asādhāraṇaṃ uppattiṭṭhānaṃ. Tasmā no ca tattha kāmarāgānusayoti vuttaṃ. Iminā nayena sabbesaṃ uppattiṭṭhānavāraṃ oloketvā sādhāraṇāsādhāraṇaṃ uppattiṭṭhānaṃ veditabbaṃ. 14. ในปุจฉาที่ ๑ และที่ ๒ แห่งโอกาสวาร เพราะกามราคานุสัยย่อมนอนเนื่องในเวทนา ๒ ในกามธาตุ ส่วนปฏิฆานุสัยย่อมนอนเนื่องในทุกขเวทนา ฉะนั้น ท่านจึงปฏิเสธว่า 'ไม่ใช่' ในปุจฉาที่ ๓ เพราะอนุสัยทั้งสองย่อมนอนเนื่องในเวทนา ๒ ในกามธาตุ ท่านจึงให้คำตอบว่า 'ใช่' ส่วนในรูปธาตุและอรูปธาตุ ที่เกิดของมานานุสัยไม่ทั่วไปกับกามราคานุสัย ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แต่กามราคานุสัยไม่มีในที่นั้น' โดยนัยนี้ พึงพิจารณาอุปปัตติฏฐานวารของอนุสัยทั้งหมด แล้วทราบที่เกิดที่ทั่วไปและไม่ทั่วไป 20. Dukamūlakapucchāyaṃ yasmā kāmarāgapaṭighānusayā nāpi ekasmiṃ ṭhāne uppajjanti, na ekaṃ dhammaṃ ārammaṇaṃ karonti, tasmā natthīti paṭikkhepo kato. Ayañhettha adhippāyo. Yasmiṃ ime dve anusayā anusayeyyuṃ, taṃ ṭhānameva natthi. Tasmā ‘‘kattha mānānusayo anusetī’’ti ayaṃ pucchā apucchāyevāti. Aññesupi evarūpesu eseva nayo. 20. ในทุกมูลกปุจฉา เพราะกามราคานุสัยและปฏิฆานุสัยไม่เกิดขึ้นในที่เดียวกัน และไม่กระทำธรรมอย่างเดียวกันให้เป็นอารมณ์ ฉะนั้น ท่านจึงปฏิเสธว่า 'ไม่มี' อธิบายในที่นี้ว่า ที่ซึ่งอนุสัยทั้งสองนี้จะพึงนอนเนื่องนั้นไม่มีเลย ฉะนั้น คำถามที่ว่า 'มานานุสัยย่อมนอนเนื่องในที่ไหน' นี้ จึงไม่เป็นคำถามเลย แม้ในกรณีอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ ก็มีนัยนี้เช่นกัน 27. Puggalokāsavāre catunnanti puthujjanasotāpannasakadāgāmianāgāmīnaṃ. 27. ในปุคคโลสาสวาร บทว่า 'จตุนฺนํ' หมายถึง ปุถุชน โสดาบัน สกทาคามี และอนาคามี 36. Paṭilomanaye yassa kāmarāgānusayo nānusetīti ayaṃ pucchā anāgāmiṃ gahetvā pucchati. 36. ในปฏิโลมนัย คำถามที่ว่า 'กามราคานุสัยไม่นอนเนื่องแก่บุคคลใด' นี้ เป็นคำถามที่ยกเอาพระอนาคามีขึ้นมาถาม 56. Dvinnaṃ puggalānaṃ sabbattha kāmarāgānusayo nānusetīti anāgāmiarahantānaṃ. Kāmadhātuyā tīsu vedanāsūti ca vedanāggahaṇena vedanāsampayuttakānampi tesaṃ vatthārammaṇānampīti sabbesampi kāmāvacaradhammānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Ayaṃ anusayavāre vinicchayakathā. 56. บทว่า 'กามราคานุสัยไม่นอนเนื่องแก่บุคคล ๒ จำพวกในที่ทั้งปวง' หมายถึง พระอนาคามีและพระอรหันต์ และบทว่า 'ในเวทนา ๓ ในกามธาตุ' พึงทราบว่า การถือเอาเวทนา เป็นการถือเอาธรรมที่สัมปยุตด้วยเวทนา วัตถุและอารมณ์ของเวทนาเหล่านั้นด้วย คือถือเอาธรรมที่เป็นกามาวจรทั้งหมด นี้เป็นวินิจฉัยกถาในอนุสยวาร Anusayavāravaṇṇanā. อรรถกถาอนุสยวาร 2. Sānusayavāravaṇṇanā 2. อรรถกถาสานุสยวาร 66-131. Sānusayavāre pana yo kāmarāgānusayena sānusayoti yathā ekantarikajarādirogena ābādhiko yāva tamhā rogā na muccati, tāva tassa rogassa anuppattikkhaṇepi sarogoyeva nāma hoti. Evaṃ sasaṃkilesassa vaṭṭagāmisattassa yāva ariyamaggena anusayā samugghātaṃ na gacchanti, tāva tesaṃ anusayānaṃ anuppattikkhaṇepi sānusayoyeva nāma hoti. Evarūpaṃ sānusayataṃ sandhāya ‘āmantā’ti vuttaṃ. Sesamettha anusayavārasadisameva. ข้อ ๖๖-๑๓๑. ส่วนในสานุสยวาร คำว่า บุคคลผู้มีกามราคานุสัยนั้น เป็นอย่างไร เปรียบเหมือนคนไข้ด้วยโรคไข้จับสั่นเป็นต้น ตราบใดที่ยังไม่หายจากโรคนั้น แม้ในขณะที่โรคนั้นยังไม่กำเริบ ก็ยังชื่อว่าเป็นผู้มีโรคอยู่ ฉันใด สัตว์ผู้ท่องเที่ยวไปในวัฏฏะผู้ยังมีกิเลสอยู่ ตราบใดที่อนุสัยยังไม่ถูกถอนขึ้นด้วยอริยมรรค แม้ในขณะที่อนุสัยเหล่านั้นยังไม่เกิดขึ้น ก็ยังชื่อว่าเป็นผู้มีอนุสัยอยู่ ฉันนั้น ท่านกล่าวคำว่า 'อามันตา' (ใช่) โดยหมายถึงความเป็นผู้มีอนุสัยเช่นนี้ ส่วนที่เหลือในวาระนี้ก็เหมือนกับอนุสยวารนั่นเอง Okāsavāre pana ‘‘rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha mānānusayena sānusayo’’ti vutte tāsu dhātūsu puggalassa sānusayatā paññāyeyya, anusayassa uppattiṭṭhānaṃ na paññāyeyya. Anusayassa ca uppattiṭṭhānadassanatthaṃ ayaṃ vāro āraddho, tasmā tato mānānusayena sānusayoti vuttaṃ. Evañhi sati tato dhātudvayato uppannena mānānusayena sānusayoti anusayassa uppattiṭṭhānaṃ dassitaṃ hoti. Imassa pana pañhassa atthe avutte ādipañhassa attho pākaṭo na hotīti paṭhamaṃ na vutto, tasmā so evaṃ veditabbo. Yato kāmarāgānusayenāti yato uppannena kāmarāgānusayena sānusayo, kiṃ so tato uppannena paṭighānusayenapi sānusayoti? Yasmā panete dve ekasmā ṭhānā nuppajjanti; tasmā ‘‘no’’ti paṭisedho kato. Arahā sabbatthāti arahā sabbadhammesu uppajjanakena kenaci anusayena nirānusayoti. Iminā atthavasena nippadesaṭṭhānesu bhummavacanameva katanti. Iminā upāyena sabbattha atthavinicchayo veditabboti. ส่วนในโอกาสวาร เมื่อกล่าวว่า 'บุคคลเป็นผู้มีมานานุสัยในรูปธาตุและอรูปธาตุ' ความเป็นผู้มีอนุสัยของบุคคลในธาตุเหล่านั้นย่อมปรากฏ แต่ที่ตั้งแห่งการเกิดของอนุสัยย่อมไม่ปรากฏ และวาระนี้ท่านปรารภขึ้นเพื่อแสดงที่ตั้งแห่งการเกิดของอนุสัย ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นผู้มีอนุสัยคือมานะอันเกิดจากที่นั้น' เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ ก็เป็นอันแสดงที่ตั้งแห่งการเกิดของอนุสัยว่า เป็นผู้มีอนุสัยคือมานะอันเกิดขึ้นจากธาตุทั้งสองนั้น แต่เพราะเมื่อยังไม่กล่าวอรรถของปัญหานี้ อรรถของปัญหาต้นก็จะไม่ปรากฏชัดเจน ฉะนั้น ท่านจึงยังไม่กล่าวไว้ในตอนแรก ดังนั้น พึงทราบอรรถนั้นอย่างนี้ คำว่า 'ยโต กามราคานุสเยน' คือ เป็นผู้มีอนุสัยคือกามราคะอันเกิดขึ้นจากที่ใด ถามว่า เขาเป็นผู้มีอนุสัยคือปฏิฆะอันเกิดขึ้นจากที่นั้นด้วยหรือไม่? แต่เพราะอนุสัยทั้งสองนี้มิได้เกิดขึ้นจากที่เดียวกัน ฉะนั้น ท่านจึงปฏิเสธว่า 'โน' (ไม่ใช่) คำว่า 'อรหา สพฺพตฺถ' คือ พระอรหันต์เป็นผู้ไม่มีอนุสัย คืออนุสัยอย่างใดอย่างหนึ่งอันจะพึงเกิดขึ้นในธรรมทั้งปวง ด้วยเหตุผลนี้ ในที่ที่ไม่มีส่วนเหลือ ท่านจึงใช้เพียงภูมิวิภัตติเท่านั้น พึงทราบการวินิจฉัยอรรถในที่ทั้งปวงด้วยอุบายนี้ Sānusayavāravaṇṇanā. อรรถกถาสานุสยวาร 3. Pajahanavāravaṇṇanā 3. อรรถกถาปชหนวาร 132-197. Pajahanavāre pajahatīti tena tena maggena pahānapariññāvasena pajahati, āyatiṃ anuppattidhammataṃ āpādeti. Āmantāti anāgāmīmaggaṭṭhaṃ sandhāya paṭivacanaṃ. Tadekaṭṭhaṃ pajahatīti pahānekaṭṭhataṃ sandhāya vuttaṃ. Noti arahattamaggaṭṭhaṃ sandhāya paṭisedho. ข้อ ๑๓๒-๑๙๗. ในปชหนวาร คำว่า 'ย่อมละ' หมายความว่า ย่อมละด้วยอำนาจแห่งปหานปริญญาด้วยมรรคนั้นๆ คือทำให้มีสภาวะไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคต คำตอบว่า 'อามันตา' (ใช่) เป็นคำตอบที่หมายถึงบุคคลผู้ตั้งอยู่ในอนาคามิมรรค คำว่า 'ย่อมละธรรมที่มีส่วนเดียวกับธรรมนั้น' ท่านกล่าวหมายถึงการมีกิจคือการละเป็นอย่างเดียวกัน คำปฏิเสธว่า 'โน' (ไม่ใช่) ท่านกล่าวหมายถึงบุคคลผู้ตั้งอยู่ในอรหัตตมรรค Yato kāmarāgānusayaṃ pajahatīti yato uppajjanakaṃ kāmarāgānusayaṃ pajahatīti attho. Aṭṭhamakoti arahattaphalaṭṭhato paṭṭhāya paccorohanagaṇanāya gaṇiyamāno sotāpattimaggaṭṭho aṭṭhamako nāma. Dakkhiṇeyyagaṇanāya hi arahā aggadakkhiṇeyyattā paṭhamo, arahattamaggaṭṭho dutiyo, anāgāmī tatiyo…pe… sotāpattimaggaṭṭho aṭṭhamo. So idha ‘‘aṭṭhamako’’ti vutto. Nāmasaññāyeva vā esā tassāti. Anāgāmimaggasamaṅgiñca aṭṭhamakañca ṭhapetvā avasesāti saddhiṃ puthujjanena sekkhāsekkhā. Tesu hi puthujjano pahānapariññāya abhāvena nappajahati. Sesā tesaṃ anusayānaṃ pahīnattā. Dvinnaṃ maggasamaṅgīnanti dve maggasamaṅgino ṭhapetvāti attho. Iminā nayena sabbattha vinicchayo veditabboti. คำว่า 'ย่อมละกามราคานุสัยจากที่ใด' มีความหมายว่า ย่อมละกามราคานุสัยอันจะพึงเกิดขึ้นจากที่ใด คำว่า 'บุคคลที่ ๘' (อัฏฐมก) คือ บุคคลผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค ซึ่งนับโดยการนับถอยหลังจากพระอรหัตตผล ชื่อว่าบุคคลที่ ๘ จริงอยู่ โดยการนับบุคคลผู้ควรแก่ทักษิณา พระอรหันต์เป็นบุคคลที่ ๑ เพราะเป็นผู้ควรแก่ทักษิณายิ่ง, ผู้ตั้งอยู่ในอรหัตตมรรคเป็นที่ ๒, พระอนาคามีเป็นที่ ๓...ฯลฯ...ผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรคเป็นที่ ๘ ในที่นี้ ท่านจึงเรียกผู้นั้นว่า 'บุคคลที่ ๘' หรือว่านี้เป็นเพียงชื่อเรียกของท่านผู้นั้น คำว่า 'ยกเว้นผู้ประกอบด้วยอนาคามิมรรคและบุคคลที่ ๘ แล้ว ที่เหลือ' หมายถึง พระเสขะและพระอเสขะที่เหลือพร้อมทั้งปุถุชน เพราะในบุคคลเหล่านั้น ปุถุชนย่อมละไม่ได้เพราะไม่มีปหานปริญญา ส่วนบุคคลที่เหลือละได้แล้วเพราะอนุสัยเหล่านั้นถูกละแล้ว คำว่า 'ทฺวินฺนํ มคฺคสมงฺคีนํ' มีความหมายว่า ยกเว้นผู้ประกอบด้วยมรรค ๒ ท่าน พึงทราบการวินิจฉัยในที่ทั้งปวงด้วยนัยนี้ Pajahanavāravaṇṇanā. อรรถกถาปชหนวาร 4. Pariññāvāravaṇṇanā 4. อรรถกถาปริญญาวาร 198-263. Pariññāvāre parijānātīti tīhi pariññāhi parijānāti. Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva. Ayampi hi vāro pajahanavāro viya maggaṭṭhānaññeva vasena vissajjitoti. ข้อ ๑๙๘-๒๖๓. ในปริญญาวาร คำว่า 'ย่อมกำหนดรู้' หมายความว่า ย่อมกำหนดรู้ด้วยปริญญา ๓ ประการ ส่วนที่เหลือในวาระนี้มีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเอง เพราะแม้ในวาระนี้ ท่านก็วิสัชนาโดยนัยของบุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรคเช่นเดียวกับปชหนวาร Pariññāvāravaṇṇanā. อรรถกถาปริญญาวาร 5. Pahīnavāravaṇṇanā 5. อรรถกถาปหีนวาร 264-274. Pahīnavāre phalaṭṭhavaseneva desanā āraddhā. Anāgāmissa hi ubhopete anusayā pahīnā, tasmā ‘‘āmantā’’ti vuttaṃ. ข้อ ๒๖๔-๒๗๔. ในปหีนวาร ท่านปรารภเทศนาโดยนัยของบุคคลผู้ตั้งอยู่ในผลโดยเฉพาะ เพราะอนุสัยทั้งสองนั้นพระอนาคามีละได้แล้ว ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อามันตา' (ใช่) 275-296. Okāsavāre yattha kāmarāgānusayo pahīno tattha paṭighānusayo pahīnoti pucchitvā na vattabbo pahīnoti vā appahīnoti vāti vuttaṃ taṃ kasmāti? Uppattiṭṭhānassa asādhāraṇattā. Aññaṃ hi kāmarāgānusayassa uppattiṭṭhānaṃ, aññaṃ paṭighānusayassa. Abhāvitamaggassa ca yattha anusayo uppajjati, magge bhāvite tattheva so pahīno nāma hoti. Tattha yasmā neva kāmarāgānusayaṭṭhāne paṭighānusayo uppajjati, na paṭighānusayaṭṭhāne kāmarāgānusayo, tasmā tattha so pahīnoti vā appahīnoti vā na vattabbo. So hi yasmiṃ attano uppattiṭṭhāne kāmarāgānusayo pahīno, tasmiṃ appahīnattā tattha pahīnoti na vattabbo. Yaṃ kāmarāgānusayassa uppattiṭṭhānaṃ, tasmiṃ aṭṭhitattā tattha appahīnoti na vattabbo. ข้อ ๒๗๕-๒๙๖. ในโอกาสวาร ท่านถามว่า 'ในที่ใด กามราคานุสัยถูกละแล้ว ในที่นั้น ปฏิฆานุสัยก็ถูกละแล้วใช่ไหม' แล้วกล่าวว่า 'ไม่พึงกล่าวว่าถูกละแล้ว หรือยังไม่ถูกละ' ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะที่ตั้งแห่งการเกิดไม่ทั่วไปกัน จริงอยู่ ที่ตั้งแห่งการเกิดของกามราคานุสัยเป็นอย่างหนึ่ง ของปฏิฆานุสัยก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง และสำหรับผู้ที่ยังไม่ได้เจริญมรรค อนุสัยเกิดขึ้นในที่ใด เมื่อมรรคเจริญแล้ว อนุสัยนั้นก็ชื่อว่าถูกละแล้วในที่นั้นเอง ในบรรดาอนุสัยเหล่านั้น เพราะเหตุที่ปฏิฆานุสัยไม่ได้เกิดขึ้นในที่ตั้งของกามราคานุสัย และกามราคานุสัยก็ไม่ได้เกิดขึ้นในที่ตั้งของปฏิฆานุสัย ฉะนั้น จึงไม่พึงกล่าวว่าอนุสัยนั้นถูกละแล้วหรือยังไม่ถูกละในที่นั้น จริงอยู่ ไม่พึงกล่าวว่าปฏิฆานุสัยนั้นถูกละแล้วในที่นั้น (คือที่ตั้งของกามราคานุสัย) เพราะปฏิฆานุสัยนั้นยังไม่ถูกละในที่ตั้งแห่งการเกิดของตน และไม่พึงกล่าวว่ายังไม่ถูกละในที่นั้น เพราะปฏิฆานุสัยนั้นไม่ได้ตั้งอยู่ในที่อันเป็นที่ตั้งแห่งการเกิดของกามราคานุสัย Yattha kāmarāgānusayo pahīno, tattha mānānusayo pahīnoti ettha pana sādhāraṇaṭṭhānaṃ sandhāya āmantāti vuttaṃ. Kāmarāgānusayo hi kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anuseti. Mānānusayo tāsu ceva rūpārūpadhātūsu ca. So ṭhapetvā asādhāraṇaṭṭhānaṃ sādhāraṇaṭṭhāne tena saddhiṃ pahīno nāma hoti. Tasmā ‘āmantā’ti vuttaṃ. Iminā nayena sabbasmimpi okāsavāre pahīnatā ca navattabbatā ca veditabbā. ‘Natthī’ti āgataṭṭhānesu pana heṭṭhā vuttasadisova vinicchayo. Puggalokāsavāro, okāsavāragatikoyeva. ส่วนในคำถามที่ว่า 'ในที่ใด กามราคานุสัยถูกละแล้ว ในที่นั้น มานานุสัยก็ถูกละแล้วใช่ไหม' ท่านกล่าวว่า 'อามันตา' (ใช่) โดยหมายถึงที่ตั้งอันเป็นสาธารณะกัน จริงอยู่ กามราคานุสัยนอนเนื่องอยู่ในเวทนา ๒ ในกามธาตุ ส่วนมานานุสัยนอนเนื่องอยู่ในเวทนาเหล่านั้นด้วย และในรูปธาตุ อรูปธาตุด้วย ดังนั้น เมื่อยกเว้นที่ตั้งอันไม่เป็นสาธารณะแล้ว ในที่ตั้งอันเป็นสาธารณะ มานานุสัยนั้นก็ชื่อว่าถูกละพร้อมกับกามราคานุสัยนั้น ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อามันตา' พึงทราบความเป็นสภาวะที่ถูกละแล้วและความเป็นสภาวะที่กล่าวไม่ได้ในโอกาสวารทั้งหมดด้วยนัยนี้ ส่วนในที่ที่มาด้วยคำว่า 'นตฺถิ' (ไม่มี) การวินิจฉัยก็เหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น ปุคคโลโอกาสวารก็มีคติอย่างเดียวกับโอกาสวาร 297-307. Paṭilomanaye yassa kāmarāgānusayo appahīnoti puthujjanasotāpannasakadāgāmivasena pucchati. Kiñcāpi hi ime dve anusayā puthujjanato paṭṭhāya yāva anāgāmimaggaṭṭhā channaṃ puggalānaṃ appahīnā. Idha pana parato ‘‘tiṇṇaṃ puggalānaṃ dvinnaṃ puggalāna’’ntiādivacanato maggaṭṭhā anadhippetā, tasmā puthujjanasotāpannasakadāgāminova sandhāya ‘āmantā’ti vuttaṃ. Dvinnaṃ puggalānanti sotāpannasakadāgāmīnaṃ. Iminā nayena puggalavāre vinicchayo veditabbo. ข้อ ๒๙๗-๓๐๗. ในปฏิโลมนัย ถามโดยนัยแห่งปุถุชน โสดาบัน และสกทาคามีว่า กามราคานุสัยของบุคคลใด ยังละไม่ได้. จริงอยู่ แม้อนุสัย ๒ อย่างนี้ อันบุคคล ๖ จำพวก ตั้งแต่ปุถุชนจนถึงอนาคามิมัคคบุคคล ยังละไม่ได้. แต่ในที่นี้ มัคคบุคคลท่านไม่ประสงค์เอา เพราะมีคำกล่าวต่อไปว่า ‘แก่บุคคล ๓ จำพวก’ ‘แก่บุคคล ๒ จำพวก’ เป็นต้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ‘อามันตา’ (ใช่) โดยหมายถึงปุถุชน โสดาบัน และสกทาคามีเท่านั้น. คำว่า ‘แก่บุคคล ๒ จำพวก’ หมายถึงโสดาบันและสกทาคามี. พึงทราบวินิจฉัยในบุคคลวารด้วยนัยนี้. 308-329. Okāsavārapuggalokāsavārā pana heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāti. ข้อ ๓๐๘-๓๒๙. ส่วนโอกาสวารและปุคคโลสาสวาร พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว. Pahīnavāravaṇṇanā. อรรถกถาปหีนวาร 6. Uppajjanavāravaṇṇanā 6. อรรถกถาอุปปัชชนวาร 330. Uppajjanavāro anusayavārasadisoyeva. 330. อุปปัชชนวารเหมือนกับอนุสยวารนั่นเทียว. 7. Dhātupucchāvāravaṇṇanā 7. อรรถกถาธาตปุจฉาวาร 332-340. Dhātuvārassa pucchāvāre tāva kati anusayā anusentīti kati anusayā santānaṃ anugatā hutvā sayanti. Kati anusayā nānusentīti kati anusayā santānaṃ na anugatā hutvā sayanti. Kati anusayā bhaṅgāti kati anusayā anusenti nānusentīti evaṃ vibhajitabbāti attho. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ heṭṭhā pāḷivavatthāne vuttameva. ข้อ ๓๓๒-๓๔๐. ในปุจฉาวารแห่งธาตุวารนั้น คำว่า ‘อนุสัยเท่าไร ย่อมนอนเนื่อง’ หมายความว่า อนุสัยเท่าไร ที่ตามไปในสันดานแล้วนอนอยู่. คำว่า ‘อนุสัยเท่าไร ย่อมไม่นอนเนื่อง’ หมายความว่า อนุสัยเท่าไร ที่ไม่ตามไปในสันดานแล้วนอนอยู่. คำว่า ‘อนุสัยเท่าไร เป็นภังคะ (จำแนกได้)’ มีความหมายว่า พึงจำแนกอนุสัยอย่างนี้ว่า นอนเนื่องและไม่นอนเนื่อง. ส่วนข้อความที่พึงกล่าวในที่นี้ ได้กล่าวไว้แล้วในปาฬิวัฏฐานะในเบื้องต้นนั่นเทียว. 7. Dhātuvissajjanāvāravaṇṇanā 7. อรรถกถาธาตุวิสัชนาวาร 341-349. Niddesavāre panassa kassaci satta anusayā anusentīti puthujjanavasena vuttaṃ. Kassaci pañcāti sotāpannasakadāgāmivasena vuttaṃ. Tesañhi diṭṭhānusayo ca vicikicchānusayo ca pahīnāti pañceva anusenti. Tattha yathā anusayavāre ‘‘anusentī’’ti padassa uppajjantīti attho gahito, evamidha na gahetabbo. Kasmā? Tasmiṃ khaṇe anuppajjanato. Kāmadhātuṃ upapajjantassa hi vipākacittañceva kammasamuṭṭhānarūpañca uppajjati, akusalacittaṃ natthi. Anusayā ca akusalacittakkhaṇe uppajjanti, na vipākacittakkhaṇeti tasmiṃ khaṇe anuppajjanato tathā attho na gahetabbo. Kathaṃ pana gahetabboti? Yathā labbhati tathā gahetabbo. Kathañca labbhati? Appahīnaṭṭhena. Yathā hi rāgadosamohānaṃ appahīnattā. Kusalābyākatacittasamaṅgī puggalo ‘‘sarāgo sadoso samoho’’ti vuccati, evaṃ maggabhāvanāya appahīnattā paṭisandhikkhaṇepi tassa tassa puggalassa te te anusayā anusentīti vuccanti. Na kevalañca vuccanti, appahīnattā pana te anusentiyeva nāmāti veditabbā. ข้อ ๓๔๑-๓๔๙. ส่วนในนิทเทสวารแห่งธาตุวารนี้ ท่านกล่าวโดยนัยแห่งปุถุชนว่า ‘อนุสัย ๗ อย่าง ย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลบางคน’. ท่านกล่าวโดยนัยแห่งโสดาบันและสกทาคามีว่า ‘อนุสัย ๕ อย่างแก่บุคคลบางคน’. เพราะว่า ทิฏฐานุสัยและวิจิกิจฉานุสัยของท่านเหล่านั้นถูกละแล้ว อนุสัย ๕ อย่างเท่านั้นจึงนอนเนื่อง. ในอนุสยวาร ท่านถือเอาความหมายของบทว่า ‘อนุเสนฺติ’ ว่า ย่อมเกิดขึ้น ฉันใด ในที่นี้ ไม่พึงถือเอาความหมายฉันนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะอนุสัยไม่เกิดขึ้นในขณะนั้น. จริงอยู่ สำหรับผู้ที่กำลังเกิดในกามธาตุ วิบากจิตและกรรมสมุฏฐานรูปเท่านั้นย่อมเกิดขึ้น อกุศลจิตไม่มี. และอนุสัยทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นในขณะแห่งอกุศลจิต ไม่ใช่ในขณะแห่งวิบากจิต เพราะฉะนั้น ในขณะนั้น อนุสัยไม่เกิดขึ้น จึงไม่พึงถือเอาความหมายเช่นนั้น. แต่พึงถือเอาอย่างไร? พึงถือเอาตามที่ได้. และได้อย่างไร? โดยความหมายว่ายังละไม่ได้. เปรียบเหมือนบุคคลผู้ประกอบด้วยกุศลจิตและอัพยากตจิต ท่านเรียกว่า ‘ผู้มีราคะ โทสะ โมหะ’ เพราะยังละราคะ โทสะ และโมหะไม่ได้ ฉันใด แม้ในขณะปฏิสนธิ อนุสัยเหล่านั้นก็ชื่อว่าย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลนั้นๆ เพราะยังละไม่ได้ด้วยการเจริญมรรค ฉันนั้น. ไม่ใช่เพียงแต่กล่าวเท่านั้น แต่พึงทราบว่า อนุสัยเหล่านั้นชื่อว่าย่อมนอนเนื่องนั่นเทียว เพราะยังละไม่ได้. Anusayā bhaṅgā natthīti yassa hi yo anuseti, so anusetiyeva; yo nānuseti, so nānusetiyeva. Ayaṃ anuseti ca nānuseti ca, ayaṃ siyā anuseti siyā nānusetīti, evaṃ vibhajitabbo anusayo nāma natthi. Rūpadhātuṃ upapajjantassa kassaci tayoti anāgāmivasena vuttaṃ. Tassa hi kāmarāgapaṭighadiṭṭhivicikicchānusayā cattāropi anavasesato pahīnā. Itare tayova appahīnā. Tena vuttaṃ – ‘‘kassaci tayo anusayā anusentī’’ti. คำว่า ‘อนุสัยทั้งหลายเป็นภังคะ (จำแนกได้) ไม่มี’ หมายความว่า อนุสัยใดนอนเนื่องแก่บุคคลใด อนุสัยนั้นย่อมนอนเนื่องอยู่นั่นเทียว; อนุสัยใดไม่นอนเนื่อง อนุสัยนั้นย่อมไม่นอนเนื่องอยู่นั่นเทียว. อนุสัยที่พึงจำแนกได้อย่างนี้ว่า ‘นี้ย่อมนอนเนื่องและไม่นอนเนื่อง’ หรือ ‘นี้พึงนอนเนื่องและพึงไม่นอนเนื่อง’ ดังนี้ ไม่มีเลย. ท่านกล่าวโดยนัยแห่งพระอนาคามีว่า ‘อนุสัย ๓ อย่างแก่บุคคลบางคนที่กำลังเกิดในรูปธาตุ’. เพราะว่า อนุสัย ๔ อย่าง คือ กามราคานุสัย ปฏิฆานุสัย ทิฏฐานุสัย และวิจิกิจฉานุสัย ของท่านนั้นถูกละโดยไม่เหลือแล้ว. อนุสัยที่เหลือ ๓ อย่างเท่านั้นยังละไม่ได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘อนุสัย ๓ อย่าง ย่อมนอนเนื่องแก่บุคคลบางคน’. Na kāmadhātunti kāmadhātuyā paṭisiddhattā sesā dve dhātuyo upapajjantassāti attho. Satte vāti yasmā ariyasāvakassa rūpadhātuyā cutassa kāmadhātuyaṃ upapatti nāma natthi, puthujjanasseva hoti, tasmā sattevāti niyametvā vuttaṃ. ‘‘Arūpadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassa sattevā’’ti etthāpi eseva nayo. Rūpadhātuyā upapatti natthīti kasmā natthi? Upapattinipphādakassa rūpāvacarajjhānassa abhāvā. So hi sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā taṃ dhātuṃ upapannoti nāssa tattha rūpāvacarajjhānaṃ atthi. Tadabhāvā rūpadhātuyaṃ upapatti natthīti veditabbā. Arūpadhātuyā cutassa na kāmadhātunti ettha arūpadhātuyeva adhippetā. Iminā nayena sabbavissajjanesu attho veditabboti. คำว่า ‘น กามธาตุํ’ (ไม่ใช่ในกามธาตุ) มีความหมายว่า สำหรับผู้ที่กำลังเกิดในธาตุที่เหลือ ๒ อย่าง เพราะปฏิเสธกามธาตุ. คำว่า ‘สตฺเตว’ (๗ อย่างเท่านั้น) เพราะว่า การเกิดในกามธาตุของอริยสาวกผู้จุติจากรูปธาตุนั้นไม่มีเลย มีแต่ของปุถุชนเท่านั้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวโดยกำหนดแน่นอนว่า ‘๗ อย่างเท่านั้น’. แม้ในข้อว่า ‘สำหรับผู้จุติจากอรูปธาตุแล้วกำลังเกิดในกามธาตุ อนุสัย ๗ อย่างเท่านั้น (นอนเนื่อง)’ ก็มีนัยเดียวกันนี้. ถามว่า เพราะเหตุไร การเกิดในรูปธาตุจึงไม่มี? ตอบว่า เพราะไม่มีรูปาวจรฌานอันเป็นตัวทำให้เกิด. จริงอยู่ บุคคลนั้นเกิดในธาตุนั้น (อรูปธาตุ) เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาทั้งปวงโดยสิ้นเชิง ดังนั้น รูปาวจรฌานของเขาในที่นั้นจึงไม่มี. พึงทราบว่า เพราะไม่มีรูปาวจรฌานนั้น การเกิดในรูปธาตุจึงไม่มี. ในข้อว่า ‘สำหรับผู้จุติจากอรูปธาตุ ไม่ใช่ในกามธาตุ’ ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาอรูปธาตุเท่านั้น. พึงทราบความหมายในวิสัชนาทั้งหมดด้วยนัยนี้. Dhātuvāravaṇṇanā. อรรถกถาธาตุวาร Anusayayamakavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอนุสยยมก จบ. 8. Cittayamakaṃ 8. จิตตยมก Uddesavāravaṇṇanā อรรถกถาอุเทสวาร 1-62. Idāni tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ labbhamānavasena ekadesameva saṅgaṇhitvā anusayayamakānantaraṃ desitassa cittayamakassa atthavaṇṇanā hoti. Tattha pāḷivavatthānaṃ tāva veditabbaṃ. Imasmiñhi cittayamake mātikāṭhapanaṃ, ṭhapitamātikāya vissajjananti dve vārā honti. Tattha mātikāṭhapane puggalavāro, dhammavāro, puggaladhammavāroti āditova tayo suddhikamahāvārā honti. ข้อ ๑-๖๒. บัดนี้ เป็นการพรรณนาเนื้อความแห่งจิตตยมกที่ทรงแสดงไว้ต่อจากอนุสยยมก โดยรวบรวมเอาเพียงส่วนหนึ่งแห่งกุศลธรรมเป็นต้นที่ทรงแสดงไว้ในมูลยมกนั่นเทียว ตามสมควรที่จะพึงได้. ในเรื่องนั้น พึงทราบการจัดลำดับพระบาลีก่อน. จริงอยู่ ในจิตตยมกนี้ มี ๒ วาร คือ การตั้งมาติกา และการวิสัชนามาติกาที่ตั้งไว้. ในการตั้งมาติกานั้น มีสุทธิกมหาวาร ๓ วารตั้งแต่ต้น คือ บุคคลวาร ธรรมวาร และบุคคลธรรมวาร. Tattha ‘‘yassa cittaṃ uppajjati, na nirujjhatī’’ti evaṃ puggalavasena cittassa uppajjananirujjhanādibhedaṃ dīpento gato puggalavāro nāma. ‘‘Yaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhatī’’ti evaṃ dhammavaseneva cittassa uppajjananirujjhanādibhedaṃ dīpento gato dhammavāro nāma. ‘‘Yassa yaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhatī’’ti evaṃ ubhayavasena cittassa uppajjananirujjhanādibhedaṃ dīpento gato puggaladhammavāro nāma. Tato ‘‘yassa sarāgaṃ citta’’nti soḷasannaṃ padānaṃ vasena apare sarāgādipadavisesitā soḷasa puggalavārā, soḷasa dhammavārā, soḷasa puggaladhammavārāti aṭṭhacattālīsaṃ missakavārā honti. Te sarāgādipadamattaṃ dassetvā saṅkhittā. Tato ‘‘yassa kusalaṃ citta’’ntiādinā nayena chasaṭṭhidvisatasaṅkhānaṃ abhidhammamātikāpadānaṃ vasena apare kusalādipadavisesitā chasaṭṭhidvisatapuggalavārā, chasaṭṭhidvisatadhammavārā chasaṭṭhidvisatapuggaladhammavārāti aṭṭhanavutisattasatā missakavārā honti. Tepi kusalādipadamattaṃ dassetvā saṅkhittāyeva. Yānipettha sanidassanādīni padāni cittena saddhiṃ na yujjanti, tāni moghapucchāvasena ṭhapitāni. ในวาระเหล่านั้น วาระที่แสดงความแตกต่างแห่งการเกิดและการดับเป็นต้นของจิต โดยอิงอาศัยบุคคลอย่างนี้ว่า “จิตของบุคคลใดย่อมเกิดขึ้น แต่ไม่ดับ” ชื่อว่า ปุคคลวาระ วาระที่แสดงความแตกต่างแห่งการเกิดและการดับเป็นต้นของจิต โดยอิงอาศัยธรรมอย่างเดียวอย่างนี้ว่า “จิตใดย่อมเกิดขึ้น แต่ไม่ดับ” ชื่อว่า ธรรมวาระ วาระที่แสดงความแตกต่างแห่งการเกิดและการดับเป็นต้นของจิต โดยอิงอาศัยทั้งสองอย่างนี้ว่า “จิตใดของบุคคลใดย่อมเกิดขึ้น แต่ไม่ดับ” ชื่อว่า ปุคคลธรรมวาระ ต่อจากนั้น ปุคคลวาระ ๑๖ ธรรมวาระ ๑๖ ปุคคลธรรมวาระ ๑๖ ที่ขยายด้วยบทมีสราคะเป็นต้นอื่น โดยอาศัยบท ๑๖ บทว่า “จิตที่เป็นสราคะของบุคคลใด” ดังนี้ รวมเป็นมิสสกวาระ ๔๘ วาระ วาระเหล่านั้น ท่านแสดงไว้โดยย่อ เพียงแค่แสดงบทมีสราคะเป็นต้นเท่านั้น ต่อจากนั้น ปุคคลวาระ ๒๖๖ ธรรมวาระ ๒๖๖ ปุคคลธรรมวาระ ๒๖๖ ที่ขยายด้วยบทมีกุศลเป็นต้นอื่น โดยอาศัยบทแห่งอภิธรรมมาติกาจำนวน ๒๖๖ บท โดยนัยเป็นต้นว่า “จิตที่เป็นกุศลของบุคคลใด” ดังนี้ รวมเป็นมิสสกวาระ ๗๙๘ วาระ แม้วาระเหล่านั้น ท่านก็แสดงไว้โดยย่อ เพียงแค่แสดงบทมีกุศลเป็นต้นเท่านั้น ส่วนบททั้งหลายมีสนิทัสสนะเป็นต้นในวาระเหล่านั้น ที่ไม่เข้ากันกับจิต ท่านตั้งไว้โดยเป็นโมฆปุจฉา Tesu pana tīsu vāresu sabbapaṭhame suddhikapuggalamahāvāre uppādanirodhakālasambhedavāro, uppāduppannavāro, nirodhuppannavāro, uppādavāro, nirodhavāro, uppādanirodhavāro uppajjamānanirodhavāro, uppajjamānuppannavāro, nirujjhamānuppannavāro, uppannuppādavāro, atītānāgatavāro, uppannuppajjamānavāro, niruddhanirujjhamānavāro, atikkantakālavāroti cuddasa antaravārā. Tesu uppādavāro, nirodhavāro, uppādanirodhavāroti imesu tīsu vāresu anulomapaṭilomavasena cha cha katvā aṭṭhārasa yamakāni. Uppannuppādavāre atītānāgatakālavasena anulomato dve, paṭilomato dveti cattāri yamakāni. Sesesu ādito niddiṭṭhesu tīsu, anantare niddiṭṭhesu tīsu; avasāne niddiṭṭhesu catūsūti dasasu vāresu anulomato ekaṃ, paṭilomato ekanti dve dve katvā vīsati yamakāni. Evaṃ sabbesupi cuddasasu antaravāresu dvācattālīsa yamakāni, caturāsīti pucchā aṭṭhasaṭṭhiatthasataṃ hoti. Yathā ca ekasmiṃ suddhikapuggalamahāvāre, tathā suddhikadhammavārepi suddhikapuggaladhammavārepīti tīsu mahāvāresu chabbīsatiyamakasataṃ, tato diguṇā pucchā, tato diguṇā atthā ca veditabbā. Idaṃ pana vārattayaṃ sarāgādivasena soḷasaguṇaṃ, kusalādivasena chasaṭṭhidvisataguṇaṃ katvā imasmiṃ cittayamake anekāni yamakasahassāni, tato diguṇā pucchā, tato diguṇā atthā ca hontīti. Pāṭho pana saṃkhittoti. Evaṃ tāva imasmiṃ cittayamake pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ. ก็ในมหาวาระทั้ง ๓ นั้น ในสุทธิกปุคคลมหาวาระอันเป็นวาระแรกสุด มีอันตรวาระ ๑๔ วาระ คือ อุปปาทนิโรธกาลสัมเภทวาระ, อุปปาทุปปันนวาระ, นิโรธุปปันนวาระ, อุปปาทวาระ, นิโรธวาระ, อุปปาทนิโรธวาระ, อุปปัชชมานนิโรธวาระ, อุปปัชชมานุปปันนวาระ, นิรุชฌมานุปปันนวาระ, อุปปันนุปปาทวาระ, อตีตานาคตวาระ, อุปปันนุปปัชชมานวาระ, นิรุทธนิรุชฌมานวาระ, อติกกันตกาลวาระ ในอันตรวาระเหล่านั้น ใน ๓ วาระนี้ คือ อุปปาทวาระ นิโรธวาระ อุปปาทนิโรธวาระ มี ๑๘ ยมก โดยแบ่งเป็นอนุโลม ๖ ปฏิโลม ๖ ในอุปปันนุปปาทวาระ มี ๔ ยมก คือ อนุโลม ๒ ปฏิโลม ๒ โดยเป็นไปตามกาลคืออดีตและอนาคต ในวาระที่เหลือ ๑๐ วาระ คือ ๓ วาระที่แสดงไว้ในเบื้องต้น ๓ วาระที่แสดงไว้ในลำดับถัดมา และ ๔ วาระที่แสดงไว้ในตอนท้าย มี ๒๐ ยมก โดยแบ่งเป็นอนุโลม ๑ ปฏิโลม ๑ ด้วยประการฉะนี้ ในอันตรวาระทั้ง ๑๔ ทั้งหมด มี ๔๒ ยมก, ๘๔ ปุจฉา, ๑๖๘ อัตถะ สุทธิกปุคคลมหาวาระหนึ่งเป็นฉันใด แม้ในสุทธิกธรรมวาระและสุทธิกปุคคลธรรมวาระก็เป็นฉันนั้น พึงทราบว่า ในมหาวาระทั้ง ๓ มี ๑๒๖ ยมก, มีปุจฉาเป็นสองเท่าจากนั้น, และมีอัตถะเป็นสองเท่าจากนั้น ก็วารัตตัยนี้ เมื่อคูณด้วย ๑๖ โดยเป็นไปตามบทมีสราคะเป็นต้น และคูณด้วย ๒๖๖ โดยเป็นไปตามบทมีกุศลเป็นต้นแล้ว ในจิตตยมกนี้ ย่อมมีหลายพันยมก, มีปุจฉาเป็นสองเท่าจากนั้น, และมีอัตถะเป็นสองเท่าจากนั้น แต่ว่าพระบาลีท่านกล่าวไว้โดยย่อ พึงทราบการกำหนดพระบาลีในจิตตยมกนี้ ด้วยประการฉะนี้ก่อน Mātikāṭhapanavaṇṇanā. พรรณนาการตั้งมาติกา Niddeso นิทเทส 1. Puggalavāravaṇṇanā 1. พรรณนาปุคคลวาระ 63. Idāni ṭhapitānukkamena mātikaṃ vissajjetuṃ yassa cittaṃ uppajjati na nirujjhatītiādi āraddhaṃ. Tattha uppajjatīti uppādakkhaṇasamaṅgitāya uppajjati na nirujjhatīti nirodhakkhaṇaṃ appattatāya na nirujjhati. Tassa cittanti tassa puggalassa tato paṭṭhāya cittaṃ nirujjhissati nuppajjissatīti pucchati. Tesaṃ cittanti yesaṃ paricchinnavaṭṭadukkhānaṃ khīṇāsavānaṃ sabbapacchimassa cuticittassa uppādakkhaṇo vattati, etesaṃ tadeva cuticittaṃ uppādappattatāya uppajjati nāma, bhaṅgaṃ appattatāya na nirujjhati. Idāni pana bhaṅgaṃ patvā taṃ tesaṃ cittaṃ nirujjhissati, tato appaṭisandhikattā aññaṃ nuppajjissati. Itaresanti pacchimacittasamaṅgiṃ khīṇāsavaṃ ṭhapetvā avasesānaṃ sekkhāsekkhaputhujjanānaṃ nirujjhissati ceva uppajjissati cāti yaṃ taṃ uppādakkhaṇappattaṃ taṃ nirujjhissateva. Aññaṃ pana tasmiṃ vā aññasmiṃ vā attabhāve uppajjissati ceva nirujjhissati ca. Dutiyapucchāvissajjanepi tathārūpasseva khīṇāsavassa cittaṃ sandhāya ‘āmantā’ti vuttaṃ. Nuppajjati nirujjhatīti bhaṅgakkhaṇe arahato pacchimacittampi sesānaṃ bhijjamānacittampi. Tato paṭṭhāya pana arahato cittaṃ na nirujjhissatīti sakkā vattuṃ uppajjissatīti pana na sakkā. Sesānaṃ uppajjissatīti sakkā vattuṃ, na nirujjhissatīti na sakkā. Tasmā ‘no’ti paṭisedho kato. Dutiyapañhe yassa cittaṃ na nirujjhissati, uppajjissatīti so puggaloyeva natthi, tasmā natthīti paṭikkhepo kato. 63. บัดนี้ เพื่อจะวิสัชนามาติกาตามลำดับที่ตั้งไว้ ท่านจึงเริ่มคำว่า “ยสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ น นิรุชฺฌติ” เป็นอาทิ ในบทเหล่านั้น บทว่า “อุปฺปชฺชติ” (ย่อมเกิดขึ้น) หมายถึง ย่อมเกิดขึ้นเพราะเป็นขณะที่จิตกำลังเกิดขึ้น (อุปปาทขณะ) บทว่า “น นิรุชฺฌติ” (แต่ไม่ดับ) หมายถึง ยังไม่ดับเพราะยังไม่ถึงขณะที่ดับ (นิโรธขณะ) ท่านถามว่า “ตสฺส จิตฺตํ” (จิตของบุคคลนั้น) หมายถึง จิตของบุคคลนั้นจักดับไป และจักไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปใช่หรือไม่ บทว่า “เตสํ จิตฺตํ” (จิตของบุคคลเหล่านั้น) หมายถึง อุปปาทขณะแห่งจุติจิตดวงสุดท้ายของพระขีณาสพทั้งหลายผู้มีทุกข์ในวัฏฏะอันกำหนดได้แล้ว จุติจิตดวงนั้นเองของท่านเหล่านั้น ชื่อว่าย่อมเกิดขึ้น เพราะถึงขณะเกิดขึ้น ชื่อว่ายังไม่ดับ เพราะยังไม่ถึงขณะสลายไป แต่บัดนี้ จิตของท่านเหล่านั้นถึงขณะสลายไปแล้ว จักดับไป และจิตอื่นจักไม่เกิดขึ้นอีก เพราะไม่มีการปฏิสนธิ บทว่า “อิตเรสํ” (ของบุคคลนอกนี้) หมายถึง เว้นพระขีณาสพผู้พร้อมด้วยปัจฉิมจิตแล้ว จิตของพระเสขะ อเสขะ และปุถุชนที่เหลือ จักดับด้วย จักเกิดขึ้นด้วย คือ จิตใดที่ถึงอุปปาทขณะแล้ว จิตนั้นจักดับไปอย่างแน่นอน ส่วนจิตอื่นจักเกิดขึ้นและจักดับไปในอัตภาพนี้หรือในอัตภาพอื่น แม้ในคำวิสัชนาปุจฉาที่สอง ท่านก็กล่าวคำว่า “อามนฺตา” (ใช่) โดยหมายถึงจิตของพระขีณาสพผู้มีลักษณะเช่นนั้น บทว่า “นุปฺปชฺชติ นิรุชฺฌติ” (ไม่เกิดขึ้น แต่ดับไป) หมายถึง ปัจฉิมจิตของพระอรหันต์ในภังคขณะ และจิตที่กำลังดับของบุคคลที่เหลือ แต่จำเดิมแต่นั้นไป อาจกล่าวได้ว่าจิตของพระอรหันต์จักไม่ดับอีก แต่ไม่อาจกล่าวได้ว่าจะเกิดขึ้นอีก ส่วนของบุคคลที่เหลือ อาจกล่าวได้ว่าจะเกิดขึ้นอีก แต่ไม่อาจกล่าวได้ว่าจะไม่ดับอีก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงปฏิเสธว่า “โน” (ไม่ใช่) ในปัญหาที่สองที่ว่า “จิตของบุคคลใดจักไม่ดับไป จักเกิดขึ้นอีกใช่หรือไม่” บุคคลเช่นนั้นไม่มีเลย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงปฏิเสธว่า “นตฺถิ” (ไม่มี) 65-82. Uppannanti uppādasamaṅginopetaṃ nāmaṃ. Uppādaṃ patvā aniruddhassāpi. Tattha uppādasamaṅgitaṃ sandhāya ‘āmantā’ti, uppādaṃ patvā aniruddhabhāvaṃ sandhāya ‘‘tesaṃ cittaṃ uppanna’’nti vuttaṃ. Anuppannanti uppādaṃ appattaṃ. Tesaṃ cittaṃ uppajjitthāti etthāpi sabbesaṃ tāva cittaṃ khaṇapaccuppannameva hutvā uppādakkhaṇaṃ atītattā uppajjittha nāma, nirodhasamāpannānaṃ nirodhato pubbe uppannapubbattā, asaññasattānaṃ saññībhave uppannapubbattā. Uppajjittha ceva uppajjati cāti uppādaṃ pattattā uppajjittha, anatītattā uppajjati nāmāti attho. ๖๕-๘๒. บทว่า อุปฺปนฺนํ ได้แก่ ชื่อว่าธรรมที่พร้อมเพรียงด้วยอุปปาทะ แม้ของธรรมที่ถึงแล้วซึ่งความเกิดขึ้น แต่ยังไม่ดับไป. ในคำนั้น ท่านกล่าวว่า ‘อามนฺตา’ โดยอ้างถึงความพร้อมเพรียงด้วยอุปปาทะ, ท่านกล่าวว่า “เตสํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ” โดยอ้างถึงภาวะที่ถึงแล้วซึ่งความเกิดขึ้น แต่ยังไม่ดับไป. บทว่า อนุปฺปนฺนํ ได้แก่ ธรรมที่ยังไม่ถึงความเกิดขึ้น. แม้ในคำว่า เตสํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺถ นี้ จิตของสัตว์ทั้งปวงทั้งหมดนั่นแหละ เป็นขณปัจจุบันแล้ว ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว เพราะล่วงอุปปาทขณะไปแล้ว, (ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว) เพราะเคยเกิดขึ้นแล้วก่อนแต่จะเข้านิโรธสมาบัติ ของบุคคลผู้อยู่ในนิโรธสมาบัติ, (ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว) เพราะเคยเกิดขึ้นแล้วในภพที่มีสัญญา ของอสัญญสัตว์. ความว่า ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้วและย่อมเกิดขึ้น คือ ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว เพราะถึงแล้วซึ่งความเกิดขึ้น, ชื่อว่าย่อมเกิดขึ้น เพราะยังไม่ล่วงไป. Uppādakkhaṇe anāgatañcāti uppādakkhaṇe ca cittaṃ anāgatañca cittanti attho. บทว่า อุปฺปาทกฺขเณ อนาคตญฺจ ความว่า จิตในอุปปาทขณะและจิตที่เป็นอนาคต. 83. Atikkantakālavāre uppajjamānaṃ khaṇanti uppādakkhaṇaṃ. Tattha kiñcāpi uppādakkhaṇo uppajjamāno nāma na hoti, uppajjamānassa pana khaṇattā evaṃ vutto. Khaṇaṃ vītikkantaṃ atikkantakālanti na ciraṃ vītikkantaṃ tameva pana uppādakkhaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālanti saṅkhaṃ gacchati. Nirujjhamānaṃ khaṇanti nirodhakkhaṇaṃ. Tattha kiñcāpi nirodhakkhaṇo nirujjhamāno nāma na hoti, nirujjhamānassa pana khaṇattā evaṃ vutto. Khaṇaṃ vītikkantaṃ atikkantakālanti kiṃ tassa cittaṃ evaṃ nirodhakkhaṇampi vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma hotīti pucchati. Tattha yasmā bhaṅgakkhaṇe cittaṃ uppādakkhaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ hoti, nirodhakkhaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma na hoti. Atītaṃ pana cittaṃ ubhopi khaṇe khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma, tasmā ‘‘bhaṅgakkhaṇe cittaṃ uppādakkhaṇaṃ vītikkantaṃ, bhaṅgakkhaṇaṃ avītikkantaṃ, atītaṃ cittaṃ uppādakkhaṇañca vītikkantaṃ bhaṅgakkhaṇañca vītikkantanti vissajjanamāha. Dutiyapañhassa vissajjane yasmā atītaṃ cittaṃ ubhopi khaṇe vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma hoti, tasmā atītaṃ cittanti vuttaṃ. Paṭilomapañhassa vissajjane yasmā uppādakkhaṇe ca cittaṃ anāgatañca cittaṃ ubhopi khaṇe khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma na hoti, tesaṃ khaṇānaṃ avītikkantattā. Tasmā ‘‘uppādakkhaṇe cittaṃ anāgataṃ citta’’nti vuttaṃ. Dutiyavissajjanaṃ pākaṭameva. 83. ในอดีตวาร บทว่า อุปฺปชฺชมานํ ขณํ ได้แก่ อุปปาทขณะ. ในคำนั้น แม้ว่าอุปปาทขณะจะชื่อว่ากำลังเกิดขึ้นก็หาไม่ แต่เพราะเป็นขณะของจิตที่กำลังเกิดขึ้น ท่านจึงกล่าวอย่างนั้น. บทว่า ขณํ วีติกฺกนฺตํ อติกฺกนฺตกาลํ ความว่า มิใช่ล่วงไปนาน แต่ขณะแห่งความเกิดขึ้นนั้นเองล่วงไปแล้ว จึงนับว่าเป็นอดีตกาล. บทว่า นิรุชฺฌมานํ ขณํ ได้แก่ นิโรธขณะ. ในคำนั้น แม้ว่านิโรธขณะจะชื่อว่ากำลังดับก็หาไม่ แต่เพราะเป็นขณะของจิตที่กำลังดับ ท่านจึงกล่าวอย่างนั้น. บทว่า ขณํ วีติกฺกนฺตํ อติกฺกนฺตกาลํ เป็นคำถามว่า จิตของบุคคลนั้นล่วงนิโรธขณะไปแล้วอย่างนี้ ชื่อว่าเป็นอดีตกาลบ้างหรือไม่. ในคำนั้น เพราะเหตุที่ในภังคขณะ จิตล่วงขณะแห่งความเกิดขึ้นไปแล้ว จึงเป็นอดีตกาล แต่ยังไม่ล่วงขณะแห่งความดับไป จึงไม่ชื่อว่าเป็นอดีตกาล. ส่วนจิตที่เป็นอดีต ล่วงขณะทั้งสองไปแล้ว จึงชื่อว่าเป็นอดีตกาล เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำวิสัชนาว่า “ในภังคขณะ จิตล่วงอุปปาทขณะไปแล้ว แต่ยังไม่ล่วงภังคขณะ, จิตที่เป็นอดีต ล่วงอุปปาทขณะไปแล้ว และล่วงภังคขณะไปแล้ว”. ในการวิสัชนาปัญหาที่สอง เพราะเหตุที่จิตที่เป็นอดีต ล่วงขณะทั้งสองไปแล้ว จึงชื่อว่าเป็นอดีตกาล เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “จิตที่เป็นอดีต”. ในการวิสัชนาปฏิโลมปัญหา เพราะเหตุที่จิตในอุปปาทขณะและจิตที่เป็นอนาคต ทั้งสองอย่างยังไม่ล่วงขณะไป จึงไม่ชื่อว่าเป็นอดีตกาล เพราะขณะเหล่านั้นยังไม่ล่วงไป. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “จิตในอุปปาทขณะ จิตที่เป็นอนาคต”. คำวิสัชนาที่สองชัดเจนแล้ว. 84-113. Dhammavārepi imināvupāyena sabbavissajjanesu attho veditabbo. Puggaladhammavāro dhammavāragatikoyeva. ๘๔-๑๑๓. แม้ในธรรมวาร พึงทราบความหมายในคำวิสัชนาทั้งหมดโดยนัยนี้. ปุคคลธรรมวารก็มีคติอย่างเดียวกับธรรมวาร. 114-116. Sabbepi missakavārā yassa sarāgaṃ cittantiādinā nayena mukhamattaṃ dassetvā saṅkhittā. Vitthāro pana nesaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo. Tesu pana ‘‘yassa sarāgaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhati; tassa cittaṃ nirujjhissati, nuppajjissatī’’ti evaṃ vitthāretabbatāya pucchāva sadisā hoti. Yasmā pana sarāgaṃ cittaṃ pacchimacittaṃ na hoti, tasmā ‘‘yassa sarāgaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhati; tassa cittaṃ nirujjhissati, nuppajjissatīti no’’ti evaṃ vissajjitabbattā vissajjanaṃ asadisaṃ hoti. Taṃ taṃ tassā tassā pucchāya anurūpavasena veditabbanti. ๑๑๔-๑๑๖. มิสสกวารทั้งหมด ท่านแสดงไว้แต่หัวข้อโดยนัยเป็นต้นว่า ยสฺส สราคํ จิตฺตํ แล้วย่อไว้. ส่วนเนื้อความพิสดารของวารเหล่านั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง. แต่ในวารเหล่านั้น คำถามมีความคล้ายคลึงกัน เพราะพึงขยายความไปอย่างนี้ว่า “จิตที่เป็นสราคะของบุคคลใดเกิดขึ้น แต่ยังไม่ดับ จิตของบุคคลนั้นจักดับไป แต่จักไม่เกิดขึ้นอีกใช่ไหม”. แต่เพราะเหตุที่จิตที่เป็นสราคะย่อมไม่ใช่ปัจฉิมจิต เพราะฉะนั้น คำวิสัชนาจึงไม่คล้ายคลึงกัน เพราะพึงวิสัชนาอย่างนี้ว่า “โน (ไม่ใช่)”. พึงทราบคำวิสัชนานั้นๆ ตามสมควรแก่คำถามนั้นๆ. Cittayamakavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาจิตตยมก จบ. 9. Dhammayamakaṃ 9. ธรรมยมก 1. Paṇṇattiuddesavāravaṇṇanā 1. อรรถกถาปณณัตติอุทเทสวาร 1-16. Idāni tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ mātikaṃ ṭhapetvā cittayamakānantaraṃ desitassa dhammayamakassa vaṇṇanā hoti. Tattha khandhayamake vuttanayeneva pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ. Yathā hi tattha paṇṇattivārādayo tayo mahāvārā, avasesā antaravārā ca honti, tathā idhāpi. ‘‘Yo kusalaṃ dhammaṃ bhāveti, so akusalaṃ dhammaṃ pajahatī’’ti āgatattā panettha pariññāvāro, bhāvanāvāro nāmāti veditabbo. Tattha yasmā abyākato dhammo neva bhāvetabbo, na pahātabbo, tasmā taṃ padameva na uddhaṭaṃ. Paṇṇattivāre panettha tiṇṇaṃ kusalādidhammānaṃ vasena padasodhanavāro, padasodhanamūlacakkavāro, suddhadhammavāro, suddhadhammamūlacakkavāroti imesu catūsu vāresu yamakagaṇanā veditabbā. ๑-๑๖. บัดนี้ เป็นอรรถกถาธรรมยมกที่ทรงแสดงไว้ถัดจากจิตตยมก โดยทรงตั้งมาติกาของธรรมะมีกุศลเป็นต้น ที่ทรงแสดงไว้แล้วในมูลยมกนั่นเอง. ในธรรมยมกนั้น พึงทราบการจัดวางบาลีโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในขันธยมก. จริงอย่างนั้น ในขันธยมกนั้นมีมหาวาร ๓ วาร มีปณณัตติวารเป็นต้น และมีอันตรวารที่เหลือฉันใด แม้ในธรรมยมกนี้ก็ฉันนั้น. เพราะมีคำมาว่า “บุคคลใดย่อมเจริญกุศลธรรม บุคคลนั้นย่อมละอกุศลธรรม” เพราะฉะนั้น ในที่นี้พึงทราบว่าชื่อว่าปริญญาวาร, ภาวนาวาร. ในวารนั้น เพราะเหตุที่อัพยากตธรรมเป็นธรรมที่พึงเจริญก็ไม่ใช่ พึงละก็ไม่ใช่ เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ยกบทนั้นขึ้นมาเลย. ในปณณัตติวารนี้ พึงทราบการนับยมกในวารทั้ง ๔ เหล่านี้ คือ ปทโสธนวาร, ปทโสธนมูลจักกวาร, สุทธธรรมวาร, สุทธธรรมมูลจักกวาร โดยอาศัยธรรมะมีกุศลเป็นต้น ๓ อย่าง. 1. Paṇṇattiniddesavāravaṇṇanā 1. อรรถกถาปณณัตตินิทเทสวาร 17-32. Paṇṇattivāraniddese pana kusalā kusaladhammāti kusalānaṃ ekantena kusaladhammattā ‘‘āmantā’’ti vuttaṃ. Sesavissajjanesupi eseva nayo. Avasesā dhammā na akusalā dhammāti avasesā dhammā akusalā na honti, dhammā pana hontīti attho. Iminā nayena sabbavissajjanāni veditabbāni. ๑๗-๓๒. แต่ในปณณัตติวารนิทเทส บทว่า กุสลา กุสลธมฺมา ความว่า เพราะธรรมที่เป็นกุศลเป็นกุศลธรรมโดยส่วนเดียว ท่านจึงกล่าวว่า “อามนฺตา”. แม้ในคำวิสัชนาที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า อวเสสา ธมฺมา น อกุสลา ธมฺมา ความว่า ธรรมที่เหลือไม่เป็นอกุศล แต่เป็นธรรมะ. พึงทราบคำวิสัชนาทั้งหมดโดยนัยนี้. Paṇṇattivāravaṇṇanā. อรรถกถาปณณัตติวาร. 2. Pavattivāravaṇṇanā 2. อรรถกถาปวัตติวาร 33-34. Pavattivāre panettha paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye ‘‘yassa kusalā dhammā uppajjanti, tassa akusalā dhammā uppajjanti; yassa vā pana akusalā dhammā uppajjanti, tassa kusalā dhammā uppajjantī’’ti kusaladhammamūlakāni dve yamakāni, akusaladhammamūlakaṃ ekanti tīṇi yamakāni honti. Tassa paṭilomanayepi okāsavārādīsupi eseva nayo. Evamettha sabbavāresu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ yamakānaṃ vasena yamakagaṇanā veditabbā. Atthavinicchaye panettha idaṃ lakkhaṇaṃ – imassa hi dhammayamakassa pavattimahāvāre ‘‘uppajjanti nirujjhantī’’ti imesu uppādanirodhesu kusalākusaladhammā tāva ekantena pavattiyaṃyeva labbhanti, na cutipaṭisandhīsu. Abyākatadhammā pana pavatte ca cutipaṭisandhīsu cāti tīsupi kālesu labbhanti. Evamettha yaṃ yattha yattha labbhati, tassa vasena tattha tattha vinicchayo veditabbo. ๓๓-๓๔. ในปวัตติวารนี้ ในปัจจุบันกาล ปุคคลวาร อนุโลมนัย มียมก ๓ คือ ยมก ๒ มีกุศลธรรมเป็นมูล และยมก ๑ มีอกุศลธรรมเป็นมูลว่า “กุศลธรรมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด อกุศลธรรมก็เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ หรือว่า อกุศลธรรมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด กุศลธรรมก็เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ” แม้ในปฏิโลมนัยของปุคคลวารนั้น แม้ในโอกาสวารเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. พึงทราบการนับยมกในวารทั้งหมดในยมกนี้ โดยนัยแห่งยมก ๓ ๆ อย่างนี้. ในการวินิจฉัยเนื้อความในยมกนี้ มีข้อกำหนดดังนี้ คือ ในอุปปาทะและนิโรธเหล่านี้ที่ว่า “เกิดขึ้น ดับไป” ในปวัตติมหาวารแห่งธัมมยมกนี้ กุศลธรรมและอกุศลธรรมย่อมมีได้ในปวัตติกาลโดยส่วนเดียวเท่านั้น ไม่มีในจุติและปฏิสนธิ. ส่วนอัพยากตธรรมย่อมมีได้ในกาลทั้ง ๓ คือ ทั้งในปวัตติกาล ทั้งในจุติและปฏิสนธิ. พึงทราบการวินิจฉัยในธรรมนั้นๆ โดยนัยแห่งธรรมที่ได้ในที่นั้นๆ อย่างนี้. Tatridaṃ nayamukhaṃ – kusalākusalānaṃ tāva ekakkhaṇe anuppajjanato ‘‘no’’ti paṭisedho kato. Abyākatā cāti cittasamuṭṭhānarūpavasena vuttaṃ. ในข้อนั้น มีแนวทางดังนี้ คือ พระองค์ทรงกระทำปฏิเสธว่า “โน” เพราะกุศลและอกุศลไม่เกิดขึ้นในขณะเดียวกัน. ส่วนคำว่า “อัพยากตา จ” (และอัพยากตธรรม) ตรัสไว้โดยนัยแห่งจิตตสมุฏฐานรูป. 35-36. Yattha kusalā dhammā nuppajjantīti asaññabhavaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenevettha ‘‘āmantā’’ti vissajjanaṃ kataṃ. Uppajjantīti idampi asaññabhavaṃyeva sandhāya vuttaṃ. Abyākatānaṃ pana anuppattiṭṭhānassa abhāvā ‘‘natthī’’ti paṭikkhepo kato. ๓๕-๓๖. คำว่า “ในที่ใด กุศลธรรมไม่เกิดขึ้น” ตรัสหมายถึงอสัญญีภพ. เพราะเหตุนั้น ในข้อนี้จึงทรงกระทำการวิสัชนาว่า “อามันตา” (ใช่). แม้คำว่า “เกิดขึ้น” นี้ ก็ตรัสหมายถึงอสัญญีภพเหมือนกัน. ส่วนเพราะไม่มีสถานที่ที่อัพยากตธรรมไม่เกิดขึ้น จึงทรงกระทำการปฏิเสธว่า “นัตถิ” (ไม่มี). 49. Dutiye akusaleti bhavaṃ assādetvā uppannesu nikantijavanesu dutiye javanacitte. Dutiye citte vattamāneti paṭisandhito dutiye bhavaṅgacitte vattamāne saha vā paṭisandhiyā bhavaṅgaṃ vipākavasena ekameva katvā bhavanikantiyā āvajjanacitte. Tañhi kiriyacittattā abyākatajātiyaṃ vipākato dutiyaṃ nāma hoti. 49. คำว่า “ในอกุศลที่ ๒” หมายถึง ในชวนจิตดวงที่ ๒ ในบรรดานิกันติชวนะที่เกิดขึ้นเพราะเพลิดเพลินในภพ. คำว่า “เมื่อจิตที่ ๒ เป็นไปอยู่” หมายถึง เมื่อภวังคจิตดวงที่ ๒ นับจากปฏิสนธิเป็นไปอยู่ หรือหมายถึง เมื่ออาวัชชนจิตแห่งภวนิกันติเป็นไปอยู่ โดยถือเอาภวังค์กับปฏิสนธิเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นวิบาก. เพราะอาวัชชนจิตนั้นเป็นกิริยาจิต จึงชื่อว่าเป็นดวงที่ ๒ จากวิบาก ในชาติที่เป็นอัพยากตะ. 57. Yassa cittassa anantarā aggamagganti gotrabhucittaṃ sandhāya vuttaṃ. Kusalā dhammā uppajjissantīti te aggamaggadhammeyeva sandhāya vuttaṃ. 57. คำว่า “หลังจากจิตใด อัคคมรรค (จะเกิดขึ้น)” ตรัสหมายถึงโคตรภูจิต. คำว่า “กุศลธรรมจักเกิดขึ้น” ตรัสหมายถึงธรรมในอัคคิมรรคนั่นเอง. 79. Yassa cittassa anantarā aggamaggaṃ paṭilabhissanti, tassa cittassa uppādakkhaṇeti idaṃ cittajātivasena vuttaṃ. Tajjātikassa hi ekāvajjanena uppannassa tato orimacittassa uppādakkhaṇepi etaṃ lakkhaṇaṃ labbhateva. 79. คำว่า “ในอุปปาทขณะแห่งจิตที่บุคคลจะบรรลุอัคคมรรคในลำดับต่อมา” นี้ ตรัสโดยนัยแห่งชาติของจิต. เพราะสำหรับจิตชาตินั้นที่เกิดขึ้นด้วยอาวัชชนะเดียว ลักษณะนี้ย่อมมีได้แม้ในอุปปาทขณะแห่งจิตดวงก่อนหน้านั้น. 99. Nirodhavārepi kusalākusalānaṃ ekato anirujjhanato ‘‘no’’ti vuttaṃ. Iminā nayamukhena sabbattha vinicchayo veditabboti. 99. แม้ในนิโรธวาร ก็ตรัสว่า “โน” เพราะกุศลและอกุศลไม่ดับพร้อมกัน. พึงทราบการวินิจฉัยในที่ทั้งหมดโดยแนวทางนี้. Dhammayamakavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาธัมมยมก จบ. 10. Indriyayamakaṃ 10. อินทริยยมก Idāni tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ labbhamānavasena ekadesaṃ saṃgaṇhitvā dhammayamakānantaraṃ desitassa indriyayamakassa vaṇṇanā hoti. Tattha khandhayamakādīsu vuttanayeneva pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ. Idhāpi hi paṇṇattivārādayo tayo mahāvārā avasesā antaravārā ca saddhiṃ kālappabhedādīhi khandhayamakādīsu āgatasadisāva. Indriyānaṃ pana bahutāya dhātuyamakatopi bahutarāni yamakāni honti. Yathā pana heṭṭhā puggalavārādīsu cakkhāyatanacakkhudhātumūlake naye cakkhāyatanacakkhudhātūhi saddhiṃ jivhāyatanakāyāyatanāni na yojitāni. Jivhāyatanakāyāyatanamūlakāni ca yamakāneva na gahitāni, tathā idhāpi cakkhundriyamūlake naye jivhindriyakāyindriyāni na yojitāni, jivhindriyakāyindriyamūlakāni ca yamakāneva na gahitāni. Tesaṃ aggahaṇe kāraṇaṃ tattha vuttanayeneva veditabbaṃ. Manindriyaṃ pana yathā cakkhundriyādimūlakehi tatheva itthindriyādimūlakehipi saddhiṃ yasmā yojanaṃ gacchati, tasmā nikkhittapaṭipāṭiyā ayojetvā sabbehipi cakkhundriyamūlakādīhi saddhiṃ pariyosāne yojitanti veditabbaṃ. Cakkhundriyena saddhiṃ itthindriyapurisindriyajīvitindriyāni yojitāni sukhindriyadukkhindriyadomanassindriyāni paṭisandhiyaṃ natthīti na gahitāni. Somanassindriyaupekkhindriyāni paṭisandhiyaṃ uppattisabbhāvato gahitāni. Tathā saddhindriyādīni pañca. Lokuttarāni tīṇi paṭisandhiyaṃ abhāveneva na gahitāni. Iti yāni gahitāni, tesaṃ vasenettha cakkhundriyamūlake naye yamakagaṇanā veditabbā. Yathā cettha, evaṃ sabbattha. Yāni pana na gahitāni, tesaṃ vasena yamakāni na gaṇetabbāni. Gaṇentena vā moghapucchāvasena gaṇetabbānīti evaṃ tāva sabbavāresu pāḷivavatthānameva veditabbaṃ. บัดนี้ เป็นคำพรรณนาอินทริยยมกที่ทรงแสดงไว้ถัดจากธัมมยมก โดยทรงรวบรวมธรรมส่วนหนึ่งตามที่พึงมีได้แห่งกุศลธรรมเป็นต้นที่ทรงแสดงไว้แล้วในมูลยมก. ในอินทริยยมกนั้น พึงทราบการกำหนดบาลีโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในขันธยมกเป็นต้น. เพราะแม้ในยมกนี้ มหาวาร ๓ คือ ปัณณัตติวารเป็นต้น และอันตรวารที่เหลือ พร้อมทั้งประเภทแห่งกาลเป็นต้น ก็เหมือนกับที่มาแล้วในขันธยมกเป็นต้น. แต่เพราะอินทรีย์มีจำนวนมาก ยมกจึงมีมากกว่าธาตุยมก. อนึ่ง ในปุคคลวารเป็นต้นข้างต้น ในนัยที่มีจักขายตนะและจักขุธาตุเป็นมูล พระองค์มิได้ทรงประกอบชิวหายตนะและกายายตนะเข้ากับจักขายตนะและจักขุธาตุฉันใด และยมกที่มีชิวหายตนะและกายายตนะเป็นมูลก็มิได้ทรงถือเอาฉันใด แม้ในยมกนี้ ในนัยที่มีจักขุนทรีย์เป็นมูล พระองค์ก็มิได้ทรงประกอบชิวหินทรีย์และกายินทรีย์ และยมกที่มีชิวหินทรีย์และกายินทรีย์เป็นมูลก็มิได้ทรงถือเอาฉันนั้น. เหตุผลในการไม่ทรงถือเอาอินทรีย์เหล่านั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในที่นั้น. ส่วนมนินทรีย์นั้น เพราะประกอบเข้ากับอินทรีย์ทั้งหลายมีจักขุนทรีย์เป็นมูลได้ฉันใด ก็ประกอบเข้ากับอินทรีย์ทั้งหลายมีอิตถินทรีย์เป็นมูลได้ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระองค์มิได้ทรงประกอบตามลำดับที่ทรงตั้งไว้ แต่ทรงประกอบไว้ในตอนท้ายกับอินทรีย์ทั้งหมดมีจักขุนทรีย์เป็นมูลเป็นต้น. พระองค์ทรงประกอบอิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ เข้ากับจักขุนทรีย์. สุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ มิได้ทรงถือเอา เพราะไม่มีในปฏิสนธิ. โสมนัสสินทรีย์และอุเปกขินทรีย์ ทรงถือเอา เพราะมีการเกิดขึ้นในปฏิสนธิ. สัทธินทรีย์เป็นต้น ๕ อย่างก็เช่นกัน. โลกุตตรินทรีย์ ๓ อย่าง มิได้ทรงถือเอา เพราะไม่มีในปฏิสนธิ. ดังนั้น ในนัยที่มีจักขุนทรีย์เป็นมูลนี้ พึงทราบการนับยมกโดยนัยแห่งอินทรีย์ที่ทรงถือเอาเหล่านั้น. ในที่นี้เป็นฉันใด ในที่ทั้งหมดก็ฉันนั้น. ส่วนอินทรีย์เหล่าใดที่มิได้ทรงถือเอา ไม่พึงนับยมกโดยนัยแห่งอินทรีย์เหล่านั้น หรือเมื่อจะนับ ก็พึงนับโดยความเป็นโมฆปุจฉา (คำถามเปล่า). พึงทราบการกำหนดบาลีในวารทั้งหมดอย่างนี้ก่อน. Pavattivāravaṇṇanā พรรณนาปวัตติวาร 1-86. Atthavinicchaye panettha idaṃ nayamukhaṃ – sacakkhukānaṃ na itthīnanti brahmapārisajjādīnañceva rūpīnaṃ purisanapuṃsakānañca vasena vuttaṃ. Tesañhi itthindriyaṃ nuppajjati. Sacakkhukānaṃ na purisānanti rūpībrahmānañceva itthinapuṃsakānañca vasena vuttaṃ. Tesañhi purisindriyaṃ nuppajjati. Acakkhukānaṃ upapajjantānaṃ tesaṃ jīvitindriyaṃ uppajjatīti ekavokāracatuvokārakāmadhātusatte sandhāya vuttaṃ. Sacakkhukānaṃ vinā somanassenāti upekkhāsahagatānaṃ catunnaṃ mahāvipākapaṭisandhīnaṃ vasena vuttaṃ. Sacakkhukānaṃ vinā upekkhāyāti somanassasahagatapaṭisandhikānaṃ vasena vuttaṃ. Upekkhāya acakkhukānanti ahetukapaṭisandhivasena vuttaṃ. Ahetukānanti ahetukapaṭisandhicittena saddhiṃ saddhindriyādīnaṃ abhāvato vuttaṃ. Tattha hi ekanteneva saddhāsatipaññāyo natthi. Samādhivīriyāni pana indriyappattāni na honti. Sahetukānaṃ acakkhukānanti gabbhaseyyakavasena ceva arūpīvasena ca vuttaṃ. Añño hi sahetuko acakkhuko nāma natthi. Sacakkhukānaṃ ahetukānanti apāye opapātikavasena vuttaṃ. Sacakkhukānaṃ ñāṇavippayuttānanti kāmadhātuyaṃ duhetukapaṭisandhikānaṃ vasena vuttaṃ. Sacakkhukānaṃ ñāṇasampayuttānanti rūpībrahmāno ceva kāmāvacaradevamanusse ca sandhāya vuttaṃ. Ñāṇasampayuttānaṃ acakkhukānanti arūpino ca tihetukagabbhaseyyake ca sandhāya vuttaṃ. ๑-๘๖. ในการวินิจฉัยเนื้อความในที่นี้ นี่เป็นแนวทาง คือ บทว่า สจักขุกานํ น อิตฺถีนํ ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงพรหมปาริสัชชาเป็นต้น และพวกปุริสนปุงสกะที่เป็นรูปพรหม เพราะว่า อิตถินทรีย์ย่อมไม่เกิดแก่สัตว์เหล่านั้น. บทว่า สจักขุกานํ น ปุริสานํ ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงรูปพรหม และพวกอิตถีนปุงสกะ เพราะว่า ปุริสินทรีย์ย่อมไม่เกิดแก่สัตว์เหล่านั้น. บทว่า อจักขุกานํ อุปปัชชันตานํ เตสํ ชีวิตินฺทฺริยํ อุปฺปัชชติ ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงสัตว์ในเอกโวการภูมิ จตุโวการภูมิ และกามธาตุ. บทว่า สจักขุกานํ วินา โสมนสฺเสน ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงมหาวิบากปฏิสนธิ ๔ ที่สหรคตด้วยอุเบกขา. บทว่า สจักขุกานํ วินา อุเปกฺขาย ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงผู้มีปฏิสนธิที่สหรคตด้วยโสมนัส. บทว่า อุเปกฺขาย อจักขุกานํ ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงอเหตุกปฏิสนธิ. บทว่า อเหตุกานํ ดังนี้ ท่านกล่าวเพราะไม่มีสัทธินทรีย์เป็นต้นพร้อมกับอเหตุกปฏิสนธิจิต เพราะในที่นั้น ไม่มีศรัทธา สติ ปัญญาโดยส่วนเดียวเลย ส่วนสมาธิและวิริยะก็ไม่ถึงความเป็นอินทรีย์. บทว่า สเหตุกานํ อจักขุกานํ ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงคัพภเสยยกสัตว์และอรูปพรหม เพราะว่า สัตว์ที่เป็นสเหตุกะและอจักขุกะอื่นไม่มี. บทว่า สจักขุกานํ อเหตุกานํ ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงโอปปาติกะในอบาย. บทว่า สจักขุกานํ ญาณวิปฺปยุตฺตานํ ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงผู้มีทวิเหตุกปฏิสนธิในกามธาตุ. บทว่า สจักขุกานํ ญาณสมฺปยุตฺตานํ ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงรูปพรหม และเทวดากับมนุษย์ในกามาวจรภูมิ. บทว่า ญาณสมฺปยุตฺตานํ อจักขุกานํ ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงอรูปพรหมและติเหตุกคัพภเสยยกสัตว์. 190. Jīvitindriyamūlake vinā somanassena upapajjantānanti dvepi jīvitindriyāni sandhāya vuttaṃ. Pavatte somanassavippayuttacittassa uppādakkhaṇeti arūpajīvitindriyaṃ sandhāya vuttaṃ. Iminā nayena sabbatthāpi paṭisandhipavattivasena jīvitindriyayojanā veditabbā. Somanassindriyādimūlakesupi paṭisandhipavattivasenevattho gahetabbo. Paṭilomanaye pana nirodhavāre ca etesañceva aññesañca dhammānaṃ yathālābhavasena cutipaṭisandhipavattesu tīsupi anuppādanirodhā veditabbā. 190. ในชีวิตินทริยมูลกะ บทว่า วินา โสมนสฺเสน อุปปัชชันตานํ ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงชีวิตินทรีย์ทั้งสอง. บทว่า ปวัตเต โสมนัสสวิปปยุตตจิตตัสส อุปปาทักขเณ ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงอรูปชีวิตินทรีย์. พึงทราบการประกอบชีวิตินทรีย์โดยนัยนี้ในทุกแห่งตามที่เป็นปฏิสนธิและปวัตติ. แม้ในโสมนัสสินทริยมูลกะเป็นต้น ก็พึงถือเอาเนื้อความตามที่เป็นปฏิสนธิและปวัตติเช่นกัน. ส่วนในปฏิโลมนัยและในนิโรธวาร พึงทราบการไม่เกิดและการดับของธรรมเหล่านี้และธรรมอื่น ๆ ในวาระทั้งสาม คือ จุติ ปฏิสนธิ และปวัตติ ตามที่ได้. 281. Anāgatavāre eteneva bhāvenāti etena purisabhāveneva, antarā itthibhāvaṃ anāpajjitvā purisapaṭisandhiggahaṇenevāti attho. Katici bhave dassetvā parinibbāyissantīti katici paṭisandhiyo gahetvā itthibhāvaṃ appatvāva parinibbāyissantīti attho. Dutiyapucchāyapi eseva nayo. 281. ในอนาคตวาร บทว่า เอเตเนว ภาเวน ดังนี้ ความว่า ด้วยภาวะคือความเป็นบุรุษนี้เอง คือ โดยการถือเอาปฏิสนธิเป็นบุรุษ โดยไม่ถึงความเป็นสตรีในระหว่าง. บทว่า กติจิ ภเว ทสฺเสตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ ดังนี้ ความว่า จะถือเอาปฏิสนธิอีกเล็กน้อยแล้วปรินิพพาน โดยไม่ถึงความเป็นสตรีเลย. แม้ในคำถามที่สอง ก็นัยนี้เช่นกัน. 361. Paccuppannena atītavāre suddhāvāsānaṃ upapatticittassa bhaṅgakkhaṇe manindriyañca nuppajjitthāti cittayamake viya uppādakkhaṇātikkamavasena atthaṃ aggahetvā tasmiṃ bhave anuppannapubbavasena gahetabboti. Iminā nayamukhena sabbasmimpi pavattivāre atthavinicchayo veditabbo. 361. ในอดีตวารด้วยปัจจุบันวาร บทว่า สุทธาวาสานํ อุปปัตติจิตตัสส ภังคักขเณ มนินทริยัญจ นุปปัชชิตถะ ดังนี้ ไม่พึงถือเอาความว่า เพราะล่วงเลยอุปปาทขณะไปแล้ว เหมือนในจิตตยมก แต่พึงถือเอาความว่า เพราะไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อนในภพนั้น. พึงทราบการวินิจฉัยเนื้อความในปวัตติวารทั้งหมดโดยแนวทางนี้. Pavattivāravaṇṇanā. อรรถกถาปวัตติวาร Pariññāvāravaṇṇanā อรรถกถาปริญญาวาร 435-482. Pariññāvāre pana cakkhumūlakādīsu ekameva cakkhusotayamakaṃ dassitaṃ. Yasmā pana sesānipi lokiyaabyākatāni ceva lokiyaabyākatamissakāni ca pariññeyyāneva, tasmā tāni anupadiṭṭhānipi imināva dassitāni honti. Yasmā pana akusalaṃ ekantato pahātabbameva, ekantaṃ kusalaṃ bhāvetabbameva, lokuttarābyākataṃ sacchikātabbaṃ, tasmā ‘‘domanassindriyaṃ pajahatī’’ti ‘‘anaññātaññassāmītindriyaṃ bhāvetī’’ti ‘‘aññātāvindriyaṃ sacchikarotī’’ti vuttaṃ. Aññindriyaṃ pana bhāvetabbampi atthi sacchikātabbampi, taṃ bhāvanāvaseneva gahitaṃ. Tattha dve puggalāti sakadāgāmimaggasamaṅgī ca, arahattamaggasamaṅgī ca. Tesu eko samucchindituṃ asamatthattā domanassindriyaṃ na pajahati nāma. Eko pahīnadosattā cakkhundriyaṃ na parijānātīti anuppādaṃ āpādetuṃ asamatthatāya na parijānāti. Iminā nayena sabbavissajjanesu attho veditabboti. ๔๓๕-๔๘๒. ส่วนในปริญญาวาร ในจักขุมูลกะเป็นต้น ท่านแสดงไว้เพียงจักขุโสตยมกเท่านั้น. แต่เพราะว่า แม้ธรรมที่เหลือที่เป็นโลกิยอัพยากฤตและที่ระคนกับโลกิยอัพยากฤตก็เป็นสิ่งที่พึงกำหนดรู้ทั้งสิ้น ฉะนั้น แม้ธรรมเหล่านั้นท่านไม่ได้แสดงไว้ ก็เป็นอันแสดงไว้ด้วยนัยนี้แล้ว. แต่เพราะว่า อกุศลเป็นสิ่งที่พึงละโดยส่วนเดียว, กุศลเป็นสิ่งที่พึงเจริญโดยส่วนเดียว, โลกุตตรอัพยากฤตเป็นสิ่งที่พึงทำให้แจ้ง, ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมละโทมนัสสินทรีย์" "ย่อมเจริญอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์" "ย่อมทำให้แจ้งซึ่งอัญญาตาวินทรีย์". ส่วนอัญญินทรีย์มีทั้งที่พึงเจริญและที่พึงทำให้แจ้ง ท่านถือเอาโดยนัยแห่งภาวนา. ในที่นั้น บุคคล ๒ คน คือ สกทาคามิมัคคสมังคี และอรหัตตมัคคสมังคี. ในบุคคลทั้งสองนั้น คนหนึ่งชื่อว่าไม่ละโทมนัสสินทรีย์ เพราะไม่สามารถตัดขาดได้. อีกคนหนึ่งชื่อว่าไม่กำหนดรู้จักขุนทรีย์ เพราะละโทสะได้แล้ว จึงไม่สามารถทำให้ไม่เกิดได้. พึงทราบเนื้อความในวิสัชนาทั้งปวงโดยนัยนี้. Pariññāvāravaṇṇanā. อรรถกถาปริญญาวาร Indriyayamakavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอินทริยยมก จบ. Nigamanakathā นิคมนกถา Ettāvatā ca – ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ – Yassovāde ṭhatvā, niṭṭhitakiccassa kiccasampanno; Yuvatijanopi atīto, suvihitaniyamo yamassāṇaṃ. แม้สตรีสาวตั้งอยู่ในโอวาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ใด มีกิจที่ทำเสร็จแล้ว มีกิจสมบูรณ์ มีข้อปฏิบัติที่วางไว้ดีแล้ว ล่วงพ้นอำนาจของพญามัจจุราชไปได้. Devaparisāya majjhe, devapure sabbadevadevena; Yamakaṃ nāma pakāsitaṃ, yamāmalalomena yaṃ tena. พระผู้เป็นเทพยิ่งกว่าเทพทั้งปวง ทรงมีพระโลมชาติคู่ที่ปราศจากมลทิน ได้ทรงประกาศคัมภีร์ชื่อยมกนั้น ท่ามกลางเทวบริษัท ในเทวโลก. Pāḷivavatthānavidhiṃ, pucchāvissajjane ca atthanayaṃ; Dassetuṃ āraddhā, yamakaaṭṭhakathā mayā tassa. ข้าพเจ้าได้เริ่มรจนาอรรถกถายมกนั้น เพื่อแสดงวิธีวางระเบียบพระบาลี และนัยแห่งเนื้อความในปุจฉาวิสัชนา. Sā subahuantarāye, lokamhi yathā anantarāyena; Ayamajja pañcamattehi, tantiyā bhāṇavārehi. อรรถกถานั้น ในโลกที่มีอันตรายมากมาย ได้สำเร็จลงโดยไม่มีอันตรายในวันนี้ ด้วยภาณวารแห่งคัมภีร์เพียง ๕ ภาณวาร. Niṭṭhaṃ pattā evaṃ, niṭṭhānaṃ pāpuṇantu sabbepi; Hitasukhanibbattikarā, manorathā sabbasattānanti. อรรถกถานี้ถึงความสำเร็จแล้วฉันใด ขอความปรารถนาทั้งปวงของสรรพสัตว์ทั้งหลาย ที่ก่อให้เกิดประโยชน์และความสุข จงถึงความสำเร็จฉันนั้นเทอญ. Yamakappakaraṇa-aṭṭhakathā niṭṭhitā. อรรถกถาปกรณ์ยมก จบ. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น Abhidhammapiṭake ในพระอภิธรรมปิฎก Paṭṭhānappakaraṇa-aṭṭhakathā อรรถกถาปัฏฐานปกรณ์ Devātidevo devānaṃ, devadānavapūjito, Desayitvā pakaraṇaṃ, yamakaṃ suddhasaṃyamo. พระผู้ทรงเป็นอติเทพของทวยเทพ อันเทวดาและอสูรบูชาแล้ว ผู้ทรงมีความสำรวมอันบริสุทธิ์ ทรงแสดงปกรณ์ยมกแล้ว. Atthato dhammato ceva, gambhīrassātha tassa yaṃ, Anantaraṃ mahāvīro, sattamaṃ isisattamo. ลำดับต่อจากปกรณ์นั้น อันลึกซึ้งทั้งโดยอรรถและโดยธรรม พระมหาวีระผู้ประเสริฐสุดในบรรดาฤาษี ได้ทรงแสดงปกรณ์ที่ ๗. Paṭṭhānaṃ nāma nāmena, nāmarūpanirodhano, Desesi atigambhīra-nayamaṇḍitadesanaṃ. พระพุทธเจ้าผู้ทรงดับนามรูป ได้ทรงแสดงพระธรรมเทศนาชื่อว่าปัฏฐาน ซึ่งประดับด้วยนัยอันลึกซึ้งยิ่งนัก Idāni tassa sampatto, yasmā saṃvaṇṇanākkamo, Tasmā naṃ vaṇṇayissāmi, taṃ suṇātha samāhitāti. บัดนี้ เพราะลำดับแห่งการพรรณนาคัมภีร์ปัฏฐานนั้นมาถึงแล้ว ฉะนั้น ข้าพเจ้าจักพรรณนาคัมภีร์นั้น ขอท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังคำพรรณนานั้นเถิด Paccayuddesavaṇṇanā พรรณนาปัจจยุทเทส Sammāsambuddhena hi anulomapaṭṭhāne dvāvīsati tike nissāya tikapaṭṭhānaṃ nāma niddiṭṭhaṃ, sataṃ duke nissāya dukapaṭṭhānaṃ nāma niddiṭṭhaṃ. Tato paraṃ dvāvīsati tike gahetvā dukasate pakkhipitvā dukatikapaṭṭhānaṃ nāma dassitaṃ. Tato paraṃ dukasataṃ gahetvā dvāvīsatiyā tikesu pakkhipitvā tikadukapaṭṭhānaṃ nāma dassitaṃ. Tike pana tikesuyeva pakkhipitvā tikatikapaṭṭhānaṃ nāma dassitaṃ. Duke ca dukesuyeva pakkhipitvā dukadukapaṭṭhānaṃ nāma dassitaṃ. Evaṃ – จริงอยู่ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงติกปัฏฐาน อาศัยติกะ ๒๒ หมวด และทรงแสดงทุกปัฏฐาน อาศัยทุกะ ๑๐๐ หมวด ในอนุโลมปัฏฐาน. ต่อจากนั้น ทรงถือเอาติกะ ๒๒ หมวดประสมเข้ากับทุกะ ๑๐๐ หมวด แสดงทุกติกปัฏฐาน. ต่อจากนั้น ทรงถือเอาทุกะ ๑๐๐ หมวดประสมเข้ากับติกะ ๒๒ หมวด แสดงติกทุกปัฏฐาน. อนึ่ง ทรงประสมติกะเข้ากับติกะนั่นเอง แสดงติกติกปัฏฐาน. และทรงประสมทุกะเข้ากับทุกะนั่นเอง แสดงทุกทุกปัฏฐาน. ด้วยประการฉะนี้ – Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ, Dukaṃ tikañceva tikaṃ dukañca; Tikaṃ tikañceva dukaṃ dukañca, Cha anulomamhi nayā sugambhīrāti. นัย ๖ ประการในอนุโลมปัฏฐาน คือ ติกปัฏฐานอันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐาน และทุกทุกปัฏฐาน เป็นนัยที่ลึกซึ้งอย่างยิ่ง Paccanīyapaṭṭhānepi dvāvīsati tike nissāya tikapaṭṭhānaṃ nāma. Dukasataṃ nissāya dukapaṭṭhānaṃ nāma. Dvāvīsati tike dukasate pakkhipitvā dukatikapaṭṭhānaṃ nāma. Dukasataṃ dvāvīsatiyā tikesu pakkhipitvā tikadukapaṭṭhānaṃ nāma. Tike tikesuyeva pakkhipitvā tikatikapaṭṭhānaṃ nāma. Duke dukesuyeva pakkhipitvā dukadukapaṭṭhānaṃ nāmāti evaṃ paccanīyepi chahi nayehi paṭṭhānaṃ niddiṭṭhaṃ. Tena vuttaṃ – แม้ในปัจจนียปัฏฐาน ก็ทรงแสดงติกปัฏฐาน อาศัยติกะ ๒๒ หมวด, ทรงแสดงทุกปัฏฐาน อาศัยทุกะ ๑๐๐ หมวด. ทรงประสมติกะ ๒๒ หมวดเข้ากับทุกะ ๑๐๐ หมวด แสดงทุกติกปัฏฐาน. ทรงประสมทุกะ ๑๐๐ หมวดเข้ากับติกะ ๒๒ หมวด แสดงติกทุกปัฏฐาน. ทรงประสมติกะเข้ากับติกะนั่นเอง แสดงติกติกปัฏฐาน. ทรงประสมทุกะเข้ากับทุกะนั่นเอง แสดงทุกทุกปัฏฐาน. ด้วยเหตุนี้ ในปัจจนียปัฏฐานจึงทรงแสดงปัฏฐานด้วยนัย ๖ ประการ ด้วยประการฉะนี้. เพราะเหตุนั้น จึงมีพระดำรัสว่า – ‘‘Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ, Dukaṃ tikañceva tikaṃ dukañca; Tikaṃ tikañceva dukaṃ dukañca, Cha paccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti. “นัย ๖ ประการในปัจจนียปัฏฐาน คือ ติกปัฏฐานอันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐาน และทุกทุกปัฏฐาน เป็นนัยที่ลึกซึ้งอย่างยิ่ง” Tato paraṃ anulomapaccanīyepi etenevupāyena cha nayā dassitā. Tenāha – ต่อจากนั้น แม้ในอนุโลมปัจจนียปัฏฐาน ก็ทรงแสดงนัย ๖ ประการไว้โดยอุบายนี้เช่นกัน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า – ‘‘Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ, Dukaṃ tikañceva tikaṃ dukañca; Tikaṃ tikañceva dukaṃ dukañca, Cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti. “นัย ๖ ประการในอนุโลมปัจจนียปัฏฐาน คือ ติกปัฏฐานอันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐาน และทุกทุกปัฏฐาน เป็นนัยที่ลึกซึ้งอย่างยิ่ง” Tadanantaraṃ paccanīyānulomamhi eteheva chahi nayehi niddiṭṭhaṃ. Tenāha – ลำดับต่อจากนั้น ในปัจจนียานุโลมปัฏฐาน ก็ทรงแสดงไว้ด้วยนัย ๖ ประการเหล่านี้เช่นกัน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า – ‘‘Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ, Dukaṃ tikañceva tikaṃ dukañca; Tikaṃ tikañceva dukaṃ dukañca, Cha paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrā’’ti. “นัย ๖ ประการในปัจจนียานุโลมปัฏฐาน คือ ติกปัฏฐานอันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐาน และทุกทุกปัฏฐาน เป็นนัยที่ลึกซึ้งอย่างยิ่ง” Evaṃ anulome cha paṭṭhānāni, paccanīye cha, anulomapaccanīye cha, paccanīyānulome cha paṭṭhānānīti idaṃ ‘‘catuvīsatisamantapaṭṭhānasamodhānapaṭṭhānamahāpakaraṇaṃ nāmā’’ti hi vuttaṃ. ด้วยประการฉะนี้ ปัฏฐาน ๖ ในอนุโลมปัฏฐาน, ๖ ในปัจจนียปัฏฐาน, ๖ ในอนุโลมปัจจนียปัฏฐาน และ ๖ ในปัจจนียานุโลมปัฏฐาน รวมเป็น ๒๔ ปัฏฐานนี้ ท่านจึงเรียกว่า “จตุวีสติสมันตปัฏฐานสโมธานปัฏฐานมหาปกรณ์” Tattha yesaṃ catuvīsatiyā samantapaṭṭhānānaṃ samodhānavasenetaṃ catuvīsatisamantapaṭṭhānasamodhānaṃ paṭṭhānamahāpakaraṇaṃ nāmāti vuttaṃ, tesañceva imassa ca pakaraṇassa nāmattho tāva evaṃ veditabbo. Kenaṭṭhena paṭṭhānanti? Nānappakārapaccayaṭṭhena. ‘Pa-kāro’ hi nānappakāratthaṃ dīpeti, ṭhānasaddo paccayatthaṃ. Ṭhānāṭṭhānakusalatātiādīsu hi paccayo ṭhānanti vutto. Iti nānappakārānaṃ paccayānaṃ vasena desitattā imesu catuvīsatiyā paṭṭhānesu ekekaṃ paṭṭhānaṃ nāma. Imesaṃ pana paṭṭhānānaṃ samūhato sabbampetaṃ pakaraṇaṃ paṭṭhānanti veditabbaṃ. ในบรรดาปัฏฐานเหล่านั้น พึงทราบความหมายแห่งชื่อของปกรณ์นี้และของปัฏฐาน ๒๔ เหล่านั้น ซึ่งท่านเรียกว่า จตุวีสติสมันตปัฏฐานสโมธานปัฏฐานมหาปกรณ์ ด้วยสามารถแห่งการรวบรวมสมันตปัฏฐาน ๒๔ ประการไว้ก่อน ดังนี้. ถามว่า ชื่อว่าปัฏฐาน เพราะอรรถว่าอะไร? ตอบว่า เพราะอรรถว่าปัจจัยมีประการต่างๆ. จริงอยู่ 'ป' อุปสรรค แสดงความหมายว่ามีประการต่างๆ, 'ฐาน' ศัพท์ แสดงความหมายว่าปัจจัย. เพราะในที่ทั้งหลายมีอาทิว่า ฐานาฐานกุสลตา (ความฉลาดในเหตุและมิใช่เหตุ) ท่านกล่าวว่า ฐานะ คือ ปัจจัย. เพราะฉะนั้น ปัฏฐานทั้ง ๒๔ เหล่านี้ แต่ละปัฏฐานชื่อว่าปัฏฐาน เพราะแสดงโดยความเป็นปัจจัยมีประการต่างๆ. อนึ่ง พึงทราบว่า ปกรณ์ทั้งหมดนี้ ชื่อว่าปัฏฐาน เพราะเป็นที่รวมแห่งปัฏฐานเหล่านี้. Aparo nayo – kenaṭṭhena paṭṭhānanti? Vibhajanaṭṭhena. ‘‘Paññāpanā paṭṭhapanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkamma’’nti (ma. ni. 1.371) āgataṭṭhānasmiñhi vibhajanaṭṭhena paṭṭhānaṃ paññāyati. Iti kusalādīnaṃ dhammānaṃ hetupaccayādivasena vibhattattā imesu catuvīsatiyā paṭṭhānesu ekekaṃ paṭṭhānaṃ nāma. Imesaṃ pana paṭṭhānānaṃ samūhato sabbampetaṃ pakaraṇaṃ paṭṭhānaṃ nāmāti veditabbaṃ. อีกนัยหนึ่ง ถามว่า ชื่อว่าปัฏฐาน เพราะอรรถว่าอะไร? ตอบว่า เพราะอรรถว่าการจำแนก. เพราะในที่มาว่า “ปัญญปนา ปัฏฐปนา วิวรณา วิภชนา อุตตานีกัมมัง” (การบัญญัติ การตั้งไว้ การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ตื้น) ปัฏฐานปรากฏในอรรถว่าการจำแนก. เพราะฉะนั้น ปัฏฐานทั้ง ๒๔ เหล่านี้ แต่ละปัฏฐานชื่อว่าปัฏฐาน เพราะจำแนกธรรมทั้งหลายมีกุศลธรรมเป็นต้น โดยความเป็นเหตุปัจจัยเป็นอาทิ. อนึ่ง พึงทราบว่า ปกรณ์ทั้งหมดนี้ ชื่อว่าปัฏฐาน เพราะเป็นที่รวมแห่งปัฏฐานเหล่านี้. Aparo nayo – kenaṭṭhena paṭṭhānanti? Paṭṭhitatthena. Gamanaṭṭhenāti attho. ‘‘Goṭṭhā paṭṭhitagāvo’’ti (ma. ni. 1.156) āgataṭṭhānasmiñhi yena paṭṭhānena paṭṭhitagāvoti vutto, taṃ atthato gamanaṃ hoti. Iti nātivitthāritanayesu dhammasaṅgaṇīādīsu anissaṅgagamanassa sabbaññutaññāṇassa hetupaccayādibhedabhinnesu kusalādīsu vitthāritanayalābhato nissaṅgavasena pavattagamanattā imesu catuvīsatiyā paṭṭhānesu ekekaṃ paṭṭhānaṃ nāma. Imesaṃ pana paṭṭhānānaṃ samūhato sabbampetaṃ pakaraṇaṃ paṭṭhānaṃ nāmāti veditabbaṃ. อีกนัยหนึ่ง ถามว่า ชื่อว่าปัฏฐาน เพราะอรรถว่าอะไร? ตอบว่า เพราะอรรถว่าการออกไป หมายความว่า เพราะอรรถว่าการดำเนินไป. เพราะในที่มาว่า “โคทั้งหลายออกจากคอก” คำว่า ปัฏฐานะ ที่ท่านกล่าวว่า โคทั้งหลายออกไป (ปัฏฐิตคาโว) โดยปัฏฐานะใด โดยอรรถแล้ว ปัฏฐานะนั้นคือการดำเนินไป. เพราะฉะนั้น ปัฏฐานทั้ง ๒๔ เหล่านี้ แต่ละปัฏฐานชื่อว่าปัฏฐาน เพราะเป็นที่ดำเนินไปโดยไม่มีสิ่งติดขัดแห่งพระสัพพัญญุตญาณ เนื่องจากได้นัยอันพิสดารในธรรมทั้งหลายมีกุศลธรรมเป็นต้น อันจำแนกโดยความแตกต่างแห่งเหตุปัจจัยเป็นอาทิ ซึ่งไม่มีในคัมภีร์ธัมมสังคณีเป็นต้น อันมีนัยไม่พิสดารนัก. อนึ่ง พึงทราบว่า ปกรณ์ทั้งหมดนี้ ชื่อว่าปัฏฐาน เพราะเป็นที่รวมแห่งปัฏฐานเหล่านี้. Tattha anulomamhi tāva paṭhamaṃ tikavasena desitattā tikapaṭṭhānaṃ nāma. Tassa padacchedo – tikānaṃ paṭṭhānaṃ ettha atthīti tikapaṭṭhānaṃ. Tikānaṃ nānappakārakā paccayā etissā desanāya atthīti attho. Dutiyavikappepi tikānaṃ paṭṭhānantveva tikapaṭṭhānaṃ. Hetupaccayādivasena tikānaṃ vibhajanāti attho. Tatiyavikappe hetupaccayādibhedabhinnatāya laddhavitthārā tikā eva paṭṭhānaṃ tikapaṭṭhānaṃ. Sabbaññutaññāṇassa nissaṅgagamanabhūmīti attho. Dukapaṭṭhānādīsupi eseva nayo. Evaṃ anulome chapaṭṭhānāni viditvā paccanīyādīsupi imināvupāyena veditabbāni. ในบรรดาปัฏฐานเหล่านั้น ในอนุโลมปัฏฐานก่อน เพราะแสดงโดยความเป็นติกะ จึงชื่อว่าติกปัฏฐาน. การจำแนกบทของติกปัฏฐานนั้นคือ ปัฏฐานของติกะทั้งหลายมีอยู่ในปกรณ์นี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าติกปัฏฐาน ความหมายคือ ปัจจัยมีประการต่างๆ ของติกะทั้งหลายมีอยู่ในเทศนานี้. แม้ในวิกัปที่สอง ก็ชื่อว่าติกปัฏฐาน เพราะเป็นปัฏฐานของติกะทั้งหลาย ความหมายคือ การจำแนกติกะทั้งหลายโดยความเป็นเหตุปัจจัยเป็นต้น. ในวิกัปที่สาม ติกะทั้งหลายนั่นเองที่พิสดารแล้วโดยความแตกต่างแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้น ชื่อว่าปัฏฐาน คือติกปัฏฐาน ความหมายคือ เป็นภูมิที่ดำเนินไปโดยไม่มีสิ่งติดขัดแห่งพระสัพพัญญุตญาณ. แม้ในทุกปัฏฐานเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. ครั้นทราบปัฏฐาน ๖ ในอนุโลมปัฏฐานอย่างนี้แล้ว พึงทราบปัฏฐานทั้งหลายในปัจจนียปัฏฐานเป็นต้นโดยอุบายนี้เช่นกัน. Yasmā panetāni anulome, paccanīye, anulomapaccanīye, paccanīyānulometi samantā cha cha hutvā catuvīsati honti; tasmā ‘‘catuvīsati samantapaṭṭhānānī’’ti vuccanti. Iti imesaṃ catuvīsatiyā khuddakapaṭṭhānasaṅkhātānaṃ samantapaṭṭhānānaṃ samodhānavasenetaṃ catuvīsatisamantapaṭṭhānasamodhānaṃ paṭṭhānamahāpakaraṇaṃ nāma. ก็เพราะว่าปัฏฐานเหล่านี้ คือ อนุโลม ปัจจนียะ อนุโลมปัจจนียะ และปัจจนียานุโลม แต่ละอย่างมี ๖ นัย รวมเป็น ๒๔ นัย ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'สมันตปัฏฐาน ๒๔' ด้วยประการฉะนี้ การประมวลสมันตปัฏฐาน ๒๔ เหล่านี้ ซึ่งนับเป็นขุททกปัฏฐาน จึงชื่อว่า ปัฏฐานมหาปกรณ์ Taṃ panetaṃ ye tikādayo nissāya niddiṭṭhattā ‘‘tikapaṭṭhānaṃ dukapaṭṭhānaṃ…pe… dukadukapaṭṭhāna’’nti vuttaṃ, te anāmasitvā yesaṃ paccayānaṃ vasena te tikādayo vibhattā te paccaye dassetuṃ ādito tāvassa mātikānikkhepavāro nāma vutto; paccayavibhaṅgavārotipi tasseva nāmaṃ. So uddesaniddesato duvidho. Tassa hetupaccayo…pe… avigatapaccayoti ayaṃ uddeso. ก็ปัฏฐานมหาปกรณ์นั้น อันท่านกล่าวว่า 'ติกปัฏฐาน ทุกปัฏฐาน...ฯลฯ...ทุกทุกปัฏฐาน' เพราะแสดงโดยอาศัยติกะเป็นต้นเหล่าใด (พระอนุรุทธาจารย์) ไม่ปรารภติกะเป็นต้นเหล่านั้น แต่เพื่อจะแสดงปัจจัยทั้งหลายที่ติกะเป็นต้นเหล่านั้นถูกจำแนกไว้โดยอำนาจแห่งปัจจัยเหล่านั้น ในเบื้องต้นจึงกล่าววาระชื่อว่า มาติกานิกเขปวาร ซึ่งมีอีกชื่อหนึ่งว่า ปัจจยวิภังควาร วาระนั้นมี ๒ อย่างคือ อุเทศและนิทเทส ใน ๒ อย่างนั้น บทว่า 'เหตุปจฺจโย...ฯลฯ...อวิคตปจฺจโย' นี้เป็นอุเทศ Tattha hetu ca so paccayo cāti hetupaccayo. Hetu hutvā paccayo, hetubhāvena paccayoti vuttaṃ hoti. Ārammaṇapaccayādīsupi eseva nayo. Tattha hetūti vacanāvayavakāraṇamūlānametaṃ adhivacanaṃ. ‘‘Paṭiññā hetū’’tiādīsu hi loke vacanāvayavo hetūti, vuccati. Sāsane pana ‘‘ye dhammā hetuppabhavā’’tiādīsu (mahāva. 60) kāraṇaṃ. ‘‘Tayo kusalā hetū, tayo akusalā hetū’’tiādīsu (dha. sa. 1059) mūlaṃ hetūti vuccati. Taṃ idha adhippetaṃ. Paccayoti ettha pana ayaṃ vacanattho – paṭicca etasmā etīti paccayo, appaccakkhāya naṃ vattatīti attho. Yo hi dhammo yaṃ dhammaṃ appaccakkhāya tiṭṭhati vā uppajjati vā, so tassa paccayoti vuttaṃ hoti. ในปัจจัยเหล่านั้น บทว่า เหตุปจฺจโย คือ เป็นเหตุด้วย เป็นปัจจัยด้วย อธิบายว่า เป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุ แม้ในอารัมมณปัจจัยเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ ในบทเหล่านั้น คำว่า เหตุ นี้เป็นชื่อเรียกส่วนแห่งคำพูด เหตุ และมูล จริงอยู่ ในทางโลก ส่วนแห่งคำพูดเรียกว่าเหตุ ในประโยคมีอาทิว่า 'ปฏิญญาเป็นเหตุ' ส่วนในพระศาสนา เหตุ เรียกว่า การณะ ในประโยคมีอาทิว่า 'ธรรมเหล่าใดมีเหตุเป็นแดนเกิด' และเรียกว่า มูล ในประโยคมีอาทิว่า 'กุศลเหตุ ๓ อกุศลเหตุ ๓' ในที่นี้ประสงค์เอามูล ส่วนในคำว่า ปัจจัย นี้ มีอรรถวิเคราะห์ดังนี้: ธรรมที่อาศัยธรรมนี้เกิดขึ้น ฉะนั้นธรรมนี้จึงชื่อว่าปัจจัย ความว่า เป็นไปโดยไม่เว้นธรรมนั้น อธิบายว่า ธรรมใดดำรงอยู่หรือเกิดขึ้นโดยไม่เว้นธรรมใด ธรรมนั้นชื่อว่าเป็นปัจจัยของธรรมนั้น Lakkhaṇato pana upakārakalakkhaṇo paccayo, yo hi dhammo yassa dhammassa ṭhitiyā vā uppattiyā vā upakārako hoti, so tassa paccayoti vuccati. Paccayo, hetu; kāraṇaṃ nidānaṃ sambhavo, pabhavoti atthato ekaṃ, byañjanato nānaṃ. Iti mūlaṭṭhena hetu, upakārakaṭṭhena paccayoti saṅkhepato mūlaṭṭhena upakārako dhammo hetupaccayo. So hi sāliādīnaṃ sālibījādīni viya, maṇippabhādīnaṃ viya ca maṇivaṇṇādayo kusalādīnaṃ kusalādibhāvasādhakoti ācariyānaṃ adhippāyo. Evaṃ sante pana taṃsamuṭṭhānarūpesu hetupaccayatā na sampajjati. Na hi so tesaṃ kusalādibhāvaṃ sādheti, na ca paccayo na hotīti. Vuttañhetaṃ ‘‘hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’ti. Ahetukacittānañca vinā etena abyākatabhāvo siddho. แต่โดยลักษณะ ปัจจัยมีสภาวะที่อุปการะเป็นลักษณะ จริงอยู่ ธรรมใดเป็นธรรมอุปการะเพื่อความตั้งอยู่หรือเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธรรมใด ธรรมนั้นเรียกว่าเป็นปัจจัยของธรรมนั้น คำว่า ปัจจัย, เหตุ, การณะ, นิทาน, สัมภวะ, ประภพ โดยอรรถเป็นอันเดียวกัน ต่างกันแต่โดยพยัญชนะ ด้วยเหตุนี้ โดยย่อ ธรรมที่อุปการะโดยอรรถว่าเป็นมูล ชื่อว่าเหตุปัจจัย ความเห็นของอาจารย์ทั้งหลายมีว่า เหตุนั้นเป็นเครื่องให้สำเร็จความเป็นกุศลเป็นต้นของกุศลธรรมเป็นต้น เหมือนเมล็ดข้าวสาลีเป็นต้นของต้นข้าวสาลีเป็นต้น และเหมือนสีแห่งแก้วมณีเป็นต้นของแสงแห่งแก้วมณีเป็นต้น แต่เมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นเหตุปัจจัยในตัณสมุฏฐานรูปทั้งหลายย่อมไม่สำเร็จ เพราะเหตุนั้นไม่ได้ทำให้ความเป็นกุศลเป็นต้นของรูปเหล่านั้นสำเร็จ แต่ก็ใช่ว่าเหตุจะไม่เป็นปัจจัย (ของรูปเหล่านั้น) ก็คำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า 'เหตุเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุและรูปที่มีสมุฏฐานนั้น โดยเหตุปัจจัย' และความเป็นอัพยากฤตของอเหตุกจิตทั้งหลายก็สำเร็จได้โดยไม่ต้องมีเหตุนี้ Sahetukānampi ca yonisomanasikārādipaṭibaddho kusalādibhāvo na sampayuttahetupaṭibaddho. Yadi ca sampayuttahetūsu sabhāvatova kusalādibhāvo siyā, taṃsampayuttesu hetupaṭibaddho alobho kusalo vā siyā abyākato vā. Yasmā pana ubhayathāpi hoti, tasmā yathā sampayuttesu, evaṃ hetūsupi kusalāditā pariyesitabbā. Kusalādibhāvasādhanavasena pana hetūnaṃ mūlaṭṭhaṃ aggahetvā suppatiṭṭhitabhāvasādhanavasena gayhamāne na kiñci virujjhati. Laddhahetupaccayā hi dhammā viruḷhamūlā viya pādapā thirā honti suppatiṭṭhitā, ahetukā pana tilabījakādisevālā viya na suppatiṭṭhitā. Iti mūlaṭṭhena upakārakoti suppatiṭṭhitabhāvasādhanena upakārako dhammo hetupaccayoti veditabbo. อนึ่ง แม้ในธรรมที่มีเหตุ ความเป็นกุศลเป็นต้นก็เนื่องด้วยโยนิโสมนสิการเป็นต้น ไม่ได้เนื่องด้วยสัมปยุตตเหตุ และถ้าความเป็นกุศลเป็นต้นจะพึงมีในสัมปยุตตเหตุโดยสภาวะของมันเองไซร้ อโลภะที่เนื่องด้วยเหตุในธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุนั้น ก็พึงเป็นกุศลหรือเป็นอัพยากฤต (อย่างใดอย่างหนึ่ง) แต่เพราะอโลภะนั้นเป็นได้ทั้งสองอย่าง ฉะนั้น พึงแสวงหาความเป็นกุศลเป็นต้นในเหตุทั้งหลายเหมือนในสัมปยุตตธรรมฉะนั้น แต่เมื่อไม่ถือเอาอรรถว่าเป็นมูลของเหตุทั้งหลายโดยนัยที่ทำให้สำเร็จความเป็นกุศลเป็นต้น แต่ถือเอาโดยนัยที่ทำให้สำเร็จความเป็นผู้ตั้งมั่นดี ย่อมไม่มีอะไรขัดแย้งเลย จริงอยู่ ธรรมทั้งหลายที่ได้เหตุปัจจัยแล้ว ย่อมเป็นธรรมมั่นคง ตั้งมั่นดี ดุจต้นไม้ที่มีรากงอกงามแล้ว ส่วนธรรมที่ไม่มีเหตุ ย่อมไม่ตั้งมั่นดี ดุจสาหร่ายบนเมล็ดงาเป็นต้น ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่า ธรรมที่อุปการะโดยอรรถว่าเป็นมูล คือ ธรรมที่อุปการะโดยทำให้สำเร็จความเป็นผู้ตั้งมั่นดี ชื่อว่าเหตุปัจจัย Tato paresu ārammaṇavasena upakārako dhammo ārammaṇapaccayo. So ‘‘rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā’’ti ārabhitvāpi ‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbha ye ye dhammā uppajjanti cittacetasikā dhammā, te te dhammā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’ti osāpitattā na koci dhammo na hoti. Yathā hi dubbalo puriso daṇḍaṃ vā rajjuṃ vā ālambitvāva uṭṭhahati ceva tiṭṭhati ca, evaṃ cittacetasikā dhammā rūpādiārammaṇaṃ ārabbheva uppajjanti ceva tiṭṭhanti ca. Tasmā sabbepi cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ārammaṇabhūtā dhammā ārammaṇapaccayoti veditabbā. ในปัจจัยถัดจากนั้น ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นอารมณ์ ชื่อว่าอารัมมณปัจจัย ปัจจัยนั้น แม้จะเริ่มต้นว่า 'รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุ' แต่เพราะจบลงด้วยข้อความว่า 'จิตและเจตสิกธรรมเหล่าใดๆ ปรารภธรรมใดๆ เกิดขึ้น ธรรมเหล่านั้นๆ เป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นๆ โดยอารัมมณปัจจัย' จึงไม่มีธรรมใดเลยที่จะไม่เป็น (อารัมมณปัจจัย) เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีกำลังน้อยต้องเหนี่ยวไม้เท้าหรือเชือกจึงลุกขึ้นและยืนอยู่ได้ ฉันใด จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายก็ต้องปรารภอารมณ์มีรูปเป็นต้นจึงเกิดขึ้นและตั้งอยู่ได้ ฉันนั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ธรรมทั้งปวงที่เป็นอารมณ์ของจิตและเจตสิกธรรม ชื่อว่าอารัมมณปัจจัย Jeṭṭhakaṭṭhena upakārako dhammo adhipatipaccayo. So sahajātārammaṇavasena duvidho. Tattha ‘‘chandādhipati chandasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ adhipatipaccayena paccayo’’tiādivacanato chandavīriyacittavīmaṃsasaṅkhātā cattāro dhammā sahajātādhipatipaccayoti veditabbā, no ca kho ekato. Yadā hi chandaṃ dhuraṃ jeṭṭhakaṃ katvā cittaṃ pavattati, tadā chandova adhipati, na itare. Esa nayo sesesupi. Yaṃ pana dhammaṃ garuṃ katvā arūpadhammā pavattanti, so nesaṃ ārammaṇādhipati. Tena vuttaṃ – ‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ garuṃ katvā ye ye dhammā uppajjanti cittacetasikā dhammā, te te dhammā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ adhipatipaccayena paccayo’’ti. ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นใหญ่ ชื่อว่าอธิปติปัจจัย อธิปติปัจจัยนั้นมี ๒ อย่าง คือโดยเป็นสหชาตะและโดยเป็นอารมณ์ ใน ๒ อย่างนั้น พึงทราบว่า ธรรม ๔ อย่าง คือ ฉันทะ วิริยะ จิตตะ และวิมังสา เป็นสหชาตาธิปติปัจจัย จากพระดำรัสเป็นอาทิว่า 'ฉันทะผู้เป็นอธิบดี เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยฉันทะและรูปที่มีสมุฏฐานนั้น โดยอธิปติปัจจัย' แต่ก็หาใช่เป็นพร้อมกันไม่ จริงอยู่ เมื่อใดจิตเป็นไปโดยทำฉันทะให้เป็นธุระ เป็นใหญ่ เมื่อนั้นฉันทะเท่านั้นเป็นอธิบดี ธรรมที่เหลือหาเป็นไม่ แม้นี้เป็นนัยในธรรมที่เหลือเช่นกัน ส่วนอรูปธรรมทั้งหลายทำธรรมใดให้เป็นที่เคารพแล้วเป็นไป ธรรมนั้นเป็นอารัมมณาธิปติของอรูปธรรมเหล่านั้น ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า 'จิตและเจตสิกธรรมเหล่าใดๆ ทำธรรมใดๆ ให้เป็นที่เคารพแล้วเกิดขึ้น ธรรมเหล่านั้นๆ เป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นๆ โดยอธิปติปัจจัย' Anantarabhāvena upakārako dhammo anantarapaccayo. Samanantarabhāvena upakārako dhammo samanantarapaccayo. Idañca paccayadvayaṃ bahudhā papañcayanti. Ayaṃ panettha sāro – yo hi esa cakkhuviññāṇānantarā manodhātu, manodhātuanantarā manoviññāṇadhātūtiādi cittaniyamo, so yasmā purimacittavaseneva ijjhati, na aññathā. Tasmā attano attano anantaraṃ anurūpassa cittuppādassa uppādanasamatthova dhammo anantarapaccayo. Tenevāha – ‘‘anantarapaccayoti cakkhuviññāṇadhātu taṃsampayuttakā ca dhammā manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ anantarapaccayena paccayo’’tiādi. ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นธรรมที่เกิดติดต่อกันไม่มีระหว่างคั่น ชื่อว่า อนันตรปัจจัย ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นธรรมที่เกิดสืบต่อกันอย่างดี ชื่อว่า สมนันตรปัจจัย และปัจจัยทั้งสองนี้ ท่านอธิบายไว้อย่างพิสดารโดยประการต่างๆ สาระสำคัญในปัจจัยทั้งสองนั้นมีดังนี้ คือ กฎแห่งจิตที่ว่า มโนธาตุเกิดต่อจากจักขุวิญญาณ มโนวิญญาณธาตุเกิดต่อจากมโนธาตุ เป็นต้นนี้ กฎนั้นย่อมสำเร็จได้ด้วยอำนาจของจิตดวงก่อนๆ เท่านั้น หาเป็นอย่างอื่นไม่ เพราะฉะนั้น ธรรมที่สามารถทำให้จิตตุปบาทที่สมควรแก่ตนๆ เกิดขึ้นในลำดับถัดไปจากตนได้นั่นแหละ ชื่อว่า อนันตรปัจจัย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า "ชื่อว่าอนันตรปัจจัย ได้แก่ จักขุวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้น เป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุนั้น โดยอนันตรปัจจัย" เป็นต้น Yo anantarapaccayo, sveva samanantarapaccayo. Byañjanamattameva hettha nānaṃ, upacayasantatiādīsu viya, adhivacananiruttidukādīsu viya ca, atthato pana nānaṃ natthi. Yampi ‘‘addhānantaratāya anantarapaccayo, kālānantaratāya samanantarapaccayo’’ti ācariyānaṃ mataṃ, taṃ ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanakusalaṃ phalasamāpattiyā samanantarapaccayena paccayo’’tiādīhi virujjhati. Yampi tattha vadanti – ‘‘dhammānaṃ samuṭṭhāpanasamatthatā na parihāyati, bhāvanābalena pana vāritattā dhammā samanantaraṃ nuppajjantī’’ti, tampi kālānantaratāya abhāvameva sādheti. Bhāvanābalena hi tattha kālānantaratā natthīti, mayampi etadeva vadāma. Yasmā ca kālānantaratā natthi, tasmā samanantarapaccayatā na yujjati. Kālānantaratāya hi tesaṃ samanantarapaccayo hotīti laddhi. Tasmā abhinivesaṃ akatvā byañjanamattatovettha nānākaraṇaṃ paccetabbaṃ, na atthato. Kathaṃ? Natthi etesaṃ antaranti hi anantarā. Saṇṭhānābhāvato suṭṭhu anantarāti samanantarā. ธรรมใดเป็นอนันตรปัจจัย ธรรมนั้นนั่นแหละเป็นสมนันตรปัจจัย ในปัจจัยทั้งสองนี้ มีความแตกต่างกันเพียงแค่พยัญชนะเท่านั้น เหมือนในคำว่า อุปจยะและสันตติ เป็นต้น และเหมือนในอธิวจนทุกะและนิรุตติทุกะ เป็นต้น แต่โดยอรรถแล้วไม่มีความแตกต่างกันเลย แม้มติของอาจารย์ทั้งหลายที่ว่า "ชื่อว่าอนันตรปัจจัย เพราะไม่มีระหว่างคั่นโดยส่วน (อัทธา) ชื่อว่าสมนันตรปัจจัย เพราะไม่มีระหว่างคั่นโดยกาล" มตินั้นก็ขัดแย้งกับพระบาลีเป็นต้นว่า "เนวสัญญานาสัญญายตนกุศล เป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติ โดยสมนันตรปัจจัย แก่บุคคลผู้ออกจากนิโรธสมาบัติ" แม้ที่ท่านกล่าวไว้ในเรื่องนั้นว่า "ความสามารถในการให้ธรรมทั้งหลายเกิดขึ้นไม่ได้เสื่อมไป แต่เพราะถูกห้ามไว้ด้วยกำลังแห่งภาวนา ธรรมทั้งหลายจึงไม่เกิดขึ้นในลำดับติดต่อกัน" คำกล่าวนั้นก็ย่อมยืนยันถึงความไม่มีระหว่างคั่นโดยกาลนั่นเอง จริงอยู่ ในที่นั้น ความไม่มีระหว่างคั่นโดยกาลย่อมไม่มีด้วยกำลังแห่งภาวนา แม้เราก็กล่าวอย่างนี้เหมือนกัน และเพราะความไม่มีระหว่างคั่นโดยกาลไม่มีอยู่ ฉะนั้น ความเป็นสมนันตรปัจจัยจึงไม่สมควร เพราะลัทธิของท่านเหล่านั้นมีอยู่ว่า "ชื่อว่าสมนันตรปัจจัย เพราะไม่มีระหว่างคั่นโดยกาล" เพราะฉะนั้น ไม่พึงยึดมั่น พึงทราบความแตกต่างในปัจจัยทั้งสองนี้ว่ามีเพียงแค่พยัญชนะเท่านั้น ไม่ใช่โดยอรรถ อย่างไร? เพราะไม่มีระหว่างคั่นแห่งธรรมเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อนันตระ เพราะไม่มีการตั้งอยู่คั่น จึงชื่อว่า สมนันตระ คือ ไม่มีระหว่างคั่นอย่างดี Uppajjamāno saha uppajjamānabhāvena upakārako dhammo sahajātapaccayo, pakāsassa padīpo viya. So arūpakkhandhādivasena chabbidho hoti. Yathāha – cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ sahajātapaccayena paccayo. Cattāro mahābhūtā aññamaññaṃ…pe… okkantikkhaṇe nāmarūpaṃ aññamaññaṃ…pe… cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ…pe… mahābhūtā upādārūpānaṃ…pe… rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammānaṃ kiñcikāle sahajātapaccayena paccayo; kiñci kāle na sahajātapaccayena paccayoti. Idaṃ hadayavatthumeva sandhāya vuttaṃ. ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นธรรมที่เกิดขึ้นพร้อมกันในขณะที่กำลังเกิดขึ้น ชื่อว่า สหชาตปัจจัย เปรียบเหมือนประทีปอุปการะแก่แสงสว่าง สหชาตปัจจัยนั้นมี ๖ อย่าง โดยจำแนกตามอรูปขันธ์เป็นต้น ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ขันธ์ ๔ ที่เป็นอรูป เป็นปัจจัยแก่กันและกัน โดยสหชาตปัจจัย มหาภูตรูป ๔ เป็นปัจจัยแก่กันและกัน...ฯลฯ... ในขณะแห่งการปฏิสนธิ นามและรูปเป็นปัจจัยแก่กันและกัน...ฯลฯ... จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน...ฯลฯ... มหาภูตรูปทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่อุปาทายรูป...ฯลฯ... รูปธรรมทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่ธรรมทั้งหลายที่เป็นอรูป โดยสหชาตปัจจัยในบางกาล ไม่เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัยในบางกาล คำนี้พระองค์ตรัสหมายถึงหทัยวัตถุเท่านั้น Aññamaññaṃ uppādanupatthambhanabhāvena upakārako dhammo aññamaññapaccayo. Aññamaññupatthambhakaṃ tidaṇḍaṃ viya. So arūpakkhandhādivasena tividho hoti. Yathāha – cattāro khandhā arūpino aññamaññapaccayena paccayo. Cattāro mahābhūtā…pe… okkantikkhaṇe nāmarūpaṃ aññamaññapaccayena paccayoti. ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นธรรมที่ให้เกิดขึ้นและค้ำจุนซึ่งกันและกัน ชื่อว่า อัญญมัญญปัจจัย เปรียบเหมือนไม้สามเส้าที่ค้ำจุนซึ่งกันและกัน อัญญมัญญปัจจัยนั้นมี ๓ อย่าง โดยจำแนกตามอรูปขันธ์เป็นต้น ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ขันธ์ ๔ ที่เป็นอรูป เป็นปัจจัยแก่กันและกัน โดยอัญญมัญญปัจจัย มหาภูตรูป ๔...ฯลฯ... ในขณะแห่งการปฏิสนธิ นามและรูปเป็นปัจจัยแก่กันและกัน โดยอัญญมัญญปัจจัย Adhiṭṭhānākārena nissayākārena ca upakārako dhammo nissayapaccayo, tarucittakammādīnaṃ pathavīpaṭādayo viya. So ‘‘cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ nissayapaccayena paccayo’’ti evaṃ sahajāte vuttanayeneva veditabbo. Chaṭṭho panettha koṭṭhāso ‘‘cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā, sotaghānajivhākāyāyatanaṃ kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ nissayapaccayena paccayo. Yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattanti, taṃ rūpaṃ manodhātuyā ca manoviññāṇadhātuyā ca taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ nissayapaccayena paccayo’’ti evaṃ vibhatto. ธรรมที่อุปการะโดยอาการเป็นที่ตั้งและโดยอาการเป็นที่อาศัย ชื่อว่า นิสสยปัจจัย เปรียบเหมือนแผ่นดินเป็นที่อาศัยของต้นไม้และผ้าเป็นที่อาศัยของจิตรกรรม เป็นต้น นิสสยปัจจัยนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสหชาตปัจจัยนั่นแหละว่า "ขันธ์ ๔ ที่เป็นอรูป เป็นปัจจัยแก่กันและกัน โดยนิสสยปัจจัย" ส่วนที่หกในปัจจัยนี้ ท่านจำแนกไว้ดังนี้ว่า "จักขายตนะ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุ โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณธาตุนั้น โดยนิสสยปัจจัย รูปใดอันมโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุอาศัยเป็นไป รูปนั้นเป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุ และธรรมที่สัมปยุตด้วยธรรมเหล่านั้น โดยนิสสยปัจจัย" Upanissayapaccayoti idha pana ayaṃ tāva vacanattho – tadadhīnavuttitāya attano phalena nissito, na paṭikkhittoti nissayo. Yathā pana bhuso āyāso upāyāso, evaṃ bhuso nissayo upanissayo. Balavakāraṇassetaṃ adhivacanaṃ. Tasmā balavakāraṇabhāvena upakārako dhammo upanissayapaccayoti veditabbo. So ārammaṇūpanissayo, anantarūpanissayo pakatūpanissayoti tividho hoti. Tattha ‘‘dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā taṃ garuṃ katvā paccavekkhati, pubbe suciṇṇāni garuṃ katvā paccavekkhati, jhānā vuṭṭhahitvā jhānaṃ garuṃ katvā paccavekkhati, sekkhā gotrabhuṃ garuṃ katvā paccavekkhanti, vodānaṃ garuṃ katvā paccavekkhanti, sekkhā maggā vuṭṭhahitvā maggaṃ garuṃ katvā paccavekkhantī’’ti evamādinā nayena ārammaṇūpanissayo tāva ārammaṇādhipatinā saddhiṃ nānattaṃ akatvā vibhatto. Tattha yaṃ ārammaṇaṃ garuṃ katvā cittacetasikā uppajjanti, taṃ niyamato tesaṃ ārammaṇesu balavārammaṇaṃ hoti. Iti garukātabbamattaṭṭhena ārammaṇādhipati, balavakāraṇaṭṭhena ārammaṇūpanissayoti evametesaṃ nānattaṃ veditabbaṃ. ในปัจจัยนี้ พึงทราบอรรถแห่งบทว่า อุปนิสสยปัจจัย ดังนี้ก่อน คือ ธรรมที่ผลของตนอาศัย เพราะความเป็นไปของผลนั้นเนื่องด้วยตน ไม่ถูกปฏิเสธ ชื่อว่า นิสสยะ เปรียบเหมือนความพยายามอย่างยิ่ง ชื่อว่า อุปายาสะ ฉันใด ที่อาศัยอย่างยิ่ง ก็ชื่อว่า อุปนิสสยะ ฉันนั้น คำว่า อุปนิสสยะ นี้ เป็นชื่อของเหตุที่มีกำลัง เพราะฉะนั้น ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นเหตุมีกำลัง พึงทราบว่าชื่อว่า อุปนิสสยปัจจัย อุปนิสสยปัจจัยนั้นมี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย และ ปกตูปนิสสยปัจจัย ในปัจจัย ๓ อย่างนั้น อารัมมณูปนิสสยปัจจัย ท่านจำแนกไว้โดยไม่ทำความแตกต่างกับอารัมมณาธิปติปัจจัย ด้วยนัยเป็นต้นว่า "บุคคลให้ทานแล้ว สมาทานศีลแล้ว ทำอุโบสถกรรมแล้ว กระทำกรรมนั้นให้เป็นที่เคารพแล้วย่อมพิจารณา, กระทำกรรมดีที่เคยทำไว้ในกาลก่อนให้เป็นที่เคารพแล้วย่อมพิจารณา, ออกจากฌานแล้ว กระทำฌานให้เป็นที่เคารพแล้วย่อมพิจารณา, พระเสขะทั้งหลายกระทำโคตรภูให้เป็นที่เคารพแล้วย่อมพิจารณา, กระทำโวทานให้เป็นที่เคารพแล้วย่อมพิจารณา, พระเสขะทั้งหลายออกจากมรรคแล้ว กระทำมรรคให้เป็นที่เคารพแล้วย่อมพิจารณา" ในบรรดาตัวอย่างเหล่านั้น อารมณ์ใดที่จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายกระทำให้เป็นที่เคารพแล้วเกิดขึ้น อารมณ์นั้นย่อมเป็นอารมณ์ที่มีกำลังในบรรดาอารมณ์ของจิตเจตสิกเหล่านั้นโดยแน่นอน เพราะฉะนั้น พึงทราบความแตกต่างของปัจจัยทั้งสองนี้ดังนี้ว่า ชื่อว่าอารัมมณาธิปติ เพราะมีอรรถเพียงว่าเป็นสิ่งที่พึงกระทำให้เป็นที่เคารพ ชื่อว่าอารัมมณูปนิสสยะ เพราะมีอรรถว่าเป็นเหตุมีกำลัง Anantarūpanissayopi ‘‘purimā purimā kusalā khandhā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ khandhānaṃ upanissayapaccayena paccayo’’tiādinā nayena anantarapaccayena saddhiṃ nānattaṃ akatvāva vibhatto. Mātikānikkhepe pana nesaṃ ‘‘cakkhuviññāṇadhātu taṃsampayuttakā ca dhammā manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ anantarapaccayena paccayo’’tiādinā nayena anantarassa ca ‘‘purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ upanissayapaccayena paccayo’’tiādinā nayena upanissayassa ca āgatattā nikkhepaviseso atthi, sopi atthato ekībhāvameva gacchati. Evaṃ santepi attano attano anantaraṃ anurūpassa cittuppādassa pavattanasamatthatāya anantaratā purimacittassa ca pacchimacittuppādane balavatāya anantarūpanissayatā veditabbā. Yathā hi hetupaccayādīsu kañci dhammaṃ vināpi cittaṃ uppajjati, na evaṃ anantaracittaṃ, vinā cittassa uppatti nāma atthi, tasmā balavapaccayo hoti. Iti attano attano anantaraṃ anurūpacittuppādavasena anantarapaccayo, balavakāraṇavasena anantarūpanissayoti evametesaṃ nānattaṃ veditabbaṃ. แม้อนันตรูปนิสสยปัจจัย ท่านก็จำแนกไว้โดยมิได้ทำความแตกต่างกันกับอนันตรปัจจัย ด้วยนัยเป็นต้นว่า “ขันธ์ที่เป็นกุศลก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่นามขันธ์ที่เป็นกุศลหลังๆ โดยอุปนิสสยปัจจัย” แต่ในมาติกานิกเขป มีความพิเศษในการจำแนกปัจจัยทั้งสองนั้น เพราะมาด้วยนัยเป็นต้นว่า “จักขุวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้น เป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุนั้น โดยอนันตรปัจจัย” สำหรับอนันตรปัจจัย และด้วยนัยเป็นต้นว่า “ธรรมที่เป็นกุศลก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นกุศลหลังๆ โดยอุปนิสสยปัจจัย” สำหรับอุปนิสสยปัจจัย แม้การจำแนกที่พิเศษนั้น โดยอรรถแล้วก็ย่อมถึงความเป็นอันเดียวกันนั่นเทียว ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น พึงทราบความเป็นอนันตระ โดยความสามารถในการยังจิตตุปบาทที่สมควรกันให้เกิดขึ้นในลำดับต่อจากตนๆ และพึงทราบความเป็นอนันตรูปนิสสยะ โดยความเป็นปัจจัยมีกำลังของจิตดวงก่อนในการทำให้จิตดวงหลังเกิดขึ้น เปรียบเหมือนว่า จิตย่อมเกิดขึ้นแม้ปราศจากธรรมบางอย่างในปัจจัยทั้งหลายมีเหตุปัจจัยเป็นต้นได้ แต่จิตที่เกิดในลำดับต่อมาจะเกิดขึ้นโดยปราศจากอนันตรจิต (จิตดวงก่อน) นั้นไม่มีเลย เพราะฉะนั้น จึงเป็นปัจจัยที่มีกำลัง เพราะเหตุนั้น พึงทราบความแตกต่างของปัจจัยทั้งสองนั้นอย่างนี้ว่า ชื่อว่าอนันตรปัจจัย โดยนัยที่ทำให้จิตที่สมควรเกิดขึ้นในลำดับต่อจากตนๆ, ชื่อว่าอนันตรูปนิสสยะ โดยนัยที่เป็นเหตุมีกำลัง Pakatūpanissayo pana pakato upanissayo pakatūpanissayo. Pakato nāma attano santāne nipphādito vā saddhāsīlādi; upasevito vā utubhojanādi. Pakatiyāyeva vā upanissayo pakatūpanissayo, ārammaṇānantarehi asammissoti attho. Tassa ‘‘pakatūpanissayo – saddhaṃ upanissāya dānaṃ deti, sīlaṃ samādiyati, uposathakammaṃ karoti, jhānaṃ uppādeti, vipassanaṃ uppādeti, maggaṃ uppādeti, abhiññaṃ uppādeti, samāpattiṃ uppādeti, sīlaṃ… sutaṃ… cāgaṃ… paññaṃ upanissāya dānaṃ deti…pe… samāpattiṃ uppādeti. Saddhā… sīlaṃ… sutaṃ… cāgo… paññā saddhāya… sīlassa… sutassa… cāgassa… paññāya upanissayapaccayena paccayo’’tiādinā nayena anekappakārako pabhedo veditabbo. Iti ime saddhādayo pakatā ceva balavakāraṇaṭṭhena upanissayā cāti pakatūpanissayoti. ส่วน ปกตูปนิสสยปัจจัย คือ ปัจจัยที่ทำไว้แล้วและเป็นที่อาศัยอย่างยิ่ง ที่ชื่อว่า ทำไว้แล้ว ได้แก่ ศรัทธา ศีล เป็นต้น ที่ตนทำให้เกิดขึ้นในสันดาน หรือ อุตุ โภชนะ เป็นต้น ที่ตนเสพแล้ว หรืออีกนัยหนึ่ง ที่ชื่อว่า ปกตูปนิสสยปัจจัย คือ เป็นที่อาศัยโดยปกติ อธิบายว่า ไม่เจือปนกับอารัมมณปัจจัยและอนันตรปัจจัย พึงทราบการจำแนกปัจจัยนั้นมีหลายประการ โดยนัยเป็นต้นว่า “ปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลอาศัยศรัทธาแล้วย่อมให้ทาน สมาทานศีล กระทำอุโบสถกรรม ทำให้ฌานเกิด ทำให้วิปัสสนาเกิด ทำให้มรรคเกิด ทำให้อภิญญาเกิด ทำให้สมาบัติเกิด, อาศัยศีล... สุตะ... จาคะ... ปัญญาแล้วย่อมให้ทาน...ฯลฯ... ทำให้สมาบัติเกิด ศรัทธา... ศีล... สุตะ... จาคะ... ปัญญา เป็นปัจจัยแก่ศรัทธา... แก่ศีล... แก่สุตะ... แก่จาคะ... แก่ปัญญา โดยอุปนิสสยปัจจัย” เพราะเหตุนั้น ธรรมเหล่านี้มีศรัทธาเป็นต้น ชื่อว่า ปกตูปนิสสยะ เพราะเป็นสิ่งที่ทำไว้แล้วด้วย และเป็นที่อาศัยโดยความเป็นเหตุมีกำลังด้วย Paṭhamataraṃ uppajjitvā vattamānabhāvena upakārako dhammo purejātapaccayo. So pañcadvāre vatthārammaṇahadayavatthuvasena ekādasavidho hoti. Yathāha – cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ purejātapaccayena paccayo. Sota… ghāna… jivhā… kāyāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, sadda… gandha… rasa… phoṭṭhabbāyatanaṃ, kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ purejātapaccayena paccayo. Rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbāyatanaṃ manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ purejātapaccayena paccayo. Yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattanti, taṃ rūpaṃ manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ purejātapaccayena paccayo, manoviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ kiñci kāle purejātapaccayena paccayo, kiñci kāle na purejātapaccayena paccayoti. ธรรมที่เกิดขึ้นก่อนแล้วอุปการะโดยความเป็นอยู่ในปัจจุบัน ชื่อว่า ปุเรชาตปัจจัย ปัจจัยนั้นมี ๑๑ อย่างในปัญจทวาร โดยจำแนกเป็นวัตถุ อารมณ์ และหทัยวัตถุ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “จักขายตนะ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้น โดยปุเรชาตปัจจัย โสตายตนะ... ฆานายตนะ... ชิวหายตนะ... กายายตนะ, รูปายตนะ, สัททายตนะ... คันธายตนะ... รสายตนะ... โผฏฐัพพายตนะ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณธาตุนั้น โดยปุเรชาตปัจจัย รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ เป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุนั้น โดยปุเรชาตปัจจัย รูปใดที่มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุอาศัยเป็นไป รูปนั้นเป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุนั้น โดยปุเรชาตปัจจัย, เป็นปัจจัยแก่มโนวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนวิญญาณธาตุนั้น โดยปุเรชาตปัจจัยในบางกาล, ไม่เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัยในบางกาล” Purejātānaṃ rūpadhammānaṃ upatthambhakaṭṭhena upakārako arūpadhammo pacchājātapaccayo, gijjhapotakasarīrānaṃ āhārāsācetanā viya. Tena vuttaṃ – ‘‘pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassa pacchājātapaccayena paccayo’’ti. อรูปธรรมที่อุปการะโดยการค้ำจุนรูปธรรมทั้งหลายที่เกิดก่อน ชื่อว่า ปัจฉาชาตปัจจัย เปรียบเหมือนเจตนาคือความอยากในอาหารของสรีระของลูกนกแร้ง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า “จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายที่เกิดทีหลัง เป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อน โดยปัจฉาชาตปัจจัย” Āsevanaṭṭhena anantarānaṃ paguṇabalavabhāvāya upakārako dhammo āsevanapaccayo, ganthādīsu purimāpurimābhiyogo viya. So kusalākusalakiriyajavanavasena tividho hoti. Yathāha – purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ āsevanapaccayena paccayo. Purimā purimā akusalā…pe… kiriyābyākatā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kiriyābyākatānaṃ dhammānaṃ āsevanapaccayena paccayoti. ธรรมที่อุปการะเพื่อให้ธรรมที่เกิดในลำดับต่อมามีความคล่องแคล่วและมีกำลังโดยความเป็นผู้เสพคุ้น ชื่อว่า อาเสวนปัจจัย เปรียบเหมือนการพากเพียรศึกษาคัมภีร์เป็นต้นก่อนๆ ปัจจัยนั้นมี ๓ อย่าง โดยจำแนกเป็นกุศลชวนะ อกุศลชวนะ และกิริยาชวนะ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ธรรมที่เป็นกุศลก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นกุศลหลังๆ โดยอาเสวนปัจจัย ธรรมที่เป็นอกุศลก่อนๆ...ฯลฯ... ธรรมที่เป็นกิริยาอัพยากฤต เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นกิริยาอัพยากฤตหลังๆ โดยอาเสวนปัจจัย” Cittapayogasaṅkhātena kiriyābhāvena upakārako dhammo kammapaccayo. So nānākkhaṇikāya ceva kusalākusalacetanāya sahajātāya ca sabbāyapi cetanāya vasena duvidho hoti. Yathāha – kusalākusalaṃ kammaṃ vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo. Cetanā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃ samuṭṭhānānañca rūpānaṃ kammapaccayena paccayoti. ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นกิริยาอันนับเนื่องด้วยความพยายามของจิต ชื่อว่า กัมมปัจจัย ปัจจัยนั้นมี ๒ อย่าง โดยจำแนกเป็นกุศลและอกุศลเจตนาที่เป็นนานักขณิกะอย่างหนึ่ง และเจตนาทั้งหมดที่เป็นสหชาตะอย่างหนึ่ง ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “กุศลกรรมและอกุศลกรรม เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นวิบากและแก่รูปอันเกิดแต่กรรม โดยกัมมปัจจัย เจตนา เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนานั้นและแก่รูปที่มีเจตนานั้นเป็นสมุฏฐาน โดยกัมมปัจจัย” Nirussāhasantabhāvena nirussāhasantabhāvāya upakārako vipākadhammo vipākapaccayo. So pavatte cittasamuṭṭhānānaṃ, paṭisandhiyaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ, sabbattha ca sampayuttadhammānaṃ vipākapaccayo hoti. Yathāha – vipākābyākato eko khandho tiṇṇaṃ khandhānaṃ, cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ, vipākapaccayena paccayo…pe… paṭisandhikkhaṇe vipākābyākato eko khandho…pe… dve khandhā dvinnaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ vipākapaccayena paccayo. Khandhā vatthussa vipākapaccayena paccayoti. วิปากธรรมที่อุปการะโดยความเป็นสภาพที่สงบไม่มีความขวนขวาย ชื่อว่า วิปากปัจจัย. วิปากปัจจัยนั้น ในปวัตติกาล เป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย, ในปฏิสนธิกาล เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลาย, และในกาลทั้งปวง เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลาย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – วิปากอัพยากตขันธ์ ๑ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย โดยวิปากปัจจัย…ฯลฯ… ในปฏิสนธิกาล วิปากอัพยากตขันธ์ ๑…ฯลฯ… ขันธ์ ๒ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๒ และกฏัตตารูปทั้งหลาย โดยวิปากปัจจัย. ขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่วัตถุ โดยวิปากปัจจัย. Rūpārūpānaṃ upatthambhakaṭṭhena upakārakā cattāro āhārā āhārapaccayo. Yathāha – kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa āhārapaccayena paccayo. Arūpino āhārā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayoti. Pañhāvāre pana ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā āhārā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayo’’tipi vuttaṃ. อาหาร ๔ ที่อุปการะแก่รูปและอรูปโดยอรรถว่าค้ำจุน ชื่อว่า อาหารปัจจัย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – กวฬิงการาหาร เป็นปัจจัยแก่กายนี้ โดยอาหารปัจจัย. อรูปอาหารทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและแก่รูปทั้งหลายอันมีอาหารนั้นเป็นสมุฏฐาน โดยอาหารปัจจัย. อนึ่ง ในปัญหาวาร ยังมีคำตรัสไว้อีกว่า "ในปฏิสนธิกาล วิปากอัพยากตอาหารทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและแก่กฏัตตารูปทั้งหลาย โดยอาหารปัจจัย". Adhipatiyaṭṭhena upakārakā itthindriyapurisindriyavajjā vīsatindriyā indriyapaccayo. Tattha cakkhundriyādayo pañca arūpadhammānaṃyeva, sesā rūpārūpānaṃ paccayā honti. Yathāha – cakkhundriyaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā, sota… ghāna… jivhā… kāyindriyaṃ kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ indriyapaccayena paccayo. Rūpajīvitindriyaṃ kaṭattārūpānaṃ indriyapaccayena paccayo. Arūpino indriyā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ indriyapaccayena paccayoti. Pañhāvāre pana ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā indriyā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ indriyapaccayena paccayo’’tipi vuttaṃ. อินทรีย์ ๒๐ เว้นอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ ที่อุปการะโดยอรรถว่าเป็นใหญ่ ชื่อว่า อินทริยปัจจัย. ในอินทรีย์เหล่านั้น อินทรีย์ ๕ มีจักขุนทรีย์เป็นต้น เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอรูปเท่านั้น, อินทรีย์ที่เหลือ เป็นปัจจัยแก่รูปและอรูป. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – จักขุนทรีย์ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้น โดยอินทริยปัจจัย, โสต… ฆาน… ชิวหา… กายินทรีย์ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณธาตุนั้น โดยอินทริยปัจจัย. รูปชีวิตินทรีย์ เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลาย โดยอินทริยปัจจัย. อรูปินทรีย์ทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและแก่รูปทั้งหลายอันมีอินทรีย์นั้นเป็นสมุฏฐาน โดยอินทริยปัจจัย. อนึ่ง ในปัญหาวาร ยังมีคำตรัสไว้อีกว่า "ในปฏิสนธิกาล วิปากอัพยากตอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและแก่กฏัตตารูปทั้งหลาย โดยอินทริยปัจจัย". Upanijjhāyanaṭṭhena upakārakāni ṭhapetvā dvipañcaviññāṇesu kāyikasukhadukkhavedanādvayaṃ sabbānipi kusalādibhedāni satta jhānaṅgāni jhānapaccayo. Yathāha – jhānaṅgāni jhānasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ jhānapaccayena paccayoti. Pañhāvāre pana paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatāni jhānaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo’’tipi vuttaṃ. ฌานังคะ ๗ ทั้งปวง อันมีประเภทเป็นกุศลเป็นต้น ที่อุปการะโดยอรรถว่าเพ่งอารมณ์ เว้นเวทนา ๒ คือ กายิกสุขและกายิกทุกข์ในทวิปัญจวิญญาณ ชื่อว่า ฌานปัจจัย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ฌานังคะทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่ฌานสัมปยุตตธรรมทั้งหลายและแก่รูปทั้งหลายอันมีฌานนั้นเป็นสมุฏฐาน โดยฌานปัจจัย. อนึ่ง ในปัญหาวาร ยังมีคำตรัสไว้อีกว่า "ในปฏิสนธิกาล วิปากอัพยากตฌานังคะทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและแก่กฏัตตารูปทั้งหลาย โดยฌานปัจจัย". Yato tato vā niyyānaṭṭhena upakārakāni kusalādibhedāni dvādasa maggaṅgāni maggapaccayo. Yathāha – ‘‘maggaṅgāni maggasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ maggapaccayena paccayo’’ti. Pañhāvāre pana ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatāni maggaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ maggapaccayena paccayo’’ti vuttaṃ. Na ete pana dvepi jhānamaggapaccayā yathāsaṅkhyaṃ dvipañcaviññāṇāhetukacittesu labbhantīti veditabbā. มัคคังคะ ๑๒ อันมีประเภทเป็นกุศลเป็นต้น ที่อุปการะโดยอรรถว่าเป็นทางนำออกจากภพนั้นๆ ชื่อว่า มัคคปัจจัย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – "มัคคังคะทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่มัคคสัมปยุตตธรรมทั้งหลายและแก่รูปทั้งหลายอันมีมรรคนั้นเป็นสมุฏฐาน โดยมัคคปัจจัย". อนึ่ง ในปัญหาวาร ยังมีคำตรัสไว้อีกว่า "ในปฏิสนธิกาล วิปากอัพยากตมัคคังคะทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและแก่กฏัตตารูปทั้งหลาย โดยมัคคปัจจัย". ก็แต่ว่า พึงทราบว่า ฌานปัจจัยและมัคคปัจจัยทั้ง ๒ นี้ ย่อมไม่ได้ในทวิปัญจวิญญาณและอเหตุกจิต ตามลำดับ. Ekavatthukaekārammaṇaekuppādekanirodhasaṅkhātena sampayuttabhāvena upakārakā arūpadhammā sampayuttapaccayo. Yathāha – ‘‘cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ sampayuttapaccayena paccayo’’ti. อรูปธรรมทั้งหลายที่อุปการะโดยความเป็นสภาพที่สัมปยุตกัน อันนับเนื่องด้วยการมีวัตถุเดียวกัน มีอารมณ์เดียวกัน เกิดขึ้นพร้อมกัน และดับพร้อมกัน ชื่อว่า สัมปยุตตปัจจัย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – "อรูปขันธ์ ๔ เป็นปัจจัยแก่กันและกัน โดยสัมปยุตตปัจจัย". Ekavatthukādibhāvānupagamena upakārakā rūpino dhammā arūpīnaṃ, arūpino dhammā rūpīnaṃ vippayuttapaccayena paccayo. So sahajātapacchājātapurejātavasena tividho hoti. Vuttañhetaṃ – sahajātā kusalā khandhā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ vippayuttapaccayena paccayo. Pacchājātā kusalā khandhā purejātassa imassa kāyassa vippayuttapaccayena paccayoti. Abyākatapadassa pana sahajātavibhaṅge ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā khandhā kaṭattārūpānaṃ vippayuttapaccayena paccayo. Khandhā vatthussa, vatthu khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayo’’ti vuttaṃ. Purejātaṃ pana cakkhundriyādivatthuvaseneva veditabbaṃ. Yathāha – purejātaṃ cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇassa…pe… kāyāyatanaṃ kāyaviññāṇassa vippayuttapaccayena paccayo. Vatthu vipākābyākatānaṃ kiriyābyākatānaṃ khandhānaṃ vatthu kusalānaṃ khandhānaṃ, vatthu akusalānaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayoti. รูปธรรมทั้งหลายที่อุปการะแก่อรูปธรรมทั้งหลาย และอรูปธรรมทั้งหลายที่อุปการะแก่รูปธรรมทั้งหลาย โดยการไม่ถึงความเป็นสภาพที่มีวัตถุเดียวกันเป็นต้น ชื่อว่า วิปปยุตตปัจจัย. วิปปยุตตปัจจัยนั้นมี ๓ อย่าง คือ โดยเป็นสหชาตะ ปัจฉาชาตะ และปุเรชาตะ. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – กุศลขันธ์ทั้งหลายที่เป็นสหชาตะ เป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย โดยวิปปยุตตปัจจัย. กุศลขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจฉาชาตะ เป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อน โดยวิปปยุตตปัจจัย. อนึ่ง ในสหชาตวิภังค์แห่งอัพยากตบท มีคำตรัสไว้ว่า "ในปฏิสนธิกาล วิปากอัพยากตขันธ์ทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลาย โดยวิปปยุตตปัจจัย. ขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่วัตถุ, วัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลาย โดยวิปปยุตตปัจจัย". ส่วนปุเรชาตปัจจัย พึงทราบโดยนัยแห่งวัตถุมีจักขายตนะเป็นต้น. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – จักขายตนะที่เกิดก่อน เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ…ฯลฯ… กายายตนะที่เกิดก่อน เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ โดยวิปปยุตตปัจจัย. วัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นวิปากอัพยากตะและกิริยาอัพยากตะ, วัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นกุศล, วัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอกุศล โดยวิปปยุตตปัจจัย. Paccuppannalakkhaṇena atthibhāvena tādisasseva dhammassa upatthambhakaṭṭhena upakārako dhammo atthipaccayo. Tassa arūpakkhandhamahābhūtanāmarūpacittacetasikamahābhūtāyatanavatthuvasena sattadhā mātikā nikkhittā. Yathāha – cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ atthipaccayena paccayo; cattāro mahābhūtā aññamaññaṃ, okkantikkhaṇe nāmarūpaṃ aññamaññaṃ, cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ mahābhūtā upādārūpānaṃ, cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā…pe… kāyāyatanaṃ…pe… rūpāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ atthipaccayena paccayo. Rūpāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ atthipaccayena paccayo. Yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattanti, taṃ rūpaṃ manodhātuyā ca manoviññāṇadhātuyā ca taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ atthipaccayena paccayoti. Pañhāvāre pana sahajātaṃ, purejātaṃ, pacchājātaṃ, āhāraṃ, indriyantipi nikkhipitvā sahajāte tāva ‘‘eko khandho tiṇṇaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ atthipaccayena paccayo’’tiādinā nayena niddeso kato. Purejāte purejātānaṃ cakkhādīnaṃ vasena niddeso kato. Pacchājāte purejātassa imassa kāyassa pacchājātānaṃ cittacetasikānaṃ paccayavasena niddeso kato. Āhārindriyesu pana ‘‘kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa atthipaccayena paccayo. Rūpajīvitindriyaṃ kaṭattārūpānaṃ atthipaccayena paccayo’’ti evaṃ niddeso katoti. ธรรมที่อุปการะโดยความเป็นผู้ค้ำจุนธรรมเช่นนั้นนั่นเทียว โดยภาวะที่ตนมีอยู่ซึ่งมีลักษณะเป็นปัจจุบัน ชื่อว่าอัตถิปัจจัย. มาติกาของอัตถิปัจจัยนั้น พระผู้มีพระภาคทรงยกขึ้นไว้ ๗ อย่าง โดยอรูปขันธ์ มหาภูตรูป นามรูป จิตเจตสิก มหาภูตรูป อายตนะ และวัตถุ. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า ขันธ์ ๔ ที่เป็นอรูป เป็นปัจจัยแก่กันและกันโดยอัตถิปัจจัย, มหาภูตรูป ๔ เป็นปัจจัยแก่กันและกัน, ในขณะแห่งการก้าวลงสู่ครรภ์ นามและรูปเป็นปัจจัยแก่กันและกัน, จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่รูปทั้งหลายที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน, มหาภูตรูปทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่อุปาทายรูปทั้งหลาย, จักขายตนะ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุ...ฯลฯ...กายายตนะ...ฯลฯ...รูปายตนะ...ฯลฯ...โผฏฐัพพายตนะ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณธาตุนั้น โดยอัตถิปัจจัย. รูปายตนะ...ฯลฯ...โผฏฐัพพายตนะ เป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุนั้น โดยอัตถิปัจจัย. รูปใดที่มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุอาศัยเกิดขึ้น รูปนั้นเป็นปัจจัยแก่มโนธาตุ มโนวิญญาณธาตุ และธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุนั้น โดยอัตถิปัจจัย. ส่วนในปัญหาพยากรณ์ พระองค์ทรงยกแม้สหชาตปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย อาหารปัจจัย และอินทริยปัจจัยขึ้นแสดงไว้ด้วย. ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ในสหชาตปัจจัยก่อน ทรงจำแนกไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "ขันธ์ ๑ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ และแก่รูปทั้งหลายที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน โดยอัตถิปัจจัย". ในปุเรชาตปัจจัย ทรงจำแนกไว้โดยจักขุเป็นต้นที่เป็นปุเรชาตะ. ในปัจฉาชาตปัจจัย ทรงจำแนกไว้โดยความเป็นปัจจัยของจิตและเจตสิกที่เกิดทีหลังแก่กายนี้ที่เกิดก่อน. ส่วนในอาหารปัจจัยและอินทริยปัจจัย ทรงจำแนกไว้อย่างนี้ว่า "กวฬิงการาหาร เป็นปัจจัยแก่กายนี้ โดยอัตถิปัจจัย. รูปชีวิตินทรีย์ เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลาย โดยอัตถิปัจจัย". Attano anantaraṃ uppajjamānānaṃ arūpadhammānaṃ pavattiokāsassa dānena upakārakā samanantaraniruddhā arūpadhammā natthipaccayo. Yathāha – samanantaraniruddhā cittacetasikā dhammā paṭuppannānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ natthipaccayena paccayoti. อรูปธรรมทั้งหลายที่ดับไปไม่มีระหว่าง ซึ่งอุปการะโดยการให้โอกาสเป็นไปแก่อรูปธรรมทั้งหลายที่กำลังเกิดขึ้นในลำดับถัดจากตน ชื่อว่านัตถิปัจจัย. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายที่ดับไปไม่มีระหว่าง เป็นปัจจัยแก่จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน โดยนัตถิปัจจัย. Te eva vigatabhāvena upakārakattā vigatapaccayo. Yathāha – samanantaravigatā cittacetasikā dhammā paṭuppannānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ vigatapaccayena paccayoti. ธรรมเหล่านั้นนั่นเอง ชื่อว่าวิคตปัจจัย เพราะอุปการะโดยภาวะที่ตนปราศไปแล้ว. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายที่ปราศไปแล้วไม่มีระหว่าง เป็นปัจจัยแก่จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน โดยวิคตปัจจัย. Atthipaccayadhammā eva avigatabhāvena upakārakattā avigatapaccayoti veditabbā. Desanāvilāsena pana tathā vinetabbaveneyyavasena vā ayaṃ duko vutto; sahetukadukaṃ vatvāpi hetusampayuttaduko viyāti. พึงทราบว่า ธรรมที่เป็นอัตถิปัจจัยนั่นเอง ชื่อว่าอวิคตปัจจัย เพราะอุปการะโดยภาวะที่ตนยังไม่ปราศไป. แต่ทุกะ (คู่) นี้ พระองค์ตรัสไว้โดยเทศนาวิลาส หรือโดยเวไนยบุคคลที่พึงแนะนำอย่างนั้น เหมือนดังตรัสทุกะว่าด้วยธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ แม้จะตรัสทุกะว่าด้วยธรรมที่มีเหตุแล้ว. Imesu pana catuvīsatiyā paccayesu asammohatthaṃ – ก็ในปัจจัย ๒๔ เหล่านี้ เพื่อความไม่หลงลืม (พึงทราบวินิจฉัยดังต่อไปนี้) Dhammato kālato ceva, nānappakārabhedato; Paccayuppannato ceva, viññātabbo vinicchayo. พึงทราบการวินิจฉัยโดยสภาวธรรม โดยกาล โดยความแตกต่างแห่งประเภทต่างๆ และโดยปัจจยุปบันนธรรม. Tattha dhammatoti – imesu hi paccayesu hetupaccayo tāva nāmarūpadhammesu nāmadhammekadeso. Ārammaṇapaccayo saddhiṃ paññattiyā ca abhāvena sabbepi nāmarūpadhammā. Adhipatipaccaye sahajātādhipati nāmadhammekadeso, tathā kammajhānamaggapaccayā. Ārammaṇādhipati sabbepi garukātabbā ārammaṇadhammā. Anantarasamanantarapacchājātaāsevanavipākasampayuttanatthivigatapaccayā nāmadhammāva. Nibbānassa asaṅgahitattā nāmadhammekadesotipi vattuṃ vaṭṭati. Purejātapaccayo rūpekadeso. Sesā yathālābhavasena nāmarūpadhammāti evaṃ tāvettha dhammato viññātabbo vinicchayo. ในบทเหล่านั้น บทว่า โดยสภาวธรรม (ธัมมโต) คือ ในปัจจัยเหล่านี้ เหตุปัจจัยก่อน เป็นส่วนหนึ่งของนามธรรมในบรรดานามรูปธรรมทั้งหลาย. อารัมมณปัจจัย ได้แก่ นามรูปธรรมทั้งหมด พร้อมทั้งบัญญัติและอภาวะ. ในอธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติเป็นส่วนหนึ่งของนามธรรม, กัมมปัจจัย ฌานปัจจัย และมัคคปัจจัยก็เช่นกัน. อารัมมณาธิปติ ได้แก่ อารัมมณธรรมทั้งหมดที่ควรทำความเคารพ. อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย อาเสวนปัจจัย วิปากปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย เป็นนามธรรมเท่านั้น. เพราะนิพพานไม่ได้ถูกสงเคราะห์ไว้ จึงควรกล่าวว่าเป็นส่วนหนึ่งของนามธรรม. ปุเรชาตปัจจัยเป็นส่วนหนึ่งของรูปธรรม. ปัจจัยที่เหลือเป็นนามรูปธรรมตามที่หาได้. พึงทราบการวินิจฉัยโดยสภาวธรรมในปัจจัยเหล่านี้อย่างนี้ก่อน. Kālatoti – โดยกาล คือ Paccuppannāva hontettha, paccayā dasa pañca ca; Atītā eva pañceko, te kāle dvepi nissito; Tayo tikālikā ceva, vimuttā cāpi kālatoti. ในปัจจัยเหล่านี้ มี ๑๕ ปัจจัยเป็นปัจจุบันเท่านั้น, ๕ ปัจจัยเป็นอดีตเท่านั้น, ๑ ปัจจัยอาศัยกาลทั้งสอง, ๓ ปัจจัยเป็นไปในกาลทั้งสาม และพ้นจากกาล. Etesu hi hetupaccayo sahajātaaññamaññanissayapurejātapacchājātavipākaāhāraindriyajhānamaggasampayuttavippayuttaatthiavigatapaccayoti ime pannarasa paccayā paccuppannadhammāva honti. Anantarapaccayo samanantaraāsevananatthivigatapaccayoti ime pañca atītāyeva honti. Eko pana kammapaccayo, so paccuppannātīte dvepi kāle nissito hoti. Sesā ārammaṇapaccayo adhipatipaccayo upanissayapaccayoti ime tayo paccayā tekālikāpi honti, paññattiyā saddhiṃ nibbānassa saṅgahitattā kālavimuttāpīti. Evamettha kālatopi viññātabbo vinicchayo. จริงอยู่ ในปัจจัยเหล่านั้น ปัจจัย ๑๕ เหล่านี้ คือ เหตุปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย มัคคปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย เป็นธรรมที่เป็นปัจจุบันเท่านั้น. ปัจจัย ๕ เหล่านี้ คือ อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อาเสวนปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย เป็นธรรมที่เป็นอดีตเท่านั้น. ส่วนกัมมปัจจัยอย่างหนึ่ง อาศัยกาลทั้งสอง คือทั้งปัจจุบันและอดีต. ปัจจัย ๓ ที่เหลือเหล่านี้ คือ อารัมมณปัจจัย อธิปติปัจจัย และอุปนิสสยปัจจัย เป็นไปในกาลทั้งสามก็ได้, และพ้นจากกาลก็ได้ เพราะสงเคราะห์บัญญัติกับนิพพานเข้าไว้ด้วย. พึงทราบการวินิจฉัยโดยกาลในปัจจัยเหล่านี้อย่างนี้. Nānappakārabhedato paccayuppannatoti imesaṃ pana dvinnaṃ padānaṃ attho niddesavāre āvibhavissatīti. ส่วนความหมายของสองบทนี้ คือ โดยความแตกต่างแห่งประเภทต่างๆ และโดยปัจจยุปบันนธรรม จักปรากฏชัดในวาระแห่งการจำแนกต่อไป. Paccayuddesavaṇṇanā. อรรถกถาปัจจยุทเทส Paccayaniddeso ปัจจยนิเทศ 1. Hetupaccayaniddesavaṇṇanā 1. อรรถกถาเหตุปัจจยนิเทศ 1. Idāni sabbepi te paccaye uddiṭṭhapaṭipāṭiyā niddisitvā dassetuṃ hetupaccayoti hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayotiādimāha. Tattha hetupaccayoti catuvīsatiyā paccayesu nikkhittapaṭipāṭiyā sabbapaṭhamaṃ bhājetabbassa paduddhāro. Sesapaccayesupi imināva nayena paṭhamaṃ bhājetabbapadaṃ uddharitvā vissajjanaṃ katanti veditabbaṃ. Ayaṃ panettha sambandho – yo paccayuddese hetupaccayoti uddiṭṭho, so niddesato ‘‘hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’ti evaṃ veditabbo. Iminā upāyena sabbapaccayesu bhājetabbassa padassa vissajjanena saddhiṃ sambandho veditabbo. 1. บัดนี้ เพื่อจะทรงจำแนกแสดงปัจจัยเหล่านั้นทั้งหมดตามลำดับที่ทรงยกขึ้นแสดงไว้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "เหตุปัจจะโยติ เหตุ เป็นปัจจัยแก่ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยเหตุและแก่รูปทั้งหลายอันมีธรรมเหล่านั้นเป็นสมุฏฐาน โดยเหตุปัจจัย" ในปัจจัยเหล่านั้น คำว่า "เหตุปัจจะโยติ" เป็นการยกบทที่จะพึงจำแนกก่อนกว่าบททั้งปวงขึ้นแสดงตามลำดับที่ทรงวางไว้ในปัจจัย ๒๔ ประการ พึงทราบว่า แม้ในปัจจัยที่เหลือทั้งหลาย พระองค์ก็ทรงยกบทที่จะพึงจำแนกก่อนขึ้นแสดงแล้วจึงทรงกระทำการวิสัชนาโดยนัยนี้เหมือนกัน นี้เป็นความเกี่ยวข้องในปัจจัยนั้น คือ ปัจจัยใดที่ทรงยกขึ้นแสดงไว้ในปัจจยุเทศว่า "เหตุปัจจะโย" ดังนี้ ปัจจัยนั้น พึงทราบโดยนิทเทสว่า "เหตุ เป็นปัจจัยแก่ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยเหตุและแก่รูปทั้งหลายอันมีธรรมเหล่านั้นเป็นสมุฏฐาน โดยเหตุปัจจัย" อย่างนี้ พึงทราบความเกี่ยวข้องแห่งบทที่จะพึงจำแนกกับคำวิสัชนาในปัจจัยทั้งปวงโดยอุบายนี้ Idāni hetū hetusampayuttakānanti ettha ‘‘hetusampayuttakāna’’nti avatvā ‘‘hetū hetusampayuttakāna’’nti kasmā vuttanti? Paccayassa ceva paccayuppannānañca vavatthāpanato. Hetusampayuttakānanti hi vutte hetunā sampayuttakānaṃ hetupaccayena paccayoti attho bhaveyya. Evaṃ sante asuko nāma dhammo hetupaccayena paccayoti paccayavavatthānaṃ na paññāyeyya. Athāpi hetunā sampayuttakānaṃ hetusampayuttakānanti atthaṃ aggahetvāva yesaṃ kesañci sampayuttakānaṃ hetū hetupaccayena paccayoti attho bhaveyya, evaṃ sante hetunā vippayuttā cakkhuviññāṇādayopi sampayuttakāyeva, hetunā sampayuttā kusalādayopi. Tattha ayaṃ hetu asukassa nāma sampayuttakadhammassa paccayoti paccayuppannavavatthānaṃ na paññāyeyya. Tasmā paccayañceva paccayuppannañca vavatthāpento ‘‘hetū hetusampayuttakāna’’nti āha. Tassattho – hetusampayuttakānaṃ kusalādidhammānaṃ yo hetu sampayuttako, so hetupaccayena paccayoti. Tatrāpi ‘‘paccayo’’ti avatvā ‘‘hetupaccayenā’’ti vacanaṃ hetuno aññathā paccayabhāvapaṭisedhanatthaṃ. Ayañhi hetu hetupaccayenāpi paccayo hoti, sahajātādipaccayenāpi. Tatrāssa yvāyaṃ sahajātādipaccayavasena aññathāpi paccayabhāvo, tassa paṭisedhanatthaṃ hetupaccayenāti vuttaṃ. Evaṃ santepi ‘‘taṃsampayuttakāna’’nti avatvā kasmā ‘‘hetusampayuttakāna’’nti vuttanti? Niddisitabbassa apākaṭattā. Taṃsampayuttakānanti hi vutte yena te taṃsampayuttakā nāma honti, ayaṃ nāma soti niddisitabbo apākaṭo. Tassa apākaṭattā yena sampayuttā te taṃsampayuttakāti vuccanti, taṃ sarūpatova dassetuṃ ‘‘hetusampayuttakāna’’nti vuttaṃ. บัดนี้ ในคำว่า "เหตุ เป็นปัจจัยแก่ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยเหตุ" (เหตู เหตุสัมปยุตฺตกานํ) นั้น ถามว่า เพราะเหตุไรจึงไม่ตรัสว่า "เหตุสัมปยุตฺตกานํ" แต่ตรัสว่า "เหตู เหตุสัมปยุตฺตกานํ"? ตอบว่า เพราะทรงประสงค์จะแยกปัจจัยและปัจจยุปบันออกจากกัน จริงอยู่ เมื่อตรัสว่า "เหตุสัมปยุตฺตกานํ" ก็จะมีความหมายว่า "เป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัยแก่ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยเหตุ" เมื่อเป็นเช่นนั้น การกำหนดปัจจัยว่า "ธรรมชื่อโน้นเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย" ก็จะไม่ปรากฏ อนึ่ง ถึงแม้จะไม่ถือเอาความหมายว่า "ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ" แต่จะมีความหมายว่า "เหตุเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตบางอย่าง" เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้จักขุวิญญาณเป็นต้นซึ่งวิปปยุตจากเหตุก็เป็นสัมปยุตตธรรมเหมือนกัน แม้กุศลธรรมเป็นต้นซึ่งสัมปยุตด้วยเหตุก็เป็นสัมปยุตตธรรมเหมือนกัน ในธรรมเหล่านั้น การกำหนดปัจจยุปบันว่า "เหตุนี้เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมชื่อโน้น" ก็จะไม่ปรากฏ เพราะฉะนั้น เมื่อทรงแยกปัจจัยและปัจจยุปบันออกจากกัน จึงตรัสว่า "เหตู เหตุสัมปยุตฺตกานํ" อธิบายว่า เหตุใดที่สัมปยุตอยู่กับกุศลธรรมเป็นต้นอันเป็นเหตุสัมปยุตตธรรม เหตุนั้นเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย แม้ในคำนั้น การไม่ตรัสว่า "ปัจจะโย" แต่ตรัสว่า "เหตุปัจจะเยน" ก็เพื่อปฏิเสธความเป็นปัจจัยโดยประการอื่นของเหตุ จริงอยู่ เหตุนี้ย่อมเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัยบ้าง โดยสหชาตปัจจัยเป็นต้นบ้าง ในปัจจัยเหล่านั้น เพื่อปฏิเสธความเป็นปัจจัยโดยประการอื่นของเหตุนั้นด้วยอำนาจสหชาตปัจจัยเป็นต้น จึงตรัสว่า "เหตุปัจจะเยน" ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น ถามว่า เพราะเหตุไรจึงไม่ตรัสว่า "ตํสัมปยุตฺตกานํ" แต่ตรัสว่า "เหตุสัมปยุตฺตกานํ"? ตอบว่า เพราะสิ่งที่พึงแสดงยังไม่ปรากฏชัด จริงอยู่ เมื่อตรัสว่า "ตํสัมปยุตฺตกานํ" สิ่งที่พึงแสดงว่า "ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าสัมปยุตด้วยธรรมใด ธรรมนั้นชื่อนี้" ก็จะไม่ปรากฏ เพราะสิ่งนั้นไม่ปรากฏชัด เพื่อทรงแสดงสภาวะของธรรมที่ธรรมเหล่านั้นสัมปยุตด้วยนั่นเอง จึงตรัสว่า "เหตุสัมปยุตฺตกานํ" Taṃsamuṭṭhānānanti ettha pana niddisitabbassa pākaṭattā taṃ-gahaṇaṃ kataṃ. Ayañhettha attho – te hetū ceva hetusampayuttakā ca dhammā samuṭṭhānaṃ etesanti taṃsamuṭṭhānāni. Tesaṃ taṃsamuṭṭhānānaṃ, hetuto ceva hetusampayuttadhammehi ca nibbattānanti attho. Iminā cittasamuṭṭhānarūpaṃ gaṇhāti. Kiṃ pana taṃ cittato aññenapi samuṭṭhātīti? Āma, samuṭṭhāti. Sabbepi hi cittacetasikā ekato hutvā rūpaṃ samuṭṭhāpenti. Lokiyadhammadesanāyaṃ pana cittassa adhikabhāvato tathāvidhaṃ rūpaṃ cittasamuṭṭhānanti vuccati. Tenevāha cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ sahajātapaccayena paccayoti. ส่วนในคำว่า "ตํสมุฏฺฐานานํ" นี้ เพราะสิ่งที่พึงแสดงปรากฏชัดแล้ว จึงทรงใช้ ต-ศัพท์ นี้เป็นความหมายในคำนั้น คือ เหตุและเหตุสัมปยุตตธรรมเหล่านั้นเป็นสมุฏฐานของรูปเหล่านั้น เหตุนั้น รูปเหล่านั้นจึงชื่อว่า ตังสมุฏฐาน แก่รูปอันมีธรรมเหล่านั้นเป็นสมุฏฐาน มีความหมายว่า เกิดขึ้นจากเหตุและเหตุสัมปยุตตธรรม ด้วยบทนี้ ทรงถือเอาจิตตสมุฏฐานรูป ถามว่า ก็รูปนั้นเกิดขึ้นจากสิ่งอื่นนอกจากจิตด้วยหรือ ตอบว่า ใช่แล้ว ย่อมเกิดขึ้น จริงอยู่ จิตและเจตสิกทั้งหมดรวมกันเป็นหนึ่งแล้วย่อมยังรูปให้เกิดขึ้น แต่ในโลกิยธรรมเทศนา เพราะความเป็นใหญ่ของจิต รูปเช่นนั้นจึงถูกเรียกว่า จิตตสมุฏฐาน เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่รูปอันมีจิตเป็นสมุฏฐาน โดยสหชาตปัจจัย" Yadi evaṃ idhāpi ‘‘taṃsamuṭṭhānāna’’nti avatvā cittasamuṭṭhānānanti kasmā na vuttanti? Acittasamuṭṭhānānampi saṅgaṇhanato. Pañhāvārasmiñhi ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā hetū sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ hetupaccayena paccayoti āgataṃ’’. Tassa saṅgaṇhanatthaṃ idha cittasamuṭṭhānānanti avatvā taṃsamuṭṭhānānanti vuttaṃ. Tassattho – cittajarūpaṃ ajanayamānāpi te hetū hetusampayuttakā dhammā sahajātādipaccayavasena samuṭṭhānaṃ etesanti taṃsamuṭṭhānāni. Tesaṃ taṃsamuṭṭhānānaṃ pavatte cittajānaṃ paṭisandhiyañca kaṭattārūpānampi hetū hetupaccayena paccayoti. Iminā upāyena aññesupi taṃsamuṭṭhānānanti āgataṭṭhānesu attho veditabbo. ถ้าอย่างนั้น เพราะเหตุไรในที่นี้จึงไม่ตรัสว่า "จิตฺตสมุฏฺฐานานํ" แต่ตรัสว่า "ตํสมุฏฺฐานานํ"? ตอบว่า เพราะทรงประสงค์จะสงเคราะห์แม้รูปที่มิใช่จิตตสมุฏฐาน จริงอยู่ ในปัญหาพยากรณ์ มีคำมาว่า "ในขณะแห่งปฏิสนธิ วิปากาพยากตเหตุทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่สัมปยุตกันและแก่กฏัตตารูปทั้งหลาย โดยเหตุปัจจัย" เพื่อสงเคราะห์รูปนั้น ในที่นี้จึงไม่ตรัสว่า "จิตฺตสมุฏฺฐานานํ" แต่ตรัสว่า "ตํสมุฏฺฐานานํ" อธิบายว่า แม้เมื่อไม่ยังจิตตชรูปให้เกิด เหตุและเหตุสัมปยุตตธรรมเหล่านั้นก็เป็นสมุฏฐานของรูปเหล่านั้นโดยสหชาตปัจจัยเป็นต้น เหตุนั้น รูปเหล่านั้นจึงชื่อว่า ตังสมุฏฐาน แก่รูปอันมีธรรมเหล่านั้นเป็นสมุฏฐาน คือ เหตุเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัยแก่จิตตชรูปทั้งหลายในปวัตติกาล และแก่กฏัตตารูปทั้งหลายในปฏิสนธิกาล พึงทราบความหมายในที่อื่น ๆ ที่มีคำว่า "ตํสมุฏฺฐานานํ" มาแล้วโดยอุบายนี้ Kasmā panāyaṃ hetu paṭisandhiyameva kaṭattārūpānaṃ hetupaccayo hoti, na pavatteti? Paṭisandhiyaṃ kammajarūpānaṃ cittapaṭibaddhavuttitāya. Paṭisandhiyañhi kammajarūpānaṃ cittapaṭibaddhā pavatti, cittavasena uppajjanti ceva tiṭṭhanti ca. Tasmiñhi khaṇe cittaṃ cittajarūpaṃ janetuṃ na sakkoti, tānipi vinā cittena uppajjituṃ vā ṭhātuṃ vā na sakkonti. Tenevāha – ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, tasmiṃ patiṭṭhite viññāṇe nāmarūpassa avakkanti hotī’’ti (saṃ. ni. 2.39). Pavattiyaṃ pana tesaṃ citte vijjamānepi kammapaṭibaddhāva pavatti, na cittapaṭibaddhā. Avijjamāne cāpi citte nirodhasamāpannānaṃ uppajjantiyeva. ก็เพราะเหตุไร เหตุนี้จึงเป็นเหตุปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายในปฏิสนธิกาลเท่านั้น ไม่ใช่ในปวัตติกาล? ตอบว่า เพราะในปฏิสนธิกาล ความเป็นไปของกัมมชรูปเนื่องด้วยจิต จริงอยู่ ในปฏิสนธิกาล ความเป็นไปของกัมมชรูปเนื่องด้วยจิต คือย่อมเกิดขึ้นและตั้งอยู่ด้วยอำนาจของจิต ในขณะนั้น จิตไม่สามารถยังจิตตชรูปให้เกิดได้ และรูปเหล่านั้นก็ไม่สามารถเกิดขึ้นหรือตั้งอยู่ได้โดยปราศจากจิต เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี เมื่อวิญญาณนั้นตั้งอยู่แล้ว ความก้าวลงแห่งนามรูปย่อมมี" แต่ในปวัตติกาล แม้เมื่อมีจิตอยู่ ความเป็นไปของรูปเหล่านั้นก็เนื่องด้วยกรรมนั่นเทียว ไม่ได้เนื่องด้วยจิต และแม้เมื่อไม่มีจิตอยู่ (กัมมชรูป) ก็ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัตินั่นเทียว Kasmā pana paṭisandhikkhaṇe cittaṃ cittajarūpaṃ janetuṃ na sakkotīti? Kammavegakkhittatāya ceva appatiṭṭhitavatthutāya ca dubbalattā. Tañhi tadā kammavegakkhittaṃ apurejātavatthukattā ca appatiṭṭhitavatthukanti dubbalaṃ hoti. Tasmā papāte patitamatto puriso kiñci sippaṃ kātuṃ viya rūpaṃ janetuṃ na sakkoti; kammajarūpameva panassa cittasamuṭṭhānarūpaṭṭhāne tiṭṭhati. Tañca kammajarūpasseva bījaṭṭhāne tiṭṭhati. Kammaṃ panassa khettasadisaṃ, kilesā āpasadisā. Tasmā santepi khette āpe ca paṭhamuppattiyaṃ bījānubhāvena rukkhuppatti viya paṭisandhikkhaṇe cittānubhāvena rūpakāyassa uppatti. Bīje pana vigatepi pathavīāpānubhāvena rukkhassa uparūpari pavatti viya; vinā cittena kammatova kaṭattārūpānaṃ pavatti hotīti veditabbā. Vuttampi cetaṃ – ‘‘kammaṃ khettaṃ viññāṇaṃ bījaṃ taṇhā sneho’’ti (a. ni. 3.77). ถามว่า ก็เพราะเหตุไร จิตในปฏิสนธิขณะจึงไม่สามารถให้จิตตชรูปเกิดได้? ตอบว่า เพราะถูกแรงกรรมซัดไป และเพราะมีวัตถุที่ยังไม่ตั้งมั่น จึงมีความอ่อนแอ. จริงอยู่ ในขณะนั้น จิตนั้นถูกแรงกรรมซัดไป และเพราะไม่มีวัตถุที่เกิดก่อนเป็นที่อาศัย จึงชื่อว่ามีวัตถุที่ยังไม่ตั้งมั่น ฉะนั้นจึงอ่อนแอ. เพราะเหตุนั้น จิตจึงไม่สามารถให้รูปเกิดได้ เหมือนบุรุษผู้เพิ่งตกจากหน้าผา ไม่สามารถจะทำการฝีมืออะไรได้; แต่ว่า กัมมชรูปเท่านั้นย่อมตั้งอยู่ในฐานะแห่งจิตตสมุฏฐานรูปของจิตนั้น. และกัมมชรูปนั้นก็ตั้งอยู่ในฐานะแห่งพืชของกรรม. ส่วนกรรมเป็นเช่นกับนา กิเลสเป็นเช่นกับน้ำ. เพราะเหตุนั้น แม้เมื่อมีนาและน้ำอยู่ การเกิดขึ้นแห่งต้นไม้ในคราวเกิดขึ้นครั้งแรกย่อมมีได้ด้วยอานุภาพแห่งพืชฉันใด การเกิดขึ้นแห่งรูปกายในปฏิสนธิขณะก็มีได้ด้วยอานุภาพแห่งจิตฉันนั้น. แต่พึงทราบว่า แม้เมื่อพืชหมดไปแล้ว ความเป็นไปต่อเนื่องของต้นไม้ย่อมมีได้ด้วยอานุภาพแห่งดินและน้ำฉันใด; เว้นจากจิตเสีย ความเป็นไปของกฏัตตารูป (รูปที่เกิดแต่กรรม) ย่อมมีได้จากกรรมเท่านั้นฉันนั้น. แม้ข้อนี้ก็มีพระดำรัสไว้ว่า – “กรรมเป็นนา วิญญาณเป็นพืช ตัณหาเป็นยางเหนียว” (องฺ. ติก. ๓.๗๗). Ayañca panattho okāsavaseneva gahetabbo. Tayo hi okāsā – nāmokāso, rūpokāso, nāmarūpokāsoti. Tattha arūpabhavo nāmokāso nāma. Tatra hi hadayavatthumattampi rūpapaccayaṃ vinā arūpadhammāva uppajjanti. Asaññabhavo rūpokāso nāma. Tatra hi paṭisandhicittamattampi arūpapaccayaṃ vinā rūpadhammāva uppajjanti. Pañcavokārabhavo nāmarūpokāso nāma. Tatra hi vatthurūpamattampi vinā paṭisandhiyaṃ arūpadhammā, paṭisandhicittañca vinā kammajāpi rūpadhammā nuppajjanti. Yuganaddhāva rūpārūpānaṃ uppatti. Yathā hi sassāmike sarājake gehe sadvārapālake rājāṇattiṃ vinā paṭhamappaveso nāma natthi, aparabhāge pana vināpi āṇattiṃ purimāṇattiānubhāveneva hoti, evameva pañcavokāre paṭisandhiviññāṇarājassa sahajātādipaccayataṃ vinā rūpassa paṭisandhivasena paṭhamuppatti nāma natthi. Aparabhāge pana vināpi paṭisandhiviññāṇassa sahajātādipaccayānubhāvaṃ purimānubhāvavasena laddhappavesassa kammato pavatti hoti. Asaññabhavo pana yasmā arūpokāso na hoti, tasmā tattha vināva arūpapaccayā asaññokāsattā rūpaṃ pavattati, assāmike suññagehe attano gehe ca purisassa paveso viya. Arūpabhavopi yasmā rūpokāso na hoti, tasmā tattha vināva rūpapaccayā aññokāsattā arūpadhammā pavattanti. Pañcavokārabhavo pana rūpārūpokāsoti natthettha arūpapaccayaṃ vinā paṭisandhikkhaṇe rūpānaṃ uppattīti. Iti ayaṃ hetu paṭisandhiyameva kaṭattārūpānaṃ paccayo hoti, na pavatteti. อนึ่ง เนื้อความนี้พึงทราบโดยอำนาจแห่งโอกาส. จริงอยู่ โอกาสมี ๓ อย่าง คือ นาโมกาส รูโปสาส และนามรูโปสาส. ในโอกาสทั้งสามนั้น อรูปภพ ชื่อว่า นาโมกาส. เพราะในอรูปภพนั้น อรูปธรรมทั้งหลายเท่านั้นย่อมเกิดขึ้น เว้นจากรูปปัจจัย แม้เพียงหทัยวัตถุ. อสัญญีภพ ชื่อว่า รูโปสาส. เพราะในอสัญญีภพนั้น รูปธรรมทั้งหลายเท่านั้นย่อมเกิดขึ้น เว้นจากอรูปปัจจัย แม้เพียงปฏิสนธิจิต. ปัญจโวการภพ ชื่อว่า นามรูโปสาส. เพราะในปัญจโวการภพนั้น ในปฏิสนธิกาล อรูปธรรมทั้งหลายจะเกิดขึ้นเว้นจากวัตถุรูปแม้เพียงอย่างเดียวก็หาไม่ และแม้รูปธรรมที่เกิดแต่กรรมทั้งหลายก็เกิดขึ้นไม่ได้หากเว้นจากปฏิสนธิจิต. การเกิดขึ้นแห่งรูปและอรูปย่อมเป็นไปพร้อมกัน. เปรียบเหมือนในเรือนที่มีเจ้าของ มีพระราชา และมีนายทวารบาล การเข้าไปครั้งแรกย่อมไม่มีได้หากปราศจากพระราชโองการ แต่ในภายหลัง การเข้าไปย่อมมีได้ด้วยอานุภาพแห่งพระราชโองการครั้งก่อน แม้ไม่มีพระราชโองการ (ใหม่) ฉันใด; ในปัญจโวการภพก็ฉันนั้น การเกิดขึ้นครั้งแรกโดยความเป็นปฏิสนธิแห่งรูป ย่อมไม่มีได้หากปราศจากความเป็นสหชาตาปัจจัยเป็นต้นของปฏิสนธิวิญญาณผู้เป็นดุจพระราชา. แต่ในภายหลัง ความเป็นไปจากกรรมแห่งรูปที่ได้ทางเข้าไว้แล้วด้วยอานุภาพที่มีมาก่อน ย่อมมีได้ แม้ปราศจากอานุภาพแห่งความเป็นสหชาตาปัจจัยเป็นต้นของปฏิสนธิวิญญาณ. ส่วนอสัญญีภพ เพราะไม่ใช่อรูปโอกาส ฉะนั้น ในภพนั้น รูปย่อมเป็นไปได้โดยไม่ต้องมีอรูปปัจจัย เพราะเป็นอสัญญีโอกาส เหมือนการเข้าไปของบุรุษในเรือนว่างที่ไม่มีเจ้าของและในเรือนของตน. แม้อรูปภพ เพราะไม่ใชรูปโอกาส ฉะนั้น ในภพนั้น อรูปธรรมทั้งหลายย่อมเป็นไปได้โดยไม่ต้องมีรูปปัจจัย เพราะเป็นโอกาสอื่น. แต่ปัญจโวการภพเป็นรูปารูปโอกาส ฉะนั้น ในภพนี้ การเกิดขึ้นแห่งรูปทั้งหลายในปฏิสนธิขณะโดยปราศจากอรูปปัจจัยจึงไม่มี. เพราะเหตุนี้ เหตุนี้จึงเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปเฉพาะในปฏิสนธิกาลเท่านั้น ไม่เป็นปัจจัยในปวัตติกาล. Nanu ‘‘hetū sahajātānaṃ hetupaccayena paccayoti vutte sabbopi ayamattho gahito hoti, atha kasmā ‘‘hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpāna’’nti idaṃ gahitanti? Pavattiyaṃ kaṭattārūpādīnaṃ paccayabhāvapaṭibāhanato. Evañhi sati yāni pavattiyaṃ hetunā saha ekakkhaṇe kaṭattārūpāni ceva utuāhārasamuṭṭhānāni ca jāyanti, tesampi hetū hetupaccayoti āpajjeyya, na ca so tesaṃ paccayo. Tasmā tesaṃ paccayabhāvassa paṭibāhanatthametaṃ gahitanti veditabbaṃ. ถามว่า ก็เมื่อกล่าวว่า “เหตุเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดร่วมกันด้วยเหตุปัจจัย” เนื้อความทั้งหมดนี้ก็เป็นอันถือเอาแล้วมิใช่หรือ, ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงถือเอาคำว่า “แก่ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยเหตุและแก่รูปทั้งหลายอันมีธรรมนั้นเป็นสมุฏฐาน” นี้เล่า? ตอบว่า เพื่อปฏิเสธความเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปเป็นต้นในปวัตติกาล. เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น (หากไม่กล่าวจำกัด) ก็จะต้องกล่าวว่า เหตุเป็นเหตุปัจจัยแม้แก่กฏัตตารูปทั้งหลายและรูปที่มีอุตุและอาหารเป็นสมุฏฐาน ซึ่งเกิดในขณะเดียวกันกับเหตุในปวัตติกาลด้วย, แต่เหตุนั้นหาได้เป็นปัจจัยแก่รูปเหล่านั้นไม่. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า คำนี้ท่านถือเอาไว้เพื่อปฏิเสธความเป็นปัจจัยแก่รูปเหล่านั้น. Idāni ‘‘nānappakārabhedato paccayuppannato’’ti imesaṃ padānaṃ vasenettha viññātabbo vinicchayo. Tesu nānappakārabhedatoti ayañhi hetu nāma jātito kusalākusalavipākakiriyabhedato catubbidho. Tattha kusalahetu bhūmantarato kāmāvacarādibhedena catubbidho, akusalahetu kāmāvacarova vipākahetu kāmāvacarādibhedena catubbidho, kiriyahetu kāmāvacaro rūpāvacaro arūpāvacaroti tividho. Tattha kāmāvacarakusalahetu nāmato alobhādivasena tividho. Rūpāvacarādikusalahetūsupi eseva nayo. Akusalahetu lobhādivasena tividho. Vipākakiriyahetū pana alobhādivasena tayo tayo honti. Taṃtaṃcittasampayogavasena pana tesaṃ tesaṃ hetūnaṃ nānappakārabhedoyevāti evaṃ tāvettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo. บัดนี้ พึงทราบวินิจฉัยในเหตุปัจจัยนี้โดยอาศัยบทเหล่านี้ คือ “โดยความแตกต่างมีประการต่างๆ” และ “โดยปัจจยุปบันธรรม”. ในบทเหล่านั้น บทว่า “โดยความแตกต่างมีประการต่างๆ” (มีความว่า) เหตุนี้ โดยชาติ มี ๔ ประเภท คือ กุศล อกุศล วิบาก และกิริยา. ในเหตุ ๔ ประเภทนั้น กุศลเหตุ โดยความต่างแห่งภูมิ มี ๔ ประเภท คือ กามาวจร เป็นต้น. อกุศลเหตุเป็นกามาวจรอย่างเดียว. วิบากเหตุ โดยความต่างแห่งภูมิ มี ๔ ประเภท คือ กามาวจร เป็นต้น. กิริยาเหตุ มี ๓ ประเภท คือ กามาวจร รูปาวจร และอรูปาวจร. ในเหตุเหล่านั้น กามาวจรกุศลเหตุ โดยชื่อ มี ๓ ประเภท โดยนัยแห่งอโลภะ เป็นต้น. ในรูปาวจรเป็นต้นที่เป็นกุศลเหตุก็นัยนี้เช่นกัน. อกุศลเหตุ มี ๓ ประเภท โดยนัยแห่งโลภะ เป็นต้น. ส่วนวิบากเหตุและกิริยาเหตุ มีประเภทละ ๓ อย่าง โดยนัยแห่งอโลภะ เป็นต้น. แต่โดยการประกอบกับจิตนั้นๆ ความแตกต่างมีประการต่างๆ แห่งเหตุเหล่านั้นๆ ย่อมมีโดยแท้. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบวินิจฉัยโดยความแตกต่างมีประการต่างๆ ในเหตุปัจจัยนี้ก่อน. Paccayuppannatoti iminā paccayena ime dhammā uppajjanti, imesaṃ nāma dhammānaṃ ayaṃ paccayoti evampi viññātabbo vinicchayoti attho. Tattha imasmiṃ tāva hetupaccaye kāmāvacarakusalahetu kāmabhavarūpabhavesu attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca hetupaccayo hoti, arūpabhave sampayuttadhammānaṃyeva. Rūpāvacarakusalahetu kāmabhavarūpabhavesuyeva sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca hetupaccayo. Arūpāvacarakusalahetu kāmāvacarakusalahetusadisova. Tathā apariyāpannakusalahetu, tathā akusalahetu. Kāmāvacaravipākahetu pana kāmabhavasmiṃyeva attanā sampayuttadhammānaṃ, paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānaṃ, pavatte cittasamuṭṭhānarūpānañca hetupaccayo. Rūpāvacaravipākahetu rūpabhave vuttappakārānaññeva hetupaccayo. Arūpāvacaravipākahetu arūpabhave sampayuttakānaññeva hetupaccayo. Apariyāpannavipākahetu kāmabhavarūpabhavesu sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca arūpabhave arūpadhammānaññeva hetupaccayo. Kiriyahetūsu pana tebhūmakesupi kusalahetusadisova paccayoti. Evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti. บทว่า ปัจจยุปปันนโต ความว่า พึงทราบวินิจฉัยแม้อย่างนี้ว่า ธรรมเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยปัจจัยนี้, ธรรมชื่อนี้เป็นปัจจัยแห่งธรรมเหล่านี้. บรรดาปัจจัยเหล่านั้น ในเหตุปัจจัยนี้ก่อน กามาวจรกุศลเหตุ ย่อมเป็นเหตุปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมของตนและแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลายในกามภพและรูปภพ, (เป็นเหตุปัจจัย) แก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้นในอรูปภพ. รูปาวจรกุศลเหตุ เป็นเหตุปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมของตนและแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลายในกามภพและรูปภพเท่านั้น. อรูปาวจรกุศลเหตุ ก็เหมือนกับกามาวจรกุศลเหตุ. อปริยาปันนกุศลเหตุก็เช่นนั้น, อกุศลเหตุก็เช่นนั้น. ส่วนกามาวจรวิปากเหตุ เป็นเหตุปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมของตน, แก่กฏัตตารูปในปฏิสนธิกาล, และแก่จิตตสมุฏฐานรูปในปวัตติกาล ในกามภพเท่านั้น. รูปาวจรวิปากเหตุ เป็นเหตุปัจจัยแก่ธรรมทั้งหลายตามประเภทที่กล่าวแล้วในรูปภพ. อรูปาวจรวิปากเหตุ เป็นเหตุปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้นในอรูปภพ. อปริยาปันนวิปากเหตุ เป็นเหตุปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลายในกามภพและรูปภพ, เป็นเหตุปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลายเท่านั้นในอรูปภพ. ส่วนในกิริยาเหตุทั้งหลาย (กิริยาเหตุ) เป็นปัจจัยเหมือนกับกุศลเหตุแม้ในภูมิ ๓. ด้วยเหตุนี้ พึงทราบวินิจฉัยในปัจจัยนี้โดยความเป็นปัจจยุปบันแม้อย่างนี้. Hetupaccayaniddesavaṇṇanā. พรรณนานิทเทสแห่งเหตุปัจจัย 2. Ārammaṇapaccayaniddesavaṇṇanā 2. พรรณนานิทเทสแห่งอารัมมณปัจจัย 2. Ārammaṇapaccayaniddese rūpāyatananti rūpasaṅkhātaṃ āyatanaṃ. Sesesupi eseva nayo. Cakkhuviññāṇadhātuyāti cakkhuviññāṇasaṅkhātāya dhātuyā. Sesapadesupi eseva nayo. Taṃsampayuttakānanti tāya cakkhuviññāṇadhātuyā sampayuttakānaṃ tiṇṇaṃ khandhānaṃ, sabbesampi cakkhupasādavatthukānaṃ catunnaṃ khandhānaṃ rūpāyatanaṃ ārammaṇapaccayena paccayoti attho. Ito paresupi eseva nayo. Manodhātuyāti sasampayuttadhammāya tividhāyapi manodhātuyā rūpāyatanādīni pañca ārammaṇapaccayena paccayo, no ca kho ekakkhaṇe. Sabbe dhammāti etāni ca rūpāyatanādīni pañca avasesā ca sabbepi ñeyyadhammā imā cha dhātuyo ṭhapetvā sesāya sasampayuttadhammāya manoviññāṇadhātuyā ārammaṇapaccayena paccayoti attho. Yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbhāti iminā ye ete etāsaṃ sattannaṃ viññāṇadhātūnaṃ ārammaṇadhammā vuttā, te tāsaṃ dhātūnaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjanakkhaṇeyeva ārammaṇapaccayo hontīti dīpeti. Evaṃ hontāpi ca na ekato honti, yaṃ yaṃ ārabbha ye ye uppajjanti, tesaṃ tesaṃ te te visuṃ visuṃ ārammaṇapaccayo hontītipi dīpeti. Uppajjantīti idaṃ yathā najjo sandanti, pabbatā tiṭṭhantīti sabbakālasaṅgahavasena, evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tena yepi ārabbha ye uppajjiṃsu, yepi uppajjissanti, te sabbe ārammaṇapaccayeneva uppajjiṃsu ca uppajjissanti cāti siddhaṃ hoti. Cittacetasikā dhammāti idaṃ ‘‘ye ye dhammā’’ti vuttānaṃ sarūpato nidassanaṃ. Te te dhammāti te te ārammaṇadhammā. Tesaṃ tesanti tesaṃ tesaṃ cittacetasikadhammānaṃ. Ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. 2. ในอารัมมณปัจจยนิทเทส บทว่า รูปายตนํ ได้แก่ อายตนะที่นับว่ารูป. แม้ในบทที่เหลือทั้งหลาย ก็นัยนี้แหละ. บทว่า จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา ได้แก่ แก่ธาตุที่นับว่าจักขุวิญญาณ. แม้ในบทที่เหลือทั้งหลาย ก็นัยนี้แหละ. บทว่า ตํสมฺปยุตฺตกานํ ความว่า รูปายตนะเป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ ที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้น, และแก่ขันธ์ ๔ ทั้งหมดที่มีจักขุปสาทเป็นวัตถุ. แม้ในบทถัดจากนี้ไป ก็นัยนี้แหละ. บทว่า มโนธาตุยา ความว่า รูปายตนะเป็นต้น ๕ อย่าง เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่มโนธาตุแม้ทั้ง ๓ อย่างพร้อมด้วยสัมปยุตตธรรม, แต่หาใช่ในขณะเดียวกันไม่. บทว่า สพฺเพ ธมฺมา ความว่า รูปายตนะเป็นต้น ๕ อย่างเหล่านี้ และเญยยธรรมที่เหลือทั้งหมด ยกเว้นธาตุ ๖ เหล่านี้เสีย เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่มโนวิญญาณธาตุที่เหลือพร้อมด้วยสัมปยุตตธรรม. บทว่า ยํ ยํ ธมฺมํ อารพฺภ นี้ แสดงว่า อารัมมณธรรมเหล่าใดที่ท่านกล่าวไว้ว่าเป็นอารมณ์ของวิญญาณธาตุ ๗ เหล่านี้, อารัมมณธรรมเหล่านั้น กระทำธาตุเหล่านั้นให้เป็นอารมณ์แล้ว ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยในขณะที่เกิดขึ้นนั่นเทียว. และแสดงว่า แม้เป็นอยู่อย่างนั้น ก็หาได้เป็นพร้อมกันไม่, ธรรมเหล่าใดๆ อาศัยธรรมใดๆ เกิดขึ้น, ธรรมเหล่านั้นๆ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นๆ แยกกันไป. พึงทราบว่า บทว่า อุปฺปชฺชนฺติ นี้ ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจการสงเคราะห์กาลทั้งหมด เหมือนอย่างที่กล่าวว่า แม่น้ำทั้งหลายย่อมไหลไป, ภูเขาทั้งหลายย่อมตั้งอยู่. เพราะเหตุนั้น จึงเป็นอันสำเร็จว่า ธรรมเหล่าใดอาศัยธรรมเหล่าใดเกิดขึ้นแล้ว, และธรรมเหล่าใดจักเกิดขึ้น, ธรรมทั้งหมดเหล่านั้นเกิดขึ้นแล้วและจักเกิดขึ้นโดยอารัมมณปัจจัยนั่นเทียว. บทว่า จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา นี้ เป็นการแสดงโดยสรูปของธรรมที่ท่านกล่าวไว้ว่า ‘เย เย ธมฺมา’. บทว่า เต เต ธมฺมา ได้แก่ อารัมมณธรรมเหล่านั้นๆ. บทว่า เตสํ เตสํ ได้แก่ แก่จิตและเจตสิกธรรมเหล่านั้นๆ. นี้เป็นการพรรณนาบาลีในนิทเทสนี้ก่อน. Idaṃ pana ārammaṇaṃ nāma rūpārammaṇaṃ saddagandharasaphoṭṭhabbadhammārammaṇanti koṭṭhāsato chabbidhaṃ hoti. Tattha ṭhapetvā paññattiṃ avasesaṃ bhūmito kāmāvacaraṃ…pe… apariyāpannanti catubbidhaṃ hoti. Tattha kāmāvacaraṃ kusalākusalavipākakiriyarūpabhedato pañcavidhaṃ; rūpāvacaraṃ kusalavipākakiriyato tividhaṃ, tathā arūpāvacaraṃ, apariyāpannaṃ kusalavipākanibbānavasena tividhaṃ hoti. Sabbameva vā etaṃ kusalākusalavipākakiriyarūpanibbānapaññattibhedato sattavidhaṃ hoti. Tattha kusalaṃ bhūmibhedato catubbidhaṃ hoti, akusalaṃ kāmāvacarameva, vipākaṃ catubhūmakaṃ, kiriyaṃ tibhūmakaṃ, rūpaṃ ekabhūmakaṃ kāmāvacarameva, nibbānampi ekabhūmakaṃ apariyāpannameva, paññatti bhūmivinimuttāti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo. อนึ่ง อารมณ์นี้ โดยส่วนแล้วมี ๖ อย่าง คือ รูปารมณ์ สัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์ โผฏฐัพพารมณ์ และธัมมารมณ์. ในอารมณ์เหล่านั้น เว้นบัญญัติเสีย ที่เหลือโดยภูมิมี ๔ อย่าง คือ กามาวจร...ฯลฯ... อปริยาปันนะ. ในอารมณ์เหล่านั้น กามาวจรมี ๕ อย่างโดยความแตกต่างแห่งกุศล อกุศล วิบาก กิริยา และรูป; รูปาวจรมี ๓ อย่างโดยกุศล วิบาก และกิริยา, อรูปาวจรก็เช่นนั้น, อปริยาปันนะมี ๓ อย่างโดยอำนาจแห่งกุศล วิบาก และนิพพาน. หรือว่า อารมณ์ทั้งหมดนั้นมี ๗ อย่างโดยความแตกต่างแห่งกุศล อกุศล วิบาก กิริยา รูป นิพพาน และบัญญัติ. ในอารมณ์เหล่านั้น กุศลมี ๔ อย่างโดยความแตกต่างแห่งภูมิ, อกุศลเป็นกามาวจรอย่างเดียว, วิบากเป็นไปในภูมิ ๔, กิริยาเป็นไปในภูมิ ๓, รูปเป็นไปในภูมิเดียวคือเป็นกามาวจรเท่านั้น, แม้นิพพานก็เป็นไปในภูมิเดียวคือเป็นอปริยาปันนะเท่านั้น, บัญญัติพ้นจากภูมิ. ด้วยเหตุนี้ พึงทราบวินิจฉัยในอารมณ์นี้โดยความแตกต่างมีประการต่างๆ ดังนี้. Evaṃ bhinne panetasmiṃ ārammaṇe kāmāvacarakusalārammaṇaṃ kāmāvacarakusalassa, rūpāvacarakusalassa, akusalassa, kāmāvacaravipākassa, kāmāvacarakiriyassa, rūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Rūpāvacarakusalārammaṇaṃ tesu chasu rāsīsu kāmāvacaravipākavajjānaṃ pañcannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Arūpāvacarakusalārammaṇaṃ kāmāvacarakusalassa, rūpāvacarakusalassa, arūpāvacarakusalassa, akusalassa, arūpāvaracaravipākassa, kāmāvacarakiriyassa, rūpāvacarakiriyassa, arūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ aṭṭhannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Apariyāpannakusalārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarato kusalakiriyānameva ārammaṇapaccayo hoti. Akusalārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa, akusalassa, kāmāvacaravipākassa, kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. ก็เมื่ออารมณ์นี้จำแนกไปอย่างนี้ กามาวจรกุสลารมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๖ กองเหล่านี้ คือ กามาวจรกุศล รูปาวจรกุศล อกุศล กามาวจรวิบาก กามาวจรกิริยา และรูปาวจรกิริยา. รูปาวจรกุสลารมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๕ กอง เว้นกามาวจรวิบาก ในธรรม ๖ กองเหล่านั้น. อรูปาวจรกุสลารมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๘ กองเหล่านี้ คือ กามาวจรกุศล รูปาวจรกุศล อรูปาวจรกุศล อกุศล อรูปาวจรวิบาก กามาวจรกิริยา รูปาวจรกิริยา และอรูปาวจรกิริยา. อปริยาปันนกุสลารมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่กุศลและกิริยาที่เป็นกามาวจรและรูปาวจรเท่านั้น. อกุสลารมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๖ กองเหล่านี้ คือ กามาวจรและรูปาวจรกุศล อกุศล กามาวจรวิบาก กามาวจรและรูปาวจรกิริยา. Kāmāvacaravipākārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa, akusalassa, kāmāvacaravipākassa, kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Rūpāvacaravipākārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa, akusalassa, kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ pañcannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Arūpāvacaravipākārammaṇampi imesaṃyeva pañcannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Apariyāpannavipākārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalakiriyānaññeva ārammaṇapaccayo hoti. กามาวจรวิปาการมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๖ กองเหล่านี้ คือ กามาวจรและรูปาวจรกุศล อกุศล กามาวจรวิบาก กามาวจรและรูปาวจรกิริยา. รูปาวจรวิปาการมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๕ กองเหล่านี้ คือ กามาวจรและรูปาวจรกุศล อกุศล กามาวจรและรูปาวจรกิริยา. แม้อรูปาวจรวิปาการมณ์ ก็ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๕ กองเหล่านี้เหมือนกัน. อปริยาปันนวิปาการมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่กุศลและกิริยาที่เป็นกามาวจรและรูปาวจรเท่านั้น. Kāmāvacarakiriyārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa, akusalassa, kāmāvacaravipākassa, kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Rūpāvacarakiriyārammaṇaṃ imesu chasu rāsīsu kāmāvacaravipākavajjānaṃ pañcannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Arūpāvacarakiriyārammaṇaṃ tesaṃ pañcannaṃ arūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Catusamuṭṭhānaṃ rūpakkhandhasaṅkhātaṃ rūpārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa akusalassa kāmāvacaravipākassa kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Nibbānārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa, apariyāpannato kusalavipākassa, kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Rūpāvacarakusalakiriyānaṃ keci nicchanti, taṃ yuttito upadhāretabbaṃ. Nānappakārakaṃ pana paññattiārammaṇaṃ tebhūmakakusalassa, akusalassa, rūpāvacaravipākassa, arūpāvacaravipākassa, tebhūmakakiriyassa cāti imesaṃ navannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. Tattha yaṃ yaṃ ārammaṇaṃ yesaṃ yesaṃ paccayo, te te taṃtaṃpaccayuppannā nāma hontīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti. กามาวจรกิริยารมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๖ กองเหล่านี้ คือ กามาวจรและรูปาวจรกุศล อกุศล กามาวจรวิบาก กามาวจรและรูปาวจรกิริยา. รูปาวจรกิริยารมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๕ กอง เว้นกามาวจรวิบาก ในธรรม ๖ กองเหล่านี้. อรูปาวจรกิริยารมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๖ กองเหล่านี้ คือ ธรรม ๕ กองเหล่านั้น และอรูปาวจรกิริยา. รูปารมณ์อันนับเนื่องในรูปขันธ์ มีสมุฏฐาน ๔ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๖ กองเหล่านี้ คือ กามาวจรและรูปาวจรกุศล อกุศล กามาวจรวิบาก กามาวจรและรูปาวจรกิริยา. นิพพานารมณ์ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๖ กองเหล่านี้ คือ กามาวจรและรูปาวจรกุศล กุศลและวิบากที่เป็นอปริยาปันนธรรม กามาวจรและรูปาวจรกิริยา. อาจารย์บางพวกย่อมปรารถนา (นิพพานารมณ์) แก่รูปาวจรกุศลและกิริยาด้วย ข้อนั้นพึงพิจารณาตามสมควร. ส่วนบัญญัติอารมณ์มีประการต่างๆ ย่อมเป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรม ๙ กองเหล่านี้ คือ เตภูมกกุศล อกุศล รูปาวจรวิบาก อรูปาวจรวิบาก และเตภูมกกิริยา. ในธรรมเหล่านั้น อารมณ์ใดๆ เป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่าใดๆ ธรรมเหล่านั้นๆ ชื่อว่าเป็นปัจจยุปบันของปัจจัยนั้นๆ เพราะฉะนั้น พึงทราบการวินิจฉัยในที่นี้แม้โดยความเป็นปัจจยุปบันธรรมดังนี้. Ārammaṇapaccayaniddesavaṇṇanā. พรรณนานิทเทสแห่งอารัมมณปัจจัย 3. Adhipatipaccayaniddesavaṇṇanā 3. พรรณนานิทเทสแห่งอธิปติปัจจัย 3. Adhipatipaccayaniddese chandādhipatīti chandasaṅkhāto adhipati. Chandaṃ dhuraṃ katvā chandaṃ jeṭṭhakaṃ katvā cittuppattikāle uppannassa kattukamyatāchandassetaṃ nāmaṃ. Sesesupi eseva nayo. Kasmā pana yathā hetupaccayaniddese hetū hetusampayuttakāna’’nti vuttaṃ, evamidha ‘‘adhipatī adhipatisampayuttakānanti avatvā ‘‘chandādhipati chandasampayuttakāna’’ntiādinā nayena desanā katāti? Ekakkhaṇe abhāvato. Purimanayasmiñhi dve tayo hetū ekakkhaṇepi hetupaccayo honti mūlaṭṭhena. Upakārakabhāvassa avijahanato. Adhipati pana jeṭṭhakaṭṭhena upakārako, na ca ekakkhaṇe bahū jeṭṭhakā nāma honti. Tasmā ekato uppannānampi nesaṃ ekakkhaṇe adhipatipaccayabhāvo natthi. Tassa adhipatipaccayabhāvassa ekakkhaṇe abhāvato idha evaṃ desanā katāti. 3. ในอธิปติปัจจยนิทเทส บทว่า ฉันทาธิปติ คือ อธิบดีที่ชื่อว่าฉันทะ. นี้เป็นชื่อของฉันทะคือความใคร่จะทำที่เกิดขึ้นในขณะจิตตุปบาท โดยทำฉันทะให้เป็นใหญ่ ทำฉันทะให้เป็นประธาน. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ก็เหตุไร ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัสว่า "อธิบดีเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยอธิบดี" เหมือนดังที่ตรัสไว้ในเหตุนิทเทสว่า "เหตุเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ" แต่ทรงแสดงโดยนัยเป็นต้นว่า "ฉันทะเป็นอธิบดีแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยฉันทะ" ? เพราะไม่มีในขณะเดียวกัน. จริงอยู่ ในนัยก่อน เหตุ ๒ หรือ ๓ อย่าง ย่อมเป็นเหตปัจจัยได้แม้ในขณะเดียวกัน โดยความเป็นมูล เพราะไม่ละความเป็นผู้อุปการะ. ส่วนอธิบดีเป็นผู้อุปการะโดยความเป็นใหญ่ และในขณะเดียวกันจะมีผู้เป็นใหญ่หลายคนไม่ได้. เพราะฉะนั้น แม้ธรรมเหล่านั้นจะเกิดขึ้นพร้อมกัน ก็ไม่มีความเป็นอธิปติปัจจัยในขณะเดียวกัน. เพราะไม่มีความเป็นอธิปติปัจจัยนั้นในขณะเดียวกัน พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงอย่างนี้ในที่นี้. Evaṃ sahajātādhipatiṃ dassetvā idāni ārammaṇādhipatiṃ dassetuṃ yaṃ yaṃ dhammaṃ garuṃ katvātiādi āraddhaṃ. Tattha yaṃ yaṃ dhammanti yaṃ yaṃ ārammaṇadhammaṃ. Garuṃ katvāti garukāracittīkāravasena vā assādavasena vā garuṃ bhāriyaṃ laddhabbaṃ avijahitabbaṃ anavaññātaṃ katvā. Te te dhammāti te te garukātabbadhammā. Tesaṃ tesanti tesaṃ tesaṃ garukārakadhammānaṃ. Adhipatipaccayenāti ārammaṇādhipatipaccayena paccayo hotīti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. ครั้นทรงแสดงสหชาตาธิปติอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงอารัมมณาธิปติ จึงทรงเริ่มคำเป็นต้นว่า ยํ ยํ ธมฺมํ ครุํ กตฺวา. ในบทเหล่านั้น บทว่า ยํ ยํ ธมฺมํ คือ อารัมมณธรรมใดๆ. บทว่า ครุํ กตฺวา คือ กระทำให้เป็นของหนัก เป็นของสำคัญ เป็นของที่ควรได้ เป็นของที่ไม่ควรละเลย เป็นของที่ไม่ควรดูหมิ่น โดยความเคารพเอื้อเฟื้อ หรือโดยความพอใจ. บทว่า เต เต ธมฺมา คือ ธรรมที่ควรทำความเคารพเหล่านั้นๆ. บทว่า เตสํ เตสํ คือ แก่ธรรมที่ทำให้เกิดความเคารพเหล่านั้นๆ. บทว่า อธิปติปจฺจเยน คือ เป็นปัจจัยโดยอารัมมณาธิปติปัจจัย. นี้เป็นคำอธิบายบาลีในที่นี้ก่อน. Ayaṃ pana adhipati nāma sahajātārammaṇavasena duvidho. Tattha sahajāto chandādivasena catubbidho. Tesu ekeko kāmāvacarādivasena bhūmito catubbidho. Tattha kāmāvacaro kusalākusalakiriyavasena tividho. Akusalaṃ patvā panettha vīmaṃsādhipati na labbhati. Rūpārūpāvacaro kusalakiriyavasena duvidho, apariyāpanno kusalavipākavasena duvidho. Ārammaṇādhipati pana jātibhedato kusalākusalavipākakiriyarūpanibbānānaṃ vasena chabbidhoti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo. อธิบดีนี้มี ๒ อย่าง คือโดยเป็นสหชาตะและโดยเป็นอารมณ์. ใน ๒ อย่างนั้น สหชาตาธิบดีมี ๔ อย่าง คือโดยเป็นฉันทะเป็นต้น. ใน ๔ อย่างนั้น แต่ละอย่างมี ๔ อย่าง คือโดยเป็นภูมิ ได้แก่ กามาวจรเป็นต้น. ใน ๔ อย่างนั้น กามาวจรมี ๓ อย่าง คือโดยเป็นกุศล อกุศล และกิริยา. ในส่วนอกุศลนั้น วีมังสสธิบดีไม่มี. รูปาวจรและอรูปาวจรมี ๒ อย่าง คือโดยเป็นกุศลและกิริยา, อปริยาปันนะ (โลกุตตระ) มี ๒ อย่าง คือโดยเป็นกุศลและวิบาก. ส่วนอารัมมณาธิบดีมี ๖ อย่าง โดยจำแนกตามชาติ คือ กุศล อกุศล วิบาก กิริยา รูป และนิพพาน. พึงทราบวินิจฉัยในอธิปติปัจจัยนี้โดยความแตกต่างกันนานาประการดังนี้. Evaṃ bhinne panettha sahajātādhipatimhi tāva kāmāvacarakusalakiriyasaṅkhāto adhipati duhetukatihetukesu cittuppādesu chandādīnaṃ aññataraṃ jeṭṭhakaṃ katvā uppattikāle attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca adhipatipaccayo hoti. Rūpāvacarakusalakiriyasaṅkhātepi eseva nayo. Ayaṃ pana ekanteneva labbhati. Na hi te dhammā sahajātādhipatiṃ vinā uppajjanti. Arūpāvacarakusalakiriyasaṅkhāto pana pañcavokāre rūpāvacaraadhipatisadisova catuvokāre pana sampayuttadhammānaññeva adhipatipaccayo hoti. Tathā tatthuppanno sabbopi kāmāvacarādhipati. Apariyāpanno kusalatopi vipākatopi pañcavokāre ekanteneva sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca adhipatipaccayo hoti, catuvokāre arūpadhammānaññeva. Akusalo kāmabhave micchattaniyatacittesu ekanteneva sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca adhipatipaccayo hoti. Aniyato kāmabhavarūpabhavesu attano adhipatikāle tesaññeva. Arūpabhave arūpadhammānaññeva adhipatipaccayo hoti. Ayaṃ tāva sahajātādhipatimhi nayo. เมื่อจำแนกดังนี้แล้ว ในสหชาตาธิบดีนั้น อธิบดีที่นับว่าเป็นกามาวจรกุศลและกิริยา ในจิตตุปบาทที่เป็นทวิเหตุกะและติเหตุกะ กระทำฉันทะเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งให้เป็นใหญ่ ในกาลที่เกิดขึ้น ย่อมเป็นอธิปติปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมของตนและจิตตสมุฏฐานรูป. แม้ในอธิบดีที่นับว่าเป็นรูปาวจรกุศลและกิริยาก็นัยนี้เช่นกัน. อธิบดีนี้ย่อมมีได้อย่างแน่นอน เพราะธรรมเหล่านั้นจะเกิดขึ้นโดยปราศจากสหชาตาธิบดีไม่ได้. ส่วนอธิบดีที่นับว่าเป็นอรูปาวจรกุศลและกิริยา ในปัญจโวการภูมิก็เป็นเช่นเดียวกับรูปาวจราธิบดี แต่ในจตุโวการภูมิ ย่อมเป็นอธิปติปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมเท่านั้น. แม้กามาวจราธิบดีทั้งหมดที่เกิดขึ้นในภูมินั้นก็เช่นเดียวกัน. อปริยาปันนอธิบดี ทั้งที่เป็นกุศลและวิบาก ในปัญจโวการภูมิ ย่อมเป็นอธิปติปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมและจิตตสมุฏฐานรูปอย่างแน่นอน, ในจตุโวการภูมิ เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมเท่านั้น. อกุศลอธิบดีในกามภพ ในมิจฉัตตนิยตจิต ย่อมเป็นอธิปติปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมและจิตตสมุฏฐานรูปอย่างแน่นอน. ส่วนอนิยตอธิบดี ในกามภพและรูปภพ ในกาลที่ตนเป็นอธิบดี ก็เป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นเช่นกัน. ในอรูปภพ ย่อมเป็นอธิปติปัจจัยแก่อรูปธรรมเท่านั้น. นี้เป็นนัยในสหชาตาธิบดี. Ārammaṇādhipatimhi pana kāmāvacarakusalo ārammaṇādhipati kāmāvacarakusalassa lobhasahagatākusalassāti imesaṃ dvinnaṃ rāsīnaṃ ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Rūpāvacarārūpāvacarepi kusalārammaṇādhipatimhi eseva nayo. Apariyāpannakusalo pana ārammaṇādhipati kāmāvacarato ñāṇasampayuttakusalassa ceva ñāṇasampayuttakiriyassa ca ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Akusalo pana ārammaṇādhipati nāma lobhasahagatacittuppādo vuccati. So lobhasahagatākusalasseva ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Kāmāvacaro pana vipākārammaṇādhipati lobhasahagatākusalasseva ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Tathā rūpāvacarārūpāvacaravipākārammaṇādhipati. Lokuttaro pana vipākārammaṇādhipati kāmāvacarato ñāṇasampayuttakusalakiriyānaññeva ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Kāmāvacarādibhedato pana tividhopi kiriyārammaṇādhipati lobhasahagatākusalasseva ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Catusamuṭṭhānikarūpasaṅkhāto rūpakkhandho ārammaṇādhipati lobhasahagatākusalasseva ārammaṇādhipatipaccayo hoti. Nibbānaṃ kāmāvacarato ñāṇasampayuttakusalassa ñāṇasampayuttakiriyassa lokuttarakusalassa lokuttaravipākassa cāti imesaṃ catunnaṃ rāsīnaṃ ārammaṇādhipatipaccayo hotīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti. ส่วนในอารัมมณาธิบดี กามาวจรกุศลที่เป็นอารัมมณาธิบดี ย่อมเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยแก่ธรรม ๒ กอง คือ กามาวจรกุศล และโลภสหคตอกุศล. แม้ในรูปาวจรและอรูปาวจรกุศลที่เป็นอารัมมณาธิบดีก็นัยนี้เช่นกัน. ส่วนอปริยาปันนกุศลที่เป็นอารัมมณาธิบดี ย่อมเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยแก่กามาวจรญาณสัมปยุตตกุศลและญาณสัมปยุตตกิริยา. ส่วนอกุศลที่เป็นอารัมมณาธิบดีนั้น เรียกว่า โลภสหคตจิตตุปบาท. จิตตุปบาทนั้นย่อมเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยแก่โลภสหคตอกุศลเท่านั้น. ส่วนกามาวจรวิบากที่เป็นอารัมมณาธิบดี ย่อมเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยแก่โลภสหคตอกุศลเท่านั้น. แม้รูปาวจรและอรูปาวจรวิบากที่เป็นอารัมมณาธิบดีก็เช่นเดียวกัน. ส่วนโลกุตตรวิบากที่เป็นอารัมมณาธิบดี ย่อมเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยแก่กามาวจรญาณสัมปยุตตกุศลและกิริยาเท่านั้น. ส่วนกิริยาที่เป็นอารัมมณาธิบดีทั้ง ๓ อย่างโดยจำแนกเป็นกามาวจรเป็นต้น ย่อมเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยแก่โลภสหคตอกุศลเท่านั้น. รูปขันธ์ที่นับว่าเป็นจตุสมุฏฐานิกรูปที่เป็นอารัมมณาธิบดี ย่อมเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยแก่โลภสหคตอกุศลเท่านั้น. นิพพานย่อมเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยแก่ธรรม ๔ กอง คือ กามาวจรญาณสัมปยุตตกุศล, ญาณสัมปยุตตกิริยา, โลกุตตรกุศล และโลกุตตรวิบาก. พึงทราบวินิจฉัยในอธิปติปัจจัยนี้แม้โดยเป็นปัจจยุปบันดังนี้. Adhipatipaccayaniddesavaṇṇanā. อรรถกถาอธิบายอธิปติปัจจยนิเทศ. 4. Anantarapaccayaniddesavaṇṇanā 4. อรรถกถาอธิบายอนันตรปัจจยนิเทศ 4. Anantarapaccayaniddese manodhātuyāti vipākamanodhātuyā. Manoviññāṇadhātuyāti santīraṇakiccāya ahetukavipākamanoviññāṇadhātuyā. Tato paraṃ pana voṭṭhabbanajavanatadārammaṇabhavaṅgakiccā manoviññāṇadhātuyo vattabbā siyuṃ, tā avuttāpi imināva nayena veditabbāti nayaṃ dassetvā desanā saṅkhittā. ‘‘Purimā purimā kusalā dhammā’’tiādike ca chaṭṭhanaye tā saṅgahitātipi idha na vuttāti veditabbā. Tattha purimā purimāti chasu dvāresupi anantarātītā kusalajavanadhammā daṭṭhabbā. Pacchimānaṃ pacchimānanti anantarauppajjamānānaññeva. Kusalānanti sadisakusalānaṃ. Abyākatānanti idaṃ pana kusalānantaraṃ tadārammaṇabhavaṅgaphalasamāpattivasena vuttaṃ. Akusalamūlake abyākatānanti tadārammaṇabhavaṅgasaṅkhātānaññeva. Abyākatamūlake abyākatānanti āvajjanajavanavasena vā bhavaṅgavasena vā pavattānaṃ kiriyavipākābyākatānaṃ kiriyamanodhātuto paṭṭhāya pana yāva voṭṭhabbanakiccā manoviññāṇadhātu, tāva pavattesu vīthicittesupi ayaṃ nayo labbhateva. Kusalānanti pañcadvāre voṭṭhabbanānantarānaṃ manodvāre āvajjanāntarānaṃ paṭhamajavanakusalānaṃ. Akusalānanti padepi eseva nayo. Yesaṃ yesanti idaṃ sabbesampi anantarapaccayadhammānaṃ. Saṅkhepalakkhaṇanti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. 4. ในอนันตรปัจจยนิเทศ คำว่า มโนธาตุยา หมายถึง วิปากมโนธาตุ. คำว่า มโนวิญญาณธาตุยา หมายถึง อเหตุกวิปากมโนวิญญาณธาตุที่มีสันตีรณกิจ. แต่หลังจากนั้น พึงกล่าวถึงมโนวิญญาณธาตุที่มีกิจเป็นโวฏฐัพพนะ ชวนะ ตทารัมมณะ และภวังค์, แม้ธรรมเหล่านั้นจะไม่ได้กล่าวไว้ ก็พึงทราบโดยนัยนี้เอง ดังนี้ พระองค์ทรงแสดงนัยแล้วย่อเทศนาไว้. พึงทราบว่า แม้ในนัยที่ ๖ มีคำเป็นต้นว่า "กุศลธรรมทั้งหลายที่เป็นไปก่อนๆ" ธรรมเหล่านั้นก็ถูกสงเคราะห์ไว้แล้ว จึงไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้. ในบทเหล่านั้น คำว่า ปุริมา ปุริมา พึงเห็นว่าเป็นกุศลชวนธรรมที่ล่วงไปแล้วในทวารทั้ง ๖. คำว่า ปัจฉิมานัง ปัจฉิมานัง หมายถึง ธรรมที่เกิดขึ้นในลำดับถัดมานั่นเอง. คำว่า กุสลานัง หมายถึง กุศลที่เสมอกัน. ส่วนคำว่า อัพยากตานัง นี้ กล่าวโดยเป็นตทารัมมณะ ภวังค์ และผลสมาบัติ ที่เกิดต่อจากกุศล. ในอกุศลมูลกะ คำว่า อัพยากตานัง หมายถึง ธรรมที่นับว่าเป็นตทารัมมณะและภวังค์เท่านั้น. ในอัพยากตมูลกะ คำว่า อัพยากตานัง หมายถึง กิริยาและวิบากอัพยากตะที่ดำเนินไปโดยเป็นอาวัชชนะและชวนะ หรือโดยเป็นภวังค์. แม้ในวิถีจิตที่ดำเนินไปตั้งแต่กิริยามโนธาตุจนถึงมโนวิญญาณธาตุที่มีโวฏฐัพพนกิจ นัยนี้ก็ใช้ได้เช่นกัน. คำว่า กุสลานัง หมายถึง ปฐมชวนกุศลที่เกิดต่อจากโวฏฐัพพนะในปัญจทวาร และต่อจากอาวัชชนะในมโนทวาร. แม้ในบทว่า อกุสลานัง ก็นัยนี้เช่นกัน. คำว่า เยสัง เยสัง นี้เป็นลักษณะโดยย่อของอนันตรปัจจยธรรมทั้งหมด. นี้เป็นคำอธิบายบาลีในที่นี้. Ayaṃ pana anantarapaccayo nāma ṭhapetvā nibbānaṃ catubhūmako arūpadhammarāsiyevāti veditabbo. So jātivasena kusalākusalavipākakiriyato catudhā bhijjati. Tattha kusalo kāmāvacarādibhedato catubbidho hoti, akusalo kāmāvacarova vipāko catubhūmako, kiriyānantarapaccayo pana te bhūmakoti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo. อนึ่ง พึงทราบว่า อนันตรปัจจัยนี้ เว้นนิพพานเสีย เป็นกองแห่งอรูปธรรมในภูมิ ๔ เท่านั้น. ปัจจัยนั้น จำแนกเป็น ๔ อย่างโดยชาติ คือ กุศล อกุศล วิบาก และกิริยา. ในปัจจัย ๔ อย่างนั้น กุศลมี ๔ อย่างโดยความแตกต่างมีกามาวจรเป็นต้น, อกุศลเป็นกามาวจรอย่างเดียว, วิบากเป็นไปในภูมิ ๔, ส่วนกิริยาอนันตรปัจจัยเป็นไปในภูมิ ๓. พึงทราบวินิจฉัยในอนันตรปัจจัยนี้โดยความแตกต่างมีประการต่างๆ อย่างนี้. Evaṃ bhinne panettha kāmāvacarakusalo attanā sadisasseva kāmāvacarakusalassa anantarapaccayo hoti. Ñāṇasampayuttakāmāvacarakusalo pana rūpāvacarakusalassa arūpāvacarakusalassa lokuttarakusalassāti imesaṃ tiṇṇaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Kāmāvacarakusalo ca kāmāvacaravipākassa, rūpāvacarārūpāvacaravipākassa, ñāṇasampayutto lokuttaravipākassāpīti imesaṃ catunnaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Rūpāvacarakusalo rūpāvacarakusalassa, ñāṇasampayuttakāmāvacaravipākassa, rūpāvacaravipākassāti imesaṃ tiṇṇaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Arūpāvacarakusalo tesaṃ dvinnaṃ vipākānaṃ attano kusalassa vipākassa cāti avisesena catunnaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Visesena panettha nevasaññānāsaññāyatanakusalo anāgāmiphalasaṅkhātassa lokuttaravipākassapi anantarapaccayo hoti. Lokuttarakusalo lokuttaravipākasseva anantarapaccayo hoti. Akusalo avisesena akusalassa ceva kusalākusalavipākassa ca. Visesena panettha sukhamajjhattavedanāsampayutto akusalo rūpāvacarārūpāvacaravipākassāpīti imesaṃ catunnaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. เมื่อจำแนกอย่างนี้แล้ว ในปัจจัยเหล่านั้น กามาวจรกุศลเป็นอนันตรปัจจัยแก่กามาวจรกุศลที่เสมอกับตนเท่านั้น. ส่วนกามาวจรกุศลที่สัมปยุตด้วยญาณ เป็นอนันตรปัจจัยแก่กองธรรม ๓ เหล่านี้ คือ รูปาวจรกุศล อรูปาวจรกุศล และโลกุตตรกุศล. และกามาวจรกุศลเป็นอนันตรปัจจัยแก่กองธรรม ๔ เหล่านี้ คือ กามาวจรวิบาก รูปาวจรและอรูปาวจรวิบาก, (กามาวจรกุศล) ที่สัมปยุตด้วยญาณเป็นอนันตรปัจจัยแม้แก่โลกุตตรวิบาก. รูปาวจรกุศลเป็นอนันตรปัจจัยแก่กองธรรม ๓ เหล่านี้ คือ รูปาวจรกุศล กามาวจรวิบากที่สัมปยุตด้วยญาณ และรูปาวจรวิบาก. อรูปาวจรกุศลเป็นอนันตรปัจจัยแก่กองธรรม ๔ โดยไม่จำแนก คือ วิบาก ๒ อย่างนั้น (รูปาวจรและอรูปาวจร) กุศลของตน และวิบากของตน. โดยพิเศษ ในข้อนี้ เนวสัญญานาสัญญายตนกุศลเป็นอนันตรปัจจัยแม้แก่โลกุตตรวิบากที่นับว่าเป็นอนาคามิผล. โลกุตตรกุศลเป็นอนันตรปัจจัยแก่โลกุตตรวิบากเท่านั้น. อกุศลเป็นอนันตรปัจจัยแก่กองธรรม ๔ โดยไม่จำแนก คือ อกุศล และกุศลอกุศลวิบาก. โดยพิเศษ ในข้อนี้ อกุศลที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา เป็นอนันตรปัจจัยแม้แก่รูปาวจรและอรูปาวจรวิบาก. Kāmāvacaravipākassa ñāṇasampayutto vā ñāṇavippayutto vā vipāko kāmāvacarakiriyāvajjanassa, ñāṇasampayuttavipāko panettha paṭisandhivasena uppajjamānassa rūpāvacarārūpāvacaravipākassāpīti imesaṃ catunnaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Rūpāvacaravipāko sahetukakāmāvacaravipākassa rūpāvacarārūpāvacaravipākassa kāmāvacarakiriyāvajjanassāti imesaṃ catunnaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Arūpāvacaravipāko tihetukakāmāvacaravipākassa arūpāvacaravipākassa kāmāvacarakiriyāvajjanassāti tiṇṇaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Lokuttaravipāko tihetukakāmāvacaravipākassa rūpāvacarārūpāvacaralokuttaravipākassāti catunnaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. วิบากที่เป็นกามาวจรวิบากซึ่งสัมปยุตด้วยญาณหรือวิปปยุตจากญาณ เป็นอนันตรปัจจัยแก่กองธรรม ๔ เหล่านี้ คือ กามาวจรกิริยาอาวัชชนะ, ในข้อนี้ วิบากที่สัมปยุตด้วยญาณเป็นอนันตรปัจจัยแม้แก่รูปาวจรและอรูปาวจรวิบากที่เกิดขึ้นโดยเป็นปฏิสนธิ. รูปาวจรวิบากเป็นอนันตรปัจจัยแก่กองธรรม ๔ เหล่านี้ คือ สเหตุกกามาวจรวิบาก รูปาวจรและอรูปาวจรวิบาก และกามาวจรกิริยาอาวัชชนะ. อรูปาวจรวิบากเป็นอนันตรปัจจัยแก่กองธรรม ๓ เหล่านี้ คือ ติเหตุกกามาวจรวิบาก อรูปาวจรวิบาก และกามาวจรกิริยาอาวัชชนะ. โลกุตตรวิบากเป็นอนันตรปัจจัยแก่กองธรรม ๔ เหล่านี้ คือ ติเหตุกกามาวจรวิบาก รูปาวจร อรูปาวจร และโลกุตตรวิบาก. Kāmāvacarakiriyaṃ kāmāvacarakusalākusalassa catubhūmakavipākassa tebhūmakakiriyassāti navannaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Rūpāvacarakiriyaṃ tihetukakāmāvacaravipākassa rūpāvacaravipākassa rūpāvacarakiriyassāti tiṇṇaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hoti. Arūpāvacarakiriyaṃ tihetukakāmāvacaravipākassa rūpāvacarārūpāvacaralokuttaravipākassa arūpāvacarakiriyassāti pañcannaṃ rāsīnaṃ anantarapaccayo hotīti. Evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti. กามาวจรกิริยาเป็นอนันตรปัจจัยแก่กองธรรม ๙ เหล่านี้ คือ กามาวจรกุศลและอกุศล วิบากในภูมิ ๔ และกิริยาในภูมิ ๓. รูปาวจรกิริยาเป็นอนันตรปัจจัยแก่กองธรรม ๓ เหล่านี้ คือ ติเหตุกกามาวจรวิบาก รูปาวจรวิบาก และรูปาวจรกิริยา. อรูปาวจรกิริยาเป็นอนันตรปัจจัยแก่กองธรรม ๕ เหล่านี้ คือ ติเหตุกกามาวจรวิบาก รูปาวจร อรูปาวจร และโลกุตตรวิบาก และอรูปาวจรกิริยา. พึงทราบวินิจฉัยในอนันตรปัจจัยนี้แม้โดยความเป็นปัจจยุปบันธรรมอย่างนี้. Anantarapaccayaniddesavaṇṇanā. อรรถกถาอนันตรปัจจยนิเทศ. 5. Samanantarapaccayaniddesavaṇṇanā 5. อรรถกถาสมนันตรปัจจยนิเทศ 5. Samanantarapaccayaniddesopi iminā samānagatikova. Ime pana dve paccayā mahāvitthārā, tasmā sabbacittuppattivasena tesaṃ upaparikkhitvā vitthāro gahetabboti. 5. แม้สมนันตรปัจจยนิเทศก็มีนัยเช่นเดียวกับอนันตรปัจจยนิเทศนี้. แต่ปัจจัยทั้งสองนี้พิสดารมาก ฉะนั้น พึงถือเอาความพิสดารโดยพิจารณาปัจจัยทั้งสองนั้นตามความเกิดขึ้นแห่งจิตทั้งปวง. Samanantarapaccayaniddesavaṇṇanā. อรรถกถาสมนันตรปัจจยนิเทศ. 6. Sahajātapaccayaniddesavaṇṇanā 6. อรรถกถาสหชาตปัจจยนิเทศ 6. Sahajātapaccayaniddese aññamaññanti añño aññassa. Iminā etesaṃ dhammānaṃ ekakkhaṇe paccayabhāvañceva paccayuppannabhāvañca dīpeti. Okkantikkhaṇeti pañcavokārabhave paṭisandhikkhaṇe. Tasmiñhi khaṇe nāmarūpaṃ okkantaṃ viya pakkhandantaṃ viya paralokato imaṃ lokaṃ āgantvā pavisantaṃ viya uppajjati, tasmā so khaṇo ‘‘okkantikkhaṇo’’ti vuccati. Ettha ca rūpanti hadayavatthumattameva adhippetaṃ. Tañhi nāmassa, nāmañca tassa aññamaññaṃ sahajātapaccayaṭṭhaṃ pharati. Cittacetasikāti pavattiyaṃ cattāro khandhā. Sahajātapaccayenāti ettha cittasamuṭṭhānarūpā cittacetasikānaṃ paccayaṭṭhaṃ na pharanti, tasmā ‘‘aññamañña’’nti na vuttaṃ. Tathā upādārūpā bhūtānaṃ. Rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammānanti hadayavatthu catunnaṃ khandhānaṃ. Kiñci kāleti kismiñci kāle. Sahajātapaccayenāti paṭisandhiṃ sandhāya vuttaṃ. Na sahajātapaccayenāti pavattiṃ sandhāya vuttaṃ. 6. ในสหชาตปัจจยนิเทศ บทว่า อัญฺญมัญฺญํ คือ แก่กันและกัน. ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความเป็นปัจจัยและความเป็นปัจจยุปบันของธรรมเหล่านี้ในขณะเดียวกัน. บทว่า โอกฺกนฺติกฺขเณ คือ ในปฏิสนธิขณะในปัญจโวการภพ. จริงอยู่ ในขณะนั้น นามรูปเกิดขึ้นประหนึ่งว่าหยั่งลง ประหนึ่งว่าแล่นไป ประหนึ่งว่ามาจากปรโลกแล้วเข้าไปสู่โลกนี้ ฉะนั้น ขณะนั้นจึงเรียกว่า "โอกกันติขณะ". และในที่นี้ คำว่า รูปํ ประสงค์เอาเพียงหทัยวัตถุ. เพราะหทัยวัตถุนั้นย่อมแผ่ความเป็นสหชาตปัจจัยแก่นาม และนามก็แผ่ความเป็นสหชาตปัจจัยแก่หทัยวัตถุนั้นโดยความเป็นอัญญมัญญปัจจัย. บทว่า จิตฺตเจตสิกา คือ ขันธ์ ๔ ในปวัตติกาล. ในบทว่า สหชาตปจฺจเยน นี้ จิตตสมุฏฐานรูปไม่แผ่ความเป็นปัจจัยแก่จิตและเจตสิก ฉะนั้น จึงไม่ตรัสว่า "อัญฺญมัญฺญํ". อุปาทารูปก็ฉันนั้น (ไม่แผ่ความเป็นปัจจัย) แก่มหาภูตรูป. บทว่า รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ ธมฺมานํ คือ หทัยวัตถุแก่ขันธ์ ๔. บทว่า กิญฺจิ กาเล คือ ในกาลบางคราว. บทว่า สหชาตปจฺจเยน ตรัสหมายถึงปฏิสนธิ. บทว่า น สหชาตปจฺจเยน ตรัสหมายถึงปวัตติกาล. Ayaṃ pana ‘cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ sahajātapaccayena paccayo’ti evaṃ chahi koṭṭhāsehi ṭhito. Tattha tayo koṭṭhāsā aññamaññavasena vuttā, tayo na aññamaññavasena. Tattha paṭhamakoṭṭhāse arūpameva paccayo ceva paccayuppannañca, dutiye rūpameva, tatiye nāmarūpaṃ, catutthe paccayo arūpaṃ, paccayuppannaṃ rūpaṃ; pañcame paccayopi paccayuppannampi rūpameva; chaṭṭhe paccayo rūpaṃ, paccayuppannaṃ arūpanti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. ส่วนสหชาตปัจจัยนี้ ตั้งอยู่โดยส่วน ๖ อย่างนี้ว่า ‘อรูปขันธ์ ๔ เป็นปัจจัยแก่กันและกันโดยสหชาตปัจจัย’ ในส่วน ๖ นั้น ๓ ส่วนกล่าวไว้โดยความเป็นอัญญมัญญปัจจัย ๓ ส่วนไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นอัญญมัญญปัจจัย ในส่วนเหล่านั้น ส่วนที่ ๑ อรูปเท่านั้นเป็นทั้งปัจจัยและปัจจยุปบัน ส่วนที่ ๒ รูปเท่านั้น (เป็นทั้งปัจจัยและปัจจยุปบัน) ส่วนที่ ๓ นามรูป (เป็นทั้งปัจจัยและปัจจยุปบัน) ส่วนที่ ๔ อรูปเป็นปัจจัย รูปเป็นปัจจยุปบัน ส่วนที่ ๕ รูปเท่านั้นเป็นทั้งปัจจัยและปัจจยุปบัน ส่วนที่ ๖ รูปเป็นปัจจัย อรูปเป็นปัจจยุปบัน นี้เป็นคำอธิบายบาลีในที่นี้ก่อน Ayaṃ pana sahajātapaccayo jātivasena kusalo akusalo vipāko kiriyaṃ rūpanti pañcadhā bhijjati. Tattha kusalo bhūmito catubbidho hoti, akusalo ekavidhova vipāko catubbidho, kiriyasaṅkhāto tividho, rūpaṃ ekavidhaṃ kāmāvacaramevāti evaṃ tāvettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo. ส่วนสหชาตปัจจัยนี้ จำแนกโดยชาติเป็น ๕ อย่าง คือ กุศล อกุศล วิบาก กิริยา รูป ในปัจจัย ๕ อย่างนั้น กุศลจำแนกโดยภูมิเป็น ๔ อย่าง อกุศลมีอย่างเดียว วิบากมี ๔ อย่าง ที่เรียกว่ากิริยามี ๓ อย่าง รูปมีอย่างเดียวคือเป็นกามาวจรเท่านั้น พึงทราบวินิจฉัยโดยความแตกต่างกันประการต่างๆ ในสหชาตปัจจัยนี้อย่างนี้ก่อน Evaṃ bhinne panettha catubhūmakampi kusalaṃ pañcavokārabhave attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sahajātapaccayo hoti, tathā akusalaṃ. Yaṃ panettha arūpe uppajjati, taṃ arūpadhammānaṃyeva sahajātapaccayo hoti. เมื่อจำแนกอย่างนี้แล้ว ในปัจจัยเหล่านั้น กุศลแม้ทั้ง ๔ ภูมิ ในปัญจโวการภพ ย่อมเป็นสหชาตปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมของตนและแก่จิตตสมุฏฐานรูป อกุศลก็เช่นเดียวกัน กุศลและอกุศลใดในปัจจัยเหล่านั้นเกิดขึ้นในอรูปภพ กุศลและอกุศลนั้นย่อมเป็นสหชาตปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลายเท่านั้น Kāmāvacararūpāvacaravipākaṃ cittasamuṭṭhānarūpassa ceva sampayuttadhammānañca sahajātapaccayo hoti. Yaṃ panettha rūpaṃ na samuṭṭhāpeti, taṃ sampayuttadhammānaññeva. Yaṃ paṭisandhiyaṃ uppajjati, taṃ kaṭattārūpānañcāpi sahajātapaccayo hoti. Arūpāvacaravipākaṃ sampayuttadhammānaññeva. Lokuttaravipākaṃ pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca, catuvokāre arūpānaññeva. Kāmāvacaraarūpāvacarakiriyā pañcavokāre sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca sahajātapaccayo hoti, catuvokāre arūpānaññeva. Rūpāvacarakiriyā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca ekantena sahajātapaccayo hoti. กามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก เป็นสหชาตปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปและแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลาย วิบากใดในวิบากเหล่านั้นไม่ยังรูปให้เกิดขึ้น วิบากนั้นเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้น วิบากใดเกิดขึ้นในปฏิสนธิกาล วิบากนั้นเป็นสหชาตปัจจัยแม้แก่กฏัตตารูปทั้งหลายด้วย อรูปาวจรวิบากเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้น โลกุตตรวิบาก ในปัญจโวการภพ เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย ในจตุโวการภพ เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลายเท่านั้น กามาวจรกิริยาและอรูปาวจรกิริยา ในปัญจโวการภพ เป็นสหชาตปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย ในจตุโวการภพ เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลายเท่านั้น รูปาวจรกิริยา เป็นสหชาตปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลายโดยส่วนเดียว Catusamuṭṭhānikassa rūpassa kammasamuṭṭhānarūpe ekaṃ mahābhūtaṃ tiṇṇaṃ, tīṇi ekassa, dve dvinnaṃ mahābhūtānaṃ, mahābhūtā upādārūpassa sahajātapaccayena paccayo. Kāmāvacararūpāvacarapaṭisandhikkhaṇe vatthurūpaṃ vipākakkhandhānaṃ sahajātapaccayena paccayo. Utucittāhārasamuṭṭhānesu pana mahābhūtāni aññamaññañceva upādārūpassa ca sahajātapaccayena paccayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti. ในบรรดารูปที่มีสมุฏฐาน ๔ ในกรรมสมุฏฐานรูป มหาภูตรูป ๑ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๓, มหาภูตรูป ๓ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๑, มหาภูตรูป ๒ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๒, และมหาภูตรูปทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่อุปาทารูป โดยสหชาตปัจจัย ในปฏิสนธิขณะแห่งกามาวจรและรูปาวจร วัตถุรูปเป็นปัจจัยแก่วิบากขันธ์ทั้งหลายโดยสหชาตปัจจัย ส่วนในอุตุสมุฏฐาน จิตตสมุฏฐาน และอาหารสมุฏฐาน มหาภูตรูปทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่กันและกันและแก่อุปาทารูปโดยสหชาตปัจจัย พึงทราบวินิจฉัยแม้โดยความเป็นปัจจยุปบันในสหชาตปัจจัยนี้อย่างนี้ Sahajātapaccayaniddesavaṇṇanā. อรรถกถาว่าด้วยสหชาตปัจจยนิเทศ 7. Aññamaññapaccayaniddesavaṇṇanā 7. อรรถกถาว่าด้วยอัญญมัญญปัจจยนิเทศ 7. Aññamaññapaccayaniddese sahajātapaccayaniddesassa purimānaṃ tiṇṇaṃ koṭṭhāsānaṃ vasena pāḷi āgatā. Tassā tattha vuttasadisāva vaṇṇanāti puna na gahitā. Ayampi ca aññamaññapaccayo jātivasena kusalo akusalo vipāko kiriyaṃ rūpanti pañcadhā bhinno. Tattha kusalo bhūmito catubbidho. Sabbaṃ purimasadisamevāti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo. 7. ในอัญญมัญญปัจจยนิเทศ บาลีมาโดยนัยแห่ง ๓ ส่วนแรกของสหชาตปัจจยนิเทศ คำอธิบายบาลีนั้นก็เหมือนกับที่กล่าวไว้ในสหชาตปัจจยนิเทศนั้น จึงไม่นำมากล่าวซ้ำอีก อนึ่ง อัญญมัญญปัจจัยนี้ก็จำแนกโดยชาติเป็น ๕ อย่าง คือ กุศล อกุศล วิบาก กิริยา รูป ในปัจจัย ๕ อย่างนั้น กุศลจำแนกโดยภูมิเป็น ๔ อย่าง ทั้งหมดเหมือนกับที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง พึงทราบวินิจฉัยโดยความแตกต่างกันประการต่างๆ ในอัญญมัญญปัจจัยนี้อย่างนี้ Evaṃ bhinne panettha sabbampi catubhūmakaṃ kusalaṃ attanā sampayuttadhammānaṃ aññamaññapaccayena paccayo. Tathā akusalaṃ. Vipāke pana kāmāvacararūpāvacaravipākaṃ paṭisandhiyaṃ vatthurūpassa, pavatte sampayuttadhammānaññeva. Arūpāvacaralokuttaravipākaṃ attanā sampayuttadhammānaññeva aññamaññapaccayena paccayo. Sabbampi kiriyaṃ sampayuttadhammānaññeva aññamaññapaccayena paccayo. Catusamuṭṭhānikarūpassa kammasamuṭṭhāne ekaṃ mahābhūtaṃ tiṇṇaṃ, tīṇi ekassa, dve dvinnaṃ mahābhūtānaṃ aññamaññapaccayena paccayo. Kāmāvacararūpāvacarapaṭisandhiyaṃ vatthurūpaṃ vipākakkhandhānaṃ aññamaññapaccayena paccayo. Utucittāhārasamuṭṭhānesu mahābhūtāneva mahābhūtānaṃ aññamaññapaccayena paccayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti. เมื่อจำแนกอย่างนี้แล้ว ในปัจจัยเหล่านั้น กุศลทั้ง ๔ ภูมิทั้งหมด เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมของตนโดยอัญญมัญญปัจจัย อกุศลก็เช่นเดียวกัน ส่วนในวิบาก กามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก ในปฏิสนธิกาล เป็นปัจจัยแก่กันและกันกับวัตถุรูป ในปวัตติกาล เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้น อรูปาวจรวิบากและโลกุตตรวิบาก เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมของตนเท่านั้นโดยอัญญมัญญปัจจัย กิริยาทั้งหมด เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้นโดยอัญญมัญญปัจจัย ในบรรดารูปที่มีสมุฏฐาน ๔ ในกรรมสมุฏฐาน มหาภูตรูป ๑ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๓, มหาภูตรูป ๓ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๑, มหาภูตรูป ๒ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๒ โดยอัญญมัญญปัจจัย ในปฏิสนธิกาลแห่งกามาวจรและรูปาวจร วัตถุรูปเป็นปัจจัยแก่วิบากขันธ์ทั้งหลายโดยอัญญมัญญปัจจัย ในอุตุสมุฏฐาน จิตตสมุฏฐาน และอาหารสมุฏฐาน มหาภูตรูปทั้งหลายเท่านั้นเป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูปทั้งหลายโดยอัญญมัญญปัจจัย พึงทราบวินิจฉัยแม้โดยความเป็นปัจจยุปบันในอัญญมัญญปัจจัยนี้อย่างนี้ Aññamaññapaccayaniddesavaṇṇanā. อรรถกถาว่าด้วยอัญญมัญญปัจจยนิเทศ 8. Nissayapaccayaniddesavaṇṇanā 8. อรรถกถาว่าด้วยนิสสยปัจจยนิเทศ 8. Nissayapaccayaniddese sahajātapaccayaniddesassa purimānaṃ pañcannaṃ koṭṭhāsānaṃ vasena sahajātanissayanayaṃ dassetvā puna chaṭṭhena koṭṭhāsena purejātanissayanayaṃ dassetuṃ cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyātiādi āraddhaṃ. Tattha yaṃ rūpaṃ nissāyāti vatthurūpaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi nissāya tividhā manodhātu, ṭhapetvā arūpavipākaṃ dvāsattatividhā manoviññāṇadhātūti imāni pañcasattati cittāni vattantīti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. Ayampi nissayapaccayo jātivasena kusalādibhedato pañcadhāva bhijjati. Tattha kusalo bhūmito catubbidhova akusalo ekavidho vipāko catubbidho, kiriyasaṅkhāto tividho, rūpaṃ ekavidhamevāti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo. 8. ในนิสสยปัจจยนิเทศ พระบาลีแสดงสหชาตนิสสยนัยโดยนัยแห่ง ๕ ส่วนแรกของสหชาตปัจจยนิเทศแล้ว จึงเริ่มแสดงปุเรชาตนิสสยนัยด้วยส่วนที่ ๖ อีกว่า ‘จักขฺวายตนํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา’ เป็นต้น ในบาลีนั้น บทว่า ‘ยํ รูปํ นิสฺสาย’ ท่านกล่าวหมายถึงวัตถุรูป เพราะอาศัยวัตถุรูปนั้น มโนธาตุ ๓ อย่าง และมโนวิญญาณธาตุ ๗๒ อย่าง เว้นอรูปวิบาก จิต ๗๕ ดวงเหล่านี้ย่อมเป็นไป นี้เป็นคำอธิบายบาลีในที่นี้ก่อน นิสสยปัจจัยนี้ก็จำแนกโดยชาติเป็น ๕ อย่าง โดยมีกุศลเป็นต้น ในปัจจัย ๕ อย่างนั้น กุศลจำแนกโดยภูมิเป็น ๔ อย่าง อกุศลมีอย่างเดียว วิบากมี ๔ อย่าง ที่เรียกว่ากิริยามี ๓ อย่าง รูปมีอย่างเดียวเท่านั้น พึงทราบวินิจฉัยโดยความแตกต่างกันประการต่างๆ ในนิสสยปัจจัยนี้อย่างนี้ Evaṃ bhinne panettha catubhūmakampi kusalaṃ pañcavokāre sampayuttakkhandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca nissayapaccayena paccayo hoti. Tathā akusalaṃ. Yaṃ panettha āruppe uppajjati, taṃ arūpadhammānaññeva nissayapaccayo hoti. Kāmāvacararūpāvacaravipākaṃ pavatte sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpassāpi nissayapaccayo hoti. Arūpāvacaravipākaṃ sampayuttakkhandhānaṃyeva hoti. Lokuttaravipākaṃ pañcavokāre; sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, catuvokāre arūpasseva nissayapaccayo hoti. Kāmāvacaraarūpāvacarakiriyā pañcavokāre sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca nissayapaccayo hoti, catuvokāre arūpānaññeva. Rūpāvacarakiriyā sampayuttakānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca ekantena nissayapaccayo hoti. เมื่อจำแนกอย่างนี้ กุศลแม้ที่เป็นไปใน 4 ภูมิ ในปัญจโวการภพ ก็เป็นปัจจัยแก่นามขันธ์ที่สัมปยุต และจิตตสมุฏฐานรูป โดยนิสสยปัจจัย. อกุศลก็เช่นเดียวกัน. ส่วนกุศลใดเกิดในอรูปภพ กุศลนั้นเป็นนิสสยปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลายเท่านั้น. กามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก ในปวัตติกาล เป็นนิสสยปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป, ในปฏิสนธิกาล เป็นนิสสยปัจจัยแม้แก่กฏัตตารูป. อรูปาวจรวิบาก เป็นนิสสยปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเท่านั้น. โลกุตตรวิบาก ในปัญจโวการภพ เป็นนิสสยปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป, ในจตุโวการภพ เป็นนิสสยปัจจัยแก่อรูปธรรมเท่านั้น. กามาวจรกิริยาและอรูปาวจรกิริยา ในปัญจโวการภพ เป็นนิสสยปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป, ในจตุโวการภพ เป็นนิสสยปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลายเท่านั้น. รูปาวจรกิริยา เป็นนิสสยปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยส่วนเดียว. Catusamuṭṭhānikarūpassa ca kammasamuṭṭhānarūpe ekaṃ mahābhūtaṃ tiṇṇaṃ, tīṇi ekassa, dve dvinnaṃ mahābhūtānaṃ, mahābhūtā upādārūpānaṃ, vatthurūpaṃ pañcavokārabhave catubhūmakakusalassa, akusalassa, ṭhapetvā āruppavipākañceva dve pañcaviññāṇāni ca sesatebhūmakavipākassa, tebhūmakakiriyassāti imesaṃ catunnaṃ dhammarāsīnaṃ nissayapaccayo hoti. Cakkhāyatanādīni pañca sasampayuttānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ nissayapaccayo hoti. Utucittāhārasamuṭṭhānesu pana mahābhūtā mahābhūtānañceva upādārūpassa ca nissayapaccayena paccayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti. และในบรรดารูปที่มีสมุฏฐาน 4 ในกรรมสมุฏฐานรูป มหาภูตรูป 1 เป็นนิสสยปัจจัยแก่มหาภูตรูป 3, มหาภูตรูป 3 เป็นนิสสยปัจจัยแก่มหาภูตรูป 1, มหาภูตรูป 2 เป็นนิสสยปัจจัยแก่มหาภูตรูป 2, มหาภูตรูปทั้งหลายเป็นนิสสยปัจจัยแก่อุปาทารูปทั้งหลาย, วัตถุรูปในปัญจโวการภพ เป็นนิสสยปัจจัยแก่ธรรม 4 กองเหล่านี้ คือ กุศลที่เป็นไปใน 4 ภูมิ, อกุศล, วิบากที่เป็นไปใน 3 ภูมิที่เหลือ (ยกเว้นอรูปวิบากและทวิปัญจวิญญาณ), และกิริยาที่เป็นไปใน 3 ภูมิ. อายตนะ 5 มีจักขยตนะเป็นต้น เป็นนิสสยปัจจัยแก่จักขุวิญญาณเป็นต้นพร้อมทั้งสัมปยุตตธรรม. ส่วนในอุตุสมุฏฐาน จิตตสมุฏฐาน และอาหารสมุฏฐาน มหาภูตรูปทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูปทั้งหลายและอุปาทารูป โดยนิสสยปัจจัย. พึงทราบการวินิจฉัยในนิสสยปัจจัยนี้ โดยนัยแห่งปัจจยุปบันนธรรมอย่างนี้แล. Nissayapaccayaniddesavaṇṇanā. อรรถกถานิทเทสแห่งนิสสยปัจจัย 9. Upanissayapaccayaniddesavaṇṇanā 9. อรรถกถานิทเทสแห่งอุปนิสสยปัจจัย 9. Upanissayapaccayaniddese purimā purimāti anantarūpanissaye samanantarātītā labbhanti, ārammaṇūpanissayapakatūpanissayesu nānāvīthivasena purimatarā. Te tayopi rāsayo kusalavasena kusalapade labbhanti, kusalena pana akusale samanantarātītā na labbhanti. Teneva vuttaṃ – ‘‘akusalānaṃ dhammānaṃ kesañci upanissayapaccayena paccayo’’ti. Idañhi – ‘‘kusalo dhammo akusalassa dhammassa upanissayapaccayena paccayo; ārammaṇūpanissayo pakatūpanissayo. Ārammaṇūpanissayo – dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā taṃ garuṃ katvā assādeti abhinandati, taṃ garuṃ katvā rāgo uppajjati, diṭṭhi uppajjati, pubbe suciṇṇāni garuṃ katvā assādeti abhinandati, taṃ garuṃ katvā rāgo uppajjati, diṭṭhi uppajjati. Jhānā vuṭṭhahitvā jhānaṃ garuṃ katvā assādeti abhinandati, taṃ garuṃ katvā rāgo uppajjati diṭṭhi uppajjati. Pakatūpanissayo – saddhaṃ upanissāya mānaṃ jappeti, diṭṭhiṃ gaṇhāti. Sīlaṃ sutaṃ cāgaṃ paññaṃ upanissāya mānaṃ jappeti, diṭṭhiṃ gaṇhāti. Saddhā sīlaṃ sutaṃ cāgo paññā rāgassa dosassa mohassa mānassa diṭṭhiyā patthanāya upanissayapaccayena paccayo’’ti imaṃ nayaṃ sandhāya vuttaṃ. Kusalena abyākate tayopi labbhanti, tathā akusalena akusale. 9. ในอุปนิสสยปัจจยนิทเทส บทว่า ปุริมา ปุริมา ในอนันตรูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ธรรมที่ล่วงไปแล้วในลำดับติดกัน, ในอารัมมณูปนิสสยปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ธรรมที่เกิดก่อนกว่าโดยนัยแห่งวิถีจิตต่างๆ. ปัจจัยทั้ง 3 กองนั้น ย่อมมีได้ในบทกุศลโดยความเป็นกุศล, แต่โดยความเป็นกุศลแก่ธรรมที่เป็นอกุศล ธรรมที่ล่วงไปแล้วในลำดับติดกันย่อมไม่มี. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอกุศลบางอย่าง". คำนี้ พระองค์ตรัสหมายถึงนัยนี้ว่า "กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรมโดยอุปนิสสยปัจจัย ได้แก่ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย. อารัมมณูปนิสสยปัจจัย คือ บุคคลให้ทานแล้ว สมาทานศีลแล้ว ทำอุโบสถกรรมแล้ว ทำกรรมนั้นให้เป็นที่เคารพแล้ว ย่อมยินดี ย่อมเพลิดเพลิน, เพราะทำกรรมนั้นให้เป็นที่เคารพ ราคะย่อมเกิดขึ้น ทิฏฐิย่อมเกิดขึ้น, ทำสุจริตกรรมที่เคยทำในกาลก่อนให้เป็นที่เคารพแล้ว ย่อมยินดี ย่อมเพลิดเพลิน, เพราะทำกรรมนั้นให้เป็นที่เคารพ ราคะย่อมเกิดขึ้น ทิฏฐิย่อมเกิดขึ้น. ออกจากฌานแล้ว ทำฌานนั้นให้เป็นที่เคารพแล้ว ย่อมยินดี ย่อมเพลิดเพลิน, เพราะทำฌานนั้นให้เป็นที่เคารพ ราคะย่อมเกิดขึ้น ทิฏฐิย่อมเกิดขึ้น. ปกตูปนิสสยปัจจัย คือ บุคคลอาศัยศรัทธาแล้วย่อมยังมานะให้เกิด ย่อมยึดถือทิฏฐิ. อาศัยศีล สุตะ จาคะ ปัญญาแล้ว ย่อมยังมานะให้เกิด ย่อมยึดถือทิฏฐิ. ศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา เป็นปัจจัยแก่ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ และความปรารถนา โดยอุปนิสสยปัจจัย". โดยความเป็นกุศลแก่ธรรมที่เป็นอัพยากฤต ปัจจัยทั้ง 3 ย่อมมีได้, เช่นเดียวกับโดยความเป็นอกุศลแก่ธรรมที่เป็นอกุศล. Akusalena pana kusale samanantarātītā na labbhanti. Tena vuttaṃ – ‘‘kusalānaṃ dhammānaṃ kesañci upanissayapaccayena paccayo’’ti. Idampi hi – ‘‘akusalo dhammo kusalassa dhammassa upanissayapaccayena paccayo. Pakatūpanissayo – rāgaṃ upanissāya dānaṃ deti, sīlaṃ samādiyati, uposathakammaṃ karoti, jhānaṃ uppādeti vipassanaṃ uppādeti, maggaṃ uppādeti, abhiññaṃ uppādeti, samāpattiṃ uppādeti; dosaṃ mohaṃ mānaṃ diṭṭhiṃ patthanaṃ upanissāya dānaṃ deti…pe… samāpattiṃ uppādeti. Rāgo doso moho māno diṭṭhi patthanā saddhāya sīlassa sutassa cāgassa paññāya upanissayapaccayena paccayo. Pāṇaṃ hantvā tassa paṭighātatthāya dānaṃ detī’’tiādinā nayena pañhāvāre āgataṃ pakatūpanissayameva sandhāya vuttaṃ. Akusalaṃ pana kusalassa ārammaṇūpanissayo na hoti. Kasmā? Taṃ garuṃ katvā tassa appavattanatoti yathā anantarūpanissayo, evaṃ ārammaṇūpanissayopettha na labbhatīti veditabbo. Akusalena abyākatapade ārammaṇūpanissayova na labbhati. Na hi abyākatā dhammā akusalaṃ garuṃ karonti. Yasmā pana anantaratā labbhati, tasmā ettha ‘‘kesañcī’’ti na vuttaṃ. Abyākatena pana abyākate kusale akusaleti tīsu nayesu tayopi upanissayā labbhanteva. Puggalopi senāsanampīti idaṃ dvayaṃ pakatūpanissayavasena vuttaṃ. Idañhi dvayaṃ kusalākusalapavattiyā balavapaccayo hoti. Paccayabhāvo cassa panettha pariyāyavasena veditabboti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. แต่โดยความเป็นอกุศลแก่ธรรมที่เป็นกุศล ธรรมที่ล่วงไปแล้วในลำดับติดกันย่อมไม่มี. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นกุศลบางอย่าง". แม้คำนี้ พระองค์ตรัสหมายถึงเฉพาะปกตูปนิสสยปัจจัยที่มาในปัญหาพยากรณ์โดยนัยเป็นต้นว่า "อกุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมโดยอุปนิสสยปัจจัย. ปกตูปนิสสยปัจจัย คือ บุคคลอาศัยราคะแล้วย่อมให้ทาน สมาทานศีล ทำอุโบสถกรรม ยังฌานให้เกิด ยังวิปัสสนาให้เกิด ยังมรรคให้เกิด ยังอภิญญาให้เกิด ยังสมาบัติให้เกิด; อาศัยโทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ ความปรารถนาแล้ว ย่อมให้ทาน...ฯลฯ...ยังสมาบัติให้เกิด. ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ ความปรารถนา เป็นปัจจัยแก่ศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา โดยอุปนิสสยปัจจัย. ฆ่าสัตว์แล้วให้ทานเพื่อกำจัดผลของกรรมนั้น". แต่อกุศลธรรมไม่เป็นอารัมมณูปนิสสยปัจจัยแก่กุศลธรรม. เพราะเหตุไร? เพราะกุศลธรรมนั้นไม่เกิดขึ้นโดยการทำอกุศลธรรมนั้นให้เป็นที่เคารพ. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ในกรณีนี้ อารัมมณูปนิสสยปัจจัยย่อมไม่มี เหมือนอนันตรูปนิสสยปัจจัย. ในบทที่อกุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม อารัมมณูปนิสสยปัจจัยเท่านั้นที่ไม่มี. เพราะอัพยากตธรรมทั้งหลายย่อมไม่ทำอกุศลให้เป็นที่เคารพ. แต่เพราะอนันตรปัจจัยมีได้ ในบทนี้จึงไม่มีคำว่า "เกสัญจิ" (บางอย่าง). ส่วนโดยความเป็นอัพยากตธรรมแก่ธรรมที่เป็นอัพยากตะ กุศล และอกุศล ใน 3 นัยนี้ อุปนิสสยปัจจัยทั้ง 3 ย่อมมีได้ทั้งนั้น. แม้คำว่า บุคคล และคำว่า เสนาสนะ ทั้งสองคำนี้ พระองค์ตรัสโดยนัยแห่งปกตูปนิสสยปัจจัย. เพราะธรรมทั้งสองนี้เป็นปัจจัยมีกำลังแก่ความเกิดขึ้นแห่งกุศลและอกุศล. และความเป็นปัจจัยของธรรมนั้นในที่นี้ พึงทราบโดยปริยาย. นี้เป็นคำอธิบายบาลีในที่นี้ก่อน. Ayaṃ pana upanissayapaccayo nāma saddhiṃ ekaccāya paññattiyā sabbepi catubhūmakadhammā. Vibhāgato pana ārammaṇūpanissayādivasena tividho hoti. Tattha ārammaṇūpanissayo ārammaṇādhipatinā ninnānākaraṇoti heṭṭhā vuttanayeneva nānappakārabhedato gahetabbo. Anantarūpanissayo anantarapaccayena ninnānākaraṇo, sopi heṭṭhā vuttanayeneva nānappakārabhedato veditabbo. Paccayuppannatopi nesaṃ tattha vuttanayeneva vinicchayo veditabbo. Pakatūpanissayo pana jātivasena kusalākusalavipākakiriyarūpabhedato pañcavidho hoti, kusalādīnaṃ pana bhūmibhedato anekavidhoti evaṃ tāvettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo. ส่วนอุปนิสสยปัจจัยนี้ ได้แก่ จตุภูมกธรรมทั้งหมด พร้อมด้วยบัญญัติบางอย่าง แต่โดยการจำแนก มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยะ เป็นต้น ใน ๓ อย่างนั้น อารัมมณูปนิสสยะ ไม่มีอะไรต่างกับอารัมมณาธิปติปัจจัย พึงทราบโดยความแตกต่างกันนานาประการตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว อนันตรูปนิสสยะ ไม่มีอะไรต่างกับอนันตรปัจจัย แม้อนันตรูปนิสสยะนั้น ก็พึงทราบโดยความแตกต่างกันนานาประการตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว แม้การวินิจฉัยปัจจยุปบันของปัจจัยทั้งสองนั้น ก็พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นเทียว ส่วนปกตูปนิสสยะ โดยชาติ มี ๕ อย่าง คือ กุศล อกุศล วิบาก กิริยา และรูป แต่โดยความแตกต่างแห่งภูมิของกุศลเป็นต้น มีหลายอย่าง ด้วยเหตุนี้ พึงทราบการวินิจฉัยในปัจจัยนี้โดยความแตกต่างกันนานาประการอย่างนี้ก่อน Evaṃ bhinne panettha tebhūmakakusalo catubhūmakassāpi kusalassa akusalassa vipākakiriyassāti catunnaṃ rāsīnaṃ pakatūpanissayo hoti. Lokuttaro akusalasseva na hoti. Amhākaṃ ācariyena ‘‘lokuttaradhammo nibbattito’’ti iminā pana nayena aññesaṃ akusalassāpi hoti. Yassa vā uppajjissati, tassāpi anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato iminā nayena hotiyeva. Akusalo sabbesampi catubhūmakānaṃ khandhānaṃ pakatūpanissayo hoti, tathā tebhūmakavipāko. Lokuttaravipāke heṭṭhimāni tīṇi phalāni akusalasseva na honti, upariṭṭhimaṃ kusalassāpi. Purimanayena pana aññesaṃ vā yassa vā uppajjissati, tassa santāne sabbopi lokuttaravipāko sabbesaṃ kusalādīnaṃ arūpakkhandhānaṃ pakatūpanissayo hoti. Kiriyasaṅkhātopi pakatūpanissayo catubhūmakānaṃ akusalādikhandhānaṃ hotiyeva, tathā rūpasaṅkhāto. Sayaṃ pana rūpaṃ imasmiṃ paṭṭhānamahāpakaraṇe āgatanayena upanissayapaccayaṃ na labhati, suttantikapariyāyena pana labhatīti vattuṃ vaṭṭati. Evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti. เมื่อจำแนกอย่างนี้แล้ว ในปัจจัยเหล่านั้น ไตรภูมกกุศลเป็นปกตูปนิสสยปัจจัยแก่ธรรม ๔ กอง คือ จตุภูมกกุศล อกุศล วิบาก และกิริยา ส่วนโลกุตตรธรรม ไม่เป็นปัจจัยแก่อกุศลเลย แต่ตามนัยของอาจารย์ของพวกเราที่ว่า “โลกุตตรธรรมเกิดขึ้นแล้ว” ดังนี้ จึงเป็นปัจจัยแก่อกุศลของผู้อื่นได้ด้วย หรือสำหรับผู้ใดที่โลกุตตรธรรมจักเกิดขึ้น สำหรับผู้นั้นผู้ยังความปรารถนาในวิโมกข์อันยอดเยี่ยมให้ตั้งขึ้น ก็ย่อมเป็นปัจจัยได้โดยนัยนี้เหมือนกัน อกุศลเป็นปกตูปนิสสยปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งปวงที่เป็นจตุภูมกธรรม ไตรภูมกวิบากก็เช่นกัน ในโลกุตตรวิบาก ผลเบื้องต่ำ ๓ อย่าง ไม่เป็นปัจจัยแก่อกุศลเลย ผลเบื้องสูง (อรหัตตผล) ก็ไม่เป็นปัจจัยแก่กุศลด้วย แต่โดยนัยก่อน สำหรับผู้อื่น หรือสำหรับผู้ใดที่โลกุตตรธรรมจักเกิดขึ้น ในสันดานของผู้นั้น โลกุตตรวิบากทั้งหมดเป็นปกตูปนิสสยปัจจัยแก่อรูปขันธ์ของกุศลเป็นต้นทั้งหมด แม้ปกตูปนิสสยปัจจัยที่เรียกว่ากิริยา ก็เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นอกุศลเป็นต้นที่เป็นจตุภูมกธรรมได้เหมือนกัน ปกตูปนิสสยปัจจัยที่เรียกว่ารูปก็เช่นกัน แต่รูปเอง ตามนัยที่มาในมหาปกรณ์ปัฏฐานนี้ ย่อมไม่ได้อุปนิสสยปัจจัย แต่ควรกล่าวได้ว่า ย่อมได้โดยสุตตันตปริยาย พึงทราบการวินิจฉัยในปัจจัยนี้แม้โดยความเป็นปัจจยุปบันอย่างนี้ Upanissayapaccayaniddesavaṇṇanā. พรรณนานิทเทสแห่งอุปนิสสยปัจจัย 10. Purejātapaccayaniddesavaṇṇanā 10. พรรณนานิทเทสแห่งปุเรชาตปัจจัย 10. Purejātapaccayaniddese purejātapaccayena paccayoti ettha purejātaṃ nāma yassa paccayo hoti, tato purimataraṃ jātaṃ jātikkhaṇaṃ atikkamitvā ṭhitikkhaṇappattaṃ. Cakkhāyatanantiādi vatthupurejātavasena vuttaṃ. Rūpāyatanantiādi ārammaṇapurejātavasena. Kiñcikāle purejātapaccayenāti pavattiṃ sandhāya vuttaṃ. Kiñcikāle na purejātapaccayenāti paṭisandhiṃ sandhāya vuttaṃ. Evaṃ sabbathāpi pañcadvāre vatthārammaṇavasena, manodvāre vatthuvasenevāyaṃ pāḷi āgatā, pañhāvāre pana ‘‘ārammaṇapurejātaṃ – sekkhā vā puthujjanā vā cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato vipassantī’’ti āgatattā manodvārepi ārammaṇapurejātaṃ labbhateva. Idha pana sāvasesavasena desanā katāti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. 10. ในปุเรชาตปัจจยนิทเทส บทว่า ปัจจโย ปุเรชาตปัจจเยน ในบทนั้น ที่ชื่อว่า ปุเรชาตะ ได้แก่ ธรรมที่เป็นปัจจัยแก่ธรรมใด เกิดก่อนกว่าธรรมนั้น ล่วงชาตขณะแล้ว ถึงฐิติขณะ คำว่า จักขายตนะ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยเป็นวัตถุปุเรชาตะ คำว่า รูปายตนะ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยเป็นอารัมมณปุเรชาตะ คำว่า ในบางกาล เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย ท่านกล่าวหมายถึงปวัตติกาล คำว่า ในบางกาล ไม่เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย ท่านกล่าวหมายถึงปฏิสนธิกาล บาลีนี้มาโดยเป็นวัตถุและอารมณ์ในปัญจทวาร และมาโดยเป็นวัตถุอย่างเดียวในมโนทวาร โดยประการทั้งปวงอย่างนี้ แต่ในปัญหาพยากรณ์ เพราะมีข้อความมาว่า “อารัมมณปุเรชาตะ คือ พระเสขะหรือปุถุชน ย่อมวิปัสสนาเห็นจักขุโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ดังนั้น แม้ในมโนทวาร ก็ย่อมได้อารัมมณปุเรชาตะเหมือนกัน แต่ในที่นี้ พระองค์ทรงกระทำการแสดงโดยมีส่วนเหลือไว้ นี่คือการพรรณนาบาลีในที่นี้ก่อน Ayaṃ pana purejātapaccayo suddharūpameva hoti. Tañca kho uppādakkhaṇaṃ atikkamitvā ṭhitippattaṃ aṭṭhārasavidhaṃ rūparūpameva. Taṃ sabbampi vatthupurejātaṃ ārammaṇapurejātanti dvidhā ṭhitaṃ. Tattha cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ vatthurūpanti idaṃ vatthupurejātaṃ nāma. Sesaṃ imāya pāḷiyā āgatañca anāgatañca vaṇṇo saddo gandho raso catasso dhātuyo tīṇi indriyāni kabaḷīkāro āhāroti dvādasavidhaṃ rūpaṃ ārammaṇapurejātapaccayo nāmāti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo. ส่วนปุเรชาตปัจจัยนี้ ได้แก่ รูปล้วนๆ เท่านั้น และรูปนั้นก็ได้แก่ รูปรูป ๑๘ อย่าง ที่ล่วงอุปปาทขณะแล้ว ถึงฐิติขณะนั่นเอง รูปทั้งหมดนั้น ตั้งอยู่เป็น ๒ อย่าง คือ วัตถุปุเรชาตะ และอารัมมณปุเรชาตะ ใน ๒ อย่างนั้น จักขายตนะ...ฯลฯ...กายายตนะ ซึ่งเป็นวัตถุรูปนี้ ชื่อว่า วัตถุปุเรชาตะ รูปที่เหลือ ๑๒ อย่าง ทั้งที่มาและไม่มาในบาลีนี้ คือ วัณณะ สัททะ คันธะ รสะ ธาตุ ๔ อินทรีย์ ๓ กวฬิงการาหาร ชื่อว่า อารัมมณปุเรชาตปัจจัย พึงทราบการวินิจฉัยในปัจจัยนี้โดยความแตกต่างกันนานาประการอย่างนี้ Evaṃ bhinne panettha cakkhāyatanaṃ dvinnaṃ cakkhuviññāṇānaṃ purejātapaccayena paccayo, tathā itarāni cattāri sotaviññāṇādīnaṃ. Vatthurūpaṃ pana ṭhapetvā dvipañcaviññāṇāni cattāro ca āruppavipāke sesānaṃ sabbesampi catubhūmakānaṃ kusalākusalābyākatānaṃ cittacetasikānaṃ purejātapaccayo hoti. Rūpādīni pana pañcārammaṇāni dvipañcaviññāṇānañceva manodhātūnañca ekanteneva purejātapaccayā honti. Aṭṭhārasavidhampi panetaṃ rūparūpaṃ kāmāvacarakusalassa rūpāvacarato abhiññākusalassa akusalassa tadārammaṇabhāvino kāmāvacaravipākassa kāmāvacarakiriyassa rūpāvacarato abhiññākiriyassāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ purejātapaccayo hotīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti. เมื่อจำแนกอย่างนี้แล้ว ในปัจจัยเหล่านั้น จักขายตนะเป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ๒ ดวง อายตนะที่เหลือ ๔ อย่าง ก็เป็นปัจจัยแก่โสตวิญญาณเป็นต้นฉันนั้น ส่วนวัตถุรูป ยกเว้นทวิปัญจวิญญาณและอรูปวิบาก ๔ ย่อมเป็นปุเรชาตปัจจัยแก่จิตและเจตสิกที่เป็นกุศล อกุศล และอัพยากตะ ที่เป็นจตุภูมกธรรมที่เหลือทั้งหมด ส่วนปัญจารมณ์มีรูปเป็นต้น ย่อมเป็นปุเรชาตปัจจัยแก่ทวิปัญจวิญญาณและมโนธาตุโดยส่วนเดียวแน่นอน และรูปรูป ๑๘ อย่างนี้ ย่อมเป็นปุเรชาตปัจจัยแก่ธรรม ๖ กองเหล่านี้ คือ กามาวจรกุศล อภิญญากุศลจากรูปาวจรภูมิ อกุศล กามาวจรวิบากที่เป็นตทาลัมพณะ กามาวจรกิริยา และอภิญญากิริยาจากรูปาวจรภูมิ พึงทราบการวินิจฉัยในปัจจัยนี้แม้โดยความเป็นปัจจยุปบันอย่างนี้ Purejātapaccayaniddesavaṇṇanā. พรรณนานิทเทสแห่งปุเรชาตปัจจัย 11. Pacchājātapaccayaniddesavaṇṇanā 11. พรรณนานิทเทสแห่งปัจฉาชาตปัจจัย 11. Pacchājātapaccayaniddese pacchājātāti yassa kāyassa paccayā honti, tasmiṃ uppajjitvā ṭhite jātā. Purejātassāti tesaṃ uppādato paṭhamataraṃ jātassa jātikkhaṇaṃ atikkamitvā ṭhitippattassa. Imassa kāyassāti imassa catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikabhūtaupādārūpasaṅkhātassa kāyassa. Ettha ca tisamuṭṭhānikakāyoti āhārasamuṭṭhānassa abhāvato brahmapārisajjādīnaṃ kāyo veditabbo. Ayamettha pāḷivaṇṇanā. Ayaṃ pana pacchājātapaccayo nāma saṅkhepato ṭhapetvā āruppavipāke avasesā catubhūmakā arūpakkhandhā. So jātivasena kusalākusalavipākakiriyabhedena catudhā bhijjatīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo. 11. ในปัจฉาชาตปัจจยนิเทศ คำว่า ปัจฉาชาตา ได้แก่ ธรรมที่เป็นปัจจัยแก่กายใด เกิดขึ้นในเมื่อกายนั้นเกิดขึ้นตั้งอยู่แล้ว. คำว่า ปุเรชาตัสสะ ได้แก่ ของกายที่เกิดก่อนกว่าความเกิดขึ้นของธรรมเหล่านั้น ล่วงขณะที่เกิดแล้ว ถึงฐิติขณะ. คำว่า อิมัสสะ กายัสสะ ได้แก่ แห่งกายนี้ที่นับเนื่องด้วยอุปาทายรูป อันเป็นจตุสมุฏฐานิกะและติสมุฏฐานิกะ. ในคำนั้น คำว่า ติสมุฏฐานิกกาย พึงทราบว่า ได้แก่ กายของพรหมปาริสัชชาเป็นต้น เพราะไม่มีอาหารสมุฏฐาน. นี้เป็นคำอธิบายบาลีในปัจจัยนี้. ส่วนปัจฉาชาตปัจจัยนี้ โดยย่อ ได้แก่ อรูปขันธ์ที่เป็นไปในภูมิ ๔ ที่เหลือ เว้นอรูปวิบาก. ปัจจัยนั้นจำแนกเป็น ๔ อย่าง โดยชาติ คือ กุศล อกุศล วิบาก และกิริยา. พึงทราบวินิจฉัยในปัจจัยนี้โดยความแตกต่างกันนานาประการอย่างนี้. Evaṃ bhinne panettha pañcavokārabhave uppannaṃ catubhūmakakusalañca akusalañca uppādakkhaṇaṃ atikkamitvā ṭhitippattassa catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikarūpakāyassa pacchājātapaccayo hoti. Vipākepi ṭhapetvā paṭisandhivipākaṃ avaseso kāmāvacararūpāvacaravipāko tasseva ekantena pacchājātapaccayo hoti. Lokuttaropi pañcavokāre uppannavipāko tasseva pacchājātapaccayo hoti. Tebhūmakakiriyāpi pañcavokāre uppannāva vuttappakārassa kāyassa pacchājātapaccayo hotīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti. เมื่อจำแนกอย่างนี้แล้ว ในปัจจัยนั้น กุศลและอกุศลที่เป็นไปในภูมิ ๔ ซึ่งเกิดขึ้นในปัญจโวการภพ เป็นปัจฉาชาตปัจจัยแก่รูปกายอันเป็นจตุสมุฏฐานิกะและติสมุฏฐานิกะ ซึ่งล่วงอุปปาทขณะ ถึงฐิติขณะแล้ว. แม้ในวิบาก เว้นปฏิสนธิวิบากเสีย วิบากที่เหลือคือกามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก ก็เป็นปัจฉาชาตปัจจัยแก่รูปกายนั้นโดยส่วนเดียว. แม้โลกุตตรวิบากที่เกิดขึ้นในปัญจโวการภพ ก็เป็นปัจฉาชาตปัจจัยแก่รูปกายนั้น. แม้กิริยาที่เป็นไปในภูมิ ๓ ซึ่งเกิดขึ้นในปัญจโวการภพ ก็เป็นปัจฉาชาตปัจจัยแก่กายตามประเภทที่กล่าวแล้ว. พึงทราบวินิจฉัยในปัจจัยนี้แม้โดยปัจจยุปบันธรรมอย่างนี้. Pacchājātapaccayaniddesavaṇṇanā. อรรถกถาปัจฉาชาตปัจจยนิเทศ 12. Āsevanapaccayaniddesavaṇṇanā 12. อรรถกถาอาเสวนปัจจยนิเทศ 12. Āsevanapaccayaniddese purimā purimāti sabbanayesu samanantarātītāva daṭṭhabbā. Kasmā panettha anantarapaccaye viya ‘‘purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ abyākatānaṃ dhammāna’’ntiādinā nayena bhinnajātikehi saddhiṃ niddeso na katoti? Attano gatiṃ gāhāpetuṃ asamatthatāya. Bhinnajātikā hi bhinnajātikānaṃ arūpadhammānaṃ āsevanaguṇena paguṇabalavabhāvaṃ sādhayamānā attano kusalādibhāvasaṅkhātaṃ gatiṃ gāhāpetuṃ na sakkonti. Tasmā tehi saddhiṃ niddesaṃ akatvā ye yesaṃ vāsanāsaṅkhātena āsevanena paguṇatarabalavatarabhāvavisiṭṭhaṃ attano kusalādibhāvasaṅkhātaṃ gatiṃ gāhāpetuṃ sakkonti, tesaṃ tehi samānajātikeheva saddhiṃ niddeso katoti veditabbo. Atha vipākābyākataṃ kasmā na gahitanti? Āsevanābhāvena. Vipākañhi kammavasena vipākabhāvappattaṃ kammapariṇāmitaṃ hutvā vattati nirussāhaṃ dubbalanti taṃ āsevanaguṇena attano sabhāvaṃ gāhāpetvā paribhāvetvā neva aññaṃ vipākaṃ uppādetuṃ sakkoti, na purimavipākānubhāvaṃ gahetvā uppajjitunti. Kammavegakkhittaṃ pana patitaṃ viya hutvā uppajjatīti sabbathāpi vipāke āsevanaṃ natthīti āsevanābhāvena vipākaṃ na gahitaṃ. Kusalākusalakiriyānantaraṃ uppajjamānampi cetaṃ kammapaṭibaddhavuttitāya āsevanaguṇaṃ na gaṇhātīti kusalādayopissa āsevanapaccayā na honti. Apica nānājātikattāpete na hontiyeva. Bhūmito pana ārammaṇato vā nānājātikattaṃ nāma natthi. Tasmā kāmāvacarakusalakiriyāmahaggatakusalakiriyānampi, saṅkhārārammaṇañca anulomakusalaṃ nibbānārammaṇassa gotrabhukusalassa āsevanapaccayo hotiyevāti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. Ayaṃ pana āsevanapaccayo jātito tāva kusalo akusalo kiriyābyākatoti tidhā ṭhito. Tattha kusalo bhūmito kāmāvacaro rūpāvacaro arūpāvacaroti tividho hoti, akusalo kāmāvacarova kiriyābyākato kāmāvacaro rūpāvacaro arūpāvacaroti tividhova, lokuttaro āsevanapaccayo nāma natthīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo. 12. ในอาเสวนปัจจยนิเทศ คำว่า ปุริมา ปุริมา พึงเห็นว่า ได้แก่ ธรรมที่ดับไปในลำดับโดยนัยทั้งปวง. ถามว่า เพราะเหตุไร ในปัจจัยนี้ พระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงแสดงร่วมกับธรรมต่างชาติกัน โดยนัยเป็นต้นว่า "ปุริมา ปุริมา กุสลา ธัมมา ปัจฉิมานัง ปัจฉิมานัง อัพยากตานัง ธัมมานัง" เหมือนในอนันตรปัจจัย? ตอบว่า เพราะไม่สามารถจะให้ถือเอาคติของตนได้. จริงอยู่ ธรรมต่างชาติกัน เมื่อทำให้เกิดภาวะที่แก่กล้ามีกำลังด้วยคุณคืออาเสวนะ แก่อรูปธรรมทั้งหลายที่ต่างชาติกัน ย่อมไม่สามารถจะให้ถือเอาคติของตนอันได้แก่ภาวะที่เป็นกุศลเป็นต้นได้. เพราะฉะนั้น พระองค์จึงไม่ทรงแสดงร่วมกับธรรมเหล่านั้น แต่ทรงแสดงร่วมกับธรรมที่มีชาติเสมอกันเท่านั้น ซึ่งสามารถจะให้ถือเอาคติของตนอันได้แก่ภาวะที่เป็นกุศลเป็นต้น อันพิเศษด้วยภาวะที่แก่กล้ายิ่งขึ้น มีกำลังยิ่งขึ้น ด้วยอาเสวนะที่เรียกว่าวาสนา แก่ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งได้. ถามว่า ก็เพราะเหตุไร จึงไม่ทรงถือเอาวิบากอัพยากตะ? ตอบว่า เพราะไม่มีอาเสวนะ. จริงอยู่ วิบากถึงความเป็นวิบากด้วยอำนาจกรรม อันกรรมปรุงแต่งแล้วเป็นไป ไม่มีความเพียร มีกำลังน้อย ฉะนั้น วิบากนั้นจึงไม่สามารถจะให้ถือเอาสภาวะของตนแล้วอบรม ทำให้วิบากอื่นเกิดขึ้นได้ และไม่เกิดขึ้นโดยรับเอาอานุภาพของวิบากก่อนๆ. แต่เกิดขึ้นเป็นดุจถูกแรงกรรมซัดไป ฉะนั้น อาเสวนะในวิบากจึงไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะไม่มีอาเสวนะ จึงไม่ทรงถือเอาวิบาก. แม้วิบากนี้ แม้เกิดขึ้นในลำดับแห่งกุศล อกุศล และกิริยา ก็ไม่รับเอาคุณคืออาเสวนะ เพราะมีความเป็นไปเนื่องด้วยกรรม ฉะนั้น แม้กุศลเป็นต้นก็ไม่เป็นอาเสวนปัจจัยแก่วิบากนั้น. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมเหล่านั้นไม่เป็นปัจจัยกันเพราะมีชาติต่างกันนั่นเอง. แต่ชื่อว่าความมีชาติต่างกันโดยภูมิหรือโดยอารมณ์ไม่มี. เพราะฉะนั้น แม้กามาวจรกุศลและกิริยาก็เป็นอาเสวนปัจจัยแก่มหัคคตกุศลและกิริยาได้, และอนุโลมกุศลที่มีสังขารเป็นอารมณ์ ก็เป็นอาเสวนปัจจัยแก่โคตรภูกุศลที่มีนิพพานเป็นอารมณ์ได้. นี้เป็นคำอธิบายบาลีในปัจจัยนี้ก่อน. ส่วนอาเสวนปัจจัยนี้ โดยชาติ ตั้งอยู่ ๓ อย่าง คือ กุศล อกุศล และกิริยาอัพยากตะ. ใน ๓ อย่างนั้น กุศลโดยภูมิมี ๓ อย่าง คือ กามาวจร รูปาวจร และอรูปาวจร. อกุศลเป็นกามาวจรอย่างเดียว. กิริยาอัพยากตะมี ๓ อย่าง คือ กามาวจร รูปาวจร และอรูปาวจร. ชื่อว่าโลกุตตรอาเสวนปัจจัยไม่มี. พึงทราบวินิจฉัยในปัจจัยนี้โดยความแตกต่างกันนานาประการอย่างนี้. Evaṃ bhinne panettha kāmāvacarakusalaṃ attano anantarassa kāmāvacarakusalasseva. Yaṃ panettha ñāṇasampayuttaṃ, taṃ attanā sadisavedanassa rūpāvacarakusalassa arūpāvacarakusalassa lokuttarakusalassāti imesaṃ rāsīnaṃ āsevanapaccayo hoti. Rūpāvacarakusalaṃ pana rūpāvacarakusalasseva. Arūpāvacarakusalaṃ arūpāvacarakusalasseva. Akusalaṃ pana akusalasseva āsevanapaccayo hoti. Kiriyato pana kāmāvacarakiriyasaṅkhāto tāva kāmāvacarakiriyasseva. Yo panettha ñāṇasampayutto, so attanā sadisavedanassa rūpāvacarakiriyassa arūpāvacarakiriyassāti imesaṃ rāsīnaṃ āsevanapaccayo hoti. Rūpāvacarakiriyasaṅkhāto pana rūpāvacarakiriyasseva, arūpāvacarakiriyasaṅkhāto arūpāvacarakiriyasseva āsevanapaccayo hoti. Vipāko pana ekadhammassāpi ekadhammopi vā koci vipākassa āsevanapaccayo natthīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti. เมื่อจำแนกอย่างนี้แล้ว ในปัจจัยนั้น กามาวจรกุศลเป็นอาเสวนปัจจัยแก่กามาวจรกุศลที่เกิดในลำดับของตนเท่านั้น. กุศลใดในกามาวจรกุศลนั้นที่สัมปยุตด้วยญาณ กุศลนั้นเป็นอาเสวนปัจจัยแก่กองธรรมเหล่านี้ คือ รูปาวจรกุศล อรูปาวจรกุศล และโลกุตตรกุศล ที่มีเวทนาเสมอกับตน. ส่วนรูปาวจรกุศลเป็นอาเสวนปัจจัยแก่รูปาวจรกุศลเท่านั้น. อรูปาวจรกุศลเป็นอาเสวนปัจจัยแก่อรูปาวจรกุศลเท่านั้น. ส่วนอกุศลเป็นอาเสวนปัจจัยแก่อกุศลเท่านั้น. ส่วนโดยความเป็นกิริยา กิริยาที่ชื่อว่ากามาวจรกิริยา เป็นอาเสวนปัจจัยแก่กามาวจรกิริยาเท่านั้น. กิริยาใดในกามาวจรกิริยานั้นที่สัมปยุตด้วยญาณ กิริยานั้นเป็นอาเสวนปัจจัยแก่กองธรรมเหล่านี้ คือ รูปาวจรกิริยา และอรูปาวจรกิริยา ที่มีเวทนาเสมอกับตน. ส่วนกิริยาที่ชื่อว่ารูปาวจรกิริยา เป็นอาเสวนปัจจัยแก่รูปาวจรกิริยาเท่านั้น, กิริยาที่ชื่อว่าอรูปาวจรกิริยา เป็นอาเสวนปัจจัยแก่อรูปาวจรกิริยาเท่านั้น. ส่วนวิบากนั้น แม้ธรรมหนึ่งก็ไม่เป็นอาเสวนปัจจัยแก่วิบากแม้ธรรมหนึ่งเลย. พึงทราบวินิจฉัยในปัจจัยนี้แม้โดยปัจจยุปบันธรรมอย่างนี้. Āsevanapaccayaniddesavaṇṇanā. อรรถกถาอาเสวนปัจจยนิเทศ 13. Kammapaccayaniddesavaṇṇanā 13. อรรถกถากัมมปัจจยนิเทศ 13. Kammapaccayaniddese kammanti cetanākammameva. Kaṭattā ca rūpānanti kammassa kaṭattā uppannarūpānaṃ. Kammapaccayenāti anekānampi kappakoṭīnaṃ matthake attano phalaṃ uppādetuṃ samatthena nānākkhaṇikakammapaccayenāti attho. Kusalākusalañhi kammaṃ attano pavattikkhaṇe phalaṃ na deti. Yadi dadeyya, yaṃ manusso devalokūpagaṃ kusalakammaṃ karoti, tassānubhāvena tasmiṃyeva khaṇe devo bhaveyya. Yasmiṃ pana khaṇe taṃ kataṃ, tato aññasmiṃ khaṇe avijjamānampi kevalaṃ kaṭattāyeva diṭṭheva dhamme upapajje vā apare vā pariyāye avasesapaccayasamāyoge sati phalaṃ uppādeti niruddhāpi purimasippādikiriyā viya kālantare pacchimasippādikiriyāya. Tasmā nānākkhaṇikakammapaccayoti vuccati. Cetanā sampayuttakānaṃ dhammānanti yā kāci cetanā attanā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ. Taṃsamuṭṭhānānanti iminā paṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpampi gaṇhāti. Kammapaccayenāti idaṃ sahajātacetanaṃ sandhāya vuttaṃ. Kusalādīsu hi yā kāci sahajātacetanā sesadhammānaṃ cittapayogasaṅkhātena kiriyābhāvena upakārikā hoti. Tasmā sahajātakammapaccayoti vuccati. Ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. 13. ในกัมมปัจจยนิทเทส คำว่า กรรม ได้แก่ เจตนากรรมเท่านั้น บทว่า กฏตฺตา จ รูปานํ ความว่า รูปที่เกิดขึ้นเพราะกรรมได้ทำไว้ บทว่า กมฺมปจฺจเยน ความว่า โดยนานักขณิกกัมมปัจจัยที่สามารถให้ผลของตนเกิดขึ้นได้แม้ในที่สุดแห่งโกฏิกัปป์ทั้งหลาย จริงอยู่ กุศลกรรมและอกุศลกรรมย่อมไม่ให้ผลในขณะที่ตนเป็นไป หากจะให้ผล มนุษย์ทำกุศลกรรมที่จะนำไปสู่เทวโลกใด ก็พึงเป็นเทวดาในขณะนั้นเองด้วยอานุภาพของกรรมนั้น แต่กรรมนั้น แม้จะไม่มีอยู่ในขณะอื่นจากขณะที่ตนได้ทำไว้แล้ว ก็ย่อมให้ผลได้ในทิฏฐธรรม ในอุปปัชชะ หรือในอปรปริยายะ เมื่อปัจจัยที่เหลือประชุมพร้อมกัน เพียงเพราะเหตุที่ได้ทำไว้แล้ว เหมือนกิริยาในการเรียนศิลปะครั้งก่อนๆ แม้จะดับไปแล้ว ก็ยังให้ผลแก่กิริยาในการเรียนศิลปะครั้งหลังๆ ในกาลอื่นได้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า นานักขณิกกัมมปัจจัย บทว่า เจตนา สมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ความว่า เจตนาใดๆ ก็ตาม (เป็นปัจจัย) แก่ธรรมที่สัมปยุตต์กับตน ด้วยบทว่า ตํสมุฏฺฐานานํ นี้ ย่อมถือเอากฏัตตารูปในปฏิสนธิขณะด้วย บทว่า กมฺมปจฺจเยน นี้ ท่านกล่าวหมายถึงสหชาตเจตนา จริงอยู่ ในกุศลเป็นต้น สหชาตเจตนาใดๆ ย่อมเป็นอุปการะแก่ธรรมที่เหลือโดยความเป็นกิริยาที่นับว่าเป็นการประกอบจิต เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า สหชาตกัมมปัจจัย นี้เป็นคำอธิบายบาลีในเรื่องนี้ก่อน Ayaṃ pana kammapaccayo atthato catubhūmikacetanāmattameva. So hi jātibhedato kusalo akusalo vipāko kiriyāti catudhā bhijjati. Tattha kusalo bhūmito kāmāvacarādivasena catudhā bhijjati. Akusalo ekadhāva vipāko catudhā, kiriyā tidhāvāti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo. ส่วนกัมมปัจจัยนี้ โดยเนื้อความแล้ว ได้แก่ เจตนาในจตุภูมิเท่านั้น จริงอยู่ กัมมปัจจัยนั้น จำแนกโดยชาติเป็น ๔ อย่าง คือ กุศล อกุศล วิบาก กิริยา ในบรรดากรรมเหล่านั้น กุศลกรรมจำแนกโดยภูมิเป็น ๔ อย่าง คือ กามาวจร เป็นต้น อกุศลกรรมมีอย่างเดียว วิบากมี ๔ อย่าง กิริยามี ๓ อย่าง พึงทราบวินิจฉัยในเรื่องนี้โดยความแตกต่างกันนานาประการอย่างนี้ Evaṃ bhinne panettha sahajātā kāmāvacarakusalacetanā pañcavokāre attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, catuvokāre sampayuttakkhandhānaññeva sahajātakammapaccayo hoti. Uppajjitvā niruddhā pana attano vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayena paccayo hoti. Sā ca kho pañcavokāreyeva, na aññattha. Sahajātā rūpāvacarakusalacetanā attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca ekanteneva sahajātakammapaccayena paccayo. Uppajjitvā niruddhā pana attano vipākānañceva kaṭattārūpānañca nānākkhaṇikakammapaccayena paccayo. Arūpāvacarā pana lokuttarā ca sahajātā kusalacetanā pañcavokāre attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca, catuvokāre sampayuttakkhandhānaññeva sahajātakammapaccayena paccayo. Uppajjitvā niruddhā panesā duvidhāpi attano attano vipākakkhandhānaññeva nānākkhaṇikakammapaccayena paccayo. Sahajātā akusalacetanā pañcavokāre attanā sampayuttakkhandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpānañca catuvokāre arūpakkhandhānaññeva sahajātakammapaccayena paccayo. Uppajjitvā niruddhā pana vipākakkhandhānañceva kaṭattārūpānañca nānākkhaṇikakammapaccayena paccayo. เมื่อจำแนกอย่างนี้แล้ว ในบรรดากรรมเหล่านั้น สหชาตกามาวจรกุศลเจตนาในปัญจโวการภูมิ เป็นสหชาตกัมมปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตต์กับตนและจิตตสมุฏฐานรูป, ในจตุโวการภูมิ เป็นสหชาตกัมมปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์เท่านั้น ส่วนเจตนาที่เกิดขึ้นแล้วดับไป ย่อมเป็นปัจจัยโดยนานักขณิกกัมมปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นวิบากของตนและกฏัตตารูป และเจตนานั้นมีได้ในปัญจโวการภูมิเท่านั้น ไม่มีในภูมิอื่น สหชาตรูปาวจรกุศลเจตนา เป็นปัจจัยโดยสหชาตกัมมปัจจัยโดยส่วนเดียวแก่ธรรมที่สัมปยุตต์กับตนและจิตตสมุฏฐานรูป ส่วนเจตนาที่เกิดขึ้นแล้วดับไป ย่อมเป็นปัจจัยโดยนานักขณิกกัมมปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นวิบากของตนและกฏัตตารูป ส่วนสหชาตกุศลเจตนาที่เป็นอรูปาวจรและโลกุตตระ ในปัญจโวการภูมิ เป็นปัจจัยโดยสหชาตกัมมปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตต์กับตนและจิตตสมุฏฐานรูป, ในจตุโวการภูมิ เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์เท่านั้น ส่วนเจตนาทั้งสองประเภทนี้ที่เกิดขึ้นแล้วดับไป ย่อมเป็นปัจจัยโดยนานักขณิกกัมมปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นวิบากของตนๆ เท่านั้น สหชาตอกุศลเจตนา ในปัญจโวการภูมิ เป็นปัจจัยโดยสหชาตกัมมปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุตต์กับตนและจิตตสมุฏฐานรูป, ในจตุโวการภูมิ เป็นปัจจัยแก่อรูปขันธ์เท่านั้น ส่วนเจตนาที่เกิดขึ้นแล้วดับไป ย่อมเป็นปัจจัยโดยนานักขณิกกัมมปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นวิบากและกฏัตตารูป Kāmāvacararūpāvacarato vipākacetanā attanā sampayuttadhammānaṃ pavatte cittasamuṭṭhānarūpānaṃ, paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānañca sahajātakammapaccayena paccayo. Arūpāvacaravipākacetanā attanā sampayuttadhammānaññeva sahajātakammapaccayena paccayo. Lokuttaravipākacetanā pañcavokāre attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, catuvokāre arūpasseva sahajātakammapaccayena paccayo. Tebhūmikā kiriyacetanā pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sahajātakammapaccayena paccayo. Yā panettha āruppe uppajjati, sā arūpadhammānaññeva sahajātakammapaccayena paccayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti. วิปากเจตนาที่เป็นกามาวจรและรูปาวจร เป็นปัจจัยโดยสหชาตกัมมปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตต์กับตน, แก่จิตตสมุฏฐานรูปในปวัตติกาล, และแก่กฏัตตารูปในปฏิสนธิกาล อรูปาวจรวิปากเจตนา เป็นปัจจัยโดยสหชาตกัมมปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตต์กับตนเท่านั้น โลกุตตรวิปากเจตนา ในปัญจโวการภูมิ เป็นปัจจัยโดยสหชาตกัมมปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตต์กับตนและจิตตสมุฏฐานรูป, ในจตุโวการภูมิ เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมเท่านั้น กิริยาเจตนาในไตรภูมิ ในปัญจโวการภูมิ เป็นปัจจัยโดยสหชาตกัมมปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตต์และจิตตสมุฏฐานรูป ในบรรดากิริยาเจตนาเหล่านั้น เจตนาใดเกิดขึ้นในอรูปภูมิ เจตนานั้นเป็นปัจจัยโดยสหชาตกัมมปัจจัยแก่อรูปธรรมเท่านั้น พึงทราบวินิจฉัยในเรื่องนี้โดยปัจจยุปบันธรรมอย่างนี้ Kammapaccayaniddesavaṇṇanā. อรรถกถากัมมปัจจยนิทเทส 14. Vipākapaccayaniddesavaṇṇanā 14. อรรถกถาวิปากปัจจยนิทเทส 14. Vipākapaccayaniddese vipākā cattāro khandhāti yasmā kammasamuṭṭhānāpi rūpā vipākā na honti, tasmā ‘‘vipākā’’ti vatvā ‘‘cattāro khandhā’’ti vuttaṃ. Evaṃ ayaṃ pāḷi arūpadhammānaññeva vipākapaccayavasena āgatā. Pañhāvāre pana ‘‘vipākābyākato eko khandho tiṇṇaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ vipākapaccayena paccayo. Paṭisandhikkhaṇe vipākābyākato eko khandho tiṇṇannaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ vipākapaccayena paccayo’’ti āgatattā cittasamuṭṭhānakammasamuṭṭhānarūpānampi vipākapaccayo labbhati. Idha pana sāvasesavasena desanā katāti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. Ayaṃ pana vipākapaccayo vipākabhāvena jātito ekavidho, bhūmibhedato kāmāvacarādivasena catudhā bhijjatīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo. 14. ในวิปากปัจจยนิทเทส บทว่า วิปากา จตฺตาโร ขนฺธา ความว่า เพราะแม้รูปที่มีกรรมเป็นสมุฏฐานก็ไม่เป็นวิบาก ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วิปากา" แล้วกล่าวว่า "จตฺตาโร ขนฺธา" ด้วยเหตุนี้ บาลีนี้จึงมาโดยนัยแห่งวิปากปัจจัยแก่อรูปธรรมเท่านั้น แต่ในปัญหาพยากรณ์ มีมาว่า "วิปากอัพยากตขันธ์หนึ่ง เป็นปัจจัยโดยวิปากปัจจัยแก่ขันธ์สามและจิตตสมุฏฐานรูป ในปฏิสนธิขณะ วิปากอัพยากตขันธ์หนึ่ง เป็นปัจจัยโดยวิปากปัจจัยแก่ขันธ์สามและกฏัตตารูป" เพราะเหตุนั้น วิปากปัจจัยจึงมีได้แม้แก่จิตตสมุฏฐานรูปและกรรมสมุฏฐานรูป แต่ในที่นี้ ท่านแสดงเทศนาโดยมีส่วนเหลือไว้ นี้เป็นคำอธิบายบาลีในเรื่องนี้ก่อน ส่วนวิปากปัจจัยนี้ โดยชาติคือโดยความเป็นวิบาก มีอย่างเดียว, โดยการจำแนกภูมิ มี ๔ อย่าง คือ กามาวจร เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยในเรื่องนี้โดยความแตกต่างกันนานาประการอย่างนี้ Evaṃ bhinne panettha kāmāvacararūpāvacaravipāko attanā sampayuttadhammānaṃ pavatte cittasamuṭṭhānarūpānaṃ paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānañca vipākapaccayo hoti. Arūpāvacaravipāko sampayuttadhammānaññeva. Lokuttaravipāko pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, catuvokāre sampayuttakkhandhānaññeva vipākapaccayo hotīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti. เมื่อจำแนกอย่างนี้ ในปัจจัยนี้ กามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก ย่อมเป็นวิปากปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมของตน แก่จิตตสมุฏฐานรูปในปวัตติกาล และแก่กฏัตตารูปในปฏิสนธิกาล. อรูปาวจรวิบาก (เป็นปัจจัย) แก่สัมปยุตตธรรมเท่านั้น. โลกุตตรวิบาก ในปัญจโวการภูมิ (เป็นปัจจัย) แก่สัมปยุตตธรรมและจิตตสมุฏฐานรูป, ในจตุโวการภูมิ (เป็นปัจจัย) แก่สัมปยุตตขันธ์เท่านั้น ย่อมเป็นวิปากปัจจัย. พึงทราบวินิจฉัยในวิปากปัจจัยนี้ แม้โดยความเป็นปัจจยุบบัน ดังพรรณนามาฉะนี้. Vipākapaccayaniddesavaṇṇanā. พรรณนาวิปากปัจจยนิเทศ. 15. Āhārapaccayaniddesavaṇṇanā 15. พรรณนาอาหารปัจจยนิเทศ 15. Āhārapaccayaniddese kabaḷīkāro āhāroti catusantatisamuṭṭhāne rūpe ojā āhāro nāma. So pana yasmā kabaḷaṃ karitvā ajjhoharitova āhārakiccaṃ karoti, na bahi ṭhito, tasmā āhāroti avatvā ‘‘kabaḷīkāro āhāro’’ti vuttaṃ. Kabaḷaṃ karitvā ajjhoharitabbavatthukattā vā kabaḷīkāroti nāmametaṃ tassa. Arūpino āhārāti phassacetanāviññāṇāhārā. Taṃsamuṭṭhānānanti idhāpi kammasamuṭṭhānāni gahitāneva. Vuttañhetaṃ pañhāvāre – paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā āhārā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayoti. Ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. 15. ในอาหารปัจจยนิเทศ บทว่า กพฬีกาโร อาหาโร ได้แก่ โอชาในรูปอันเกิดจากสมุฏฐาน ๔ สันตติ ชื่อว่าอาหาร. ก็โอชานั้น เพราะเหตุที่ทำเป็นคำๆ แล้วกลืนกินเข้าไปเท่านั้น จึงทำกิจของอาหารได้ (ทำกิจ) เมื่อตั้งอยู่ภายนอกไม่ได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่กล่าวว่า อาหาร แต่กล่าวว่า "กพฬีกาโร อาหาโร". อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า กพฬีกาโร นี้ของโอชานั้น เพราะเป็นวัตถุที่พึงทำเป็นคำๆ แล้วกลืนกิน. บทว่า อรูปิโน อาหารา คือ ผัสสาหาร เจตนาหาร และวิญญาณาหาร. บทว่า ตํสมุฏฺฐานานํ แม้ในที่นี้ ท่านถือเอากัมมสมุฏฐานรูปด้วย. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในปัญหาพยากรณ์ว่า ในปฏิสนธิขณะ วิปากาพยากตาหาร เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นสัมปยุต และแก่กฏัตตารูป. นี้เป็นการพรรณนาบาลีในอาหารปัจจยนิเทศนี้ก่อน. Ayaṃ pana āhārapaccayo saṅkhepato kabaḷīkāro āhāro, phasso, cetanā, viññāṇanti cattārova dhammā honti. Tattha ṭhapetvā kabaḷīkārāhāraṃ sesā tayo arūpāhārā jātivasena kusalākusalavipākakiriyabhedato catudhā bhijjanti. Puna bhūmibhedena kusalo catudhā, akusalo ekadhā, vipāko catudhā, kiriyā tidhāti evaṃ anekadhā bhijjanti. Kabaḷīkārāhāro pana jātito abyākato, bhūmito kāmāvacarovāti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo. ก็อาหารปัจจัยนี้ โดยย่อมีธรรม ๔ อย่างเท่านั้น คือ กพฬีกาหาร ผัสสะ เจตนา วิญญาณ. ในธรรม ๔ อย่างนั้น ยกเว้นกพฬีกาหาร อรูปาหาร ๓ ที่เหลือ โดยชาติ ย่อมจำแนกเป็น ๔ อย่าง โดยความแตกต่างแห่งกุศล อกุศล วิบาก กิริยา. อีกอย่างหนึ่ง โดยความแตกต่างแห่งภูมิ กุศลเป็น ๔ อย่าง อกุศลเป็น ๑ อย่าง วิบากเป็น ๔ อย่าง กิริยาเป็น ๓ อย่าง ย่อมจำแนกเป็นหลายอย่างดังนี้. ส่วนกพฬีกาหาร โดยชาติเป็นอัพยากตะ โดยภูมิเป็นกามาวจรเท่านั้น. พึงทราบวินิจฉัยในอาหารปัจจัยนี้ โดยความแตกต่างนานาประการ ดังพรรณนามาฉะนี้. Evaṃ bhinne panettha catubhūmakāpi tayo kusalāhārā pañcavokāre attanā sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca āhārapaccayena paccayo, ṭhapetvā pana rūpāvacaraṃ avasesā āruppe sampayuttadhammānaññeva āhārapaccayena paccayo. Akusalāhāresupi eseva nayo. Catubhūmakavipākāhārā pana sabbattha sampayuttakānaṃ āhārapaccayā honti. Kāmāvacararūpāvacaravipākā panettha pañcavokāre uppajjamānā pavatte cittasamuṭṭhānarūpassa paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpassāpi āhārapaccayā honti. Lokuttarā pana cittasamuṭṭhānarūpasseva, āruppe uppannā rūpassa paccayā na honti. Tebhūmakāpi tayo kiriyāhārā pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, kāmāvacarārūpāvacarā pana āruppe sampayuttadhammānaññeva āhārapaccayena paccayo. Catusantatisamuṭṭhāno kabaḷīkārāhāro kiñcāpi ‘‘imassa kāyassā’’ti avisesato vutto, visesato panāyamettha āhārasamuṭṭhānarūpassa janako ceva anupālako ca hutvā āhārapaccayena paccayo hoti, sesatisantatisamuṭṭhānassa anupālakova hutvā āhārapaccayena paccayo hotīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti. เมื่อจำแนกอย่างนี้ ในปัจจัยนี้ กุสลาหาร ๓ แม้ที่เป็นจตุภูมิกะ ในปัญจโวการภูมิ ย่อมเป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมของตนและแก่จิตตสมุฏฐานรูป, แต่ยกเว้นรูปาวจร (กุสลาหาร) ที่เหลือ ในอรูปภูมิ ย่อมเป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมเท่านั้น. แม้ในอกุสลาหาร ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนจตุภูมิกวิปากาหาร ย่อมเป็นอาหารปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมในที่ทั้งปวง. ในวิปากาหารเหล่านั้น กามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก เมื่อเกิดขึ้นในปัญจโวการภูมิ ย่อมเป็นอาหารปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปในปวัตติกาล และแก่กฏัตตารูปในปฏิสนธิกาลด้วย. ส่วนโลกุตตรวิบาก (เป็นปัจจัย) แก่จิตตสมุฏฐานรูปเท่านั้น, (วิปากาหาร) ที่เกิดขึ้นในอรูปภูมิ ย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่รูป. กิริยาหาร ๓ แม้ที่เป็นไตรภูมิกะ ในปัญจโวการภูมิ (เป็นปัจจัย) แก่สัมปยุตตธรรมและแก่จิตตสมุฏฐานรูป, ส่วนกามาวจรและอรูปาวจร (กิริยาหาร) ในอรูปภูมิ ย่อมเป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมเท่านั้น. กพฬีกาหารอันเกิดจากสมุฏฐาน ๔ สันตติ แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าจะตรัสไว้โดยไม่เจาะจงว่า "แก่กายนี้" ก็ตาม, แต่โดยพิเศษ ในที่นี้ กพฬีกาหารนี้เป็นทั้งผู้ให้เกิดและเป็นทั้งผู้อุปถัมภ์แก่อาหารสมุฏฐานรูป เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย, เป็นเพียงผู้อุปถัมภ์แก่รูปที่เกิดจากสมุฏฐาน ๓ สันตติที่เหลือ เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย. พึงทราบวินิจฉัยในอาหารปัจจัยนี้ แม้โดยความเป็นปัจจยุบบัน ดังพรรณนามาฉะนี้. Āhārapaccayaniddesavaṇṇanā. พรรณนาอาหารปัจจยนิเทศ. 16. Indriyapaccayaniddesavaṇṇanā 16. พรรณนาอินทริยปัจจยนิเทศ 16. Indriyapaccayaniddese cakkhundriyanti cakkhusaṅkhātaṃ indriyaṃ. Indriyapaccayenāti sayaṃ purejāto hutvā arūpadhammānaṃ uppādato paṭṭhāya yāva bhaṅgā indriyapaccayena paccayo hoti. Sotindriyādīsupi eseva nayo. Arūpino indriyāti ettha arūpajīvitindriyampi saṅgahitaṃ. Taṃsamuṭṭhānānanti ettha heṭṭhā vuttanayeneva kaṭattārūpampi saṅgahitaṃ. Vuttañhetaṃ pañhāvāre – paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā indriyā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ indriyapaccayena paccayoti. Evaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā veditabbā. 16. ในอินทริยปัจจยนิเทศ บทว่า จกฺขุนฺทฺริยํ คือ อินทรีย์ที่ชื่อว่าจักขุ. บทว่า อินฺทฺริยปจฺจเยน คือ ตนเองเป็นปุเรชาตะ ย่อมเป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลาย ตั้งแต่ขณะเกิดขึ้นจนถึงขณะดับ. แม้ในโสตินทรีย์เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า อรูปิโน อินฺทฺริยา ในที่นี้ ท่านสงเคราะห์เอารูปชีวิตินทรีย์ด้วย. บทว่า ตํสมุฏฺฐานานํ ในที่นี้ โดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเอง ท่านสงเคราะห์เอากฏัตตารูปด้วย. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในปัญหาพยากรณ์ว่า ในปฏิสนธิขณะ วิปากาพยากตอินทรีย์ เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นสัมปยุต และแก่กฏัตตารูป. พึงทราบการพรรณนาบาลีในอินทริยปัจจยนิเทศนี้ดังนี้ก่อน. Ayaṃ pana indriyapaccayo itthindriyapurisindriyavajjānaṃ samavīsatiyā indriyānaṃ vasena ṭhito. Itthindriyapurisindriyāni hi kiñcāpi itthiliṅgapurisaliṅgādīnaṃ bījabhūtāni, kalalādikāle pana vijjamānesupi tesu itthiliṅgapurisaliṅgādīnaṃ abhāvā tāni neva tesaṃ, na aññesaṃ indriyapaccayataṃ pharanti. Indriyapaccayo hi attano vijjamānakkhaṇe avinibbhuttadhammānaṃ indriyapaccayataṃ apharanto nāma natthi, tasmā tāni indriyapaccayā na honti. Yesaṃ panetāni bījabhūtāni, tesaṃ tāni suttantikapariyāyena pakatūpanissayabhāvaṃ bhajanti. Iti indriyapaccayo samavīsatiyā indriyānaṃ vasena ṭhitoti veditabbo. So jātito kusalākusalavipākakiriyarūpavasena pañcadhā bhijjati. Tattha kusalo bhūmivasena catudhā, akusalo kāmāvacarova vipāko catudhāva kiriyāsaṅkhāto tidhā, rūpaṃ kāmāvacaramevāti evaṃ anekadhā bhijjatīti evaṃ tāvettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo. ก็อินทริยปัจจัยนี้ เว้นอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ ตั้งอยู่โดยอำนาจแห่งอินทรีย์ ๒๐ ถ้วน. จริงอยู่ อิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ แม้จะเป็นพืชแห่งอิตถีลิงค์และปุริสลิงค์เป็นต้น แต่ในกาลแห่งกลละเป็นต้น แม้เมื่ออินทรีย์เหล่านั้นมีอยู่ เพราะความไม่มีแห่งอิตถีลิงค์และปุริสลิงค์เป็นต้น อินทรีย์เหล่านั้นย่อมไม่แผ่ความเป็นอินทริยปัจจัยไปให้แก่ธรรมเหล่านั้น หรือแก่ธรรมอื่น ๆ. เพราะว่า อินทริยปัจจัย ในขณะที่ตนมีอยู่ ที่จะไม่แผ่ความเป็นอินทริยปัจจัยไปให้แก่ธรรมที่เกิดร่วมกัน ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น อินทรีย์เหล่านั้นจึงไม่เป็นอินทริยปัจจัย. ก็อินทรีย์เหล่านี้เป็นพืชแก่ธรรมเหล่าใด อินทรีย์เหล่านั้น (เป็นปัจจัย) แก่ธรรมเหล่านั้น โดยสุตตันตปริยาย ย่อมถึงความเป็นปกตูปนิสสยะ. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า อินทริยปัจจัยตั้งอยู่โดยอำนาจแห่งอินทรีย์ ๒๐ ถ้วน. อินทริยปัจจัยนั้น โดยชาติ ย่อมจำแนกเป็น ๕ อย่าง โดยอำนาจแห่งกุศล อกุศล วิบาก กิริยา และรูป. ใน ๕ อย่างนั้น กุศลโดยอำนาจแห่งภูมิเป็น ๔ อย่าง, อกุศลเป็นกามาวจรเท่านั้น, วิบากเป็น ๔ อย่างเหมือนกัน, ที่ชื่อว่ากิริยาเป็น ๓ อย่าง, รูปเป็นกามาวจรเท่านั้น, ย่อมจำแนกเป็นหลายอย่างดังนี้. พึงทราบวินิจฉัยในอินทริยปัจจัยนี้ โดยความแตกต่างนานาประการดังนี้ก่อน. Evaṃ bhinne panettha catubhūmakopi kusalindriyapaccayo pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca indriyapaccayena paccayo, tathā akusalo. Ṭhapetvā pana rūpāvacarakusalaṃ avasesā kusalākusalā āruppe sampayuttadhammānaññeva indriyapaccayena paccayo. Catubhūmako vipākindriyapaccayo ekanteneva sampayuttakānaṃ indriyapaccayena paccayo. Kāmāvacararūpāvacarā panettha pañcavokāre uppajjanato pavatte cittasamuṭṭhānarūpassa, paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpassāpi indriyapaccayena paccayā honti. Lokuttarā cittasamuṭṭhānarūpasseva. Āruppe uppannā lokuttaravipākā indriyā rūpassa paccayā na honti. Tebhūmakā kiriyindriyā pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, kāmāvacarārūpāvacarā pana āruppe sampayuttadhammānaññeva indriyapaccayataṃ pharanti. Cakkhundriyādivasena chabbidhe rūpindriye cakkhundriyaṃ kusalākusalavipākato sampayuttadhammānaṃ dvinnaṃ cakkhuviññāṇānaṃ, sotindriyādīni tathāvidhānaññeva sotaviññāṇādīnaṃ, rūpajīvitindriyaṃ attanā sahajātarūpānaṃ ṭhitikkhaṇe indriyapaccayena paccayo. Sahajātapaccayatā pana tassa natthīti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti. เมื่อจำแนกปัจจัยนั้นอย่างนี้ กุศลอินทริยปัจจัยแม้ที่เป็นไปใน ๔ ภูมิ ในปัญจโวการภูมิ เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป อกุศลอินทริยปัจจัยก็เป็นปัจจัยอย่างนั้นเหมือนกัน แต่เว้นรูปาวจรกุศลเสีย กุศลและอกุศลที่เหลือ ในอรูปภูมิ เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้น วิบากอินทริยปัจจัยที่เป็นไปใน ๔ ภูมิ เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายโดยส่วนเดียวเท่านั้น ในวิบากอินทริยปัจจัยเหล่านั้น กามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก เพราะเกิดในปัญจโวการภูมิ จึงเป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปในปวัตติกาล และแก่กฏัตตารูปในปฏิสนธิกาลด้วย โลกุตตรวิบากเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปเท่านั้น โลกุตตรวิบากอินทรีย์ที่เกิดในอรูปภูมิ ไม่เป็นปัจจัยแก่รูป กิริยาอินทรีย์ที่เป็นไปใน ๓ ภูมิ ในปัญจโวการภูมิ เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป แต่กามาวจรกิริยาและอรูปาวจรกิริยาในอรูปภูมิ ย่อมแผ่ความเป็นอินทริยปัจจัยไปให้แก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้น ในรูปินทรีย์ ๖ อย่างโดยนัยแห่งจักขุนทรีย์เป็นต้น จักขุนทรีย์เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ๒ ดวง ซึ่งเป็นสัมปยุตตธรรมที่เกิดจากกุศลวิบากและอกุศลวิบาก โสตินทรีย์เป็นต้นก็เป็นปัจจัยแก่โสตวิญญาณเป็นต้นอย่างนั้นเหมือนกัน รูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัยแก่สหชาตรูปของตนในฐิติขณะ แต่ความเป็นสหชาตปัจจัยของรูปชีวิตินทรีย์นั้นไม่มี ดังนั้น พึงทราบการวินิจฉัยในอินทริยปัจจัยนี้ แม้โดยนัยแห่งปัจจยุบบันนธรรมอย่างนี้แล Indriyapaccayaniddesavaṇṇanā. อรรถกถาอินทริยปัจจยนิเทศ 17. Jhānapaccayaniddesavaṇṇanā 17. อรรถกถาฌานปัจจยนิเทศ 17. Jhānapaccayaniddese jhānaṅgānīti dvipañcaviññāṇavajjesu sesacittesu uppannāni vitakkavicārapītisomanassadomanassupekkhācittekaggatāsaṅkhātāni satta aṅgāni. Pañcannaṃ pana viññāṇakāyānaṃ abhinipātamattattā tesu vijjamānānipi upekkhāsukhadukkhāni upanijjhānākārassa abhāvato jhānaṅgānīti na uddhaṭāni. Tattha pacchinnattā pana sesāhetukesupi jhānaṅgaṃ na uddhaṭameva. Taṃsamuṭṭhānānanti idhāpi kaṭattārūpaṃ saṅgahitanti veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ pañhāvāre – ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatāni jhānaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo’’ti. Ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. Ayaṃ pana jhānapaccayo sattannaṃ jhānaṅgānaṃ vasena ṭhitopi jātibhedato kusalākusalavipākakiriyavasena catudhā bhijjati, puna bhūmivasena catudhā; ekadhā, catudhā, tidhāti dvādasadhā bhijjatīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo. 17. ในฌานปัจจยนิเทศ คำว่า ฌานังคานิ ได้แก่ องค์ ๗ คือ วิตก วิจาร ปีติ โสมนัส โทมนัส อุเบกขา และจิตเตกัคคตา ที่เกิดขึ้นในจิตที่เหลือ เว้นทวิปัญจวิญญาณ แต่เพราะวิญญาณกาย ๕ เป็นเพียงการกระทบอารมณ์เท่านั้น แม้อุเบกขา สุข และทุกข์ที่มีอยู่ในวิญญาณกายเหล่านั้น ท่านก็ไม่ยกขึ้นแสดงว่าเป็นฌานังคะ เพราะไม่มีอาการเพ่งอารมณ์ ในอเหตุกจิตที่เหลือนั้นเล่า ท่านก็ไม่ยกขึ้นแสดงฌานังคะเหมือนกัน เพราะเป็นจิตที่ด้อยกำลัง ในบทว่า ตังสมุฏฐานานัง นี้ พึงทราบว่า ท่านสงเคราะห์กฏัตตารูปเข้าไว้ด้วย จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในปัญหาพยากรณ์ว่า 'ในปฏิสนธิขณะ วิบากอัพยากตฌานังคะทั้งหลาย เป็นปัจจัยโดยฌานปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและกฏัตตารูป' นี้เป็นการพรรณนาบาลีในฌานปัจจยนิเทศนี้ก่อน แต่ฌานปัจจัยนี้ แม้ตั้งอยู่โดยอำนาจแห่งฌานังคะ ๗ ก็จำแนกได้ ๔ อย่างโดยชาติเภท คือ กุศล อกุศล วิบาก และกิริยา อีกทั้งจำแนกโดยภูมิเภทได้ ๔ อย่าง, ๑ อย่าง, ๔ อย่าง, และ ๓ อย่าง รวมเป็น ๑๒ อย่าง ดังนั้น พึงทราบการวินิจฉัยในฌานปัจจัยนี้ โดยเภทะต่างๆ อย่างนี้แล Evaṃ bhinne panettha catubhūmakampi kusalajhānaṅgaṃ pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, ṭhapetvā rūpāvacaraṃ avasesaṃ āruppe sampayuttadhammānaññeva jhānapaccayena paccayo. Akusalepi eseva nayo. Kāmāvacararūpāvacaravipākaṃ pavatte sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, paṭisandhiyaṃ sampayuttadhammānañceva kaṭattārūpassa ca, āruppavipākaṃ sampayuttadhammānaññeva, yañca āruppe lokuttaravipākaṃ uppajjati, tañca. Pañcavokāre pana taṃ cittasamuṭṭhānarūpassapi jhānapaccayena paccayo hoti. Tebhūmakampi kiriyajhānaṅgaṃ pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca. Yaṃ panettha āruppe uppajjati, taṃ sampayuttadhammānaññeva jhānapaccayena paccayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti. เมื่อจำแนกปัจจัยนั้นอย่างนี้ กุศลฌานังคะแม้ที่เป็นไปใน ๔ ภูมิ ในปัญจโวการภูมิ เป็นปัจจัยโดยฌานปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป เว้นรูปาวจรกุศลเสีย กุศลที่เหลือในอรูปภูมิ เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้น ในอกุศลฌานังคะก็นัยนี้เหมือนกัน กามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก ในปวัตติกาล เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป ในปฏิสนธิกาล เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและกฏัตตารูป อรูปวิบากเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้น และโลกุตตรวิบากใดที่เกิดขึ้นในอรูปภูมิ ก็เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้น แต่โลกุตตรวิบากนั้นในปัญจโวการภูมิ ย่อมเป็นปัจจัยโดยฌานปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปด้วย กิริยาฌานังคะแม้ที่เป็นไปใน ๓ ภูมิ ในปัญจโวการภูมิ เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป กิริยาฌานังคะใดในบรรดากิริยาฌานังคะเหล่านั้นที่เกิดขึ้นในอรูปภูมิ กิริยาฌานังคะนั้นเป็นปัจจัยโดยฌานปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้น ดังนั้น พึงทราบการวินิจฉัยในฌานปัจจัยนี้ แม้โดยนัยแห่งปัจจยุบบันนธรรมอย่างนี้แล Jhānapaccayaniddesavaṇṇanā. อรรถกถาฌานปัจจยนิเทศ 18. Maggapaccayaniddesavaṇṇanā 18. อรรถกถามัคคปัจจยนิเทศ 18. Maggapaccayaniddese maggaṅgānīti ahetukacittuppādavajjesu sesacittesu uppannāni paññā, vitakko, sammāvācākammantājīvā, vīriyaṃ, sati, samādhi, micchādiṭṭhi, micchāvācākammantājīvāti imāni dvādasaṅgāni. Maggassa pana hetupacchimakattā ahetukacittesu maggaṅgāni na uddhaṭāni. Taṃsamuṭṭhānānanti idhāpi kaṭattārūpaṃ saṅgahitameva. Vuttañhetaṃ pañhāvāre – ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatāni maggaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ maggapaccayena paccayo’’ti. Ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. 18. ในมัคคปัจจยนิเทศ คำว่า มัคคังคานิ ได้แก่ องค์ ๑๒ เหล่านี้ คือ ปัญญา วิตก สัมมาวาจา-สัมมากัมมันตะ-สัมมาอาชีวะ วิริยะ สติ สมาธิ มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาวาจา-มิจฉากัมมันตะ-มิจฉาอาชีวะ ที่เกิดขึ้นในจิตที่เหลือ เว้นอเหตุกจิตตุปบาท แต่เพราะมรรคมีเหตุเป็นปัจจัยภายหลัง ท่านจึงไม่ยกขึ้นแสดงมัคคังคะในอเหตุกจิตทั้งหลาย ในบทว่า ตังสมุฏฐานานัง นี้ ท่านสงเคราะห์กฏัตตารูปเข้าไว้ด้วยเหมือนกัน จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในปัญหาพยากรณ์ว่า 'ในปฏิสนธิขณะ วิบากอัพยากตมัคคังคะทั้งหลาย เป็นปัจจัยโดยมัคคปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและกฏัตตารูป' นี้เป็นการพรรณนาบาลีในมัคคปัจจยนิเทศนี้ก่อน Ayaṃ pana maggapaccayo dvādasannaṃ maggaṅgānaṃ vasena ṭhitopi jātibhedato kusalādivasena catudhā, kusalādīnañca kāmāvacarādibhūmibhedato dvādasadhā bhijjatīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo. Evaṃ bhinne panettha catubhūmakampi kusalamaggaṅgaṃ pañcavokāre sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, ṭhapetvā rūpāvacaraṃ avasesaṃ āruppe sampayuttadhammānaññeva maggapaccayena paccayoti sabbaṃ jhānapaccaye viya vitthāretabbanti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti. แต่มัคคปัจจัยนี้ แม้ตั้งอยู่โดยอำนาจแห่งมัคคังคะ ๑๒ ก็จำแนกได้ ๔ อย่างโดยชาติเภท คือ กุศลเป็นต้น และจำแนกได้ ๑๒ อย่างโดยภูมิเภท คือ กามาวจรภูมิเป็นต้นของกุศลเป็นต้นเหล่านั้น ดังนั้น พึงทราบการวินิจฉัยในมัคคปัจจัยนี้ โดยเภทะต่างๆ อย่างนี้ เมื่อจำแนกปัจจัยนั้นอย่างนี้ กุศลมัคคังคะแม้ที่เป็นไปใน ๔ ภูมิ ในปัญจโวการภูมิ เป็นปัจจัยโดยมัคคปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป เว้นรูปาวจรกุศลเสีย กุศลที่เหลือในอรูปภูมิ เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเท่านั้น พึงขยายความทั้งหมดให้พิสดารเหมือนในฌานปัจจัย ดังนั้น พึงทราบการวินิจฉัยในมัคคปัจจัยนี้ แม้โดยนัยแห่งปัจจยุบบันนธรรมอย่างนี้แล Maggapaccayaniddesavaṇṇanā. อรรถกถามัคคปัจจยนิเทศ 19. Sampayuttapaccayaniddesavaṇṇanā 19. อรรถกถาสัมปยุตตปัจจยนิเทศ 19. Sampayuttapaccayaniddese pāḷi uttānatthā eva. Ayaṃ pana sampayuttapaccayo nāma saṅkhepato sabbepi arūpino khandhā. Pabhedato panesa jātito kusalādīnaṃ, bhūmito ca kāmāvacarādīnaṃ vasena anekadhā bhijjatīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo. Evaṃ bhinne panettha catubhūmakesupi kusalakkhandhesu eko khandho tiṇṇaṃ khandhānaṃ, tayo ekassa, dve dvinnanti evaṃ sabbepi aññamaññaṃ sampayuttapaccayena paccayo. Akusalavipākakiriyakkhandhesupi eseva nayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti. 19. ในสัมปยุตตปัจจยนิเทศ บาลีมีอรรถตื้นทั้งนั้น. ส่วนสัมปยุตตปัจจัยนี้ โดยย่อ ได้แก่ อรูปขันธ์ทั้งหมด. แต่โดยประเภท ปัจจัยนี้จำแนกได้หลายอย่าง โดยชาติ คือเป็นกุศลเป็นต้น และโดยภูมิ คือเป็นกามาวจรเป็นต้น ฉะนี้ พึงทราบวินิจฉัยในปัจจัยนี้โดยประเภทต่างๆ อย่างนี้. เมื่อจำแนกอย่างนี้แล้ว ในบรรดากุศลขันธ์ที่เป็นไปในภูมิ ๔ ขันธ์หนึ่งเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓, ขันธ์ ๓ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๑, ขันธ์ ๒ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๒, ด้วยประการฉะนี้ ขันธ์ทั้งหมดจึงเป็นปัจจัยแก่กันและกันโดยสัมปยุตตปัจจัย. ในอกุศลขันธ์ วิบากขันธ์ และกิริยาขันธ์ ก็นัยนี้เหมือนกัน ฉะนี้ พึงทราบวินิจฉัยในปัจจัยนี้แม้โดยฝ่ายปัจจยุปบันธรรมอย่างนี้. Sampayuttapaccayaniddesavaṇṇanā. อรรถกถาสัมปยุตตปัจจยนิเทศ 20. Vippayuttapaccayaniddesavaṇṇanā 20. อรรถกถาวิปปยุตตปัจจยนิเทศ 20. Vippayuttapaccayaniddese rūpino dhammā arūpīnanti idaṃ tāva hadayavatthuno ceva cakkhundriyādīnañca vasena veditabbaṃ. Rūpadhammesu hi eteyeva cha koṭṭhāsā arūpakkhandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayā honti. Rūpāyatanādayo pana ārammaṇadhammā kiñcāpi vippayuttadhammā, vippayuttapaccayā pana na honti. Kiṃ kāraṇā? Sampayogāsaṅkāya abhāvato. Arūpino hi khandhā cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ abbhantarato nikkhamantā viya uppajjanti. Tattha āsaṅkā hoti – ‘‘kiṃ nu kho ete etehi sampayuttā, udāhu vippayuttā’’ti. Ārammaṇadhammā pana vatthunissayena uppajjamānānaṃ ārammaṇamattā hontīti natthi tesu sampayogāsaṅkā. Iti sampayogāsaṅkāya abhāvato na te vippayuttapaccayā. Hadayavatthuādīsu eva panāyaṃ vippayuttapaccayatā veditabbā. Vuttampi cetaṃ pañhāvāre – vatthu kusalānaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayo. Vatthu akusalānaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayo. Cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇassa vippayuttapaccayena paccayo. Sota… ghāna… jivhā… kāyāyatanaṃ kāyaviññāṇassa vippayuttapaccayena paccayo. Vatthu vipākābyākatānaṃ kiriyābyākatānaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayoti. 20. ในวิปปยุตตปัจจยนิเทศ บทว่า รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ นี้ พึงทราบโดยนัยแห่งหทยวัตถุและจักขุนทรีย์เป็นต้นก่อน. จริงอยู่ ในบรรดารูปธรรมทั้งหลาย ส่วนทั้ง ๖ เหล่านี้เท่านั้น ย่อมเป็นปัจจัยแก่อรูปขันธ์ทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัย. ส่วนอารัมมณธรรมมีรูปายตนะเป็นต้น แม้จะเป็นวิปปยุตตธรรม แต่ก็หาเป็นวิปปยุตตปัจจัยไม่. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีความสงสัยในการสัมปโยค. จริงอยู่ อรูปขันธ์ทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นประหนึ่งว่าออกมาจากภายในวัตถุมีจักขุเป็นต้น. ในกรณีนั้น ย่อมเกิดความสงสัยว่า "ธรรมเหล่านี้สัมปยุตด้วยธรรมเหล่านี้ หรือว่าวิปปยุตหนอ". ส่วนอารัมมณธรรมทั้งหลายเป็นเพียงอารมณ์ของธรรมที่เกิดขึ้นโดยอาศัยวัตถุ ฉะนั้นจึงไม่มีความสงสัยในการสัมปโยคในอารัมมณธรรมเหล่านั้น. เพราะฉะนั้น เพราะไม่มีความสงสัยในการสัมปโยค ธรรมเหล่านั้นจึงไม่เป็นวิปปยุตตปัจจัย. แต่ความเป็นวิปปยุตตปัจจัยนี้ พึงทราบในหทยวัตถุเป็นต้นเท่านั้น. และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้วในปัญหาพยากรณ์ว่า วัตถุเป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์ทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัย. วัตถุเป็นปัจจัยแก่อกุศลขันธ์ทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัย. จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณโดยวิปปยุตตปัจจัย. โสตะ... ฆานะ... ชิวหา... กายายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณโดยวิปปยุตตปัจจัย. วัตถุเป็นปัจจัยแก่วิบากอัพยากตขันธ์และกิริยาอัพยากตขันธ์ทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัย. Arūpino dhammā rūpīnanti idaṃ pana catunnaṃ khandhānaṃ vasena veditabbaṃ. Arūpadhammesu hi cattāro khandhāva sahajātapurejātānaṃ rūpadhammānaṃ vippayuttapaccayā honti, nibbānaṃ pana arūpampi samānaṃ rūpassa vippayuttapaccayo na hoti. ‘‘Catūhi sampayogo catūhi vippayogo’’ti hi vuttaṃ. Iti catunnaṃ arūpakkhandhānaṃyeva vippayuttapaccayatā veditabbā. Vuttampi cetaṃ pañhāvāre – sahajātā kusalā khandhā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ vippayuttapaccayena paccayo. Pacchājātā kusalā khandhā purejātassa imassa kāyassa vippayuttapaccayena paccayo. Paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā khandhā kaṭattārūpānaṃ vippayuttapaccayena paccayo, khandhā vatthussāti. Evaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā veditabbā. ส่วนบทว่า อรูปิโน ธมฺมา รูปีนํ นี้ พึงทราบโดยนัยแห่งขันธ์ ๔. จริงอยู่ ในบรรดาอรูปธรรมทั้งหลาย ขันธ์ ๔ เท่านั้น ย่อมเป็นวิปปยุตตปัจจัยแก่รูปธรรมทั้งหลายที่เป็นสหชาตะและปุเรชาตะ, ส่วนพระนิพพาน แม้เป็นอรูปธรรม ก็หาเป็นวิปปยุตตปัจจัยแก่รูปไม่. จริงดังที่ตรัสไว้ว่า "สัมปโยคด้วยธรรม ๔ วิปปโยคด้วยธรรม ๔". ฉะนั้น ความเป็นวิปปยุตตปัจจัยพึงทราบเฉพาะของอรูปขันธ์ ๔ เท่านั้น. และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้วในปัญหาพยากรณ์ว่า สหชาตกุศลขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัย. ปัจฉาชาตกุศลขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่กายอันเกิดก่อนนี้โดยวิปปยุตตปัจจัย. ในปฏิสนธิขณะ วิบากอัพยากตขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัย, และขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่วัตถุ. พึงทราบการพรรณนาบาลีในที่นี้อย่างนี้ก่อน. Ayaṃ pana vippayuttapaccayo nāma saṅkhepato pañcavokārabhave vattamānā rūpārūpadhammā. Tesu rūpaṃ vatthuno cakkhādīnañca vasena chadhā bhinnaṃ, arūpaṃ pañcavokārabhave uppannakusalākusalavipākakiriyavasena catudhā bhinnaṃ. Tassa bhūmito kāmāvacarādivasena catudhā, ekadhā, tidhā, tidhāti ekadasadhā bhedo hoti. Āruppavipākañhi vippayuttapaccayo na hotīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo. ส่วนวิปปยุตตปัจจัยนี้ โดยย่อ ได้แก่ รูปธรรมและอรูปธรรมที่เป็นไปในปัญจโวการภพ. ในธรรมเหล่านั้น รูปธรรมจำแนกเป็น ๖ อย่าง โดยนัยแห่งวัตถุและจักขุเป็นต้น, อรูปธรรมจำแนกเป็น ๔ อย่าง โดยนัยแห่งกุศล อกุศล วิบาก และกิริยาที่เกิดขึ้นในปัญจโวการภพ. อรูปธรรมนั้น โดยภูมิ มีการจำแนกเป็น ๑๑ อย่าง คือ ๔ อย่าง ๑ อย่าง ๓ อย่าง และ ๓ อย่าง โดยนัยแห่งกามาวจรเป็นต้น. จริงอยู่ อรูปวิบากไม่เป็นวิปปยุตตปัจจัย ฉะนี้ พึงทราบวินิจฉัยในปัจจัยนี้โดยประเภทต่างๆ อย่างนี้. Evaṃ bhinne panettha pañcavokārabhave uppannaṃ catubhūmakampi kusalaṃ akusalañca attanā samuṭṭhāpitacittasamuṭṭhānarūpassa sahajātavippayuttapaccayena paccayo hoti. Uppādakkhaṇaṃ pana atikkamitvā ṭhitikkhaṇaṃ pattassa purejātassa catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikarūpakāyassa pacchājātavippayuttapaccayena paccayo hoti. Ettha ca tisamuṭṭhānikakāyoti āhārasamuṭṭhānassa abhāvato brahmapārisajjādīnaṃ kāyo veditabbo. Kāmāvacararūpāvacaravipākaṃ pana pavatte cittasamuṭṭhānarūpassa, paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpassa ca sahajātavippayuttapaccayena paccayo hoti. Lokuttaravipākaṃ cittasamuṭṭhānarūpasseva. Tividhampi panetaṃ purejātassa catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātavippayuttapaccayena paccayo. Tebhūmakampi kiriyaṃ cittasamuṭṭhānassa sahajātavippayuttapaccayena paccayo, purejātassa catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātavippayuttapaccayena paccayo. Chadhā ṭhitesu pana rūpesu vatthurūpaṃ paṭisandhikkhaṇe kāmāvacararūpāvacaravipākānaṃ sahajātavippayuttapaccayena paccayo, pavatte uppajjamānānaṃ catubhūmakakusalānaṃ akusalānaṃ dvipañcaviññāṇavajjānaṃ tebhūmakavipākānaṃ tebhūmakakiriyānañca purejātavippayuttapaccayena paccayo. Cakkhāyatanādīni cakkhuviññāṇādīnaṃ purejātavippayuttapaccayena paccayoti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti. เมื่อจำแนกดังนี้ ในปัจจัยนี้ กุศลและอกุศลแม้ที่เป็นจตุภูมิกะซึ่งเกิดขึ้นในปัญจโวการภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปที่ตนให้เกิดขึ้นโดยสหชาตวิปปยุตตปัจจัย แต่เมื่อล่วงอุปปาทขณะไปแล้ว ถึงฐิติขณะ ย่อมเป็นปัจจัยแก่รูปกายอันมีสมุฏฐาน ๔ และมีสมุฏฐาน ๓ ที่เกิดก่อน โดยปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย. และในคำนั้น คำว่า กายมีสมุฏฐาน ๓ พึงทราบว่าเป็นกายของพรหมปาริสัชชาเป็นต้น เพราะไม่มีอาหารสมุฏฐาน. ส่วนกามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก ในปวัตติกาล ย่อมเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูป, ในปฏิสนธิกาล ย่อมเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูป โดยสหชาตวิปปยุตตปัจจัย. โลกุตตรวิบาก (ย่อมเป็นปัจจัย) แก่จิตตสมุฏฐานรูปเท่านั้น. แต่วิบากทั้ง ๓ อย่างนี้ ย่อมเป็นปัจจัยแก่รูปกายอันมีสมุฏฐาน ๔ และมีสมุฏฐาน ๓ ที่เกิดก่อน โดยปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย. กิริยาจิตแม้ที่เป็นไตรภูมิกะ ย่อมเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปโดยสหชาตวิปปยุตตปัจจัย, ย่อมเป็นปัจจัยแก่รูปกายอันมีสมุฏฐาน ๔ และมีสมุฏฐาน ๓ ที่เกิดก่อน โดยปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย. ส่วนในบรรดารูปที่ตั้งอยู่โดย ๖ อย่าง วัตถุรูปในปฏิสนธิขณะ ย่อมเป็นปัจจัยแก่กามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบากโดยสหชาตวิปปยุตตปัจจัย, ในปวัตติกาล ย่อมเป็นปัจจัยแก่กุศลที่เป็นจตุภูมิกะ, อกุศล, วิบากที่เป็นไตรภูมิกะ และกิริยาที่เป็นไตรภูมิกะ ที่กำลังเกิดขึ้น เว้นทวิปัญจวิญญาณ โดยปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย. จักขวายตนะเป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณเป็นต้น โดยปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ดังนี้ พึงทราบคำวินิจฉัยในปัจจัยนี้แม้โดยความเป็นปัจจยุปบันธรรม ดังนี้. Vippayuttapaccayaniddesavaṇṇanā. วรรณนาวิปปยุตตปัจจยนิทเทส. 21. Atthipaccayaniddesavaṇṇanā 21. วรรณนาอัตถิปัจจยนิทเทส 21. Atthipaccayaniddese cattāro khandhātiādīhi sahajātavasena atthipaccayo niddiṭṭho. Cakkhāyatanantiādīhi purejātavasena. Yaṃ rūpaṃ nissāyāti ettha sahajātapurejātavasena atthipaccayo niddiṭṭho. Evamayaṃ pāḷi sahajātapurejātānaññeva atthipaccayānaṃ vasena āgatā. Pañhāvāre pana sahajātaṃ, purejātaṃ, pacchājātaṃ, āhāraṃ, indriyanti imesaṃ vasena āgatattā pacchājātaāhārindriyavasenāpi atthipaccayo labbhati. Idha pana sāvasesavasena desanā katāti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā. 21. ในอัตถิปัจจยนิทเทส อัตถิปัจจัยถูกแสดงไว้โดยความเป็นสหชาตปัจจัย ด้วยคำเป็นต้นว่า ขันธ์ ๔. (ถูกแสดงไว้) โดยความเป็นปุเรชาตปัจจัย ด้วยคำเป็นต้นว่า จักขายตนะ. ในคำว่า อาศัยรูปใด... อัตถิปัจจัยถูกแสดงไว้โดยความเป็นสหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัย. พระบาลีนี้มาโดยอำนาจแห่งอัตถิปัจจัยที่เป็นสหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัยเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้. แต่ในปัญหาพยากรณ์ เพราะมาโดยอำนาจแห่งปัจจัยเหล่านี้ คือ สหชาตปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย อาหารปัจจัย และอินทริยปัจจัย อัตถิปัจจัยจึงได้แม้โดยอำนาจแห่งปัจฉาชาตปัจจัย อาหารปัจจัย และอินทริยปัจจัย. แต่ในที่นี้ พระธรรมเทศนาทรงกระทำไว้โดยมีส่วนเหลือ ดังนี้ นี้เป็นคำอธิบายพระบาลีในที่นี้ก่อน. Ayaṃ pana atthipaccayo nāma duvidho – aññamaññato, na aññamaññato. Tattha aññamaññaṃ tividhaṃ – arūpaṃ arūpena, rūpaṃ rūpena, rūpārūpaṃ rūpārūpena. ‘‘Cattāro khandhā arūpino’’ti ettha hi sabbacittuppattivasena arūpaṃ arūpena vuttaṃ. ‘‘Cattāro mahābhūtā’’ti ettha sabbasantativasena rūpaṃ rūpena. ‘‘Okkantikkhaṇe nāmarūpa’’nti ettha paṭisandhikhandhānañceva vatthuno ca vasena rūpārūpaṃ rūpārūpena vuttaṃ. Na aññamaññampi tividhaṃ – ‘‘arūpaṃ rūpassa, rūpaṃ rūpassa, rūpaṃ arūpassa cittacetasikā dhammā’’ti ettha hi pañcavokāravasena arūpaṃ rūpassa vuttaṃ. ‘‘Mahābhūtā upādārūpāna’’nti ettha sabbasantativasena rūpaṃ rūpassa. ‘‘Cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā’’tiādīsu vatthārammaṇavasena rūpaṃ arūpassa atthipaccayoti vuttaṃ. ก็อัตถิปัจจัยนี้มี ๒ อย่าง คือ ที่เป็นอัญญมัญญปัจจัย และที่ไม่เป็นอัญญมัญญปัจจัย. ใน ๒ อย่างนั้น ที่เป็นอัญญมัญญปัจจัยมี ๓ อย่าง คือ อรูปธรรมเป็นปัจจัยแก่อรูปธรรม, รูปธรรมเป็นปัจจัยแก่รูปธรรม, รูปและอรูปธรรมเป็นปัจจัยแก่รูปและอรูปธรรม. จริงอยู่ ในคำว่า "ขันธ์ ๔ ที่เป็นอรูป" นี้ ท่านกล่าวถึงอรูปธรรมเป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมโดยอำนาจแห่งจิตตุปบาททั้งหมด. ในคำว่า "มหาภูตรูป ๔" ท่านกล่าวถึงรูปธรรมเป็นปัจจัยแก่รูปธรรมโดยอำนาจแห่งสันตติทั้งหมด. ในคำว่า "นามรูปในขณะปฏิสนธิ" ท่านกล่าวถึงรูปและอรูปธรรมเป็นปัจจัยแก่รูปและอรูปธรรมโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิขันธ์และวัตถุ. ที่ไม่เป็นอัญญมัญญปัจจัยก็มี ๓ อย่าง คือ อรูปธรรมเป็นปัจจัยแก่รูปธรรม, รูปธรรมเป็นปัจจัยแก่รูปธรรม, รูปธรรมเป็นปัจจัยแก่อรูปธรรม. จริงอยู่ ในคำว่า "จิตและเจตสิกธรรม" นี้ ท่านกล่าวถึงอรูปธรรมเป็นปัจจัยแก่รูปธรรมโดยอำนาจแห่งปัญจโวการภพ. ในคำว่า "มหาภูตรูปเป็นปัจจัยแก่อุปาทารูป" ท่านกล่าวถึงรูปธรรมเป็นปัจจัยแก่รูปธรรมโดยอำนาจแห่งสันตติทั้งหมด. ในคำเป็นต้นว่า "จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุ" ท่านกล่าวว่ารูปธรรมเป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมโดยอำนาจแห่งวัตถุและอารมณ์ ว่าเป็นอัตถิปัจจัย. Apicesa atthipaccayo nāma saṅkhepato khaṇattayappattaṃ nāmañceva rūpañca, vattamānā pañcakkhandhātipi vattuṃ vaṭṭati. So jātibhedato kusalākusalavipākakiriyarūpavasena pañcadhā bhijjati. Tattha kusalo sahajātapacchājātavasena duvidho hoti, tathā akusalo vipākakiriyasaṅkhāto ca. Tesu kusalo kāmāvacarādibhedena catudhā bhijjati, akusalo kāmāvacarova vipāko catubhūmako, kiriyāsaṅkhāto tibhūmako. Rūpasaṅkhāto atthipaccayo kāmāvacarova. So pana sahajātapurejātavasena duvidho. Tattha pañca vatthūni ārammaṇāni ca purejātāneva, hadayavatthu sahajātaṃ vā hoti purejātaṃ vā. Pañhāvāre pana āgato āhāro indriyañca sahajātādibhedaṃ na labhatīti evamettha nānappakārabhedato viññātabbo vinicchayo. อีกอย่างหนึ่ง อัตถิปัจจัยนี้ โดยย่อ ได้แก่ นามและรูปที่ถึงขณะทั้งสาม หรือจะกล่าวว่าเป็นขันธ์ ๕ ที่เป็นปัจจุบันก็ได้. อัตถิปัจจัยนั้นจำแนกเป็น ๕ อย่างโดยความแตกต่างแห่งชาติ คือ โดยความเป็นกุศล อกุศล วิบาก กิริยา และรูป. ใน ๕ อย่างนั้น กุศลมี ๒ อย่างโดยความเป็นสหชาตปัจจัยและปัจฉาชาตปัจจัย, อกุศล วิบาก และกิริยาก็เช่นกัน. ในปัจจัยเหล่านั้น กุศลจำแนกเป็น ๔ อย่างโดยความแตกต่างแห่งกามาวจรเป็นต้น, อกุศลเป็นกามาวจรอย่างเดียว, วิบากเป็นจตุภูมิกะ, กิริยาเป็นไตรภูมิกะ. อัตถิปัจจัยที่เป็นรูปเป็นกามาวจรอย่างเดียว. แต่รูปนั้นมี ๒ อย่างโดยความเป็นสหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัย. ใน ๒ อย่างนั้น วัตถุ ๕ และอารมณ์เป็นปุเรชาตปัจจัยอย่างเดียว, หทยวัตถุเป็นสหชาตปัจจัยบ้าง เป็นปุเรชาตปัจจัยบ้าง. แต่อาหารปัจจัยและอินทริยปัจจัยที่มาในปัญหาพยากรณ์ ย่อมไม่ได้ความแตกต่างแห่งสหชาตปัจจัยเป็นต้น ดังนี้ พึงทราบคำวินิจฉัยในปัจจัยนี้โดยความแตกต่างมีประการต่างๆ ด้วยประการฉะนี้. Evaṃ bhinne panettha catubhūmakakusalopi sahajāto atthipaccayo pañcavokāre ‘‘eko khandho tiṇṇannaṃ khandhāna’’ntiādinā nayena aññamaññaṃ khandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca ṭhapetvā pana rūpāvacarakusalaṃ avaseso āruppe sampayuttakkhandhānaññeva sahajātakusalo atthipaccayena paccayo hoti. Catubhūmako panesa pañcavokāre catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājāto kusalo atthipaccayena paccayo hoti. Akusalepi eseva nayo. Sopi hi pañcavokāre sampayuttakkhandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca, catuvokāre sampayuttakkhandhānaññeva sahajātākusalo atthipaccayena paccayo. Pañcavokāre catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātākusalo atthipaccayena paccayo. เมื่อจำแนกดังนี้ ในปัจจัยนี้ แม้กุศลที่เป็นจตุภูมิกะที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ในปัญจโวการภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปซึ่งกันและกัน โดยนัยเป็นต้นว่า "ขันธ์หนึ่งเป็นปัจจัยแก่ขันธ์สาม" แต่เว้นรูปาวจรกุศลเสีย ส่วนที่เหลือในอรูปภพ กุศลที่เป็นสหชาตปัจจัยย่อมเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเท่านั้นโดยอัตถิปัจจัย. ก็กุศลที่เป็นจตุภูมิกะนี้ ในปัญจโวการภพ กุศลที่เป็นปัจฉาชาตปัจจัยย่อมเป็นปัจจัยแก่รูปกายอันมีสมุฏฐาน ๔ และมีสมุฏฐาน ๓ โดยอัตถิปัจจัย. แม้ในอกุศล ก็นัยนี้เช่นกัน. จริงอยู่ แม้อกุศลนั้น ในปัญจโวการภพ อกุศลที่เป็นสหชาตปัจจัยย่อมเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป, ในจตุโวการภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเท่านั้น. ในปัญจโวการภพ อกุศลที่เป็นปัจฉาชาตปัจจัยย่อมเป็นปัจจัยแก่รูปกายอันมีสมุฏฐาน ๔ และมีสมุฏฐาน ๓. Vipākato pana kāmāvacararūpāvacaro atthipaccayo niyameneva paṭisandhikkhaṇe khandhānañceva kaṭattārūpassa ca sahajātatthipaccayena paccayo. Pavatte pana sampayuttakkhandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sahajātatthipaccayena paccayo, ṭhitippattassa catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātatthipaccayena paccayo. Arūpāvacaravipāko pana āruppe uppannalokuttaravipāko ca attanā sampayuttakkhandhānaññeva sahajātatthipaccayena paccayo. Pañcavokāre lokuttaravipāko sampayuttakkhandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sahajātatthipaccayena paccayo, catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātatthipaccayena paccayo. Kiriyato rūpāvacaro atthipaccayo sampayuttakkhandhānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sahajātatthipaccayena paccayo, catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātatthipaccayena paccayo. Kāmāvacarārūpāvacaro pana āruppe sampayuttakkhandhānaññeva, pañcavokāre cittasamuṭṭhānarūpassāpi sahajātatthipaccayena paccayo, catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikakāyassa pacchājātatthi paccayena paccayo. ส่วนอัตถิปัจจัยที่เป็นวิบาก คือ กามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก ย่อมเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายและกฏัตตารูปโดยสหชาตัตถิปัจจัยในปฏิสนธิขณะโดยแน่แท้ ส่วนในปวัตติกาล ย่อมเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยสหชาตัตถิปัจจัย และเป็นปัจจัยแก่กายที่มีสมุฏฐาน ๔ และกายที่มีสมุฏฐาน ๓ ที่ถึงฐิติขณะโดยปัจฉาชาตัตถิปัจจัย ส่วนอรูปาวจรวิบากและโลกุตตรวิบากที่เกิดขึ้นในอรูปภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ของตนเท่านั้นโดยสหชาตัตถิปัจจัย โลกุตตรวิบากในปัญจโวการภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยสหชาตัตถิปัจจัย และเป็นปัจจัยแก่กายที่มีสมุฏฐาน ๔ และกายที่มีสมุฏฐาน ๓ โดยปัจฉาชาตัตถิปัจจัย อัตถิปัจจัยที่เป็นกิริยา คือ รูปาวจรกิริยา ย่อมเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยสหชาตัตถิปัจจัย และเป็นปัจจัยแก่กายที่มีสมุฏฐาน ๔ และกายที่มีสมุฏฐาน ๓ โดยปัจฉาชาตัตถิปัจจัย ส่วนกามาวจรกิริยาและอรูปาวจรกิริยา ในอรูปภพ ย่อมเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ของตนเท่านั้น ในปัญจโวการภพ ย่อมเป็นปัจจัยแม้แก่จิตตสมุฏฐานรูปโดยสหชาตัตถิปัจจัย และเป็นปัจจัยแก่กายที่มีสมุฏฐาน ๔ และกายที่มีสมุฏฐาน ๓ โดยปัจฉาชาตัตถิปัจจัย Rūpasaṅkhāto pana atthipaccayo sahajāto, purejāto, āhāro, indriyanti catubbidho. Tattha sahajātarūpatthipaccayo catusamuṭṭhānavasena catudhā ṭhito. Tattha kammasamuṭṭhāno ekaṃ mahābhūtaṃ tiṇṇannaṃ mahābhūtānaṃ, tīṇi ekassa, dve dvinnaṃ, mahābhūtā upādārūpānanti evaṃ sahajātatthipaccayena paccayo hoti. Paṭisandhikkhaṇe vatthurūpaṃ kāmāvacararūpāvacaravipākakkhandhānaṃ sahajātatthipaccayena paccayo hoti. Tesampi tisamuṭṭhānikarūpaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ tiṇṇannaṃ mahābhūtānaṃ, tīṇi ekassa, dve dvinnaṃ, mahābhūtā upādārūpānanti evaṃ sahajātatthipaccayena paccayo hoti. Purejātatthipaccayo pana vatthupurejātaārammaṇapurejātavasena duvidho hoti. So duvidhopi heṭṭhā purejātapaccaye vuttanayeneva yojetvā gahetabbo. Āhāratthipaccayopi heṭṭhā kabaḷīkārāhārapaccaye yojitanayeneva yojetabbo. Idha panesa attano aniruddhakkhaṇe paccayabhāvena atthipaccayoti vutto. Rūpajīvitindriyampi heṭṭhā indriyapaccaye rūpajīvitindriyayojanāyaṃ vuttanayeneva yojetabbaṃ. Idha panetampi attano aniruddhakkhaṇeyeva paccayabhāvena atthipaccayoti vuttanti evamettha paccayuppannatopi viññātabbo vinicchayoti. ส่วนอัตถิปัจจัยที่นับว่าเป็นรูป มี ๔ อย่าง คือ สหชาตะ ปุเรชาตะ อาหาร และอินทรีย์ ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น สหชาตรูปัตถิปัจจัย ตั้งอยู่ ๔ อย่างโดยอำนาจแห่งสมุฏฐาน ๔ ในบรรดาสมุฏฐานเหล่านั้น กรรมสมุฏฐานรูป คือ มหาภูตรูป ๑ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๓, มหาภูตรูป ๓ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๑, มหาภูตรูป ๒ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๒, และมหาภูตรูปทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่อุปาทายรูปทั้งหลาย ด้วยสหชาตัตถิปัจจัยอย่างนี้ ในปฏิสนธิขณะ วัตถุรูปเป็นปัจจัยแก่กามาวจรวิปากขันธ์และรูปาวจรวิปากขันธ์โดยสหชาตัตถิปัจจัย แม้ในรูปที่มีสมุฏฐาน ๓ เหล่านั้น มหาภูตรูป ๑ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๓, มหาภูตรูป ๓ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๑, มหาภูตรูป ๒ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๒, และมหาภูตรูปทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่อุปาทายรูปทั้งหลาย ด้วยสหชาตัตถิปัจจัยอย่างนี้ ส่วนปุเรชาตัตถิปัจจัยมี ๒ อย่าง คือ วัตถุปุเรชาตะ และอารัมมณปุเรชาตะ ปุเรชาตัตถิปัจจัยทั้ง ๒ อย่างนั้น พึงประกอบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในปุเรชาตปัจจัยในเบื้องต้น อาหารัตถิปัจจัยก็พึงประกอบตามนัยที่ประกอบไว้แล้วในกพฬีการาหารปัจจัยในเบื้องต้น แต่ในที่นี้ ปัจจัยนี้ท่านเรียกว่าอัตถิปัจจัย เพราะมีความเป็นปัจจัยในขณะที่ตนยังไม่ดับไป แม้รูปชีวิตินทรีย์ก็พึงประกอบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในการประกอบรูปชีวิตินทรีย์ในอินทริยปัจจัยในเบื้องต้น แม้ปัจจัยนี้ในที่นี้ ท่านก็เรียกว่าอัตถิปัจจัย เพราะมีความเป็นปัจจัยในขณะที่ตนยังไม่ดับไปเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ พึงทราบวินิจฉัยในปัจจัยนี้แม้โดยความเป็นปัจจยุปบันดังนี้ Atthipaccayaniddesavaṇṇanā. อรรถกถาอัตถิปัจจยนิเทศ 22. Natthipaccayaniddesavaṇṇanā 22. อรรถกถานัตถิปัจจยนิเทศ 22. Natthipaccayaniddese samanantaraniruddhāti aññena cittuppādena anantarikā hutvā samanantaraniruddhā. Paṭuppannānanti paccuppannānaṃ. Iminā natthipaccayassa okāsadānaṭṭhena natthipaccayabhāvaṃ sādheti. Purimesu hi nirodhavasena pacchimānaṃ pavattanokāsaṃ adentesu tesaṃ paṭuppannabhāvo na siyāti ayamettha pāḷivaṇṇanā. Sesaṃ sabbaṃ anantarapaccaye vuttanayeneva veditabbaṃ. Paccayalakkhaṇameva hettha nānaṃ, paccayānaṃ pana paccayuppannānañca nānākaraṇaṃ natthi. Kevalaṃ pana tattha ‘‘cakkhuviññāṇadhātu taṃsampayuttakā ca dhammā manodhātuyā’’tiādinā nayena paccayā ca paccayuppannā ca sarūpato dassitā. Idha pana ‘‘samanantaraniruddhā cittacetasikā dhammā paṭuppannānaṃ cittacetasikānaṃ dhammāna’’nti sabbepi te nirodhuppādavasena sāmaññato dassitāti. 22. ในนัตถิปัจจยนิเทศ บทว่า สมนนฺตรนิรุทฺธา ความว่า ดับไปในลำดับ คือ เป็นไปโดยไม่มีจิตตุปบาทอื่นคั่นแล้วดับไปในลำดับ บทว่า ปฏุปฺปนฺนานํ ได้แก่ แก่ธรรมที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความเป็นนัตถิปัจจัย โดยความหมายว่าเป็นการให้โอกาส จริงอยู่ เมื่อธรรมทั้งหลายฝ่ายก่อนไม่ให้โอกาสเป็นไปแก่ธรรมทั้งหลายฝ่ายหลังด้วยการดับไป ความเป็นปัจจุบันของธรรมเหล่านั้นก็จะมีไม่ได้ นี้เป็นคำอธิบายบาลีในที่นี้ ส่วนที่เหลือทั้งหมดพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในอนันตรปัจจัยนั่นเทียว ในปัจจัยนี้มีเพียงลักษณะของปัจจัยเท่านั้นที่แตกต่างกัน แต่ไม่มีความแตกต่างกันแห่งปัจจัยและปัจจยุปบันเลย เพียงแต่ในอนันตรปัจจัยนั้น ปัจจัยและปัจจยุปบันถูกแสดงไว้โดยสรูปตามนัยเป็นต้นว่า "จักขุวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้น (เป็นปัจจัยแก่มโนธาตุ)" ส่วนในนัตถิปัจจัยนี้ ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดถูกแสดงไว้โดยสามัญ โดยอำนาจแห่งการดับและการเกิดขึ้นว่า "จิตเจตสิกธรรมทั้งหลายที่ดับไปในลำดับ (เป็นปัจจัย) แก่จิตเจตสิกธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน" Natthipaccayaniddesavaṇṇanā. อรรถกถานัตถิปัจจยนิเทศ 23. Vigatapaccayaniddesavaṇṇanā 23. อรรถกถาวิഗതปัจจยนิเทศ 23. Vigatapaccayaniddese samanantaravigatāti samanantarameva vigatā. Iminā vigatapaccayassa vigacchamānabhāveneva paccayabhāvaṃ dasseti. Iti natthipaccayassa ca imassa ca byañjanamatteyeva nānattaṃ, na attheti. 23. ในวิคตปัจจยนิเทศ บทว่า สมนนฺตรวิคตา ความว่า ปราศไปในลำดับนั่นเอง ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความเป็นปัจจัยของวิคตปัจจัยด้วยความเป็นสภาวะที่กำลังปราศไปนั่นเอง เพราะฉะนั้น ความแตกต่างระหว่างนัตถิปัจจัยกับวิคตปัจจัยนี้ มีเพียงแค่พยัญชนะเท่านั้น ไม่มีในด้านอรรถะเลย Vigatapaccayaniddesavaṇṇanā. อรรถกถาวิഗതปัจจยนิเทศ 24. Avigatapaccayaniddesavaṇṇanā 24. อรรถกถาอวิคตปัจจยนิเทศ 24. Avigatapaccayaniddese cattāro khandhātiādīnaṃ sabbākārena atthipaccayaniddese vuttanayeneva attho veditabbo. Imassapi hi paccayassa atthipaccayena saddhiṃ byañjanamatteyeva nānattaṃ, na attheti. 24. ในอวิคตปัจจยนิเทศ พึงทราบความหมายของบทเป็นต้นว่า จตฺตาโร ขนฺธา ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในอัตถิปัจจยนิเทศโดยทุกประการ จริงอยู่ ความแตกต่างระหว่างปัจจัยนี้กับอัตถิปัจจัย มีเพียงแค่พยัญชนะเท่านั้น ไม่มีในด้านอรรถะเลย Avigatapaccayaniddesavaṇṇanā. อรรถกถาอวิคตปัจจยนิเทศ Paccayaniddesapakiṇṇakavinicchayakathā ปัจจยนิเทศปกิณณกวินิจฉยกถา Idāni evaṃ uddesaniddesato dassitesu imesu catuvīsatiyā paccayesu ñāṇacārassa visadabhāvatthaṃ anekadhammānaṃ ekapaccayabhāvato, ekadhammassa anekapaccayabhāvato, ekapaccayassa anekapaccayabhāvato, paccayasabhāgato, paccayavisabhāgato, yugaḷakato, janakājanakato, sabbaṭṭhānikāsabbaṭṭhānikato, rūpaṃ rūpassātiādivikappato, bhavabhedatoti imesaṃ dasannaṃ padānaṃ vasena pakiṇṇakavinicchayo veditabbo. Tattha anekadhammānaṃ ekapaccayabhāvatoti etesu hi ṭhapetvā kammapaccayaṃ avasesesu tevīsatiyā paccayesu anekadhammā ekato paccayā honti. Kammapaccayo pana eko cetanādhammoyevāti evaṃ tāvettha anekadhammānaṃ ekapaccayabhāvato vinicchayo veditabbo. บัดนี้ ในปัจจัย ๒๔ เหล่านี้ ที่แสดงไว้แล้วโดยอุเทศและนิทเทสอย่างนี้ เพื่อความแจ่มแจ้งแห่งญาณจาร (การดำเนินไปแห่งญาณ) พึงทราบปกิณณกวินิจฉัยโดยนัยแห่งบท ๑๐ เหล่านี้ คือ ๑. โดยความเป็นปัจจัยเดียวแห่งธรรมหลายอย่าง ๒. โดยความเป็นหลายปัจจัยแห่งธรรมอย่างเดียว ๓. โดยความเป็นหลายปัจจัยแห่งปัจจัยเดียว ๔. โดยปัจจยสภาค ๕. โดยปัจจยวิสภาค ๖. โดยคู่ ๗. โดยชนกะและอชนกะ ๘. โดยสัพพัฏฐานิกะและอสัพพัฏฐานิกะ ๙. โดยวิกัปปะมีอาทิว่า รูปเป็นปัจจัยแก่รูป ๑๐. โดยเภทแห่งภพ. ในบท ๑๐ เหล่านั้น บทว่า โดยความเป็นปัจจัยเดียวแห่งธรรมหลายอย่าง ความว่า ในปัจจัย ๒๓ ที่เหลือ ยกเว้นกรรมปัจจัย ธรรมหลายอย่างย่อมเป็นปัจจัยร่วมกัน. ส่วนกรรมปัจจัยเป็นเจตนาธรรมอย่างเดียวเท่านั้น. พึงทราบวินิจฉัยในบทว่า โดยความเป็นปัจจัยเดียวแห่งธรรมหลายอย่าง นี้ อย่างนี้ก่อน. Ekadhammassa anekapaccayabhāvatoti hetupaccaye tāva amoho eko dhammo. So purejātakammāhārajhānapaccayova na hoti, sesānaṃ vīsatiyā paccayānaṃ vasena paccayo hoti. Alobhādosā indriyamaggapaccayāpi na honti, sesānaṃ aṭṭhārasannaṃ paccayānaṃ vasena paccayā honti. Lobhamohā vipākapaccayāpi na honti, sesānaṃ sattarasannaṃ paccayānaṃ vasena paccayā honti. Doso adhipatipaccayopi na hoti, sesānaṃ soḷasannaṃ paccayānaṃ vasena paccayo hoti. Ārammaṇapaccaye rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā ārammaṇapurejātaatthiavigatavasena catudhā paccayo; tathā manodhātuyā ahetukamanoviññāṇadhātuyā ca. Sahetukāya pana ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayavasenāpi paccayo hoti. Iminā nayena sabbesaṃ ārammaṇapaccayadhammānaṃ anekapaccayabhāvo veditabbo. บทว่า โดยความเป็นหลายปัจจัยแห่งธรรมอย่างเดียว ความว่า ในเหตุปัจจัยก่อน อโมหะเป็นธรรมอย่างหนึ่ง. อโมหะนั้นไม่เป็นปุเรชาตปัจจัย กรรมปัจจัย อาหารปัจจัย และฌานปัจจัยเลย แต่เป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๒๐ ที่เหลือ. อโลภะและอโทสะ ไม่เป็นอินทริยปัจจัยและมัคคปัจจัยด้วย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๘ ที่เหลือ. โลภะและโมหะ ไม่เป็นวิปากปัจจัยด้วย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๗ ที่เหลือ. โทสะ ไม่เป็นอธิปติปัจจัยด้วย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๖ ที่เหลือ. ในอารัมมณปัจจัย รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุโดย ๔ นัย คือ โดยความเป็นอารัมมณปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย; เป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและอเหตุกมโนวิญญาณธาตุก็ฉันนั้น. แต่สำหรับสเหตุกมโนวิญญาณธาตุ รูปายตนะเป็นปัจจัยโดยความเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยและอารัมมณูปนิสสยปัจจัยด้วย. พึงทราบความเป็นหลายปัจจัยแห่งธรรมที่เป็นอารัมมณปัจจัยทั้งหมดโดยนัยนี้. Adhipatipaccaye ārammaṇādhipatino ārammaṇapaccaye vuttanayeneva anekapaccayabhāvo veditabbo. Sahajātādhipatīsu vīmaṃsā amohahetu viya vīsatidhā paccayo hoti. Chando hetupurejātakammaāhāraindriyajhānamaggapaccayo na hoti, sesānaṃ sattarasannaṃ paccayānaṃ vasena paccayo hoti. Cittaṃ hetupurejātakammajhānamaggapaccayo na hoti, sesānaṃ ekūnavīsatiyā paccayānaṃ vasena paccayo hoti. Vīriyaṃ hetupurejātakammāhārajhānapaccayo na hoti, sesānaṃ ekūnavīsatiyā vasena paccayo hoti. ในอธิปติปัจจัย พึงทราบความเป็นหลายปัจจัยแห่งอารัมมณาธิปติโดยนัยที่กล่าวแล้วในอารัมมณปัจจัยนั่นเอง. ในบรรดาสหชาตาธิปติ วีมังสาเป็นปัจจัยโดย ๒๐ นัย เหมือนอโมหเหตุ. ฉันทะ ไม่เป็นเหตุปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย กรรมปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย และมัคคปัจจัย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๗ ที่เหลือ. จิต ไม่เป็นเหตุปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย กรรมปัจจัย ฌานปัจจัย และมัคคปัจจัย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๙ ที่เหลือ. วิริยะ ไม่เป็นเหตุปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย กรรมปัจจัย อาหารปัจจัย และฌานปัจจัย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๙ ที่เหลือ. Anantarapaccaye ‘‘cakkhuviññāṇadhātū’’tiādinā nayena vuttesu catūsu khandhesu vedanākkhandho hetupurejātakammāhāramaggapaccayo na hoti, sesānaṃ ekūnavīsatiyā vasena paccayo hoti. Saññākkhandho indriyajhānapaccayopi na hoti, sesānaṃ sattarasannaṃ vasena paccayo hoti. Saṅkhārakkhandhe hetū hetupaccaye vuttanayena, chandavīriyāni adhipatipaccaye vuttanayeneva paccayā honti. Phasso hetupurejātakammaindriyajhānamaggapaccayo na hoti, sesānaṃ aṭṭhārasannaṃ vasena paccayo hoti. Cetanā hetupurejātaindriyajhānamaggapaccayo na hoti. Sesānaṃ ekūnavīsatiyā vasena paccayo hoti. Vitakko hetupurejātakammāhārindriyapaccayo na hoti, sesānaṃ ekūnavīsatiyā vasena paccayo hoti. Vicāro maggapaccayopi na hoti, sesānaṃ aṭṭhārasannaṃ vasena paccayo hoti. Pīti tesaññeva vasena paccayo hoti. Cittekaggatā hetupurejātakammāhārapaccayo na hoti, sesānaṃ vīsatiyā vasena paccayo hoti. Saddhā hetupurejātakammāhārajhānamaggapaccayo na hoti, sesānaṃ aṭṭhārasannaṃ vasena paccayo hoti. Sati tehi ceva maggapaccayena cāti ekūnavīsatiyā vasena paccayo hoti. Jīvitindriyaṃ saddhāya vuttānaṃ aṭṭhārasannaṃ vasena paccayo hoti. Hirottappaṃ tato indriyapaccayaṃ apanetvā sesānaṃ sattarasannaṃ vasena paccayo hoti. Tathā kāyapassaddhādīni yugaḷakāni, yevāpanakesu adhimokkhamanasikāratatramajjhattatā karuṇāmuditā ca. Viratiyo pana tehi ceva maggapaccayena cāti aṭṭhārasadhā paccayā honti. Micchādiṭṭhi tato vipākapaccayaṃ apanetvā sattarasadhā, micchāvācākammantājīvā tehi ceva kammāhārapaccayehi cāti ekūnavīsatidhā. Ahirikaṃ anottappaṃ māno thinaṃ middhaṃ uddhaccanti ime hetupurejātakammavipākāhārindriyajhānamaggapaccayā na honti, sesānaṃ pana soḷasannaṃ paccayānaṃ vasena paccayā honti. Vicikicchāissāmacchariyakukkuccāni tato adhipatipaccayaṃ apanetvā pannarasadhā viññāṇakkhandhassa. Adhipatipaccaye vuttanayeneva anekapaccayabhāvo veditabbo. Samanantarapaccayepi eseva nayo. ในอนันตรปัจจัย ในบรรดาขันธ์ ๔ ที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นอาทิว่า “จักขุวิญญาณธาตุ” เวทนาขันธ์ ไม่เป็นเหตุปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย กรรมปัจจัย อาหารปัจจัย และมัคคปัจจัย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๙ ที่เหลือ. สัญญาขันธ์ ไม่เป็นอินทริยปัจจัยและฌานปัจจัยด้วย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๗ ที่เหลือ. ในสังขารขันธ์ เหตุทั้งหลายย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยที่กล่าวแล้วในเหตุปัจจัย, ฉันทะและวิริยะย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยที่กล่าวแล้วในอธิปติปัจจัยนั่นเอง. ผัสสะ ไม่เป็นเหตุปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย กรรมปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย และมัคคปัจจัย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๘ ที่เหลือ. เจตนา ไม่เป็นเหตุปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย และมัคคปัจจัย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๙ ที่เหลือ. วิตก ไม่เป็นเหตุปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย กรรมปัจจัย อาหารปัจจัย และอินทริยปัจจัย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๙ ที่เหลือ. วิจาร ไม่เป็นมัคคปัจจัยด้วย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๘ ที่เหลือ. ปีติ ก็เป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัยเหล่านั้นเช่นกัน. จิตเตกัคคตา ไม่เป็นเหตุปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย กรรมปัจจัย และอาหารปัจจัย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๒๐ ที่เหลือ. สัทธา ไม่เป็นเหตุปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย กรรมปัจจัย อาหารปัจจัย ฌานปัจจัย และมัคคปัจจัย ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๘ ที่เหลือ. สติ เป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๙ คือโดยปัจจัยเหล่านั้นและโดยมัคคปัจจัยด้วย. ชีวิตินทรีย์ เป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๘ ที่กล่าวไว้สำหรับสัทธา. หิริและโอตตัปปะ เป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๗ ที่เหลือ โดยนำอินทริยปัจจัยออกจากปัจจัยเหล่านั้น. ธรรมที่เป็นคู่มีกายปัสสัทธิเป็นต้นก็ฉันนั้น, ในบรรดาเยวาปนกธรรม อธิโมกข์ มนสิการ ตัตรมัชฌัตตตา กรุณา และมุทิตา ก็ฉันนั้น. ส่วนวิรตีธรรมทั้งหลาย เป็นปัจจัยโดย ๑๘ นัย คือโดยปัจจัยเหล่านั้นและโดยมัคคปัจจัยด้วย. มิจฉาทิฏฐิ เป็นปัจจัยโดย ๑๗ นัย โดยนำวิปากปัจจัยออกจากปัจจัยเหล่านั้น, มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ และมิจฉาอาชีวะ เป็นปัจจัยโดย ๑๙ นัย คือโดยปัจจัยเหล่านั้นและโดยกรรมปัจจัยและอาหารปัจจัยด้วย. อหิริกะ อโนตตัปปะ มานะ ถีนะ มิทธะ และอุทธัจจะ ธรรมเหล่านี้ ไม่เป็นเหตุปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย กรรมปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย และมัคคปัจจัย แต่ย่อมเป็นปัจจัยโดยนัยแห่งปัจจัย ๑๖ ที่เหลือ. วิจิกิจฉา อิสสา มัจฉริยะ และกุกกุจจะ เป็นปัจจัยโดย ๑๕ นัย โดยนำอธิปติปัจจัยออกจากปัจจัยเหล่านั้น. พึงทราบความเป็นหลายปัจจัยแห่งวิญญาณขันธ์โดยนัยที่กล่าวแล้วในอธิปติปัจจัยนั่นเอง. แม้ในสมนันตรปัจจัย ก็นัยนี้เช่นกัน. Sahajātapaccaye catūsu tāva khandhesu ekekassa dhammassa anekapaccayabhāvo vuttanayeneva veditabbo. Cattāri mahābhūtāni ārammaṇaārammaṇādhipatisahajātaaññamaññanissayaupanissayapurejātaatthiavigatavasena navadhā paccayā honti. Hadayavatthu tesañceva vippayuttassa ca vasena dasadhā paccayo hoti. Aññamaññapaccaye apubbaṃ natthi. Nissayapaccaye cakkhāyatanādīni ārammaṇaārammaṇādhipatinissayaupanissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatavasena navadhā paccayā honti. Upanissaye apubbaṃ natthi. Purejātapaccaye rūpasaddagandharasāyatanāni ārammaṇaārammaṇādhipatiupanissayapurejātaatthiavigatavasena chadhā paccayā honti. Ettakamevettha apubbaṃ. Pacchājātādīsu apubbaṃ natthi. Āhārapaccaye kabaḷīkārāhāro ārammaṇaārammaṇādhipatiupanissayaāhāraatthiavigatavasena chadhā paccayo hoti. Indriyādīsu apubbaṃ natthi. Evamettha ekadhammassa anekapaccayabhāvatopi viññātabbo vinicchayo. ในสหชาตปัจจัย พึงทราบความเป็นปัจจัยหลายอย่างแห่งธรรมแต่ละอย่างในขันธ์ ๔ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว มหาภูตรูป ๔ เป็นปัจจัยโดย ๙ อย่าง คือ โดยความเป็นอารัมมณปัจจัย อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย หทัยวัตถุเป็นปัจจัยโดย ๑๐ อย่าง คือ โดยความเป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นนั่นเทียว และแก่ธรรมที่เป็นวิปปยุตตธรรม ในอัญญมัญญปัจจัย ไม่มีอะไรใหม่ ในนิสสยปัจจัย จักขายตนะเป็นต้น เป็นปัจจัยโดย ๙ อย่าง คือ โดยความเป็นอารัมมณปัจจัย อารัมมณาธิปติปัจจัย นิสสยปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อินทริยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ในอุปนิสสยปัจจัย ไม่มีอะไรใหม่ ในปุเรชาตปัจจัย รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ เป็นปัจจัยโดย ๖ อย่าง คือ โดยความเป็นอารัมมณปัจจัย อารัมมณาธิปติปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ในที่นี้ มีข้อที่แปลกใหม่เพียงเท่านี้ ในปัจฉาชาตปัจจัยเป็นต้น ไม่มีอะไรใหม่ ในอาหารปัจจัย กวฬิงการาหารเป็นปัจจัยโดย ๖ อย่าง คือ โดยความเป็นอารัมมณปัจจัย อารัมมณาธิปติปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย อาหารปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ในอินทริยปัจจัยเป็นต้น ไม่มีอะไรใหม่ พึงทราบวินิจฉัยในที่นี้ แม้จากความเป็นปัจจัยหลายอย่างแห่งธรรมอย่างหนึ่ง อย่างนี้ Ekapaccayassa anekapaccayabhāvatoti hetupaccayādīsu yassa kassaci ekassa paccayassa yenākārena yenatthena yo paccayuppannānaṃ paccayo hoti, taṃ ākāraṃ taṃ atthaṃ avijahitvāva aññehipi yehākārehi yehi atthehi so tasmiññeva khaṇe tesaṃ dhammānaṃ anekapaccayabhāvaṃ gacchati, tato anekapaccayabhāvato tassa vinicchayo veditabboti attho. Seyyathidaṃ – amoho hetupaccayo, so hetupaccayattaṃ avijahantova adhipatisahajātaaññamaññanissayavipākaindriyamaggasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi ekādasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Alobhādosā tato adhipatiindriyamaggapaccaye tayo apanetvā sesānaṃ vasena anekapaccayabhāvaṃ gacchanti. Idaṃ vipākahetūsuyeva labbhati, kusalakiriyesu pana vipākapaccayatā parihāyati. Lobhadosamohā te tayo vipākañcāti cattāro apanetvā sesānaṃ vasena anekapaccayabhāvaṃ gacchanti. คำว่า "จากความเป็นปัจจัยหลายอย่างแห่งปัจจัยอย่างหนึ่ง" มีความว่า ในเหตุปัจจัยเป็นต้น ปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่งเป็นปัจจัยแก่ปัจจยุปบันนธรรมทั้งหลายโดยอาการใด โดยอรรถใด ปัจจัยนั้นไม่ละอาการนั้น อรรถนั้นนั่นเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างแก่ธรรมเหล่านั้นในขณะนั้นนั่นเอง โดยอาการอื่น ๆ โดยอรรถอื่น ๆ ด้วย พึงทราบวินิจฉัยในปัจจัยนั้น จากความเป็นปัจจัยหลายอย่างนั้น ดังนี้คือ อโมหะเป็นเหตุปัจจัย อโมหะนั้นไม่ละความเป็นเหตุปัจจัยนั่นเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างโดยอาการอื่นอีก ๑๑ อย่าง คือ โดยความเป็นอธิปติปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย อินทริยปัจจัย มัคคปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย อโลภะและอโทสะ ยกเว้นปัจจัย ๓ อย่าง คือ อธิปติปัจจัย อินทริยปัจจัย และมัคคปัจจัย ออกจากปัจจัยเหล่านั้นแล้ว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างโดยความเป็นปัจจัยที่เหลือ ข้อนี้ย่อมได้เฉพาะในวิปากเหตุทั้งหลายเท่านั้น แต่ในกุศลและกิริยา ความเป็นวิปากปัจจัยย่อมไม่มี โลภะ โทสะ และโมหะ ยกเว้นปัจจัย ๔ อย่าง คือ ปัจจัย ๓ อย่างนั้นและวิปากปัจจัย ออกแล้ว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างโดยความเป็นปัจจัยที่เหลือ Ārammaṇapaccayo taṃ ārammaṇapaccayattaṃ avijahantaṃyeva ārammaṇādhipatinissayaupanissayapurejātavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi sattahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Ayamettha ukkaṭṭhaparicchedo, arūpadhammānaṃ pana atītānāgatānaṃ vā rūpadhammānaṃ ārammaṇapaccayabhāve sati ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayamattaññeva uttari labbhati. Adhipatipaccaye vīmaṃsā amohasadisā. Chando adhipatipaccayo adhipatipaccayattaṃ avijahantova sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi aṭṭhahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Vīriyaṃ tesañceva indriyamaggapaccayānañcāti imesaṃ vasena aparehipi dasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Cittaṃ tato maggapaccayaṃ apanetvā āhārapaccayaṃ pakkhipitvā imesaṃ vasena adhipatipaccayato uttari dasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Ārammaṇādhipatino pana heṭṭhā ārammaṇapaccaye vuttanayeneva anekapaccayabhāvo veditabbo. อารัมมณปัจจัย ไม่ละความเป็นอารัมมณปัจจัยนั่นเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างโดยอาการอื่นอีก ๗ อย่าง คือ โดยความเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย นิสสยปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ในที่นี้ นี้เป็นการกำหนดอย่างสูงสุด แต่เมื่ออรูปธรรม หรือรูปธรรมที่เป็นอดีตหรืออนาคต เป็นอารัมมณปัจจัย ย่อมได้เพิ่มเติมเพียงอารัมมณาธิปติปัจจัยและอารัมมณูปนิสสยปัจจัยเท่านั้น ในอธิปติปัจจัย วิมังสา (ปัญญา) ก็เหมือนกับอโมหะ ฉันทะที่เป็นอธิปติปัจจัย ไม่ละความเป็นอธิปติปัจจัยนั่นเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างโดยอาการอื่นอีก ๘ อย่าง คือ โดยความเป็นสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย วิริยะ ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างโดยอาการอื่นอีก ๑๐ อย่าง คือ โดยความเป็นปัจจัยเหล่านั้นนั่นเทียว และโดยความเป็นอินทริยปัจจัยและมัคคปัจจัยด้วย จิต ยกเว้นมัคคปัจจัยออกจากปัจจัยเหล่านั้นแล้ว เพิ่มอาหารปัจจัยเข้าไป ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างโดยอาการอื่นอีก ๑๐ อย่าง นอกเหนือจากอธิปติปัจจัย โดยความเป็นปัจจัยเหล่านี้ ส่วนความเป็นปัจจัยหลายอย่างของอารัมมณาธิปติปัจจัย พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในอารัมมณปัจจัยข้างต้นนั่นเทียว Anantarasamanantarapaccayā anantarasamanantarapaccayattaṃ avijahantāva upanissayakammaāsevananatthivigatānaṃ vasena aparehipi pañcahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchanti. Ariyamaggacetanāyeva cettha kammapaccayataṃ labhati, na sesadhammā. Sahajātapaccayo sahajātapaccayattaṃ avijahantova hetuadhipatiaññamaññanissayakammavipākaāhāraindriyajhānamaggasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehi cuddasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Ayampi ukkaṭṭhaparicchedo vatthusahajātādīnaṃ pana vasenettha hetupaccayādīnaṃ abhāvopi veditabbo. Aññamaññapaccayepi eseva nayo. อนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัย ไม่ละความเป็นอนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัยนั่นเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างโดยอาการอื่นอีก ๕ อย่าง คือ โดยความเป็นอุปนิสสยปัจจัย กัมมปัจจัย อาเสวนปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย ในที่นี้ อริยมรรคเจตนาเท่านั้น ย่อมได้ความเป็นกัมมปัจจัย ธรรมที่เหลือหาได้ไม่ สหชาตปัจจัย ไม่ละความเป็นสหชาตปัจจัยนั่นเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างโดยอาการอื่นอีก ๑๔ อย่าง คือ โดยความเป็นเหตุปัจจัย อธิปติปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย กัมมปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย มัคคปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย แม้นี้ก็เป็นการกำหนดอย่างสูงสุด แต่พึงทราบว่า ในที่นี้ โดยอำนาจแห่งวัตถุสหชาตปัจจัยเป็นต้น แม้ความไม่มีแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้นก็มีได้ แม้ในอัญญมัญญปัจจัย ก็นัยนี้เช่นกัน Nissayapaccayo nissayapaccayattaṃ avijahantova catuvīsatiyā paccayesu attano nissayapaccayattañceva anantarasamanantarapacchājātaāsevananatthivigatapaccaye ca cha apanetvā sesānaṃ vasena aparehipi sattarasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Ayampi ukkaṭṭhaparicchedova vatthunissayādīnaṃ pana vasenettha hetupaccayādīnaṃ ābhāvopi veditabbo. นิสสยปัจจัย ไม่ละความเป็นนิสสยปัจจัยของตนนั่นเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างโดยอาการอื่นอีก ๑๗ อย่าง คือ โดยความเป็นปัจจัยที่เหลือ จากการยกเว้นปัจจัย ๖ อย่างในบรรดาปัจจัย ๒๔ อย่าง คือ ความเป็นนิสสยปัจจัยของตนเอง อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย อาเสวนปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย แม้นี้ก็เป็นการกำหนดอย่างสูงสุด แต่พึงทราบว่า ในที่นี้ โดยอำนาจแห่งวัตถุนิสสยปัจจัยเป็นต้น แม้ความไม่มีแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้นก็มีได้ Upanissayapaccaye ārammaṇūpanissayo ārammaṇādhipatisadiso. Anantarūpanissayo anantarūpanissayapaccayattaṃ avijahantova anantarasamanantarakammaāsevananatthivigatānaṃ vasena aparehipi chahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Ariyamaggacetanāyeva cettha kammapaccayataṃ labhati, na sesadhammā. Pakatūpanissayo pakatūpanissayova. Purejātapaccayo attano purejātapaccayattaṃ avijahantova ārammaṇaārammaṇādhipatinissayaupanissayaindriyavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi aṭṭhahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Ayampi ukkaṭṭhaniddesova ārammaṇapurejāte panettha nissayaindriyavippayuttapaccayatā na labbhati. Ito uttaripi labbhamānālabbhamānaṃ veditabbaṃ. Pacchājātapaccayo attano pacchājātapaccayabhāvaṃ avijahantova vippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi tīhākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Āsevanapaccayo āsevanapaccayattaṃ avijahantova anantarasamanantaraupanissayanatthivigatānaṃ vasena aparehipi pañcahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. ในอุปนิสสยปัจจัย อารัมมณูปนิสสยปัจจัยเหมือนกับอารัมมณาธิปติปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ไม่ละความเป็นอนันตรูปนิสสยปัจจัยของตนเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๖ อย่าง คือ อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย กัมมปัจจัย อาเสวนปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย ในปัจจัยนี้ อริยมรรคเจตนาเท่านั้น ย่อมได้ความเป็นกัมมปัจจัย ธรรมที่เหลือหาได้ไม่ ปกตูปนิสสยปัจจัย ก็คือปกตูปนิสสยปัจจัยนั่นเอง ปุเรชาตปัจจัย ไม่ละความเป็นปุเรชาตปัจจัยของตนเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๘ อย่าง คือ อารัมมณปัจจัย อารัมมณาธิปติปัจจัย นิสสยปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย อินทริยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย แม้นี้ก็เป็นอุกกัฏฐนิทเทส (การแสดงอย่างยิ่ง) ในอารัมมณปุเรชาตปัจจัยนี้ ไม่ได้ความเป็นนิสสยปัจจัย อินทริยปัจจัย และวิปปยุตตปัจจัย พึงทราบสิ่งที่ได้และไม่ได้ แม้ต่อไปจากนี้ ปัจฉาชาตปัจจัย ไม่ละความเป็นปัจฉาชาตปัจจัยของตนเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๓ อย่าง คือ วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย อาเสวนปัจจัย ไม่ละความเป็นอาเสวนปัจจัยของตนเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๕ อย่าง คือ อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย Kammapaccayo kammapaccayattaṃ avijahantova ekakkhaṇiko tāva sahajātaaññamaññanissayavipākaāhārasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi navahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Nānākkhaṇiko upanissayaanantarasamanantaranatthivigatānaṃ vasena aparehipi pañcahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Vipākapaccayo vipākapaccayattaṃ avijahantova hetuadhipatisahajātaaññamaññanissayakammaāhāraindriyajhānamaggasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi cuddasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Āhārapaccaye kabaḷīkāro āhāro āhārapaccayattaṃ avijahantova atthiavigatānaṃ vasena aparehipi dvīhākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Sesā tayo āhārapaccayattaṃ avijahantāva yathānurūpaṃ adhipatisahajātaaññamaññanissayakammavipākaindriyasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi ekādasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchanti. กัมมปัจจัย ไม่ละความเป็นกัมมปัจจัยของตนเทียว ที่เป็นเอกขณะ (เกิดขณะเดียวกัน) ก่อน ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๙ อย่าง คือ สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ที่เป็นนานาขณะ (เกิดต่างขณะกัน) ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๕ อย่าง คือ อุปนิสสยปัจจัย อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย วิปากปัจจัย ไม่ละความเป็นวิปากปัจจัยของตนเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๑๔ อย่าง คือ เหตุปัจจัย อธิปติปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย กัมมปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย มัคคปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ในอาหารปัจจัย กวฬิงการาหาร ไม่ละความเป็นอาหารปัจจัยของตนเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๒ อย่าง คือ อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย อาหารที่เหลือ ๓ อย่าง ไม่ละความเป็นอาหารปัจจัยของตนเทียว ตามสมควร ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๑๑ อย่าง คือ อธิปติปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย กัมมปัจจัย วิปากปัจจัย อินทริยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย Indriyapaccaye rūpino pañcindriyā indriyapaccayattaṃ avijahantāva nissayapurejātavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi pañcahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchanti. Rūpajīvitindriyampi indriyapaccayattaṃ avijahantaññeva atthiavigatānaṃ vasena aparehipi dvīhākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Arūpino indriyānipi yathānurūpaṃ indriyapaccayattaṃ avijahantāneva hetuadhipatisahajātaaññamaññanissayavipākaāhārajhānamaggasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi terasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchanti. Jhānapaccayo jhānapaccayattaṃ avijahantova yathānurūpaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākaindriyamaggasampayuttavippayuttaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi dasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Maggapaccayo maggapaccayattaṃ avijahantova yathānurūpaṃ jhānapaccaye vuttānaṃ dasannaṃ hetuadhipatīnañcāti imesaṃ vasena aparehipi dvādasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. ในอินทริยปัจจัย อินทรีย์ ๕ ที่เป็นรูป ไม่ละความเป็นอินทริยปัจจัยของตนเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๕ อย่าง คือ นิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย แม้รูปชีวิตินทรีย์ ก็ไม่ละความเป็นอินทริยปัจจัยของตนเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๒ อย่าง คือ อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย แม้อินทรีย์ที่เป็นอรูปทั้งหลาย ก็ตามสมควร ไม่ละความเป็นอินทริยปัจจัยของตนเทียว ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๑๓ อย่าง คือ เหตุปัจจัย อธิปติปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย ฌานปัจจัย มัคคปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ฌานปัจจัย ไม่ละความเป็นฌานปัจจัยของตนเทียว ตามสมควร ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๑๐ อย่าง คือ สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย อินทริยปัจจัย มัคคปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย มัคคปัจจัย ไม่ละความเป็นมัคคปัจจัยของตนเทียว ตามสมควร ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๑๒ อย่าง คือ ด้วยปัจจัย ๑๐ อย่างที่กล่าวไว้ในฌานปัจจัย และด้วยเหตุปัจจัยและอธิปติปัจจัย Sampayuttapaccayo sampayuttapaccayattaṃ avijahantova yathānurūpaṃ hetuadhipatisahajātaaññamaññanissayakammavipākaāhāraindriyajhānamaggaatthiavigatānaṃ vasena aparehipi terasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Vippayuttapaccayo vippayuttapaccayattaṃ avijahantova anantarasamanantaraāsevanasampayuttanatthivigatasaṅkhāte cha paccaye apanetvā sesānaṃ vasena yathānurūpaṃ aparehipi sattarasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Tattha rūpassa ca arūpassa ca paccayavibhāgo veditabbo. Atthipaccayo atthipaccayattaṃ avijahantova anantarasamanantaraāsevananatthivigatasaṅkhāte pañca paccaye apanetvā sesānaṃ vasena yathānurūpaṃ aparehi aṭṭhārasahākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchati. Natthipaccayavigatapaccayā anantarapaccayasadisā. Avigatapaccayo atthipaccayasadisoyevāti evamettha ekapaccayassa anekapaccayabhāvatopi viññātabbo vinicchayo. สัมปยุตตปัจจัย ไม่ละความเป็นสัมปยุตตปัจจัยของตนเทียว ตามสมควร ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยอื่นอีก ๑๓ อย่าง คือ เหตุปัจจัย อธิปติปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย กัมมปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย มัคคปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย ไม่ละความเป็นวิปปยุตตปัจจัยของตนเทียว ยกเว้นปัจจัย ๖ อย่าง คือ อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อาเสวนปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัยแล้ว ตามสมควร ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยที่เหลืออีก ๑๗ อย่าง ในปัจจัยนั้น พึงทราบการจำแนกปัจจัยของรูปและอรูป อัตถิปัจจัย ไม่ละความเป็นอัตถิปัจจัยของตนเทียว ยกเว้นปัจจัย ๕ อย่าง คือ อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อาเสวนปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัยแล้ว ตามสมควร ย่อมถึงความเป็นปัจจัยหลายอย่างด้วยปัจจัยที่เหลืออีก ๑๘ อย่าง นัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัย เหมือนกับอนันตรปัจจัย อวิคตปัจจัย ก็เหมือนกับอัตถิปัจจัยนั่นเอง ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบการวินิจฉัยในที่นี้ แม้จากความเป็นปัจจัยหลายอย่างของปัจจัยหนึ่ง Paccayasabhāgatoti etesu hi catuvīsatiyā paccayesu anantarasamanantaraanantarūpanissayaāsevananatthivigatā sabhāgā, tathā ārammaṇaārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayāti iminā upāyenettha paccayasabhāgatopi viññātabbo vinicchayo. ว่าด้วยความเป็นปัจจัยที่มีส่วนเสมอกัน ในปัจจัย ๒๔ เหล่านี้แล อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย อาเสวนปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย มีส่วนเสมอกัน ฉันใด อารัมมณปัจจัย อารัมมณาธิปติปัจจัย และอารัมมณูปนิสสยปัจจัย ก็ฉันนั้น ด้วยอุบายนี้ พึงทราบการวินิจฉัยในที่นี้ แม้จากความเป็นปัจจัยที่มีส่วนเสมอกัน Paccayavisabhāgatoti purejātapaccayo panettha pacchājātapaccayena visabhāgo, tathā sampayuttapaccayo vippayuttapaccayena, atthipaccayo natthipaccayena, vigatapaccayo avigatapaccayenāti iminā upāyenettha paccayavisabhāgatopi viññātabbo vinicchayo. พึงทราบวินิจฉัยโดยความต่างกันแห่งปัจจัยในปัจจัยเหล่านี้ ด้วยอุบายนี้ว่า ปุเรชาตปัจจัยต่างกับปัจฉาชาตปัจจัย, สัมปยุตตปัจจัยต่างกับวิปปยุตตปัจจัย, อัตถิปัจจัยต่างกับนัตถิปัจจัย, วิคตปัจจัยต่างกับอวิคตปัจจัย. Yugaḷakatoti etesu ca atthasarikkhatāya, saddasarikkhatāya, kālapaṭipakkhatāya, hetuphalatāya, aññamaññapaṭipakkhatāyāti imehi kāraṇehi yugaḷakato viññātabbo vinicchayo. Anantarasamanantarā hi atthasarikkhatāya ekaṃ yugaḷakaṃ nāma; nissayūpanissayā saddasarikkhatāya, purejātapacchājātā kālapaṭipakkhatāya, kammapaccayavipākapaccayā hetuphalatāya, sampayuttavippayuttapaccayā aññamaññapaṭipakkhatāya ekaṃ yugaḷakaṃ nāma, tathā atthinatthipaccayā, vigatāvigatapaccayā cāti evamettha yugaḷakatopi viññātabbo vinicchayo. Janakājanakatoti etesu ca anantarasamanantarānantarūpanissayapakatūpanissayāsevanapaccayā nānākkhaṇiko, kammapaccayo, natthivigatapaccayāti ime paccayā janakāyeva, na ajanakā. Pacchājātapaccayo kevalaṃ upatthambhakoyeva, na janako. Sesā janakā ca ajanakā ca upatthambhakā cāti attho. Evamettha janakājanakatopi viññātabbo vinicchayo. พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นคู่ในปัจจัยเหล่านี้ ด้วยเหตุเหล่านี้ คือ โดยความมีอรรถะเสมอกัน, โดยความมีศัพท์เสมอกัน, โดยความเป็นปฏิปักษ์กันทางกาล, โดยความเป็นเหตุและผล, โดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อกันและกัน. จริงอยู่ อนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัย ชื่อว่าเป็นคู่หนึ่ง โดยความมีอรรถะเสมอกัน; นิสสยปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย โดยความมีศัพท์เสมอกัน; ปุเรชาตปัจจัยและปัจฉาชาตปัจจัย โดยความเป็นปฏิปักษ์กันทางกาล; กัมมปัจจัยและวิปากปัจจัย โดยความเป็นเหตุและผล; สัมปยุตตปัจจัยและวิปปยุตตปัจจัย ชื่อว่าเป็นคู่หนึ่ง โดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อกันและกัน, อัตถิปัจจัยและนัตถิปัจจัย, วิคตปัจจัยและอวิคตปัจจัย ก็ฉันนั้น. พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นคู่ในปัจจัยเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้. วินิจฉัยโดยความเป็นชนกปัจจัยและอชนกปัจจัย คือ ในปัจจัยเหล่านี้ อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย อาเสวนปัจจัย นานักขณิกกัมมปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย ปัจจัยเหล่านี้เป็นชนกปัจจัยอย่างเดียว ไม่เป็นอชนกปัจจัย. ปัจฉาชาตปัจจัยเป็นเพียงอุปัตถัมภกปัจจัยอย่างเดียว ไม่เป็นชนกปัจจัย. ส่วนปัจจัยที่เหลือเป็นทั้งชนกปัจจัยและอชนกปัจจัย คือเป็นอุปัตถัมภกปัจจัย. พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นชนกปัจจัยและอชนกปัจจัยในปัจจัยเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้. Sabbaṭṭhānikāsabbaṭṭhānikatoti etesu ca sahajātanissayaatthiavigatapaccayā sabbaṭṭhānikā nāma, sabbesaṃ saṅkhatānaṃ rūpārūpadhammānaṃ ṭhānabhūtā kāraṇabhūtāti attho. Etehi vinā uppajjamāno ekadhammopi natthīti. Ārammaṇaārammaṇādhipatianantarasamanantarānantarūpanissayapakatūpanissayāsevanasampayuttanatthivigatapaccayā asabbaṭṭhānikā nāma. Na sabbesaṃ rūpārūpadhammānaṃ ṭhānabhūtā, arūpakkhandhānaññeva pana ṭhānabhūtā kāraṇabhūtāti attho. Arūpadhammāyeva hi etehi uppajjanti, na rūpadhammā. Purejātapacchājātāpi asabbaṭṭhānikā arūparūpānaññeva yathākkamena paccayabhāvato. Vuttāvasesāpi ekaccānaṃ rūpārūpadhammānaṃ uppattihetuto na sabbaṭṭhānikāti evamettha sabbaṭṭhānikā sabbaṭṭhānikatopi viññātabbo vinicchayo. วินิจฉัยโดยความเป็นสัพพัฏฐานิกปัจจัยและอสัพพัฏฐานิกปัจจัย คือ ในปัจจัยเหล่านี้ สหชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ชื่อว่าสัพพัฏฐานิกปัจจัย อธิบายว่า เป็นฐานะ เป็นเหตุแห่งสังขตธรรมทั้งปวง คือ รูปธรรมและอรูปธรรม ธรรมแม้หนึ่งที่เกิดขึ้นเว้นจากปัจจัยเหล่านี้ ย่อมไม่มี. อารัมมณปัจจัย อารัมมณาธิปติปัจจัย อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย อาเสวนปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย ชื่อว่าอสัพพัฏฐานิกปัจจัย อธิบายว่า ไม่เป็นฐานะแห่งรูปธรรมและอรูปธรรมทั้งปวง แต่เป็นฐานะ เป็นเหตุแห่งอรูปขันธ์ทั้งหลายเท่านั้น จริงอยู่ อรูปธรรมทั้งหลายเท่านั้นย่อมเกิดขึ้นด้วยปัจจัยเหล่านี้ รูปธรรมหาเกิดขึ้นไม่. แม้ปุเรชาตปัจจัยและปัจฉาชาตปัจจัย ก็เป็นอสัพพัฏฐานิกปัจจัย เพราะเป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมและรูปธรรมตามลำดับเท่านั้น. แม้ปัจจัยที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว ก็ไม่เป็นสัพพัฏฐานิกปัจจัย เพราะเป็นเหตุแห่งความเกิดขึ้นของรูปธรรมและอรูปธรรมบางอย่างเท่านั้น. พึงทราบวินิจฉัยโดยความเป็นสัพพัฏฐานิกปัจจัยและอสัพพัฏฐานิกปัจจัยในปัจจัยเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้. Rūpaṃ rūpassātiādivikappatoti etesu ca catuvīsatiyā paccayesu ekapaccayopi ekantena rūpameva hutvā rūpasseva paccayo nāma natthi, ekantena pana rūpaṃ hutvā arūpasseva paccayo nāma atthi. Kataro panesoti? Purejātapaccayo. Purejātapaccayo hi ekantena rūpameva hutvā arūpasseva paccayo hoti. Ekantena rūpameva hutvā rūpārūpasseva paccayo nāmātipi natthi, ekantena pana arūpaṃ hutvā arūpasseva paccayo nāma atthi. Kataro panesoti? Anantarasamanantaraāsevanasampayuttanatthivigatavasena chabbidho. So hi sabbopi ekantena arūpameva hutvā arūpasseva paccayo hoti. Ekantena arūpameva hutvāpi ekantena rūpasseva paccayo nāmātipi atthi. Kataro panesoti? Pacchājātapaccayo. So hi ekantena arūpaṃ hutvā rūpasseva paccayo hoti; ekantena pana arūpadhammova hutvā rūpārūpānaṃ paccayopi atthi. Kataro panesoti? Hetukammavipākajhānamaggavasena pañcavidho. So hi sabbopi ekantena arūpameva hutvā rūpadhammānaṃ arūpadhammānampi paccayo hoti. Ekantena pana rūpārūpameva hutvā rūpasseva paccayo nāmātipi natthi, arūpasseva pana hoti. Kataro panesoti? Ārammaṇapaccayo ceva upanissayapaccayo ca. Idañhi dvayaṃ ekantena rūpārūpameva hutvā arūpasseva paccayo hoti. Ekantena rūpārūpameva hutvā pana rūpārūpasseva paccayo nāmātipi atthi. Kataro panesoti? Adhipatisahajātaaññamaññanissayaāhāraindriyavippayuttaatthiavigatavasena navavidho. So hi sabbopi ekantena rūpārūpameva hutvā rūpārūpasseva paccayo hotīti evamettha rūpaṃ rūpassātiādivikappatopi viññātabbo vinicchayo. วินิจฉัยโดยวิกัปปะมีอาทิว่า รูปเป็นปัจจัยแก่รูป คือ ในปัจจัย ๒๔ เหล่านี้ ปัจจัยแม้หนึ่งที่เป็นรูปอย่างเดียว เป็นปัจจัยแก่รูปอย่างเดียว ย่อมไม่มี. แต่ปัจจัยที่เป็นรูปอย่างเดียว เป็นปัจจัยแก่อรูปอย่างเดียว ย่อมมี. ถามว่า ปัจจัยไหน? ตอบว่า ปุเรชาตปัจจัย. จริงอยู่ ปุเรชาตปัจจัยเป็นรูปอย่างเดียว เป็นปัจจัยแก่อรูปอย่างเดียว. ปัจจัยที่เป็นรูปอย่างเดียว เป็นปัจจัยแก่รูปและอรูป ย่อมไม่มี. แต่ปัจจัยที่เป็นอรูปอย่างเดียว เป็นปัจจัยแก่อรูปอย่างเดียว ย่อมมี. ถามว่า ปัจจัยไหน? ตอบว่า มี ๖ อย่าง คือ อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อาเสวนปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย. จริงอยู่ ปัจจัยทั้งหมดนั้นเป็นอรูปอย่างเดียว เป็นปัจจัยแก่อรูปอย่างเดียว. แม้ปัจจัยที่เป็นอรูปอย่างเดียว เป็นปัจจัยแก่รูปอย่างเดียว ก็มี. ถามว่า ปัจจัยไหน? ตอบว่า ปัจฉาชาตปัจจัย. จริงอยู่ ปัจจัยนั้นเป็นอรูปอย่างเดียว เป็นปัจจัยแก่รูปอย่างเดียว. แต่ปัจจัยที่เป็นอรูปธรรมอย่างเดียว เป็นปัจจัยแก่รูปและอรูป ก็มี. ถามว่า ปัจจัยไหน? ตอบว่า มี ๕ อย่าง คือ เหตุปัจจัย กัมมปัจจัย วิปากปัจจัย ฌานปัจจัย และมัคคปัจจัย. จริงอยู่ ปัจจัยทั้งหมดนั้นเป็นอรูปอย่างเดียว เป็นปัจจัยแก่รูปธรรมและอรูปธรรม. แต่ปัจจัยที่เป็นทั้งรูปและอรูป เป็นปัจจัยแก่รูปอย่างเดียว ย่อมไม่มี, แต่เป็นปัจจัยแก่อรูปอย่างเดียว ย่อมมี. ถามว่า ปัจจัยไหน? ตอบว่า อารัมมณปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย. จริงอยู่ ปัจจัยทั้งสองนี้เป็นทั้งรูปและอรูป เป็นปัจจัยแก่อรูปอย่างเดียว. แต่ปัจจัยที่เป็นทั้งรูปและอรูป เป็นปัจจัยแก่รูปและอรูป ก็มี. ถามว่า ปัจจัยไหน? ตอบว่า มี ๙ อย่าง คือ อธิปติปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. จริงอยู่ ปัจจัยทั้งหมดนั้นเป็นทั้งรูปและอรูป เป็นปัจจัยแก่รูปและอรูป. พึงทราบวินิจฉัยโดยวิกัปปะมีอาทิว่า รูปเป็นปัจจัยแก่รูป ในปัจจัยเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้. Bhavabhedatoti imesu pana catuvīsatiyā paccayesu pañcavokārabhave tāva na koci paccayo na labbhati nāma. Catuvokārabhave pana tayo purejātapacchājātavippayuttapaccaye apanetvā sesā ekavīsatimeva labbhanti. Ekavokārabhave sahajātaaññamaññanissayakammaindriyaatthiavigatavasena satteva labbhanti. Bāhire pana anindriyabaddharūpe sahajātaaññamaññanissayaatthiavigatavasena pañceva labbhantīti evamettha bhavabhedatopi viññātabbo vinicchayoti. วินิจฉัยโดยความต่างแห่งภพ คือ ก็ในปัจจัย ๒๔ เหล่านี้ ในปัญจโวการภพ ไม่มีปัจจัยอะไรเลยที่จะหาไม่ได้. ส่วนในจตุโวการภพ ยกเว้นปัจจัย ๓ คือ ปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย และวิปปยุตตปัจจัยแล้ว ย่อมได้ปัจจัยที่เหลือ ๒๑ อย่างเท่านั้น. ในเอกโวการภพ ย่อมได้ปัจจัย ๗ อย่างเท่านั้น คือ สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย กัมมปัจจัย อินทริยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. ส่วนในรูปภายนอกที่เป็นอนินทรียพัทธรูป ย่อมได้ปัจจัย ๕ อย่างเท่านั้น คือ สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. พึงทราบวินิจฉัยโดยความต่างแห่งภพในปัจจัยเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้. Paccayaniddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปัจจยนิทเทสวาร จบ. Pucchāvāro ปุจฉาวาร 1. Paccayānulomavaṇṇanā 1. พรรณนาปัจจยานุโลม Evaṃ anulomapaṭṭhānādīsu tikapaṭṭhānādivasena catuvīsatisamantapaṭṭhānasamodhāne paṭṭhānamahāpakaraṇe ye tikādayo nissāya niddiṭṭhattā etaṃ tikapaṭṭhānaṃ, dukapaṭṭhānaṃ…pe… dukadukapaṭṭhānanti vuttaṃ. Te anāmasitvā yesaṃ paccayānaṃ vasena te tikādayo vibhattā, te paccaye eva tāva iminā mātikānikkhepapaccayavibhaṅgasaṅkhātena vārena uddesato ca niddesato ca dassetvā, idāni ye tikādayo nissāya niddiṭṭhattā etaṃ tikapaṭṭhānaṃ, dukapaṭṭhānaṃ…pe… dukadukapaṭṭhānanti vuttaṃ. Te tikādayo imesaṃ paccayānaṃ vasena vitthāretvā dassetuṃ ekekaṃ tikadukaṃ nissāya sattahi mahāvārehi desanā katā. Tesaṃ imāni nāmāni – paṭiccavāro, sahajātavāro, paccayavāro, nissayavāro, saṃsaṭṭhavāro, sampayuttavāro, pañhāvāroti. ในมหาปกรณ์ชื่อปัฏฐาน ซึ่งมีการประมวลสมันตปัฏฐาน ๒๔ มีอนุโลมปัฏฐานเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งติกปัฏฐานเป็นต้นอย่างนี้ เพราะอาศัยติกะเป็นต้นเหล่าใดแสดงไว้ จึงเรียกว่า ติกปัฏฐาน ทุกปัฏฐาน...ฯลฯ...ทุกทุกปัฏฐาน. (พระอนุรุทธาจารย์) ยังมิได้ปรารภติกะเป็นต้นเหล่านั้น แต่ทรงแสดงปัจจัยทั้งหลายเหล่านั้นแลก่อน ซึ่งเป็นปัจจัยที่อาศัยจำแนกติกะเป็นต้นเหล่านั้น ด้วยวาระที่ชื่อว่า มาติกานิกเขปปัจจยวิภังค์ ทั้งโดยอุเทศและโดยนิทเทสแล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงติกะเป็นต้นเหล่านั้นโดยพิสดาร ด้วยอำนาจแห่งปัจจัยเหล่านี้ จึงทรงอาศัยติกะและทุกะแต่ละอย่างแสดงธรรมเทศนาไว้ด้วยมหาวาระ ๗ วาระ. ชื่อของมหาวาระเหล่านั้นมีดังนี้ คือ ปฏิจจวาร สหชาตวาร ปัจจยวาร นิสสยวาร สังสัฏฐวาร สัมปยุตตวาร ปัญหาวาร. Tattha ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo’’ti evaṃ paṭiccābhidhānavasena vutto paṭiccavāro nāma. Kusalaṃ dhammaṃ sahajāto kusalo dhammo’’ti evaṃ sahajātābhidhānavasena vutto sahajātavāro nāma. So purimena paṭiccavārena atthato ninnānākaraṇo. Paṭiccābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena pana paṭhamo vutto, sahajātābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena dutiyo. Dvīsupi cetesu rūpārūpadhammavasena paccayā ceva paccayuppannadhammā ca veditabbā. Te ca kho sahajātāva, na purejātapacchājātā labbhanti. ‘‘Kusalaṃ dhammaṃ paccayā kusalo dhammo’’ti evaṃ paccayābhidhānavasena vutto pana paccayavāro nāma. Sopi purimavāradvayaṃ viya rūpārūpadhammavaseneva veditabbo. Paccayo panettha purejātopi labbhati. Ayamassa purimavāradvayato viseso. Tadanantaro ‘‘kusalaṃ dhammaṃ nissāya kusalo dhammo’’ti evaṃ nissayābhidhānavasena vutto nissayavāro nāma. So purimena paccayavārena atthato ninnānākaraṇo. Paccayābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena pana paṭhamo vutto, nissayābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena dutiyo. Tato paraṃ ‘‘kusalaṃ dhammaṃ saṃsaṭṭho kusalo dhammo’’ti evaṃ saṃsaṭṭhābhidhānavasena vutto saṃsaṭṭhavāro nāma. ‘‘Kusalaṃ dhammaṃ sampayutto kusalo dhammo’’ti evaṃ sampayuttābhidhānavasena vutto sampayuttavāro nāma. So purimena saṃsaṭṭhavārena atthato ninnānākaraṇo. Saṃsaṭṭhābhidhānavasena bujjhanakānaṃ vasena pana paṭhamo vutto, sampayuttābhidhānavasena dutiyo. Dvīsupi cetesu arūpadhammavaseneva paccayā paccayuppannā ca veditabbā. Sattamavāre pana yasmā ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo’’tiādinā nayena te te pañhe uddharitvā puna ‘‘kusalā hetū sampayuttakānaṃ khandhāna’’ntiādinā nayena sabbepi te pañhā nijjaṭā niggumbā ca katvā vibhattā, tasmā so vāro pañhānaṃ sādhukaṃ vibhattattā pañhāvārotveva saṅkhyaṃ gato. Rūpārūpadhammavaseneva panettha paccayāpi paccayuppannāpi veditabbā. ในมหาวาระเหล่านั้น วาระที่กล่าวด้วยอำนาจแห่งคำว่า "ปฏิจจ" อย่างนี้ว่า "กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้น" ชื่อว่า ปฏิจจวาร. วาระที่กล่าวด้วยอำนาจแห่งคำว่า "สหชาตะ" อย่างนี้ว่า "กุศลธรรมเกิดพร้อมกับกุศลธรรม" ชื่อว่า สหชาตวาร. วาระนั้น โดยเนื้อความแล้ว ไม่แตกต่างกับปฏิจจวารก่อนหน้านั้น. แต่ว่า วาระแรกกล่าวไว้สำหรับผู้ที่เข้าใจได้ด้วยอำนาจแห่งคำว่า "ปฏิจจ" วาระที่สองกล่าวไว้สำหรับผู้ที่เข้าใจได้ด้วยอำนาจแห่งคำว่า "สหชาตะ". ในวาระทั้งสองนี้ พึงทราบปัจจัยและปัจจยุปบันนธรรมโดยเป็นรูปธรรมและอรูปธรรม. และธรรมเหล่านั้นเป็นสหชาตะเท่านั้น ปุเรชาตะและปัจฉาชาตะย่อมไม่มี. ส่วนวาระที่กล่าวด้วยอำนาจแห่งคำว่า "ปัจจยา" อย่างนี้ว่า "กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม" ชื่อว่า ปัจจยวาร. แม้วาระนั้นก็พึงทราบโดยเป็นรูปธรรมและอรูปธรรมเหมือนสองวาระก่อน. ในวาระนี้ แม้ปุเรชาตปัจจัยก็มีได้ นี้เป็นความพิเศษของวาระนี้ที่ต่างจากสองวาระก่อน. ลำดับถัดไป วาระที่กล่าวด้วยอำนาจแห่งคำว่า "นิสสายะ" อย่างนี้ว่า "กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้น" ชื่อว่า นิสสยวาร. วาระนั้น โดยเนื้อความแล้ว ไม่แตกต่างกับปัจจยวารก่อนหน้านั้น. แต่ว่า วาระแรกกล่าวไว้สำหรับผู้ที่เข้าใจได้ด้วยอำนาจแห่งคำว่า "ปัจจยา" วาระที่สองกล่าวไว้สำหรับผู้ที่เข้าใจได้ด้วยอำนาจแห่งคำว่า "นิสสายะ". ต่อจากนั้น วาระที่กล่าวด้วยอำนาจแห่งคำว่า "สังสัฏฐะ" อย่างนี้ว่า "กุศลธรรมระคนกับกุศลธรรม" ชื่อว่า สังสัฏฐวาร. วาระที่กล่าวด้วยอำนาจแห่งคำว่า "สัมปยุตตะ" อย่างนี้ว่า "กุศลธรรมประกอบกับกุศลธรรม" ชื่อว่า สัมปยุตตวาร. วาระนั้น โดยเนื้อความแล้ว ไม่แตกต่างกับสังสัฏฐวารก่อนหน้านั้น. แต่ว่า วาระแรกกล่าวไว้สำหรับผู้ที่เข้าใจได้ด้วยอำนาจแห่งคำว่า "สังสัฏฐะ" วาระที่สองกล่าวไว้สำหรับผู้ที่เข้าใจได้ด้วยอำนาจแห่งคำว่า "สัมปยุตตะ". ในวาระทั้งสองนี้ พึงทราบปัจจัยและปัจจยุปบันนธรรมโดยเป็นอรูปธรรมเท่านั้น. ส่วนในวาระที่ ๗ เพราะเหตุที่ทรงยกปัญหาเหล่านั้นขึ้นแสดงโดยนัยเป็นต้นว่า "กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมโดยเป็นเหตุปัจจัย" แล้วทรงจำแนกปัญหาเหล่านั้นทั้งหมด ทำให้ปราศจากความยุ่งเหยิงและดุจป่าทึบอีกครั้งโดยนัยเป็นต้นว่า "กุศลเหตุทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุต" ฉะนั้น วาระนั้นจึงนับว่าเป็นปัญหาวาร เพราะปัญหาทั้งหลายได้รับการจำแนกไว้เป็นอย่างดี. ในวาระนี้ พึงทราบทั้งปัจจัยและปัจจยุปบันนธรรมโดยเป็นรูปธรรมและอรูปธรรม. Tattha yo tāva esa sabbapaṭhamo paṭiccavāro nāma, so uddesato niddesato ca duvidho hoti. Tattha uddesavāro paṭhamo, pucchāvārotipi vuccati. Paṇṇattivārotipi tasseva nāmaṃ. So hi kusalādayo paṭicca kusalādīnaṃ hetupaccayādīnaṃ vasena uddiṭṭhattā uddesavāro, kusalādayo paṭicca hetupaccayādivasena kusalādīnaṃ uppattiyā pucchitattā pucchāvāro, kusalādayo paṭicca hetupaccayādivasena kusalādīnaṃ uppattiyā paññāpitattā paṇṇattivārotipi vutto. ในบรรดาวาระเหล่านั้น ปฏิจจวารซึ่งเป็นวาระแรกสุดนั้น มี ๒ อย่าง คือ โดยอุเทศ และโดยนิทเทส. ใน ๒ อย่างนั้น อุเทสวารเป็นวาระแรก และเรียกว่า ปุจฉาวาร ก็ได้. ชื่อว่า ปณัตติวาร ก็เป็นชื่อของอุเทสวารนั้นเช่นกัน. จริงอยู่ วาระนั้นชื่อว่า อุเทสวาร เพราะแสดงไว้โดยเป็นหัวข้อด้วยอำนาจแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้นของกุศลธรรมเป็นต้นที่อาศัยกุศลธรรมเป็นต้นเกิดขึ้น, ชื่อว่า ปุจฉาวาร เพราะถามถึงการเกิดขึ้นของกุศลธรรมเป็นต้นด้วยอำนาจแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้นที่อาศัยกุศลธรรมเป็นต้น, และเรียกว่า ปณัตติวาร เพราะบัญญัติการเกิดขึ้นของกุศลธรรมเป็นต้นด้วยอำนาจแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้นที่อาศัยกุศลธรรมเป็นต้น. 25-34. Tattha siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayāti parikappapucchā. Ayañhettha attho – yo kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā, kiṃ so kusalaṃ dhammaṃ paṭicca siyāti atha vā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca yo kusalo dhammo uppajjeyya, so hetupaccayā siyāti ayamettha attho. Tattha paṭīti sadisatthe vattati. Sadisapuggalo hi paṭipuggalo, sadisabhāgo ca paṭibhāgoti vuccati. Iccāti gamanussukkavacanametaṃ. Ubhayaṃ ekato katvā paṭiccāti paṭigantvā sahuppattisaṅkhātena sadisabhāvena patvā, tena saddhiṃ ekato uppattibhāvaṃ upagantvāti vuttaṃ hoti. Kusalo dhammoti evaṃ sahuppattibhāvena kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayāti pucchati. Atha vā paṭiccāti paccayaṃ katvā. Taṃ pana paccayakaraṇaṃ purejātepi paccaye labbhati sahajātepi. Idha sahajātaṃ adhippetaṃ. Siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalotiādīsupi eseva nayo. Tattha kiñcāpi sahajātavasena kusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo natthi, imasmiṃ pana pucchāvāre yampi vissajjiyamānaṃ atthato labbhati, yampi na labbhati, taṃ sabbaṃ pucchāvasena uddhaṭaṃ. Parato pana vissajjane yaṃ na labbhati, taṃ pahāya yaṃ labbhati, tadeva vissajjitaṃ. ข้อ ๒๕-๓๔. ในปัจจัยเหล่านั้น คำถามว่า 'กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้นโดยเหตุปัจจัย พึงมีหรือ' เป็นปริกัปปปุจฉา (คำถามเชิงปริกัป) อธิบายความในคำถามนั้นว่า กุศลธรรมใดพึงเกิดขึ้นโดยเหตุปัจจัย กุศลธรรมนั้นอาศัยกุศลธรรมพึงมีหรือ หรือว่า กุศลธรรมใดอาศัยกุศลธรรมพึงเกิดขึ้น กุศลธรรมนั้นพึงมีโดยเหตุปัจจัยหรือ นี้เป็นความหมายในคำถามนั้น. ในคำว่า 'ปติ' นั้น เป็นไปในอรรถว่า 'เหมือนกัน' เพราะบุคคลที่เหมือนกันเรียกว่า ปฏิปุคคล และส่วนที่เหมือนกันเรียกว่า ปฏิภาค. คำว่า 'อิจฺจ' เป็นคำกล่าวถึงความขวนขวายในการไป. เมื่อรวมทั้งสองบทเข้าด้วยกันเป็น 'ปฏิจฺจ' จึงมีความหมายว่า ไปตาม คือ ถึงแล้วซึ่งความเป็นสภาวะที่เหมือนกัน อันนับเนื่องด้วยการเกิดขึ้นพร้อมกัน ได้แก่ เข้าถึงความเป็นสภาวะที่เกิดขึ้นพร้อมกันกับธรรมนั้น. ท่านจึงถามว่า 'กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรมโดยความเป็นสภาวะที่เกิดขึ้นพร้อมกันอย่างนี้ เกิดขึ้นโดยเหตุปัจจัย พึงมีหรือ'. อีกนัยหนึ่ง 'ปฏิจฺจ' แปลว่า กระทำปัจจัย. แต่การกระทำปัจจัยนั้น ย่อมมีได้แม้ในปุเรชาตปัจจัย แม้ในสหชาตปัจจัย. ในที่นี้ ประสงค์เอาสหชาตปัจจัย. แม้ในคำถามเป็นต้นว่า 'อกุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม พึงมีหรือ' ก็มีนัยนี้เช่นกัน. ในคำถามเหล่านั้น แม้ว่าโดยความเป็นสหชาตปัจจัย อกุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมย่อมไม่มี แต่ในปุจฉาวารนี้ ท่านยกขึ้นถามทั้งหมด ทั้งส่วนที่เมื่อวิสัชนาแล้วมีได้โดยอรรถ และส่วนที่ไม่มีได้. แต่ในลำดับต่อไป ในการวิสัชนา ท่านจะละส่วนที่ไม่มีได้เสีย วิสัชนาเฉพาะส่วนที่มีได้เท่านั้น. Evamettha pucchānaṃ atthañceva pucchāgatiñca ñatvā idāni gaṇanavasena pucchāparicchedo veditabbo. Ettha hi ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭiccā’’ti kusalapadaṃ ādiṃ katvā kusalākusalābyākatantā tisso pucchā, puna tadevādiṃ katvā kusalābyākatādivasena dukappabhedantā tisso, puna tadevādiṃ katvā tikantā ca ekā, evaṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭiccāti kusalādikā satta pucchā, tathā akusalādikā, tathā abyākatādikā, tathā kusalābyākatādikā, akusalābyākatādikā, kusalākusalādikā, kusalākusalābyākatādikāti sabbāpi sattannaṃ sattakānaṃ vasena kusalattikaṃ nissāya hetupaccaye ekūnapaññāsaṃ pucchā. เมื่อทราบความหมายและแนวทางของคำถามในปัจจัยนี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ พึงทราบการกำหนดจำนวนคำถามโดยการนับ. ในปัจจัยนี้ มีคำถาม ๓ ข้อ ที่มีกุศลบทเป็นเบื้องต้น คือ กุศล อกุศล และอัพยากตะ ว่า 'อาศัยกุศลธรรม...', อีก ๓ ข้อ ที่มีบทนั้นเป็นเบื้องต้น โดยนัยแห่งทุกะ (หมวด ๒) มีกุศลาพยากตะเป็นต้น, และอีก ๑ ข้อ ที่มีบทนั้นเป็นเบื้องต้น โดยนัยแห่งติกะ (หมวด ๓), รวมเป็นคำถาม ๗ ข้อ ที่มีกุศลเป็นเบื้องต้นว่า 'อาศัยกุศลธรรม...'. เช่นเดียวกัน คำถามที่มีอกุศลเป็นเบื้องต้นก็มี ๗ ข้อ, ที่มีอัพยากตะเป็นเบื้องต้นก็มี ๗ ข้อ, ที่มีกุศลาพยากตะเป็นเบื้องต้นก็มี ๗ ข้อ, ที่มีอกุสลาพยากตะเป็นเบื้องต้นก็มี ๗ ข้อ, ที่มีกุศลากุศลเป็นเบื้องต้นก็มี ๗ ข้อ, และที่มีกุศลากุศลาพยากตะเป็นเบื้องต้นก็มี ๗ ข้อ. รวมทั้งหมด อาศัยกุศลัตติกะ ในเหตุปัจจัย มีคำถาม ๔๙ ข้อ โดยนัยแห่ง ๗ หมวด หมวดละ ๗ ข้อ. Tattha ekamūlakāvasānā nava, ekamūladukāvasānā nava, ekamūlatikāvasānā tisso, dukamūlaekāvasānā nava, dukamūladukāvasānā nava, dukamūlatikāvasānā tisso, tikamūlaekāvasānā tisso, tikamūladukāvasānā tisso, tikamūlatikāvasānā ekāti evametā mūlavasenāpi veditabbā. Yathā ca hetupaccaye ekūnapaññāsaṃ, ārammaṇapaccayādīsupi tathevāti sabbesupi catuvīsatiyā paccayesu – ในคำถามเหล่านั้น พึงทราบการจำแนกโดยนัยแห่งมูลดังนี้ คือ คำถามที่มีมูลเป็นเอกะและที่สุดเป็นเอกะ มี ๙ ข้อ, มีมูลเป็นเอกะและที่สุดเป็นทุกะ มี ๙ ข้อ, มีมูลเป็นเอกะและที่สุดเป็นติกะ มี ๓ ข้อ, มีมูลเป็นทุกะและที่สุดเป็นเอกะ มี ๙ ข้อ, มีมูลเป็นทุกะและที่สุดเป็นทุกะ มี ๙ ข้อ, มีมูลเป็นทุกะและที่สุดเป็นติกะ มี ๓ ข้อ, มีมูลเป็นติกะและที่สุดเป็นเอกะ มี ๓ ข้อ, มีมูลเป็นติกะและที่สุดเป็นทุกะ มี ๓ ข้อ, มีมูลเป็นติกะและที่สุดเป็นติกะ มี ๑ ข้อ. ในเหตุปัจจัยมี ๔๙ ข้อฉันใด แม้ในอารัมมณปัจจัยเป็นต้นก็ฉันนั้น. ดังนั้น ในปัจจัยทั้ง ๒๔ ทั้งหมด: Sahassamekañca sataṃ, chasattati punāparā; Pucchā sampiṇḍitā honti, nayamhi ekamūlake. คำถามทั้งหลายที่รวบรวมไว้ในนัยเอกมูลกะ (ปัจจัยเดียว) มีจำนวนหนึ่งพันหนึ่งร้อยเจ็ดสิบหกข้อ. 35-36. Tato paraṃ hetupaccayā ārammaṇapaccayāti dumūlakanayo āraddho. Tattha hetārammaṇaduko…pe… hetuavigatadukoti hetupaccayena saddhiṃ tevīsati dukā honti. Tesu hetupaccaye viya hetārammaṇadukepi ekūnapaññāsaṃ pucchā, tāsu pāḷiyaṃ dveyeva dassitā. Yathā ca hetārammaṇaduke ekūnapaññāsaṃ tathā hetādhipatidukādīsupi. Tattha paṭhamapucchāvasena hetādhipatiduko, hetānantaraduko, hetusamanantaradukoti paṭipāṭiyā tayo duke dassetvā pariyosāne hetuavigataduko dassito, sesaṃ saṅkhittaṃ. Pucchāparicchedo panettha evaṃ veditabbo. ข้อ ๓๕-๓๖. ต่อจากนั้น ท่านได้เริ่มทุมูลกนัย (นัยปัจจัย ๒) ว่า 'โดยเหตุปัจจัย โดยอารัมมณปัจจัย'. ในทุมูลกนัยนั้น มีทุกะ (หมวด ๒) ๒๓ หมวด ที่ประกอบด้วยเหตุปัจจัย คือ เหตารัมมณทุกะ...ฯลฯ...เหตุอวิคตทุกะ. ในทุกะเหล่านั้น แม้ในเหตารัมมณทุกะ ก็มีคำถาม ๔๙ ข้อ เหมือนในเหตุปัจจัย แต่ในพระบาลี ท่านแสดงไว้เพียง ๒ ข้อเท่านั้น. ในเหตารัมมณทุกะมี ๔๙ ข้อฉันใด แม้ในทุกะทั้งหลายมีเหตาธิปติทุกะเป็นต้นก็ฉันนั้น. ในทุกะเหล่านั้น ท่านแสดงทุกะ ๓ หมวดตามลำดับ คือ เหตาธิปติทุกะ เหตานันตรทุกะ เหตสมนันตรทุกะ โดยนัยแห่งปฐมปุจฉา (คำถามข้อแรก) แล้วแสดงเหตุอวิคตทุกะในตอนท้าย ที่เหลือท่านย่อไว้. การกำหนดจำนวนคำถามในนัยนี้ พึงทราบดังนี้. Sahassamekañca sataṃ, sattavīsatimeva ca; Dukesu tevīsatiyā, pucchā honti dumūlake. ในทุมูลกนัย คำถามในทุกะทั้ง ๒๓ หมวด มีจำนวนหนึ่งพันหนึ่งร้อยยี่สิบเจ็ดข้อ. 37. Tato paraṃ hetupaccayā ārammaṇapaccayā adhipatipaccayāti timūlakanayo āraddho. Tattha hetārammaṇadukena saddhiṃ adhipatipaccayādīsu bāvīsatiyā paccayesu ekamekassa yojanāvasena bāvīsati tikā honti. Tesu paṭhamapucchāvasena paṭhamattikañca dutiyattikañca dassetvā pariyosānatiko dassito, sesaṃ saṅkhittaṃ. Yathā pana dukesu, evaṃ tikesupi ekamekasmiṃ tike ekūnapaññāsaṃ katvā sabbesupi bāvīsatiyā tikesu – 37. ต่อจากนั้น ท่านได้เริ่มติมูลกนัย (นัยปัจจัย ๓) ว่า 'โดยเหตุปัจจัย โดยอารัมมณปัจจัย โดยอธิปติปัจจัย'. ในติมูลกนัยนั้น มีติกะ (หมวด ๓) ๒๒ หมวด โดยการประกอบปัจจัยแต่ละปัจจัยในปัจจัย ๒๒ ปัจจัยมีอธิปติปัจจัยเป็นต้น เข้ากับเหตารัมมณทุกะ. ในติกะเหล่านั้น ท่านแสดงติกะที่หนึ่งและติกะที่สอง โดยนัยแห่งปฐมปุจฉา แล้วแสดงติกะสุดท้าย ที่เหลือท่านย่อไว้. ในทุกะเป็นฉันใด แม้ในติกะก็ฉันนั้น คือ ในติกะแต่ละหมวดมี ๔๙ ข้อ ดังนั้น ในติกะทั้ง ๒๒ หมวดทั้งหมด: Sahassamekaṃ pucchānaṃ, aṭṭhasattatimeva ca; Pucchā gaṇanato honti, nayamhi tikamūlake. โดยการนับจำนวนคำถามในนัยติมูลกะ มีจำนวนหนึ่งพันเจ็ดสิบแปดข้อ. 38. Tato paraṃ hetupaccayā ārammaṇapaccayā adhipatipaccayā anantarapaccayāti catumūlakanayo āraddho. Tattha paṭhamattikena saddhiṃ anantarapaccayādīsu ekavīsatiyā paccayesu ekamekassa yojanāvasena ekavīsati catukkā honti. Tesu dve catukke dassetvā sesaṃ saṅkhittaṃ. Idhāpi ekamekasmiṃ catukke ekūnapaññāsaṃ katvā sabbesupi ekavīsatiyā catukkesu – 38. ต่อจากนั้น ท่านได้เริ่มจตุมูลกนัย (นัยปัจจัย ๔) ว่า 'โดยเหตุปัจจัย โดยอารัมมณปัจจัย โดยอธิปติปัจจัย โดยอนันตรปัจจัย'. ในจตุมูลกนัยนั้น มีจตุกกะ (หมวด ๔) ๒๑ หมวด โดยการประกอบปัจจัยแต่ละปัจจัยในปัจจัย ๒๑ ปัจจัยมีอนันตรปัจจัยเป็นต้น เข้ากับติกะที่หนึ่ง. ในจตุกกะเหล่านั้น ท่านแสดงจตุกกะ ๒ หมวด ที่เหลือท่านย่อไว้. แม้ในนัยนี้ ในจตุกกะแต่ละหมวดมี ๔๙ ข้อ ดังนั้น ในจตุกกะทั้ง ๒๑ หมวดทั้งหมด: Sahassamekaṃ pucchānaṃ, ekūnatiṃsa punāparā; Pucchā gaṇanato honti, nayamhi catumūlake. โดยการนับจำนวนคำถามในนัยจตุมูลกะ มีจำนวนหนึ่งพันยี่สิบเก้าข้อ. Tato paraṃ pañcamūlakaṃ ādiṃ katvā yāva sabbamūlakā desanā katā, taṃ sabbaṃ saṅkhipitvā heṭṭhā vuttañca upari vattabbañca ekato katvā pāḷiyaṃ ‘‘ekamūlakaṃ, dumūlakaṃ, timūlakaṃ, catumūlakaṃ, pañcamūlakaṃ, sabbamūlakaṃ asammuyhantena vitthāretabba’’nti nayo dassito. Tattha ekamūlakādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ vuttameva. Pañcamūlake pana paṭhamacatukkena saddhiṃ samanantarapaccayādīsu samavīsatiyā paccayesu ekamekassa yojanāvasena samavīsati pañcakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā – ต่อจากนั้น เทศนาตั้งแต่ปัญจมูลกะเป็นต้นไปจนถึงสัพพมูลกะได้มีแล้ว, โดยย่อทั้งหมดนั้น และรวบรวมสิ่งที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำกับสิ่งที่พึงกล่าวในเบื้องบนไว้ด้วยกัน ในพระบาลีจึงได้แสดงนัยไว้ว่า ‘พึงขยายความในเอกมูลกะ ทวิมูลกะ ติมูลกะ จตุมูลกะ ปัญจมูลกะ และสัพพมูลกะ โดยไม่หลงลืม’ ดังนี้. ในบรรดามูลกะเหล่านั้น สิ่งที่พึงกล่าวในเอกมูลกะเป็นต้น ได้กล่าวไว้แล้ว. ส่วนในปัญจมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๒๐ ถ้วน มีสมนันตรปัจจัยเป็นต้น เข้ากับจตุกะแรก ย่อมมีปัญจกะ ๒๐ ถ้วน. ในปัญจกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว – Satāni nava pucchānaṃ, asīti ca punāparā; Pucchā gaṇanato honti, nayamhi pañcamūlake. ในนัยแห่งปัญจมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๙๘๐. Chamūlake paṭhamapañcakena saddhiṃ sahajātapaccayādīsu ekūnavīsatiyā paccayesu ekamekassa yojanāvasena ekūnavīsati chakkā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā – ในฉมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๑๙ มีสหชาตปัจจัยเป็นต้น เข้ากับปัญจกะแรก ย่อมมีฉักกะ ๑๙. ในฉักกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว – Satāni nava pucchānaṃ, ekatiṃsa tatoparā; Pucchā gaṇanato honti, nayamhi chakkamūlake. ในนัยแห่งฉักกมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๙๓๑. Sattamūlake paṭhamachakkena saddhiṃ aññamaññapaccayādīsu aṭṭhārasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena aṭṭhārasa sattakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā – ในสัตตมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๑๘ มีอัญญมัญญปัจจัยเป็นต้น เข้ากับฉักกะแรก ย่อมมีสัตตกะ ๑๘. ในสัตตกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว – Satāni aṭṭha pucchānaṃ, dvāsīti ca tatoparā; Pucchā gaṇanato honti, nayamhi sattamūlake. ในนัยแห่งสัตตมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๘๘๒. Aṭṭhamūlake paṭhamasattakena saddhiṃ nissayapaccayādīsu sattarasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena sattarasa aṭṭhakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā – ในอัฏฐมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๑๗ มีนิสสยปัจจัยเป็นต้น เข้ากับสัตตกะแรก ย่อมมีอัฏฐกะ ๑๗. ในอัฏฐกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว – Satāni aṭṭha pucchānaṃ, tettiṃsā ca tatoparā; Pucchā gaṇanato honti, nayamhi aṭṭhamūlake. ในนัยแห่งอัฏฐมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๘๓๓. Navamūlake paṭhamaaṭṭhakena saddhiṃ upanissayapaccayādīsu soḷasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena soḷasa navakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā – ในนวมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๑๖ มีอุปนิสสยปัจจัยเป็นต้น เข้ากับอัฏฐกะแรก ย่อมมีนวกะ ๑๖. ในนวกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว – Satāni satta pucchānaṃ, caturāsīti tatoparā; Pucchā gaṇanato honti, nayamhi navamūlake. ในนัยแห่งนวมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๗๘๔. Dasamūlake paṭhamanavakena saddhiṃ purejātapaccayādīsu pannarasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena pannarasa dasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā – ในทสมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๑๕ มีปุเรชาตปัจจัยเป็นต้น เข้ากับนวกะแรก ย่อมมีทสกะ ๑๕. ในทสกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว – Satāni satta pucchānaṃ, pañcatiṃsa tatoparā; Pucchā gaṇanato honti, nayamhi dasamūlake. ในนัยแห่งทสมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๗๓๕. Ekādasamūlake paṭhamadasakena saddhiṃ pacchājātapaccayādīsu cuddasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena cuddasa ekādasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā – ในเอกาทสมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๑๔ มีปัจฉาชาตปัจจัยเป็นต้น เข้ากับทสกะแรก ย่อมมีเอกาทสกะ ๑๔. ในเอกาทสกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว – Cha satāni ca pucchānaṃ, chaḷāsīti tatoparā; Nayamhi pucchā gaṇitā, ekādasakamūlake. ในนัยแห่งเอกาทสกมูลกะ จำนวนปุจฉาที่นับได้มี ๖๘๖. Dvādasamūlake paṭhamaekādasakena saddhiṃ āsevanapaccayādīsu terasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena terasa dvādasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā – ในทวาทสมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๑๓ มีอาเสวนปัจจัยเป็นต้น เข้ากับเอกาทสกะแรก ย่อมมีทวาทสกะ ๑๓. ในทวาทสกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว – Cha satāni ca pucchānaṃ, sattatiṃsa tatoparā; Pucchā gaṇanato honti, naye dvādasamūlake. ในนัยแห่งทวาทสมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๖๓๗. Terasamūlake paṭhamadvādasakena saddhiṃ kammapaccayādīsu dvādasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena dvādasa terasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā – ในเตรสมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๑๒ มีกัมมปัจจัยเป็นต้น เข้ากับทวาทสกะแรก ย่อมมีเตรสกะ ๑๒. ในเตรสกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว – Satāni pañca pucchānaṃ, aṭṭhāsīti punāparā; Pucchā gaṇanato honti, naye terasamūlake. ในนัยแห่งเตรสมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๕๘๘. Cuddasamūlake paṭhamaterasakena saddhiṃ vipākapaccayādīsu ekādasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena ekādasa cuddasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā – ในจุททสมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๑๑ มีวิปากปัจจัยเป็นต้น เข้ากับเตรสกะแรก ย่อมมีจุททสกะ ๑๑. ในจุททสกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว – Satāni pañca pucchānaṃ, tiṃsa cātha navāparā; Pucchā gaṇanato honti, naye cuddasamūlake. ในนัยแห่งจุททสมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๕๓๙. Pannarasamūlake paṭhamacuddasakena saddhiṃ āhārapaccayādīsu dasasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena dasa pannarasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā – ในปัณณรสมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๑๐ มีอาหารปัจจัยเป็นต้น เข้ากับจุททสกะแรก ย่อมมีปัณณรสกะ ๑๐. ในปัณณรสกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว – Satāni cattāri pucchānaṃ, navuti ca tatoparā; Pucchā gaṇanato honti, naye pannarasamūlake. ในนัยแห่งปัณณรสมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๔๙๐. Soḷasamūlake paṭhamapannarasakena saddhiṃ indriyapaccayādīsu navasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena nava soḷasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā – ในโสฬสมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๙ มีอินทริยปัจจัยเป็นต้น เข้ากับปัณณรสกะแรก ย่อมมีโสฬสกะ ๙. ในโสฬสกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว – Satāni cattāri cattā-līsekā ceva punāparā; Pucchā gaṇanato honti, naye soḷasamūlake. ในนัยแห่งโสฬสมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๔๔๑. Sattarasamūlake paṭhamasoḷasakena saddhiṃ jhānapaccayādīsu aṭṭhasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena aṭṭha sattarasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā – ในสัตตรสมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๘ มีฌานปัจจัยเป็นต้น เข้ากับโสฬสกะแรก ย่อมมีสัตตรสกะ ๘. ในสัตตรสกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว – Satāni tīṇi pucchānaṃ, navuti dve punāparā; Pucchā gaṇanato honti, naye sattarasamūlake. ในนัยแห่งสัตตรสมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๓๙๒. Aṭṭhārasamūlake paṭhamasattarasakena saddhiṃ maggapaccayādīsu sattasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena satta aṭṭhārasakā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā – ในอัฏฐารสมูลกะ เมื่อประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๗ มีมัคคปัจจัยเป็นต้น เข้ากับสัตตรสกะแรก ย่อมมีอัฏฐารสกะ ๗. ในอัฏฐารสกะเหล่านั้นแต่ละอย่าง เมื่อคูณด้วย ๔๙ แล้ว – Satāni tīṇi pucchānaṃ, tecattārīsameva ca; Pucchā gaṇanato honti, naye aṭṭhārasamūlake. ในนัยแห่งอัฏฐารสมูลกะ จำนวนปุจฉาโดยการคำนวณมี ๓๔๓. Ekūnavīsatimūlake paṭhamaaṭṭhārasakena saddhiṃ sampayuttapaccayādīsu chasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena cha ekūnavīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā – ในเอกูนวีสติมูลกะ (มูล ๑๙) โดยการประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๖ อย่าง มีสัมปยุตตปัจจัยเป็นต้น เข้ากับปัจจัย ๑๘ อย่างแรก ย่อมมีเอกูนวีสติกะ (นัยมีปัจจัย ๑๙) ๖ นัย. ในเอกูนวีสติกะแต่ละนัยนั้น คูณด้วย ๔๙ แล้ว (จะได้จำนวนปุจฉา ดังนี้) Dve satā navuti ceva, catasso ca punāparā; Pucchā gaṇanato honti, naye ekūnavīsatike. ในเอกูนวีสติกนัย (นัยมีปัจจัย ๑๙) เมื่อนับจำนวนปุจฉาแล้ว ย่อมมีปุจฉา ๒๙๔. Vīsatimūlake paṭhamaekūnavīsatikena saddhiṃ vippayuttapaccayādīsu pañcasu paccayesu ekamekassa yojanāvasena pañcavīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā – ในวีสติมูลกะ (มูล ๒๐) โดยการประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๕ อย่าง มีวิปปยุตตปัจจัยเป็นต้น เข้ากับปัจจัย ๑๙ อย่างแรก ย่อมมีวีสติกะ (นัยมีปัจจัย ๒๐) ๕ นัย. ในวีสติกะแต่ละนัยนั้น คูณด้วย ๔๙ แล้ว (จะได้จำนวนปุจฉา ดังนี้) Dve satā honti pucchānaṃ, cattālīsā ca pañca ca; Pucchā gaṇanato honti, naye vīsatimūlake. ในวีสติมูลกนัย (นัยมีปัจจัย ๒๐) เมื่อนับจำนวนปุจฉาแล้ว ย่อมมีปุจฉา ๒๔๕. Ekavīsatimūlake paṭhamavīsatikena saddhiṃ atthipaccayādīsu catūsu paccayesu ekamekassa yojanāvasena cattāro ekavīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā – ในเอกวีสติมูลกะ (มูล ๒๑) โดยการประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๔ อย่าง มีอัตถิปัจจัยเป็นต้น เข้ากับปัจจัย ๒๐ อย่างแรก ย่อมมีเอกวีสติกะ (นัยมีปัจจัย ๒๑) ๔ นัย. ในเอกวีสติกะแต่ละนัยนั้น คูณด้วย ๔๙ แล้ว (จะได้จำนวนปุจฉา ดังนี้) Sataṃ chanavuti ceva, pucchā honti sampiṇḍitā; Gaṇitā lakkhaṇaññūhi, ekavīsatike naye. ในเอกวีสติกนัย (นัยมีปัจจัย ๒๑) ท่านผู้รู้ลักษณะนับจำนวนปุจฉาที่รวบรวมไว้ได้ ๑๙๖. Dvāvīsatimūlake paṭhamaekavīsatikena saddhiṃ natthipaccayādīsu tīsu paccayesu ekamekassa yojanāvasena tayo dvāvīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā – ในทวาวีสติมูลกะ (มูล ๒๒) โดยการประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๓ อย่าง มีนัตถิปัจจัยเป็นต้น เข้ากับปัจจัย ๒๑ อย่างแรก ย่อมมีทวาวีสติกะ (นัยมีปัจจัย ๒๒) ๓ นัย. ในทวาวีสติกะแต่ละนัยนั้น คูณด้วย ๔๙ แล้ว (จะได้จำนวนปุจฉา ดังนี้) Cattālīsādhikaṃ sataṃ, satta ceva punāparā; Pucchā gaṇanato honti, naye dvāvīsatimūlake. ในทวาวีสติมูลกนัย (นัยมีปัจจัย ๒๒) เมื่อนับจำนวนปุจฉาแล้ว ย่อมมีปุจฉา ๑๔๗. Tevīsatimūlake paṭhamadvāvīsatikena saddhiṃ dvīsu vigatāvigatapaccayesu ekamekassa yojanāvasena dve tevīsatikā honti. Tesu ekamekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā – ในเตวีสติมูลกะ (มูล ๒๓) โดยการประกอบปัจจัยแต่ละอย่างในปัจจัย ๒ อย่าง คือ วิคตปัจจัยและอวิคตปัจจัย เข้ากับปัจจัย ๒๒ อย่างแรก ย่อมมีเตวีสติกะ (นัยมีปัจจัย ๒๓) ๒ นัย. ในเตวีสติกะแต่ละนัยนั้น คูณด้วย ๔๙ แล้ว (จะได้จำนวนปุจฉา ดังนี้) Aṭṭhanavutimevidha, pucchā gaṇanato matā; Nayamhi tevīsatime, tevīsatikamūlake. ในเตวีสติมูลกะ (มูล ๒๓) เตวีสติกนัยนี้ บัณฑิตทราบว่า เมื่อนับจำนวนปุจฉาแล้ว มี ๙๘. Catuvīsatimūlako pana sabbapaccayānaṃ samodhānavasena veditabbo, teneva sabbamūlakoti vutto. Tattha ekūnapaññāsameva pucchā hontīti sabbāpetā hetupaccayapadameva gahetvā ekamūlakādīnaṃ sabbamūlakapariyosānānaṃ vasena satthārā devaparisati vitthārato vibhattā pucchā idha saṅkhepena dassitā. ส่วนจตุวีสติมูลกะ (มูล ๒๔) พึงทราบโดยเป็นการประมวลปัจจัยทั้งหมด ด้วยเหตุนั้นจึงเรียกว่า สัพพมูลกะ. ในสัพพมูลกะนั้น มีปุจฉาเพียง ๔๙ เท่านั้น. ปุจฉาที่พระศาสดาทรงจำแนกไว้โดยพิสดารในเทวบริษัท โดยทรงถือเอาเฉพาะบทเหตุปัจจัย เว้นปัจจัยทั้งหมดที่เหลือ ด้วยอำนาจแห่งมูลกะทั้งหลายมีเอกมูลกะเป็นต้น มีสัพพมูลกะเป็นที่สุด ได้แสดงไว้โดยย่อในที่นี้. Tāsaṃ pana sabbāsampi ayaṃ gaṇanapiṇḍo – ekamūlakanayasmiñhi ekādasa satāni chasattati ca pucchā āgatā. Hetupaccayanaye teneva mūlakena ekūnapaññāsaṃ katvā imasmiṃ hetupaccayamūlake gahetabbā, sesā sesapaccayamūlakesu pakkhipitabbā. Dumūlake sattavīsāni ekādasa satāni, timūlake sahassaṃ aṭṭhasattati ca, catumūlake sahassaṃ ekūnatiṃsañca, pañcamūlake asītādhikāni nava satāni, chamūlake ekatiṃsāni nava satāni, sattamūlake dvāsītāni aṭṭha satāni, aṭṭhamūlake tettiṃsāni aṭṭha satāni, navamūlake caturāsītāni satta satāni, dasamūlake pañcatiṃsāni satta satāni, ekādasamūlake chāsītāni cha satāni, dvādasamūlake sattatiṃsāni cha satāni, terasamūlake aṭṭhāsītāni pañca satāni, cuddasamūlake ekūnacattālīsāni pañca satāni, pannarasamūlake navutāni cattāri satāni, soḷasamūlake ekacattālīsāni cattāri sattāni, sattarasamūlake dvānavutāni tīṇi satāni, aṭṭhārasamūlake tecattālīsāni tīṇi satāni, ekūnavīsatimūlake catunavutāni dve satāni, vīsatimūlake pañcacattālīsāni dve satāni, ekavīsatimūlake chanavutisataṃ, dvāvīsatimūlake sattacattālīsasataṃ, tevīsatimūlake aṭṭhanavuti, sabbamūlake ekūnapaññāsāti evaṃ hetupadaṃ ādiṃ katvā vibhattesu ekamūlakādīsu – ก็การนับจำนวนปุจฉาทั้งหมดนั้นมีดังนี้ - ในเอกมูลกนัย มีปุจฉามาแล้ว ๑,๑๗๖. ในเหตุปัจจยนัย โดยมูลกะนั้นเอง คูณด้วย ๔๙ พึงถือเอาในเหตุปัจจยมูลกะนี้ ส่วนที่เหลือพึงใส่ไว้ในปัจจยมูลกะที่เหลือ. ในทวิมูลกะ มี ๑,๑๒๗, ในติมูลกะ มี ๑,๐๗๘, ในจตุมูลกะ มี ๑,๐๒๙, ในปัญจมูลกะ มี ๙๘๐, ในฉมูลกะ มี ๙๓๑, ในสัตตมูลกะ มี ๘๘๒, ในอัฏฐมูลกะ มี ๘๓๓, ในนวมูลกะ มี ๗๘๔, ในทสมูลกะ มี ๗๓๕, ในเอกาทสมูลกะ มี ๖๘๖, ในทวาทสมูลกะ มี ๖๓๗, ในเตรสมูลกะ มี ๕๘๘, ในจุททสมูลกะ มี ๕๓๙, ในปัณณรสมูลกะ มี ๔๙๐, ในโสฬสมูลกะ มี ๔๔๑, ในสัตตรสมูลกะ มี ๓๙๒, ในอัฏฐารสมูลกะ มี ๓๔๓, ในเอกูนวีสติมูลกะ มี ๒๙๔, ในวีสติมูลกะ มี ๒๔๕, ในเอกวีสติมูลกะ มี ๑๙๖, ในทวาวีสติมูลกะ มี ๑๔๗, ในเตวีสติมูลกะ มี ๙๘, ในสัพพมูลกะ มี ๔๙. ด้วยประการฉะนี้ ในเอกมูลกะเป็นต้นที่จำแนกไว้โดยมีเหตุบทเป็นเบื้องต้น (มีจำนวนปุจฉา ดังนี้) Cuddaseva sahassāni, puna satta satāni ca; Pucchā hetupadasseva, ekamūlādibhedatoti. ปุจฉาเฉพาะเหตุบท โดยจำแนกเป็นเอกมูลกะเป็นต้น มี ๑๔,๗๐๐. 39-40. Evaṃ hetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlakato paṭṭhāya yāva sabbamūlakanayā pucchābhedaṃ dassetvā idāni ārammaṇapaccayaṃ ādiṃ katvā dassetuṃ siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya ārammaṇapaccayā hetupaccayātiādimāha. Tattha ārammaṇapaccayā hetupaccayāti ettāvatā ārammaṇapaccayaṃ ādiṃ katvā hetupaccayapariyosāno ekamūlakanayo dassito. Tato paraṃ ārammaṇapaccayā adhipatipaccayāti dukamūlakaṃ āraddhaṃ. Tattha imaṃ paṭhamadukañceva ārammaṇāvigatadukañca dassetvā sesaṃ saṅkhittaṃ. Ārammaṇapaccayā hetupaccayāti ayaṃ osānadukopi na dassito. Sace pana katthaci vācanāmagge sandissati, sveva vācanāmaggo gahetabbo. Tato paraṃ ārammaṇapaccayavasena tikamūlakādayo adassetvāva adhipatipaccayaṃ ādiṃ katvā ekakādayo dassetuṃ adhipatipaccayā, anantarapaccayā, samanantarapaccayā, sahajātapaccayā, aññamaññapaccayāti ettakameva vuttaṃ, taṃ ekamūlakavasena vā sabbamūlakavasena vā veditabbaṃ. ๓๙-๔๐. ครั้นทรงแสดงความแตกต่างแห่งปุจฉา ตั้งแต่เอกมูลกะจนถึงสัพพมูลกนัย โดยมีเหตุปัจจัยเป็นเบื้องต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงโดยมีอารัมมณปัจจัยเป็นเบื้องต้น จึงตรัสว่า "สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยา" เป็นอาทิ. ในข้อนั้น ด้วยคำว่า "อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยา" เพียงเท่านี้ เป็นอันทรงแสดงเอกมูลกนัยซึ่งมีอารัมมณปัจจัยเป็นเบื้องต้น มีเหตุปัจจัยเป็นที่สุด. ต่อจากนั้น ทรงเริ่มทวิมูลกะว่า "อารมฺมณปจฺจยา อธิปติปจฺจยา". ในทวิมูลกะนั้น ทรงแสดงเฉพาะปฐมทุกะนี้และอารัมมณอวิคตทุกะ แล้วย่อส่วนที่เหลือไว้. แม้โอสานทุกะ (ทุกะสุดท้าย) คือ "อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยา" นี้ ก็มิได้ทรงแสดงไว้. แต่ถ้าพบในแนวแห่งการสาธยายในที่ใด ก็พึงถือเอาตามแนวแห่งการสาธยายนั้นเทียว. ต่อจากนั้น มิได้ทรงแสดงติมูลกะเป็นต้นโดยนัยแห่งอารัมมณปัจจัย แต่เพื่อจะทรงแสดงเอกกะเป็นต้นโดยมีอธิปติปัจจัยเป็นเบื้องต้น จึงตรัสไว้เพียงเท่านี้ว่า "อธิปติปจฺจยา, อนนฺตรปจฺจยา, สมนนฺตรปจฺจยา, สหชาตปจฺจยา, อญฺญมญฺญปจฺจยา". ข้อนั้นพึงทราบโดยนัยแห่งเอกมูลกะหรือโดยนัยแห่งสัพพมูลกะ. 41. Tato paraṃ avigatapaccayaṃ ādiṃ katvā dumūlakameva dassetuṃ – avigatapaccayā hetupaccayātiādi āraddhaṃ. Tattha avigatahetuduko, avigatārammaṇaduko, avigatādhipatidukoti paṭipāṭiyā tayo duke vatvā pariyosāne ca avigatavigataduko eko duko dassito. Tato avigatapaccayavaseneva timūlakaṃ dassetuṃ – ‘‘avigatapaccayā hetupaccayā ārammaṇapaccayā, avigatapaccayā hetupaccayā adhipatipaccayā, avigatapaccayā hetupaccayā anantarapaccayā’’ti evaṃ paṭipāṭiyā tayo tike vatvā ‘‘avigatapaccayā hetupaccayā vigatapaccayā’’ti pariyosānattiko vutto. Tato avigatapaccayavaseneva catumūlakaṃ dassetuṃ ‘‘avigatapaccayā hetupaccayā ārammaṇapaccayā adhipatipaccayā, avigatapaccayā hetupaccayā ārammaṇapaccayā anantarapaccayā’’ti dve catukke vatvā ‘‘vigatapaccayā’’ti padaṃ uddharitvā ṭhapitaṃ, sesaṃ sabbaṃ saṅkhittaṃ. Tassa saṅkhittabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ekekassa padassa ekamūlakaṃ, dumūlakaṃ, timūlakaṃ, sabbamūlakaṃ asammuyhantena vitthāretabba’’nti vuttaṃ. Tasmā yathā hetupaccayaṃ ādiṃ katvā hetuādipadavasena ekamūlake ekādasa pucchāsatāni chasattati ca pucchā…pe… sabbamūlake ekūnapaññāsaṃ, evaṃ ārammaṇapaccayādīsupi ekamekaṃ ādiṃ katvā ārammaṇādipadavasena ekamekassa padassa ekamūlake ekādasa pucchāsatāni chasattati ca pucchā…pe… sabbamūlake ekūnapaññāsāti ekekassa padassa ekamūlakādibhede sattasatādhikāni cuddasa pucchā sahassāni honti. Tāsaṃ sabbesupi catuvīsatiyā paccayesu ayaṃ gaṇanaparicchedo – 41. ต่อจากนั้น เพื่อจะแสดงทวิมูลกะโดยเฉพาะ โดยทำอวิคตปัจจัยให้เป็นเบื้องต้น จึงทรงเริ่มคำว่า อวิคตปัจจยา เหตุปัจจยา เป็นต้น. ในปัจจัยเหล่านั้น พระองค์ตรัสทุกะ ๓ ทุกะตามลำดับ คือ อวิคตเหตุทุกะ อวิคตารัมมณทุกะ อวิคตาธิปติทุกะ แล้วในตอนท้ายทรงแสดงทุกะหนึ่ง คือ อวิคตวิคตทุกะ. ต่อจากนั้น เพื่อจะแสดงติมูลกะโดยอวิคตปัจจัยนั่นเทียว จึงตรัสติกะ ๓ ติกะตามลำดับอย่างนี้ว่า ‘อวิคตปัจจยา เหตุปัจจยา อารัมมณปัจจยา, อวิคตปัจจยา เหตุปัจจยา อธิปติปัจจยา, อวิคตปัจจยา เหตุปัจจยา อนนฺตรปัจจยา’ แล้วตรัสติกะสุดท้ายว่า ‘อวิคตปัจจยา เหตุปัจจยา วิคตปัจจยา’. ต่อจากนั้น เพื่อจะแสดงจตุมูลกะโดยอวิคตปัจจัยนั่นเทียว จึงตรัสจตุกะ ๒ จตุกะว่า ‘อวิคตปัจจยา เหตุปัจจยา อารัมมณปัจจยา อธิปติปัจจยา, อวิคตปัจจยา เหตุปัจจยา อารัมมณปัจจยา อนนฺตรปัจจยา’ แล้วทรงยกบทว่า ‘วิคตปัจจยา’ ตั้งไว้ ที่เหลือทั้งหมดทรงย่อไว้. เพื่อจะแสดงความที่ข้อความนั้นถูกย่อไว้ จึงตรัสว่า ‘ผู้ไม่หลงลืม พึงขยายความเอกมูลกะ ทวิมูลกะ ติมูลกะ สัพพมูลกะ ของแต่ละบท’. เพราะฉะนั้น เหมือนอย่างที่ทรงทำเหตุปัจจัยให้เป็นเบื้องต้น โดยบทมีเหตุเป็นต้น ในเอกมูลกะมีปุจฉา ๑,๑๗๖ ปุจฉา...ฯลฯ... ในสัพพมูลกะมี ๔๙ ปุจฉา ฉันใด แม้ในปัจจัยมีอารัมมณปัจจัยเป็นต้น ก็ฉันนั้น คือ ทรงทำปัจจัยแต่ละอย่างให้เป็นเบื้องต้น โดยบทมีอารัมมณะเป็นต้น ในเอกมูลกะของแต่ละบทมีปุจฉา ๑,๑๗๖ ปุจฉา...ฯลฯ... ในสัพพมูลกะมี ๔๙ ปุจฉา ดังนั้น ในเภทมีเอกมูลกะเป็นต้นของแต่ละบท จึงมีปุจฉา ๑๔,๗๐๐ ปุจฉา. ในปัจจัย ๒๔ ทั้งหมดเหล่านั้น นี่คือการกำหนดนับจำนวน: Dvāpaññāsasahassāna-ṭṭhasatāni tīṇi satasahassāni; Kusalattikassa pucchā, anulomanayamhi suvibhattā. ปุจฉาของกุศลติกะในอนุโลมนัย จำแนกไว้ดีแล้ว มีจำนวนสามแสนห้าหมื่นสองพันแปดร้อย. Yathā ca kusalattikassa, evaṃ vedanāttikādīnampīti sabbesupi dvāvīsatiyā tikesu – จำนวนปุจฉาของกุศลติกะเป็นฉันใด ของติกะทั้งหลายมีเวทนาติกะเป็นต้นก็เป็นฉันนั้นเหมือนกัน เพราะฉะนั้น ในติกะทั้ง ๒๒ ทั้งหมด (จึงมีจำนวนดังนี้) – Ekasaṭṭhisahassāni, cha satāni sattasattati; Satasahassāni pucchānaṃ, tikabhede pabhedato. บัณฑิตย่อมรู้จำนวนปุจฉาในติกะเภท โดยการจำแนกได้ เจ็ดล้านเจ็ดแสนหกหมื่นหนึ่งพันหกร้อย. Saṅkhittā vācanāmagge. ในวจนมรรค ท่านย่อไว้ (ดังนี้). Dukesu pana ‘‘siyā hetuṃ dhammaṃ paṭicca hetudhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ hetuṃ paṭicca hetu, hetuṃ paṭicca nahetu, hetuṃ paṭicca hetu ca nahetu ca, nahetuṃ paṭicca nahetu, nahetuṃ paṭicca hetu, nahetuṃ paṭicca hetu ca nahetu ca, hetuñca nahetuñca paṭicca hetu, hetuñca nahetuñca paṭicca nahetu, hetuñca nahetuñca paṭicca hetu ca nahetu cāti ekamekasmiṃ duke hetupaccayādīsu ekamekasmiṃ paccaye nava pucchā honti. Tāsu hetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlake dvesatāni soḷasa ca pucchā honti. Tāsu hetupaccayasseva aññena asammissā nava pucchā gahetabbā, sesā aṭṭha vārena gahitā. ส่วนในทุกะทั้งหลาย ในปัจจัยแต่ละอย่างมีเหตุปัจจัยเป็นต้น ของแต่ละทุกะ มีปุจฉา ๙ ข้อ คือ ‘อาศัยธรรมที่เป็นเหตุ ธรรมที่เป็นเหตุก็พึงเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย’ ดังนี้เป็นต้น คือ อาศัยเหตุ เกิดเหตุ, อาศัยเหตุ เกิดอเหตุ, อาศัยเหตุ เกิดเหตุและอเหตุ, อาศัยอเหตุ เกิดอเหตุ, อาศัยอเหตุ เกิดเหตุ, อาศัยอเหตุ เกิดเหตุและอเหตุ, อาศัยเหตุและอเหตุ เกิดเหตุ, อาศัยเหตุและอเหตุ เกิดอเหตุ, อาศัยเหตุและอเหตุ เกิดเหตุและอเหตุ. ในปุจฉาเหล่านั้น เมื่อทำเหตุปัจจัยให้เป็นเบื้องต้น ในเอกมูลกะมีปุจฉา ๒๑๖ ข้อ. ในปุจฉาเหล่านั้น พึงถือเอาปุจฉา ๙ ข้อของเหตุปัจจัยที่ไม่เจือปนกับปัจจัยอื่น ส่วนที่เหลือ ๘ วาระ ท่านถือเอาโดยวาระ. Tāsaṃ dukamūlakādīsu tevīsatiyā vāresu ekekaṃ navakaṃ apanetvā yāva sabbamūlakā ayaṃ gaṇanaparicchedo – dukamūlake tāva ekamūlake dassitesu dvīsu soḷasādhikesu pucchāsatesu nava apanetvā dvesatāni satta ca pucchā honti, tato nava apanetvā timūlake aṭṭhanavutisataṃ. Evaṃ purimapurimato nava nava apanetvā catumūlake ekūnanavutisataṃ, pañcamūlake asītisataṃ, chamūlake ekasattatisataṃ, sattamūlake dvāsaṭṭhisataṃ, aṭṭhamūlake tepaṇṇāsasataṃ, navamūlake catucattālīsasataṃ, dasamūlake pañcatiṃsasataṃ, ekādasamūlake chabbīsasataṃ, dvādasamūlake sattarasādhikasataṃ, terasamūlake aṭṭhādhikasataṃ, cuddasamūlake navanavuti, pannarasamūlake navuti, soḷasamūlake ekāsīti, sattarasamūlake dvāsattati, aṭṭhārasamūlake tesaṭṭhi, ekūnavīsatimūlake catupaññāsaṃ, vīsatimūlake pañcacattālīsaṃ, ekavīsatimūlake chattiṃsaṃ, dvāvīsatimūlake sattavīsa, tevīsatimūlake aṭṭhārasa, sabbamūlake navāti. Yathā panetāni hetupaccayavasena ekamūlake soḷasādhikāni dve pucchāsatāni…pe… sabbamūlake nava, evaṃ ārammaṇapaccayādīsupi ekamekaṃ ādiṃ katvā ārammaṇādipadavasena ekekassa padassa ekamūlake soḷasādhikāni dve pucchāsatāni…pe… sabbamūlake navāti ekekassa padassa ekamūlakādibhede dve pucchā sahassāni sattasatāni ca pucchā honti. Tāsaṃ sabbesupi catuvīsatiyā paccayesu ayaṃ gaṇanaparicchedo – ในวาระ ๒๓ มีทวิมูลกะเป็นต้นของปุจฉาเหล่านั้น พึงลบออกวาระละ ๙ ข้อ จนถึงสัพพมูลกะ นี่คือการกำหนดนับจำนวน: ในทวิมูลกะก่อน ในบรรดาปุจฉา ๒๑๖ ข้อที่แสดงไว้ในเอกมูลกะ ลบออก ๙ ข้อ เหลือ ๒๐๗ ข้อ. จากนั้นลบออก ๙ ข้อ ในติมูลกะเหลือ ๑๙๘ ข้อ. ด้วยวิธีการนี้ พึงลบออกจากจำนวนก่อนหน้าไปทีละ ๙ ข้อ ในจตุมูลกะเหลือ ๑๘๙, ในปัญจมูลกะเหลือ ๑๘๐, ในฉมูลกะเหลือ ๑๗๑, ในสัตตมูลกะเหลือ ๑๖๒, ในอัฏฐมูลกะเหลือ ๑๕๓, ในนวมูลกะเหลือ ๑๔๔, ในทสมูลกะเหลือ ๑๓๕, ในเอกาทสมูลกะเหลือ ๑๒๖, ในทวาทสมูลกะเหลือ ๑๑๗, ในเตรสมูลกะเหลือ ๑๐๘, ในจตุททสมูลกะเหลือ ๙๙, ในปัณณรสมูลกะเหลือ ๙๐, ในโสฬสมูลกะเหลือ ๘๑, ในสัตตรสมูลกะเหลือ ๗๒, ในอัฏฐารสมูลกะเหลือ ๖๓, ในเอกูนวีสติมูลกะเหลือ ๕๔, ในวีสติมูลกะเหลือ ๔๕, ในเอกวีสติมูลกะเหลือ ๓๖, ในทวาวีสติมูลกะเหลือ ๒๗, ในเตวีสติมูลกะเหลือ ๑๘, ในสัพพมูลกะเหลือ ๙. ก็ปุจฉาเหล่านี้โดยเหตุปัจจัย ในเอกมูลกะมี ๒๑๖ ข้อ...ฯลฯ... ในสัพพมูลกะมี ๙ ข้อ ฉันใด แม้ในปัจจัยมีอารัมมณปัจจัยเป็นต้น ก็ฉันนั้น คือ ทรงทำปัจจัยแต่ละอย่างให้เป็นเบื้องต้น โดยบทมีอารัมมณะเป็นต้น ในเอกมูลกะของแต่ละบทมีปุจฉา ๒๑๖ ข้อ...ฯลฯ... ในสัพพมูลกะมี ๙ ข้อ ดังนั้น ในเภทมีเอกมูลกะเป็นต้นของแต่ละบท จึงมีปุจฉา ๒,๗๐๐ ข้อ. ในปัจจัย ๒๔ ทั้งหมดเหล่านั้น นี่คือการกำหนดนับจำนวน: Catusaṭṭhisahassāni, puna aṭṭhasatāni ca; Pucchā hetudukasseva, anulomanaye matā. ท่านถือว่า ปุจฉาของเหตุทุกะอย่างเดียวในอนุโลมนัย มีจำนวนหกหมื่นสี่พันแปดร้อย. Yathā ca hetudukassa, evaṃ sahetukadukādīnampīti sabbasmimpi dukasate – จำนวนปุจฉาของเหตุทุกะเป็นฉันใด ของทุกะทั้งหลายมีสเหตุกทุกะเป็นต้นก็เป็นฉันนั้นเหมือนกัน เพราะฉะนั้น ในทุกะ ๑๐๐ ทั้งหมด (จึงมีจำนวนดังนี้) – Saṭṭhi satasahassāni, cattāri ca tatoparaṃ; Asīti ca sahassāni, pucchā dukasate vidū. ผู้รู้ทั้งหลายย่อมรู้ว่า จำนวนปุจฉาในทุกะ ๑๐๐ มีหกล้านสี่แสนแปดหมื่น. Ayaṃ tāva suddhike tikapaṭṭhāne ceva dukapaṭṭhāne ca pucchānaṃ gaṇanaparicchedo. นี้คือการกำหนดนับจำนวนปุจฉาในติกปัฏฐานและทุกปัฏฐานที่เป็นส่วนเดียว (สุทธิกะ) ก่อน. Yaṃ pana tato paraṃ dvāvīsati tike gahetvā dukasate pakkhipitvā dukatikapaṭṭhānaṃ nāma desitaṃ, tattha ‘‘siyā hetuṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca hetu kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ dvāvīsatiyā tikesu ekekaṃ tikaṃ dukānaṃ satena satena saddhiṃ yojetvā dassetabbānaṃ pucchānaṃ heṭṭhā vuttanayena sabbesaṃ ekamūlakādīnaṃ vasena gahetvā paricchedo veditabbo. อนึ่ง ปัฏฐานชื่อว่าทุกติกปัฏฐาน ที่ทรงถือเอา ๒๒ ติกะ ต่อจากนั้น ใส่ลงในทุกสต (ร้อยแห่งทุกะ) แล้วทรงแสดงไว้, ในทุกติกปัฏฐานนั้น พึงทราบการกำหนดคำถามทั้งหลายที่พึงแสดง โดยประกอบติกะแต่ละติกะใน ๒๒ ติกะ เข้ากับทุกะร้อยๆ หนึ่ง ว่า 'พึงมี, ธรรมที่เป็นเหตุและเป็นกุศล อาศัยธรรมที่เป็นเหตุและเป็นกุศล เกิดขึ้นโดยเหตุปัจจัย' ดังนี้ โดยถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น โดยความเป็นเอกมูลกะเป็นต้นทั้งหมด Yampi tato paraṃ dukasataṃ gahetvā dvāvīsatiyā tikesu pakkhipitvā tikadukapaṭṭhānaṃ nāma desitaṃ, tatthāpi ‘‘siyā kusalaṃ hetuṃ dhammaṃ paṭicca kusalo hetudhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ dukasate ekekaṃ dukaṃ dvāvīsatiyā tikehi saddhiṃ yojetvā dassetabbānaṃ pucchānaṃ heṭṭhā vuttanayena sabbesaṃ ekamūlakādīnaṃ vasena gahetvā paricchedo veditabbo. แม้ปัฏฐานชื่อว่าติกทุกปัฏฐาน ที่ทรงถือเอาทุกสต (ร้อยแห่งทุกะ) ต่อจากนั้น ใส่ลงใน ๒๒ ติกะ แล้วทรงแสดงไว้, แม้ในปัฏฐานนั้น ก็พึงทราบการกำหนดคำถามทั้งหลายที่พึงแสดง โดยประกอบทุกะแต่ละทุกะในทุกสต เข้ากับ ๒๒ ติกะ ว่า 'พึงมี, ธรรมที่เป็นกุศลและเป็นเหตุ อาศัยธรรมที่เป็นกุศลและเป็นเหตุ เกิดขึ้นโดยเหตุปัจจัย' ดังนี้ โดยถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น โดยความเป็นเอกมูลกะเป็นต้นทั้งหมด Yampi tato paraṃ tike tikesuyeva pakkhipitvā tikatikapaṭṭhānaṃ nāma desitaṃ, tatthāpi ‘‘siyā kusalaṃ sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo sukhāya vedanāya sampayutto dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ dvāvīsatiyā tikesu ekekaṃ tikaṃ sesehi ekavīsatiyā tikehi saddhiṃ yojetvā dassetabbānaṃ pucchānaṃ heṭṭhā vuttanayena sabbesaṃ ekamūlakādīnaṃ vasena gahetvā paricchedo veditabbo. แม้ปัฏฐานชื่อว่าติกติกปัฏฐาน ที่ทรงถือเอาติกะใส่ลงในติกะทั้งหลายนั่นเอง ต่อจากนั้น แล้วทรงแสดงไว้, แม้ในปัฏฐานนั้น ก็พึงทราบการกำหนดคำถามทั้งหลายที่พึงแสดง โดยประกอบติกะแต่ละติกะใน ๒๒ ติกะ เข้ากับติกะที่เหลือ ๒๑ ติกะ ว่า 'พึงมี, ธรรมที่เป็นกุศลและสัมปยุตด้วยสุขเวทนา อาศัยธรรมที่เป็นกุศลและสัมปยุตด้วยสุขเวทนา เกิดขึ้นโดยเหตุปัจจัย' ดังนี้ โดยถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น โดยความเป็นเอกมูลกะเป็นต้นทั้งหมด Yampi tato paraṃ duke dukesuyeva pakkhipitvā dukadukapaṭṭhānaṃ nāma desitaṃ, tatthāpi ‘‘siyā hetuṃ sahetukaṃ dhammaṃ paṭicca hetu sahetuko dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ dukasate ekekaṃ dukaṃ sesehi navanavutiyā dukehi saddhiṃ yojetvā dassetabbānaṃ pucchānaṃ heṭṭhā vuttanayena sabbesaṃ ekamūlakādīnaṃ vasena gahetvā paricchedo veditabbo. Tathāgatena hi sabbampetaṃ pabhedaṃ dassetvāva devaparisāya dhammo desito, dhammasenāpatissa pana tena ‘‘ajja idañcidañca desita’’nti saṅkhipitvā nayadassanamatteneva desanā akkhātā. Therenāpi saṅkhipitvāva vācanāmaggo pavattito, so therena pavattitanayeneva saṅgītikāle saṅgahaṃ āropito. แม้ปัฏฐานชื่อว่าทุกทุกปัฏฐาน ที่ทรงถือเอาทุกะใส่ลงในทุกะทั้งหลายนั่นเอง ต่อจากนั้น แล้วทรงแสดงไว้, แม้ในปัฏฐานนั้น ก็พึงทราบการกำหนดคำถามทั้งหลายที่พึงแสดง โดยประกอบทุกะแต่ละทุกะในทุกสต เข้ากับทุกะที่เหลือ ๙๙ ทุกะ ว่า 'พึงมี, ธรรมที่เป็นเหตุและเป็นสเหตุกะ อาศัยธรรมที่เป็นเหตุและเป็นสเหตุกะ เกิดขึ้นโดยเหตุปัจจัย' ดังนี้ โดยถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น โดยความเป็นเอกมูลกะเป็นต้นทั้งหมด. จริงอยู่ พระตถาคตทรงแสดงธรรมแก่เทวบริษัท โดยทรงแสดงประเภททั้งหมดนี้แล้วนั่นเทียว, แต่พระธรรมเสนาบดี (พระสารีบุตร) ได้รับบอกเทศนาโดยเป็นเพียงการแสดงนัยโดยย่อว่า 'วันนี้ พระองค์ทรงแสดงเรื่องนี้ๆ' แม้พระเถระก็ได้ให้แนวทางการสาธยายดำเนินไปโดยย่อนั่นเทียว, แนวทางนั้นถูกยกขึ้นสู่การสังคายนาในคราวทำสังคายนาตามนัยที่พระเถระให้ดำเนินไปนั่นเอง Taṃ panassa saṅkhepanayaṃ dassetuṃ tikañca paṭṭhānavaranti ayaṃ gāthā ṭhapitā. Tassattho – tikañca paṭṭhānavaranti pavaraṃ tikapaṭṭhānañca. Dukuttamanti uttamaṃ seṭṭhaṃ dukapaṭṭhānañca. Dukatikañcevāti dukatikapaṭṭhānañca. Tikadukañcāti tikadukapaṭṭhānañca. Tikatikañcevāti tikatikapaṭṭhānañca. Dukadukañcāti dukadukapaṭṭhānañca. Cha anulomamhi nayā sugambhīrāti ete tikapaṭṭhānādayo suṭṭhu gambhīrā cha nayā anulomamhi veditabbāti. Tattha dve anulomāni – dhammānulomañca paccayānulomañca. Tattha ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo’’ti evaṃ abhidhammamātikāpadehi saṅgahitānaṃ dhammānaṃ anulomadesanāvasena pavattaṃ dhammānulomaṃ nāma. ‘‘Hetupaccayā ārammaṇapaccayā’’ti evaṃ catuvīsatiyā paccayānaṃ anulomadesanāvasena pavattaṃ paccayānulomaṃ nāma. ก็เพื่อจะแสดงนัยโดยย่อนั้นของพระเถระ คาถานี้ว่า 'ติกัญจ ปัฏฐานวรัง' จึงถูกตั้งไว้. อรรถแห่งคาถานั้นคือ - บทว่า ติกัญจ ปัฏฐานวรัง คือ ติกปัฏฐานอันประเสริฐด้วย. บทว่า ทุกุตตมัง คือ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด อันประเสริฐด้วย. บทว่า ทุกติกัญเจว คือ ทุกติกปัฏฐานด้วย. บทว่า ติกทุกัญจ คือ ติกทุกปัฏฐานด้วย. บทว่า ติกติกัญเจว คือ ติกติกปัฏฐานด้วย. บทว่า ทุกทุกัญจ คือ ทุกทุกปัฏฐานด้วย. บทว่า ฉ อนุโลมัมหิ นยา สุคัมภีรา คือ พึงทราบว่า นัย ๖ ประการเหล่านี้ คือ ติกปัฏฐานเป็นต้น เป็นนัยที่ลึกซึ้งอย่างยิ่งในอนุโลม. ในอนุโลมนั้น มีอนุโลม ๒ อย่าง คือ ธัมมานุโลม และปัจจยานุโลม. ในอนุโลม ๒ อย่างนั้น อนุโลมที่ดำเนินไปโดยเป็นการแสดงตามลำดับแห่งธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์ด้วยบทแห่งอภิธรรมมาติกาว่า 'กุสลัง ธัมมัง ปฏิจจ กุสโล ธัมโม' ดังนี้ ชื่อว่า ธัมมานุโลม. อนุโลมที่ดำเนินไปโดยเป็นการแสดงตามลำดับแห่งปัจจัย ๒๔ ประการว่า 'เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา' ดังนี้ ชื่อว่า ปัจจยานุโลม Tattha heṭṭhā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha anulomamhi nayā sugambhīrā’’ti ayaṃ gāthā dhammānulomaṃ sandhāya vuttā. Idha pana ayaṃ gāthā tasmiṃ dhammānulome paccayānulomaṃ sandhāya vuttā. Tasmā ‘‘cha anulomamhi nayā sugambhīrā’’ti aṭṭhakathāgāthāya dhammānulome tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo. Imasmiṃ panokāse ‘‘hetupaccayā ārammaṇapaccayā’’ti evaṃ pavatte paccayānulome ete dhammānulome tikapaṭṭhānādayo ‘‘cha nayā sugambhīrā’’ti evamattho veditabbo. Tesu anulome tikapaṭṭhāne kusalattikamattasseva vasena ayaṃ imasmiṃ paṭiccavārassa paṇṇattivāre saṅkhipitvā pucchāpabhedo dassito. Sesesu pana tikesu sesapaṭṭhānesu ca ekāpi pucchā na dassitā. Tato paresu pana sahajātavārādīsu kusalattikassāpi vasena pucchaṃ anuddharitvā labbhamānakavasena vissajjanameva dassitaṃ. ‘‘Cha anulomamhi nayā sugambhīrā’’ti vacanato pana imasmiṃ paccayānulome chapi ete paṭṭhānanayā pucchāvasena uddharitvā dassetabbā. Paṭṭhānaṃ vaṇṇayantānañhi ācariyānaṃ bhāro esoti. ในเรื่องนั้น คาถานี้ว่า 'ติกัญจ ปัฏฐานวรัง...ฯลฯ...ฉ อนุโลมัมหิ นยา สุคัมภีรา' ในอรรถกถาเบื้องต้น ท่านกล่าวหมายถึงธัมมานุโลม. แต่ในที่นี้ คาถานี้ท่านกล่าวหมายถึงปัจจยานุโลมในธัมมานุโลมนั้น. เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถแห่งคาถาในอรรถกถาว่า 'ฉ อนุโลมัมหิ นยา สุคัมภีรา' ดังนี้ว่า นัย ๖ ประการ คือ ติกปัฏฐานเป็นต้น ในธัมมานุโลม เป็นนัยที่ลึกซึ้งอย่างยิ่ง. ส่วนในโอกาสนี้ พึงทราบอรรถดังนี้ว่า ในปัจจยานุโลมที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า 'เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา' นัย ๖ ประการเหล่านี้ คือ ติกปัฏฐานเป็นต้น ในธัมมานุโลม 'เป็นนัยที่ลึกซึ้งอย่างยิ่ง'. ในบรรดานัยเหล่านั้น ในอนุโลมติกปัฏฐาน ท่านแสดงประเภทแห่งคำถามโดยย่อในปัจจยวารปัณณัตติวารนี้ โดยอาศัยเพียงกุสลัตติกะเท่านั้น. ส่วนในติกะที่เหลือและในปัฏฐานที่เหลือ แม้คำถามเดียวก็มิได้แสดงไว้. แต่ในสหชาตวารเป็นต้นต่อจากนั้น ท่านมิได้ยกคำถามขึ้นโดยอาศัยแม้กุสลัตติกะ แต่แสดงเพียงคำตอบตามที่พึงได้เท่านั้น. แต่ตามที่ตรัสไว้ว่า 'ฉ อนุโลมัมหิ นยา สุคัมภีรา' นัยแห่งปัฏฐานทั้ง ๖ ประการเหล่านี้ พึงยกขึ้นแสดงโดยความเป็นคำถามในปัจจยานุโลมนี้. เพราะว่า นี้เป็นภาระของอาจารย์ทั้งหลายผู้พรรณนาปัฏฐาน 2. Paccayapaccanīyavaṇṇanā 2. พรรณนาปัจจยปัจจนียะ 42-44. Idāni paccanīyaṃ hoti. Taṃ dassetuṃ siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya na hetupaccayātiādi āraddhaṃ. Tattha anulomapucchāhi samappamāṇova pucchāparicchedo. Tenevettha ‘‘yathā anulome hetupaccayo vitthārito, evaṃ paccanīyepi nahetupaccayo vitthāretabbo’’ti vatvā puna pariyosāne ‘‘yathā anulome ekekassa padassa ekamūlakaṃ, dumūlakaṃ, timūlakaṃ, catumūlakaṃ yāva tevīsatimūlakaṃ, evaṃ paccanīyepi vitthāretabba’’nti vuttaṃ. Tevīsatimūlakanti idañcettha dumūlakaṃyeva sandhāya vuttaṃ. Pariyosāne pana sabbamūlakaṃ catuvīsatimūlakampi hotiyeva. Taṃ sabbaṃ saṅkhittamevāti. ๔๒-๔๔. บัดนี้ เป็นปัจจนียะ. เพื่อจะแสดงปัจจนียะนั้น จึงทรงเริ่มต้นไว้ว่า "อาศัยธรรมที่เป็นกุศล ธรรมที่เป็นกุศลจะพึงเกิดขึ้น โดยมิใช่เหตุปัจจัย มีอยู่หรือ" เป็นต้น. ในปัจจนียะนั้น ปุจฉาปริจเฉท (การกำหนดจำนวนคำถาม) มีประมาณเท่ากับอนุโลมปุจฉาทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า "เหตุปัจจัย ท่านขยายไว้ในอนุโลมฉันใด นเหตุปัจจัย ก็พึงขยายในปัจจนียะฉันนั้น" แล้วกล่าวในตอนท้ายอีกว่า "ในอนุโลม มีเอกมูลกะ ทวิมูลกะ ติมูลกะ จตุมูลกะ จนถึงเตวีสติมูลกะ ของแต่ละบทฉันใด ในปัจจนียะก็พึงขยายฉันนั้น". คำว่า เตวีสติมูลกะนี้ ในที่นี้ ท่านกล่าวหมายถึงทวิมูลกะเท่านั้น. แต่ในตอนท้าย สัพพมูลกะ คือ จตุวีสติมูลกะ ก็มีอยู่เหมือนกัน. ทั้งหมดนั้น เป็นเรื่องที่กล่าวไว้โดยย่อ. Tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha paccanīyamhi nayā sugambhīrāti etthāpi dve paccanīyāni – dhammapaccanīyañca paccayapaccanīyañca. Tattha ‘‘kusalā dhammā’’ti evaṃ abhidhammamātikāpadehi saṅgahitānaṃ dhammānaṃ ‘‘na kusalaṃ dhammaṃ paṭicca na kusalo dhammo’’ti paccanīyadesanāvasena pavattaṃ dhammapaccanīyaṃ nāma. ‘‘Nahetupaccayā nārammaṇapaccayā’’ti evaṃ catuvīsatiyā paccayānaṃ paccanīyadesanāvasena pavattaṃ paccayapaccanīyaṃ nāma. Tattha heṭṭhā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha paccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti ayaṃ gāthā dhammapaccanīyaṃ sandhāya vuttā. Idha pana ayaṃ gāthā dhammānulomeyeva paccayapaccanīyaṃ sandhāya vuttā. Tasmā ‘‘cha paccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti aṭṭhakathāgāthāya dhammapaccanīye tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo. Imasmiṃ panokāse na hetupaccayā nārammaṇapaccayāti evaṃ pavatte paccayapaccanīye ete dhammānulomeyeva tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo. ในคำว่า "ติกปัฏฐานอันประเสริฐ...ฯลฯ...นัย ๖ อย่างในปัจจนียะ เป็นนัยลึกซึ้ง" นี้ ก็มีปัจจนียะ ๒ อย่าง คือ ธรรมปัจจนียะ และ ปัจจยปัจจนียะ. ใน ๒ อย่างนั้น การแสดงเทศนาโดยปฏิเสธธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์ด้วยบทแห่งอภิธรรมมาติกาว่า "กุสลา ธรรมา" เป็นต้น อย่างนี้ว่า "อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล ธรรมที่ไม่ใช่กุศล..." ชื่อว่า ธรรมปัจจนียะ. การแสดงเทศนาโดยปฏิเสธปัจจัย ๒๔ อย่างนี้ว่า "โดยมิใช่เหตุปัจจัย โดยมิใช่อารัมมณปัจจัย" ชื่อว่า ปัจจยปัจจนียะ. ในเรื่องนั้น คาถานี้ว่า "ติกปัฏฐานอันประเสริฐ...ฯลฯ...นัย ๖ อย่างในปัจจนียะ เป็นนัยลึกซึ้ง" ในอรรถกถาเบื้องต้น ท่านกล่าวหมายถึงธรรมปัจจนียะ. แต่ในที่นี้ คาถานี้ท่านกล่าวหมายถึงปัจจยปัจจนียะในธรรมานุโลมเท่านั้น. เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายของคาถาในอรรถกว่า "นัย ๖ อย่างในปัจจนียะ เป็นนัยลึกซึ้ง" อย่างนี้ว่า นัย ๖ อย่าง คือ ติกปัฏฐาน เป็นต้น ในธรรมปัจจนียะ เป็นนัยลึกซึ้ง. แต่ในโอกาสนี้ พึงทราบความหมายอย่างนี้ว่า ในปัจจยปัจจนียะที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า "โดยมิใช่เหตุปัจจัย โดยมิใช่อารัมมณปัจจัย" นัย ๖ อย่างเหล่านี้ คือ ติกปัฏฐาน เป็นต้น ในธรรมานุโลมเท่านั้น เป็นนัยลึกซึ้ง. Tesu anulomatikapaṭṭhāneyeva kusalattikamattassa vasena ayaṃ imasmiṃ paṭiccavārassa paṇṇattivāre saṅkhipitvā pucchāpabhedo dassito. Sesesu pana tikesu sesapaṭṭhānesu ca ekāpi pucchā na dassitā. Tato paresu pana sahajātavārādīsu kusalattikassāpi vasena pucchaṃ anuddharitvā labbhamānakavasena vissajjanameva dassitaṃ. ‘‘Cha paccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti vacanato pana imasmiṃ paccayapaccanīye chapi ete paṭṭhānanayā pucchāvasena uddharitvā dassetabbā. Paṭṭhānaṃ vaṇṇayantānañhi ācariyānaṃ bhāro esoti. ในบรรดานัยเหล่านั้น ในอนุโลมติกปัฏฐานเท่านั้น ประเภทแห่งคำถามนี้ ท่านแสดงไว้โดยย่อในปณัตติวารแห่งปัจจยวารนี้ โดยอาศัยเพียงกุศลติกะ. แต่ในติกะที่เหลือและในปัฏฐานที่เหลือ ท่านมิได้แสดงคำถามไว้แม้แต่ข้อเดียว. แต่ในวาระต่อจากนั้นไป คือ สหชาตวาร เป็นต้น ท่านมิได้ยกคำถามขึ้นแสดง แม้โดยอาศัยกุศลติกะ แต่แสดงเพียงคำตอบตามที่พึงมีได้. แต่ตามที่ตรัสไว้ว่า "นัย ๖ อย่างในปัจจนียะ เป็นนัยลึกซึ้ง" ปัฏฐานนัยทั้ง ๖ เหล่านี้ พึงยกขึ้นแสดงโดยเป็นคำถามในปัจจยปัจจนียะนี้. เพราะนี่เป็นภาระของอาจารย์ทั้งหลายผู้พรรณนาคัมภีร์ปัฏฐาน. 3. Anulomapaccanīyavaṇṇanā 3. อรรถกถาอนุโลมปัจจนียะ 45-48. Idāni anulomapaccanīyaṃ hoti. Taṃ dassetuṃ siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā naārammaṇapaccayātiādi āraddhaṃ. Tattha ‘‘hetupaccayā naārammaṇapaccayā…pe… hetupaccayā naavigatapaccayā’’ti hetupadassa sesesu tevīsatiyā paccayesu ekekena saddhiṃ yojanāvasena hetupadādike ekamūlake tevīsati anulomapaccanīyāni. Tesu ekekasmiṃ ekūnapaññāsaṃ katvā sattavīsādhikāni ekādasa pucchāsatāni honti. Dumūlake pana hetārammaṇapadānaṃ sesesu dvāvīsatiyā paccayesu ekekena saddhiṃ yojanāvasena dvāvīsati anulomapaccanīyānīti evaṃ anulome vuttesu sabbesu ekamūlakādīsu ekekaṃ padaṃ parihāpetvā avasesānaṃ vasena pucchāgaṇanā veditabbā. Ekamūlakādīsu cettha yā pucchā pāḷiyaṃ āgatā, yā ca na āgatā, tā sabbā heṭṭhā vuttanayānusāreneva veditabbā. ๔๕-๔๘. บัดนี้ เป็นอนุโลมปัจจนียะ. เพื่อจะแสดงอนุโลมปัจจนียะนั้น จึงทรงเริ่มต้นไว้ว่า "อาศัยธรรมที่เป็นกุศล ธรรมที่เป็นกุศลจะพึงเกิดขึ้น โดยเหตุปัจจัย แต่โดยมิใช่อารัมมณปัจจัย มีอยู่หรือ" เป็นต้น. ในอนุโลมปัจจนียะนั้น โดยการประกอบบทว่าเหตุ เข้ากับปัจจัยที่เหลือ ๒๓ ปัจจัยแต่ละปัจจัย มีอนุโลมปัจจนียะ ๒๓ อย่างในเอกมูลกะที่มีบทว่าเหตุเป็นต้น คือ "โดยเหตุปัจจัย แต่โดยมิใช่อารัมมณปัจจัย...ฯลฯ...โดยเหตุปัจจัย แต่โดยมิใช่อวิคตปัจจัย". ใน ๒๓ อย่างนั้น แต่ละอย่างมี ๔๙ คำถาม รวมเป็น ๑,๑๒๗ คำถาม. ส่วนในทวิมูลกะ โดยการประกอบบทว่าเหตุและอารัมมณะ เข้ากับปัจจัยที่เหลือ ๒๒ ปัจจัยแต่ละปัจจัย มีอนุโลมปัจจนียะ ๒๒ อย่าง. การนับจำนวนคำถามในเอกมูลกะเป็นต้นทั้งหมดที่กล่าวไว้ในอนุโลม พึงทราบโดยการละแต่ละบทแล้วถือเอาตามบทที่เหลือ. และในเอกมูลกะเป็นต้นเหล่านั้น คำถามใดที่มาในบาลี และคำถามใดที่ไม่มา ทั้งหมดนั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นนั่นเอง. Tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrāti ettha pana heṭṭhā vuttanayeneva dve anulomapaccanīyāni – dhammānulomapaccanīyaṃ paccayānulomapaccanīyañca. Tattha ‘‘kusalā dhammā’’ti evaṃ abhidhammamātikāpadehi saṅgahitānaṃ dhammānaṃ ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca na kusalo dhammo’’ti anulomapaccanīyadesanāvasena pavattaṃ dhammānulomapaccanīyaṃ nāma. ‘‘Hetupaccayā naārammaṇapaccayā’’ti evaṃ catuvīsatiyā paccayesu labbhamānapadānaṃ anulomapaccanīyadesanāvasena pavattaṃ paccayānulomapaccanīyaṃ nāma. Tattha heṭṭhā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti ayaṃ gāthā dhammānulomapaccanīyaṃ sandhāya vuttā. Idha pana ayaṃ gāthā dhammānulomeyeva paccayānulomapaccanīyaṃ sandhāya vuttā. Tasmā ‘‘cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti aṭṭhakathāgāthāya dhammānulomapaccanīye tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo. Imasmiṃ panokāse hetupaccayā nārammaṇapaccayāti evaṃ pavatte paccayānulomapaccanīye ete dhammānulomeyeva tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo. ในคำว่า "ติกปัฏฐานอันประเสริฐ...ฯลฯ...นัย ๖ อย่างในอนุโลมปัจจนียะ เป็นนัยลึกซึ้ง" นี้ ก็มีอนุโลมปัจจนียะ ๒ อย่าง ตามนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นนั่นเอง คือ ธรรมานุโลมปัจจนียะ และ ปัจจยานุโลมปัจจนียะ. ใน ๒ อย่างนั้น การแสดงเทศนาโดยเป็นอนุโลมปัจจนียะแก่ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์ด้วยบทแห่งอภิธรรมมาติกาว่า "กุสลา ธรรมา" เป็นต้น อย่างนี้ว่า "อาศัยธรรมที่เป็นกุศล ธรรมที่ไม่ใช่กุศล..." ชื่อว่า ธรรมานุโลมปัจจนียะ. การแสดงเทศนาโดยเป็นอนุโลมปัจจนียะแก่บทที่พึงมีได้ในปัจจัย ๒๔ อย่างนี้ว่า "โดยเหตุปัจจัย แต่โดยมิใช่อารัมมณปัจจัย" ชื่อว่า ปัจจยานุโลมปัจจนียะ. ในเรื่องนั้น คาถานี้ว่า "ติกปัฏฐานอันประเสริฐ...ฯลฯ...นัย ๖ อย่างในอนุโลมปัจจนียะ เป็นนัยลึกซึ้ง" ในอรรถกถาเบื้องต้น ท่านกล่าวหมายถึงธรรมานุโลมปัจจนียะ. แต่ในที่นี้ คาถานี้ท่านกล่าวหมายถึงปัจจยานุโลมปัจจนียะในธรรมานุโลมเท่านั้น. เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายของคาถาในอรรถกว่า "นัย ๖ อย่างในอนุโลมปัจจนียะ เป็นนัยลึกซึ้ง" อย่างนี้ว่า นัย ๖ อย่าง คือ ติกปัฏฐาน เป็นต้น ในธรรมานุโลมปัจจนียะ เป็นนัยลึกซึ้ง. แต่ในโอกาสนี้ พึงทราบความหมายอย่างนี้ว่า ในปัจจยานุโลมปัจจนียะที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า "โดยเหตุปัจจัย แต่โดยมิใช่อารัมมณปัจจัย" นัย ๖ อย่างเหล่านี้ คือ ติกปัฏฐาน เป็นต้น ในธรรมานุโลมเท่านั้น เป็นนัยลึกซึ้ง. Tesu anulome tikapaṭṭhāneyeva kusalattikamattassa vasena ayaṃ imasmiṃ paṭiccavārassa paṇṇattivāre saṅkhipitvā pucchāpabhedo dassito. Sesesu pana tikesu sesapaṭṭhānesu ca ekāpi pucchā na dassitā. Tato paresu pana sahajātavārādīsu kusalattikassāpi vasena pucchaṃ anuddharitvā labbhamānakavasena vissajjanameva dassitaṃ. ‘‘Cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrā’’ti vacanato pana imasmiṃ paccayānulomapaccanīye chapi ete paṭṭhānanayā pucchāvasena uddharitvā dassetabbā. Paṭṭhānaṃ vaṇṇayantānañhi ācariyānaṃ bhāro esoti. ในปัจจยานุโลมปัจจนียะเหล่านั้น เฉพาะในอนุโลมติกปัฏฐานเท่านั้น ประเภทแห่งปุจฉาโดยย่อนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วโดยนัยแห่งกุสลัตติกะเท่านั้น ในปัจจวารนี้ ในปณัตติวาร. ส่วนในติกะที่เหลือและในปัฏฐานที่เหลือ ไม่ได้ทรงแสดงปุจฉาไว้แม้แต่ข้อเดียว. แต่ในสหชาตวารเป็นต้นนอกนี้ แม้โดยนัยแห่งกุสลัตติกะ ก็ไม่ได้ทรงยกปุจฉาขึ้นแสดง แต่ทรงแสดงเฉพาะวิสัชนาตามที่พึงได้เท่านั้น. แต่ตามพระบาลีว่า ‘นัย ๖ อย่างในอนุโลมปัจจนียะลึกซึ้งนัก’ ในปัจจยานุโลมปัจจนียะนี้ พึงยกปัฏฐานนัยทั้ง ๖ เหล่านี้ขึ้นแสดงโดยความเป็นปุจฉา. เพราะว่า นี้เป็นภาระของพระอาจารย์ทั้งหลายผู้พรรณนาคัมภีร์ปัฏฐาน. 4. Paccanīyānulomavaṇṇanā 4. พรรณนาปัจจนียานุโลม 49-52. Idāni paccanīyānulomaṃ hoti. Taṃ dassetuṃ siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya nahetupaccayā ārammaṇapaccayātiādi āraddhaṃ. Tattha anulomapaccanīyapucchāhi samappamāṇo eva pucchāparicchedo. Ekamūlakādīsu cettha yā pucchā pāḷiyaṃ āgatā, yā ca na āgatā, tā sabbā heṭṭhā vuttanayānusāreneva veditabbā. ข้อ ๔๙-๕๒. บัดนี้ ถึงวาระปัจจนียานุโลม. เพื่อจะทรงแสดงปัจจนียานุโลมนั้น จึงทรงเริ่มคำว่า ‘กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้นโดยนเหตุปัจจัย อารัมมณปัจจัย มีบ้างหรือ’ เป็นต้น. ในปัจจนียานุโลมนั้น ปุจฉาปริจเฉทมีจำนวนเท่ากับปุจฉาในอนุโลมปัจจนียะ. ในเอกมูลกะเป็นต้นนี้ ปุจฉาทั้งที่มาในบาลีและไม่มาในบาลีทั้งหมด พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว. Tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrāti etthāpi heṭṭhā vuttanayeneva dve paccayānulomāni – dhammapaccanīyānulomaṃ paccayapaccanīyānulomañca. Tattha ‘‘kusalā dhammā’’ti evaṃ abhidhammamātikāpadehi saṅgahitānaṃ dhammānaṃ ‘‘nakusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo’’ti paccanīyānulomadesanāvasena pavattaṃ dhammapaccanīyānulomaṃ nāma. ‘‘Nahetupaccayā ārammaṇapaccayā’’ti evaṃ catuvīsatiyā paccayesu labbhamānapadānaṃ paccayapaccanīyānulomadesanāvasena pavattaṃ paccayapaccanīyānulomaṃ nāma. Tattha heṭṭhā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tikañca paṭṭhānavaraṃ…pe… cha paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrā’’ti ayaṃ gāthā dhammapaccanīyānulomaṃ sandhāya vuttā. Idha pana ayaṃ gāthā dhammānulomeyeva paccayapaccanīyānulomaṃ sandhāya vuttā. Tasmā ‘‘cha paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrā’’ti aṭṭhakathāya dhammapaccanīyānulome tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo. Imasmiṃ panokāse nahetupaccayā ārammaṇapaccayāti evaṃ pavatte paccayapaccanīyānulome ete dhammānulomeyeva tikapaṭṭhānādayo cha nayā sugambhīrāti evamattho veditabbo. ในคำว่า ‘ติกะและปัฏฐานอันประเสริฐ...ฯลฯ... นัย ๖ อย่างในปัจจนียานุโลมลึกซึ้งนัก’ นี้ ก็มีปัจจยานุโลม ๒ อย่าง คือ ธัมมปัจจนียานุโลม และปัจจยปัจจนียานุโลม ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น. ใน ๒ อย่างนั้น การแสดงเทศนาที่เป็นไปโดยนัยแห่งปัจจนียานุโลมว่า ‘กุศลธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศลเกิดขึ้น’ ของธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์ด้วยบทแห่งอภิธรรมมาติกาว่า ‘กุสลา ธัมมา’ นี้ชื่อว่า ธัมมปัจจนียานุโลม. การแสดงเทศนาที่เป็นไปโดยนัยแห่งปัจจยปัจจนียานุโลมของบทที่พึงได้ในปัจจัย ๒๔ อย่างว่า ‘โดยนเหตุปัจจัย อารัมมณปัจจัย’ นี้ชื่อว่า ปัจจยปัจจนียานุโลม. ในเรื่องนั้น คาถานี้ว่า ‘ติกะและปัฏฐานอันประเสริฐ...ฯลฯ... นัย ๖ อย่างในปัจจนียานุโลมลึกซึ้งนัก’ ในอรรถกถาเบื้องต้น ท่านกล่าวหมายถึงธัมมปัจจนียานุโลม. แต่ในที่นี้ คาถานี้ท่านกล่าวหมายถึงปัจจยปัจจนียานุโลมในธัมมานุโลมเท่านั้น. เพราะฉะนั้น ในอรรถกถา พึงทราบความหมายของคำว่า ‘นัย ๖ อย่างในปัจจนียานุโลมลึกซึ้งนัก’ ว่า นัย ๖ อย่าง มีติกปัฏฐานเป็นต้น ในธัมมปัจจนียานุโลม ลึกซึ้งนัก. แต่ในโอกาสนี้ พึงทราบความหมายว่า ในปัจจยปัจจนียานุโลมที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า ‘โดยนเหตุปัจจัย อารัมมณปัจจัย’ นัย ๖ อย่าง มีติกปัฏฐานเป็นต้น ในธัมมานุโลมเหล่านี้นั่นแหละ ลึกซึ้งนัก. Tesu anulomatikapaṭṭhāneyeva kusalattikamattassapi vasena ayaṃ imasmiṃ paṭiccavārassa paṇṇattivāre saṅkhipitvā pucchāpabhedo dassito. Sesesu pana tikesu sesapaṭṭhānesu ca ekāpi pucchā na dassitā. Tato paresu pana sahajātavārādīsu kusalattikassapi vasena pucchaṃ anuddharitvā labbhamānakavasena vissajjanameva dassitaṃ. ‘‘Cha paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrā’’ti vacanato pana imasmiṃ paccayapaccanīyānulome chapi ete paṭṭhānanayā pucchāvasena uddharitvā dassetabbā. Paṭṭhānaṃ vaṇṇayantānañhi ācariyānaṃ bhāro esoti. ในปัจจยปัจจนียานุโลมเหล่านั้น เฉพาะในอนุโลมติกปัฏฐานเท่านั้น ประเภทแห่งปุจฉาโดยย่อนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วโดยนัยแห่งกุสลัตติกะเท่านั้น ในปัจจวารนี้ ในปณัตติวาร. ส่วนในติกะที่เหลือและในปัฏฐานที่เหลือ ไม่ได้ทรงแสดงปุจฉาไว้แม้แต่ข้อเดียว. แต่ในสหชาตวารเป็นต้นนอกนี้ แม้โดยนัยแห่งกุสลัตติกะ ก็ไม่ได้ทรงยกปุจฉาขึ้นแสดง แต่ทรงแสดงเฉพาะวิสัชนาตามที่พึงได้เท่านั้น. แต่ตามพระบาลีว่า ‘นัย ๖ อย่างในปัจจนียานุโลมลึกซึ้งนัก’ ในปัจจยปัจจนียานุโลมนี้ พึงยกปัฏฐานนัยทั้ง ๖ เหล่านี้ขึ้นแสดงโดยความเป็นปุจฉา. เพราะว่า นี้เป็นภาระของพระอาจารย์ทั้งหลายผู้พรรณนาคัมภีร์ปัฏฐาน. Pucchāvāravaṇṇanā niṭṭhitā. พรรณนาปุจฉาวาร จบ. 1. Kusalattikavaṇṇanā 1. พรรณนากุสลัตติกะ 1. Paṭiccavāravaṇṇanā 1. พรรณนาปัจจิจจวาร 1. Paccayānulomaṃ 1. ปัจจยานุโลม (1.) Vibhaṅgavāro (๑) วิภังควาร 53. Idāni yā etā paṇṇattivāre kusalattikaṃ nissāya hetupaccayādivasena ekūnapaññāsaṃ ādiṃ katvā nayamattaṃ dassentena aparimāṇā pucchā dassitā. Tattha kusalākusalādīnaṃ sahuppattiyā abhāvato yā pucchā ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati hetupaccayā’’ti evaṃ vissajjanaṃ na labhanti. Tā pahāya yā vissajjanaṃ labhanti, tāyeva vissajjetuṃ ayaṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati hetupaccayātiādinā nayena paṭiccavārassa niddesavāro āraddho. 53. บัดนี้ ปุจฉาอันประมาณมิได้ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้ในปณัตติวาร อาศัยกุสลัตติกะ โดยนัยแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้น มี ๔๙ เป็นต้น ซึ่งเป็นเพียงการแสดงนัยเท่านั้น. ในปุจฉาเหล่านั้น ปุจฉาใดที่ไม่มีคำวิสัชชนา เช่น ‘อกุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้นโดยเหตุปัจจัย’ เพราะกุศลและอกุศลเป็นต้นไม่มีการเกิดขึ้นพร้อมกัน. เว้นปุจฉาเหล่านั้นเสีย เพื่อจะทรงวิสัชชนาเฉพาะปุจฉาที่มีคำวิสัชชนาเท่านั้น จึงทรงเริ่มนิเทสวารแห่งปัจจิจจวารนี้ ด้วยนัยว่า ‘กุศลธรรม อาศัยกุศลธรรม เกิดขึ้นโดยเหตุปัจจัย’ เป็นต้น. Tattha siyā – sace imā hetupaccayādivasena ekūnapaññāsaṃ pucchā sabbaso vissajjanaṃ na labhanti, atha kasmā dassitā? Nanu yā labhanti, tāyeva dassetabbāti? Āma, dassetabbā siyuṃ. Tathā dassiyamānā pana sabbesu tikadukapaṭṭhānādīsu ekekasmiṃ tike, duke, dukatike, tikaduke, tikatike, dukaduke ca saṅkhepaṃ akatvā dassetabbāyeva bhaveyyuṃ. Kasmā? Yasmā yā kusalattike labhanti, na tāyeva vedanāttikādīsu. Dhammānulomapaccanīye ca tikapaṭṭhāne vitakkattikapītittikānaṃ vissajjane sabbāpetā vissajjanaṃ labhanti, tasmā ukkaṭṭhaparicchedena ekekasmiṃ tike yattakāhi pucchāhi bhavitabbaṃ sabbā kusalattike dassitā. Evaṃ dassitāsu hi yā tattha vissajjanaṃ na labhanti, tā pahāya yā labhanti, tā vuccamānā sakkā sukhena vijānitunti sukhena vijānanatthaṃ sabbāpi kusalattike dassitā. Yā panettha vissajjanaṃ na labhanti, tā pahāya yā labhanti, tāyeva vissajjitāti veditabbā. ในเรื่องนั้น อาจมีคำถามว่า – ถ้าปุจฉา ๔๙ ข้อโดยนัยแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้นเหล่านี้ ไม่มีคำวิสัชชนาโดยสิ้นเชิง เหตุใดจึงทรงแสดงไว้? ควรจะทรงแสดงเฉพาะปุจฉาที่มีคำวิสัชชนามิใช่หรือ? ตอบว่า ใช่ ควรจะทรงแสดงอย่างนั้น. แต่เมื่อทรงแสดงอย่างนั้น ก็จะต้องทรงแสดงโดยไม่ย่อในติกทุกปัฏฐานเป็นต้นทั้งหมด ในแต่ละติกะ ทุกะ ทุกติกะ ติกทุกะ ติกติกะ และทุกทุกะ. เพราะเหตุไร? เพราะว่า ปุจฉาที่พบได้ในกุสลัตติกะ ไม่ใช่ปุจฉาชุดเดียวกับที่พบในเวทนาตติกะเป็นต้น. และในธัมมานุโลมปัจจนียะติกปัฏฐาน ในการวิสัชชนาวิตักกัตติกะและปีติตติกะ ปุจฉาทั้งหมดนั้นมีคำวิสัชชนาได้. เพราะฉะนั้น โดยการกำหนดอย่างสูงสุด ในแต่ละติกะควรจะมีปุจฉาจำนวนเท่าใด ปุจฉาทั้งหมดนั้นก็ทรงแสดงไว้ในกุสลัตติกะ. เพราะเมื่อทรงแสดงไว้อย่างนี้ ปุจฉาใดในที่นั้นไม่มีคำวิสัชชนา ก็เว้นปุจฉานั้นเสีย เมื่อกล่าวถึงปุจฉาที่มีคำวิสัชชนา ก็สามารถทราบได้โดยง่าย. เพื่อให้ทราบได้โดยง่าย จึงทรงแสดงปุจฉาทั้งหมดไว้ในกุสลัตติกะ. พึงทราบว่า ในบรรดาปุจฉาเหล่านี้ ปุจฉาใดไม่มีคำวิสัชชนา ก็เว้นปุจฉานั้นเสีย ทรงวิสัชชนาเฉพาะปุจฉาที่มีคำวิสัชชนาเท่านั้น. Tattha kusalaṃ dhammaṃ paṭiccāti catubhūmakakusaladhammesu vedanākkhandhādibhedaṃ ekaṃ dhammaṃ paṭicca paṭigantvā sahuppattisaṅkhātena sadisabhāvena patvā, tena saddhiṃ ekato uppattibhāvaṃ upagantvāti attho. Kusalo dhammoti catubhūmakakusaladhammesuyeva saññākkhandhādibhedo eko dhammo. Uppajjatīti uppādato yāva nirodhagamanā uddhaṃ pajjati, nibbattatītipi attho. Attānaṃ labhati, uppādādayo tayopi khaṇe pāpuṇātīti vuttaṃ hoti. Hetupaccayāti kusalahetunā hetupaccayabhāvaṃ sādhentena. ในคำว่า "อาศัยธรรมที่เป็นกุศล" นั้น มีความหมายว่า อาศัยธรรมอย่างหนึ่งที่มีความแตกต่างกันเช่นเวทนาขันธ์เป็นต้นในบรรดากุศลธรรม ๔ ภูมิ คือ เข้าถึงสภาวะที่เสมอกันอันเรียกว่าการเกิดขึ้นพร้อมกัน ได้แก่ เข้าถึงความเป็นผู้เกิดขึ้นพร้อมกันกับธรรมนั้น. คำว่า "ธรรมที่เป็นกุศล" หมายถึง ธรรมอย่างหนึ่งที่มีความแตกต่างกันเช่นสัญญาขันธ์เป็นต้นในบรรดากุศลธรรม ๔ ภูมินั่นเอง. คำว่า "ย่อมเกิดขึ้น" หมายถึง ย่อมก้าวขึ้นไปเบื้องบนนับตั้งแต่ขณะเกิดขึ้นจนถึงขณะดับไป หรือหมายถึง ย่อมบังเกิด. คำว่า "ย่อมได้อัตภาพ" หมายความว่า ย่อมถึงขณะทั้งสามคืออุปปาทะเป็นต้น. คำว่า "โดยเป็นเหตุปัจจัย" หมายถึง (เกิดขึ้น) โดยกุศลเหตุที่ทำความเป็นเหตุปัจจัยให้สำเร็จ. Evaṃ ‘‘uppajjeyyā’’ti pucchāya ‘‘uppajjatī’’ti vissajjanaṃ vatvā idāni yaṃ dhammaṃ paṭicca yo dhammo uppajjati, taṃ dhammaṃ khandhavasena dassetuṃ kusalaṃ ekaṃ khandhantiādimāha. Tattha ekanti vedanādīsu catūsu yaṃkiñci ekaṃ. Tayo khandhāti yo yo paccayabhāvena gahito, taṃ taṃ ṭhapetvā avasesā tayo khandhā. Tayo khandheti vedanādīsu yo eko khandho uppajjatīti gahito, taṃ ṭhapetvā sese tayo. Dve khandheti vedanāsaññādukādīsu chasu dukesu yekeci dve khandhe paṭicca. Dve khandhāti ye ye paccayabhāvena gahitā, te te ṭhapetvā avasesā dve khandhā kusalahetunā hetupaccayabhāvaṃ sādhentena uppajjantīti attho. ครั้นตรัสวิสัชนาว่า "ย่อมเกิดขึ้น" ต่อปัญหาว่า "พึงเกิดขึ้นหรือ" อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงว่า ธรรมใดอาศัยธรรมใดเกิดขึ้น โดยจำแนกเป็นขันธ์ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "กุศลขันธ์หนึ่ง". ในคำเหล่านั้น คำว่า "ขันธ์หนึ่ง" หมายถึง ขันธ์ใดขันธ์หนึ่งใน ๔ ขันธ์ มีเวทนาขันธ์เป็นต้น. คำว่า "ขันธ์ ๓" หมายถึง ขันธ์ใดๆ ที่ถูกถือเอาโดยความเป็นปัจจัย ให้ยกเว้นขันธ์นั้นๆ เสีย ขันธ์ที่เหลือ ๓ ขันธ์. คำว่า "ขันธ์ ๓" หมายถึง ขันธ์ใดขันธ์หนึ่งในบรรดาขันธ์มีเวทนาเป็นต้นที่ถูกถือเอาว่าย่อมเกิดขึ้น ให้ยกเว้นขันธ์นั้นเสีย ขันธ์ที่เหลือ ๓ ขันธ์. คำว่า "ขันธ์ ๒" หมายถึง อาศัยขันธ์ ๒ ใดๆ ในบรรดาทวิ ๖ มีเวทนาสัญญาทวิเป็นต้น. คำว่า "ขันธ์ ๒" มีความหมายว่า ขันธ์ใดๆ ที่ถูกถือเอาโดยความเป็นปัจจัย ให้ยกเว้นขันธ์นั้นๆ เสีย ขันธ์ที่เหลือ ๒ ขันธ์ ย่อมเกิดขึ้นโดยกุศลเหตุที่ทำความเป็นเหตุปัจจัยให้สำเร็จ. Yasmā pana eko khandho ekasseva dvinnaṃyeva vā, dve vā pana ekasseva paccayo nāma natthi, tasmā ‘‘ekaṃ khandhaṃ paṭicca eko khandho, ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhā, dve khandhe paṭicca eko khandho’’ti na vuttaṃ. Kusalaṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjatītiādīsupi vuttanayeneva attho veditabbo. Cittasamuṭṭhānaṃ rūpanti idaṃ paṭiccatthassa sahajātatthattā yaṃ kusalena sahajātañceva hetupaccayañca labhati, taṃ dassetuṃ vuttaṃ. Paratopi evarūpesu ṭhānesu ayameva nayo. แต่เพราะว่า ขันธ์หนึ่งเป็นปัจจัยแก่ขันธ์หนึ่งเท่านั้น หรือแก่สองขันธ์เท่านั้น หรือขันธ์สองเป็นปัจจัยแก่ขันธ์หนึ่งเท่านั้น ย่อมไม่มี ฉะนั้น พระองค์จึงไม่ตรัสว่า "อาศัยขันธ์หนึ่ง ขันธ์หนึ่งย่อมเกิดขึ้น, อาศัยขันธ์หนึ่ง ขันธ์สองย่อมเกิดขึ้น, อาศัยขันธ์สอง ขันธ์หนึ่งย่อมเกิดขึ้น". แม้ในคำเป็นต้นว่า "อาศัยธรรมที่เป็นกุศล ธรรมที่เป็นอัพยากฤตย่อมเกิดขึ้น" ก็พึงทราบความหมายโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. คำว่า "จิตตสมุฏฐานรูป" นี้ พระองค์ตรัสไว้เพื่อแสดงธรรมที่ได้ทั้งความเป็นสหชาตธรรมกับกุศลและได้ทั้งเหตุปัจจัย เพราะอรรถของคำว่า "อาศัย" เป็นสหชาตัตถะ. แม้ในที่อื่นๆ ต่อไปจากนี้ ก็นัยนี้เช่นกัน. Vipākābyākataṃ kiriyābyākatanti ettha hetupaccayābhāvato ahetukaṃ, rūpena saddhiṃ anuppattito āruppavipākañca na gahetabbaṃ. Paṭisandhikkhaṇeti kaṭattārūpasaṅkhātassa abyākatassa abyākataṃ paṭicca uppattidassanatthaṃ vuttaṃ. Vipākābyākatanti tasmiṃ khaṇe vijjamānābyākatavasena vuttaṃ. Khandhe paṭicca vatthu, vatthuṃ paṭicca khandhāti idaṃ kaṭattārūpaggahaṇena vatthumhi gahitepi vatthuṃ paṭicca khandhānaṃ uppattidassanatthaṃ vuttaṃ. ในคำว่า "วิปากาพยากฤตและกิริยาพยากฤต" นี้ ไม่พึงถือเอาอเหตุกธรรมเพราะไม่มีเหตุปัจจัย และไม่พึงถือเอาอรูปวิบากเพราะไม่เกิดขึ้นพร้อมกับรูป. คำว่า "ในปฏิสนธิขณะ" พระองค์ตรัสไว้เพื่อแสดงการเกิดขึ้นของอัพยากตธรรมที่เรียกว่ากฏัตตารูปโดยอาศัยอัพยากตธรรม. คำว่า "วิปากาพยากฤต" พระองค์ตรัสโดยหมายถึงอัพยากตธรรมที่มีอยู่ในขณะนั้น. คำว่า "อาศัยขันธ์ วัตถุย่อมเกิดขึ้น, อาศัยวัตถุ ขันธ์ย่อมเกิดขึ้น" นี้ พระองค์ตรัสไว้เพื่อแสดงการเกิดขึ้นของขันธ์ทั้งหลายโดยอาศัยวัตถุ แม้ว่าวัตถุจะถูกรวมเข้าไว้แล้วด้วยการถือเอากฏัตตารูป. Ekaṃ mahābhūtantiādi rūpābyākataṃ paṭicca rūpābyākatassa uppattidassanatthaṃ vuttaṃ. Ekaṃ khandhantiādīsu vuttanayeneva panettha atthayojanā veditabbā. Evaṃ rūpābyākatamhi bhūte paṭicca bhūtānaṃ uppattiṃ vatvā idāni bhūte paṭicca upādārūpānaṃ uppattiṃ dassetuṃ mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānantiādi vuttaṃ. Evaṃ sante upādārūpanti ettakameva vattabbaṃ, itaradvayaṃ kasmā vuttanti? Mahābhūtepi paṭicca uppattidassanatthaṃ. Yañhi heṭṭhā ‘‘cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ kaṭattā ca rūpa’’nti dassitaṃ, taṃ na kevalaṃ khandheyeva ca paṭicca uppajjati, mahābhūtepi pana paṭicca uppajjatīti dassanatthamidaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tattha cittasamuṭṭhānaṃ pavatteyeva, kaṭattārūpaṃ paṭisandhiyampi. Upādārūpanti tasseva ubhayassa visesanaṃ. คำเป็นต้นว่า "มหาภูตรูปหนึ่ง" พระองค์ตรัสไว้เพื่อแสดงการเกิดขึ้นของรูปาพยากฤตโดยอาศัยรูปาพยากฤต. พึงทราบการประกอบความในที่นี้โดยนัยที่กล่าวแล้วในคำเป็นต้นว่า "ขันธ์หนึ่ง" นั่นเอง. ครั้นตรัสการเกิดขึ้นของมหาภูตรูปโดยอาศัยมหาภูตรูปที่เป็นรูปาพยากฤตอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงการเกิดขึ้นของอุปาทารูปโดยอาศัยมหาภูตรูป จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อาศัยมหาภูตรูป จิตตสมุฏฐานรูป". เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรจะตรัสเพียงว่า "อุปาทารูป" เท่านั้น เหตุใดจึงตรัสอีกสองอย่าง? (ตอบว่า) เพื่อแสดงการเกิดขึ้นโดยอาศัยมหาภูตรูปด้วย. พึงทราบว่า ที่ทรงแสดงไว้ในเบื้องต้นว่า "จิตตสมุฏฐานรูปและกฏัตตารูป" นั้น พระองค์ตรัสคำนี้เพื่อแสดงว่า รูปนั้นมิใช่เกิดขึ้นโดยอาศัยเพียงขันธ์เท่านั้น แต่ยังเกิดขึ้นโดยอาศัยมหาภูตรูปด้วย. ในสองอย่างนั้น จิตตสมุฏฐานรูปเกิดขึ้นในปวัตติกาลเท่านั้น, กฏัตตารูปเกิดขึ้นแม้ในปฏิสนธิกาล. คำว่า "อุปาทารูป" เป็นคำขยายความของทั้งสองอย่างนั้น. Kusale khandhe ca mahābhūte ca paṭiccāti ettha cittasamuṭṭhānāva mahābhūtā gahitā. Cittasamuṭṭhānaṃ rūpanti ettha pana bhūtarūpampi upādārūpampi gahitaṃ. ‘‘Ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo mahābhūtā’’tiādinā nayena hi bhūtarūpampi khandhe ca mahābhūte ca paṭicca uppajjati. Mahābhūte paṭicca upādārūpanti vuttanayena upādārūpampi. Akusalañca abyākatañcāti pañhāvissajjanesupi eseva nayo. Evaṃ hetupaccaye nava pucchā vissajjitā. Etāyeva hi ettha labbhanti, sesā cattālīsa moghapucchāti na vissajjitā. Iminā upāyena ārammaṇapaccayādīsupi pucchāvissajjanānaṃ attho veditabbo. Tattha tattha pana vicāretabbayuttakameva vicārayissāma. ในคำว่า "อาศัยกุศลขันธ์และมหาภูตรูป" นี้ ท่านถือเอามหาภูตรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเท่านั้น. แต่ในคำว่า "จิตตสมุฏฐานรูป" นี้ ท่านถือเอาทั้งภูตรูปและอุปาทารูป. จริงอยู่ โดยนัยแห่งคำเป็นต้นว่า "อาศัยมหาภูตรูปหนึ่ง มหาภูตรูปสามย่อมเกิดขึ้น" แม้ภูตรูปก็ย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยขันธ์และมหาภูตรูป. โดยนัยที่กล่าวว่า "อาศัยมหาภูตรูป อุปาทารูปย่อมเกิดขึ้น" แม้อุปาทารูปก็ย่อมเกิดขึ้น (โดยอาศัยขันธ์และมหาภูตรูป). แม้ในปัญหาและวิสัชนาว่า "อกุศลและอัพยากฤต" ก็นัยนี้เช่นกัน. ในเหตุปัจจัย ท่านได้วิสัชนาปัญหา ๙ ข้อไว้ดังนี้. เพราะในที่นี้ ย่อมได้เพียง ๙ ข้อนี้เท่านั้น ส่วนที่เหลือ ๔๐ ข้อเป็นโมฆปัญหา จึงมิได้ทรงวิสัชนา. พึงทราบความหมายของปัญหาและวิสัชนาแม้ในอารัมมณปัจจัยเป็นต้นโดยอุบายนี้. แต่ในปัจจัยนั้นๆ เราจักพิจารณาเฉพาะข้อที่ควรพิจารณาเท่านั้น. 54. Ārammaṇapaccaye tāva rūpassa ārammaṇapaccayavasena anuppattito tāsu navasu rūpamissakā pahāya tissova pucchā vissajjitā. Teneva ca kāraṇena ‘‘vatthuṃ paṭicca khandhā’’ti vatvā ‘‘khandhe paṭicca vatthū’’ti na vuttaṃ. Na hi taṃ ārammaṇapaccayena uppajjati. 54. ในอารัมมณปัจจัยก่อน เพราะรูปไม่เกิดขึ้นโดยความเป็นอารัมมณปัจจัย ฉะนั้น ในบรรดา ๙ ปัญหานั้น ท่านจึงละปัญหาที่เจือด้วยรูปเสีย แล้ววิสัชนาเพียง ๓ ปัญหาเท่านั้น. และโดยเหตุนั้นนั่นเอง ครั้นตรัสว่า "อาศัยวัตถุ ขันธ์ย่อมเกิดขึ้น" แล้ว จึงไม่ตรัสว่า "อาศัยขันธ์ วัตถุย่อมเกิดขึ้น". เพราะว่าวัตถุนั้นหาได้เกิดขึ้นโดยอารัมมณปัจจัยไม่. 55. Adhipatipaccaye vipākābyākatanti lokuttarameva sandhāya vuttaṃ. Tenevettha ‘‘paṭisandhikkhaṇe’’ti na gahitaṃ. Sesaṃ hetupaccayasadisameva. 55. ในอธิปติปัจจัย คำว่า "วิปากาพยากฤต" ท่านกล่าวหมายถึงเฉพาะโลกุตตรธรรมเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ ท่านจึงไม่ถือเอาคำว่า "ในปฏิสนธิขณะ". ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับเหตุปัจจัยนั่นเอง. 56. Anantarasamantaresupi rūpaṃ na labbhatīti ārammaṇapaccaye viya tissova pucchā. 56. แม้ในอนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัย ก็ไม่ได้รูป ฉะนั้น จึงมีเพียง ๓ ปัญหาเหมือนในอารัมมณปัจจัย. 57. Sahajātapaccaye paṭisandhikkhaṇeti pañcavokāre paṭisandhivasena vuttaṃ. Heṭṭhā pana paccayavibhaṅge ‘‘okkantikkhaṇe’’ti āgataṃ tampi iminā saddhiṃ atthato ekaṃ, byañjanamattameva hettha nānanti. Apica ‘‘tiṇṇaṃ sannipātā gabbhassa avakkanti hotī’’ti (ma. ni. 1.408) vacanato okkantīti pañcavokārapaṭisandhiyāvetaṃ nāmaṃ. Paṭisandhīti sabbabhavasādhāraṇaṃ. Idha pana ‘‘kaṭattā ca rūpa’’ntiādivacanato pañcavokārapaṭisandhiyeva adhippetā. Sā hi rūpassapi arūpassapi paccayabhāvañceva paccayuppannabhāvañca saṅgaṇhāti, tasmā paripuṇṇavissajjanā hotīti gahitā. Bāhiraṃ ekaṃ mahābhūtanti anindriyabaddhesu pathavīpāsāṇādīsu mahābhūtaṃ sandhāya vuttaṃ. Paccayavibhaṅgavārasmiñhi cattāro mahābhūtāti ajjhattikañca bāhirañca ekato katvā gahitaṃ. Saṅkhepadesanā hi sā. Ayaṃ pana vitthāradesanā, tasmā sabbaṃ vibhajitvā dassento ‘‘bāhiraṃ ekaṃ mahābhūta’’ntiādimāha. Asaññasattānaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭiccāti dvisantatisamuṭṭhānabhūtavasena vuttaṃ. Mahābhūte paṭicca kaṭattārūpanti idaṃ pana kammasamuṭṭhānavaseneva vuttaṃ. Upādārūpanti utusamuṭṭhānavaseneva. 57. ในสหชาตปัจจัย คำว่า “ในปฏิสนธิขณะ” ท่านกล่าวไว้โดยหมายถึงปฏิสนธิในปัญจโวการภพ. ส่วนในปัจจยวิภังค์ข้างต้น มีคำว่า “ในอุปปัตติขณะ” มา ซึ่งคำนั้นก็มีความหมายเป็นอันเดียวกับคำนี้ มีต่างกันก็เพียงพยัญชนะเท่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง เพราะพระดำรัสว่า “ความก้าวลงแห่งครรภ์ย่อมมี เพราะความประชุมพร้อมแห่งธรรม ๓ อย่าง” คำว่า “โอกกันติ” (ความก้าวลง) นี้ จึงเป็นชื่อของปัญจโวการปฏิสนธิเท่านั้น. คำว่า “ปฏิสนธิ” เป็นคำทั่วไปสำหรับทุกภพ. แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาเฉพาะปัญจโวการปฏิสนธิเท่านั้น เพราะมีคำกล่าวเป็นต้นว่า “และรูปอันเกิดแต่กรรม”. จริงอยู่ ปัญจโวการปฏิสนธินั้นย่อมรวบรวมทั้งความเป็นปัจจัยและความเป็นปัจจยุปบันของทั้งรูปและอรูป ฉะนั้น ท่านจึงถือเอา (ปัญจโวการปฏิสนธิ) เพราะเป็นคำวิสัชนาที่บริบูรณ์. คำว่า “มหาภูตรูปภายนอกอย่างหนึ่ง” ท่านกล่าวหมายถึงมหาภูตรูปในสิ่งที่ไม่มีอินทรีย์ครอง เช่น แผ่นดินและศิลา เป็นต้น. จริงอยู่ ในวาระแห่งปัจจยวิภังค์ ท่านรวมทั้งภายในและภายนอกเข้าด้วยกันแล้วถือเอาว่า “มหาภูตรูป ๔”. เพราะนั่นเป็นเทศนาโดยย่อ. ส่วนนี้เป็นเทศนาโดยพิสดาร ฉะนั้น เมื่อทรงจำแนกแสดงทั้งหมด จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “มหาภูตรูปภายนอกอย่างหนึ่ง”. คำว่า “อาศัยมหาภูตรูปอย่างหนึ่งของอสัญญสัตตสัตว์” ท่านกล่าวโดยหมายถึงรูปที่เกิดจากสมุฏฐานสองสันตติ. ส่วนคำว่า “กฏัตตารูปอาศัยมหาภูตรูป” นี้ ท่านกล่าวโดยหมายถึงรูปที่เกิดจากกรรมสมุฏฐานเท่านั้น. คำว่า “อุปาทารูป” ท่านกล่าวโดยหมายถึงรูปที่เกิดจากอุตุสมุฏฐานเท่านั้น. 58. Aññamaññapaccaye khandhe paṭicca vatthu, vatthuṃ paṭicca khandhāti catunnampi khandhānaṃ ekato vatthunā aññamaññapaccayataṃ dassetuṃ vuttaṃ. 58. ในอัญญมัญญปัจจัย คำว่า “วัตถุอาศัยขันธ์, ขันธ์อาศัยวัตถุ” ท่านกล่าวเพื่อแสดงความเป็นอัญญมัญญปัจจัยของขันธ์ทั้ง ๔ กับวัตถุโดยรวมกัน. 59. Nissayapaccaye yasmā paṭiccattho nāma sahajātattho, tasmā yā heṭṭhā paccayavibhaṅgavāre cakkhāyatanādīnaṃ nissayapaccayatā dassitā, na sā gahitā. Cakkhāyatanādīni hi purejātāni hutvā paccayā honti, idha sahajātameva labbhati. Teneva vuttaṃ – ‘‘nissayapaccayo sahajātapaccayasadiso’’ti. 59. ในนิสสยปัจจัย เพราะเหตุที่คำว่า “อาศัย” มีความหมายว่า “เกิดร่วมกัน” ฉะนั้น ความเป็นนิสสยปัจจัยของจักขายตนะเป็นต้นที่แสดงไว้ในวาระแห่งปัจจยวิภังค์ข้างต้น ท่านจึงไม่ถือเอาในที่นี้. จริงอยู่ จักขายตนะเป็นต้นย่อมเป็นปัจจัยโดยเป็นปุเรชาตธรรม ส่วนในที่นี้ ท่านประสงค์เอาเฉพาะสหชาตธรรมเท่านั้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “นิสสยปัจจัยเหมือนกับสหชาตปัจจัย”. 60. Upanissayapaccaye rūpassa upanissayapaccayābhāvā tīṇeva vissajjanāni labbhanti, tena vuttaṃ ‘‘ārammaṇapaccayasadisa’’nti. Tattha kiñcāpi na sabbe kusalākusalābyākatā ārammaṇūpanissayaṃ labhanti, ye pana labhanti, tesaṃ vasenetaṃ vuttanti veditabbaṃ. 60. ในอุปนิสสยปัจจัย เพราะรูปไม่มีความเป็นอุปนิสสยปัจจัย จึงได้คำวิสัชนาเพียง ๓ อย่างเท่านั้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เหมือนกับอารัมมณปัจจัย”. ในข้อนั้น แม้ว่ากุศล อกุศล และอัพยากตธรรมทั้งหมดจะไม่ได้อารัมมณูปนิสสยปัจจัย แต่พึงทราบว่า คำนี้ท่านกล่าวตามที่ธรรมเหล่าใดได้ (อารัมมณูปนิสสยปัจจัย). 61. Purejātapaccaye vatthuṃ purejātapaccayāti vatthuṃ paṭicca vatthunā purejātapaccayataṃ sādhentena uppajjantīti attho. Vipākābyākataṃ ekaṃ khandhanti ettha yaṃ vipākābyākatassa vatthu okkantikkhaṇe sahajātapaccayo hoti, taṃ purejātapaccayabhājaniyattā idha na gahetabbaṃ. Yepi kusalādayo āruppe purejātapaccayaṃ na labhanti, tepi purejātapaccayabhājaniyatoyeva idha na gahetabbā. Ārammaṇaṃ pana niyamato purejātapaccayabhāvaṃ na labhati. Rūpāyatanādīni hi cakkhuviññāṇādīnaṃyeva purejātapaccayataṃ sādhenti, manoviññāṇadhātuyā atītānāgatānipi ārammaṇaṃ hontiyeva. Tasmā idha na gahitaṃ. Khandhavasena hi ayaṃ desanā, na viññāṇadhātuvasena. ‘‘Vipākābyākataṃ ekaṃ khandha’’nti desanāya ca sabbāpi viññāṇadhātuyo gahitā, na cakkhuviññāṇadhātuādayo evāti. 61. ในปุเรชาตปัจจัย คำว่า “วัตถุเป็นปุเรชาตปัจจัย” มีความหมายว่า ธรรมทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยวัตถุซึ่งทำความเป็นปุเรชาตปัจจัยของตนให้สำเร็จ. ในคำว่า “วิปากาัพยากตขันธ์หนึ่ง” นี้ วัตถุของวิปากาัพยากตธรรมใดที่เป็นสหชาตปัจจัยในอุปปัตติขณะ วัตถุนั้นไม่พึงถือเอาในที่นี้ เพราะกำลังจำแนกความเป็นปุเรชาตปัจจัย. แม้กุศลเป็นต้นเหล่าใดในอรูปภพที่ไม่ได้ปุเรชาตปัจจัย กุศลเป็นต้นเหล่านั้นก็ไม่พึงถือเอาในที่นี้ เพราะกำลังจำแนกความเป็นปุเรชาตปัจจัยนั่นเอง. ส่วนอารมณ์นั้น โดยทั่วไปแล้วไม่ได้ความเป็นปุเรชาตปัจจัย. จริงอยู่ รูปายตนะเป็นต้นย่อมทำความเป็นปุเรชาตปัจจัยให้สำเร็จแก่จักขุวิญญาณเป็นต้นเท่านั้น ส่วนอารมณ์ที่เป็นอดีตและอนาคตก็ย่อมเป็นอารมณ์ของมโนวิญญาณธาตุได้. ฉะนั้น ท่านจึงไม่ถือเอา (อารมณ์) ในที่นี้. เพราะเทศนานี้เป็นไปโดยอำนาจแห่งขันธ์ ไม่ใช่โดยอำนาจแห่งวิญญาณธาตุ. และโดยเทศนาว่า “วิปากาัพยากตขันธ์หนึ่ง” ท่านถือเอาวิญญาณธาตุทั้งหมด ไม่ใช่เฉพาะจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้นเท่านั้น. Pacchājāto kusalākusalānaṃ paccayo na hoti, abyākatassapi upatthambhakova na janako, tasmā ‘‘uppajjati pacchājātapaccayā’’ti evaṃ vattabbo ekadhammopi natthīti pacchājātapaccayavasena vissajjanaṃ na kataṃ. ปัจฉาชาตธรรมไม่เป็นปัจจัยแก่กุศลและอกุศล, แม้แก่อัพยากตธรรมก็เป็นเพียงผู้อุปถัมภ์ ไม่ใช่ผู้ให้เกิด, ฉะนั้น ธรรมแม้สักอย่างหนึ่งที่ควรกล่าวว่า “ย่อมเกิดขึ้นด้วยปัจฉาชาตปัจจัย” จึงไม่มี ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงไม่วิสัชนาโดยนัยแห่งปัจฉาชาตปัจจัย. 62. Āsevanapaccaye kāmaṃ sabbā kiriyā āsevanapaccayaṃ na labhanti, labbhamānavasena pana ‘‘kiriyābyākata’’nti vuttaṃ. Tasmā javanakiriyāvettha gahitāti veditabbā. 62. ในอาเสวนปัจจัย จริงอยู่ กิริยาจิตทั้งหมดไม่ได้อาเสวนปัจจัย แต่ท่านกล่าวว่า “กิริยาอัพยากตะ” โดยหมายถึงที่ได้ (อาเสวนปัจจัย). ฉะนั้น พึงทราบว่า ในที่นี้ท่านหมายเอาเฉพาะชวนกิริยาเท่านั้น. 63. Kammapaccaye kusalākusalesu ekakkhaṇiko kammapaccayo veditabbo, tathā kiriyābyākate. Vipākābyākate pana nānākkhaṇikopi, tathā paṭisandhikkhaṇe mahābhūtānaṃ. Cittasamuṭṭhānānaṃ pana ekakkhaṇiko. Kaṭattārūpānaṃ nānākkhaṇikova tathā asaññasattarūpānaṃ. Kaṭattārūpaṃ panettha jīvitindriyaṃ. Sesaṃ na ekantato kammasamuṭṭhānattā upādārūpanti vuttaṃ. Evaṃ santepi idha kammasamuṭṭhānameva adhippetaṃ. 63. ในกัมมปัจจัย พึงทราบว่า กัมมปัจจัยในกุศลและอกุศลเป็นเอกขณะ (สหชาตกัมมปัจจัย), ในกิริยาอัพยากตะก็เช่นกัน. แต่ในวิปากาัพยากตะเป็นนานักขณะ (นานักขณิกกัมมปัจจัย) ก็มี, ในมหาภูตรูปในปฏิสนธิขณะก็เช่นกัน. ส่วนในจิตตสมุฏฐานรูปเป็นเอกขณะ. ในกฏัตตารูปเป็นนานักขณะเท่านั้น ในรูปของอสัญญสัตตสัตว์ก็เช่นกัน. ในที่นี้ กฏัตตารูปคือชีวิตินทรีย์. ส่วนที่เหลือท่านเรียกว่าอุปาทารูป เพราะไม่ได้เกิดจากกรรมโดยส่วนเดียว. แม้เป็นเช่นนั้น ในที่นี้ท่านก็ประสงค์เอากัมมสมุฏฐานรูปเท่านั้น. 64. Vipākapaccaye kusalākusalaṃ kiriyañca na labbhatīti abyākatavaseneva vissajjanaṃ kataṃ. Cittasamuṭṭhānanti vipākacittasamuṭṭhānameva. Kaṭattārūpanti yathālābhavasena indriyarūpañca vatthurūpañca. Upādārūpanti tadavasesaṃ tasmiṃ samaye vijjamānakaṃ upādārūpaṃ. 64. ในวิปากปัจจัย เพราะกุศล อกุศล และกิริยา ไม่เกี่ยวข้อง ท่านจึงวิสัชนาโดยนัยแห่งอัพยากตธรรมเท่านั้น. คำว่า “จิตตสมุฏฐานรูป” หมายถึงรูปที่เกิดจากวิปากจิตเท่านั้น. คำว่า “กฏัตตารูป” หมายถึงอินทริยรูปและวัตถุรูปตามที่ได้. คำว่า “อุปาทารูป” หมายถึงอุปาทารูปที่เหลือซึ่งมีอยู่ในสมัยนั้น. 65. Āhārapaccaye sabbesampi kusalādīnaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānarūpassa ca arūpāhāravasena uppatti veditabbā, tathā paṭisandhikkhaṇe mahābhūtānaṃ. Cittasamuṭṭhānanti bhavaṅgādicittasamuṭṭhānaṃ. Āhārasamuṭṭhānanti kabaḷīkārāhārasamuṭṭhānaṃ. Cittasamuṭṭhānanti kusalākusalacittasamuṭṭhānameva. Paccayavibhaṅgavāre āhārapaṭipāṭiyā paṭhamaṃ kabaḷīkāro āhāro dassito, idha pana kusalaṃ dhammanti pucchāvasena paṭhamaṃ arūpāhārā dassitāti veditabbā. 65. ในอาหารปัจจัย พึงทราบว่า การเกิดขึ้นของขันธ์ทั้งปวงที่เป็นกุศลเป็นต้น และของจิตตสมุฏฐานรูป เป็นไปโดยอำนาจแห่งอรูปาหาร, ในมหาภูตรูปในปฏิสนธิขณะก็เช่นกัน. คำว่า “จิตตสมุฏฐานรูป” (ในส่วนของอัพยากตะ) หมายถึงรูปที่เกิดจากภวังคจิตเป็นต้น. คำว่า “อาหารสมุฏฐานรูป” หมายถึงรูปที่เกิดจากกวฬิงการาหาร. คำว่า “จิตตสมุฏฐานรูป” (ในส่วนของกุศลและอกุศล) หมายถึงรูปที่เกิดจากกุศลจิตและอกุศลจิตเท่านั้น. ในวาระแห่งปัจจยวิภังค์ ท่านแสดงกวฬิงการาหารก่อนตามลำดับของอาหาร, แต่ในที่นี้ เพราะถามว่า “กุศลธรรมเป็นไฉน” ท่านจึงแสดงอรูปาหารก่อน พึงทราบดังนี้. 66. Indriyapaccaye paccayavibhaṅge indriyapaṭipāṭiyā paṭhamaṃ cakkhundriyādīni dassitāni, idha pana kusalādipucchāvasena paṭhamaṃ arūpindriyānaṃ paccayatā dassitā. Tattha kusalādīsu yathālābhavasena arūpindriyā gahetabbā. Asaññasattānaṃ bhūtarūpesupi jīvitindriyanti. 66. ในปัจจยวิภังค์แห่งอินทริยปัจจัย ตามลำดับแห่งอินทรีย์ ท่านแสดงจักขุนทรีย์เป็นต้นไว้ก่อน แต่ในที่นี้ ท่านแสดงความเป็นปัจจัยแห่งอรูปินทรีย์ไว้ก่อน โดยอำนาจแห่งปุจฉาว่าด้วยกุศลเป็นต้น ในกุศลเป็นต้นเหล่านั้น พึงถือเอาอรูปินทรีย์ตามที่ได้ แม้ในภูตรูปของอสัญญสัตตสัตว์ทั้งหลาย ก็มีชีวิตินทรีย์ 67. Jhānamaggapaccayesu hetupaccayasadisameva vissajjanaṃ, tenevettha ‘‘hetupaccayasadisa’’nti vuttaṃ. 67. ในฌานปัจจัยและมัคคปัจจัย มีวิสัชนาเหมือนกับเหตุปัจจัยนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ท่านจึงกล่าวว่า "เหมือนกับเหตุปัจจัย" 68. Sampayuttapaccaye vissajjanaṃ ārammaṇapaccayagatikaṃ, tenevettha ‘‘ārammaṇapaccayasadisa’’nti vuttaṃ. 68. ในสัมปยุตตปัจจัย มีวิสัชนาเป็นไปตามแนวทางของอารัมมณปัจจัย เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ท่านจึงกล่าวว่า "เหมือนกับอารัมมณปัจจัย" 69. Vippayuttapaccaye vatthuṃ vippayuttapaccayāti vatthuṃ paṭicca vippayuttapaccayā, vatthunā vippayuttapaccayataṃ sādhentena uppajjantīti attho. Khandhe vippayuttapaccayāti khandhe paṭicca vippayuttapaccayā, khandhehi vippayuttapaccayataṃ sādhentehi uppajjatīti attho. Khandhā vatthuṃ vippayuttapaccayāti vatthuṃ paṭicca khandhā vippayuttapaccayā. Vatthunā vippayuttapaccayataṃ sādhentena uppajjantīti attho. Cittasamuṭṭhānarūpaṃ khandhe vippayuttapaccayāti khandhe paṭicca vippayuttapaccayā cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ khandhehi vippayuttapaccayataṃ sādhentehi uppajjatīti attho. Sesavissajjanesupi vatthuṃ vippayuttapaccayātiādīsupi vuttanayenevattho veditabbo. Vipākābyākate cettha vatthuggahaṇena cakkhādīni saṅgahitabbāni. Ekaṃ mahābhūtantiādi rūpābyākatassa paccayabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Cittasamuṭṭhānanti abyākatacittasamuṭṭhānampi kusalākusalacittasamuṭṭhānampi. 69. ในวิปปยุตตปัจจัย บทว่า วตฺถุํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา ความว่า เป็นวิปปยุตตปัจจัยโดยอาศัยวัตถุ อธิบายว่า ย่อมเกิดขึ้นโดยสำเร็จความเป็นวิปปยุตตปัจจัยด้วยวัตถุ บทว่า ขนฺเธ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา ความว่า เป็นวิปปยุตตปัจจัยโดยอาศัยขันธ์ทั้งหลาย อธิบายว่า ย่อมเกิดขึ้นโดยสำเร็จความเป็นวิปปยุตตปัจจัยด้วยขันธ์ทั้งหลาย บทว่า ขนฺธา วตฺถุํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา ความว่า ขันธ์ทั้งหลายเป็นวิปปยุตตปัจจัยโดยอาศัยวัตถุ อธิบายว่า ย่อมเกิดขึ้นโดยสำเร็จความเป็นวิปปยุตตปัจจัยด้วยวัตถุ บทว่า จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ ขนฺเธ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา ความว่า จิตตสมุฏฐานรูปเป็นวิปปยุตตปัจจัยโดยอาศัยขันธ์ทั้งหลาย อธิบายว่า จิตตสมุฏฐานรูปย่อมเกิดขึ้นโดยสำเร็จความเป็นวิปปยุตตปัจจัยด้วยขันธ์ทั้งหลาย แม้ในวิสัชนาที่เหลือ มีบทว่า วตฺถุํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา เป็นต้น ก็พึงทราบเนื้อความตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว และในวิปากาพยากตะนี้ พึงสงเคราะห์จักขุเป็นต้นด้วยการถือเอาวัตถุ คำว่า เอกํ มหาภูตํ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นปัจจัยของรูปาพยากตะ คำว่า จิตตสมุฏฐาน หมายถึง ทั้งรูปที่มีอพยากตจิตเป็นสมุฏฐาน และรูปที่มีกุศลจิตและอกุศลจิตเป็นสมุฏฐาน 70. Atthipaccaye sabbaṃ sahajātapaccayagatikaṃ. Tenevettha ‘‘sahajātapaccayasadisa’’nti vuttaṃ. 70. ในอัตถิปัจจัย ทั้งหมดเป็นไปตามแนวทางของสหชาตปัจจัย เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ท่านจึงกล่าวว่า "เหมือนกับสหชาตปัจจัย" 71-72. Natthivigatā ārammaṇapaccayagatikā, avigataṃ sahajātagatikaṃ. Tenevettha ‘‘ārammaṇapaccayasadisaṃ, sahajātapaccayasadisa’’nti vuttaṃ. Ime tevīsati paccayāti saṅkhipitvā dassitānaṃ vasenetaṃ vuttaṃ. Vitthāretabbāti yā pucchā vissajjanaṃ labhanti, tāsaṃ vasena vitthāretabbā. Ayaṃ hetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlake paccayānulome paṭiccavārassa kusalattikavissajjane atthavaṇṇanā. 71-72. นัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัยเป็นไปตามแนวทางของอารัมมณปัจจัย, อวิคตปัจจัยเป็นไปตามแนวทางของสหชาตปัจจัย เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ท่านจึงกล่าวว่า "เหมือนกับอารัมมณปัจจัย, เหมือนกับสหชาตปัจจัย" คำว่า อิเม เตวีสติ ปจฺจยา (ปัจจัย ๒๓ เหล่านี้) นี้ ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งปัจจัยทั้งหลายที่แสดงไว้โดยย่อ คำว่า วิตฺถาเรตพฺพา (พึงขยายความ) ความว่า พึงขยายความโดยอำนาจแห่งปุจฉาเหล่านั้นที่ได้รับวิสัชนา นี้คืออรรถกถาอธิบายเนื้อความในวิสัชนาแห่งกุสลัตติกะของปฏิจจวาร ในปัจจยานุโลมแห่งเอกมูลกะ โดยมีเหตุปัจจัยเป็นต้น (2.) Saṅkhyāvāro (๒.) สังขยาวาร 73. Idāni ye ettha hetupaccayādīsu ekekasmiṃ paccaye vissajjanavārā laddhā, te gaṇanavasena dassetuṃ hetuyā navātiādi āraddhaṃ. Tattha hetuyā navāti hetupaccaye nava pucchāvissajjanavārā honti. Seyyathidaṃ – kusalena kusalaṃ, kusalena abyākataṃ, kusalena kusalābyākataṃ; akusalena akusalaṃ, akusalena abyākataṃ, akusalena akusalābyākataṃ, abyākatena abyākataṃ, kusalābyākatena abyākataṃ, akusalābyākatena abyākatanti. 73. บัดนี้ เพื่อจะแสดงวารแห่งวิสัชนาที่ได้แล้วในปัจจัยแต่ละอย่าง มีเหตุปัจจัยเป็นต้นในที่นี้ โดยนัยแห่งการนับ ท่านจึงเริ่มคำว่า เหตุยา นว เป็นต้น ในคำนั้น บทว่า เหตุยา นว ความว่า ในเหตุปัจจัย มีวารแห่งปุจฉาวิสัชนา ๙ วาร ได้แก่ – กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล, กุศลเป็นปัจจัยแก่อพยากตะ, กุศลเป็นปัจจัยแก่กุสลาพยากตะ; อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อพยากตะ, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุสลาพยากตะ, อพยากตะเป็นปัจจัยแก่อพยากตะ, กุสลาพยากตะเป็นปัจจัยแก่อพยากตะ, อกุสลาพยากตะเป็นปัจจัยแก่อพยากตะ Ārammaṇe tīṇīti kusalena kusalaṃ, akusalena akusalaṃ, abyākatena abyākataṃ. Adhipatiyā navāti hetuyā vuttasadisāva. Dvādasasu hi paccayesu nava navāti vuttaṃ. Sabbesupi pucchāvissajjanāni hetupaccayasadisāneva. Vibhaṅge pana atthi viseso. Dasasu paccayesu tīṇi tīṇīti vuttaṃ. Sabbesupi pucchāvissajjanāni ārammaṇasadisāneva. Vibhaṅge pana atthi viseso. Aññamaññapaccayasmiñhi abyākatapadassa vissajjane rūpampi labbhati, tathā purejātapaccaye. Āsevanapaccaye vipākāni ceva vīthicittāni ca na labbhanti. Vipāke ekanti abyākatameva. Evamettha saṅkhepato nava tīṇi ekanti, tividhova vāraparicchedo. Vitthārato dvādasa navakā, dasa tikā, ekaṃ ekakanti sabbesupi tevīsatiyā paccayesu ekūnacattālīsādhikaṃ vārasataṃ hoti, ekūnacattālīsādhikañca pucchāsataṃ. Ekūnacattālīsādhikaṃ pucchāvissajjanasatantipi tasseva nāmaṃ. บทว่า อารมฺมเณ ตีณิ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล, อพยากตะเป็นปัจจัยแก่อพยากตะ บทว่า อธิปติยา นว ก็เหมือนกับที่กล่าวไว้ในเหตุปัจจัยนั่นเทียว เพราะในปัจจัย ๑๒ อย่าง ท่านกล่าวไว้ว่า มี ๙ วาร ๙ วาร ในปัจจัยทั้งหมดนั้น ปุจฉาวิสัชนาก็เหมือนกับเหตุปัจจัยนั่นเทียว แต่ในวิภังค์มีความแตกต่างอยู่ ในปัจจัย ๑๐ อย่าง ท่านกล่าวไว้ว่า มี ๓ วาร ๓ วาร ในปัจจัยทั้งหมดนั้น ปุจฉาวิสัชนาก็เหมือนกับอารัมมณปัจจัยนั่นเทียว แต่ในวิภังค์มีความแตกต่างอยู่ เพราะในอัญญมัญญปัจจัย ในวิสัชนาของบทอพยากตะ ย่อมได้แม้รูป, ในปุเรชาตปัจจัยก็เช่นกัน ในอาเสวนปัจจัย ย่อมไม่ได้ทั้งวิบากและวิถีจิต บทว่า วิปาเก เอกํ คือ อพยากตะอย่างเดียวเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ ในที่นี้ โดยย่อ การจำแนกวารมี ๓ อย่าง คือ ๙ วาร ๓ วาร และ ๑ วาร โดยพิสดาร มี ๙ วาร ๑๒ ปัจจัย, มี ๓ วาร ๑๐ ปัจจัย, มี ๑ วาร ๑ ปัจจัย, ด้วยประการฉะนี้ ในปัจจัยทั้ง ๒๓ อย่าง รวมเป็น ๑๓๙ วาร และ ๑๓๙ ปุจฉา แม้ชื่อว่า ๑๓๙ ปุจฉาวิสัชนาก็เป็นชื่อของวารนั้นนั่นเอง 74. Evaṃ hetupaccayādike ekamūlake gaṇanaṃ dassetvā ito paresu dumūlakādīsu vitthāradesanaṃ saṅkhipitvā ekamūlake dassitāya desanāya labbhamānagaṇanaññeva ādāya vāraparicchedaṃ dassetuṃ dumūlake tāva hetupaccayā ārammaṇe tīṇītiādimāha. Tatridaṃ lakkhaṇaṃ – bahugaṇanopi paccayo abahugaṇanena saddhiṃ yutto tena samānagaṇanova hoti. Tena vuttaṃ ‘‘hetupaccayā ārammaṇe tīṇī’’ti. Hetuārammaṇaduke ārammaṇe vuttāni tīṇeva vissajjanāni labbhantīti attho. Samānagaṇano pana samānagaṇanena saddhiṃ yutto aparihīnagaṇanova hoti. Tena vuttaṃ ‘‘hetupaccayā adhipatiyā navā’’ti. Hetādhipatiduke naveva vissajjanāni labbhantīti attho. Vipāke ekanti hetuvipākaduke vipāke vuttaṃ ekameva vissajjanaṃ labbhatīti evaṃ tāva dumūlake vāraparicchedo veditabbo. 74. ครั้นแสดงการนับในเอกมูลกะมีเหตุปัจจัยเป็นต้นอย่างนี้แล้ว ย่อเทศนาโดยพิสดารในทวิมูลกะเป็นต้นถัดจากนี้ไป เพื่อจะแสดงการจำแนกวารโดยถือเอาเพียงการนับที่ได้จากเทศนาที่แสดงไว้ในเอกมูลกะ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เหตุปจฺจยา อารมฺมเณ ตีณิ ในทวิมูลกะก่อน ในเรื่องนั้น มีหลักเกณฑ์ดังนี้ – ปัจจัยแม้มีจำนวนมาก เมื่อประกอบกับปัจจัยที่มีจำนวนไม่มาก ย่อมมีจำนวนเท่ากับปัจจัยนั้นนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เหตุปจฺจยา อารมฺมเณ ตีณิ" อธิบายว่า ในเหตุอารัมมณทุกะ ย่อมได้วิสัชนาเพียง ๓ อย่างที่กล่าวไว้ในอารัมมณปัจจัยเท่านั้น ส่วนปัจจัยที่มีจำนวนเท่ากัน เมื่อประกอบกับปัจจัยที่มีจำนวนเท่ากัน ย่อมมีจำนวนไม่ลดลงนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เหตุปจฺจยา อธิปติยา นวา" อธิบายว่า ในเหตุอธิปติทุกะ ย่อมได้วิสัชนา ๙ อย่างนั่นเทียว บทว่า วิปาเก เอกํ ความว่า ในเหตุวิปากทุกะ ย่อมได้วิสัชนาเพียงอย่างเดียวที่กล่าวไว้ในวิปากปัจจัย ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบการจำแนกวารในทวิมูลกะก่อน 75. Timūlakādīsupi idameva lakkhaṇaṃ. Tenevāha – hetupaccayā ārammaṇapaccayā adhipatiyā tīṇīti. Hetārammaṇādhipati tike ārammaṇe vuttāni tīṇeva vissajjanāni labbhantīti attho. Evaṃ sabbattha nayo netabbo. 75. แม้ในติมูลกะเป็นต้น ก็มีหลักเกณฑ์นี้เช่นกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา อธิปติยา ตีณิ" อธิบายว่า ในเหตุอารัมมณาธิปติติกะ ย่อมได้วิสัชนาเพียง ๓ อย่างที่กล่าวไว้ในอารัมมณปัจจัยเท่านั้น พึงนำนัยไปใช้ในทุกแห่งอย่างนี้ 76-79. Dvādasamūlake pana vipākapaccayo na labbhati, tasmā āsevanapaccayā kamme tīṇīti vatvā vipākaṃ aparāmasitvā āhāre tīṇīti vuttaṃ. Terasamūlakādīsupi eseva nayo. Te pana saṅkhipitvā tevīsatimūlakovettha dassito. So duvidho hoti – sāsevano vā savipāko vā. Tattha paṭhamaṃ sāsevano dassito, so tīṇeva vissajjanāni labhati. Tena vuttaṃ ‘‘āsevanapaccayā avigate tīṇī’’ti. Savipāko pana āsevanaṃ na labhati, tasmā taṃ pahāya vipākavasena gaṇanāya dassanatthaṃ anantarāyeva ‘‘hetupaccayā…pe… vipākapaccayā āhāre eka’’nti ekaṃ nayaṃ dassetvā pacchā tevīsatimūlakova dassito. Etesu pana dvīsu tevīsatimūlakesu kiñcāpi ekasmiṃ vipākapaccayo natthi, ekasmiṃ āsevanapaccayo, pacchājātapaccayo pana ubhayatthāpi. Ruḷhīsaddena panete tevīsatimūlakātveva veditabbā. Tesu sāsevane āsevanassa vasena sabbattha tīṇeva vissajjanāni, savipāke vipākapaccayassa vasena ekamevāti ayaṃ hetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlakādīsu gaṇanā. ๗๖-๗๙. ส่วนในทวาทสมูลกะ (ปัจจัย ๑๒ เป็นมูล) ไม่มีวิปากปัจจัย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในกรรมปัจจัย มี ๓” โดยอาศัยอาเสวนปัจจัย แล้วไม่กล่าวถึงวิบาก จึงกล่าวว่า “ในอาหารปัจจัย มี ๓” แม้ในเตรสมูลกะเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน แต่ท่านย่อปัจจัยเหล่านั้นแสดงไว้ในที่นี้เป็นเตวีสติมูลกะ (ปัจจัย ๒๓ เป็นมูล) เตวีสติมูลกะนั้นมี ๒ อย่าง คือ สาเสวนะ (มีอาเสวนปัจจัย) หรือ สวิปากะ (มีวิปากปัจจัย) ใน ๒ อย่างนั้น ท่านแสดงสาเสวนะไว้ก่อน สาเสวนะนั้นได้คำวิสัชนาเพียง ๓ เท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในอวิคตปัจจัย โดยอาศัยอาเสวนปัจจัย มี ๓” ส่วนสวิปากะไม่ได้อาเสวนปัจจัย เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงการนับโดยวิบากโดยเว้นอาเสวนปัจจัยนั้นเสีย ท่านจึงแสดงนัยหนึ่งว่า “โดยเหตุปัจจัย...ฯลฯ... ในอาหารปัจจัย โดยอาศัยวิปากปัจจัย มี ๑” ในลำดับต่อมา แล้วจึงแสดงเตวีสติมูลกะไว้ภายหลัง แต่ในเตวีสติมูลกะทั้งสองนี้ แม้ว่าในมูลกะหนึ่งไม่มีวิปากปัจจัย ในอีกมูลกะหนึ่งไม่มีอาเสวนปัจจัย แต่ปัจฉาชาตปัจจัยมีได้ในทั้งสองมูลกะ แต่พึงทราบว่า ปัจจัยเหล่านี้เป็นเตวีสติมูลกะโดยรุฬหิศัพท์ (ศัพท์ที่ใช้กันมาจนติด) ในเตวีสติมูลกะทั้งสองนั้น ในสาเสวนะ โดยอาศัยอาเสวนปัจจัย มีคำวิสัชชนาเพียง ๓ เท่านั้นในทุกแห่ง ในสวิปากะ โดยอาศัยวิปากปัจจัย มีคำวิสัชชนาเพียง ๑ เท่านั้น นี้คือการนับในเอกมูลกะเป็นต้น โดยทำเหตุปัจจัยให้เป็นเบื้องต้น Yaṃ panetaṃ hetumūlakānantaraṃ ‘‘ārammaṇe ṭhitena sabbattha tīṇeva pañhā’’ti vuttaṃ, taṃ ārammaṇapaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlakepi dumūlakādīsupi sabbattha ārammaṇapade ceva ārammaṇena saddhiṃ sesapaccayayojanāsu ca yattha navahi bhavitabbaṃ, tattha tayova pañhā hontīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Vipākapade pana vipākapadena saddhiṃ sesapaccayayojanāsu ca ekova pañho hotīti. Iti yaṃ heṭṭhā avocumha ‘‘bahugaṇanopi paccayo abahugaṇanena saddhiṃ yutto tena samānagaṇano hotī’’ti, taṃ suvuttameva. ส่วนคำที่ท่านกล่าวไว้ในลำดับต่อจากเหตุมูลกะว่า “เมื่อตั้งอยู่ในอารัมมณปัจจัย ในทุกแห่งมีปัญหาเพียง ๓ เท่านั้น” นั้น ท่านกล่าวเพื่อแสดงว่า ในเอกมูลกะและในทวิมูลกะเป็นต้น โดยทำอารัมมณปัจจัยให้เป็นเบื้องต้น ในทุกแห่ง ทั้งในอารัมมณบทและในวาระที่ประกอบปัจจัยที่เหลือร่วมกับอารัมมณปัจจัย ในที่ที่ควรจะมี ๙ ก็มีปัญหาเพียง ๓ เท่านั้น ส่วนในวิปากบทและในวาระที่ประกอบปัจจัยที่เหลือร่วมกับวิปากบท ก็มีปัญหาเพียง ๑ เท่านั้น ดังนั้น คำที่เราได้กล่าวไว้ในเบื้องต้นว่า “แม้ปัจจัยที่มีจำนวนนับมาก เมื่อประกอบกับปัจจัยที่มีจำนวนนับไม่มาก ก็มีจำนวนนับเท่ากับปัจจัยนั้น” คำนั้นเป็นอันกล่าวดีแล้ว 80-85. Idāni ye ārammaṇādīnaṃ paccayānaṃ vasena ekamūlakādayo dassetabbā, tesu ekamūlako tāva hetuekamūlakeneva sadisoti ekasmimpi paccaye na dassito. Ārammaṇapaccayavasena pana dumūlake gaṇanaṃ dassetuṃ ārammaṇapaccayā hetuyā tīṇi, adhipatiyā tīṇi…pe… avigate tīṇīti vuttaṃ. Ettha ca ‘‘ārammaṇapaccayā adhipatiyā tīṇi…pe… avigate tīṇī’’ti vattabbe ye hetupaccayādayo paccayā bahugaṇanā, tesaṃ ūnataragaṇanehi ca samānagaṇanehi ca saddhiṃ saṃsandane yā gaṇanā labbhati, taṃ dassetuṃ ārammaṇapaccayassa purimabhāge ṭhitampi hetupaccayaṃ pacchimabhāgeva ṭhapetvā ‘‘ārammaṇapaccayā hetuyā tīṇī’’ti vuttaṃ. Tenetaṃ āvi karoti – ārammaṇapaccayo yena yena bahutaragaṇanena vā samānagaṇanena vā paccayena saddhiṃ dukatikādibhedaṃ gacchati, sabbattha tīṇeva pañhāvissajjanāni veditabbāni. Vipākapaccayena pana saddhiṃ saṃsandane ekameva labbhati, taṃ vipākapaccayādikāya gaṇanāya āvi bhavissatīti idha na dassitaṃ. Yā cesā dumūlake gaṇanā dassitā, timūlakādīsupi esāva gaṇanāti ārammaṇapaccayavasena timūlakādayo na vitthāritā. ๘๐-๘๕. บัดนี้ เอกมูลกะเป็นต้นที่พึงแสดงโดยอาศัยปัจจัยมีอารัมมณปัจจัยเป็นต้น ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น เอกมูลกะก็เหมือนกับเหตุเอกมูลกะนั่นเอง ท่านจึงไม่แสดงไว้ในปัจจัยไหนๆ เลย แต่เพื่อจะแสดงการนับในทวิมูลกะโดยอาศัยอารัมมณปัจจัย ท่านจึงกล่าวว่า “ในเหตุปัจจัย โดยอาศัยอารัมมณปัจจัย มี ๓, ในอธิปติปัจจัย มี ๓...ฯลฯ... ในอวิคตปัจจัย มี ๓” และในที่นี้ เมื่อควรจะกล่าวว่า “ในอธิปติปัจจัย โดยอาศัยอารัมมณปัจจัย มี ๓...ฯลฯ... ในอวิคตปัจจัย มี ๓” แต่เพื่อจะแสดงจำนวนนับที่ได้ในการเปรียบเทียบปัจจัยทั้งหลายมีเหตุปัจจัยเป็นต้นซึ่งมีจำนวนนับมาก กับปัจจัยทั้งหลายที่มีจำนวนนับน้อยกว่าและมีจำนวนนับเท่ากัน ท่านจึงย้ายเหตุปัจจัยซึ่งอยู่ส่วนหน้าของอารัมมณปัจจัยไปไว้ส่วนหลังแล้วกล่าวว่า “ในเหตุปัจจัย โดยอาศัยอารัมมณปัจจัย มี ๓” ด้วยคำกล่าวนั้น ท่านทำให้ชัดเจนว่า อารัมมณปัจจัยเมื่อจำแนกเป็นทุกะ ติกะ เป็นต้น ร่วมกับปัจจัยใดๆ ที่มีจำนวนนับมากกว่าหรือมีจำนวนนับเท่ากัน พึงทราบว่าในทุกแห่งมีปัญหาวิสัชชนาเพียง ๓ เท่านั้น แต่ในการเปรียบเทียบกับวิปากปัจจัย ได้เพียง ๑ เท่านั้น ข้อนั้นจักปรากฏชัดในการนับที่มีวิปากปัจจัยเป็นต้น ท่านจึงไม่แสดงไว้ในที่นี้ และการนับที่แสดงไว้ในทวิมูลกะนี้ ก็เป็นการนับอย่างเดียวกันแม้ในติมูลกะเป็นต้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ขยายความติมูลกะเป็นต้นโดยอาศัยอารัมมณปัจจัย Idāni adhipatipaccayādivasena dumūlakādīsu gaṇanaṃ dassetuṃ adhipatipaccayā hetuyā navātiādi vuttaṃ. Tatthāpi vuttanayeneva paccayasanniveso veditabbo. Yathā ca adhipatipaccayā hetuyā nava, evaṃ sesesupi hetunā samānagaṇanāsu naveva. Iti yo yo paccayo ādimhi tiṭṭhati, tena tena saddhiṃ samānagaṇanānaṃ saṃsandane ādimhi ṭhitassa vasena gaṇanā hoti. Tena pana saddhiṃ ūnataragaṇanānaṃ saṃsandane ūnataragaṇanānaṃyeva vasena gaṇanā hotīti veditabbo. Yathā ca ārammaṇapaccayavasena evaṃ adhipatipaccayavasenāpi tato paresaṃ anantarādīnaṃ vasenāpi timūlakādayo na vitthāritā. Tasmā dumūlake dassitagaṇanāvaseneva sabbattha sādhetabbā. Teneva vuttaṃ ‘‘ekekaṃ paccayaṃ mūlakaṃ kātuna sajjhāyamaggena gaṇetabbā’’ti. บัดนี้ เพื่อจะแสดงการนับในทวิมูลกะเป็นต้นโดยอาศัยอธิปติปัจจัยเป็นต้น ท่านจึงกล่าวไว้เป็นอาทิว่า “ในเหตุปัจจัย โดยอาศัยอธิปติปัจจัย มี ๙” แม้ในที่นั้น ก็พึงทราบการจัดวางปัจจัยตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง และในเหตุปัจจัย โดยอาศัยอธิปติปัจจัย มี ๙ ฉันใด แม้ในปัจจัยที่เหลือซึ่งมีจำนวนนับเท่ากับเหตุปัจจัย ก็มี ๙ ฉันนั้น ดังนั้น ปัจจัยใดๆ ตั้งอยู่เป็นเบื้องต้น ในการเปรียบเทียบปัจจัยนั้นๆ กับปัจจัยทั้งหลายที่มีจำนวนนับเท่ากัน การนับย่อมเป็นไปตามปัจจัยที่ตั้งอยู่เป็นเบื้องต้น แต่ในการเปรียบเทียบปัจจัยนั้นกับปัจจัยทั้งหลายที่มีจำนวนนับน้อยกว่า พึงทราบว่า การนับย่อมเป็นไปตามปัจจัยทั้งหลายที่มีจำนวนนับน้อยกว่านั่นเอง และติมูลกะเป็นต้น ท่านก็ไม่ได้ขยายความไว้โดยอาศัยอธิปติปัจจัยและโดยอาศัยปัจจัยอื่นๆ ต่อจากนั้น มีอนันตรปัจจัยเป็นต้น เหมือนกับโดยอาศัยอารัมมณปัจจัย เพราะฉะนั้น พึงทำให้สำเร็จในทุกแห่งโดยอาศัยการนับที่แสดงไว้ในทวิมูลกะนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พึงทำปัจจัยแต่ละอย่างให้เป็นมูลแล้วนับไปตามแนวทางแห่งการสาธยาย” Paccayānulomavaṇṇanā. วรรณนาปัจจยานุโลม Paṭiccavāro ปฏิจจวาร Paccayapaccanīyavaṇṇanā วรรณนาปัจจยปัจจนียะ 86-87. Paccayapaccanīyaṃ pana yasmā kusalapade na labbhati kusaladhammassa hetupaccayena vinā anuppattito, tasmā akusalaṃ dhammaṃ paṭiccātiādi āraddhaṃ. Tattha nahetupaccayāti hetupaccayapaṭikkhepo hetupaccayaṃ vinā aññena paccayena uppajjatīti attho. Vicikicchāsahagato uddhaccasahagato mohoti ayañhi sampayuttadhammānañceva cittasamuṭṭhānarūpassa ca sayaṃ hetupaccayo hoti, aññassa pana sampayuttahetuno abhāvā na hetupaccayā uppajjatīti ṭhapetvā hetupaccayaṃ sesehi attano anurūpapaccayehi uppajjati. Iminā nayena sabbapaccayapaṭikkhepesu attho veditabbo. Ahetukaṃ vipākābyākatanti idaṃ rūpasamuṭṭhāpakavaseneva veditabbaṃ. Aññesupi evarūpesu eseva nayo. ๘๖-๘๗. ส่วนปัจจยปัจจนียะ (ปัจจัยเชิงปฏิเสธ) ไม่มีในกุศลบท เพราะธรรมที่เป็นกุศลจะเกิดขึ้นโดยปราศจากเหตุปัจจัยไม่ได้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงเริ่มด้วยคำว่า “ปฏิจฺจ อกุสลํ ธมฺมํ (อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล)” เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า “นเหตุปจฺจยา” เป็นการปฏิเสธเหตุปัจจัย ความว่า เกิดขึ้นโดยปัจจัยอื่นที่นอกเหนือจากเหตุปัจจัย โมหะที่เกิดร่วมกับวิจิกิจฉาและที่เกิดร่วมกับอุทธัจจะนี้แล ย่อมเป็นเหตุปัจจัยด้วยตนเองแก่สัมปยุตตธรรมทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป แต่เพราะไม่มีสัมปยุตตเหตุอื่น จึงไม่เกิดขึ้นโดยเหตุปัจจัย (คือไม่ได้รับปัจจยุปบันจากเหตุอื่น) แต่เว้นเหตุปัจจัยเสียแล้ว ย่อมเกิดขึ้นโดยปัจจัยที่เหลือทั้งหลายที่สมควรแก่ตน พึงทราบความหมายในการปฏิเสธปัจจัยทั้งหมดโดยนัยนี้ คำว่า “อเหตุกํ วิปากาพฺยากตํ” นี้ พึงทราบโดยความเป็นตัวทำให้รูปเกิดขึ้นเท่านั้น แม้ในกรณีอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ ก็นัยนี้เหมือนกัน 88. Naadhipatipaccaye kāmaṃ adhipatipi attanā saddhiṃ dutiyassa adhipatino abhāvā naadhipatipaccayaṃ labhati, yathā pana vicikicchuddhaccasahagato moho ahetuko, na tathā adhipatayo eva nirādhipati. Chandādīsu pana aññataraṃ adhipatiṃ akatvā kusalādīnaṃ uppattikāle sabbepi kusalādayo nirādhipatino. Tasmā mohaṃ viya visuṃ adhipatimattameva anuddharitvā sabbasaṅgāhikavasena esā ‘‘ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’tiādikā desanā katāti veditabbā. 88. ในนอธิปติปัจจัย แม้อธิบดีเองก็ย่อมได้ชื่อว่านอธิปติปัจจัย เพราะไม่มีอธิบดีที่ ๒ พร้อมกับตน แต่เหมือนอย่างโมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะเป็นอเหตุกะฉันใด อธิบดีทั้งหลายจะชื่อว่าไม่มีอธิบดีหาเป็นเช่นนั้นไม่ฉันนั้น แต่ในกาลที่กุศลเป็นต้นเกิดขึ้น โดยไม่ทำฉันทะเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งให้เป็นอธิบดี กุศลเป็นต้นทั้งหมดก็ชื่อว่าไม่มีอธิบดี เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงยกขึ้นแสดงแต่อธิบดีอย่างเดียวโดยเฉพาะเหมือนโมหะ แต่ทรงแสดงเทศนานี้ว่า "ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑" เป็นต้น โดยนัยที่เป็นการสงเคราะห์ทั้งหมด 89. Nānantaranasamanantaresu nārammaṇe viya rūpameva paccayuppannaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘nārammaṇapaccayasadisa’’nti. Sahajātapaccayo parihīno. Yathā cesa, tathā nissayaatthiavigatapaccayāpi. Kiṃ kāraṇā? Etehi vinā kassaci anuppattito. Sahajātanissayaatthiavigatapaccayepi hi paccakkhāya ekopi rūpārūpadhammo nuppajjati, tasmā te parihīnā. 89. ในนอนันตรปัจจัยและนสมนันตรปัจจัย มีเพียงรูปธรรมเท่านั้นเป็นปัจจยุปบัน เหมือนในนารัมมณปัจจัย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เหมือนกับนารัมมณปัจจัย" สหชาตปัจจัยตกไป ปัจจัยนี้ฉันใด นิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัยก็ฉันนั้น เพราะเหตุไร เพราะว่า เว้นปัจจัยเหล่านี้เสียแล้ว ธรรมอะไรๆ ก็เกิดขึ้นไม่ได้ จริงอยู่ เมื่อปฏิเสธสหชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย แม้รูปธรรมหรืออรูปธรรมอย่างหนึ่งก็เกิดขึ้นไม่ได้เลย เพราะฉะนั้น ปัจจัยเหล่านั้นจึงตกไป 90. Naaññamaññapaccayavibhaṅge paṭisandhikkhaṇe vipākābyākate khandhe paṭicca kaṭattārūpanti hadayavatthuvajjaṃ veditabbaṃ. 90. ในวิภังค์แห่งนอัญญมัญญปัจจัย พึงทราบว่า คำว่า "กฏัตตารูป (รูปอันเกิดแต่กรรม) อาศัยวิปากาพยากตขันธ์ในปฏิสนธิขณะ" นั้น หมายถึงรูปที่เว้นหทยวัตถุ 91. Naupanissayapaccayavibhaṅge rūpameva paccayuppannaṃ, tañhi upanissayaṃ na labhati. Arūpaṃ pana kiñcāpi ārammaṇūpanissayapakatūpanissaye na labheyya, anantarūpanissayamuttakaṃ pana natthi. Tena vuttaṃ ‘‘nārammaṇapaccayasadisa’’nti. 91. ในวิภังค์แห่งนอุปนิสสยปัจจัย มีเพียงรูปธรรมเท่านั้นเป็นปัจจยุปบัน เพราะว่ารูปธรรมนั้นย่อมไม่ได้อุปนิสสยปัจจัย ส่วนอรูปธรรม แม้จะไม่ได้อารัมมณูปนิสสยปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัย แต่ก็ไม่มีอรูปธรรมที่พ้นจากอนันตรูปนิสสยปัจจัยเลย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เหมือนกับนารัมมณปัจจัย" 92. Napurejāte cittasamuṭṭhānarūpanti pañcavokāravasena vuttaṃ. 92. ในนปุเรชาตปัจจัย คำว่า "จิตตสมุฏฐานรูป" ท่านกล่าวไว้โดยอ้างถึงปัญจโวการภูมิ 93. Napacchājātapaccayāti ettha sahajātapurejātapaccayā saṅgahaṃ gacchanti. Tasmā sahajātapaccayasadisā ettha pāḷi, sā naadhipatipaccaye vitthāritāti idha saṅkhittā. Nāsevanapaccaye kusalākusalā paṭhamajavanavasena veditabbā, tathā kiriyābyākataṃ. Pāḷi pana idhāpi naadhipatipaccaye vitthāritavasena veditabbā. Tenevāha – ‘‘napacchājātapaccayampi nāsevanapaccayampi nādhipatipaccayasadisa’’nti. 93. ในคำว่า นปัจฉาชาตปัจจัย นี้ สหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัยย่อมถึงการสงเคราะห์เข้าด้วย เพราะฉะนั้น บาลีในปัจจัยนี้จึงเหมือนกับสหชาตปัจจัย บาลีนั้นท่านขยายความไว้ในนอธิปติปัจจัยแล้ว ในที่นี้จึงกล่าวไว้ย่อๆ ในนาเสวนปัจจัย พึงทราบว่า กุศลและอกุศล ได้แก่ ชวนะดวงแรก กิริยาอัพยากตะก็เช่นกัน ส่วนบาลีในที่นี้ก็พึงทราบโดยนัยที่ขยายความไว้ในนอธิปติปัจจัย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ปัจฉาชาตปัจจัยและนาเสวนปัจจัย ก็เหมือนกับนอธิปติปัจจัย" 94-97. Nakammapaccaye vipākacetanā nānākkhaṇikakammapaccayaṃ labhatīti na gahitā. Nāhārapaccaye ekaccaṃ rūpameva paccayuppannaṃ, tathā naindriyapaccaye. ๙๔-๙๗. ในนกัมมปัจจัย ท่านไม่ถือเอาวิปากเจตนา เพราะวิปากเจตนานั้นย่อมได้นานักขณิกกัมมปัจจัย ในนาหารปัจจัย มีเพียงรูปบางอย่างเท่านั้นเป็นปัจจยุปบัน ในนินทริยปัจจัยก็เช่นกัน 98. Najhānapaccaye pañcaviññāṇadhammā ceva ekaccañca rūpaṃ paccayuppannaṃ. Pañcaviññāṇasmiñhi vedanā ca cittekaggatā ca dubbalattā upanijjhānalakkhaṇaṃ na pāpuṇantīti jhānapaccaye na gahitā. 98. ในนฌานปัจจัย ธรรมในปัญจวิญญาณและรูปบางอย่างเป็นปัจจยุปบัน จริงอยู่ ในปัญจวิญญาณ เวทนาและจิตเตกัคคตา เพราะมีความอ่อนกำลัง จึงไม่ถึงลักษณะแห่งการเพ่งอารมณ์ ฉะนั้น ท่านจึงไม่ถือเอาในฌานปัจจัย 99-102. Namaggapaccaye ahetukavipākakiriyañceva ekaccañca rūpaṃ paccayuppannaṃ. Nasampayuttanonatthinovigatesu rūpameva paccayuppannaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘nārammaṇapaccayasadisa’’nti. ๙๙-๑๐๒. ในนมัคคปัจจัย อเหตุกวิบากและกิริยาจิต และรูปบางอย่างเป็นปัจจยุปบัน ในนสัมปยุตตปัจจัย นนัตถิปัจจัย และนวิคตปัจจัย มีเพียงรูปธรรมเท่านั้นเป็นปัจจยุปบัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เหมือนกับนารัมมณปัจจัย" 103. Nahetuyā dveti ekamūlakagaṇanāya yathāpāḷimeva niyyāti. 103. ในนเหตุปัจจัย มี ๒ วาระ การนับในเอกมูลกะ ย่อมเป็นไปตามบาลีทีเดียว 104. Dumūlake nahetupaccayā nārammaṇe ekanti ettha kiñcāpi bahugaṇanena saddhiṃ ūnataragaṇanassa saṃsandane ūnataragaṇanavasena nahetuyā viya dvīhi bhavitabbaṃ. Nārammaṇavasena pana arūpadhammānaṃ parihīnattā abyākataṃ paṭicca rūpābyākatassa uppattiṃ sandhāya ‘‘eka’’nti vuttaṃ. Sabbesu ekakesupi eseva nayo. Dveti vuttaṭṭhāne pana nahetuyā laddhavasena vāradvayaṃ veditabbaṃ. 104. ในทวิมูลกะ ที่ว่า นเหตุปัจจยา นารัมมเณ เอกํ (อาศัยนเหตุปัจจัย กับนารัมมณปัจจัย มี ๑ วาระ) นั้น แม้ว่าเมื่อเทียบการนับที่มากกว่ากับการนับที่น้อยกว่า ควรจะมี ๒ วาระตามนัยแห่งการนับที่น้อยกว่า เหมือนในนเหตุปัจจัยก็ตาม แต่เพราะอรูปธรรมทั้งหลายตกไปโดยนัยแห่งนารัมมณปัจจัย ท่านจึงกล่าวว่า "เอกํ" (๑ วาระ) โดยทรงหมายถึงการเกิดขึ้นแห่งอัพยากตรูปที่อาศัยอัพยากตธรรม ในวาระเดียวทั้งหมดก็มีนัยนี้เช่นกัน ส่วนในที่ที่กล่าวว่า "เทฺว" (๒ วาระ) พึงทราบว่าเป็น ๒ วาระโดยนัยที่ได้ในนเหตุปัจจัย 105-106. Timūlakādīsu pana sabbesu nārammaṇapaccayassa aparihīnattā ekameva vissajjananti ayaṃ paccanīye nahetupaccayaṃ ādiṃ katvā ekamūlakādīsu gaṇanā. ๑๐๕-๑๐๖. แต่ในติมูลกะเป็นต้นทั้งหมด เพราะนารัมมณปัจจัยไม่ตกไป จึงมีวิสัชนาเพียงหนึ่งเดียวเท่านั้น นี้คือการนับในเอกมูลกะเป็นต้น ในปัจจนียะ โดยทำนเหตุปัจจัยให้เป็นเบื้องต้น 107-130. Nārammaṇapaccayādayo pana ekamūlake tāva purimena sadisattā idhāpi na dassitāyeva. Nārammaṇapaccayavasena dumūlake nārammaṇapaccayā, nahetuyā ekanti nahetudumūlake vuttameva. Nādhipatiyā pañcāti nārammaṇapaccaye laddhavasena veditabbāti evaṃ sabbasaṃsandanesu ūnataragaṇanasseva paccayassa vasena gaṇanā veditabbā. Yattha yattha ca nārammaṇapaccayo pavisati, tattha tattha rūpameva paccayuppannaṃ. Nānantaranasamanantaranaaññamaññanaupanissayanāhāranaindriyanasampayuttanonatthinovigatapaccayānaṃ paviṭṭhaṭṭhānepi eseva nayo. Nāhāranaindriyanajhānanamaggapaccayā sabbattha sadisavissajjanā. Nasahajātādicatukkaṃ idhāpi parihīnamevāti idamettha lakkhaṇaṃ. Iminā pana lakkhaṇena sabbesu dumūlakādīsu ‘‘ayaṃ paccayo mūlaṃ, ayamettha dumūlako, ayaṃ timūlako, ayaṃ sabbamūlako’’ti sallakkhetvā ūnataragaṇanassa paccayassa vasena gaṇanā veditabbāti. ๑๐๗-๑๓๐. ส่วนนารัมมณปัจจัยเป็นต้น ในเอกมูลกะก่อน เพราะเหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว ในที่นี้จึงไม่ได้แสดงไว้ ในทวิมูลกะโดยนัยแห่งนารัมมณปัจจัย ที่ว่า นารัมมณปัจจยา นเหตุยา เอกํ (อาศัยนารัมมณปัจจัย กับนเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ) ก็คือวาระที่กล่าวไว้แล้วในนเหตุทวิมูลกะนั่นเอง ที่ว่า นอธิปติยา ปญฺจ (กับนอธิปติปัจจัย มี ๕ วาระ) พึงทราบว่าได้มาโดยนัยแห่งนารัมมณปัจจัย ด้วยประการฉะนี้ ในการเทียบเคียงทั้งหมด พึงทราบการนับโดยนัยแห่งปัจจัยที่มีการนับน้อยกว่า ในที่ใดๆ ที่นารัมมณปัจจัยเข้ามาเกี่ยวข้อง ในที่นั้นๆ มีเพียงรูปธรรมเท่านั้นเป็นปัจจยุปบัน แม้ในที่ที่นอนันตรปัจจัย นสมนันตรปัจจัย นอัญญมัญญปัจจัย นอุปนิสสยปัจจัย นาหารปัจจัย นินทริยปัจจัย นสัมปยุตตปัจจัย นนัตถิปัจจัย และนวิคตปัจจัยเข้ามาเกี่ยวข้อง ก็มีนัยนี้เช่นกัน นาหารปัจจัย นินทริยปัจจัย นฌานปัจจัย และนมัคคปัจจัย มีวิสัชนาเหมือนกันในทุกแห่ง จตุกะคือ นสหชาตะ เป็นต้น แม้ในที่นี้ก็ตกไปเหมือนกัน นี้เป็นลักษณะในที่นี้ ก็โดยลักษณะนี้ ในทวิมูลกะเป็นต้นทั้งหมด พึงกำหนดว่า "ปัจจัยนี้เป็นมูล, ปัจจัยนี้ในที่นี้เป็นทวิมูลกะ, ปัจจัยนี้เป็นติมูลกะ, ปัจจัยนี้เป็นสัพพมูลกะ" แล้วพึงทราบการนับโดยนัยแห่งปัจจัยที่มีการนับน้อยกว่า Paccayapaccanīyavaṇṇanā. อรรถกถาปัจจยปัจจนียะ Paccayānulomapaccanīyavaṇṇanā อรรถกถาปัจจยานุโลมปัจจนียะ 131-189. Idāni anulomapaccanīye gaṇanaṃ dassetuṃ hetupaccayā nārammaṇe pañcātiādi āraddhaṃ. Tattha hetādhipatimaggapaccayesu anulomato ṭhitesu sahajātādayo cattāro sabbaṭṭhānikapaccayā, āhārindriyajhānamaggapaccayā cattāroti ime aṭṭha paccanīyato na labbhanti. Hetupaccayādivasena hi uppajjamāno dhammo ime aṭṭha paccaye alabhanto nāma natthi. Ārammaṇaanantarasamanantaraupanissayasampayuttanatthivigatapaccayesu pana anulomato ṭhitesu arūpaṭṭhānikā paccanīkato na labbhanti. Na hi ārammaṇapaccayādīhi uppajjamānā anantarasamanantarapaccayādayo na labhanti. Sahajātaaññamaññanissayakammāhārindriyaatthiavigatapaccayesu pana anulomato ṭhitesu cattāro sabbaṭṭhānikāyeva, paccanīkato na labbhanti. Etesañhi paccayānaṃ vasena uppajjamāno sabbaṭṭhānike alabhanto nāma natthi. Pacchājātapaccayassa anulomato ṭhānaṃ nāma natthi. Evaṃ sesesu anulomato ṭhitesu ye ca labbhanti, ye ca na labbhanti, te sallakkhetvā sabbesupi dumūlakādīsu nayesu tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ saṃsandane ūnataragaṇanānaṃyeva vasena gaṇanā veditabbāti. ๑๓๑-๑๘๙. บัดนี้ เพื่อจะแสดงการนับในอนุโลมปัจจนียะ จึงได้เริ่มคำเป็นต้นว่า "เหตุปจฺจยา นอารมฺมเณ ปญฺจ" ในปัจจัยเหล่านั้น เมื่อเหตุปัจจัย อธิปติปัจจัย และมรรคปัจจัย ตั้งอยู่โดยอนุโลม สหชาตปัจจัยเป็นต้น ๔ ปัจจัยที่เป็นสัพพัฏฐานิกปัจจัย และอาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย มรรคปัจจัย ๔ ปัจจัยเหล่านี้ รวม ๘ ปัจจัย ย่อมไม่ได้โดยปัจจนียะ เพราะว่าธรรมที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้น ชื่อว่าจะไม่ได้ปัจจัย ๘ เหล่านี้ ย่อมไม่มี แต่เมื่ออารัมมณปัจจัย อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย ตั้งอยู่โดยอนุโลม อรูปัฏฐานิกปัจจัยทั้งหลายย่อมไม่ได้โดยปัจจนียะ จริงอยู่ ธรรมที่เกิดขึ้นด้วยอารัมมณปัจจัยเป็นต้น จะไม่ได้อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัยเป็นต้น ย่อมไม่มี แต่เมื่อสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย กัมมปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย อัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย ตั้งอยู่โดยอนุโลม สัพพัฏฐานิกปัจจัย ๔ ปัจจัยนั่นเทียว ย่อมไม่ได้โดยปัจจนียะ เพราะว่าธรรมที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งปัจจัยเหล่านี้ ชื่อว่าจะไม่ได้สัพพัฏฐานิกปัจจัย ย่อมไม่มี การตั้งอยู่โดยอนุโลมของปัจฉาชาตปัจจัยย่อมไม่มีเลย ด้วยประการฉะนี้ เมื่อปัจจัยที่เหลือตั้งอยู่โดยอนุโลม ปัจจัยเหล่าใดย่อมได้ และปัจจัยเหล่าใดย่อมไม่ได้ พึงกำหนดรู้ปัจจัยเหล่านั้นแล้ว พึงทราบการนับโดยนัยแห่งการนับที่น้อยกว่านั่นเทียว ในนัยทั้งหลายมีทุมูลกนัยเป็นต้นทั้งหมด ในการเทียบเคียงปัจจัยนั้นๆ Paccayānulomapaccanīyavaṇṇanā. พรรณนาปัจจยานุโลมปัจจนียะ Paccayapaccanīyānulomavaṇṇanā พรรณนาปัจจยปัจจนียานุโลม 190. Idāni paccanīyānulome gaṇanaṃ dassetuṃ nahetupaccayā ārammaṇe dvetiādi āraddhaṃ. Tattha hetumhi paccanīkato ṭhite ṭhapetvā adhipatiṃ avasesā anulomato labbhanti. Pacchājāto pana anulomato sabbattheva na labbhati, ye nava paccayā ‘‘arūpānaññevā’’ti vuttā, tesu purejātañca āsevanañca ṭhapetvā avasesesu sattasu paccanīkato ṭhitesu sesā arūpaṭṭhānikā anulomato na labbhanti. Yo hi ārammaṇādīhi nuppajjati, na so anantarādayo labhati. Paṭisandhivipāko pana purejātato, sabbavipāko ca saddhiṃ kiriyamanodhātuyā āsevanato anuppajjamānopi anantarādayo labhati, tasmā ‘‘purejātañca āsevanañca ṭhapetvā’’ti vuttaṃ. 190. บัดนี้ เพื่อจะแสดงการนับในปัจจนียานุโลม จึงได้เริ่มคำเป็นต้นว่า "นเหตุปจฺจยา อารมฺมเณ เทฺว" ในปัจจัยเหล่านั้น เมื่อเหตุปัจจัยตั้งอยู่โดยปัจจนียะ เว้นอธิปติปัจจัยเสีย ปัจจัยที่เหลือย่อมได้โดยอนุโลม ส่วนปัจฉาชาตปัจจัยย่อมไม่ได้โดยอนุโลมในที่ทั้งปวงเลย ในปัจจัย ๙ อย่างที่กล่าวว่า "เป็นของอรูปธรรมเท่านั้น" เว้นปุเรชาตปัจจัยและอาเสวนปัจจัยเสีย เมื่อปัจจัยที่เหลือ ๗ ปัจจัยตั้งอยู่โดยปัจจนียะ อรูปัฏฐานิกปัจจัยที่เหลือย่อมไม่ได้โดยอนุโลม จริงอยู่ ธรรมใดไม่เกิดขึ้นด้วยอารัมมณปัจจัยเป็นต้น ธรรมนั้นย่อมไม่ได้อนันตรปัจจัยเป็นต้น แต่ปฏิสนธิวิบาก แม้ไม่เกิดขึ้นจากปุเรชาตปัจจัย และวิบากทั้งหมดพร้อมด้วยกิริยามโนธาตุ แม้ไม่เกิดขึ้นจากอาเสวนปัจจัย ก็ย่อมได้อนันตรปัจจัยเป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "เว้นปุเรชาตปัจจัยและอาเสวนปัจจัยเสีย" Purejātapacchājātaāsevanavipākavippayuttesu paccanīkato ṭhitesu ekaṃ ṭhapetvā avasesā anulomato labbhanti. Kammapaccaye paccanīkato ṭhite ṭhapetvā vipākapaccayaṃ avasesā anulomato labbhanti. Āhārindriyesu paccanīkato ṭhitesu ṭhapetvā sabbaṭṭhānike ceva aññamaññakammāhārindriyapaccaye ca avasesā anulomato na labbhanti, itare yujjamānakavasena labbhanti. Jhānapaccaye paccanīkato ṭhite. Hetādhipatiāsevanamaggapaccayā anulomato na labbhanti. Maggapaccaye paccanīkato ṭhite hetādhipatipaccayā anulomato na labbhanti. Vippayuttapaccaye paccanīkato ṭhite purejātapaccayaṃ ṭhapetvā avasesā anulomato labbhanti. Evaṃ tesu tesu paccayesu paccanīkato ṭhitesu ye ye anulomato na labbhanti, te te ñatvā tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ saṃsandane ūnataragaṇanānaṃ vasena gaṇanā veditabbā. เมื่อปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย อาเสวนปัจจัย วิปากปัจจัย และวิปปยุตตปัจจัย ตั้งอยู่โดยปัจจนียะ เว้นปัจจัยหนึ่งเสีย ปัจจัยที่เหลือย่อมได้โดยอนุโลม เมื่อกัมมปัจจัยตั้งอยู่โดยปัจจนียะ เว้นวิปากปัจจัยเสีย ปัจจัยที่เหลือย่อมได้โดยอนุโลม เมื่ออาหารปัจจัยและอินทริยปัจจัยตั้งอยู่โดยปัจจนียะ เว้นทั้งสัพพัฏฐานิกปัจจัย ทั้งอัญญมัญญปัจจัย กัมมปัจจัย อาหารปัจจัย และอินทริยปัจจัยเสีย ปัจจัยที่เหลือย่อมไม่ได้โดยอนุโลม ปัจจัยนอกนี้ย่อมได้ตามสมควร เมื่อฌานปัจจัยตั้งอยู่โดยปัจจนียะ เหตุปัจจัย อธิปติปัจจัย อาเสวนปัจจัย และมรรคปัจจัย ย่อมไม่ได้โดยอนุโลม เมื่อมรรคปัจจัยตั้งอยู่โดยปัจจนียะ เหตุปัจจัยและอธิปติปัจจัยย่อมไม่ได้โดยอนุโลม เมื่อวิปปยุตตปัจจัยตั้งอยู่โดยปัจจนียะ เว้นปุเรชาตปัจจัยเสีย ปัจจัยที่เหลือย่อมได้โดยอนุโลม ด้วยประการฉะนี้ เมื่อปัจจัยนั้นๆ ตั้งอยู่โดยปัจจนียะ ปัจจัยเหล่าใดย่อมไม่ได้โดยอนุโลม พึงทราบปัจจัยเหล่านั้นแล้ว พึงทราบการนับโดยนัยแห่งการนับที่น้อยกว่า ในการเทียบเคียงปัจจัยนั้นๆ 191-195. Dumūlakādīsu ca nayesu yaṃ yaṃ paccayaṃ ādiṃ katvā ye ye dukādayo dassitā, te te labbhamānālabbhamānapaccayavasena yathā yathā dassitā, tathā tathā sādhukaṃ sallakkhetabbā. Tattha yaṃ nahetuvasena dumūlakādayo naye dassentena nahetupaccayā nārammaṇapaccayā…pe… nāsevanapaccayāti vatvā ‘‘yāva āsevanā sabbaṃ sadisa’’nti vuttaṃ. Tassa, ‘‘naaññamaññapaccayā sahajāte eka’’ntiādīhi sadisatā veditabbā. Yaṃ pana ‘‘nakamme gaṇite pañca gaṇhātī’’ti sīhaḷabhāsāya likhitaṃ, tassattho – nahetupaccayaṃ ādiṃ katvā nakammapaccayāti evaṃ nakammapaccayena ghaṭite sahajāte ekanti evaṃ dassitā pañceva paccayā anulomato labbhanti, na aññeti. Evaṃ aññesupi evarūpesu ṭhānesu byañjanaṃ anādiyitvā adhippetatthoyeva gahetabbo. Evarūpañhi byañjanaṃ attano saññānibandhanatthaṃ porāṇehi sakasakabhāsāya likhitaṃ. ๑๙๑-๑๙๕. และในนัยทั้งหลายมีทุมูลกนัยเป็นต้น พระอาจารย์ได้ทรงกระทำปัจจัยใดๆ เป็นเบื้องต้น แสดงทุกะเป็นต้นเหล่าใดไว้ ปัจจัยเหล่านั้นท่านแสดงไว้โดยนัยแห่งปัจจัยที่ได้และไม่ได้อย่างไรๆ พึงกำหนดรู้ให้ดีอย่างนั้นๆ ในนัยเหล่านั้น คำที่ท่านผู้แสดงนัยทั้งหลายมีทุมูลกนัยเป็นต้นโดยนัยแห่งนเหตุปัจจัย กล่าวว่า "นเหตุปจฺจยา นอารมฺมณปจฺจยา...ฯลฯ...นาเสวนปจฺจยา" แล้วกล่าวว่า "จนถึงอาเสวนปัจจัย ทุกอย่างเหมือนกัน" นั้น พึงทราบความเหมือนกันนั้นด้วยคำเป็นต้นว่า "นอญฺญมญฺญปจฺจยา สหชาเต เอกํ" ส่วนคำที่เขียนไว้ด้วยภาษาสีหลว่า "เมื่อนับนกัมมปัจจัย พึงถือเอา ๕" อรรถแห่งคำนั้นคือ เมื่อกระทำนเหตุปัจจัยเป็นเบื้องต้นแล้วประกอบเข้ากับนกัมมปัจจัยอย่างนี้ว่า "นกมฺมปจฺจยา" ปัจจัยที่แสดงไว้อย่างนี้ว่า "สหชาเต เอกํ" ย่อมได้โดยอนุโลมเพียง ๕ ปัจจัยเท่านั้น ไม่ใช่ปัจจัยอื่น ด้วยประการฉะนี้ แม้ในที่อื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ ไม่พึงถือเอาพยัญชนะ พึงถือเอาแต่อรรถที่ประสงค์เท่านั้น จริงอยู่ พยัญชนะที่มีลักษณะเช่นนี้ โบราณาจารย์ได้เขียนไว้ด้วยภาษาของตนๆ เพื่อเป็นเครื่องหมายกำหนดของตน Apica imasmiṃ paccanīyānulome paccayuppannadhammesupi atthi dhammo kammapaccayaṃ labhati, na indriyapaccayaṃ. So asaññesu ceva pañcavokāre pavatte ca rūpajīvitindriyavasena veditabbo. Atthi dhammo maggapaccayaṃ labhati, nahetupaccayaṃ. So vicikicchuddhaccasahajātamohavasena veditabbo. Atthi dhammo jhānapaccayaṃ labhati, namaggapaccayaṃ. So manodhātuahetukamanoviññāṇadhātuvasena veditabbo. Yattha kaṭattārūpāni nānākkhaṇikakammavaseneva kammapaccayaṃ labhanti, tattha rūpadhammā hetādhipativipākindriyajhānamaggapaccaye na labhanti, sabbaṭṭhānikā paccanīyā na honti. Ahetuke adhipatipaccayo natthīti imesampi pakiṇṇakānaṃ vasenettha gaṇanavāro asammohato veditabbo. อีกอย่างหนึ่ง ในปัจจนียานุโลมนี้ แม้ในปัจจยุปบันนธรรมทั้งหลาย ก็มีธรรมที่ได้กัมมปัจจัย แต่ไม่ได้อินทริยปัจจัย ธรรมนั้นพึงทราบโดยนัยแห่งรูปชีวิตินทรีย์ในอสัญญสัตตภูมิและในปวัตติกาลแห่งปัญจโวการภูมิ มีธรรมที่ได้มรรคปัจจัย แต่ไม่ได้เหตุปัจจัย ธรรมนั้นพึงทราบโดยนัยแห่งโมหะที่เกิดร่วมกับวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ มีธรรมที่ได้ฌานปัจจัย แต่ไม่ได้มรรคปัจจัย ธรรมนั้นพึงทราบโดยนัยแห่งมโนธาตุและอเหตุกมโนวิญญาณธาตุ ในที่ใด กฏัตตารูปทั้งหลายย่อมได้กัมมปัจจัยโดยอำนาจแห่งนานักขณิกกรรมเท่านั้น ในที่นั้น รูปธรรมทั้งหลายย่อมไม่ได้เหตุปัจจัย อธิปติปัจจัย วิปากปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย และมรรคปัจจัย สัพพัฏฐานิกปัจจัยทั้งหลายไม่เป็นปัจจนียะ ในอเหตุกธรรม อธิปติปัจจัยย่อมไม่มี วาระแห่งการนับในที่นี้ พึงทราบโดยไม่สับสนโดยนัยแห่งปกิณณกะเหล่านี้ด้วย Tatrāyaṃ nayo – nahetupaccayā ārammaṇe dveti ettha tāva ahetukamoho ceva ahetukavipākakiriyā ca paccayuppannaṃ, tasmā akusalenākusalaṃ, abyākatena abyākataṃ sandhāyettha dveti vuttaṃ. Sesesupi eseva nayo. Āsevane pana vipākaṃ na labbhati, tathā kiriyamanodhātu. Tasmā kiriyāhetumanoviññāṇadhātuvasenettha abyākatena abyākataṃ veditabbaṃ. Vipāke ekanti abyākatena abyākatameva. Magge ekanti akusalena akusalameva. ในข้อว่า นเหตุปจฺจยา อารมฺมเณ เทฺว นั้น มีนัยดังนี้ คือ ในข้อนั้น อเหตุกโมหะและอเหตุกวิบากกิริยาเป็นปัจจยุปบัน เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ๒ โดยหมายถึง อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล และอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต แม้ในข้อที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน แต่ในอาเสวนปัจจัย ไม่มีวิบาก เช่นเดียวกับกิริยามโนธาตุ เพราะฉะนั้น ในข้อนี้ พึงทราบว่า อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต โดยอำนาจแห่งกิริยาเหตุมโนวิญญาณธาตุ ในวิปากปัจจัยที่ว่า ๑ นั้น หมายถึง อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤตเท่านั้น ในมัคคปัจจัยที่ว่า ๑ นั้น หมายถึง อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศลเท่านั้น 196-197. Nārammaṇamūlake hetuyā pañcāti rūpameva sandhāya vuttaṃ. Tañhi kusalaṃ akusalaṃ abyākataṃ kusalābyākataṃ akusalābyākatañcāti pañca koṭṭhāse paṭicca uppajjati. Sabbapañcakesu eseva nayo. Aññamaññe ekanti bhūtarūpāni ceva vatthuñca sandhāya vuttaṃ. Tāni hi nārammaṇapaccayā aññamaññapaccayā uppajjanti. Timūlakepi eseva nayo. ๑๙๖-๑๙๗. ในนอารัมมณมูลกะ ที่ว่า ในเหตุปัจจัยมี ๕ นั้น ท่านกล่าวหมายถึงรูปเท่านั้น เพราะว่ารูปนั้นอาศัยธรรม ๕ หมวด คือ กุศล อกุศล อัพยากฤต กุสลาพยากฤต และอกุสลาพยากฤต เกิดขึ้น ในหมวด ๕ ทั้งหมดก็มีนัยนี้เช่นกัน ในอัญญมัญญปัจจัยที่ว่า ๑ นั้น ท่านกล่าวหมายถึงภูตรูปและวัตถุ เพราะว่าธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้นโดยเป็นนอารัมมณปัจจัยและอัญญมัญญปัจจัย แม้ในติมูลกะก็มีนัยนี้เช่นกัน 198-202. Nādhipatimūlake hetuyā navāti anulome hetumhi vuttāneva. Tīṇītiādīnipi heṭṭhā anulome vuttasadisāneva. Timūlake dveti heṭṭhā nahetupaccayā ārammaṇe vuttasadisāneva. ๑๙๘-๒๐๒. ในนาธิปติมูลกะ ที่ว่า ในเหตุปัจจัยมี ๙ นั้น ก็คือที่กล่าวไว้แล้วในเหตุปัจจัยฝ่ายอนุโลมนั่นเอง แม้ที่ว่า ๓ เป็นต้น ก็เหมือนกับที่กล่าวไว้ในฝ่ายอนุโลมข้างต้นเช่นกัน ในติมูลกะที่ว่า ๒ นั้น ก็เหมือนกับที่กล่าวไว้ในข้อ นเหตุปจฺจยา อารมฺมเณ ข้างต้นเช่นกัน 203-233. Napurejātamūlake hetuyā sattāti heṭṭhā ‘‘āruppe kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭiccā’’tiādinā nayena purejāte dassitāneva. Sabbasattakesu eseva nayo. Nakammamūlake hetuyā tīṇītiādīsu cetanāva paccayuppannā. Tasmā kusalaṃ akusalaṃ abyākatañca paṭicca uppattiṃ sandhāya tīṇīti vuttaṃ. Iminā nayena ‘‘ekaṃ dve tīṇi pañca satta navā’’ti āgataṭṭhānesu gaṇanā veditabbā. ‘‘Cattāri cha aṭṭhā’’ti imā pana tisso gaṇanā natthevāti. ๒๐๓-๒๓๓. ในนปุเรชาตมูลกะ ที่ว่า ในเหตุปัจจัยมี ๗ นั้น ก็คือที่แสดงไว้แล้วในปุเรชาตปัจจัยข้างต้นด้วยนัยว่า "ในอรูปภพ อาศัยกุศลขันธ์ ๑..." เป็นต้น ในหมวด ๗ ทั้งหมดก็มีนัยนี้เช่นกัน ในนกัมมมูลกะ ที่ว่า ในเหตุปัจจัยมี ๓ เป็นต้นนั้น เจตนาเท่านั้นเป็นปัจจยุปบัน เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ๓ โดยหมายถึงการเกิดขึ้นโดยอาศัยกุศล อกุศล และอัพยากฤต พึงทราบการนับในที่ที่มาว่า "๑, ๒, ๓, ๕, ๗, ๙" ด้วยนัยนี้ แต่การนับ ๓ อย่างนี้ คือ "๔, ๖, ๘" ไม่มีเลย Paccayapaccanīyānulomavaṇṇanā. วรรณนาปัจจยปัจจนียานุโลม Niṭṭhitā ca paṭiccavārassa atthavaṇṇanā. อรรถกถาแห่งปฏิจจวาร จบ 2. Sahajātavāravaṇṇanā 2. วรรณนาสหชาตวาร 234-242. Sahajātavāre kusalaṃ dhammaṃ sahajātoti kusalaṃ dhammaṃ paṭicca tena sahajāto hutvāti attho. Sesamettha paṭiccavāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Avasāne panassa ‘‘paṭiccattaṃ nāma sahajātattaṃ, sahajātattaṃ nāma paṭiccatta’’nti idaṃ ubhinnampi etesaṃ vārānaṃ atthato ninnānākaraṇabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Atthato hi ete dvepi ninnānākaraṇā. Evaṃ santepi aññamaññassa atthaniyamanatthaṃ vuttā. ‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe cā’’tiādīsu hi asahajātampi paṭicca uppajjatīti vuccati. Sahajātampi ca upādārūpaṃ bhūtarūpassa paccayo na hoti. Iti paṭiccavārena sahajātapaccayabhāvaṃ, sahajātavārena ca paṭiccāti vuttassa sahajātabhāvaṃ niyametuṃ ubhopete vuttā. Apica tathā bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena desanāvilāsena niruttipaṭisambhidāppabhedajānanavasena cāpi ete ubhopi vuttāti. ๒๓๔-๒๔๒. ในสหชาตวาร บทว่า กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต มีความหมายว่า อาศัยธรรมที่เป็นกุศลแล้วเกิดร่วมกันกับธรรมนั้น ส่วนที่เหลือในวารนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในปฏิจจวารนั่นเอง แต่ในตอนท้ายของวารนี้ ท่านกล่าวข้อความว่า "ความเป็นปฏิจจะ ชื่อว่า ความเป็นสหชาตะ, ความเป็นสหชาตะ ชื่อว่า ความเป็นปฏิจจะ" นี้ไว้เพื่อแสดงว่าวารทั้งสองนี้โดยอรรถแล้วไม่มีความแตกต่างกัน เพราะโดยอรรถแล้ว ทั้งสองวารนี้ไม่มีความแตกต่างกัน ถึงอย่างนั้น ท่านก็กล่าวไว้เพื่อกำหนดอรรถของกันและกัน เพราะในข้อว่า "อาศัยจักษุและรูป..." เป็นต้น ท่านกล่าวว่า แม้ธรรมที่ไม่ได้เกิดร่วมกันก็อาศัยกันเกิดขึ้น และแม้รูปที่เกิดร่วมกัน คือ อุปาทารูป ก็ไม่เป็นปัจจัยแก่ภูตรูป เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าววารทั้งสองนี้ไว้เพื่อกำหนดความเป็นสหชาตปัจจัยด้วยปฏิจจวาร และเพื่อกำหนดความเป็นสหชาตะของธรรมที่เรียกว่า "ปฏิจจะ" ด้วยสหชาตวาร อีกประการหนึ่ง ท่านกล่าววารทั้งสองนี้ไว้ตามอัธยาศัยของผู้ที่พึงรู้ได้อย่างนั้น โดยเป็นเทศนาวิลาส และโดยอำนาจแห่งการรู้ประเภทแห่งนิรุตติปฏิสัมภิทา Sahajātavāravaṇṇanā niṭṭhitā. วรรณนาสหชาตวาร จบ 3. Paccayavāravaṇṇanā 3. วรรณนาปัจจยวาร 243. Paccayavāre kusalaṃ dhammaṃ paccayāti kusaladhamme patiṭṭhito hutvā kusalaṃ dhammaṃ nissayaṭṭhena paccayaṃ katvāti attho. Kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paccayāti kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ nissayapaccayaṃ katvā tayo khandhā uppajjanti hetupaccayāti vuttaṃ hoti. Imināvupāyena sabbapadesu attho veditabbo. Vatthuṃ paccayā vipākābyākatā kiriyābyākatā khandhāti idaṃ pañcavokāre pavattivasena vuttaṃ. Pañcavokāre pavattiyañhi khandhānaṃ purejātaṃ vatthu nissayapaccayo hoti. Paṭiccaṭṭhassa pana sahajātaṭṭhattā paṭiccavāre esa nayo na labbhatīti paṭisandhiyaṃ sahajātameva vatthuṃ sandhāya ‘‘vatthuṃ paṭicca khandhā’’ti vuttaṃ. Kusalaṃ ekaṃ khandhañca vatthuñca paccayā tayo khandhātiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. 243. ในปัจจยวาร บทว่า กุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา มีความหมายว่า ตั้งอยู่ในกุศลธรรมแล้ว กระทำกุศลธรรมให้เป็นปัจจัยโดยความเป็นนิสสยปัจจัย บทว่า กุสลํ เอกํ ขนฺธํ ปจฺจยา ท่านกล่าวหมายความว่า กระทำกุศลขันธ์ ๑ ให้เป็นนิสสยปัจจัยแล้ว ขันธ์ ๓ ย่อมเกิดขึ้นโดยเป็นเหตุปัจจัย พึงทราบความหมายในทุกบทด้วยอุบายนี้ บทว่า วตฺถุํ ปจฺจยา วิปากาพฺยากตา กิริยาพฺยากตา ขนฺธา นี้ ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งความเป็นไปในปัญจโวการภพ เพราะในความเป็นไปในปัญจโวการภพ วัตถุที่เกิดก่อนย่อมเป็นนิสสยปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลาย แต่เพราะอรรถของคำว่า "ปฏิจจ" คืออรรถว่า "สหชาตะ" นัยนี้จึงไม่มีในปฏิจจวาร ดังนั้น ในปฏิสนธิกาล ท่านจึงกล่าวว่า "ขันธ์ทั้งหลายอาศัยวัตถุ" โดยหมายถึงวัตถุที่เกิดร่วมกันนั่นเอง แม้ในบทว่า กุสลํ เอกํ ขนฺธญฺจ วตฺถุญฺจ ปจฺจยา ตโย ขนฺธา เป็นต้น ก็พึงทราบความหมายโดยนัยนี้เช่นกัน Abyākataṃ dhammaṃ paccayā kusalo ca abyākato cāti kusalābyākatānaṃ hetupaccayavasena ekato uppattiṃ sandhāya vuttaṃ. Kusaluppattikkhaṇasmiñhi vatthuṃ nissāya kusalā khandhā, cittasamuṭṭhāne ca mahābhūte nissāya cittasamuṭṭhānaṃ upādārūpaṃ hetupaccayavasena ekato uppajjati. Iti paccayabhūtassa abyākatassa nānattepi paccayuppannānaṃ hetupaccayavasena ekato uppattiṃ sandhāyetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Aññesupi evarūpesu ṭhānesu eseva nayo. Evaṃ imasmiṃ hetupaccaye sahajātañca purejātañca nissayaṭṭhena paccayaṃ katvā sattarasa pañhā vissajjitā. Tattha khandhā ceva bhūtā ca sahajātavasena, vatthu sahajātapurejātavasena gahitaṃ. Paṭiccavāre pana sahajātavasena paccayo labbhati, tasmā tattha naveva pañhā vissajjitā. Ye panete ettha sattarasa pañhā vissajjitā, tesu ekādike ekāvasāne vissajjane kusalādīsu ekapaccayato eko paccayuppanno. Ekādike dukāvasāne ekapaccayato nānāpaccayuppanno. Dukādike ekāvasāne nānāpaccayato eko paccayuppanno. Dukādike dukāvasāne nānāpaccayato nānāpaccayuppanno. บทว่า อพฺยากตํ ธมฺมํ ปจฺจยา กุสโล จ อพฺยากโต จ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการเกิดขึ้นพร้อมกันของกุศลธรรมและอัพยากตธรรมโดยเป็นเหตุปัจจัย เพราะในขณะที่กุศลเกิดขึ้น กุศลขันธ์ทั้งหลายอาศัยวัตถุเกิดขึ้น และจิตตสมุฏฐานอุปาทารูปอาศัยจิตตสมุฏฐานมหาภูตรูปเกิดขึ้นพร้อมกันโดยเป็นเหตุปัจจัย ดังนั้น พึงทราบว่า ท่านกล่าวข้อความนี้โดยหมายถึงการเกิดขึ้นพร้อมกันของปัจจยุปบันธรรมทั้งหลายโดยเป็นเหตุปัจจัย แม้ว่าอัพยากตธรรมที่เป็นปัจจัยจะแตกต่างกันก็ตาม ในที่อื่น ๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ก็มีนัยนี้เช่นกัน ด้วยประการฉะนี้ ในเหตุปัจจัยนี้ ท่านได้วิสัชนาปัญหา ๑๗ ข้อ โดยกระทำทั้งสหชาตธรรมและปุเรชาตธรรมให้เป็นปัจจัยโดยความเป็นนิสสยปัจจัย ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ขันธ์และภูตรูป ท่านถือเอาโดยความเป็นสหชาตะ วัตถุ ท่านถือเอาโดยความเป็นสหชาตะและปุเรชาตะ แต่ในปฏิจจวาร ปัจจัยมีได้โดยความเป็นสหชาตะเท่านั้น เพราะฉะนั้น ในวารนั้น ท่านจึงวิสัชนาปัญหาเพียง ๙ ข้อเท่านั้น ส่วนปัญหา ๑๗ ข้อที่ท่านวิสัชนาไว้ในวารนี้ ในบรรดาปัญหานั้น ในคำวิสัชนาที่มีบทเริ่มต้นเป็นเอกวจนะและบทสุดท้ายเป็นเอกวจนะ ในกุศลเป็นต้น มีปัจจยุปบันหนึ่งเกิดจากปัจจัยหนึ่ง ในคำวิสัชนาที่มีบทเริ่มต้นเป็นเอกวจนะและบทสุดท้ายเป็นทุวจนะ มีปัจจยุปบันหลายอย่างเกิดจากปัจจัยหนึ่ง ในคำวิสัชนาที่มีบทเริ่มต้นเป็นทุวจนะและบทสุดท้ายเป็นเอกวจนะ มีปัจจยุปบันหนึ่งเกิดจากปัจจัยหลายอย่าง ในคำวิสัชนาที่มีบทเริ่มต้นเป็นทุวจนะและบทสุดท้ายเป็นทุวจนะ มีปัจจยุปบันหลายอย่างเกิดจากปัจจัยหลายอย่าง 248-252. Ārammaṇapaccayādīsupi imināvupāyena pañhāvissajjanappabhedo veditabbo. Yaṃ panetaṃ ārammaṇapaccaye vatthuṃ paccayā khandhāti vuttaṃ, taṃ paṭisandhikkhaṇe vipākakkhandheyeva sandhāya vuttaṃ. Cakkhuviññāṇādīni abyākataṃ nissāya ārammaṇapaccayena uppajjantānaṃ pabhedadassanatthaṃ vuttāni. Puna vatthuṃ paccayāti pavatte vipākakiriyābyākatānaṃ uppattidassanatthaṃ vuttaṃ. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Evaṃ imasmiṃ ārammaṇapaccaye sahajātañca purejātañca paccayaṃ katvā satta pañhā vissajjitā. Tattha khandhā sahajātavasena, vatthu sahajātapurejātavasena, cakkhāyatanādīni purejātavaseneva gahitāni. Paṭiccavāre pana sahajātavaseneva paccayo labbhati. Tasmā tattha tayova pañhā vissajjitā. ๒๔๘-๒๕๒. แม้ในอารัมมณปัจจัยเป็นต้น พึงทราบประเภทแห่งการวิสัชนาปัญหาโดยอุบายนี้. ส่วนคำที่กล่าวไว้ในอารัมมณปัจจัยว่า ขันธ์ทั้งหลายอาศัยวัตถุเป็นปัจจัยนั้น ท่านกล่าวหมายถึงเฉพาะวิบากขันธ์ในปฏิสนธิขณะ. จักขุวิญญาณเป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงประเภทของธรรมที่อาศัยอัพยากตธรรมเกิดขึ้นโดยอารัมมณปัจจัย. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อาศัยวัตถุเป็นปัจจัย ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงการเกิดขึ้นของวิบาก กิริยา และอัพยากตธรรมในปวัตติกาล. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยก่อน. ด้วยประการฉะนี้ ในอารัมมณปัจจัยนี้ ท่านวิสัชนาปัญหา ๗ ข้อ โดยถือเอาสหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัยเป็นปัจจัย. ในปัญหานั้น ขันธ์ทั้งหลายท่านถือเอาโดยความเป็นสหชาตปัจจัย, วัตถุโดยความเป็นสหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัย, จักขวายตนะเป็นต้นโดยความเป็นปุเรชาตปัจจัยอย่างเดียว. แต่ในปฏิจจวาร ย่อมได้ปัจจัยโดยความเป็นสหชาตปัจจัยเท่านั้น. เพราะฉะนั้น ในปฏิจจวารนั้น ท่านจึงวิสัชนาปัญหาเพียง ๓ ข้อ. 253-254. Adhipatipaccaye vipākābyākataṃ lokuttarameva veditabbaṃ. Anantarasamanantarā rūpābhāvena ārammaṇasadisā. Parato āsevananatthivigatesupi eseva nayo. ๒๕๓-๒๕๔. ในอธิปติปัจจัย พึงทราบว่าวิปากาพยากตะ ได้แก่ โลกุตตรธรรมเท่านั้น. อนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัย เหมือนกับอารัมมณปัจจัยเพราะไม่มีรูป. ต่อจากนี้ไป แม้ในอาเสวนปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย ก็นัยนี้เช่นกัน. 255. Sahajātapaccaye kaṭattārūpaṃ upādārūpanti upādārūpasaṅkhātaṃ kaṭattārūpaṃ. Idaṃ asaññasattānaññeva rūpaṃ sandhāya vuttaṃ. Cakkhāyatanādīni pañcavokāravasena vuttāni. 255. ในสหชาตปัจจัย บทว่า กฏัตตารูปํ อุปาทารูปํ คือ กฏัตตารูปอันนับเนื่องในอุปาทายรูป. คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงรูปของอสัญญสัตตสัตว์เท่านั้น. จักขวายตนะเป็นต้น ท่านกล่าวโดยนัยแห่งปัญจโวการภพ. 256-257. Aññamaññapaccaye ca yathā ārammaṇapaccayā evanti vissajjanasamataṃ sandhāya vuttaṃ. Paccayuppannesu pana nānattaṃ atthi. ๒๕๖-๒๕๗. และในอัญญมัญญปัจจัย คำที่ว่า เหมือนกับอารัมมณปัจจัยนั้น ท่านกล่าวหมายถึงความเหมือนกันแห่งการวิสัชนา. แต่ในส่วนของปัจจยุปบันนธรรมนั้นมีความแตกต่างกันอยู่. 258. Upanissayapaccaye ārammaṇapaccayasadisanti rūpābhāvatopi vissajjanasamatāyapi vuttaṃ. 258. ในอุปนิสสยปัจจัย คำว่า เหมือนกับอารัมมณปัจจัย ท่านกล่าวไว้เพราะไม่มีรูปด้วย และเพราะการวิสัชนาเหมือนกันด้วย. 259-260. Vatthuṃ purejātapaccayātiādīnaṃ paṭiccavāre vuttanayenevattho gahetabbo. ๒๕๙-๒๖๐. พึงทราบความหมายของบทว่า วตฺถุํ ปุเรชาตปจฺจยา เป็นต้น โดยนัยที่กล่าวไว้ในปฏิจจวารนั่นเทียว. 261-266. Kammapaccaye tīṇīti kusalaṃ paccayā kusalo abyākato kusalābyākato cāti evaṃ tīṇi veditabbāni. Akusalepi eseva nayo. ๒๖๑-๒๖๖. ในกัมมปัจจัย บทว่า ตีณิ (สาม) คือ พึงทราบว่ามี ๓ อย่างดังนี้ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล, กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, และกุศลเป็นปัจจัยแก่กุสลาพยากตะ. แม้ในอกุศล ก็นัยนี้เช่นกัน. 267-268. Vippayuttapaccaye khandhe vippayuttapaccayāti khandhe nissāya vippayuttapaccayā uppajjantīti attho. Khandhā vatthuṃ vippayuttapaccayāti khandhā vatthuṃ nissāya vippayuttapaccayā uppajjantīti attho. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. ๒๖๗-๒๖๘. ในวิปปยุตตปัจจัย บทว่า ขนฺเธ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา มีความหมายว่า (ธรรมทั้งหลาย) อาศัยขันธ์ทั้งหลายเกิดขึ้นโดยเป็นวิปปยุตตปัจจัย. บทว่า ขนฺธา วตฺถุํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา มีความหมายว่า (ธรรมทั้งหลาย) อาศัยขันธ์ทั้งหลายและวัตถุเกิดขึ้นโดยเป็นวิปปยุตตปัจจัย. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำนั่นเทียว. 269-276. Idāni yathāladdhāni vissajjanāni gaṇanavasena dassetuṃ hetuyā sattarasātiādimāha. Tattha hetuyā sattarasāti kusalena kusalaṃ, kusalena abyākataṃ, kusalena kusalābyākatanti evaṃ kusalavasena ekādikāni ekāvasānāni dve, dukāvasānaṃ ekanti tīṇi vuttāni honti, tathā akusalavasena. Abyākatena abyākataṃ, teneva kusalaṃ, akusalaṃ, kusalābyākataṃ akusalābyākatañca; kusalābyākatehi kusalaṃ, abyākataṃ, kusalābyākataṃ; akusalābyākatehi akusalaṃ, abyākataṃ, akusalābyākatanti evaṃ sattarasa veditabbāni. ๒๖๙-๒๗๖. บัดนี้ เพื่อจะแสดงการวิสัชนาที่ได้มาตามลำดับโดยจำแนกตามจำนวน ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เหตุยา สตฺตรส (ในเหตุปัจจัยมี ๑๗). ในคำนั้น บทว่า เหตุยา สตฺตรส คือ โดยความเป็นกุศล มี ๓ อย่าง ได้แก่ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล, กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, กุศลเป็นปัจจัยแก่กุสลาพยากตะ ซึ่งใน ๓ อย่างนี้ มี ๒ อย่างที่มีบทต้นและบทปลายเป็นหนึ่ง และ ๑ อย่างที่มีบทปลายเป็นสอง; โดยความเป็นอกุศลก็เช่นเดียวกัน. โดยความเป็นอัพยากตะ มี ๕ อย่าง ได้แก่ อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, แก่กุศล, แก่อกุศล, แก่กุสลาพยากตะ และแก่อกุสลาพยากตะ; โดยความเป็นกุสลาพยากตะ มี ๓ อย่าง ได้แก่ เป็นปัจจัยแก่กุศล, แก่อัพยากตะ, แก่กุสลาพยากตะ; โดยความเป็นอกุสลาพยากตะ มี ๓ อย่าง ได้แก่ เป็นปัจจัยแก่อกุศล, แก่อัพยากตะ, แก่อกุสลาพยากตะ. พึงทราบว่ามี ๑๗ อย่างด้วยประการฉะนี้. Ārammaṇe sattāti kusalena kusalaṃ; akusalena akusalaṃ, abyākatena abyākataṃ, kusalaṃ, akusalaṃ; kusalābyākatena kusalaṃ; akusalābyākatena akusalanti evaṃ satta. บทว่า อารมฺมเณ สตฺต (ในอารัมมณปัจจัยมี ๗) คือ โดยความเป็นกุศล มี ๑ อย่าง ได้แก่ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล; โดยความเป็นอกุศล มี ๑ อย่าง ได้แก่ อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล; โดยความเป็นอัพยากตะ มี ๓ อย่าง ได้แก่ เป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, แก่กุศล, แก่อกุศล; โดยความเป็นกุสลาพยากตะ มี ๑ อย่าง ได้แก่ เป็นปัจจัยแก่กุศล; โดยความเป็นอกุสลาพยากตะ มี ๑ อย่าง ได้แก่ เป็นปัจจัยแก่อกุศล. รวมเป็น ๗ อย่างด้วยประการฉะนี้. Vipāke ekanti abyākatena abyākatameva. Evamettha sattarasa, satta, ekanti tayo vāraparicchedā honti. Tesu dvādasa sattarasakā, dasa sattakā, ekaṃ ekakanti te sabbe sādhukaṃ sallakkhetvā parato dukatikādivasena paccayasaṃsandane ūnataragaṇanassa vasena gaṇanā veditabbā. Sakkā hi imāya gaṇanāya dukamūlādīsu vāraparicchede jānitunti puna ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paccayā kusalo dhammo’’ti anāmasitvā gaṇanavaseneva vāraparicchedaṃ dassetuṃ hetupaccayā ārammaṇe sattātiādi āraddhaṃ. บทว่า วิปาเก เอกํ (ในวิปากปัจจัยมี ๑) คือ อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะเท่านั้น. ด้วยประการฉะนี้ ในที่นี้จึงมีการจำแนกวาระเป็น ๓ ประเภท คือ ๑๗, ๗ และ ๑. ในปัจจัยเหล่านั้น มี ๑๒ ปัจจัยที่มี ๑๗ วาระ, ๑๐ ปัจจัยที่มี ๗ วาระ, และ ๑ ปัจจัยที่มี ๑ วาระ. พึงกำหนดปัจจัยทั้งหมดนั้นให้ดีแล้วจึงทราบการนับในปัจจัยสังสันธนะ (การผสมปัจจัย) โดยความเป็นทุกะ ติกะ เป็นต้น ต่อไป โดยอาศัยจำนวนที่น้อยกว่า. เพราะว่า โดยการนับนี้ ย่อมสามารถทราบการจำแนกวาระในทุกมูลกะเป็นต้นได้ ฉะนั้น ท่านจึงไม่ยกบทว่า กุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา กุสโล ธมฺโม ขึ้นมาอีก แต่เริ่มกล่าวคำเป็นต้นว่า เหตปุ จฺจยา... อารมฺมเณ สตฺต เพื่อแสดงการจำแนกวาระโดยอาศัยจำนวนนั่นเอง. Tattha kusalaṃ dhammaṃ paccayā kusalo dhammo uppajjati hetupaccayā ārammaṇapaccayā. Kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paccayā tayo khandhāti iminā nayena ārammaṇe laddhavissajjanāni vitthāretabbāni. Ayaṃ tāva anulome nayo. ในปัจจัยเหล่านั้น กุศลธรรมเกิดขึ้นเพราะอาศัยกุศลธรรมเป็นปัจจัย โดยเหตุปัจจัยและอารัมมณปัจจัย. พึงขยายความการวิสัชนาที่ได้ในอารัมมณปัจจัยโดยนัยนี้ว่า ขันธ์ ๓ อาศัยกุศลขันธ์ ๑ เป็นปัจจัย. นี้เป็นนัยในอนุโลมก่อน. 277-285. Paccanīye pana kusalaṃ na labbhatīti akusalaṃ dhammaṃ paccayāti akusalameva ādiṃ katvā vissajjanaṃ āraddhaṃ. Taṃ yathāpāḷimeva niyyāti. Yañhettha vattabbaṃ siyā, taṃ paṭiccavārassa paccanīye vuttameva. ๒๗๗-๒๘๕. ส่วนในปัจจนียะ เนื่องจากไม่มีกุศล ท่านจึงเริ่มวิสัชนาโดยตั้งอกุศลเป็นเบื้องต้นว่า อกุสลํ ธมฺมํ ปจฺจยา. เนื้อความนั้นดำเนินไปตามบาลีนั้นเทียว. สิ่งใดที่พึงกล่าวในที่นี้ สิ่งนั้นท่านก็ได้กล่าวไว้แล้วในปัจจนียะของปฏิจจวารนั่นเอง. 286-287. Yaṃ panetaṃ paccanīye laddhavissajjanaparicchedaṃ gaṇanato dassetuṃ nahetuyā cattārītiādi vuttaṃ, tattha cattāri, sattarasa, satta, pañca, tīṇi, ekanti cha paricchedā. Tesaṃ vasena dukatikādīsu paccayasaṃsandane gaṇanā veditabbā. Yo hi paccayo sattarasa vissajjanāni labhati, tena saddhiṃ sadisasaṃsandane sattarasa, ūnatarasaṃsandane sesā chapi paricchedā labbhanti. Evaṃ sesesupi adhikaparicchedaṃ ṭhapetvā samasamā ūnatarā ca labbhantīti. ๒๘๖-๒๘๗. ส่วนคำที่ท่านกล่าวไว้เป็นต้นว่า นเหตุยา จตฺตาริ (ในนเหตุปัจจัยมี ๔) เพื่อแสดงการจำแนกการวิสัชนาที่ได้ในปัจจนียะโดยการนับนั้น ในที่นั้นมีการจำแนก ๖ ประเภท คือ ๔, ๑๗, ๗, ๕, ๓ และ ๑. พึงทราบการนับในปัจจัยสังสันธนะในทุกะ ติกะ เป็นต้น โดยอาศัยการจำแนกเหล่านั้น. จริงอยู่ ปัจจัยใดได้การวิสัชนา ๑๗ อย่าง, เมื่อผสมกับปัจจัยที่เสมอกัน ก็จะได้ ๑๗ อย่าง, เมื่อผสมกับปัจจัยที่น้อยกว่า ก็จะได้การจำแนกที่เหลือทั้ง ๖ ประเภท. แม้ในปัจจัยที่เหลือก็เช่นกัน คือ ยกเว้นการจำแนกที่สูงกว่าแล้ว ย่อมได้การจำแนกที่เท่ากันและน้อยกว่า. Ettha ca adhikatarā na labbhantīti ayamettha niyamo. Samasamā pana ūnatarā ca atthā virodhe sati labbhanti. Tenettha ‘‘nahetupaccayā nārammaṇe eka’’ntiādi vuttaṃ. Ettha hi nahetuyā catunnaṃ, nārammaṇe pañcannaṃ āgatattā nahetuvasena cattārīti vattabbaṃ siyā, nārammaṇena saddhiṃ ghaṭitattā pana ārammaṇadhammo virujjhatīti akusalaṃ dhammaṃ paccayā akusalo dhammo, abyākataṃ dhammaṃ paccayā akusalo, akusalañca abyākatañca dhammaṃ paccayā akusaloti tīṇi vissajjanāni parihīnāni. Abyākataṃ dhammaṃ paccayā abyākatoti rūpavasena ekameva vuttaṃ. Evaṃ sabbattha viruddhāviruddhaṃ ñatvā labbhamānaparicchedo veditabbo. Apicettha idaṃ nayamattadassanaṃ. Nādhipatiyā cattārīti nahetuyā laddhāneva. Sesacatukkesupi eseva nayo. ในปัจจัยนี้ มีข้อกำหนดว่า จะไม่ได้จำนวนที่มากกว่า. แต่จะได้จำนวนที่เท่ากันและน้อยกว่า ในเมื่อไม่มีข้อขัดข้อง. เพราะเหตุนั้น ในปัจจัยนี้จึงกล่าวไว้ว่า “ในนเหตุปัจจัย กับนารัมมณปัจจัย ได้ ๑” เป็นต้น. จริงอยู่ ในปัจจัยนี้ เพราะในนเหตุปัจจัยมา ๔ ในนารัมมณปัจจัยมา ๕ จึงควรจะกล่าวว่า ได้ ๔ โดยนเหตุปัจจัย, แต่เพราะประกอบกับนารัมมณปัจจัย อารัมมณธรรมจึงขัดแย้งกัน ฉะนั้น วิสัชนา ๓ ข้อ คือ “อกุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรม” “อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรม” และ “อกุศลธรรมและอัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรม” จึงตกไป. ส่วนที่ว่า “อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม” นั้น กล่าวไว้เพียงข้อเดียวโดยเกี่ยวกับรูป. พึงทราบการกำหนดจำนวนที่ได้ในทุกแห่ง โดยรู้ถึงข้อที่ขัดแย้งและไม่ขัดแย้งกันอย่างนี้. อีกอย่างหนึ่ง นี้เป็นเพียงการแสดงแนวทางเท่านั้น. ที่ว่า “ในนาธิปติปัจจัย ได้ ๔” ก็คือจำนวนที่ได้แล้วในนเหตุปัจจัยนั่นเอง. ในจตุกะที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. Nānantare ekanti ahetukacittasamuṭṭhānassa ceva sesarūpassa ca vasena abyākatena abyākataṃ. Evaṃ sabbesu ekakesu yujjamānakarūpaṃ jānitabbaṃ. Napurejāte dveti idhāpi nahetuvasena cattārīti vattabbaṃ siyā, napurejātena saddhiṃ ghaṭitattā pana abyākataṃ dhammaṃ paccayā akusalo, akusalañca abyākatañca dhammaṃ paccayā akusaloti vatthupurejātavasena dve vissajjanāni parihīnāni. Āruppe pana ahetukamohassa ahetukakiriyassa ca vasena dve vuttāni. Navippayutte dveti āruppe ahetukākusalakiriyavasena dve. Nonatthi novigatesu ekanti sabbassa rūpassa vasena abyākatena abyākataṃ daṭṭhabbaṃ. Tikādīsu apubbaṃ natthi. ที่ว่า “ในนานันตรปัจจัย ได้ ๑” หมายถึง อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม โดยเกี่ยวกับรูปที่เกิดจากอเหตุกจิตและรูปที่เหลือ. พึงทราบรูปที่ประกอบกันได้ในเอกกะ (ปัจจัยเดียว) ทั้งหมดอย่างนี้. ที่ว่า “ในนปุเรชาตปัจจัย ได้ ๒” ในที่นี้ก็ควรจะกล่าวว่า ได้ ๔ โดยนเหตุปัจจัย, แต่เพราะประกอบกับนปุเรชาตปัจจัย วิสัชนา ๒ ข้อ คือ “อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรม” และ “อกุศลธรรมและอัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรม” จึงตกไปโดยเกี่ยวกับวัตถุปุเรชาตะ. แต่ในอรูปภูมิ กล่าวไว้ ๒ ข้อ โดยเกี่ยวกับอเหตุกโมหะและอเหตุกกิริยา. ที่ว่า “ในนวิปปยุตตปัจจัย ได้ ๒” หมายถึง ๒ ข้อในอรูปภูมิ โดยเกี่ยวกับอเหตุกอกุศลและอเหตุกกิริยา. ที่ว่า “ในโนนัตถิปัจจัยและโนวิคตปัจจัย ได้ ๑” พึงเห็นว่า อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม โดยเกี่ยวกับรูปทั้งหมด. ในติกะเป็นต้นไป ไม่มีอะไรใหม่. 288. Nārammaṇamūlake pana naadhipatiyā pañcāti nārammaṇe laddhāneva. Nakamme ekanti ettha cittasamuṭṭhānañca kaṭattārūpañca aggahetvā sesarūpavasena abyākatena abyākataṃ veditabbaṃ. 288. ส่วนในมูลกะที่มีนารัมมณปัจจัยเป็นประธาน ที่ว่า “ในนาธิปติปัจจัย ได้ ๕” ก็คือจำนวนที่ได้แล้วในนารัมมณปัจจัยนั่นเอง. ที่ว่า “ในนกัมมปัจจัย ได้ ๑” ในที่นี้ พึงทราบว่า อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม โดยเกี่ยวกับรูปที่เหลือ ไม่นับเอารูปที่เกิดจากจิตและรูปที่เกิดจากกรรม. 289-296. Nādhipatimūlake napurejāte sattāti napurejāte laddhāneva. Napacchājāte sattarasāti imānipi tattha laddhāni sattaraseva. Nānantaranasamanantaranaaññamaññanaupanissayanasampayuttanonatthinovigatamūlakāni nārammaṇamūlakasadisāneva. Imināva nayamattadassanena sabbattha āgatānāgataṃ labbhamānālabbhamānañca veditabbanti. ๒๘๙-๒๙๖. ในมูลกะที่มีนาธิปติปัจจัยเป็นประธาน ที่ว่า “ในนปุเรชาตปัจจัย ได้ ๗” ก็คือจำนวนที่ได้แล้วในนปุเรชาตปัจจัยนั่นเอง. ที่ว่า “ในนปัจฉาชาตปัจจัย ได้ ๑๗” เหล่านี้ก็คือ ๑๗ ที่ได้แล้วในปัจจัยนั้นเช่นกัน. มูลกะที่มีนานันตรปัจจัย นสมนันตรปัจจัย นาัญญมัญญปัจจัย นอุปนิสสยปัจจัย นสัมปยุตตปัจจัย โนนัตถิปัจจัย และโนวิคตปัจจัยเป็นประธาน ก็เหมือนกับมูลกะที่มีนารัมมณปัจจัยเป็นประธาน. พึงทราบข้อที่กล่าวไว้แล้วและยังมิได้กล่าว ข้อที่ได้และไม่ได้ในทุกแห่ง ด้วยการแสดงแนวทางเพียงเท่านี้. Paccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปัจจนียวาร จบ. 297-328. Imināyeva pana lakkhaṇena anulomaṃ purato katvā anulomapaccanīye paccanīyaṃ purato katvā paccanīyānulome ca gaṇanaparicchedo āgatānāgataṃ labbhamānālabbhamānañca veditabbanti. ๒๙๗-๓๒๘. ก็โดยลักษณะนี้แหละ พึงทราบการกำหนดจำนวน ข้อที่กล่าวไว้แล้วและยังมิได้กล่าว และข้อที่ได้และไม่ได้ ในอนุโลมปัจจนียวารโดยตั้งอนุโลมไว้ข้างหน้า และในปัจจนียานุโลมวารโดยตั้งปัจจนียะไว้ข้างหน้า. Paccayavāravaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปัจจยวาร จบ. 4. Nissayavāravaṇṇanā 4. อรรถกถานิสสยวาร 329-337. Nissayavāre kusalaṃ dhammaṃ nissāyāti kusalaṃ dhammaṃ patiṭṭhaṭṭhena nissayaṃ katvāti attho. Sesamettha paccayavāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Avasāne panassa ‘‘paccayattaṃ nāma nissayattaṃ, nissayattaṃ nāma paccayatta’’nti idaṃ ubhinnampi etesaṃ vārānaṃ atthato ninnānākaraṇabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Atthato hi etepi paṭiccasahajātā viya ninnānākaraṇā. Evaṃ santepi aññamaññassa atthaniyamanatthaṃ vuttā. Avijjāpaccayā saṅkhārātiādīsu hi anissāya vattamānaṃ nānākkhaṇikampi ‘‘paccayā uppajjatī’’ti vuttaṃ. Aññamaññaṃ allīyitvā ṭhitakaṭṭhādīsu ca ekaṃ ekassa nissayapaccayo na hoti, tathā upādārūpaṃ mahābhūtassa nissayapaccayo na hotiyeva. Iti paccayavārena nissayapaccayabhāvaṃ nissayavārena ca paccayāti vuttassa sahajātapurejātabhāvaṃ niyametuṃ ubhopete vuttā. Apica tathā bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena desanāvilāsena niruttipaṭisambhidāpabhedajānanavasena cāpi ete ubhopi vuttāti. ๓๒๙-๓๓๗. ในนิสสยวาร บทว่า กุสลํ ธมฺมํ นิสฺสาย มีความว่า ทำกุศลธรรมให้เป็นที่อาศัยโดยความหมายว่าเป็นที่ตั้ง. ส่วนที่เหลือในวารนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในปัจจยวารนั่นเอง. แต่ในตอนท้ายของวารนี้ ที่กล่าวว่า “ความเป็นปัจจัยชื่อว่าเป็นนิสสัย ความเป็นนิสสัยชื่อว่าเป็นปัจจัย” นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงว่าวารทั้งสองนี้โดยเนื้อความแล้วไม่มีความแตกต่างกัน. จริงอยู่ โดยเนื้อความแล้ว แม้วารทั้งสองนี้ก็ไม่มีความแตกต่างกัน เหมือนอย่างปฏิจจปัจจัยและสหชาตปัจจัย. ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น ก็กล่าวไว้เพื่อกำหนดความหมายของกันและกัน. จริงอยู่ ในคำว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี” เป็นต้น แม้ธรรมที่เกิดขึ้นต่างขณะกันและไม่ได้อาศัยกันอยู่ ก็กล่าวว่า “ย่อมเกิดขึ้นเพราะเป็นปัจจัย”. และในท่อนไม้เป็นต้นที่พิงกันอยู่ ท่อนหนึ่งก็ไม่ได้เป็นนิสสยปัจจัยแก่อีกท่อนหนึ่ง, ฉันใด อุปาทายรูปก็ไม่ได้เป็นนิสสยปัจจัยแก่มหาภูตรูป ฉันนั้น. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าววารทั้งสองนี้ไว้ เพื่อกำหนดความเป็นนิสสยปัจจัยด้วยปัจจยวาร และเพื่อกำหนดความเป็นสหชาตะและปุเรชาตะของธรรมที่เรียกว่า “ปัจจัย” ด้วยนิสสยวาร. อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าววารทั้งสองนี้ไว้ตามอัธยาศัยของผู้ที่พึงรู้ได้อย่างนั้น, โดยเป็นความงดงามแห่งเทศนา, และเพื่อประโยชน์ในการรู้วิธีจำแนกนิรุตติปฏิสัมภิทา. Nissayavāravaṇṇanā. อรรถกถานิสสยวาร จบ. 5. Saṃsaṭṭhavāravaṇṇanā 5. อรรถกถาสังสัฏฐวาร 338-346. Saṃsaṭṭhavāre kusalaṃ dhammaṃ saṃsaṭṭhoti kusalaṃ dhammaṃ ekuppādādilakkhaṇena sampayogaṭṭhena paccayaṃ katvāti attho. Kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ saṃsaṭṭhoti kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ sampayuttapaccayaṃ katvā tayo khandhā uppajjanti hetupaccayāti vuttaṃ hoti. Iminā upāyena sabbapadesu attho veditabbo. Imasmiṃ pana hetupaccaye arūpadhammasseva sampayogaṭṭhena paccayaṃ katvā tayo pañhā vissajjitā. Yathā ca hetupaccaye, tathā ārammaṇapaccayādīsupi, kevalaṃ vipākapaccaye ekameva vissajjanaṃ. ๓๓๘-๓๔๖. ในสังสัฏฐวาร บทว่า กุสลํ ธมฺมํ สํสฏฺโฐ มีความว่า ทำกุศลธรรมให้เป็นปัจจัยโดยความหมายว่าเป็นสัมปโยคะ ซึ่งมีลักษณะคือการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น. บทว่า กุสลํ เอกํ ขนฺธํ สํสฏฺโฐ หมายความว่า ทำกุศลขันธ์หนึ่งให้เป็นสัมปยุตตปัจจัยแล้ว ขันธ์สามย่อมเกิดขึ้นโดยเป็นเหตุปัจจัย. พึงทราบความหมายในทุกบทโดยอุบายนี้. แต่ในเหตุปัจจัยนี้ ท่านวิสัชนาปัญหา ๓ ข้อ โดยทำให้อรูปธรรมอย่างเดียวเป็นปัจจัยโดยความหมายว่าเป็นสัมปโยคะ. ในเหตุปัจจัยเป็นฉันใด ในอารัมมณปัจจัยเป็นต้นก็เป็นฉันนั้น, เพียงแต่ในวิปากปัจจัยมีวิสัชนาเพียงข้อเดียว. 347-350. Idāni yathāladdhāni vissajjanāni gaṇanavasena dassetuṃ hetuyā tīṇītiādi vuttaṃ. Tattha sabbatikesu kusalena kusalaṃ, akusalena akusalaṃ, abyākatena abyākatanti ayameva niyamo. Ekake pana abyākatena abyākatameva labbhatīti evamettha bāvīsatiyā paccayesu tīṇi, vipāke ekanti dve paricchedā. Pacchājāte anulomaṃ natthi. Tasmā tīṇi ekanti imesaññeva vasena dukatikādīsu paccayasaṃsandane yattha vipākapaccayo pavisati; tattha ekaṃ, sesesu tīṇīti evaṃ gaṇanā veditabbā. Sesamettha anulome uttānatthameva. ๓๔๗-๓๕๐. บัดนี้ เพื่อจะแสดงวิสัชนาทั้งหลายตามที่ได้แล้วโดยนัยแห่งการนับ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “เหตุยา ตีณิ” (ในเหตุปัจจัย มี ๓ อย่าง) ในปัจจัยเหล่านั้น ในติกะทั้งปวง มีกฎเกณฑ์อย่างนี้ทีเดียวว่า กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต ส่วนในเอกกะ ได้แค่อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤตเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ ในปัจจัย ๒๒ อย่างในที่นี้ จึงมีปริจเฉท (การจำแนก) ๒ อย่าง คือ ๓ อย่าง และ ๑ อย่างในวิปากปัจจัย ในปัจฉาชาตปัจจัย ไม่มีอนุโลม เพราะฉะนั้น ในการสังสรรค์ (การผสม) ปัจจัยในทุกติกะเป็นต้น พึงทราบการนับโดยนัยแห่งคำว่า ๓ และ ๑ เหล่านี้เท่านั้นว่า ในที่ใดมีวิปากปัจจัยเข้ามาเกี่ยวข้อง ในที่นั้นมี ๑ อย่าง ในปัจจัยที่เหลือมี ๓ อย่าง เนื้อความที่เหลือในอนุโลมนี้ ตื้นทั้งนั้น 351-354. Paccanīye pana kusalaṃ na labbhatīti akusalameva ādiṃ katvā vissajjanaṃ kataṃ, taṃ uttānatthameva. ๓๕๑-๓๕๔. ส่วนในปัจจนียะ ไม่ได้กุศล จึงทำวิสัชนาโดยเริ่มต้นที่อกุศลทีเดียว วิสัชนานั้นมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น 359. Yaṃ panettha paccanīye vissajjanaparicchedaṃ gaṇanato dassetuṃ nahetuyā dvetiādi vuttaṃ, tattha dve tīṇi ekanti tayo paricchedā. Tesaṃ vasena dukatikādīsu paccayasaṃsandane gaṇanā veditabbā. Idhāpi adhikataragaṇanānaṃ ūnataragaṇanena saddhiṃ saṃsandane ūnataragaṇanameva labbhati, samagaṇanena saddhiṃ samagaṇanaṃ. Yasmā cettha arūpadhammāyeva paccayuppannā, tasmā nahetunādhipatinapurejātanapacchājātanāsevananakammanavipākanajhānanamagganavippayuttavasena daseva paccayā paccanīkato dassitā, sesā cuddasa na labbhanti. Yepi labbhanti, tesupi vipāke paccayuppanne nakammanavipākā na labbhanti. 359. คำใดที่กล่าวไว้ในปัจจนียะนี้ เพื่อแสดงการจำแนกวิสัชนาโดยการนับ เป็นต้นว่า “นเหตุยา เทฺว” (ในนเหตุปัจจัย มี ๒ อย่าง) ในคำนั้น มีการจำแนก ๓ อย่าง คือ ๒, ๓ และ ๑ พึงทราบการนับในการสังสรรค์ปัจจัยในทุกติกะเป็นต้น โดยนัยแห่งการจำแนกเหล่านั้น แม้ในที่นี้ ในการสังสรรค์แห่งจำนวนที่มากกว่ากับจำนวนที่น้อยกว่า ย่อมได้จำนวนที่น้อยกว่าเท่านั้น ในการสังสรรค์กับจำนวนที่เท่ากัน ย่อมได้จำนวนที่เท่ากัน และเพราะในปัจจนียะนี้มีเพียงอรูปธรรมเป็นปัจจยุปบันธรรมเท่านั้น ฉะนั้น จึงแสดงปัจจัยเพียง ๑๐ อย่างจากฝ่ายปัจจนียะ คือ นเหตุ นอธิปติ นปุเรชาตะ นปัจฉาชาตะ นอาเสวนะ นกัมมะ นวิปากะ นฌานะ นมัคคะ และนวิปปยุตตะ ปัจจัยที่เหลือ ๑๔ อย่าง ย่อมไม่ได้ แม้ในปัจจัยที่ได้เหล่านั้น เมื่อวิบากเป็นปัจจยุปบันธรรม นกัมมปัจจัยและนวิปากปัจจัยก็ย่อมไม่ได้ 360-368. Nahetupaccayā nādhipatiyā dveti nahetuyā laddhaṃ dvayameva. Sesadvayesupi eseva nayo. Nakamme ekanti ahetukakiriyacetanaṃ paccayuppannaṃ katvā abyākatena abyākataṃ. Navipāke dveti ahetukamohakiriyavasena dve. Najhāne ekanti ahetukapañcaviññāṇavasena abyākatavissajjanaṃ veditabbaṃ. Namagge ekanti ahetukavipākakiriyavasena abyākatavissajjanaṃ. Imināvupāyena sabbasaṃsandanesu attho veditabboti. ๓๖๐-๓๖๘. ในคำว่า “นเหตุปจฺจยา นอธิปติยา เทฺว” (อาศัยนเหตุปัจจัย นอธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง) จำนวน ๒ ที่ได้มานั้น มาจากนเหตุปัจจัยนั่นเอง แม้ในอีก ๒ คู่ที่เหลือ ก็มีนัยนี้เช่นกัน ในคำว่า “นกมฺเม เอกํ” (ในนกัมมปัจจัย มี ๑ อย่าง) คือ อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต โดยทำให้อเหตุกกิริยาเจตนาเป็นปัจจยุปบันธรรม ในคำว่า “นวิปาเก เทฺว” (ในนวิปากปัจจัย มี ๒ อย่าง) จำนวน ๒ นั้น มาโดยนัยแห่งอเหตุกโมหกิริยา ในคำว่า “นฌาเน เอกํ” (ในนฌานปัจจัย มี ๑ อย่าง) พึงทราบว่าเป็นอัพยากตวิสัชนาโดยนัยแห่งอเหตุกปัญจวิญญาณ ในคำว่า “นมคฺเค เอกํ” (ในนมัคคปัจจัย มี ๑ อย่าง) เป็นอัพยากตวิสัชนาโดยนัยแห่งอเหตุกวิบากและกิริยา พึงทราบเนื้อความในการสังสรรค์ทั้งปวงด้วยอุบายนี้ 369-383. Anulomapaccanīye heṭṭhā vuttā nahetuādayo daseva paccanīyato labbhanti, na sesā. Yepi labbhanti, tesu hetumhi anulomato ṭhite jhānamaggā paccanīyato na labbhantīti sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbanti. ๓๖๙-๓๘๓. ในอนุโลมปัจจนียะ ปัจจัย ๑๐ อย่างมีนเหตุเป็นต้นที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นเท่านั้น ที่ได้จากฝ่ายปัจจนียะ ปัจจัยที่เหลือไม่ได้ แม้ในปัจจัยที่ได้เหล่านั้น เมื่อเหตุปัจจัยตั้งอยู่ฝ่ายอนุโลม ฌานปัจจัยและมัคคปัจจัยย่อมไม่ได้จากฝ่ายปัจจนียะ ทุกอย่างพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นนั่นเอง 384-391. Paccanīyānulome nahetupaccayuppannesu ahetukamohova jhānamaggapaccayaṃ labhati, sesā na labhanti. Najhānapaccaye aṭṭhāhetukacittānipi. Nakammapaccayā nahetupaccayā nādhipatipaccayā napurejātapaccayā ārammaṇe ekanti āruppe ahetukakiriyacetanāvasena abyākatena abyākataṃ. Iminā upāyena yaṃ labbhati, yañca na labbhati, tassa vasena sabbattha gaṇanā veditabbāti. ๓๘๔-๓๙๑. ในปัจจนียานุโลม บรรดาธรรมที่เป็นปัจจยุปบันของนเหตุปัจจัย มีเพียงอเหตุกโมหะเท่านั้นที่ได้ฌานปัจจัยและมัคคปัจจัย ธรรมที่เหลือไม่ได้ ในนฌานปัจจัย แม้อเหตุกจิต ๘ ดวงก็ได้ ในคำว่า “นกมฺมปจฺจยา นเหตุปจฺจยา นอธิปติปจฺจยา นปุเรชาตปจฺจยา อารมฺมเณ เอกํ” (อาศัยนกัมมปัจจัย นเหตุปัจจัย นอธิปติปัจจัย นปุเรชาตปัจจัย ในอารัมมณปัจจัย มี ๑ อย่าง) คือ อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต โดยนัยแห่งอเหตุกกิริยาเจตนาในอรูปธรรม พึงทราบการนับในทุกแห่งโดยอุบายนี้ โดยนัยแห่งสิ่งที่ได้และสิ่งที่ไม่ได้ Saṃsaṭṭhavāravaṇṇanā. อรรถกถาสังสัฏฐวาร 6. Sampayuttavāravaṇṇanā 6. อรรถกถาสัมปยุตตวาร 392-400. Sampayuttavāre kusalaṃ dhammaṃ sampayuttoti kusalaṃ dhammaṃ sampayuttapaccayaṃ katvāti attho. Sesamettha saṃsaṭṭhavāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Avasāne panassa ‘‘saṃsaṭṭhattaṃ nāma sampayuttattaṃ, sampayuttattaṃ nāma saṃsaṭṭhatta’’nti idaṃ ubhinnampi etesaṃ vārānaṃ atthato ninnānākaraṇabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Atthato hi etepi paṭiccasahajātā viya paccayanissayā viya ca ninnānākaraṇā. Evaṃ santepi aññamaññassa atthaniyamanatthaṃ vuttā. ‘‘Saṃsaṭṭhā yojitā hayā’’tiādīsu (jā. 2.22.70) hi asampayuttampi saṃsaṭṭhanti vuccati. ‘‘Yā sā vīmaṃsā kosajjasahagatā kosajjasampayuttā’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.832) asaṃsaṭṭhaṃ vokiṇṇampi sampayuttanti. Iti saṃsaṭṭhavārena ekuppādalakkhaṇassa sampayuttassa saṃsaṭṭhabhāvaṃ sampayuttavārena ca saṃsaṭṭhassa ekuppādādilakkhaṇassa sampayuttabhāvaṃ niyametuṃ ubhopete vuttā. Apica tathā bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena desanāvilāsena niruttipaṭisambhidāpabhedajānanavasena cāpi ete ubhopi vuttāti. ๓๙๒-๔๐๐. ในสัมปยุตตวาร บทว่า “กุสลํ ธมฺมํ สมฺปยุตฺโต” มีความหมายว่า กระทำกุศลธรรมให้เป็นสัมปยุตตปัจจัย เนื้อความที่เหลือในวารนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสังสัฏฐวาร แต่ในตอนท้ายของวารนี้ คำว่า “ความเป็นสังสัฏฐะ ชื่อว่า ความเป็นสัมปยุตตะ, ความเป็นสัมปยุตตะ ชื่อว่า ความเป็นสังสัฏฐะ” นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่าวารทั้งสองนี้โดยเนื้อความแล้วไม่มีความแตกต่างกัน เพราะโดยเนื้อความแล้ว แม้วารทั้งสองนี้ก็ไม่มีความแตกต่างกัน เหมือนอย่างปัจจยศัพท์กับนิสสยศัพท์ และเหมือนอย่างปฏิจจศัพท์กับสหชาตศัพท์ ถึงเป็นเช่นนั้น ท่านก็กล่าวไว้เพื่อกำหนดความหมายของกันและกัน จริงอยู่ ในคำเป็นต้นว่า “สํสฏฺฐา โยชิตา หยา” (ม้าที่เทียมแล้ว คลุกคลีกัน) แม้สิ่งที่ไม่ได้สัมปยุตต์กัน ท่านก็เรียกว่า สังสัฏฐะ ในคำเป็นต้นว่า “ยา สา วีมํสา โกสชฺชสหคตา โกสชฺชสมฺปยุตฺตา” (วิมังสาใด ไปพร้อมกับความเกียจคร้าน สัมปยุตต์กับความเกียจคร้าน) แม้สิ่งที่ไม่ได้สังสัฏฐะกัน แต่ระคนกัน ท่านก็เรียกว่า สัมปยุตตะ ดังนั้น ท่านจึงกล่าววารทั้งสองนี้ไว้เพื่อกำหนดความเป็นสังสัฏฐะของสัมปยุตตธรรมซึ่งมีเอกุปปาทลักษณะ (ลักษณะที่เกิดพร้อมกัน) ด้วยสังสัฏฐวาร และเพื่อกำหนดความเป็นสัมปยุตตะของสังสัฏฐธรรมซึ่งมีเอกุปปาทาทิลักษณะ (ลักษณะที่เกิดพร้อมกันเป็นต้น) ด้วยสัมปยุตตวาร อีกประการหนึ่ง ท่านกล่าววารทั้งสองนี้ไว้ตามอัธยาศัยของผู้ที่พึงเข้าใจอย่างนั้น โดยเป็นวิลาสแห่งเทศนา และโดยนัยแห่งการให้รู้ถึงประเภทของนิรุตติปฏิสัมภิทาด้วย Sampayuttavāravaṇṇanā. อรรถกถาสัมปยุตตวาร Etesu pana chasu vāresu atthi koci paccayo ekantaṃ anulomato na tiṭṭhati, paccanīkatova tiṭṭhati; atthi ekantaṃ paccanīkato na tiṭṭhati, anulomatova tiṭṭhati; atthi anekantaṃ anulomato ceva tiṭṭhati, paccanīkato cāti idaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ. Tattha paṭhamo pañho pacchājātassa, dutiyo mahācatukkassa, tatiyo yujjamānakānaṃ sesānaṃ vasena veditabboti. แต่ในวารทั้ง ๖ เหล่านี้ พึงทราบปกิณณกะนี้ว่า มีปัจจัยบางอย่างที่ไม่ตั้งอยู่ฝ่ายอนุโลมโดยส่วนเดียว แต่ตั้งอยู่ฝ่ายปัจจนียะเท่านั้น มีปัจจัยบางอย่างที่ไม่ตั้งอยู่ฝ่ายปัจจนียะโดยส่วนเดียว แต่ตั้งอยู่ฝ่ายอนุโลมเท่านั้น มีปัจจัยบางอย่างที่ตั้งอยู่ทั้งฝ่ายอนุโลมและฝ่ายปัจจนียะโดยไม่แน่นอน ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น พึงทราบว่า ปัญหาข้อแรกเป็นของปัจฉาชาตปัจจัย ข้อที่สองเป็นของมหาจตุกกะ (ปัจจัย ๔ หมวดใหญ่) ข้อที่สามเป็นโดยนัยแห่งปัจจัยที่เหลือที่ประกอบกันได้ 7. Pañhāvāravibhaṅgavaṇṇanā 7. อรรถกถาปัญหาวารวิภังค์ 401-403. Pañhāvāre ‘‘siyā kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo’’tiādinā kusalattike uddharitabbapucchānaṃ labbhamānavasena vissajjanaṃ dassetuṃ kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayotiādi vuttaṃ. Kusalo ca nāmesa sayaṃ uppajjanto ṭhapetvā pacchājātañca vipākañca sesehi dvāvīsatiyā paccayehi uppajjati. Kusalassa paccayo honto ṭhapetvā purejātapacchājātavipākavippayutte sesehi vīsatiyā paccayehi paccayo hoti. Tasmā yehi paccayehi kusalo kusalassa paccayo hoti, te paccaye paṭipāṭiyā dassetuṃ hetupaccayenātiādi āraddhaṃ. ข้อ ๔๐๑-๔๐๓ ในปัญหาพจน์ พระบาลีว่า “กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมโดยเหตุปัจจัยได้บ้าง” เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงการวิสัชนาตามสมควรแก่ปัญหาที่พึงยกขึ้นในกุศลติกะ ด้วยประการฉะนี้ว่า กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมโดยเหตุปัจจัย เป็นต้น ก็แล กุศลธรรมนี้ เมื่อเกิดขึ้นเอง ย่อมเกิดขึ้นด้วยปัจจัย ๒๒ ประการ เว้นปัจฉาชาตปัจจัยและวิปากปัจจัย เมื่อเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม ย่อมเป็นปัจจัยด้วยปัจจัย ๒๐ ประการ เว้นปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย วิปากปัจจัย และวิปปยุตตปัจจัย เพราะเหตุนั้น เพื่อจะแสดงปัจจัยเหล่านั้นตามลำดับ ที่กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล จึงทรงเริ่มต้นพระบาลีว่า โดยเหตุปัจจัย เป็นต้น Tattha yā esā paccayavibhaṅgavāre viya ‘‘hetusampayuttakānaṃ dhammāna’’nti akatvā ‘‘hetū sampayuttakānaṃ khandhāna’’nti desanā katā, tassā eva karaṇe idaṃ payojanaṃ – tattha hi suññaṭṭhaṃ dīpetuṃ dhammānanti vuttaṃ. Idha paccayato uppajjamānā dhammā rāsito uppajjanti, na ekekatoti rāsaṭṭhaṃ dīpetuṃ khandhānanti vuttaṃ. Paṭiccavārādīsu vā khandhavasena paccayuppannadesanā āruḷhāti tenevānukkamena idhāpi āruḷhāti. Kasmā panetesu evaṃ āruḷhāti? Asaṅkarato vibhāgadassanatthaṃ. ‘‘Ekaṃ dhammaṃ paṭicca sesā dhammā’’ti hi ādinā nayena vuccamāne asukadhammaṃ nāma nissāya asukadhammāti na sakkā asaṅkarato paccaye paccayuppanne ca jānituṃ, evaṃ sante uddesaniddesā nibbisesā siyuṃ. Tasmā asaṅkarato vibhāgadassanatthaṃ evaṃ āruḷhāti veditabbā. Cittasamuṭṭhānānanti idaṃ yassa abyākatassa kusalo hetupaccayena paccayo hoti, tameva dassetuṃ vuttaṃ. Paccayavibhaṅge pana kusalādivasena vibhāgaṃ akatvā sāmaññato sabbesaṃ hetūnaṃ vasena uppannarūpadassanatthaṃ cittasamuṭṭhānānanti avatvā taṃsamuṭṭhānānanti vuttaṃ. Tasmā tattha abyākatahetusamuṭṭhānarūpaṃ, okkantikkhaṇe kaṭattārūpampi saṅgahaṃ gataṃ. Iminā upāyena sesesupi evarūpesu vissajjanesu attho veditabbo. ในปัญหาวารนั้น ที่ทรงแสดงไว้ว่า “เหตุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุตด้วยเหตุ” โดยไม่ตรัสว่า “แก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ” เหมือนในปัจจยวิภังควารนั้น มีประโยชน์ในการทำอย่างนั้นดังนี้ คือ ในปัจจยวิภังควารนั้น ท่านกล่าวคำว่า “ธรรมานัง” เพื่อแสดงความหมายว่าเป็นของสูญ ส่วนในที่นี้ ธรรมที่เกิดขึ้นจากปัจจัย ย่อมเกิดขึ้นเป็นกลุ่มก้อน ไม่ใช่เกิดขึ้นทีละอย่างๆ เพื่อแสดงความหมายว่าเป็นกลุ่มก้อน จึงตรัสว่า “ขันธานัง” อีกอย่างหนึ่ง ในปฏิจจวารเป็นต้น การแสดงปัจจยุปบันนธรรมโดยความเป็นขันธ์เป็นแนวที่ใช้กันอยู่แล้ว เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงทรงใช้แนวนั้นตามลำดับ ถามว่า ก็เพราะเหตุไร ในวารเหล่านั้นจึงทรงใช้แนวนี้ ตอบว่า เพื่อแสดงการจำแนกโดยไม่สับสน จริงอยู่ เมื่อกล่าวโดยนัยเป็นต้นว่า “อาศัยธรรมอย่างหนึ่ง ธรรมที่เหลือจึงเกิดขึ้น” ก็ไม่อาจรู้ปัจจัยและปัจจยุปบันนธรรมโดยไม่สับสนได้ว่า “อาศัยธรรมชื่อโน้น ธรรมชื่อโน้นจึงเกิดขึ้น” เมื่อเป็นเช่นนั้น อุเทศและนิทเทสก็จะไม่มีความแตกต่างกัน เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ทรงใช้แนวนี้เพื่อแสดงการจำแนกโดยไม่สับสน บทว่า จิตตสมุฏฺฐานานํ นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงเฉพาะรูปอัพยากตะที่กุศลเป็นปัจจัยให้โดยเหตุปัจจัยเท่านั้น ส่วนในปัจจยวิภังค์ เพื่อแสดงรูปที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งเหตุทั้งปวงโดยทั่วไป โดยไม่ทรงจำแนกโดยความเป็นกุศลเป็นต้น จึงไม่ตรัสว่า จิตตสมุฏฺฐานานํ แต่ตรัสว่า ตํสมุฏฺฐานานํ เพราะฉะนั้น ในปัจจยวิภังค์นั้น แม้อัพยากตเหตุสมุฏฐานรูป และกฏัตตารูปในขณะปฏิสนธิ ก็สงเคราะห์เข้าไว้ด้วย พึงทราบเนื้อความในวิสัชนาที่มีลักษณะเช่นนี้แม้อื่นๆ โดยนัยนี้ 404. Dānaṃ datvāti deyyadhammaṃ cajitvā. Yāya vā cetanāya so diyyati, sā cetanā dānaṃ. Datvāti taṃ cetanaṃ pariyodāpetvā visuddhaṃ katvā. Sīlaṃ samādiyitvāti pañcaṅgādivasena niccasīlaṃ gaṇhitvā. Iminā samādānaviratiyeva dassitā. Sampattaviratisamucchedaviratiyo pana loke sīlanti apākaṭattā na vuttā. Kiñcāpi na vuttā, ārammaṇapaccayā pana hontiyeva. Tattha samucchedavirati sekkhānaṃyeva kusalassa ārammaṇaṃ hoti, na itaresaṃ. Uposathakammaṃ katvāti ‘‘pāṇaṃ na hane, na cādinnamādiye’’ti (a. ni. 3.71) evaṃ vuttaṃ uposathadivasesu aṭṭhaṅgauposathakiriyaṃ katvā. Taṃ paccavekkhatīti taṃ kusalaṃ sekkhopi puthujjanopi paccavekkhati, arahāpi paccavekkhateva. Arahatopi hi pubbe kataṃ kusalaṃ kusalameva, yena pana cittena paccavekkhati, taṃ kiriyacittaṃ nāma hoti. Tasmā ‘‘etaṃ kusalo dhammo kusalassa dhammassā’’ti imasmiṃ adhikāre na labbhati. Pubbe suciṇṇānīti ‘‘datvā samādiyitvā katvā’’ti hi āsanne katāni vuttāni, imāni na āsanne katānīti veditabbāni. Dānādīhi vā sesāni kāmāvacarakusalāni dassetuṃ idaṃ vuttaṃ. Jhānā vuṭṭhahitvāti jhānā vuṭṭhahitvā. Ayameva vā pāḷi. Sekkhā gotrabhunti sotāpannaṃ sandhāya vuttaṃ. So hi gotrabhuṃ paccavekkhati. Vodānanti idaṃ pana sakadāgāmianāgāmino sandhāya vuttaṃ. Tesañhi taṃ cittaṃ vodānaṃ nāma hoti. Sekkhāti sotāpannasakadāgāmianāgāmino. Maggā vuṭṭhahitvāti maggaphalabhavaṅgātikkamavasena attanā paṭiladdhā maggā vuṭṭhahitvā, suddhamaggatoyeva pana vuṭṭhāya paccavekkhaṇaṃ nāma natthi. 404. บทว่า ทานํ ทตฺวา ความว่า สละไทยธรรม หรือเจตนาใดที่ให้ไทยธรรมนั้น เจตนานั้นชื่อว่าทาน บทว่า ทตฺวา ความว่า ชำระเจตนานั้นให้บริสุทธิ์ บทว่า สีลํ สมาทิยิตฺวา ความว่า สมาทานនិចจศีลโดยมีองค์ ๕ เป็นต้น ด้วยบทนี้ ทรงแสดงสมาทานวิรัติเท่านั้น ส่วนสัมปัตตวิรัติและสมุจเฉทวิรัติ ไม่ได้ตรัสไว้ เพราะไม่ปรากฏในโลกว่าเป็นศีล ถึงแม้จะไม่ได้ตรัสไว้ แต่ก็เป็นอารัมมณปัจจัยได้ ในวิรัติเหล่านั้น สมุจเฉทวิรัติเป็นอารมณ์แห่งกุศลของพระเสขะเท่านั้น ไม่ใช่ของบุคคลอื่น บทว่า อุโปสถกมฺมํ กตฺวา ความว่า ทำอุโบสถกรรมมีองค์ ๘ ในวันอุโบสถที่ตรัสไว้ว่า “ไม่พึงฆ่าสัตว์ ไม่พึงลักทรัพย์” เป็นต้น บทว่า ตํ ปจฺจเวกฺขติ ความว่า ทั้งพระเสขะ ทั้งปุถุชน ย่อมพิจารณากุศลนั้น แม้พระอรหันต์ก็ย่อมพิจารณาเช่นกัน จริงอยู่ กุศลที่พระอรหันต์ทำไว้ในกาลก่อนก็เป็นกุศลนั่นแหละ แต่จิตที่ท่านใช้พิจารณานั้นชื่อว่ากิริยาจิต เพราะฉะนั้น จึงไม่เข้าในอธิการนี้ว่า “กุศลธรรมนี้เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม” บทว่า ปุพฺเพ สุจิณฺณานิ ความว่า ด้วยบทว่า “ทตฺวา สมาทิยิตฺวา กตฺวา” ท่านกล่าวถึงกรรมที่ทำไว้ในกาลใกล้ พึงทราบว่า กรรมเหล่านี้มิได้ทำไว้ในกาลใกล้ หรือท่านกล่าวบทนี้เพื่อแสดงกามาวจรกุศลที่เหลือจากทานเป็นต้น บทว่า ฌานา วุฏฺฐหิตฺวา ความว่า ออกจากฌาน หรือนี่เป็นพระบาลีอยู่แล้ว บทว่า เสกฺขา โคตฺรภุ ํ ท่านกล่าวหมายถึงพระโสดาบัน เพราะท่านย่อมพิจารณาโคตรภูจิต ส่วนบทว่า โวทานํ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงพระสกทาคามีและพระอนาคามี เพราะจิตของท่านเหล่านั้นชื่อว่าโวทาน บทว่า เสกฺขา หมายถึง พระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามี บทว่า มคฺคา วุฏฺฐหิตฺวา ความว่า ออกจากมรรคที่ตนได้บรรลุแล้วโดยการก้าวล่วงมรรค ผล ภวังค์ แต่การพิจารณาโดยออกจากตัวมรรคล้วนๆ นั้นไม่มี Kusalaṃ aniccatoti ettha vipassanūpagaṃ tebhūmakakusalameva veditabbaṃ, vipassanākusalaṃ pana kāmāvacarameva. Cetopariyañāṇenāti rūpāvacarakusalaṃ dasseti. Ākāsānañcāyatanantiādīhi arūpāvacarakusalārammaṇavasena uppajjamānaṃ arūpāvacarakusalameva. Kusalā khandhā iddhividhañāṇassātiādīhi puggalaṃ anāmasitvā dhammavasena dasseti. Tenevettha heṭṭhā gahitampi cetopariyañāṇaṃ puna vuttaṃ. ในบทว่า กุสลํ อนิจฺจโต นี้ พึงทราบว่าได้แก่เตภูมิกกุศลอันเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา ส่วนวิปัสสนากุศลนั้นเป็นกามาวจรอย่างเดียว ด้วยบทว่า เจโตปริยญาเณน ทรงแสดงรูปาวจรกุศล ด้วยบทว่า อากาสานัญจายตนํ เป็นต้น ได้แก่อรูปาวจรกุศลนั่นเองที่เกิดขึ้นโดยมีอรูปาวจรกุศลเป็นอารมณ์ ด้วยบทว่า กุสลา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺส เป็นต้น ทรงแสดงโดยความเป็นธรรมะ ไม่ได้อ้างถึงบุคคล ด้วยเหตุนั้นเอง ในที่นี้ แม้เจโตปริยญาณที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำแล้ว ก็ยังตรัสซ้ำอีก 405. Assādetīti somanassasahagatalobhasampayuttacittehi anubhavati ceva rajjati ca. Abhinandatīti sappītikataṇhāvasena nandati haṭṭhapahaṭṭho hoti, diṭṭhābhinandanāya vā abhinandati. Rāgo uppajjatīti assādentassa rāgo uppajjati nāma. Idaṃ aṭṭhapi lobhasahagatāni gahetvā vuttaṃ. Diṭṭhi uppajjatīti abhinandantassa attā attaniyantiādivasena catūhipi cittehi sampayuttā diṭṭhi uppajjati. Asanniṭṭhānagatassa panettha vicikicchā uppajjati. Vikkhepagatassa uddhaccaṃ, akataṃ vata me kalyāṇanti vippaṭisārino domanassaṃ. Taṃ ārabbhāti tāni suciṇṇāni ārammaṇaṃ katvāti attho. Bahuvacanassa hesa ekavacanādeso, jātivasena vā ekavacanamevetaṃ. 405. คำว่า ย่อมยินดี หมายความว่า ย่อมเสวยอารมณ์และย่อมกำหนัดด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยโลภะอันสหรคตด้วยโสมนัส คำว่า ย่อมเพลิดเพลิน หมายความว่า ย่อมเพลินใจด้วยอำนาจแห่งตัณหาที่ทำให้เกิดความปิติ ย่อมร่าเริงเบิกบาน หรือย่อมเพลิดเพลินด้วยความเพลิดเพลินในทิฏฐิ คำว่า ราคะย่อมเกิดขึ้น หมายความว่า ชื่อว่าราคะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้กำลังยินดี คำนี้ ท่านกล่าวหมายเอาโลภสหคตจิตทั้ง ๘ ดวง คำว่า ทิฏฐิย่อมเกิดขึ้น หมายความว่า ทิฏฐิที่สัมปยุตด้วยจิต ๔ ดวง ด้วยอำนาจแห่งการยึดถือว่า อัตตา อัตตนียะ เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้กำลังเพลิดเพลิน วิจิกิจฉาย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ยังไม่ตัดสินใจในธรรมนั้น อุทธัจจะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีจิตฟุ้งซ่าน, โทมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้เดือดร้อนใจว่า 'โอหนอ กรรมดีเราไม่ได้ทำไว้' คำว่า ปรารภธรรมนั้น มีความหมายว่า กระทำสุจริตธรรมเหล่านั้นให้เป็นอารมณ์ นี้เป็นการแปลงพหูพจน์เป็นเอกพจน์ หรือคำนี้เป็นเอกพจน์โดยชาติ (ประเภท) นั่นเอง 406. Arahā maggā vuṭṭhahitvāti maggavīthiyaṃ phalānantarassa bhavaṅgassa atikkamavasena vuṭṭhahitvā. Paccavekkhaṇacittāni panassa kiriyābyākatāni. Evaṃ kiriyābyākatassa ārammaṇapaccayaṃ dassetvā puna vipākābyākatassa dassetuṃ sekkhā vātiādimāha. Kusale niruddheti vipassanājavanavīthiyā pacchinnāya. Vipākoti kāmāvacaravipāko. Tadārammaṇatāti tadārammaṇatāya, taṃ kusalassa javanassa ārammaṇabhūtaṃ vipassitakusalaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjatīti attho. Na kevalañca tadārammaṇavaseneva, paṭisandhibhavaṅgacutivasenāpi. Vipāko hi kammaṃ ārammaṇaṃ katvā gahitapaṭisandhikassa kusalārammaṇo hotiyeva, so pana dubbiññeyyattā idha na dassito. 406. คำว่า พระอรหันต์ออกจากมรรคแล้ว หมายความว่า ออกแล้วด้วยอำนาจแห่งการก้าวล่วงภวังค์อันเกิดถัดจากผลจิตในมรรควิถี ส่วนปัจจเวกขณจิตของท่านเป็นกิริยาอัพยากตะ ครั้นทรงแสดงอารัมมณปัจจัยของกิริยาอัพยากตะอย่างนี้แล้ว เพื่อจะทรงแสดงอารัมมณปัจจัยของวิบากอัพยากตะอีก จึงตรัสคำว่า พระเสขะ เป็นต้น คำว่า เมื่อกุศลดับไปแล้ว หมายความว่า เมื่อวิปัสสนาชวนวิถีขาดไปแล้ว คำว่า วิบาก ได้แก่ กามาวจรวิบาก คำว่า โดยความเป็นตทารัมมณะ มีความหมายว่า ย่อมเกิดขึ้นโดยกระทำวิปัสสนากุศลอันเป็นอารมณ์ของชวนะที่เป็นกุศลนั้นให้เป็นอารมณ์ ไม่ใช่เพียงด้วยอำนาจแห่งตทารัมมณะเท่านั้น แต่ยังด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติด้วย จริงอยู่ วิบากย่อมมีกุศลเป็นอารมณ์ของผู้มีการถือปฏิสนธิโดยกระทำกรรมให้เป็นอารมณ์นั่นแหละ แต่เพราะวิบากนั้นรู้ได้ยาก จึงไม่ทรงแสดงไว้ในที่นี้ Kusalaṃ assādetītiādi akusalajavanāvasāne kusalārammaṇavipākaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Viññāṇañcāyatanavipākassāti idaṃ dubbiññeyyampi samānaṃ mahaggatavipākassa tadārammaṇabhāvena anuppattito labbhamānakavasena vuttaṃ. Kiriyassāti arahattaṃ patvā asamāpannapubbe ākāsānañcāyatane paṭilomato vā ekantarikavasena vā samāpannakiriyāya. Cetopariyañāṇassātiādīni parato āvajjanāya yojetabbāni. Yā etesaṃ āvajjanā, tassā kusalā khandhā ārammaṇapaccayena paccayoti ayañhettha attho. คำว่า ย่อมยินดีในกุศล เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อแสดงวิบากที่มีกุศลเป็นอารมณ์ในตอนท้ายของอกุศลชวนะ คำว่า แห่งวิญญาณัญจายตนวิบาก นี้ แม้จะรู้ได้ยาก แต่ท่านกล่าวโดยนัยที่พึงได้มาเพราะการไม่เกิดขึ้นโดยความเป็นตทารัมมณะของมหัคคตวิบาก คำว่า แห่งกิริยา หมายถึง กิริยาจิตของผู้บรรลุอรหัตแล้วเข้าสมาบัติในอากาสานัญจายตนะที่ไม่เคยเข้ามาก่อน โดยปฏิโลมหรือโดยเว้นลำดับ คำว่า แห่งเจโตปริยญาณ เป็นต้น พึงประกอบกับอาวัชชนะในลำดับถัดไป อาวัชชนะใดของธรรมเหล่านั้น กุศลขันธ์ทั้งหลายย่อมเป็นปัจจัยแก่อาวัชชนะนั้นโดยอารัมมณปัจจัย นี้คือความหมายในที่นี้ 407-409. Rāganti attano vā parassa vā rāgaṃ. Attano rāgavasena panettha vaṇṇanā pākaṭā hoti. Assādetītiādīni vuttatthāneva. Vicikicchādīsu pana tīsu assādetabbatāya abhāvena ‘‘assādetī’’ti na vuttaṃ. Diṭṭhi panettha uppajjati, sā assādetīti padassa parihīnattā āgatapaṭipāṭiyā paṭhamaṃ na vuttā. Vicikicchādīsuyeva taṃ taṃ sabhāgaṃ paṭhamaṃ vatvā tassa tassa anantarā vuttā. Imesu ca pana rāgādīsu ‘‘kiṃ me pāpadhammā uppajjantī’’ti akkhantivasena vā, ‘‘kataṃ pāpaṃ kataṃ luddha’’nti vippaṭisārādivasena vā domanassuppatti veditabbā. ข้อ ๔๐๗-๔๐๙ คำว่า ราคะ หมายถึง ราคะของตนหรือของผู้อื่น ในที่นี้ คำอธิบายโดยนัยแห่งราคะของตนย่อมปรากฏชัด คำว่า ย่อมยินดี เป็นต้น มีความหมายตามที่กล่าวแล้วนั่นเอง แต่ในธรรม ๓ อย่าง มีวิจิกิจฉาเป็นต้น เพราะไม่มีสภาวะที่พึงยินดี ท่านจึงไม่กล่าวคำว่า 'ย่อมยินดี' ทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นในธรรมนั้น แต่เพราะบทว่า 'ย่อมยินดี' ไม่มี ท่านจึงไม่กล่าวทิฏฐินั้นไว้เป็นอันดับแรกตามลำดับที่มา ในธรรมมีวิจิกิจฉาเป็นต้นนั่นแหละ ท่านกล่าวธรรมที่มีส่วนเสมอกันนั้นๆ ก่อน แล้วจึงกล่าวทิฏฐิในลำดับถัดจากธรรมนั้นๆ อนึ่ง ในธรรมมีราคะเป็นต้นเหล่านี้ พึงทราบการเกิดขึ้นแห่งโทมนัสโดยนัยแห่งความไม่พอใจว่า 'บาปธรรมอะไรหนอเกิดขึ้นแก่เรา' หรือโดยนัยแห่งความเดือดร้อนใจเป็นต้นว่า 'กรรมชั่วเราทำแล้ว กรรมหยาบช้าเราทำแล้ว' 410. Cakkhuṃ aniccatoti vipassanānukkamena oḷārikāyatanāni vatthurūpañcāti ekādasa rūpāni pākaṭattā gahitāni. Puna rūpāyatanādīni cakkhuviññāṇādīnaṃ ārammaṇattā gahitāni. Yasmā panesā viññāṇakāyavasena desanā, na dhātuvasena, tasmā manodhātu na gahitā. Evaṃ sabbattha gahitāgahitaṃ veditabbaṃ. 410. คำว่า จักษุไม่เที่ยง เป็นต้น ตามลำดับแห่งวิปัสสนา ท่านถือเอารูป ๑๑ คือ โอฬาริกายตนะและวัตถุรูป เพราะเป็นธรรมที่ปรากฏชัด อีกอย่างหนึ่ง ท่านถือเอารูปายตนะเป็นต้น เพราะเป็นอารมณ์ของจักขุวิญญาณเป็นต้น แต่เพราะเทศนานี้เป็นไปโดยนัยแห่งวิญญาณกาย ไม่ใช่โดยนัยแห่งธาตุ ฉะนั้น ท่านจึงไม่ถือเอามโนธาตุ พึงทราบสิ่งที่ท่านถือเอาและไม่ถือเอาในทุกแห่งอย่างนี้ 411. Phalaṃ paccavekkhanti nibbānaṃ paccavekkhantīti paccavekkhaṇakusalassa ārammaṇadassanatthaṃ vuttaṃ. 411. คำว่า ย่อมพิจารณาผล ย่อมพิจารณาพระนิพพาน ท่านกล่าวเพื่อแสดงอารมณ์ของปัจจเวกขณกุศล 413-416. Ārammaṇādhipatiniddese sekkhaputhujjanānaṃ vasena catubhūmakakusalaṃ dassitaṃ, tathā sahajātādhipatiniddese. Arahato uttamadhammaṃ adhigatattā lokiyakusalesu garukāro natthīti aggamaggova dassito. ข้อ ๔๑๓-๔๑๖ ในอารัมมณาธิปตินิทเทส ท่านแสดงจตุภูมิกกุศลโดยนัยแห่งพระเสขะและปุถุชน, ในสหชาตาธิปตินิทเทสก็เช่นกัน เพราะพระอรหันต์บรรลุอุตตมธรรมแล้ว จึงไม่มีความเคารพในโลกิยกุศลทั้งหลาย ท่านจึงแสดงเฉพาะอัคคมรรคเท่านั้น 417. Anantarapaccaye purimā purimāti ekabhūmakāpi nānābhūmakāpi kusalā ekato katvā vuttā. Anulomaṃ gotrabhussa, anulomaṃ vodānassāti nānārammaṇavasena. Gotrabhu maggassa, vodānaṃ maggassāti nānābhūmivasena. Kusalaṃ vuṭṭhānassāti ettha pana kusalanti tebhūmakakusalaṃ. Vuṭṭhānanti tebhūmakavipākaṃ. Tehi kusalajavanavīthito vuṭṭhahanti, tasmā vuṭṭhānanti vuccati. Taṃ duvidhaṃ hoti – tadārammaṇaṃ bhavaṅgañca. Tattha kāmāvacarakusalassa ubhayampi vuṭṭhānaṃ hoti, mahaggatassa bhavaṅgameva. Maggo phalassāti idaṃ yasmā lokuttaravipākaṃ javanavīthipariyāpannattā vuṭṭhānaṃ nāma na hoti, tasmā visuṃ vuttaṃ. Anulomaṃ sekkhāyāti asekkhāya kusalaṃ anantaraṃ na hoti, tasmā vibhāgaṃ karoti. Phalasamāpattiyāti sotāpattiphalasakadāgāmiphalaanāgāmiphalasamāpattiyāpi. Phalasamāpattiyāti anāgāmiphalasamāpattiyā. Akusale duvidhampi vuṭṭhānaṃ labbhati. Vipākābyākatā kiriyābyākatāti ettha vipākābyākatā vipākābyākatānaṃyeva, kiriyābyākatā kiriyābyākatānaṃyeva veditabbā. Bhavaṅgaṃ āvajjanāyātiādi vomissakavasena vuttaṃ. Tattha kiriyāti kāmāvacarakiriyā. Sā duvidhassāpi vuṭṭhānassa anantarapaccayo hoti, mahaggatā bhavaṅgasseva. Iti ye heṭṭhā paccayavibhaṅganiddese ‘‘purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti ārabhitvā kusalaṃ kusalassa, kusalaṃ abyākatassa, akusalaṃ akusalassa, akusalaṃ abyākatassa, abyākataṃ abyākatassa, abyākataṃ kusalassa, abyākataṃ akusalassāti satta vārā dassitā; tesaṃ vasena idha saṅkhepato anantarapaccayo vibhatto. 417. ในอนันตรปัจจัย คำว่า ปุริมา ปุริมา ท่านกล่าวหมายรวมถึงกุศลธรรมทั้งที่เป็นเอกภูมกะ (มีภูมิเดียวกัน) และนานาภูมกะ (มีภูมิต่างกัน) ไว้ด้วยกัน. คำว่า อนุโลมเป็นปัจจัยแก่โคตรภู, อนุโลมเป็นปัจจัยแก่โวทาน ท่านกล่าวโดยนัยแห่งอารมณ์ที่ต่างกัน. คำว่า โคตรภูเป็นปัจจัยแก่มรรค, โวทานเป็นปัจจัยแก่มรรค ท่านกล่าวโดยนัยแห่งภูมิที่ต่างกัน. ในคำว่า กุศลเป็นปัจจัยแก่วุฏฐานนั้น คำว่า กุศล หมายถึง เตภูมกกุศล. คำว่า วุฏฐาน หมายถึง เตภูมกวิบาก. ธรรมเหล่านั้นออกจากกุศลชวนวิถี เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า วุฏฐาน. วุฏฐานนั้นมี ๒ อย่าง คือ ตทารัมมณะ และภวังค์. ในวุฏฐาน ๒ อย่างนั้น กามาวจรกุศลมีวุฏฐานได้ทั้งสองอย่าง, มหัคคตกุศลมีภวังค์อย่างเดียวเป็นวุฏฐาน. คำว่า มรรคเป็นปัจจัยแก่ผลนี้ ท่านกล่าวไว้ต่างหาก เพราะโลกุตตรวิบากเนื่องจากนับเนื่องในชวนวิถี จึงไม่ชื่อว่าวุฏฐาน. คำว่า อนุโลมเป็นปัจจัยแก่เสขะ ท่านจำแนกไว้ เพราะกุศลไม่เป็นอนันตรปัจจัยแก่พระอเสขะ. คำว่า ผลสมาบัติ หมายถึง แม้โสดาปัตติผลสมาบัติ สกทาคามิผลสมาบัติ และอนาคามิผลสมาบัติ. คำว่า ผลสมาบัติ หมายถึง อนาคามิผลสมาบัติ. ในฝ่ายอกุศล ย่อมได้วุฏฐานทั้งสองอย่าง. ในคำว่า วิปากาพยากฤตและกิริยาพยากฤต พึงทราบว่า วิปากาพยากฤตเป็นปัจจัยแก่วิปากาพยากฤตเท่านั้น, กิริยาพยากฤตเป็นปัจจัยแก่กิริยาพยากฤตเท่านั้น. คำว่า ภวังค์เป็นปัจจัยแก่อาวัชชนะ เป็นต้น ท่านกล่าวโดยนัยที่ปะปนกัน. ในคำเหล่านั้น คำว่า กิริยา หมายถึง กามาวจรกิริยา. กิริยานั้นเป็นอนันตรปัจจัยแก่วุฏฐานได้ทั้งสองอย่าง, ส่วนมหัคคตกิริยาเป็นปัจจัยแก่ภวังค์อย่างเดียว. ด้วยเหตุนี้ วาระ ๗ วาระที่ท่านแสดงไว้ในปัจจยวิภังคนิทเทสเบื้องต้น เริ่มตั้งแต่ "ปุริมา ปุริมา กุสลา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย" คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล, กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต, อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต, อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่กุศล, อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อกุศล; ในที่นี้ ท่านได้จำแนกอนันตรปัจจัยโดยย่อตามวาระทั้ง ๗ นั้น. Vitthārato panettha – ส่วนโดยพิสดารในที่นี้ มีดังนี้ – Dasadhā sattarasadhā, samasaṭṭhividhena ca; Bahudhāpi ca niddesaṃ, sādhukaṃ upalakkhaye. พึงทำความเข้าใจในนิทเทสโดย ๑๐ อย่าง โดย ๑๗ อย่าง โดย ๖๖ อย่าง และแม้โดยประการเป็นอันมากให้ดีเถิด. Ayañhi anantarapaccayo na kevalaṃ sattadhāva niddesaṃ labhati, kusalaṃ pana kusalassa vipākassa; akusalaṃ akusalassa vipākassa; vipākaṃ vipākassa kiriyassa; kiriyaṃ kusalassa akusalassa vipākassa kiriyassāti evaṃ dasadhāpi niddesaṃ labhati. Na kevalaṃ dasadhāyeva, kusalaṃ pana kusalassa kusalavipākassa akusalavipākassa; akusalaṃ akusalassa akusalavipākassa kusalavipākassa; kusalavipākaṃ kusalavipākassa akusalavipākassa kiriyassa; akusalavipākaṃ akusalavipākassa kusalavipākassa kiriyassa; kiriyaṃ kiriyassa kusalassa akusalassa kusalavipākassa akusalavipākassāti evaṃ sattarasadhā niddesaṃ labhati. อนันตรปัจจัยนี้ ย่อมได้นิทเทสไม่เพียง ๗ อย่างเท่านั้น แต่ยังได้นิทเทส ๑๐ อย่าง คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศลและวิบาก, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศลและวิบาก, วิบากเป็นปัจจัยแก่วิบากและกิริยา, กิริยาเป็นปัจจัยแก่กุศล อกุศล วิบาก และกิริยา. ไม่เพียง ๑๐ อย่างเท่านั้น ยังได้นิทเทส ๑๗ อย่าง คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล กุศลวิบาก และอกุศลวิบาก, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล อกุศลวิบาก และกุศลวิบาก, กุศลวิบากเป็นปัจจัยแก่กุศลวิบาก อกุศลวิบาก และกิริยา, อกุศลวิบากเป็นปัจจัยแก่อกุศลวิบาก กุศลวิบาก และกิริยา, กิริยาเป็นปัจจัยแก่กิริยา กุศล อกุศล กุศลวิบาก และอกุศลวิบาก. Na kevalañca sattarasadhāva samasaṭṭhividhenāpi niddesaṃ labhateva. Kathaṃ? Kāmāvacarakusalañhi bhūmibhedena catubbidhassa kusalassa anantarapaccayo hoti, rūpāvacarārūpāvacaraṃ sakasakabhūmikassevāti kusalaṃ kusalassa chabbidhena anantarapaccayo. Kāmāvacarakusalaṃ pana kāmāvacarakusalavipākassa akusalavipākassa rūpāvacaravipākassa arūpāvacaravipākassa lokuttaravipākassa; rūpāvacarakusalaṃ rūpāvacaravipākassa kāmāvacarakusalavipākassa; arūpāvacarakusalaṃ kāmāvacarakusalavipākassa rūpāvacaraarūpāvacaralokuttaravipākassa; lokuttarakusalaṃ lokuttaravipākassāti kusalaṃ vipākassa dvādasavidhena anantarapaccayo. Akusalaṃ akusalassa akusalavipākassa tebhūmakakusalavipākassāti pañcavidhena anantarapaccayo. และไม่เพียง ๑๗ อย่างเท่านั้น ยังได้นิทเทสโดย ๖๖ อย่างด้วย. อย่างไร? คือ กามาวจรกุศลเป็นอนันตรปัจจัยแก่กุศล ๔ อย่างโดยความต่างแห่งภูมิ, รูปาวจรและอรูปาวจรกุศลเป็นปัจจัยแก่กุศลในภูมิของตนๆ เท่านั้น ด้วยเหตุนี้ กุศลเป็นอนันตรปัจจัยแก่กุศลจึงมี ๖ อย่าง. ส่วนกามาวจรกุศลเป็นปัจจัยแก่กามาวจรกุศลวิบาก อกุศลวิบาก รูปาวจรวิบาก อรูปาวจรวิบาก และโลกุตตรวิบาก, รูปาวจรกุศลเป็นปัจจัยแก่รูปาวจรวิบากและกามาวจรกุศลวิบาก, อรูปาวจรกุศลเป็นปัจจัยแก่กามาวจรกุศลวิบาก รูปาวจรวิบาก อรูปาวจรวิบาก และโลกุตตรวิบาก, โลกุตตรกุศลเป็นปัจจัยแก่โลกุตตรวิบาก ด้วยเหตุนี้ กุศลเป็นอนันตรปัจจัยแก่วิบากจึงมี ๑๒ อย่าง. อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล อกุศลวิบาก และเตภูมกกุศลวิบาก ด้วยเหตุนี้จึงมี ๕ อย่าง. Kāmāvacarakusalavipākaṃ kāmāvacarakusalavipākassa akusalavipākassa rūpāvacaravipākassa arūpāvacaravipākassāti kāmāvacarakusalavipākaṃ vipākassa catubbidhena anantarapaccayo. Rūpāvacaravipākaṃ tebhūmakakusalavipākassāti tividhena anantarapaccayo. Arūpāvacaravipākaṃ arūpāvacaravipākassa kāmāvacarakusalavipākassāti duvidhena anantarapaccayo. Lokuttaravipākaṃ catubhūmakakusalavipākassāti catubbidhena anantarapaccayo. Evaṃ kusalavipākaṃ vipākassa terasadhāpi anantarapaccayo. Akusalavipākaṃ akusalavipākassa kāmāvacarakusalavipākassāti duvidhena anantarapaccayo. Evaṃ sabbathāpi vipākaṃ vipākassa pañcadasavidhena anantarapaccayo. Kāmāvacarakusalavipākaṃ pana kāmāvacarakiriyassa, tathā akusalavipākaṃ, tathā rūpāvacaravipākaṃ, tathā arūpāvacaravipākañcāti vipākaṃ kiriyassa ca catubbidhena anantarapaccayo. กามาวจรกุศลวิบากเป็นอนันตรปัจจัยแก่กามาวจรกุศลวิบาก อกุศลวิบาก รูปาวจรวิบาก และอรูปาวจรวิบาก ด้วยเหตุนี้ กามาวจรกุศลวิบากเป็นอนันตรปัจจัยแก่วิบากจึงมี ๔ อย่าง. รูปาวจรวิบากเป็นอนันตรปัจจัยแก่เตภูมกกุศลวิบาก ด้วยเหตุนี้จึงมี ๓ อย่าง. อรูปาวจรวิบากเป็นอนันตรปัจจัยแก่อรูปาวจรวิบากและกามาวจรกุศลวิบาก ด้วยเหตุนี้จึงมี ๒ อย่าง. โลกุตตรวิบากเป็นอนันตรปัจจัยแก่จตุภูมกกุศลวิบาก ด้วยเหตุนี้จึงมี ๔ อย่าง. ด้วยประการฉะนี้ กุศลวิบากเป็นอนันตรปัจจัยแก่วิบากจึงมี ๑๓ อย่าง. อกุศลวิบากเป็นอนันตรปัจจัยแก่อกุศลวิบากและกามาวจรกุศลวิบาก ด้วยเหตุนี้จึงมี ๒ อย่าง. ด้วยประการฉะนี้ รวมทั้งหมด วิบากเป็นอนันตรปัจจัยแก่วิบากจึงมี ๑๕ อย่าง. ส่วนกามาวจรกุศลวิบากเป็นปัจจัยแก่กามาวจรกิริยา, อกุศลวิบากก็เช่นกัน, รูปาวจรวิบากก็เช่นกัน, และอรูปาวจรวิบากก็เช่นกัน ด้วยเหตุนี้ วิบากเป็นอนันตรปัจจัยแก่กิริยาจึงมี ๔ อย่าง. Kāmāvacarakiriyaṃ tebhūmakakiriyassa, rūpāvacarārūpāvacarakiriyaṃ rūpāvacarārūpāvacarānaññevāti kiriyaṃ kiriyassa pañcavidhena anantarapaccayo. Kāmāvacarakiriyaṃ akusalavipākassa ceva catubhūmakakusalavipākassa ca, rūpāvacarakiriyaṃ kāmāvacarakusalavipākarūpāvacaravipākānaṃ arūpāvacarakiriyaṃ catubhūmakakusalavipākassāpīti kiriyaṃ vipākassa ekādasavidhena anantarapaccayo. Kāmāvacarakiriyaṃ pana kāmāvacarakusalassa akusalassāti kusalākusalānaṃ duvidhena anantarapaccayo hoti. Evaṃ samasaṭṭhividhenāpi niddesaṃ labhati. กามาวจรกิริยาเป็นอนันตรปัจจัยแก่เตภูมิกกิริยา, รูปาวจรกิริยาและอรูปาวจรกิริยาเป็นอนันตรปัจจัยแก่รูปาวจรกิริยาและอรูปาวจรกิริยาเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ กิริยาจึงเป็นอนันตรปัจจัยแก่กิริยาโดย ๕ ประการ. กามาวจรกิริยาเป็นอนันตรปัจจัยแก่อกุศลวิบากและแก่จตุภูมิกกุศลวิบาก, รูปาวจรกิริยาเป็นอนันตรปัจจัยแก่กามาวจรกุศลวิบากและรูปาวจรวิบาก, อรูปาวจรกิริยาเป็นอนันตรปัจจัยแม้แก่จตุภูมิกกุศลวิบาก ด้วยเหตุนี้ กิริยาจึงเป็นอนันตรปัจจัยแก่วิบากโดย ๑๑ ประการ. ส่วนกามาวจรกิริยาเป็นอนันตรปัจจัยแก่กามาวจรกุศลและอกุศล ด้วยเหตุนี้ จึงเป็นอนันตรปัจจัยแก่กุศลและอกุศลโดย ๒ ประการ. แม้โดย ๖๘ ประการอย่างนี้ ก็ย่อมได้การแสดง. Na kevalañca samasaṭṭhividheneva, bahuvidhenāpi labhateva. Kathaṃ? Kāmāvacarapaṭhamamahākusalacittaṃ tāva attano, catunnañca rūpāvacarakusalānaṃ pādakayogena soḷasannaṃ somanassalokuttarānanti ekavīsatiyā ca kusalānaṃ, javanapariyosāne tadārammaṇabhavaṅgavasena uppajjamānānaṃ ekādasannaṃ kāmāvacaravipākānaṃ, bhavaṅgavaseneva pavattānaṃ rūpāvacarārūpāvacaravipākānaṃ, phalasamāpattivasena pavattānaṃ dvādasannaṃ lokuttaravipākānanti evaṃ ekavīsatiyā kusalānaṃ; dvattiṃsāya vipākānanti tepaññāsāya cittānaṃ anantarapaccayo hoti. Tathā dutiyakusalacittaṃ. Tatiyacatutthāni pana ṭhapetvā uparibhūmakakusalāni ca lokuttaravipākāni ca sesaekavīsaticittānaṃ. Pañcamachaṭṭhāni attano ca, navannañca uparibhūmakaupekkhākusalānaṃ, tevīsatiyā ca vipākānanti tettiṃsāya. Sattamaaṭṭhamāni ekavīsatiyāva. และไม่ใช่จะได้การแสดงโดย ๖๘ ประการเท่านั้น แต่ย่อมได้แม้โดยหลายประการทีเดียว. อย่างไร? ก่อนอื่น กามาวจรมหากุศลจิตดวงที่ ๑ เป็นอนันตรปัจจัยแก่ตนเอง, แก่รูปาวจรกุศล ๔ ดวงโดยเป็นบาท, และแก่โสมนัสสโลกุตตรกุศล ๑๖ ดวง รวมเป็นกุศล ๒๑ ดวง, แก่กามาวจรวิบาก ๑๑ ดวงที่เกิดขึ้นในที่สุดแห่งชวนะโดยเป็นตทาลัมพณะและภวังค์, แก่รูปาวจรวิบากและอรูปาวจรวิบากที่ดำเนินไปโดยเป็นภวังค์, แก่โลกุตตรวิบาก ๑๒ ดวงที่ดำเนินไปโดยเป็นผลสมาบัติ ด้วยประการฉะนี้ จึงเป็นอนันตรปัจจัยแก่กุศล ๒๑ ดวง, แก่วิบาก ๓๒ ดวง รวมเป็นจิต ๕๓ ดวง. กุศลจิตดวงที่ ๒ ก็เช่นกัน. ส่วนดวงที่ ๓ และ ๔ เป็นปัจจัยแก่จิตที่เหลือ ๒๑ ดวง ยกเว้นอุปริภูมิกุศลและโลกุตตรวิบาก. ดวงที่ ๕ และ ๖ เป็นปัจจัยแก่ตนเอง, แก่อุเบกขาอุปริภูมิกุศล ๙ ดวง, และแก่วิบาก ๒๓ ดวง รวมเป็น ๓๓ ดวง. ดวงที่ ๗ และ ๘ เป็นปัจจัยแก่ ๒๑ ดวงเท่านั้น. Pañca rūpāvacarakusalāni attano attano pacchimānaṃ rūpāvacarakusalānaṃ, catunnampi ñāṇasampayuttamahāvipākānaṃ, pañcannaṃ rūpāvacaravipākānañcāti dasannaṃ. Eteneva ca nayena arūpāvacarakusalesu paṭhamaṃ attano vipākena saddhiṃ ekādasannaṃ, dutiyaṃ dvādasannaṃ, tatiyaṃ terasannaṃ, catutthaṃ cuddasannaṃ phalasamāpattiyā cāti pannarasannaṃ lokuttarakusalaṃ attano attano vipākasseva. Aṭṭhasu lobhasahagatesu ekekaṃ akusalaṃ ekādasannaṃ kāmāvacaravipākamanoviññāṇadhātūnaṃ navannaṃ, mahaggatavipākānaṃ attano attano pacchimassa cāti ekavīsatiyā. Dve domanassasahagatāni upekkhāsahagatānaṃ channaṃ kāmāvacaravipākamanoviññāṇadhātūnaṃ attano pacchimassa cāti sattannaṃ. Vicikicchuddhaccasahagatadvayaṃ somanassasahagatāhetukavipākena saddhiṃ ekādasannaṃ kāmāvacaravipākamanoviññāṇadhātūnaṃ navannaṃ rūpāvacarārūpāvacaravipākānaṃ attano pacchimassa cāti ekavīsatiyā. รูปาวจรกุศล ๕ ดวงเป็นปัจจัยแก่รูปาวจรกุศลดวงหลังๆ ของตนๆ, แก่ญาณสัมปยุตตมหาวิบากทั้ง ๔, และแก่รูปาวจรวิบาก ๕ ดวง รวมเป็น ๑๐ ดวง. และโดยนัยนี้แหละ ในบรรดาอรูปาวจรกุศล ดวงที่ ๑ เป็นปัจจัยแก่ ๑๑ ดวง พร้อมกับวิบากของตน, ดวงที่ ๒ แก่ ๑๒ ดวง, ดวงที่ ๓ แก่ ๑๓ ดวง, ดวงที่ ๔ แก่ ๑๔ ดวง และโดยเป็นผลสมาบัติจึงเป็นปัจจัยแก่ ๑๕ ดวง. โลกุตตรกุศลเป็นปัจจัยแก่วิบากของตนๆ เท่านั้น. ในบรรดาโลภสหคตจิต ๘ ดวง อกุศลแต่ละดวงเป็นปัจจัยแก่กามาวจรวิบากมโนวิญญาณธาตุ ๑๑ ดวง, แก่มหัคคตวิบาก ๙ ดวง, และแก่ดวงหลังๆ ของตนๆ รวมเป็น ๒๑ ดวง. โทมนัสสสหคตจิต ๒ ดวงเป็นปัจจัยแก่อุเบกขาสหคตกามาวจรวิบากมโนวิญญาณธาตุ ๖ ดวง และแก่ดวงหลังของตน รวมเป็น ๗ ดวง. วิจิกิจฉาสหคตจิตและอุทธัจจสหคตจิต ๒ ดวงเป็นปัจจัยแก่กามาวจรวิบากมโนวิญญาณธาตุ ๑๑ ดวง พร้อมกับโสมนัสสสหคตอเหตุกวิบาก, แก่รูปาวจรและอรูปาวจรวิบาก ๙ ดวง, และแก่ดวงหลังของตน รวมเป็น ๒๑ ดวง. Kusalavipākapañcaviññāṇā kusalavipākamanodhātuyā, manodhātu dvinnaṃ vipākamanoviññāṇadhātūnaṃ. Tāsu dvīsu somanassasahagatā dasannaṃ vipākamanoviññāṇadhātūnaṃ bhavaṅgabhūtānaṃ tadārammaṇakāle attano pacchimassa voṭṭhabbanakiriyassa cāti dvādasannaṃ. Upekkhāsahagatāhetukamanoviññāṇadhātu pana āvajjanamanodhātuyā dviṭṭhānikāya āvajjanamanoviññāṇadhātuyā dasannañca vipākamanoviññāṇadhātūnanti dvādasannameva. Tihetukamahāvipākā somanassasahagatāhetukavajjānaṃ dasannampi kāmāvacaravipākamanoviññāṇadhātūnaṃ rūpāvacarārūpāvacaravipākānaṃ āvajjanadvayassa cāti ekavīsatiyā, duhetukavipākā ṭhapetvā mahaggatavipāke sesānaṃ dvādasannaṃ. Pañca rūpāvacaravipākā tebhūmakakusalavipākasahetukapaṭisandhicittānaṃ sattarasannaṃ āvajjanadvayassa cāti ekūnavīsatiyā. Arūpāvacaravipākesu paṭhamaṃ kāmāvacarakusalavipākatihetukapaṭisandhicittānaṃ, catunnaṃ arūpāvacaravipākacittānaṃ catunnaṃ manodvārāvajjanassa cāti navannaṃ. Dutiyaṃ heṭṭhimavipākaṃ vajjetvā aṭṭhannaṃ, tatiyaṃ dve heṭṭhimāni vajjetvā sattannaṃ, catutthaṃ tīṇi heṭṭhimāni vajjetvā channaṃ cattāri lokuttaravipākāni tihetukavipākānaṃ terasannaṃ attano attano pacchimassa cāti cuddasannaṃ. กุศลวิบากปัญจวิญญาณเป็นปัจจัยแก่กุศลวิบากมโนธาตุ, มโนธาตุเป็นปัจจัยแก่วิบากมโนวิญญาณธาตุ ๒ ดวง. ใน ๒ ดวงนั้น โสมนัสสสหคตจิตเป็นปัจจัยแก่วิบากมโนวิญญาณธาตุ ๑๐ ดวงที่เป็นภวังค์, ในกาลแห่งตทาลัมพณะเป็นปัจจัยแก่ดวงหลังของตน, และแก่โวฏฐัพพนกิริยา รวมเป็น ๑๒ ดวง. ส่วนอุเบกขาสหคตอเหตุกมโนวิญญาณธาตุเป็นปัจจัยแก่อาวชัชนมโนธาตุ, แก่อาวชัชนมโนวิญญาณธาตุใน ๒ ฐานะ, และแก่วิบากมโนวิญญาณธาตุ ๑๐ ดวง รวมเป็น ๑๒ ดวงเท่านั้น. ติเหตุกมหาวิบากเป็นปัจจัยแก่กามาวจรวิบากมโนวิญญาณธาตุทั้ง ๑๐ ดวง เว้นโสมนัสสสหคตอเหตุกวิบาก, แก่รูปาวจรและอรูปาวจรวิบาก, และแก่อาวชัชนะ ๒ ดวง รวมเป็น ๒๑ ดวง, ทวิเหตุกวิบากเป็นปัจจัยแก่จิตที่เหลือ ๑๒ ดวง ยกเว้นมหัคคตวิบาก. รูปาวจรวิบาก ๕ ดวงเป็นปัจจัยแก่เตภูมิกกุศลวิบากสเหตุกปฏิสนธิจิต ๑๗ ดวง, และแก่อาวชัชนะ ๒ ดวง รวมเป็น ๑๙ ดวง. ในบรรดาอรูปาวจรวิบาก ดวงที่ ๑ เป็นปัจจัยแก่กามาวจรกุศลวิบากติเหตุกปฏิสนธิจิต, แก่อรูปาวจรวิบากจิต ๔ ดวง, และแก่มโนทวาราวัชชนะ ๔ ดวง รวมเป็น ๙ ดวง. ดวงที่ ๒ เป็นปัจจัยแก่ ๘ ดวง เว้นวิบากเบื้องต่ำ, ดวงที่ ๓ เป็นปัจจัยแก่ ๗ ดวง เว้นวิบากเบื้องต่ำ ๒ ดวง, ดวงที่ ๔ เป็นปัจจัยแก่ ๖ ดวง เว้นวิบากเบื้องต่ำ ๓ ดวง. โลกุตตรวิบาก ๔ ดวงเป็นปัจจัยแก่ติเหตุกวิบาก ๑๓ ดวง, และแก่ดวงหลังๆ ของตนๆ รวมเป็น ๑๔ ดวง. Akusalavipākapañcaviññāṇā akusalavipākamanodhātuyā, manodhātu akusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātuyā. Sā tadārammaṇakāle attano pacchimassa cutikāle paṭisandhivasena bhavaṅgavasena ca pavattānaṃ itaresampi navannaṃ kāmāvacaravipākānaṃ upekkhāsahagatānaṃ dvinnaṃ parittakiriyānañcāti dvādasannaṃ. Kiriyamanodhātu dasannaṃ viññāṇānaṃ hasituppādakiriyā pañcavokāre bhavaṅgavasena pavattānaṃ navannaṃ tihetukavipākānaṃ, tadārammaṇavasena pavattānaṃ pañcannaṃ somanassasahagatavipākānaṃ attano pacchimassa cāti aggahitaggahaṇena terasannaṃ. Voṭṭhabbanakiriyā ṭhapetvā kiriyamanodhātuṃ dasannaṃ kāmāvacarakiriyānaṃ, kāmāvacarakusalākusalānaṃ pañcavokāre bhavaṅgavasena pavattānaṃ pannarasannaṃ vipākacittānañcāti pañcacattālīsāya. อกุศลวิปากปัญจวิญญาณ เป็นปัจจัยแก่อกุศลวิปากมโนธาตุ, มโนธาตุ เป็นปัจจัยแก่อกุศลวิปากอเหตุกมโนวิญญาณธาตุ. มโนวิญญาณธาตุนั้น ในเวลาเป็นตทารัมมณะ เป็นปัจจัยแก่จิต ๑๒ ดวง คือ กามาวจรวิบากที่เหลืออีก ๙ ดวง อุเบกขาสหคตปริตตกิริยา ๒ ดวง ที่เป็นไปโดยความเป็นปฏิสนธิและภวังค์ และแก่จิตดวงสุดท้ายของตนในเวลาจุติ. กิริยามโนธาตุ เป็นปัจจัยแก่จิต ๑๐ ดวง. หสิตุปปาทกิริยา เป็นปัจจัยแก่จิต ๑๓ ดวง โดยนับรวมที่ไม่เคยนับมาก่อน คือ ติเหตุกวิบาก ๙ ดวง ที่เป็นไปโดยความเป็นภวังค์ในปัญจโวการภูมิ, โสมนัสสสหคตวิบาก ๕ ดวง ที่เป็นไปโดยความเป็นตทารัมมณะ, และแก่จิตดวงสุดท้ายของตน. โวฏฐัพพนกิริยา เป็นปัจจัยแก่จิต ๔๕ ดวง คือ กามาวจรกิริยา ๑๐ ดวง เว้นกิริยามโนธาตุ, กามาจรกุศลและอกุศล, และวิปากจิต ๑๕ ดวง ที่เป็นไปโดยความเป็นภวังค์ในปัญจโวการภูมิ. Kāmāvacaratihetukasomanassasahagatakiriyadvayaṃ bhavaṅgavasena pavattānaṃ terasannaṃ tihetukavipākānaṃ tadārammaṇavasena pañcannaṃ somanassasahagatavipākānaṃ parikammavasena pavattamānānaṃ catunnaṃ rūpāvacarakiriyānaṃ arahattaphalasamāpattiyā attano pacchimassa cāti aggahitaggahaṇena dvāvīsatiyā duhetukasomanassasahagatakiriyadvayaṃ yathāvuttānaṃ terasannaṃ bhavaṅgacittānaṃ pañcannaṃ tadārammaṇānaṃ attano pacchimassa cāti aggahitaggahaṇena sattarasannaṃ. Kāmāvacaratihetukaupekkhāsahagatakiriyadvayaṃ tesaṃyeva terasannaṃ bhavaṅgānaṃ, tadārammaṇavasena pavattānaṃ channaṃ upekkhāsahagatavipākānaṃ, parikammavasena pavattānaṃ ekissā rūpāvacarakiriyāya catunnaṃ arūpāvacarakiriyānaṃ arahattaphalasamāpattiyā attano pacchimassa cāti aggahitaggahaṇena catuvīsatiyā. Duhetukaupekkhāsahagatakiriyadvayaṃ tesaṃyeva terasannaṃ bhavaṅgānaṃ channaṃ tadārammaṇānaṃ attano pacchimassa cāti aggahitaggahaṇena aṭṭhārasannaṃ. Rūpāvacarakiriyesu ekekaṃ navannaṃ pañcavokāre tihetukabhavaṅgānaṃ attano pacchimassa cāti dasannaṃ. Arūpāvacarakiriyesu paṭhamaṃ pañcavokāre navannaṃ bhavaṅgānaṃ, catuvokāre ekassa attano pacchimassa cāti ekādasannaṃ. Dutiyaṃ catuvokāre dve bhavaṅgāni labhati. Tatiyaṃ tīṇi, catutthaṃ cattāri phalasamāpattiñcāti tesu ekekaṃ yathāpaṭipāṭiyā ekādasannaṃ dvādasannaṃ terasannaṃ pañcadasannañca anantarapaccayo hoti. Evaṃ bahuvidhenāpi niddesaṃ labhati. Tena vuttaṃ – กามาวจรติเหตุกโสมนัสสสหคตกิริยา ๒ ดวง เป็นปัจจัยแก่จิต ๒๒ ดวง โดยนับรวมที่ไม่เคยนับมาก่อน คือ ติเหตุกวิบาก ๑๓ ดวง ที่เป็นไปโดยความเป็นภวังค์, โสมนัสสสหคตวิบาก ๕ ดวง โดยความเป็นตทารัมมณะ, รูปาวจรกิริยา ๔ ดวง ที่เป็นไปโดยความเป็นบริกรรม, ในอรหัตตผลสมาบัติ, และแก่จิตดวงสุดท้ายของตน. ทวิเหตุกโสมนัสสสหคตกิริยา ๒ ดวง เป็นปัจจัยแก่จิต ๑๗ ดวง โดยนับรวมที่ไม่เคยนับมาก่อน คือ ภวังคจิต ๑๓ ดวงตามที่กล่าวแล้ว, ตทารัมมณจิต ๕ ดวง, และแก่จิตดวงสุดท้ายของตน. กามาวจรติเหตุกอุเบกขาสหคตกิริยา ๒ ดวง เป็นปัจจัยแก่จิต ๒๔ ดวง โดยนับรวมที่ไม่เคยนับมาก่อน คือ ภวังคจิต ๑๓ ดวงนั้นแหละ, อุเบกขาสหคตวิบาก ๖ ดวง ที่เป็นไปโดยความเป็นตทารัมมณะ, รูปาวจรกิริยา ๑ ดวง อรูปาวจรกิริยา ๔ ดวง ที่เป็นไปโดยความเป็นบริกรรม, ในอรหัตตผลสมาบัติ, และแก่จิตดวงสุดท้ายของตน. ทวิเหตุกอุเบกขาสหคตกิริยา ๒ ดวง เป็นปัจจัยแก่จิต ๑๘ ดวง โดยนับรวมที่ไม่เคยนับมาก่อน คือ ภวังคจิต ๑๓ ดวงนั้นแหละ, ตทารัมมณจิต ๖ ดวง, และแก่จิตดวงสุดท้ายของตน. ในบรรดารูปาวจรกิริยา แต่ละดวงเป็นปัจจัยแก่จิต ๑๐ ดวง คือ ติเหตุกภวังค์ ๙ ดวงในปัญจโวการภูมิ และแก่จิตดวงสุดท้ายของตน. ในบรรดาอรูปาวจรกิริยา ดวงแรกเป็นปัจจัยแก่จิต ๑๑ ดวง คือ ภวังค์ ๙ ดวงในปัญจโวการภูมิ, ภวังค์ ๑ ดวงในจตุโวการภูมิ, และแก่จิตดวงสุดท้ายของตน. ดวงที่สอง ย่อมได้ภวังค์ ๒ ดวงในจตุโวการภูมิ. ดวงที่สาม ได้ ๓ ดวง, ดวงที่สี่ ได้ ๔ ดวง และผลสมาบัติ. ในบรรดาจิตเหล่านั้น แต่ละดวงย่อมเป็นอนันตรปัจจัยแก่จิต ๑๑, ๑๒, ๑๓, และ ๑๕ ดวง ตามลำดับ. การแสดงนัยย่อมมีได้โดยประการต่าง ๆ แม้ดังนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า – ‘‘Dasadhā sattarasadhā, samasaṭṭhividhena ca; Bahudhāpi ca niddesaṃ, sādhukaṃ upalakkhaye’’ti. “พึงทราบการแสดงนัยโดย ๑๐ อย่างบ้าง ๑๗ อย่างบ้าง โดย ๖๖ อย่างบ้าง และโดยประการเป็นอันมากบ้าง ให้ดีเถิด” ดังนี้. Samanantarapaccayādayo uttānatthāyeva. ปัจจัยมีสมนันตรปัจจัยเป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. 423. Upanissaye saddhaṃ upanissāyāti kammakammaphalaidhalokaparalokādīsu saddhaṃ upanissayaṃ katvā. Yathā hi puriso heṭṭhāpathaviyaṃ udakaṃ atthīti saddahitvā pathaviṃ khanati, evaṃ saddho kulaputto dānādīnaṃ phalañca ānisaṃsañca saddahitvā dānādīni pavatteti. Tasmā ‘‘saddhaṃ upanissāyā’’ti vuttaṃ. 423. ในอุปนิสสยปัจจัย บทว่า สทฺธํ อุปนิสฺสาย ความว่า ทำศรัทธาในกรรม ผลของกรรม โลกนี้ โลกหน้า เป็นต้น ให้เป็นที่อาศัยอย่างแรงกล้า. เปรียบเหมือนบุรุษเชื่อว่ามีน้ำอยู่ใต้ดินแล้วจึงขุดดิน ฉันใด กุลบุตรผู้มีศรัทธา เชื่อผลและอานิสงส์ของทานเป็นต้นแล้ว ย่อมบำเพ็ญทานเป็นต้น ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อาศัยศรัทธา”. Sīlaṃ upanissāyātiādīsupi ime sīlādayo dhamme upanissayaṃ katvāti attho. Sīlavā hi sīlānubhāvesu sīlānisaṃsesu ca kusalo sīlaṃ upanissāya sīlavantānaṃ dānaṃ deti, uparūpari sīlaṃ samādiyati suparisuddhaṃ akhaṇḍaṃ, cātuddasīādīsu pakkhadivasesu uposathakammaṃ karoti, sīlasampadaṃ nissāya jhānādīni uppādeti. Bahussutopi dānādipuññakiriyāyattā sabbasampattiyo dānādīnañca saṅkilesavodānādibhedaṃ sutamayāya paññāya paṭivijjhitvā ṭhito sutaṃ upanissāya dānādīni pavatteti. Cāgavāpi cāgādhimutto attano cāgasampadaṃ upanissāya dānaṃ deti, sīlavanto hutvā dinnaṃ mahapphalanti sīlaṃ samādiyati, uposathakammaṃ karoti, tāya paṭipattiyā parisuddhacitto jhānādīni uppādeti. Paññavāpi idhalokaparalokahitañceva lokasamatikkamanupāyañca upaparikkhanto ‘‘sakkā imāya paṭipattiyā idhalokahitampi paralokahitampi lokasamatikkamanūpāyañca sampādetu’’nti paññaṃ upanissāya dānādīni pavatteti. Yasmā pana na kevalaṃ saddhādayo dānādīnaṃyeva upanissayā, attano aparabhāge uppajjamānānaṃ saddhādīnampi upanissayā eva, tasmā saddhā sīlaṃ sutaṃ cāgo paññā saddhāya sīlassa sutassa cāgassa paññāyāti vuttaṃ. แม้ในบทว่า สีลํ อุปนิสฺสาย เป็นต้น ก็มีความหมายว่า ทำธรรมะมีศีลเป็นต้นเหล่านี้ให้เป็นที่อาศัยอย่างแรงกล้า. จริงอยู่ ผู้มีศีล ฉลาดในอานุภาพและอานิสงส์ของศีล อาศัยศีลแล้วย่อมให้ทานแก่ผู้มีศีล, สมาทานศีลที่บริสุทธิ์หมดจด ไม่ขาด ไม่ทะลุ ยิ่งๆ ขึ้นไป, ทำอุโบสถกรรมในวันปักษ์มีวัน ๑๔ ค่ำเป็นต้น, อาศัยศีลสมบัติแล้วย่อมยังฌานเป็นต้นให้เกิดขึ้น. แม้ผู้เป็นพหูสูต ตั้งอยู่โดยแทงตลอดด้วยสุตมยปัญญาว่า สัมบัติทั้งปวงเนื่องด้วยบุญกิริยามีทานเป็นต้น และความแตกต่างของทานเป็นต้นโดยเป็นสังกิเลสและโวทานเป็นต้นแล้ว อาศัยสุตะย่อมบำเพ็ญทานเป็นต้น. แม้ผู้มีจาคะ น้อมใจในจาคะ อาศัยจาคสมบัติของตนแล้วย่อมให้ทาน, สมาทานศีลด้วยคิดว่า ทานที่ให้แก่ผู้มีศีลย่อมมีผลมาก, ทำอุโบสถกรรม, มีจิตบริสุทธิ์ด้วยปฏิปัตตินั้นแล้วย่อมยังฌานเป็นต้นให้เกิดขึ้น. แม้ผู้มีปัญญา พิจารณาถึงประโยชน์ในโลกนี้และโลกหน้า และอุบายที่จะก้าวล่วงโลกอยู่ว่า “เราสามารถที่จะยังประโยชน์ในโลกนี้ ประโยชน์ในโลกหน้า และอุบายที่จะก้าวล่วงโลกให้สำเร็จได้ด้วยปฏิปัตตินี้” ดังนี้แล้ว อาศัยปัญญาย่อมบำเพ็ญทานเป็นต้น. แต่เพราะว่า ธรรมมีศรัทธาเป็นต้น มิใช่เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่ทานเป็นต้นเท่านั้น แต่ยังเป็นอุปนิสสยปัจจัยแม้แก่ธรรมมีศรัทธาเป็นต้นที่เกิดขึ้นในภายหลังของตนด้วย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา เป็นปัจจัยแก่ศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา. Parikammanti anantaraṃ aggahetvā pubbabhāge parikammaṃ gahetabbaṃ. Yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassāti imesaṃ dvinnaṃ dibbacakkhuparikammameva, parikammaṃ visuṃ natthi. Dibbacakkhusseva paribhaṇḍañāṇāni etāni, tasmiṃ ijjhamāne ijjhanti evaṃ santepi tadadhimuttatāya sahitaṃ dibbacakkhuparikammaṃ tesaṃ parikammanti veditabbaṃ. Na hi etāni sabbesaṃ dibbacakkhukānaṃ samagatikāni honti. Tasmā bhavitabbamettha parikammavisesenāti. Dibbacakkhu dibbāya sotadhātuyāti dūre rūpāni disvā tesaṃ saddaṃ sotukāmassa dibbacakkhu sotadhātuvisuddhiyā upanissayo hoti. Tesaṃ pana saddaṃ sutvā tattha gantukāmatādivasena dibbasotadhātu iddhividhañāṇassa upanissayo hoti. Evaṃ sabbattha tassa tassa upakārakabhāvavasena upanissayapaccayatā veditabbā. คำว่า ปริกมฺมนฺติ (พึงทำบริกรรม) คือ ไม่พึงทำบริกรรมในลำดับถัดไป แต่พึงทำบริกรรมในเบื้องต้น สำหรับยถากัมมูปคญาณและอนาคตังสญาณทั้งสองนี้ มีทิพพจักขุบริกรรมเท่านั้น ไม่มีบริกรรมอื่นต่างหาก ญาณทั้งสองนี้เป็นบริวารของทิพพจักขุญาณ เมื่อทิพพจักขุญาณนั้นสำเร็จ ญาณทั้งสองนี้ก็สำเร็จด้วย ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น พึงทราบว่า ทิพพจักขุบริกรรมพร้อมด้วยความน้อมใจไปในญาณนั้นๆ เป็นบริกรรมของญาณเหล่านั้น จริงอยู่ ญาณทั้งสองนี้ไม่ได้เกิดแก่ผู้ได้ทิพพจักขุทุกคน เพราะฉะนั้น ในเรื่องนี้ พึงมีบริกรรมที่พิเศษ คำว่า ทิพฺพจกฺขุ ทิพฺพาย โสตธาตุยา (ทิพพจักขุเป็นอุปนิสัยแก่ทิพพโสตธาตุ) คือ สำหรับผู้ที่เห็นรูปในที่ไกลแล้วปรารถนาจะฟังเสียงของรูปเหล่านั้น ทิพพจักขุเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่ความบริสุทธิ์แห่งโสตธาตุ ส่วนทิพพโสตธาตุเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ ด้วยอำนาจแห่งความปรารถนาจะไปในที่นั้นเป็นต้น ครั้นได้ฟังเสียงของรูปเหล่านั้นแล้ว พึงทราบความเป็นอุปนิสสยปัจจัยในทุกแห่ง โดยความเป็นธรรมที่อุปการะแก่ธรรมนั้นๆ อย่างนี้ Maggaṃ upanissāya anuppannaṃ samāpattinti tena tena maggena sithilīkatapāripanthakattā pahīnapāripanthakattā ca taṃ taṃ samāpattiṃ uppādentīti tesaṃ maggo samāpattiyā upanissayo hoti. Vipassantīti uparūparimaggatthāya vipassanti. Atthapaṭisambhidāyātiādi paṭisambhidānaṃ maggapaṭilābheneva ijjhanato vuttaṃ. Evaṃiddhānañca panetāsaṃ pacchā tesu tesu ārammaṇesu pavattiyā maggova upanissayo nāma hoti. คำว่า มคฺคํ อุปนิสฺสาย อนุปฺปนฺนํ สมาปตฺตึ (อาศัยมรรค ย่อมให้สมาบัติที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น) คือ เพราะปฏิปักษ์ธรรมอันมรรคนั้นๆ ทำให้เบาบางแล้ว และเพราะปฏิปักษ์ธรรมอันมรรคนั้นๆ ละได้แล้ว จึงยังสมาบัตินั้นๆ ให้เกิดขึ้น ฉะนั้น มรรคจึงเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่สมาบัติของท่านเหล่านั้น คำว่า วิปสฺสนฺติ (ย่อมเจริญวิปัสสนา) คือ ย่อมเจริญวิปัสสนาเพื่อมรรคที่สูงขึ้นไป คำว่า อตฺถปฏิสมฺภิทายาติอาทิ (เพื่ออัตถปฏิสัมภิทา เป็นต้น) ท่านกล่าวไว้เพราะปฏิสัมภิทาทั้งหลายย่อมสำเร็จได้ด้วยการบรรลุมรรคเท่านั้น อีกอย่างหนึ่ง สำหรับปฏิสัมภิทาที่สำเร็จแล้วอย่างนี้ มรรคเท่านั้นชื่อว่าเป็นอุปนิสสยปัจจัย เพื่อความเป็นไปในอารมณ์นั้นๆ ในภายหลัง Saddhaṃ upanissāya mānaṃ jappetīti ahamasmi saddho pasannoti mānaṃ pavatteti. Diṭṭhiṃ gaṇhātīti tasmiṃ tasmiṃ vacane saddhāvaseneva gantvā paññāya atthaṃ anupaparikkhanto ‘‘atthi puggalo’’tiādivasena diṭṭhiṃ gaṇhāti. Sīlaṃ sutaṃ cāgaṃ paññanti ahamasmi sīlavā sutavā cāgī paññāsampannoti mānaṃ jappeti. Sīlasutacāgapaññāsu pana mānamaññanaṃ viya diṭṭhimaññanaṃ uppādento diṭṭhiṃ gaṇhāti. Rāgassātiādīsu saddhādisampadaṃ upanissāya attukkaṃsanakāle tesu ekeko dhammo rāgassa, paravambhanakāle dosassa, ubhayena sampayuttassa mohassa, vuttappakārānaṃ mānadiṭṭhīnaṃ, saddhādisampadaṃ upanissāya bhavabhogasampattipatthanāya upanissayo hoti. Evamettha lokiyakusalaññeva dassitaṃ. Lokuttaraṃ pana santaṃ paṇītaṃ uttamaṃ akusalaviddhaṃsanaṃ. Tasmā cando viya andhakāratamānaṃ na akusalassa upanissayo hotīti na gahitaṃ. คำว่า สทฺธํ อุปนิสฺสาย มานํ ชปฺเปติ (อาศัยศรัทธา ย่อมยังมานะให้เกิด) คือ ย่อมยังมานะให้เป็นไปว่า เราเป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส คำว่า ทิฏฺฐึ คณฺหาติ (ย่อมยึดถือทิฏฐิ) คือ เข้าถึงถ้อยคำนั้นๆ ด้วยอำนาจศรัทธาอย่างเดียว ไม่พิจารณาเนื้อความด้วยปัญญา ย่อมยึดถือทิฏฐิโดยนัยเป็นต้นว่า "บุคคลมีอยู่" คำว่า สีลํ สุตํ จาคํ ปญฺญํ (อาศัยศีล สุตะ จาคะ ปัญญา) คือ ย่อมยังมานะให้เกิดว่า เราเป็นผู้มีศีล มีสุตะ มีจาคะ สมบูรณ์ด้วยปัญญา ส่วนในศีล สุตะ จาคะ และปัญญา เมื่อยังความสำคัญผิดด้วยทิฏฐิให้เกิดเหมือนความสำคัญผิดด้วยมานะ ก็ย่อมยึดถือทิฏฐิ ในคำว่า ราคสฺส เป็นต้น ธรรมะแต่ละอย่างในธรรมะเหล่านั้น อาศัยความถึงพร้อมด้วยศรัทธาเป็นต้น ในคราวยกตน เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่ราคะ, ในคราวข่มผู้อื่น เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่โทสะ, แก่โมหะที่สัมปยุตด้วยทั้งสองอย่างนั้น, แก่มานะและทิฏฐิประเภทที่กล่าวแล้ว, และเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่ความปรารถนาภพสมบัติและโภคสมบัติ ในที่นี้ ท่านแสดงไว้แต่โลกิยกุศลเท่านั้น ส่วนโลกุตรกุศล เป็นธรรมสงบ ประณีต สูงสุด กำจัดอกุศล ฉะนั้น โลกุตรกุศลจึงไม่เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่อกุศล เหมือนพระจันทร์ไม่เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่ความมืดทึบ ฉะนั้น ท่านจึงไม่ถือเอา Ātāpetītiādi kāyikadukkhavasena abyākatadhammadassanatthaṃ vuttaṃ. Saddho hi saddhaṃ nissāya atisītaṃ atiuṇhanti anosakkitvā nānappakārāni navakammaveyyāvaccādīni karonto attānaṃ ātāpeti paritāpeti, bhogaṃ uppādetvā puññāni karissāmīti pariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhaṃ paccanubhoti. Sīlavāpi sīlānurakkhaṇatthaṃ abbhokāsikattādivasena attānaṃ ātāpeti paritāpeti, piṇḍacārikattādivasena pariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhaṃ paccanubhoti. Sutavāpi bāhussaccānurūpaṃ paṭipattiṃ paṭipajjissāmīti vuttanayeneva paṭipajjanto attānaṃ ātāpeti paritāpeti, pariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhaṃ paccanubhoti. Cāgavāpi cāgādhimuttatāya attano yāpanamattepi paccaye anavasesetvā pariccajanto, aṅgādipariccāgaṃ vā pana karonto attānaṃ ātāpeti paritāpeti, pariccajitabbassa vatthuno uppādanatthaṃ pariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhaṃ paccanubhoti. Paññavāpi uparūpari paññaṃ vaḍḍhessāmīti sappaññataṃ nissāya sītuṇhādīni agaṇetvā sajjhāyamanasikāresu yogaṃ karonto attānaṃ ātāpeti paritāpeti, micchājīve ādīnavaṃ sammājīve ca ānisaṃsaṃ disvā micchājīvaṃ pahāya parisuddhena ājīvena jīvitavuttiṃ pariyesanto pariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhaṃ paccanubhoti. คำว่า อาตาเปติ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงอัพยากตธรรม โดยนัยแห่งทุกข์ทางกาย จริงอยู่ ผู้มีศรัทธา อาศัยศรัทธา ไม่ย่อท้อต่อความหนาวจัดร้อนจัด ทำนวกรรมและเวยยาวัจจะต่างๆ นานา ย่อมทำตนให้ลำบาก ให้เดือดร้อน, และย่อมเสวยทุกข์อันมีการแสวงหาเป็นมูล ด้วยคิดว่า "เราจักสร้างโภคะแล้วทำบุญ" แม้ผู้มีศีล ก็ย่อมทำตนให้ลำบาก ให้เดือดร้อน เพื่อรักษาศีล ด้วยการอยู่กลางแจ้งเป็นต้น, ย่อมเสวยทุกข์อันมีการแสวงหาเป็นมูล ด้วยการเที่ยวบิณฑบาตเป็นต้น แม้ผู้มีสุตะ ก็ย่อมทำตนให้ลำบาก ให้เดือดร้อน ด้วยการปฏิบัติสมควรแก่ความเป็นพหูสูตของตนตามนัยที่กล่าวแล้ว, ย่อมเสวยทุกข์อันมีการแสวงหาเป็นมูล แม้ผู้มีจาคะ ก็ย่อมทำตนให้ลำบาก ให้เดือดร้อน เพราะน้อมใจไปในจาคะ สละปัจจัยแม้เพียงเพื่อยังชีพของตนโดยไม่เหลือเศษ หรือทำการบริจาคอวัยวะเป็นต้น, ย่อมเสวยทุกข์อันมีการแสวงหาเป็นมูล เพื่อสร้างวัตถุที่จะพึงบริจาค แม้ผู้มีปัญญา ก็ย่อมทำตนให้ลำบาก ให้เดือดร้อน ด้วยคิดว่า "เราจักเพิ่มพูนปัญญายิ่งๆ ขึ้นไป" อาศัยความเป็นผู้มีปัญญา ไม่คำนึงถึงความหนาวความร้อนเป็นต้น ประกอบความเพียรในการสาธยายและมนสิการ, และเห็นโทษในมิจฉาอาชีวะและอานิสงส์ในสัมมาอาชีวะ ละมิจฉาอาชีวะแล้ว แสวงหาการเลี้ยงชีพด้วยอาชีวะที่บริสุทธิ์ ย่อมเสวยทุกข์อันมีการแสวงหาเป็นมูล Kāyikassa sukhassāti saddhādisampattiṃ upanissāya uppannāni sukhopakaraṇāni paribhuñjanakāle saddhādisamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭakāyassa ca tesaṃ vasena avippaṭisāramūlakapāmojjapītisamuṭṭhānarūpaphuṭakāyassa ca sukhuppattikāle tesaṃ kaṭattā uppannavipākasukhakāle ca kāyikassa sukhassa, vuttanayeneva dukkhuppattikāle saddhādiguṇasampattiṃ asahamānehi payuttavadhabandhanādikāle ca kāyikassa dukkhassa, saddhādayo upanissāya pavattitaphalasamāpattikāle pana phalasamāpattiyā etesu ekeko upanissayapaccayena paccayo hotīti veditabbo. Kusalaṃ kammanti kusalacetanā attano vipākassa upanissayapaccayo, sā pana balavacetanāva labbhati, na dubbalā. Tatridaṃ vatthu – ekā kira itthī ubbandhitukāmā rukkhe rajjuṃ laggetvā saṃvidhātabbaṃ saṃvidahati. Atheko coro rattibhāge taṃ gehaṃ upasaṅkamitvā ‘‘imāya rajjuyā kiñcideva bandhitvā harissāmī’’ti satthena chindituṃ upagato. Atha sā rajju āsīviso hutvā susūti akāsi. Coro bhīto apasakki. Itthī attano nivesanā nikkhamitvā rajjupāse gīvaṃ paṭimuñcitvā ubbandhā kālamakāsi. Evaṃ balavacetanā antarāye nivāretvā attano vipākassa upanissayo hoti. Na panetaṃ ekantato gahetabbaṃ. Katokāsañhi kammaṃ eva vipākassa antarāyaṃ paṭibāhitvā vipaccati, vipākajanakaṃ pana kammaṃ vipākassa upanissayapaccayo na hotīti na vattabbaṃ. Kammanti ettha catubhūmakampi veditabbaṃ. Yaṃ pana parato ‘‘maggo phalasamāpattiyā’’ti vuttaṃ, taṃ acetanāvasena. Tenetaṃ dīpeti – yo koci vipākajanako dhammo, so attano vipākassa upanissayapaccayo hotīti. คำว่า กายิกัสส สุขัสส (กายิกสุข) คือ ในเวลาบริโภคสุขูปกรณ์ (เครื่องอำนวยความสุข) ทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยอาศัยความถึงพร้อมด้วยศรัทธาเป็นต้น, ในเวลาที่สุขเกิดขึ้นแก่กายอันถูกรูปอันประณีตมีศรัทธาเป็นสมุฏฐานถูกต้อง และแก่กายอันถูกรูปมีปราโมทย์และปีติอันมีความไม่เดือดร้อนใจเป็นมูลเป็นสมุฏฐานถูกต้องด้วยอำนาจแห่งสุขูปกรณ์เหล่านั้น, และในเวลาที่วิบากสุขเกิดขึ้นเพราะรูปเหล่านั้นเป็นปัจจัยให้เกิดขึ้น, ส่วนคำว่า กายิกัสส ทุกขัสส (กายิกทุกข์) คือ ในเวลาที่ทุกข์เกิดขึ้นโดยนัยที่กล่าวแล้ว และในเวลาที่ถูกเบียดเบียนด้วยการฆ่าและการจองจำเป็นต้นจากพวกคนผู้ทนไม่ได้ซึ่งความถึงพร้อมด้วยคุณมีศรัทธาเป็นต้น, ส่วนในเวลาที่เข้าผลสมาบัติอันเป็นไปโดยอาศัยศรัทธาเป็นต้น พึงทราบว่า ธรรมแต่ละอย่างในบรรดาธรรมมีศรัทธาเป็นต้นเหล่านี้ เป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติโดยอุปนิสสยปัจจัย. คำว่า กุสลํ กมฺมํ (กุศลกรรม) ได้แก่ กุศลเจตนา เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่วิบากของตน. แต่กุศลเจตนานั้น ท่านหมายเอาเฉพาะเจตนาที่มีกำลังเท่านั้น ไม่ใช่เจตนาที่อ่อนกำลัง. มีเรื่องในข้อนั้นดังนี้ – ได้ยินว่า หญิงคนหนึ่งปรารถนาจะผูกคอตาย จึงเอาเชือกผูกที่ต้นไม้แล้วจัดแจงสิ่งที่พึงจัดแจง. ครั้งนั้น โจรคนหนึ่งเข้าไปยังเรือนนั้นในเวลากลางคืนแล้วเข้าไปเพื่อจะตัดเชือกนั้นด้วยศัสตราด้วยคิดว่า “เราจักผูกอะไรๆ ด้วยเชือกนี้แล้วนำไป”. ลำดับนั้น เชือกนั้นได้กลายเป็นอสรพิษแล้วทำเสียงขู่ฟ่อๆ. โจรกลัวจึงถอยไป. หญิงนั้นออกจากเรือนของตนแล้วสวมคอเข้าที่บ่วงเชือก ผูกคอตายแล้ว. เจตนาที่มีกำลังย่อมป้องกันอันตรายแล้วเป็นอุปนิสสัยแก่วิบากของตนด้วยประการฉะนี้. แต่ข้อนี้ไม่พึงถือเอาโดยส่วนเดียว. จริงอยู่ กรรมที่ได้โอกาสแล้วเท่านั้นย่อมให้ผลโดยป้องกันอันตรายแก่วิบากได้, แต่ไม่พึงกล่าวว่า กรรมที่ให้เกิดวิบากไม่เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่วิบาก. ในคำว่า กมฺมํ (กรรม) นี้ พึงทราบว่าหมายถึงกรรมที่เป็นไปในภูมิ ๔. ส่วนคำที่กล่าวไว้ข้างหน้าว่า “มคฺโค ผลสมาปตฺติยา (มรรคเป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติ)” นั้น ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งธรรมที่ไม่มีเจตนา. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า ธรรมใดๆ ก็ตามที่ให้เกิดวิบาก ธรรมนั้นย่อมเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่วิบากของตน. Rāgaṃ upanissāya pāṇaṃ hanatīti yasmiṃ vatthusmiṃ sāratto hoti, tasmiṃ vā viruddhaṃ, tassa vā atthāya pāṇaṃ hanati. Adinnādānādīsupi etenevupāyena attho veditabbo. Sandhiṃ chindatīti adinnādānavasena vuttaṃ. Tattha sandhinti gehasandhiṃ. Nillopaṃ haratīti nilīyitvā harati. Ekāgārikaṃ karotīti bahūhi saddhiṃ ekameva gehaṃ parivāretvā vilumpati. Paripanthe tiṭṭhatīti panthadūhanakammaṃ karoti. Dosaṃ upanissāyātiādīsu ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādivasena uppannaṃ dosaṃ upanissayaṃ katvā. Mohaṃ upanissāyāti pāṇātipātādīsu ādīnavapaṭicchādakaṃ mohaṃ upanissayaṃ katvā. Mānaṃ upanissāyāti ahaṃ kiṃ hanituṃ na sakkomi, ādātuṃ na sakkomīti mānaṃ upanissayaṃ katvā. Kenaci vā pana avaññāto hoti paribhūto hīḷito, taṃ omānaṃ upanissayaṃ katvātipi attho. Diṭṭhiṃ upanissāyāti yaññādīsu brāhmaṇādayo viya pādasikamilakkhuādayo viya ca diṭṭhiṃ upanissayaṃ katvā. Patthanaṃ upanissāyāti ‘‘sace me idaṃ nāma ijjhissati, evarūpaṃ te balikammaṃ karissāmīti evaṃ devatāyācanasaṅkhataṃ vā, asukaṃ nāma me ghātetvā dehi, asukassa santakaṃ āhara, ehi vā me etāni kammāni karontassa sahāyo hohī’’ti evamādiṃ vā patthanaṃ upanissayaṃ katvā. Rāgo doso moho māno diṭṭhi patthanā rāgassāti. Ettha rāgo rāgassāpi upanissayo hoti dosādīnampi. Dosādīsupi eseva nayo. คำว่า ราคํ อุปนิสฺสาย ปาณํ หนติ (อาศัยราคะแล้วฆ่าสัตว์) คือ บุคคลกำหนัดในวัตถุใด ย่อมฆ่าสัตว์เพื่อวัตถุนั้น หรือฆ่าผู้ที่เป็นปฏิปักษ์ต่อวัตถุนั้น. แม้ในอทินนาทานเป็นต้น ก็พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เช่นกัน. คำว่า สนฺธึ ฉินฺทติ (ตัดช่อง) ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งอทินนาทาน. ในคำนั้น สนฺธึ (ช่อง) หมายถึง ช่องแห่งเรือน. คำว่า นิลฺโลปํ หรติ (ปล้นสะดม) คือ ซ่อนตัวแล้วลักเอาไป. คำว่า เอกาคาริกํ กโรติ (ปล้นบ้านเดียว) คือ ร่วมกับคนจำนวนมากล้อมเรือนหลังเดียวแล้วปล้น. คำว่า ปริปนฺเถ ติฏฺฐติ (ดักปล้นในทาง) คือ กระทำกรรมคือการปล้นคนเดินทาง. ในคำว่า โทสํ อุปนิสฺสาย (อาศัยโทสะ) เป็นต้น คือ ทำโทสะที่เกิดขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า “ผู้นั้นได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา” ให้เป็นอุปนิสสัย. คำว่า โมหํ อุปนิสฺสาย (อาศัยโมหะ) คือ ทำโมหะที่ปกปิดโทษในปาณาติบาตเป็นต้นให้เป็นอุปนิสสัย. คำว่า มานํ อุปนิสฺสาย (อาศัยมานะ) คือ ทำมานะว่า “ทำไมเราจะฆ่าไม่ได้, จะลักไม่ได้” ให้เป็นอุปนิสสัย. หรืออีกนัยหนึ่งคือ ถูกใครบางคนดูหมิ่น ดูถูก เหยียดหยาม ก็ทำความดูหมิ่นนั้นให้เป็นอุปนิสสัย. คำว่า ทิฏฺฐึ อุปนิสฺสาย (อาศัยทิฏฐิ) คือ ทำทิฏฐิให้เป็นอุปนิสสัย เหมือนพวกพราหมณ์ในยัญพิธีเป็นต้น หรือเหมือนพวกมิลักขุชื่อปาทสิกะเป็นต้น. คำว่า ปตฺถนํ อุปนิสฺสาย (อาศัยความปรารถนา) คือ ทำความปรารถนาอันได้แก่การบวงสรวงเทวดาว่า “ถ้าหากเรื่องชื่อนี้ของข้าพเจ้าจะสำเร็จ ข้าพเจ้าจักทำพลีกรรมเช่นนี้แก่ท่าน” หรือความปรารถนาเป็นต้นว่า “ท่านจงฆ่าคนชื่อโน้นให้แก่เรา, จงนำทรัพย์สินของคนชื่อโน้นมา, หรือจงมาเป็นผู้ช่วยแก่เราผู้กำลังทำกรรมเหล่านี้เถิด” ให้เป็นอุปนิสสัย. ในคำว่า ราโค โทโส โมโห มาโน ทิฏฺฐิ ปตฺถนา ราคสฺส (ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ ความปรารถนา เป็นปัจจัยแก่ราคะ) นั้น ราคะย่อมเป็นอุปนิสสัยแม้แก่ราคะเอง และเป็นอุปนิสสัยแก่โทสะเป็นต้นด้วย. แม้ในโทสะเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. Pāṇātipāto pāṇātipātassāti pāṇātipātī asaṃvare ṭhitattā aññampi pāṇaṃ hanati. Yo vā etena hato, tassa ñātimittehi upadduto tesu aññampi hanati. Evaṃ pāṇātipāto pāṇātipātassa upanissayapaccayena paccayo. Bhaṇḍasāmikaṃ pana gopakaṃ vā ghātetvā parabhaṇḍaharaṇe, sāmikaṃ ghātetvā tassa dārātikkame, nāhaṃ hanāmīti musābhaṇane, katassa paṭicchādanatthāya akatassa vā karaṇatthāya pesuññaṃ upasaṃhāre, teneva nayena pharusavācānicchāraṇe, samphappalāpabhaṇane, paraṃ hanitvā abhijjhāyitabbaparavittūpakaraṇābhijjhāyane, yo tena ghātito hoti; tassa mittāmaccā ucchijjantūtiādicintane ‘‘evaṃ me pāṇātipāto nijjiṇṇo bhavissatī’’ti dukkarakārikādivasena diṭṭhiggahaṇakāle pāṇātipāto adinnādānādīnampi upanissayo hoti. Iminā upāyena adinnādānādimūlakesupi cakkesu attho veditabbo. คำว่า ปาณาติปาโต ปาณาติปาตสฺส (ปาณาติบาตเป็นปัจจัยแก่ปาณาติบาต) คือ ผู้ทำปาณาติบาต เพราะตั้งอยู่ในการไม่สำรวม ย่อมฆ่าสัตว์อื่นอีก. หรือบุคคลใดถูกตนฆ่าแล้ว ตนถูกญาติมิตรของผู้นั้นเบียดเบียน ก็ย่อมฆ่าคนอื่นในหมู่พวกนั้นอีก. ด้วยประการฉะนี้ ปาณาติบาตจึงเป็นปัจจัยแก่ปาณาติบาตโดยอุปนิสสยปัจจัย. อีกอย่างหนึ่ง ในการลักทรัพย์ของผู้อื่นโดยฆ่าเจ้าของทรัพย์หรือผู้ดูแล, ในการล่วงเกินภรรยาของผู้อื่นโดยฆ่าสามีของนาง, ในการกล่าวเท็จว่า “เราไม่ได้ฆ่า”, ในการกล่าวส่อเสียดเพื่อปกปิดกรรมที่ทำแล้ว หรือเพื่อทำกรรมที่ยังไม่ได้ทำ, โดยนัยเดียวกันนั้น ในการกล่าวคำหยาบ, ในการกล่าวคำเพ้อเจ้อ, ในการเพ่งเล็งทรัพย์และเครื่องอุปโภคของผู้อื่นที่ควรเพ่งเล็งหลังจากฆ่าเขาแล้ว, ในการคิดเป็นต้นว่า “ขอให้มิตรและอำมาตย์ของผู้ที่เราฆ่าแล้วจงพินาศไป”, ในการยึดถือทิฏฐิโดยนัยแห่งการบำเพ็ญทุกรกิริยาเป็นต้นว่า “ด้วยวิธีนี้ ปาณาติบาตของเราจักสิ้นไป” - ในกาลเหล่านี้ ปาณาติบาตย่อมเป็นอุปนิสสัยแม้แก่อทินนาทานเป็นต้น. พึงทราบเนื้อความในหมวดธรรมทั้งหลายมีอทินนาทานเป็นต้น โดยอุบายนี้. Mātughātikammaṃ mātughātikammassāti aññaṃ mātaraṃ hanantaṃ disvā ‘‘vaṭṭati evaṃ kātu’’nti attano mātaraṃ hanantassa vā, ekasmiṃ bhave hantvā aparasmimpi hananavasena vā, ekasmiṃyeva bhave ‘‘gaccha, me mātaraṃ hanāhī’’ti punappunaṃ āṇāpanavasena vā, dvīhi pahārehi niyatamaraṇāya dutiyapahāradānavasena vā mātughātikammaṃ mātughātikammassa upanissayo hoti. Sesānipi yathāyogaṃ imināva nayena veditabbāni. Yasmā pana balavākusalaṃ dubbalākusalassa upanissayo na hoti, tasmā kammapathānantariyakammavaseneva desanā katāti vadanti. Taṃ na ekantato gahetabbaṃ. Pāṇātipātādīni hi katvā ‘‘kasmā evamakāsī’’ti codiyamāno kopamattakampi karoti. Vippaṭisārīpi hoti. Appamattakepi ca kilese uppanne taṃ vaḍḍhetvā vītikkamaṃ karoti. Tasmā balavaṃ dubbalassa dubbalañca balavassāpi upanissayo hotiyeva. Yaṃ pana paccayavibhaṅgassa uddesavaṇṇanāyaṃ vuttaṃ ‘‘balavakāraṇaṭṭhena upanissayo hotī’’ti, taṃ kāraṇabhāvasseva balavatāya vuttaṃ, na upanissayapaccayadhammānaṃ. Kammakilesā hi balavantopi dubbalāpi balavakāraṇaṃ hontiyeva. มาตุฆาตกรรมเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่มาตุฆาตกรรม คือ เมื่อเห็นคนอื่นฆ่ามารดาของตนแล้วคิดว่า "ทำอย่างนี้ควรอยู่" จึงฆ่ามารดาของตนบ้าง, หรือฆ่าในภพหนึ่งแล้วก็ฆ่าในภพอื่นอีกบ้าง, หรือในภพเดียวกันนั้นเองสั่งบ่อยๆ ว่า "เจ้าจงไปฆ่ามารดาของเรา" บ้าง, หรือโดยการประหารครั้งที่สองแก่ผู้ที่ต้องตายแน่นอนด้วยการประหารสองครั้งบ้าง มาตุฆาตกรรมจึงเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่มาตุฆาตกรรม. แม้กรรมที่เหลือทั้งหลายก็พึงทราบโดยนัยนี้ตามสมควร. แต่เพราะอกุศลที่มีกำลังไม่เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่อกุศลที่ไม่มีกำลัง ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้โดยอำนาจกรรมบถและอนันตริยกรรมเท่านั้น. คำกล่าวนั้นไม่ควรถือโดยส่วนเดียว. จริงอยู่ บุคคลทำปาณาติบาตเป็นต้นแล้ว เมื่อถูกทักท้วงว่า "ทำไมจึงทำเช่นนั้น" ก็ย่อมทำแม้เพียงความโกรธ. ย่อมเป็นผู้เดือดร้อนใจด้วย. และเมื่อกิเลสแม้เล็กน้อยเกิดขึ้น ก็ย่อมทำให้กิเลสนั้นเจริญขึ้นแล้วทำการล่วงละเมิด. เพราะฉะนั้น อกุศลที่มีกำลังย่อมเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่อกุศลที่ไม่มีกำลัง และอกุศลที่ไม่มีกำลังก็เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่อกุศลที่มีกำลังได้เหมือนกัน. ส่วนคำที่กล่าวไว้ในอรรถกถาแห่งอุเทศของปัจจยวิภังค์ว่า "เป็นอุปนิสสยปัจจัยโดยอรรถว่าเป็นเหตุมีกำลัง" นั้น ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นเหตุที่มีกำลังเท่านั้น ไม่ได้หมายถึงอุปนิสสยปัจจยธรรมทั้งหลาย. จริงอยู่ กรรมและกิเลสทั้งหลาย แม้มีกำลังหรือไม่มีกำลัง ก็ย่อมเป็นเหตุมีกำลังได้ทั้งนั้น. Rāgaṃ upanissāya dānaṃ detītiādīsu aho vatāhaṃ cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyyanti upapattibhave vā bhogesu vā rāgaṃ upanissāya dānaṃ deti. Sīlasamādānauposathakammesupi eseva nayo. Jhānaṃ pana rāgavikkhambhanatthāya, vipassanaṃ rāgassa pahānatthāya, maggaṃ samucchedanatthāya uppādento rāgaṃ upanissāya uppādeti nāma. Vītarāgabhāvatthāya pana abhiññaṃ samāpattiñca uppādento rāgaṃ upanissāya uppādeti nāma. Ettāvatā hi vītarāgo nāma hoti. ในคำว่า "อาศัยราคะให้ทาน" เป็นต้น คือ บุคคลอาศัยราคะในภพที่จะเกิดหรือในโภคะทั้งหลาย ให้ทานด้วยคิดว่า "โอหนอ เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งทวยเทพชั้นจาตุมหาราชิกา". แม้ในศีลสมาทานและอุโบสถกรรมก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนผู้ที่ทำฌานให้เกิดเพื่อข่มราคะ, ทำวิปัสสนาให้เกิดเพื่อละราคะ, ทำมรรคให้เกิดเพื่อตัดขาดราคะ ชื่อว่าอาศัยราคะทำให้เกิดขึ้น. และผู้ที่ทำอภิญญาและสมาบัติให้เกิดเพื่อความเป็นผู้ปราศจากราคะ ชื่อว่าอาศัยราคะทำให้เกิดขึ้น. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล จึงชื่อว่าเป็นผู้ปราศจากราคะ. Saddhāyāti dānādivasena pavattasaddhāya sīlādīsupi eseva nayo. Yatheva hi dānādivasena saddhādayo uppādento rāgaṃ upanissāya uppādeti nāma, evaṃ rāgādayopi saddhādīnaṃ upanissayapaccayā nāma hontīti veditabbā. Tassa paṭighātatthāyāti tassa paṭibāhanatthāya, vipākokāsassa anuppadānatthāyāti attho. Sappaṭighātesu tāva evaṃ hotu, yāni pana appaṭighātāni ānantariyakammāni, tesu ‘‘tassa paṭighātatthāyā’’ti kasmā vuttanti? Tassa ajjhāsayavasena. Tappaṭighātatthāya pavattemīti hissa ajjhāsayo, taṃ gahetvā evaṃ vuttaṃ. คำว่า "ด้วยศรัทธา" คือ ด้วยศรัทธาที่เกิดขึ้นโดยอำนาจทานเป็นต้น แม้ในศีลเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. จริงอยู่ บุคคลทำศรัทธาเป็นต้นให้เกิดขึ้นโดยอำนาจทานเป็นต้น ชื่อว่าอาศัยราคะทำให้เกิดขึ้นฉันใด, แม้ราคะเป็นต้นก็ชื่อว่าเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่ศรัทธาเป็นต้นฉันนั้น พึงทราบดังนี้. คำว่า "เพื่อขจัดกรรมนั้น" คือ เพื่อป้องกันกรรมนั้น ความว่า เพื่อไม่ให้โอกาสแก่วิบาก. ในกรรมที่ยังขจัดได้ก็จงเป็นอย่างนั้นเถิด, แต่ในอนันตริยกรรมทั้งหลายที่ขจัดไม่ได้ เหตุไรจึงตรัสว่า "เพื่อขจัดกรรมนั้น"? ตอบว่า ตรัสโดยอำนาจอัธยาศัยของบุคคลนั้น. จริงอยู่ อัธยาศัยของเขามีอยู่ว่า "เราย่อมประพฤติเพื่อขจัดกรรมนั้น" ทรงถือเอาอัธยาศัยนั้นจึงตรัสอย่างนี้. Rāgaṃ upanissāya attānaṃ ātāpetīti yattha ratto, tassa dukkarena pattiṃ sampassanto evaṃ karotīti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Kāyikassa sukhassāti rāgādisamatikkamavasena kusalaṃ katvā paṭiladdhasukhassa vā rāgādivasena anādīnavadassāvino kāme paribhuñjanavasena uppannasukhassa vā. Dukkhassāti ātāpanādivasena uppannasukhassa vā rāgādihetu pavattavadhabandhanādivasena uppannadukkhassa vā. Phalasamāpattiyāti rāgādayo samucchinditvā vā uppāditāya tehi vā aṭṭīyamānena samāpannāya. คำว่า "อาศัยราคะ ย่อมบำเพ็ญตบะเผาตน" คือ บุคคลกำหนัดในสิ่งใด เมื่อเห็นว่าจะบรรลุสิ่งนั้นได้โดยยาก จึงทำอย่างนั้น พึงทราบทั้งหมดโดยนัยก่อนนั่นเทียว. คำว่า "แห่งสุขทางกาย" คือ แห่งสุขที่ได้แล้วเพราะทำกุศลโดยอำนาจการก้าวล่วงราคะเป็นต้น หรือแห่งสุขที่เกิดขึ้นโดยอำนาจการบริโภคกามของผู้ไม่เห็นโทษโดยอำนาจราคะเป็นต้น. คำว่า "แห่งทุกข์" คือ แห่งสุขที่เกิดขึ้นโดยอำนาจการบำเพ็ญตบะเป็นต้น หรือแห่งทุกข์ที่เกิดขึ้นโดยอำนาจการฆ่าและการจองจำที่ดำเนินไปเพราะราคะเป็นต้นเป็นเหตุ. คำว่า "แห่งผลสมาบัติ" คือ แห่งสมาบัติที่บุคคลทำให้เกิดขึ้นหลังจากตัดราคะเป็นต้นได้แล้ว หรือที่บุคคลผู้เดือดร้อนเพราะราคะเป็นต้นเหล่านั้นเข้าถึง. Kāyikaṃ sukhantiādīsu sukhe uppanne taṃ assādetvā punappunaṃ tathārūpeheva paccayehi taṃ uppādentassa purimaṃ pacchimassa upanissayo hoti. Sītādīsu pana aggisantāpanādīni atisevantassa pubbabhāge sukhaṃ aparabhāge dukkhassa, ‘‘sukho vati missā paribbājikāya taruṇāya lomasāya bāhāya samphasso’’ti kāmesu pātabyataṃ āpajjantassa idha kāyikaṃ sukhaṃ nerayikassa kāyikadukkhassa, arogabhāvena pana sukhino phalasamāpattiṃ samāpajjantassa kāyikaṃ sukhaṃ phalasamāpattiyā upanissayapaccayo hoti. Dukkhapaṭighātāya pana sukhaṃ sevantassa dukkhapaṭighātāya ca bhagavato viya ābādhaṃ vikkhambhetvā phalasamāpattiṃ samāpajjantassa kāyikadukkhaṃ kāyikasukhassa ceva phalasamāpattiyā ca, upanissayapaccayo hoti. Utusappāyo sukhassa ceva phalasamāpattiyā ca, asappāyo dukkhassa. Utuasappāyaṃ vā abhibhavitvā samāpattisamuṭṭhitarūpavasena uppannaṃ sukhaṃ anubhavitukāmassa asappāyopi utu phalasamāpattiyā paccayova. Bhojanasenāsanesupi eseva nayo. Puna kāyikaṃ sukhantiādīni kevalaṃ ekato dassitāni. Heṭṭhā vuttanayeneva panesaṃ paccayabhāvo veditabbo. Phalasamāpatti kāyikassa sukhassāti samāpattisamuṭṭhānarūpavasena uppannassa sukhassa. Taṃ hesa samāpattito vuṭṭhāya anubhavati. ในคำว่า "สุขทางกาย" เป็นต้น เมื่อสุขเกิดขึ้น บุคคลลิ้มรสสุขนั้นแล้ว ทำให้สุขนั้นเกิดขึ้นบ่อยๆ ด้วยปัจจัยเช่นนั้นอีก สุขที่เกิดก่อนย่อมเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่สุขที่เกิดหลัง. ส่วนในเรื่องความเย็นเป็นต้น สำหรับผู้เสพการผิงไฟเป็นต้นเกินขนาด สุขในเบื้องต้นย่อมเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่ทุกข์ในเบื้องปลาย, สำหรับผู้ถึงความลุ่มหลงในกามทั้งหลายด้วยคิดว่า "โอหนอ สัมผัสแห่งแขนของปริพาชิกาสาวผู้มีขนอ่อนชื่อมิสสา เป็นสุข" สุขทางกายในโลกนี้ย่อมเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่ทุกข์ทางกายในนรก, แต่สำหรับผู้มีความสุขเพราะความไม่มีโรคแล้วเข้าผลสมาบัติ สุขทางกายย่อมเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่ผลสมาบัติ. ส่วนสำหรับผู้เสพสุขเพื่อบำบัดทุกข์ และสำหรับผู้ข่มอาพาธเหมือนพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วเข้าผลสมาบัติเพื่อบำบัดทุกข์ ทุกข์ทางกายย่อมเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่สุขทางกายและแก่ผลสมาบัติ. อุตุที่สบายเป็นปัจจัยแก่สุขและแก่ผลสมาบัติ, อุตุที่ไม่สบายเป็นปัจจัยแก่ทุกข์. หรือสำหรับผู้ที่ประสงค์จะครอบงำอุตุที่ไม่สบายแล้วเสวยสุขที่เกิดขึ้นโดยอำนาจรูปอันเกิดจากสมาบัติ แม้อุตุที่ไม่สบายก็เป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติได้เหมือนกัน. แม้ในโภชนะและเสนาสนะก็นัยนี้เหมือนกัน. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "สุขทางกาย" เป็นต้น เป็นเพียงแสดงไว้รวมกัน. แต่ความเป็นปัจจัยของธรรมเหล่านั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องล่างนั่นเทียว. คำว่า "ผลสมาบัติเป็นปัจจัยแก่สุขทางกาย" คือ แก่สุขที่เกิดขึ้นโดยอำนาจรูปอันเกิดจากสมาบัติ. บุคคลนั้นออกจากสมาบัติแล้วย่อมเสวยสุขนั้น. Kāyikaṃ sukhaṃ upanissāya dānantiādīsu ‘‘aho vata me idaṃ sukhaṃ na parihāyeyyā’’ti pattassa vā aparihāyanavasena; ‘‘aho vatāhaṃ āyatiṃ evarūpaṃ sukhaṃ pāpuṇeyya’’nti appattassa vā pattivasena; dukkhepi ‘‘aho vata me dukkhaṃ parihāyeyyā’’ti pattassa parihāyanavasena vā; ‘‘āyatiṃ evarūpaṃ nuppajjeyyā’’ti anuppādapatthanāvasena vā sukhadukkhānaṃ upanissayatā veditabbā. Utubhojanasenāsanāni vuttanayāneva. Puna kāyikaṃ sukhantiādīsu yasmā ‘‘sādhu kho, mārisa, moggallāna, buddhasaraṇagamanaṃ hotī’’ti sukhappattānampi, ‘‘sammāsambuddho vata, so bhagavā, yo evarūpassa dukkhassa pariññāya dhammaṃ desetī’’ti (udā. 18) dukkhappattānampi saddhā uppajjati. Sukhadukkhehi ca saṃyogaviyogatthāya sīlādiparipūraṇaṃ kareyya, tasmā sukhadukkhāni saddhādīnaṃ upanissayabhāvena dassitāni. Utuādīnipi yathāyogaṃ yojetabbāni. Kāyikaṃ sukhaṃ upanissāya pāṇaṃ hanatītiādīsupi vuttanayānusāreneva sukhādīnaṃ upanissayatā veditabbā. ในประโยคมีคำว่า "ทานอาศัยสุขทางกาย" เป็นต้น พึงทราบความเป็นอุปนิสัยของสุขและทุกข์ โดยนัยแห่งความไม่เสื่อมไปของผู้ที่ได้สุขแล้วว่า "โอหนอ ขอสุขนี้อย่าได้เสื่อมไปจากเราเลย" หรือโดยนัยแห่งความได้ของผู้ที่ยังไม่ได้ว่า "โอหนอ ขอเราพึงได้สุขเช่นนี้ในอนาคตเถิด" แม้ในทุกข์ก็โดยนัยแห่งความเสื่อมไปของผู้ที่ได้ทุกข์แล้วว่า "โอหนอ ขอทุกข์นี้จงเสื่อมไปจากเราเถิด" หรือโดยนัยแห่งความปรารถนาไม่ให้เกิดขึ้นของผู้ที่ยังไม่ได้ว่า "ขอทุกข์เช่นนี้อย่าได้เกิดขึ้นในอนาคตเลย" ฤดู อาหาร เสนาสนะ ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง อนึ่ง ในประโยคมีคำว่า "สุขทางกาย" เป็นต้น เพราะว่าแม้แก่ผู้ที่ได้สุขแล้วก็เกิดศรัทธาขึ้นว่า "ดูก่อนท่านโมคคัลลานะ การถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะเป็นสิ่งดีหนอ" แม้แก่ผู้ที่ได้ทุกข์แล้วก็เกิดศรัทธาขึ้นว่า "พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแท้หนอ ผู้ทรงแสดงธรรมเพื่อกำหนดรู้ทุกข์เช่นนี้" (อุ. 18) และพึงบำเพ็ญศีลเป็นต้นให้บริบูรณ์เพื่อการประกอบและพรากจากสุขและทุกข์ เพราะฉะนั้น สุขและทุกข์จึงแสดงไว้โดยความเป็นอุปนิสัยของศรัทธาเป็นต้น ฤดูเป็นต้นก็พึงประกอบให้เหมาะสม แม้ในประโยคมีคำว่า "อาศัยสุขทางกายแล้วฆ่าสัตว์" เป็นต้น ก็พึงทราบความเป็นอุปนิสัยของสุขเป็นต้นโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง Imasmiṃ pana upanissayabhājanīye kusalo kusalassa tividhenāpi upanissayo, akusalassa duvidhena, abyākatassa tividhena. Akusalo akusalassa tividhena, kusalassa ekavidhena, abyākatassa duvidhena. Abyākatopi abyākatassa tividhena, tathā kusalassa, tathā akusalassāti. Evaṃ kusalo aṭṭhavidhena, akusalo chabbidhena, abyākato navavidhenāti tevīsatividhena upanissayo bhājitoti veditabbo. ในการจำแนกอุปนิสัยนี้ กุศลเป็นอุปนิสัยของกุศลได้ 3 อย่าง ของอกุศลได้ 2 อย่าง ของอัพยากตะได้ 3 อย่าง อกุศลเป็นอุปนิสัยของอกุศลได้ 3 อย่าง ของกุศลได้ 1 อย่าง ของอัพยากตะได้ 2 อย่าง อัพยากตะก็เป็นอุปนิสัยของอัพยากตะได้ 3 อย่าง เช่นเดียวกับของกุศล และเช่นเดียวกับของอกุศล ด้วยประการฉะนี้ กุศลเป็นอุปนิสัยได้ 8 อย่าง อกุศลได้ 6 อย่าง อัพยากตะได้ 9 อย่าง รวมเป็น 23 อย่าง พึงทราบว่าอุปนิสัยจำแนกไว้ด้วยประการฉะนี้ 424. Purejāte cakkhādīni oḷārikavasena vuttāni. Āpodhātuādīnipi pana purejātārammaṇāni hontiyeva. Vatthu purejātaṃ cakkhāyatanantiādi yaṃ vatthu hutvā purejātaṃ hoti, taṃ dassetuṃ vuttaṃ. Vatthu vipākābyākatānanti pavattiyaṃ purejātapaccayaṃ sandhāya vuttaṃ. 424. ในปุเรชาตปัจจัย จักขุเป็นต้น กล่าวไว้โดยเป็นรูปหยาบ ส่วนอาโปธาตุเป็นต้น ก็เป็นอารมณ์ปุเรชาตปัจจัยนั่นเอง คำว่า "วัตถุเป็นปุเรชาตจักขายตนะ" เป็นต้น กล่าวไว้เพื่อแสดงวัตถุที่เป็นปุเรชาต คำว่า "วัตถุที่เป็นวิบากอัพยากตะ" เป็นต้น กล่าวไว้โดยอ้างถึงปุเรชาตปัจจัยในปวัตติกาล 425. Pacchājāte imassa kāyassāti cātumahābhūtikakāyassa. Pacchājātapaccayena paccayoti upatthambhanavasena pacchājāto hutvā paccayo. Upatthambhakaṭṭhena paccayattāyeva hesa pacchājātapaccayoti imasmiṃ pañhāvāre anulomato āgato. 425. ในปัจฉาชาตปัจจัย คำว่า "ของกายนี้" หมายถึงของกายที่ประกอบด้วยมหาภูตรูป 4 คำว่า "เป็นปัจจัยด้วยปัจฉาชาตปัจจัย" หมายถึงเป็นปัจจัยโดยเป็นปัจฉาชาตโดยนัยแห่งการอุปถัมภ์ เพราะความเป็นปัจจัยโดยเป็นเครื่องอุปถัมภ์นั่นเอง ปัจฉาชาตปัจจัยนี้จึงมาในปัญหาวาระนี้โดยอนุโลม 426. Āsevanapaccaye anulomaṃ gotrabhussātiādīnaṃ visuṃ gahaṇe heṭṭhā vuttanayeneva kāraṇaṃ veditabbaṃ. 426. ในอาเสวนปัจจัย การแยกกล่าวโคตรภูเป็นต้นโดยอนุโลม พึงทราบเหตุผลโดยนัยที่กล่าวมาแล้วข้างต้นนั่นเอง 427. Kammapaccaye kusalā cetanā sampayuttakānanti ettha sahajātanānākkhaṇikavibhāgassa abhāvato sahajātāti na vuttā. Abyākatavissajjane pana so vibhāgo atthi, tasmā tattha vuttā. Paṭisandhiggahaṇaṃ kaṭattārūpānaṃ vasena kataṃ. Cetanā vatthussāti kiñcāpi paṭisandhikkhaṇe vatthupatiṭṭhitā arūpadhammā vatthupaccayā vattanti, cetanā pana vatthussāpi paccayoti dassetuṃ vuttaṃ. 427. ในกัมมปัจจัย คำว่า "เจตนาที่เป็นกุศลของธรรมที่สัมปยุต" ในที่นี้ไม่ได้กล่าวว่า "สหชาต" เพราะไม่มีการจำแนกสหชาตและนานาขณิกะ แต่ในการวิสัชนาอัพยากตะมีการจำแนกนั้นอยู่ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวไว้ในที่นั้น การรับปฏิสนธิทำไว้โดยนัยแห่งกตัตตารูป คำว่า "เจตนาของวัตถุ" แม้ว่าอรูปธรรมที่ตั้งอยู่ในวัตถุจะเกิดขึ้นโดยวัตถุเป็นปัจจัยในขณะปฏิสนธิ แต่ก็กล่าวไว้เพื่อแสดงว่าเจตนาเป็นปัจจัยของวัตถุด้วย 428. Vipākapaccaye paṭisandhivāre imināva nayena attho veditabbo. 428. ในวิปากปัจจัย ในปฏิสนธิวาระ พึงทราบอรรถโดยนัยนี้เอง 429-438. Āhārapaccaye imassa kāyassāti imasmiṃ catusantativasena pavatte cātumahābhūtikakāye āhārasamuṭṭhānassa janakavasena, sesassa upatthambhakavasena āhārapaccayena paccayo. Indriyapaccayādīsupi paṭisandhivāro vuttanayeneva veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti. 429-438. ในอาหารปัจจัย คำว่า "ของกายนี้" หมายถึงของกายที่ประกอบด้วยมหาภูตรูป 4 ซึ่งเป็นไปโดยกระแส 4 อย่างนี้ เป็นปัจจัยด้วยอาหารปัจจัยโดยนัยแห่งการยังอาหารสมุฏฐานให้เกิด และโดยนัยแห่งการอุปถัมภ์ส่วนที่เหลือ แม้ในอินทริยปัจจัยเป็นต้น ปฏิสนธิวาระก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ส่วนที่เหลือทั้งหมดมีอรรถตื้นอยู่แล้ว Pañhāvāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปัญหาวารวิภังค์จบแล้ว Pañhāvārassa ghaṭane anulomagaṇanā การนับอนุโลมในการประกอบปัญหาวาระ 439. Idānettha yathāladdhāni vissajjanāni gaṇanāvasena dassetuṃ hetuyā sattātiādi vuttaṃ. Tattha sattāti kusalena kusalaṃ, abyākataṃ, kusalābyākatanti tīṇi. Tathā akusalena; abyākatena abyākatamevāti evaṃ satta. Ārammaṇe navāti ekamūlakaekāvasānāni nava. Adhipatiyā dasāti kusalaṃ kusalassa sahajātato ceva ārammaṇato ca; akusalassa ārammaṇatova abyākatassa sahajātato ceva ārammaṇato ca; kusalābyākatassa sahajātatovāti kusalamūlakāni cattāri. Akusalaṃ akusalassa sahajātato ceva ārammaṇato ca; abyākatassa sahajātatova tathā akusalābyākatassāti akusalamūlakāni tīṇi. Abyākato abyākatassa sahajātato ceva ārammaṇato ca; kusalassa ārammaṇatova tathā akusalassāti abyākatamūlakāni tīṇīti evaṃ dasa. Ettha pana ārammaṇādhipatipi sattadhā, sahajātādhipatipi sattadhāva labbhati. 439. บัดนี้ เพื่อแสดงการวิสัชนาที่ได้มาโดยการนับในที่นี้ จึงกล่าวคำว่า "ในเหตุปัจจัยมี 7" เป็นต้น ในบรรดา 7 นั้น กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล อัพยากตะ และกุศลอัพยากตะ รวม 3 อย่าง เช่นเดียวกับอกุศล อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้จึงรวมเป็น 7 อย่าง ในอารัมมณปัจจัยมี 9 อย่าง คือมีมูลเดียวและมีที่สุดเดียว 9 อย่าง ในอธิปติปัจจัยมี 10 อย่าง คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศลโดยสหชาตและโดยอารมณ์ แก่อกุศลโดยอารมณ์เท่านั้น แก่อัพยากตะโดยสหชาตและโดยอารมณ์ แก่กุศลอัพยากตะโดยสหชาตเท่านั้น รวมเป็น 4 อย่างที่มีกุศลเป็นมูล อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศลโดยสหชาตและโดยอารมณ์ แก่อัพยากตะโดยสหชาตเท่านั้น และเช่นเดียวกับอกุศลอัพยากตะ รวมเป็น 3 อย่างที่มีอกุศลเป็นมูล อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะโดยสหชาตและโดยอารมณ์ แก่กุศลโดยอารมณ์เท่านั้น และเช่นเดียวกับอกุศล รวมเป็น 3 อย่างที่มีอัพยากตะเป็นมูล ด้วยประการฉะนี้จึงรวมเป็น 10 อย่าง แต่ในที่นี้ อารัมมณาธิปติก็พึงได้ 7 อย่าง สหชาตาธิปติก็พึงได้ 7 อย่าง Anantare sattāti kusalamūlakāni dve, tathā akusalamūlakāni, abyākatamūlakāni tīṇīti evaṃ satta. Samanantarepi etāneva. Sahajāte navāti kusalamūlakāni tīṇi, akusalamūlakāni tīṇi, abyākatamūlakaṃ ekaṃ, tathā kusalābyākatamūlakaṃ, akusalābyākatamūlakañcāti evaṃ nava. Aññamaññe tīṇīti kusalena kusalaṃ, akusalena akusalaṃ, abyākatena abyākatanti evaṃ tīṇi. Nissaye terasāti sahajātatova kusalamūlakāni tīṇi, tathā akusalamūlakāni, tathā abyākatamūlakāni. Ettha pana purejātampi labbhati. Abyākatañhi abyākatassa sahajātampi hoti purejātampi; kusalassa purejātameva tathā akusalassa. Puna kusalābyākato sahajātapurejātato kusalassa, sahajātatova abyākatassa, tathā akusalābyākatoti evaṃ terasa. Upanissaye navāti ekamūlakekāvasānā nava. Tesaṃ vibhaṅge tevīsati bhedā dassitā. Tesu ārammaṇūpanissaye satta, anantarūpanissaye satta, pakatūpanissaye nava honti. Purejāte tīṇīti abyākato abyākatassa, kusalassa, akusalassāti evaṃ tīṇi. ในอนันตรปัจจัย มี ๗ คือ กุศลมูลกะ ๒, อกุศลมูลกะ ๒, อัพยากตมูลกะ ๓ รวมเป็น ๗. แม้ในสมนันตรปัจจัย ก็มีเท่านี้เหมือนกัน. ในสหชาตปัจจัย มี ๙ คือ กุศลมูลกะ ๓, อกุศลมูลกะ ๓, อัพยากตมูลกะ ๑, กุสลาพยากตมูลกะ ๑, อกุสลาพยากตมูลกะ ๑ รวมเป็น ๙. ในอัญญมัญญปัจจัย มี ๓ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล, อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ รวมเป็น ๓. ในนิสสยปัจจัย มี ๑๓ คือ โดยสหชาตะ ได้แก่ กุศลมูลกะ ๓, อกุศลมูลกะ ๓, อัพยากตมูลกะ ๓. แต่ในปัจจัยนี้ ยังได้ปุเรชาตะด้วย. จริงอยู่ อัพยากตะเป็นทั้งสหชาตะและปุเรชาตะแก่อัพยากตะ, เป็นปุเรชาตะอย่างเดียวแก่กุศล และแก่อกุศล. อีกอย่างหนึ่ง กุสลาพยากตะเป็นปัจจัยแก่กุศลโดยสหชาตะและปุเรชาตะ, เป็นปัจจัยแก่อัพยากตะโดยสหชาตะอย่างเดียว, อกุสลาพยากตะก็เช่นกัน รวมเป็น ๑๓. ในอุปนิสสยปัจจัย มี ๙ คือ มีมูลเดียวและผลเดียว ๙ อย่าง. ในการจำแนกปัจจัยเหล่านั้น แสดงไว้ ๒๓ ประเภท. ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ในอารัมมณูปนิสสยปัจจัยมี ๗, ในอนันตรูปนิสสยปัจจัยมี ๗, ในปกตูปนิสสยปัจจัยมี ๙. ในปุเรชาตปัจจัย มี ๓ คือ อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, แก่กุศล, และแก่อกุศล รวมเป็น ๓. Pacchājāte tīṇīti kusalo abyākatassa, akusalo abyākatassa, abyākato abyākatassāti evaṃ tīṇi. Āsevane tīṇi aññamaññasadisāni. Kamme satta hetusadisāni. Tattha dvīsu vissajjanesu nānākkhaṇikakammampi āgataṃ, pañcasu sahajātameva. Vipāke ekaṃ abyākatena abyākataṃ. Āhāraindriyajhānamaggesu satta hetusadisāneva. Indriyaṃ panettha sahajātapurejātavasena āgataṃ. Sampayutte tīṇi aññamaññasadisāni. Vippayutte pañcāti sahajātapacchājātato kusalena abyākataṃ, akusalena abyākataṃ, sahajātapurejātapacchājātato abyākatena abyākataṃ, vatthupurejātato abyākatena kusalaṃ, tathā akusalanti ekaṃ kusalamūlaṃ, ekaṃ akusalamūlaṃ, tīṇi abyākatamūlānīti evaṃ pañca. ในปัจฉาชาตปัจจัย มี ๓ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ รวมเป็น ๓. ในอาเสวนปัจจัย มี ๓ เหมือนกับอัญญมัญญปัจจัย. ในกัมมปัจจัย มี ๗ เหมือนกับเหตุปัจจัย. ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ในคำวิสัชนา ๒ อย่าง มีนานักขณิกกัมมปัจจัยมาด้วย, ใน ๕ อย่าง มีแต่สหชาตะอย่างเดียว. ในวิปากปัจจัย มี ๑ คือ อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ. ในอาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย และมัคคปัจจัย มี ๗ เหมือนกับเหตุปัจจัย. ในที่นี้ อินทริยปัจจัยมาโดยเป็นสหชาตะและปุเรชาตะ. ในสัมปยุตตปัจจัย มี ๓ เหมือนกับอัญญมัญญปัจจัย. ในวิปปยุตตปัจจัย มี ๕ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะโดยสหชาตะและปัจฉาชาตะ, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะโดยสหชาตะ ปุเรชาตะ และปัจฉาชาตะ, อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่กุศลโดยวัตถุปุเรชาตะ, และแก่อกุศลก็เช่นกัน คือ กุศลมูลกะ ๑, อกุศลมูลกะ ๑, อัพยากตมูลกะ ๓ รวมเป็น ๕. Atthiyā terasāti sahajātato kusalena kusalaṃ, sahajātapacchājātato kusalena abyākataṃ, sahajātatova kusalena kusalābyākatanti kusalamūlāni tīṇi, tathā akusalamūlāni, sahajātapurejātapacchājātāhārindriyato pana abyākatena abyākataṃ, vatthārammaṇapurejātato abyākatena kusalaṃ, tathā akusalaṃ, sahajātapurejātato kusalo ca abyākato ca akusalassa; sveva abyākatassa sahajātapacchājātaāhārindriyato sahajātapurejātato ca kusalo ca abyākato ca kusalassa; sveva abyākatassa sahajātapacchājātaāhārindriyatoti evaṃ terasa. Natthivigatesu satta anantarasadisāni. Avigate terasa atthisadisānīti. Evamettha satta gaṇanaparicchedā ekaṃ tīṇi pañca satta nava dasa terasāti. Tesu vipākavasena ekameva ekakaṃ, aññamaññapurejātapacchājātāsevanasampayuttavasena pañca tikā, vippayuttavasena ekameva pañcakaṃ, hetuanantarasamanantarakammaāhārindriyajhānamagganatthivigatavasena dasa sattakā, ārammaṇasahajātaupanissayavasena tayo navakā, adhipativasena ekaṃ dasakaṃ, nissayaatthiavigatavasena tayo terasakāti evaṃ tasmiṃ tasmiṃ paccaye niddiṭṭhavāre gaṇanavasena sādhukaṃ sallakkhetvā tesaṃ vasena dukatikādīsu paccayasaṃsandane gaṇanā veditabbā. ในอัตถิปัจจัย มี ๑๓ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศลโดยสหชาตะ, กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะโดยสหชาตะและปัจฉาชาตะ, กุศลเป็นปัจจัยแก่กุสลาพยากตะโดยสหชาตะอย่างเดียว เหล่านี้เป็นกุศลมูลกะ ๓, อกุศลมูลกะก็เช่นกัน, ส่วนอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะโดยสหชาตะ ปุเรชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาระ และอินทริยะ, อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่กุศลโดยวัตถุ อารัมมณะ และปุเรชาตะ, และแก่อกุศลก็เช่นกัน, กุศลและอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อกุศลโดยสหชาตะและปุเรชาตะ, ปัจจัยนั้นเองเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะโดยสหชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาระ และอินทริยะ, กุศลและอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่กุศลโดยสหชาตะและปุเรชาตะ, ปัจจัยนั้นเองเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะโดยสหชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาระ และอินทริยะ รวมเป็น ๑๓. ในนัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัย มี ๗ เหมือนกับอนันตรปัจจัย. ในอวิคตปัจจัย มี ๑๓ เหมือนกับอัตถิปัจจัย. ด้วยประการฉะนี้ ในที่นี้มีปริจเฉทแห่งการนับ ๗ อย่าง คือ ๑, ๓, ๕, ๗, ๙, ๑๐, และ ๑๓. ในบรรดาปริจเฉทเหล่านั้น หมวด ๑ มีเพียงหมวดเดียวโดยเป็นวิปากปัจจัย, หมวด ๓ มี ๕ หมวดโดยเป็นอัญญมัญญะ ปุเรชาตะ ปัจฉาชาตะ อาเสวนะ และสัมปยุตตะ, หมวด ๕ มีเพียงหมวดเดียวโดยเป็นวิปปยุตตะ, หมวด ๗ มี ๑๐ หมวดโดยเป็นเหตุ อนันตระ สมนันตระ กัมมะ อาหาระ อินทริยะ ฌานะ มัคคะ นัตถิ และวิคตะ, หมวด ๙ มี ๓ หมวดโดยเป็นอารัมมณะ สหชาตะ และอุปนิสสยะ, หมวด ๑๐ มี ๑ หมวดโดยเป็นอธิปติ, หมวด ๑๓ มี ๓ หมวดโดยเป็นนิสสยะ อัตถิ และอวิคตะ. ด้วยประการฉะนี้ พึงกำหนดจำนวนวาระที่แสดงไว้ในปัจจัยนั้นๆ โดยการนับให้ดีแล้ว พึงทราบการนับในการประสมปัจจัยในทุกมาติกา ติกมาติกา เป็นต้น โดยอาศัยจำนวนวาระเหล่านั้น. 440. Ye pana paccayā yesaṃ paccayānaṃ visabhāgā vā viruddhā vā honti, te tehi saddhiṃ na yojetabbā. Seyyathidaṃ – hetupaccayassa tāva ārammaṇānantarasamanantarūpanissayapurejātapacchājātakammāsevanāhārajhānanatthivigatā adhipatipaccaye ca ṭhapetvā vīmaṃsaṃ sesādhipatino visabhāgā, sahajātādayo sabhāgā. Kasmā? Tathā bhāvābhāvato. Hetupaccayo hi yesaṃ hetupaccayo hoti, tesaṃ sahajātādipaccayopi hoti, ārammaṇādipaccayo pana na hotīti ārammaṇādayo tassa visabhāgā nāma. Tasmā so tehi, te vā tena saddhiṃ, na yojetabbā. Purejātapacchājātasampayuttavippayuttaatthinatthivigatāvigatā ca aññamaññaviruddhā, tepi aññamaññaṃ na yojetabbā. Tattha ayojanīye vajjetvā yojanīyehi yoge ye vārā labbhanti, te saṅkhepato dassetuṃ hetupaccayā adhipatiyā cattārītiādi vuttaṃ. 440. ก็ปัจจัยเหล่าใด เป็นวิสภาค (มีส่วนไม่เสมอกัน) หรือเป็นวิรุทธะ (ขัดกัน) กับปัจจัยเหล่าใด, ปัจจัยเหล่านั้นไม่พึงประกอบกับปัจจัยเหล่านั้น. ดังต่อไปนี้ - สำหรับเหตุปัจจัยนั้น อารัมมณปัจจัย อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย กัมมปัจจัย อาเสวนปัจจัย อาหารปัจจัย ฌานปัจจัย นัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย และในอธิปติปัจจัย อธิบดีที่เหลือยกเว้นวิมังสา เป็นวิสภาคปัจจัย. ส่วนสหชาตปัจจัยเป็นต้น เป็นสภาคปัจจัย. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะมีและไม่มีอย่างนั้น. จริงอยู่ เหตุปัจจัยเป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่าใด, สหชาตปัจจัยเป็นต้นก็เป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นด้วย. แต่อารัมมณปัจจัยเป็นต้นไม่ได้เป็น (ปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้น) ฉะนั้น อารัมมณปัจจัยเป็นต้นจึงชื่อว่าเป็นวิสภาคของเหตุปัจจัยนั้น. เพราะฉะนั้น เหตุปัจจัยนั้นไม่พึงประกอบกับปัจจัยเหล่านั้น หรือปัจจัยเหล่านั้นก็ไม่พึงประกอบกับเหตุปัจจัยนั้น. และปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย นัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย อวิคตปัจจัย เป็นปัจจัยที่ขัดกันและกัน, ปัจจัยแม้เหล่านั้นก็ไม่พึงประกอบกันและกัน. ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ครั้นเว้นปัจจัยที่ไม่ควรประกอบแล้ว ในการประกอบกับปัจจัยที่ควรประกอบ จะได้วาระเหล่าใด, เพื่อจะแสดงวาระเหล่านั้นโดยย่อ จึงมีคำกล่าวเป็นต้นว่า "เหตุปจฺจยา อธิปติยา จตฺตาริ" (ในเหตุปัจจัยกับอธิปติปัจจัย มี ๔). Tattha kiñcāpi hetupaccayassa adhipatinā saṃsandane ūnataragaṇanavasena sattahi vārehi bhavitabbaṃ, yasmā pana adhipatīsu vīmaṃsāva hetupaccayo, na itare, tasmā visabhāge vajjetvā sabhāgavasena ‘‘cattārī’’ti vuttaṃ. Tāni evaṃ veditabbāni – kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo adhipatipaccayena paccayo; kusalā vīmaṃsā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ, kusalo dhammo abyākatassa dhammassa hetupaccayena paccayo adhipatipaccayena paccayo; kusalā vīmaṃsā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ, kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa ca dhammassa hetupaccayena paccayo adhipatipaccayena paccayo; kusalā vīmaṃsā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ, abyākato dhammo abyākatassa dhammassa hetupaccayena paccayo adhipatipaccayena paccayo; vipākābyākatā kiriyābyākatā vīmaṃsā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānanti. Ettha ca vipākābyākatā lokuttaratova gahetabbā. Ārammaṇapaccayaanantarapaccayādayo pana visabhāgattā na yojitā. Iminā upāyena sabbattha labbhamānañca alabbhamānañca ñatvā labbhamānavasena vārā uddharitabbā. ในปัจจัยทั้งสองนั้น แม้ว่าในการนับวาระที่น้อยกว่า เมื่อเทียบเคียงเหตุปัจจัยกับอธิปติปัจจัย พึงมี ๗ วาระ แต่เพราะในบรรดาอธิบดีทั้งหลาย มีเพียงวิมังสาเท่านั้นที่เป็นเหตุปัจจัย ธรรมะอื่น ๆ ไม่ใช่ ฉะนั้น ท่านจึงยกเว้นส่วนที่ไม่เสมอกัน กล่าวไว้โดยส่วนที่เสมอกันว่า "มี ๔ วาระ" วาระทั้ง ๔ นั้นพึงทราบดังนี้ – กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมโดยเหตุปัจจัยและอธิปติปัจจัย ได้แก่ กุศลวิมังสาเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย, กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรมโดยเหตุปัจจัยและอธิปติปัจจัย ได้แก่ กุศลวิมังสาเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย, กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรมโดยเหตุปัจจัยและอธิปติปัจจัย ได้แก่ กุศลวิมังสาเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย, อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรมโดยเหตุปัจจัยและอธิปติปัจจัย ได้แก่ วิปากาัพยากตวิมังสาและกิริยาัพยากตวิมังสาเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย ในวาระนี้ พึงถือเอาวิปากาัพยากตะเฉพาะที่เป็นโลกุตตระเท่านั้น ส่วนอารัมมณปัจจัย อนันตรปัจจัย เป็นต้น ท่านไม่ได้นำมาประกอบไว้เพราะเป็นวิสภาคธรรม ด้วยอุบายนี้ พึงทราบธรรมที่ได้และไม่ได้ในทุกแห่ง แล้วยกวาระขึ้นแสดงโดยส่วนที่ได้ Sahajāte sattāti hetuyā laddhāneva. Aññamaññe tīṇīti suddhikaaññamaññe laddhāneva. Nissaye sattāti hetuyā laddhāneva. Vipāke ekanti suddhikavipāke laddhameva. Indriyamaggesu cattārīti heṭṭhā vuttanayāneva. Sampayutte tīṇīti suddhikasampayutte laddhāneva. Vippayutte tīṇīti kusalādicittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ paccayuppannaṃ katvā veditabbāni. Atthiavigatesu sattāti hetuyā laddhāneva. ในสหชาตปัจจัย มี ๗ วาระ ได้แก่วาระที่ได้ในเหตุปัจจัยนั่นเอง ในอัญญมัญญปัจจัย มี ๓ วาระ ได้แก่วาระที่ได้ในสุทธิกอัญญมัญญปัจจัยนั่นเอง ในนิสสยปัจจัย มี ๗ วาระ ได้แก่วาระที่ได้ในเหตุปัจจัยนั่นเอง ในวิปากปัจจัย มี ๑ วาระ ได้แก่วาระที่ได้ในสุทธิกวิปากปัจจัยนั่นเอง ในอินทริยปัจจัยและมัคคปัจจัย มี ๔ วาระ ได้แก่นัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นนั่นเอง ในสัมปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ ได้แก่วาระที่ได้ในสุทธิกสัมปยุตตปัจจัยนั่นเอง ในวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ พึงทราบโดยทำให้รูปอันมีจิตมีกุศลเป็นต้นเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจยุปบันนธรรม ในอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย มี ๗ วาระ ได้แก่วาระที่ได้ในเหตุปัจจัยนั่นเอง 441-443. Evaṃ yehi adhipatipaccayādīhi ekādasahi paccayehi saddhiṃ hetupaccayo yojanaṃ labhati, tesaṃ vasena dumūlakanaye gaṇanaṃ dassetvā idāni timūlakādīsu tassa dassanatthaṃ lakkhaṇaṃ ṭhapento hetusahajātanissayaatthiavigatanti sattātiādimāha. Potthakesu pana nissaupanissaadhipāti evaṃ parihīnakkharāni paccayanāmāni likhanti, taṃ saññākaraṇamattavasena likhitaṃ. Tasmā tādisesu ṭhānesu paripuṇṇā pāḷi kātabbā. Yaṃ panidaṃ lakkhaṇaṃ ṭhapitaṃ, tena idaṃ dīpeti – ayaṃ hetupaccayo sahajātādīhi catūhi saddhiṃ saṃsandane attano vibhaṅge laddhāni satteva vissajjanāni labhati. Sace panettha aññamaññapaccayo pavisati, aññamaññe laddhāni tīṇi labhati. Sace sampayuttapaccayo pavisati, tāneva tīṇi labhati. Sace vippayuttapaccayo pavisati, hetuvippayuttaduke laddhāni tīṇi labhati. Sace vipākapaccayo pavisati, sabbehi vipākasabhāgehi saddhiṃ saṃsandane evameva vissajjanaṃ labhati. Sace panettha indriyamaggapaccayā pavisanti, tehi saddhiṃ dumūlake laddhāni cattāriyeva labhati. Sace tehi saddhiṃ aññamaññapaccayo pavisati, hetādhipatiduke dassitesu catūsu vissajjanesu ‘‘kusalo dhammo abyākatassa, kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa cā’’ti dve apanetvā sesāni dve labhati. Sacepi tattha sampayuttapaccayo pavisati, tāneva dve labhati. Sace pana vippayuttapaccayo pavisati, itarāni dve labhati. Sace pana tesu vipākapaccayo pavisati, sabbattha ekameva labhati. Adhipatinā pana saddhiṃ hetādhipatidukato ūnataragaṇanesu appavisantesu cattāriyeva labhati. Ūnataragaṇanesu pavisantesu tesaṃ vasena dve ekanti labhati. Evaṃ tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ samāyoge labbhamānaṃ gaṇanaṃ viditvā timūlakādīsu gaṇanā uddharitabbāti. ๔๔๑-๔๔๓. ครั้นทรงแสดงการนับวาระในทุมูลกนัยโดยอำนาจแห่งปัจจัย ๑๑ อย่าง มีอธิปติปัจจัยเป็นต้น ที่เหตุปัจจัยประกอบเข้าได้ด้วยอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงการนับวาระนั้นในติมูลกนัยเป็นต้น จึงทรงตั้งหลักเกณฑ์ไว้ โดยตรัสคำเป็นต้นว่า เหตุ สหชาตะ นิสสยะ อัตถิ อวิคตะ มี ๗ วาระ แต่ในคัมภีร์ทั้งหลาย ท่านเขียนชื่อปัจจัยด้วยอักษรที่ตกหล่นไป เช่น นิสสูปนิสสอธิปา การเขียนนั้นเป็นเพียงการทำเครื่องหมายไว้เท่านั้น เพราะฉะนั้น ในที่เช่นนั้น พึงทำบาลีให้บริบูรณ์ ส่วนหลักเกณฑ์ที่ทรงตั้งไว้นี้ ย่อมแสดงความข้อนี้ว่า เหตุปัจจัยนี้ เมื่อเทียบเคียงกับปัจจัย ๔ อย่าง มีสหชาตปัจจัยเป็นต้น ย่อมได้วิสัชนา ๗ อย่างที่ได้ในวิภังค์ของตนนั่นเอง ถ้าอัญญมัญญปัจจัยเข้ามาในที่นี้ ย่อมได้ ๓ อย่างที่ได้ในอัญญมัญญปัจจัย ถ้าสัมปยุตตปัจจัยเข้ามา ก็ย่อมได้ ๓ อย่างนั้นนั่นเอง ถ้าวิปปยุตตปัจจัยเข้ามา ย่อมได้ ๓ อย่างที่ได้ในเหตุวิปปยุตตทุกะ ถ้าวิปากปัจจัยเข้ามา เมื่อเทียบเคียงกับวิปากสภาคธรรมทั้งปวง ก็ย่อมได้วิสัชนาอย่างเดียวกันนั่นเอง ถ้าอินทริยปัจจัยและมัคคปัจจัยเข้ามาในที่นี้ เมื่อเทียบเคียงกับปัจจัยเหล่านั้น ย่อมได้ ๔ อย่างที่ได้ในทุมูลกนัยนั่นเอง ถ้าอัญญมัญญปัจจัยเข้ามาพร้อมกับปัจจัยเหล่านั้น ในบรรดาวิสัชนา ๔ อย่างที่แสดงไว้ในเหตุกธิปติทุกะ ให้ยกวิสัชนา ๒ อย่างคือ "กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม" และ "กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม" ออกเสีย ย่อมได้ ๒ อย่างที่เหลือ แม้ถ้าสัมปยุตตปัจจัยเข้ามาในที่นั้น ก็ย่อมได้ ๒ อย่างนั้นนั่นเอง แต่ถ้าวิปปยุตตปัจจัยเข้ามา ย่อมได้อีก ๒ อย่างที่เหลือ แต่ถ้าวิปากปัจจัยเข้ามาในปัจจัยเหล่านั้น ย่อมได้เพียง ๑ อย่างในทุกแห่ง ส่วนเมื่อเทียบเคียงกับอธิปติปัจจัย ในกรณีที่ปัจจัยที่มีการนับน้อยกว่าไม่เข้ามา ย่อมได้ ๔ อย่างนั่นเอง ในกรณีที่ปัจจัยที่มีการนับน้อยกว่าเข้ามา ย่อมได้ ๒ อย่างบ้าง ๑ อย่างบ้าง ตามสมควรแก่ปัจจัยเหล่านั้น ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบจำนวนที่ได้ในการประชุมแห่งปัจจัยนั้น ๆ แล้วยกการนับขึ้นแสดงในติมูลกนัยเป็นต้น Etesu pana ghaṭanesu sabbapaṭhamāni cattāri ghaṭanāni sāmaññato navannampi hetūnaṃ vasena vuttāni avipākāni. Abyākatena abyākatavissajjane panettha vipākahetupi labbhati. ก็ในบรรดาการประกอบปัจจัยเหล่านี้ การประกอบ ๔ อย่างแรกทั้งหมด ท่านกล่าวไว้โดยทั่วไปโดยอำนาจแห่งเหตุทั้ง ๙ ที่ไม่ใช่วิบาก แต่ในวิสัชนาว่าอัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรมในที่นี้ ย่อมได้แม้ซึ่งวิปากเหตุ Tato parāni pañca ghaṭanāni vipākahetuvasena vuttāni. Tattha sabbepi sahajātavipākā ceva vipākasahajātarūpā ca. Tesu paṭhame ghaṭane vipākā ceva taṃsamuṭṭhānarūpā ca labbhanti, dutiye vipākā ceva paṭisandhiyañca vatthurūpaṃ. Tatiye arūpadhammāva. Catutthe vipākacittasamuṭṭhānarūpameva labbhati. Pañcame vatthurūpameva. การประกอบ ๕ อย่างถัดจากนั้น ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งวิปากเหตุ ในการประกอบเหล่านั้น ทั้งหมดเป็นสหชาตวิบากและรูปที่เกิดพร้อมกับวิบาก ในบรรดาการประกอบเหล่านั้น ในการประกอบที่หนึ่ง ย่อมได้วิบากและรูปที่มีวิบากนั้นเป็นสมุฏฐาน ในการประกอบที่สอง ย่อมได้วิบากและวัตถุรูปในปฏิสนธิกาล ในการประกอบที่สาม ย่อมได้เฉพาะอรูปธรรมเท่านั้น ในการประกอบที่สี่ ย่อมได้เฉพาะรูปที่มีวิปากจิตเป็นสมุฏฐานเท่านั้น ในการประกอบที่ห้า ย่อมได้เฉพาะวัตถุรูปเท่านั้น Tato parāni pañcadasa ghaṭanāni indriyamaggayuttāni amohahetuvasena vuttāni. Tattha paṭhamāni nava nirādhipatīni, pacchimāni cha sādhipatīni. Nirādhipatikesupi paṭhamāni cattāri sāmaññato sabbattha amohavasena vuttāni, pacchimāni pañca vipākāmohavasena. Tattha nirādhipatikesu paṭhame cattārīti heṭṭhā hetādhipatiduke dassitāneva. Dutiye cittasamuṭṭhānarūpaṃ parihāyati. Tatiye vatthurūpaṃ parihāyati. Catutthe kusalo dhammo cittasamuṭṭhānānaṃ, abyākato taṃsamuṭṭhānānanti rūpameva labbhati. Tato parāni vipākayuttāni pañca heṭṭhā vuttanayāneva. Sādhipatikesu paṭhamāni tīṇi ghaṭanāni sāmaññato vipākāvipākahetuvasena vuttāni. Tesu paṭhame cattāri vuttanayāneva. Dutiye rūpaṃ parihāyati, tatiye arūpaṃ parihāyati. Tato parāni tīṇi vipākahetuvasena vuttāni. Tesu paṭhame rūpārūpaṃ labbhati, dutiye arūpameva, tatiye rūpameva. Evampi tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ samāyoge labbhamānaṃ gaṇanaṃ viditvā timūlakādīsu gaṇanā uddharitabbāti. ต่อจากนั้น ฆฏนา 15 อย่างที่ประกอบด้วยอินทรียปัจจัยและมัคคปัจจัย ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นอโมหเหตุ ในฆฏนาเหล่านั้น 9 อย่างแรกไม่มีอธิปติปัจจัย 6 อย่างหลังมีอธิปติปัจจัย แม้ในฆฏนาที่ไม่มีอธิปติปัจจัย 4 อย่างแรก ท่านกล่าวไว้โดยทั่วไปในที่ทั้งปวงโดยความเป็นอโมหะ 5 อย่างหลัง ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นวิปากอโมหะ ในบรรดาฆฏนาที่ไม่มีอธิปติปัจจัยเหล่านั้น 4 อย่างแรกคือฆฏนาที่ได้แสดงไว้แล้วในเหตุอธิปติทุกะในเบื้องต้นนั่นเอง ในอย่างที่ 2 จิตตสมุฏฐานรูปย่อมตกไป ในอย่างที่ 3 วัตถุรูปย่อมตกไป ในอย่างที่ 4 กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูป อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่ตังสมุฏฐานรูป ดังนี้ ย่อมได้เฉพาะรูปเท่านั้น ต่อจากนั้น 5 อย่างที่ประกอบด้วยวิบาก ก็มีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง ในฆฏนาที่มีอธิปติปัจจัย ฆฏนา 3 อย่างแรก ท่านกล่าวไว้โดยทั่วไปโดยความเป็นเหตุทั้งที่เป็นวิบากและไม่เป็นวิบาก ใน 3 อย่างนั้น ในอย่างแรก 4 อย่างก็มีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง ในอย่างที่ 2 รูปย่อมตกไป ในอย่างที่ 3 อรูปย่อมตกไป 3 อย่างต่อจากนั้น ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นวิปากเหตุ ใน 3 อย่างนั้น ในอย่างแรก ย่อมได้ทั้งรูปและอรูป ในอย่างที่ 2 ได้เฉพาะอรูปเท่านั้น ในอย่างที่ 3 ได้เฉพาะรูปเท่านั้น แม้ฉันนี้ พึงทราบจำนวนที่พึงได้ในการประชุมกันแห่งปัจจัยนั้นๆ แล้วยกจำนวนขึ้นแสดงในติมูลกะเป็นต้น Hetumūlakaṃ niṭṭhitaṃ. เหตุมูลกะ จบแล้ว 444. Ārammaṇamūlakepi adhipatipaccayādayo satta ārammaṇena sabhāgā, sesā soḷasa visabhāgāti te ayojetvā satteva yojitā. Tesu adhipatiyā sattāti kusalo dhammo kusalassa dhammassa, akusalassa dhammassa, abyākatassāti evaṃ kusalamūlāni tīṇi, akusalamūlaṃ ekaṃ, abyākatamūlāni tīṇīti satta. Nissaye tīṇīti vatthuvasena abyākatamūlāneva. Upanissaye satta heṭṭhimāni eva. Purejāte tīṇīti vatthārammaṇavasena abyākatamūlāni. Vippayutte tīṇīti vatthuvaseneva. Atthiavigatesu tīṇīti vatthārammaṇavasena. Yathā pana hetumūlake lakkhaṇadassanatthaṃ ghaṭanāni ṭhapitāni, tathā ārammaṇamūlakādīsupi. 444. แม้ในอารัมมณมูลกะ ปัจจัย 7 อย่างมีอธิปติปัจจัยเป็นต้น มีส่วนเสมอกันกับอารัมมณปัจจัย ปัจจัย 16 อย่างที่เหลือมีส่วนไม่เสมอกัน เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่นำปัจจัยเหล่านั้นมาประกอบ แต่ได้นำมาประกอบไว้เพียง 7 อย่างเท่านั้น ในปัจจัย 7 อย่างนั้น ในอธิปติปัจจัย มี 7 อย่างคือ กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม แก่อกุศลธรรม แก่อัพยากตธรรม ด้วยประการฉะนี้ จึงเป็นกุศลมูลกะ 3 อกุศลมูลกะ 1 อัพยากตมูลกะ 3 รวมเป็น 7 ในนิสสยปัจจัย มี 3 อย่างคือ เป็นอัพยากตมูลกะเท่านั้นโดยความเป็นวัตถุ ในอุปนิสสยปัจจัย มี 7 อย่าง เหมือนกับที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นนั่นเอง ในปุเรชาตปัจจัย มี 3 อย่างคือ เป็นอัพยากตมูลกะโดยความเป็นวัตถุและอารมณ์ ในวิปปยุตตปัจจัย มี 3 อย่างคือ โดยความเป็นวัตถุเท่านั้น ในอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย มี 3 อย่างคือ โดยความเป็นวัตถุและอารมณ์ ก็ฉันใด ท่านได้ตั้งฆฏนาทั้งหลายไว้ในเหตุมูลกะเพื่อแสดงลักษณะ ฉันนั้น ท่านก็ได้ตั้งฆฏนาทั้งหลายไว้แม้ในอารัมมณมูลกะเป็นต้น 445. Tattha yāni tāva imasmiṃ ārammaṇamūlake pañca ghaṭanāni ṭhapitāni. Tattha paṭhamaṃ ārammaṇādhipativasena sādhipatikaṃ. Tattha sattāti ārammaṇādhipatiduke laddhavissajjanāneva. Dutiyaṃ nirādhipatikaṃ. Tattha tīṇīti vatthārammaṇavasena ārammaṇavaseneva vā abyākatamūlāni. Tatiyaṃ nissayena vuttaṃ. Tattha tīṇīti vatthuvasena abyākatamūlāni. Catutthapañcamāni sādhipatikāni. Tesu catutthe ekanti vatthārammaṇavasena ārammaṇavaseneva vā abyākatamūlaṃ akusalaṃ. Pañcame ekanti nissayato abyākatamūlakaṃ akusalaṃ. Evamidhāpi labbhamānavasena tikādīsu gaṇanā veditabbā. Tathā adhipatimūlakādīsu. Ārammaṇaindriyavipākavasena vitthārayojanaṃ pana avatvā tattha tattha vattabbayuttakameva vadāmāti. 445. ในอารัมมณมูลกะนี้ ท่านได้ตั้งฆฏนาไว้ 5 อย่าง ใน 5 อย่างนั้น อย่างแรกเป็นสาธิปติกะโดยความเป็นอารัมมณาธิปติ ในอย่างแรกนั้น มี 7 อย่างคือ เป็นคำตอบที่ได้มาแล้วในอารัมมณาธิปติทุกะนั่นเอง อย่างที่ 2 เป็นนิราธิปติกะ ในอย่างที่ 2 นั้น มี 3 อย่างคือ เป็นอัพยากตมูลกะโดยความเป็นวัตถุและอารมณ์ หรือโดยความเป็นอารมณ์เท่านั้น อย่างที่ 3 ท่านกล่าวไว้โดยนิสสยปัจจัย ในอย่างที่ 3 นั้น มี 3 อย่างคือ เป็นอัพยากตมูลกะโดยความเป็นวัตถุ อย่างที่ 4 และ 5 เป็นสาธิปติกะ ใน 2 อย่างนั้น ในอย่างที่ 4 มี 1 อย่างคือ อกุศลธรรมมีอัพยากตธรรมเป็นมูลโดยความเป็นวัตถุและอารมณ์ หรือโดยความเป็นอารมณ์เท่านั้น ในอย่างที่ 5 มี 1 อย่างคือ อกุศลธรรมมีอัพยากตธรรมเป็นมูลโดยนิสสยปัจจัย แม้ในที่นี้ก็ฉันนั้น พึงทราบจำนวนในติกะเป็นต้นโดยจำนวนที่พึงได้ ในอธิปติมูลกะเป็นต้นก็ฉันนั้น ก็จะไม่กล่าวถึงการประกอบโดยพิสดารโดยความเป็นอารัมมณปัจจัย อินทรียปัจจัย และวิปากปัจจัย แต่จะกล่าวแต่เฉพาะข้อความที่ควรกล่าวในที่นั้นๆ เท่านั้น 446. Adhipatimūlake sahajāte sattāti sahajātādhipativasena kusalamūlāni tīṇi, akusalamūlāni tīṇi, abyākatamūlaṃ ekaṃ. Sahajātena pana saddhiṃ ārammaṇādhipati, ārammaṇādhipatinā ca saddhiṃ sahajātaṃ na labbhati. Aññamaññe tīṇīti sahajātādhipativaseneva. Nissaye aṭṭhāti kusalamūlāni tīṇi, akusalamūlāni tīṇi, abyākatamūlāni dve. Abyākato hi adhipati abyākatassa sahajātato ceva ārammaṇato ca nissayo hoti, akusalassa ārammaṇatova. Kusalassa pana ubhayathāpi na hotīti abyākatamūlāni dveyevāti evaṃ aṭṭha. Upanissaye satta ārammaṇasadisāneva. Purejāte ekanti abyākatādhipati ārammaṇavasena akusalassa. Vipāke ekaṃ abyākatena abyākataṃ lokuttaraṃ. Āhārādīsu satta heṭṭhā ekamūlake laddhāneva. Vippayutte cattārīti kusalena abyākataṃ, tathā akusalena, abyākatena abyākatañca kusalañca. Atthiavigatesu aṭṭha nissayasadisāneva. 446. ในอธิปติมูลกะ ในสหชาตปัจจัย มี 7 อย่างคือ โดยความเป็นสหชาตาธิปติ ได้แก่ กุศลมูลกะ 3 อกุศลมูลกะ 3 อัพยากตมูลกะ 1 ก็อารัมมณาธิปติปัจจัยร่วมกับสหชาตปัจจัยย่อมไม่ได้ และสหชาตปัจจัยร่วมกับอารัมมณาธิปติปัจจัยก็ย่อมไม่ได้ ในอัญญมัญญปัจจัย มี 3 อย่างคือ โดยความเป็นสหชาตาธิปติเท่านั้น ในนิสสยปัจจัย มี 8 อย่างคือ กุศลมูลกะ 3 อกุศลมูลกะ 3 อัพยากตมูลกะ 2 จริงอยู่ อธิปติปัจจัยที่เป็นอัพยากตะ ย่อมเป็นนิสสยปัจจัยแก่อัพยากตธรรม ทั้งโดยความเป็นสหชาตะและโดยความเป็นอารมณ์ และเป็นนิสสยปัจจัยแก่อกุศลธรรมโดยความเป็นอารมณ์เท่านั้น ส่วนแก่นกุศลธรรม ย่อมไม่เป็นโดยทั้งสองอย่าง เพราะเหตุนั้น อัพยากตมูลกะจึงมีเพียง 2 เท่านั้น รวมเป็น 8 ด้วยประการฉะนี้ ในอุปนิสสยปัจจัย มี 7 อย่าง เหมือนกับในอารัมมณปัจจัยนั่นเอง ในปุเรชาตปัจจัย มี 1 อย่างคือ อธิปติปัจจัยที่เป็นอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรมโดยความเป็นอารมณ์ ในวิปากปัจจัย มี 1 อย่างคือ อัพยากตธรรมที่เป็นโลกุตตระเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม ในอาหารปัจจัยเป็นต้น มี 7 อย่าง เป็นปัจจัยที่ได้มาแล้วในเอกมูลกะเบื้องต้นนั่นเอง ในวิปปยุตตปัจจัย มี 4 อย่างคือ กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม อกุศลธรรมก็ฉันนั้น และอัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรมและกุศลธรรม ในอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย มี 8 อย่าง เหมือนกับในนิสสยปัจจัยนั่นเอง 447-452. Ghaṭanāni panettha paṭipāṭiyā ārammaṇādīhi ayojetvā paṭhamaṃ atthiavigatehi yojitāni. Kiṃ kāraṇāti? Ubhayādhipatimissakattā. Tattha paṭhame ghaṭane ārammaṇādhipativasena vatthārammaṇaṃ labbhati, dutiye nissayavasena garuṃ katvā assādentassa vatthumeva, tatiye sahajātādhipativasena kusalādayo rūpānaṃ, ārammaṇādhipativasena vatthu akusalassa. Tato parāni tīṇi ghaṭanāni ārammaṇādhipativasena vuttāni. Tattha paṭhame sattāti heṭṭhā vuttāneva. Dutiye ekanti purejātāni vatthārammaṇāni akusalassa. Tatiye vatthumeva akusalassa. Tato parāni tīṇi ghaṭanāni vipākāvipākasādhāraṇāni sahajātādhipativasena vuttāni. Tattha paṭhame rūpārūpaṃ labbhati, dutiye arūpameva, tatiye rūpameva. Tato parāni tīṇi vipākādhipativasena vuttāni. Tesupi paṭhame rūpārūpaṃ labbhati, dutiye arūpaṃ, tatiye rūpameva. Tato parāni cha ghaṭanāni āhārindriyayuttāni cittādhipativasena vuttāni. Tattha tīṇi avipākāni, tīṇi savipākāni. Tesu gaṇanā pākaṭāyeva. Tato parāni cha ghaṭanāni tatheva viriyādhipativasena vuttāni. Nanu ca adhipatipaṭipāṭiyā paṭhamaṃ viriyādhipativasena vattabbāni siyuṃ, kasmā tathā na vuttānīti? Parato hetuvasena vuttaghaṭanehi sadisattā. Parato hi hetuvasena ghaṭanāni amohassa vīmaṃsādhipatittā vīmaṃsāya ca sammādiṭṭhibhāvato maggasampayuttāni. Viriyampi ca sammāvāyāmamicchāvāyāmabhāvena maggoti tena saddhiṃ ghaṭanāni parato hetuvasena vuttaghaṭanehi sadisānīti parivattetvā vuttāni. Tesupi gaṇanā pākaṭāyeva. ๔๔๗-๔๕๒. ฆฏนาในอธิปติปัจจัยนี้ ท่านไม่ได้จัดตามลำดับด้วยอารัมมณปัจจัยเป็นต้น แต่จัดด้วยปัจจัยที่มีอยู่และปัจจัยที่ปราศไปแล้วก่อน. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะมีความเป็นอธิบดีทั้งสองระคนกัน. ในฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่หนึ่ง ได้ทั้งวัตถุและอารมณ์ โดยอำนาจอารัมมณาธิปติปัจจัย, ในฆฏนาที่สอง ได้เฉพาะวัตถุของจิตที่เสพอารมณ์โดยทำอารมณ์ให้หนักแน่น โดยอำนาจนัยแห่งนิสสยปัจจัย, ในฆฏนาที่สาม ได้กุศลเป็นต้นแก่รูปธรรม โดยอำนาจสหชาตาธิปติปัจจัย และได้วัตถุแก่อกุศล โดยอำนาจอารัมมณาธิปติปัจจัย. ฆฏนา ๓ อย่างถัดจากนั้น ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจอารัมมณาธิปติปัจจัย. ในฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่หนึ่ง ได้ ๗ อย่าง คือที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น. ในฆฏนาที่สอง ได้ ๑ อย่าง คือ วัตถุและอารมณ์ที่เป็นปุเรชาตปัจจัยแก่อกุศล. ในฆฏนาที่สาม ได้เฉพาะวัตถุแก่อกุศล. ฆฏนา ๓ อย่างถัดจากนั้น เป็นสาธารณะแก่วิบากและอวิบาก ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจสหชาตาธิปติปัจจัย. ในฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่หนึ่ง ได้ทั้งรูปและอรูป, ในฆฏนาที่สอง ได้เฉพาะอรูป, ในฆฏนาที่สาม ได้เฉพาะรูป. ฆฏนา ๓ อย่างถัดจากนั้น ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจวิปากาธิปติปัจจัย. แม้ในฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่หนึ่ง ได้ทั้งรูปและอรูป, ในฆฏนาที่สอง ได้อรูป, ในฆฏนาที่สาม ได้เฉพาะรูป. ฆฏนา ๖ อย่างถัดจากนั้น ที่ประกอบด้วยอาหารและอินทรีย์ ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจจิตตาธิปติปัจจัย. ในฆฏนาเหล่านั้น ๓ อย่างเป็นอวิบาก, ๓ อย่างเป็นสวิบาก. ในฆฏนาเหล่านั้น การนับจำนวนปรากฏชัดแล้ว. ฆฏนา ๖ อย่างถัดจากนั้น ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจวิริยาธิปติปัจจัยเช่นเดียวกัน. ถามว่า ก็ตามลำดับแห่งอธิบดี ควรจะกล่าวฆฏนาโดยอำนาจวิริยาธิปติปัจจัยก่อนมิใช่หรือ, เพราะเหตุไรจึงไม่กล่าวไว้อย่างนั้น? ตอบว่า เพราะมีความคล้ายคลึงกับฆฏนาที่กล่าวไว้โดยอำนาจเหตุปัจจัยในลำดับถัดไป. จริงอยู่ ฆฏนาที่กล่าวโดยอำนาจเหตุปัจจัยในลำดับถัดไป เป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยมรรค เพราะอโมหะเป็นวิมังสาธิปติ และเพราะวิมังสาเป็นสัมมาทิฏฐิ. แม้วิริยะก็เป็นมรรคโดยความเป็นสัมมาวายามะและมิจฉาวายามะ เพราะฉะนั้น ฆฏนาที่ประกอบด้วยวิริยะนั้นจึงคล้ายคลึงกับฆฏนาที่กล่าวไว้โดยอำนาจเหตุปัจจัยในลำดับถัดไป ท่านจึงสับเปลี่ยนลำดับกล่าวไว้. แม้ในฆฏนาเหล่านั้น การนับจำนวนก็ปรากฏชัดแล้ว. 453-456. Anantarasamanantaramūlakesu sattāti kusalo kusalassa abyākatassa ca, tathā akusalo, abyākato tiṇṇannampīti evaṃ satta. Kamme ekanti kusalā maggacetanā attano vipākābyākatassa. Ghaṭanāni panetesu tīṇi tīṇiyeva. Tāni bahutarapaṭipāṭiyā vuttāni. ๔๕๓-๔๕๖. ในปัจจัยที่มีอนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัยเป็นมูล ได้ ๗ อย่างคือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศลและอัพยากตะ, อกุศลก็เช่นเดียวกัน, อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่ธรรมทั้ง ๓ อย่าง รวมเป็น ๗ อย่างดังนี้. ในกรรมปัจจัย ได้ ๑ อย่างคือ มรรคเจตนาที่เป็นกุศลเป็นปัจจัยแก่วิปากาัพยากตะของตน. ก็ในปัจจัยเหล่านี้ มีฆฏนาอย่างละ ๓ เท่านั้น. ฆฏนาเหล่านั้น ท่านกล่าวไว้ตามลำดับแห่งความเป็นส่วนมาก. 457-460. Sahajātaaññamaññanissayamūlakesu ye ye dukamūlake paccayā vuttā te teyeva ādito ṭhitena sabhāgā. Tasmā dukamūlake gaṇanaṃ ñatvā ye upari paccayā ghaṭitā, tesu ūnataragaṇanassa vasena sabbaghaṭanesu gaṇanā veditabbā. Tattha sahajātamūlake dasa ghaṭanāni. Tesu pañca avipākāni, pañca savipākāni. Tattha avipākesu tāva paṭhame kusalo kusalassa abyākatassa, kusalābyākatassa, kusalābyākato abyākatassāti cattāri, tathā akusalo, abyākato abyākatassevāti evaṃ nava. Tattha kusalākusalādikesu aṭṭhasu vissajjanesu arūpañceva cittasamuṭṭhānarūpañca labbhati. Abyākate vatthurūpampi. Dutiye ghaṭane abyākatavissajjane rūpesu vatthumeva labbhati, tatiye tīsupi arūpameva, catutthe cittasamuṭṭhānarūpameva, pañcame paṭisandhiyaṃ vatthunā saddhiṃ arūpadhammā. Savipākesu paṭhame vipākā ceva vipākacittasamuṭṭhānarūpañca, dutiye vipākā ceva vatthurūpañca, tatiye vipākameva, catutthe vipākacittasamuṭṭhānameva, pañcame vatthurūpameva labbhati. ๔๕๗-๔๖๐. ในปัจจัยที่มีสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย และนิสสยปัจจัยเป็นมูล ปัจจัยใดๆ ที่ท่านกล่าวไว้ในทุกมูลกะ ปัจจัยเหล่านั้นนั่นแหละมีส่วนเสมอกันกับปัจจัยที่ตั้งอยู่ก่อน. เพราะฉะนั้น เมื่อทราบการนับจำนวนในทุกมูลกะแล้ว พึงทราบการนับจำนวนในฆฏนาทั้งหมด โดยอาศัยการนับจำนวนที่น้อยกว่าในบรรดาปัจจัยที่ประกอบเข้าด้วยกันในเบื้องบน. ในปัจจัยเหล่านั้น ในสหชาตมูลกะ มีฆฏนา ๑๐ อย่าง. ในฆฏนาเหล่านั้น ๕ อย่างเป็นอวิบาก, ๕ อย่างเป็นสวิบาก. ในบรรดาอวิบากนั้น ในฆฏนาที่หนึ่ง มี ๔ อย่างคือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศลและอัพยากตะ, แก่กุศลอัพยากตะ, กุศลอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, อกุศลก็เช่นเดียวกัน, อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะเท่านั้น รวมเป็น ๙ อย่างดังนี้. ในคำวิสัชนา ๘ อย่างมีกุศลและอกุศลเป็นต้นนั้น ได้ทั้งอรูปและจิตตสมุฏฐานรูป. ในอัพยากตะ ได้แม้วัตถุรูป. ในฆฏนาที่สอง ในคำวิสัชนาที่เป็นอัพยากตะ ในบรรดารูปธรรม ได้เฉพาะวัตถุรูป, ในฆฏนาที่สาม ในทั้งสามอย่าง ได้เฉพาะอรูป, ในฆฏนาที่สี่ ได้เฉพาะจิตตสมุฏฐานรูป, ในฆฏนาที่ห้า ในปฏิสนธิกาล ได้อรูปธรรมพร้อมกับวัตถุรูป. ในบรรดาสวิบาก ในฆฏนาที่หนึ่ง ได้ทั้งวิบากและวิปากจิตตสมุฏฐานรูป, ในฆฏนาที่สอง ได้ทั้งวิบากและวัตถุรูป, ในฆฏนาที่สาม ได้เฉพาะวิบาก, ในฆฏนาที่สี่ ได้เฉพาะวิปากจิตตสมุฏฐานรูป, ในฆฏนาที่ห้า ได้เฉพาะวัตถุรูป. Aññamaññamūlake cha ghaṭanāni. Tesu paṭhamāni tīṇi avipākāni, pacchimāni tīṇi savipākāni. Tesu gaṇanā pākaṭāyeva. ในอัญญมัญญมูลกะ มีฆฏนา ๖ อย่าง. ในฆฏนาเหล่านั้น ๓ อย่างแรกเป็นอวิบาก, ๓ อย่างหลังเป็นสวิบาก. ในฆฏนาเหล่านั้น การนับจำนวนปรากฏชัดแล้ว. 461. Nissayamūlake nissayapaccayā ārammaṇe tīṇīti vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā pavattakusalādivasena veditabbāni. Upanissaye ekanti vatthuṃ ārammaṇūpanissayaṃ katvā uppannākusalaṃ. Sesaṃ dumūlake heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. 461. ในนิสสยมูลกะ พึงทราบว่า นิสสยปัจจัยในอารัมมณปัจจัยมี ๓ อย่าง โดยอาศัยกุศลเป็นต้นที่เกิดขึ้นโดยทำวัตถุให้เป็นอารมณ์. ในอุปนิสสยปัจจัยมี ๑ อย่างคือ อกุศลที่เกิดขึ้นโดยทำวัตถุให้เป็นอารัมมณูปนิสสยปัจจัย. ส่วนที่เหลือ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในทุกมูลกะในเบื้องต้น. 462-464. Imasmiṃ pana nissayapaccaye vīsati ghaṭanāni. Tesu purimāni cha ghaṭanāni purejātasahajātavasena vuttāni, tato cattāri purejātavaseneva, tato dasa sahajātavaseneva. Tattha paṭhame ghaṭane terasāti nissayapaccayavibhaṅge vuttāneva. Dutiye aṭṭhāti sahajātādhipativasena satta, vatthuṃ garuṃ katvā akusalañcāti aṭṭha. Tatiye satta indriyapaccaye laddhāneva. Catutthe pañca vippayutte laddhāni. Pañcame cattārīti kusalādīni cittasamuṭṭhānānaṃ, vatthu ca akusalassa. Chaṭṭhe tīṇīti kusalādīni cittasamuṭṭhānassa. Purejātavasena catūsu paṭhame tīṇīti vatthu kusalādīnaṃ, cakkhādīni ca abyākatassa. Dutiye vatthumeva kusalādīnaṃ. Tatiye ekanti vatthu akusalassa. Catutthe cakkhādīni viññāṇapañcakassa. Sahajātavasena dasa savipākāvipākavasena dvidhā bhinditvā sahajātamūlake vuttanayeneva veditabbāni. ๔๖๒-๔๖๔. ก็ในนิสสยปัจจัยนี้ มีฆฏนา ๒๐ อย่าง. ในฆฏนาเหล่านั้น ๖ อย่างแรก ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจปุเรชาตปัจจัยและสหชาตปัจจัย, ถัดจากนั้น ๔ อย่าง โดยอำนาจปุเรชาตปัจจัยอย่างเดียว, ถัดจากนั้น ๑๐ อย่าง โดยอำนาจสหชาตปัจจัยอย่างเดียว. ในฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่หนึ่ง ได้ ๑๓ อย่าง คือที่ท่านกล่าวไว้แล้วในนิสสยปัจจยวิภังค์. ในฆฏนาที่สอง ได้ ๘ อย่างคือ ๗ อย่างโดยอำนาจสหชาตาธิปติปัจจัย และอกุศลที่ทำวัตถุให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นอีก ๑ รวมเป็น ๘. ในฆฏนาที่สาม ได้ ๗ อย่าง คือที่ได้ในอินทริยปัจจัย. ในฆฏนาที่สี่ ได้ ๕ อย่าง คือที่ได้ในวิปปยุตตปัจจัย. ในฆฏนาที่ห้า ได้ ๔ อย่างคือ กุศลเป็นต้นแก่จิตตสมุฏฐานรูป และวัตถุแก่อกุศล. ในฆฏนาที่หก ได้ ๓ อย่างคือ กุศลเป็นต้นแก่จิตตสมุฏฐานรูป. ใน ๔ อย่างที่กล่าวโดยอำนาจปุเรชาตปัจจัย ฆฏนาที่หนึ่ง ได้ ๓ อย่างคือ วัตถุแก่กุศลเป็นต้น และจักขุเป็นต้นแก่อัพยากตะ. ในฆฏนาที่สอง ได้เฉพาะวัตถุแก่กุศลเป็นต้น. ในฆฏนาที่สาม ได้ ๑ อย่างคือ วัตถุแก่อกุศล. ในฆฏนาที่สี่ ได้จักขุเป็นต้นแก่วิญญาณ ๕. ฆฏนา ๑๐ อย่างที่กล่าวโดยอำนาจสหชาตปัจจัย พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในสหชาตมูลกะ โดยแบ่งเป็น ๒ ส่วนคือ โดยเป็นสวิบากและอวิบาก. 465. Upanissayamūlake ārammaṇe sattāti ārammaṇūpanissaye laddhāneva. Adhipatiyā sattāti tāneva. Anantarasamanantaresu anantarūpanissaye laddhāneva. Nissaye ekanti vatthu akusalassa. Purejāte ekanti tasseva vatthuṃ vā ārammaṇaṃ vā. Āsevane tīṇi anantarūpanissayavasena. Kamme dve pakatūpanissayavasena. Lokuttarakusalacetanā pana anantarūpanissayopi hoti. Vippayutte ekaṃ ārammaṇūpanissayavasena, tathā atthiavigatesu. Natthivigatesu satta anantarasamāneva. 465. ในอุปนิสสยมูลกะ ในอารัมมณปัจจัย ได้ ๗ ปัจจัย คือ ได้ในอารัมมณูปนิสสยปัจจัยนั่นเอง ในอธิปติปัจจัย ได้ ๗ ปัจจัย คือ ได้ปัจจัยเหล่านั้นนั่นเอง ในอนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัย ได้ในอนันตรูปนิสสยปัจจัยนั่นเอง ในนิสสยปัจจัย ได้ ๑ ปัจจัย คือ วัตถุเป็นปัจจัยแก่อกุศล ในปุเรชาตปัจจัย ได้ ๑ ปัจจัย คือ วัตถุหรืออารมณ์ของอกุศลนั้นนั่นเอง ในอาเสวนปัจจัย ได้ ๓ ปัจจัย โดยนัยแห่งอนันตรูปนิสสยปัจจัย ในกัมมปัจจัย ได้ ๒ ปัจจัย โดยนัยแห่งปกตูปนิสสยปัจจัย ส่วนโลกุตตรกุศลเจตนาเป็นอนันตรูปนิสสยปัจจัยก็ได้ ในวิปปยุตตปัจจัย ได้ ๑ ปัจจัย โดยนัยแห่งอารัมมณูปนิสสยปัจจัย, ในอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยก็ได้เช่นนั้น ในนัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัย ได้ ๗ ปัจจัย เท่ากับอนันตรปัจจัยนั่นเอง 466. Upanissayamūlakāni pana satta ghaṭanāni honti. Tattha purimāni tīṇi ārammaṇūpanissayavasena vuttāni. Tattha paṭhame sattāti kusalo kusalādīnaṃ, tathā abyākato, akusalo akusalassevāti evaṃ satta. Dutiye ekanti cakkhādiabyākataṃ akusalassa. Tatiye vatthu akusalassa. Tato parāni dve anantarūpanissayavasena vuttāni. Tesu gaṇanā pākaṭāyeva. Tato dve anantarapakatūpanissayavasena vuttāni. Tattha paṭhame lokiyakusalākusalacetanāpaccayabhāvato gahetabbā, dutiye lokuttarakusalāva. 466. ส่วนในอุปนิสสยมูลกะ มีการเกิดขึ้นแห่งปัจจัย ๗ อย่าง ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ๓ อย่างแรก ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งอารัมมณูปนิสสยปัจจัย ในปัจจัยเหล่านั้น ในอย่างที่หนึ่ง ได้ ๗ ปัจจัย คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศลเป็นต้น, อัพยากฤตก็เช่นกัน, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศลเท่านั้น อย่างนี้เป็น ๗ ปัจจัย ในอย่างที่สอง ได้ ๑ ปัจจัย คือ อัพยากฤตมีจักขุเป็นต้นเป็นปัจจัยแก่อกุศล ในอย่างที่สาม วัตถุเป็นปัจจัยแก่อกุศล ๒ อย่างถัดจากนั้น ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งอนันตรูปนิสสยปัจจัย ในปัจจัยเหล่านั้น การนับปรากฏชัดแล้วนั่นเอง ๒ อย่างถัดจากนั้น ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งอนันตรปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัย ในปัจจัยเหล่านั้น ในอย่างที่หนึ่ง พึงถือเอาความเป็นปัจจัยแห่งโลกิยกุศลเจตนาและอกุศลเจตนา, ในอย่างที่สอง พึงถือเอาโลกุตตรกุศลเจตนาเท่านั้น 467-468. Purejātamūlake ārammaṇe tīṇīti abyākato kusalādīnaṃ. Adhipatiyā ekanti abyākato akusalassa. Sesesupi eseva nayo. Ettha pana satta ghaṭanāni. Tesu paṭhamaṃ vatthārammaṇavasena vuttaṃ, dutiyaṃ vatthuvaseneva, tatiyaṃ ārammaṇavasena, catutthaṃ vatthussa ārammaṇakālavasena, pañcamaṃ ārammaṇādhipativasena, chaṭṭhaṃ vatthuno ārammaṇādhipatikālavasena, sattamaṃ cakkhādivasena. ๔๖๗-๔๖๘. ในปุเรชาตมูลกะ ในอารัมมณปัจจัย ได้ ๓ ปัจจัย คือ อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่กุศลเป็นต้น ในอธิปติปัจจัย ได้ ๑ ปัจจัย คือ อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อกุศล แม้ในปัจจัยที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน ในมูลกะนี้ มีการเกิดขึ้นแห่งปัจจัย ๗ อย่าง ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น อย่างที่หนึ่ง ท่านกล่าวโดยนัยแห่งวัตถุและอารมณ์, อย่างที่สอง โดยนัยแห่งวัตถุเท่านั้น, อย่างที่สาม โดยนัยแห่งอารมณ์, อย่างที่สี่ โดยนัยแห่งกาลที่วัตถุเป็นอารมณ์, อย่างที่ห้า โดยนัยแห่งอารัมมณาธิปติ, อย่างที่หก โดยนัยแห่งกาลที่วัตถุเป็นอารัมมณาธิปติ, อย่างที่เจ็ด โดยนัยแห่งจักขุเป็นต้น 469-472. Pacchājātamūlake vīsati paccayā na yujjanti, tayova yojanaṃ labhanti. Ekamevettha ghaṭanaṃ, taṃ kāyassa kusalādīnaṃ vasena veditabbaṃ. Āsevanamūlakepi ekameva ghaṭanaṃ. ๔๖๙-๔๗๒. ในปัจฉาชาตมูลกะ ปัจจัย ๒๐ อย่างไม่ประกอบกัน, ปัจจัย ๓ อย่างเท่านั้นที่ประกอบกันได้ ในมูลกะนี้ มีการเกิดขึ้นแห่งปัจจัยอย่างเดียวเท่านั้น, พึงทราบการเกิดขึ้นนั้นโดยนัยแห่งกายเป็นปัจจัยแก่กุศลเป็นต้น แม้ในอาเสวนมูลกะ ก็มีการเกิดขึ้นแห่งปัจจัยอย่างเดียวเท่านั้น 473-477. Kammamūlake anantare ekanti maggacetanāvasena vuttaṃ. Aññamaññe tīṇīti ettha paṭisandhiyaṃ vatthupi gahetabbaṃ. Upanissaye dveti anantarapakatūpanissayavasena heṭṭhā vuttāneva. Evaṃ sesānipi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāni. Ettha pana ekādasa ghaṭanāni. Tattha paṭhamāni dve pakatūpanissayānantarūpanissayavibhāgato nānākkhaṇikakammavasena vuttāni. Tato parāni cattāri vipākāvipākato ekakkhaṇikakammavasena vuttāni. Tattha paṭhame arūpena saddhiṃ cittasamuṭṭhānarūpaṃ labbhati, dutiye arūpena saddhiṃ vatthu, tatiye arūpameva, catutthe cittasamuṭṭhānarūpameva. Paṭisandhiyaṃ pana kaṭattārūpampi labbhati. Tato parāni pañca savipākāni, tāni heṭṭhā vuttanayāneva. Vipākamūlake pañca ghaṭānāni uttānatthāneva. ๔๗๓-๔๗๗. ในกัมมมูลกะ ในอนันตรปัจจัย ได้ ๑ ปัจจัย ท่านกล่าวโดยนัยแห่งมรรคเจตนา ในอัญญมัญญปัจจัย ได้ ๓ ปัจจัย ในที่นี้ พึงถือเอาวัตถุในปฏิสนธิกาลด้วย ในอุปนิสสยปัจจัย ได้ ๒ ปัจจัย คือ ที่ท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นโดยนัยแห่งอนันตรปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัยนั่นเอง แม้ปัจจัยที่เหลือ ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นเช่นกัน ในมูลกะนี้ มีการเกิดขึ้นแห่งปัจจัย ๑๑ อย่าง ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ๒ อย่างแรก ท่านกล่าวโดยนัยแห่งนานักขณิกกรรม ตามการจำแนกปกตูปนิสสยปัจจัยและอนันตรูปนิสสยปัจจัย ๔ อย่างถัดจากนั้น ท่านกล่าวโดยนัยแห่งเอกักขณิกกรรม ตามการจำแนกวิบากและอวิบาก ในปัจจัยเหล่านั้น ในอย่างที่หนึ่ง จิตตสมุฏฐานรูปย่อมได้พร้อมกับอรูป, ในอย่างที่สอง วัตถุย่อมได้พร้อมกับอรูป, ในอย่างที่สาม อรูปเท่านั้นย่อมได้, ในอย่างที่สี่ จิตตสมุฏฐานรูปเท่านั้นย่อมได้ ส่วนในปฏิสนธิกาล กฏัตตารูปก็ได้ ๕ อย่างถัดจากนั้น เป็นสวิปากปัจจัย, ปัจจัยเหล่านั้นมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง ในวิปากมูลกะ การเกิดขึ้นแห่งปัจจัย ๕ อย่าง มีเนื้อความตื้นนั่นเอง 478-483. Āhāramūlake sattātiādīni vuttanayāneva. Ghaṭanāni panettha catuttiṃsa. Tesu paṭhamāni pañca vipākāvipākasāmaññato vuttāni. Tattha paṭhame cattāropi āhārā labbhanti; dutiye tayo arūpāhārāva. Tatiye vatthupi paccayuppannaṃ hoti, catutthe taṃ parihāyati. Pañcame rūpameva paccayuppannaṃ. Tato parāni pañca savipākaghaṭanāni, tāni heṭṭhā vuttanayāneva. Tato parāni nava ghaṭanāni cetanāhāravasena vuttāni. Tato parāni nava nirādhipativiññāṇāhāravasena. Tato parāni sādhipativiññāṇāhāravasena cha ghaṭanāni vuttāni. Tattha tīṇi vipākāvipākasāmaññavasena vuttāni. Tīṇi vipākavaseneva. Tattha lokiyānaṃ vipākānaṃ abhāvato vatthu parihāyati. ๔๗๘-๔๘๓. ในอาหารมูลกะ ปัจจัย ๗ อย่างเป็นต้น มีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง ในมูลกะนี้ มีการเกิดขึ้นแห่งปัจจัย ๓๔ อย่าง ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ๕ อย่างแรก ท่านกล่าวโดยทั่วไปตามการจำแนกวิบากและอวิบาก ในปัจจัยเหล่านั้น ในอย่างที่หนึ่ง อาหารทั้ง ๔ อย่างย่อมได้; ในอย่างที่สอง อรูปาหาร ๓ อย่างเท่านั้นย่อมได้ ในอย่างที่สาม แม้วัตถุก็เป็นปัจจยุปบัน, ในอย่างที่สี่ วัตถุนั้นเสื่อมไป ในอย่างที่ห้า รูปเท่านั้นเป็นปัจจยุปบัน ๕ อย่างถัดจากนั้น เป็นการเกิดขึ้นแห่งสวิปากปัจจัย, ปัจจัยเหล่านั้นมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง ๙ อย่างถัดจากนั้น ท่านกล่าวโดยนัยแห่งเจตนาหาร ๙ อย่างถัดจากนั้น ท่านกล่าวโดยนัยแห่งวิญญาณาหารที่ไม่มีอธิบดี ๖ อย่างถัดจากนั้น ท่านกล่าวโดยนัยแห่งวิญญาณาหารที่มีอธิบดี ในปัจจัยเหล่านั้น ๓ อย่าง ท่านกล่าวโดยทั่วไปตามการจำแนกวิบากและอวิบาก ๓ อย่าง ท่านกล่าวโดยนัยแห่งวิบากเท่านั้น ในปัจจัยเหล่านั้น เพราะไม่มีโลกิยวิบาก วัตถุจึงเสื่อมไป 484-495. Indriyamūlake purejāte ekanti cakkhundriyādīnaṃ vasena abyākatena abyākataṃ. Sesaṃ dumūlakaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Ghaṭanāni panettha cha sattati. Tattha paṭhame sabbānipi indriyāni paccayaṭṭhena labbhanti. Dutiye rūpajīvitindriyaṃ hāyati. Na hi taṃ nissayo hoti. Tatiye arūpindriyāni rūpānaṃ. Catutthe cakkhādīni cakkhuviññāṇādīnaṃ. Tato parāni nava ghaṭanāni sahajātaarūpindriyavasena vuttāni, tato nava maggabhūtānaṃ indriyānaṃ vasena, tato nava jhānaṅgabhūtānaṃ, tato nava jhānamaggabhūtānaṃ, tato nava manindriyavaseneva, tato sādhipatīni cha, tato vīriyavasena maggasampayuttāni cha, tato amohahetuvasena nirādhipatīni nava, sādhipatīni cha. Tesu sabbesu vipākapaccayena ayuttāni ca yuttāni ca heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāni. ๔๘๔-๔๙๕. ในอินทริยมูลกะ ในปุเรชาตปัจจัย ได้ ๑ ปัจจัย คือ อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต โดยนัยแห่งจักขุนทรีย์เป็นต้น ส่วนที่เหลือซึ่งมี ๒ มูล พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง ในมูลกะนี้ มีการเกิดขึ้นแห่งปัจจัย ๗๖ อย่าง ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ในอย่างที่หนึ่ง อินทรีย์ทั้งหมด ย่อมได้โดยความเป็นปัจจัย ในอย่างที่สอง รูปชีวิตินทรีย์ย่อมเสื่อมไป เพราะรูปชีวิตินทรีย์นั้นไม่เป็นนิสสยปัจจัย ในอย่างที่สาม อรูปินทรีย์เป็นปัจจัยแก่รูปทั้งหลาย ในอย่างที่สี่ จักขุนทรีย์เป็นต้นเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณเป็นต้น ๙ อย่างถัดจากนั้น ท่านกล่าวโดยนัยแห่งสหชาตอรูปินทรีย์, ๙ อย่างถัดจากนั้น โดยนัยแห่งอินทรีย์ที่เป็นมรรค, ๙ อย่างถัดจากนั้น โดยนัยแห่งอินทรีย์ที่เป็นฌานังคะ, ๙ อย่างถัดจากนั้น โดยนัยแห่งอินทรีย์ที่เป็นฌานและมรรค, ๙ อย่างถัดจากนั้น โดยนัยแห่งมนินทรีย์เท่านั้น, ๖ อย่างถัดจากนั้น เป็นปัจจัยที่มีอธิบดี, ๖ อย่างถัดจากนั้น เป็นปัจจัยที่สัมปยุตด้วยมรรคโดยนัยแห่งวิริยะ, ๙ อย่างถัดจากนั้น เป็นปัจจัยที่ไม่มีอธิบดีโดยนัยแห่งอโมหเหตุ, ๖ อย่าง เป็นปัจจัยที่มีอธิบดี ในปัจจัยทั้งหมดเหล่านั้น ปัจจัยที่ไม่ประกอบและประกอบด้วยวิปากปัจจัย พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง 496-500. Jhānamūlakepi dumūlakaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Ghaṭanāni panettha chattiṃsa. Tesu paṭhamāni nava indriyamaggabhāvaṃ anāmasitvā sādhāraṇajhānaṅgavaseneva vuttāni. Tato parāni nava indriyabhūtajhānaṅgavasena, tato nava maggabhūtajhānaṅgavasena, tato nava indriyamaggabhūtajhānaṅgavasena. Catūsupi cetesu navakesu ādito cattāri cattāri vipākāvipākasādhāraṇāni. Avasāne pañca pañca vipākāneva, tāni heṭṭhā vuttanayāneva. ๔๙๖-๕๐๐. แม้ในฌานมูลกะ ทุมูลกะพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. ในฌานมูลกะนี้ มีฆฏนา ๓๖. ในฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนา ๙ หมวดแรก ท่านกล่าวไว้โดยเป็นเพียงองค์ฌานทั่วไป ไม่ได้พาดพิงถึงความเป็นอินทรีย์และมรรค. ต่อจากนั้น ฆฏนา ๙ หมวดถัดมา ท่านกล่าวโดยความเป็นองค์ฌานที่เป็นอินทรีย์, ต่อจากนั้น ๙ หมวด โดยความเป็นองค์ฌานที่เป็นมรรค, ต่อจากนั้น ๙ หมวด โดยความเป็นองค์ฌานที่เป็นทั้งอินทรีย์และมรรค. ในหมวด ๙ ทั้ง ๔ หมวดนั้น ฆฏนา ๔ ข้อแรกในแต่ละหมวด เป็นสาธารณะแก่ทั้งวิบากและไม่ใช่วิบาก. ฆฏนา ๕ ข้อสุดท้ายในแต่ละหมวด เป็นวิบากอย่างเดียว, ฆฏนาเหล่านั้นเป็นไปโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. 501-508. Maggamūlakepi dumūlakaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Ghaṭanāni panettha sattapaññāsa. Tesu paṭhamāni nava indriyajhānabhāvaṃ anāmasitvā suddhikamaggavaseneva vuttāni. Tato nava indriyabhūtamaggavasena, tato nava jhānabhūtamaggavasena, tato nava indriyajhānabhūtamaggavasena, tato cha adhipatibhūtamaggavasena, tato nava nirādhipatimaggahetuvasena, tato cha sādhipatimaggahetuvasena, tattha navakesu pañca pañca chakkesu tīṇi tīṇi vipākāni. Sesāni sādhāraṇāni, tāni heṭṭhā vuttanayāneva. ๕๐๑-๕๐๘. แม้ในมัคคมูลกะ ทุมูลกะพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว. ในมัคคมูลกะนี้ มีฆฏนา ๕๗. ในฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนา ๙ หมวดแรก ท่านกล่าวไว้โดยเป็นเพียงมรรคล้วนๆ ไม่ได้พาดพิงถึงความเป็นอินทรีย์และฌาน. ต่อจากนั้น ฆฏนา ๙ หมวด โดยความเป็นมรรคที่เป็นอินทรีย์, ต่อจากนั้น ๙ หมวด โดยความเป็นมรรคที่เป็นฌาน, ต่อจากนั้น ๙ หมวด โดยความเป็นมรรคที่เป็นทั้งอินทรีย์และฌาน, ต่อจากนั้น ๖ หมวด โดยความเป็นมรรคที่เป็นอธิบดี, ต่อจากนั้น ๙ หมวด โดยความเป็นมรรคเหตุที่ไม่มีอธิบดี, ต่อจากนั้น ๖ หมวด โดยความเป็นมรรคเหตุที่มีอธิบดี, ในบรรดาฆฏนาเหล่านั้น ในหมวด ๙ มีวิบาก ๕ ข้อ ในหมวด ๖ มีวิบาก ๓ ข้อ. ที่เหลือเป็นสาธารณะ, ฆฏนาเหล่านั้นเป็นไปโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. 509-510. Sampayuttamūlake dumūlakaṃ uttānatthameva. Ettha pana dveyeva ghaṭanāni. Tattha ekaṃ sādhāraṇavasena, ekaṃ vipākavasena vuttaṃ. ๕๐๙-๕๑๐. ในสัมปยุตตมูลกะ ทุมูลกะมีเนื้อความตื้นนั่นเทียว. แต่ในสัมปยุตตมูลกะนี้ มีฆฏนาเพียง ๒ เท่านั้น. ใน ๒ ฆฏนานั้น ฆฏนาหนึ่งท่านกล่าวโดยความเป็นสาธารณะ, อีกฆฏนาหนึ่งท่านกล่าวโดยความเป็นวิบาก. 511-514. Vippayuttamūlakepi dumūlakaṃ uttānatthameva. Ghaṭanāni panettha terasa. Tattha paṭhame pañcāti kusalo abyākatassa, tathā akusalo, abyākato tiṇṇannampi. Ettha ca ime vippayuttādayo sahajātāpi honti, pacchājātapurejātāpi. Dutiye purejātasahajātāva tatiye teyeva adhipativasena. Tattha kusalo abyākatassa tathā akusalo, abyākato pana abyākatassa ca ārammaṇādhipativasena akusalassa cāti evaṃ cattāri. Catutthe tīṇīti kusalādīni abyākatassa. Indriyāni panettha rūpānipi arūpānipi. Pañcame paccayā arūpāva chaṭṭhe vatthuvasena rūpāva sattame kusalābyākatānaṃ vipassanāvasena, akusalassa assādanavasena vatthumeva. Aṭṭhame tadevākusalassa, navame cakkhādīni abyākatassa, dasame kusalādayo cittasamuṭṭhānānaṃ, ekādasame paṭisandhiyaṃ vatthu khandhānaṃ, dvādasame paṭisandhiyaṃ khandhā kaṭattārūpānaṃ, terasame paṭisandhiyaṃ khandhā vatthussa. ๕๑๑-๕๑๔. แม้ในวิปปยุตตมูลกะ ทุมูลกะมีเนื้อความตื้นนั่นเทียว. ในวิปปยุตตมูลกะนี้ มีฆฏนา ๑๓. ในฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่ ๑ มี ๕ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, อกุศลก็เหมือนกัน, อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่ธรรมทั้ง ๓. และในที่นี้ วิปปยุตตปัจจัยเป็นต้นเหล่านี้ เป็นสหชาตปัจจัยบ้าง เป็นปัจฉาชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัยบ้าง. ฆฏนาที่ ๒ เป็นปุเรชาตปัจจัยและสหชาตปัจจัยเท่านั้น. ฆฏนาที่ ๓ ก็เป็นปัจจัยเหล่านั้นนั่นแหละโดยความเป็นอธิบดี. ในฆฏนาที่ ๓ นั้น กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, อกุศลก็เหมือนกัน, ส่วนอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ และโดยความเป็นอารัมมณาธิปติเป็นปัจจัยแก่อกุศลด้วย อย่างนี้จึงมี ๔. ฆฏนาที่ ๔ มี ๓ คือ กุศลเป็นต้นเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ. ในที่นี้ อินทรีย์เป็นทั้งรูปและอรูป. ฆฏนาที่ ๕ ปัจจัยเป็นอรูปเท่านั้น. ฆฏนาที่ ๖ โดยความเป็นวัตถุ เป็นรูปเท่านั้น. ฆฏนาที่ ๗ สำหรับกุศลและอัพยากตะโดยความเป็นวิปัสสนา, สำหรับอกุศลโดยความเป็นอัสสาทะ (ความยินดี) วัตถุเท่านั้นเป็นปัจจัย. ฆฏนาที่ ๘ ก็เป็นเช่นนั้นสำหรับอกุศล. ฆฏนาที่ ๙ จักขุเป็นต้นเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ. ฆฏนาที่ ๑๐ กุศลเป็นต้นเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูป. ฆฏนาที่ ๑๑ ในปฏิสนธิกาล วัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลาย. ฆฏนาที่ ๑๒ ในปฏิสนธิกาล ขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูป. ฆฏนาที่ ๑๓ ในปฏิสนธิกาล ขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่วัตถุ. 515-518. Atthipaccayamūlake upanissaye ekanti ārammaṇūpanissayavasena abyākataṃ akusalassa. Sesaṃ dumūlake uttānameva. Ghaṭanāni panettha ekūnatiṃsa. Tesu paṭhame arūpavatthārammaṇamahābhūtaindriyāhārānaṃ vasena sahajātapurejātapacchājātapaccayā labbhanti. Dutiye pacchājātakabaḷīkārāhārā na labbhanti. Paṭhamadutiyaghaṭanāneva adhipatinā saddhiṃ upari tatiyacatutthāni katāni. Puna paṭhamameva catūhi āhārehi saddhiṃ pañcamaṃ, rūpindriyehi saddhiṃ chaṭṭhaṃ, rūpārūpindriyehi saddhiṃ sattamaṃ kataṃ. Dutiyameva vā pana indriyehi saddhiṃ sattamaṃ kataṃ. Paṭhamadutiyāneva vippayuttapaccayena saddhiṃ aṭṭhamanavamāni. Tesu navamaṃ adhipatinā saddhiṃ dasamaṃ kataṃ. Tato ekādasame paccayavasena vatthu hāyati. Dvādasame arūpadhammāyeva paccayā, terasame vatthārammaṇā, cuddasame vatthumeva, pannarasame ārammaṇameva, soḷasame vatthumeva ārammaṇaṃ, sattarasame pana tadeva ārammaṇādhipatibhāvena, aṭṭhārasamepi tadeva ārammaṇūpanissayavasena, ekūnavīsatime cakkhādayova paccayā. Imāni ekūnavīsati pakiṇṇakaghaṭanāni nāma sahajātaṃ aggahetvā vuttāni. Tato parāni dasa sahajātavasena vuttāni. ๕๑๕-๕๑๘. ในอัตถิปัจจยมูลกะ ในอุปนิสสยปัจจัย มี ๑ คือ อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อกุศลโดยความเป็นอารัมมณูปนิสสยะ. ที่เหลือในทุมูลกะมีเนื้อความตื้นนั่นเทียว. ในอัตถิปัจจยมูลกะนี้ มีฆฏนา ๒๙. ในฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่ ๑ ย่อมได้สหชาตปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย และปัจฉาชาตปัจจัย โดยอำนาจแห่งอรูป วัตถุ อารมณ์ มหาภูตรูป อินทรีย์ และอาหาร. ฆฏนาที่ ๒ ย่อมไม่ได้ปัจฉาชาตปัจจัยและกพฬีการาหารปัจจัย. ฆฏนาที่ ๑ และที่ ๒ นั่นแหละ รวมกับอธิปติปัจจัย จัดทำเป็นฆฏนาที่ ๓ และที่ ๔ ในเบื้องบน. อีกอย่างหนึ่ง ฆฏนาที่ ๑ นั่นแหละ รวมกับอาหาร ๔ จัดทำเป็นฆฏนาที่ ๕, รวมกับรูปินทรีย์ จัดทำเป็นฆฏนาที่ ๖, รวมกับรูปินทรีย์และอรูปินทรีย์ จัดทำเป็นฆฏนาที่ ๗. หรืออีกนัยหนึ่ง ฆฏนาที่ ๒ นั่นแหละ รวมกับอินทรีย์ จัดทำเป็นฆฏนาที่ ๗. ฆฏนาที่ ๑ และที่ ๒ นั่นแหละ รวมกับวิปปยุตตปัจจัย เป็นฆฏนาที่ ๘ และที่ ๙. ในฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่ ๙ รวมกับอธิปติปัจจัย จัดทำเป็นฆฏนาที่ ๑๐. ต่อจากนั้น ในฆฏนาที่ ๑๑ วัตถุถูกละไปโดยความเป็นปัจจัย. ฆฏนาที่ ๑๒ อรูปธรรมเท่านั้นเป็นปัจจัย. ฆฏนาที่ ๑๓ วัตถุและอารมณ์เป็นปัจจัย. ฆฏนาที่ ๑๔ วัตถุเท่านั้นเป็นปัจจัย. ฆฏนาที่ ๑๕ อารมณ์เท่านั้นเป็นปัจจัย. ฆฏนาที่ ๑๖ วัตถุเท่านั้นเป็นอารมณ์. ฆฏนาที่ ๑๗ ก็วัตถุนั้นนั่นแหละโดยความเป็นอารัมมณาธิปติ. ฆฏนาที่ ๑๘ ก็วัตถุนั้นนั่นแหละโดยความเป็นอารัมมณูปนิสสยะ. ฆฏนาที่ ๑๙ จักขุเป็นต้นเท่านั้นเป็นปัจจัย. ฆฏนา ๑๙ เหล่านี้ ชื่อว่า ปกิณณกฆฏนา ท่านกล่าวไว้โดยไม่ถือเอาสหชาตปัจจัย. ต่อจากนั้น ฆฏนา ๑๐ หมวดถัดมา ท่านกล่าวโดยความเป็นสหชาตปัจจัย. 519. Natthivigatamūlakesu anantarasamanantaramūlakesu viya upanissayāsevanakammavasena tīṇiyeva ghaṭanāni, avigatamūlakaṃ atthimūlakasadisamevāti. 519. ในนัตถิมูลกะและวิคตมูลกะ มีฆฏนาเพียง ๓ เท่านั้นโดยอำนาจแห่งอุปนิสสยปัจจัย อาเสวนปัจจัย และกรรมปัจจัย เหมือนในอนันตรมูลกะและสมนันตรมูลกะ, ส่วนอวิคตมูลกะก็เหมือนกับอัตถิมูลกะนั่นเทียว. Yāni panetāni imasmiṃ pañhāvāre ghaṭanāni vuttāni, tāni sabbānipi duvidhāniyeva – pakiṇṇakato sahajātato ca. Tattha sabbesampi ārammaṇamūlakādīnaṃ ādito sahajātaṃ aggahetvā vuttāni pakiṇṇakāni nāma. Tāni ārammaṇamūlake pañcapi, adhipatimūlake cha, anantaramūlake tīṇipi, tathā samanantaramūlake, nissayamūlake dasa, upanissayamūlake satta, purejātamūlake satta, pacchājātamūlake ekameva, tathā āsevanamūlake, kammamūlake dve, āhāramūlake ekaṃ, indriyamūlake cattāri, vippayuttamūlake nava, atthimūlake ekūnavīsati, natthimūlake tīṇipi, tathāvigatamūlake. Avigatamūlake ekūnavīsatīti sabbānipi satañceva tīṇi ca honti. Sahajātanissayabhāvena panetāni pakiṇṇakānīti vuttāni. ก็บรรดาฆฏนาที่ท่านกล่าวไว้แล้วในปัญหาวารนี้ ฆฏนาทั้งหมดนั้นมี ๒ อย่างเท่านั้น คือ โดยเป็นปกิณณกะ และโดยเป็นสหชาตะ. ในบรรดาฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่ท่านกล่าวไว้ในเบื้องต้นแห่งอารัมมณมูลกะเป็นต้น โดยไม่ถือเอาสหชาตปัจจัย ชื่อว่า ปกิณณกะ. ฆฏนาเหล่านั้นคือ ในอารัมมณมูลกะมี ๕, ในอธิปติมูลกะมี ๖, ในอนันตรมูลกะมี ๓, ในสมนันตรมูลกะก็เช่นกัน, ในนิสสยมูลกะมี ๑๐, ในอุปนิสสยมูลกะมี ๗, ในปุเรชาตมูลกะมี ๗, ในปัจฉาชาตมูลกะมี ๑, ในอาเสวนมูลกะก็เช่นกัน, ในกรรมมูลกะมี ๒, ในอาหารมูลกะมี ๑, ในอินทริยมูลกะมี ๔, ในวิปปยุตตมูลกะมี ๙, ในอัตถิมูลกะมี ๑๙, ในนัตถิมูลกะมี ๓, ในวิคตมูลกะก็เช่นกัน. ในอวิคตมูลกะมี ๑๙, รวมทั้งหมดเป็น ๑๐๓. ก็เพราะอาศัยความเป็นสหชาตนิสสัย ฆฏนาเหล่านี้จึงถูกเรียกว่าปกิณณกะ. Yāni pana sahajātaṃ labbhanti, tāni sahajātaghaṭanāni nāmāti vuccanti. Tāni ārammaṇamūlake anantarasamanantarapurejātapacchājātaāsevananatthivigatamūlakesu na labbhanti. Na hi te paccayā sahajātānaṃ paccayā honti. Yathā ca sahajātānaṃ na honti, tathā hetusahajātaaññamaññavipākajhānamaggasampayuttapaccayā. Asahajātānanti hetumūlake sabbāni catuvīsatipi ghaṭanāni sahajātaghaṭanāneva. Tathā adhipatimūlake catuvīsati, sahajātamūlake dasapi, aññamaññamūlake chapi, nissayamūlake dasa, kammamūlake nava, vipākamūlake pañcapi, āhāramūlake tettiṃsa, indriyamūlake dvāsattati jhānamūlake chattiṃsāpi, maggamūlake sattapaññāsampi, sampayuttamūlake dvepi, vippayuttamūlake cattāri, atthimūlake dasa, avigatamūlake dasāti sabbānipi tīṇi satāni dvādasa ca honti. Iti purimāni sataṃ tīṇi ca imāni ca dvādasuttarāni tīṇi satānīti sabbānipi pañcadasādhikāni cattāri ghaṭanasatāni pañhāvāre āgatāni. Tesu ye ye paccayadhammā nāmavasena na pākaṭā hutvā paññāyanti, tepi hetumūlakādīnaṃ nayānaṃ ādito vipākāvipākasāmaññato vuttesu ghaṭanesu dassetabbā. Dvādaseva hi hetū cha ārammaṇā cattāro adhipatayo cattāro āhārā vīsati indriyāni satta jhānaṅgāni dvādasa maggaṅgānīti ete paccayadhammā nāma. Tesu ye ye dhammā ekantena kusalā, ekanteneva akusalā, ekantena kusalavipākā, ekantenevākusalavipākā, ekanteneva vipākā, ekanteneva avipākā te te sādhukaṃ sallakkhetvā ye tattha vipākā, te vipākaghaṭanesu, ye avipākā, te avipākaghaṭanesu yathāyogaṃ yojetabbāti. ส่วนปัจจัยธรรมเหล่าใดที่เกิดขึ้นพร้อมกันได้ ปัจจัยธรรมเหล่านั้นเรียกว่า สหชาตฆฏนา. สหชาตฆฏนาเหล่านั้น ย่อมไม่มีในอารัมมณมูลกะ อนันตรมูลกะ สมนันตรมูลกะ ปุเรชาตมูลกะ ปัจฉาชาตมูลกะ อาเสวนมูลกะ นัตถิมูลกะ และวิคตมูลกะ. เพราะปัจจัยเหล่านั้น ไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดร่วมกัน. ปัจจัยเหล่าใดไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดร่วมกันฉันใด เหตุปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย วิปากปัจจัย ฌานปัจจัย มัคคปัจจัย และสัมปยุตตปัจจัย ก็ฉันนั้น. ในบรรดาปัจจัยที่ไม่เกิดร่วมกันนั้น ในเหตุมูลกะ ฆฏนาทั้ง ๒๔ ก็เป็นสหชาตฆฏนาทั้งสิ้น. เช่นเดียวกัน ในอธิปติมูลกะมี ๒๔, ในสหชาตมูลกะมี ๑๐, ในอัญญมัญญมูลกะมี ๖, ในนิสสยมูลกะมี ๑๐, ในกัมมมูลกะมี ๙, ในวิปากมูลกะมี ๕, ในอาหารมูลกะมี ๓๓, ในอินทริยมูลกะมี ๗๒, ในฌานมูลกะมี ๓๖, ในมัคคมูลกะมี ๕๗, ในสัมปยุตตมูลกะมี ๒, ในวิปปยุตตมูลกะมี ๔, ในอัตถิมูลกะมี ๑๐, ในอวิคตมูลกะมี ๑๐, รวมทั้งหมดเป็น ๓๑๒. ดังนั้น ฆฏนาในวาระก่อน ๑๐๓ และฆฏนาเหล่านี้ ๓๑๒ รวมทั้งหมดเป็น ๔๑๕ ฆฏนาที่มาในปัญหาวาร. ในบรรดาฆฏนาเหล่านั้น ปัจจยธรรมเหล่าใดๆ ที่ไม่ปรากฏชัดโดยชื่อ ก็พึงแสดงในฆฏนาที่กล่าวไว้โดยทั่วไปว่าเป็นวิบากและอวิบาก ตั้งแต่ต้นนัยแห่งเหตุมูลกะเป็นต้นไป. จริงอยู่ ปัจจยธรรมเหล่านี้คือ เหตุ ๑๒, อารมณ์ ๖, อธิบดี ๔, อาหาร ๔, อินทรีย์ ๒๐, ฌานังคะ ๗, มัคคังคะ ๑๒ ชื่อว่าปัจจยธรรม. ในบรรดาปัจจยธรรมเหล่านั้น ธรรมเหล่าใดๆ ที่เป็นกุศลโดยส่วนเดียว, เป็นอกุศลโดยส่วนเดียว, เป็นกุศลวิบากโดยส่วนเดียว, เป็นอกุศลวิบากโดยส่วนเดียว, เป็นวิบากโดยส่วนเดียว, เป็นอวิบากโดยส่วนเดียว, พึงกำหนดธรรมเหล่านั้นให้ดี แล้วธรรมเหล่าใดในนั้นเป็นวิบาก ก็พึงประกอบในวิปากฆฏนา, ธรรมเหล่าใดเป็นอวิบาก ก็พึงประกอบในอวิปากฆฏนา ตามสมควร. Pañhāvārassa ghaṭane anulomagaṇanā. การนับตามลำดับในฆฏนาแห่งปัญหาวาร Paccanīyuddhāravaṇṇanā อรรถาธิบายการย่อปัจจนียะ 527. Idāni paccanīyaṃ hoti. Tattha yathā paṭicca vārādīsu ‘‘akusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati nahetupaccayā’’tiādinā nayena labbhamānā pañhā labbhamānānaṃ paccayānaṃ vasena sarūpatova vitthāritā. Evaṃ avitthāretvā ekena lakkhaṇena saṅkhepato paccanīyaṃ dassetuṃ dhammasaṅgāhakehi kusalo dhammo kusalassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayotiādinā nayena anulomato kusalādīnaṃ paccayā uddhaṭā. Te ca kho paccayā samūhavasena, no ekekapaccayavaseneva; tasmā ye yattha samūhato dassitā, te vibhajitvā veditabbā. Sabbepi hi ime catuvīsati paccayā aṭṭhasu paccayesu saṅgahaṃ gacchanti. Kataresu aṭṭhasu? Ārammaṇe, sahajāte, upanissaye, purejāte, pacchājāte, kamme, āhāre, indriyeti. Kathaṃ? Ṭhapetvā hi ime aṭṭha paccaye sesesu soḷasasu hetupaccayo aññamaññavipākajhānamaggasampayuttapaccayoti ime cha paccayā ekantena sahajātā hutvā sahajātānaññeva paccayabhāvato sahajātapaccaye saṅgahaṃ gacchanti. Anantarapaccayo samanantaraāsevananatthivigatapaccayoti ime pana pañca uppajjitvā niruddhā attano anantaraṃ uppajjamānānaññeva paccayabhāvato anantarūpanissayalakkhaṇena upanissaye saṅgahaṃ gacchanti. Nissayapaccayo sahajātapurejātabhedato duvidho. Tattha sahajātanissayo sahajātānaññeva nissayapaccayabhāvato sahajātapaccaye saṅgahaṃ gacchati, purejātanissayo purejātapaccaye saṅgahaṃ gacchati. 527. บัดนี้ เป็นปัจจนียะ. ในปัจจนียะนั้น ปัญหาที่ได้มาโดยนัยเป็นต้นว่า “อกุศลธรรม อาศัยอกุศลธรรม เกิดขึ้นโดยมิใช่อำนาจแห่งเหตุปัจจัย” ในปฏิจจวารเป็นต้น ได้ถูกขยายความโดยสภาวะตามปัจจัยที่ได้มาฉันใด. เพื่อแสดงปัจจนียะโดยย่อด้วยลักษณะอย่างหนึ่งโดยไม่ขยายความฉันนั้น พระธรรมสังคาหกาจารย์ทั้งหลายจึงได้ยกปัจจัยของกุศลธรรมเป็นต้นขึ้นแสดงตามลำดับโดยนัยเป็นต้นว่า “กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม โดยอารัมมณปัจจัย”. และปัจจัยเหล่านั้นแสดงไว้โดยความเป็นกลุ่ม ไม่ใช่โดยความเป็นปัจจัยแต่ละอย่าง; เพราะฉะนั้น ปัจจัยเหล่าใดที่แสดงไว้โดยความเป็นกลุ่มในที่ใด พึงจำแนกปัจจัยเหล่านั้นแล้วพึงทราบ. จริงอยู่ ปัจจัยทั้ง ๒๔ เหล่านี้ทั้งหมด ย่อมสงเคราะห์ลงในปัจจัย ๘ อย่าง. ใน ๘ อย่างไหนบ้าง? คือ ในอารัมมณปัจจัย สหชาตปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย กัมมปัจจัย อาหารปัจจัย และอินทริยปัจจัย. อย่างไร? คือ ยกเว้นปัจจัย ๘ เหล่านี้แล้ว ในบรรดาปัจจัยที่เหลือ ๑๖ อย่าง ปัจจัย ๖ เหล่านี้คือ เหตุปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย วิปากปัจจัย ฌานปัจจัย มัคคปัจจัย และสัมปยุตตปัจจัย เป็นสหชาตปัจจัยโดยส่วนเดียว จึงสงเคราะห์ลงในสหชาตปัจจัย เพราะเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดร่วมกันเท่านั้น. ส่วนปัจจัย ๕ เหล่านี้คือ อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อาเสวนปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย เกิดขึ้นแล้วดับไป เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดขึ้นในลำดับถัดจากตนเท่านั้น จึงสงเคราะห์ลงในอุปนิสสยปัจจัย โดยลักษณะแห่งอนันตรูปนิสสัย. นิสสยปัจจัยมี ๒ อย่างคือ สหชาตนิสสัย และปุเรชาตนิสสัย. ใน ๒ อย่างนั้น สหชาตนิสสัยสงเคราะห์ลงในสหชาตปัจจัย เพราะเป็นนิสสยปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดร่วมกันเท่านั้น, ปุเรชาตนิสสัยสงเคราะห์ลงในปุเรชาตปัจจัย. Adhipatipaccayopi sahajātādhipatiārammaṇādhipativasena duvidho. Tattha sahajātādhipati sahajātānaṃyeva adhipatipaccayabhāvato sahajātapaccaye saṅgahaṃ gacchati. Ārammaṇādhipati ārammaṇūpanissayo hotiyevāti ārammaṇūpanissayalakkhaṇena upanissayapaccaye saṅgahaṃ gacchati. Vippayuttapaccayo sahajātapurejātapacchājātabhedato tividho. Tattha sahajātavippayutto sahajātānaññeva vippayuttapaccayabhāvato sahajātapaccaye saṅgahaṃ gacchati. Purejātavippayutto pure uppajjitvā pacchā uppajjamānānaṃ paccayabhāvato purejāte saṅgahito. Pacchājātavippayutto pacchā uppajjitvā pure uppannānaṃ upatthambhanavasena paccayabhāvato pacchājātapaccaye saṅgahaṃ gacchati. Atthipaccayaavigatapaccayā sahajātapurejātapacchājātaāhārindriyānañceva atthiavigatesu ca ekekassa vasena chahi bhedehi ṭhitā. Tattha sahajātaatthiavigatā sahajātānaññeva atthiavigatapaccayabhāvato. Sahajātapaccaye saṅgahaṃ gacchanti. Purejātā pure uppajjitvā pacchā uppajjamānānaṃ paccayabhāvato purejātapaccaye saṅgahaṃ gacchanti. Pacchājātā pacchā uppajjitvā pure uppannānaṃ upatthambhanavasena paccayabhāvato pacchājātapaccaye saṅgahaṃ gacchanti. Āhārabhūtā kabaḷīkārāhārapaccaye saṅgahaṃ gacchanti. Indriyabhūtā rūpajīvitindriyapaccaye saṅgahaṃ gacchantīti evaṃ ime soḷasa paccayā imesu aṭṭhasu paccayesu saṅgahaṃ gacchantīti veditabbā. แม้อธิปติปัจจัยก็มี ๒ อย่างคือ สหชาตาธิปติ และอารัมมณาธิปติ. ใน ๒ อย่างนั้น สหชาตาธิปติ สงเคราะห์เข้าในสหชาตปัจจัย เพราะเป็นอธิปติปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดร่วมกันเท่านั้น. อารัมมณาธิปติ สงเคราะห์เข้าในอุปนิสสยปัจจัย โดยลักษณะแห่งอารัมมณูปนิสสยะ เพราะเป็นอารัมมณูปนิสสยะนั่นเอง. วิปปยุตตปัจจัยมี ๓ อย่างคือ สหชาตวิปปยุตตะ ปุเรชาตวิปปยุตตะ และปัจฉาชาตวิปปยุตตะ. ใน ๓ อย่างนั้น สหชาตวิปปยุตตะ สงเคราะห์เข้าในสหชาตปัจจัย เพราะเป็นวิปปยุตตปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดร่วมกันเท่านั้น. ปุเรชาตวิปปยุตตะ สงเคราะห์เข้าในปุเรชาตปัจจัย เพราะเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดทีหลังโดยตนเกิดก่อน. ปัจฉาชาตวิปปยุตตะ สงเคราะห์เข้าในปัจฉาชาตปัจจัย เพราะเป็นปัจจัยโดยการอุปถัมภ์แก่ธรรมที่เกิดก่อนโดยตนเกิดทีหลัง. อัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย ตั้งอยู่โดย ๖ ประเภท คือ สหชาตะ ปุเรชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาร อินทรีย์ และโดยความเป็นอัตถิและอวิคตะของแต่ละอย่าง. ใน ๖ ประเภทนั้น สหชาตอัตถิและสหชาตอวิคตะ สงเคราะห์เข้าในสหชาตปัจจัย เพราะเป็นอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดร่วมกันเท่านั้น. ปุเรชาตปัจจัยทั้งหลาย สงเคราะห์เข้าในปุเรชาตปัจจัย เพราะเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดทีหลังโดยตนเกิดก่อน. ปัจฉาชาตปัจจัยทั้งหลาย สงเคราะห์เข้าในปัจฉาชาตปัจจัย เพราะเป็นปัจจัยโดยการอุปถัมภ์แก่ธรรมที่เกิดก่อนโดยตนเกิดทีหลัง. ส่วนที่เป็นอาหาร สงเคราะห์เข้าในกพฬีการาหารปัจจัย. ส่วนที่เป็นอินทรีย์ สงเคราะห์เข้าในรูปชีวิตินทริยปัจจัย. พึงทราบว่า ปัจจัย ๑๖ เหล่านี้ ย่อมสงเคราะห์เข้าในปัจจัย ๘ เหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้. Imesampi pana aṭṭhannaṃ paccayānaṃ aññamaññaṃ saṅgaho atthiyeva. Ādito niddiṭṭho hi ārammaṇapaccayo adhipatianadhipatibhedena duvidho. Tattha adhipatibhūto ārammaṇūpanissayalakkhaṇena upanissaye saṅgahaṃ gacchati. Anadhipatibhūto suddho ārammaṇapaccayova. Kammapaccayopi sahajātanānākkhaṇikavasena duvidho. Tattha sahajātakammaṃ attanā sahajātānaññeva kammapaccayabhāvato sahajāteyeva saṅgahaṃ gacchati. Nānākkhaṇikakammaṃ balavadubbalavasena duvidhaṃ. Tattha balavakammaṃ vipākadhammānaṃ upanissayova hutvā paccayo hotīti upanissaye saṅgahaṃ gacchati. Balavampi pana rūpānaṃ dubbalañca arūpānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayeneva paccayo. Āhārapaccayopi rūpārūpato duvidho. Tattha arūpāhāro attanā sahajātānaññeva paccayo hotīti sahajātapaccaye saṅgahaṃ gacchati. Rūpāhāro sahajātapurejātapacchājātānaṃ paccayo na hoti. Attano pana uppādakkhaṇaṃ atikkamitvā ṭhitippatto āhārapaccayataṃ sādhetīti āhārapaccayova hoti. Indriyapaccayopi rūpārūpato duvidho. Tattha arūpindriyapaccayo attanā sahajātānaññeva indriyapaccayataṃ sādhetīti sahajāteyeva saṅgahaṃ gacchati. Rūpindriyapaccayo pana ajjhattabahiddhābhedato duvidho. Tattha ajjhattaṃ indriyapaccayo pure uppajjitvā pacchā uppajjamānānaṃ sasampayuttadhammānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ indriyapaccayo hotīti purejāteyeva saṅgahaṃ gacchati. Bāhiro indriyapaccayo nāma rūpajīvitindriyaṃ, taṃ sahajātānaṃ paccayo hontampi anupālanamattavaseneva hoti, na janakavasenāti indriyapaccayova hoti. Evaṃ ime aṭṭha paccayā aññamaññampi saṅgahaṃ gacchantīti veditabbā. Ayaṃ tāva aṭṭhasu paccayesu avasesānaṃ soḷasannañceva tesaṃyeva ca aṭṭhannaṃ aññamaññavasena saṅgahanayo. ก็แหละ การสงเคราะห์กันและกันแห่งปัจจัย ๘ เหล่านี้ แม้ทั้งหมดก็มีอยู่ทีเดียว. จริงอยู่ อารัมมณปัจจัยที่ทรงแสดงไว้ในเบื้องต้น มี ๒ อย่างคือ เป็นอธิบดีและไม่เป็นอธิบดี. ใน ๒ อย่างนั้น ส่วนที่เป็นอธิบดี สงเคราะห์เข้าในอุปนิสสยปัจจัย โดยลักษณะแห่งอารัมมณูปนิสสยะ. ส่วนที่ไม่เป็นอธิบดี เป็นเพียงอารัมมณปัจจัยอย่างเดียว. แม้กัมมปัจจัยก็มี ๒ อย่างคือ สหชาตกัมมะ และนานักขณิกกัมมะ. ใน ๒ อย่างนั้น สหชาตกัมมะ สงเคราะห์เข้าในสหชาตปัจจัยนั่นเอง เพราะเป็นกัมมปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดร่วมกับตนเท่านั้น. นานักขณิกกัมมะ มี ๒ อย่างคือ มีกำลังและไม่มีกำลัง. ใน ๒ อย่างนั้น กรรมที่มีกำลัง เป็นปัจจัยโดยเป็นอุปนิสสยะแก่ธรรมที่เป็นวิบาก ฉะนั้นจึงสงเคราะห์เข้าในอุปนิสสยปัจจัย. อนึ่ง กรรมที่มีกำลังเป็นปัจจัยแก่รูปธรรมทั้งหลาย และกรรมที่ไม่มีกำลังเป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลาย โดยนานักขณิกกัมมปัจจัยเท่านั้น. แม้อาหารปัจจัยก็มี ๒ อย่างคือ รูปาหารและอรูปาหาร. ใน ๒ อย่างนั้น อรูปาหาร เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดร่วมกับตนเท่านั้น ฉะนั้นจึงสงเคราะห์เข้าในสหชาตปัจจัย. รูปาหาร ไม่เป็นปัจจัยแก่สหชาตธรรม ปุเรชาตธรรม และปัจฉาชาตธรรม. ส่วนรูปาหารนั้น ครั้นล่วงอุปปาทขณะของตนไปแล้ว ถึงฐิติขณะ ย่อมสำเร็จความเป็นอาหารปัจจัยได้ ฉะนั้น จึงเป็นเพียงอาหารปัจจัยเท่านั้น. แม้อินทริยปัจจัยก็มี ๒ อย่างคือ รูปินทรีย์และอรูปินทรีย์. ใน ๒ อย่างนั้น อรูปินทริยปัจจัย ย่อมสำเร็จความเป็นอินทริยปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดร่วมกับตนเท่านั้น ฉะนั้นจึงสงเคราะห์เข้าในสหชาตปัจจัยนั่นเอง. ส่วนรูปินทริยปัจจัย มี ๒ อย่างคือ อัชฌัตตะและพหิทธะ. ใน ๒ อย่างนั้น อัชฌัตตินทริยปัจจัย เป็นอินทริยปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยตน มีจักขุวิญญาณเป็นต้น ซึ่งเกิดทีหลังโดยตนเกิดก่อน ฉะนั้นจึงสงเคราะห์เข้าในปุเรชาตปัจจัยนั่นเอง. พหิทธอินทริยปัจจัย ได้แก่ รูปชีวิตินทรีย์, รูปชีวิตินทรีย์นั้น แม้จะเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดร่วมกัน ก็เป็นได้เพียงโดยการตามรักษาเท่านั้น ไม่ใช่โดยการทำให้เกิด ฉะนั้น จึงเป็นเพียงอินทริยปัจจัยเท่านั้น. พึงทราบว่า ปัจจัย ๘ เหล่านี้ ย่อมสงเคราะห์กันและกันด้วยประการฉะนี้. นี้เป็นนัยแห่งการสงเคราะห์ปัจจัยที่เหลือ ๑๖ ปัจจัยเข้าในปัจจัย ๘ และการสงเคราะห์ปัจจัย ๘ เหล่านั้นนั่นแหละโดยความเป็นปัจจัยแก่กันและกัน. Idāni imesaṃ aṭṭhannaṃ paccayānaṃ ekekasmiṃ catuvīsatiyāpi paccayesu ye ye saṅgahaṃ gacchanti, te te veditabbā. Tattha aṭṭhannaṃ tāva sabbapaṭhame ārammaṇapaccaye ārammaṇapaccayova saṅgahaṃ gacchati, na sesā tevīsati. Dutiye sahajātapaccaye hetupaccayo sahajātādhipatipaccayo sahajātapaccayo aññamaññapaccayo sahajātanissayapaccayo sahajātakammapaccayo vipākapaccayo sahajātaāhārapaccayo sahajātaindriyapaccayo jhānapaccayo maggapaccayo sampayuttapaccayo sahajātavippayuttapaccayo sahajātatthipaccayo sahajātāvigatapaccayoti ime pannarasa paccayā saṅgahaṃ gacchanti. Tatiye upanissayapaccaye adhipatibhūto ārammaṇapaccayo ārammaṇabhūto adhipatipaccayo anantarasamanantaraupanissayaāsevanapaccayā nānākkhaṇiko balavakammapaccayo natthipaccayo vigatapaccayoti ime nava paccayā saṅgahaṃ gacchanti. Catutthe purejātapaccaye purejātanissayapaccayo purejātapaccayo purejātindriyapaccayo purejātavippayuttapaccayo purejātatthipaccayo purejātāvigatapaccayoti ime cha paccayā saṅgahaṃ gacchanti. Pañcame pacchājātapaccaye pacchājātapaccayo pacchājātavippayuttapaccayo pacchājātatthipaccayo pacchājātāvigatapaccayoti ime cattāro paccayā saṅgahaṃ gacchanti. Chaṭṭhe kammapaccaye nānākkhaṇikakammapaccayova saṅgahito. Sattame āhārapaccaye kabaḷīkārāhāravaseneva āhārapaccayo āhāratthipaccayo āhārāvigatapaccayoti ime tayo paccayā saṅgahitā. Aṭṭhame indriyapaccaye rūpajīvitindriyapaccayo indriyatthipaccayo indriyāvigatapaccayoti ime tayo paccayā saṅgahaṃ gacchanti. Evaṃ imesaṃ aṭṭhannaṃ paccayānaṃ ekekasmiṃ ime cime ca paccayā saṅgahaṃ gatāti ñatvā ye yattha saṅgahaṃ gatā, te tassa gaṇanena gahitāva hontīti veditabbā. บัดนี้ ในปัจจัย ๘ ประการเหล่านี้ แต่ละอย่างๆ ปัจจัยเหล่าใดๆ ย่อมสงเคราะห์เข้าในปัจจัย ๒๔ แม้ทั้งหมดได้ ปัจจัยเหล่านั้นๆ พึงทราบ ในบรรดาปัจจัย ๘ ประการนั้น ก่อนอื่น ในอารัมมณปัจจัยอันเป็นปัจจัยแรกสุด อารัมมณปัจจัยเท่านั้นที่สงเคราะห์เข้าได้ ปัจจัยที่เหลือ ๒๓ อย่างสงเคราะห์เข้าไม่ได้ ในสหชาตปัจจัย ปัจจัยที่สอง ปัจจัย ๑๕ ประการเหล่านี้ คือ เหตุปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย สหชาตนิสสยปัจจัย สหชาตกัมมปัจจัย วิปากปัจจัย สหชาตาหารปัจจัย สหชาตินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย มัคคปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย สหชาตวิปปยุตตปัจจัย สหชาตัตถิปัจจัย สหชาตอวิคตปัจจัย ย่อมสงเคราะห์เข้าได้ ในอุปนิสสยปัจจัย ปัจจัยที่สาม ปัจจัย ๙ ประการเหล่านี้ คือ อารัมมณปัจจัยที่เป็นอธิบดี อธิปติปัจจัยที่เป็นอารมณ์ อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย อาสเวนปัจจัย นานักขณิกกัมมปัจจัยที่มีกำลัง นัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย ย่อมสงเคราะห์เข้าได้ ในปุเรชาตปัจจัย ปัจจัยที่สี่ ปัจจัย ๖ ประการเหล่านี้ คือ ปุเรชาตนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย ปุเรชาตินทริยปัจจัย ปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ปุเรชาตัตถิปัจจัย ปุเรชาตอวิคตปัจจัย ย่อมสงเคราะห์เข้าได้ ในปัจฉาชาตปัจจัย ปัจจัยที่ห้า ปัจจัย ๔ ประการเหล่านี้ คือ ปัจฉาชาตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอวิคตปัจจัย ย่อมสงเคราะห์เข้าได้ ในกัมมปัจจัย ปัจจัยที่หก นานักขณิกกัมมปัจจัยเท่านั้นที่ถูกสงเคราะห์ ในอาหารปัจจัย ปัจจัยที่เจ็ด ปัจจัย ๓ ประการเหล่านี้ คือ อาหารปัจจัย อาหารัตถิปัจจัย อาหารอวิคตปัจจัย ถูกสงเคราะห์แล้วโดยนัยแห่งกวฬิงการาหาร ในอินทริยปัจจัย ปัจจัยที่แปด ปัจจัย ๓ ประการเหล่านี้ คือ รูปชีวิตินทริยปัจจัย อินทริยัตถิปัจจัย อินทริยอวิคตปัจจัย ย่อมสงเคราะห์เข้าได้ ครั้นทราบแล้วว่า ในปัจจัย ๘ ประการเหล่านี้ แต่ละอย่างๆ ปัจจัยเหล่านี้ๆ ย่อมสงเคราะห์เข้าได้ดังนี้แล้ว พึงทราบว่า ปัจจัยเหล่าใดสงเคราะห์เข้าในปัจจัยใด ปัจจัยเหล่านั้นย่อมเป็นอันถูกนับแล้วด้วยการนับของปัจจัยนั้นนั่นเอง Evaṃ sabbapaccayasaṅgāhakānaṃ imesaṃ aṭṭhannaṃ paccayānaṃ vasena ekūnapaññāsāya pañhesu imasmiṃ paccanīye ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’tiādayo ime pannarasa pañhā uddharitvā vissajjitā. Tattha kusalo kusalassa, kusalo akusalassa, kusalo abyākatassa, kusalo kusalābyākatassāti kusalādikā cattāro pañhā; tathā akusalādikā; abyākato pana abyākatassa, abyākato kusalassa, abyākato akusalassāti abyākatādikā tayo; kusalo ca abyākato ca kusalassa; tathā abyākatassa; akusalo ca abyākato ca akusalassa; tathā abyākatassāti dumūlakekāvasānā cattāro honti. Tesu paṭhame pañhe yehi bhavitabbaṃ, te sabbe saṅgahetvā tayo paccayā vuttā. Dutiye dve, tatiye pañca, catutthe ekova pañcame tayo, chaṭṭhe dve, sattame pañca, aṭṭhame ekova navame satta, dasame tayo, ekādasame tayo, dvādasame dve, terasame cattāro, cuddasame dve, pannarasamepi cattārova. Te ‘‘sahajātapaccayenā’’ti avatvā ‘‘sahajātaṃ pacchājāta’’nti vuttā. Tattha kāraṇaṃ parato vakkhāma. ด้วยอำนาจแห่งปัจจัย ๘ ประการเหล่านี้ อันเป็นเครื่องสงเคราะห์ปัจจัยทั้งปวงอย่างนี้ ในปัจจนียะนี้ ท่านได้ยกปัญหา ๑๕ ข้อเหล่านี้ มีอาทิว่า 'กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมด้วยอารัมมณปัจจัย' ขึ้นวิสัชนาแล้วในบรรดาปัญหา ๔๙ ข้อ ในปัญหานั้น มีปัญหา ๔ ข้อมีกุศลเป็นต้น คือ กุศลแก่กุศล, กุศลแก่อกุศล, กุศลแก่อัพยากตะ, กุศลแก่กุศลและอัพยากตะ; ปัญหามีอกุศลเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน; ส่วนปัญหามีอัพยากตะเป็นต้นมี ๓ ข้อ คือ อัพยากตะแก่อัพยากตะ, อัพยากตะแก่กุศล, อัพยากตะแก่อกุศล; ปัญหาที่มี ๒ มูลจบด้วยมูลเดียวมี ๔ ข้อ คือ กุศลและอัพยากตะแก่กุศล, และแก่อัพยากตะ, อกุศลและอัพยากตะแก่อกุศล, และแก่อัพยากตะ ในบรรดาปัญหานั้น ในปัญหาข้อแรก ท่านรวบรวมปัจจัยทั้งหมดที่พึงมีแล้วกล่าวไว้ ๓ ปัจจัย ข้อที่สอง ๒ ปัจจัย, ข้อที่สาม ๕ ปัจจัย, ข้อที่สี่ ๑ ปัจจัย, ข้อที่ห้า ๓ ปัจจัย, ข้อที่หก ๒ ปัจจัย, ข้อที่เจ็ด ๕ ปัจจัย, ข้อที่แปด ๑ ปัจจัย, ข้อที่เก้า ๗ ปัจจัย, ข้อที่สิบ ๓ ปัจจัย, ข้อที่สิบเอ็ด ๓ ปัจจัย, ข้อที่สิบสอง ๒ ปัจจัย, ข้อที่สิบสาม ๔ ปัจจัย, ข้อที่สิบสี่ ๒ ปัจจัย, แม้ในข้อที่สิบห้าก็มี ๔ ปัจจัยเช่นกัน ปัจจัยเหล่านั้น ท่านไม่กล่าวว่า 'ด้วยสหชาตปัจจัย' แต่กล่าวว่า 'สหชาตะ ปัจฉาชาตะ' เราจักกล่าวเหตุผลในเรื่องนั้นต่อไป Samāsato panettha eko dve tayo cattāro pañca sattāti chaḷeva paccayaparicchedā honti. Ayaṃ pañhāvārassa paccanīye ukkaṭṭhavasena pañhāparicchedo ceva te te paccaye saṅgahetvā dassitapaccayaparicchedo ca. ‘‘Na hetupaccayo’’tiādīsu hi catuvīsatiyāpi paccayapaccanīyesu ekapaccanīyepi ito uddhaṃ pañhā vā paccayā vā na labbhanti, heṭṭhā labbhanti. Tasmā yesu pañhesu ‘‘kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa ca dhammassa sahajātapaccayena paccayo’’ti evaṃ ekova paccayo āgato, tasmiṃ paccaye paṭikkhitte te pañhā parihāyanti. Yasmiṃ pana pañhe ‘‘kusalo dhammo akusalassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo upanissayapaccayena paccayo’’ti evaṃ dve paccayā āgatā. Tattha nārammaṇapaccayāti evaṃ ekasmiṃ paccaye paṭikkhittepi itarassa paccayassa vasena so pañho labbhateva. Tesu pana dvīsupi paccayesu paṭikkhittesu so vāro pacchijjati. Evameva yesu pañhesu tayo cattāro pañca satta vā labbhanti, tesu ṭhapetvā paṭikkhitte paccaye avasesānaṃ vasena te pañhā labbhantiyeva. Sabbesu pana paccayesu paṭikkhittesu sabbepi te vārā pacchijjantīti idameva cettha lakkhaṇaṃ. Iminā lakkhaṇena ādito paṭṭhāya tesu tesu pañhesu saṅkhipitvā vuttapaccayānaṃ pabhedo ca tasmiṃ tasmiṃ paccanīye tesaṃ tesaṃ pañhānaṃ parihāni ca veditabbā. โดยย่อ ในที่นี้ มีการกำหนดจำนวนปัจจัยเพียง ๖ อย่าง คือ ๑, ๒, ๓, ๔, ๕, และ ๗ นี้คือการกำหนดปัญหาและทั้งการกำหนดปัจจัยที่แสดงโดยรวบรวมปัจจัยนั้นๆ ในปัจจนียะแห่งปัญหาวาร โดยนัยอย่างสูง จริงอยู่ ในปัจจัยปัจจนียะทั้ง ๒๔ มีอาทิว่า 'ไม่ใช่เหตุปัจจัย' แม้ในปัจจนียะเดียว ปัญหาหรือปัจจัยที่สูงกว่านี้ย่อมไม่มี ที่ต่ำกว่าย่อมมี เพราะฉะนั้น ในปัญหาเหล่าใดที่ปัจจัยมาเพียงอย่างเดียวว่า 'กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรมด้วยสหชาตปัจจัย' เมื่อปัจจัยนั้นถูกปฏิเสธ ปัญหาเหล่านั้นย่อมตกไป ส่วนในปัญหาใดที่ปัจจัยมา ๒ อย่างว่า 'กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรมด้วยอารัมมณปัจจัย ด้วยอุปนิสสยปัจจัย' ในปัญหานั้น แม้เมื่อปัจจัยหนึ่งถูกปฏิเสธว่า 'ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย' ปัญหานั้นก็ยังคงมีได้ด้วยอำนาจแห่งปัจจัยที่เหลือ แต่เมื่อปัจจัยทั้งสองถูกปฏิเสธ วารนั้นย่อมขาดไป ในทำนองเดียวกัน ในปัญหาเหล่าใดที่มีปัจจัย ๓, ๔, ๕, หรือ ๗ อย่าง ปัญหาเหล่านั้นย่อมมีได้ด้วยอำนาจแห่งปัจจัยที่เหลือ เว้นปัจจัยที่ถูกปฏิเสธ แต่เมื่อปัจจัยทั้งหมดถูกปฏิเสธ วารทั้งหมดเหล่านั้นย่อมขาดไป นี้แหละเป็นลักษณะในเรื่องนี้ ด้วยลักษณะนี้ พึงทราบความแตกต่างแห่งปัจจัยที่กล่าวโดยย่อในปัญหาเหล่านั้นๆ ตั้งแต่ต้น และความตกไปแห่งปัญหาเหล่านั้นๆ ในปัจจนียะนั้นๆ Tatrāyaṃ vitthārakathā – paṭhamapañhe tāva tīhi paccayehi ekūnavīsati paccayā dassitā. Kathaṃ? Kusalo hi kusalassa purejātapacchājātavipākavippayutteheva paccayo na hoti, sesehi vīsatiyā hoti, tesu ārammaṇapaccayo ekova sahajāte pana sabbasaṅgāhikavasena pannarasa paccayā saṅgahaṃ gacchantīti vuttā. Tesu hetupaccaye paṭikkhitte cuddasa honti. Kusalo pana kusalassa neva vipākapaccayo na, vippayuttapaccayoti te dve apanetvā sese dvādasa sandhāya sahajātapaccayena paccayoti vuttaṃ. Upanissayapaccayepi sabbasaṅgāhikavasena nava paccayā saṅgahaṃ gacchantīti vuttā. Tesu adhipatibhūto ārammaṇapaccayo ārammaṇabhūto ca adhipatipaccayo ārammaṇūpanissayavasena upanissayameva anupaviṭṭho. Kusalo pana kusalassa nānākkhaṇikakammapaccayo na hotīti taṃ apanetvā sese cha sandhāya upanissayapaccayena paccayoti vuttaṃ. Evaṃ paṭhamapañhe tīhi paccayehi ekūnavīsatipaccayā dassitāti veditabbā. Tesu imasmiṃ hetupaccanīye ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa nahetupaccayena paccayoti dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā taṃ paccavekkhati, pubbe suciṇṇāni paccavekkhatī’’ti evamādinā ārammaṇapaccayādīsu vuttanayeneva uddharitvā pāḷi dassetabbā. ในข้อนั้น มีคำอธิบายโดยพิสดารดังนี้ – ในปัญหาที่หนึ่ง ท่านแสดงปัจจัย ๑๙ ปัจจัย ด้วยปัจจัย ๓ ปัจจัย. อย่างไร? คือ กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมโดยปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย วิปากปัจจัย และวิปปยุตตปัจจัย ไม่ได้, แต่เป็นปัจจัยได้โดยปัจจัยที่เหลือ ๒๐ ปัจจัย, ในปัจจัยเหล่านั้น อารัมมณปัจจัยเป็นปัจจัยหนึ่งเท่านั้น ส่วนในสหชาตปัจจัย ท่านกล่าวว่าปัจจัย ๑๕ ปัจจัยสงเคราะห์เข้าได้โดยนัยที่สงเคราะห์ทั้งหมด. ในปัจจัยเหล่านั้น เมื่อปฏิเสธเหตุปัจจัยเสีย ย่อมมี ๑๔ ปัจจัย. อนึ่ง กุศลธรรมไม่เป็นทั้งวิปากปัจจัยและวิปปยุตตปัจจัยแก่กุศลธรรม เพราะฉะนั้น ท่านนำปัจจัยทั้งสองนั้นออกแล้ว กล่าวว่า เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย โดยหมายถึงปัจจัยที่เหลือ ๑๒ ปัจจัย. แม้ในอุปนิสสยปัจจัย ท่านกล่าวว่าปัจจัย ๙ ปัจจัยสงเคราะห์เข้าได้โดยนัยที่สงเคราะห์ทั้งหมด. ในปัจจัยเหล่านั้น อารัมมณปัจจัยที่เป็นอธิบดี และอธิปติปัจจัยที่เป็นอารมณ์ ก็เข้าในอุปนิสสยปัจจัยนั่นเองโดยเป็นอารัมมณูปนิสสยะ. อนึ่ง กุศลธรรมไม่เป็นนานักขณิกกัมมปัจจัยแก่กุศลธรรม เพราะฉะนั้น ท่านนำปัจจัยนั้นออกแล้ว กล่าวว่า เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย โดยหมายถึงปัจจัยที่เหลือ ๖ ปัจจัย. พึงทราบว่า ในปัญหาที่หนึ่ง ท่านแสดงปัจจัย ๑๙ ปัจจัย ด้วยปัจจัย ๓ ปัจจัย ด้วยประการฉะนี้. ในปัจจัยเหล่านั้น ในเหตุปัจจนียะนี้ พึงยกบาลีมาแสดงโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอารัมมณปัจจัยเป็นต้นว่า “กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส นเหตุปจฺจเยน ปจฺจโยติ ทานํ ทตฺวา สีลํ สมาทิยิตฺวา อุโปสถกมฺมํ กตฺวา ตํ ปจฺจเวกฺขติ, ปุพฺเพ สุจิณฺณานิ ปจฺจเวกฺขตี” ดังนี้เป็นต้น. Ārammaṇapaccaye pana paṭikkhitte tassa vitthāraṃ apanetvā hetupaccayavitthāraṃ pakkhipitvā sāyeva pāḷi dassetabbā, sesapaccayapaṭikkhepesupi eseva nayo. Tasmiṃ pana paccaye paṭikkhitte ye vārā parihāyanti, te parato vakkhāma. ส่วนในเมื่อปฏิเสธอารัมมณปัจจัย พึงนำคำอธิบายโดยพิสดารของปัจจัยนั้นออก แล้วใส่คำอธิบายโดยพิสดารของเหตุปัจจัยเข้าไป แล้วแสดงบาลีนั้นนั่นแหละ, แม้ในการปฏิเสธปัจจัยที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. อนึ่ง เมื่อปฏิเสธปัจจัยนั้น วาระเหล่าใดตกหล่นไป, วาระเหล่านั้น เราจักกล่าวต่อไป. Dutiyapañhe pana dvīhi paccayehi tayo paccayā dassitā. Kathaṃ? Kusalo hi akusalassa anantarādivasena paccayo na hoti. Tasmā te apanetvā ārammaṇūpanissayavasena saṅgahitaṃ ārammaṇādhipatiñceva pakatūpanissayañca sandhāya upanissayapaccayena paccayoti vuttaṃ. Tasmā suddho ārammaṇapaccayo ārammaṇādhipativasena adhipatipaccayo upanissayapaccayoti dutiyapañhe dvīhi paccayehi ime tayo paccayā dassitāti veditabbā. ส่วนในปัญหาที่สอง ท่านแสดงปัจจัย ๓ ปัจจัย ด้วยปัจจัย ๒ ปัจจัย. อย่างไร? คือ กุศลธรรมไม่เป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรมโดยความเป็นอนันตรปัจจัยเป็นต้น. เพราะฉะนั้น ท่านนำปัจจัยเหล่านั้นออกแล้ว กล่าวว่า เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย โดยหมายถึงอารัมมณูปนิสสยะที่สงเคราะห์อารัมมณาธิปติปัจจัย และปกตูปนิสสยปัจจัย. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ในปัญหาที่สอง ท่านแสดงปัจจัย ๓ เหล่านี้ คือ อารัมมณปัจจัยล้วน, อธิปติปัจจัยโดยเป็นอารัมมณาธิปติ, และอุปนิสสยปัจจัย ด้วยปัจจัย ๒ ปัจจัย. Tatiyapañhe pana pañcahi paccayehi aṭṭhārasa paccayā dassitā. Kathaṃ? Kusalo hi abyākatassa aññamaññapurejātāsevanavipākasampayuttehiyeva paccayo na hoti, sesehi ekūnavīsatiyā hoti. Tesu ārammaṇapaccayo eko. Yasmā pana kusalo abyākatassa aññamaññavipākasampayuttavasena paccayo na hoti, hetupaccayo paṭikkhitto, kammapaccayo visuṃ gahito, tasmā ime pañca apanetvā sahajātena dasa paccayā dassitā. Upanissayena heṭṭhā vuttesu chasu ṭhapetvā āsevanaṃ sesā pañca. Pacchājāto ekova tathā sahajātanānākkhaṇikavasena duvidhopi kammapaccayoti evaṃ tatiyapañhe pañcahi paccayehi ime aṭṭhārasa paccayā dassitāti veditabbā. ส่วนในปัญหาที่สาม ท่านแสดงปัจจัย ๑๘ ปัจจัย ด้วยปัจจัย ๕ ปัจจัย. อย่างไร? คือ กุศลธรรมไม่เป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรมโดยอัญญมัญญปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อาเสวนปัจจัย วิปากปัจจัย และสัมปยุตตปัจจัยเท่านั้น, แต่เป็นปัจจัยได้โดยปัจจัยที่เหลือ ๑๙ ปัจจัย. ในปัจจัยเหล่านั้น อารัมมณปัจจัยเป็นปัจจัยหนึ่ง. อนึ่ง เพราะกุศลธรรมไม่เป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรมโดยความเป็นอัญญมัญญปัจจัย วิปากปัจจัย และสัมปยุตตปัจจัย, เหตุปัจจัยถูกปฏิเสธ, กัมมปัจจัยถูกถือเอาแยกต่างหาก, เพราะฉะนั้น ท่านนำปัจจัย ๕ เหล่านี้ออกแล้ว แสดงปัจจัย ๑๐ ปัจจัยด้วยสหชาตปัจจัย. ด้วยอุปนิสสยปัจจัย ในบรรดา ๖ ปัจจัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ ยกเว้นอาเสวนปัจจัยเสีย เหลือ ๕ ปัจจัย. ปัจฉาชาตปัจจัยเป็นปัจจัยหนึ่งเท่านั้น, และกัมมปัจจัยก็มี ๒ อย่างคือโดยเป็นสหชาตะและนานักขณิกะ. พึงทราบว่า ในปัญหาที่สาม ท่านแสดงปัจจัย ๑๘ เหล่านี้ ด้วยปัจจัย ๕ ปัจจัย ด้วยประการฉะนี้. Catutthapañhe pana ekena paccayena dasa. Kathaṃ? Kusalo hi kusalābyākatassa sahajāte vuttesu pannarasasu aññamaññavipākasampayuttavippayuttehi paccayo na hoti, hetupaccayo paṭikkhitto. Iti ime pañca apanetvā sesā dasa paccayā ettha ekena paccayena dassitāti veditabbā. ส่วนในปัญหาที่สี่ ท่านแสดงปัจจัย ๑๐ ปัจจัย ด้วยปัจจัย ๑ ปัจจัย. อย่างไร? คือ กุศลธรรมไม่เป็นปัจจัยแก่กุสลาพยากตธรรมโดยอัญญมัญญปัจจัย วิปากปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย และวิปปยุตตปัจจัย ในบรรดา ๑๕ ปัจจัยที่กล่าวไว้ในสหชาตปัจจัย, และเหตุปัจจัยก็ถูกปฏิเสธ. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ท่านนำปัจจัย ๕ เหล่านี้ออกแล้ว ปัจจัยที่เหลือ ๑๐ ปัจจัย จึงถูกแสดงในปัญหานี้ด้วยปัจจัย ๑ ปัจจัย. 528. Yathā ca imesu kusalādikesu catūsu, tathā akusalādikesupi catūsu pañhesu tehi tehi paccayehi te teyeva paccayā dassitāti veditabbā. 528. พึงทราบว่า ในปัญหา ๔ ข้อที่มีกุศลเป็นต้นเหล่านี้ฉันใด, ในปัญหา ๔ ข้อที่มีอกุศลเป็นต้นก็ฉันนั้น คือ ท่านแสดงปัจจัยเหล่านั้นๆ นั่นแหละ ด้วยปัจจัยเหล่านั้นๆ. 529. Tato parānaṃ abyākatādīnaṃ tiṇṇaṃ pañhānaṃ paṭhamapañhe sattahi paccayehi tevīsati paccayā dassitā. Kathaṃ? Abyākato hi abyākatassa catuvīsatiyāpi paccayehi paccayo hoti. Hetupaccaye pana paṭikkhitte tevīsati honti. Tesu ārammaṇapaccayo ekova. Yasmā panettha asahajātānampi saṅgahaṇatthaṃ āhārindriyapaccayā visuṃ gahitā. Tasmā ime tayo apanetvā sahajātena dvādasa paccayā dassitā. Upanissayena heṭṭhā vuttā cha, purejāto ekova tathā pacchājātaāhārindriyapaccayāti evamettha sattahi paccayehi ime tevīsati paccayā dassitāti veditabbā. Dutiye tīhi paccayehi dvādasa dassitā. Kathaṃ? Ārammaṇapaccayo eko, upanissayena pana ārammaṇūpanissayavasena ārammaṇādhipatianantarasamanantaranatthivigataupanissayapaccayoti cha dassitā. Purejātena purejātanissayavippayuttaatthiavigatā pañcāti evamettha tīhi paccayehi ime dvādasa paccayā dassitāti veditabbā. Tatiyepi eseva nayo. 529. ในปัญหา ๓ ข้อที่มีอัพยากตะเป็นต้นถัดจากนั้นไป ในปัญหาที่หนึ่ง ท่านแสดงปัจจัย ๒๓ ปัจจัย ด้วยปัจจัย ๗ ปัจจัย. อย่างไร? คือ อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรมด้วยปัจจัยทั้ง ๒๔ ปัจจัยได้. แต่เมื่อปฏิเสธเหตุปัจจัยเสีย ย่อมมี ๒๓ ปัจจัย. ในปัจจัยเหล่านั้น อารัมมณปัจจัยเป็นปัจจัยหนึ่งเท่านั้น. เพราะในปัญหานี้ ท่านถือเอาอาหารปัจจัยและอินทริยปัจจัยแยกไว้ต่างหาก เพื่อสงเคราะห์แม้ปัจจัยที่ไม่ใช่สหชาตะ. เพราะฉะนั้น ท่านนำปัจจัย ๓ เหล่านี้ออกแล้ว แสดงปัจจัย ๑๒ ปัจจัยด้วยสหชาตปัจจัย. ด้วยอุปนิสสยปัจจัย มี ๖ ปัจจัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ, ปุเรชาตปัจจัยเป็นปัจจัยหนึ่งเท่านั้น, และปัจฉาชาตปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัยก็เช่นกัน. พึงทราบว่า ในปัญหานี้ ท่านแสดงปัจจัย ๒๓ เหล่านี้ ด้วยปัจจัย ๗ ปัจจัย ด้วยประการฉะนี้. ในปัญหาที่สอง ท่านแสดงปัจจัย ๑๒ ปัจจัย ด้วยปัจจัย ๓ ปัจจัย. อย่างไร? อารัมมณปัจจัยเป็นปัจจัยหนึ่ง, ส่วนด้วยอุปนิสสยปัจจัย ท่านแสดง ๖ ปัจจัย คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย นัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย และอุปนิสสยปัจจัย โดยเป็นอารัมมณูปนิสสยะ. ด้วยปุเรชาตปัจจัย มี ๕ ปัจจัย คือ ปุเรชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. พึงทราบว่า ในปัญหานี้ ท่านแสดงปัจจัย ๑๒ เหล่านี้ ด้วยปัจจัย ๓ ปัจจัย ด้วยประการฉะนี้. แม้ในปัญหาที่สาม ก็นัยนี้เช่นกัน. 530. Tato parānaṃ dukamūlakānaṃ catunnaṃ pañhānaṃ paṭhamapañhe ‘‘sahajātapaccayena purejātapaccayenā’’ti avatvā ‘‘sahajātaṃ purejāta’’nti vuttehi dvīhi nissayaatthiavigatavasena tayo paccayā dassitā. Kusalā hi khandhā vatthunā saddhiṃ ekato kusalassa paccayabhāvaṃ sādhayamānā kiñcāpi sahajātā, sahajātapaccayā pana na honti vatthumissakattā. Tasmā tesaṃ sahajātānaṃ nissayaatthiavigatānaṃ vasena sahajātanti vuttaṃ. Vatthumhipi eseva nayo. Tampi hi kiñcāpi purejātaṃ, khandhamissakattā pana purejātapaccayo na hoti. Kevalaṃ purejātānaṃ nissayādīnaṃ vasena purejātanti vuttaṃ. 530. ในปัญหาที่ ๑ แห่งปัญหา ๔ ข้อ ที่มีทุกมูลเป็นรากฐาน ต่อจากนั้นไป ท่านไม่กล่าวว่า "ด้วยสหชาตปัจจัย ด้วยปุเรชาตปัจจัย" แต่ด้วยบท ๒ บทที่กล่าวว่า "สหชาตัง ปุเรชาตัง" ท่านแสดงปัจจัย ๓ อย่าง โดยนัยแห่งนิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย จริงอยู่ กุศลขันธ์ทั้งหลาย แม้จะยังความเป็นปัจจัยแก่กุศลให้สำเร็จพร้อมกับวัตถุโดยความเป็นอันเดียวกัน ถึงแม้จะเป็นสหชาตธรรม แต่ก็หาเป็นสหชาตปัจจัยไม่ เพราะเจือกับวัตถุ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สหชาตัง" โดยนัยแห่งนิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ของสหชาตธรรมเหล่านั้น แม้ในวัตถุ ก็มีนัยนี้เช่นกัน จริงอยู่ แม้วัตถุนั้น ถึงแม้จะเป็นปุเรชาตธรรม แต่ก็หาเป็นปุเรชาตปัจจัยไม่ เพราะเจือกับขันธ์ ท่านกล่าวว่า "ปุเรชาตัง" เพียงโดยนัยแห่งนิสสยปัจจัยเป็นต้น ของปุเรชาตธรรมทั้งหลาย Dutiyapañhe ‘‘sahajātaṃ pacchājātaṃ āhāraṃ indriya’’nti vuttehi catūhipi sahajātanissayaatthiavigatavasena cattāro paccayā dassitā. Imasmiñhi vāre sahajātapaccayo labbhati, pacchājātapaccayādayo na labbhanti. Pacchājātānaṃ pana āhārindriyasaṅkhātānañca atthiavigatānaṃ vasenetaṃ vuttaṃ. Kusalā hi khandhā abyākatā ca mahābhūtā upādārūpānaṃ sahajātapaccayena nissayapaccayena atthiavigatapaccayehīti catudhā paccayā honti. Pacchājātā pana kusalā tehiyeva bhūtehi saddhiṃ tesaññeva upādārūpānaṃ atthiavigatavasena paccayo. Kabaḷīkārāhāropi pacchājātehi kusalehi saddhiṃ purejātassa kāyassa atthiavigatavaseneva paccayo. Rūpajīvitindriyampi pacchājātehi kusalehi saddhiṃ kaṭattārūpānaṃ atthiavigatapaccayeneva paccayo. Iti imaṃ catudhā paccayabhāvaṃ sandhāya ‘‘sahajātaṃ pacchājātaṃ, āhāraṃ indriya’’nti idaṃ vuttaṃ. Pacchājātāhārindriyapaccayā panettha na labbhantiyeva. Parato akusalamissakapañhādvayepi eseva nayoti. Evamettha tesu tesu pañhesu saṅkhipitvā vuttapaccayānaṃ pabhedo veditabbo. Tasmiṃ tasmiṃ pana paccaye tesaṃ tesaṃ pañhānaṃ parihānāparihāniṃ parato āvikarissāmāti. ในปัญหาที่ ๒ ด้วยบท ๔ บทที่กล่าวว่า "สหชาตัง ปัจฉาชาตัง อาหารัง อินทฺริยัง" ท่านแสดงปัจจัย ๔ อย่าง โดยนัยแห่งสหชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย จริงอยู่ ในวาระนี้ ย่อมได้สหชาตปัจจัย แต่ปัจฉาชาตปัจจัยเป็นต้น ย่อมไม่ได้ แต่ท่านกล่าวคำนี้ โดยนัยแห่งอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย ของปัจฉาชาตธรรมทั้งหลายและธรรมที่ชื่อว่าอาหารและอินทรีย์ จริงอยู่ กุศลขันธ์ทั้งหลายและอัพยากตมหาภูตรูปทั้งหลาย ย่อมเป็นปัจจัยแก่อุปาทารูปทั้งหลาย ๔ อย่าง คือ ด้วยสหชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย ส่วนกุศลที่เป็นปัจฉาชาตธรรม พร้อมกับมหาภูตรูปเหล่านั้นนั่นแหละ ย่อมเป็นปัจจัยแก่อุปาทารูปเหล่านั้นนั่นแหละ โดยนัยแห่งอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย แม้กวฬิงการาหาร พร้อมกับกุศลที่เป็นปัจฉาชาตธรรม ย่อมเป็นปัจจัยแก่กายที่เกิดก่อน โดยนัยแห่งอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยเท่านั้น แม้รูปชีวิตินทรีย์ พร้อมกับกุศลที่เป็นปัจฉาชาตธรรม ย่อมเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลาย โดยอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยเท่านั้น ดังนี้ ท่านมุ่งถึงความเป็นปัจจัย ๔ อย่างนี้ จึงกล่าวคำนี้ว่า "สหชาตัง ปัจฉาชาตัง อาหารัง อินทฺริยัง" ปัจฉาชาตปัจจัย อาหารปัจจัย และอินทริยปัจจัย ย่อมไม่ได้ในที่นี้เลย แม้ในปัญหา ๒ ข้อที่เจือด้วยอกุศลต่อไป ก็มีนัยนี้เช่นกัน พึงทราบประเภทแห่งปัจจัยทั้งหลายที่ท่านกล่าวโดยย่อในปัญหาเหล่านั้นๆ ในที่นี้อย่างนี้ ส่วนความขาดและความไม่ขาดแห่งปัญหาเหล่านั้นๆ ในปัจจัยนั้นๆ ข้าพเจ้าจักทำให้ปรากฏต่อไป Paccanīyuddhārassa atthavaṇṇanā. อรรถวรรณนาแห่งปัจจนียุทธาร Paccanīyagaṇanavaṇṇanā ปัจจนียคณนาวรรณนา 532. Idāni ete ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassā’’tiādayo anulomavasena pannarasa vārā dassitā. Yasmā paccanīyepi eteyeva, na ito uddhaṃ; heṭṭhā pana honti, tasmā yassa yassa paccayassa paccanīye ye ye vārā labbhanti, te te ādito paṭṭhāya gaṇanavasena dassetuṃ nahetuyā pannarasātiādi āraddhaṃ. 532. บัดนี้ วาระ ๑๕ วาระเหล่านี้ มีอาทิว่า "กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส" ท่านได้แสดงไว้โดยอนุโลมแล้ว เพราะว่า แม้ในปัจจนียะ ก็มีเพียงเท่านี้ ไม่มีเกินกว่านี้ แต่มีน้อยกว่านี้ได้ เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงวาระที่ได้ในปัจจนียะของปัจจัยนั้นๆ ตามลำดับตั้งแต่ต้นโดยวิธีการนับ ท่านจึงเริ่มคำมีอาทิว่า "นเหตุยา ปณฺณรส" (ในนเหตุปัจจัย มี ๑๕ วาระ) Tattha nahetuyā sabbesampi yathādassitānaṃ paccayānaṃ vasena pannarasa labbhanti. Nārammaṇe sahajāte hetupaccayo pavisati. Tasmiṃ tasmiṃ vāre suddho ārammaṇapaccayo parihāyati, sesapaccayavasena te vārā vissajjanaṃ labhanti. Yathā ca nārammaṇe, evaṃ sesesupi. Sahajāte hetupaccayo pavisati. Tasmiṃ tasmiñca vāre naupanissaye naanantareti evaṃ paccanīyato ṭhitā paccayā parihāyanti, avasesapaccayavasena te te vārā vissajjanaṃ labhanti. Nasahajāte pana ‘‘kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa ca, akusalo dhammo akusalassa ca abyākatassa ca, kusalo ca abyākato ca dhammā kusalassa, akusalo ca abyākato ca dhammā akusalassāti ime cattāro vārā parihāyanti. Etesañhi catunnaṃ purimesu dvīsu sahajātapaccayena paccayoti ekādasannaṃ paccayānaṃ vasena ekova paccayasaṅgaho vutto. Te tasmiṃ paṭikkhitte aññenākārena vissajjanaṃ na labhanti. Pacchimesu dvīsu nissayaatthiavigatapaccaye sandhāya ‘‘sahajātaṃ purejāta’’nti vuttaṃ. Te sahajāte paṭikkhitte avasesānaṃ hetuādīnañca purejātānañceva nissayaatthiavigatānaṃ vasena vissajjanaṃ na labhanti, tasmā ime cattāropi vārā parihāyanti. Avasesānaṃ vasena ‘‘ekādasā’’ti vuttaṃ. ในปัจจัยเหล่านั้น ในนเหตุปัจจัย ย่อมได้ ๑๕ วาระ โดยนัยแห่งปัจจัยทั้งหมดตามที่แสดงไว้ ในนารัมมณปัจจัย เหตุปัจจัยย่อมเข้าในสหชาตปัจจัย ในวาระนั้นๆ อารัมมณปัจจัยล้วนๆ ย่อมขาดไป วาระเหล่านั้นย่อมได้คำวิสัชนาโดยนัยแห่งปัจจัยที่เหลือ ในปัจจัยที่เหลือก็เช่นเดียวกับในนารัมมณปัจจัย ในสหชาตปัจจัย เหตุปัจจัยย่อมเข้าไป และในวาระนั้นๆ ปัจจัยที่ตั้งอยู่ในฝ่ายปัจจนียะ คือ นอุปนิสสยปัจจัย นานันตรปัจจัย ย่อมขาดไป วาระเหล่านั้นย่อมได้คำวิสัชนาโดยนัยแห่งปัจจัยที่เหลือ ส่วนในนสหชาตปัจจัย วาระ ๔ เหล่านี้ คือ "กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จ", "อกุสโล ธมฺโม อกุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จ", "กุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมา กุสลสฺส", "อกุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมา อกุสลสฺส" ย่อมขาดไป จริงอยู่ ใน ๒ วาระแรกของ ๔ วาระเหล่านั้น ท่านกล่าวการสงเคราะห์ปัจจัยไว้อย่างเดียว โดยนัยแห่งปัจจัย ๑๑ อย่างว่า "เป็นปัจจัยด้วยสหชาตปัจจัย" เมื่อสหชาตปัจจัยนั้นถูกปฏิเสธ วาระเหล่านั้นย่อมไม่ได้คำวิสัชนาโดยอาการอื่น ใน ๒ วาระหลัง ท่านกล่าวว่า "สหชาตัง ปุเรชาตัง" โดยมุ่งถึงนิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย เมื่อสหชาตปัจจัยถูกปฏิเสธ วาระเหล่านั้นย่อมไม่ได้คำวิสัชนาโดยนัยแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้นที่เหลือ และโดยนัยแห่งนิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัยของปุเรชาตธรรมทั้งหลาย เพราะฉะนั้น แม้วาระทั้ง ๔ เหล่านี้จึงขาดไป โดยนัยแห่งวาระที่เหลือ ท่านจึงกล่าวว่า "มี ๑๑ วาระ" Tattha siyā – yathā hetumhi paṭikkhitte sesānaṃ adhipatiādīnaṃ vasena te vārā laddhā, evaṃ sahajāte paṭikkhitte avasesānaṃ hetuādīnaṃ vasena kasmā na labbhantīti? Nippadesattā. Hetuādayo hi sahajātānaṃ ekadesamattato sappadesā, tasmā tesu paṭikkhittesu aññesaṃ vasena te vārā labbhanti. Sahajāto pana nippadeso sabbepi hetuādayo gaṇhāti, tasmā tasmiṃ paṭikkhitte sabbepi te paṭikkhittā honti. Na hi asahajātā hetupaccayādayo nāma atthi. Iti sahajātassa nippadesattā tasmiṃ paṭikkhitte sabbepi te ubhopi vārā na labbhanti. ‘‘Sahajātaṃ purejāta’’nti vissajjitavāresu pana kiñcāpi sahajātapaccayoyeva natthi, yasmā panettha sahajātāva arūpakkhandhā nissayaatthiavigatavasena paccayā, sahajāte ca paṭikkhitte ekantena sahajātanissayaatthiavigatā paṭikkhittā honti, tasmā tassa paṭikkhittattā tepi vārā na labbhantīti evaṃ sabbathāpettha ime cattāro vārā parihāyanti. Avasesānaññeva vasena ekādasāti vuttaṃ. อาจมีคำถามในเรื่องนั้นว่า "เหมือนอย่างว่า เมื่อปฏิเสธเหตุปัจจัยแล้ว วาระเหล่านั้นย่อมมีได้โดยอำนาจแห่งปัจจัยที่เหลือมีอธิปติปัจจัยเป็นต้น ฉันใด เมื่อปฏิเสธสหชาตปัจจัยแล้ว วาระเหล่านั้นย่อมมีไม่ได้โดยอำนาจแห่งปัจจัยที่เหลือมีเหตุปัจจัยเป็นต้น เพราะเหตุไร" ตอบว่า "เพราะสหชาตปัจจัยเป็นนิปปเทสปัจจัย (คือไม่มีส่วนเหลือ)" จริงอยู่ ปัจจัยทั้งหลายมีเหตุปัจจัยเป็นต้น เป็นสัปปเทสปัจจัย (คือมีส่วนเหลือ) เพราะเป็นเพียงส่วนหนึ่งของธรรมที่เกิดร่วมกัน ฉะนั้น เมื่อปฏิเสธปัจจัยเหล่านั้นแล้ว วาระเหล่านั้นย่อมมีได้โดยอำนาจแห่งปัจจัยอื่น ๆ แต่สหชาตปัจจัยเป็นนิปปเทสปัจจัย ย่อมรวบรวมปัจจัยทั้งหมดมีเหตุปัจจัยเป็นต้นไว้ ฉะนั้น เมื่อปฏิเสธสหชาตปัจจัยนั้นแล้ว ปัจจัยเหล่านั้นทั้งหมดก็เป็นอันถูกปฏิเสธไปด้วย เพราะเหตุปัจจัยเป็นต้นที่ไม่เกิดร่วมกันนั้นไม่มีเลย ด้วยเหตุนี้ เพราะสหชาตปัจจัยเป็นนิปปเทสปัจจัย เมื่อปฏิเสธสหชาตปัจจัยนั้นแล้ว วาระทั้งสองเหล่านั้นทั้งหมดจึงมีไม่ได้ ส่วนในวาระที่วิสัชนาว่า "สหชาตัง ปุเรชาตัง" นั้น แม้จะไม่มีสหชาตปัจจัยโดยตรงก็ตาม แต่เพราะในวาระนี้ อรูปขันธ์ทั้งหลายที่เกิดร่วมกันนั่นแหละเป็นปัจจัยโดยอำนาจแห่งนิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย และเมื่อปฏิเสธสหชาตปัจจัยแล้ว สหชาตนิสสยปัจจัย สหชาตัตถิปัจจัย และสหชาตาวิคตปัจจัย ก็เป็นอันถูกปฏิเสธโดยส่วนเดียว ฉะนั้น เพราะปัจจัยนั้นถูกปฏิเสธแล้ว วาระเหล่านั้นจึงมีไม่ได้ ด้วยประการฉะนี้ วาระ ๔ เหล่านี้จึงถูกตัดออกไปในทุกกรณี ท่านจึงกล่าวว่า มี ๑๑ วาระ โดยอำนาจแห่งปัจจัยที่เหลือเท่านั้น Naaññamaññananissayanasampayuttepi teyeva vārā parihāyanti. Kasmā? Sahajātagatikattā. Yatheva hi arūpadhammabhūto sahajātapaccayo nippadesena cattāro arūpakkhandhe gaṇhāti, tathā aññamaññanissayasampayuttāpīti sahajātagatikattā etesupi paṭikkhittesu te vārā na labbhantīti veditabbā. Tena vuttaṃ naaññamaññe ekādasa, nanissaye ekādasa, nasampayutte ekādasāti. แม้ในนอัญญมัญญปัจจัย นนิสสยปัจจัย และนสัมปยุตตปัจจัย วาระเหล่านั้นนั่นแหละย่อมถูกตัดออกไป เพราะเหตุไร? เพราะมีคติอย่างเดียวกับสหชาตปัจจัย จริงอยู่ สหชาตปัจจัยที่เป็นอรูปธรรมย่อมรวบรวมอรูปขันธ์ ๔ ไว้โดยไม่มีส่วนเหลือฉันใด อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย และสัมปยุตตปัจจัย ก็ฉันนั้น เพราะมีคติอย่างเดียวกับสหชาตปัจจัย พึงทราบว่า เมื่อปฏิเสธปัจจัยแม้เหล่านี้แล้ว วาระเหล่านั้นย่อมมีไม่ได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ในนอัญญมัญญปัจจัย มี ๑๑ วาระ, ในนนิสสยปัจจัย มี ๑๑ วาระ, ในนสัมปยุตตปัจจัย มี ๑๑ วาระ Tattha siyā – kiñcāpi ime avisesena kusalādibhedānaṃ catunnaṃ khandhānaṃ saṅgāhakattā sahajātagatikā, kusalo pana kusalābyākatassa ṭhapetvā sahajātapaccayaṃ aññathā paccayova na hoti, tasmā tasmiṃ paṭikkhitte so vāro parihāyatu. Kusalo pana kusalābyākatānaṃ neva aññamaññapaccayo hoti, tasmiṃ paṭikkhitte so vāro kasmā parihāyatīti? Aññamaññapaccayadhammavasena pavattisabbhāvato. Yatheva hi kusalābyākatā kusalassa sahajātapaccayova na honti. Sahajātadhammavasena pana nissayapaccayādīhi pavattisabbhāvato tasmiṃ paṭikkhitte so vāro parihāyati, evamidhāpi aññamaññapaccayadhammavasena sahajātādīhi pavattisabbhāvato tasmiṃ paṭikkhitte so vāro parihāyati. Naaññamaññapaccayena paccayoti padassa hi ayamattho – ye dhammā aññamaññapaccayasaṅgahaṃ gatā, na tehi paccayo. Kusalo ca kusalābyākatānaṃ sahajātādivasena paccayo honto aññamaññapaccayadhammeheva paccayo hoti, tasmā tasmiṃ paṭikkhitte so vāro parihāyati. Yathā ca so vāro, tathā sesāpi tayoti cattāropi te vārā parihāyanti. อาจมีคำถามในเรื่องนั้นว่า "แม้ว่าปัจจัยเหล่านี้จะมีคติอย่างเดียวกับสหชาตปัจจัย เพราะสงเคราะห์ขันธ์ ๔ ที่มีกุศลเป็นต้นเป็นประเภทโดยไม่แตกต่างกันก็ตาม แต่กุศลธรรมย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่กุสลวิบากอัพยากตธรรมโดยประการอื่น นอกจากสหชาตปัจจัย ฉะนั้น เมื่อปฏิเสธสหชาตปัจจัยนั้นแล้ว วาระนั้นก็จงถูกตัดออกไปเถิด แต่กุศลธรรมย่อมไม่เป็นอัญญมัญญปัจจัยแก่กุสลวิบากอัพยากตธรรมเลย เมื่อปฏิเสธปัจจัยนั้นแล้ว วาระนั้นจะถูกตัดออกไปเพราะเหตุไร" ตอบว่า "เพราะมีความเป็นไปได้โดยอำนาจแห่งธรรมที่เป็นอัญญมัญญปัจจัย" จริงอยู่ กุสลวิบากอัพยากตธรรมไม่เป็นสหชาตปัจจัยของกุศลธรรมฉันใด แต่เมื่อปฏิเสธสหชาตปัจจัยนั้นแล้ว วาระนั้นย่อมถูกตัดออกไป เพราะมีความเป็นไปได้โดยปัจจัยมีนิสสยปัจจัยเป็นต้นโดยอำนาจแห่งสหชาตธรรม ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น เมื่อปฏิเสธปัจจัยนั้นแล้ว วาระนั้นย่อมถูกตัดออกไป เพราะมีความเป็นไปได้โดยปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้นโดยอำนาจแห่งธรรมที่เป็นอัญญมัญญปัจจัย จริงอยู่ บทว่า "นอญฺญมญฺญปจฺจเยน ปจฺจโย" นี้มีความหมายว่า ธรรมเหล่าใดที่สงเคราะห์เข้าในอัญญมัญญปัจจัย ไม่เป็นปัจจัยโดยธรรมเหล่านั้น และกุศลธรรมเมื่อเป็นปัจจัยแก่กุสลวิบากอัพยากตธรรมโดยอำนาจแห่งสหชาตปัจจัยเป็นต้น ก็ย่อมเป็นปัจจัยโดยธรรมที่เป็นอัญญมัญญปัจจัยนั่นเอง ฉะนั้น เมื่อปฏิเสธปัจจัยนั้นแล้ว วาระนั้นจึงถูกตัดออกไป และวาระนั้นเป็นฉันใด วาระที่เหลืออีก ๓ วาระก็เป็นฉันนั้น ดังนั้น วาระทั้ง ๔ เหล่านั้นจึงถูกตัดออกไปทั้งหมด Nanissaye ekādasāti etthāpi yasmā tesaṃ vārānaṃ ekentena sahajātapaccayadhammāva nissayabhūtā, tasmā nissaye paṭikkhitte parihāyanti. Napurejāte terasāti sahajātaṃ purejātanti vuttavissajjane dvimūlake dve apanetvā terasa. Yathā hi te sahajāte paṭikkhitte purejātānaññeva nissayaatthiavigatānaṃ vasena vissajjanaṃ na labhanti, tathā purejātepi paṭikkhitte sahajātānaññeva nissayaatthiavigatānaṃ vasena vissajjanaṃ na labhanti, tasmā te apanetvā terasāti veditabbā. แม้ในบทว่า "นนิสสเย เอกาทสาติ" นี้ ก็เพราะว่า สำหรับวาระเหล่านั้น ธรรมที่เป็นสหชาตปัจจัยนั่นแหละเป็นนิสสยธรรมโดยส่วนเดียว ฉะนั้น เมื่อปฏิเสธนิสสยปัจจัยแล้ว วาระเหล่านั้นจึงถูกตัดออกไป บทว่า "นปุเรชาเต เตรสาติ" หมายความว่า ในวิสัชนาที่กล่าวว่า "สหชาตํ ปุเรชาตํ" นั้น เมื่อนำทวิมูลกะ ๒ ออกแล้ว จึงเหลือ ๑๓ จริงอยู่ เมื่อปฏิเสธสหชาตปัจจัยแล้ว วาระเหล่านั้นย่อมไม่ได้วิสัชนาโดยอำนาจแห่งปุเรชาตนิสสยปัจจัย ปุเรชาตัตถิปัจจัย และปุเรชาตาวิคตปัจจัยเท่านั้นฉันใด แม้เมื่อปฏิเสธปุเรชาตปัจจัยแล้ว วาระเหล่านั้นก็ย่อมไม่ได้วิสัชนาโดยอำนาจแห่งสหชาตนิสสยปัจจัย สหชาตัตถิปัจจัย และสหชาตาวิคตปัจจัยเท่านั้นฉันนั้น ฉะนั้น พึงทราบว่า เมื่อนำวาระทั้งสองนั้นออกแล้ว จึงเหลือ ๑๓ วาระ Napacchājāte pannarasāti ettha ‘‘pacchājātapaccayena paccayo’’ti vā ‘‘sahajātaṃ pacchājātaṃ āhāraṃ indriya’’nti vā āgataṭṭhānesu ṭhapetvā pacchājātaṃ avasesavasenapi te pañhā labbhanti, tasmā pannaraseva vuttā. Nakammetiādīsu yasmā kammavipākāhārindriyajhānamaggāpi kusalādibhedānaṃ catunnaṃ khandhānaṃ ekadesova tasmā ṭhapetvā te dhamme avasesadhammavasena sahajātadhammā paccayā hontīti ekampi pañhāvissajjanaṃ na parihīnaṃ. Nasampayutte ekādasāti yasmā tesu catūsu vāresu sampayuttadhammā sahajātādipaccayena paccayā honti, tasmā sampayuttapaccayapaṭikkhepena teyeva vārā parihāyantīti veditabbā. Navippayutte navāti dumūlakaekāvasānā cattāro ekamūlakadukāvasānā dve cāti ime cha vārā ekantena vippayuttapaccayadhammehi yuttā. Tehi sahajātādivasena paccayā honti, tasmā vippayutte paṭikkhitte sabbepi te parihāyantīti naveva labbhanti. Tena vuttaṃ ‘‘navippayutte navā’’ti. Noatthinoavigatesupi teyeva veditabbā. Ekantena hi te vārā atthiavigatapaccayadhammayuttā, tasmā te tesaṃ paṭikkhepe parihāyanti. Yepi labbhanti, tesu ārammaṇavasena anantarādivasena vā vissajjanāni kātabbāni. Sahajātapurejātapacchājātaāhārindriyabhedato pañcannaṃ atthiavigatānaṃ vippayuttadhammānaṃ vā vasena na kātabbānīti. บทว่า "นปัจฉาชาเต ปณฺณรสาติ" ในที่นี้ ในที่ที่มาว่า "ปัจจาชาตปัจจเยน ปัจจโย" หรือ "สหชาตํ ปัจฉาชาตํ อาหารํ อินฺทฺริยํ" นั้น เว้นปัจฉาชาตปัจจัยเสีย ปัญหาเหล่านั้นก็ยังมีได้โดยอำนาจแห่งปัจจัยที่เหลือ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่ามี ๑๕ วาระ ในนกัมมปัจจัยเป็นต้น เพราะว่าแม้ กัมมปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย และมัคคปัจจัย ก็เป็นเพียงส่วนหนึ่งของขันธ์ ๔ ที่มีกุศลเป็นต้นเป็นประเภท ฉะนั้น เว้นธรรมเหล่านั้นเสีย สหชาตธรรมทั้งหลายย่อมเป็นปัจจัยโดยอำนาจแห่งธรรมที่เหลือ ดังนั้น ปัญหาวินิจฉัยแม้หนึ่งก็ไม่ขาดหายไป บทว่า "นสมฺปยุตฺเต เอกาทสาติ" เพราะว่าใน ๔ วาระนั้น สัมปยุตตธรรมทั้งหลายย่อมเป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัยเป็นต้น ฉะนั้น พึงทราบว่า เพราะการปฏิเสธสัมปยุตตปัจจัย วาระเหล่านั้นนั่นแหละจึงถูกตัดออกไป บทว่า "นวิปฺปยุตฺเต นวาติ" คือ ทวิมูลกะเอกาวสานะ ๔ วาระ และเอกมูลกะทุกาวสานะ ๒ วาระ วาระทั้ง ๖ เหล่านี้ ประกอบด้วยธรรมที่เป็นวิปปยุตตปัจจัยโดยส่วนเดียว ธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นปัจจัยโดยอำนาจแห่งสหชาตปัจจัยเป็นต้น ฉะนั้น เมื่อปฏิเสธวิปปยุตตปัจจัยแล้ว วาระเหล่านั้นทั้งหมดจึงถูกตัดออกไป จึงมีได้เพียง ๙ วาระเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "นวิปฺปยุตฺเต นวาติ" แม้ในโนอัตถิปัจจัยและโนอวิคตปัจจัย ก็พึงทราบวาระเหล่านั้นเช่นกัน จริงอยู่ วาระเหล่านั้นประกอบด้วยธรรมที่เป็นอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยโดยส่วนเดียว ฉะนั้น วาระเหล่านั้นจึงถูกตัดออกไปในการปฏิเสธปัจจัยทั้งสองนั้น ส่วนวาระที่ยังคงมีได้นั้น พึงวิสัชนาโดยอำนาจแห่งอารัมมณปัจจัย หรือโดยอำนาจแห่งอนันตรปัจจัยเป็นต้น ไม่พึงวิสัชนาโดยอำนาจแห่งอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย ๕ ประเภท คือ สหชาตะ ปุเรชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาระ และอินทริยะ หรือโดยอำนาจแห่งวิปปยุตตธรรมทั้งหลาย 533. Evaṃ paccanīye laddhavāre gaṇanato dassetvā idāni dumūlakādivasena paccayagaṇanaṃ dassetuṃ nahetupaccayā nārammaṇe pannarasātiādi āraddhaṃ. Tattha nahetumūlakadukesu atirekagaṇano ūnataragaṇanena saddhiṃ yojito ūnataragaṇanova hoti. 533. ครั้นทรงแสดงโดยการนับในปัจจนียะตามวาระที่ได้แล้วอย่างนี้ บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงการนับปัจจัยโดยนัยแห่งทวิมูลกะเป็นต้น จึงทรงเริ่มคำเป็นต้นว่า "นเหตุปัจจยา นอารัมมเณ ปณฺณรส" (ในนเหตุปัจจัย ไม่มีอารัมมณปัจจัย มี ๑๕) ในคำนั้น ในทุกะทั้งหลายมีนเหตุมูลกะเป็นต้น การนับที่เกินเมื่อประกอบกับการนับที่น้อยกว่า ย่อมเป็นการนับที่น้อยกว่านั่นเอง Timūlake naupanissaye terasāti kusalo akusalassa, akusalo kusalassāti dve vārā parihāyanti. Kasmā? Nārammaṇena saddhiṃ naupanissayassa ghaṭitattā. Ārammaṇavasena hi upanissayavasena ca imesaṃ pavatti. Tañca ubhayaṃ paṭikkhittaṃ. Ārammaṇādhipati ca ārammaṇūpanissayaggahaṇena gahito hotiyeva. ในติมูลกะ (คำว่า) ในนอุปนิสสยะ มี ๑๓ นั้น วาระ ๒ วาระ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล และอกุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล ย่อมตกไป ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะนอุปนิสสยะประกอบกับนอารัมมณะ จริงอยู่ ความเป็นไปของวาระเหล่านี้ย่อมมีได้โดยความเป็นอารมณ์และโดยความเป็นอุปนิสสัย และปัจจัยทั้งสองนั้นก็ถูกปฏิเสธแล้ว อนึ่ง อารัมมณาธิปติปัจจัย ก็ย่อมเป็นอันถูกถือเอาแล้วด้วยการถือเอาอารัมมณูปนิสสยปัจจัยนั่นเทียว Chamūlakepi naupanissaye terasāti teyeva terasa. Sattamūlake pana naupanissaye sattāti nasahajātena saddhiṃ ghaṭitattā tattha parihīnehi catūhi saddhiṃ ‘‘kusalo kusalassa, kusalo akusalassa, akusalo akusalassa, akusalo kusalassā’’ti ime anantarūpanissayapakatūpanissayavasena pavattamānā cattāroti aṭṭha parihāyanti, tasmā avasesānaṃ vasena sattāti vuttaṃ. Napurejāte ekādasāti nasahajātena saddhiṃ ghaṭitattā ekādasa. Napacchājāte navāti tesu ekādasasu sahajātaṃ pacchājātaṃ āhāraṃ indriyanti laddhavissajjanesu dumūlake abyākatante dve vāre apanetvā. Te hi sahajāte paṭikkhittepi pacchājātavasena aparihīnā. Sahajātena pana saddhiṃ pacchājāte paṭikkhitte parihāyantīti sesānaṃ vasena navāti vuttaṃ. Aṭṭhamūlake nanissaye ekādasāti sabbaṃ heṭṭhā vuttasadisameva. Navamūlake naupanissaye pañcāti kusalādayo abyākatantā tayo dumūlakā abyākatantā dve cāti pañca. Tesu nānākkhaṇikakammakabaḷīkārāhārarūpajīvitindriyapacchājātadhammavasena vissajjanaṃ veditabbaṃ. แม้ในฉมูลกะ (คำว่า) ในนอุปนิสสยะ มี ๑๓ ก็คือ ๑๓ วาระเหล่านั้นนั่นเอง ส่วนในสัตตมูลกะ (คำว่า) ในนอุปนิสสยะ มี ๗ เพราะประกอบกับนสหชาตะ พร้อมกับ ๔ วาระที่ตกไปในนสหชาตะนั้น วาระ ๔ วาระเหล่านี้ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล กุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล อกุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล ที่เป็นไปโดยความเป็นอนันตรูปนิสสยะและปกตูปนิสสยะ รวมเป็น ๘ วาระย่อมตกไป เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่ามี ๗ โดยนัยแห่งวาระที่เหลือ (คำว่า) ในนปุเรชาตะ มี ๑๑ เพราะประกอบกับนสหชาตะ จึงมี ๑๑ (คำว่า) ในนปัจฉาชาตะ มี ๙ คือโดยนำวาระ ๒ วาระในทวิมูลกะมีอัพยากตะเป็นที่สุด ในวิสัชนาที่ได้แล้วในสหชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาร และอินทรีย์ ออกไปจาก ๑๑ วาระเหล่านั้น เพราะว่า วาระทั้งสองนั้น แม้เมื่อสหชาตะถูกปฏิเสธ ก็ไม่ตกไปโดยความเป็นปัจฉาชาตะ แต่เมื่อปัจฉาชาตะถูกปฏิเสธพร้อมกับสหชาตะ ย่อมตกไป จึงกล่าวว่ามี ๙ โดยนัยแห่งวาระที่เหลือ ในอัฏฐมูลกะ (คำว่า) ในนนิสสยะ มี ๑๑ ทั้งหมดเหมือนกับที่กล่าวไว้ข้างต้นนั่นเอง ในนวมูลกะ (คำว่า) ในนอุปนิสสยะ มี ๕ คือ ๓ วาระมีกุศลเป็นต้นมีอัพยากตะเป็นที่สุด และ ๒ วาระในทวิมูลกะมีอัพยากตะเป็นที่สุด รวมเป็น ๕ ใน ๕ วาระนั้น พึงทราบวิสัชนาโดยนัยแห่งนานักขณิกกัมมะ กวฬิงการาหาร รูปชีวิตินทรีย์ และธรรมที่เป็นปัจฉาชาตะ Dasamūlake napurejāte pañcātiādīsupi teyeva. Napacchājāte tīṇīti pacchājātavasena labbhamāne dumūlake abyākatante dve apanetvā avasesā. Navippayuttepi teyeva tayo. Noatthiyā dveti nānākkhaṇikakammavasena kusalañca akusalañca kaṭattārūpassa. Vipākaṃ panettha naupanissayena saddhiṃ ghaṭitattā na labbhati. Ekādasamūlake heṭṭhā vuttasadisāva gaṇanā. Dvādasamūlake nakamme ekanti abyākatena abyākataṃ. Tattha ca āhārindriyavasena vissajjanaṃ veditabbaṃ. Terasamūlakādīsupi sabbattha ekanti āgataṭṭhāne idameva gahetabbaṃ. Nāhāre pana indriyavasena vissajjanaṃ veditabbaṃ. Naindriye āhāravasena. Cuddasamūlakādīsu nakammena saddhiṃ ghaṭitattā noatthinoavigatā na labbhantīti na vuttā. Nāhārapaccayā najhānapaccayāti naindriyaṃ apanetvā vuttaṃ. Tasmā tattha indriyavasena ekaṃ veditabbaṃ. Navipākapaccayā naindriyapaccayāti nāhāraṃ apanetvā vuttaṃ, tasmā tattha āhāravasena ekaṃ veditabbaṃ. Imesu pana dvīsu paccanīyato ṭhitesu gaṇanā nāma natthi, tasmā ekato na dassitāti. แม้ในทสมูลกะ ในคำเป็นต้นว่า ในนปุเรชาตะ มี ๕ ก็คือวาระเหล่านั้นนั่นเอง (คำว่า) ในนปัจฉาชาตะ มี ๓ คือวาระที่เหลือโดยนำวาระ ๒ วาระในทวิมูลกะมีอัพยากตะเป็นที่สุดที่พึงได้โดยความเป็นปัจฉาชาตะออกไป แม้ในนวิปปยุตตะ ก็คือ ๓ วาระเหล่านั้นนั่นเอง (คำว่า) ในโนอัตถิ มี ๒ คือกุศลและอกุศลเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปโดยความเป็นนานักขณิกกัมมะ ในที่นี้ วิบากย่อมไม่ได้เพราะประกอบกับนอุปนิสสยะ ในเอกาทสมูลกะ การนับเหมือนกับที่กล่าวไว้ข้างต้นนั่นเทียว ในทวาทสมูลกะ (คำว่า) ในนกัมมะ มี ๑ คืออัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ และในวาระนั้น พึงทราบวิสัชนาโดยความเป็นอาหารและอินทรีย์ แม้ในเตรสมูลกะเป็นต้น ในที่ที่มาแล้วว่า ในทุกแห่ง มี ๑ พึงถือเอาวาระนี้เท่านั้น ส่วนในนาหาระ พึงทราบวิสัชนาโดยความเป็นอินทรีย์ ในนอินทริยะ พึงทราบโดยความเป็นอาหาร ในจุททสมูลกะเป็นต้น เพราะประกอบกับนกัมมะ โนอัตถิและโนอวิคตะย่อมไม่ได้ จึงไม่ถูกกล่าวไว้ (คำว่า) นาหารปัจจยา นฌานปัจจยา กล่าวโดยนำนอินทริยะออก เพราะฉะนั้น ในที่นั้น พึงทราบว่ามี ๑ โดยความเป็นอินทรีย์ (คำว่า) นวิปากปัจจยา นอินทริยปัจจยา กล่าวโดยนำนาหาระออก เพราะฉะนั้น ในที่นั้น พึงทราบว่ามี ๑ โดยความเป็นอาหาร แต่ในปัจจัยทั้งสองเหล่านี้ เมื่อตั้งอยู่โดยความเป็นปัจจนียะ ชื่อว่าการนับย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น จึงไม่แสดงไว้รวมกัน Nahetumūlakaṃ. นเหตุมูลกะ จบ 534. Nārammaṇamūlakādīsupi pannarasaterasaekādasanavāti sabbadukesu cattārova mūlagaṇanaparicchedā. Tikādīsu pana bahupaccayasamāyoge itarānipi satta pañca tīṇi dve ekanti paricchinnagaṇanāni vissajjanāni labbhantiyeva. Tesu yesaṃ paccayānaṃ samāyoge yaṃ yaṃ labbhati, taṃ taṃ heṭṭhā vuttanayena sādhukaṃ sallakkhetvā uddharitabbaṃ. Sabbesu cetesu nārammaṇamūlakādīsu nārammaṇādīni padāni atikkantena hetupadena saddhiṃ paṭhamaṃ bandhitvāva cakkāni katāni. Yasmā pana tāni nahetumūlake vuttasadisāneva honti, tasmā vitthārena adassetvā saṅkhepaṃ katvā dassitāni. Tattha yathā nahetumūlake nārammaṇanaupanissayā visuṃ visuṃ pannarasa vāre labhantāpi samāyoge terasa labhiṃsu, evaṃ sabbattha teraseva labhanti. Yathā ca nārammaṇanasahajātehi saddhiṃ naupanissaye satta vārā honti, evaṃ naupanissayanārammaṇehi saddhiṃ nasahajātepi satta. 534. แม้ในมูลกะทั้งหลายมีนอารัมมณมูลกะเป็นต้น ในทุกะทั้งปวง มีการกำหนดนับจำนวนมูลกะเพียง ๔ เท่านั้น คือ ๑๕, ๑๓, ๑๑, ๙ ส่วนในติกะเป็นต้น ในการประชุมแห่งปัจจัยจำนวนมาก วิสัชนาที่มีการนับที่กำหนดไว้แม้อื่น คือ ๗, ๕, ๓, ๒, ๑ ก็ย่อมได้นั่นเทียว ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ในการประชุมแห่งปัจจัยเหล่าใด วาระใดๆ ย่อมได้ พึงกำหนดวาระนั้นๆ ให้ดีแล้วยกขึ้นแสดงโดยนัยที่กล่าวไว้ข้างต้น ในมูลกะทั้งหลายมีนอารัมมณมูลกะเป็นต้นทั้งหมดเหล่านี้ จักรทั้งหลายถูกทำขึ้นโดยผูกบททั้งหลายมีนอารัมมณะเป็นต้นไว้กับเหตุบทที่ล่วงไปแล้วก่อนนั่นเทียว แต่เพราะว่าวาระเหล่านั้นย่อมเป็นเช่นเดียวกับที่กล่าวไว้ในนเหตุมูลกะนั่นเอง เพราะฉะนั้น จึงไม่แสดงโดยพิสดาร แต่แสดงโดยย่อ ในบรรดามูลกะเหล่านั้น เหมือนอย่างในนเหตุมูลกะ นอารัมมณะและนอุปนิสสยะ แม้จะได้ ๑๕ วาระแยกกันๆ แต่เมื่อประชุมกันก็ได้ ๑๓ วาระ ฉันใด ในทุกแห่งก็ย่อมได้ ๑๓ วาระนั่นเอง ฉันนั้น และเหมือนอย่างว่า ในนอุปนิสสยะพร้อมกับนอารัมมณะและนสหชาตะ มี ๗ วาระ ฉันใด แม้ในนสหชาตะพร้อมกับนอุปนิสสยะและนอารัมมณะ ก็มี ๗ วาระ ฉันนั้น 538. Nanissayapaccayā naupanissayapaccayā napacchājāte tīṇīti kusalādīni abyākatantāni. Tesu kaṭattārūpañca āhārasamuṭṭhānañca paccayuppannaṃ. 538. ในนนิสสยปัจจยา นอุปนิสสยปัจจยา นปัจฉาชาเต (คำว่า) มี ๓ คือวาระมีกุศลเป็นต้นมีอัพยากตะเป็นที่สุด ใน ๓ วาระนั้น กฏัตตารูปและอาหารสมุฏฐานเป็นปัจจยุปบัน 543-544. Nāhāranaindriyamūlakesu catukkesu nakammena saddhiṃ aghaṭitattā nahetumūlake viya ekentena labbhanti. Naindriyamūlake naupanissaye ca napurejāte ca ṭhapetvā nāhāre tīṇīti kātabbanti naindriyapaccayato paṭṭhāya ime dve paccaye ghaṭetvā naindriyapaccayā…pe… naupanissayapaccayā nāhāre tīṇī. Naindriyapaccayā…pe… napurejātapaccayā nāhāre tīṇīti evaṃ imehi paccayehi saddhiṃ nāhārapaccaye ca gaṇanā kātabbāti attho. Tattha tīṇīti kusalādīneva abyākatassa. Tattha kusalākusalā kaṭattārūpānaṃ purejātassa ca kāyassa pacchājātapaccayena, abyākatā pana cittacetasikā pacchājātapaccayenevāti imesaṃ vasena tīṇi vissajjanāni kātabbāni. Parato pana napacchājātena saddhiṃ ghaṭitattā nāhāre dveti vuttaṃ. Tattha kaṭattārūpavasena kusalaṃ abyākatassa, tathā akusalanti ettakameva labbhati. Āhārassa pana paṭikkhittattā kabaḷīkārāhāro atthiavigatavasenāpi paccayabhāvaṃ na labhati. 543-544. ในจตุกกะที่มีนาหารปัจจัยและนินทริยปัจจัยเป็นมูล เพราะไม่ประกอบกับนกัมมปัจจัย จึงไม่ได้วาระเดียวโดยส่วนเดียวเหมือนในนเหตุมูลกะ ในนินทริยมูลกะ พึงทราบว่า ในนาหารปัจจัย มี ๓ วาระ โดยเว้นนอุปนิสสยปัจจัยและนปุเรชาตปัจจัย คือ ประกอบปัจจัย ๒ เหล่านี้ เริ่มตั้งแต่ นินทริยปัจจัย ได้แก่ นินทริยปัจจยา...ฯลฯ... นอุปนิสสยปัจจยา ในนาหารปัจจัย มี ๓ วาระ, นินทริยปัจจยา...ฯลฯ... นปุเรชาตปัจจยา ในนาหารปัจจัย มี ๓ วาระ อธิบายว่า พึงทำการนับนาหารปัจจัยพร้อมกับปัจจัยเหล่านี้อย่างนี้ ในวาระเหล่านั้น คำว่า ๓ วาระ ได้แก่ กุศลเป็นต้นเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ ใน ๓ วาระนั้น กุศลและอกุศลเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปและกายที่เป็นปุเรชาตะ ด้วยปัจฉาชาตปัจจัย ส่วนอัพยากตะ คือ จิตและเจตสิก เป็นปัจจัยด้วยปัจฉาชาตปัจจัยนั่นเทียว พึงทำการวิสัชนา ๓ วาระ ด้วยอำนาจแห่งปัจจัยเหล่านี้ แต่ในลำดับถัดไป เพราะประกอบกับนปัจฉาชาตปัจจัย จึงกล่าวว่า ในนาหารปัจจัย มี ๒ วาระ ใน ๒ วาระนั้น ได้เพียงเท่านี้ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะด้วยอำนาจกฏัตตารูป และอกุศลก็เป็นปัจจัยเช่นนั้น ก็เพราะปฏิเสธอาหารปัจจัย กวฬิงการาหารจึงไม่เป็นปัจจัยแม้ด้วยอำนาจอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย 545. Navippayuttamūlakassa catumūlake naupanissaye pañcāti kusalo sahajātakusalassa, kusalo kaṭattārūpasaṅkhātassa abyākatassa, akusalo sahajātaakusalassa, tathā kaṭattārūpasaṅkhātassa abyākatassa, abyākato sahajātaabyākatassāti evaṃ pañca. Navippayuttapaccayā…pe… naupanissaye tīṇīti heṭṭhā vuttanayeneva kusalādayo tayo abyākatassa. 545. ในจตุมูลกะแห่งนวิปปยุตตมูลกะ ในนอุปนิสสยปัจจัย มี ๕ วาระ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่สหชาตกุศล, กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะที่ชื่อว่ากฏัตตารูป, อกุศลเป็นปัจจัยแก่สหชาตอกุศล, และเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะที่ชื่อว่ากฏัตตารูป, อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่สหชาตอัพยากตะ รวมเป็น ๕ วาระอย่างนี้ นวิปปยุตตปัจจยา...ฯลฯ... ในนอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ วาระ ได้แก่ กุศลเป็นต้น ๓ อย่างเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว 546. Noatthipaccayā nahetuyā navāti nahetupaccayā noatthiyā vuttā naveva. Sabbepi hi te ekamūlakekāvasānā anantarapakatūpanissayavasena labbhanti. Nārammaṇe navātipi teyeva nārammaṇe ṭhatvā naupanissaye dve kātabbā. Yāva nissayampīti noatthimūlake naye ‘‘noatthipaccayā nahetupaccayā nārammaṇapaccayā’’ti evaṃ cakkabandhagamanena nārammaṇapaccaye ṭhatvā imehi vā tīhi, ito paresu nādhipatiādīsu aññataraññatarena vā saddhiṃ yāva nissayapaccayaṃ pāpuṇāti, tāva gantvā naupanissaye dve vissajjanāni kātabbānīti attho. 546. โนอัตถิปัจจยา นเหตุยา มี ๙ วาระ คือ ๙ วาระที่กล่าวไว้ใน นเหตุปัจจยา โนอัตถิยา นั่นเอง เพราะวาระทั้งหมดเหล่านั้นมีมูลเดียวและมีที่สุดอย่างเดียวกัน ย่อมได้ด้วยอำนาจอนันตรปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัย แม้ในนารัมมณปัจจัย มี ๙ วาระ ก็คือวาระเหล่านั้นนั่นเอง เมื่อตั้งอยู่ในนารัมมณปัจจัย พึงทำ ๒ วาระในนอุปนิสสยปัจจัย คำว่า "จนถึงนิสสยปัจจัย" อธิบายว่า ในนัยแห่งโนอัตถิมูลกะ เมื่อตั้งอยู่ในนารัมมณปัจจัย ด้วยการดำเนินไปอย่างจักรพันธะว่า ‘โนอัตถิปัจจยา นเหตุปัจจยา นารัมมณปัจจยา’ อย่างนี้ พร้อมกับปัจจัย ๓ เหล่านี้ หรือพร้อมกับปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่งในนาธิปติปัจจัยเป็นต้นนอกเหนือจากนี้ ไปจนถึงนิสสยปัจจัย พึงทำการวิสัชนา ๒ วาระในนอุปนิสสยปัจจัย Evaṃ lakkhaṇaṃ ṭhapetvā puna nārammaṇato paṭṭhāya yāva nissayā satta paccaye gahetvā naupanissaye dveti āha. Tattha noatthipaccayā nahetupaccayā nārammaṇapaccayā naupanissaye dve, noatthipaccayā nahetunārammaṇanādhipatipaccayā naupanissaye dveti evaṃ nārammaṇato purimapacchimehi nissayapariyosānehi sabbapadehi saddhiṃ yojanā kātabbā. Dveti panettha kusalo abyākatassa, akusalo abyākatassāti nānākkhaṇikakammavasena kaṭattārūpassa paccayavasena veditabbāni. Naupanissayapadena saddhiṃ napurejātādīsu sabbattha dve. Kammapaccayo panettha na gahito. Tasmiñhi gahite tepi dve vārā chijjanti, vissajjanameva na labbhati. Evaṃ yena yena saddhiṃ yassa yassa saṃsandane. Yaṃ labbhati, yañca parihāyati, taṃ sabbaṃ sādhukaṃ sallakkhetvā sabbapaccanīyesu gaṇanā uddharitabbāti. ครั้นตั้งลักษณะไว้อย่างนี้แล้ว ท่านจึงกล่าวอีกว่า พึงถือเอาปัจจัย ๗ อย่าง เริ่มตั้งแต่นารัมมณปัจจัยจนถึงนิสสยปัจจัย แล้วได้ ๒ วาระในนอุปนิสสยปัจจัย ในข้อนั้น โนอัตถิปัจจยา นเหตุปัจจยา นารัมมณปัจจยา ในนอุปนิสสยปัจจัย มี ๒ วาระ, โนอัตถิปัจจยา นเหตุปัจจยา นารัมมณปัจจยา นาธิปติปัจจยา ในนอุปนิสสยปัจจัย มี ๒ วาระ พึงประกอบกับทุกบทที่มีนิสสยปัจจัยเป็นที่สุด ทั้งข้างหน้าและข้างหลังนารัมมณปัจจัยอย่างนี้ ในที่นี้ พึงทราบ ๒ วาระว่า ได้แก่ กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ และอกุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ ด้วยอำนาจแห่งนานักขณิกกัมมปัจจัยที่เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูป ในนปุเรชาตปัจจัยเป็นต้นทั้งหมด พร้อมกับบทนอุปนิสสยปัจจัย มี ๒ วาระ ในที่นี้ ท่านไม่ถือเอากัมมปัจจัย เพราะเมื่อถือเอากัมมปัจจัยนั้น แม้วาระทั้งสองนั้นก็ขาดไป ย่อมไม่ได้วิสัชนาเลย ในการเทียบเคียงปัจจัยใดๆ กับปัจจัยใดๆ อย่างนี้ พึงกำหนดให้ดีซึ่งวาระที่ได้และวาระที่ขาดหายไปทั้งหมด แล้วยกการนับขึ้นในปัจจนียะทั้งปวง Paccanīyagaṇanavaṇṇanā. อรรถกถาว่าด้วยการนับปัจจนียะ Anulomapaccanīyavaṇṇanā อรรถกถาว่าด้วยอนุโลมปัจจนียะ 550. Anulomapaccanīye ‘‘hetuyā satta, ārammaṇe navā’’ti evaṃ anulome ‘‘nahetuyā pannarasa, nārammaṇe pannarasā’’ti evaṃ paccanīye ca laddhagaṇanesu paccayesu yo paccayo anulomato ṭhito, tassa anulome laddhavārehi saddhiṃ ye paccanīyato ṭhitassa paccanīye laddhavāresu sadisavārā, tesaṃ vasena gaṇanā veditabbā. Anulomasmiñhi hetupaccaye ‘‘hetuyā sattā’’ti satta vārā laddhā, paccanīye nārammaṇapaccaye ‘‘nārammaṇe pannarasā’’ti pannarasa laddhā. Tesu ye hetuyā satta vuttā, tehi saddhiṃ nārammaṇe vuttesu pannarasasu ‘‘kusalo kusalassa, abyākatassa, kusalābyākatassa, akusalo akusalassa, abyākatassa, akusalābyākatassa, abyākato abyākatassā’’ti ime satta sadisā. Te sandhāya hetupaccayā naārammaṇe sattāti vuttaṃ. Naadhipatiyā sattātiādīsupi eseva nayo. 550. ในอนุโลมปัจจนียะ ในบรรดาปัจจัยที่นับจำนวนได้แล้วในอนุโลมว่า ‘เหตุยา มี ๗, อารัมมเณ มี ๙’ และในปัจจนียะว่า ‘นเหตุยา มี ๑๕, นารัมมเณ มี ๑๕’ ปัจจัยใดตั้งอยู่ฝ่ายอนุโลม พึงทราบการนับด้วยอำนาจแห่งวาระที่เหมือนกันในบรรดาวาระที่ได้ในปัจจนียะของปัจจัยที่ตั้งอยู่ฝ่ายปัจจนียะ กับวาระที่ได้ในอนุโลมของปัจจัยนั้น จริงอยู่ ในอนุโลม ได้ ๗ วาระในเหตุปัจจัยว่า ‘เหตุยา มี ๗’ ในปัจจนียะ ได้ ๑๕ วาระในนารัมมณปัจจัยว่า ‘นารัมมเณ มี ๑๕’ ในบรรดาวาระเหล่านั้น ๗ วาระที่กล่าวไว้ในเหตุปัจจัยนั้น มี ๗ วาระเหล่านี้ที่เหมือนกันในบรรดา ๑๕ วาระที่กล่าวไว้ในนารัมมณปัจจัย คือ ‘กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล, แก่อัพยากตะ, แก่กุสลัพยากตะ, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล, แก่อัพยากตะ, แก่อกุสลัพยากตะ, อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ’ ท่านหมายถึงวาระเหล่านั้นจึงกล่าวว่า เหตุปัจจยา นอารัมมเณ มี ๗ วาระ แม้ในนาธิปติยา มี ๗ วาระ เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน Nasahajātassa pana hetupaccayassa abhāvā nasahajāte ekopi na labbhati, tasmā tena saddhiṃ yojanā na katā. Naaññamaññe kusalādayo tayo rūpābyākatassa labbhanti, te sandhāya tīṇīti vuttaṃ. Tathā nasampayutte. Navippayutte pana kusalaṃ kusalassa, akusalaṃ akusalassa, abyākataṃ abyākatassāti arūpadhammavasena tīṇi veditabbāni. Nanissayanoatthinoavigatā nasahajāto viya na labbhantiyevāti tehipi saddhiṃ yojanā na katā. Evamettha satta tīṇīti dveyeva gaṇanaparicchedā, tesaṃ vasena ūnataragaṇanena saddhiṃ atirekagaṇanassapi gaṇanaṃ parihāpetvā paccayaghaṭanesu gaṇanā veditabbā. ก็เพราะไม่มีเหตุปัจจัยของนสหชาตปัจจัย แม้สักวาระหนึ่งจึงไม่ได้ในนสหชาตปัจจัย เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ทำการประกอบกับปัจจัยนั้น ในนอัญญมัญญปัจจัย ย่อมได้กุศลเป็นต้น ๓ อย่างเป็นปัจจัยแก่รูปาพยากตะ ท่านหมายถึงวาระเหล่านั้นจึงกล่าวว่า มี ๓ วาระ ในนสัมปยุตตปัจจัยก็เช่นกัน ส่วนในนวิปปยุตตปัจจัย พึงทราบว่ามี ๓ วาระด้วยอำนาจอรูปธรรม คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล, อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ นนิสสยปัจจัย โนอัตถิปัจจัย โนอวิคตปัจจัย ย่อมไม่ได้เลยเหมือนนสหชาตปัจจัย เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ทำการประกอบกับปัจจัยเหล่านั้นด้วย ในที่นี้ มีการกำหนดจำนวนนับเพียง ๒ อย่าง คือ ๗ และ ๓ พึงทราบการนับในการประกอบปัจจัยทั้งหลาย โดยลดจำนวนนับของปัจจัยที่มีจำนวนมากกว่าให้เท่ากับปัจจัยที่มีจำนวนน้อยกว่า ด้วยอำนาจแห่งการกำหนดจำนวนนับทั้งสองนั้น 551. Tattha hetusahajātanissayaatthiavigatanti nārammaṇe sattāti kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo, sahajātanissayaatthiavigatapaccayena paccayo, nārammaṇapaccayena paccayo. Kusalā hetū sampayuttakānaṃ khandhānaṃ hetupaccayena paccayo, sahajātanissayaatthiavigatapaccayena paccayo, nārammaṇapaccayena paccayoti iminā nayena satta vārā uddharitabbā. Nādhipatiyā sattātiādīsupi eseva nayo. Dutiye ghaṭane aññamaññassa paviṭṭhattā ṭhapetvā nasampayuttaṃ sesesu tīṇīti vuttaṃ. Nasampayutte pana aññamaññavippayuttaṃ paṭisandhināmarūpaṃ sandhāya ekanti vuttaṃ. Aññamaññapaccayo cettha anulomaghaṭane paviṭṭhattā paccanīyato na labbhati, tasmā ‘‘naaññamaññe’’ti na vuttaṃ. Yathā cettha, evaṃ sesaghaṭanesupi paviṭṭhapaccayā paccanīyato na labbhantīti na vuttā. Tatiyaghaṭane sampayuttassa paviṭṭhattā sabbattha tīṇiyeva. Catutthaghaṭane vippayuttassa paviṭṭhattā tīṇi kusalādīni cittasamuṭṭhānarūpassa. Pañcame vipākassa paviṭṭhattā sabbattha ekaṃ abyākatena abyākataṃ. Ito paresupi vipākasampayuttesu eseva nayo. 551. ในปัจจัยเหล่านั้น บทว่า เหตุสหชาตนิสสยอัตถิอวิคตะ แต่นาอารัมมณะ มี ๗ วาระ ความว่า กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมโดยเหตุปัจจัย โดยสหชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย แต่ไม่เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัย กุศลเหตุทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยเหตุปัจจัย โดยสหชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย แต่ไม่เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัย พึงยกวาระ ๗ วาระขึ้นแสดงโดยนัยนี้ แม้ในบทเป็นต้นว่า นาธิปติยา มี ๗ วาระ ก็นัยนี้เหมือนกัน ในการประกอบปัจจัยหมวดที่ ๒ เพราะอัญญมัญญปัจจัยนับเข้าด้วย จึงกล่าวว่า ในปัจจัยที่เหลือ เว้นนสัมปยุตตปัจจัยเสีย มี ๓ ปัจจัย แต่ในนสัมปยุตตปัจจัย ท่านกล่าวว่า มี ๑ ปัจจัย โดยหมายถึงอัญญมัญญวิปปยุตตปัจจัยของปฏิสนธินามรูป อนึ่ง อัญญมัญญปัจจัยในที่นี้ เพราะนับเข้าในการประกอบปัจจัยฝ่ายอนุโลม จึงไม่ได้ในฝ่ายปัจจนียะ ฉะนั้น ท่านจึงไม่กล่าวว่า นอัญญมัญเญ อัญญมัญญปัจจัยในที่นี้เป็นฉันใด แม้ในการประกอบปัจจัยหมวดอื่นๆ ปัจจัยที่นับเข้าแล้ว ย่อมไม่ได้ในฝ่ายปัจจนียะ ฉะนั้น ท่านจึงไม่กล่าวไว้ ฉันนั้นเหมือนกัน ในการประกอบปัจจัยหมวดที่ ๓ เพราะสัมปยุตตปัจจัยนับเข้าด้วย จึงมี ๓ ปัจจัยเท่านั้นในทุกแห่ง ในการประกอบปัจจัยหมวดที่ ๔ เพราะวิปปยุตตปัจจัยนับเข้าด้วย จึงมี ๓ ปัจจัย คือ กุศลเป็นต้น แก่จิตตสมุฏฐานรูป ในการประกอบปัจจัยหมวดที่ ๕ เพราะวิปากปัจจัยนับเข้าด้วย จึงมี ๑ ปัจจัยในทุกแห่ง คือ อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ แม้ในวิปากสัมปยุตตปัจจัยนอกนี้ไป ก็นัยนี้เหมือนกัน 552. Hetusahajātanissayaindriyamaggaatthiavigatanti nārammaṇe cattārīti kusalo kusalassa, abyākatassa, kusalābyākatassa; abyākato abyākatassāti imesaṃ vasena veditabbāni. Sesesupi eseva nayo. Naaññamaññe dveti kusalo abyākatassa, tathā abyākato. Paratopi dvīsu eseva nayo. Iminā upāyena sabbaghaṭanesu labbhamānavasena gaṇanā veditabbā. Sabbānipi cetāni imasmiṃ anulomapaccanīye sahajātavasena ceva pakiṇṇakavasena ca pannarasādhikāni cattāri ghaṭanasatāni vuttāni. Tesu tasmiṃ tasmiṃ ghaṭane ye anulomato ṭhitā paccayā, tesaṃ ekopi paccanīyato na labbhati. Hetumūlake cettha paṭhame ghaṭane anulomato pañcannaṃ paccayānaṃ ṭhitattā paccanīyato ekūnavīsati paccayā āgatā. Evaṃ sesesupi anulomato ṭhitāvasesā paccanīyato āgatā. Anulomato cettha bahūsupi ṭhitesu paccanīyato ekekova āgatoti veditabbo. Yathā ca hetumūlake, evaṃ ārammaṇādimūlakesupi sabbametaṃ vidhānaṃ yathānurūpato veditabbanti. 552. บทว่า เหตุสหชาตนิสสยอินทริยมัคคอัตถิอวิคตะ แต่นาอารัมมณะ มี ๔ วาระ พึงทราบโดยนัยแห่งวาระเหล่านี้ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล, แก่อัพยากตะ, แก่กุศลอัพยากตะ; อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ แม้ในปัจจัยที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า นอัญญมัญเญ มี ๒ วาระ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ และอัพยากตะ (เป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ) ก็ฉันนั้น แม้ใน ๒ ปัจจัยนอกนี้ไป ก็นัยนี้เหมือนกัน พึงทราบการนับจำนวนโดยสามารถตามที่ได้ในการประกอบปัจจัยทั้งหมดด้วยอุบายนี้ อนึ่ง การประกอบปัจจัยทั้งหมดเหล่านี้ ในอนุโลมปัจจนียะนี้ ท่านกล่าวไว้ว่ามี ๔๑๕ หมวด ทั้งโดยสหชาตวาระและโดยปกิณณกวาระ ในบรรดาการประกอบปัจจัยเหล่านั้น ในการประกอบปัจจัยนั้นๆ ปัจจัยเหล่าใดตั้งอยู่โดยฝ่ายอนุโลม แม้ปัจจัยเดียวในปัจจัยเหล่านั้น ย่อมไม่ได้ในฝ่ายปัจจนียะ ในที่นี้ ในการประกอบปัจจัยหมวดแรกในเหตุมูลกะ เพราะปัจจัย ๕ ตั้งอยู่โดยฝ่ายอนุโลม ปัจจัย ๑๙ จึงมาในฝ่ายปัจจนียะ แม้ในปัจจัยที่เหลือ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ปัจจัยที่เหลือจากที่ตั้งอยู่โดยฝ่ายอนุโลม ย่อมมาในฝ่ายปัจจนียะ พึงทราบว่า ในที่นี้ แม้เมื่อปัจจัยจำนวนมากตั้งอยู่โดยฝ่ายอนุโลม แต่ปัจจัยแต่ละอย่างเท่านั้นย่อมมาในฝ่ายปัจจนียะ และวิธีการทั้งหมดนี้เป็นฉันใดในเหตุมูลกะ พึงทราบว่า แม้ในอารัมมณาทิมูลกะ ก็เป็นไปตามสมควรฉันนั้น Anulomapaccanīyavaṇṇanā. อรรถกถาอนุโลมปัจจนียะ Paccanīyānulomavaṇṇanā อรรถกถาปัจจนียานุโลม 631. Paccanīyānulomepi ‘‘hetuyā satta, ārammaṇe navā’’ti evaṃ anulome ‘‘nahetuyā pannarasa, nārammaṇe pannarasā’’ti evaṃ paccanīye ca laddhagaṇanesu paccayesu yo paccanīyato ṭhito, tassa paccanīyato laddhavāresu ye anulomato ṭhitassa anulomato laddhavārehi sadisā vārā, tesaṃ vasena gaṇanā veditabbā. Paccanīyasmiñhi nahetupaccaye ‘‘nahetuyā pannarasā’’ti pannarasa vārā laddhā, anulome ārammaṇapaccaye ‘‘ārammaṇe navā’’ti nava vārā laddhā. Tattha ye nahetuyā pannarasa vuttā, tesu ye vārā ārammaṇe vuttehi navahi sadisā, tesaṃ vasena gaṇanā veditabbā. Tattha ye ārammaṇe nava vuttā, te nahetuyā vuttesu pannarasasu kusalo ‘‘kusalākusalābyākatānaṃ, akusalo akusalakusalābyākatānaṃ, abyākato abyākatakusalākusalāna’’nti imehi navahi sadisā, te sandhāya nahetuyā ārammaṇe navāti vuttaṃ. Adhipatiyā dasātiādīsupi eseva nayo. Ārammaṇādīnañhi anulomagaṇanāya ye vārā vuttā nahetupaccayena saddhiṃ saṃsandanepi te sabbe labbhantīti veditabbā. ‘‘Kusalo dhammo kusalassa dhammassa nahetupaccayena paccayo ārammaṇapaccayena paccayo, dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā taṃ paccavekkhati, pubbe suciṇṇāni paccavekkhatī’’ti iminā upāyena tesaṃ pāḷi uddharitabbā. 631. แม้ในปัจจนียานุโลม ในบรรดาปัจจัยที่นับจำนวนได้แล้วในฝ่ายอนุโลมว่า "ในเหตุปัจจัย มี ๗ วาระ, ในอารัมมณปัจจัย มี ๙ วาระ" และในฝ่ายปัจจนียะว่า "ในนเหตุปัจจัย มี ๑๕ วาระ, ในนาอารัมมณปัจจัย มี ๑๕ วาระ" ปัจจัยใดตั้งอยู่โดยฝ่ายปัจจนียะ พึงทราบการนับจำนวนโดยสามารถแห่งวาระเหล่านั้น ซึ่งเป็นวาระที่เหมือนกับวาระที่ได้โดยฝ่ายอนุโลมของปัจจัยที่ตั้งอยู่โดยฝ่ายอนุโลม ในบรรดาวาระที่ได้โดยฝ่ายปัจจนียะของปัจจัยนั้น จริงอยู่ ในฝ่ายปัจจนียะ ในนเหตุปัจจัย ได้ ๑๕ วาระว่า "ในนเหตุปัจจัย มี ๑๕ วาระ" ในฝ่ายอนุโลม ในอารัมมณปัจจัย ได้ ๙ วาระว่า "ในอารัมมณปัจจัย มี ๙ วาระ" ในวาระเหล่านั้น บรรดา ๑๕ วาระที่กล่าวไว้ในนเหตุปัจจัย วาระเหล่าใดเหมือนกับ ๙ วาระที่กล่าวไว้ในอารัมมณปัจจัย พึงทราบการนับจำนวนโดยสามารถแห่งวาระเหล่านั้น ในวาระเหล่านั้น ๙ วาระที่กล่าวไว้ในอารัมมณปัจจัย ย่อมเหมือนกับ ๙ วาระเหล่านี้ในบรรดา ๑๕ วาระที่กล่าวไว้ในนเหตุปัจจัย คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่ "กุศล อกุศล อัพยากตะ", อกุศลเป็นปัจจัยแก่ "อกุศล กุศล อัพยากตะ", อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่ "อัพยากตะ กุศล อกุศล" ท่านหมายถึงวาระเหล่านั้นจึงกล่าวว่า ในนเหตุปัจจัย โดยอารัมมณปัจจัย มี ๙ วาระ แม้ในบทเป็นต้นว่า โดยอธิปติปัจจัย มี ๑๐ วาระ ก็นัยนี้เหมือนกัน พึงทราบว่า วาระเหล่าใดที่กล่าวไว้โดยการนับจำนวนฝ่ายอนุโลมของอารัมมณปัจจัยเป็นต้น แม้เมื่อเทียบเคียงกับนเหตุปัจจัย ก็ย่อมได้วาระทั้งหมดเหล่านั้น พึงยกบาลีของวาระเหล่านั้นขึ้นแสดงด้วยอุบายนี้ว่า "กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมโดยนเหตุปัจจัย โดยอารัมมณปัจจัย (คือ) บุคคลให้ทานแล้ว สมาทานศีลแล้ว ทำอุโบสถกรรมแล้ว ย่อมพิจารณาถึงกรรมนั้น ย่อมพิจารณาถึงกรรมดีที่เคยทำไว้ในกาลก่อน" Nahetupaccayā adhipatiyā dasāti ettha ṭhapetvā vīmaṃsādhipatiṃ sesādhipativasena anulomavibhaṅge āgatavārā uddharitabbā. Evamettha nava dasasattatīṇiterasaekanti cha gaṇanaparicchedā, tesaṃ vasena ūnataragaṇanena saddhiṃ atirekagaṇanassāpi gaṇanaṃ parihāpetvā nahetumūlakādīnaṃ nayānaṃ timūlakādīsu sabbasaṃsandanesu gaṇanā veditabbā. Idaṃ tāva sādhāraṇalakkhaṇaṃ. Na panetaṃ sabbasaṃsandanesu gacchati, yehi pana paccayehi saddhiṃ yesaṃ paccayānaṃ saṃsandane ye vārā virujjhanti, te apanetvā avasesānaṃ vasenapettha gaṇanā veditabbā. ในบทว่า โดยนเหตุปัจจัย โดยอธิปติปัจจัย มี ๑๐ วาระ ในที่นี้ พึงยกวาระที่มาในอนุโลมวิภังค์ขึ้นแสดงโดยสามารถแห่งอธิบดีที่เหลือ เว้นวิมังสาธิปติเสีย ในที่นี้ มีการกำหนดจำนวน ๖ อย่าง คือ ๙, ๑๐, ๗, ๓, ๑๓, ๑ ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบการนับจำนวนในการเทียบเคียงทั้งหมดในติมูลกะเป็นต้นของนัยแห่งนเหตุมูลกะเป็นต้น โดยสามารถแห่งการกำหนดจำนวนเหล่านั้น โดยละการนับจำนวนที่มากกว่าพร้อมกับการนับจำนวนที่น้อยกว่าเสีย นี้เป็นลักษณะทั่วไปก่อน แต่ลักษณะนี้ใช้ไม่ได้ในการเทียบเคียงทั้งหมด อนึ่ง ในการเทียบเคียงปัจจัยเหล่าใดกับปัจจัยเหล่าใด วาระเหล่าใดขัดแย้งกัน พึงยกเว้นวาระเหล่านั้นเสีย แล้วทราบการนับจำนวนในที่นี้โดยสามารถแห่งวาระที่เหลือ Nahetupaccayā naārammaṇapaccayā adhipatiyā sattāti ettha hi kusalo akusalassa; abyākato kusalassa, akusalassāti ime ārammaṇādhipativasena labbhamānā tayo vārā virujjhanti. Kasmā? Naārammaṇapaccayāti vuttattā. Tasmā te apanetvā sahajātādhipatinayenevettha ‘‘kusalo kusalassa, abyākatassa, kusalābyākatassa; akusalo akusalassa, abyākatassa, akusalābyākatassa; abyākato abyākatassā’’ti satta vārā veditabbā. Tepi nahetupaccayāti vacanato ṭhapetvā vīmaṃsādhipatiṃ sesādhipatīnaṃ vasena. Evaṃ sabbattha ūnataragaṇanapaccayavasena avirujjhamānagaṇanavasena ca gaṇanā veditabbā. ในวาระว่า นเหตุปัจจยา นอารัมมณปัจจยา อธิปติยา มี ๗ วาระนั้น ๓ วาระเหล่านี้ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล, อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่กุศล, (อัพยากฤตเป็นปัจจัย) แก่อกุศล ซึ่งได้มาโดยอำนาจแห่งอารัมมณาธิปติปัจจัย ย่อมขัดกัน. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะพระบาลีว่า นอารัมมณปัจจยา. เพราะฉะนั้น พึงยก ๓ วาระเหล่านั้นออกแล้ว ทราบ ๗ วาระในที่นี้โดยนัยแห่งสหชาตาธิปติปัจจัยเท่านั้น คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล, แก่อัพยากฤต, แก่กุศลและอัพยากฤต; อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล, แก่อัพยากฤต, แก่อกุศลและอัพยากฤต; อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต. แม้ ๗ วาระเหล่านั้น ก็พึงทราบว่า (ได้) โดยอำนาจแห่งอธิปติปัจจัยที่เหลือ ยกเว้นวิมังสาธิปติเสีย เพราะพระบาลีว่า นเหตุปัจจยา. พึงทราบการนับในที่ทุกแห่งโดยอำนาจแห่งปัจจัยที่มีการนับน้อยกว่า และโดยอำนาจแห่งการนับที่ไม่ขัดกันอย่างนี้. Yesu ca paccayesu paccanīyato ṭhitesu ye anulomato na tiṭṭhanti, tepi veditabbā. Seyyathidaṃ – anantare paccanīyato ṭhite samanantarāsevananatthivigatā anulomato na tiṭṭhanti, sahajāte paccanīyato ṭhite hetuaññamaññavipākajhānamaggasampayuttā anulomato na tiṭṭhanti, nissaye paccanīyato ṭhite vatthupurejāto anulomato na tiṭṭhati. Āhāre vā indriye vā paccanīyato ṭhite hetuaññamaññavipākajhānamaggasampayuttā anulomato na tiṭṭhanti. Ārammaṇe pana paccanīyato ṭhite adhipatiupanissayā anulomato na tiṭṭhanti, ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayā pana na labbhanti. Iminā upāyena sabbattha yaṃ labbhati, yañca na labbhati, taṃ jānitvā labbhamānavasena vārā uddharitabbā. และปัจจัยเหล่าใด ย่อมไม่มีในฝ่ายอนุโลม เมื่อปัจจัยเหล่าใดมีอยู่โดยความเป็นปัจจนียะ แม้ปัจจัยเหล่านั้นก็พึงทราบ. อย่างไรคือ เมื่ออนันตรปัจจัยมีอยู่โดยความเป็นปัจจนียะ สมนันตรปัจจัย อาเสวนปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย ย่อมไม่มีในฝ่ายอนุโลม. เมื่อสหชาตปัจจัยมีอยู่โดยความเป็นปัจจนียะ เหตุปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย วิปากปัจจัย ฌานปัจจัย มัคคปัจจัย และสัมปยุตตปัจจัย ย่อมไม่มีในฝ่ายอนุโลม. เมื่อนิสสยปัจจัยมีอยู่โดยความเป็นปัจจนียะ วัตถุปุเรชาตปัจจัย ย่อมไม่มีในฝ่ายอนุโลม. เมื่ออาหารปัจจัยหรืออินทริยปัจจัยมีอยู่โดยความเป็นปัจจนียะ เหตุปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย วิปากปัจจัย ฌานปัจจัย มัคคปัจจัย และสัมปยุตตปัจจัย ย่อมไม่มีในฝ่ายอนุโลม. แต่เมื่ออารัมมณปัจจัยมีอยู่โดยความเป็นปัจจนียะ อธิปติปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย ย่อมไม่มีในฝ่ายอนุโลม. ส่วนอารัมมณาธิปติปัจจัยและอารัมมณูปนิสสยปัจจัย ย่อมไม่ได้เลย. ด้วยอุบายนี้ พึงทราบสิ่งที่ได้และสิ่งที่ไม่ได้ในที่ทุกแห่ง แล้วยกวาระขึ้นโดยอำนาจแห่งสิ่งที่ได้. Tattha sabbesupi timūlakādīsu anantare sattātiādayo dumūlake laddhavārāyeva sattamūlakādīsu pana nasahajātapaccayā nissaye tīṇīti purejātavasena vatthunissaye tīṇi. Kamme dve nānākkhaṇikavaseneva. Āhāre ekaṃ kabaḷīkārāhāravasena. Indriye ekaṃ rūpindriyavasena. Kamena gantvā vippayutte tīṇīti kusalādīnaṃ abyākatantāni pacchājātavasena. Atthiavigatesu pañcāti tāni ceva tīṇi, kusalābyākatā abyākatassa, akusalābyākatā abyākatassāti imāni ca dve pacchājātāhārindriyavasenāti. Pacchājātapaccayassa paccanīkabhāvato paṭṭhāya pana atthiavigatesu ekanti abyākato abyākatassa āhārindriyavasena. Nāhāre gahite naindriyapaccayāti na gahetabbaṃ. Tathā naindriye gahite nāhārapaccayāti. Kasmā? Dvīsu ekato gahitesu gaṇetabbavārassa abhāvato. Jhānamaggādīsupi paccanīkato ṭhitesu āhārato vā indriyato vā ekaṃ anulomaṃ akatvāva avasāne indriye ekaṃ, atthiyā ekaṃ, avigate ekaṃ, āhāre ekaṃ, atthiyā ekaṃ, avigate ekanti vuttaṃ. Sesamettha uttānatthamevāti. ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น แม้ในติมูลกะเป็นต้นทั้งหมด วาระที่ได้ในทุมูลกะมีอาทิว่า อนนฺตเร มี ๗ วาระ ก็เป็นเช่นนั้น. แต่ในสัตตมูลกะเป็นต้น ในวาระว่า นสหชาตปจฺจยา นิสฺสเย มี ๓ วาระ คือ วัตถุนิสสยะ ๓ วาระ โดยอำนาจแห่งปุเรชาตปัจจัย. ในกัมมปัจจัย มี ๒ วาระ โดยอำนาจแห่งนานักขณิกปัจจัยเท่านั้น. ในอาหารปัจจัย มี ๑ วาระ โดยอำนาจแห่งกพฬีการาหาร. ในอินทริยปัจจัย มี ๑ วาระ โดยอำนาจแห่งรูปินทรีย์. เมื่อว่าไปโดยลำดับ ในวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ คือ อัพยากตธรรมที่เกิดต่อจากกุศลเป็นต้น โดยอำนาจแห่งปัจฉาชาตปัจจัย. ในอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย มี ๕ วาระ คือ ๓ วาระเหล่านั้นนั่นแหละ และอีก ๒ วาระเหล่านี้ คือ กุศลและอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต, อกุศลและอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต โดยอำนาจแห่งปัจฉาชาตปัจจัย อาหารปัจจัย และอินทริยปัจจัย. แต่จำเดิมแต่ความเป็นปัจจนียะแห่งปัจฉาชาตปัจจัย ในอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ คือ อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต โดยอำนาจแห่งอาหารปัจจัยและอินทริยปัจจัย. เมื่อถือเอา นอาหารปจฺจยา ไม่พึงถือเอา นอินฺทฺริยปจฺจยา. อย่างนั้นเหมือนกัน เมื่อถือเอา นอินฺทฺริยปจฺจยา ก็ไม่พึงถือเอา นอาหารปจฺจยา. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเมื่อถือเอาทั้งสองอย่างพร้อมกัน ย่อมไม่มีวาระที่จะพึงนับ. แม้ในฌานปัจจัย มัคคปัจจัย เป็นต้น เมื่อมีอยู่โดยความเป็นปัจจนียะ โดยไม่ทำปัจจัยอย่างหนึ่งคืออาหารปัจจัยหรืออินทริยปัจจัยให้เป็นอนุโลม ในตอนท้ายจึงกล่าวว่า ในอินทริยปัจจัย มี ๑ วาระ, ในอัตถิปัจจัย มี ๑ วาระ, ในอวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ; ในอาหารปัจจัย มี ๑ วาระ, ในอัตถิปัจจัย มี ๑ วาระ, ในอวิคตปัจจัย มี ๑ วาระ. เนื้อความที่เหลือในที่นี้ ตื้นทั้งนั้น. Nahetumūlakaṃ. นเหตุมูลกะ 636. Nārammaṇamūlakādīsu naaññamaññamūlake naaññamaññapaccayā hetuyā tīṇīti kusalādīni cittasamuṭṭhānānaṃ. Adhipatiyā aṭṭhāti adhipatiyā vuttesu dasasu ‘‘kusalo kusalābyākatassa, akusalo akusalābyākatassā’’ti dve apanetvā sesāni aṭṭha. Sahajāte pañcāti hetuyā vuttehi tīhi saddhiṃ ‘‘kusalo ca abyākato ca abyākatassa, akusalo ca abyākato ca abyākatassā’’ti ime dve. Nissaye sattāti tehi pañcahi saddhiṃ ‘‘abyākato kusalassa, abyākato akusalassā’’ti ime dve vatthuvasena. Kamme tīṇīti hetuyā vuttāneva. Sesatikesupi eseva nayo. Adhipatiyā tīṇīti heṭṭhā vuttāneva. 636. ในนอารัมมณมูลกะเป็นต้น ในนอัญญมัญญมูลกะ วาระว่า นอญฺญมญฺญปจฺจยา เหตุยา มี ๓ วาระ คือ กุศลเป็นต้นเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูป. วาระว่า อธิปติยา มี ๘ วาระ คือ ยก ๒ วาระ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศลและอัพยากฤต, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศลและอัพยากฤต ออกเสียจาก ๑๐ วาระที่กล่าวไว้ในอธิปติปัจจัย เหลือ ๘ วาระ. วาระว่า สหชาเต มี ๕ วาระ คือ ๒ วาระเหล่านี้ คือ กุศลและอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต, อกุศลและอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อัพยากฤต รวมกับ ๓ วาระที่กล่าวไว้ในเหตุปัจจัย. วาระว่า นิสฺสเย มี ๗ วาระ คือ ๒ วาระเหล่านี้ คือ อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่กุศล, อัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่อกุศล โดยอำนาจแห่งวัตถุ รวมกับ ๕ วาระเหล่านั้น. วาระว่า กมฺเม มี ๓ วาระ คือ วาระที่กล่าวไว้ในเหตุปัจจัยนั่นเอง. แม้ใน ๓ ปัจจัยที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. วาระว่า อธิปติยา มี ๓ วาระ คือ วาระที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำนั่นเอง. 644. Nāhāramūlake aññamaññe tīṇīti ṭhapetvā āhāre sesacetasikavasena veditabbāni. Yathā ca heṭṭhā, tathā idhāpi nāhāranaindriyesu ekekameva gahitaṃ, na dve ekato. 644. ในนาหารมูลกะ วาระว่า อญฺญมญฺเญ มี ๓ วาระ พึงทราบว่าได้โดยอำนาจแห่งเจตสิกที่เหลือ ยกเว้นอาหารเจตสิก. และในนาหารปัจจัยและนอินทริยปัจจัยในที่นี้ ก็ถือเอาเพียงอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่ใช่ทั้งสองอย่างพร้อมกัน เหมือนในเบื้องต่ำ. 648. Nasampayuttapaccayā hetuyā tīṇīti heṭṭhā naaññamaññe vuttāneva. Adhipatiyā aṭṭhāti vuttāneva. Navippayuttamūlake kamme pañcāti kusalādicetanā sahajātakusalādīnaṃ, nānākkhaṇikā kusalākusalacetanā kammasamuṭṭhānarūpassāti evaṃ pañca. Āhārindriyesu tīṇi sahajātasadisāni. Jhānamaggādīsu tīṇi hetusadisāni. 648. ในวาระว่า นสมฺปยุตฺตปจฺจยา เหตุยา มี ๓ วาระ คือ วาระที่กล่าวไว้ในนอัญญมัญญมูลกะในเบื้องต่ำนั่นเอง. วาระว่า อธิปติยา มี ๘ วาระ ก็คือวาระที่กล่าวแล้วนั่นเอง. ในนวิปปยุตตมูลกะ วาระว่า กมฺเม มี ๕ วาระ คือ กุศลเจตนาเป็นต้นเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมเป็นต้นที่เกิดร่วมกัน, นานักขณิกกุศลเจตนาและอกุศลเจตนาเป็นปัจจัยแก่กรรมสมุฏฐานรูป อย่างนี้เป็น ๕ วาระ. ในอาหารปัจจัยและอินทริยปัจจัย มี ๓ วาระ เหมือนกับสหชาตปัจจัย. ในฌานปัจจัย มัคคปัจจัย เป็นต้น มี ๓ วาระ เหมือนกับเหตุปัจจัย. 650. Noatthimūlake yasmā hetu noatthi nāma na hoti, niyamato atthiyeva, tasmā taṃ aggahetvā nārammaṇe navāti vuttaṃ. Yathā ca hetu, tathā aññepi atthipaccayalakkhaṇayuttā ettha anulomato na tiṭṭhanti. Kamme dveti idaṃ pana nānākkhaṇikakammavasena vuttaṃ. Paccanīyato sabbe labbhanti. Yaṃ pana anulomato labbhamānampi aggahetvā tato puretarā paccayā paccanīyato gayhanti, so pacchā yojanaṃ labhati. Tenevettha ‘‘noatthipaccayā nahetupaccayā…pe… noavigatapaccayā kamme dve’’ti vuttaṃ. Kasmā panesa sakaṭṭhāneyeva na gahitoti? Yasmā avasesesupi paccanīyato ṭhitesu ekova anulomato labbhati. Idañhi imasmiṃ paccayānulome lakkhaṇaṃ – yo sabbesu paccanīyato ṭhitesu ekova anulomato labbhati, so pacchā vuccatīti. Noatthipaccayā nohetupaccayā…pe… noavigatapaccayā upanissaye navāti etthāpi eseva nayo. Idaṃ pana pakatūpanissayavasena vuttaṃ. Iminā upāyena sabbattha labbhamānaṃ alabbhamānaṃ purevuttaṃ pacchāvuttañca veditabbanti. 650. ในนัยที่ขึ้นต้นด้วยนวัตถิปัจจัย, เพราะเหตุชื่อว่านวัตถิปัจจัยย่อมไม่มี โดยแน่นอนต้องเป็นอัตถิปัจจัยเท่านั้น ฉะนั้น ท่านจึงไม่ถือเอาเหตุปัจจัยนั้นแล้วกล่าวว่า ในนารัมมณปัจจัย มี ๙ ปัจจัย. และปัจจัยเหล่าอื่นที่มีลักษณะเป็นอัตถิปัจจัย ก็ไม่ตั้งอยู่โดยอนุโลมในที่นี้ เหมือนอย่างเหตุปัจจัย. ส่วนคำว่า ในกัมมปัจจัย มี ๒ ปัจจัย นี้ ท่านกล่าวหมายถึงนานักขณิกกัมมปัจจัย. โดยปัจจนียะ ย่อมได้ปัจจัยทั้งหมด. ส่วนปัจจัยใด แม้จะได้โดยอนุโลม ท่านก็ไม่ถือเอา แต่กลับถือเอาปัจจัยที่มาก่อนกว่านั้นโดยปัจจนียะ ปัจจัยนั้นย่อมได้การประกอบในภายหลัง. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ท่านจึงกล่าวว่า “โดยนวัตถิปัจจัย ไม่ใช่โดยเหตุปัจจัย...ฯลฯ...ไม่ใช่โดยอวิคตปัจจัย ในกัมมปัจจัย มี ๒ ปัจจัย”. ก็เหตุไฉน ปัจจัยนี้ท่านจึงไม่ถือเอาในที่ของตนเล่า? เพราะว่า แม้เมื่อปัจจัยที่เหลือตั้งอยู่โดยปัจจนียะ ก็มีปัจจัยเดียวเท่านั้นที่ได้โดยอนุโลม. จริงอยู่ ในปัจจยานุโลมนี้มีลักษณะดังนี้ คือ ปัจจัยใดที่ได้เพียงปัจจัยเดียวโดยอนุโลม ในเมื่อปัจจัยทั้งหมดตั้งอยู่โดยปัจจนียะ ปัจจัยนั้นท่านกล่าวไว้ในภายหลัง. แม้ในคำว่า “โดยนวัตถิปัจจัย ไม่ใช่โดยเหตุปัจจัย...ฯลฯ...ไม่ใช่โดยอวิคตปัจจัย ในอุปนิสสยปัจจัย มี ๙ ปัจจัย” ก็มีนัยนี้เช่นกัน. แต่คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงปกตูปนิสสยปัจจัย. ด้วยอุบายนี้ พึงทราบปัจจัยที่ได้และไม่ได้ ที่กล่าวไว้ก่อนและกล่าวไว้หลังในทุกแห่ง. Pañhāvārassa paccanīyānulomavaṇṇanā. พรรณนาปัจจนียานุโลมแห่งปัญหาพัง. Niṭṭhitā ca kusalattikapaṭṭhānassa vaṇṇanāti. พรรณนาปัฏฐานแห่งกุสลัตติกะ จบแล้ว. 2. Vedanāttikavaṇṇanā 2. พรรณนาเวทนาตติกะ 1. Vedanāttike tisso vedanā rūpaṃ nibbānanti ime dhammā na labbhanti, tasmā ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhātiādi vuttaṃ. Paṭisandhikkhaṇe sukhāya vedanāyāti sahetukapaṭisandhivasena vuttaṃ. Dukkhavedanā paṭisandhiyaṃ na labbhatīti dutiyavāre paṭisandhiggahaṇaṃ na kataṃ. Tatiyavāre paṭisandhikkhaṇeti sahetukapaṭisandhivasena vuttaṃ. Sesamettha ito paresu ca paccayesu yathāpāḷimeva niyyāti. Sabbattha tayo tayo vārā vuttā. Tena vuttaṃ hetuyā tīṇi…pe… avigate tīṇīti. 1. ในเวทนาตติกะ ธรรมเหล่านี้คือ เวทนา ๓ รูป และนิพพาน ย่อมไม่ได้ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อาศัยขันธ์ ๑ ขันธ์ ๒ เกิดขึ้น เป็นต้น. คำว่า ในปฏิสนธิขณะ แก่สุขเวทนา ท่านกล่าวหมายถึงสเหตุกปฏิสนธิ. เพราะทุกขเวทนาไม่ได้ในปฏิสนธิ ในวาระที่สอง ท่านจึงไม่ถือเอาคำว่าปฏิสนธิ. ในวาระที่สาม คำว่า ในปฏิสนธิขณะ ท่านกล่าวหมายถึงสเหตุกปฏิสนธิ. ส่วนที่เหลือในที่นี้และในปัจจัยต่อไปจากนี้ ย่อมเป็นไปตามบาลีนั้นเทียว. ในทุกแห่ง ท่านกล่าวไว้ ๓ วาระ ๓ วาระ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ในเหตุปัจจัย มี ๓...ฯลฯ...ในอวิคตปัจจัย มี ๓. 6. Paccayasaṃsandane pana sahetukāya vipākadukkhavedanāya abhāvato hetumūlakanaye vipāke dveti vuttaṃ. Adhipatiādīhi saddhiṃ saṃsandanesupi vipāke dveyeva. Kasmā? Vipāke dukkhavedanāya adhipatijhānamaggānaṃ abhāvato. Yehi ca saddhiṃ saṃsandane vipāke dve vārā labbhanti, vipākena saddhiṃ saṃsandane tesupi dveyeva. 6. ส่วนในปัจจยสังสันทนะ เพราะไม่มีวิบากทุกขเวทนาที่เป็นสเหตุกะ ในนัยที่ขึ้นต้นด้วยเหตุปัจจัย ท่านจึงกล่าวว่า ในวิปากปัจจัย มี ๒. แม้ในการสังสันทนะกับอธิปติปัจจัยเป็นต้น ในวิปากปัจจัยก็มี ๒ เท่านั้น. เพราะเหตุไร? เพราะในวิบากทุกขเวทนา ไม่มีอธิปติปัจจัย ฌานปัจจัย และมัคคปัจจัย. และปัจจัยเหล่าใดที่เมื่อสังสันทนะกันแล้วได้ ๒ วาระในวิปากปัจจัย, เมื่อสังสันทนะกับวิปากปัจจัย ปัจจัยเหล่านั้นก็ได้ ๒ วาระเช่นกัน. 10. Paccanīye napurejāte āruppe ca paṭisandhiyañca dukkhavedanāya abhāvato dve vārā āgatā. Navippayuttepi āruppe dukkhābhāvato dveyeva. Sabbaarūpadhammapariggāhakā pana sahajātādayo paccayā imasmiṃ paccanīyavāre parihāyanti. Kasmā? Vedanāsampayuttassa dhammassa vedanāsampayuttaṃ paṭicca sahajātādīhi vinā anuppattito pacchājātapaccayañca vināva uppattito. 10. ในปัจจนียะ ในนปุเรชาตปัจจัย ในอรูปภพและในปฏิสนธิ เพราะไม่มีทุกขเวทนา จึงมี ๒ วาระ. แม้ในนวิปปยุตตปัจจัย ในอรูปภพ เพราะไม่มีทุกขเวทนา ก็มี ๒ วาระเช่นกัน. ส่วนสหชาตปัจจัยเป็นต้นซึ่งเป็นปัจจัยที่รวบรวมอรูปธรรมทั้งหมด ย่อมตกไปในปัจจนียวาระนี้. เพราะเหตุไร? เพราะธรรมที่สัมปยุตด้วยเวทนา อาศัยธรรมที่สัมปยุตด้วยเวทนา จะเกิดขึ้นโดยปราศจากสหชาตปัจจัยเป็นต้นไม่ได้ และเกิดขึ้นโดยปราศจากปัจฉาชาตปัจจัยได้. 17. Paccayasaṃsandane pana napurejāte ekanti āruppe paṭisandhiyañca ahetukādukkhamasukhavedanāsampayuttaṃ sandhāya vuttaṃ. Nakamme dveti ahetukakiriyasampayuttacetanāvasena vuttaṃ. Sukhāya hi adukkhamasukhāya ca vedanāya sampayutte dhamme paṭicca tāhi vedanāhi sampayuttā ahetukakiriyacetanā uppajjanti. Nahetupaccayā navipākepi eseva nayo. Navippayutte ekanti āruppe āvajjanavasena vuttaṃ. Iminā upāyena sabbasaṃsandanesu gaṇanā veditabbā. 17. ส่วนในปัจจยสังสันทนะ คำว่า ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๑ ท่านกล่าวหมายถึงธรรมที่สัมปยุตด้วยอเหตุกอุเบกขาเวทนาในอรูปภพและในปฏิสนธิ. คำว่า ในนกัมมปัจจัย มี ๒ ท่านกล่าวหมายถึงเจตนาที่สัมปยุตด้วยอเหตุกกิริยา. จริงอยู่ อเหตุกกิริยาเจตนาที่สัมปยุตด้วยเวทนาเหล่านั้น ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา. ในนเหตุปัจจัยและนวิปากปัจจัย ก็นัยนี้เช่นกัน. คำว่า ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๑ ท่านกล่าวหมายถึงอาวัชชนะในอรูปภพ. ด้วยอุบายนี้ พึงทราบการนับในสังสันทนะทั้งหมด. 25-37. Anulomapaccanīye paccanīye laddhapaccayā eva paccanīyato tiṭṭhanti. Paccanīyānulome sabbā rūpadhammapariggāhakā sahajātādayo anulomatova tiṭṭhanti, na paccanīyato. Ahetukassa pana cittuppādassa adhipati natthīti adhipatipaccayo anulomato na tiṭṭhati. Paṭiccavārādīsu pana pacchājāto anulomato na labbhatiyevāti parihīno. Ye cettha anulomato labbhanti, te paccanīyato labbhamānehi saddhiṃ parivattetvāpi yojitāyeva. Tesu tīṇi dve ekanti tayova vāraparicchedā, te sabbattha yathānurūpaṃ sallakkhetabbā. Yo cāyaṃ paṭiccavāre vutto, sahajātavārādīsupi ayameva vaṇṇanānayo. ๒๕-๓๗. ในอนุโลมปัจจนียะ ปัจจัยที่ได้ในปัจจนียะเท่านั้นที่ตั้งอยู่โดยเป็นปัจจนียะ. ในปัจจนียานุโลม สหชาตปัจจัยเป็นต้นซึ่งเป็นปัจจัยที่รวบรวมอรูปธรรมทั้งหมด ย่อมตั้งอยู่โดยเป็นอนุโลมเท่านั้น ไม่ใช่โดยเป็นปัจจนียะ. แต่เพราะจิตตุปบาทที่เป็นอเหตุกะไม่มีอธิบดี อธิปติปัจจัยจึงไม่ตั้งอยู่โดยเป็นอนุโลม. ส่วนในปฏิจจวารเป็นต้น ปัจฉาชาตปัจจัยไม่ได้โดยอนุโลมเลย จึงตกไป. และปัจจัยเหล่าใดในที่นี้ที่ได้โดยอนุโลม ปัจจัยเหล่านั้นท่านประกอบโดยสับเปลี่ยนกับปัจจัยที่ได้โดยปัจจนียะ. ในปัจจัยเหล่านั้น มีการแบ่งวาระเป็นสามอย่างคือ ๓, ๒, และ ๑ ซึ่งพึงกำหนดตามสมควรในทุกแห่ง. นัยแห่งการพรรณนาที่กล่าวไว้ในปฏิจจวารนี้ เป็นนัยเดียวกันแม้ในสหชาตวารเป็นต้น. 38. Pañhāvāre pana sampayuttakānaṃ khandhānanti tena saddhiṃ sampayuttakānaṃ khandhānaṃ tehiyeva vā hetūhi sukhavedanādīhi vā. 38. ส่วนในปัญหาพัง คำว่า สัมปยุตตานัง ขันธานัง หมายถึง ขันธ์ทั้งหลายที่สัมปยุตกับธรรมนั้น หรือกับเหตุเหล่านั้นเอง หรือกับสุขเวทนาเป็นต้น. 39. Vippaṭisārissāti dānādīsu tāva ‘‘kasmā mayā idaṃ kataṃ, duṭṭhu me kataṃ, akataṃ seyyo siyā’’ti evaṃ vippaṭisārissa. Jhānaparihāniyaṃ pana ‘‘parihīnaṃ me jhānaṃ, mahājāniyo vatamhī’’ti evaṃ vippaṭisārissa. Moho uppajjatīti dosasampayuttamoho. Tathā mohaṃ arabbhāti dosasampayuttamohameva. 39. คำว่า วิปฺปฏิสาริสฺส หมายถึง บุคคลผู้มีความเดือดร้อนใจ ในเรื่องทานเป็นต้นก่อนว่า “ทำไมเราจึงทำสิ่งนี้หนอ เราทำไม่ดีเลย ไม่ทำเสียยังจะดีกว่า” ดังนี้. ส่วนในเรื่องความเสื่อมจากฌาน หมายถึง บุคคลผู้มีความเดือดร้อนใจว่า “ฌานของเราเสื่อมแล้วหนอ เราเป็นผู้มีความเสื่อมใหญ่หลวงจริง” ดังนี้. คำว่า โมโห อุปฺปชฺชติ หมายถึง โมหะที่สัมปยุตด้วยโทสะ. เช่นเดียวกัน คำว่า โมหํ อารพฺภ ก็หมายถึงโมหะที่สัมปยุตด้วยโทสะนั่นเอง. 45. Sukhāya vedanāya sampayuttaṃ bhavaṅgaṃ adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttassa bhavaṅgassāti tadārammaṇasaṅkhātaṃ piṭṭhibhavaṅgaṃ mūlabhavaṅgassa. Vuṭṭhānassāti tadārammaṇassa bhavaṅgassa vā. Ubhayampi hetaṃ kusalākusalajavanato vuṭṭhitattā vuṭṭhānanti vuccati. Kiriyaṃ vuṭṭhānassāti etthāpi eseva nayo. Phalaṃ vuṭṭhānassāti phalacittaṃ bhavaṅgassa. Bhavaṅgena hi phalato vuṭṭhito nāma hoti. Parato ‘‘vuṭṭhāna’’nti āgataṭṭhānesupi eseva nayo. 45. ภวังคจิตที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา เป็นปัจจัยแก่ภวังคจิตที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนา ดังนี้ หมายถึง ตทารัมมณภวังค์ที่เรียกว่าปิฏฐิภวังค์ เป็นปัจจัยแก่มูลภวังค์. คำว่า แก่วุฏฐาน ได้แก่ แก่ตทารัมมณภวังค์. ธรรมทั้งสองแม้นี้ ท่านเรียกว่า วุฏฐาน เพราะออกจากกุศลชวนะและอกุศลชวนะ. แม้ในคำว่า กิริยาเป็นปัจจัยแก่วุฏฐาน ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า ผลเป็นปัจจัยแก่วุฏฐาน ได้แก่ ผลจิตเป็นปัจจัยแก่ภวังค์. เพราะบุคคลชื่อว่าออกจากผลสมาบัติด้วยภวังคจิต. แม้ในที่ทั้งหลายที่คำว่า วุฏฐาน มาในเบื้องหน้าต่อไป ก็นัยนี้เหมือนกัน. 46. Dukkhāya vedanāya sampayuttā khandhāti domanassasampayuttā akusalā khandhā. Adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttassa vuṭṭhānassāti tadārammaṇasaṅkhātassa āgantukabhavaṅgassa vā upekkhāsampayuttamūlabhavaṅgassa vā. Sace pana somanassasahagataṃ mūlabhavaṅgaṃ hoti, tadārammaṇassa ca uppattikāraṇaṃ na hoti, javanassa ārammaṇato aññasmimpi ārammaṇe adukkhamasukhavedanaṃ akusalavipākaṃ uppajjateva. Tampi hi javanato vuṭṭhitattā vuṭṭhānanti vuccati. Sahajātapaccayādiniddesā uttānatthāyeva. Nahettha kiñci atthi, yaṃ na sakkā siyā heṭṭhā vuttanayena vedetuṃ, tasmā sādhukaṃ upalakkhetabbaṃ. 46. คำว่า ขันธ์ทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยทุกขเวทนา ได้แก่ อกุศลขันธ์ทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยโทมนัส. คำว่า แก่วุฏฐานที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนา ได้แก่ แก่อาคันตุกภวังค์ที่เรียกว่าตทารัมมณะ หรือแก่มูลภวังค์ที่สัมปยุตด้วยอุเบกขา. แต่ถ้ามูลภวังค์เป็นโสมนัสสสหคต และไม่มีเหตุแห่งการเกิดของตทารัมมณะ อกุศลวิบากที่มีอทุกขมสุขเวทนาก็ย่อมเกิดขึ้นในอารมณ์อื่นจากอารมณ์ของชวนะได้เหมือนกัน. แม้ธรรมนั้น ท่านก็เรียกว่า วุฏฐาน เพราะออกจากชวนะ. นิทเทสแห่งสหชาตปัจจัยเป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในนิทเทสนั้น ไม่มีอะไรเลยที่ไม่อาจจะทราบได้โดยนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ เพราะฉะนั้น พึงกำหนดให้ดี. 62. Idāni yasmiṃ yasmiṃ paccaye ye ye vārā laddhā, sabbe te saṅkhipitvā gaṇanāya dassetuṃ hetuyā tīṇītiādi vuttaṃ. Tattha sabbāni tīṇi suddhānaṃ tiṇṇaṃ padānaṃ vasena veditabbāni. Ārammaṇe nava ekamūlakekāvasānāni. Adhipatiyā pañca sahajātādhipativasena amissāni tīṇi, ārammaṇādhipativasena ca ‘‘sukhāya sampayutto sukhāya sampayuttassa, adukkhamasukhāya sampayutto adukkhamasukhāya sampayuttassā’’ti dve, tāni na gaṇetabbāni. Sukhāya pana sampayutto adukkhamasukhāya, adukkhamasukhāya sampayutto sukhāyāti imāni dve gaṇetabbānīti evaṃ pañca. Anantarasamanantaresu sattāti sukhā dvinnaṃ, tathā dukkhā, adukkhamasukhā tiṇṇampīti evaṃ satta. Upanissaye navāti sukhasampayutto sukhasampayuttassa tīhipi upanissayehi, dukkhasampayuttassa pakatūpanissayeneva, upekkhāsampayuttassa tīhipi, dukkhasampayutto dukkhasampayuttassa anantarapakatūpanissayehi, sukhasampayuttassa pakatūpanissayena, adukkhamasukhasampayuttassa dvidhā, adukkhamasukhasampayutto adukkhamasukhasampayuttassa tidhāpi, tathā sukhasampayuttassa, dukkhasampayuttassa anantarapakatūpanissayehīti evaṃ nava. Paccayabhedato panettha pakatūpanissayā nava, anantarūpanissayā satta, ārammaṇūpanissayā cattāroti vīsati upanissayā. Purejātapacchājātā panettha chijjanti. Na hi purejātā pacchājātā vā arūpadhammā arūpadhammānaṃ paccayā honti. 62. บัดนี้ เพื่อจะย่อวาระทั้งหมดที่ได้แล้วในปัจจัยนั้นๆ แสดงโดยการนับ จึงกล่าวคำว่า ในเหตุปัจจัยมี ๓ เป็นต้น. ในปัจจัยเหล่านั้น วาระทั้ง ๓ ทั้งหมด พึงทราบโดยนัยแห่งบททั้ง ๓ ที่เป็นสุทธะ. ในอารัมมณปัจจัยมี ๙ วาระ ซึ่งมีมูลเดียวและอวสานเดียว. ในอธิปติปัจจัยมี ๕ วาระ คือ วาระที่ไม่เจือปน ๓ วาระ โดยนัยแห่งสหชาตาธิปติ และโดยนัยแห่งอารัมมณาธิปติ ๒ วาระ คือ "สุขสัมปยุตเป็นปัจจัยแก่สุขสัมปยุต, อทุกขมสุขสัมปยุตเป็นปัจจัยแก่อทุกขมสุขสัมปยุต" วาระทั้งสองนั้นไม่พึงนับ. แต่ "สุขสัมปยุตเป็นปัจจัยแก่อทุกขมสุขสัมปยุต, อทุกขมสุขสัมปยุตเป็นปัจจัยแก่สุขสัมปยุต" ๒ วาระเหล่านี้พึงนับ ด้วยประการฉะนี้จึงเป็น ๕ วาระ. ในอนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัยมี ๗ วาระ คือ สุขเป็นปัจจัยแก่ ๒ บท, ทุกข์ก็เป็นปัจจัยแก่ ๒ บท, อทุกขมสุขเป็นปัจจัยแก่ทั้ง ๓ บท ด้วยประการฉะนี้จึงเป็น ๗ วาระ. ในอุปนิสสยปัจจัยมี ๙ วาระ คือ สุขสัมปยุตเป็นปัจจัยแก่สุขสัมปยุตด้วยอุปนิสสยปัจจัยทั้ง ๓, เป็นปัจจัยแก่ทุกขสัมปยุตด้วยปกตูปนิสสยปัจจัยเท่านั้น, เป็นปัจจัยแก่อุเบกขาสัมปยุตด้วยอุปนิสสยปัจจัยทั้ง ๓, ทุกขสัมปยุตเป็นปัจจัยแก่ทุกขสัมปยุตด้วยอนันตรูปนิสสยปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัย, เป็นปัจจัยแก่สุขสัมปยุตด้วยปกตูปนิสสยปัจจัย, เป็นปัจจัยแก่อทุกขมสุขสัมปยุตโดย ๒ นัย, อทุกขมสุขสัมปยุตเป็นปัจจัยแก่อทุกขมสุขสัมปยุตโดย ๓ นัย, เป็นปัจจัยแก่สุขสัมปยุตก็เช่นกัน, เป็นปัจจัยแก่ทุกขสัมปยุตด้วยอนันตรูปนิสสยปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัย ด้วยประการฉะนี้จึงเป็น ๙ วาระ. โดยความแตกต่างแห่งปัจจัย ในที่นี้มีปกตูปนิสสยปัจจัย ๙, อนันตรูปนิสสยปัจจัย ๗, อารัมมณูปนิสสยปัจจัย ๔ รวมเป็นอุปนิสสยปัจจัย ๒๐. ปุเรชาตปัจจัยและปัจฉาชาตปัจจัยถูกตัดออกในที่นี้. เพราะอรูปธรรมทั้งหลายย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลายโดยความเป็นปุเรชาตปัจจัยหรือปัจฉาชาตปัจจัย. Kamme aṭṭhāti sukhasampayutto sukhasampayuttassa dvidhāpi, dukkhasampayuttassa nānākkhaṇikatova tathā itarassa. Dukkhasampayutto dukkhasampayuttassa dvidhāpi, sukhasampayuttassa natthi, itarassa nānākkhaṇikatova adukkhamasukhasampayutto adukkhamasukhasampayuttassa dvidhāpi, itaresaṃ nānākkhaṇikatoti evaṃ aṭṭha. Paccayabhedato panettha nānākkhaṇikā aṭṭha, sahajātā tīṇīti ekādasa kammapaccayā. Yathā ca purejātapacchājātā, evaṃ vippayuttapaccayopettha chijjati. Arūpadhammā hi arūpadhammānaṃ vippayuttapaccayo na honti. Natthivigatesu satta anantarasadisāva. Evamettha tīṇi pañca satta aṭṭha navāti pañca gaṇanaparicchedā. Tesaṃ vasena paccayasaṃsandane ūnataragaṇanena saddhiṃ saṃsandanesu atirekañca alabbhamānañca apanetvā gaṇanā veditabbā. ในกัมมปัจจัยมี ๘ วาระ คือ สุขสัมปยุตเป็นปัจจัยแก่สุขสัมปยุตโดย ๒ นัย, เป็นปัจจัยแก่ทุกขสัมปยุตโดยนานักขณิกปัจจัยเท่านั้น, เป็นปัจจัยแก่อีกบทหนึ่ง (อทุกขมสุขสัมปยุต) ก็เช่นกัน. ทุกขสัมปยุตเป็นปัจจัยแก่ทุกขสัมปยุตโดย ๒ นัย, เป็นปัจจัยแก่สุขสัมปยุตไม่มี, เป็นปัจจัยแก่อีกบทหนึ่งโดยนานักขณิกปัจจัยเท่านั้น. อทุกขมสุขสัมปยุตเป็นปัจจัยแก่อทุกขมสุขสัมปยุตโดย ๒ นัย, เป็นปัจจัยแก่บทอื่นๆ โดยนานักขณิกปัจจัย ด้วยประการฉะนี้จึงเป็น ๘ วาระ. โดยความแตกต่างแห่งปัจจัย ในที่นี้มีนานักขณิกกัมมปัจจัย ๘, สหชาตกัมมปัจจัย ๓ รวมเป็นกัมมปัจจัย ๑๑. และเหมือนกับปุเรชาตปัจจัยและปัจฉาชาตปัจจัย ฉันใด วิปปยุตตปัจจัยก็ถูกตัดออกในที่นี้ ฉันนั้น. เพราะอรูปธรรมทั้งหลายย่อมไม่เป็นวิปปยุตตปัจจัยแก่อรูปธรรมทั้งหลาย. ในนัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัยมี ๗ วาระ เหมือนกับอนันตรปัจจัย. ด้วยประการฉะนี้ ในที่นี้จึงมีการกำหนดจำนวน ๕ อย่าง คือ ๓, ๕, ๗, ๘, และ ๙. โดยอาศัยการกำหนดจำนวนเหล่านั้น ในการเชื่อมต่อปัจจัยทั้งหลาย เมื่อเชื่อมต่อกับจำนวนที่น้อยกว่า พึงนำส่วนที่เกินและส่วนที่ไม่ได้ออก แล้วพึงทราบการนับ. 63-64. Hetuyā saddhiṃ ārammaṇaṃ na labbhati, tathā anantarādayo. Adhipatiyā dveti dukkhapadaṃ ṭhapetvā sesāni dve. Dukkhasampayutto hi hetu adhipati nāma natthi, tasmā so na labbhatīti apanīto. Sesadvayesupi eseva nayo. Iti hetumūlake dveyeva gaṇanaparicchedā, tesaṃ vasena cha ghaṭanāni vuttāni. Tesu paṭhamaṃ avipākabhūtānaṃ ñāṇavippayuttanirādhipatidhammānaṃ vasena vuttaṃ, dutiyaṃ tesaññeva vipākabhūtānaṃ, tatiyacatutthāni tesaññeva ñāṇasampayuttānaṃ, pañcamaṃ avipākabhūtasādhipatiamohavasena, chaṭṭhaṃ vipākabhūtasādhipatiamohavasena. Paṭhamaṃ vā sabbahetuvasena, dutiyaṃ sabbavipākahetuvasena, tatiyaṃ sabbāmohahetuvasena, catutthaṃ sabbavipākāmohahetuvasena. Pañcamaṃ sabbasādhipatiamohavasena, chaṭṭhaṃ sabbasādhipativipākāmohavasena. 63-64. อารัมมณปัจจัยย่อมไม่ได้ร่วมกับเหตุปัจจัย, อนันตรปัจจัยเป็นต้นก็เช่นกัน. อธิปติปัจจัยมี ๒ วาระ คือ ยกเว้นทุกขบทเสีย เหลืออีก ๒ บท. เพราะเหตุที่สัมปยุตด้วยทุกข์ ชื่อว่า อธิปติ ย่อมไม่มี, เพราะฉะนั้น วาระนั้นจึงไม่ได้ ถูกนำออกไป. แม้ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ดังนั้น ในเหตุมูลกะจึงมีการกำหนดจำนวนเพียง ๒ อย่างเท่านั้น, โดยอาศัยการกำหนดจำนวนเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวการประกอบไว้ ๖ อย่าง. ใน ๖ อย่างนั้น อย่างที่หนึ่ง ท่านกล่าวโดยนัยแห่งธรรมทั้งหลายที่ไม่ใช่วิบาก ไม่เป็นอธิปติ และวิปปยุตจากญาณ, อย่างที่สอง โดยนัยแห่งธรรมเหล่านั้นนั่นแหละที่เป็นวิบาก, อย่างที่สามและสี่ โดยนัยแห่งธรรมเหล่านั้นนั่นแหละที่สัมปยุตด้วยญาณ, อย่างที่ห้า โดยนัยแห่งธรรมที่ไม่ใช่วิบาก เป็นอธิปติ และเป็นอโมหะ, อย่างที่หก โดยนัยแห่งธรรมที่เป็นวิบาก เป็นอธิปติ และเป็นอโมหะ. หรืออีกนัยหนึ่ง อย่างที่หนึ่ง โดยนัยแห่งเหตุทั้งหมด, อย่างที่สอง โดยนัยแห่งวิบากเหตุทั้งหมด, อย่างที่สาม โดยนัยแห่งอโมหเหตุทั้งหมด, อย่างที่สี่ โดยนัยแห่งวิบากอโมหเหตุทั้งหมด, อย่างที่ห้า โดยนัยแห่งอธิปติอโมหเหตุทั้งหมด, อย่างที่หก โดยนัยแห่งอธิปติวิบากอโมหเหตุทั้งหมด. 66. Ārammaṇamūlake adhipatiyā cattārīti ārammaṇādhipativasena sukhaṃ sukhassa, adukkhamasukhassa, adukkhamasukhaṃ adukkhamasukhassa, sukhassāti evaṃ cattāri. Upanissayepi ārammaṇūpanissayavasena cattāro vuttā. Ghaṭanāni panettha ekameva. Adhipatimūlakādīsupi heṭṭhā vuttanayeneva yaṃ labbhati yañca na labbhati, taṃ sabbaṃ sādhukaṃ sallakkhetvā saṃsandanaghaṭanagaṇanā veditabbā. 66. ในอารัมมณมูลกะ โดยอธิปติปัจจัย มี ๔ วาระ คือ โดยอารัมมณาธิปติปัจจัย สุขเวทนาเป็นปัจจัยแก่สุขเวทนา, แก่อทุกขมสุขเวทนา, อทุกขมสุขเวทนาเป็นปัจจัยแก่อทุกขมสุขเวทนา, แก่สุขเวทนา อย่างนี้ มี ๔ วาระ แม้ในอุปนิสสยปัจจัย โดยอารัมมณูปนิสสยปัจจัย ท่านกล่าวไว้ ๔ วาระ การเทียบเคียงในปัจจัยนี้มีเพียงหนึ่งเดียวเท่านั้น แม้ในอธิปติมูลกะเป็นต้น พึงกำหนดให้ดีซึ่งวาระที่ได้และวาระที่ไม่ได้ทั้งหมดตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น แล้วพึงทราบการนับ การเทียบเคียง และการจัดหมวดหมู่ 83-87. Paccanīyamhi kusalattike vuttanayeneva anulomato paccaye uddharitvā tattha laddhānaṃ vārānaṃ vasena paccanīyato gaṇanavasena nahetuyā navāti sabbapaccayesu nava vārā dassitā. Te ekamūlakekāvasānānaṃ navannaṃ vissajjanānaṃ vasena ‘‘sukhāya vedanāya sampayutto dhammo sukhāya vedanāya sampayuttassa dhammassa nahetupaccayena paccayo, sukhāya vedanāya sampayuttena cittena dānaṃ datvā’’tiādinā nayena pāḷiṃ uddharitvā dassetabbā. Paccayasaṃsandane panettha nahetupaccayā…pe… naupanissaye aṭṭhāti nānākkhaṇikakammapaccayavasena veditabbā. Dubbalakammañhi vipākassa na upanissayo hoti. Kevalaṃ pana nānākkhaṇikakammapaccayeneva paccayo hoti. Sesamettha anulomapaccanīyapaccanīyānulomesu ca tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ yoge laddhavāravasena sakkā heṭṭhā vuttanayeneva gaṇetuṃ, tasmā na vitthāritanti. ๘๓-๘๗. ในปัจจนียะ พึงยกปัจจัยทั้งหลายขึ้นแสดงโดยอนุโลมตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในกุสลัตติกะนั่นเทียว แล้วแสดงวาระ ๙ วาระในปัจจัยทั้งหมด โดยอาศัยวาระที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ โดยการนับทางปัจจนียะว่า นเหตุยา มี ๙ วาระ พึงยกบาลีขึ้นแสดงวาระเหล่านั้น โดยอาศัยวิสัชนา ๙ บทของเอกมูลกะและเอกาวสานะ ตามนัยเป็นต้นว่า "ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา โดยนเหตุปัจจัย (ได้แก่) บุคคลให้ทานด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา" ในการเทียบเคียงปัจจัยในที่นี้ พึงทราบว่า นเหตุปัจจัย...ฯลฯ... นอุปนิสสยปัจจัย มี ๘ วาระ โดยนานักขณิกกัมมปัจจัย จริงอยู่ กรรมที่มีกำลังอ่อนไม่เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่วิบาก แต่เป็นปัจจัยโดยนานักขณิกกัมมปัจจัยอย่างเดียวเท่านั้น ส่วนที่เหลือในที่นี้ ทั้งในอนุโลมปัจจนียะและปัจจนียานุโลมะ สามารถนับได้ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น โดยอาศัยวาระที่ได้ในการประกอบปัจจัยนั้นๆ ฉะนั้น จึงไม่ขยายความให้พิสดาร Vedanāttikavaṇṇanā. อรรถกถาเวทนาตติกะ 3. Vipākattikavaṇṇanā 3. อรรถกถาวิปากัตติกะ 1-23. Vipākattike vipākaṃ dhammaṃ paṭicca vipāko dhammo uppajjati hetupaccayāti ye hetupaccaye terasa vārā vuttā, te saṅkhipitvā gaṇanāya dassetuṃ hetuyā terasāti vuttaṃ. Ārammaṇe pañcātiādīsupi eseva nayo. Evamettha terasa pañca nava satta tīṇi dveti cha gaṇanaparicchedā, tesaṃ vasena paccayasaṃsandane heṭṭhā vuttanayeneva gaṇanā veditabbā. ๑-๒๓. ในวิปากัตติกะ วาระ ๑๓ วาระที่ท่านกล่าวไว้ในเหตุปัจจัยว่า "วิปากธรรม อาศัยวิปากธรรม เกิดขึ้น โดยเหตุปัจจัย" ท่านกล่าวโดยย่อเพื่อแสดงการนับว่า เหตุยา มี ๑๓ วาระ แม้ในบทว่า อารัมมเณ มี ๕ วาระ เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน ในที่นี้ มีการกำหนดจำนวน ๖ อย่าง คือ ๑๓, ๕, ๙, ๗, ๓, ๒ ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบการนับในการเทียบเคียงปัจจัยโดยอาศัยการกำหนดจำนวนเหล่านั้น ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว 24-52. Paccanīyepi vipākaṃ dhammaṃ paṭicca vipāko dhammo uppajjati nahetupaccayāti ye nahetupaccaye dasa vārā vuttā, te saṅkhipitvā gaṇanāya dassetuṃ nahetuyā dasāti vuttaṃ. Na ārammaṇe pañcātiādīsupi eseva nayo. Evamettha dasa pañca terasa dvādasa dve ekaṃ nava tīṇīti aṭṭha gaṇanaparicchedā, tesaṃ vasena paccayasaṃsandane heṭṭhā vuttanayeneva vitthārato gaṇanā veditabbā. Pāḷi pana saṅkhittā, etesaññeva pana laddhagaṇanaraparicchedānaṃ vārānaṃ vasena saṃsanditvā anulomapaccanīyaṃ paccanīyānulomañca veditabbaṃ. ๒๔-๕๒. แม้ในปัจจนียะ วาระ ๑๐ วาระที่ท่านกล่าวไว้ในนเหตุปัจจัยว่า "วิปากธรรม อาศัยวิปากธรรม เกิดขึ้น โดยนเหตุปัจจัย" ท่านกล่าวโดยย่อเพื่อแสดงการนับว่า นเหตุยา มี ๑๐ วาระ แม้ในบทว่า นอารัมมเณ มี ๕ วาระ เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน ในที่นี้ มีการกำหนดจำนวน ๘ อย่าง คือ ๑๐, ๕, ๑๓, ๑๒, ๒, ๑, ๙, ๓ ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบการนับโดยพิสดารในการเทียบเคียงปัจจัยโดยอาศัยการกำหนดจำนวนเหล่านั้น ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว แต่พระบาลีมาโดยย่อ พึงทราบอนุโลมปัจจนียะและปัจจนียานุโลมะ โดยเทียบเคียงอาศัยวาระของการกำหนดจำนวนที่ได้เหล่านี้เท่านั้น Sahajātavāro imināva ekagatiko. Paccayanissayasaṃsaṭṭhasampayuttavārā yathāpāḷimeva niyyanti. สหชาตวารมีแนวทางเดียวกันกับวารนี้ ปัจจยวาร นิสสยวาร สังสัฏฐวาร และสัมปยุตตวาร ย่อมเป็นไปตามพระบาลีทีเดียว 92. Pañhāvāre kusalākusale niruddheti etasmiṃ vipassanāvasena pavatte kusale sārajjanādivasena pavatte akusale ca niruddhe. Vipāko tadārammaṇatā uppajjatīti kāmāvacaravipāko tadārammaṇatāya uppajjati. Ye pana ‘‘vipassanājavanānaṃ vicikicchuddhaccānañca pariyosāne tadārammaṇaṃ natthī’’ti vadanti, te imāya tantiyā paṭisedhetabbā. Ākāsānañcāyatanakusalaṃ viññāṇañcāyatanassa kiriyassa ārammaṇapaccayena paccayoti arahattaṃ patvā asamāpannapubbā samāpattiyo paṭilomato samāpajjantassa vasenetaṃ vuttaṃ. Iminā upāyena sabbavissajjanesu sādhukaṃ pāḷiṃ upaparikkhitvā attho veditabbo. 92. ในปัญหาปุจฉา บทว่า กุสลากุสเล นิรุทฺเธ นี้ หมายถึง เมื่อกุศลที่ดำเนินไปโดยอำนาจวิปัสสนา และอกุศลที่ดำเนินไปโดยอำนาจความกำหนัดยินดีเป็นต้นดับไปแล้ว บทว่า วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชติ หมายถึง กามาวจรวิบากเกิดขึ้นโดยความเป็นตทารัมมณะ ส่วนผู้ที่กล่าวว่า "ในตอนท้ายของวิปัสสนาชวนะและวิจิกิจฉาอุทธัจจะ ไม่มีตทารัมมณะ" พึงถูกปฏิเสธด้วยพระบาลีนี้ บทว่า อากาสานัญจายตนกุศล เป็นปัจจัยแก่วิญญาณัญจายตนกิริยา โดยอารัมมณปัจจัย นี้ ท่านกล่าวโดยหมายถึงผู้ที่บรรลุพระอรหัตแล้ว เข้าสมาบัติที่ยังไม่เคยเข้าโดยปฏิโลม ด้วยอุบายนี้ พึงพิจารณาพระบาลีในวิสัชนาทั้งปวงให้ดีแล้วทราบเนื้อความ 120. Hetuyā satta, ārammaṇe nava, adhipatiyā dasātiādīsupi sahajātādhipativasena ārammaṇādhipativasena sahajātanissayavasena purejātanissayavasena anantarūpanissayavasena ārammaṇūpanissayavasena pakatūpanissayavasena sahajātavippayuttavasena purejātapacchājātavippayuttavasenāti yattha yattha yathā yathā yattakāni vissajjanāni labbhanti, tattha tattha tathā tathā tāni sabbāni sallakkhetabbāni. Tathā paccanīyādīsu anulomavasena vāruddharaṇaṃ, anulomato laddhavārānaṃ paccanīyato gaṇanā, paccayasaṃsandanaṃ, anulomapaccanīye paccanīyānulome ca suddhikesu ceva saṃsandanavasena ca pavattesu hetumūlakādīsu labbhamānavāragaṇanā, alabbhamānānaṃ alabbhamānatāti sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. 120. แม้ในบทเป็นต้นว่า เหตุยา มี ๗ วาระ, อารัมมเณ มี ๙ วาระ, อธิปติยา มี ๑๐ วาระ พึงกำหนดวิสัชนาทั้งหมดที่ได้ในที่นั้นๆ โดยประการนั้นๆ ว่า ในที่ใดๆ ได้วิสัชนาเท่าใดๆ โดยประการใดๆ คือ โดยสหชาตาธิปติปัจจัย, โดยอารัมมณาธิปติปัจจัย, โดยสหชาตนิสสยปัจจัย, โดยปุเรชาตนิสสยปัจจัย, โดยอนันตรูปนิสสยปัจจัย, โดยอารัมมณูปนิสสยปัจจัย, โดยปกตูปนิสสยปัจจัย, โดยสหชาตวิปปยุตตปัจจัย, โดยปุเรชาตปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ฉันใดก็ฉันนั้น ในปัจจนียะเป็นต้น การยกวาระขึ้นแสดงโดยอนุโลม, การนับวาระที่ได้โดยอนุโลมทางปัจจนียะ, การเทียบเคียงปัจจัย, การนับวาระที่ได้ในเหตุมูลกะเป็นต้นที่ดำเนินไปทั้งในส่วนที่เป็นปัจจัยล้วนและโดยการเทียบเคียงในอนุโลมปัจจนียะและปัจจนียานุโลมะ, และความเป็นไปไม่ได้ของวาระที่ไม่ได้ ทั้งหมดนี้พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว Yathā cettha, evaṃ ito paresupi tikadukesu. Paṭṭhānapakaraṇañhi pāḷitova anantaṃ aparimāṇaṃ. Tassa padapaṭipāṭiyā atthaṃ vaṇṇayissāmīti paṭipannassa atidīghāyukassāpi āyu nappahoti. Na cassa ekadesaṃ vaṇṇetvā sesamhi nayato dassiyamāne na sakkā attho jānituṃ, tasmā ito paraṃ ettakampi avatvā sesesu tikadukesu heṭṭhā avuttappakārattā yaṃ yaṃ avassaṃ vattabbaṃ, taṃ tadeva vakkhāma. Yaṃ pana avatvā gamissāma, taṃ pāḷinayeneva veditabbanti. ในติกะและทุกะที่เหลือต่อไปจากนี้ ก็เป็นเช่นเดียวกับในที่นี้ จริงอยู่ คัมภีร์ปัฏฐานโดยพระบาลีนั้นไม่มีที่สิ้นสุด ไม่มีประมาณ อายุของผู้ที่ตั้งใจว่า "เราจะพรรณนาเนื้อความตามลำดับบทของคัมภีร์นั้น" แม้จะมีอายุยืนยาวมาก ก็ไม่เพียงพอ และเมื่อพรรณนาเพียงส่วนหนึ่งแล้วแสดงส่วนที่เหลือโดยนัย ก็ไม่สามารถจะทราบเนื้อความได้ เพราะฉะนั้น ต่อจากนี้ไป แม้เพียงเท่านี้ก็จะไม่กล่าว แต่ในติกะและทุกะที่เหลือ เนื่องจากมีประเด็นที่ยังไม่ได้กล่าวไว้ในเบื้องต้น สิ่งใดที่จำเป็นต้องกล่าว ก็จะกล่าวแต่สิ่งนั้นๆ เท่านั้น ส่วนสิ่งใดที่เราจะข้ามไปโดยไม่กล่าว พึงทราบสิ่งนั้นโดยนัยแห่งพระบาลีนั่นเทียว Vipākattikavaṇṇanā. อรรถกถาวิปากัตติกะ 4. Upādinnattikavaṇṇanā 4. อรรถกถาอุปาทินนัตติกะ 51. Upādinnupādāniyattikassa pañhāvāre vatthu upādāniyānaṃ khandhānaṃ purejātapaccayena paccayoti pavattiṃ sandhāya vuttaṃ. Paṭisandhiyaṃ pana taṃ purejātaṃ na hoti. 51. ในปัญหาพินิจฉัยแห่งอุปาทินนุปาทานิยติกะ ที่กล่าวว่า วัตถุเป็นปัจจัยแก่อุปาทานิยขันธ์ทั้งหลายโดยปุเรชาตปัจจัยนั้น ท่านกล่าวหมายถึงในปวัตติกาล แต่ในปฏิสนธิกาล ปุเรชาตปัจจัยนั้นไม่มี. 72. Upādinnupādāniyo kabaḷīkāro āhāro upādinnupādāniyassa kāyassa āhārapaccayena paccayoti ettha upādinnupādāniyo kabaḷīkārāhāro nāma kammasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ abbhantaragatā ojā. Upādinnupādāniyassa kāyassāti tasseva kammasamuṭṭhānarūpakāyassa āhārapaccayena paccayo. Rūpajīvitindriyaṃ viya kaṭattārūpānaṃ anupālanaupatthambhanavasena paccayo, na janakavasena. Yaṃ pana maṇḍūkādayo gilitvā ṭhitānaṃ ahiādīnaṃ kāyassa jīvamānakamaṇḍūkādisarīre ojā āhārapaccayena paccayoti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Na hi jīvamānakasarīre ojā aññassa sarīrassa āhārapaccayataṃ sādheti. Anupādinnupādāniyassa kāyassāti ettha pana janakavasenāpi labbhati. Upādinnupādāniyassa ca anupādinnupādāniyassa cāti ettha ekassa upatthambhakavasena, ekassa janakavasena, ubhinnampi vā upatthambhakavaseneva vutto. Dve pana āhārā ekato paccayā hontā upatthambhakāva honti, na janakā. Sesamettha pāḷimeva sādhukaṃ oloketvā veditabbaṃ. 72. ในคำว่า "อุปาทินนุปาทานิโย กพฬีการาหาร เป็นปัจจัยแก่กายที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ โดยอาหารปัจจัย" นั้น ที่ชื่อว่า อุปาทินนุปาทานิโย กพฬีการาหาร ได้แก่ โอชาที่เข้าไปภายในรูปทั้งหลายอันมีกรรมเป็นสมุฏฐาน. คำว่า "แก่กายที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ" หมายความว่า เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัยแก่กายคือรูปอันมีกรรมเป็นสมุฏฐานนั้นเอง. เป็นปัจจัยโดยการอนุบาลและอุปถัมภ์รูปที่กรรมทำแล้ว เหมือนรูปชีวิตินทรีย์ ไม่ใช่โดยการทำให้เกิด. ส่วนที่บางท่านกล่าวว่า โอชาในร่างกายของกบเป็นต้นที่ยังมีชีวิตอยู่ ซึ่งถูกงูเป็นต้นกลืนเข้าไป เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัยแก่กายของงูเป็นต้นนั้น ไม่พึงถือเอา. เพราะว่าโอชาในร่างกายที่ยังมีชีวิตอยู่ ย่อมไม่สำเร็จความเป็นอาหารปัจจัยแก่ร่างกายของผู้อื่น. แต่ในคำว่า "แก่กายที่เป็นอนุปาทินนุปาทานิยะ" นี้ ย่อมได้แม้โดยการทำให้เกิด. ในคำว่า "แก่กายที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะและอนุปาทินนุปาทานิยะ" นี้ ท่านกล่าวโดยการอุปถัมภ์อย่างหนึ่ง โดยการทำให้เกิดอย่างหนึ่ง หรือโดยการอุปถัมภ์ทั้งสองอย่าง. แต่อาหารสองอย่างเมื่อเป็นปัจจัยร่วมกัน ย่อมเป็นเพียงผู้อุปถัมภ์เท่านั้น ไม่ใช่ผู้ทำให้เกิด. ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบโดยพิจารณาพระบาลีให้ดี. Upādinnattikavaṇṇanā. อรรถกถาอุปาทินนัตติกะ 5-22. Saṅkiliṭṭhattikādivaṇṇanā ๕-๒๒. อรรถกถาสังกิลิฏฐัตติกะ เป็นต้น Saṅkiliṭṭhasaṅkilesikattike sabbaṃ kusalattike vuttanayānusāreneva veditabbaṃ. ในสังกิลิฏฐสังกิเลสิกัตติกะ พึงทราบทั้งหมดตามนัยที่กล่าวไว้ในกุสลัตติกะนั่นเอง. 79. Vitakkattike yathākammūpagañāṇassa parikammanti dibbacakkhuparikammameva tassa uppādanatthāya parikammaṃ. Uppannassa pana vaḷañjanakāle parikammaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyāti. 79. ในวิตักกัตติกะ คำว่า "เป็นบริกรรมแห่งยถากัมมูปคญาณ" หมายถึง เป็นบริกรรมแห่งทิพพจักขุ คือเป็นบริกรรมเพื่อการเกิดขึ้นแห่งทิพพจักขุนั้น. แต่คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงบริกรรมในเวลาที่ใช้ญาณนั้นหลังจากเกิดขึ้นแล้ว. ส่วนที่เหลือในที่นี้ ย่อมเป็นไปตามพระบาลีนั่นเอง. 82. Ti tadārammaṇabhavaṅgamūlabhavaṅgānaṃ vasena vuttaṃ. Sesamettha sabbaṃ pāḷivaseneva veditabbaṃ. 82. คำว่า "สาม" ท่านกล่าวโดยอ้างถึง ตทารัมมณะ ภวังค์ และมูลภวังค์. ส่วนที่เหลือทั้งหมดในที่นี้ พึงทราบตามนัยแห่งพระบาลี. Dassanattike dassanena pahātabbo rāgo uppajjatītiādīsu dassanena pahātabbo puthujjanassa uppajjati. Bhāvanāya pahātabbo sotāpannassāpīti evaṃ uparimassa uparimassa heṭṭhimā heṭṭhimā nuppajjantīti veditabbā. Dassanena pahātabbo dhammo bhāvanāya pahātabbassa dhammassa ekenapi paccayena paccayo na hoti. Sesamettha pāḷiṃ anugantvā kusalattike vuttalakkhaṇavaseneva veditabbaṃ. ในทัสสนัตติกะ ในคำเป็นต้นว่า "ราคะที่พึงละด้วยทัสสนะย่อมเกิดขึ้น" นั้น ธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชน. ธรรมที่พึงละด้วยภาวนาย่อมเกิดขึ้นแม้แก่พระโสดาบัน. พึงทราบว่า ธรรมชั้นต่ำกว่าย่อมไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลชั้นสูงขึ้นไปตามลำดับอย่างนี้. ธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ ไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่พึงละด้วยภาวนา แม้โดยปัจจัยอย่างหนึ่ง. ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบโดยอนุวัตรตามพระบาลีและตามลักษณะที่กล่าวไว้ในกุสลัตติกะ. Dassanenapahātabbahetukattike dassanenapahātabbahetukādīnaṃ vibhāgo aṭṭhakathākaṇḍe vuttanayeneva veditabbo. Vicikicchuddhaccasahagato moho ahetukattā tatiyapade paviṭṭho. Evamettha yesaṃ dassanabhāvanāhi pahātabbo hetu atthi, te pahātabbahetukā. Yesaṃ so natthi te nevadassanena nabhāvanāyapahātabbahetukāti imaṃ pahātabbahetukavibhāgaṃ ñatvā sesaṃ dassanenapahātabbattike ceva kusalattike ca dassitalakkhaṇānusāreneva veditabbaṃ. ในทัสสเนนปหาตัพพเหตุกัตติกะ พึงทราบการจำแนกธรรมมีทัสสเนนปหาตัพพเหตุกะเป็นต้น ตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถากัณฑ์. โมหะที่สัมปยุตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ ถูกจัดเข้าในบทที่สามเพราะเป็นอเหตุกะ. ในที่นี้ ธรรมเหล่าใดมีเหตุที่พึงละด้วยทัสสนะและภาวนา ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า ปหาตัพพเหตุกะ. ธรรมเหล่าใดไม่มีเหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า เนวทัสสเนนนภาวนายปหาตัพพเหตุกะ. เมื่อทราบการจำแนกปหาตัพพเหตุกะนี้แล้ว ส่วนที่เหลือพึงทราบตามลักษณะที่แสดงไว้ในทัสสเนนปหาตัพพัตติกะและกุสลัตติกะนั่นเอง. Ācayagāmittike ca paṭiccavārasaṃsaṭṭhavāresu anulomaṃ kusalattikasadisameva. Sesaṃ vissajjanato gaṇanato ca yathāpāḷimeva niyyāti. และในอาจยคามิตติกะ ในปฏิจจวารและสังสัฏฐวาร อนุโลมพจน์ย่อมเหมือนกับกุสลัตติกะนั่นเอง. ส่วนที่เหลือย่อมเป็นไปตามพระบาลีทั้งโดยการวิสัชนาและโดยการนับ. Sekkhattike asekkho dhammo sekkhassa dhammassa na kenaci paccayena paccayo. Sekkho asekkhassa anantarapakatūpanissayo pana hoti. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyāti, tathā parittattike. ในเสกขัตติกะ อเสกขธรรมไม่เป็นปัจจัยแก่เสกขธรรมโดยปัจจัยใดๆ เลย. แต่เสกขธรรมเป็นปัจจัยแก่อเสกขธรรมโดยอนันตรปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัย. ส่วนที่เหลือในที่นี้ย่อมเป็นไปตามพระบาลีนั่นเอง, ในปริตตัตติกะก็เช่นกัน. Parittārammaṇattike appamāṇārammaṇācetanāti sekkhānaṃ gotrabhucetanā, paccavekkhaṇacetanātipi vattuṃ vaṭṭati. Vipākānaṃ parittārammaṇānanti paṭisandhiyaṃ kammaṃ ārammaṇaṃ katvā, pavatte cakkhuviññāṇādivasenarūpādiārammaṇaṃ, tadārammaṇavasena javanena gahitaparittārammaṇañca ārammaṇaṃ katvā uppannānaṃ. Ye pana ‘‘gotrabhucittena natthi paṭisandhī’’ti vadanti, te iminā suttena paṭisedhetabbā. Sesamettha pāḷinayeneva veditabbaṃ. Hīnattiko saṅkiliṭṭhattikasadiso. ในปริตตารัมมณัตติกะ คำว่า "เจตนาที่มีอารมณ์อันประมาณมิได้" หมายถึง โคตรภูเจตนาของพระเสกขะ, ควรกล่าวว่าเป็นปัจจเวกขณเจตนาก็ได้. คำว่า "แห่งวิบากทั้งหลายที่มีอารมณ์เป็นปริตตะ" หมายถึง แห่งวิบากที่เกิดขึ้นโดยกระทำกรรมในปฏิสนธิกาลเป็นอารมณ์, ในปวัตติกาลโดยกระทำรูปเป็นต้นเป็นอารมณ์ทางจักขุวิญญาณเป็นต้น, และโดยกระทำอารมณ์ที่เป็นปริตตะอันชวนะยึดถือแล้วทางตทารัมมณะเป็นอารมณ์. ส่วนผู้ที่กล่าวว่า "ปฏิสนธิด้วยโคตรภูจิตไม่มี" พึงถูกปฏิเสธด้วยพระสูตรนี้. ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบตามนัยแห่งพระบาลี. หีนัตติกะเหมือนกับสังกิลิฏฐัตติกะ. Micchattattike micchattaniyato sammattaniyatassa, sammattaniyato vā micchattaniyatassa kenaci paccayena paccayo na hoti. Micchattaniyato vā sammattaniyato vā sahajātādhipatirahito nāma natthi. Sammattaniyate ekantato ārammaṇapurejātaṃ natthi, micchattaniyate siyā ārammaṇapurejātaṃ. Aniyataṃ cittaṃ ārabbha niyatā micchādiṭṭhi uppajjeyya. Sesā niyataṃ ārabbha niyataṃ nuppajjati, micchattaniyataṃ garuṃ katvā na koci dhammo uppajjati. Kusalo micchattassa upanissayapaccayo na hoti. Sesamettha pāḷiyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. ในมิจฉัตตัตติกะ ธรรมที่เป็นมิจฉัตตนิยตะ ไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นสัมมัตตนิยตะ หรือธรรมที่เป็นสัมมัตตนิยตะ ไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นมิจฉัตตนิยตะ โดยปัจจัยใดๆ. ธรรมที่เป็นมิจฉัตตนิยตะหรือสัมมัตตนิยตะที่ปราศจากสหชาตาธิปติปัจจัยนั้นไม่มี. ในสัมมัตตนิยตธรรม ไม่มีอารัมมณปุเรชาตปัจจัยโดยส่วนเดียว, ในมิจฉัตตนิยตธรรม อาจมีอารัมมณปุเรชาตปัจจัยได้. มิจฉาทิฏฐิที่เป็นนิยตะอาจเกิดขึ้นโดยปรารภจิตที่เป็นอนิยตะ. ส่วนธรรมที่เป็นนิยตะอื่นๆ ย่อมไม่เกิดขึ้นโดยปรารภธรรมที่เป็นนิยตะ. ไม่มีธรรมใดๆ เกิดขึ้นโดยกระทำมิจฉัตตนิยตธรรมให้เป็นอารมณ์ที่หนักแน่น. กุศลธรรมไม่เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่มิจฉัตตธรรม. ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในพระบาลี. Maggārammaṇattike paṭiccavārassa anulome vipākapaccayo natthi. Kammapaccayepi imasmiṃ tike nānākkhaṇikaṃ na labbhati, tathā uppannattikaatītattikesu. Paccanīye ahetukaṃ maggārammaṇanti ahetukaṃ maggārammaṇaṃ, āvajjanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sesamettha pāḷianusāreneva veditabbaṃ. ในมัคคารัมมณัตติกะ ในอนุโลมแห่งปฏิจจวาร ไม่มีวิปากปัจจัย. แม้ในกัมมปัจจัยในติกะนี้ ก็ไม่ได้นานักขณิกปัจจัย, เช่นเดียวกับในอุปปันนัตติกะและอตีตัตติกะ. ในปัจจนียะ คำว่า "อเหตุกัง มัคคารัมมะณัง" หมายถึง ธรรมที่เป็นอเหตุกะมีมรรคเป็นอารมณ์, ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงอาวัชชนะ. ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงทราบตามนัยแห่งพระบาลี. Uppannattike ca atītattike ca paṭiccavārādayo natthi, pañhāvāramattameva labbhati. Kasmā? Paṭiccavārādayo hi sahajātapurejātānaññeva honti. Ime ca tikā atītānāgatamissakā. Uppannattike cettha anantarabhāgiyāpi paccayā na labbhanti. Kasmā? Uppannattike atītassa abhāvato. Uppanno ca anuppanno cāti ime cettha dve dhammā uppannassa ca anuppannassa cāti imesaṃ dvinnaṃ na kenaci paccayena paccayo. Anuppanno ca uppādī cāti ime pana dve uppannassa ārammaṇūpanissayavasena dvīhi paccayehi paccayo. Sesamettha pāḷiyaṃ āgatanayeneva veditabbaṃ. ในอุปปันนติกะและอตีตติกะ ไม่มีปัจจยวารเป็นต้น มีแต่ปัญหาวารเท่านั้น เพราะเหตุไร? เพราะว่า ปัจจยวารเป็นต้น ย่อมมีแก่สหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัยเท่านั้น ก็ติกะเหล่านี้เป็นธรรมที่ระคนกันด้วยอดีตและอนาคต ในอุปปันนติกะนี้ แม้ปัจจัยที่เป็นส่วนเบื้องหลังถัดไปก็ไม่มี เพราะเหตุไร? เพราะในอุปปันนติกะ ไม่มีธรรมที่เป็นอดีต ในติกะนี้ ธรรม ๒ อย่างคือ อุปปันนธรรม และอนุปปันนธรรม ไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรม ๒ อย่างคือ อุปปันนธรรม และอนุปปันนธรรม ด้วยปัจจัยอะไรๆ เลย ส่วนธรรม ๒ อย่างคือ อนุปปันนธรรม และอุปปาทีธรรม ย่อมเป็นปัจจัยแก่อุปปันนธรรมด้วยปัจจัย ๒ อย่าง โดยความเป็นอารัมมณปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย ส่วนที่เหลือในติกะนี้ พึงทราบตามนัยที่มาในบาลีนั้นเทียว Atītattike paccuppannaṃ atītānāgatassa, atītānāgatañca atītānāgatassa na kenaci paccayena paccayo. Nibbānaṃ pana dvīsupi imesu tikesu neva paccayato na paccayuppannato labbhati. Sesamidhāpi pāḷiyaṃ āgatanayeneva veditabbaṃ. ในอตีตติกะ ธรรมที่เป็นปัจจุบัน ไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอดีตและอนาคต และธรรมที่เป็นอดีตและอนาคต ก็ไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอดีตและอนาคต ด้วยปัจจัยอะไรๆ เลย ส่วนพระนิพพาน ในติกะทั้งสองนี้ ย่อมไม่ได้ทั้งโดยความเป็นปัจจัยและโดยความเป็นปัจจยุปบัน แม้ในที่นี้ ส่วนที่เหลือพึงทราบตามนัยที่มาในบาลีนั้นเทียว Ajjhattattike ajjhattabahiddhāpadaṃ na gahitaṃ. Ajjhattabahiddhāsaṅkhātā hi ubho rāsayo neva ekato paccayā honti, na paccayuppannā; tasmā hatthatale ṭhapitassa sāsapassa vaṇṇopi hatthatalavaṇṇena saddhiṃ ekato ārammaṇaṃ na hotīti veditabbo. Yathā ca ajjhattabahiddhāpadaṃ, evamettha ajjhattārammaṇattikepi ajjhattabahiddhārammaṇapadaṃ na labbhati. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyāti. ในอัชฌัตตติกะ ไม่ได้ถือเอาอัชฌัตตพหิทธาบท เพราะว่า กองธรรมทั้งสองที่ชื่อว่าอัชฌัตตพหิทธาธรรม ไม่เป็นปัจจัยร่วมกัน และไม่เป็นปัจจยุปบันร่วมกัน ฉะนั้น พึงทราบว่า แม้สีของเมล็ดพันธุ์ผักกาดที่วางไว้บนฝ่ามือ ก็ไม่เป็นอารมณ์ร่วมกับสีของฝ่ามือ อัชฌัตตพหิทธาบทเป็นฉันใด แม้ในอัชฌัตตารัมมณติกะนี้ อัชฌัตตพหิทธารัมมณบทก็ไม่ได้ฉันนั้น ส่วนที่เหลือ ย่อมเป็นไปตามบาลีนั้นเทียว Sanidassanattikepi pāḷivaseneva attho gahetabbo. Gaṇanāpettha pāḷiyaṃ āgatavāre saṅkhipitvā heṭṭhā vuttanayeneva saṃsandanesu saṃsanditvā veditabbāti. แม้ในสนิทัสสนติกะ พึงถือเอาเนื้อความตามบาลีนั้นเทียว แม้การนับในติกะนี้ พึงย่อวาระที่มาในบาลีแล้วเทียบเคียงในบทเทียบเคียงทั้งหลายตามนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องล่างแล้วทราบเถิด Dhammānulome tikapaṭṭhānavaṇṇanā. อรรถกถาติกปัฏฐาน ในธัมมานุโลม 2. Dukapaṭṭhānavaṇṇanā 2. อรรถกถาทุกปัฏฐาน Dukapaṭṭhānepi sabbadukesu pañhāvissajjanāni ceva gaṇanā ca pāḷiyaṃ āgatanayeneva veditabbā. Apicettha sahetukahetusampayuttadukānaṃ vissajjanaṃ hetudukavissajjanasadisaṃ; tathā hetūcevasahetukahetūcevahetusampayuttadukānaṃ, tathā sappaccayasaṅkhatadukānaṃ. Idaṃ dukaṃ yathā sappaccayadukaṃ, evaṃ kātabbanti idaṃ yasmā sappaccayo viya appaccayena saṅkhatopi, asaṅkhatena saddhiṃ yojanaṃ na labbhati, tasmā vuttaṃ. Sārammaṇacittasampayuttasaṃsaṭṭhadukāpi sadisavissajjanāyeva; tathā āsavaoghayogagocchakā. Ete hi tayo aññamaññaṃ sadisavissajjanāyeva. Apica lokiyasāsavasaṃyojaniyaganthaniyanīvaraṇiyaparāmaṭṭhasaṅkilesikadukā āsavavippayuttasāsavasaṃyojanavippayuttasaṃyojaniyaganthavippayuttaganthaniyanīvaraṇavippayuttanīvaraṇiyaparāmāsavippayuttaparāmaṭṭhakilesavippayuttasaṅkilesikapariyāpannasauttaradukāta imepi dukā samānā. แม้ในทุกปัฏฐาน ในทุกะทั้งปวง พึงทราบปุจฉาวิสัชนาและการนับตามนัยที่มาในบาลีนั้นเทียว อีกอย่างหนึ่ง ในทุกะเหล่านี้ วิสัชนาของสเหตุกทุกะและเหตุสัมปยุตตทุกะ เหมือนกับวิสัชนาของเหตุทุกะ ฉันนั้นเหมือนกัน วิสัชนาของเหตุเจวสเหตุกทุกะและเหตุเจวเหตุสัมปยุตตทุกะก็เหมือนกัน และวิสัชนาของสัปปัจจยทุกะและสังขตทุกะก็เหมือนกัน คำว่า 'ทุกะนี้พึงทำเหมือนสัปปัจจยทุกะ' นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะเหตุว่า แม้สังขตธรรมก็เป็นอัปปัจจยธรรมเหมือนสัปปัจจยธรรม จึงไม่สามารถประกอบกับอสังขตธรรมได้ แม้สารัมมณทุกะ จิตตสัมปยุตตทุกะ และสังสัฏฐทุกะ ก็มีวิสัชนาเหมือนกัน ฉันนั้นเหมือนกัน อาสวโคจฉกะ โอฆโคจฉกะ และโยคโคจฉกะ ก็มีวิสัชนาเหมือนกัน เพราะว่า โคจฉกะทั้งสามนี้ มีวิสัชนาเหมือนกันและกัน อีกอย่างหนึ่ง แม้ทุกะเหล่านี้ คือ โลกิยทุกะ สาสวทุกะ สังโยชนิยทุกะ คันถนิยทุกะ นีวรณิยทุกะ ปรามาสทุกะ สังกิเลสิกทุกะ อาสววิปปยุตตทุกะ สาสวทุกะ สังโยชนวิปปยุตตทุกะ สังโยชนิยทุกะ คันถวิปปยุตตทุกะ คันถนิยทุกะ นีวรณวิปปยุตตทุกะ นีวรณิยทุกะ ปรามาสวิปปยุตตทุกะ ปรามาสทุกะ กิเลสวิปปยุตตทุกะ สังกิเลสิกทุกะ ปริยาปันนทุกะ และสอุตตรทุกะ ก็เป็นทุกะที่เหมือนกัน Kilesadukaṃ saṃyojanadukasadisaṃ. Saṅkiliṭṭhakilesasampayuttanīvaraṇasampayuttadassanenapahātabbasaraṇadukāpi samānā. Tathākilesā ceva saṅkiliṭṭhanīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttakilesā ceva kilesasampayuttadukā. Iminā nayena sabbesaṃ atthato sadisānaṃ dukānaṃ vissajjanāni sadisāneva hontīti veditabbāni. Sabbasmimpi pana paṭṭhāne kenaciviññeyyadukaṃ na labbhati. Āsavā ceva āsavasampayuttā ca, saṃyojanā ceva saṃyojanasampayuttā ca, ganthā ceva ganthasampayuttā ca, nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā ca, kilesā ceva saṅkiliṭṭhā cāti evarūpesu dukesu vipākapaccayo ceva nānākkhaṇikakammapaccayo ca na labbhati. Nahetusahetukanahetuahetukesu hetupaccayo natthi. Hetū ceva hetusampayuttā ca, āsavā ceva āsavasampayuttā ca, ganthā ceva ganthasampayuttā cāti imesu dukesu nahetunajhānanamaggā na labbhanti. Saṃyojanā ceva saṃyojanasampayuttā ca, nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā ca, kilesā ceva kilesasampayuttā ca, kilesā ceva saṅkiliṭṭhā cāti imesu pana vicikicchuddhaccasahagatassa mohassa vasena nahetupaccayo labbhati; najhānanamaggapaccayā na labbhantīti evaṃ sabbadukesu labbhamānālabbhamānaṃ upaparikkhitvā pāḷivaseneva vāragaṇanā veditabbāti. กิเลสทุกะ เหมือนกับสังโยชนทุกะ แม้สังกิลิฏฐทุกะ กิเลสสัมปยุตตทุกะ นีวรณสัมปยุตตทุกะ ทัสสเนนปหาตัพพทุกะ และสรณทุกะ ก็เหมือนกัน ฉันนั้นเหมือนกัน กิเลสาเจวสังกิลิฏฐทุกะ นีวรณาเจวนีวรณสัมปยุตตทุกะ และกิเลสาเจวกิเลสสัมปยุตตทุกะ ก็เหมือนกัน พึงทราบว่า ด้วยนัยนี้ วิสัชนาของทุกะทั้งปวงที่เหมือนกันโดยเนื้อความ ย่อมเหมือนกันนั่นเทียว ก็ในปัฏฐานทั้งหมด วิญเญยยทุกะ ไม่ปรากฏในที่ไหนเลย ในทุกะทั้งหลายเห็นปานนี้ คือ อาสวาเจวอาสวสัมปยุตตทุกะ สังโยชนาเจวสังโยชนสัมปยุตตทุกะ คันถาเจวคันถสัมปยุตตทุกะ นีวรณาเจวนีวรณสัมปยุตตทุกะ และกิเลสาเจวสังกิลิฏฐทุกะ, วิปากปัจจัยและนานักขณิกกัมมปัจจัย ย่อมไม่มี ในนเหตุสเหตุกทุกะ และนเหตุอเหตุกทุกะ ไม่มีเหตุปัจจัย ในทุกะเหล่านี้ คือ เหตุเจวเหตุสัมปยุตตทุกะ, อาสวาเจวอาสวสัมปยุตตทุกะ, คันถาเจวคันถสัมปยุตตทุกะ, นีวรณาเจวนีวรณสัมปยุตตทุกะ, กิเลสาเจวกิเลสสัมปยุตตทุกะ, และกิเลสาเจวสังกิลิฏฐทุกะ, นเหตุปัจจัย นฌานปัจจัย และนมัคคปัจจัย ย่อมไม่มี ส่วนในทุกะเหล่านี้ คือ สังโยชนาเจวสังโยชนสัมปยุตตทุกะ, นีวรณาเจวนีวรณสัมปยุตตทุกะ, กิเลสาเจวกิเลสสัมปยุตตทุกะ, และกิเลสาเจวสังกิลิฏฐทุกะ, นเหตุปัจจัยย่อมมีได้ด้วยอำนาจแห่งโมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ ส่วนนฌานปัจจัยและนมัคคปัจจัยย่อมไม่มี ด้วยประการฉะนี้ พึงพิจารณาปัจจัยที่ได้และไม่ได้ในทุกะทั้งปวงแล้ว ทราบการนับวาระตามบาลีนั้นเทียว Dukapaṭṭhānavaṇṇanā. อรรถกถาทุกปัฏฐาน 3. Dukatikapaṭṭhānavaṇṇanā 3. อรรถกถาทุกติกปัฏฐาน Dukatikapaṭṭhāne hetuṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca hetu kusalo dhammo uppajjati hetupaccayāti evaṃ pañhāmattuddhāravaseneva saṅkhepato desanā katā. ‘‘Kusalaṃ alobhaṃ paṭicca adoso amoho’’tiādinā pana nayena vitthāro vattabbo siyā, so heṭṭhā dassitanayena sakkā avuttopi jānitunti ekapadepi ekapaccayo vā na vutto. Yā panesā saṅkhepato desanā katā, sā evaṃ katāti veditabbā. Hetudukena hi saddhiṃ kusalapadaṃ yojetvā paṭiccavāre anulomassa ceva paccanīyassa ca vasena sabbe labbhamānakapaccayā dassitā, anulomapaccanīyapaccanīyānulomanayā ceva sahajātavārādayo ca na dassitā, kevalaṃ ‘‘paṭiccavārasadisaṃyeva vitthāretabba’’nti vuttaṃ. Pañhāvāre pañhampi avissajjetvā kevalaṃ pañhuddhāramattaṃ katvā anulomapaccanīyavaseneva labbhamānapaccayā dassitā. Yathā ca kusalapadaṃ, evaṃ akusalaabyākatapadānipi hetudukena saddhiṃ yojetvā hetukusaladukatikaṃ niddisitabbanti vuttaṃ. ในทุกติกปัฏฐาน พระผู้มีพระภาคทรงกระทำการแสดงไว้โดยสังเขปด้วยอำนาจการยกขึ้นแสดงเพียงแค่ปัญหาเท่านั้นว่า "อาศัยธรรมที่เป็นกุศลที่เป็นเหตุ ธรรมที่เป็นกุศลที่เป็นเหตุจึงเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย" ส่วนการแสดงโดยพิสดารพึงมีได้โดยนัยเป็นต้นว่า "อาศัยอโลภะที่เป็นกุศล อโทสะ อโมหะ (จึงเกิดขึ้น)" แต่นัยพิสดารนั้น แม้ไม่ได้ตรัสไว้ก็สามารถทราบได้โดยนัยที่ทรงแสดงไว้แล้วในเบื้องต้น เพราะฉะนั้น แม้ปัจจัยเดียวในบทเดียวจึงมิได้ตรัสไว้ ส่วนการแสดงโดยสังเขปที่ทรงกระทำไว้นั้น พึงทราบว่าทรงกระทำไว้อย่างนี้ คือ ทรงประกอบกุศลบทเข้ากับเหตุทุกะแล้ว ทรงแสดงปัจจัยทั้งหมดที่พึงมีได้โดยอนุโลมและปัจจนียะในปฏิจจวาร แต่มิได้ทรงแสดงอนุโลมปัจจนียะ ปัจจนียานุโลมนัย และสหชาตวารเป็นต้น ตรัสไว้เพียงว่า "พึงขยายความให้เหมือนกับปฏิจจวาร" ในปัญหาวาร ก็มิได้ทรงวิสัชนาปัญหา ทรงกระทำเพียงการยกปัญหาขึ้นแสดงแล้วทรงแสดงปัจจัยที่พึงมีได้โดยอนุโลมและปัจจนียะเท่านั้น และทรงประกอบอกุศลบทและอัพยากตบทเข้ากับเหตุทุกะเหมือนกับกุศลบท ฉะนั้น จึงตรัสว่า ทรงแสดงเหตุ-กุศลทุกติกะไว้แล้ว Tato paraṃ hetuṃ sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammantiādinā nayena hetuvedanādukatikādīni ekavīsati dukatikāni dassitāni. Yasmā pana hetu nāma sanidassanasappaṭigho anidassanasappaṭigho vā natthi, tasmā hetupadena saddhiṃ sanidassanasappaṭighaanidassanasappaṭighapadāni na yojitāni. Evaṃ hetudukena saddhiṃ labbhamānakavasena dvāvīsati tike yojetvā puna te sahetukadukādīhi saraṇadukapariyosānehi sabbadukehi saddhiṃ yojitā. Tattha yaṃ yaṃ padaṃ yena yena padena saddhiṃ yojanaṃ na gacchati, taṃ taṃ pāḷiyaṃyeva na labbhatīti vuttaṃ. Evamettha ekena dukena saddhiṃ bāvīsati tike yojetvā puna aparena bāvīsati, aparena bāvīsatīti paṭipāṭiyā dukasate labbhamānadukapadehi saddhiṃ dvāvīsati tikā yojitāti dvāvīsati tike gahetvā dukasate pakkhipitvā dukatikapaṭṭhānaṃ nāma desitaṃ. Tattha yesu yesu ṭhānesu nayaṃ dassetvā pāḷiyā saṅkhepo kato, tesu tesu ṭhānesu dassitanayānurūpena tassā vitthāro veditabboti. ต่อจากนั้น ทรงแสดงทุกติกะ 21 หมวด มีเหตุ-เวทนาทุกติกะเป็นต้น โดยนัยเป็นอาทิว่า "ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาที่เป็นเหตุ" ก็เพราะเหตุชื่อว่าสนิทัสสนสัปปฏิฆะหรืออนิทัสสนสัปปฏิฆะไม่มี ฉะนั้น จึงมิได้ทรงประกอบสนิทัสสนสัปปฏิฆบทและอนิทัสสนสัปปฏิฆบทเข้ากับเหตุบท ด้วยประการฉะนี้ ทรงประกอบติกะ 22 หมวดเข้ากับเหตุทุกะตามที่พึงมีได้แล้ว ทรงประกอบติกะเหล่านั้นเข้ากับทุกะทั้งหมด มีสเหตุกทุกะเป็นต้น มีสรณทุกะเป็นที่สุดอีก บทใดๆ ไม่เข้ากับการประกอบกับบทใดๆ บทนั้นๆ ตรัสว่าไม่มีในพระบาลีเลย ด้วยประการฉะนี้ ในปกรณ์นี้ ทรงประกอบติกะ 22 หมวดเข้ากับทุกะหนึ่งแล้ว ทรงประกอบติกะ 22 หมวดเข้ากับทุกะอื่นอีก 22 หมวด กับทุกะอื่นอีก 22 หมวด ตามลำดับดังนี้ ทรงประกอบติกะ 22 หมวดเข้ากับทุกบทที่พึงมีได้ในทุกสตะ (ทุกะ 100) แล้ว จึงชื่อว่าทรงแสดงทุกติกปัฏฐาน โดยทรงนำติกะ 22 หมวดมาประมวลไว้ในทุกสตะ ในที่ใดๆ ที่ทรงแสดงนัยแล้วทรงย่อพระบาลีไว้ ในที่นั้นๆ พึงทราบการขยายความแห่งพระบาลีนั้นตามนัยที่ทรงแสดงไว้แล้ว Dukatikapaṭṭhānavaṇṇanā. อรรถกถาอธิบายทุกติกปัฏฐาน 4. Tikadukapaṭṭhānavaṇṇanā 4. อรรถกถาอธิบายติกทุกปัฏฐาน Tikadukapaṭṭhānepi kusalaṃ hetuṃ dhammaṃ paṭicca kusalo hetu dhammo uppajjati hetupaccayāti pañhāmattuddhāravaseneva desanā katā. Tattha yathā heṭṭhā hetudukena saddhiṃ kusalapadaṃ yojetvā sabbapaccayavasena sabbavāresu saṅkhepato desanā katā, evamidha kusalattikena saddhiṃ hetupadaṃ yojetvā sabbapaccayavasena sabbavāresu saṅkhepato desanā katā. Yathā ca hetupadaṃ, evaṃ nahetupadampi kusalattikena saddhiṃ yojetvā kusalattikahetudukaṃ niṭṭhāpitaṃ. Tato paraṃ sukhāya vedanāya sampayuttaṃ hetuṃ dhammantiādinā nayena vedanāttikahetudukādīni ekavīsati tikadukāni dassitāni. แม้ในติกทุกปัฏฐาน พระผู้มีพระภาคก็ทรงกระทำการแสดงไว้โดยสังเขปด้วยอำนาจการยกขึ้นแสดงเพียงแค่ปัญหาเท่านั้นว่า "อาศัยธรรมที่เป็นเหตุที่เป็นกุศล ธรรมที่เป็นเหตุที่เป็นกุศลจึงเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย" ในติกทุกปัฏฐานนั้น ทรงประกอบกุศลบทเข้ากับเหตุทุกะแล้วทรงแสดงโดยสังเขปในวารทั้งหมดโดยปัจจัยทั้งหมดในเบื้องต้นฉันใด ในที่นี้ก็ทรงประกอบเหตุบทเข้ากับกุศลติกะแล้วทรงแสดงโดยสังเขปในวารทั้งหมดโดยปัจจัยทั้งหมดฉันนั้น และทรงประกอบนเหตุบทเข้ากับกุศลติกะเหมือนกับเหตุบท แล้วทรงจบกุศลติกะ-เหตุทุกะไว้ ต่อจากนั้น ทรงแสดงติกทุกะ 21 หมวด มีเวทนาติกะ-เหตุทุกะเป็นต้น โดยนัยเป็นอาทิว่า "ธรรมที่เป็นเหตุที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา" Evaṃ bāvīsatiyā tikehi saddhiṃ hetudukaṃ yojetvā puna tehiyeva saddhiṃ sahetukadukādayo saraṇadukapariyosānā labbhamānavasena sabbadukā yojitā. Idhāpi yaṃ yaṃ padaṃ yojanaṃ na gacchati, taṃ taṃ pāḷiyaṃyeva paṭikkhittaṃ. Evaṃ dukasataṃ gahetvā dvāvīsatiyā tikesu pakkhipitvā tikadukapaṭṭhānaṃ nāma desitaṃ. Tatrāpi yena yena nayena pāḷi saṅkhittā, so so nayo vitthārato veditabbo. ด้วยประการฉะนี้ ทรงประกอบเหตุทุกะเข้ากับติกะ 22 หมวดแล้ว ทรงประกอบทุกะทั้งหมด มีสเหตุกทุกะเป็นต้น มีสรณทุกะเป็นที่สุด ตามที่พึงมีได้ เข้ากับติกะ 22 หมวดเหล่านั้นนั่นแหละอีก แม้ในที่นี้ บทใดๆ ไม่เข้ากับการประกอบ บทนั้นๆ ก็ทรงปฏิเสธไว้ในพระบาลีเลย ด้วยประการฉะนี้ ทรงนำทุกสตะ (ทุกะ 100) มาประมวลไว้ในติกะ 22 หมวดแล้ว จึงชื่อว่าทรงแสดงติกทุกปัฏฐาน แม้ในปกรณ์นั้น พระบาลีถูกย่อไว้โดยนัยใดๆ นัยนั้นๆ พึงทราบโดยพิสดาร Tikadukapaṭṭhānavaṇṇanā. อรรถกถาอธิบายติกทุกปัฏฐาน 5. Tikatikapaṭṭhānavaṇṇanā 5. อรรถกถาอธิบายติกติกปัฏฐาน Tikatikapaṭṭhānepi kusalaṃ sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo sukhāya vedanāya sampayutto dhammo uppajjati hetupaccayāti pañhuddhāravaseneva saṅkhepato desanā katā. Ettha ca kusalattikaṃ vedanāttikādīhi, vedanāttikādayo ca kusalattikenāti evaṃ tikesuyeva tikā pakkhittā. Yena yena ca padena saddhiṃ yaṃ yaṃ padaṃ yojanaṃ na gacchati, taṃ taṃ hāpetvā labbhamānavaseneva sabbapaccayesu vārā ca gaṇananayā ca dassitā, tasmā te sādhukaṃ pāḷiṃ upaparikkhitvā veditabbā. Yathā ca kusalattikaṃ vedanāttikādīhi, vedanāttikādayo ca tena saddhiṃ yojetvā veditabbā; tathā ekekaṃ tikaṃ sesehi. Sesā ca tehi saddhiṃ yojetvā veditabbāti. แม้ในติกติกปัฏฐาน พระผู้มีพระภาคก็ทรงกระทำการแสดงไว้โดยสังเขปด้วยอำนาจการยกปัญหาขึ้นแสดงเท่านั้นว่า "อาศัยธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาที่เป็นกุศล ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาที่เป็นกุศลจึงเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย" และในปกรณ์นี้ ทรงประมวลติกะทั้งหลายไว้ในติกะทั้งหลายนั่นเอง คือ กุศลติกะกับเวทนาติกะเป็นต้น และเวทนาติกะเป็นต้นกับกุศลติกะ บทใดๆ ไม่เข้ากับการประกอบกับบทใดๆ ก็ทรงเว้นบทนั้นๆ เสีย แล้วทรงแสดงวารและนัยแห่งการนับในปัจจัยทั้งหมดตามที่พึงมีได้เท่านั้น เพราะฉะนั้น วารและนัยแห่งการนับเหล่านั้น พึงทราบโดยการตรวจสอบพระบาลีให้ดี และพึงทราบกุศลติกะที่ประกอบกับเวทนาติกะเป็นต้น และเวทนาติกะเป็นต้นที่ประกอบกับกุศลติกะนั้นฉันใด พึงทราบติกะแต่ละหมวดที่ประกอบกับติกะที่เหลือ และติกะที่เหลือที่ประกอบกับติกะเหล่านั้นฉันนั้น Tikatikapaṭṭhānavaṇṇanā. อรรถกถาอธิบายติกติกปัฏฐาน 6. Dukadukapaṭṭhānavaṇṇanā 6. อรรถกถาอธิบายทุกทุกปัฏฐาน Dukadukapaṭṭhānepi hetusahetukaṃ dhammaṃ paṭicca hetusahetuko dhammo uppajjati hetupaccayāti pañhuddhāravaseneva saṅkhepato desanā katā. Tattha hetudukaṃ sahetukadukādīhi, sahetukadukādīni ca tena saddhiṃ yojitāni. Ekekaṃ pana dukaṃ sesehi, sesā ca tehi saddhiṃ paṭipāṭiyā yojetabbā. Idañhi dukadukapaṭṭhānaṃ nāma ‘dukesuyeva duke pakkhipitvā’ desitaṃ. Tenettha sabbadukehi saddhiṃ sabbadukānaṃ yojanā veditabbā. Pāḷi pana saṅkhittā. Yena yena ca padena saddhiṃ yaṃ yaṃ padaṃ yojanaṃ na gacchati, taṃ taṃ hāpetvāva desanā katāti. แม้ในทุกทุกปัฏฐาน เทศนาได้ทำไว้โดยย่อด้วยอำนาจแห่งการยกปัญหาขึ้นตั้งว่า 'อาศัยธรรมที่เป็นเหตุและสหตุกะ ธรรมที่เป็นเหตุและสหตุกะจึงเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย' ในทุกทุกปัฏฐานนั้น เหตุทุกะท่านประกอบไว้กับสหตุกทุกะเป็นต้น และสหตุกทุกะเป็นต้นก็ประกอบไว้กับเหตุทุกะนั้น อนึ่ง ทุกะแต่ละทุกะพึงประกอบกับทุกะที่เหลือทั้งหลาย และทุกะที่เหลือทั้งหลายก็พึงประกอบกับทุกะเหล่านั้นตามลำดับ จริงอยู่ ทุกทุกปัฏฐานนี้ ชื่อว่าท่านแสดงไว้โดย 'ใส่ทุกะเข้าในทุกะทั้งหลายนั่นแหละ' เพราะเหตุนั้น ในทุกทุกปัฏฐานนี้ พึงทราบการประกอบทุกะทั้งปวงกับทุกะทั้งปวง แต่อย่างไรก็ตาม พระบาลีท่านแสดงไว้โดยย่อ และบทใดๆ ไม่เข้ากับการประกอบกับบทใดๆ ท่านแสดงไว้โดยเว้นบทนั้นๆ เสีย ดังนี้ Dukadukapaṭṭhānavaṇṇanā. พรรณนาทุกทุกปัฏฐาน Ettāvatā – ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ, Dukaṃ tikañceva tikaṃ dukañca; Tikaṃ tikañceva dukaṃ dukañca, Cha anulomamhi nayā sugambhīrāti. – ติกปัฏฐานอันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐาน และทุกทุกปัฏฐาน นัย ๖ ประการเหล่านี้ในอนุโลมปัฏฐาน เป็นนัยที่ลึกซึ้งยิ่งนัก ดังนี้ Aṭṭhakathāyaṃ vuttagāthāya dīpitā. Dhammānulomapaṭṭhāne cha nayā niddiṭṭhā honti. Paccayavasena panettha ekekasmiṃ paṭṭhāne anulomādayo cattāro cattāro nayāti ekena pariyāyena catuvīsatinayapaṭimaṇḍitaṃ anulomapaṭṭhānaṃyeva veditabbaṃ. นัย ๖ ประการในธรรมานุโลมปัฏฐาน ท่านแสดงไว้แล้วด้วยคาถาที่กล่าวไว้ในอรรถกถา ในปัฏฐานนี้ โดยนัยแห่งปัจจัย ในแต่ละปัฏฐานมีนัย ๔ อย่าง คือ อนุโลมเป็นต้น โดยปริยายหนึ่ง พึงทราบว่า อนุโลมปัฏฐานประดับด้วยนัย ๒๔ ประการนั่นเทียว 7-12. Paccanīyapaṭṭhānavaṇṇanā ๗-๑๒. พรรณนาปัจจนียปัฏฐาน 1. Idāni kusalādīnaṃ padānaṃ paṭikkhepavasena dhammānaṃ paccanīyatāya laddhanāmaṃ paccanīyapaṭṭhānaṃ dassetuṃ nakusalaṃ dhammaṃ paṭicca nakusalo dhammo uppajjati hetupaccayātiādi āraddhaṃ. Tattha nakusalaṃ dhammaṃ paṭiccāti kusalassa paccayabhāvaṃ vāreti. Nakusalo dhammo uppajjatīti kusalassa uppattiṃ vāreti, tasmā ‘‘akusalābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca akusalābyākatā tayo khandhā cittasamuṭṭhānañca rūpa’’nti evamādinā nayenettha pañhaṃ vissajjitabbaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ paccaye laddhagaṇanā pana pāḷiyaṃ vuttāyeva. Yepi vārā sadisavissajjanā, tepi tattheva dassitā. Tasmā sabbamettha heṭṭhā vuttanayānusārena pāḷiṃ upaparikkhitvā veditabbaṃ. Yathā cettha, evaṃ dukapaṭṭhāne, dukatikapaṭṭhāne, tikadukapaṭṭhāne tikatikapaṭṭhāne, dukadukapaṭṭhāne ca. 1. บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียปัฏฐาน ซึ่งได้ชื่อว่าปัจจนียะ เพราะเป็นธรรมปฏิเสธบทมีกุศลเป็นต้น ท่านจึงเริ่มคำว่า 'อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล ธรรมที่ไม่ใช่กุศลจึงเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย' เป็นอาทิ ในคำนั้น บทว่า 'อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล' เป็นการห้ามความเป็นปัจจัยของกุศล บทว่า 'ธรรมที่ไม่ใช่กุศลจึงเกิดขึ้น' เป็นการห้ามการเกิดขึ้นของกุศล เพราะฉะนั้น ในปัจจนียปัฏฐานนี้ พึงแก้ยปัญหาโดยนัยเป็นต้นว่า 'อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอกุศลและอัพยากตะ ขันธ์ ๓ ที่เป็นอกุศลและอัพยากตะและจิตตสมุฏฐานรูปจึงเกิดขึ้น' ส่วนการนับจำนวนที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ ก็มีกล่าวไว้ในพระบาลีแล้ว แม้วาระที่มีวิสัชนาเหมือนกัน ก็แสดงไว้ในที่นั้นแล้ว เพราะฉะนั้น ทุกอย่างในที่นี้ พึงทราบโดยการพิจารณาพระบาลีตามนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ ฉันใดในติกปัฏฐานนี้ แม้ในทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐาน และทุกทุกปัฏฐาน ก็ฉันนั้น Ettāvatā – ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ, Dukaṃ tikañceva tikaṃ dukañca; Tikaṃ tikañceva, dukaṃ dukañca, Cha paccanīyamhi nayā sugambhīrāti. – ติกปัฏฐานอันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐาน และทุกทุกปัฏฐาน นัย ๖ ประการเหล่านี้ในปัจจนียปัฏฐาน เป็นนัยที่ลึกซึ้งยิ่งนัก ดังนี้ Aṭṭhakathāyaṃ vuttagāthāya dīpitā. Dhammapaccanīyapaṭṭhāne cha nayā niddiṭṭhā honti. Paccayavasena panettha ekekasmiṃ paṭṭhāne anulomādayo cattāro cattāro nayāti ekena pariyāyena catuvīsatinayapaṭimaṇḍitaṃ paccanīyapaṭṭhānaññeva veditabbaṃ. นัย ๖ ประการในธรรมปัจจนียปัฏฐาน ท่านแสดงไว้แล้วด้วยคาถาที่กล่าวไว้ในอรรถกถา ในปัฏฐานนี้ โดยนัยแห่งปัจจัย ในแต่ละปัฏฐานมีนัย ๔ อย่าง คือ อนุโลมเป็นต้น โดยปริยายหนึ่ง พึงทราบว่า ปัจจนียปัฏฐานประดับด้วยนัย ๒๔ ประการนั่นเทียว Paccanīyapaṭṭhānavaṇṇanā. พรรณนาปัจจนียปัฏฐาน 13-18. Anulomapaccanīyapaṭṭhānavaṇṇanā ๑๓-๑๘. พรรณนาอนุโลมปัจจนียปัฏฐาน 1. Idāni kusalādīsu dhammesu paccayadhammaṃ appaṭikkhipitvā paccayuppannassa kusalādibhāvapaṭikkhepavasena dhammānaṃ anulomapaccanīyatāya laddhanāmaṃ anulomapaccanīyapaṭṭhānaṃ dassetuṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca na kusalo dhammo uppajjati hetupaccayātiādi āraddhaṃ. Tattha kusalaṃ dhammaṃ paṭiccāti kusalassa paccayabhāvaṃ anujānāti. Na kusalo dhammo uppajjatīti kusalasseva uppattiṃ vāreti. Tasmā ‘‘kusale khandhe paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpa’’ntiādinā nayena vissajjanaṃ dassitaṃ, taṃ sabbaṃ pāḷiṃ oloketvā sādhukaṃ sallakkhetabbaṃ. Yampi yena sadisaṃ, yañca yattha labbhati, yo ca yesaṃ vissajjanānaṃ yesu paccayesu gaṇanaparicchedo, so sabbo pāḷiyaṃ dassito, tasmā pāḷiyeva ettha attho. Yathā cettha, evaṃ dukapaṭṭhānādīsupīti. 1. บัดนี้ เพื่อจะแสดงอนุโลมปัจจนียปัฏฐาน ซึ่งได้ชื่อว่าอนุโลมปัจจนียะ เพราะเป็นธรรมที่ไม่ปฏิเสธปัจจยธรรมในธรรมมีกุศลเป็นต้น แต่ปฏิเสธความเป็นกุศลเป็นต้นของปัจจยุปบันธรรม ท่านจึงเริ่มคำว่า 'อาศัยธรรมที่เป็นกุศล ธรรมที่ไม่ใช่กุศลจึงเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย' เป็นอาทิ ในคำนั้น บทว่า 'อาศัยธรรมที่เป็นกุศล' เป็นการอนุญาตความเป็นปัจจัยของกุศล บทว่า 'ธรรมที่ไม่ใช่กุศลจึงเกิดขึ้น' เป็นการห้ามการเกิดขึ้นของกุศลนั่นเอง เพราะฉะนั้น ท่านจึงแสดงวิสัชนาโดยนัยเป็นต้นว่า 'อาศัยกุศลขันธ์ทั้งหลาย จิตตสมุฏฐานรูปจึงเกิดขึ้น' ทั้งหมดนั้น พึงพิจารณาพระบาลีแล้วกำหนดให้ดี ข้อใดเหมือนกับข้อใด ข้อใดมีในที่ไหน และการกำหนดนับวิสัชนาข้อใดในปัจจัยข้อใด ทั้งหมดนั้นท่านแสดงไว้ในพระบาลีแล้ว เพราะฉะนั้น พระบาลีเท่านั้นเป็นเนื้อความในที่นี้ ฉันใดในติกปัฏฐานนี้ แม้ในทุกปัฏฐานเป็นต้น ก็ฉันนั้น Ettāvatā – ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ, Dukaṃ tikañceva tikaṃ dukañca; Tikaṃ tikañceva dukaṃ dukañca, Cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrāti. – ติกปัฏฐานอันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐาน และทุกทุกปัฏฐาน นัย ๖ ประการเหล่านี้ในอนุโลมปัจจนียปัฏฐาน เป็นนัยที่ลึกซึ้งยิ่งนัก ดังนี้ Aṭṭhakathāyaṃ vuttagāthāya dīpitā dhammānulomapaccanīyapaṭṭhāne cha nayā niddiṭṭhā honti. Paccayavasena panettha ekekasmiṃ paṭṭhāne anulomādayo cattāro cattāro nayāti ekena pariyāyena catuvīsatinayapaṭimaṇḍitaṃ anulomapaccanīyapaṭṭhānaññeva veditabbaṃ. นัย ๖ ประการในธรรมานุโลมปัจจนียปัฏฐาน ท่านแสดงไว้แล้วด้วยคาถาที่กล่าวไว้ในอรรถกถา ในปัฏฐานนี้ โดยนัยแห่งปัจจัย ในแต่ละปัฏฐานมีนัย ๔ อย่าง คือ อนุโลมเป็นต้น โดยปริยายหนึ่ง พึงทราบว่า อนุโลมปัจจนียปัฏฐานประดับด้วยนัย ๒๔ ประการนั่นเทียว Anulomapaccanīyapaṭṭhānavaṇṇanā. พรรณนาอนุโลมปัจจนียปัฏฐาน 19-24. Paccanīyānulomapaṭṭhānavaṇṇanā ๑๙-๒๔. พรรณนาปัจจนียานุโลมปัฏฐาน 1. Idāni kusalādīsu dhammesu paccayadhammaṃ paṭikkhipitvā paccayuppannassa kusalādibhāvaṃ appaṭikkhepavasena dhammānaṃ paccanīyānulomatāya laddhanāmaṃ paccanīyānulomapaṭṭhānaṃ dassetuṃ nakusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati hetupaccayātiādi āraddhaṃ. Tattha nakusalaṃ dhammaṃ paṭiccāti kusalassa paccayabhāvaṃ vāreti. Akusalo dhammo uppajjatīti akusalassa uppattiṃ anujānāti. Nakusalañhi akusalaṃ abyākataṃ vā, tañca sahajātapaccayaṃ katvā uppajjamāno kusalo nāma natthi, tasmā akusalābyākatavasena desanā katā. Tattha ‘‘akusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’ti evaṃ nakusalaṃ dhammaṃ paṭicca vissajjanaṃ veditabbaṃ. Abyākato dhammo uppajjati hetupaccayāti ayaṃ pana pañho ‘‘vipākābyākataṃ kiriyābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā cittasamuṭṭhānañca rūpa’’nti vissajjitova. Iti sabbapañhesu avissajjitassa atthānurūpaṃ vissajjitassa ca pāḷiāgatameva vissajjanaṃ. Ekekasmiñca tikaduke vārappabhedapaccayagaṇanavidhānaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayānusāreneva veditabbaṃ. 1. บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียานุโลมปัฏฐาน ซึ่งได้ชื่อมาโดยความเป็นปัจจนียานุโลมแห่งธรรมทั้งหลาย ด้วยอำนาจแห่งการไม่ปฏิเสธความเป็นกุศลเป็นต้นของปัจจยุปบันนธรรม โดยปฏิเสธปัจจยธรรมในธรรมทั้งหลายมีกุศลเป็นต้น จึงทรงเริ่มต้นไว้ว่า "อกุศลธรรมย่อมเกิดขึ้น เพราะอาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล โดยเหตุปัจจัย" เป็นอาทิ. ในข้อนั้น บทว่า "นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ" ห้ามความเป็นปัจจัยของกุศล. บทว่า "อกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ" ยอมให้มีการเกิดขึ้นของอกุศล. จริงอยู่ ธรรมที่ไม่ใช่กุศล ได้แก่ อกุศลหรืออัพยากตะ และกุศลที่เกิดขึ้นโดยทำธรรมนั้นให้เป็นสหชาตปัจจัยย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น เทศนาจึงทรงทำไว้โดยความเป็นอกุศลและอัพยากตะ. ในข้อนั้น พึงทราบการวิสัชนาในบทว่า "นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ" อย่างนี้ว่า "อาศัยอกุศลขันธ์ ๑ ขันธ์ ๓ ย่อมเกิดขึ้น". ส่วนปัญหานี้ว่า "อัพยากตธรรมย่อมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย" ก็ได้วิสัชนาไว้แล้วว่า "อาศัยวิปากอัพยากตขันธ์ ๑ หรือกิริยาอัพยากตขันธ์ ๑ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูปย่อมเกิดขึ้น". ด้วยเหตุนี้ ในปัญหาทั้งปวง การวิสัชนาที่ยังไม่ได้วิสัชนาไว้ พึงวิสัชนาตามสมควรแก่เนื้อความ ส่วนที่วิสัชนาไว้แล้ว พึงวิสัชนาตามที่มาในบาลีเท่านั้น. และในติกะและทุกะแต่ละอย่าง พึงทราบวิธีนับประเภทวาระและปัจจัยทั้งหมดตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. Ettāvatā ca – ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ, Dukaṃ tikañceva tikaṃ dukañca; Tikaṃ tikañceva dukaṃ dukañca, Cha paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrāti. – นัย ๖ ประการอันลึกซึ้งยิ่งในปัจจนียานุโลม คือ ติกปัฏฐานกับทุกปัฏฐานอันสูงสุด, ทุกปัฏฐานกับติกปัฏฐาน, ติกปัฏฐานกับติกปัฏฐาน, และทุกปัฏฐานกับทุกปัฏฐาน. Aṭṭhakathāyaṃ vuttagāthāya dīpitā. Dhammapaccanīyānulomapaṭṭhāne cha nayā niddiṭṭhā honti. Paccayavasena panettha ekekasmiṃ paṭṭhāne anulomādayo cattāro cattāro nayāti ekena pariyāyena catuvīsatinayapaṭimaṇḍitaṃ paccanīyānulomapaṭṭhānaññeva veditabbaṃ. นัย ๖ ประการในธัมมปัจจนียานุโลมปัฏฐาน ท่านชี้แจงไว้ด้วยคาถาที่กล่าวไว้ในอรรถกถา. ในปัฏฐานนี้ โดยปัจจัย ในแต่ละปัฏฐานมีนัย ๔ อย่าง คือ อนุโลม เป็นต้น เพราะฉะนั้น โดยปริยายหนึ่ง พึงทราบว่า ปัจจนียานุโลมปัฏฐานนี้ประดับด้วยนัย ๒๔ ประการ. Paccanīyānulomapaṭṭhānavaṇṇanā. วรรณนาปัจจนียานุโลมปัฏฐาน Evaṃ dhammānulomādivasena catūsu vāresu ekekasmiṃ catuvīsatiyā catuvīsatiyā nayānaṃ vasena channavuti nayā honti. Tattha paccayanaye aggahetvā ekekasmiṃ paṭṭhāne tikadukādīnaññeva channaṃ channaṃ nayānaṃ vasenetaṃ catuvīsatinayapaṭimaṇḍitaṃ samantapaṭṭhānamahāpakaraṇaṃ veditabbaṃ. Keci pana ‘‘kusalārammaṇo dhammo akusalārammaṇo dhammo’’tiādinā nayena ārammaṇamātikaṃ nāma ṭhapetvā ‘‘kusalārammaṇo dhammo kusalārammaṇassa dhammassa hetupaccayena paccayo’’tiādinā nayena ārammaṇapaṭṭhānaṃ nāma dassetvā aparampi phassādīnaṃ vasenapi phassapaṭṭhānaṃ nāma uddharitvā dassenti. Taṃ neva pāḷiyaṃ na aṭṭhakathāsu sandissatīti idha na vicāritaṃ. Saṅgītiāruḷhapāḷivaseneva panettha vaṇṇanā katāti veditabbā. ด้วยประการฉะนี้ โดยวาระ ๔ ประการ มีธัมมานุโลมเป็นต้น โดยนัย ๒๔ ประการในแต่ละวาระ จึงมีนัย ๙๖ ประการ. ในบรรดาวาระเหล่านั้น เมื่อไม่ถือเอาปัจจยนัย ในแต่ละปัฏฐาน โดยนัย ๖ ประการของติกะและทุกะเป็นต้น พึงทราบว่ามหาปกรณ์สมันตปัฏฐานนี้ประดับด้วยนัย ๒๔ ประการ. แต่บางท่านตั้งอารัมมณมาติกาขึ้นโดยนัยว่า "ธรรมที่มีกุศลเป็นอารมณ์ ธรรมที่มีอกุศลเป็นอารมณ์" เป็นต้น แล้วแสดงอารัมมณปัฏฐานโดยนัยว่า "ธรรมที่มีกุศลเป็นอารมณ์ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีกุศลเป็นอารมณ์ โดยเหตุปัจจัย" เป็นต้น และยังยกผัสสปัฏฐานขึ้นแสดงโดยผัสสะเป็นต้นอีกด้วย. เรื่องนั้นไม่ปรากฏทั้งในบาลีและในอรรถกถาทั้งหลาย เพราะฉะนั้นจึงไม่ได้พิจารณาไว้ในที่นี้. พึงทราบว่า วรรณนาในที่นี้ได้ทำไว้ตามบาลีที่ขึ้นสู่สังคายนาเท่านั้น. Ettāvatā ca – ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ Sammūḷhā yattha pajā, tantākulādibhāvamāpannā; Nekavidhadukkhagahanaṃ, saṃsāraṃ nātivattanti. หมู่สัตว์ผู้หลงใหลในปัจจยาการใด ถึงความเป็นดุจด้ายที่ยุ่งเหยิง ย่อมก้าวล่วงสงสารอันเป็นป่าทึบแห่งทุกข์นานาชนิดไปไม่ได้. Paccayabhede kusalo, loke garutampi paccayākāraṃ; Atinippuṇagambhīraṃ, javanabbhūmiṃ buddhañāṇassa. พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงฉลาดในประเภทแห่งปัจจัยในโลก ทรงแสดงปัจจยาการ แม้อันหนักหน่วง ละเอียดลึกซึ้งยิ่งนัก ซึ่งเป็นภูมิแล่นไปแห่งพระพุทธญาณ. Kusalādidhammabhedaṃ, nissāya nayehi vividhagaṇanehi; Vitthārento sattama-mabhidhammappakaraṇaṃ satthā. พระศาสดาทรงอาศัยประเภทแห่งธรรมมีกุศลเป็นต้น ทรงขยายอภิธรรมปกรณ์ที่ ๗ ให้พิสดาร ด้วยนัยและการนับต่างๆ. Suvihitasanniṭṭhāno, paṭṭhānaṃ nāma yaṃ pakāsesi; Saddhāya samāraddhā, yā aṭṭhakathā mayā tassa. พระองค์ผู้ทรงมีการวินิจฉัยอันดี ทรงประกาศพระคัมภีร์ชื่อปัฏฐานใด อรรถกถาแห่งพระคัมภีร์นั้นอันข้าพเจ้าเริ่มต้นด้วยศรัทธา. Ācariyānaṃ vādaṃ, avihāya vibhajjavādisissānaṃ; Atibahuvidhantarāye, lokamhi anantarāyena. ข้าพเจ้าผู้ไม่ละวาทะของพระอาจารย์ทั้งหลาย ผู้เป็นศิษย์ของพระวิภัชชวาที ได้ทำอรรถกถานั้นให้สำเร็จโดยไม่มีอันตรายในโลกที่มีอันตรายมากมายหลายอย่าง. Sā evaṃ ajja katā, cuddasamattehi bhāṇavārehi; Atthaṃ pakāsayantī, paṭṭhānavarassa sakalassa. อรรถกถานั้น ข้าพเจ้าได้ทำเสร็จแล้วในวันนี้ ด้วยภาณวารประมาณ ๑๔ ภาณวาร ซึ่งประกาศเนื้อความแห่งปัฏฐานอันประเสริฐทั้งสิ้น. Sanniṭṭhānaṃ pattā yatheva niṭṭhaṃ tathā bahujanassa; Sampāpuṇantu sīghaṃ, kalyāṇā sabbasaṅkappā. อรรถกถานั้นถึงซึ่งการวินิจฉัยแล้วฉันใด ขอความดำริอันดีงามทั้งปวงของมหาชนจงสำเร็จโดยพลันฉันนั้น. Ettāvatā – ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ Sattappakaraṇaṃ nātho, abhidhammamadesayi; Devātidevo devānaṃ, devalokamhi yaṃ pure. พระผู้เป็นที่พึ่ง ผู้เป็นเทวดายิ่งกว่าเทวดา ได้ทรงแสดงอภิธรรม ๗ ปกรณ์ใดแก่เหล่าเทวดาในเทวโลกในกาลก่อน. Tassa aṭṭhakathā esā, sakalassāpi niṭṭhitā; Ciraṭṭhitatthaṃ dhammassa, niṭṭhapentena taṃ mayā. อรรถกถาแห่งอภิธรรมนั้นทั้งหมดนี้ ข้าพเจ้าผู้ทำอรรถกถานั้นให้สำเร็จ เพื่อความดำรงอยู่ยืนนานแห่งพระธรรม ได้ทำเสร็จแล้ว. Yaṃ pattaṃ kusalaṃ tassa, ānubhāvena pāṇino; Sabbe saddhammarājassa, ñatvā dhammaṃ sukhāvahaṃ. ด้วยอานุภาพแห่งกุศลที่ข้าพเจ้าได้บรรลุแล้วนั้น ขอสัตว์ทั้งปวงได้รู้แจ้งธรรมของพระสัทธรรมราชาอันนำมาซึ่งความสุข. Pāpuṇantu visuddhāya, sukhāya paṭipattiyā; Asokamanupāyāsaṃ, nibbānasukhamuttamaṃ. ขอจงบรรลุพระนิพพานสุขอันสูงสุด อันไม่มีความโศก ไม่มีความคับแค้นใจ ด้วยปฏิปทาอันบริสุทธิ์และเป็นสุขเถิด. Ciraṃ tiṭṭhatu saddhammo, dhamme hontu sagāravā; Sabbepi sattā kālena, sammā devo pavassatu. ขอพระสัทธรรมจงดำรงอยู่ชั่วกาลนาน ขอสัตว์ทั้งปวงจงมีความเคารพในพระธรรม ขอเทวดาจงบันดาลให้ฝนตกต้องตามฤดูกาลโดยชอบ. Yathā rakkhiṃsu porāṇā, surājāno tathevimaṃ; Rājā rakkhatu dhammena, attanova pajaṃ pajanti. พระราชาผู้ประเสริฐในกาลก่อนทรงรักษาประชาราษฎร์ฉันใด ขอพระราชาจงทรงรักษาประชาราษฎร์นี้โดยธรรม ดุจบุตรของพระองค์เองฉันนั้น. Paṭṭhānappakaraṇa-aṭṭhakathā niṭṭhitā. อรรถกถาปัฏฐานปกรณ์ จบ. Niṭṭhitā ca pañcapakaraṇaṭṭhakathāti. และอรรถกถาปัญจปกรณ์ จบ. Nigamanakathā นิคมคาถา Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyapaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññādippabhedaguṇapaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ sakalassapi abhidhammapiṭakassa aṭṭhakathā – อรรถกถาแห่งพระอภิธรรมปิฎกทั้งสิ้นนี้ พระเถระผู้มีนามอันครูทั้งหลายขนานให้ว่า พุทธโฆสะ ผู้มีปัญญาไพบูลย์และบริสุทธิ์ ผู้เป็นประดุจเครื่องประดับวงศ์แห่งพระเถระทั้งหลายผู้เป็นประทีปแห่งเถรวงศ์ ผู้อยู่ในมหาวิหาร มีปัญญาตั้งมั่นดีแล้วในอุตตริมนุสสธรรม อันประดับด้วยคุณมีประเภทต่างๆ มีอภิญญา ๖ เป็นต้น มีปฏิสัมภิทาที่แตกฉานเป็นบริวาร เป็นมหากวี เป็นนักโต้วาทีผู้ประเสริฐ กล่าวแต่วาจาที่สมควรและเป็นจริง ประกอบด้วยความงามแห่งถ้อยคำอันไพเราะและประเสริฐ ซึ่งเปล่งออกมาอย่างง่ายดาย อันเกิดจากความถึงพร้อมแห่งกรณ์ เป็นนักไวยากรณ์ผู้ยิ่งใหญ่ มีอานุภาพแห่งญาณอันไม่ติดขัดในพระสัทธรรมคำสอนของพระศาสดา พร้อมทั้งอรรถกถา อันมีประเภทเป็นพระไตรปิฎก ประกอบด้วยความฉลาดเฉียบแหลมแห่งปัญญา สามารถหยั่งลงสู่ความลึกซึ้งแห่งลัทธิของตนและลัทธิอื่นได้ สมบูรณ์ด้วยหมู่แห่งคุณธรรม มีศีล อาจาระ ความอ่อนน้อม และความสุภาพ เป็นต้น ประดับด้วยศรัทธา ปัญญา และความเพียรที่บริสุทธิ์อย่างยิ่ง ได้รจนาไว้ Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ; Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ paññāvisuddhiyā. ขออรรถกถานี้จงตั้งอยู่ในโลก เพื่อแสดงแนวทางแห่งความบริสุทธิ์แห่งปัญญาแก่กุลบุตรทั้งหลายผู้แสวงหาทางข้ามพ้นโลก ตลอดกาลนาน Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino; Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti. ตราบเท่าที่พระนามว่า “พุทโธ” ของพระผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้ประเสริฐที่สุดในโลก ผู้มีจิตบริสุทธิ์ ผู้คงที่ ยังเป็นไปอยู่ในโลก Abhidhammapiṭaka-aṭṭhakathā niṭṭhitā. อรรถกถาพระอภิธรรมปิฎก จบแล้ว
Vietnamese
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi