Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

---

Abhidhammapiṭake

ในพระอภิธรรมปิฎก

---

Puggalapaññattipāḷi

บาลีปุคคลบัญญัติ

---

Mātikā

มาติกา

---

1. Ekakauddeso

1. เอกกอุทเทส

---

1. Cha paññattiyo – khandhapaññatti, āyatanapaññatti, dhātupaññatti, saccapaññatti, indriyapaññatti, puggalapaññattīti.

1. บัญญัติ ๖ อย่าง คือ ขันธบัญญัติ อายตนบัญญัติ ธาตุบัญญัติ สัจจบัญญัติ อินทริยบัญญัติ ปุคคลบัญญัติ

---

2. Kittāvatā khandhānaṃ khandhapaññatti? Yāvatā pañcakkhandhā – rūpakkhandho, vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho; ettāvatā khandhānaṃ khandhapaññatti.

2. ขันธบัญญัติ บัญญัติว่าขันธ์ มีประมาณเท่าไร ขันธ์ ๕ คือ รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ มีประมาณเท่าใด ขันธบัญญัติ บัญญัติว่าขันธ์ ก็มีประมาณเท่านั้น

---

3. Kittāvatā āyatanānaṃ āyatanapaññatti? Yāvatā dvādasāyatanāni – cakkhāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, saddāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ, manāyatanaṃ, dhammāyatanaṃ; ettāvatā āyatanānaṃ āyatanapaññatti.

3. อายตนบัญญัติ บัญญัติว่าอายตนะ มีประมาณเท่าไร อายตนะ ๑๒ คือ จักขายตนะ รูปายตนะ โสตายตนะ สัททายตนะ ฆานายตนะ คันธายตนะ ชิวหายตนะ รสายตนะ กายายตนะ โผฏฐัพพายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ มีประมาณเท่าใด อายตนบัญญัติ บัญญัติว่าอายตนะ ก็มีประมาณเท่านั้น

---

4. Kittāvatā dhātūnaṃ dhātupaññatti? Yāvatā aṭṭhārasa dhātuyo – cakkhudhātu, rūpadhātu, cakkhuviññāṇadhātu, sotadhātu, saddadhātu, sotaviññāṇadhātu, ghānadhātu, gandhadhātu, ghānaviññāṇadhātu, jivhādhātu, rasadhātu, jivhāviññāṇadhātu, kāyadhātu, phoṭṭhabbadhātu, kāyaviññāṇadhātu, manodhātu, dhammadhātu, manoviññāṇadhātu; ettāvatā dhātūnaṃ dhātupaññatti.

4. ธาตุบัญญัติ บัญญัติว่าธาตุ มีประมาณเท่าไร ธาตุ ๑๘ คือ จักขุธาตุ รูปธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ โสตธาตุ สัททธาตุ โสตวิญญาณธาตุ ฆานธาตุ คันธธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาธาตุ รสธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ กายธาตุ โผฏฐัพพธาตุ กายวิญญาณธาตุ มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ มีประมาณเท่าใด ธาตุบัญญัติ บัญญัติว่าธาตุ ก็มีประมาณเท่านั้น

---

5. Kittāvatā saccānaṃ saccapaññatti? Yāvatā cattāri saccāni – dukkhasaccaṃ, samudayasaccaṃ, nirodhasaccaṃ, maggasaccaṃ; ettāvatā saccānaṃ saccapaññatti.

5. สัจจบัญญัติ บัญญัติว่าสัจจะ มีประมาณเท่าไร สัจจะ ๔ คือ ทุกขสัจจะ สมุทัยสัจจะ นิโรธสัจจะ มรรคสัจจะ มีประมาณเท่าใด สัจจบัญญัติ บัญญัติว่าสัจจะ ก็มีประมาณเท่านั้น

---

6. Kittāvatā indriyānaṃ indriyapaññatti? Yāvatā bāvīsatindriyāni – cakkhundriyaṃ, sotindriyaṃ, ghānindriyaṃ, jivhindriyaṃ, kāyindriyaṃ, manindriyaṃ, itthindriyaṃ, purisindriyaṃ, jīvitindriyaṃ, sukhindriyaṃ, dukkhindriyaṃ, somanassindriyaṃ, domanassindriyaṃ, upekkhindriyaṃ, saddhindriyaṃ, vīriyindriyaṃ, satindriyaṃ, samādhindriyaṃ, paññindriyaṃ, anaññātaññassāmītindriyaṃ, aññindriyaṃ, aññātāvindriyaṃ; ettāvatā indriyānaṃ indriyapaññatti.

6. อินทริยบัญญัติ บัญญัติว่าอินทรีย์ มีประมาณเท่าไร อินทรีย์ ๒๒ คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ มนินทรีย์ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ สุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์ มีประมาณเท่าใด อินทริยบัญญัติ บัญญัติว่าอินทรีย์ ก็มีประมาณเท่านั้น

---

7. Kittāvatā puggalānaṃ puggalapaññatti?

7. ปุคคลบัญญัติ บัญญัติว่าบุคคล มีประมาณเท่าไร

---

(1) Samayavimutto

สมยวิมุต

---

(2) Asamayavimutto

อสมยวิมุต

---

(3) Kuppadhammo

กุปปธัมมะ

---

(4) Akuppadhammo

อกุปปธัมมะ

---

(5) Parihānadhammo

ปริหานธัมมะ

---

(6) Aparihānadhammo

อปริหานธัมมะ

---

(7) Cetanābhabbo

เจตนาภัพพะ

---

(8) Anurakkhaṇābhabbo

อนุรักขนาภัพพะ

---

(9) Puthujjano

ปุถุชน

---

(10) Gotrabhū

โคตรภู

---

(11) Bhayūparato

ภยูปรัต

---

(12) Abhayūparato

อภยูปรัต

---

(13) Bhabbāgamano

ภัพพาคมนะ

---

(14) Abhabbāgamano

อภัพพาคมนะ

---

(15) Niyato

นิยตะ

---

(16) Aniyato

อนิยตะ

---

(17) Paṭipannako

ปฏิปันนกะ

---

(18) Phaleṭhito

ผเลฏฐิตะ

---

(19) Samasīsī

สมสีสีบุคคล

---

(20) Ṭhitakappī

ฐิตกัปปีบุคคล

---

(21) Ariyo

พระอริยบุคคล

---

(22) Anariyo

อนริยบุคคล

---

(23) Sekkho

พระเสขบุคคล

---

(24) Asekkho

พระอเสขบุคคล

---

(25) Nevasekkhanāsekkho

เนวเสกขานาเสกขบุคคล

---

(26) Tevijjo

เตวิชชบุคคล

---

(27) Chaḷabhiñño

ฉฬภิญญบุคคล

---

(28) Sammāsambuddho

พระสัมมาสัมพุทธเจ้า

---

(29) Paccekasambuddho

พระปัจเจกสัมพุทธเจ้า

---

(30) Ubhatobhāgavimutto

อุภโตภาควิมุตตบุคคล

---

(31) Paññāvimutto

ปัญญาวิมุตตบุคคล

---

(32) Kāyasakkhī

กายสักขีบุคคล

---

(33) Diṭṭhippatto

ทิฏฐิปปัตตบุคคล

---

(34) Saddhāvimutto

สัทธาวิมุตตบุคคล

---

(35) Dhammānusārī

ธัมมานุสารีบุคคล

---

(36) Saddhānusārī

สัทธานุสารีบุคคล

---

(37) Sattakkhattuparamo

สัตตักขัตตุปรมบุคคล

---

(38) Kolaṅkolo

โกลังโกลบุคคล

---

(39) Ekabījī

เอกพีชีบุคคล

---

(40) Sakadāgāmī

พระสกทาคามีบุคคล

---

(41) Anāgāmī

พระอนาคามีบุคคล

---

(42) Antarāparinibbāyī

อันตราปรินิพพายีบุคคล

---

(43) Upahaccaparinibbāyī

อุปหัจจปรินิพพายีบุคคล

---

(44) Asaṅkhāraparinibbāyī

อสังขารปรินิพพายีบุคคล

---

(45) Sasaṅkhāraparinibbāyī

สสังขารปรินิพพายีบุคคล

---

(46) Uddhaṃsotoakaniṭṭhagāmī

อุทธังโสโตอกนิฏฐคามีบุคคล

---

(47) Sotāpanno

พระโสดาบันบุคคล

---

(48) Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno

บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล

---

(49) Sakadāgāmī

พระสกทาคามี

---

(50) Sakadāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno

ผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผล

---

(51) Anāgāmī

พระอนาคามี

---

(52) Anāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno

ผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล

---

(53) Arahā

พระอรหันต์

---

(54) Arahattaphalasacchikiriyāya paṭipanno

ผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล

---

Ekakaṃ.

เอกกะ จบ

---

2. Dukauddeso

2. ทุกอุเทศ

---

8. Dve puggalā –

8. บุคคล ๒ จำพวก

---

(1) Kodhano ca, upanāhī ca.

คนมักโกรธ ๑ คนผูกโกรธ ๑

---

(2) Makkhī ca, paḷāsī ca.

คนลบหลู่คุณท่าน ๑ คนตีเสมอ ๑

---

(3) Issukī ca, maccharī ca.

คนริษยา ๑ คนตระหนี่ ๑

---

(4) Saṭho ca, māyāvī ca.

คนโอ้อวด ๑ คนมีมายา ๑

---

(5) Ahiriko ca, anottappī ca.

คนไม่มีความละอาย ๑ คนไม่มีความเกรงกลัว ๑

---

(6) Dubbaco ca, pāpamitto ca.

คนว่ายาก ๑ คนมีมิตรชั่ว ๑

---

(7) Indriyesu aguttadvāro ca, bhojane amattaññū ca.

คนไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ ๑ คนไม่รู้ประมาณในโภชนะ ๑

---

(8) Muṭṭhassati ca, asampajāno ca.

คนมีสติหลงลืม ๑ คนไม่มีสัมปชัญญะ ๑

---

(9) Sīlavipanno ca, diṭṭhivipanno ca.

คนมีความเสื่อมเสียศีล ๑ คนมีความเสื่อมเสียทิฏฐิ ๑

---

(10) Ajjhattasaṃyojano ca, bahiddhāsaṃyojano ca.

คนมีสังโยชน์ในภายใน ๑ คนมีสังโยชน์ในภายนอก ๑

---

(11) Akkodhano ca, anupanāhī ca.

คนไม่มักโกรธ ๑ คนไม่ผูกโกรธ ๑

---

(12) Amakkhī ca, apaḷāsī ca.

คนไม่ลบหลู่คุณท่าน ๑ คนไม่ตีเสมอ ๑

---

(13) Anissukī ca, amaccharī ca.

คนไม่ริษยา ๑ คนไม่ตระหนี่ ๑

---

(14) Asaṭho ca, amāyāvī ca.

คนไม่โอ้อวด ๑ คนไม่มีมายา ๑

---

(15) Hirimā ca, ottappī ca.

คนมีความละอาย ๑ คนมีความเกรงกลัว ๑

---

(16) Suvaco ca, kalyāṇamitto ca.

คนว่าง่าย ๑ คนมีมิตรดี ๑

---

(17) Indriyesu guttadvāro ca, bhojane mattaññū ca.

คนคุ้มครองทวารในอินทรีย์ ๑ คนรู้ประมาณในโภชนะ ๑

---

(18) Upaṭṭhitassati ca, sampajāno ca.

คนมีสติตั้งมั่น ๑ คนมีสัมปชัญญะ ๑

---

(19) Sīlasampanno ca, diṭṭhisampanno ca.

คนสมบูรณ์ด้วยศีล ๑ คนสมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ ๑

---

(20) Dve puggalā dullabhā lokasmiṃ.

บุคคล ๒ จำพวกหาได้ยากในโลก

---

(21) Dve puggalā duttappayā.

บุคคล ๒ จำพวก บำรุงได้ยาก

---

(22) Dve puggalā sutappayā.

(๒๒) บุคคล ๒ จำพวกเป็นผู้เลี้ยงง่าย

---

(23) Dvinnaṃ puggalānaṃ āsavā vaḍḍhanti.

(๒๓) อาสวะทั้งหลายของบุคคล ๒ จำพวกย่อมเจริญ

---

(24) Dvinnaṃ puggalānaṃ āsavā na vaḍḍhanti.

(๒๔) อาสวะทั้งหลายของบุคคล ๒ จำพวกย่อมไม่เจริญ

---

(25) Hīnādhimutto ca, paṇītādhimutto ca.

(๒๕) คือ บุคคลผู้มีอัธยาศัยเลว ๑ บุคคลผู้มีอัธยาศัยประณีต ๑

---

(26) Titto ca, tappetā ca.

(๒๖) คือ บุคคลผู้ยินดีแล้ว ๑ บุคคลผู้ให้ผู้อื่นยินดี ๑

---

Dukaṃ.

จบทุกะ

---

3. Tikauddeso

3. ติกะมาติกา

---

9. Tayo puggalā –

9. บุคคล ๓ จำพวก

---

(1) Nirāso, āsaṃso, vigatāso.

(๑) บุคคลผู้ไม่มีความหวัง ๑ บุคคลผู้มีความหวัง ๑ บุคคลผู้มีความหวังไปปราศแล้ว ๑

---

(2) Tayo gilānūpamā puggalā.

(๒) บุคคล ๓ จำพวกเปรียบด้วยคนไข้

---

(3) Kāyasakkhī, diṭṭhippatto, saddhāvimutto.

(๓) กายสักขีบุคคล ๑ ทิฏฐิปปัตตบุคคล ๑ สัทธาวิมุตตบุคคล ๑

---

(4) Gūthabhāṇī, pupphabhāṇī, madhubhāṇī.

(๔) บุคคลผู้มีวาจาเหมือนคูถ ๑ บุคคลผู้มีวาจาเหมือนดอกไม้ ๑ บุคคลผู้มีวาจาเหมือนน้ำผึ้ง ๑

---

(5) Arukūpamacitto puggalo, vijjūpamacitto puggalo, vajirūpamacitto puggalo.

(๕) บุคคลผู้มีจิตเหมือนแผล ๑ บุคคลผู้มีจิตเหมือนฟ้าแลบ ๑ บุคคลผู้มีจิตเหมือนเพชร ๑

---

(6) Andho, ekacakkhu, dvicakkhu.

(๖) บุคคลผู้บอด ๑ บุคคลผู้มีจักษุข้างเดียว ๑ บุคคลผู้มีจักษุ ๒ ข้าง ๑

---

(7) Avakujjapañño puggalo, ucchaṅgapañño puggalo, puthupañño puggalo.

(๗) บุคคลผู้มีปัญญาคว่ำ ๑ บุคคลผู้มีปัญญาดังขอบผ้า ๑ บุคคลผู้มีปัญญากว้างขวาง ๑

---

(8) Atthekacco puggalo kāmesu ca bhavesu ca avītarāgo, atthekacco puggalo kāmesu vītarāgo bhavesu avītarāgo, atthekacco puggalo kāmesu ca bhavesu ca vītarāgo.

(๘) บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ไม่ปราศจากราคะในกามและในภพก็มี บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ปราศจากราคะในกาม แต่ยังไม่ปราศจากราคะในภพก็มี บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ปราศจากราคะในกามและในภพก็มี

---

(9) Pāsāṇalekhūpamo puggalo, pathavilekhūpamo puggalo, udakalekhūpamo puggalo.

(๙) บุคคลเปรียบด้วยรอยขีดในศิลา ๑ บุคคลเปรียบด้วยรอยขีดในดิน ๑ บุคคลเปรียบด้วยรอยขีดในน้ำ ๑

---

(10) Tayo potthakūpamā puggalā.

(๑๐) บุคคล ๓ จำพวกเปรียบด้วยผ้าเปลือกปอ

---

(11) Tayo kāsikavatthūpamā puggalā.

(๑๑) บุคคล ๓ จำพวกเปรียบด้วยผ้ากาสิกพัสตร์

---

(12) Suppameyyo, duppameyyo, appameyyo.

(๑๒) บุคคลผู้คาดคะเนได้ง่าย ๑ บุคคลผู้คาดคะเนได้ยาก ๑ บุคคลผู้คาดคะเนไม่ได้ ๑

---

(13) Atthekacco puggalo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo, atthekacco puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo, atthekacco puggalo sakkatvā garuṃ katvā sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo.

(๑๓) บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่ควรคบ ไม่ควรเสพ ไม่ควรเข้าไปนั่งใกล้ก็มี บุคคลบางคนในโลกนี้ ควรคบ ควรเสพ ควรเข้าไปนั่งใกล้ก็มี บุคคลบางคนในโลกนี้ ควรทำการสักการะ เคารพแล้วจึงคบ เสพ เข้าไปนั่งใกล้ก็มี

---

(14) Atthekacco puggalo jigucchitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo, atthekacco puggalo ajjhupekkhitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo; atthekacco puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo.

(๑๔) บุคคลบางคนในโลกนี้ ควรเกลียด ไม่ควรคบ ไม่ควรเสพ ไม่ควรเข้าไปนั่งใกล้ก็มี บุคคลบางคนในโลกนี้ ควรวางเฉย ไม่ควรคบ ไม่ควรเสพ ไม่ควรเข้าไปนั่งใกล้ก็มี บุคคลบางคนในโลกนี้ ควรคบ ควรเสพ ควรเข้าไปนั่งใกล้ก็มี

---

(15) Atthekacco puggalo sīlesu paripūrakārī , samādhismiṃ mattaso kārī, paññāya mattaso kārī; atthekacco puggalo sīlesu ca paripūrakārī, samādhismiñca paripūrakārī, paññāya mattaso kārī; atthekacco puggalo sīlesu ca paripūrakārī, samādhismiñca paripūrakārī, paññāya ca paripūrakārī.

(๑๕) บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ แต่ทำสมาธิและปัญญาพอประมาณก็มี บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ทำศีลและสมาธิให้บริบูรณ์ แต่ทำปัญญาพอประมาณก็มี บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ทำศีล สมาธิ และปัญญาให้บริบูรณ์ก็มี

---

(16) Tayo satthāro.

(๑๖) ศาสดา ๓ จำพวก

---

(17) Aparepi tayo satthāro.

(๑๗) ศาสดา ๓ จำพวกอื่นอีก

---

Tikaṃ.

จบติกะ

---

4. Catukkauddeso

4. จตุกกมาติกา

---

10. Cattāro puggalā –

10. บุคคล ๔ จำพวก

---

(1) Asappuriso, asappurisena asappurisataro, sappuriso, sappurisena sappurisataro.

(๑) อสัตบุรุษ ๑ อสัตบุรุษยิ่งกว่าอสัตบุรุษ ๑ สัตบุรุษ ๑ สัตบุรุษยิ่งกว่าสัตบุรุษ ๑

---

(2) Pāpo, pāpena pāpataro, kalyāṇo, kalyāṇena kalyāṇataro.

(๒) บุคคลชั่ว ๑ บุคคลชั่วยิ่งกว่าบุคคลชั่ว ๑ บุคคลดี ๑ บุคคลดียิ่งกว่าบุคคลดี ๑

---

(3) Pāpadhammo, pāpadhammena pāpadhammataro, kalyāṇadhammo, kalyāṇadhammena kalyāṇadhammataro.

๓. บุคคลผู้มีธรรมอันเลวทราม ๑ บุคคลผู้มีธรรมเลวทรามกว่าบุคคลผู้มีธรรมเลวทราม ๑ บุคคลผู้มีธรรมอันดีงาม ๑ บุคคลผู้มีธรรมดีงามกว่าบุคคลผู้มีธรรมดีงาม ๑

---

(4) Sāvajjo, vajjabahulo, appavajjo , anavajjo.

๔. บุคคลผู้มีโทษ ๑ บุคคลผู้มีโทษมาก ๑ บุคคลผู้มีโทษน้อย ๑ บุคคลผู้ไม่มีโทษ ๑

---

(5) Ugghaṭitaññū, vipañcitaññū , neyyo, padaparamo.

๕. บุคคลผู้รู้ธรรมพร้อมกับที่ท่านยกหัวข้อขึ้นแสดง (อุคฆฏิตัญญู) ๑ บุคคลผู้รู้ธรรมเมื่อท่านจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร (วิปจิตัญญู) ๑ บุคคลผู้พอจะแนะนำต่อไปได้ (เนยยะ) ๑ บุคคลผู้มีบทเป็นอย่างยิ่ง (ปทปรมะ) ๑

---

(6) Yuttappaṭibhāno, no muttappaṭibhāno, muttappaṭibhāno, no yuttappaṭibhāno, yuttappaṭibhāno ca muttappaṭibhāno ca, neva yuttappaṭibhāno no muttappaṭibhāno.

๖. บุคคลผู้มีปฏิภาณในถ้อยคำที่เหมาะสม แต่ไม่มีปฏิภาณฉับพลัน ๑ บุคคลผู้มีปฏิภาณฉับพลัน แต่ไม่มีปฏิภาณในถ้อยคำที่เหมาะสม ๑ บุคคลผู้มีปฏิภาณทั้งในถ้อยคำที่เหมาะสมและปฏิภาณฉับพลัน ๑ บุคคลผู้ไม่มีปฏิภาณทั้งในถ้อยคำที่เหมาะสมและปฏิภาณฉับพลัน ๑

---

(7) Cattāro dhammakathikā puggalā.

๗. บุคคลผู้เป็นธรรมกถึก ๔ จำพวก

---

(8) Cattāro valāhakūpamā puggalā.

๘. บุคคลเปรียบด้วยเมฆ ๔ จำพวก

---

(9) Cattāro mūsikūpamā puggalā.

๙. บุคคลเปรียบด้วยหนู ๔ จำพวก

---

(10) Cattāro ambūpamā puggalā.

๑๐. บุคคลเปรียบด้วยมะม่วง ๔ จำพวก

---

(11) Cattāro kumbhūpamā puggalā.

๑๑. บุคคลเปรียบด้วยหม้อ ๔ จำพวก

---

(12) Cattāro udakarahadūpamā puggalā.

๑๒. บุคคลเปรียบด้วยห้วงน้ำ ๔ จำพวก

---

(13) Cattāro balībaddūpamā puggalā.

๑๓. บุคคลเปรียบด้วยโคตัวผู้ ๔ จำพวก

---

(14) Cattāro āsīvisūpamā puggalā.

๑๔. บุคคลเปรียบด้วยอสรพิษ ๔ จำพวก

---

(15) Atthekacco puggalo ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti, atthekacco puggalo ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti, atthekacco puggalo ananuvicca apariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃsitā hoti, atthekacco puggalo ananuvicca apariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃsitā hoti.

๑๕. บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่ทันไตร่ตรอง ไม่ทันสอบสวน ย่อมกล่าวสรรเสริญคนที่ไม่ควรแก่การสรรเสริญ ๑ บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่ทันไตร่ตรอง ไม่ทันสอบสวน ย่อมกล่าวติเตียนคนที่ควรแก่การสรรเสริญ ๑ บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่ทันไตร่ตรอง ไม่ทันสอบสวน ย่อมแสดงความเลื่อมใสในฐานะที่ไม่ควรเลื่อมใส ๑ บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่ทันไตร่ตรอง ไม่ทันสอบสวน ย่อมแสดงความไม่เลื่อมใสในฐานะที่ควรเลื่อมใส ๑

---

(16) Atthekacco puggalo anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti, atthekacco puggalo anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti, atthekacco puggalo anuvicca pariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃsitā hoti, atthekacco puggalo anuvicca pariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃsitā hoti.

๑๖. บุคคลบางคนในโลกนี้ ไตร่ตรองแล้ว สอบสวนแล้ว ย่อมกล่าวติเตียนคนที่ไม่ควรแก่การสรรเสริญ ๑ บุคคลบางคนในโลกนี้ ไตร่ตรองแล้ว สอบสวนแล้ว ย่อมกล่าวสรรเสริญคนที่ควรแก่การสรรเสริญ ๑ บุคคลบางคนในโลกนี้ ไตร่ตรองแล้ว สอบสวนแล้ว ย่อมแสดงความไม่เลื่อมใสในฐานะที่ไม่ควรเลื่อมใส ๑ บุคคลบางคนในโลกนี้ ไตร่ตรองแล้ว สอบสวนแล้ว ย่อมแสดงความเลื่อมใสในฐานะที่ควรเลื่อมใส ๑

---

(17) Atthekacco puggalo avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca kho vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena; atthekacco puggalo vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca kho avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena; atthekacco puggalo avaṇṇārahassa ca avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena; vaṇṇārahassa ca vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, atthekacco puggalo neva avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena.

๑๗. บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมกล่าวติเตียนคนที่ไม่ควรแก่การสรรเสริญตามความเป็นจริง ตามกาล แต่ไม่กล่าวสรรเสริญคนที่ควรแก่การสรรเสริญตามความเป็นจริง ตามกาล ๑ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมกล่าวสรรเสริญคนที่ควรแก่การสรรเสริญตามความเป็นจริง ตามกาล แต่ไม่กล่าวติเตียนคนที่ไม่ควรแก่การสรรเสริญตามความเป็นจริง ตามกาล ๑ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมกล่าวติเตียนคนที่ไม่ควรแก่การสรรเสริญตามความเป็นจริง ตามกาล และกล่าวสรรเสริญคนที่ควรแก่การสรรเสริญตามความเป็นจริง ตามกาล ๑ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมไม่กล่าวติเตียนคนที่ไม่ควรแก่การสรรเสริญตามความเป็นจริง ตามกาล และไม่กล่าวสรรเสริญคนที่ควรแก่การสรรเสริญตามความเป็นจริง ตามกาล ๑

---

(18) Uṭṭhānaphalūpajīvī no puññaphalūpajīvī, puññaphalūpajīvī no uṭṭhānaphalūpajīvī, uṭṭhānaphalūpajīvī ca puññaphalūpajīvī ca, neva uṭṭhānaphalūpajīvī no puññaphalūpajīvī.

๑๘. บุคคลผู้อาศัยผลแห่งความหมั่น ไม่ได้อาศัยผลแห่งบุญ ๑ บุคคลผู้อาศัยผลแห่งบุญ ไม่ได้อาศัยผลแห่งความหมั่น ๑ บุคคลผู้อาศัยผลแห่งความหมั่นและอาศัยผลแห่งบุญ ๑ บุคคลผู้ไม่ได้อาศัยผลแห่งความหมั่นและไม่ได้อาศัยผลแห่งบุญ ๑

---

(19) Tamo tamaparāyano, tamo jotiparāyano, joti tamaparāyano, joti jotiparāyano.

๑๙. บุคคลผู้มืดมาแล้วไปสู่ที่มืด ๑ บุคคลผู้มืดมาแล้วไปสู่ที่สว่าง ๑ บุคคลผู้สว่างมาแล้วไปสู่ที่มืด ๑ บุคคลผู้สว่างมาแล้วไปสู่ที่สว่าง ๑

---

(20) Oṇatoṇato, oṇatuṇṇato, uṇṇatoṇato, uṇṇatuṇṇato.

๒๐. บุคคลผู้ต่ำแล้วและต่ำอีก ๑ บุคคลผู้ต่ำแล้วสูงขึ้น ๑ บุคคลผู้สูงแล้วแต่ต่ำลง ๑ บุคคลผู้สูงแล้วและสูงขึ้นอีก ๑

---

(21) Cattāro rukkhūpamā puggalā.

๒๑. บุคคลเปรียบด้วยต้นไม้ ๔ จำพวก

---

(22) Rūpappamāṇo, rūpappasanno, ghosappamāṇo, ghosappasanno.

๒๒. บุคคลผู้ประมาณในรูป ๑ บุคคลผู้เลื่อมใสในรูป ๑ บุคคลผู้ประมาณในเสียง ๑ บุคคลผู้เลื่อมใสในเสียง ๑

---

(23) Lūkhappamāṇo, lūkhappasanno, dhammappamāṇo, dhammappasanno.

๒๓. บุคคลผู้ประมาณในของเศร้าหมอง ๑ บุคคลผู้เลื่อมใสในของเศร้าหมอง ๑ บุคคลผู้ประมาณในธรรม ๑ บุคคลผู้เลื่อมใสในธรรม ๑

---

(24) Atthekacco puggalo attahitāya paṭipanno hoti, no parahitāya; atthekacco puggalo parahitāya paṭipanno hoti, no attahitāya; atthekacco puggalo attahitāya ceva paṭipanno hoti parahitāya ca; atthekacco puggalo neva attahitāya paṭipanno hoti no parahitāya.

๒๔. บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน แต่ไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น ๑ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น แต่ไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน ๑ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและเพื่อประโยชน์ผู้อื่น ๑ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น ๑

---

(25) Atthekacco puggalo attantapo hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto; atthekacco puggalo parantapo hoti paraparitāpanānuyogamanuyutto; atthekacco puggalo attantapo ca hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto, parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto; atthekacco puggalo neva attantapo hoti na attaparitāpanānuyogamanuyutto, na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto. So anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati.

๒๕. บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ทำตนให้เดือดร้อน ประกอบความเดือดร้อนแก่ตน ๑ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ประกอบความเดือดร้อนแก่ผู้อื่น ๑ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ทำตนให้เดือดร้อน ประกอบความเดือดร้อนแก่ตน และทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ประกอบความเดือดร้อนแก่ผู้อื่น ๑ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ไม่ทำตนให้เดือดร้อน ไม่ประกอบความเดือดร้อนแก่ตน และไม่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ไม่ประกอบความเดือดร้อนแก่ผู้อื่น บุคคลนั้นเป็นผู้ไม่ทำตนและผู้อื่นให้เดือดร้อน เป็นผู้หมดความหิว ดับเย็นแล้ว เสวยสุข มีตนประเสริฐอยู่ในปัจจุบัน ๑

---

(26) Sarāgo, sadoso, samoho, samāno.

๒๖. บุคคลผู้มีราคะ ๑ บุคคลผู้มีโทสะ ๑ บุคคลผู้มีโมหะ ๑ บุคคลผู้มีมานะ ๑

---

(27) Atthekacco puggalo lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya; atthekacco puggalo lābhī hoti adhipaññādhammavipassanāya, na lābhī ajjhattaṃ cetosamathassa; atthekacco puggalo lābhī ceva hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, lābhī ca adhipaññādhammavipassanāya; atthekacco puggalo neva lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya.

๒๗. บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ได้เจโตสมถะในภายใน แต่ไม่ได้อธิปัญญาธรรมวิปัสสนา ๑ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ได้อธิปัญญาธรรมวิปัสสนา แต่ไม่ได้เจโตสมถะในภายใน ๑ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ได้ทั้งเจโตสมถะในภายในและอธิปัญญาธรรมวิปัสสนา ๑ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ไม่ได้ทั้งเจโตสมถะในภายในและอธิปัญญาธรรมวิปัสสนา ๑

---

(28) Anusotagāmī puggalo, paṭisotagāmī puggalo, ṭhitatto puggalo, tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo.

๒๘. บุคคลผู้ไปตามกระแส ๑ บุคคลผู้ไปทวนกระแส ๑ บุคคลผู้มีตนตั้งมั่นแล้ว ๑ พราหมณ์ผู้ข้ามถึงฝั่งแล้ว ยืนอยู่บนบก ๑

---

(29) Appassuto sutena anupapanno, appassuto sutena upapanno, bahussuto sutena anupapanno, bahussuto sutena upapanno.

๒๙. บุคคลผู้ได้สดับน้อยและไม่ประกอบด้วยสุตะ ๑ บุคคลผู้ได้สดับน้อยแต่ประกอบด้วยสุตะ ๑ บุคคลผู้ได้สดับมากแต่ไม่ประกอบด้วยสุตะ ๑ บุคคลผู้ได้สดับมากและประกอบด้วยสุตะ ๑

---

(30) Samaṇamacalo, samaṇapadumo, samaṇapuṇḍarīko, samaṇesu samaṇasukhumālo.

๓๐. สมณะผู้ไม่หวั่นไหว ๑ สมณะเปรียบด้วยดอกปทุม ๑ สมณะเปรียบด้วยดอกปุณฑริก ๑ สมณะผู้ละเอียดอ่อนในหมู่สมณะ ๑

---

Catukkaṃ.

จตุกกะ จบ

---

5. Pañcakauddeso

5. ปัญจกอุทเทส

---

11. Pañca puggalā –

11. บุคคล ๕ จำพวก

---

(1) Atthekacco puggalo ārabhati ca vippaṭisārī ca hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Atthekacco puggalo ārabhati na vippaṭisārī ca hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Atthekacco puggalo nārabhati vippaṭisārī ca hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Atthekacco puggalo nārabhati na vippaṭisārī hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Atthekacco puggalo nārabhati na vippaṭisārī hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti.

๑. บุคคลบางคนในโลกนี้ต้องอาบัติด้วย ย่อมเดือดร้อนใจด้วย และย่อมไม่รู้เจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปแห่งอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้วของบุคคลนั้นโดยไม่มีส่วนเหลือ บุคคลบางคนในโลกนี้ต้องอาบัติ แต่ไม่เดือดร้อนใจ และย่อมไม่รู้เจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปแห่งอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้วของบุคคลนั้นโดยไม่มีส่วนเหลือ บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่ต้องอาบัติ แต่เดือดร้อนใจ และย่อมไม่รู้เจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปแห่งอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้วของบุคคลนั้นโดยไม่มีส่วนเหลือ บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่ต้องอาบัติด้วย ไม่เดือดร้อนใจด้วย และย่อมไม่รู้เจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปแห่งอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้วของบุคคลนั้นโดยไม่มีส่วนเหลือ บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่ต้องอาบัติด้วย ไม่เดือดร้อนใจด้วย และย่อมรู้เจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปแห่งอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้วของบุคคลนั้นโดยไม่มีส่วนเหลือ

---

(2) Datvā avajānāti, saṃvāsena avajānāti, ādheyyamukho hoti, lolo hoti, mando momūho hoti.

๒. บุคคลผู้ให้แล้วดูหมิ่น ๑ ผู้ร่วมวาสแล้วดูหมิ่น ๑ เป็นคนมีวาจาเป็นที่ตั้ง ๑ เป็นคนโลเล ๑ เป็นคนเขลา หลงใหล ๑

---

(3) Pañca yodhājīvūpamā puggalā.

๓. บุคคลเปรียบด้วยนักรบ ๕ จำพวก

---

(4) Pañca piṇḍapātikā.

๔. บิณฑปาติกบุคคล ๕ จำพวก

---

(5) Pañca khalupacchābhattikā.

๕. ขลุปัจฉาภัตติกบุคคล ๕ จำพวก

---

(6) Pañca ekāsanikā.

๖. เอกาสนิกบุคคล ๕ จำพวก

---

(7) Pañca paṃsukūlikā.

๗. ปังสุกูลิกบุคคล ๕ จำพวก

---

(8) Pañca tecīvarikā.

๘. เตจีวริกบุคคล ๕ จำพวก

---

(9) Pañca āraññikā.

๙. อารัญญิกบุคคล ๕ จำพวก

---

(10) Pañca rukkhamūlikā.

๑๐. รุกขมูลิกบุคคล ๕ จำพวก

---

(11) Pañca abbhokāsikā.

๑๑. อัพโภกาสิกบุคคล ๕ จำพวก

---

(12) Pañca nesajjikā.

๑๒. เนสัชชิกบุคคล ๕ จำพวก

---

(13) Pañca yathāsanthatikā.

๑๓. ยถาสันถติกบุคคล ๕ จำพวก

---

(14) Pañca sosānikā.

๑๔. โสสานิกบุคคล ๕ จำพวก

---

Pañcakaṃ.

จบปัญจกะ

---

6. Chakkauddeso

6. ฉักกอุเทศ

---

12. Cha puggalā –

12. บุคคล ๖ จำพวก

---

(1) Atthekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati, tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇāti balesu ca vasībhāvaṃ. Atthekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati, na ca tattha sabbaññutaṃ pāpuṇāti na ca balesu vasībhāvaṃ. Atthekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni anabhisambujjhati, diṭṭhe ceva dhamme dukkhassantakaro hoti sāvakapāramiñca pāpuṇāti. Atthekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni anabhisambujjhati, diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti, na ca sāvakapāramiṃ pāpuṇāti. Atthekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni anabhisambujjhati, na ca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti, anāgāmī hoti anāgantā itthattaṃ. Atthekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni anabhisambujjhati, na ca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti, āgāmī hoti āgantā itthattaṃ.

๑. บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมตรัสรู้สัจจะทั้งหลายได้ด้วยตนเองในธรรมทั้งหลายที่ไม่ได้เคยฟังมาแล้วในกาลก่อน และย่อมถึงความเป็นพระสัพพัญญูในสัจจะนั้นด้วย ถึงความเป็นผู้ชำนาญในพละทั้งหลายด้วย บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมตรัสรู้สัจจะทั้งหลายได้ด้วยตนเองในธรรมทั้งหลายที่ไม่ได้เคยฟังมาแล้วในกาลก่อน แต่ไม่ถึงความเป็นพระสัพพัญญูในสัจจะนั้น และไม่ถึงความเป็นผู้ชำนาญในพละทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมไม่ตรัสรู้สัจจะทั้งหลายได้ด้วยตนเองในธรรมทั้งหลายที่ไม่ได้เคยฟังมาแล้วในกาลก่อน แต่เป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ในปัจจุบัน และย่อมถึงสาวกบารมี บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมไม่ตรัสรู้สัจจะทั้งหลายได้ด้วยตนเองในธรรมทั้งหลายที่ไม่ได้เคยฟังมาแล้วในกาลก่อน แต่เป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ในปัจจุบัน แต่ไม่ถึงสาวกบารมี บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมไม่ตรัสรู้สัจจะทั้งหลายได้ด้วยตนเองในธรรมทั้งหลายที่ไม่ได้เคยฟังมาแล้วในกาลก่อน และไม่เป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ในปัจจุบัน เป็นพระอนาคามี ไม่มาสู่ความเป็นอย่างนี้อีก บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมไม่ตรัสรู้สัจจะทั้งหลายได้ด้วยตนเองในธรรมทั้งหลายที่ไม่ได้เคยฟังมาแล้วในกาลก่อน และไม่เป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ในปัจจุบัน เป็นพระอาคามี ยังมาสู่ความเป็นอย่างนี้

---

Chakkaṃ.

จบฉักกะ

---

7. Sattakauddeso

7. สัตตกอุเทศ

---

13. Satta puggalā –

13. บุคคล ๗ จำพวก

---

(1) Satta udakūpamā puggalā. Sakiṃ nimuggo nimuggova hoti, ummujjitvā nimujjati, ummujjitvā ṭhito hoti, ummujjitvā vipassati viloketi, ummujjitvā patarati, ummujjitvā paṭigādhappatto hoti, ummujjitvā tiṇṇo hoti pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo.

๑. บุคคลเปรียบด้วยน้ำ ๗ จำพวก คือ บุคคลผู้จมลงครั้งเดียวแล้วก็จมไปเลย ๑ บุคคลผู้ผุดขึ้นแล้วจมลง ๑ บุคคลผู้ผุดขึ้นแล้วทรงตัวอยู่ ๑ บุคคลผู้ผุดขึ้นแล้วแลดู เหลียวดู ๑ บุคคลผู้ผุดขึ้นแล้วว่ายไป ๑ บุคคลผู้ผุดขึ้นแล้วถึงที่พึ่ง ๑ บุคคลผู้ผุดขึ้นแล้วข้ามได้ ถึงฝั่ง ยืนอยู่บนบก เป็นพราหมณ์ ๑

---

(2) Ubhatobhāgavimutto, paññāvimutto, kāyasakkhī, diṭṭhippatto, saddhāvimutto, dhammānusārī, saddhānusārī.

๒. อุภโตภาควิมุต ๑ ปัญญาวิมุต ๑ กายสักขี ๑ ทิฏฐิปปัตตะ ๑ สัทธาวิมุต ๑ ธัมมานุสารี ๑ สัทธานุสารี ๑

---

Sattakaṃ.

จบสัตตกะ

---

8. Aṭṭhakauddeso

8. อัฏฐกอุเทศ

---

14. Aṭṭha puggalā –

14. บุคคล ๘ จำพวก

---

(1) Cattāro maggasamaṅgino, cattāro phalasamaṅgino puggalā.

๑. มัคคสมังคีบุคคล ๔ จำพวก ผลสมังคีบุคคล ๔ จำพวก

---

Aṭṭhakaṃ.

จบอัฏฐกะ

---

9. Navakauddeso

9. นวกอุเทศ

---

15. Nava puggalā –

15. บุคคล ๙ จำพวก คือ

---

(1) Sammāsambuddho, paccekasambuddho, ubhatobhāgavimutto, paññāvimutto, kāyasakkhī, diṭṭhippatto, saddhāvimutto, dhammānusārī, saddhānusārī.

๑. พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒. พระปัจเจกสัมพุทธเจ้า ๓. อุภโตภาควิมุต ๔. ปัญญาวิมุต ๕. กายสักขี ๖. ทิฏฐิปปัตตะ ๗. สัทธาวิมุต ๘. ธัมมานุสารี ๙. สัทธานุสารี

---

Navakaṃ.

จบหมวด ๙

---

10. Dasakauddeso

10. ทสกอุทเทส

---

16. Dasa puggalā –

16. บุคคล ๑๐ จำพวก คือ

---

(1) Pañcannaṃ idha niṭṭhā, pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhā.

๑. บุคคล ๕ จำพวก ปรินิพพานในภพนี้ ๒. บุคคล ๕ จำพวก ละอัตภาพในภพนี้แล้วปรินิพพาน

---

Dasakaṃ.

จบหมวด ๑๐

---

Puggalapaññattimātikā niṭṭhitā.

จบมาติกาแห่งคัมภีร์ปุคคลบัญญัติ

---

Niddeso

นิทเทส

---

1. Ekakapuggalapaññatti

1. เอกกปุคคลบัญญัติ

---

1. Katamo ca puggalo samayavimutto? Idhekacco puggalo kālena kālaṃ samayena samayaṃ aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘samayavimutto’’.

1. บุคคลผู้สมยวิมุต เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมถูกต้องวิโมกข์ ๘ ด้วยนามกายอยู่เป็นครั้งคราว และอาสวะบางอย่างของผู้นั้นสิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่า สมยวิมุต

---

2. Katamo ca puggalo asamayavimutto? Idhekacco puggalo na heva kho kālena kālaṃ samayena samayaṃ aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘asamayavimutto’’. Sabbepi ariyapuggalā ariye vimokkhe asamayavimuttā.

2. บุคคลผู้เป็นอสมยวิมุต เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่ได้ถูกต้องวิโมกข์ ๘ ด้วยนามกายอยู่เป็นครั้งคราว แต่ว่าอาสวะทั้งหลายของผู้นั้นสิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่า อสมยวิมุต อริยบุคคลทั้งหมดเป็นอสมยวิมุตในอริยวิโมกข์

---

3. Katamo ca puggalo kuppadhammo? Idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ. So ca kho na nikāmalābhī hoti na akicchalābhī na akasiralābhī; na yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ tassa puggalassa pamādamāgamma tā samāpattiyo kuppeyyuṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kuppadhammo’’.

3. บุคคลผู้มีธรรมที่กำเริบได้ เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ได้สมาบัติที่เป็นรูปสมาบัติหรืออรูปสมาบัติ แต่ผู้นั้นไม่ได้สมาบัติตามความปรารถนา ไม่ได้โดยไม่ลำบาก ไม่ได้โดยไม่ยาก ทั้งไม่ได้เข้าและไม่ได้ออกจากสมาบัติตามที่ต้องการ ในเวลาที่ต้องการ นานเท่าที่ต้องการ ข้อที่สมาบัติเหล่านั้นจะพึงกำเริบได้เพราะอาศัยความประมาทของบุคคลนั้น นี้เป็นฐานะที่มีได้ บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีธรรมที่กำเริบได้

---

4. Katamo ca puggalo akuppadhammo? Idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ. So ca kho nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi. Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ tassa puggalassa pamādamāgamma tā samāpattiyo kuppeyyuṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘akuppadhammo’’. Sabbepi ariyapuggalā ariye vimokkhe akuppadhammā.

4. บุคคลผู้มีธรรมที่ไม่กำเริบ เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ได้สมาบัติที่เป็นรูปสมาบัติหรืออรูปสมาบัติ และผู้นั้นได้สมาบัติตามความปรารถนา ได้โดยไม่ลำบาก ได้โดยไม่ยาก ทั้งเข้าและออกจากสมาบัติตามที่ต้องการ ในเวลาที่ต้องการ นานเท่าที่ต้องการ ข้อที่สมาบัติเหล่านั้นจะพึงกำเริบได้เพราะอาศัยความประมาทของบุคคลนั้น นี้ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีธรรมที่ไม่กำเริบ อริยบุคคลทั้งหมดเป็นผู้มีธรรมที่ไม่กำเริบในอริยวิโมกข์

---

5. Katamo ca puggalo parihānadhammo? Idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ. So ca kho na nikāmalābhī hoti na akicchalābhī na akasiralābhī; na yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ so puggalo pamādamāgamma tāhi samāpattīhi parihāyeyya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘parihānadhammo’’.

5. บุคคลผู้มีธรรมที่เสื่อมได้ เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ได้สมาบัติที่เป็นรูปสมาบัติหรืออรูปสมาบัติ แต่ผู้นั้นไม่ได้สมาบัติตามความปรารถนา ไม่ได้โดยไม่ลำบาก ไม่ได้โดยไม่ยาก ทั้งไม่ได้เข้าและไม่ได้ออกจากสมาบัติตามที่ต้องการ ในเวลาที่ต้องการ นานเท่าที่ต้องการ ข้อที่บุคคลนั้นจะพึงเสื่อมจากสมาบัติเหล่านั้นได้เพราะอาศัยความประมาท นี้เป็นฐานะที่มีได้ บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีธรรมที่เสื่อมได้

---

6. Katamo ca puggalo aparihānadhammo? Idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ. So ca kho nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi. Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ so puggalo pamādamāgamma tāhi samāpattīhi parihāyeyya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘aparihānadhammo’’. Sabbepi ariyapuggalā ariye vimokkhe aparihānadhammā.

6. บุคคลผู้มีธรรมที่ไม่เสื่อม เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ได้สมาบัติที่เป็นรูปสมาบัติหรืออรูปสมาบัติ และผู้นั้นได้สมาบัติตามความปรารถนา ได้โดยไม่ลำบาก ได้โดยไม่ยาก ทั้งเข้าและออกจากสมาบัติตามที่ต้องการ ในเวลาที่ต้องการ นานเท่าที่ต้องการ ข้อที่บุคคลนั้นจะพึงเสื่อมจากสมาบัติเหล่านั้นได้เพราะอาศัยความประมาท นี้ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีธรรมที่ไม่เสื่อม อริยบุคคลทั้งหมดเป็นผู้มีธรรมที่ไม่เสื่อมในอริยวิโมกข์

---

7. Katamo ca puggalo cetanābhabbo? Idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ. So ca kho na nikāmalābhī hoti na akicchalābhī na akasiralābhī; na yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi. Sace anusañceteti, na parihāyati tāhi samāpattīhi. Sace na anusañceteti, parihāyati tāhi samāpattīhi – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘cetanābhabbo’’.

7. บุคคลผู้สมควรแก่การตั้งใจ เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ได้สมาบัติที่เป็นรูปสมาบัติหรืออรูปสมาบัติ แต่ผู้นั้นไม่ได้สมาบัติตามความปรารถนา ไม่ได้โดยไม่ลำบาก ไม่ได้โดยไม่ยาก ทั้งไม่ได้เข้าและไม่ได้ออกจากสมาบัติตามที่ต้องการ ในเวลาที่ต้องการ นานเท่าที่ต้องการ ถ้าเขาตั้งใจ ก็จะไม่เสื่อมจากสมาบัติเหล่านั้น ถ้าเขาไม่ตั้งใจ ก็จะเสื่อมจากสมาบัติเหล่านั้น บุคคลนี้เรียกว่า ผู้สมควรแก่การตั้งใจ

---

8. Katamo ca puggalo anurakkhaṇābhabbo? Idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ. So ca kho na nikāmalābhī hoti na akicchalābhī na akasiralābhī; na yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi. Sace anurakkhati, na parihāyati tāhi samāpattīhi. Sace na anurakkhati, parihāyati tāhi samāpattīhi – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘anurakkhaṇābhabbo’’.

8. บุคคลผู้สมควรแก่การอนุรักษ์ เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ได้สมาบัติที่เป็นรูปสมาบัติหรืออรูปสมาบัติ แต่ผู้นั้นไม่ได้สมาบัติตามความปรารถนา ไม่ได้โดยไม่ลำบาก ไม่ได้โดยไม่ยาก ทั้งไม่ได้เข้าและไม่ได้ออกจากสมาบัติตามที่ต้องการ ในเวลาที่ต้องการ นานเท่าที่ต้องการ ถ้าเขาอนุรักษ์ ก็จะไม่เสื่อมจากสมาบัติเหล่านั้น ถ้าเขาไม่อนุรักษ์ ก็จะเสื่อมจากสมาบัติเหล่านั้น บุคคลนี้เรียกว่า ผู้สมควรแก่การอนุรักษ์

---

9. Katamo ca puggalo puthujjano? Yassa puggalassa tīṇi saṃyojanāni appahīnāni; na ca tesaṃ dhammānaṃ pahānāya paṭipanno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘puthujjano’’.

9. บุคคลผู้เป็นปุถุชน เป็นอย่างไร คือ บุคคลที่ยังละสังโยชน์ ๓ ไม่ได้ และยังไม่ปฏิบัติเพื่อละธรรมเหล่านั้น บุคคลนี้เรียกว่า ปุถุชน

---

10. Katamo ca puggalo gotrabhū? Yesaṃ dhammānaṃ samanantarā ariyadhammassa avakkanti hoti tehi dhammehi samannāgato – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘gotrabhū’’.

10. บุคคลผู้เป็นโคตรภู เป็นอย่างไร คือ บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่าใด ซึ่งเมื่อธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้นแล้ว ความก้าวลงสู่อริยธรรมย่อมมีในลำดับ บุคคลนี้เรียกว่า โคตรภู

---

11. Katamo ca puggalo bhayūparato? Satta sekkhā bhayūparatā, ye ca puthujjanā sīlavanto. Arahā abhayūparato.

11. บุคคลผู้เว้นจากภัย เป็นอย่างไร คือ พระเสขะ ๗ จำพวก และปุถุชนผู้มีศีล เป็นผู้เว้นจากภัย พระอรหันต์เป็นผู้พ้นจากการเว้นจากภัย

---

12. Katamo ca puggalo abhabbāgamano? Ye te puggalā kammāvaraṇena samannāgatā, kilesāvaraṇena samannāgatā, vipākāvaraṇena samannāgatā, assaddhā acchandikā duppaññā eḷā, abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ – ime vuccanti puggalā ‘‘abhabbāgamanā’’.

12. บุคคลผู้ไม่ควรเพื่อจะบรรลุธรรม เป็นอย่างไร คือ บุคคลเหล่าใดประกอบด้วยกรรมเป็นเครื่องกั้น ประกอบด้วยกิเลสเป็นเครื่องกั้น ประกอบด้วยวิบากเป็นเครื่องกั้น เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ไม่มีฉันทะ มีปัญญาทราม โง่เขลา ไม่ควรเพื่อจะก้าวลงสู่สัมมัตตนิยามในกุศลธรรมทั้งหลาย บุคคลเหล่านี้เรียกว่า ผู้ไม่ควรเพื่อจะบรรลุธรรม

---

13. Katamo ca puggalo bhabbāgamano? Ye te puggalā na kammāvaraṇena samannāgatā, na kilesāvaraṇena samannāgatā, na vipākāvaraṇena samannāgatā, saddhā chandikā paññavanto aneḷā, bhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ – ime vuccanti puggalā ‘‘bhabbāgamanā’’.

13. บุคคลผู้ชื่อว่าภัพพาคมนะ เป็นไฉน? บุคคลเหล่าใด ไม่ประกอบด้วยกรรมกั้น ไม่ประกอบด้วยกิเลสกั้น ไม่ประกอบด้วยวิบากกั้น เป็นผู้มีศรัทธา มีฉันทะ มีปัญญา ไม่เป็นใบ้เป็นบ้า สมควรเพื่อจะหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามในกุศลธรรมทั้งหลาย บุคคลเหล่านี้เรียกว่า ภัพพาคมนะ

---

14. Katamo ca puggalo niyato? Pañca puggalā ānantarikā, ye ca micchādiṭṭhikā niyatā, aṭṭha ca ariyapuggalā niyatā. Avasesā puggalā aniyatā.

14. บุคคลผู้ชื่อว่านิยตะ เป็นไฉน? บุคคล ๕ จำพวกผู้ทำอนันตริยกรรม และบุคคลผู้เป็นนิยตมิจฉาทิฏฐิ เป็นพวกนิยตะ อริยบุคคล ๘ จำพวก ก็เป็นพวกนิยตะ บุคคลที่เหลือเป็นพวกอนิยตะ

---

15. Katamo ca puggalo paṭipannako? Cattāro maggasamaṅgino puggalā paṭipannakā, cattāro phalasamaṅgino puggalā phale ṭhitā.

15. บุคคลผู้ชื่อว่าปฏิปันนกะ เป็นไฉน? บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรค ๔ จำพวก ชื่อว่าปฏิปันนกะ บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยผล ๔ จำพวก ชื่อว่าตั้งอยู่ในผล

---

16. Katamo ca puggalo samasīsī? Yassa puggalassa apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañca – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘samasīsī’’.

16. บุคคลผู้ชื่อว่าสมสีสี เป็นไฉน? บุคคลใดมีความสิ้นไปแห่งอาสวะและความสิ้นไปแห่งชีวิต ไม่ก่อนไม่หลังกัน (เกิดขึ้นพร้อมกัน) บุคคลนี้เรียกว่า สมสีสี

---

17. Katamo ca puggalo ṭhitakappī? Ayañca puggalo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno assa, kappassa ca uḍḍayhanavelā assa, neva tāva kappo uḍḍayheyya yāvāyaṃ puggalo na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘ṭhitakappī’’. Sabbepi maggasamaṅgino puggalā ṭhitakappino.

17. บุคคลผู้ชื่อว่าฐิตกัปปี เป็นไฉน? บุคคลนี้เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล และเวลานั้นเป็นเวลาที่กัปจะพินาศ ตราบใดที่บุคคลนี้ยังมิได้กระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ตราบนั้นกัปจะยังไม่พินาศ บุคคลนี้เรียกว่า ฐิตกัปปี แม้บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรคทั้งหมด ก็ชื่อว่าฐิตกัปปี

---

18. Katamo ca puggalo ariyo? Aṭṭha ariyapuggalā ariyā. Avasesā puggalā anariyā.

18. บุคคลผู้ชื่อว่าอริยะ เป็นไฉน? อริยบุคคล ๘ จำพวก ชื่อว่าอริยะ บุคคลที่เหลือชื่อว่าอนริยะ

---

19. Katamo ca puggalo sekkho? Cattāro maggasamaṅgino tayo phalasamaṅgino puggalā ‘‘sekkhā’’. Arahā asekkho. Avasesā puggalā nevasekkhanāsekkhā.

19. บุคคลผู้ชื่อว่าเสขะ เป็นไฉน? บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรค ๔ จำพวก และบุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยผล ๓ จำพวก ชื่อว่าเสขะ พระอรหันต์ชื่อว่าอเสขะ บุคคลที่เหลือชื่อว่าเนวเสกขานาเสกขะ

---

20. Katamo ca puggalo tevijjo? Tīhi vijjāhi samannāgato puggalo ‘‘tevijjo’’.

20. บุคคลผู้ชื่อว่าเตวิชชะ เป็นไฉน? บุคคลผู้ประกอบด้วยวิชชา ๓ ชื่อว่าเตวิชชะ

---

21. Katamo ca puggalo chaḷabhiñño? Chahi abhiññāhi samannāgato puggalo ‘‘chaḷabhiñño’’.

21. บุคคลผู้ชื่อว่าฉฬภิญญะ เป็นไฉน? บุคคลผู้ประกอบด้วยอภิญญา ๖ ชื่อว่าฉฬภิญญะ

---

22. Katamo ca puggalo sammāsambuddho? Idhekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati; tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇāti, balesu ca vasībhāvaṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sammāsambuddho’’.

22. บุคคลผู้ชื่อว่าสัมมาสัมพุทธะ เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมตรัสรู้สัจจะทั้งหลายด้วยตนเองโดยชอบ ในธรรมทั้งหลายที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อน และในสัจจะเหล่านั้น ย่อมถึงความเป็นผู้มีพระสัพพัญญุตญาณ และถึงความเป็นผู้ชำนาญในพละทั้งหลาย บุคคลนี้เรียกว่า สัมมาสัมพุทธะ

---

23. Katamo ca puggalo paccekasambuddho? Idhekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati; na ca tattha sabbaññutaṃ pāpuṇāti, na ca balesu vasībhāvaṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘paccekasambuddho’’.

23. บุคคลผู้ชื่อว่าปัจเจกสัมพุทธะ เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมตรัสรู้สัจจะทั้งหลายด้วยตนเองโดยชอบ ในธรรมทั้งหลายที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อน แต่ในสัจจะเหล่านั้น ย่อมไม่ถึงความเป็นผู้มีพระสัพพัญญุตญาณ และไม่ถึงความเป็นผู้ชำนาญในพละทั้งหลาย บุคคลนี้เรียกว่า ปัจเจกสัมพุทธะ

---

24. Katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati; paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘ubhatobhāgavimutto’’.

24. บุคคลผู้ชื่อว่าอุภโตภาควิมุต เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ถูกต้องวิโมกข์ ๘ ด้วยกายอยู่ และอาสวะทั้งหลายของเขาก็สิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่า อุภโตภาควิมุต

---

25. Katamo ca puggalo paññāvimutto? Idhekacco puggalo na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati; paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘paññāvimutto’’.

25. บุคคลผู้ชื่อว่าปัญญาวิมุต เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่ได้ถูกต้องวิโมกข์ ๘ ด้วยกายอยู่เลย แต่ว่าอาสวะทั้งหลายของเขาสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่า ปัญญาวิมุต

---

26. Katamo ca puggalo kāyasakkhī? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati; paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kāyasakkhī’’.

26. บุคคลผู้ชื่อว่ากายสักขี เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ถูกต้องวิโมกข์ ๘ ด้วยกายอยู่ และอาสวะทั้งหลายบางส่วนของเขาสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่า กายสักขี

---

27. Katamo ca puggalo diṭṭhippatto? Idhekacco puggalo ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā. Paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘diṭṭhippatto’’.

27. บุคคลผู้ชื่อว่าทิฏฐิปปัตตะ เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ และธรรมทั้งหลายที่พระตถาคตทรงประกาศแล้ว อันเขานั้นเห็นแจ้งดีแล้ว ประพฤติดีแล้วด้วยปัญญา และอาสวะทั้งหลายบางส่วนของเขาสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่า ทิฏฐิปปัตตะ

---

28. Katamo ca puggalo saddhāvimutto? Idhekacco puggalo ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā. Paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti, no ca kho yathā diṭṭhippattassa – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘saddhāvimutto’’.

28. บุคคลผู้ชื่อว่าสัทธาวิมุต เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ และธรรมทั้งหลายที่พระตถาคตทรงประกาศแล้ว อันเขานั้นเห็นแจ้งดีแล้ว ประพฤติดีแล้วด้วยปัญญา และอาสวะทั้งหลายบางส่วนของเขาสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา แต่ไม่เหมือนกับของท่านผู้เป็นทิฏฐิปปัตตะ บุคคลนี้เรียกว่า สัทธาวิมุต

---

29. Katamo ca puggalo dhammānusārī? Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, paññāvāhiṃ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘dhammānusārī’’. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno puggalo dhammānusārī phale ṭhito diṭṭhippatto.

29. บุคคลผู้ชื่อว่าธัมมานุสารี เป็นไฉน? บุคคลใดผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล มีปัญญินทรีย์แก่กล้า ย่อมเจริญอริยมรรคมีปัญญาเป็นตัวนำ มีปัญญาเป็นประธาน บุคคลนี้เรียกว่า ธัมมานุสารี บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ชื่อว่าธัมมานุสารี บุคคลผู้ตั้งอยู่ในผล ชื่อว่าทิฏฐิปปัตตะ

---

30. Katamo ca puggalo saddhānusārī? Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘saddhānusārī’’. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno puggalo saddhānusārī phale ṭhito saddhāvimutto.

30. บุคคลผู้ชื่อว่าสัทธานุสารี เป็นไฉน? บุคคลใดผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล มีสัทธินทรีย์แก่กล้า ย่อมเจริญอริยมรรคมีศรัทธาเป็นตัวนำ มีศรัทธาเป็นประธาน บุคคลนี้เรียกว่า สัทธานุสารี บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ชื่อว่าสัทธานุสารี บุคคลผู้ตั้งอยู่ในผล ชื่อว่าสัทธาวิมุต

---

31. Katamo ca puggalo sattakkhattuparamo? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano. So sattakkhattuṃ deve ca mānuse ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sattakkhattuparamo’’.

31. บุคคลผู้ชื่อว่าสัตตักขัตตุปรมะ เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป ย่อมเป็นโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า ผู้นั้นท่องเที่ยวไปในภพเทวดาและภพมนุษย์ ๗ ครั้งเป็นอย่างยิ่ง แล้วย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ บุคคลนี้เรียกว่า สัตตักขัตตุปรมะ

---

32. Katamo ca puggalo kolaṅkolo? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano. So dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kolaṅkolo’’.

32. บุคคลผู้ชื่อว่าโกลังโกละเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีอันไม่ไปเกิดในอบายเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. บุคคลนั้นแล่นไป ท่องเที่ยวไปสู่ตระกูล ๒ หรือ ๓ ตระกูลบ้าง แล้วย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์. บุคคลนี้เรียกว่า โกลังโกละ.

---

33. Katamo ca puggalo ekabījī? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano. So ekaṃyeva mānusakaṃ bhavaṃ nibbattetvā dukkhassantaṃ karoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘ekabījī’’.

33. บุคคลผู้ชื่อว่าเอกพีชีเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีอันไม่ไปเกิดในอบายเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. บุคคลนั้นบังเกิดในภพแห่งมนุษย์ภพเดียวเท่านั้น แล้วย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์. บุคคลนี้เรียกว่า เอกพีชี.

---

34. Katamo ca puggalo sakadāgāmī? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sakadāgāmī’’.

34. บุคคลผู้ชื่อว่าสกทาคามีเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง, มาสู่โลกนี้คราวเดียวเท่านั้น แล้วย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์. บุคคลนี้เรียกว่า สกทาคามี.

---

35. Katamo ca puggalo anāgāmī? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘anāgāmī’’.

35. บุคคลผู้ชื่อว่าอนาคามีเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นโอปปาติกะ เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป, จักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา. บุคคลนี้เรียกว่า อนาคามี.

---

36. Katamo ca puggalo antarāparinibbāyī? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. So upapannaṃ vā samanantarā appattaṃ vā vemajjhaṃ āyuppamāṇaṃ ariyamaggaṃ sañjaneti upariṭṭhimānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘antarāparinibbāyī’’.

36. บุคคลผู้ชื่อว่าอันตราปรินิพพายีเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นโอปปาติกะ เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป, จักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา. บุคคลนั้นบังเกิดอริยมรรคเพื่อละอุทธัมภาคิยสังโยชน์ทั้งหลาย ในลำดับแห่งการบังเกิด หรือยังไม่ถึงกึ่งแห่งประมาณอายุ. บุคคลนี้เรียกว่า อันตราปรินิพพายี.

---

37. Katamo ca puggalo upahaccaparinibbāyī? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. So atikkamitvā vemajjhaṃ āyuppamāṇaṃ upahacca vā kālakiriyaṃ ariyamaggaṃ sañjaneti upariṭṭhimānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘upahaccaparinibbāyī’’.

37. บุคคลผู้ชื่อว่าอุปหัจจปรินิพพายีเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นโอปปาติกะ เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป, จักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา. บุคคลนั้นล่วงเลยกึ่งแห่งประมาณอายุไป หรือจวนจะกระทำกาละ จึงบังเกิดอริยมรรคเพื่อละอุทธัมภาคิยสังโยชน์ทั้งหลาย. บุคคลนี้เรียกว่า อุปหัจจปรินิพพายี.

---

38. Katamo ca puggalo asaṅkhāraparinibbāyī? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. So asaṅkhārena ariyamaggaṃ sañjaneti upariṭṭhimānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘asaṅkhāraparinibbāyī’’.

38. บุคคลผู้ชื่อว่าอสังขารปรินิพพายีเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นโอปปาติกะ เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป, จักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา. บุคคลนั้นบังเกิดอริยมรรคเพื่อละอุทธัมภาคิยสังโยชน์ทั้งหลายได้โดยไม่ต้องใช้ความเพียร. บุคคลนี้เรียกว่า อสังขารปรินิพพายี.

---

39. Katamo ca puggalo sasaṅkhāraparinibbāyī? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. So sasaṅkhārena ariyamaggaṃ sañjaneti upariṭṭhimānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sasaṅkhāraparinibbāyī’’.

39. บุคคลผู้ชื่อว่าสสังขารปรินิพพายีเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นโอปปาติกะ เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป, จักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา. บุคคลนั้นบังเกิดอริยมรรคเพื่อละอุทธัมภาคิยสังโยชน์ทั้งหลายได้โดยต้องใช้ความเพียร. บุคคลนี้เรียกว่า สสังขารปรินิพพายี.

---

40. Katamo ca puggalo uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. So avihā cuto atappaṃ gacchati, atappā cuto sudassaṃ gacchati, sudassā cuto sudassiṃ gacchati, sudassiyā cuto akaniṭṭhaṃ gacchati; akaniṭṭhe ariyamaggaṃ sañjaneti upariṭṭhimānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī’’.

40. บุคคลผู้ชื่อว่าอุทธังโสโต อกนิฏฐคามีเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นโอปปาติกะ เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป, จักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา. บุคคลนั้นจุติจากอวิหาภพแล้วย่อมไปถึงอตัปปาภพ, จุติจากอตัปปาภพแล้วย่อมไปถึงสุทัสสาภพ, จุติจากสุทัสสาภพแล้วย่อมไปถึงสุทัสสีภพ, จุติจากสุทัสสีภพแล้วย่อมไปถึงอกนิฏฐภพ; ท่านบังเกิดอริยมรรคในอกนิฏฐภพเพื่อละอุทธัมภาคิยสังโยชน์ทั้งหลาย. บุคคลนี้เรียกว่า อุทธังโสโต อกนิฏฐคามี.

---

41. Katamo ca puggalo sotāpanno sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno? Tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya paṭipanno puggalo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno. Yassa puggalassa tīṇi saṃyojanāni pahīnāni – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sotāpanno’’.

41. บุคคลผู้เป็นโสดาบันและบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลเป็นไฉน? บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อละสังโยชน์ ๓ เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล. สังโยชน์ ๓ อันบุคคลใดละได้แล้ว, บุคคลนี้เรียกว่า โสดาบัน.

---

42. Kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvāya paṭipanno puggalo sakadāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno. Yassa puggalassa kāmarāgabyāpādā tanubhūtā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sakadāgāmī’’.

42. บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้กามราคะและพยาบาทเบาบาง เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผล. กามราคะและพยาบาทของบุคคลใดเบาบางแล้ว, บุคคลนี้เรียกว่า สกทาคามี.

---

43. Kāmarāgabyāpādānaṃ anavasesappahānāya paṭipanno puggalo anāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno. Yassa puggalassa kāmarāgabyāpādā anavasesā pahīnā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘anāgāmī’’.

43. บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อละกามราคะและพยาบาทโดยไม่มีส่วนเหลือ เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล. กามราคะและพยาบาทอันบุคคลใดละได้แล้วโดยไม่มีส่วนเหลือ, บุคคลนี้เรียกว่า อนาคามี.

---

44. Rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjāya anavasesappahānāya paṭipanno puggalo arahattaphalasacchikiriyāya paṭipanno. Yassa puggalassa rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṃ avijjā anavasesā pahīnā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘arahā’’.

44. บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อละรูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ และอวิชชา โดยไม่มีส่วนเหลือ เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล. รูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ และอวิชชา อันบุคคลใดละได้แล้วโดยไม่มีส่วนเหลือ, บุคคลนี้เรียกว่า พระอรหันต์.

---

Ekakaniddeso.

เอกกนิทเทส จบ.

---

2. Dukapuggalapaññatti

2. ทุกปุคคลบัญญัติ

---

45. Katamo ca puggalo kodhano? Tattha katamo kodho? Yo kodho kujjhanā kujjhitattaṃ doso dussanā dussitattaṃ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa – ayaṃ vuccati kodho. Yassa puggalassa ayaṃ kodho appahīno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kodhano’’.

45. บุคคลผู้มักโกรธเป็นไฉน? ในคำนั้น โกธะเป็นไฉน? ความโกรธ, ความขึ้งเคียด, สภาพที่ขึ้งเคียด, ความประทุษร้าย, ความคิดประทุษร้าย, สภาพที่คิดประทุษร้าย, ความขัดเคือง, ความขัดแค้น, ความเป็นปฏิปักษ์, ความเป็นศัตรู, ความหยาบคาย, ความไม่แช่มชื่น, ความไม่สบายใจแห่งจิต, นี้เรียกว่า โกธะ. โกธะนี้อันบุคคลใดละไม่ได้แล้ว, บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มักโกรธ.

---

46. Katamo ca puggalo upanāhī? Tattha katamo upanāho? Pubbakālaṃ kodho aparakālaṃ upanāho. Yo evarūpo upanāho upanayhanā upanayhitattaṃ aṭṭhapanā ṭhapanā saṇṭhapanā anusaṃsandanā anuppabandhanā daḷhīkammaṃ kodhassa – ayaṃ vuccati upanāho. Yassa puggalassa ayaṃ upanāho appahīno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘upanāhī’’.

46. บุคคลผู้ผูกโกรธเป็นไฉน? ในคำนั้น อุปนาหะเป็นไฉน? ในกาลก่อนเป็นความโกรธ ในกาลต่อมาเป็นความผูกโกรธ. ความผูกโกรธ, ความผูกโกรธไว้, สภาพที่ผูกโกรธไว้, การตั้งไว้, การตั้งไว้มั่น, การตั้งไว้พร้อม, การสืบต่อ, การผูกพัน, การทำให้มั่นซึ่งความโกรธ ที่มีลักษณะเช่นนี้, นี้เรียกว่า อุปนาหะ. อุปนาหะนี้อันบุคคลใดละไม่ได้แล้ว, บุคคลนี้เรียกว่า ผู้ผูกโกรธ.

---

47. Katamo ca puggalo makkhī? Tattha katamo makkho? Yo makkho makkhāyanā makkhāyitattaṃ niṭṭhuriyaṃ niṭṭhuriyakammaṃ – ayaṃ vuccati makkho. Yassa puggalassa ayaṃ makkho appahīno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘makkhī’’.

47. บุคคลผู้ลบหลู่คุณท่านเป็นไฉน? ในคำนั้น มักขะเป็นไฉน? การลบหลู่ กิริยาที่ลบหลู่ ความเป็นผู้ลบหลู่ ความเป็นผู้ทอดทิ้งคุณท่าน การกระทำที่ทอดทิ้งคุณท่าน อันใด นี้เรียกว่า มักขะ. บุคคลใดยังละมักขะนี้ไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่า มักขี.

---

48. Katamo ca puggalo paḷāsī? Tattha katamo paḷāso? Yo paḷāso paḷāsāyanā paḷāsāyitattaṃ paḷāsāhāro vivādaṭṭhānaṃ yugaggāho appaṭinissaggo – ayaṃ vuccati paḷāso. Yassa puggalassa ayaṃ paḷāso appahīno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘paḷāsī’’.

48. บุคคลผู้ตีเสมอเป็นไฉน? ในคำนั้น ปลาสะเป็นไฉน? การตีเสมอ กิริยาที่ตีเสมอ ความเป็นผู้ตีเสมอ การถือตัวว่าเสมอ การโต้เถียง การยึดถือด้วยอำนาจทิฐิ การไม่สละคืน อันใด นี้เรียกว่า ปลาสะ. บุคคลใดยังละปลาสะนี้ไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่า ปลาสี.

---

49. Katamo ca puggalo issukī? Tattha katamā issā? Yā paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issā issāyanā issāyitattaṃ usūyā usūyanā usūyitattaṃ – ayaṃ vuccati issā. Yassa puggalassa ayaṃ issā appahīnā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘issukī’’.

49. บุคคลผู้ริษยาเป็นไฉน? ในคำนั้น อิสสาเป็นไฉน? ความริษยา กิริยาที่ริษยา ความเป็นผู้ริษยา ความทนไม่ได้ กิริยาที่ทนไม่ได้ ความเป็นผู้ทนไม่ได้ ในลาภ สักการะ ความเคารพ การนับถือ การไหว้ และการบูชาของผู้อื่น อันใด นี้เรียกว่า อิสสา. บุคคลใดยังละอิสสานี้ไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่า อิสสุกี.

---

50. Katamo ca puggalo maccharī? Tattha katamaṃ macchariyaṃ? Pañca macchariyāni – āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ. Yaṃ evarūpaṃ maccheraṃ maccharāyanā maccharāyitattaṃ vevicchaṃ kadariyaṃ kaṭukañcukatā aggahitattaṃ cittassa – idaṃ vuccati macchariyaṃ. Yassa puggalassa idaṃ macchariyaṃ appahīnaṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘maccharī’’.

50. บุคคลผู้ตระหนี่เป็นไฉน? ในคำนั้น มัจฉริยะเป็นไฉน? มัจฉริยะ ๕ อย่าง คือ ความตระหนี่อาวาส ความตระหนี่ตระกูล ความตระหนี่ลาภ ความตระหนี่วรรณะ ความตระหนี่ธรรม. ความตระหนี่ กิริยาที่ตระหนี่ ความเป็นผู้ตระหนี่ ความไม่ต้องการให้มีแก่ผู้อื่น ความเป็นคนใจแคบ ความเป็นคนใจหยาบ ความที่จิตไม่รับเอาคุณความดี อันมีลักษณะเช่นนี้ อันใด นี้เรียกว่า มัจฉริยะ. บุคคลใดยังละมัจฉริยะนี้ไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่า มัจฉรี.

---

51. Katamo ca puggalo saṭho? Tattha katamaṃ sāṭheyyaṃ? Idhekacco saṭho hoti parisaṭho. Yaṃ tattha saṭhaṃ saṭhatā sāṭheyyaṃ kakkaratā kakkariyaṃ parikkhattattā pārikkhattiyaṃ – idaṃ vuccati sāṭheyyaṃ. Yassa puggalassa idaṃ sāṭheyyaṃ appahīnaṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘saṭho’’.

51. บุคคลผู้โอ้อวดเป็นไฉน? ในคำนั้น สาเถยยะเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นคนโอ้อวด เป็นคนโอ้อวดอย่างยิ่ง. ในบุคคลนั้น การโอ้อวด ความเป็นผู้โอ้อวด สาเถยยะ ความกระด้าง กิริยาที่กระด้าง ความเป็นผู้แวดล้อมด้วยการโกง การโกง อันใด นี้เรียกว่า สาเถยยะ. บุคคลใดยังละสาเถยยะนี้ไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่า สถะ.

---

52. Katamo ca puggalo māyāvī? Tattha katamā māyā? Idhekacco kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā tassa paṭicchādanahetu pāpikaṃ icchaṃ paṇidahati – ‘‘mā maṃ jaññā’’ti icchati, ‘‘mā maṃ jaññā’’ti saṅkappati ‘‘mā maṃ jaññā’’ti vācaṃ bhāsati, ‘‘mā maṃ jaññā’’ti kāyena parakkamati. Yā evarūpā māyā māyāvitā accāsarā vañcanā nikati vikiraṇā pariharaṇā gūhanā parigūhanā chādanā paṭicchādanā anuttānīkammaṃ anāvikammaṃ vocchādanā pāpakiriyā – ayaṃ vuccati māyā. Yassa puggalassa ayaṃ māyā appahīnā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘māyāvī’’.

52. บุคคลผู้มีมายาเป็นไฉน? ในคำนั้น มายาเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติทุจริตทางกาย ประพฤติทุจริตทางวาจา ประพฤติทุจริตทางใจแล้ว ตั้งความปรารถนาอันลามกไว้ เพราะเหตุจะปกปิดทุจริตนั้น คือ ย่อมปรารถนาว่า ‘ขอใครๆ อย่ารู้จักเราเลย’ ย่อมดำริว่า ‘ขอใครๆ อย่ารู้จักเราเลย’ ย่อมกล่าววาจาว่า ‘ขอใครๆ อย่ารู้จักเราเลย’ ย่อมพยายามทางกายว่า ‘ขอใครๆ อย่ารู้จักเราเลย’. มายา ความเป็นผู้มีมายา การหลอกลวง การโกง การซ่อนเร้น การปกปิด การปิดบัง การซ่อน การซ่อนเร้นโดยรอบ การปิด การปกปิด การกระทำที่ไม่เปิดเผย การกระทำที่ไม่ปรากฏ การปกปิดอย่างดี กิริยาที่ชั่ว อันมีลักษณะเช่นนี้ อันใด นี้เรียกว่า มายา. บุคคลใดยังละมายานี้ไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่า มายาวี.

---

53. Katamo ca puggalo ahiriko? Tattha katamaṃ ahirikaṃ? Yaṃ na hirīyati hiriyitabbena na hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ vuccati ahirikaṃ. Iminā ahirikena samannāgato puggalo ‘‘ahiriko’’.

53. บุคคลผู้ไม่มีความละอายเป็นไฉน? ในคำนั้น อหิริกะเป็นไฉน? การไม่ละอายต่อสิ่งที่ควรละอาย การไม่ละอายต่อการเข้าถึงธรรมอันเป็นบาปอกุศล อันใด นี้เรียกว่า อหิริกะ. บุคคลผู้ประกอบด้วยอหิริกะนี้ เรียกว่า อหิริกะ.

---

54. Katamo ca puggalo anottappī? Tattha katamaṃ anottappaṃ? Yaṃ na ottappati ottappitabbena na ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ vuccati anottappaṃ. Iminā anottappena samannāgato puggalo ‘‘anottappī’’.

54. บุคคลผู้ไม่มีความเกรงกลัวเป็นไฉน? ในคำนั้น อโนตตัปปะเป็นไฉน? การไม่เกรงกลัวต่อสิ่งที่ควรเกรงกลัว การไม่เกรงกลัวต่อการเข้าถึงธรรมอันเป็นบาปอกุศล อันใด นี้เรียกว่า อโนตตัปปะ. บุคคลผู้ประกอบด้วยอโนตตัปปะนี้ เรียกว่า อโนตตัปปี.

---

55. Katamo ca puggalo dubbaco? Tattha katamo dovacassatā? Sahadhammike vuccamāne dovacassāyaṃ dovacassiyaṃ dovacassatā vippaṭikulaggāhitā vipaccanīkasātatā anādariyaṃ anādariyatā agāravatā appatissavatā – ayaṃ vuccati dovacassatā. Imāya dovacassatāya samannāgato puggalo ‘‘dubbaco’’.

55. บุคคลผู้ว่ายากเป็นไฉน? ในคำนั้น โทวจัสสตาเป็นไฉน? เมื่อผู้ประพฤติธรรมร่วมกันกล่าวตักเตือนอยู่ ความเป็นผู้ว่ายาก กิริยาที่ว่ายาก ความเป็นผู้ว่ายาก การถือเอาโดยอาการที่ผิดแผก ความยินดีในปฏิปักษ์ธรรม ความไม่เอื้อเฟื้อ กิริยาที่ไม่เอื้อเฟื้อ ความไม่เคารพ ความไม่เชื่อฟัง อันใด นี้เรียกว่า โทวจัสสตา. บุคคลผู้ประกอบด้วยโทวจัสสตานี้ เรียกว่า ทุพพจะ.

---

56. Katamo ca puggalo pāpamitto? Tattha katamā pāpamittatā? Ye te puggalā assaddhā dussīlā appassutā maccharino duppaññā, yā tesaṃ sevanā nisevanā saṃsevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti sampavaṅkatā – ayaṃ vuccati pāpamittatā. Imāya pāpamittatāya samannāgato puggalo ‘‘pāpamitto’’.

56. บุคคลผู้มีมิตรชั่วเป็นไฉน? ในคำนั้น ปาปมิตตตาเป็นไฉน? บุคคลเหล่าใด เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ทุศีล สดับน้อย ตระหนี่ มีปัญญาทราม, การเสพ การคบ การคบหา การเข้าไปคบ การเข้าไปคบหา การภักดี การภักดีอย่างยิ่ง ความน้อมใจไปในบุคคลเหล่านั้น อันใด นี้เรียกว่า ปาปมิตตตา. บุคคลผู้ประกอบด้วยปาปมิตตตานี้ เรียกว่า ปาปมิตร.

---

57. Katamo ca puggalo indriyesu aguttadvāro? Tattha katamā indriyesu aguttadvāratā? Idhekacco puggalo cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye na saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati, na rakkhati manindriyaṃ, manindriye na saṃvaraṃ āpajjati. Yā imesaṃ channaṃ indriyānaṃ agutti agopanā anārakkho asaṃvaro – ayaṃ vuccati indriyesu aguttadvāratā. Imāya indriyesu aguttadvāratāya samannāgato puggalo ‘‘indriyesu aguttadvāro’’.

57. บุคคลผู้มีทวารไม่คุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลายเป็นไฉน? ในคำนั้น ความเป็นผู้มีทวารไม่คุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลายเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว ย่อมเป็นผู้ถือนิมิต ถืออนุพยัญชนะ อภิชฌาและโทมนัสอันเป็นบาปอกุศลธรรม ย่อมไหลไปตามบุคคลนั้น ผู้มีจักขุนทรีย์ไม่สำรวมอยู่ เพราะอาศัยจักขุนทรีย์ที่ไม่สำรวมนั้น เขาไม่ปฏิบัติเพื่อความสำรวมจักขุนทรีย์นั้น ไม่รักษาจักขุนทรีย์ ไม่ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์. ฟังเสียงด้วยหู...ฯลฯ... ดมกลิ่นด้วยจมูก...ฯลฯ... ลิ้มรสด้วยลิ้น...ฯลฯ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย...ฯลฯ... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ย่อมเป็นผู้ถือนิมิต ถืออนุพยัญชนะ อภิชฌาและโทมนัสอันเป็นบาปอกุศลธรรม ย่อมไหลไปตามบุคคลนั้น ผู้มีมนินทรีย์ไม่สำรวมอยู่ เพราะอาศัยมนินทรีย์ที่ไม่สำรวมนั้น เขาไม่ปฏิบัติเพื่อความสำรวมมนินทรีย์นั้น ไม่รักษามนินทรีย์ ไม่ถึงความสำรวมในมนินทรีย์. การไม่คุ้มครอง การไม่รักษา การไม่ป้องกัน การไม่สำรวมอินทรีย์ ๖ เหล่านี้ อันใด นี้เรียกว่า ความเป็นผู้มีทวารไม่คุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย. บุคคลผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้มีทวารไม่คุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลายนี้ เรียกว่า ผู้มีทวารไม่คุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย.

---

58. Katamo ca puggalo bhojane amattaññū? Tattha katamā bhojane amattaññutā? Idhekacco puggalo appaṭisaṅkhā ayoniso āhāraṃ āhāreti davāya madāya maṇḍanāya vibhūsanāya, yā tattha asantuṭṭhitā amattaññutā appaṭisaṅkhā bhojane – ayaṃ vuccati bhojane amattaññutā. Imāya bhojane amattaññutāya samannāgato puggalo ‘‘bhojane amattaññū’’.

58. บุคคลผู้ไม่รู้ประมาณในโภชนะ เป็นไฉน? ในบุคคลนั้น ความไม่รู้ประมาณในโภชนะ เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่พิจารณาโดยไม่แยบคาย บริโภคอาหารเพื่อความสนุกสนาน เพื่อความมัวเมา เพื่อประดับ เพื่อตกแต่ง, ความไม่สันโดษ ความไม่รู้ประมาณ ความไม่พิจารณาในโภชนะนั้นใด นี้เรียกว่า ความไม่รู้ประมาณในโภชนะ. บุคคลผู้ประกอบด้วยความไม่รู้ประมาณในโภชนะนี้ (เรียกว่า) “ผู้ไม่รู้ประมาณในโภชนะ”

---

59. Katamo ca puggalo muṭṭhassati? Tattha katamaṃ muṭṭhassaccaṃ? Yā assati ananussati appaṭissati assati assaraṇatā adhāraṇatā pilāpanatā sammusanatā – idaṃ vuccati muṭṭhassaccaṃ. Iminā muṭṭhassaccena samannāgato puggalo ‘‘muṭṭhassati’’.

59. บุคคลผู้มีสติหลงลืม เป็นไฉน? ในบุคคลนั้น ความเป็นผู้มีสติหลงลืม เป็นไฉน? ความไม่ระลึก ความไม่ระลึกเนืองๆ ความไม่ระลึกเฉพาะ ความระลึกไม่ได้ ความทรงจำไว้ไม่ได้ ความพลั้งเผลอ ความหลงลืมใด นี้เรียกว่า ความเป็นผู้มีสติหลงลืม. บุคคลผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้มีสติหลงลืมนี้ (เรียกว่า) “ผู้มีสติหลงลืม”

---

60. Katamo ca puggalo asampajāno? Tattha katamaṃ asampajaññaṃ? Yaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ anabhisamayo ananubodho asambodho appaṭivedho asaṅgāhaṇā apariyogāhaṇā asamapekkhaṇā apaccavekkhaṇā apaccakkhakammaṃ dummejjhaṃ bālyaṃ asampajaññaṃ moho pamoho sammoho avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ – idaṃ vuccati asampajaññaṃ. Iminā asampajaññena samannāgato puggalo ‘‘asampajāno’’.

60. บุคคลผู้ไม่มีสัมปชัญญะ เป็นไฉน? ในบุคคลนั้น อสัมปชัญญะ เป็นไฉน? ความไม่รู้ ความไม่เห็น ความไม่รู้ยิ่ง ความไม่ตรัสรู้ ความไม่รู้พร้อม ความไม่แทงตลอด ความไม่ถือเอา ความไม่หยั่งลง ความไม่พิจารณา ความไม่พิจารณาทบทวน การไม่ทำให้ประจักษ์ ความมีปัญญาทราม ความเป็นพาล อสัมปชัญญะ โมหะ ปโมหะ สัมโมหะ อวิชชา อวิชโชฆะ อวิชชาโยคะ อวิชชานุสัย อวิชชาปริยุฏฐาน อวิชชาลังคี โมหะอันเป็นอกุศลมูลใด นี้เรียกว่า อสัมปชัญญะ. บุคคลผู้ประกอบด้วยอสัมปชัญญะนี้ (เรียกว่า) “ผู้ไม่มีสัมปชัญญะ”

---

61. Katamo ca puggalo sīlavipanno? Tattha katamā sīlavipatti? Kāyiko vītikkamo vācasiko vītikkamo kāyikavācasiko vītikkamo – ayaṃ vuccati sīlavipatti. Sabbampi dussilyaṃ sīlavipatti. Imāya sīlavipattiyā samannāgato puggalo ‘‘sīlavipanno’’.

61. บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยความวิบัติแห่งศีล เป็นไฉน? ในบุคคลนั้น สีลวิบัติ เป็นไฉน? การล่วงละเมิดทางกาย การล่วงละเมิดทางวาจา การล่วงละเมิดทางกายและวาจา นี้เรียกว่า สีลวิบัติ. แม้ความเป็นผู้ทุศีลทั้งหมด ก็เป็นสีลวิบัติ. บุคคลผู้ประกอบด้วยสีลวิบัตินี้ (เรียกว่า) “ผู้ถึงพร้อมด้วยความวิบัติแห่งศีล”

---

62. Katamo ca puggalo diṭṭhivipanno? Tattha katamā diṭṭhivipatti? ‘‘Natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’’ti. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyāsaggāho , ayaṃ vuccati diṭṭhivipatti. Sabbāpi micchādiṭṭhi diṭṭhivipatti. Imāya diṭṭhivipattiyā samannāgato puggalo ‘‘diṭṭhivipanno’’.

62. บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยความวิบัติแห่งทิฏฐิ เป็นไฉน? ในบุคคลนั้น ทิฏฐิวิบัติ เป็นไฉน? (ความเห็นว่า) “ทานที่ให้แล้วไม่มีผล, ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล, การเซ่นสรวงไม่มีผล, ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี, โลกนี้ไม่มี, โลกหน้าไม่มี, มารดาไม่มี, บิดาไม่มี, สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี, สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินไปโดยชอบ ผู้ปฏิบัติชอบ ซึ่งรู้แจ้งโลกนี้และโลกอื่นด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ ไม่มีในโลก” ดังนี้. ทิฏฐิ, ทิฏฐิคตะ, ทิฏฐิgahanะ, ทิฏฐิกันตาร, ทิฏฐิวิสูกายิกะ, ทิฏฐิวิปผันทิตะ, ทิฏฐิสังโยชน์, การยึดถือ, การยึดถือมั่น, การยึดมั่น, การลูบคลำ, ทางชั่ว, ทางผิด, ความเป็นผิด, บ่อเกิดแห่งลัทธิ, การยึดถือโดยวิปลาส เห็นปานนี้ใด นี้เรียกว่า ทิฏฐิวิบัติ. แม้มิจฉาทิฏฐิทั้งหมด ก็เป็นทิฏฐิวิบัติ. บุคคลผู้ประกอบด้วยทิฏฐิวิบัตินี้ (เรียกว่า) “ผู้ถึงพร้อมด้วยความวิบัติแห่งทิฏฐิ”

---

63. Katamo ca puggalo ajjhattasaṃyojano? Yassa puggalassa pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni appahīnāni – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘ajjhattasaṃyojano’’.

63. บุคคลผู้มีสังโยชน์ในภายใน เป็นไฉน? บุคคลใดยังละโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่า “ผู้มีสังโยชน์ในภายใน”

---

64. Katamo ca puggalo bahiddhāsaṃyojano? Yassa puggalassa pañcuddhambhāgiyāni saṃyojanāni appahīnāni – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘bahiddhāsaṃyojano’’.

64. บุคคลผู้มีสังโยชน์ในภายนอก เป็นไฉน? บุคคลใดยังละอุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่า “ผู้มีสังโยชน์ในภายนอก”

---

65. Katamo ca puggalo akkodhano? Tattha katamo kodho? Yo kodho kujjhanā kujjhitattaṃ doso dussanā dussitattaṃ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa – ayaṃ vuccati kodho. Yassa puggalassa ayaṃ kodho pahīno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘akkodhano’’.

65. บุคคลผู้ไม่โกรธ เป็นไฉน? ในบุคคลนั้น โกธะ เป็นไฉน? ความโกรธ, ความขึ้งเคียด, ความเป็นผู้ขึ้งเคียด, ความประทุษร้าย, การประทุษร้าย, ความเป็นผู้ถูกประทุษร้าย, ความพยาบาท, การคิดพยาบาท, ความเป็นผู้คิดพยาบาท, ความเป็นปฏิปักษ์, ความเป็นปฏิปักษ์อย่างยิ่ง, ความหยาบคาย, ความฉุนเฉียว, ความไม่แช่มชื่นแห่งจิตใด นี้เรียกว่า โกธะ. บุคคลใดละโกธะนี้ได้แล้ว บุคคลนี้เรียกว่า “ผู้ไม่โกรธ”

---

66. Katamo ca puggalo anupanāhī? Tattha katamo upanāho? Pubbakālaṃ kodho aparakālaṃ upanāho yo evarūpo upanāho upanayhanā upanayhitattaṃ aṭṭhapanā ṭhapanā saṇṭhapanā anusaṃsandanā anuppabandhanā daḷhīkammaṃ kodhassa – ayaṃ vuccati upanāho. Yassa puggalassa ayaṃ upanāho pahīno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘anupanāhī’’.

66. บุคคลผู้ไม่ผูกโกรธ เป็นไฉน? ในบุคคลนั้น อุปนาหะ เป็นไฉน? ในกาลก่อนเป็นความโกรธ ในกาลต่อมาเป็นความผูกโกรธ. อุปนาหะ, การผูกโกรธ, ความเป็นผู้ผูกโกรธ, การตั้งไว้, การตั้งไว้, การตั้งมั่น, การสืบต่อ, การผูกไว้เนืองๆ, การทำความโกรธให้มั่นคง เห็นปานนี้ใด นี้เรียกว่า อุปนาหะ. บุคคลใดละอุปนาหะนี้ได้แล้ว บุคคลนี้เรียกว่า “ผู้ไม่ผูกโกรธ”

---

67. Katamo ca puggalo amakkhī? Tattha katamo makkho? Yo makkho makkhāyanā makkhāyitattaṃ niṭṭhuriyaṃ niṭṭhuriyakammaṃ – ayaṃ vuccati makkho. Yassa puggalassa ayaṃ makkho pahīno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘amakkhī’’.

67. บุคคลผู้ไม่ลบหลู่คุณท่าน เป็นไฉน? ในบุคคลนั้น มักขะ เป็นไฉน? ความลบหลู่, การลบหลู่, ความเป็นผู้ลบหลู่, ความเหี้ยมเกรียม, กรรมอันเหี้ยมเกรียมใด นี้เรียกว่า มักขะ. บุคคลใดละมักขะนี้ได้แล้ว บุคคลนี้เรียกว่า “ผู้ไม่ลบหลู่คุณท่าน”

---

68. Katamo ca puggalo apaḷāsī? Tattha katamo paḷāso? Yo paḷāso paḷāsāyanā paḷāsāyitattaṃ paḷāsāhāro vivādaṭṭhānaṃ yugaggāho appaṭinissaggo – ayaṃ vuccati paḷāso. Yassa puggalassa ayaṃ paḷāso pahīno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘apaḷāsī’’.

68. บุคคลผู้ไม่ตีเสมอ เป็นไฉน? ในบุคคลนั้น ปลาสะ เป็นไฉน? ความตีเสมอ, การตีเสมอ, ความเป็นผู้ตีเสมอ, การนำมาซึ่งความตีเสมอ, ที่ตั้งแห่งการวิวาท, การถือรั้น, การไม่สละคืนใด นี้เรียกว่า ปลาสะ. บุคคลใดละปลาสะนี้ได้แล้ว บุคคลนี้เรียกว่า “ผู้ไม่ตีเสมอ”

---

69. Katamo ca puggalo anissukī? Tattha katamā issā? Yā paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issā issāyanā issāyitattaṃ usūyā usūyanā usūyitattaṃ – ayaṃ vuccati issā. Yassa puggalassa ayaṃ issā pahīnā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘anissukī’’.

69. บุคคลผู้ไม่ริษยา เป็นไฉน? ในบุคคลนั้น อิสสา เป็นไฉน? ความริษยา, การริษยา, ความเป็นผู้ริษยา, ความขึ้งเคียด, การขึ้งเคียด, ความเป็นผู้ขึ้งเคียด ในลาภ สักการะ ความเคารพ ความนับถือ การไหว้ และการบูชาของผู้อื่นใด นี้เรียกว่า อิสสา. บุคคลใดละอิสสานี้ได้แล้ว บุคคลนี้เรียกว่า “ผู้ไม่ริษยา”

---

70. Katamo ca pugalo amaccharī? Tattha katamaṃ macchariyaṃ? Pañca macchariyāni – āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ. Yaṃ evarūpaṃ maccheraṃ maccharāyanā maccharāyitattaṃ vevicchaṃ kadariyaṃ kaṭukañcukatā aggahitattaṃ cittassa – idaṃ vuccati macchariyaṃ. Yassa puggalassa idaṃ macchariyaṃ pahīnaṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘amaccharī’’.

70. บุคคลผู้ไม่ตระหนี่ เป็นไฉน? ในบุคคลนั้น มัจฉริยะ เป็นไฉน? มัจฉริยะ ๕ อย่าง คือ อาวาสมัจฉริยะ, กุลมัจฉริยะ, ลาภมัจฉริยะ, วัณณมัจฉริยะ, ธรรมมัจฉริยะ. ความตระหนี่, การตระหนี่, ความเป็นผู้ตระหนี่, ความไม่ต้องการ, ความเป็นคนคับแคบ, ความมีใจกระด้าง, ความไม่ยอมรับแห่งจิต เห็นปานนี้ใด นี้เรียกว่า มัจฉริยะ. บุคคลใดละมัจฉริยะนี้ได้แล้ว บุคคลนี้เรียกว่า “ผู้ไม่ตระหนี่”

---

71. Katamo ca puggalo asaṭho? Tattha katamaṃ sāṭheyyaṃ? Idhekacco saṭho hoti parisaṭho. Yaṃ tattha saṭhaṃ saṭhatā sāṭheyyaṃ kakkaratā kakkariyaṃ parikkhattatā pārikkhattiyaṃ – idaṃ vuccati sāṭheyyaṃ. Yassa puggalassa idaṃ sāṭheyyaṃ pahīnaṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘asaṭho’’.

71. บุคคลชื่อว่าผู้ไม่โอ้อวด เป็นไฉน? ในบทนั้น สาเถยยะ เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นคนโอ้อวด เป็นคนโอ้อวดรอบด้าน. ในบทนั้น ความโอ้อวด ความเป็นผู้โอ้อวด ความเป็นคนโอ้อวด ความกระด้าง ความเป็นผู้กระด้าง ความคดโกง ความเป็นผู้คดโกง อันใด - นี้เรียกว่า สาเถยยะ. บุคคลใดละสาเถยยะนี้ได้แล้ว - บุคคลนี้เรียกว่า ผู้ไม่โอ้อวด.

---

72. Katamo ca puggalo amāyāvī? Tattha katamā māyā? Idhekacco puggalo kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā tassa paṭicchādanahetu pāpikaṃ icchaṃ paṇidahati – ‘‘mā maṃ jaññā’’ti icchati, ‘‘mā maṃ jaññā’’ti saṅkappati, ‘‘mā maṃ jaññā’’ti vācaṃ bhāsati, ‘‘mā maṃ jaññā’’ti kāyena parakkamati. Yā evarūpā māyā māyāvitā accāsarā vañcanā nikati vikiraṇā pariharaṇā gūhanā parigūhanā chādanā paṭicchādanā anuttānīkammaṃ anāvikammaṃ vocchādanā pāpakiriyā – ayaṃ vuccati māyā. Yassa puggalassa ayaṃ māyā pahīnā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘amāyāvī’’.

72. บุคคลชื่อว่าผู้ไม่มีมายา เป็นไฉน? ในบทนั้น มายา เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติทุจริตด้วยกายแล้ว ประพฤติทุจริตด้วยวาจาแล้ว ประพฤติทุจริตด้วยใจแล้ว เพราะเหตุจะปกปิดกรรมนั้น จึงตั้งความปรารถนาอันลามกไว้ว่า “ขอคนอื่นอย่ารู้เราเลย” ดังนี้ ย่อมปรารถนาว่า “ขอคนอื่นอย่ารู้เราเลย” ดังนี้ ย่อมดำริว่า “ขอคนอื่นอย่ารู้เราเลย” ดังนี้ ย่อมกล่าววาจาว่า “ขอคนอื่นอย่ารู้เราเลย” ดังนี้ ย่อมพยายามทางกายว่า “ขอคนอื่นอย่ารู้เราเลย” ดังนี้. มายา, ความมีมายา, การลวง, การหลอกลวง, การโกง, การซ่อนเร้น, การปิดบัง, การอำพราง, การปกปิด, การกระทำไม่เปิดเผย, การกระทำไม่ปรากฏ, การปิดบังอย่างดี, กิริยาอันลามก เห็นปานนี้ อันใด - นี้เรียกว่า มายา. บุคคลใดละมายานี้ได้แล้ว - บุคคลนี้เรียกว่า ผู้ไม่มีมายา.

---

73. Katamo ca puggalo hirimā? Tattha katamā hirī? Yaṃ hirīyati hiriyitabbena hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – ayaṃ vuccati hirī. Imāya hiriyā samannāgato puggalo ‘‘hirimā’’.

73. บุคคลชื่อว่าผู้มีความละอาย เป็นไฉน? ในบทนั้น หิริ เป็นไฉน? การที่บุคคลย่อมละอายต่อสิ่งที่ควรละอาย ย่อมละอายต่อการเข้าถึงอกุศลธรรมอันเป็นบาป - นี้เรียกว่า หิริ. บุคคลผู้ประกอบด้วยหิรินี้ (เรียกว่า) ผู้มีความละอาย.

---

74. Katamo ca puggalo ottappī? Tattha katamaṃ ottappaṃ? Yaṃ ottappati ottappitabbena ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ vuccati ottappaṃ. Iminā ottappena samannāgato puggalo ‘‘ottappī’’.

74. บุคคลชื่อว่าผู้มีความเกรงกลัว เป็นไฉน? ในบทนั้น โอตตัปปะ เป็นไฉน? การที่บุคคลย่อมเกรงกลัวต่อสิ่งที่ควรเกรงกลัว ย่อมเกรงกลัวต่อการเข้าถึงอกุศลธรรมอันเป็นบาป - นี้เรียกว่า โอตตัปปะ. บุคคลผู้ประกอบด้วยโอตตัปปะนี้ (เรียกว่า) ผู้มีความเกรงกลัว.

---

75. Katamo ca puggalo suvaco? Tattha katamā sovacassatā? Sahadhammike vuccamāne sovacassāyaṃ sovacassiyaṃ sovacassatā avippaṭikulaggāhitā avipaccanīkasātatā sādariyaṃ sādariyatā sagāravatā sappatissavatā – ayaṃ vuccati sovacassatā. Imāya sovacassatāya samannāgato puggalo ‘‘suvaco’’.

75. บุคคลชื่อว่าผู้ว่าง่าย เป็นไฉน? ในบทนั้น โสวจัสสตา เป็นไฉน? เมื่อเพื่อนพรหมจารีกล่าวสอนอยู่ ความเป็นผู้ว่าง่าย, ภาวะที่ว่าง่าย, ความเป็นผู้ว่าง่าย, ความเป็นผู้ไม่ถือเอาโดยอาการที่ปฏิปักษ์, ความเป็นผู้ไม่ยินดีในปฏิปักษ์, ความเอื้อเฟื้อ, ความเป็นผู้เอื้อเฟื้อ, ความเคารพ, ความนอบน้อม อันใด - นี้เรียกว่า โสวจัสสตา. บุคคลผู้ประกอบด้วยโสวจัสสตานี้ (เรียกว่า) ผู้ว่าง่าย.

---

76. Katamo ca puggalo kalyāṇamitto? Tattha katamā kalyāṇamittatā? Ye te puggalā saddhā sīlavanto bahussutā cāgavanto paññavanto, yā tesaṃ sevanā nisevanā saṃsevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti sampavaṅkatā – ayaṃ vuccati kalyāṇamittatā. Imāya kalyāṇamittatāya samannāgato puggalo ‘‘kalyāṇamitto’’.

76. บุคคลชื่อว่าผู้มีมิตรดี เป็นไฉน? ในบทนั้น กัลยาณมิตตตา เป็นไฉน? บุคคลเหล่าใดเป็นผู้มีศรัทธา มีศีล เป็นพหูสูต มีจาคะ มีปัญญา, การเสพ การคบ การเข้าไปคบ การเข้าไปนั่งใกล้ การเข้าไปนั่งใกล้ด้วยดี การภักดี การภักดีด้วยดี ความน้อมไปในบุคคลเหล่านั้น อันใด - นี้เรียกว่า กัลยาณมิตตตา. บุคคลผู้ประกอบด้วยกัลยาณมิตตตานี้ (เรียกว่า) ผู้มีมิตรดี.

---

77. Katamo ca puggalo indriyesu guttadvāro? Tattha katamā indriyesu guttadvāratā? Idhekacco puggalo cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. Yā imesaṃ channaṃ indriyānaṃ gutti gopanā ārakkho saṃvaro – ayaṃ vuccati indriyesu guttadvāratā. Imāya indriyesu guttadvāratāya samannāgato puggalo ‘‘indriyesu guttadvāro’’.

77. บุคคลชื่อว่าผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นไฉน? ในบทนั้น ความเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ไม่เป็นผู้ถือนิมิต ไม่เป็นผู้ถืออนุพยัญชนะ; เมื่อเขาไม่สำรวมจักขุนทรีย์อยู่ อภิชฌาและโทมนัสอันเป็นบาปอกุศลธรรมพึงครอบงำได้ เพราะอาศัยการไม่สำรวมนั้น เขาจึงปฏิบัติเพื่อความสำรวมจักขุนทรีย์นั้น ย่อมรักษาจักขุนทรีย์ ย่อมถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์. ได้ยินเสียงด้วยหู... ฯลฯ... ดมกลิ่นด้วยฆานะ... ฯลฯ... ลิ้มรสด้วยชิวหา... ฯลฯ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... ฯลฯ... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ไม่เป็นผู้ถือนิมิต ไม่เป็นผู้ถืออนุพยัญชนะ; เมื่อเขาไม่สำรวมมนินทรีย์อยู่ อภิชฌาและโทมนัสอันเป็นบาปอกุศลธรรมพึงครอบงำได้ เพราะอาศัยการไม่สำรวมนั้น เขาจึงปฏิบัติเพื่อความสำรวมมนินทรีย์นั้น ย่อมรักษามนินทรีย์ ย่อมถึงความสำรวมในมนินทรีย์. การคุ้มครอง การรักษา การอารักขา การสำรวมอินทรีย์ ๖ เหล่านี้ อันใด - นี้เรียกว่า ความเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย. บุคคลผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลายนี้ (เรียกว่า) ผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย.

---

78. Katamo ca puggalo bhojane mattaññū? Tattha katamā bhojane mattaññutā? Idhekacco puggalo paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti – ‘‘neva davāya, na madāya, na maṇḍanāya, na vibhūsanāya; yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya. Iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cā’’ti. Yā tattha santuṭṭhitā mattaññutā paṭisaṅkhā bhojane – ayaṃ vuccati bhojane mattaññutā. Imāya bhojane mattaññutāya samannāgato puggalo ‘‘bhojane mattaññū’’.

78. บุคคลชื่อว่าผู้รู้ประมาณในโภชนะ เป็นไฉน? ในบทนั้น ความเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ พิจารณาโดยแยบคายแล้วจึงบริโภคอาหารว่า “มิใช่เพื่อเล่น มิใช่เพื่อมัวเมา มิใช่เพื่อประดับ มิใช่เพื่อตกแต่ง; แต่เพียงเพื่อความดำรงอยู่แห่งกายนี้ เพื่อความเป็นไปได้ เพื่อระงับความลำบาก เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์. ด้วยคิดว่า ‘เราจักบรรเทาเวทนาเก่า และจักไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้น ความเป็นไปสะดวก ความไม่มีโทษ และการอยู่ผาสุกจักมีแก่เรา’”. ความสันโดษ, ความรู้ประมาณ, การพิจารณาในโภชนะ อันใด - นี้เรียกว่า ความเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ. บุคคลผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะนี้ (เรียกว่า) ผู้รู้ประมาณในโภชนะ.

---

79. Katamo ca puggalo upaṭṭhitassati? Tattha katamā sati? Yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammusanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati – ayaṃ vuccati sati. Imāya satiyā samannāgato puggalo ‘‘upaṭṭhitassati’’.

79. บุคคลชื่อว่าผู้มีสติอันตั้งมั่น เป็นไฉน? ในบทนั้น สติ เป็นไฉน? สติ, ความระลึก, ความระลึกได้, สติ, ความทรงจำ, ความทรงไว้, ความไม่เลือน, ความไม่หลงลืม, สติ, สตินทรีย์, สติพละ, สัมมาสติ อันใด - นี้เรียกว่า สติ. บุคคลผู้ประกอบด้วยสตินี้ (เรียกว่า) ผู้มีสติอันตั้งมั่น.

---

80. Katamo ca puggalo sampajāno? Tattha katamaṃ sampajaññaṃ? Yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati sampajaññaṃ. Iminā sampajaññena samannāgato puggalo ‘‘sampajāno’’.

80. บุคคลชื่อว่าผู้มีสัมปชัญญะ เป็นไฉน? ในบทนั้น สัมปชัญญะ เป็นไฉน? ปัญญา, ความรู้ทั่ว, การวิจัย, การวิจัยธรรม, การกำหนด, การเข้าไปกำหนด, การเข้าไปกำหนดเนืองๆ, ความเป็นบัณฑิต, ความฉลาด, ความแยบคาย, การพิจารณา, การไตร่ตรอง, ภูริ, เมธา, ปริณายิกา, วิปัสสนา, สัมปชัญญะ, ปฏิกะ, ปัญญา, ปัญญินทรีย์, ปัญญาพละ, ปัญญาสัตถะ, ปัญญาปราสาท, ปัญญาอาโลกะ, ปัญญาโอภาส, ปัญญาปัชโชตะ, ปัญญารัตนะ, อโมหะ, ธัมมวิจยะ, สัมมาทิฏฐิ อันใด - นี้เรียกว่า สัมปชัญญะ. บุคคลผู้ประกอบด้วยสัมปชัญญะนี้ (เรียกว่า) ผู้มีสัมปชัญญะ.

---

81. Katamo ca puggalo sīlasampanno? Tattha katamā sīlasampadā? Kāyiko avītikkamo vācasiko avītikkamo kāyikavācasiko avītikkamo – ayaṃ vuccati sīlasampadā. Sabbopi sīlasaṃvaro sīlasampadā. Imāya sīlasampadāya samannāgato puggalo ‘‘sīlasampanno’’.

81. บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยศีล เป็นไฉน? ในบุคคลนั้น สีลสัมปทา เป็นไฉน? การไม่ล่วงละเมิดทางกาย การไม่ล่วงละเมิดทางวาจา การไม่ล่วงละเมิดทางกายและวาจา นี้เรียกว่า สีลสัมปทา. แม้ความสำรวมในศีลทั้งหมด ก็เป็นสีลสัมปทา. บุคคลผู้ประกอบด้วยสีลสัมปทานี้ เรียกว่า ผู้ถึงพร้อมด้วยศีล.

---

82. Katamo ca puggalo diṭṭhisampanno? Tattha katamā diṭṭhisampadā? ‘‘Atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭhaṃ, atthi hutaṃ, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, atthi ayaṃ loko, atthi paro loko, atthi mātā, atthi pitā, atthi sattā opapātikā, atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’’ti. Yā evarūpā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati diṭṭhisampadā. Sabbāpi sammādiṭṭhi diṭṭhisampadā. Imāya diṭṭhisampadāya samannāgato puggalo ‘‘diṭṭhisampanno’’.

82. บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ เป็นไฉน? ในบุคคลนั้น ทิฏฐิสัมปทา เป็นไฉน? ปัญญา การรู้ทั่ว...ฯลฯ...ความไม่หลง ความวิจัยธรรม สัมมาทิฏฐิ ที่มีสภาวะอย่างนี้ว่า “ทานที่ให้แล้วมีผล ยัญที่บูชาแล้วมีผล การเซ่นสรวงมีผล ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีอยู่ โลกนี้มีอยู่ โลกหน้ามีอยู่ มารดามีคุณ บิดามีคุณ สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะมีอยู่ สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินไปโดยชอบ ปฏิบัติดี ผู้ทำให้แจ้งซึ่งโลกนี้และโลกหน้าด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ มีอยู่ในโลก” นี้เรียกว่า ทิฏฐิสัมปทา. แม้สัมมาทิฏฐิทั้งหมด ก็เป็นทิฏฐิสัมปทา. บุคคลผู้ประกอบด้วยทิฏฐิสัมปทานี้ เรียกว่า ผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ.

---

83. Katame dve puggalā dullabhā lokasmiṃ? Yo ca pubbakārī, yo ca kataññū katavedī – ime dve puggalā dullabhā lokasmiṃ.

83. บุคคล ๒ จำพวกไหน หาได้ยากในโลก? คือ บุคคลผู้ทำอุปการะก่อน ๑ บุคคลผู้กตัญญูกตเวที ๑ บุคคล ๒ จำพวกนี้ หาได้ยากในโลก.

---

84. Katame dve puggalā duttappayā? Yo ca laddhaṃ laddhaṃ nikkhipati, yo ca laddhaṃ laddhaṃ vissajjeti – ime dve puggalā ‘‘duttappayā’’.

84. บุคคล ๒ จำพวกไหน ที่จะให้ยินดีได้ยาก? คือ บุคคลผู้เก็บสิ่งที่ได้แล้วๆ ๑ บุคคลผู้สละสิ่งที่ได้แล้วๆ ๑ บุคคล ๒ จำพวกนี้ ที่จะให้ยินดีได้ยาก.

---

85. Katame dve puggalā sutappayā? Yo ca laddhaṃ laddhaṃ na nikkhipati, yo ca laddhaṃ laddhaṃ na vissajjeti – ime dve puggalā ‘‘sutappayā’’.

85. บุคคล ๒ จำพวกไหน ที่จะให้ยินดีได้ง่าย? คือ บุคคลผู้ไม่เก็บสิ่งที่ได้แล้วๆ ๑ บุคคลผู้ไม่สละสิ่งที่ได้แล้วๆ ๑ บุคคล ๒ จำพวกนี้ ที่จะให้ยินดีได้ง่าย.

---

86. Katamesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ āsavā vaḍḍhanti? Yo ca na kukkuccāyitabbaṃ kukkuccāyati, yo ca kukkuccāyitabbaṃ na kukkuccāyati – imesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ āsavā vaḍḍhanti.

86. อาสวะของบุคคล ๒ จำพวกไหน ย่อมเจริญ? คือ บุคคลผู้เดือดร้อนในสิ่งที่ไม่ควรเดือดร้อน ๑ บุคคลผู้ไม่เดือดร้อนในสิ่งที่ควรเดือดร้อน ๑ อาสวะของบุคคล ๒ จำพวกนี้ ย่อมเจริญ.

---

87. Katamesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ āsavā na vaḍḍhanti? Yo ca na kukkuccāyitabbaṃ na kukkuccāyati, yo ca kukkuccāyitabbaṃ kukkuccāyati – imesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ āsavā na vaḍḍhanti.

87. อาสวะของบุคคล ๒ จำพวกไหน ย่อมไม่เจริญ? คือ บุคคลผู้ไม่เดือดร้อนในสิ่งที่ไม่ควรเดือดร้อน ๑ บุคคลผู้เดือดร้อนในสิ่งที่ควรเดือดร้อน ๑ อาสวะของบุคคล ๒ จำพวกนี้ ย่อมไม่เจริญ.

---

88. Katamo ca puggalo hīnādhimutto? Idhekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo, so aññaṃ dussīlaṃ pāpadhammaṃ sevati bhajati payirupāsati – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘hīnādhimutto’’.

88. บุคคลผู้มีอัธยาศัยเลว เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ทุศีล มีธรรมอันเลวทราม, เขาเข้าไปเสพ คบหา เข้าไปนั่งใกล้บุคคลอื่นผู้ทุศีล มีธรรมอันเลวทราม. บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีอัธยาศัยเลว.

---

89. Katamo ca puggalo paṇītādhimutto? Idhekacco puggalo sīlavā hoti kalyāṇadhammo, so aññaṃ sīlavantaṃ kalyāṇadhammaṃ sevati bhajati payirupāsati – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘paṇītādhimutto’’.

89. บุคคลผู้มีอัธยาศัยประณีต เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีศีล มีธรรมอันงาม, เขาเข้าไปเสพ คบหา เข้าไปนั่งใกล้บุคคลอื่นผู้มีศีล มีธรรมอันงาม. บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีอัธยาศัยประณีต.

---

90. Katamo ca puggalo titto? Paccekasambuddhā ye ca tathāgatassa sāvakā arahanto tittā. Sammāsambuddho titto ca tappetā ca.

90. บุคคลผู้อิ่มแล้ว เป็นไฉน? พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย และพระสาวกของพระตถาคตที่เป็นพระอรหันต์เหล่าใด ท่านเหล่านี้เป็นผู้อิ่มแล้ว. พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นผู้อิ่มแล้วด้วย และทรงทำผู้อื่นให้อิ่มด้วย.

---

Dukaniddeso.

นิทเทสแห่งทุกะ จบ.

---

3. Tikapuggalapaññatti

3. บัญญัติบุคคลหมวด ๓

---

91. Katamo ca puggalo nirāso? Idhekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo asuci saṅkassarasamācāro paṭicchannakammanto assamaṇo samaṇapaṭiñño abrahmacārī brahmacāripaṭiñño antopūti avassuto kasambujāto. So suṇāti – ‘‘itthannāmo kira bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’ti. Tassa na evaṃ hoti – ‘‘kudāssu nāmāhampi āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissāmī’’ti. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘nirāso’’.

91. บุคคลผู้ไม่มีความหวัง เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ทุศีล มีธรรมอันเลวทราม มีอาจาระไม่สะอาด น่ารังเกียจ มีการงานอันปกปิด ไม่ใช่สมณะแต่ปฏิญาณว่าเป็นสมณะ ไม่ใช่พรหมจารีแต่ปฏิญาณว่าเป็นพรหมจารี มีภายในเน่าเฟะ ชุ่มด้วยราคะ เป็นดังหยากเยื่อ. เธอย่อมได้ฟังว่า “ได้ยินว่า ภิกษุชื่อโน้น เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ย่อมทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่”. เธอไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า “เมื่อไรหนอ แม้เราก็จักเพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่บ้าง”. บุคคลนี้เรียกว่า ผู้ไม่มีความหวัง.

---

92. Katamo ca puggalo āsaṃso? Idhekacco puggalo sīlavā hoti kalyāṇadhammo. So suṇāti – ‘‘itthannāmo kira bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘‘kudāssu nāmāhampi āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissāmī’’ti. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘āsaṃso’’.

92. บุคคลผู้มีความหวัง เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีศีล มีธรรมอันงาม. เธอย่อมได้ฟังว่า “ได้ยินว่า ภิกษุชื่อโน้น เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ย่อมทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่”. เธอย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า “เมื่อไรหนอ แม้เราก็จักเพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่บ้าง”. บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีความหวัง.

---

93. Katamo ca puggalo vigatāso? Idhekacco puggalo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. So suṇāti – ‘‘itthannāmo kira bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’ti. Tassa na evaṃ hoti – ‘‘kudāssu nāmāhampi āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissāmī’’ti. Taṃ kissa hetu? Yā hissa pubbe avimuttassa vimuttāsā, sā paṭippassaddhā. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘vigatāso’’.

93. บุคคลผู้มีความหวังอันปราศไปแล้ว เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ย่อมทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่. เธอย่อมได้ฟังว่า “ได้ยินว่า ภิกษุชื่อโน้น เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ย่อมทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่”. เธอไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า “เมื่อไรหนอ แม้เราก็จักเพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่บ้าง”. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะความหวังในวิมุตติของเธอผู้ยังไม่หลุดพ้นในกาลก่อนนั้น ระงับไปแล้ว. บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีความหวังอันปราศไปแล้ว.

---

94. Tattha katame tayo gilānūpamā puggalā? Tayo gilānā – idhekacco gilāno labhanto vā sappāyāni bhojanāni alabhanto vā sappāyāni bhojanāni, labhanto vā sappāyāni bhesajjāni alabhanto vā sappāyāni bhesajjāni, labhanto vā patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ alabhanto vā patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ, neva vuṭṭhāti tamhā ābādhā. (1)

94. ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้อุปมาด้วยคนไข้ ๓ จำพวก เป็นไฉน? คนไข้ ๓ จำพวก คือ คนไข้บางคนในโลกนี้ จะได้โภชนะที่สบายหรือไม่ก็ตาม จะได้เภสัชที่สบายหรือไม่ก็ตาม จะได้อุปัฏฐากที่สมควรหรือไม่ก็ตาม ย่อมไม่หายจากอาพาธนั้นเลย. (๑)

---

Idha panekacco gilāno labhanto vā sappāyāni bhojanāni alabhanto vā sappāyāni bhojanāni, labhanto vā sappāyāni bhesajjāni alabhanto vā sappāyāni bhesajjāni, labhanto vā patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ alabhanto vā patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ, vuṭṭhāti tamhā ābādhā. (2)

อนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ป่วย จะได้โภชนะที่สบายหรือไม่ก็ตาม จะได้เภสัชที่สบายหรือไม่ก็ตาม จะได้อุปัฏฐากที่สมควรหรือไม่ก็ตาม ย่อมหายจากอาพาธนั้นได้

---

Idha panekacco gilāno labhanto sappāyāni bhojanāni no alabhanto, labhanto sappāyāni bhesajjāni no alabhanto, labhanto patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ no alabhanto, vuṭṭhāti tamhā ābādhā. (3)

อนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ป่วย เมื่อได้โภชนะที่สบายจึงหายจากอาพาธนั้นได้ เมื่อไม่ได้ก็ไม่หาย เมื่อได้เภสัชที่สบายจึงหายจากอาพาธนั้นได้ เมื่อไม่ได้ก็ไม่หาย เมื่อได้อุปัฏฐากที่สมควรจึงหายจากอาพาธนั้นได้ เมื่อไม่ได้ก็ไม่หาย

---

Tatra yvāyaṃ gilāno labhanto sappāyāni bhojanāni no alabhanto, labhanto sappāyāni bhesajjāni no alabhanto, labhanto patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ no alabhanto, vuṭṭhāti tamhā ābādhā, imaṃ gilānaṃ paṭicca bhagavatā gilānabhattaṃ anuññātaṃ gilānabhesajjaṃ anuññātaṃ gilānupaṭṭhāko anuññāto. Imañca pana gilānaṃ paṭicca aññepi gilānā upaṭṭhātabbā.

บรรดาคนป่วยเหล่านั้น คนป่วยใด เมื่อได้โภชนะที่สบายจึงหายจากอาพาธนั้นได้ เมื่อไม่ได้ก็ไม่หาย เมื่อได้เภสัชที่สบายจึงหายจากอาพาธนั้นได้ เมื่อไม่ได้ก็ไม่หาย เมื่อได้อุปัฏฐากที่สมควรจึงหายจากอาพาธนั้นได้ เมื่อไม่ได้ก็ไม่หาย พระผู้มีพระภาคทรงอาศัยคนป่วยนี้ จึงทรงอนุญาตคิลานภัต คิลานเภสัช และคิลานุปัฏฐาก และก็เพราะอาศัยคนป่วยผู้นี้นี่แล ภิกษุป่วยแม้เหล่าอื่นก็พึงอุปัฏฐาก

---

Evamevaṃ tayo gilānūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Idhekacco puggalo labhanto vā tathāgataṃ dassanāya alabhanto vā tathāgataṃ dassanāya, labhanto vā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savaṇāya alabhanto vā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savaṇāya, neva okkamati niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. (1)

บุคคล ๓ จำพวกนี้ที่เปรียบด้วยคนป่วย มีอยู่ ปรากฏอยู่ในโลก ฉันนั้นเหมือนกัน ๓ จำพวกไหนบ้าง คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ จะได้เห็นพระตถาคตหรือไม่ก็ตาม จะได้ฟังธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศไว้หรือไม่ก็ตาม ย่อมไม่หยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามในกุศลธรรมทั้งหลายเลย

---

Idha panekacco puggalo labhanto vā tathāgataṃ dassanāya alabhanto vā tathāgataṃ dassanāya, labhanto vā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savaṇāya alabhanto vā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savaṇāya, okkamati niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. (2)

อนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ จะได้เห็นพระตถาคตหรือไม่ก็ตาม จะได้ฟังธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศไว้หรือไม่ก็ตาม ย่อมหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามในกุศลธรรมทั้งหลาย

---

Idha panekacco puggalo labhanto tathāgataṃ dassanāya no alabhanto, labhanto tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savaṇāya no alabhanto, okkamati niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. (3)

อนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อได้เห็นพระตถาคตจึงหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามในกุศลธรรมทั้งหลาย เมื่อไม่ได้เห็นก็ไม่หยั่งลง เมื่อได้ฟังธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศไว้จึงหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามในกุศลธรรมทั้งหลาย เมื่อไม่ได้ฟังก็ไม่หยั่งลง

---

Tatra yvāyaṃ puggalo labhanto tathāgataṃ dassanāya no alabhanto, labhanto tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savaṇāya no alabhanto, okkamati niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ, imaṃ puggalaṃ paṭicca bhagavatā dhammadesanā anuññātā, imañca puggalaṃ paṭicca aññesampi dhammo desetabbo. Ime tayo gilānūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใด เมื่อได้เห็นพระตถาคตจึงหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามในกุศลธรรมทั้งหลาย เมื่อไม่ได้เห็นก็ไม่หยั่งลง เมื่อได้ฟังธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศไว้จึงหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามในกุศลธรรมทั้งหลาย เมื่อไม่ได้ฟังก็ไม่หยั่งลง พระผู้มีพระภาคทรงอาศัยบุคคลนี้ จึงทรงอนุญาตการแสดงธรรม และก็เพราะอาศัยบุคคลผู้นี้นี่แล ธรรมะก็พึงแสดงแก่ชนแม้เหล่าอื่นด้วย บุคคล ๓ จำพวกนี้ที่เปรียบด้วยคนป่วย มีอยู่ ปรากฏอยู่ในโลก

---

95. Katamo ca puggalo kāyasakkhī? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kāyasakkhī’’.

95. บุคคลผู้เป็นกายสักขีเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมถูกต้องวิโมกข์ ๘ ประการด้วยกายอยู่ และอาสวะบางอย่างของเขาย่อมสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่า กายสักขี

---

96. Katamo ca puggalo diṭṭhippatto? Idhekacco puggalo ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘diṭṭhippatto’’.

96. บุคคลผู้เป็นทิฏฐิปปัตตะเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ และธรรมทั้งหลายที่พระตถาคตประกาศไว้ อันเขาเห็นดีแล้ว แจ่มแจ้งดีแล้วด้วยปัญญา และอาสวะบางอย่างของเขาย่อมสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่า ทิฏฐิปปัตตะ

---

97. Katamo ca puggalo saddhāvimutto? Idhekacco puggalo ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti, no ca kho yathādiṭṭhippattassa – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘saddhāvimutto’’.

97. บุคคลผู้เป็นสัทธาวิมุตเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’...ฯลฯ... และธรรมทั้งหลายที่พระตถาคตประกาศไว้ อันเขาเห็นดีแล้ว แจ่มแจ้งดีแล้วด้วยปัญญา และอาสวะบางอย่างของเขาย่อมสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา แต่ไม่เหมือนกับของท่านผู้เป็นทิฏฐิปปัตตะ บุคคลนี้เรียกว่า สัทธาวิมุต

---

98. Katamo ca puggalo gūthabhāṇī? Idhekacco puggalo musāvādī hoti sabhaggato vā parisaggato vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto sakkhipuṭṭho – ‘‘ehambho , purisa, yaṃ jānāsi taṃ vadehī’’ti, so ajānaṃ vā āha – ‘‘jānāmī’’ti, jānaṃ vā āha – ‘‘na jānāmī’’ti, apassaṃ vā āha – ‘‘passāmī’’ti, passaṃ vā āha – ‘‘na passāmī’’ti. Iti attahetu vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā sampajānamusā bhāsitā hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘gūthabhāṇī’’.

98. บุคคลผู้มีวาจาดุจคูถเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้กล่าวเท็จ เมื่อไปสู่สภา หรือไปสู่บริษัท หรือไปสู่ท่ามกลางหมู่ญาติ หรือไปสู่ท่ามกลางหมู่คณะ หรือไปสู่ท่ามกลางราชสกุล ถูกนำตัวไปเป็นพยานซักถามว่า ‘มาเถิด บุรุษผู้เจริญ ท่านรู้อะไร จงกล่าวสิ่งนั้น’ เขาไม่รู้ก็กล่าวว่า ‘ข้ารู้’ หรือรู้ก็กล่าวว่า ‘ข้าไม่รู้’ ไม่เห็นก็กล่าวว่า ‘ข้าเห็น’ หรือเห็นก็กล่าวว่า ‘ข้าไม่เห็น’ ด้วยอาการอย่างนี้ เขาย่อมเป็นผู้จงใจกล่าวเท็จ เพราะเหตุแห่งตนบ้าง เพราะเหตุแห่งผู้อื่นบ้าง เพราะเหตุแห่งอามิสเล็กน้อยบ้าง บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีวาจาดุจคูถ

---

99. Katamo ca puggalo pupphabhāṇī? Idhekacco puggalo musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti sabhaggato vā parisaggato vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto sakkhipuṭṭho – ‘‘ehambho, purisa, yaṃ jānāsi taṃ vadehī’’ti, so ajānaṃ vā āha – ‘‘na jānāmī’’ti, jānaṃ vā āha – ‘‘jānāmī’’ti, apassaṃ vā āha – ‘‘na passāmī’’ti, passaṃ vā āha – ‘‘passāmī’’ti. Iti attahetu vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā na sampajānamusā bhāsitā hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘pupphabhāṇī’’.

99. บุคคลผู้มีวาจาดุจดอกไม้เป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ละมุสาวาทแล้ว เป็นผู้เว้นขาดจากมุสาวาท เมื่อไปสู่สภา หรือไปสู่บริษัท หรือไปสู่ท่ามกลางหมู่ญาติ หรือไปสู่ท่ามกลางหมู่คณะ หรือไปสู่ท่ามกลางราชสกุล ถูกนำตัวไปเป็นพยานซักถามว่า ‘มาเถิด บุรุษผู้เจริญ ท่านรู้อะไร จงกล่าวสิ่งนั้น’ เขาไม่รู้ก็กล่าวว่า ‘ข้าไม่รู้’ หรือรู้ก็กล่าวว่า ‘ข้ารู้’ ไม่เห็นก็กล่าวว่า ‘ข้าไม่เห็น’ หรือเห็นก็กล่าวว่า ‘ข้าเห็น’ ด้วยอาการอย่างนี้ เขาย่อมไม่เป็นผู้จงใจกล่าวเท็จ เพราะเหตุแห่งตนบ้าง เพราะเหตุแห่งผู้อื่นบ้าง เพราะเหตุแห่งอามิสเล็กน้อยบ้าง บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีวาจาดุจดอกไม้

---

100. Katamo ca puggalo madhubhāṇī? Idhekacco puggalo yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemaniyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā, tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘madhubhāṇī’’.

100. บุคคลผู้มีวาจาดุจน้ำผึ้งเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมกล่าววาจาที่ไม่มีโทษ เสนาะโสต น่ารัก จับใจ เป็นวาจาของชาวเมือง เป็นที่รักใคร่พอใจของคนหมู่มาก เขาย่อมเป็นผู้กล่าววาจาเช่นนั้น บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีวาจาดุจน้ำผึ้ง

---

101. Katamo ca puggalo arukūpamacitto? Idhekacco puggalo kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati , kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Seyyathāpi nāma duṭṭhāruko kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭito bhiyyoso mattāya āsavaṃ deti , evamevaṃ idhekacco puggalo kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘arukūpamacitto’’.

101. บุคคลผู้มีจิตเปรียบด้วยแผลมีหนองเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นคนมักโกรธ คับแค้นใจมาก แม้ถูกว่ากล่าวเล็กน้อยก็ข้อง โกรธ พยาบาท ตั้งมั่นอยู่ ทำความโกรธ ความประทุษร้าย และความไม่พอใจให้ปรากฏ. เปรียบเหมือนแผลเก่ามีหนอง ถูกไม้หรือกระเบื้องกระทบเข้า ย่อมมีน้ำเหลืองไหลออกมายิ่งกว่าประมาณ ฉันใด, บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้น เป็นคนมักโกรธ คับแค้นใจมาก แม้ถูกว่ากล่าวเล็กน้อยก็ข้อง โกรธ พยาบาท ตั้งมั่นอยู่ ทำความโกรธ ความประทุษร้าย และความไม่พอใจให้ปรากฏ. บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีจิตเปรียบด้วยแผลมีหนอง.

---

102. Katamo ca puggalo vijjūpamacitto? Idhekacco puggalo ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Seyyathāpi nāma cakkhumā puriso rattandhakāratimisāya vijjantarikāya rūpāni passeyya, evamevaṃ idhekacco puggalo ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘vijjūpamacitto’’.

102. บุคคลผู้มีจิตเปรียบด้วยฟ้าแลบเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’. เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุ พึงเห็นรูปทั้งหลายในระหว่างฟ้าแลบในกลางคืนที่มืดมิด ฉันใด, บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้น ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’. บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีจิตเปรียบด้วยฟ้าแลบ.

---

103. Katamo ca puggalo vajirūpamacitto? Idhekacco puggalo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Seyyathāpi nāma vajirassa natthi kiñci abhejjaṃ maṇi vā pāsāṇo vā, evamevaṃ idhekacco puggalo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘vajirūpamacitto’’.

103. บุคคลผู้มีจิตเปรียบด้วยเพชรเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะสิ้นอาสวะทั้งหลาย จึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่. เปรียบเหมือนไม่มีวัตถุอะไรเลย ไม่ว่าจะเป็นแก้วมณีหรือศิลา ที่เพชรจะทำลายไม่ได้ ฉันใด, บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้น เพราะสิ้นอาสวะทั้งหลาย จึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่. บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีจิตเปรียบด้วยเพชร.

---

104. Katamo ca puggalo andho? Idhekaccassa puggalassa tathārūpaṃ cakkhu na hoti yathārūpena cakkhunā anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigaccheyya, adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kareyya; tathārūpampissa cakkhu na hoti yathārūpena cakkhunā kusalākusale dhamme jāneyya, sāvajjānavajje dhamme jāneyya, hīnappaṇīte dhamme jāneyya, kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme jāneyya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘andho’’.

104. บุคคลผู้บอดเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่มีจักษุเช่นนั้น ที่บุคคลจะพึงได้โภคะที่ยังไม่ได้ หรือพึงทำโภคะที่ได้แล้วให้เจริญ ด้วยจักษุเช่นใด; และเขาก็ไม่มีจักษุเช่นนั้น ที่บุคคลจะพึงรู้ธรรมที่เป็นกุศลและอกุศล ธรรมที่มีโทษและไม่มีโทษ ธรรมที่เลวและประณีต ธรรมที่มีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำและธรรมขาว ด้วยจักษุเช่นใด. บุคคลนี้เรียกว่า ผู้บอด.

---

105. Katamo ca puggalo ekacakkhu? Idhekaccassa puggalassa tathārūpaṃ cakkhu hoti, yathārūpena cakkhunā anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigaccheyya, adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kareyya; tathārūpampissa cakkhu na hoti yathārūpena cakkhunā kusalākusale dhamme jāneyya, sāvajjānavajje dhamme jāneyya, hīnappaṇīte dhamme jāneyya, kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme jāneyya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘ekacakkhu’’.

105. บุคคลผู้มีจักษุข้างเดียวเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ มีจักษุเช่นนั้น ที่บุคคลจะพึงได้โภคะที่ยังไม่ได้ หรือพึงทำโภคะที่ได้แล้วให้เจริญ ด้วยจักษุเช่นใด; แต่เขาก็ไม่มีจักษุเช่นนั้น ที่บุคคลจะพึงรู้ธรรมที่เป็นกุศลและอกุศล ธรรมที่มีโทษและไม่มีโทษ ธรรมที่เลวและประณีต ธรรมที่มีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำและธรรมขาว ด้วยจักษุเช่นใด. บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีจักษุข้างเดียว.

---

106. Katamo ca puggalo dvicakkhu? Idhekaccassa puggalassa tathārūpaṃ cakkhu hoti yathārūpena cakkhunā anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigaccheyya, adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kareyya; tathārūpampissa cakkhu hoti yathārūpena cakkhunā kusalākusale dhamme jāneyya, sāvajjānavajje dhamme jāneyya, hīnappaṇīte dhamme jāneyya, kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme jāneyya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘dvicakkhu’’.

106. บุคคลผู้มีจักษุสองข้างเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ มีจักษุเช่นนั้น ที่บุคคลจะพึงได้โภคะที่ยังไม่ได้ หรือพึงทำโภคะที่ได้แล้วให้เจริญ ด้วยจักษุเช่นใด; และเขาก็มีจักษุเช่นนั้น ที่บุคคลจะพึงรู้ธรรมที่เป็นกุศลและอกุศล ธรรมที่มีโทษและไม่มีโทษ ธรรมที่เลวและประณีต ธรรมที่มีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำและธรรมขาว ด้วยจักษุเช่นใด. บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีจักษุสองข้าง.

---

107. Katamo ca puggalo avakujjapañño? Idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavaṇāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya neva ādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti. Vuṭṭhitopi tamhā āsanā tassā kathāya neva ādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti. Seyyathāpi nāma kumbho nikkujjo tatra udakaṃ āsittaṃ vivaṭṭati, no saṇṭhāti; evamevaṃ idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavaṇāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya neva ādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti. Vuṭṭhitopi tamhā āsanā tassā kathāya neva ādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘avakujjapañño’’.

107. บุคคลผู้มีปัญญาดุจหม้อคว่ำเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ไปสู่อารามเพื่อฟังธรรมในสำนักของภิกษุทั้งหลายเนืองๆ. ภิกษุทั้งหลายย่อมแสดงธรรม มีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง มีความงามในที่สุด พร้อมทั้งอรรถะ พร้อมทั้งพยัญชนะ ประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิงแก่เขา. เขานั่งอยู่บนอาสนะนั้น ย่อมไม่ใส่ใจถึงเบื้องต้น ท่ามกลาง หรือที่สุดของธรรมกถานั้นเลย. แม้ลุกไปจากอาสนะนั้นแล้ว ก็ไม่ใส่ใจถึงเบื้องต้น ท่ามกลาง หรือที่สุดของธรรมกถานั้นเลย. เปรียบเหมือนน้ำที่บุคคลเทลงในหม้อที่คว่ำไว้ ย่อมไหลออกไป ไม่ตั้งอยู่ ฉันใด, บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้น ไปสู่อารามเพื่อฟังธรรมในสำนักของภิกษุทั้งหลายเนืองๆ. ภิกษุทั้งหลายย่อมแสดงธรรม มีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง มีความงามในที่สุด พร้อมทั้งอรรถะ พร้อมทั้งพยัญชนะ ประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิงแก่เขา. เขานั่งอยู่บนอาสนะนั้น ย่อมไม่ใส่ใจถึงเบื้องต้น ท่ามกลาง หรือที่สุดของธรรมกถานั้นเลย. แม้ลุกไปจากอาสนะนั้นแล้ว ก็ไม่ใส่ใจถึงเบื้องต้น ท่ามกลาง หรือที่สุดของธรรมกถานั้นเลย. บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีปัญญาดุจหม้อคว่ำ.

---

108. Katamo ca puggalo ucchaṅgapañño? Idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavaṇāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti. Vuṭṭhito ca kho tamhā āsanā tassā kathāya neva ādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti. Seyyathāpi nāma purisassa ucchaṅge nānākhajjakāni ākiṇṇāni – tilā taṇḍulā modakā badarā. So tamhā āsanā vuṭṭhahanto satisammosā pakireyya. Evamevaṃ idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavaṇāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti. Vuṭṭhito ca kho tamhā āsanā tassā kathāya neva ādimpi manasi karoti, na majjhampi manasi karoti, na pariyosānampi manasi karoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘ucchaṅgapañño’’.

108. บุคคลผู้มีปัญญาดังชายผ้าเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ไปสู่อารามเพื่อฟังธรรมในสำนักของภิกษุทั้งหลายเนืองๆ ภิกษุทั้งหลายย่อมแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง มีความงามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิงแก่เขา เขานั่งอยู่ในอาสนะนั้น ย่อมใส่ใจถึงเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของธรรมกถานั้นได้ แต่เมื่อลุกจากอาสนะนั้นแล้ว ย่อมใส่ใจถึงเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของธรรมกถานั้นไม่ได้เลย เปรียบเหมือนบุรุษมีของขบเคี้ยวต่างๆ คือ งา ข้าวสาร ขนม และพุทรา กองอยู่ที่ชายพก เมื่อเขาลุกจากอาสนะนั้น มีสติหลงลืม ย่อมทำของเหล่านั้นให้ตกเรี่ยราดไป ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ไปสู่อารามเพื่อฟังธรรมในสำนักของภิกษุทั้งหลายเนืองๆ ภิกษุทั้งหลายย่อมแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง มีความงามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิงแก่เขา เขานั่งอยู่ในอาสนะนั้น ย่อมใส่ใจถึงเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของธรรมกถานั้นได้ แต่เมื่อลุกจากอาสนะนั้นแล้ว ย่อมใส่ใจถึงเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของธรรมกถานั้นไม่ได้เลย บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีปัญญาดังชายผ้า

---

109. Katamo ca puggalo puthupañño? Idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavaṇāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti. Vuṭṭhitopi tamhā āsanā tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti. Seyyathāpi nāma kumbho ukkujjo tatra udakaṃ āsittaṃ saṇṭhāti, no vivaṭṭati; evamevaṃ idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā honti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavaṇāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti. Vuṭṭhitopi tamhā āsanā tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘puthupañño’’.

109. บุคคลผู้มีปัญญากว้างขวางเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ไปสู่อารามเพื่อฟังธรรมในสำนักของภิกษุทั้งหลายเนืองๆ ภิกษุทั้งหลายย่อมแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง มีความงามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิงแก่เขา เขานั่งอยู่ในอาสนะนั้น ย่อมใส่ใจถึงเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของธรรมกถานั้นได้ แม้ลุกจากอาสนะนั้นแล้ว ก็ยังใส่ใจถึงเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของธรรมกถานั้นได้ เปรียบเหมือนหม้อที่ตั้งหงายไว้ น้ำที่เขาเทลงไปในหม้อนั้นย่อมตั้งอยู่ได้ ไม่ไหลออกไป ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ไปสู่อารามเพื่อฟังธรรมในสำนักของภิกษุทั้งหลายเนืองๆ ภิกษุทั้งหลายย่อมแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง มีความงามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิงแก่เขา เขานั่งอยู่ในอาสนะนั้น ย่อมใส่ใจถึงเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของธรรมกถานั้นได้ แม้ลุกจากอาสนะนั้นแล้ว ก็ยังใส่ใจถึงเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของธรรมกถานั้นได้ บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีปัญญากว้างขวาง

---

110. Katamo ca puggalo kāmesu ca bhavesu ca avītarāgo? Sotāpannasakadāgāmino – ime vuccanti puggalā ‘‘kāmesu ca bhavesu ca avītarāgā’’.

110. บุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะในกามทั้งหลายและในภพทั้งหลายเป็นอย่างไร คือ พระโสดาบันและพระสกทาคามี บุคคลเหล่านี้เรียกว่า ผู้ยังไม่ปราศจากราคะในกามทั้งหลายและในภพทั้งหลาย

---

111. Katamo ca puggalo kāmesu vītarāgo, bhavesu avītarāgo? Anāgāmī – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kāmesu vītarāgo, bhavesu avītarāgo’’.

111. บุคคลผู้ปราศจากราคะในกามทั้งหลาย แต่ยังไม่ปราศจากราคะในภพทั้งหลายเป็นอย่างไร คือ พระอนาคามี บุคคลนี้เรียกว่า ผู้ปราศจากราคะในกามทั้งหลาย แต่ยังไม่ปราศจากราคะในภพทั้งหลาย

---

112. Katamo ca puggalo kāmesu ca bhavesu ca vītarāgo? Arahā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kāmesu ca bhavesu ca vītarāgo’’.

112. บุคคลผู้ปราศจากราคะในกามทั้งหลายและในภพทั้งหลายเป็นอย่างไร คือ พระอรหันต์ บุคคลนี้เรียกว่า ผู้ปราศจากราคะในกามทั้งหลายและในภพทั้งหลาย

---

113. Katamo ca puggalo pāsāṇalekhūpamo? Idhekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho ciraṃ dīgharattaṃ anuseti. Seyyathāpi nāma pāsāṇe lekhā na khippaṃ lujjati vātena vā udakena vā, ciraṭṭhitikā hoti; evamevaṃ idhekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho ciraṃ dīgharattaṃ anuseti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘pāsāṇalekhūpamo’’.

113. บุคคลเปรียบด้วยรอยขีดในศิลาเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้โกรธเนืองๆ และความโกรธของเขานั้นนอนเนื่องอยู่นานแสนนาน เปรียบเหมือนรอยขีดในศิลา ย่อมไม่ลบเลือนเร็วเพราะลมหรือน้ำ ตั้งอยู่ได้นาน ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน โกรธเนืองๆ และความโกรธของเขานั้นนอนเนื่องอยู่นานแสนนาน บุคคลนี้เรียกว่า ผู้เปรียบด้วยรอยขีดในศิลา

---

114. Katamo ca puggalo pathavilekhūpamo? Idhekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho na ciraṃ dīgharattaṃ anuseti. Seyyathāpi nāma pathaviyā lekhā khippaṃ lujjati vātena vā udakena vā, na ciraṭṭhitikā hoti; evamevaṃ idhekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho na ciraṃ dīgharattaṃ anuseti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘pathavilekhūpamo’’.

114. บุคคลเปรียบด้วยรอยขีดในดินเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้โกรธเนืองๆ แต่ความโกรธของเขานั้นไม่นอนเนื่องอยู่นานแสนนาน เปรียบเหมือนรอยขีดในดิน ย่อมลบเลือนเร็วเพราะลมหรือน้ำ ตั้งอยู่ไม่นาน ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน โกรธเนืองๆ แต่ความโกรธของเขานั้นไม่นอนเนื่องอยู่นานแสนนาน บุคคลนี้เรียกว่า ผู้เปรียบด้วยรอยขีดในดิน

---

115. Katamo ca puggalo udakalekhūpamo? Idhekacco puggalo āgāḷhenapi vuccamāno pharusenapi vuccamāno amanāpenapi vuccamāno saṃsandatimeva sandhiyatimeva sammodatimeva. Seyyathāpi nāma udake lekhā khippaṃ lujjati, na ciraṭṭhitikā hoti; evamevaṃ idhekacco puggalo āgāḷhenapi vuccamāno pharusenapi vuccamāno amanāpenapi vuccamāno saṃsandatimeva sandhiyatimeva sammodatimeva – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘udakalekhūpamo’’.

115. บุคคลเปรียบด้วยรอยขีดในน้ำเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ แม้ถูกว่ากล่าวด้วยคำรุนแรง ด้วยคำหยาบคาย ด้วยคำไม่น่าพอใจ ก็ย่อมปรองดองกันได้ เชื่อมกันได้ สมัครสมานกันได้ เปรียบเหมือนรอยขีดในน้ำ ย่อมลบเลือนเร็ว ตั้งอยู่ไม่นาน ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน แม้ถูกว่ากล่าวด้วยคำรุนแรง ด้วยคำหยาบคาย ด้วยคำไม่น่าพอใจ ก็ย่อมปรองดองกันได้ เชื่อมกันได้ สมัครสมานกันได้ บุคคลนี้เรียกว่า ผู้เปรียบด้วยรอยขีดในน้ำ

---

116. Tattha katame tayo potthakūpamā puggalā? Tayo potthakā – navopi potthako dubbaṇṇo ceva hoti dukkhasamphasso ca appaggho ca, majjhimopi potthako dubbaṇṇo ceva hoti dukkhasamphasso ca appaggho ca, jiṇṇopi potthako dubbaṇṇo ceva hoti dukkhasamphasso ca appaggho ca. Jiṇṇampi potthakaṃ ukkhaliparimajjanaṃ vā karonti saṅkārakūṭe vā naṃ chaḍḍenti. Evamevaṃ tayome potthakūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsu. Katame tayo? Navo cepi bhikkhu hoti dussīlo pāpadhammo, idamassa dubbaṇṇatāya. Seyyathāpi so potthako dubbaṇṇo, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ye kho panassa sevanti bhajanti payirupāsanti diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, tesaṃ taṃ hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya. Idamassa dukkhasamphassatāya. Seyyathāpi so potthako dukkhasamphasso, tathūpamo ayaṃ puggalo. Yesaṃ kho pana so paṭiggaṇhāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tesaṃ taṃ na mahapphalaṃ hoti na mahānisaṃsaṃ. Idamassa appagghatāya. Seyyathāpi so potthako appaggho, tathūpamo ayaṃ puggalo.

116. บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคล ๓ จำพวกที่เปรียบด้วยผ้าเปลือกไม้เป็นไฉน? ผ้าเปลือกไม้ ๓ ผืน คือ ผ้าเปลือกไม้ผืนใหม่ก็มีสีทราม มีสัมผัสหยาบ และมีค่าน้อย, ผ้าเปลือกไม้ผืนปานกลางก็มีสีทราม มีสัมผัสหยาบ และมีค่าน้อย, ผ้าเปลือกไม้ผืนเก่าก็มีสีทราม มีสัมผัสหยาบ และมีค่าน้อย. แม้ผ้าเปลือกไม้ผืนเก่า เขาก็เอาไปใช้เช็ดหม้อข้าว หรือทิ้งไว้ที่กองขยะ. ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคล ๓ จำพวกนี้ที่เปรียบด้วยผ้าเปลือกไม้ มีอยู่ ปรากฏอยู่ในภิกษุทั้งหลาย. ๓ จำพวกเป็นไฉน? คือ ภิกษุแม้เป็นนวกะ เป็นผู้ทุศีล มีธรรมเลวทราม, ความเป็นผู้ทุศีล มีธรรมเลวทรามนี้ เป็นความมีสีทรามของภิกษุนั้น. เปรียบเหมือนผ้าเปลือกไม้ผืนนั้นมีสีทราม ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น. ก็ชนเหล่าใดคบหา สมาคม เข้าไปนั่งใกล้ภิกษุนั้น ย่อมถึงการถือเอาเป็นแบบอย่าง, การกระทำนั้นของชนเหล่านั้น ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์สิ้นกาลนาน. การกระทำนั้นเป็นสัมผัสหยาบของภิกษุนั้น. เปรียบเหมือนผ้าเปลือกไม้ผืนนั้นมีสัมผัสหยาบ ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น. ก็ภิกษุนั้นย่อมรับจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารของชนเหล่าใด, ทานนั้นของชนเหล่านั้น ย่อมไม่มีผลมาก ไม่มีอานิสงส์มาก. ทานนั้นเป็นความมีค่าน้อยของภิกษุนั้น. เปรียบเหมือนผ้าเปลือกไม้ผืนนั้นมีค่าน้อย ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น.

---

Majjhimo cepi bhikkhu hoti…pe… thero cepi bhikkhu hoti dussīlo pāpadhammo, idamassa dubbaṇṇatāya. Seyyathāpi so potthako dubbaṇṇo, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ye kho panassa sevanti bhajanti payirupāsanti diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, tesaṃ taṃ hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya. Idamassa dukkhasamphassatāya. Seyyathāpi so potthako dukkhasamphasso, tathūpamo ayaṃ puggalo. Yesaṃ kho pana so paṭiggaṇhāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tesaṃ taṃ na mahapphalaṃ hoti na mahānisaṃsaṃ. Idamassa appagghatāya. Seyyathāpi so potthako appaggho, tathūpamo ayaṃ puggalo.

ภิกษุแม้เป็นมัชฌิมะ...ฯลฯ... ภิกษุแม้เป็นเถระ เป็นผู้ทุศีล มีธรรมเลวทราม, ความเป็นผู้ทุศีล มีธรรมเลวทรามนี้ เป็นความมีสีทรามของภิกษุนั้น. เปรียบเหมือนผ้าเปลือกไม้ผืนนั้นมีสีทราม ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น. ก็ชนเหล่าใดคบหา สมาคม เข้าไปนั่งใกล้ภิกษุนั้น ย่อมถึงการถือเอาเป็นแบบอย่าง, การกระทำนั้นของชนเหล่านั้น ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์สิ้นกาลนาน. การกระทำนั้นเป็นสัมผัสหยาบของภิกษุนั้น. เปรียบเหมือนผ้าเปลือกไม้ผืนนั้นมีสัมผัสหยาบ ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น. ก็ภิกษุนั้นย่อมรับจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารของชนเหล่าใด, ทานนั้นของชนเหล่านั้น ย่อมไม่มีผลมาก ไม่มีอานิสงส์มาก. ทานนั้นเป็นความมีค่าน้อยของภิกษุนั้น. เปรียบเหมือนผ้าเปลือกไม้ผืนนั้นมีค่าน้อย ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น.

---

Evarūpo ce thero bhikkhu saṅghamajjhe bhaṇati. Tamenaṃ bhikkhū evamāhaṃsu – ‘‘kiṃ nu kho tuyhaṃ bālassa abyattassa bhaṇitena, tvampi nāma bhaṇitabbaṃ maññasī’’ti! So kupito anattamano tathārūpiṃ vācaṃ nicchāreti yathārūpāya vācāya saṅgho taṃ ukkhipati, saṅkārakūṭeva naṃ potthakaṃ. Ime tayo potthakūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsu.

ถ้าภิกษุเถระเช่นนี้กล่าวในท่ามกลางสงฆ์. ภิกษุทั้งหลายย่อมกล่าวกับภิกษุเถระนั้นอย่างนี้ว่า “จะมีประโยชน์อะไรด้วยคำพูดของท่านผู้เป็นพาล ไม่ฉลาด แม้ท่านยังจะสำคัญว่าตนควรพูดอีกหรือ”. ภิกษุเถระนั้นโกรธ ไม่พอใจ ย่อมเปล่งวาจาเช่นที่สงฆ์จะยกวัตรเธอด้วยวาจาเช่นนั้น เหมือนเขาทิ้งผ้าเปลือกไม้นั้นไว้ที่กองขยะ. บุคคล ๓ จำพวกนี้ที่เปรียบด้วยผ้าเปลือกไม้ มีอยู่ ปรากฏอยู่ในภิกษุทั้งหลาย.

---

117. Tattha katame tayo kāsikavatthūpamā puggalā? Tīṇi kāsikavatthāni – navampi kāsikavatthaṃ vaṇṇavantañceva hoti sukhasamphassañca mahagghañca, majjhimampi kāsikavatthaṃ vaṇṇavantañceva hoti sukhasamphassañca mahagghañca, jiṇṇampi kāsikavatthaṃ vaṇṇavantañceva hoti sukhasamphassañca mahagghañca. Jiṇṇampi kāsikavatthaṃ ratanapaliveṭhanaṃ vā karonti gandhakaraṇḍake vā naṃ nikkhipanti.

117. บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคล ๓ จำพวกที่เปรียบด้วยผ้ากาสิกพัสตร์เป็นไฉน? ผ้ากาสิกพัสตร์ ๓ ผืน คือ แม้ผ้ากาสิกพัสตร์ผืนใหม่ก็มีสีสวยงาม มีสัมผัสนิ่มนวล และมีค่ามาก, แม้ผ้ากาสิกพัสตร์ผืนปานกลางก็มีสีสวยงาม มีสัมผัสนิ่มนวล และมีค่ามาก, แม้ผ้ากาสิกพัสตร์ผืนเก่าก็มีสีสวยงาม มีสัมผัสนิ่มนวล และมีค่ามาก. แม้ผ้ากาสิกพัสตร์ผืนเก่า เขาก็เอาไปใช้ห่อรัตนะ หรือเก็บไว้ในหีบเครื่องหอม.

---

Evamevaṃ tayome kāsikavatthūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsu. Katame tayo? Navo cepi bhikkhu hoti sīlavā kalyāṇadhammo, idamassa suvaṇṇatāya. Seyyathāpi taṃ kāsikavatthaṃ vaṇṇavantaṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ye kho panassa sevanti bhajanti payirupāsanti diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, tesaṃ taṃ hoti dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Idamassa sukhasamphassatāya. Seyyathāpi taṃ kāsikavatthaṃ sukhasamphassaṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo. Yesaṃ kho pana so paṭiggaṇhāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tesaṃ taṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ. Idamassa mahagghatāya. Seyyathāpi taṃ kāsikavatthaṃ mahagghaṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo.

ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคล ๓ จำพวกนี้ที่เปรียบด้วยผ้ากาสิกพัสตร์ มีอยู่ ปรากฏอยู่ในภิกษุทั้งหลาย. ๓ จำพวกเป็นไฉน? คือ ภิกษุแม้เป็นนวกะ เป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม, ความเป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมนี้ เป็นความมีสีสวยงามของภิกษุนั้น. เปรียบเหมือนผ้ากาสิกพัสตร์ผืนนั้นมีสีสวยงาม ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น. ก็ชนเหล่าใดคบหา สมาคม เข้าไปนั่งใกล้ภิกษุนั้น ย่อมถึงการถือเอาเป็นแบบอย่าง, การกระทำนั้นของชนเหล่านั้น ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน. การกระทำนั้นเป็นสัมผัสนิ่มนวลของภิกษุนั้น. เปรียบเหมือนผ้ากาสิกพัสตร์ผืนนั้นมีสัมผัสนิ่มนวล ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น. ก็ภิกษุนั้นย่อมรับจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารของชนเหล่าใด, ทานนั้นของชนเหล่านั้น ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก. ทานนั้นเป็นความมีค่ามากของภิกษุนั้น. เปรียบเหมือนผ้ากาสิกพัสตร์ผืนนั้นมีค่ามาก ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น.

---

Majjhimo cepi bhikkhu…pe… thero cepi bhikkhu hoti sīlavā kalyāṇadhammo, idamassa suvaṇṇatāya. Seyyathāpi taṃ kāsikavatthaṃ vaṇṇavantaṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ye kho panassa sevanti bhajanti payirupāsanti diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, tesaṃ taṃ hoti dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Idamassa sukhasamphassatāya. Seyyathāpi taṃ kāsikavatthaṃ sukhasamphassaṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo. Yesaṃ kho pana so paṭiggaṇhāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tesaṃ taṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ. Idamassa mahagghatāya. Seyyathāpi taṃ kāsikavatthaṃ mahagghaṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo.

ภิกษุแม้เป็นมัชฌิมะ...ฯลฯ... ภิกษุแม้เป็นเถระ เป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม, ความเป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมนี้ เป็นความมีสีสวยงามของภิกษุนั้น. เปรียบเหมือนผ้ากาสิกพัสตร์ผืนนั้นมีสีสวยงาม ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น. ก็ชนเหล่าใดคบหา สมาคม เข้าไปนั่งใกล้ภิกษุนั้น ย่อมถึงการถือเอาเป็นแบบอย่าง, การกระทำนั้นของชนเหล่านั้น ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน. การกระทำนั้นเป็นสัมผัสนิ่มนวลของภิกษุนั้น. เปรียบเหมือนผ้ากาสิกพัสตร์ผืนนั้นมีสัมผัสนิ่มนวล ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น. ก็ภิกษุนั้นย่อมรับจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารของชนเหล่าใด, ทานนั้นของชนเหล่านั้น ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก. ทานนั้นเป็นความมีค่ามากของภิกษุนั้น. เปรียบเหมือนผ้ากาสิกพัสตร์ผืนนั้นมีค่ามาก ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น.

---

Evarūpo ce thero bhikkhu saṅghamajjhe bhaṇati, tamenaṃ bhikkhū evamāhaṃsu – ‘‘appasaddā āyasmanto hotha, thero bhikkhu dhammañca vinayañca bhaṇatī’’ti. Tassa taṃ vacanaṃ ādheyyaṃ gacchati, gandhakaraṇḍakeva naṃ kāsikavatthaṃ. Ime tayo kāsikavatthūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsu.

ถ้าภิกษุเถระเช่นนี้กล่าวในท่ามกลางสงฆ์, ภิกษุทั้งหลายย่อมกล่าวกับภิกษุเถระนั้นอย่างนี้ว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย โปรดเงียบเสียง ภิกษุเถระกำลังกล่าวธรรมและวินัย”. คำพูดของภิกษุเถระนั้นย่อมเป็นสิ่งที่ควรเชื่อถือ เหมือนเขาเก็บผ้ากาสิกพัสตร์นั้นไว้ในหีบเครื่องหอม. บุคคล ๓ จำพวกนี้ที่เปรียบด้วยผ้ากาสิกพัสตร์ มีอยู่ ปรากฏอยู่ในภิกษุทั้งหลาย.

---

118. Katamo ca puggalo suppameyyo? Idhekacco puggalo uddhato hoti unnaḷo capalo mukharo vikiṇṇavāco muṭṭhassati asampajāno asamāhito vibbhantacitto pākaṭindriyo – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘suppameyyo’’.

118. ก็บุคคลที่หยั่งถึงได้ง่ายเป็นไฉน? บุคคลบางคนในกรณีนี้ เป็นคนฟุ้งซ่าน ถือตัว กลับกลอก ปากกล้า พูดพล่าม สติเลื่อนลอย ไม่มีสัมปชัญญะ จิตไม่ตั้งมั่น มีจิตหมุนไปผิด มีอินทรีย์เปิดเผย - นี้เรียกว่า บุคคลที่หยั่งถึงได้ง่าย.

---

119. Katamo ca puggalo duppameyyo? Idhekacco puggalo anuddhato hoti anunnaḷo acapalo amukharo avikiṇṇavāco upaṭṭhitassati sampajāno samāhito ekaggacitto saṃvutindriyo – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘duppameyyo’’.

119. บุคคลผู้หยั่งได้ยาก เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน ไม่เย่อหยิ่ง ไม่กลับกลอก ไม่ปากกล้า ไม่มีวาจากระจัดกระจาย มีสติตั้งมั่น มีสัมปชัญญะ มีจิตตั้งมั่น มีจิตแน่วแน่ มีอินทรีย์สำรวมแล้ว นี้เรียกว่า บุคคลผู้หยั่งได้ยาก

---

120. Katamo ca puggalo appameyyo? Idhekacco puggalo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘appameyyo’’.

120. บุคคลผู้ประมาณไม่ได้ เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ นี้เรียกว่า บุคคลผู้ประมาณไม่ได้

---

121. Katamo ca puggalo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo? Idhekacco puggalo hīno hoti sīlena samādhinā paññāya. Evarūpo puggalo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo, aññatra anuddayā aññatra anukampā.

121. บุคคลที่ไม่ควรเสพ ไม่ควรคบ ไม่ควรเข้าไปนั่งใกล้ เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้เลวทรามด้วยศีล ด้วยสมาธิ ด้วยปัญญา บุคคลเช่นนี้ ไม่ควรเสพ ไม่ควรคบ ไม่ควรเข้าไปนั่งใกล้ เว้นแต่จะมีความเอ็นดู เว้นแต่จะมีความอนุเคราะห์

---

122. Katamo ca puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo? Idhekacco puggalo sadiso hoti sīlena samādhinā paññāya. Evarūpo puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? ‘‘Sīlasāmaññagatānaṃ sataṃ sīlakathā ca no bhavissati, sā ca no phāsu bhavissati, sā ca no pavattinī bhavissati; samādhisāmaññagatānaṃ sataṃ samādhikathā ca no bhavissati, sā ca no phāsu bhavissati, sā ca no pavattinī bhavissati; paññāsāmaññagatānaṃ sataṃ paññākathā ca no bhavissati, sā ca no phāsu bhavissati, sā ca no pavattinī bhavissatī’’ti. Tasmā evarūpo puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo.

122. บุคคลที่ควรเสพ ควรคบ ควรเข้าไปนั่งใกล้ เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้เสมอกันด้วยศีล ด้วยสมาธิ ด้วยปัญญา บุคคลเช่นนี้ ควรเสพ ควรคบ ควรเข้าไปนั่งใกล้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะว่า เมื่อเรากับสัตบุรุษผู้ถึงความเสมอกันด้วยศีลอยู่ร่วมกัน ศีลกถาของเราทั้งสองจักมีขึ้น และศีลกถานั้นจักเป็นที่ผาสุกแก่เรา และศีลกถานั้นจักดำเนินต่อไปได้ เมื่อเรากับสัตบุรุษผู้ถึงความเสมอกันด้วยสมาธิอยู่ร่วมกัน สมาธิกถาของเราทั้งสองจักมีขึ้น และสมาธิกถานั้นจักเป็นที่ผาสุกแก่เรา และสมาธิกถานั้นจักดำเนินต่อไปได้ เมื่อเรากับสัตบุรุษผู้ถึงความเสมอกันด้วยปัญญาอยู่ร่วมกัน ปัญญากถาของเราทั้งสองจักมีขึ้น และปัญญากถานั้นจักเป็นที่ผาสุกแก่เรา และปัญญากถานั้นจักดำเนินต่อไปได้ เพราะเหตุนั้น บุคคลเช่นนี้จึงควรเสพ ควรคบ ควรเข้าไปนั่งใกล้

---

123. Katamo ca puggalo sakkatvā garuṃ katvā sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo? Idhekacco puggalo adhiko hoti sīlena samādhinā paññāya. Evarūpo puggalo sakkatvā garuṃ katvā sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? ‘‘Aparipūraṃ vā sīlakkhandhaṃ paripūressāmi, paripūraṃ vā sīlakkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggahessāmi; aparipūraṃ vā samādhikkhandhaṃ paripūressāmi, paripūraṃ vā samādhikkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggahessāmi; aparipūraṃ vā paññākkhandhaṃ paripūressāmi, paripūraṃ vā paññākkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggahessāmī’’ti. Tasmā evarūpo puggalo sakkatvā garuṃ katvā sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo.

123. บุคคลที่ควรสักการะ เคารพแล้วเสพ คบ เข้าไปนั่งใกล้ เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ยิ่งกว่าด้วยศีล ด้วยสมาธิ ด้วยปัญญา บุคคลเช่นนี้ ควรสักการะ เคารพแล้วเสพ คบ เข้าไปนั่งใกล้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะว่า เราจักบำเพ็ญศีลขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์ให้บริบูรณ์ หรือจักอนุเคราะห์ศีลขันธ์ที่บริบูรณ์แล้วในที่นั้นๆ ด้วยปัญญา จักบำเพ็ญสมาธิขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์ให้บริบูรณ์ หรือจักอนุเคราะห์สมาธิขันธ์ที่บริบูรณ์แล้วในที่นั้นๆ ด้วยปัญญา จักบำเพ็ญปัญญากขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์ให้บริบูรณ์ หรือจักอนุเคราะห์ปัญญากขันธ์ที่บริบูรณ์แล้วในที่นั้นๆ ด้วยปัญญา เพราะเหตุนั้น บุคคลเช่นนี้จึงควรสักการะ เคารพแล้วเสพ คบ เข้าไปนั่งใกล้

---

124. Katamo ca puggalo jigucchitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo? Idhekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo asuci saṅkassarasamācāro paṭicchannakammanto assamaṇo samaṇapaṭiñño abrahmacārī brahmacāripaṭiñño antopūti avassuto kasambujāto. Evarūpo puggalo jigucchitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? Kiñcāpi evarūpassa puggalassa na diṭṭhānugatiṃ āpajjati, atha kho naṃ pāpako kittisaddo abbhuggacchati – ‘‘pāpamitto purisapuggalo pāpasahāyo pāpasampavaṅko’’ti. Seyyathāpi nāma ahi gūthagato kiñcāpi na ḍaṃsati, atha kho naṃ makkheti; evamevaṃ kiñcāpi evarūpassa puggalassa na diṭṭhānugatiṃ āpajjati, atha kho naṃ pāpako kittisaddo abbhuggacchati – ‘‘pāpamitto purisapuggalo pāpasahāyo pāpasampavaṅko’’ti! Tasmā evarūpo puggalo jigucchitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo.

124. บุคคลที่พึงรังเกียจ ไม่ควรเสพ ไม่ควรคบ ไม่ควรเข้าไปนั่งใกล้ เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นคนทุศีล มีธรรมอันเลวทราม มีความประพฤติไม่สะอาดน่ารังเกียจ มีการงานอันปกปิด ไม่ใช่สมณะแต่ปฏิญาณว่าเป็นสมณะ ไม่ใช่พรหมจารีแต่ปฏิญาณว่าเป็นพรหมจารี มีภายในเน่า ชุ่มด้วยกิเลส เป็นดุจขยะ บุคคลเช่นนี้ พึงรังเกียจ ไม่ควรเสพ ไม่ควรคบ ไม่ควรเข้าไปนั่งใกล้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ถึงแม้ผู้คบจะไม่คล้อยตามทิฏฐิของบุคคลเช่นนั้น แต่กิตติศัพท์อันชั่วของเขาก็ย่อมฟุ้งขจรไปว่า บุรุษบุคคลนี้มีมิตรชั่ว มีสหายชั่ว มีพรรคพวกชั่ว เปรียบเหมือนงูที่เปื้อนคูถ ถึงแม้จะไม่กัด แต่ก็ย่อมเปรอะเปื้อนผู้ที่เข้าไปใกล้ ฉันใดก็ฉันนั้น ถึงแม้ผู้คบจะไม่คล้อยตามทิฏฐิของบุคคลเช่นนั้น แต่กิตติศัพท์อันชั่วของเขาก็ย่อมฟุ้งขจรไปว่า บุรุษบุคคลนี้มีมิตรชั่ว มีสหายชั่ว มีพรรคพวกชั่ว เพราะเหตุนั้น บุคคลเช่นนี้จึงพึงรังเกียจ ไม่ควรเสพ ไม่ควรคบ ไม่ควรเข้าไปนั่งใกล้

---

125. Katamo ca puggalo ajjhupekkhitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo? Idhekacco puggalo kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Seyyathāpi nāma duṭṭhāruko kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭito bhiyyoso mattāya āsavaṃ deti, evamevaṃ idhekacco puggalo kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Seyyathāpi nāma tindukālātaṃ kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭitaṃ bhiyyoso mattāya cicciṭāyati ciṭiciṭāyati, evamevaṃ idhekacco puggalo kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Seyyathāpi nāma gūthakūpo kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭito bhiyyoso mattāya duggandho hoti, evamevaṃ idhekacco puggalo kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti; evarūpo puggalo ajjhupekkhitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? ‘‘Akkoseyyapi maṃ paribhāseyyapi maṃ anatthampi me kareyyā’’ti! Tasmā evarūpo puggalo ajjhupekkhitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo.

125. บุคคลที่ควรเพิกเฉย ไม่ควรเสพ ไม่ควรคบ ไม่ควรเข้าไปนั่งใกล้ เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นคนมักโกรธ มากไปด้วยความคับแค้นใจ แม้ถูกว่ากล่าวเพียงเล็กน้อยก็ข้องใจ โกรธ พยาบาท กระด้างกระเดื่อง แสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจให้ปรากฏ เปรียบเหมือนฝีร้าย เมื่อถูกไม้หรือกระเบื้องกระทบเข้า ย่อมมีน้ำเหลืองไหลออกมายิ่งกว่าประมาณ ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นคนมักโกรธ มากไปด้วยความคับแค้นใจ แม้ถูกว่ากล่าวเพียงเล็กน้อยก็ข้องใจ โกรธ พยาบาท กระด้างกระเดื่อง แสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจให้ปรากฏ เปรียบเหมือนดุ้นฟืนไม้ตะโก เมื่อถูกไม้หรือกระเบื้องกระทบเข้า ย่อมส่งเสียงดังจิจจิและจิติจิติยิ่งกว่าประมาณ ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นคนมักโกรธ มากไปด้วยความคับแค้นใจ แม้ถูกว่ากล่าวเพียงเล็กน้อยก็ข้องใจ โกรธ พยาบาท กระด้างกระเดื่อง แสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจให้ปรากฏ เปรียบเหมือนหลุมคูถ เมื่อถูกไม้หรือกระเบื้องกระทบเข้า ย่อมส่งกลิ่นเหม็นยิ่งกว่าประมาณ ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นคนมักโกรธ มากไปด้วยความคับแค้นใจ แม้ถูกว่ากล่าวเพียงเล็กน้อยก็ข้องใจ โกรธ พยาบาท กระด้างกระเดื่อง แสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจให้ปรากฏ บุคคลเช่นนี้ ควรเพิกเฉย ไม่ควรเสพ ไม่ควรคบ ไม่ควรเข้าไปนั่งใกล้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า เขาพึงด่าเรา พึงบริภาษเรา พึงทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา เพราะเหตุนั้น บุคคลเช่นนี้จึงควรเพิกเฉย ไม่ควรเสพ ไม่ควรคบ ไม่ควรเข้าไปนั่งใกล้

---

126. Katamo ca puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo? Idhekacco puggalo sīlavā hoti kalyāṇadhammo – evarūpo puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? Kiñcāpi evarūpassa puggalassa na diṭṭhānugatiṃ āpajjati, atha kho naṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati – ‘‘kalyāṇamitto purisapuggalo kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko’’ti! Tasmā evarūpo puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo.

126. บุคคลที่ควรคบหา ควรเสพ ควรเข้าไปนั่งใกล้ เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม บุคคลเช่นนี้ควรคบหา ควรเสพ ควรเข้าไปนั่งใกล้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร? แม้จะไม่ได้ดำเนินตามอย่างที่เห็นของบุคคลเช่นนั้น แต่กิตติศัพท์อันงามของบุคคลนั้นย่อมฟุ้งขจรไปว่า ‘บุรุษบุคคลนี้มีมิตรดี มีสหายดี มีพวกพ้องดี’ เพราะเหตุนั้น บุคคลเช่นนี้จึงควรคบหา ควรเสพ ควรเข้าไปนั่งใกล้

---

127. Katamo ca puggalo sīlesu paripūrakārī, samādhismiṃ mattaso kārī, paññāya mattaso kārī? Sotāpannasakadāgāmino – ime vuccanti puggalā sīlesu paripūrakārino, samādhismiṃ mattaso kārino, paññāya mattaso kārino.

127. บุคคลผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ทำสมาธิพอประมาณ ทำปัญญาพอประมาณ เป็นไฉน? คือ พระโสดาบันและพระสกทาคามี บุคคลเหล่านี้เรียกว่า ผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ทำสมาธิพอประมาณ ทำปัญญาพอประมาณ

---

128. Katamo ca puggalo sīlesu ca paripūrakārī, samādhismiñca paripūrakārī, paññāya mattaso kārī? Anāgāmī – ayaṃ vuccati puggalo sīlesu ca paripūrakārī, samādhismiñca paripūrakārī, paññāya mattaso kārī.

128. บุคคลผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ด้วย ทำสมาธิให้บริบูรณ์ด้วย ทำปัญญาพอประมาณ เป็นไฉน? คือ พระอนาคามี บุคคลนี้เรียกว่า ผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ด้วย ทำสมาธิให้บริบูรณ์ด้วย ทำปัญญาพอประมาณ

---

129. Katamo ca puggalo sīlesu ca paripūrakārī, samādhismiñca paripūrakārī, paññāya ca paripūrakārī? Arahā – ayaṃ vuccati puggalo sīlesu ca paripūrakārī, samādhismiñca paripūrakārī, paññāya ca paripūrakārī.

129. บุคคลผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ด้วย ทำสมาธิให้บริบูรณ์ด้วย ทำปัญญาให้บริบูรณ์ด้วย เป็นไฉน? คือ พระอรหันต์ บุคคลนี้เรียกว่า ผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ด้วย ทำสมาธิให้บริบูรณ์ด้วย ทำปัญญาให้บริบูรณ์ด้วย

---

130. Tattha katame tayo satthāro? Idhekacco satthā kāmānaṃ pariññaṃ paññapeti , na rūpānaṃ pariññaṃ paññapeti, na vedanānaṃ pariññaṃ paññapeti. Idha panekacco satthā kāmānañca pariññaṃ paññapeti, rūpānañca pariññaṃ paññapeti, na vedanānaṃ pariññaṃ paññapeti. Idha panekacco satthā kāmānañca pariññaṃ paññapeti, rūpānañca pariññaṃ paññapeti, vedanānañca pariññaṃ paññapeti.

130. ในศาสดาเหล่านั้น ศาสดา ๓ จำพวกเป็นไฉน? ศาสดาบางคนในโลกนี้ บัญญัติปริญญา (การกำหนดรู้) แห่งกามทั้งหลาย แต่ไม่บัญญัติปริญญาแห่งรูปทั้งหลาย ไม่บัญญัติปริญญาแห่งเวทนาทั้งหลาย. ศาสดาบางคนในโลกนี้ บัญญัติปริญญาแห่งกามทั้งหลายด้วย บัญญัติปริญญาแห่งรูปทั้งหลายด้วย แต่ไม่บัญญัติปริญญาแห่งเวทนาทั้งหลาย. ศาสดาบางคนในโลกนี้ บัญญัติปริญญาแห่งกามทั้งหลายด้วย บัญญัติปริญญาแห่งรูปทั้งหลายด้วย บัญญัติปริญญาแห่งเวทนาทั้งหลายด้วย.

---

Tatra yvāyaṃ satthā kāmānaṃ pariññaṃ paññapeti, na rūpānaṃ pariññaṃ paññapeti, na vedanānaṃ pariññaṃ paññapeti, rūpāvacarasamāpattiyā lābhī satthā tena daṭṭhabbo. Tatra yvāyaṃ satthā kāmānañca pariññaṃ paññapeti, rūpānañca pariññaṃ paññapeti, na vedanānaṃ pariññaṃ paññapeti, arūpāvacarasamāpattiyā lābhī satthā tena daṭṭhabbo. Tatra yvāyaṃ satthā kāmānañca pariññaṃ paññapeti, rūpānañca pariññaṃ paññapeti, vedanānañca pariññaṃ paññapeti, sammāsambuddho satthā tena daṭṭhabbo. Ime tayo satthāro.

บรรดาศาสดาเหล่านั้น ศาสดาใดย่อมบัญญัติปริญญาแห่งกามทั้งหลาย แต่ไม่บัญญัติปริญญาแห่งรูปทั้งหลาย ไม่บัญญัติปริญญาแห่งเวทนาทั้งหลาย พึงทราบศาสดานั้นว่าเป็นผู้ได้รูปาวจรสมาบัติ. ศาสดาใดย่อมบัญญัติปริญญาแห่งกามทั้งหลายด้วย บัญญัติปริญญาแห่งรูปทั้งหลายด้วย แต่ไม่บัญญัติปริญญาแห่งเวทนาทั้งหลาย พึงทราบศาสดานั้นว่าเป็นผู้ได้อรูปาวจรสมาบัติ. ศาสดาใดย่อมบัญญัติปริญญาแห่งกามทั้งหลายด้วย บัญญัติปริญญาแห่งรูปทั้งหลายด้วย บัญญัติปริญญาแห่งเวทนาทั้งหลายด้วย พึงทราบศาสดานั้นว่าเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. เหล่านี้คือศาสดา ๓ จำพวก.

---

131. Tattha katame aparepi tayo satthāro? Idhekacco satthā diṭṭhe ceva dhamme attānaṃ saccato thetato paññapeti, abhisamparāyañca attānaṃ saccato thetato paññapeti. Idha panekacco satthā diṭṭhe ceva dhamme attānaṃ saccato thetato paññapeti, no ca kho abhisamparāyaṃ attānaṃ saccato thetato paññapeti. Idha panekacco satthā diṭṭhe ceva dhamme attānaṃ saccato thetato na paññapeti, abhisamparāyañca attānaṃ saccato thetato na paññapeti.

131. ในศาสดาเหล่านั้น ศาสดาอีก ๓ จำพวกเป็นไฉน? ศาสดาบางคนในโลกนี้ ย่อมบัญญัติอัตตาโดยความเป็นของจริง โดยความเป็นของยั่งยืน ทั้งในทิฏฐธรรม (ภพปัจจุบัน) และในสัมปรายภพ (ภพหน้า). ศาสดาบางคนในโลกนี้ ย่อมบัญญัติอัตตาโดยความเป็นของจริง โดยความเป็นของยั่งยืน ในทิฏฐธรรม แต่ไม่บัญญัติอัตตาโดยความเป็นของจริง โดยความเป็นของยั่งยืน ในสัมปรายภพ. ศาสดาบางคนในโลกนี้ ย่อมไม่บัญญัติอัตตาโดยความเป็นของจริง โดยความเป็นของยั่งยืน ทั้งในทิฏฐธรรม และในสัมปรายภพ.

---

Tatra yvāyaṃ satthā diṭṭhe ceva dhamme attānaṃ saccato thetato paññapeti, abhisamparāyañca attānaṃ saccato thetato paññapeti, sassatavādo satthā tena daṭṭhabbo. Tatra yvāyaṃ satthā diṭṭhe ceva dhamme attānaṃ saccato thetato paññapeti, no ca kho abhisamparāyaṃ attānaṃ saccato thetato paññapeti, ucchedavādo satthā tena daṭṭhabbo. Tatra yvāyaṃ satthā diṭṭhe ceva dhamme attānaṃ saccato thetato na paññapeti, abhisamparāyañca attānaṃ saccato thetato na paññapeti, sammāsambuddho satthā tena daṭṭhabbo. Ime aparepi tayo satthāro.

บรรดาศาสดาเหล่านั้น ศาสดาใดย่อมบัญญัติอัตตาโดยความเป็นของจริง โดยความเป็นของยั่งยืน ทั้งในทิฏฐธรรมและในสัมปรายภพ พึงทราบศาสดานั้นว่าเป็นสัสสตวาที. ศาสดาใดย่อมบัญญัติอัตตาโดยความเป็นของจริง โดยความเป็นของยั่งยืน ในทิฏฐธรรม แต่ไม่บัญญัติอัตตาโดยความเป็นของจริง โดยความเป็นของยั่งยืน ในสัมปรายภพ พึงทราบศาสดานั้นว่าเป็นอุจเฉทวาที. ศาสดาใดย่อมไม่บัญญัติอัตตาโดยความเป็นของจริง โดยความเป็นของยั่งยืน ทั้งในทิฏฐธรรมและในสัมปรายภพ พึงทราบศาสดานั้นว่าเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. เหล่านี้คือศาสดาอีก ๓ จำพวก.

---

Tikaniddeso.

ติกนิทเทส จบ

---

4. Catukkapuggalapaññatti

4. จตุกกปุคคลบัญญัติ

---

132. Katamo ca puggalo asappuriso? Idhekacco puggalo pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘asappuriso’’.

132. อสัตบุรุษ เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ฆ่าสัตว์ เป็นผู้ลักทรัพย์ เป็นผู้ประพฤติผิดในกาม เป็นผู้พูดเท็จ เป็นผู้ตั้งอยู่ในความประมาทคือการดื่มสุราและเมรัย บุคคลนี้เรียกว่า อสัตบุรุษ

---

133. Katamo ca puggalo asappurisena asappurisataro? Idhekacco puggalo attanā ca pāṇātipātī hoti parañca pāṇātipāte samādapeti, attanā ca adinnādāyī hoti parañca adinnādāne samādapeti, attanā ca kāmesumicchācārī hoti parañca kāmesumicchācāre samādapeti, attanā ca musāvādī hoti parañca musāvāde samādapeti, attanā ca surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti parañca surāmerayamajjapamādaṭṭhāne samādapeti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘asappurisena asappurisataro’’.

133. บุคคลผู้เป็นอสัตบุรุษยิ่งกว่าอสัตบุรุษ เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ตนเองก็เป็นผู้ฆ่าสัตว์ และชักชวนผู้อื่นในการฆ่าสัตว์ด้วย, ตนเองก็เป็นผู้ลักทรัพย์ และชักชวนผู้อื่นในการลักทรัพย์ด้วย, ตนเองก็เป็นผู้ประพฤติผิดในกาม และชักชวนผู้อื่นในการประพฤติผิดในกามด้วย, ตนเองก็เป็นผู้พูดเท็จ และชักชวนผู้อื่นในการพูดเท็จด้วย, ตนเองก็เป็นผู้ตั้งอยู่ในความประมาทคือการดื่มสุราและเมรัย และชักชวนผู้อื่นในการตั้งอยู่ในความประมาทคือการดื่มสุราและเมรัยด้วย บุคคลนี้เรียกว่า ผู้เป็นอสัตบุรุษยิ่งกว่าอสัตบุรุษ

---

134. Katamo ca puggalo sappuriso? Idhekacco puggalo pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sappuriso’’.

134. สัตบุรุษ เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ เป็นผู้งดเว้นจากการลักทรัพย์ เป็นผู้งดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม เป็นผู้งดเว้นจากการพูดเท็จ เป็นผู้งดเว้นจากที่ตั้งแห่งความประมาทคือการดื่มสุราและเมรัย บุคคลนี้เรียกว่า สัตบุรุษ

---

135. Katamo ca puggalo sappurisena sappurisataro? Idhekacco puggalo attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hoti parañca pāṇātipātā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca adinnādānā paṭivirato hoti parañca adinnādānā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca kāmesumicchācārā paṭivirato hoti parañca kāmesumicchācārā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca musāvādā paṭivirato hoti parañca musāvādā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti parañca surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇiyā samādapeti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sappurisena sappurisataro’’.

135. บุคคลผู้เป็นสัตบุรุษยิ่งกว่าสัตบุรุษเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ตนเองก็งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ ทั้งยังชักชวนผู้อื่นให้งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ด้วย ตนเองก็งดเว้นจากการลักทรัพย์ ทั้งยังชักชวนผู้อื่นให้งดเว้นจากการลักทรัพย์ด้วย ตนเองก็งดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม ทั้งยังชักชวนผู้อื่นให้งดเว้นจากการประพฤติผิดในกามด้วย ตนเองก็งดเว้นจากการพูดเท็จ ทั้งยังชักชวนผู้อื่นให้งดเว้นจากการพูดเท็จด้วย ตนเองก็งดเว้นจากการดื่มสุราเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ทั้งยังชักชวนผู้อื่นให้งดเว้นจากการดื่มสุราเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทด้วย บุคคลนี้เรียกว่า สัตบุรุษยิ่งกว่าสัตบุรุษ

---

136. Katamo ca puggalo pāpo? Idhekacco puggalo pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti, pisuṇavāco hoti, pharusavāco hoti, samphappalāpī hoti, abhijjhālu hoti, byāpannacitto hoti, micchādiṭṭhi hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘pāpo’’.

136. บุคคลผู้เลวทรามเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ฆ่าสัตว์ เป็นผู้ลักทรัพย์ เป็นผู้ประพฤติผิดในกาม เป็นผู้พูดเท็จ เป็นผู้พูดส่อเสียด เป็นผู้พูดคำหยาบ เป็นผู้พูดเพ้อเจ้อ เป็นผู้มีความเพ่งเล็งอยากได้ของเขา เป็นผู้มีจิตพยาบาท เป็นผู้มีความเห็นผิด บุคคลนี้เรียกว่า คนเลวทราม

---

137. Katamo ca puggalo pāpena pāpataro? Idhekacco puggalo attanā ca pāṇātipātī hoti parañca pāṇātipāte samādapeti, attanā ca adinnādāyī hoti parañca adinnādāne samādapeti, attanā ca kāmesumicchācārī hoti parañca kāmesumicchācāre samādapeti, attanā ca musāvādī hoti parañca musāvāde samādapeti, attanā ca pisuṇavāco hoti parañca pisuṇāya vācāya samādapeti, attanā ca pharusavāco hoti parañca pharusāya vācāya samādapeti, attanā ca samphappalāpī hoti parañca samphappalāpe samādapeti, attanā ca abhijjhālu hoti parañca abhijjhāya samādapeti, attanā ca byāpannacitto hoti parañca byāpāde samādapeti, attanā ca micchādiṭṭhi hoti parañca micchādiṭṭhiyā samādapeti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘pāpena pāpataro’’.

137. บุคคลผู้เลวทรามยิ่งกว่าคนเลวทรามเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ตนเองก็เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ทั้งยังชักชวนผู้อื่นในการฆ่าสัตว์ด้วย ตนเองก็เป็นผู้ลักทรัพย์ ทั้งยังชักชวนผู้อื่นในการลักทรัพย์ด้วย ตนเองก็เป็นผู้ประพฤติผิดในกาม ทั้งยังชักชวนผู้อื่นในการประพฤติผิดในกามด้วย ตนเองก็เป็นผู้พูดเท็จ ทั้งยังชักชวนผู้อื่นในการพูดเท็จด้วย ตนเองก็เป็นผู้พูดส่อเสียด ทั้งยังชักชวนผู้อื่นในการพูดส่อเสียดด้วย ตนเองก็เป็นผู้พูดคำหยาบ ทั้งยังชักชวนผู้อื่นในการพูดคำหยาบด้วย ตนเองก็เป็นผู้พูดเพ้อเจ้อ ทั้งยังชักชวนผู้อื่นในการพูดเพ้อเจ้อด้วย ตนเองก็เป็นผู้มีความเพ่งเล็งอยากได้ของเขา ทั้งยังชักชวนผู้อื่นในความเพ่งเล็งอยากได้ของเขาด้วย ตนเองก็เป็นผู้มีจิตพยาบาท ทั้งยังชักชวนผู้อื่นในความพยาบาทด้วย ตนเองก็เป็นผู้มีความเห็นผิด ทั้งยังชักชวนผู้อื่นในความเห็นผิดด้วย บุคคลนี้เรียกว่า คนเลวทรามยิ่งกว่าคนเลวทราม

---

138. Katamo ca puggalo kalyāṇo? Idhekacco puggalo pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, pharusāya vācāya paṭivirato hoti, samphappalāpā paṭivirato hoti, anabhijjhālu hoti, abyāpannacitto hoti, sammādiṭṭhi hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kalyāṇo’’.

138. บุคคลผู้ดีงามเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ เป็นผู้งดเว้นจากการลักทรัพย์ เป็นผู้งดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม เป็นผู้งดเว้นจากการพูดเท็จ เป็นผู้งดเว้นจากการพูดส่อเสียด เป็นผู้งดเว้นจากการพูดคำหยาบ เป็นผู้งดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ เป็นผู้ไม่เพ่งเล็งอยากได้ของเขา เป็นผู้ไม่มีจิตพยาบาท เป็นผู้มีความเห็นชอบ บุคคลนี้เรียกว่า คนดีงาม

---

139. Katamo ca puggalo kalyāṇena kalyāṇataro? Idhekacco puggalo attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hoti parañca pāṇātipātā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca adinnādānā paṭivirato hoti parañca adinnādānā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca kāmesumicchācārā paṭivirato hoti parañca kāmesumicchācārā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca musāvādā paṭivirato hoti parañca musāvādā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti parañca pisuṇāya vācāya veramaṇiyā samādapeti, attanā ca pharusāya vācāya paṭivirato hoti parañca pharusāya vācāya veramaṇiyā samādapeti, attanā ca samphappalāpā paṭivirato hoti parañca samphappalāpā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca anabhijjhālu hoti parañca anabhijjhāya samādapeti, attanā ca abyāpannacitto hoti parañca abyāpāde samādapeti, attanā ca sammādiṭṭhi hoti parañca sammādiṭṭhiyā samādapeti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kalyāṇena kalyāṇataro’’.

139. บุคคลผู้ดีงามยิ่งกว่าคนดีงามเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ตนเองก็งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ ทั้งยังชักชวนผู้อื่นให้งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ด้วย ตนเองก็งดเว้นจากการลักทรัพย์ ทั้งยังชักชวนผู้อื่นให้งดเว้นจากการลักทรัพย์ด้วย ตนเองก็งดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม ทั้งยังชักชวนผู้อื่นให้งดเว้นจากการประพฤติผิดในกามด้วย ตนเองก็งดเว้นจากการพูดเท็จ ทั้งยังชักชวนผู้อื่นให้งดเว้นจากการพูดเท็จด้วย ตนเองก็งดเว้นจากการพูดส่อเสียด ทั้งยังชักชวนผู้อื่นให้งดเว้นจากการพูดส่อเสียดด้วย ตนเองก็งดเว้นจากการพูดคำหยาบ ทั้งยังชักชวนผู้อื่นให้งดเว้นจากการพูดคำหยาบด้วย ตนเองก็งดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ ทั้งยังชักชวนผู้อื่นให้งดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อด้วย ตนเองก็เป็นผู้ไม่เพ่งเล็งอยากได้ของเขา ทั้งยังชักชวนผู้อื่นในความไม่เพ่งเล็งอยากได้ของเขาด้วย ตนเองก็เป็นผู้ไม่มีจิตพยาบาท ทั้งยังชักชวนผู้อื่นในความไม่มีจิตพยาบาทด้วย ตนเองก็เป็นผู้มีความเห็นชอบ ทั้งยังชักชวนผู้อื่นในความเห็นชอบด้วย บุคคลนี้เรียกว่า คนดีงามยิ่งกว่าคนดีงาม

---

140. Katamo ca puggalo pāpadhammo? Idhekacco puggalo pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti…pe… micchādiṭṭhi hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘pāpadhammo’’.

140. บุคคลผู้มีธรรมอันเลวทรามเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ฆ่าสัตว์ เป็นผู้ลักทรัพย์...ฯลฯ... เป็นผู้มีความเห็นผิด บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีธรรมอันเลวทราม

---

141. Katamo ca puggalo pāpadhammena pāpadhammataro? Idhekacco puggalo attanā ca pāṇātipātī hoti parañca pāṇātipāte samādapeti, attanā ca adinnādāyī hoti parañca adinnādāne samādapeti…pe… attanā ca micchādiṭṭhi hoti parañca micchādiṭṭhiyā samādapeti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘pāpadhammena pāpadhammataro’’.

141. บุคคลผู้มีธรรมอันเลวทรามยิ่งกว่าผู้มีธรรมอันเลวทรามเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ตนเองก็เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ทั้งยังชักชวนผู้อื่นในการฆ่าสัตว์ด้วย ตนเองก็เป็นผู้ลักทรัพย์ ทั้งยังชักชวนผู้อื่นในการลักทรัพย์ด้วย...ฯลฯ... ตนเองก็เป็นผู้มีความเห็นผิด ทั้งยังชักชวนผู้อื่นในความเห็นผิดด้วย บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีธรรมอันเลวทรามยิ่งกว่าผู้มีธรรมอันเลวทราม

---

142. Katamo ca puggalo kalyāṇadhammo? Idhekacco puggalo pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti…pe… samādiṭṭhi hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kalyāṇadhammo’’.

142. บุคคลผู้มีธรรมอันดีงามเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ เป็นผู้งดเว้นจากการลักทรัพย์...ฯลฯ... เป็นผู้มีความเห็นชอบ บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีธรรมอันดีงาม

---

143. Katamo ca puggalo kalyāṇadhammena kalyāṇadhammataro? Idhekacco puggalo attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hoti parañca pāṇātipātā veramaṇiyā samādapeti…pe… attanā ca sammādiṭṭhi hoti parañca sammādiṭṭhiyā samādapeti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kalyāṇadhammena kalyāṇadhammataro’’.

143. บุคคลผู้มีธรรมอันดีงามยิ่งกว่าผู้มีธรรมอันดีงามเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ตนเองก็งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ ทั้งยังชักชวนผู้อื่นให้งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ด้วย...ฯลฯ... ตนเองก็เป็นผู้มีความเห็นชอบ ทั้งยังชักชวนผู้อื่นในความเห็นชอบด้วย บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีธรรมอันดีงามยิ่งกว่าผู้มีธรรมอันดีงาม

---

144. Katamo ca puggalo sāvajjo? Idhekacco puggalo sāvajjena kāyakammena samannāgato hoti, sāvajjena vacīkammena samannāgato hoti, sāvajjena manokammena samannāgato hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sāvajjo’’.

144. บุคคลผู้มีโทษเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ประกอบด้วยกายกรรมอันมีโทษ เป็นผู้ประกอบด้วยวจีกรรมอันมีโทษ เป็นผู้ประกอบด้วยมโนกรรมอันมีโทษ บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีโทษ

---

145. Katamo ca puggalo vajjabahulo? Idhekacco puggalo sāvajjena bahulaṃ kāyakammena samannāgato hoti appaṃ anavajjena, sāvajjena bahulaṃ vacīkammena samannāgato hoti appaṃ anavajjena, sāvajjena bahulaṃ manokammena samannāgato hoti appaṃ anavajjena – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘vajjabahulo’’.

145. บุคคลผู้มีโทษมากเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ประกอบด้วยกายกรรมที่มีโทษเป็นส่วนมาก ประกอบด้วยกายกรรมที่ไม่มีโทษเป็นส่วนน้อย, ประกอบด้วยวจีกรรมที่มีโทษเป็นส่วนมาก ประกอบด้วยวจีกรรมที่ไม่มีโทษเป็นส่วนน้อย, ประกอบด้วยมโนกรรมที่มีโทษเป็นส่วนมาก ประกอบด้วยมโนกรรมที่ไม่มีโทษเป็นส่วนน้อย, บุคคลนี้เรียกว่า ‘บุคคลผู้มีโทษมาก’

---

146. Katamo ca puggalo appavajjo? Idhekacco puggalo anavajjena bahulaṃ kāyakammena samannāgato hoti appaṃ sāvajjena, anavajjena bahulaṃ vacīkammena samannāgato hoti appaṃ sāvajjena, anavajjena bahulaṃ manokammena samannāgato hoti appaṃ sāvajjena – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘appavajjo’’.

146. บุคคลผู้มีโทษน้อยเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ประกอบด้วยกายกรรมที่ไม่มีโทษเป็นส่วนมาก ประกอบด้วยกายกรรมที่มีโทษเป็นส่วนน้อย, ประกอบด้วยวจีกรรมที่ไม่มีโทษเป็นส่วนมาก ประกอบด้วยวจีกรรมที่มีโทษเป็นส่วนน้อย, ประกอบด้วยมโนกรรมที่ไม่มีโทษเป็นส่วนมาก ประกอบด้วยมโนกรรมที่มีโทษเป็นส่วนน้อย, บุคคลนี้เรียกว่า ‘บุคคลผู้มีโทษน้อย’

---

147. Katamo ca puggalo anavajjo? Idhekacco puggalo anavajjena kāyakammena samannāgato hoti, anavajjena vacīkammena samannāgato hoti, anavajjena manokammena samannāgato hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘anavajjo’’.

147. บุคคลผู้ไม่มีโทษเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ประกอบด้วยกายกรรมที่ไม่มีโทษ, ประกอบด้วยวจีกรรมที่ไม่มีโทษ, ประกอบด้วยมโนกรรมที่ไม่มีโทษ, บุคคลนี้เรียกว่า ‘บุคคลผู้ไม่มีโทษ’

---

148. Katamo ca puggalo ugghaṭitaññū? Yassa puggalassa saha udāhaṭavelāya dhammābhisamayo hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘ugghaṭitaññū’’.

148. บุคคลผู้อุคฆฏิตัญญูเป็นไฉน? บุคคลใด พอท่านยกหัวข้อขึ้นแสดง ก็บรรลุธรรมได้, บุคคลนี้เรียกว่า ‘อุคฆฏิตัญญูบุคคล’

---

149. Katamo ca puggalo vipañcitaññū? Yassa puggalassa saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthe vibhajiyamāne dhammābhisamayo hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘vipañcitaññū’’.

149. บุคคลผู้วิปัญจิตัญญูเป็นไฉน? บุคคลใด เมื่อท่านขยายความแห่งคำที่กล่าวไว้โดยย่อให้พิสดาร ก็บรรลุธรรมได้, บุคคลนี้เรียกว่า ‘วิปัญจิตัญญูบุคคล’

---

150. Katamo ca puggalo neyyo? Yassa puggalassa uddesato paripucchato yoniso manasikaroto kalyāṇamitte sevato bhajato payirupāsato evaṃ anupubbena dhammābhisamayo hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘neyyo’’.

150. บุคคลผู้เนยยะเป็นไฉน? บุคคลใด อาศัยการเรียน การสอบถาม การใส่ใจโดยแยบคาย การเสพ การคบ การเข้าไปนั่งใกล้กัลยาณมิตร จึงบรรลุธรรมได้โดยลำดับ, บุคคลนี้เรียกว่า ‘เนยยบุคคล’

---

151. Katamo ca puggalo padaparamo? Yassa puggalassa bahumpi suṇato bahumpi bhaṇato bahumpi dhārayato bahumpi vācayato na tāya jātiyā dhammābhisamayo hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘padaparamo’’.

151. บุคคลผู้ปทปรมะเป็นไฉน? บุคคลใด แม้จะฟังมาก กล่าวมาก ทรงจำไว้มาก สอนมาก ก็ไม่อาจบรรลุธรรมในชาตินั้นได้, บุคคลนี้เรียกว่า ‘ปทปรมบุคคล’

---

152. Katamo ca puggalo yuttappaṭibhāno no muttappaṭibhāno? Idhekacco puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno yuttaṃ vadati no sīghaṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘yuttappaṭibhāno no muttappaṭibhāno’’.

152. บุคคลผู้มีปฏิภาณในสิ่งที่สมควร แต่ไม่มีปฏิภาณฉับพลันเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อถูกถามปัญหา ย่อมกล่าวตอบสิ่งที่สมควร แต่ไม่กล่าวตอบฉับพลัน, บุคคลนี้เรียกว่า ‘บุคคลผู้มีปฏิภาณในสิ่งที่สมควร แต่ไม่มีปฏิภาณฉับพลัน’

---

153. Katamo ca puggalo muttappaṭibhāno no yuttappaṭibhāno? Idhekacco puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno sīghaṃ vadati no yuttaṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘muttappaṭibhāno no yuttappaṭibhāno’’.

153. บุคคลผู้มีปฏิภาณฉับพลัน แต่ไม่มีปฏิภาณในสิ่งที่สมควรเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อถูกถามปัญหา ย่อมกล่าวตอบฉับพลัน แต่ไม่กล่าวตอบสิ่งที่สมควร, บุคคลนี้เรียกว่า ‘บุคคลผู้มีปฏิภาณฉับพลัน แต่ไม่มีปฏิภาณในสิ่งที่สมควร’

---

154. Katamo ca puggalo yuttappaṭibhāno ca muttappaṭibhāno ca? Idhekacco puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno yuttañca vadati sīghañca – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘yuttappaṭibhāno ca muttappaṭibhāno ca’’.

154. บุคคลผู้มีปฏิภาณในสิ่งที่สมควรด้วย มีปฏิภาณฉับพลันด้วยเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อถูกถามปัญหา ย่อมกล่าวตอบสิ่งที่สมควรด้วย กล่าวตอบฉับพลันด้วย, บุคคลนี้เรียกว่า ‘บุคคลผู้มีปฏิภาณในสิ่งที่สมควรด้วย มีปฏิภาณฉับพลันด้วย’

---

155. Katamo ca puggalo neva yuttappaṭibhāno no muttappaṭibhāno? Idhekacco puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno neva yuttaṃ vadati no sīghaṃ – ayaṃ vuccati, puggalo ‘‘neva yuttappaṭibhāno no muttappaṭibhāno’’.

155. บุคคลผู้ไม่มีปฏิภาณในสิ่งที่สมควรด้วย ไม่มีปฏิภาณฉับพลันด้วยเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อถูกถามปัญหา ย่อมไม่กล่าวตอบสิ่งที่สมควร และไม่กล่าวตอบฉับพลัน, บุคคลนี้เรียกว่า ‘บุคคลผู้ไม่มีปฏิภาณในสิ่งที่สมควรด้วย ไม่มีปฏิภาณฉับพลันด้วย’

---

156. Tattha katame cattāro dhammakathikā puggalā? Idhekacco dhammakathiko appañca bhāsati asahitañca, parisā cassa na kusalā hoti sahitāsahitassa. Evarūpo dhammakathiko evarūpāya parisāya dhammakathikotveva saṅkhaṃ gacchati.

156. ในบุคคลเหล่านั้น ธรรมกถึก 4 จำพวกเป็นไฉน? ธรรมกถึกบางคนในโลกนี้ กล่าวถ้อยคำน้อย และไม่ประกอบด้วยประโยชน์, แม้บริษัทของเขาก็ไม่ฉลาดในเรื่องที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์. ธรรมกถึกเช่นนี้ ในบริษัทเช่นนี้ ย่อมถึงการนับว่า เป็นธรรมกถึก

---

Idha panekacco dhammakathiko appañca bhāsati sahitañca, parisā cassa kusalā hoti sahitāsahitassa. Evarūpo dhammakathiko evarūpāya parisāya dhammakathikotveva saṅkhaṃ gacchati.

อนึ่ง ธรรมกถึกบางคนในโลกนี้ กล่าวถ้อยคำน้อย แต่ประกอบด้วยประโยชน์, แม้บริษัทของเขาก็ฉลาดในเรื่องที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์. ธรรมกถึกเช่นนี้ ในบริษัทเช่นนี้ ย่อมถึงการนับว่า เป็นธรรมกถึก

---

Idha panekacco dhammakathiko bahuñca bhāsati asahitañca, parisā cassa na kusalā hoti sahitāsahitassa. Evarūpo dhammakathiko evarūpāya parisāya dhammakathikotveva saṅkhaṃ gacchati.

อนึ่ง ธรรมกถึกบางคนในโลกนี้ กล่าวถ้อยคำมาก แต่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์, แม้บริษัทของเขาก็ไม่ฉลาดในเรื่องที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์. ธรรมกถึกเช่นนี้ ในบริษัทเช่นนี้ ย่อมถึงการนับว่า เป็นธรรมกถึก

---

Idha panekacco dhammakathiko bahuñca bhāsati sahitañca, parisā cassa kusalā hoti sahitāsahitassa. Evarūpo dhammakathiko evarūpāya parisāya dhammakathikotveva saṅkhaṃ gacchati. Ime cattāro ‘‘dhammakathikā puggalā’’.

อนึ่ง ธรรมกถึกบางคนในโลกนี้ กล่าวถ้อยคำมาก และประกอบด้วยประโยชน์, แม้บริษัทของเขาก็ฉลาดในเรื่องที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์. ธรรมกถึกเช่นนี้ ในบริษัทเช่นนี้ ย่อมถึงการนับว่า เป็นธรรมกถึก. เหล่านี้คือ ธรรมกถึก 4 จำพวก

---

157. Tattha katame cattāro valāhakūpamā puggalā? Cattāro valāhakā – gajjitā no vassitā, vassitā no gajjitā, gajjitā ca vassitā ca, neva gajjitā no vassitā. Evamevaṃ cattārome valāhakūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Gajjitā no vassitā, vassitā no gajjitā, gajjitā ca vassitā ca, neva gajjitā no vassitā.

157. ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้อุปมาด้วยเมฆ 4 จำพวกเป็นไฉน? เมฆ 4 จำพวกคือ คำรามแต่ไม่ตก, ตกแต่ไม่คำราม, คำรามด้วยตกด้วย, ไม่คำรามและไม่ตก. ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลผู้อุปมาด้วยเมฆ 4 จำพวกนี้ มีปรากฏอยู่ในโลก ฉันนั้น. 4 จำพวกเป็นไฉน? คือ บุคคลผู้คำรามแต่ไม่ตก, ตกแต่ไม่คำราม, คำรามด้วยตกด้วย, ไม่คำรามและไม่ตก.

---

Kathañca puggalo gajjitā hoti no vassitā? Idhekacco puggalo bhāsitā hoti, no kattā. Evaṃ puggalo gajjitā hoti, no vassitā. Seyyathāpi so valāhako gajjitā no vassitā, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลเป็นผู้คำรามแต่ไม่ตกเป็นอย่างไร? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้กล่าว แต่ไม่เป็นผู้ทำ. อย่างนี้แล บุคคลจึงเป็นผู้คำรามแต่ไม่ตก. เปรียบเหมือนเมฆก้อนนั้นคำรามแต่ไม่ตก ฉันใด, บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น.

---

Kathañca puggalo vassitā hoti no gajjitā? Idhekacco puggalo kattā hoti, no bhāsitā. Evaṃ puggalo vassitā hoti no gajjitā. Seyyathāpi so valāhako vassitā no gajjitā, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลเป็นผู้ตกแต่ไม่คำรามเป็นอย่างไร? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ทำ แต่ไม่เป็นผู้กล่าว. อย่างนี้แล บุคคลจึงเป็นผู้ตกแต่ไม่คำราม. เปรียบเหมือนเมฆก้อนนั้นตกแต่ไม่คำราม ฉันใด, บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น.

---

Kathañca puggalo gajjitā ca hoti vassitā ca? Idhekacco puggalo bhāsitā ca hoti, kattā ca. Evaṃ puggalo gajjitā ca hoti vassitā ca. Seyyathāpi so valāhako gajjitā ca vassitā ca, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลเป็นผู้คำรามด้วยตกด้วยเป็นอย่างไร? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้กล่าวด้วย เป็นผู้ทำด้วย. อย่างนี้แล บุคคลจึงเป็นผู้คำรามด้วยตกด้วย. เปรียบเหมือนเมฆก้อนนั้นคำรามด้วยตกด้วย ฉันใด, บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น.

---

Kathañca puggalo neva gajjitā hoti no vassitā? Idhekacco puggalo neva bhāsitā hoti no kattā. Evaṃ puggalo neva gajjitā hoti no vassitā. Seyyathāpi so valāhako neva gajjitā no vassitā, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลเป็นผู้ไม่คำรามและไม่ให้ฝนตกเป็นอย่างไร ฯ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ไม่พูดและไม่ทำ ฯ บุคคลเป็นผู้ไม่คำรามและไม่ให้ฝนตกเป็นอย่างนี้ ฯ เปรียบเหมือนเมฆก้อนนั้นไม่คำรามและไม่ให้ฝนตก ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น ฯ

---

Ime cattāro valāhakūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

บุคคล ๔ จำพวกนี้ผู้อุปมาด้วยเมฆ มีปรากฏอยู่ในโลก ฯ

---

158. Tattha katame cattāro mūsikūpamā puggalā? Catasso mūsikā – gādhaṃ kattā no vasitā, vasitā no gādhaṃ kattā, gādhaṃ kattā ca vasitā ca, neva gādhaṃ kattā no vasitā. Evamevaṃ cattārome mūsikūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Gādhaṃ kattā no vasitā, vasitā no gādhaṃ kattā, gādhaṃ kattā ca vasitā ca, neva gādhaṃ kattā no vasitā.

158. บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคล ๔ จำพวกผู้อุปมาด้วยหนูเป็นไฉน ฯ หนู ๔ จำพวกคือ หนูขุดรู แต่ไม่อยู่, หนูอยู่ แต่ไม่ขุดรู, หนูขุดรูด้วย อยู่ด้วย, หนูไม่ขุดรูและไม่อยู่ ฯ บุคคล ๔ จำพวกนี้ผู้อุปมาด้วยหนู มีปรากฏอยู่ในโลก ฉันนั้นเหมือนกัน ฯ ๔ จำพวกเป็นไฉน ฯ คือ ผู้ขุดรู แต่ไม่อยู่, ผู้อยู่ แต่ไม่ขุดรู, ผู้ขุดรูด้วย อยู่ด้วย, ผู้ไม่ขุดรูและไม่อยู่ ฯ

---

Kathañca puggalo gādhaṃ kattā hoti no vasitā? Idhekacco puggalo dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ puggalo gādhaṃ kattā hoti no vasitā. Seyyathāpi sā mūsikā gādhaṃ kattā no vasitā, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลเป็นผู้ขุดรู แต่ไม่อยู่เป็นอย่างไร ฯ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมเล่าเรียนธรรมคือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาตกะ อัพภูตธรรม เวทัลละ ฯ เขาย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ฯ บุคคลเป็นผู้ขุดรู แต่ไม่อยู่เป็นอย่างนี้ ฯ เปรียบเหมือนหนูตัวนั้นขุดรู แต่ไม่อยู่ ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น ฯ

---

Kathañca puggalo vasitā hoti no gādhaṃ kattā? Idhekacco puggalo dhammaṃ na pariyāpuṇāti – suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ puggalo vasitā hoti no gādhaṃ kattā. Seyyathāpi sā mūsikā vasitā no gādhaṃ kattā, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลเป็นผู้อยู่ แต่ไม่ขุดรูเป็นอย่างไร ฯ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมไม่เล่าเรียนธรรมคือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาตกะ อัพภูตธรรม เวทัลละ ฯ เขาย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ฯ บุคคลเป็นผู้อยู่ แต่ไม่ขุดรูเป็นอย่างนี้ ฯ เปรียบเหมือนหนูตัวนั้นอยู่ แต่ไม่ขุดรู ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น ฯ

---

Kathañca puggalo gādhaṃ kattā ca hoti vasitā ca? Idhekacco puggalo dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ puggalo gādhaṃ kattā ca hoti vasitā ca. Seyyathāpi sā mūsikā gādhaṃ kattā ca vasitā ca, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลเป็นผู้ขุดรูด้วย อยู่ด้วยเป็นอย่างไร ฯ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมเล่าเรียนธรรมคือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาตกะ อัพภูตธรรม เวทัลละ ฯ เขาย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ฯ บุคคลเป็นผู้ขุดรูด้วย อยู่ด้วยเป็นอย่างนี้ ฯ เปรียบเหมือนหนูตัวนั้นขุดรูด้วย อยู่ด้วย ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น ฯ

---

Kathañca puggalo neva gādhaṃ kattā hoti no vasitā? Idhekacco puggalo dhammaṃ na pariyāpuṇāti – suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ puggalo neva gādhaṃ kattā hoti no vasitā. Seyyathāpi sā mūsikā neva gādhaṃ kattā no vasitā, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลเป็นผู้ไม่ขุดรูและไม่อยู่เป็นอย่างไร ฯ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมไม่เล่าเรียนธรรมคือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาตกะ อัพภูตธรรม เวทัลละ ฯ เขาย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ฯ บุคคลเป็นผู้ไม่ขุดรูและไม่อยู่เป็นอย่างนี้ ฯ เปรียบเหมือนหนูตัวนั้นไม่ขุดรูและไม่อยู่ ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น ฯ

---

Ime cattāro mūsikūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

บุคคล ๔ จำพวกนี้ผู้อุปมาด้วยหนู มีปรากฏอยู่ในโลก ฯ

---

159. Tattha katame cattāro ambūpamā puggalā? Cattāri ambāni – āmaṃ pakkavaṇṇi , pakkaṃ āmavaṇṇi , āmaṃ āmavaṇṇi, pakkaṃ pakkavaṇṇi. Evamevaṃ cattārome ambūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Āmo pakkavaṇṇī, pakko āmavaṇṇī, āmo āmavaṇṇī, pakko pakkavaṇṇī.

159. บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคล ๔ จำพวกผู้อุปมาด้วยมะม่วงเป็นไฉน ฯ มะม่วง ๔ อย่างคือ ดิบแต่มีผิวเหมือนมะม่วงสุก, สุกแต่มีผิวเหมือนมะม่วงดิบ, ดิบทั้งมีผิวเหมือนมะม่วงดิบ, สุกทั้งมีผิวเหมือนมะม่วงสุก ฯ บุคคล ๔ จำพวกนี้ผู้อุปมาด้วยมะม่วง มีปรากฏอยู่ในโลก ฉันนั้นเหมือนกัน ฯ ๔ จำพวกเป็นไฉน ฯ คือ ผู้ดิบแต่มีผิวเหมือนคนสุก, ผู้สุกแต่มีผิวเหมือนคนดิบ, ผู้ดิบทั้งมีผิวเหมือนคนดิบ, ผู้สุกทั้งมีผิวเหมือนคนสุก ฯ

---

Kathañca puggalo āmo hoti pakkavaṇṇī? Idhekaccassa puggalassa pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ puggalo āmo hoti pakkavaṇṇī. Seyyathāpi taṃ ambaṃ āmaṃ pakkavaṇṇi, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลเป็นผู้ดิบ แต่มีผิวเหมือนคนสุกเป็นอย่างไร ฯ บุคคลบางคนในโลกนี้ การก้าวไป การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก การทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวรของเขาน่าเลื่อมใส ฯ เขาย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ฯ บุคคลเป็นผู้ดิบ แต่มีผิวเหมือนคนสุกเป็นอย่างนี้ ฯ เปรียบเหมือนมะม่วงผลนั้นดิบ แต่มีผิวเหมือนมะม่วงสุก ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น ฯ

---

Kathañca puggalo pakko hoti āmavaṇṇī? Idhekaccassa puggalassa na pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ puggalo pakko hoti āmavaṇṇī. Seyyathāpi taṃ ambaṃ pakkaṃ āmavaṇṇi, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลเป็นผู้สุก แต่มีผิวเหมือนคนดิบเป็นอย่างไร ฯ บุคคลบางคนในโลกนี้ การก้าวไป การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก การทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวรของเขาไม่น่าเลื่อมใส ฯ เขาย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ฯ บุคคลเป็นผู้สุก แต่มีผิวเหมือนคนดิบเป็นอย่างนี้ ฯ เปรียบเหมือนมะม่วงผลนั้นสุก แต่มีผิวเหมือนมะม่วงดิบ ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น ฯ

---

Kathañca puggalo āmo hoti āmavaṇṇī? Idhekaccassa puggalassa na pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ puggalo āmo hoti āmavaṇṇī. Seyyathāpi taṃ ambaṃ āmaṃ āmavaṇṇi, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลดิบ มีผิวพรรณดิบ เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ มีการก้าวไป การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก การทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร ไม่น่าเลื่อมใส เขาย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ...ฯลฯ... ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ อย่างนี้แล บุคคลชื่อว่าดิบ มีผิวพรรณดิบ เปรียบเหมือนมะม่วงผลนั้นดิบ มีผิวพรรณดิบ ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น

---

Kathañca puggalo pakko hoti pakkavaṇṇī? Idhekaccassa puggalassa pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti …pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ puggalo pakko hoti pakkavaṇṇī. Seyyathāpi taṃ ambaṃ pakkaṃ pakkavaṇṇi, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลสุก มีผิวพรรณสุก เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ มีการก้าวไป การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก การทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร น่าเลื่อมใส เขาย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ...ฯลฯ... ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ อย่างนี้แล บุคคลชื่อว่าสุก มีผิวพรรณสุก เปรียบเหมือนมะม่วงผลนั้นสุก มีผิวพรรณสุก ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น

---

Ime cattāro ambūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

บุคคลอุปมาด้วยมะม่วง ๔ จำพวกนี้ มีปรากฏอยู่ในโลก

---

160. Tattha katame cattāro kumbhūpamā puggalā? Cattāro kumbhā – tuccho pihito, pūro vivaṭo, tuccho vivaṭo, pūro pihito. Evamevaṃ cattārome kumbhūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Tuccho pihito, pūro vivaṭo, tuccho vivaṭo, pūro pihito.

160. ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลอุปมาด้วยหม้อ ๔ จำพวก เป็นไฉน คือ หม้อ ๔ ใบ ได้แก่ หม้อเปล่าที่ปิดไว้ ๑ หม้อเต็มที่เปิดไว้ ๑ หม้อเปล่าที่เปิดไว้ ๑ หม้อเต็มที่ปิดไว้ ๑ ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลอุปมาด้วยหม้อ ๔ จำพวกนี้ มีปรากฏอยู่ในโลก ๔ จำพวกเป็นไฉน คือ บุคคลเปรียบด้วยหม้อเปล่าที่ปิดไว้ ๑ บุคคลเปรียบด้วยหม้อเต็มที่เปิดไว้ ๑ บุคคลเปรียบด้วยหม้อเปล่าที่เปิดไว้ ๑ บุคคลเปรียบด้วยหม้อเต็มที่ปิดไว้ ๑

---

Kathañca puggalo tuccho hoti pihito? Idhekaccassa puggalassa pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ puggalo tuccho hoti pihito. Seyyathāpi so kumbho tuccho pihito, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลเปรียบด้วยหม้อเปล่าที่ปิดไว้ เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ มีการก้าวไป การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก การทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร น่าเลื่อมใส แต่เขาย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ...ฯลฯ... ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ อย่างนี้แล บุคคลชื่อว่าเปรียบด้วยหม้อเปล่าที่ปิดไว้ เปรียบเหมือนหม้อใบนั้นเปล่าแต่ปิดไว้ ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น

---

Kathañca puggalo pūro hoti vivaṭo? Idhekaccassa puggalassa na pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ puggalo pūro hoti vivaṭo. Seyyathāpi so kumbho pūro vivaṭo, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลเปรียบด้วยหม้อเต็มที่เปิดไว้ เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ มีการก้าวไป การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก การทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร ไม่น่าเลื่อมใส แต่เขาย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ...ฯลฯ... ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ อย่างนี้แล บุคคลชื่อว่าเปรียบด้วยหม้อเต็มที่เปิดไว้ เปรียบเหมือนหม้อใบนั้นเต็มแต่เปิดไว้ ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น

---

Kathañca puggalo tuccho hoti vivaṭo? Idhekaccassa puggalassa na pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ puggalo tuccho hoti vivaṭo. Seyyathāpi so kumbho tuccho vivaṭo, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลเปรียบด้วยหม้อเปล่าที่เปิดไว้ เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ มีการก้าวไป การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก การทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร ไม่น่าเลื่อมใส และเขาย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ...ฯลฯ... ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ อย่างนี้แล บุคคลชื่อว่าเปรียบด้วยหม้อเปล่าที่เปิดไว้ เปรียบเหมือนหม้อใบนั้นเปล่าและเปิดไว้ ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น

---

Kathañca puggalo pūro hoti pihito? Idhekaccassa puggalassa pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ puggalo pūro hoti pihito. Seyyathāpi so kumbho pūro pihito, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ime cattāro kumbhūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

บุคคลเปรียบด้วยหม้อเต็มที่ปิดไว้ เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ มีการก้าวไป การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก การทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร น่าเลื่อมใส และเขาย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ...ฯลฯ... ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ อย่างนี้แล บุคคลชื่อว่าเปรียบด้วยหม้อเต็มที่ปิดไว้ เปรียบเหมือนหม้อใบนั้นเต็มและปิดไว้ ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น บุคคลอุปมาด้วยหม้อ ๔ จำพวกนี้ มีปรากฏอยู่ในโลก

---

161. Tattha katame cattāro udakarahadūpamā puggalā? Cattāro udakarahadā – uttāno gambhīrobhāso, gambhīro uttānobhāso, uttāno uttānobhāso, gambhīro gambhīrobhāso. Evamevaṃ cattārome udakarahadūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Uttāno gambhīrobhāso, gambhīro uttānobhāso, uttāno uttānobhāso, gambhīro gambhīrobhāso.

161. ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลอุปมาด้วยห้วงน้ำ ๔ จำพวก เป็นไฉน คือ ห้วงน้ำ ๔ แห่ง ได้แก่ ห้วงน้ำตื้นแต่ปรากฏเหมือนลึก ๑ ห้วงน้ำลึกแต่ปรากฏเหมือนตื้น ๑ ห้วงน้ำตื้นและปรากฏเหมือนตื้น ๑ ห้วงน้ำลึกและปรากฏเหมือนลึก ๑ ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลอุปมาด้วยห้วงน้ำ ๔ จำพวกนี้ มีปรากฏอยู่ในโลก ๔ จำพวกเป็นไฉน คือ บุคคลเปรียบด้วยห้วงน้ำตื้นแต่ปรากฏเหมือนลึก ๑ บุคคลเปรียบด้วยห้วงน้ำลึกแต่ปรากฏเหมือนตื้น ๑ บุคคลเปรียบด้วยห้วงน้ำตื้นและปรากฏเหมือนตื้น ๑ บุคคลเปรียบด้วยห้วงน้ำลึกและปรากฏเหมือนลึก ๑

---

Kathañca puggalo uttāno hoti gambhīrobhāso? Idhekaccassa puggalassa pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ puggalo uttāno hoti gambhīrobhāso. Seyyathāpi so udakarahado uttāno gambhīrobhāso, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลตื้นแต่ปรากฏเหมือนลึก เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ มีการก้าวไป การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก การทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร น่าเลื่อมใส แต่เขาย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ...ฯลฯ... ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ อย่างนี้แล บุคคลชื่อว่าตื้นแต่ปรากฏเหมือนลึก เปรียบเหมือนห้วงน้ำนั้นตื้นแต่ปรากฏเหมือนลึก ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น

---

Kathañca puggalo gambhīro hoti uttānobhāso? Idhekaccassa puggalassa na pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ puggalo gambhīro hoti uttānobhāso. Seyyathāpi so udakarahado gambhīro uttānobhāso, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลลึกแต่ปรากฏเหมือนตื้น เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ มีการก้าวไป การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก การทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร ไม่น่าเลื่อมใส แต่เขาย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ...ฯลฯ... ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ อย่างนี้แล บุคคลชื่อว่าลึกแต่ปรากฏเหมือนตื้น เปรียบเหมือนห้วงน้ำนั้นลึกแต่ปรากฏเหมือนตื้น ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น

---

Kathañca puggalo uttāno hoti uttānobhāso? Idhekaccassa puggalassa na pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ puggalo uttāno hoti uttānobhāso. Seyyathāpi so udakarahado uttāno uttānobhāso, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลตื้นและปรากฏตื้นเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ การก้าวไป การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก การทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร ไม่น่าเลื่อมใส. เขาย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’...ฯลฯ... ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’. บุคคลเป็นผู้ตื้นและปรากฏตื้นอย่างนี้. เปรียบเหมือนห้วงน้ำนั้นตื้นและปรากฏตื้น ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น.

---

Kathañca puggalo gambhīro hoti gambhīrobhāso? Idhekaccassa puggalassa pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ puggalo gambhīro hoti gambhīrobhāso. Seyyathāpi so udakarahado gambhīro gambhīrobhāso, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ime cattāro udakarahadūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

บุคคลลึกและปรากฏลึกเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ การก้าวไป การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก การทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร น่าเลื่อมใส. เขาย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’...ฯลฯ... ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’. บุคคลเป็นผู้ลึกและปรากฏลึกอย่างนี้. เปรียบเหมือนห้วงน้ำนั้นลึกและปรากฏลึก ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น. บุคคลเปรียบด้วยห้วงน้ำ ๔ จำพวกเหล่านี้ มีอยู่ ปรากฏอยู่ในโลก.

---

162. Tattha katame cattāro balībaddūpamā puggalā? Cattāro balībaddā – sakagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo, paragavacaṇḍo no sakagavacaṇḍo, sakagavacaṇḍo ca paragavacaṇḍo ca, neva sakagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo. Evamevaṃ cattārome balībaddūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Sakagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo, paragavacaṇḍo no sakagavacaṇḍo, sakagavacaṇḍo ca paragavacaṇḍo ca, neva sakagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo.

162. บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลเปรียบด้วยโคอุสภะ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ โคอุสภะ ๔ จำพวก ได้แก่ โคที่ดุในฝูงของตน แต่ไม่ดุในฝูงอื่น, โคที่ดุในฝูงอื่น แต่ไม่ดุในฝูงของตน, โคที่ดุทั้งในฝูงของตนและในฝูงอื่น, โคที่ไม่ดุทั้งในฝูงของตนและไม่ดุในฝูงอื่น. ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลเปรียบด้วยโคอุสภะ ๔ จำพวกเหล่านี้ มีอยู่ ปรากฏอยู่ในโลก. ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ บุคคลผู้ดุในฝูงของตน แต่ไม่ดุในฝูงอื่น, บุคคลผู้ดุในฝูงอื่น แต่ไม่ดุในฝูงของตน, บุคคลผู้ดุทั้งในฝูงของตนและในฝูงอื่น, บุคคลผู้ไม่ดุทั้งในฝูงของตนและไม่ดุในฝูงอื่น.

---

Kathañca puggalo sakagavacaṇḍo hoti no paragavacaṇḍo? Idhekacco puggalo sakaparisaṃ ubbejitā hoti, no paraparisaṃ. Evaṃ puggalo sakagavacaṇḍo hoti no paragavacaṇḍo. Seyyathāpi so balībaddo sakagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลผู้ดุในฝูงของตน แต่ไม่ดุในฝูงอื่นเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมทำให้บริษัทของตนหวาดสะดุ้ง แต่ไม่ทำให้บริษัทอื่นหวาดสะดุ้ง. บุคคลเป็นผู้ดุในฝูงของตน แต่ไม่ดุในฝูงอื่นอย่างนี้. เปรียบเหมือนโคอุสภะตัวนั้นดุในฝูงของตน แต่ไม่ดุในฝูงอื่น ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น.

---

Kathañca puggalo paragavacaṇḍo hoti no sakagavacaṇḍo? Idhekacco puggalo paraparisaṃ ubbejitā hoti, no sakaparisaṃ. Evaṃ puggalo paragavacaṇḍo hoti no sakagavacaṇḍo. Seyyathāpi so balībaddo paragavacaṇḍo no sakagavacaṇḍo, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลผู้ดุในฝูงอื่น แต่ไม่ดุในฝูงของตนเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมทำให้บริษัทอื่นหวาดสะดุ้ง แต่ไม่ทำให้บริษัทของตนหวาดสะดุ้ง. บุคคลเป็นผู้ดุในฝูงอื่น แต่ไม่ดุในฝูงของตนอย่างนี้. เปรียบเหมือนโคอุสภะตัวนั้นดุในฝูงอื่น แต่ไม่ดุในฝูงของตน ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น.

---

Kathañca puggalo sakagavacaṇḍo ca hoti paragavacaṇḍo ca? Idhekacco puggalo sakaparisañca ubbejitā hoti, paraparisañca. Evaṃ puggalo sakagavacaṇḍo ca hoti paragavacaṇḍo ca. Seyyathāpi so balībaddo sakagavacaṇḍo ca paragavacaṇḍo ca, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลผู้ดุทั้งในฝูงของตนและในฝูงอื่นเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมทำให้ทั้งบริษัทของตนและบริษัทอื่นหวาดสะดุ้ง. บุคคลเป็นผู้ดุทั้งในฝูงของตนและในฝูงอื่นอย่างนี้. เปรียบเหมือนโคอุสภะตัวนั้นดุทั้งในฝูงของตนและในฝูงอื่น ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น.

---

Kathañca puggalo neva sakagavacaṇḍo hoti no paragavacaṇḍo? Idhekacco puggalo neva sakaparisaṃ ubbejitā hoti no paraparisaṃ. Evaṃ puggalo neva sakagavacaṇḍo hoti no paragavacaṇḍo. Seyyathāpi so balībaddo neva sakagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ime cattāro balībaddūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

บุคคลผู้ไม่ดุทั้งในฝูงของตนและไม่ดุในฝูงอื่นเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมไม่ทำให้ทั้งบริษัทของตนและบริษัทอื่นหวาดสะดุ้ง. บุคคลเป็นผู้ไม่ดุทั้งในฝูงของตนและไม่ดุในฝูงอื่นอย่างนี้. เปรียบเหมือนโคอุสภะตัวนั้นไม่ดุทั้งในฝูงของตนและไม่ดุในฝูงอื่น ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น. บุคคลเปรียบด้วยโคอุสภะ ๔ จำพวกเหล่านี้ มีอยู่ ปรากฏอยู่ในโลก.

---

163. Tattha katame cattāro āsīvisūpamā puggalā? Cattāro āsīvisā – āgataviso no ghoraviso, ghoraviso no āgataviso, āgataviso ca ghoraviso ca, neva āgataviso no ghoraviso. Evamevaṃ cattārome āsīvisūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Āgataviso no ghoraviso, ghoraviso no āgataviso, āgataviso ca ghoraviso ca, neva āgataviso no ghoraviso.

163. บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลเปรียบด้วยอสรพิษ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ อสรพิษ ๔ จำพวก ได้แก่ อสรพิษมีพิษแล่นเร็ว แต่ไม่มีพิษร้าย, อสรพิษมีพิษร้าย แต่ไม่มีพิษแล่นเร็ว, อสรพิษมีทั้งพิษแล่นเร็วและพิษร้าย, อสรพิษไม่มีทั้งพิษแล่นเร็วและไม่มีพิษร้าย. ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลเปรียบด้วยอสรพิษ ๔ จำพวกเหล่านี้ มีอยู่ ปรากฏอยู่ในโลก. ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ บุคคลผู้มีพิษแล่นเร็ว แต่ไม่มีพิษร้าย, บุคคลผู้มีพิษร้าย แต่ไม่มีพิษแล่นเร็ว, บุคคลผู้มีทั้งพิษแล่นเร็วและพิษร้าย, บุคคลผู้ไม่มีทั้งพิษแล่นเร็วและไม่มีพิษร้าย.

---

Kathañca puggalo āgataviso hoti no ghoraviso? Idhekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho na ciraṃ dīgharattaṃ anuseti. Evaṃ puggalo āgataviso hoti, no ghoraviso. Seyyathāpi so āsīviso āgataviso no ghoraviso, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลผู้มีพิษแล่นเร็ว แต่ไม่มีพิษร้ายเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ โกรธเนืองๆ แต่ความโกรธของเขานั้นไม่นอนเนื่องอยู่นาน. บุคคลเป็นผู้มีพิษแล่นเร็ว แต่ไม่มีพิษร้ายอย่างนี้. เปรียบเหมือนอสรพิษตัวนั้นมีพิษแล่นเร็ว แต่ไม่มีพิษร้าย ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น.

---

Kathañca puggalo ghoraviso hoti no āgataviso? Idhekacco puggalo naheva kho abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho ciraṃ dīgharattaṃ anuseti. Evaṃ puggalo ghoraviso hoti, no āgataviso. Seyyathāpi so āsīviso ghoraviso no āgataviso, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลผู้มีพิษร้าย แต่ไม่มีพิษแล่นเร็วเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่โกรธเนืองๆ เลย แต่ความโกรธของเขานั้นนอนเนื่องอยู่นาน. บุคคลเป็นผู้มีพิษร้าย แต่ไม่มีพิษแล่นเร็วอย่างนี้. เปรียบเหมือนอสรพิษตัวนั้นมีพิษร้าย แต่ไม่มีพิษแล่นเร็ว ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น.

---

Kathañca puggalo āgataviso ca hoti ghoraviso ca? Idhekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho ciraṃ dīgharattaṃ anuseti. Evaṃ puggalo āgataviso ca hoti ghoraviso ca. Seyyathāpi so āsīviso āgataviso ca ghoraviso ca, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลผู้มีทั้งพิษแล่นเร็วและพิษร้ายเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ โกรธเนืองๆ และความโกรธของเขานั้นก็นอนเนื่องอยู่นาน. บุคคลเป็นผู้มีทั้งพิษแล่นเร็วและพิษร้ายอย่างนี้. เปรียบเหมือนอสรพิษตัวนั้นมีทั้งพิษแล่นเร็วและพิษร้าย ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น.

---

Kathañca puggalo neva āgataviso hoti no ghoraviso? Idhekacco puggalo naheva kho abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho na ciraṃ dīgharattaṃ anuseti. Evaṃ puggalo neva āgataviso hoti no ghoraviso. Seyyathāpi so āsīviso neva āgataviso no ghoraviso, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ime cattāro āsīvisūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

บุคคลผู้ไม่มีทั้งพิษแล่นเร็วและไม่มีพิษร้ายเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่โกรธเนืองๆ เลย และความโกรธของเขานั้นก็ไม่นอนเนื่องอยู่นาน. บุคคลเป็นผู้ไม่มีทั้งพิษแล่นเร็วและไม่มีพิษร้ายอย่างนี้. เปรียบเหมือนอสรพิษตัวนั้นไม่มีทั้งพิษแล่นเร็วและไม่มีพิษร้าย ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น. บุคคลเปรียบด้วยอสรพิษ ๔ จำพวกเหล่านี้ มีอยู่ ปรากฏอยู่ในโลก.

---

164. Kathañca puggalo ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti? Idhekacco puggalo duppaṭipannānaṃ micchāpaṭipannānaṃ titthiyānaṃ titthiyasāvakānaṃ vaṇṇaṃ bhāsati – ‘‘suppaṭipannā’’ itipi, ‘‘sammāpaṭipannā’’ itipīti. Evaṃ puggalo ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti.

164. บุคคลไม่พิจารณาใคร่ครวญ ไม่หยั่งรู้แล้ว กล่าวคุณของคนที่ไม่ควรจะได้รับการสรรเสริญ เป็นอย่างไร? บุคคลบางคนในโลกนี้ กล่าวคุณของพวกเดียรถีย์และสาวกของเดียรถีย์ผู้ปฏิบัติดู ปฏิบัติผิดว่า ‘เป็นผู้ปฏิบัติดี’ บ้าง ‘เป็นผู้ปฏิบัติชอบ’ บ้าง ด้วยประการฉะนี้ บุคคลชื่อว่าไม่พิจารณาใคร่ครวญ ไม่หยั่งรู้แล้ว กล่าวคุณของคนที่ไม่ควรจะได้รับการสรรเสริญ

---

Kathañca puggalo ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti? Idhekacco puggalo suppaṭipannānaṃ sammāpaṭipannānaṃ buddhānaṃ buddhasāvakānaṃ avaṇṇaṃ bhāsati – ‘‘duppaṭipannā’’ itipi, ‘‘micchāpaṭipannā’’ itipīti. Evaṃ puggalo ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti.

บุคคลไม่พิจารณาใคร่ครวญ ไม่หยั่งรู้แล้ว กล่าวโทษของคนที่ควรจะได้รับการสรรเสริญ เป็นอย่างไร? บุคคลบางคนในโลกนี้ กล่าวโทษของพระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวกผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบว่า ‘เป็นผู้ปฏิบัติดู’ บ้าง ‘เป็นผู้ปฏิบัติผิด’ บ้าง ด้วยประการฉะนี้ บุคคลชื่อว่าไม่พิจารณาใคร่ครวญ ไม่หยั่งรู้แล้ว กล่าวโทษของคนที่ควรจะได้รับการสรรเสริญ

---

Kathañca puggalo ananuvicca apariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃsitā hoti? Idhekacco puggalo duppaṭipadāya micchāpaṭipadāya pasādaṃ janeti – ‘‘suppaṭipadā’’ itipi, ‘‘sammāpaṭipadā’’ itipīti. Evaṃ puggalo ananuvicca apariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃsitā hoti.

บุคคลไม่พิจารณาใคร่ครวญ ไม่หยั่งรู้แล้ว แสดงความเลื่อมใสในฐานะอันไม่น่าเลื่อมใส เป็นอย่างไร? บุคคลบางคนในโลกนี้ ยังความเลื่อมใสให้เกิดในข้อปฏิบัติชั่ว ในข้อปฏิบัติผิดว่า ‘เป็นข้อปฏิบัติดี’ บ้าง ‘เป็นข้อปฏิบัติชอบ’ บ้าง ด้วยประการฉะนี้ บุคคลชื่อว่าไม่พิจารณาใคร่ครวญ ไม่หยั่งรู้แล้ว แสดงความเลื่อมใสในฐานะอันไม่น่าเลื่อมใส

---

Kathañca puggalo ananuvicca apariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃsitā hoti? Idhekacco puggalo suppaṭipadāya sammāpaṭipadāya appasādaṃ janeti – ‘‘duppaṭipadā’’ itipi, ‘‘micchāpaṭipadā’’ itipīti. Evaṃ puggalo ananuvicca apariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃsitā hoti.

บุคคลไม่พิจารณาใคร่ครวญ ไม่หยั่งรู้แล้ว แสดงความไม่เลื่อมใสในฐานะอันน่าเลื่อมใส เป็นอย่างไร? บุคคลบางคนในโลกนี้ ยังความไม่เลื่อมใสให้เกิดในข้อปฏิบัติดี ในข้อปฏิบัติชอบว่า ‘เป็นข้อปฏิบัติชั่ว’ บ้าง ‘เป็นข้อปฏิบัติผิด’ บ้าง ด้วยประการฉะนี้ บุคคลชื่อว่าไม่พิจารณาใคร่ครวญ ไม่หยั่งรู้แล้ว แสดงความไม่เลื่อมใสในฐานะอันน่าเลื่อมใส

---

165. Kathañca puggalo anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti? Idhekacco puggalo duppaṭipannānaṃ micchāpaṭipannānaṃ titthiyānaṃ titthiyasāvakānaṃ avaṇṇaṃ bhāsati – ‘‘duppaṭipannā’’ itipi, ‘‘micchāpaṭipannā’’ itipīti. Evaṃ puggalo anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti.

165. บุคคลพิจารณาใคร่ครวญ หยั่งรู้แล้ว กล่าวโทษของคนที่ไม่ควรจะได้รับการสรรเสริญ เป็นอย่างไร? บุคคลบางคนในโลกนี้ กล่าวโทษของพวกเดียรถีย์และสาวกของเดียรถีย์ผู้ปฏิบัติดู ปฏิบัติผิดว่า ‘เป็นผู้ปฏิบัติดู’ บ้าง ‘เป็นผู้ปฏิบัติผิด’ บ้าง ด้วยประการฉะนี้ บุคคลชื่อว่าพิจารณาใคร่ครวญ หยั่งรู้แล้ว กล่าวโทษของคนที่ไม่ควรจะได้รับการสรรเสริญ

---

Kathañca puggalo anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti? Idhekacco puggalo suppaṭipannānaṃ sammāpaṭipannānaṃ buddhānaṃ buddhasāvakānaṃ vaṇṇaṃ bhāsati – ‘‘suppaṭipannā’’ itipi, ‘‘sammāpaṭipannā’’ itipīti. Evaṃ puggalo anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti.

บุคคลพิจารณาใคร่ครวญ หยั่งรู้แล้ว กล่าวคุณของคนที่ควรจะได้รับการสรรเสริญ เป็นอย่างไร? บุคคลบางคนในโลกนี้ กล่าวคุณของพระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวกผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบว่า ‘เป็นผู้ปฏิบัติดี’ บ้าง ‘เป็นผู้ปฏิบัติชอบ’ บ้าง ด้วยประการฉะนี้ บุคคลชื่อว่าพิจารณาใคร่ครวญ หยั่งรู้แล้ว กล่าวคุณของคนที่ควรจะได้รับการสรรเสริญ

---

Kathañca puggalo anuvicca pariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃsitā hoti? Idhekacco puggalo duppaṭipadāya micchāpaṭipadāya appasādaṃ janeti – ‘‘duppaṭipadā’’ itipi, ‘‘micchāpaṭipadā’’ itipīti. Evaṃ puggalo anuvicca pariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃsitā hoti.

บุคคลพิจารณาใคร่ครวญ หยั่งรู้แล้ว แสดงความไม่เลื่อมใสในฐานะอันไม่น่าเลื่อมใส เป็นอย่างไร? บุคคลบางคนในโลกนี้ ยังความไม่เลื่อมใสให้เกิดในข้อปฏิบัติชั่ว ในข้อปฏิบัติผิดว่า ‘เป็นข้อปฏิบัติชั่ว’ บ้าง ‘เป็นข้อปฏิบัติผิด’ บ้าง ด้วยประการฉะนี้ บุคคลชื่อว่าพิจารณาใคร่ครวญ หยั่งรู้แล้ว แสดงความไม่เลื่อมใสในฐานะอันไม่น่าเลื่อมใส

---

Kathañca puggalo anuvicca pariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃsitā hoti? Idhekacco puggalo suppaṭipadāya sammāpaṭipadāya pasādaṃ janeti – ‘‘suppaṭipadā’’ itipi, ‘‘sammāpaṭipadā’’ itipīti. Evaṃ puggalo anuvicca pariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃsitā hoti.

บุคคลพิจารณาใคร่ครวญ หยั่งรู้แล้ว แสดงความเลื่อมใสในฐานะอันน่าเลื่อมใส เป็นอย่างไร? บุคคลบางคนในโลกนี้ ยังความเลื่อมใสให้เกิดในข้อปฏิบัติดี ในข้อปฏิบัติชอบว่า ‘เป็นข้อปฏิบัติดี’ บ้าง ‘เป็นข้อปฏิบัติชอบ’ บ้าง ด้วยประการฉะนี้ บุคคลชื่อว่าพิจารณาใคร่ครวญ หยั่งรู้แล้ว แสดงความเลื่อมใสในฐานะอันน่าเลื่อมใส

---

166. Kathañca puggalo avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca kho vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena? Idhekacco puggalo vaṇṇopi saṃvijjati avaṇṇopi saṃvijjati. Yo tattha avaṇṇo taṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena, yo tattha vaṇṇo taṃ na bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Evaṃ puggalo avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca kho vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena.

166. บุคคลกล่าวโทษของคนที่ไม่ควรจะได้รับการสรรเสริญตามที่เป็นจริง ตามที่เป็นจริง โดยกาล แต่ไม่กล่าวคุณของคนที่ควรจะได้รับการสรรเสริญตามที่เป็นจริง ตามที่เป็นจริง โดยกาล เป็นอย่างไร? บุคคลบางคนในโลกนี้ (ในบุคคลนั้น) คุณก็มีอยู่ โทษก็มีอยู่ โทษใดมีอยู่ในบุคคลนั้น เขากล่าวโทษนั้นตามที่เป็นจริง ตามที่เป็นจริง โดยกาล คุณใดมีอยู่ในบุคคลนั้น เขาไม่กล่าวคุณนั้นตามที่เป็นจริง ตามที่เป็นจริง โดยกาล ด้วยประการฉะนี้ บุคคลชื่อว่ากล่าวโทษของคนที่ไม่ควรจะได้รับการสรรเสริญตามที่เป็นจริง ตามที่เป็นจริง โดยกาล แต่ไม่กล่าวคุณของคนที่ควรจะได้รับการสรรเสริญตามที่เป็นจริง ตามที่เป็นจริง โดยกาล

---

Kathañca puggalo vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca kho avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena? Idhekacco puggalo vaṇṇopi saṃvijjati avaṇṇopi saṃvijjati. Yo tattha vaṇṇo taṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena, yo tattha avaṇṇo taṃ na bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Evaṃ puggalo vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca kho avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena.

บุคคลกล่าวคุณของคนที่ควรจะได้รับการสรรเสริญตามที่เป็นจริง ตามที่เป็นจริง โดยกาล แต่ไม่กล่าวโทษของคนที่ไม่ควรจะได้รับการสรรเสริญตามที่เป็นจริง ตามที่เป็นจริง โดยกาล เป็นอย่างไร? บุคคลบางคนในโลกนี้ (ในบุคคลนั้น) คุณก็มีอยู่ โทษก็มีอยู่ คุณใดมีอยู่ในบุคคลนั้น เขากล่าวคุณนั้นตามที่เป็นจริง ตามที่เป็นจริง โดยกาล โทษใดมีอยู่ในบุคคลนั้น เขาไม่กล่าวโทษนั้นตามที่เป็นจริง ตามที่เป็นจริง โดยกาล ด้วยประการฉะนี้ บุคคลชื่อว่ากล่าวคุณของคนที่ควรจะได้รับการสรรเสริญตามที่เป็นจริง ตามที่เป็นจริง โดยกาล แต่ไม่กล่าวโทษของคนที่ไม่ควรจะได้รับการสรรเสริญตามที่เป็นจริง ตามที่เป็นจริง โดยกาล

---

Kathañca puggalo avaṇṇārahassa ca avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, vaṇṇārahassa ca vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena? Idhekacco puggalo vaṇṇopi saṃvijjati avaṇṇopi saṃvijjati. Yo tattha avaṇṇo taṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena, yopi tattha vaṇṇo tampi bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Tatra kālaññū hoti tassa pañhassa veyyākaraṇāya. Evaṃ puggalo avaṇṇārahassa ca avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, vaṇṇārahassa ca vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena.

บุคคลกล่าวโทษของคนที่ไม่ควรจะได้รับการสรรเสริญตามที่เป็นจริง ตามที่เป็นจริง โดยกาลด้วย และกล่าวคุณของคนที่ควรจะได้รับการสรรเสริญตามที่เป็นจริง ตามที่เป็นจริง โดยกาลด้วย เป็นอย่างไร? บุคคลบางคนในโลกนี้ (ในบุคคลนั้น) คุณก็มีอยู่ โทษก็มีอยู่ โทษใดมีอยู่ในบุคคลนั้น เขากล่าวโทษนั้นตามที่เป็นจริง ตามที่เป็นจริง โดยกาล และคุณใดมีอยู่ในบุคคลนั้น เขาก็กล่าวคุณนั้นตามที่เป็นจริง ตามที่เป็นจริง โดยกาล ในเรื่องนั้น เขาย่อมเป็นผู้รู้จักกาลเพื่อจะพยากรณ์ปัญหานั้น ด้วยประการฉะนี้ บุคคลชื่อว่ากล่าวโทษของคนที่ไม่ควรจะได้รับการสรรเสริญตามที่เป็นจริง ตามที่เป็นจริง โดยกาลด้วย และกล่าวคุณของคนที่ควรจะได้รับการสรรเสริญตามที่เป็นจริง ตามที่เป็นจริง โดยกาลด้วย

---

Kathañca puggalo neva avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, nopi vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena? Idhekacco puggalo vaṇṇopi saṃvijjati avaṇṇopi saṃvijjati. Yo tattha avaṇṇo taṃ na bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena, yopi tattha vaṇṇo tampi na bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Upekkhako viharati sato sampajāno. Evaṃ puggalo neva avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, nopi vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena.

บุคคลไม่กล่าวติเตียนบุคคลผู้ควรติเตียน และไม่กล่าวสรรเสริญบุคคลผู้ควรสรรเสริญ ตามจริง ตามกาล เป็นอย่างไร? คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ มีทั้งส่วนที่น่าสรรเสริญและส่วนที่น่าติเตียนอยู่ บุคคลนั้นไม่กล่าวส่วนที่น่าติเตียนนั้นตามจริง ตามกาล และแม้ส่วนที่น่าสรรเสริญนั้น ก็ไม่กล่าวตามจริง ตามกาล เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ ด้วยเหตุนี้ บุคคลจึงชื่อว่าไม่กล่าวติเตียนบุคคลผู้ควรติเตียน และไม่กล่าวสรรเสริญบุคคลผู้ควรสรรเสริญ ตามจริง ตามกาล

---

167. Katamo ca puggalo uṭṭhānaphalūpajīvī no puññaphalūpajīvī? Yassa puggalassa uṭṭhahato ghaṭato vāyamato ājīvo abhinibbattati, no puññato – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘uṭṭhānaphalūpajīvī, no puññaphalūpajīvī’’.

167. บุคคลผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความหมั่นเพียร ไม่ใช่เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งบุญ เป็นอย่างไร? คือ บุคคลใด การเลี้ยงชีพย่อมสำเร็จได้เพราะความขยัน ความพยายาม ความบากบั่น ไม่ใช่เพราะบุญ บุคคลนี้เรียกว่า ผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความหมั่นเพียร ไม่ใช่เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งบุญ

---

Katamo ca puggalo puññaphalūpajīvī no uṭṭhānaphalūpajīvī? Paranimmitavasavattī deve upādāya tatūpari devā puññaphalūpajīvino na uṭṭhānaphalūpajīvino.

บุคคลผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งบุญ ไม่ใช่เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความหมั่นเพียร เป็นอย่างไร? คือ เหล่าเทพชั้นปรนิมมิตวสวัตตีขึ้นไป จนถึงเหล่าเทพเบื้องบนกว่านั้น เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งบุญ ไม่ใช่เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความหมั่นเพียร

---

Katamo ca puggalo uṭṭhānaphalūpajīvī ca puññaphalūpajīvī ca? Yassa puggalassa uṭṭhahato ghaṭato vāyamato ājīvo abhinibbattati puññato ca – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘uṭṭhānaphalūpajīvī ca puññaphalūpajīvī ca’’.

บุคคลผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความหมั่นเพียรและเลี้ยงชีพด้วยผลแห่งบุญ เป็นอย่างไร? คือ บุคคลใด การเลี้ยงชีพย่อมสำเร็จได้เพราะความขยัน ความพยายาม ความบากบั่น และเพราะบุญด้วย บุคคลนี้เรียกว่า ผู้เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความหมั่นเพียรและเลี้ยงชีพด้วยผลแห่งบุญ

---

Katamo ca puggalo neva uṭṭhānaphalūpajīvī no puññaphalūpajīvī? Nerayikā neva uṭṭhānaphalūpajīvino no puññaphalūpajīvino.

บุคคลผู้ไม่เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความหมั่นเพียรและไม่เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งบุญ เป็นอย่างไร? คือ สัตว์นรกทั้งหลาย ไม่เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งความหมั่นเพียรและไม่เลี้ยงชีพด้วยผลแห่งบุญ

---

168. Kathañca puggalo tamo hoti tamaparāyano? Idhekacco puggalo nīce kule paccājāto hoti – caṇḍālakule vā nesādakule vā venakule vā rathakārakule vā pukkusakule vā dalidde appannapānabhojane kasiravuttike, yattha kasirena ghāsacchādo labbhati. So ca hoti dubbaṇṇo duddasiko okoṭimako bahvābādho kāṇo vā kuṇī vā khañjo vā pakkhahato vā, na lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Evaṃ puggalo tamo hoti tamaparāyano.

168. บุคคลผู้มืดมาแล้วมีมืดไปเบื้องหน้า เป็นอย่างไร? คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เกิดในตระกูลต่ำ คือ ตระกูลจัณฑาล ตระกูลพราน ตระกูลคนสานตระกร้า ตระกูลช่างรถ หรือตระกูลคนเทขยะ เป็นคนยากจน มีข้าว น้ำ และโภชนะน้อย มีความเป็นอยู่ฝืดเคือง ซึ่งเป็นตระกูลที่หาอาหารและเครื่องนุ่งห่มได้โดยยาก และบุคคลนั้นเป็นคนมีผิวพรรณทราม น่าเกลียด รูปร่างแคระแกร็น มีโรคภัยไข้เจ็บมาก เป็นคนตาบอดบ้าง เป็นคนง่อยบ้าง เป็นคนขาพิการบ้าง หรือเป็นอัมพาตบ้าง ไม่ได้ข้าว น้ำ ผ้า ยานพาหนะ ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่อยู่อาศัย และประทีปโคมไฟ เขาประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจ ครั้นเขาประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก บุคคลเป็นผู้มืดมาแล้วมีมืดไปเบื้องหน้า เป็นอย่างนี้

---

Kathañca puggalo tamo hoti jotiparāyano? Idhekacco puggalo nīce kule paccājāto hoti – caṇḍālakule vā nesādakule vā venakule vā rathakārakule vā pukkusakule vā dalidde appannapānabhojane kasiravuttike, yattha kasirena ghāsacchādo labbhati. So ca hoti dubbaṇṇo duddasiko okoṭimako bahvābādho kāṇo vā kuṇī vā khañjo vā pakkhahato vā, na lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. So kāyena sucaritaṃ caritvā vācāya sucaritaṃ caritvā manasā sucaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Evaṃ puggalo tamo hoti jotiparāyano.

บุคคลผู้มืดมาแล้วมีสว่างไปเบื้องหน้า เป็นอย่างไร? คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เกิดในตระกูลต่ำ คือ ตระกูลจัณฑาล ตระกูลพราน ตระกูลคนสานตระกร้า ตระกูลช่างรถ หรือตระกูลคนเทขยะ เป็นคนยากจน มีข้าว น้ำ และโภชนะน้อย มีความเป็นอยู่ฝืดเคือง ซึ่งเป็นตระกูลที่หาอาหารและเครื่องนุ่งห่มได้โดยยาก และบุคคลนั้นเป็นคนมีผิวพรรณทราม น่าเกลียด รูปร่างแคระแกร็น มีโรคภัยไข้เจ็บมาก เป็นคนตาบอดบ้าง เป็นคนง่อยบ้าง เป็นคนขาพิการบ้าง หรือเป็นอัมพาตบ้าง ไม่ได้ข้าว น้ำ ผ้า ยานพาหนะ ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่อยู่อาศัย และประทีปโคมไฟ เขาประพฤติสุจริตด้วยกาย วาจา ใจ ครั้นเขาประพฤติสุจริตด้วยกาย วาจา ใจแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ บุคคลเป็นผู้มืดมาแล้วมีสว่างไปเบื้องหน้า เป็นอย่างนี้

---

Kathañca puggalo joti hoti tamaparāyano? Idhekacco puggalo ucce kule paccājāto hoti – khattiyamahāsālakule vā brāhmaṇamahāsālakule vā gahapatimahāsālakule vā aḍḍhe mahaddhane mahābhoge pahūtajātarūparajate pahūtavittūpakaraṇe pahūtadhanadhaññe. So ca hoti abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato, lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Evaṃ puggalo joti hoti tamaparāyano.

บุคคลผู้สว่างมาแล้วมีมืดไปเบื้องหน้า เป็นอย่างไร? คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เกิดในตระกูลสูง คือ ตระกูลขัตติยมหาศาล ตระกูลพราหมณมหาศาล หรือตระกูลคหบดีมหาศาล เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก มีทองและเงินมากมาย มีเครื่องอุปโภคบริโภคมากมาย มีทรัพย์และข้าวเปลือกมากมาย และบุคคลนั้นเป็นคนมีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยผิวพรรณดียิ่ง ได้ข้าว น้ำ ผ้า ยานพาหนะ ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่อยู่อาศัย และประทีปโคมไฟ เขาประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจ ครั้นเขาประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก บุคคลเป็นผู้สว่างมาแล้วมีมืดไปเบื้องหน้า เป็นอย่างนี้

---

Kathañca puggalo joti hoti jotiparāyano? Idhekacco puggalo ucce kule paccājāto hoti – khattiyamahāsālakule vā brāhmaṇamahāsālakule vā gahapatimahāsālakule vā aḍḍhe mahaddhane mahābhoge pahūtajātarūparajate pahūtavittūpakaraṇe pahūtadhanadhaññe. So ca hoti abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato, lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. So kāyena sucaritaṃ caritvā vācāya sucaritaṃ caritvā manasā sucaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Evaṃ puggalo joti hoti jotiparāyano.

บุคคลผู้สว่างมาแล้วมีสว่างไปเบื้องหน้า เป็นอย่างไร? คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เกิดในตระกูลสูง คือ ตระกูลขัตติยมหาศาล ตระกูลพราหมณมหาศาล หรือตระกูลคหบดีมหาศาล เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก มีทองและเงินมากมาย มีเครื่องอุปโภคบริโภคมากมาย มีทรัพย์และข้าวเปลือกมากมาย และบุคคลนั้นเป็นคนมีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยผิวพรรณดียิ่ง ได้ข้าว น้ำ ผ้า ยานพาหนะ ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่อยู่อาศัย และประทีปโคมไฟ เขาประพฤติสุจริตด้วยกาย วาจา ใจ ครั้นเขาประพฤติสุจริตด้วยกาย วาจา ใจแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ บุคคลเป็นผู้สว่างมาแล้วมีสว่างไปเบื้องหน้า เป็นอย่างนี้

---

169. Kathañca puggalo oṇatoṇato hoti…pe… evaṃ puggalo oṇatoṇato hoti.

169. บุคคลผู้ต่ำมาแล้วมีต่ำไปเบื้องหน้า เป็นอย่างไร? ...ฯลฯ... บุคคลเป็นผู้ต่ำมาแล้วมีต่ำไปเบื้องหน้า เป็นอย่างนี้

---

Kathañca puggalo oṇatuṇṇato hoti…pe… evaṃ puggalo oṇatuṇṇato hoti.

บุคคลเป็นผู้ต่ำแต่น้อมไปสูง เป็นอย่างไร ฯลฯ บุคคลเป็นผู้ต่ำแต่น้อมไปสูง เป็นอย่างนี้

---

Kathañca puggalo uṇṇatoṇato hoti…pe… evaṃ puggalo uṇṇatoṇato hoti.

บุคคลเป็นผู้สูงแต่น้อมไปต่ำ เป็นอย่างไร ฯลฯ บุคคลเป็นผู้สูงแต่น้อมไปต่ำ เป็นอย่างนี้

---

Kathañca puggalo uṇṇatuṇṇato hoti…pe… evaṃ puggalo uṇṇatuṇṇato hoti.

บุคคลเป็นผู้สูงแต่น้อมไปสูง เป็นอย่างไร ฯลฯ บุคคลเป็นผู้สูงแต่น้อมไปสูง เป็นอย่างนี้

---

170. Tattha katame cattāro rukkhūpamā puggalā? Cattāro rukkhā – pheggu sāraparivāro, sāro phegguparivāro, pheggu phegguparivāro, sāro sāraparivāro. Evamevaṃ cattārome rukkhūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Pheggu sāraparivāro, sāro phegguparivāro, pheggu phegguparivāro, sāro sāraparivāro.

170. บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคล ๔ จำพวกที่เปรียบด้วยต้นไม้เป็นไฉน ต้นไม้ ๔ ชนิด คือ ต้นไม้มีกระพี้ มีแก่นเป็นบริวาร ๑ ต้นไม้มีแก่น มีกระพี้เป็นบริวาร ๑ ต้นไม้มีกระพี้ มีกระพี้เป็นบริวาร ๑ ต้นไม้มีแก่น มีแก่นเป็นบริวาร ๑ ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคล ๔ จำพวกนี้ที่เปรียบด้วยต้นไม้ มีปรากฏอยู่ในโลก บุคคล ๔ จำพวกเป็นไฉน คือ บุคคลผู้มีกระพี้ มีแก่นเป็นบริวาร ๑ บุคคลผู้มีแก่น มีกระพี้เป็นบริวาร ๑ บุคคลผู้มีกระพี้ มีกระพี้เป็นบริวาร ๑ บุคคลผู้มีแก่น มีแก่นเป็นบริวาร ๑

---

Kathañca puggalo pheggu hoti sāraparivāro? Idhekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo, parisā ca khvassa hoti sīlavatī kalyāṇadhammā. Evaṃ puggalo pheggu hoti sāraparivāro. Seyyathāpi so rukkho pheggu sāraparivāro, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลเป็นผู้มีกระพี้ มีแก่นเป็นบริวาร เป็นอย่างไร บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทุศีล มีธรรมอันเลวทราม แต่บริษัทของเขาเป็นผู้มีศีล มีธรรมอันดีงาม บุคคลเป็นผู้มีกระพี้ มีแก่นเป็นบริวาร เป็นอย่างนี้ บุคคลนี้เปรียบเหมือนต้นไม้ที่มีกระพี้ มีแก่นเป็นบริวาร ฉันนั้น

---

Kathañca puggalo sāro hoti phegguparivāro? Idhekacco puggalo sīlavā hoti kalyāṇadhammo, parisā ca khvassa hoti dussīlā pāpadhammā. Evaṃ puggalo sāro hoti phegguparivāro. Seyyathāpi so rukkho sāro phegguparivāro, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลเป็นผู้มีแก่น มีกระพี้เป็นบริวาร เป็นอย่างไร บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีศีล มีธรรมอันดีงาม แต่บริษัทของเขาเป็นผู้ทุศีล มีธรรมอันเลวทราม บุคคลเป็นผู้มีแก่น มีกระพี้เป็นบริวาร เป็นอย่างนี้ บุคคลนี้เปรียบเหมือนต้นไม้ที่มีแก่น มีกระพี้เป็นบริวาร ฉันนั้น

---

Kathañca puggalo pheggu hoti phegguparivāro? Idhekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo, parisāpissa hoti dussīlā pāpadhammā. Evaṃ puggalo pheggu hoti phegguparivāro. Seyyathāpi so rukkho pheggu phegguparivāro, tathūpamo ayaṃ puggalo.

บุคคลเป็นผู้มีกระพี้ มีกระพี้เป็นบริวาร เป็นอย่างไร บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทุศีล มีธรรมอันเลวทราม แม้บริษัทของเขาก็เป็นผู้ทุศีล มีธรรมอันเลวทราม บุคคลเป็นผู้มีกระพี้ มีกระพี้เป็นบริวาร เป็นอย่างนี้ บุคคลนี้เปรียบเหมือนต้นไม้ที่มีกระพี้ มีกระพี้เป็นบริวาร ฉันนั้น

---

Kathañca puggalo sāro hoti sāraparivāro? Idhekacco puggalo sīlavā hoti kalyāṇadhammo, parisāpissa hoti sīlavatī kalyāṇadhammā. Evaṃ puggalo sāro hoti sāraparivāro. Seyyathāpi so rukkho sāro sāraparivāro, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ime cattāro rukkhūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

บุคคลเป็นผู้มีแก่น มีแก่นเป็นบริวาร เป็นอย่างไร บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีศีล มีธรรมอันดีงาม แม้บริษัทของเขาก็เป็นผู้มีศีล มีธรรมอันดีงาม บุคคลเป็นผู้มีแก่น มีแก่นเป็นบริวาร เป็นอย่างนี้ บุคคลนี้เปรียบเหมือนต้นไม้ที่มีแก่น มีแก่นเป็นบริวาร ฉันนั้น บุคคล ๔ จำพวกนี้ที่เปรียบด้วยต้นไม้ มีปรากฏอยู่ในโลก

---

171. Katamo ca puggalo rūpappamāṇo rūpappasanno? Idhekacco puggalo ārohaṃ vā passitvā pariṇāhaṃ vā passitvā saṇṭhānaṃ vā passitvā pāripūriṃ vā passitvā tattha pamāṇaṃ gahetvā pasādaṃ janeti. Ayaṃ vuccati puggalo rūpappamāṇo rūpappasanno.

171. บุคคลผู้ถือรูปเป็นประมาณ เลื่อมใสในรูป เป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้เห็นความสูง หรือเห็นความกว้าง หรือเห็นสัณฐาน หรือเห็นความบริบูรณ์ แล้วยึดถือประมาณในรูปนั้น ก่อให้เกิดความเลื่อมใส บุคคลนี้เรียกว่า ผู้ถือรูปเป็นประมาณ เลื่อมใสในรูป

---

Katamo ca puggalo ghosappamāṇo ghosappasanno? Idhekacco puggalo paravaṇṇanāya parathomanāya parapasaṃsanāya paravaṇṇahārikāya tattha pamāṇaṃ gahetvā pasādaṃ janeti. Ayaṃ vuccati puggalo ghosappamāṇo ghosappasanno.

บุคคลผู้ถือเสียงเป็นประมาณ เลื่อมใสในเสียง เป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้ยึดถือประมาณในเสียงนั้น เพราะการพรรณนาของผู้อื่น เพราะการยกย่องของผู้อื่น เพราะการสรรเสริญของผู้อื่น เพราะการนำคุณมาบอกของผู้อื่น แล้วก่อให้เกิดความเลื่อมใส บุคคลนี้เรียกว่า ผู้ถือเสียงเป็นประมาณ เลื่อมใสในเสียง

---

172. Katamo ca puggalo lūkhappamāṇo lūkhappasanno? Idhekacco puggalo cīvaralūkhaṃ vā passitvā pattalūkhaṃ vā passitvā senāsanalūkhaṃ vā passitvā vividhaṃ vā dukkarakārikaṃ passitvā tattha pamāṇaṃ gahetvā pasādaṃ janeti. Ayaṃ vuccati puggalo lūkhappamāṇo lūkhappasanno.

172. บุคคลผู้ถือความเศร้าหมองเป็นประมาณ เลื่อมใสในความเศร้าหมอง เป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้เห็นความเศร้าหมองแห่งจีวร หรือเห็นความเศร้าหมองแห่งบาตร หรือเห็นความเศร้าหมองแห่งเสนาสนะ หรือเห็นการทำความลำบากต่างๆ แล้วยึดถือประมาณในความเศร้าหมองนั้น ก่อให้เกิดความเลื่อมใส บุคคลนี้เรียกว่า ผู้ถือความเศร้าหมองเป็นประมาณ เลื่อมใสในความเศร้าหมอง

---

Katamo ca puggalo dhammappamāṇo dhammappasanno? Idhekacco puggalo sīlaṃ vā passitvā samādhiṃ vā passitvā paññaṃ vā passitvā tattha pamāṇaṃ gahetvā pasādaṃ janeti. Ayaṃ vuccati puggalo dhammappamāṇo dhammappasanno.

บุคคลผู้ถือธรรมเป็นประมาณ เลื่อมใสในธรรม เป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้เห็นศีล หรือเห็นสมาธิ หรือเห็นปัญญา แล้วยึดถือประมาณในธรรมนั้น ก่อให้เกิดความเลื่อมใส บุคคลนี้เรียกว่า ผู้ถือธรรมเป็นประมาณ เลื่อมใสในธรรม

---

173. Kathañca puggalo attahitāya paṭipanno hoti no parahitāya? Idhekacco puggalo attanā sīlasampanno hoti, no paraṃ sīlasampadāya samādapeti; attanā samādhisampanno hoti, no paraṃ samādhisampadāya samādapeti; attanā paññāsampanno hoti, no paraṃ paññāsampadāya samādapeti; attanā vimuttisampanno hoti, no paraṃ vimuttisampadāya samādapeti; attanā vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, no paraṃ vimuttiñāṇadassanasampadāya samādapeti. Evaṃ puggalo attahitāya paṭipanno hoti no parahitāya.

173. บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน แต่ไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น เป็นอย่างไร บุคคลบางคนในโลกนี้ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล แต่ไม่ชักชวนผู้อื่นให้ถึงพร้อมด้วยศีล ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสมาธิ แต่ไม่ชักชวนผู้อื่นให้ถึงพร้อมด้วยสมาธิ ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา แต่ไม่ชักชวนผู้อื่นให้ถึงพร้อมด้วยปัญญา ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิมุตติ แต่ไม่ชักชวนผู้อื่นให้ถึงพร้อมด้วยวิมุตติ ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิมุตติญาณทัสสนะ แต่ไม่ชักชวนผู้อื่นให้ถึงพร้อมด้วยวิมุตติญาณทัสสนะ บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน แต่ไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น เป็นอย่างนี้

---

Kathañca puggalo parahitāya paṭipanno hoti no attahitāya? Idhekacco puggalo attanā na sīlasampanno hoti, paraṃ sīlasampadāya samādapeti; attanā na samādhisampanno hoti, paraṃ samādhisampadāya samādapeti; attanā na paññāsampanno hoti, paraṃ paññāsampadāya samādapeti; attanā na vimuttisampanno hoti, paraṃ vimuttisampadāya samādapeti; attanā na vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, paraṃ vimuttiñāṇadassanasampadāya samādapeti. Evaṃ puggalo parahitāya paṭipanno hoti no attahitāya.

บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น แต่ไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน เป็นอย่างไร บุคคลบางคนในโลกนี้ตนเองไม่เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล แต่ชักชวนผู้อื่นให้ถึงพร้อมด้วยศีล ตนเองไม่เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสมาธิ แต่ชักชวนผู้อื่นให้ถึงพร้อมด้วยสมาธิ ตนเองไม่เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา แต่ชักชวนผู้อื่นให้ถึงพร้อมด้วยปัญญา ตนเองไม่เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิมุตติ แต่ชักชวนผู้อื่นให้ถึงพร้อมด้วยวิมุตติ ตนเองไม่เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิมุตติญาณทัสสนะ แต่ชักชวนผู้อื่นให้ถึงพร้อมด้วยวิมุตติญาณทัสสนะ บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น แต่ไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน เป็นอย่างนี้

---

Kathañca puggalo attahitāya ceva paṭipanno hoti parahitāya ca? Idhekacco puggalo attanā ca sīlasampanno hoti, parañca sīlasampadāya samādapeti; attanā ca samādhisampanno hoti, parañca samādhisampadāya samādapeti; attanā ca paññāsampanno hoti, parañca paññāsampadāya samādapeti; attanā ca vimuttisampanno hoti, parañca vimuttisampadāya samādapeti; attanā ca vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, parañca vimuttiñāṇadassanasampadāya samādapeti. Evaṃ puggalo attahitāya ceva paṭipanno hoti parahitāya ca.

บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและเพื่อประโยชน์ผู้อื่น เป็นอย่างไร บุคคลบางคนในโลกนี้ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล และชักชวนผู้อื่นให้ถึงพร้อมด้วยศีลด้วย ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสมาธิ และชักชวนผู้อื่นให้ถึงพร้อมด้วยสมาธิด้วย ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา และชักชวนผู้อื่นให้ถึงพร้อมด้วยปัญญาด้วย ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิมุตติ และชักชวนผู้อื่นให้ถึงพร้อมด้วยวิมุตติด้วย ตนเองเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิมุตติญาณทัสสนะ และชักชวนผู้อื่นให้ถึงพร้อมด้วยวิมุตติญาณทัสสนะด้วย บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและเพื่อประโยชน์ผู้อื่น เป็นอย่างนี้

---

Kathañca puggalo neva attahitāya paṭipanno hoti no parahitāya? Idhekacco puggalo attanā na sīlasampanno hoti, no paraṃ sīlasampadāya samādapeti; attanā na samādhisampanno hoti, no paraṃ samādhisampadāya samādapeti; attanā na paññāsampanno hoti, no paraṃ paññāsampadāya samādapeti; attanā na vimuttisampanno hoti, no paraṃ vimuttisampadāya samādapeti; attanā na vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, no paraṃ vimuttiñāṇadassanasampadāya samādapeti. Evaṃ puggalo neva attahitāya paṭipanno hoti no parahitāya.

บุคคลชื่อว่าไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่นเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ตนเองไม่ถึงพร้อมด้วยศีล และไม่ชักชวนผู้อื่นให้ถึงพร้อมด้วยศีล ตนเองไม่ถึงพร้อมด้วยสมาธิ และไม่ชักชวนผู้อื่นให้ถึงพร้อมด้วยสมาธิ ตนเองไม่ถึงพร้อมด้วยปัญญา และไม่ชักชวนผู้อื่นให้ถึงพร้อมด้วยปัญญา ตนเองไม่ถึงพร้อมด้วยวิมุตติ และไม่ชักชวนผู้อื่นให้ถึงพร้อมด้วยวิมุตติ ตนเองไม่ถึงพร้อมด้วยวิมุตติญาณทัสสนะ และไม่ชักชวนผู้อื่นให้ถึงพร้อมด้วยวิมุตติญาณทัสสนะ อย่างนี้แล บุคคลชื่อว่าไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น

---

174. Kathañca puggalo attantapo hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto? Idhekacco puggalo acelako hoti muttācāro hatthāpalekhano , naehibhaddantiko natiṭṭhabhaddantiko nābhihaṭaṃ na uddissakataṃ na nimantanaṃ sādiyati, so na kumbhimukhā paṭiggaṇhāti na kaḷopimukhā paṭiggaṇhāti, na eḷakamantaraṃ na daṇḍamantaraṃ na musalamantaraṃ na dvinnaṃ bhuñjamānānaṃ na gabbhiniyā na pāyamānāya na purisantaragatāya, na saṅkittīsu na yattha sā upaṭṭhito hoti na yattha makkhikā saṇḍasaṇḍacārinī, na macchaṃ na maṃsaṃ na suraṃ na merayaṃ na thusodakaṃ pivati. So ekāgāriko vā hoti ekālopiko, dvāgāriko vā hoti dvālopiko…pe… sattāgāriko vā hoti sattālopiko; ekissāpi dattiyā yāpeti, dvīhipi dattīhi yāpeti…pe… sattahipi dattīhi yāpeti; ekāhikampi āhāraṃ āhāreti, dvīhikampi āhāraṃ āhāreti…pe… sattāhikampi āhāraṃ āhāreti. Iti evarūpaṃ aḍḍhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati. So sākabhakkho vā hoti sāmākabhakkho vā hoti nīvārabhakkho vā hoti daddulabhakkho vā hoti haṭabhakkho vā hoti kaṇabhakkho vā hoti ācāmabhakkho vā hoti piññākabhakkho vā hoti tiṇabhakkho vā hoti gomayabhakkho vā hoti, vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī. So sāṇānipi dhāreti masāṇānipi dhāreti chavadussānipi dhāreti paṃsukūlānipi dhāreti tirīṭānipi dhāreti ajinampi dhāreti ajinakkhipampi dhāreti kusacīrampi dhāreti vākacīrampi dhāreti phalakacīrampi dhāreti kesakambalampi dhāreti vāḷakambalampi dhāreti ulūkapakkhampi dhāreti, kesamassulocakopi hoti kesamassulocanānuyogamanuyutto, ubbhaṭṭhakopi hoti āsanapaṭikkhitto, ukkuṭikopi hoti ukkuṭikappadhānamanuyutto, kaṇṭakāpassayikopi hoti kaṇṭakāpassaye seyyaṃ kappeti, sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharati. Iti evarūpaṃ anekavihitaṃ kāyassa ātāpanaparitāpanānuyogamanuyutto viharati. Evaṃ puggalo attantapo hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto.

174. บุคคลชื่อว่าผู้ทรมานตน ประกอบความขยันในการทรมานตนเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นคนเปลือย มีมรรยาทปล่อย เลียมือ เขาเชิญว่า ‘ท่านผู้เจริญ เชิญมา’ ก็ไม่ไป เขาเชิญว่า ‘ท่านผู้เจริญ โปรดยืนอยู่’ ก็ไม่ยืน ไม่ยินดีอาหารที่เขานำมาให้ ที่เขาทำเจาะจง หรือที่เขานิมนต์ เขาไม่รับอาหารจากปากหม้อ ไม่รับอาหารจากปากกระเชอ ไม่รับอาหารที่เขายืนคร่อมธรณีประตูให้ ที่เขายืนคร่อมท่อนไม้ให้ ที่เขายืนคร่อมสากให้ ที่คน ๒ คนกำลังบริโภคอยู่ให้ ที่หญิงมีครรภ์ให้ ที่หญิงกำลังให้ลูกดื่มนมให้ ที่หญิงไปในระหว่างชายให้ ที่เขาทำโดยนัดแนะกันไว้ให้ ที่มีสุนัขยืนอยู่ใกล้ให้ ที่มีแมลงวันไต่ตอมเป็นกลุ่มให้ ไม่กินปลา ไม่กินเนื้อ ไม่ดื่มสุรา ไม่ดื่มเมรัย ไม่ดื่มน้ำหมักดอง เขาเป็นผู้รับในเรือนหลังเดียว มีคำข้าวคำเดียวบ้าง เป็นผู้รับในเรือน ๒ หลัง มีคำข้าว ๒ คำบ้าง ... เป็นผู้รับในเรือน ๗ หลัง มีคำข้าว ๗ คำบ้าง เลี้ยงชีพด้วยอาหารในถาดใบเดียวบ้าง เลี้ยงชีพด้วยอาหารในถาด ๒ ใบบ้าง ... เลี้ยงชีพด้วยอาหารในถาด ๗ ใบบ้าง บริโภคอาหารที่เก็บไว้วันหนึ่งบ้าง ๒ วันบ้าง ... ๗ วันบ้าง เขาจึงเป็นผู้ประกอบความขยันในการบริโภคภัตที่เวียนมาถึงตามวาระแม้วันกึ่งเดือน ด้วยอาการอย่างนี้ เขาเป็นผู้มีผักเป็นภักษาบ้าง มีข้าวฟ่างเป็นภักษาบ้าง มีลูกเดือยเป็นภักษาบ้าง มีกากข้าวเป็นภักษาบ้าง มีสาหร่ายเป็นภักษาบ้าง มีรำเป็นภักษาบ้าง มีข้าวตังเป็นภักษาบ้าง มีกากงาเป็นภักษาบ้าง มีหญ้าเป็นภักษาบ้าง มีโคมัยเป็นภักษาบ้าง เลี้ยงชีพด้วยเหง้าและผลไม้ในป่า บริโภคผลไม้ที่หล่นเอง เขาเป็นผู้นุ่งห่มผ้าป่านบ้าง ผ้าแกมกันบ้าง ผ้าบังสุกุลบ้าง ผ้าเปลือกไม้บ้าง หนังเสือบ้าง หนังเสือพร้อมทั้งเล็บบ้าง ผ้าคากรองบ้าง ผ้าเปลือกปอกรองบ้าง ผ้าผลไม้กรองบ้าง ผ้ากัมพลทำด้วยผมคนบ้าง ผ้ากัมพลทำด้วยขนสัตว์บ้าง ผ้าทำด้วยขนปีกนกเค้าบ้าง เป็นผู้ถอนผมและหนวด ประกอบความขยันในการถอนผมและหนวดบ้าง เป็นผู้ยืนอย่างเดียว ไม่ใช้ที่นั่งบ้าง เป็นผู้นั่งกระโหย่ง ประกอบความขยันในการนั่งกระโหย่งบ้าง เป็นผู้นอนบนหนาม ประกอบการนอนบนหนามบ้าง เป็นผู้ลงอาบน้ำวันละ ๓ ครั้ง ประกอบความขยันในการลงอาบน้ำบ้าง เขาเป็นผู้ประกอบความขยันในการทำกายให้ลำบากเดือดร้อนมิใช่น้อย ด้วยอาการอย่างนี้ อย่างนี้แล บุคคลชื่อว่าผู้ทรมานตน ประกอบความขยันในการทรมานตน

---

175. Kathañca puggalo parantapo hoti paraparitāpanānuyogamanuyutto? Idhekacco puggalo orabbhiko hoti sūkariko sākuṇiko māgaviko luddo macchaghātako coro coraghātako goghātako bandhanāgāriko, ye vā panaññepi keci kurūrakammantā. Evaṃ puggalo parantapo hoti paraparitāpanānuyogamanuyutto.

175. บุคคลชื่อว่าผู้ทรมานผู้อื่น ประกอบความขยันในการทรมานผู้อื่นเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นคนฆ่าแกะ เป็นคนฆ่าสุกร เป็นพรานนก เป็นพรานเนื้อ เป็นคนหยาบช้า เป็นคนฆ่าปลา เป็นโจร เป็นคนฆ่าโจร เป็นคนฆ่าโค เป็นพัศดี หรือเป็นคนมีอาชีพที่โหดร้ายอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้เหล่าอื่นอีก อย่างนี้แล บุคคลชื่อว่าผู้ทรมานผู้อื่น ประกอบความขยันในการทรมานผู้อื่น

---

176. Kathañca puggalo attantapo ca hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto, parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto? Idhekacco puggalo rājā vā hoti khattiyo muddhāvasitto brāhmaṇo vā mahāsālo. So puratthimena narassa navaṃ sandhāgāraṃ kārāpetvā kesamassuṃ ohāretvā kharājinaṃ nivāsetvā sappitelena kāyaṃ abbhañjitvā migavisāṇena piṭṭhiṃ kaṇḍuvamāno sandhāgāraṃ pavisati saddhiṃ mahesiyā brāhmaṇena ca purohitena. So tattha anantarahitāya bhūmiyā haritupalittāya seyyaṃ kappeti. Ekissā gāviyā sarūpavacchāya yaṃ ekasmiṃ thane khīraṃ hoti tena rājā yāpeti, yaṃ dutiyasmiṃ thane khīraṃ hoti tena mahesī yāpeti, yaṃ tatiyasmiṃ thane khīraṃ hoti tena brāhmaṇo purohito yāpeti, yaṃ catutthasmiṃ thane khīraṃ hoti tena aggiṃ juhati, avasesena vacchako yāpeti. So evamāha – ‘‘ettakā usabhā haññantu yaññatthāya, ettakā vacchatarā haññantu yaññatthāya, ettakā vacchatariyo haññantu yaññatthāya, ettakā ajā haññantu yaññatthāya, ettakā urabbhā haññantu yaññatthāya, (ettakā assā haññantu yaññatthāya) ettakā rukkhā chijjantu yūpatthāya, ettakā dabbhā lūyantu barihisatthāyā’’ti. Yepissa te honti dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā, tepi daṇḍatajjitā bhayatajjitā assumukhā rudamānā parikammāni karonti. Evaṃ puggalo attantapo ca hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto, parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto.

176. บุคคลชื่อว่าผู้ทรมานตน ประกอบความขยันในการทรมานตน และผู้ทรมานผู้อื่น ประกอบความขยันในการทรมานผู้อื่นเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นพระราชาผู้เป็นกษัตริย์ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว หรือเป็นพราหมณ์มหาศาล เขาให้สร้างโรงบูชายัญขึ้นใหม่ทางทิศตะวันออกแห่งนคร โกนผมและหนวด นุ่งหนังเสือที่หยาบ ทาตัวด้วยเนยใสและน้ำมัน เกาหลังด้วยเขาเนื้อ เข้าไปยังโรงบูชายัญพร้อมด้วยมเหสีและพราหมณ์ปุโรหิต เขานอนบนพื้นดินที่ไม่ได้ปูลาด ซึ่งฉาบทาด้วยโคมัยสดในโรงบูชายัญนั้น พระราชาทรงยังชีพด้วยน้ำนมจากเต้าที่หนึ่งของแม่โคที่มีลูกโคสีเหมือนกัน มเหสียังชีพด้วยน้ำนมจากเต้าที่สอง พราหมณ์ปุโรหิตยังชีพด้วยน้ำนมจากเต้าที่สาม บูชาไฟด้วยน้ำนมจากเต้าที่สี่ ลูกโคยังชีพด้วยน้ำนมที่เหลือ เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘จงฆ่าโคผู้เพื่อการบูชายัญเท่านี้ จงฆ่าลูกโคผู้เพื่อการบูชายัญเท่านี้ จงฆ่าลูกโคเมียเพื่อการบูชายัญเท่านี้ จงฆ่าแพะเพื่อการบูชายัญเท่านี้ จงฆ่าแกะเพื่อการบูชายัญเท่านี้ จงตัดต้นไม้เพื่อทำเป็นเสาบูชายัญเท่านี้ จงเกี่ยวหญ้าคาเพื่อปูลาดเท่านี้’ บรรดาทาส คนใช้ หรือกรรมกรของเขาเหล่านั้น คนที่ถูกขู่ด้วยอาชญา ถูกขู่ด้วยภัย มีหน้านองด้วยน้ำตา ร้องไห้ ทำการตระเตรียม อย่างนี้แล บุคคลชื่อว่าผู้ทรมานตน ประกอบความขยันในการทรมานตน และผู้ทรมานผู้อื่น ประกอบความขยันในการทรมานผู้อื่น

---

177. Kathañca puggalo neva attantapo ca hoti na attaparitāpanānuyogamanuyutto, na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto? So anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati.

177. ก็บุคคลเป็นผู้ไม่ทำตนให้เดือดร้อน ไม่ประกอบความเดือดร้อนแก่ตน และไม่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ไม่ประกอบความเดือดร้อนแก่ผู้อื่น เป็นอย่างไรเล่า บุคคลนั้นเป็นผู้ไม่ทำตนให้เดือดร้อน ไม่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ไม่มีตัณหา ดับเย็นแล้ว เป็นผู้เสวยสุข มีตนประเสริฐอยู่ในปัจจุบันเทียว

---

Idha tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Taṃ dhammaṃ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṃ vā kule paccājāto. So taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhati. So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati – ‘‘sambādho gharāvāso rajāpatho, abbhokāso pabbajjā. Nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’’nti! So aparena samayena appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati.

พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค เสด็จอุบัติขึ้นในโลกนี้ พระองค์ทรงทำโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ให้แจ้งชัดด้วยพระปัญญาอันยิ่งเองแล้ว ทรงสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ทรงแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง มีความงามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง คฤหบดีหรือบุตรคฤหบดี หรือผู้เกิดในตระกูลใดตระกูลหนึ่ง ย่อมได้ฟังธรรมนั้น ครั้นได้ฟังแล้ว ได้ศรัทธาในพระตถาคต เขาผู้ประกอบด้วยศรัทธาที่ได้แล้วนั้น ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ฆราวาสคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นทางปลอดโปร่ง การที่บุคคลผู้ครองเรือนจะประพฤติพรหมจรรย์ให้บริบูรณ์ครบถ้วน ดุจสังข์ที่ขัดดีแล้วนี้ ทำได้ไม่ง่าย ไฉนหนอ เราพึงปลงผมและหนวด ครองผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเถิด’ สมัยต่อมา เขานั้นละกองโภคะน้อยหรือมาก ละวงศ์ญาติน้อยหรือมาก ปลงผมและหนวด ครองผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต

---

178. So evaṃ pabbajito samāno bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati.

178. เขาเมื่อบวชแล้วอย่างนี้ เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพของภิกษุทั้งหลาย ละปาณาติบาต เว้นขาดจากปาณาติบาต วางทัณฑะ วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู อนุเคราะห์สัตว์ทั้งปวงอยู่

---

Adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato hoti dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā viharati.

ละอทินนาทาน เว้นขาดจากอทินนาทาน รับแต่ของที่เขาให้ รอแต่ของที่เขาให้ มีตนเป็นผู้สะอาด ไม่เป็นขโมยอยู่

---

Abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī hoti ārācārī paṭivirato methunā gāmadhammā.

ละอพรหมจรรย์ ประพฤติพรหมจรรย์ เว้นห่างไกลจากเมถุนธรรมอันเป็นกิจของชาวบ้าน

---

Musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassa.

ละมุสาวาท เว้นขาดจากมุสาวาท พูดแต่คำจริง ดำรงคำสัตย์ มีถ้อยคำมั่นคง ควรเชื่อถือได้ ไม่พูดให้ชาวโลกคลาดเคลื่อน

---

Pisuṇaṃ vācaṃ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, ito sutvā na amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra vā sutvā na imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya. Iti bhinnānaṃ vā sandhātā sahitānaṃ vā anuppadātā samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti.

ละคำส่อเสียด เว้นขาดจากคำส่อเสียด ฟังจากฝ่ายนี้แล้วไม่ไปบอกฝ่ายโน้นเพื่อทำลายคนหมู่นี้ หรือฟังจากฝ่ายโน้นแล้วไม่มาบอกฝ่ายนี้เพื่อทำลายคนหมู่โน้น สมานคนที่แตกกันแล้วบ้าง ส่งเสริมคนที่สามัคคีกันแล้วบ้าง ชอบความสามัคคี ยินดีในความสามัคคี กล่าวแต่วาจาที่สร้างความสามัคคี

---

Pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti. Yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti.

ละคำหยาบ เว้นขาดจากคำหยาบ กล่าวแต่วาจาที่ไม่มีโทษ ไพเราะ น่ารัก จับใจ เป็นของชาวเมือง อันคนส่วนมากปรารถนา พอใจ

---

Samphappalāpaṃ pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti, kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhitaṃ.

ละคำเพ้อเจ้อ เว้นขาดจากคำเพ้อเจ้อ พูดถูกกาล พูดแต่คำจริง พูดอิงอรรถ พูดอิงธรรม พูดอิงวินัย พูดแต่วาจามีหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีขอบเขต ประกอบด้วยประโยชน์ ตามกาลอันควร

---

179. So bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hoti, ekabhattiko hoti rattūparato virato vikālabhojanā, naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato hoti, mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭivirato hoti, uccāsayanamahāsayanā paṭivirato hoti, jātarūparajatapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti.

179. เว้นขาดจากการพรากพืชคามและภูตคาม ฉันหนเดียว เว้นจากการฉันในราตรีและในเวลาวิกาล เว้นขาดจากการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี และดูการละเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล เว้นขาดจากการทัดทรงประดับตกแต่งร่างกายด้วยพวงมาลา ของหอม และเครื่องประเทืองผิวอันเป็นฐานแห่งการแต่งตัว เว้นขาดจากที่นอนสูง ที่นอนใหญ่ เว้นขาดจากการรับทองและเงิน

---

Āmakadhaññapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, āmakamaṃsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, itthikumārikāpaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, dāsidāsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, ajeḷakapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, hatthigavāssavaḷavapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, khettavatthupaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato hoti, kayavikkayā paṭivirato hoti, tulākūṭakaṃsakūṭamānakūṭā paṭivirato hoti, ukkoṭanavañcananikatisāciyogā paṭivirato hoti, chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā paṭivirato hoti.

เว้นขาดจากการรับธัญชาติดิบ เว้นขาดจากการรับเนื้อดิบ เว้นขาดจากการรับสตรีและกุมารี เว้นขาดจากการรับทาสีและทาส เว้นขาดจากการรับแพะและแกะ เว้นขาดจากการรับไก่และสุกร เว้นขาดจากการรับช้าง โค ม้า และลา เว้นขาดจากการรับไร่นาและที่ดิน เว้นขาดจากการทำหน้าที่เป็นทูตและการรับใช้ เว้นขาดจากการซื้อการขาย เว้นขาดจากการโกงด้วยตาชั่ง การโกงด้วยของปลอม และการโกงด้วยเครื่องตวงวัด เว้นขาดจากการรับสินบน การล่อลวง และการตลบตะแลง เว้นขาดจากการตัด การฆ่า การจองจำ การตีชิง การปล้น และการขู่กรรโชก

---

180. So santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati samādāyeva pakkamati, seyyathāpi nāma pakkhī sakuṇo yena yeneva ḍeti sapattabhārova ḍeti. Evamevaṃ bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati samādāyeva pakkamati. So iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato ajjhattaṃ anavajjasukhaṃ paṭisaṃvedeti.

180. เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกายและบิณฑบาตพออิ่มท้อง จะไปที่ใดๆ ก็ไปโดยนำไปแต่บริขารเท่านั้น เปรียบเหมือนนกมีปีก จะบินไปที่ใดๆ ก็บินไปโดยมีปีกของตนเป็นภาระเท่านั้น ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้น เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกายและบิณฑบาตพออิ่มท้อง จะไปที่ใดๆ ก็ไปโดยนำไปแต่บริขารเท่านั้น เธอผู้ประกอบด้วยกองศีลอันประเสริฐนี้ ย่อมได้เสวยสุขอันปราศจากโทษในภายใน

---

181. So cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati; sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. So iminā ariyena indriyasaṃvarena samannāgato ajjhattaṃ abyāsekasukhaṃ paṭisaṃvedeti.

181. ภิกษุนั้นเห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ไม่เป็นผู้ถือนิมิต ไม่เป็นผู้ถืออนุพยัญชนะ บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัส พึงครอบงำภิกษุนั้นผู้ไม่สำรวมจักขุนทรีย์อยู่ได้ เพราะอาศัยจักขุนทรีย์ที่ไม่สำรวมนั้น เธอย่อมปฏิบัติเพื่อความสำรวมจักขุนทรีย์นั้น ย่อมรักษาจักขุนทรีย์ ย่อมถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์; ฟังเสียงด้วยหู...ฯลฯ... ดมกลิ่นด้วยจมูก...ฯลฯ... ลิ้มรสด้วยลิ้น...ฯลฯ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย...ฯลฯ... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ไม่เป็นผู้ถือนิมิต ไม่เป็นผู้ถืออนุพยัญชนะ บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัส พึงครอบงำภิกษุนั้นผู้ไม่สำรวมมนินทรีย์อยู่ได้ เพราะอาศัยมนินทรีย์ที่ไม่สำรวมนั้น เธอย่อมปฏิบัติเพื่อความสำรวมมนินทรีย์นั้น ย่อมรักษามนินทรีย์ ย่อมถึงความสำรวมในมนินทรีย์ เธอผู้ประกอบด้วยอินทรียสังวรอันประเสริฐนี้ ย่อมเสวยสุขอันไม่เจือด้วยกิเลสในภายใน

---

182. So abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti.

182. ภิกษุนั้น ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการก้าวไป การถอยกลับ, เป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการแลดู การเหลียวดู, เป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการคู้เข้า การเหยียดออก, เป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร, เป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม, เป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการถ่ายอุจจาระและปัสสาวะ, เป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง

---

So iminā ca ariyena sīlakkhandhena samannāgato iminā ca ariyena indriyasaṃvarena samannāgato iminā ca ariyena satisampajaññena samannāgato imāya ca ariyāya santuṭṭhiyā samannāgato vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṃ parisodheti; byāpādapadosaṃ pahāya abyāpannacitto viharati sabbapāṇabhūtahitānukampī, byāpādapadosā cittaṃ parisodheti; thinamiddhaṃ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno, thinamiddhā cittaṃ parisodheti; uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṃ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti; vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodheti.

ภิกษุนั้นประกอบด้วยกองศีลอันประเสริฐนี้ด้วย ประกอบด้วยอินทรียสังวรอันประเสริฐนี้ด้วย ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะอันประเสริฐนี้ด้วย ประกอบด้วยสันโดษอันประเสริฐนี้ด้วย ย่อมเสพเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง เธอฉันอาหารเสร็จแล้ว กลับจากบิณฑบาตในภายหลังภัต นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า เธอนั้นละอภิชฌาในโลกแล้ว มีใจปราศจากอภิชฌาอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌา; ละพยาบาทปโทสะแล้ว มีจิตไม่พยาบาท อนุเคราะห์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์และภูตอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากพยาบาทปโทสะ; ละถีนมิทธะแล้ว ปราศจากถีนมิทธะ มีความกำหนดหมายในแสงสว่าง มีสติสัมปชัญญะอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะ; ละอุทธัจจกุกกุจจะแล้ว เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบระงับในภายในอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะ; ละวิจิกิจฉาแล้ว ข้ามพ้นวิจิกิจฉา ไม่มีความเคลือบแคลงสงสัยในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉา

---

183. So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.

183. ภิกษุนั้น ละนิวรณ์ ๕ ประการเหล่านี้ อันเป็นอุปกิเลสแห่งจิต ทำปัญญาให้ทุรพลได้แล้ว สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน อันมีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่; เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป บรรลุทุติยฌาน อันเป็นความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีแต่ปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่; เพราะปีติจางคลายไป เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ และเสวยสุขด้วยนามกาย บรรลุตติยฌาน ที่พระอริยเจ้าทั้งหลายกล่าวสรรเสริญว่า ‘เป็นผู้วางเฉย มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้; เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว บรรลุจตุตถฌาน อันไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีแต่ความบริสุทธิ์แห่งสติเพราะอุเบกขาอยู่

---

So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – ‘‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhapaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhapaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.

เมื่อจิตของเธอเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อนโยน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว อย่างนี้แล้ว เธอย่อมน้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้น เรามีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีวรรณะอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพนั้น เราก็มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีวรรณะอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว จึงมาเกิดในภพนี้’ เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ด้วยประการฉะนี้

---

184. So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti – ‘‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā, vacīduccaritena samannāgatā, manoduccaritena samannāgatā, ariyānaṃ upavādakā, micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’’ti. So iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti.

184. เธอน้อมจิตไปเพื่อจุตูปปาตญาณ คือความรู้ในจุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องใส ปราศจากกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อนโยน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ที่กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์เกินกว่าตามนุษย์ ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมว่า “ท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต กล่าวร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หลังจากตายเพราะกายแตก พวกเขาย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ส่วนท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่กล่าวร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หลังจากตายเพราะกายแตก พวกเขาย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์” ด้วยวิธีนี้ เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ที่กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์เกินกว่าตามนุษย์ ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม

---

185. So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ime āsavā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ āsavasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ āsavanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti pajānāti. Evaṃ puggalo neva attantapo ca hoti na attaparitāpanānuyogamanuyutto, na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto. So anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati.

185. เธอน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องใส ปราศจากกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อนโยน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว เธอย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า “นี้ทุกข์” ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า “นี้ทุกขสมุทัย” ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า “นี้ทุกขนิโรธ” ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า “นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา” ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า “เหล่านี้อาสวะ” ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า “นี้อาสวสมุทัย” ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า “นี้อาสวนิโรธ” ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า “นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา” เมื่อรู้เห็นอยู่อย่างนี้ จิตของเธอย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็เกิดญาณว่า “หลุดพ้นแล้ว” เธอย่อมรู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีก” บุคคลเช่นนี้ย่อมไม่ทำตนให้เดือดร้อน ไม่ประกอบการทำตนให้เดือดร้อน ไม่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ไม่ประกอบการทำผู้อื่นให้เดือดร้อน เขาผู้ไม่ทำตนให้เดือดร้อน ไม่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ย่อมเป็นผู้หมดอยาก ดับเย็น เป็นผู้เสวยสุข มีตนประเสริฐอยู่ในปัจจุบัน

---

186. Katamo ca puggalo sarāgo? Yassa puggalassa rāgo appahīno, ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sarāgo’’.

186. บุคคลผู้มีราคะเป็นอย่างไร บุคคลใดยังละราคะไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีราคะ

---

Katamo ca puggalo sadoso? Yassa puggalassa doso appahīno, ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sadoso’’.

บุคคลผู้มีโทสะเป็นอย่างไร บุคคลใดยังละโทสะไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีโทสะ

---

Katamo ca puggalo samoho? Yassa puggalassa moho appahīno, ayaṃ vuccati puggalo ‘‘samoho’’.

บุคคลผู้มีโมหะเป็นอย่างไร บุคคลใดยังละโมหะไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีโมหะ

---

Katamo ca puggalo samāno? Yassa puggalassa māno appahīno, ayaṃ vuccati puggalo ‘‘samāno’’.

บุคคลผู้มีมานะเป็นอย่างไร บุคคลใดยังละมานะไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีมานะ

---

187. Kathañca puggalo lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya? Idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ, na lābhī lokuttaramaggassa vā phalassa vā. Evaṃ puggalo lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya.

187. บุคคลผู้ได้เจโตสมถะภายใน แต่ไม่ได้อธิปัญญาธัมมวิปัสสนา เป็นอย่างไร บุคคลบางคนในกรณีนี้ เป็นผู้ได้สมาบัติอันมีรูปเป็นอารมณ์ หรือมีอรูปเป็นอารมณ์ แต่ไม่ได้โลกุตรมรรคหรือผล บุคคลเช่นนี้เป็นผู้ได้เจโตสมถะภายใน แต่ไม่ได้อธิปัญญาธัมมวิปัสสนา

---

Kathañca puggalo lābhī hoti adhipaññādhammavipassanāya, na lābhī ajjhattaṃ cetosamathassa? Idhekacco puggalo lābhī hoti lokuttaramaggassa vā phalassa vā, na lābhī rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ. Evaṃ puggalo lābhī hoti adhipaññādhammavipassanāya, na lābhī ajjhattaṃ cetosamathassa.

บุคคลผู้ได้อธิปัญญาธัมมวิปัสสนา แต่ไม่ได้เจโตสมถะภายใน เป็นอย่างไร บุคคลบางคนในกรณีนี้ เป็นผู้ได้โลกุตรมรรคหรือผล แต่ไม่ได้สมาบัติอันมีรูปเป็นอารมณ์ หรือมีอรูปเป็นอารมณ์ บุคคลเช่นนี้เป็นผู้ได้อธิปัญญาธัมมวิปัสสนา แต่ไม่ได้เจโตสมถะภายใน

---

Kathañca puggalo lābhī ceva hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, lābhī ca adhipaññādhammavipassanāya? Idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ, lābhī lokuttaramaggassa vā phalassa vā. Evaṃ puggalo lābhī ceva hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, lābhī ca adhipaññādhammavipassanāya.

บุคคลผู้ได้ทั้งเจโตสมถะภายใน และได้ทั้งอธิปัญญาธัมมวิปัสสนา เป็นอย่างไร บุคคลบางคนในกรณีนี้ เป็นผู้ได้สมาบัติอันมีรูปเป็นอารมณ์ หรือมีอรูปเป็นอารมณ์ และเป็นผู้ได้โลกุตรมรรคหรือผล บุคคลเช่นนี้เป็นผู้ได้ทั้งเจโตสมถะภายใน และได้ทั้งอธิปัญญาธัมมวิปัสสนา

---

Kathañca puggalo neva lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya? Idhekacco puggalo neva lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ, na lābhī lokuttaramaggassa vā phalassa vā. Evaṃ puggalo neva lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya.

บุคคลผู้ไม่ได้ทั้งเจโตสมถะภายใน และไม่ได้ทั้งอธิปัญญาธัมมวิปัสสนา เป็นอย่างไร บุคคลบางคนในกรณีนี้ เป็นผู้ไม่ได้สมาบัติอันมีรูปเป็นอารมณ์ หรือมีอรูปเป็นอารมณ์ และไม่ได้โลกุตรมรรคหรือผล บุคคลเช่นนี้เป็นผู้ไม่ได้ทั้งเจโตสมถะภายใน และไม่ได้ทั้งอธิปัญญาธัมมวิปัสสนา

---

188. Katamo ca puggalo anusotagāmī? Idhekacco puggalo kāme ca paṭisevati pāpañca kammaṃ karoti. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘anusotagāmī’’.

188. บุคคลผู้อนุโสตคามี (ผู้ไปตามกระแส) เป็นอย่างไร บุคคลบางคนในกรณีนี้ ย่อมเสพกามและทำกรรมชั่ว บุคคลนี้เรียกว่า ผู้อนุโสตคามี

---

Katamo ca puggalo paṭisotagāmī? Idhekacco puggalo kāme ca na paṭisevati pāpañca kammaṃ na karoti. So sahāpi dukkhena sahāpi domanassena assumukhenapi rudamāno paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘paṭisotagāmī’’.

บุคคลผู้ปฏิโสตคามี (ผู้ไปทวนกระแส) เป็นอย่างไร บุคคลบางคนในกรณีนี้ ย่อมไม่เสพกามและไม่ทำกรรมชั่ว แม้จะมีความทุกข์ มีความโทมนัส มีหน้านองด้วยน้ำตา ร้องไห้อยู่ เขาก็ยังประพฤติพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์ บุคคลนี้เรียกว่า ผู้ปฏิโสตคามี

---

Katamo ca puggalo ṭhitatto? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘ṭhitatto’’.

บุคคลผู้มีอัตภาพตั้งมั่นแล้ว เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป เป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา. บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีอัตภาพตั้งมั่นแล้ว.

---

Katamo ca puggalo tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo? Idhekacco puggalo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati puggalo tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo.

บุคคลผู้ชื่อว่าเป็นพราหมณ์ ข้ามได้แล้ว ถึงฝั่งแล้ว ยืนอยู่บนบก เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่. บุคคลนี้เรียกว่า เป็นพราหมณ์ ข้ามได้แล้ว ถึงฝั่งแล้ว ยืนอยู่บนบก.

---

189. Kathañca puggalo appassuto hoti sutena anupapanno? Idhekaccassa puggalassa appakaṃ sutaṃ hoti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So tassa appakassa sutassa na atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti. Evaṃ puggalo appassuto hoti sutena anupapanno.

189. บุคคลเป็นผู้ได้สดับน้อย ไม่ประกอบด้วยสุตะ เป็นอย่างไร? บุคคลบางคนในโลกนี้ ได้สดับธรรม คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาตกะ อัพภูตธรรม เวทัลละ น้อย. เขาไม่รู้แจ้งอรรถ ไม่รู้แจ้งธรรมแห่งสุตะที่ได้สดับมาน้อยนั้น จึงไม่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม. บุคคลเป็นผู้ได้สดับน้อย ไม่ประกอบด้วยสุตะ อย่างนี้แล.

---

Kathañca puggalo appassuto hoti sutena upapanno? Idhekaccassa puggalassa appakaṃ sutaṃ hoti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So tassa appakassa sutassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti. Evaṃ puggalo appassuto hoti sutena upapanno.

บุคคลเป็นผู้ได้สดับน้อย แต่ประกอบด้วยสุตะ เป็นอย่างไร? บุคคลบางคนในโลกนี้ ได้สดับธรรม คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาตกะ อัพภูตธรรม เวทัลละ น้อย. เขารู้แจ้งอรรถ รู้แจ้งธรรมแห่งสุตะที่ได้สดับมาน้อยนั้น จึงเป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม. บุคคลเป็นผู้ได้สดับน้อย แต่ประกอบด้วยสุตะ อย่างนี้แล.

---

Kathañca puggalo bahussuto hoti sutena anupapanno? Idhekaccassa puggalassa bahukaṃ sutaṃ hoti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So tassa bahukassa sutassa na atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti. Evaṃ puggalo bahussuto hoti sutena anupapanno.

บุคคลเป็นพหูสูต แต่ไม่ประกอบด้วยสุตะ เป็นอย่างไร? บุคคลบางคนในโลกนี้ ได้สดับธรรม คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาตกะ อัพภูตธรรม เวทัลละ มาก. เขาไม่รู้แจ้งอรรถ ไม่รู้แจ้งธรรมแห่งสุตะที่ได้สดับมามากนั้น จึงไม่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม. บุคคลเป็นพหูสูต แต่ไม่ประกอบด้วยสุตะ อย่างนี้แล.

---

Kathañca puggalo bahussuto hoti sutena upapanno? Idhekaccassa puggalassa bahukaṃ sutaṃ hoti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So tassa bahukassa sutassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti. Evaṃ puggalo bahussuto hoti sutena upapanno.

บุคคลเป็นพหูสูต ทั้งประกอบด้วยสุตะ เป็นอย่างไร? บุคคลบางคนในโลกนี้ ได้สดับธรรม คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาตกะ อัพภูตธรรม เวทัลละ มาก. เขารู้แจ้งอรรถ รู้แจ้งธรรมแห่งสุตะที่ได้สดับมามากนั้น จึงเป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม. บุคคลเป็นพหูสูต ทั้งประกอบด้วยสุตะ อย่างนี้แล.

---

190. Katamo ca puggalo samaṇamacalo? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘samaṇamacalo’’.

190. บุคคลผู้เป็นสมณะผู้ไม่หวั่นไหว เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป เป็นพระโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. บุคคลนี้เรียกว่า สมณะผู้ไม่หวั่นไหว.

---

Katamo ca puggalo samaṇapadumo? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘samaṇapadumo’’.

บุคคลผู้เป็นสมณะเปรียบด้วยดอกปทุม เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป เพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง เป็นพระสกทาคามี มาสู่โลกนี้อีกครั้งเดียวเท่านั้น ย่อมทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. บุคคลนี้เรียกว่า สมณะเปรียบด้วยดอกปทุม.

---

Katamo ca puggalo samaṇapuṇḍarīko? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘samaṇapuṇḍarīko’’.

บุคคลผู้เป็นสมณะเปรียบด้วยดอกปุณฑริก เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป เป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา. บุคคลนี้เรียกว่า สมณะเปรียบด้วยดอกปุณฑริก.

---

Katamo ca puggalo samaṇesu samaṇasukhumālo? Idhekacco puggalo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘samaṇesu samaṇasukhumālo’’ti.

บุคคลผู้เป็นสมณะที่ละเอียดอ่อนในหมู่สมณะ เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่. บุคคลนี้เรียกว่า สมณะผู้ละเอียดอ่อนในหมู่สมณะ.

---

Catukkaniddeso.

จตุกกนิทเทส จบ

---

5. Pañcakapuggalapaññatti

5. ปัญจกปุคคลบัญญัติ

---

191. Tatra yvāyaṃ puggalo ārabhati ca vippaṭisārī ca hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti, so evamassa vacanīyo – ‘‘āyasmato kho ārambhajā āsavā saṃvijjanti, vippaṭisārajā āsavā pavaḍḍhanti. Sādhu vatāyasmā ārambhaje āsave pahāya vippaṭisāraje āsave paṭivinodetvā cittaṃ paññañca bhāvetu. Evamāyasmā amunā pañcamena puggalena samasamo bhavissatī’’ti.

191. บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดต้องอาบัติด้วย มีความเดือดร้อนใจด้วย ทั้งไม่รู้ชัดเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปแห่งอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้วของเขานั้นโดยไม่มีส่วนเหลือ, บุคคลนั้นพึงได้รับการกล่าวอย่างนี้ว่า “อาสวะที่เกิดเพราะต้องอาบัติของท่านผู้มีอายุมีอยู่ อาสวะที่เกิดเพราะความเดือดร้อนใจของท่านย่อมเจริญขึ้น. ดีละ ท่านผู้มีอายุ จงละอาสวะที่เกิดเพราะต้องอาบัติ บรรเทาอาสวะที่เกิดเพราะความเดือดร้อนใจ แล้วจงเจริญจิตและปัญญาเถิด. ด้วยอาการอย่างนี้ ท่านผู้มีอายุจักเป็นผู้เสมอกับบุคคลที่ ๕ นั้นได้”

---

Tatra yvāyaṃ puggalo ārabhati na vippaṭisārī hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti, so evamassa vacanīyo – ‘‘āyasmato kho ārambhajā āsavā saṃvijjanti, vippaṭisārajā āsavā nappavaḍḍhanti. Sādhu vatāyasmā ārambhaje āsave pahāya cittaṃ paññañca bhāvetu. Evamāyasmā amunā pañcamena puggalena samasamo bhavissatī’’ti.

บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดต้องอาบัติ แต่ไม่มีความเดือดร้อนใจ ทั้งไม่รู้ชัดเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปแห่งอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้วของเขานั้นโดยไม่มีส่วนเหลือ, บุคคลนั้นพึงได้รับการกล่าวอย่างนี้ว่า “อาสวะที่เกิดเพราะต้องอาบัติของท่านผู้มีอายุมีอยู่ แต่อาสวะที่เกิดเพราะความเดือดร้อนใจของท่านย่อมไม่เจริญขึ้น. ดีละ ท่านผู้มีอายุ จงละอาสวะที่เกิดเพราะต้องอาบัติ แล้วจงเจริญจิตและปัญญาเถิด. ด้วยอาการอย่างนี้ ท่านผู้มีอายุจักเป็นผู้เสมอกับบุคคลที่ ๕ นั้นได้”

---

Tatra yvāyaṃ puggalo na ārabhati vippaṭisārī hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti, so evamassa vacanīyo – ‘‘āyasmato kho ārambhajā āsavā na saṃvijjanti, vippaṭisārajā āsavā pavaḍḍhanti. Sādhu vatāyasmā vippaṭisāraje āsave paṭivinodetvā cittaṃ paññañca bhāvetu. Evamāyasmā amunā pañcamena puggalena samasamo bhavissatī’’ti.

บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดไม่ต้องอาบัติ แต่มีความเดือดร้อนใจ ทั้งไม่รู้ชัดเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปแห่งอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้วของเขานั้นโดยไม่มีส่วนเหลือ, บุคคลนั้นพึงได้รับการกล่าวอย่างนี้ว่า “อาสวะที่เกิดเพราะต้องอาบัติของท่านผู้มีอายุไม่มีอยู่ แต่อาสวะที่เกิดเพราะความเดือดร้อนใจของท่านย่อมเจริญขึ้น. ดีละ ท่านผู้มีอายุ จงบรรเทาอาสวะที่เกิดเพราะความเดือดร้อนใจ แล้วจงเจริญจิตและปัญญาเถิด. ด้วยอาการอย่างนี้ ท่านผู้มีอายุจักเป็นผู้เสมอกับบุคคลที่ ๕ นั้นได้”

---

Tatra yvāyaṃ puggalo na ārabhati na vippaṭisārī hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti, so evamassa vacanīyo – ‘‘āyasmato kho ārambhajā āsavā na saṃvijjanti, vippaṭisārajā āsavā nappavaḍḍhanti. Sādhu vatāyasmā cittaṃ paññañca bhāvetu. Evamāyasmā amunā pañcamena puggalena samasamo bhavissatī’’ti. Ime cattāro puggalā amunā pañcamena puggalena evaṃ ovadiyamānā evaṃ anusāsiyamānā anupubbena āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇanti.

บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดไม่ต้องอาบัติ ไม่มีความเดือดร้อนใจ แต่ไม่รู้ชัดเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปแห่งอกุศลธรรมอันลามกของตนโดยไม่มีส่วนเหลือ บุคคลนั้นพึงได้รับการกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาสวะที่เกิดเพราะต้องอาบัติของท่านผู้มีอายุไม่มี อาสวะที่เกิดเพราะความเดือดร้อนใจของท่านย่อมไม่เจริญ ดีละ ท่านผู้มีอายุ ขอจงเจริญจิตและปัญญาเถิด เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านผู้มีอายุจักเป็นผู้เสมอกันกับบุคคลที่ ๕ นั้น’ บุคคล ๔ จำพวกนี้ เมื่อได้รับการโอวาท ได้รับการสั่งสอนอย่างนี้จากบุคคลที่ ๕ นั้น ย่อมถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายได้โดยลำดับ

---

192. Kathañca puggalo datvā avajānāti? Idhekacco puggalo yassa puggalassa deti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tassa evaṃ hoti – ‘‘ahaṃ dammi, ayaṃ paṭiggaṇhātī’’ti, tamenaṃ datvā avajānāti. Evaṃ puggalo datvā avajānāti.

192. บุคคลให้แล้วดูหมิ่น เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ให้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารแก่บุคคลใด เขามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ให้ ท่านผู้นี้เป็นผู้รับ’ ดังนี้ เขาให้แล้วย่อมดูหมิ่นบุคคลนั้น บุคคลให้แล้วดูหมิ่น เป็นอย่างนี้

---

Kathañca puggalo saṃvāsena avajānāti? Idhekacco puggalo yena puggalena saddhiṃ saṃvasati dve vā tīṇi vā vassāni, tamenaṃ saṃvāsena avajānāti. Evaṃ puggalo saṃvāsena avajānāti.

บุคคลดูหมิ่นเพราะอยู่ร่วมกัน เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ อยู่ร่วมกับบุคคลใด ๒ ปี หรือ ๓ ปี เขาดูหมิ่นบุคคลนั้นเพราะการอยู่ร่วมกัน บุคคลดูหมิ่นเพราะอยู่ร่วมกัน เป็นอย่างนี้

---

Kathañca puggalo ādheyyamukho hoti? Idhekacco puggalo parassa vaṇṇe vā avaṇṇe vā bhāsiyamāne khippaññeva adhimuccitā hoti. Evaṃ puggalo ādheyyamukho hoti.

บุคคลเป็นคนหูเบา เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อผู้อื่นกล่าวสรรเสริญหรือกล่าวติเตียน ย่อมปลงใจเชื่อโดยเร็วพลัน บุคคลเป็นคนหูเบา เป็นอย่างนี้

---

Kathañca puggalo lolo hoti? Idhekacco puggalo ittarasaddho hoti ittarabhattī ittarapemo ittarappasādo. Evaṃ puggalo lolo hoti.

บุคคลเป็นคนโลเล เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีศรัทธาน้อย มีภักดีน้อย มีความรักน้อย มีความเลื่อมใสน้อย บุคคลเป็นคนโลเล เป็นอย่างนี้

---

Kathañca puggalo mando momūho hoti? Idhekacco puggalo kusalākusale dhamme na jānāti, sāvajjānavajje dhamme na jānāti, hīnappaṇīte dhamme na jānāti, kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme na jānāti. Evaṃ puggalo mando momūho hoti.

บุคคลเป็นคนโง่เขลา มืดมัว เป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมไม่รู้จักธรรมที่เป็นกุศลและอกุศล ไม่รู้จักธรรมที่มีโทษและไม่มีโทษ ไม่รู้จักธรรมที่เลวและประณีต ไม่รู้จักธรรมที่มีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำและธรรมขาว บุคคลเป็นคนโง่เขลา มืดมัว เป็นอย่างนี้

---

193. Tattha katame pañca yodhājīvūpamā puggalā? Pañca yodhājīvā – idhekacco yodhājīvo rajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evarūpopi idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ paṭhamo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

193. บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคล ๕ จำพวกที่เปรียบด้วยนักรบเป็นไฉน คือ นักรบ ๕ จำพวกนี้ นักรบบางคนในโลกนี้ พอเห็นกองฝุ่น ก็ครั่นคร้าม หวาดหวั่น ไม่มั่นคง ไม่สามารถจะลงสู่สงครามได้ นักรบแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ นี้เป็นนักรบจำพวกที่ ๑ ที่มีปรากฏอยู่ในโลก

---

Puna caparaṃ idhekacco yodhājīvo sahati rajaggaṃ, api ca kho dhajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evarūpopi idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ dutiyo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

อีกประการหนึ่ง นักรบบางคนในโลกนี้ ทนต่อกองฝุ่นได้ แต่พอเห็นยอดธง ก็ครั่นคร้าม หวาดหวั่น ไม่มั่นคง ไม่สามารถจะลงสู่สงครามได้ นักรบแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ นี้เป็นนักรบจำพวกที่ ๒ ที่มีปรากฏอยู่ในโลก

---

Puna caparaṃ idhekacco yodhājīvo sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ, api ca kho ussāraṇaññeva sutvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evarūpopi idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ tatiyo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

อีกประการหนึ่ง นักรบบางคนในโลกนี้ ทนต่อกองฝุ่นได้ ทนต่อยอดธงได้ แต่พอได้ยินเสียงโห่ร้อง ก็ครั่นคร้าม หวาดหวั่น ไม่มั่นคง ไม่สามารถจะลงสู่สงครามได้ นักรบแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ นี้เป็นนักรบจำพวกที่ ๓ ที่มีปรากฏอยู่ในโลก

---

Puna caparaṃ idhekacco yodhājīvo sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ sahati ussāraṇaṃ, api ca kho sampahāre haññati byāpajjati. Evarūpopi idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ catuttho yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

อีกประการหนึ่ง นักรบบางคนในโลกนี้ ทนต่อกองฝุ่นได้ ทนต่อยอดธงได้ ทนต่อเสียงโห่ร้องได้ แต่พอถึงคราวประหารกัน เขากลับถูกประหาร ได้รับความลำบาก นักรบแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ นี้เป็นนักรบจำพวกที่ ๔ ที่มีปรากฏอยู่ในโลก

---

Puna caparaṃ idhekacco yodhājīvo sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ sahati ussāraṇaṃ sahati sampahāraṃ. So taṃ saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmo tameva saṅgāmasīsaṃ ajjhāvasati. Evarūpopi idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ pañcamo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ. Ime pañca yodhājīvā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

อีกประการหนึ่ง นักรบบางคนในโลกนี้ ทนต่อกองฝุ่นได้ ทนต่อยอดธงได้ ทนต่อเสียงโห่ร้องได้ ทนต่อการประหารกันได้ เขาชนะสงครามนั้นแล้ว มีชัยในสงคราม ย่อมครอบครองชัยภูมินั้นอยู่ นักรบแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ นี้เป็นนักรบจำพวกที่ ๕ ที่มีปรากฏอยู่ในโลก นักรบ ๕ จำพวกนี้ มีปรากฏอยู่ในโลก

---

194. Evamevaṃ pañcime yodhājīvūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsu. Katame pañca? Idhekacco bhikkhu rajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ , sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Kimassa rajaggasmiṃ? Idha bhikkhu suṇāti – ‘‘asukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā itthī vā kumārī vā abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā’’ti. So taṃ sutvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Idamassa rajaggasmiṃ.

194. ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคล ๕ จำพวกนี้ที่เปรียบด้วยนักรบ มีปรากฏอยู่ในภิกษุทั้งหลาย ๕ จำพวกเป็นไฉน คือ ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ พอเห็นกองฝุ่น ก็ครั่นคร้าม หวาดหวั่น ไม่มั่นคง ไม่สามารถจะดำรงพรหมจรรย์ไว้ได้ แสดงความที่ตนเป็นผู้มีกำลังน้อยในสิกขา บอกคืนสิกขา ลาสิกขาไป กองฝุ่นของภิกษุนั้นเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ได้ฟังว่า ‘ในบ้านหรือนิคมชื่อโน้น มีสตรีหรือกุมารี มีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยผิวพรรณดียิ่ง’ เธอได้ฟังดังนั้น ก็ครั่นคร้าม หวาดหวั่น ไม่มั่นคง ไม่สามารถจะดำรงพรหมจรรย์ไว้ได้ แสดงความที่ตนเป็นผู้มีกำลังน้อยในสิกขา บอกคืนสิกขา ลาสิกขาไป นี้เป็นกองฝุ่นของภิกษุนั้น

---

Seyyathāpi so yodhājīvo rajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo. Evarūpopi idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ paṭhamo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu.

เปรียบเหมือนนักรบคนนั้น พอเห็นกองฝุ่น ก็ครั่นคร้าม หวาดหวั่น ไม่มั่นคง ไม่สามารถจะลงสู่สงครามได้ ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปไมยฉันนั้น บุคคลแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ นี้เป็นบุคคลจำพวกที่ ๑ ที่เปรียบด้วยนักรบ ซึ่งมีปรากฏอยู่ในภิกษุทั้งหลาย

---

195. Puna caparaṃ idhekacco bhikkhu sahati rajaggaṃ, api ca kho dhajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Kimassa dhajaggasmiṃ? Idha bhikkhu na heva kho suṇāti – ‘‘asukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā itthī vā kumārī vā abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā’’ti, api ca kho sāmaṃ passati itthiṃ vā kumāriṃ vā abhirūpaṃ dassanīyaṃ pāsādikaṃ paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ. So taṃ disvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Idamassa dhajaggasmiṃ.

195. อีกประการหนึ่ง ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ ทนต่อฝุ่นละอองได้ แต่พอเห็นยอดธงเข้าเท่านั้น ก็จมลง ซวนเซลง ตั้งมั่นอยู่ไม่ได้ ไม่สามารถจะทรงพรหมจรรย์ไว้ได้ เปิดเผยความที่ตนเป็นผู้มีกำลังในสิกขาอ่อน บอกคืนสิกขา เวียนมาเพื่อความเป็นผู้เลว ยอดธงของภิกษุนั้นคืออะไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่ได้ยินข่าวว่า ‘ในบ้านหรือนิคมชื่อโน้น มีสตรีหรือกุมารีผู้มีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยความเป็นผู้มีผิวพรรณดุจดอกปทุมอย่างยิ่ง’ แต่ว่าเธอย่อมเห็นสตรีหรือกุมารีผู้มีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยความเป็นผู้มีผิวพรรณดุจดอกปทุมอย่างยิ่งด้วยตนเอง ภิกษุนั้นเห็นสตรีหรือกุมารีนั้นแล้ว ก็จมลง ซวนเซลง ตั้งมั่นอยู่ไม่ได้ ไม่สามารถจะทรงพรหมจรรย์ไว้ได้ เปิดเผยความที่ตนเป็นผู้มีกำลังในสิกขาอ่อน บอกคืนสิกขา เวียนมาเพื่อความเป็นผู้เลว นี้คือยอดธงของภิกษุนั้น

---

Seyyathāpi so yodhājīvo sahati rajaggaṃ, api ca kho dhajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo. Evarūpopi idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ dutiyo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu.

เปรียบเหมือนนักรบอาชีพนั้น ทนต่อฝุ่นละอองได้ แต่พอเห็นยอดธงเข้าเท่านั้น ก็จมลง ซวนเซลง ตั้งมั่นอยู่ไม่ได้ ไม่สามารถจะลงสู่สงครามได้ ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น บุคคลบางคนในธรรมวินัยนี้แม้มีอย่างนี้ก็มีอยู่ นี้คือบุคคลผู้อุปมาด้วยนักรบอาชีพคนที่ ๒ ซึ่งมีปรากฏอยู่ในหมู่ภิกษุ

---

196. Puna caparaṃ idhekacco bhikkhu sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ, api ca kho ussāraṇaññeva sutvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Kimassa ussāraṇāya? Idha bhikkhuṃ araññagataṃ vā rukkhamūlagataṃ vā suññāgāragataṃ vā mātugāmo upasaṅkamitvā ūhasati ullapati ujjagghati uppaṇḍeti. So mātugāmena ūhasiyamāno ullapiyamāno ujjagghiyamāno uppaṇḍiyamāno saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Idamassa ussāraṇāya.

196. อีกประการหนึ่ง ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ ทนต่อฝุ่นละอองได้ ทนต่อยอดธงได้ แต่พอได้ยินเสียงโห่ร้องเท่านั้น ก็จมลง ซวนเซลง ตั้งมั่นอยู่ไม่ได้ ไม่สามารถจะทรงพรหมจรรย์ไว้ได้ เปิดเผยความที่ตนเป็นผู้มีกำลังในสิกขาอ่อน บอกคืนสิกขา เวียนมาเพื่อความเป็นผู้เลว เสียงโห่ร้องของภิกษุนั้นคืออะไร คือ มาตุคามเข้าไปหาภิกษุในธรรมวินัยนี้ผู้อยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ในเรือนว่างก็ดี แล้วยิ้ม พูดจา หัวเราะเสียงดัง เยาะเย้ย ภิกษุนั้นถูกมาตุคามยิ้มให้ พูดจาด้วย หัวเราะเสียงดังใส่ เยาะเย้ยอยู่ ก็จมลง ซวนเซลง ตั้งมั่นอยู่ไม่ได้ ไม่สามารถจะทรงพรหมจรรย์ไว้ได้ เปิดเผยความที่ตนเป็นผู้มีกำลังในสิกขาอ่อน บอกคืนสิกขา เวียนมาเพื่อความเป็นผู้เลว นี้คือเสียงโห่ร้องของภิกษุนั้น

---

Seyyathāpi so yodhājīvo sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ, api ca kho ussāraṇaññeva sutvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo. Evarūpopi idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ tatiyo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu.

เปรียบเหมือนนักรบอาชีพนั้น ทนต่อฝุ่นละอองได้ ทนต่อยอดธงได้ แต่พอได้ยินเสียงโห่ร้องเท่านั้น ก็จมลง ซวนเซลง ตั้งมั่นอยู่ไม่ได้ ไม่สามารถจะลงสู่สงครามได้ ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น บุคคลบางคนในธรรมวินัยนี้แม้มีอย่างนี้ก็มีอยู่ นี้คือบุคคลผู้อุปมาด้วยนักรบอาชีพคนที่ ๓ ซึ่งมีปรากฏอยู่ในหมู่ภิกษุ

---

197. Puna caparaṃ idhekacco bhikkhu sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ sahati ussāraṇaṃ, api ca kho sampahāre haññati byāpajjati. Kimassa sampahārasmiṃ? Idha bhikkhuṃ araññagataṃ vā rukkhamūlagataṃ vā suññāgāragataṃ vā mātugāmo upasaṅkamitvā abhinisīdati abhinipajjati ajjhottharati. So mātugāmena abhinisīdiyamāno abhinipajjiyamāno ajjhotthariyamāno sikkhaṃ appaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā methunaṃ dhammaṃ paṭisevati. Idamassa sampahārasmiṃ.

197. อีกประการหนึ่ง ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ ทนต่อฝุ่นละอองได้ ทนต่อยอดธงได้ ทนต่อเสียงโห่ร้องได้ แต่ว่าเมื่อมีการประหารกัน ย่อมถูกฆ่า ย่อมถึงความพินาศ การประหารของภิกษุนั้นคืออะไร คือ มาตุคามเข้าไปหาภิกษุในธรรมวินัยนี้ผู้อยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ในเรือนว่างก็ดี แล้วนั่งทับ นอนทับ ครอบงำ ภิกษุนั้นถูกมาตุคามนั่งทับ นอนทับ ครอบงำอยู่ ไม่บอกคืนสิกขา ไม่เปิดเผยความที่ตนเป็นผู้มีกำลังอ่อน ย่อมเสพเมถุนธรรม นี้คือการประหารของภิกษุนั้น

---

Seyyathāpi so yodhājīvo sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ sahati ussāraṇaṃ, api ca kho sampahāre haññati byāpajjati, tathūpamo ayaṃ puggalo. Evarūpopi idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ catuttho yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu.

เปรียบเหมือนนักรบอาชีพนั้น ทนต่อฝุ่นละอองได้ ทนต่อยอดธงได้ ทนต่อเสียงโห่ร้องได้ แต่ว่าเมื่อมีการประหารกัน ย่อมถูกฆ่า ย่อมถึงความพินาศ ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น บุคคลบางคนในธรรมวินัยนี้แม้มีอย่างนี้ก็มีอยู่ นี้คือบุคคลผู้อุปมาด้วยนักรบอาชีพคนที่ ๔ ซึ่งมีปรากฏอยู่ในหมู่ภิกษุ

---

198. Puna caparaṃ idhekacco bhikkhu sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ sahati ussāraṇaṃ sahati sampahāraṃ. So taṃ saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmo tameva saṅgāmasīsaṃ ajjhāvasati. Kimassa saṅgāmavijayasmiṃ? Idha bhikkhuṃ araññagataṃ vā rukkhamūlagataṃ vā suññāgāragataṃ vā mātugāmo upasaṅkamitvā abhinisīdati abhinipajjati ajjhottharati. So mātugāmena abhinisīdiyamāno abhinipajjiyamāno ajjhotthariyamāno viniveṭhetvā vinimocetvā yena kāmaṃ pakkamati.

198. อีกประการหนึ่ง ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ ทนต่อฝุ่นละอองได้ ทนต่อยอดธงได้ ทนต่อเสียงโห่ร้องได้ ทนต่อการประหารได้ ภิกษุนั้น ครั้นชนะสงครามนั้นแล้ว เป็นผู้มีสงครามอันชนะแล้ว ย่อมอยู่ครอบงำหัวแถวแห่งสงครามนั้นนั่นเทียว ชัยชนะในสงครามของภิกษุนั้นคืออะไร คือ มาตุคามเข้าไปหาภิกษุในธรรมวินัยนี้ผู้อยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ในเรือนว่างก็ดี แล้วนั่งทับ นอนทับ ครอบงำ ภิกษุนั้นถูกมาตุคามนั่งทับ นอนทับ ครอบงำอยู่ ย่อมคลี่คลาย ย่อมเปลื้องตน หลีกไปได้ตามความปรารถนา

---

So vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṃ parisodheti; byāpādapadosaṃ pahāya abyāpannacitto viharati, sabbapāṇabhūtahitānukampī byāpādapadosā cittaṃ parisodheti; thinamiddhaṃ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno, thinamiddhā cittaṃ parisodheti; uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṃ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti; vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodheti.

ภิกษุนั้นย่อมเสพเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง ภิกษุนั้นอยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ในเรือนว่างก็ดี นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า ภิกษุนั้นละอภิชฌาในโลกได้แล้ว มีจิตปราศจากอภิชฌาอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌา ละพยาบาทปโทสะได้แล้ว มีจิตไม่พยาบาท อนุเคราะห์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์และภูตอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากพยาบาทปโทสะ ละถีนมิทธะได้แล้ว ปราศจากถีนมิทธะ มีสัญญาในแสงสว่าง มีสติสัมปชัญญะอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะ ละอุทธัจจกุกกุจจะได้แล้ว เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบในภายในอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะ ละวิจิกิจฉาได้แล้ว เป็นผู้ข้ามวิจิกิจฉาได้แล้ว ไม่มีความสงสัยในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉา

---

So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; vitakkavicārānaṃ vūpasamā dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.

เธอนั้นละนิวรณ์ ๕ ประการนี้ อันเป็นอุปกิเลสของจิต ทำปัญญาให้ทุรพลได้แล้ว สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว เข้าปฐมฌาน อันมีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป จึงเข้าทุติยฌาน...ฯลฯ...ตติยฌาน...ฯลฯ...จตุตถฌานอยู่

---

So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ime āsavā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ āsavasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ āsavanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti.

เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อนโยน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้แล้ว เธอน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ เธอย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘เหล่านี้อาสวะ’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวสมุทัย’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวนิโรธ’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’

---

Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti pajānāti. Idamassa saṅgāmavijayasmiṃ. Seyyathāpi so yodhājīvo sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ sahati ussāraṇaṃ sahati sampahāraṃ, so taṃ saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmo tameva saṅgāmasīsaṃ ajjhāvasati, tathūpamo ayaṃ puggalo. Evarūpopi idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ pañcamo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu. Ime pañca yodhājīvūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsu.

เมื่อเธอรู้เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากภวาสวะ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’ นี้เป็นการชนะสงครามของเธอ เปรียบเหมือนนักรบอาชีพนั้นย่อมทนต่อกลุ่มฝุ่น ทนต่อยอดธง ทนต่อเสียงโห่ร้อง ทนต่อการประหารได้ เขาครั้นชนะสงครามนั้นแล้ว มีชัยในสงคราม ย่อมครอบครองสมรภูมินั้นนั่นเทียวอยู่ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น บุคคลบางคนในศาสนานี้ก็เป็นเช่นนี้ นี้คือบุคคลผู้อุปมาด้วยนักรบอาชีพ จำพวกที่ ๕ ซึ่งมีปรากฏอยู่ในภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้อุปมาด้วยนักรบอาชีพ ๕ จำพวกเหล่านี้ มีปรากฏอยู่ในภิกษุทั้งหลาย

---

199. Tattha katame pañca piṇḍapātikā? Mandattā momūhattā piṇḍapātiko hoti, pāpiccho icchāpakato piṇḍapātiko hoti, ummādā cittavikkhepā piṇḍapātiko hoti, ‘‘vaṇṇitaṃ buddhehi buddhasāvakehī’’ti piṇḍapātiko hoti, api ca appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya piṇḍapātiko hoti. Tatra yvāyaṃ piṇḍapātiko appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya piṇḍapātiko, ayaṃ imesaṃ pañcannaṃ piṇḍapātikānaṃ aggo ca seṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca.

199. บรรดาบุคคลเหล่านั้น ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัต ๕ จำพวก เป็นไฉน? ภิกษุเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัต เพราะความเป็นคนโง่เขลาหลงใหล, ภิกษุเป็นผู้มีความปรารถนาลามก ถูกความปรารถนาครอบงำ จึงเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัต, ภิกษุเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัต เพราะความบ้า เพราะจิตฟุ้งซ่าน, ภิกษุเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัต เพราะคิดว่า ‘อันพระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวกทั้งหลายสรรเสริญแล้ว’, และอีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัต เพราะอาศัยความเป็นผู้มักน้อย อาศัยความสันโดษ อาศัยความขัดเกลา อาศัยความต้องการในข้อปฏิบัติอันงามนี้เท่านั้น บรรดาภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัต ๕ จำพวกนั้น ภิกษุใดเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัต เพราะอาศัยความเป็นผู้มักน้อย อาศัยความสันโดษ อาศัยความขัดเกลา อาศัยความต้องการในข้อปฏิบัติอันงามนี้เท่านั้น ภิกษุนี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประมุข สูงสุด และประเสริฐกว่าภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัต ๕ จำพวกเหล่านี้

---

Seyyathāpi nāma gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ , navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo, sappimaṇḍaṃ tattha aggamakkhāyati; evamevaṃ yvāyaṃ piṇḍapātiko appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya piṇḍapātiko hoti, ayaṃ imesaṃ pañcannaṃ piṇḍapātikānaṃ aggo ca seṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca. Ime pañca piṇḍapātikā.

เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค นมส้มเกิดจากนมสด เนยข้นเกิดจากนมส้ม เนยใสเกิดจากเนยข้น หัวเนยใสเกิดจากเนยใส บรรดารส ๕ อย่างนั้น หัวเนยใสท่านกล่าวว่าเป็นเลิศ ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุใดเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัต เพราะอาศัยความเป็นผู้มักน้อย อาศัยความสันโดษ อาศัยความขัดเกลา อาศัยความต้องการในข้อปฏิบัติอันงามนี้เท่านั้น ภิกษุนี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประมุข สูงสุด และประเสริฐกว่าภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัต ๕ จำพวกเหล่านี้ ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัต ๕ จำพวกเหล่านี้แล

---

200. Tattha katame pañca khalupacchābhattikā…pe… pañca ekāsanikā…pe… pañca paṃsukūlikā…pe… pañca tecīvarikā…pe… pañca āraññikā…pe… pañca rukkhamūlikā …pe… pañca abbhokāsikā…pe… pañca nesajjikā…pe… pañca yathāsanthatikā…pe….

200. บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้ถือขลุปัจฉาภัตตเป็นวัต ๕ จำพวก เป็นไฉน...ฯลฯ... บุคคลผู้ถือเอกาสนิกังคะเป็นวัต ๕ จำพวก...ฯลฯ... บุคคลผู้ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัต ๕ จำพวก...ฯลฯ... บุคคลผู้ถือไตรจีวรเป็นวัต ๕ จำพวก...ฯลฯ... บุคคลผู้ถือการอยู่ป่าเป็นวัต ๕ จำพวก...ฯลฯ... บุคคลผู้ถือการอยู่โคนไม้เป็นวัต ๕ จำพวก...ฯลฯ... บุคคลผู้ถือการอยู่ในที่แจ้งเป็นวัต ๕ จำพวก...ฯลฯ... บุคคลผู้ถือเนสัชชิกังคะเป็นวัต ๕ จำพวก...ฯลฯ... บุคคลผู้ถือการอยู่ในเสนาสนะตามที่จัดให้เป็นวัต ๕ จำพวก...ฯลฯ...

---

201. Tattha katame pañca sosānikā? Mandattā momūhattā sosāniko hoti, pāpiccho icchāpakato sosāniko hoti, ummādā cittavikkhepā sosāniko hoti, ‘‘vaṇṇitaṃ buddhehi buddhasāvakehī’’ti sosāniko hoti, api ca appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya sosāniko hoti. Tatra yvāyaṃ sosāniko appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya sosāniko, ayaṃ imesaṃ pañcannaṃ sosānikānaṃ aggo ca seṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca.

201. บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัต ๕ จำพวก เป็นไฉน? บุคคลเป็นผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัต เพราะความเป็นคนโง่เขลาหลงใหล, บุคคลเป็นผู้มีความปรารถนาลามก ถูกความปรารถนาครอบงำ จึงเป็นผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัต, บุคคลเป็นผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัต เพราะความบ้า เพราะจิตฟุ้งซ่าน, บุคคลเป็นผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัต เพราะคิดว่า ‘อันพระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวกทั้งหลายสรรเสริญแล้ว’, และอีกประการหนึ่ง บุคคลเป็นผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัต เพราะอาศัยความเป็นผู้มักน้อย อาศัยความสันโดษ อาศัยความขัดเกลา อาศัยความต้องการในข้อปฏิบัติอันงามนี้เท่านั้น บรรดาบุคคลผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัต ๕ จำพวกนั้น บุคคลใดเป็นผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัต เพราะอาศัยความเป็นผู้มักน้อย อาศัยความสันโดษ อาศัยความขัดเกลา อาศัยความต้องการในข้อปฏิบัติอันงามนี้เท่านั้น บุคคลนี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประมุข สูงสุด และประเสริฐกว่าบุคคลผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัต ๕ จำพวกเหล่านี้

---

Seyyathāpi nāma gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo, sappimaṇḍaṃ tattha aggamakkhāyati; evamevaṃ yvāyaṃ sosāniko appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya sosāniko hoti, ayaṃ imesaṃ pañcannaṃ sosānikānaṃ aggo ca seṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca. Ime pañca sosānikā.

เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค นมส้มเกิดจากนมสด เนยข้นเกิดจากนมส้ม เนยใสเกิดจากเนยข้น หัวเนยใสเกิดจากเนยใส บรรดารส ๕ อย่างนั้น หัวเนยใสท่านกล่าวว่าเป็นเลิศ ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลใดเป็นผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัต เพราะอาศัยความเป็นผู้มักน้อย อาศัยความสันโดษ อาศัยความขัดเกลา อาศัยความต้องการในข้อปฏิบัติอันงามนี้เท่านั้น บุคคลนี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประมุข สูงสุด และประเสริฐกว่าบุคคลผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัต ๕ จำพวกเหล่านี้ บุคคลผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัต ๕ จำพวกเหล่านี้แล

---

Pañcakaniddeso.

ปัญจกนิทเทส

---

6. Chakkapuggalapaññatti

6. ฉักกบุคคลบัญญัติ

---

202. Tatra yvāyaṃ puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati, tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇāti balesu ca vasībhāvaṃ, sammāsambuddho tena daṭṭhabbo.

202. บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดย่อมตรัสรู้สัจจะทั้งหลายด้วยตนเองในธรรมทั้งหลายที่มิได้เคยฟังมาในกาลก่อน และย่อมถึงความเป็นผู้รู้ทุกสิ่งทุกอย่างในธรรมนั้น และถึงความเป็นผู้ชำนาญในพละทั้งหลาย พึงทราบว่าผู้นั้นเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

---

Tatra yvāyaṃ puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati, na ca tattha sabbaññutaṃ pāpuṇāti na ca balesu vasībhāvaṃ, paccekasambuddho tena daṭṭhabbo.

บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดย่อมตรัสรู้สัจจะทั้งหลายด้วยตนเองในธรรมทั้งหลายที่มิได้เคยฟังมาในกาลก่อน แต่ไม่ถึงความเป็นผู้รู้ทุกสิ่งทุกอย่างในธรรมนั้น และไม่ถึงความเป็นผู้ชำนาญในพละทั้งหลาย พึงทราบว่าผู้นั้นเป็นพระปัจเจกสัมพุทธเจ้า

---

Tatra yvāyaṃ puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni anabhisambujjhati, diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti , sāvakapāramiñca pāpuṇāti, sāriputtamoggallānā tena daṭṭhabbā.

บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใด ไม่ได้ตรัสรู้สัจจะทั้งหลายด้วยตนเอง ในธรรมทั้งหลายที่ไม่ได้เคยฟังมาแล้วในกาลก่อน แต่เป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ในปัจจุบันเทียว และย่อมถึงซึ่งสาวกบารมี พึงทราบว่า ท่านพระสารีบุตรและท่านพระโมคคัลลานะด้วยเหตุนั้น

---

Tatra yvāyaṃ puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni anabhisambujjhati, diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti, na ca sāvakapāramiṃ pāpuṇāti, avasesā arahantā tena daṭṭhabbā.

บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใด ไม่ได้ตรัสรู้สัจจะทั้งหลายด้วยตนเอง ในธรรมทั้งหลายที่ไม่ได้เคยฟังมาแล้วในกาลก่อน แต่เป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ในปัจจุบันเทียว และไม่ถึงซึ่งสาวกบารมี พึงทราบว่า พระอรหันต์ที่เหลือทั้งหลายด้วยเหตุนั้น

---

Tatra yvāyaṃ puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni anabhisambujjhati, na ca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti, anāgāmī hoti anāgantā itthattaṃ, anāgāmī tena daṭṭhabbo.

บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใด ไม่ได้ตรัสรู้สัจจะทั้งหลายด้วยตนเอง ในธรรมทั้งหลายที่ไม่ได้เคยฟังมาแล้วในกาลก่อน และไม่ได้เป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ในปัจจุบันเทียว เป็นพระอนาคามีเพราะไม่ต้องกลับมาสู่ความเป็นอย่างนี้อีก พึงทราบว่า พระอนาคามีด้วยเหตุนั้น

---

Tatra yvāyaṃ puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni anabhisambujjhati, na ca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti, āgantā itthattaṃ, sotāpannasakadāgāmino tena daṭṭhabbā.

บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใด ไม่ได้ตรัสรู้สัจจะทั้งหลายด้วยตนเอง ในธรรมทั้งหลายที่ไม่ได้เคยฟังมาแล้วในกาลก่อน และไม่ได้เป็นผู้กระทำที่สุดแห่งทุกข์ในปัจจุบันเทียว แต่ยังต้องกลับมาสู่ความเป็นอย่างนี้อีก พึงทราบว่า พระโสดาบันและพระสกทาคามีทั้งหลายด้วยเหตุนั้น

---

Chakkaniddeso.

ฉักกนิทเทส

---

7. Sattakapuggalapaññatti

7. สัตตกปุคคลบัญญัติ

---

203. Kathañca puggalo sakiṃ nimuggo nimuggova hoti? Idhekacco puggalo samannāgato hoti ekantakāḷakehi akusalehi dhammehi. Evaṃ puggalo sakiṃ nimuggo nimuggova hoti.

203. บุคคลผู้จมลงครั้งเดียวแล้วจมเลย เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ประกอบด้วยอกุศลธรรมอันดำสนิทโดยส่วนเดียว บุคคลผู้จมลงครั้งเดียวแล้วจมเลย เป็นอย่างนี้

---

Kathañca puggalo ummujjitvā nimujjati? Idhekacco puggalo ummujjati ‘‘sāhu saddhā kusalesu dhammesu, sādhu hirī kusalesu dhammesu, sādhu ottappaṃ kusalesu dhammesu, sādhu vīriyaṃ kusalesu dhammesu, sādhu paññā kusalesu dhammesū’’ti. Tassa sā saddhā neva tiṭṭhati no vaḍḍhati hāyatiyeva, tassa sā hirī neva tiṭṭhati no vaḍḍhati hāyatiyeva, tassa taṃ ottappaṃ neva tiṭṭhati no vaḍḍhati hāyatiyeva, tassa taṃ vīriyaṃ neva tiṭṭhati no vaḍḍhati hāyatiyeva, tassa sā paññā neva tiṭṭhati no vaḍḍhati hāyatiyeva. Evaṃ puggalo ummujjitvā nimujjati.

บุคคลผู้ผุดขึ้นแล้วจมลง เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ผุดขึ้นด้วยคิดว่า ‘ดีละ ศรัทธาในกุศลธรรมทั้งหลาย, ดีละ หิริในกุศลธรรมทั้งหลาย, ดีละ โอตตัปปะในกุศลธรรมทั้งหลาย, ดีละ วิริยะในกุศลธรรมทั้งหลาย, ดีละ ปัญญาในกุศลธรรมทั้งหลาย’ ศรัทธาของเขานั้นไม่ตั้งอยู่ ไม่เจริญขึ้น มีแต่เสื่อมไป, หิริของเขานั้นไม่ตั้งอยู่ ไม่เจริญขึ้น มีแต่เสื่อมไป, โอตตัปปะของเขานั้นไม่ตั้งอยู่ ไม่เจริญขึ้น มีแต่เสื่อมไป, วิริยะของเขานั้นไม่ตั้งอยู่ ไม่เจริญขึ้น มีแต่เสื่อมไป, ปัญญาของเขานั้นไม่ตั้งอยู่ ไม่เจริญขึ้น มีแต่เสื่อมไป บุคคลผู้ผุดขึ้นแล้วจมลง เป็นอย่างนี้

---

Kathañca puggalo ummujjitvā ṭhito hoti? Idhekacco puggalo ummujjati ‘‘sāhu saddhā kusalesu dhammesu, sādhu hirī kusalesu dhammesu, sādhu ottappaṃ kusalesu dhammesu, sādhu vīriyaṃ kusalesu dhammesu, sādhu paññā kusalesu dhammesū’’ti. Tassa sā saddhā neva hāyati no vaḍḍhati ṭhitā hoti, tassa sā hirī neva hāyati no vaḍḍhati ṭhitā hoti, tassa taṃ ottappaṃ neva hāyati no vaḍḍhati ṭhitaṃ hoti, tassa taṃ vīriyaṃ neva hāyati no vaḍḍhati ṭhitaṃ hoti, tassa sā paññā neva hāyati no vaḍḍhati ṭhitā hoti. Evaṃ puggalo ummujjitvā ṭhito hoti.

บุคคลผู้ผุดขึ้นแล้วทรงตัวอยู่ เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ผุดขึ้นด้วยคิดว่า ‘ดีละ ศรัทธาในกุศลธรรมทั้งหลาย, ดีละ หิริในกุศลธรรมทั้งหลาย, ดีละ โอตตัปปะในกุศลธรรมทั้งหลาย, ดีละ วิริยะในกุศลธรรมทั้งหลาย, ดีละ ปัญญาในกุศลธรรมทั้งหลาย’ ศรัทธาของเขานั้นไม่เสื่อมไป ไม่เจริญขึ้น ทรงตัวอยู่, หิริของเขานั้นไม่เสื่อมไป ไม่เจริญขึ้น ทรงตัวอยู่, โอตตัปปะของเขานั้นไม่เสื่อมไป ไม่เจริญขึ้น ทรงตัวอยู่, วิริยะของเขานั้นไม่เสื่อมไป ไม่เจริญขึ้น ทรงตัวอยู่, ปัญญาของเขานั้นไม่เสื่อมไป ไม่เจริญขึ้น ทรงตัวอยู่ บุคคลผู้ผุดขึ้นแล้วทรงตัวอยู่ เป็นอย่างนี้

---

Kathañca puggalo ummujjitvā vipassati viloketi? Idhekacco puggalo ummujjati ‘‘sāhu saddhā kusalesu dhammesu, sādhu hirī kusalesu dhammesu, sādhu ottappaṃ kusalesu dhammesu, sādhu vīriyaṃ kusalesu dhammesu, sādhu paññā kusalesu dhammesū’’ti. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano. Evaṃ puggalo ummujjitvā vipassati viloketi.

บุคคลผู้ผุดขึ้นแล้วแลดูและเพ่งดู เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ผุดขึ้นด้วยคิดว่า ‘ดีละ ศรัทธาในกุศลธรรมทั้งหลาย, ดีละ หิริในกุศลธรรมทั้งหลาย, ดีละ โอตตัปปะในกุศลธรรมทั้งหลาย, ดีละ วิริยะในกุศลธรรมทั้งหลาย, ดีละ ปัญญาในกุศลธรรมทั้งหลาย’ เขาเป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป เป็นผู้มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า บุคคลผู้ผุดขึ้นแล้วแลดูและเพ่งดู เป็นอย่างนี้

---

Kathañca puggalo ummujjitvā patarati? Idhekacco puggalo ummujjati ‘‘sāhu saddhā kusalesu dhammesu, sādhu hirī kusalesu dhammesu, sādhu ottappaṃ kusalesu dhammesu, sādhu vīriyaṃ kusalesu dhammesu, sādhu paññā kusalesu dhammesū’’ti. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantakaro hoti. Evaṃ puggalo ummujjitvā patarati.

บุคคลผู้ผุดขึ้นแล้วข้ามไป เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ผุดขึ้นด้วยคิดว่า ‘ดีละ ศรัทธาในกุศลธรรมทั้งหลาย, ดีละ หิริในกุศลธรรมทั้งหลาย, ดีละ โอตตัปปะในกุศลธรรมทั้งหลาย, ดีละ วิริยะในกุศลธรรมทั้งหลาย, ดีละ ปัญญาในกุศลธรรมทั้งหลาย’ เขาเป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง มาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวเท่านั้น แล้วกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ บุคคลผู้ผุดขึ้นแล้วข้ามไป เป็นอย่างนี้

---

Kathañca puggalo ummujjitvā patigādhappatto hoti? Idhekacco puggalo ummujjati ‘‘sāhu saddhā kusalesu dhammesu, sādhu hirī kusalesu dhammesu, sādhu ottappaṃ kusalesu dhammesu, sādhu vīriyaṃ kusalesu dhammesu, sādhu paññā kusalesu dhammesū’’ti. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Evaṃ puggalo ummujjitvā patigādhappatto hoti.

บุคคลผู้ผุดขึ้นแล้วถึงที่พึ่ง เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ผุดขึ้นด้วยคิดว่า ‘ดีละ ศรัทธาในกุศลธรรมทั้งหลาย, ดีละ หิริในกุศลธรรมทั้งหลาย, ดีละ โอตตัปปะในกุศลธรรมทั้งหลาย, ดีละ วิริยะในกุศลธรรมทั้งหลาย, ดีละ ปัญญาในกุศลธรรมทั้งหลาย’ เขาเป็นโอปปาติกะ เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป จะปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา บุคคลผู้ผุดขึ้นแล้วถึงที่พึ่ง เป็นอย่างนี้

---

Kathañca puggalo ummujjitvā tiṇṇo hoti pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo? Idhekacco puggalo ummujjati ‘‘sāhu saddhā kusalesu dhammesu, sādhu hirī kusalesu dhammesu, sādhu ottappaṃ kusalesu dhammesu, sādhu vīriyaṃ kusalesu dhammesu, sādhu paññā kusalesu dhammesū’’ti. So āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Evaṃ puggalo ummujjitvā tiṇṇo hoti pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo.

บุคคลผู้ผุดขึ้นแล้วข้ามได้ ถึงฝั่ง ยืนอยู่บนบก เป็นพราหมณ์ เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ผุดขึ้นด้วยคิดว่า ‘ดีละ ศรัทธาในกุศลธรรมทั้งหลาย, ดีละ หิริในกุศลธรรมทั้งหลาย, ดีละ โอตตัปปะในกุศลธรรมทั้งหลาย, ดีละ วิริยะในกุศลธรรมทั้งหลาย, ดีละ ปัญญาในกุศลธรรมทั้งหลาย’ เขาทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ บุคคลผู้ผุดขึ้นแล้วข้ามได้ ถึงฝั่ง ยืนอยู่บนบก เป็นพราหมณ์ เป็นอย่างนี้

---

204. Katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo ubhatobhāgavimutto.

204. บุคคลผู้เป็นอุภโตภาควิมุต เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมถูกต้องวิโมกข์ ๘ ด้วยกายอยู่ และอาสวะทั้งหลายของเขาก็สิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่า อุภโตภาควิมุต

---

205. Katamo ca puggalo paññāvimutto…pe… kāyasakkhī… diṭṭhippatto… saddhāvimutto… dhammānusārī ….

205. บุคคลผู้เป็นปัญญาวิมุต...ฯลฯ... กายสักขี... ทิฏฐิปปัตตะ... สัทธาวิมุต... ธัมมานุสารี เป็นไฉน?

---

206. Katamo ca puggalo saddhānusārī? Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo saddhānusārī. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno puggalo saddhānusārī, phale ṭhito saddhāvimuttoti.

206. บุคคลสัทธานุสารี เป็นไฉน? บุคคลใดผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล มีสัทธินทรีย์แก่กล้า ย่อมเจริญอริยมรรคมีศรัทธานำหน้า มีศรัทธาเป็นประธาน บุคคลนี้เรียกว่า สัทธานุสารี. บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ชื่อว่า สัทธานุสารี, ผู้ตั้งอยู่ในผล ชื่อว่า สัทธาวิมุตติ.

---

Sattakaniddeso.

สัตตกนิทเทส จบ.

---

8. Aṭṭhakapuggalapaññatti

8. อัฏฐกปุคคลบัญญัติ

---

207. Tattha katame cattāro maggasamaṅgino, cattāro phalasamaṅgino puggalā? Sotāpanno, sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno; sakadāgāmī, sakadāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno; anāgāmī, anāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno; arahā, arahattaphalasacchikiriyāya paṭipanno; ime cattāro maggasamaṅgino, ime cattāro phalasamaṅgino puggalā.

207. ในบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรค ๔ จำพวก และบุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยผล ๔ จำพวก เป็นไฉน? คือ พระโสดาบัน, ผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล; พระสกทาคามี, ผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผล; พระอนาคามี, ผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล; พระอรหันต์, ผู้ปฏิบัติเพื่ออรหัตตผล. บุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้เป็นผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรค, บุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้เป็นผู้พร้อมเพรียงด้วยผล.

---

Aṭṭhakaniddeso.

อัฏฐกนิทเทส จบ.

---

9. Navakapuggalapaññatti

9. นวกปุคคลบัญญัติ

---

208. Katamo ca puggalo sammāsambuddho? Idhekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati, tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇāti balesu ca vasībhāvaṃ. Ayaṃ vuccati puggalo sammāsambuddho.

208. บุคคลผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมตรัสรู้สัจจะทั้งหลายด้วยพระองค์เอง ในธรรมทั้งหลายที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนในกาลก่อน, และในธรรมนั้น ย่อมถึงความเป็นผู้รู้ทุกสิ่ง และถึงความเป็นผู้ชำนาญในพละทั้งหลาย. บุคคลนี้เรียกว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้า.

---

Katamo ca puggalo paccekasambuddho? Idhekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati, na ca tattha sabbaññutaṃ pāpuṇāti na ca balesu vasībhāvaṃ. Ayaṃ vuccati puggalo paccekasambuddho.

บุคคลผู้เป็นพระปัจเจกสัมพุทธเจ้า เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมตรัสรู้สัจจะทั้งหลายด้วยตนเอง ในธรรมทั้งหลายที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนในกาลก่อน, แต่ในธรรมนั้น ย่อมไม่ถึงความเป็นผู้รู้ทุกสิ่ง และไม่ถึงความเป็นผู้ชำนาญในพละทั้งหลาย. บุคคลนี้เรียกว่า พระปัจเจกสัมพุทธเจ้า.

---

Katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo ubhatobhāgavimutto.

บุคคลอุภโตภาควิมุตติ เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ถูกต้องวิโมกข์ ๘ ประการด้วยกายอยู่ และอาสวะทั้งหลายของผู้นั้นสิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา. บุคคลนี้เรียกว่า อุภโตภาควิมุตติ.

---

Katamo ca puggalo paññāvimutto? Idhekacco puggalo na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo paññāvimutto.

บุคคลปัญญาวิมุตติ เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่ได้ถูกต้องวิโมกข์ ๘ ประการด้วยกายอยู่เลย แต่อาสวะทั้งหลายของผู้นั้นสิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา. บุคคลนี้เรียกว่า ปัญญาวิมุตติ.

---

Katamo ca puggalo kāyasakkhī? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo kāyasakkhī.

บุคคลกายสักขี เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ถูกต้องวิโมกข์ ๘ ประการด้วยกายอยู่ และอาสวะบางส่วนของผู้นั้นสิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา. บุคคลนี้เรียกว่า กายสักขี.

---

Katamo ca puggalo diṭṭhippatto? Idhekacco puggalo ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo diṭṭhippatto.

บุคคลทิฏฐิปปัตตะ เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ และธรรมทั้งหลายที่พระตถาคตทรงประกาศแล้ว อันผู้นั้นเห็นแจ้งแล้ว ประพฤติแล้วด้วยปัญญา และอาสวะบางส่วนของผู้นั้นสิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา. บุคคลนี้เรียกว่า ทิฏฐิปปัตตะ.

---

Katamo ca puggalo saddhāvimutto? Idhekacco puggalo ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti, no ca kho yathā diṭṭhippattassa. Ayaṃ vuccati puggalo saddhāvimutto.

บุคคลสัทธาวิมุตติ เป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ และธรรมทั้งหลายที่พระตถาคตทรงประกาศแล้ว อันผู้นั้นเห็นแจ้งแล้ว ประพฤติแล้วด้วยปัญญา และอาสวะบางส่วนของผู้นั้นสิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา, แต่ไม่เหมือนกับของบุคคลทิฏฐิปปัตตะ. บุคคลนี้เรียกว่า สัทธาวิมุตติ.

---

Katamo ca puggalo dhammānusārī? Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, paññāvāhiṃ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo dhammānusārī. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno puggalo dhammānusārī, phale ṭhito diṭṭhippatto.

บุคคลธัมมานุสารี เป็นไฉน? บุคคลใดผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล มีปัญญินทรีย์แก่กล้า ย่อมเจริญอริยมรรคมีปัญญานำหน้า มีปัญญาเป็นประธาน. บุคคลนี้เรียกว่า ธัมมานุสารี. บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ชื่อว่า ธัมมานุสารี, ผู้ตั้งอยู่ในผล ชื่อว่า ทิฏฐิปปัตตะ.

---

Katamo ca puggalo saddhānusārī? Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo saddhānusārī. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno puggalo saddhānusārī, phale ṭhito saddhāvimuttoti.

บุคคลสัทธานุสารี เป็นไฉน? บุคคลใดผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล มีสัทธินทรีย์แก่กล้า ย่อมเจริญอริยมรรคมีศรัทธานำหน้า มีศรัทธาเป็นประธาน. บุคคลนี้เรียกว่า สัทธานุสารี. บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ชื่อว่า สัทธานุสารี, ผู้ตั้งอยู่ในผล ชื่อว่า สัทธาวิมุตติ.

---

Navakaniddeso.

นวกนิทเทส จบ.

---

10. Dasakapuggalapaññatti

10. ทสกปุคคลบัญญัติ

---

209. Katamesaṃ pañcannaṃ idha niṭṭhā? Sattakkhattuparamassa kolaṅkolassa ekabījissa sakadāgāmissa yo ca diṭṭheva dhamme arahā – imesaṃ pañcannaṃ idha niṭṭhā.

209. บุคคล ๕ จำพวกไหน มีที่สุดในภพนี้? คือ สัตตักขัตตุปรมบุคคล โกลังโกลบุคคล เอกพีชีบุคคล พระสกทาคามี และผู้เป็นพระอรหันต์ในทิฏฐธรรม. บุคคล ๕ จำพวกเหล่านี้ มีที่สุดในภพนี้.

---

Katamesaṃ pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhā? Antarāparinibbāyissa upahaccaparinibbāyissa asaṅkhāraparinibbāyissa sasaṅkhāraparinibbāyissa uddhaṃsotassa akaniṭṭhagāmino – imesaṃ pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhāti.

บุคคล ๕ จำพวกไหน ละภพนี้ไปแล้วจึงมีที่สุด? คือ อันตราปรินิพพายีบุคคล อุปหัจจปรินิพพายีบุคคล อสังขารปรินิพพายีบุคคล สสังขารปรินิพพายีบุคคล และอุทธังโสโตอกนิฏฐคามีบุคคล. บุคคล ๕ จำพวกเหล่านี้ ละภพนี้ไปแล้วจึงมีที่สุด.

---

Ettāvatā puggalānaṃ puggalapaññattīti.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ จึงชื่อว่าปุคคลบัญญัติแห่งบุคคลทั้งหลาย.

---

Dasakaniddeso.

ทสกนิทเทส จบ.

---

Puggalapaññattipakaraṇaṃ niṭṭhitaṃ.

ปกรณ์ปุคคลบัญญัติ จบ.

---