นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

礼敬彼世尊、阿罗汉、正自觉者

ขุทฺทกนิกาเย

小部

อิติวุตฺตก-อฏฺฐกถา

如是语义注

คนฺถารมฺภกถา

造论序说

มหาการุณิกํ [Pg.1] นาถํ, เญยฺยสาครปารคุํ;

วนฺเท นิปุณคมฺภีร-วิจิตฺรนยเทสนํ.

我礼敬大悲怙主，已渡所知海彼岸者；及其善巧、甚深、种种善说之法。

วิชฺชาจรณสมฺปนฺนา, เยน นิยฺยนฺติ โลกโต;

วนฺเท ตมุตฺตมํ ธมฺมํ, สมฺมาสมฺพุทฺธปูชิตํ.

具足明与行，依之出离世间；我今顶礼彼无上法，为正等觉所礼敬。

สีลาทิคุณสมฺปนฺโน, ฐิโต มคฺคผเลสุ โย;

วนฺเท อริยสงฺฆํ ตํ, ปุญฺญกฺเขตฺตํ อนุตฺตรํ.

具足戒等德，安住于道果；我礼敬彼圣僧伽，无上之福田。

วนฺทนาชนิตํ ปุญฺญํ, อิติ ยํ รตนตฺตเย;

หตนฺตราโย สพฺพตฺถ, หุตฺวาหํ ตสฺส เตชสา.

由礼敬三宝所生功德，愿我仗其威力，于一切处皆摧伏障碍。

เอกกาทิปฺปเภเทน, เทสิตานิ มเหสินา;

โลภาทีนํ ปหานานิ, ทีปนานิ วิเสสโต.

大仙所宣说，依一法等差别；尤其阐明了贪等之断除。

สุตฺตานิ เอกโต กตฺวา, อิติวุตฺตปทกฺขรํ;

ธมฺมสงฺคาหกา เถรา, สงฺคายึสุ มเหสโย.

法集诸长老，彼等大贤圣，将《如是语》之诸经文句汇集一处，共同合诵。

อิติวุตฺตกมิจฺเจว, นาเมน วสิโน ปุเร;

ยํ ขุทฺทกนิกายสฺมึ, คมฺภีรตฺถปทกฺกมํ.

古昔诸大师称之为《如是语》，其于《小部》中，义理甚深，文句次第井然。

ตสฺส คมฺภีรญาเณหิ, โอคาเหตพฺพภาวโต;

กิญฺจาปิ ทุกฺกรา กาตุํ, อตฺถสํวณฺณนา มยา.

因其须以甚深之智方能通达，故我虽为之作释义，亦甚为困难。

สหสํวณฺณนํ [Pg.2] ยสฺมา, ธรเต สตฺถุ สาสนํ;

ปุพฺพาจริยสีหานํ, ติฏฺฐเตว วินิจฺฉโย.

由于导师之教法，赖释义而得住持；往昔诸师子之决择，亦得以确立。

ตสฺมา ตํ อวลมฺพิตฺวา, โอคาเหตฺวาน ปญฺจปิ;

นิกาเย อุปนิสฺสาย, โปราณฏฺฐกถานยํ.

是故，我将依止彼等决择，并仰仗古代义注之理路，通达五部。

นิสฺสิตํ วาจนามคฺคํ, สุวิสุทฺธํ อนากุลํ;

มหาวิหารวาสีนํ, นิปุณตฺถวินิจฺฉยํ.

依循大寺住者(Mahāvihāravāsī)极为清净、毫不混淆的传诵之道，以及其对义理的精妙决择。

ปุนปฺปุนาคตํ อตฺถํ, วชฺชยิตฺวาน สาธุกํ;

ยถาพลํ กริสฺสามิ, อิติวุตฺตกวณฺณนํ.

善巧地避免重复之义，我将竭尽所能，造《如是语》之释义。

อิติ อากงฺขมานสฺส, สทฺธมฺมสฺส จิรฏฺฐิตึ;

วิภชนฺตสฺส ตสฺสตฺถํ, นิสามยถ สาธโวติ.

如是，我期盼正法久住，并为之分别其义，贤善之人，请善谛听！

ตตฺถ อิติวุตฺตกํ นาม เอกกนิปาโต, ทุกนิปาโต, ติกนิปาโต, จตุกฺกนิปาโตติ จตุนิปาตสงฺคหํ. ตมฺปิ วินยปิฏกํ, สุตฺตนฺตปิฏกํ, อภิธมฺมปิฏกนฺติ ตีสุ ปิฏเกสุ สุตฺตนฺตปิฏกปริยาปนฺนํ; ทีฆนิกาโย มชฺฌิมนิกาโย, สํยุตฺตนิกาโย, องฺคุตฺตรนิกาโย, ขุทฺทกนิกาโยติ ปญฺจสุ นิกาเยสุ ขุทฺทกนิกายปริยาปนฺนํ; สุตฺตํ, เคยฺยํ, เวยฺยากรณํ, คาถา, อุทานํ, อิติวุตฺตกํ, ชาตกํ, อพฺภุตธมฺมํ, เวทลฺลนฺติ นวสุ สาสนงฺเคสุ อิติวุตฺตกงฺคภูตํ.

其中，《如是语》乃一集、二集、三集、四集之合集。于律藏、经藏、阿毗达摩藏三藏中，其归属于经藏；于长部、中部、相应部、增支部、小部五部中，其归属于小部；于经、应颂、记说、偈颂、自说、如是语、本生、未曾有法、广解九分教中，其为如是语部分。

‘‘ทฺวาสีติ พุทฺธโต คณฺหึ, ทฺเวสหสฺสานิ ภิกฺขุโต;

จตุราสีติ สหสฺสานิ, เย เม ธมฺมา ปวตฺติโน’’ติ. (เถรคา. ๑๐๒๗) –

八万二千从佛受， 二千法从比丘学； [一共]八万四千法， 此等之法我传扬。（《长老偈》1027）

เอวํ ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ปฏิญฺญาเตสุ จตุราสีติยา ธมฺมกฺขนฺธสหสฺเสสุ กติปยธมฺมกฺขนฺธสงฺคหํ. สุตฺตโต เอกกนิปาเต ตาว สตฺตวีสติ สุตฺตานิ, ทุกนิปาเต ทฺวาวีสติ, ติกนิปาเต ปญฺญาส, จตุกฺกนิปาเต เตรสาติ ทฺวาทสาธิกสุตฺตสตสงฺคหํ. ตสฺส นิปาเตสุ เอกกนิปาโต อาทิ, วคฺเคสุ ปาฏิโภควคฺโค, สุตฺเตสุ โลภสุตฺตํ. ตสฺสาปิ ‘‘วุตฺตญฺเหตํ ภควตา’’ติอาทิกํ อายสฺมตา อานนฺเทน ปฐมมหาสงฺคีติกาเล วุตฺตํ นิทานมาทิ. สา ปนายํ ปฐมมหาสงฺคีติ วินยปิฏเก ตนฺติมารุฬฺหา เอว. โย ปเนตฺถ นิทานโกสลฺลตฺถํ วตฺตพฺโพ กถามคฺโค[Pg.3], โสปิ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกาย-อฏฺฐกถาย วิตฺถารโต วุตฺโตเยวาติ ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

如是，此乃法藏护持者所宣示的八万四千法蕴中若干法蕴的合集。就经而言，其一集有二十七部经，二集有二十二部经，三集有五十部经，四集有十三部经，总计一百一十二部经。在这些集中，以一集为始；在品中，以“波帝婆伽品”(Pāṭibhogavaggo)为始；在经中，以《贪经》为始。而其开篇“此为世尊所说”等缘起，是由具寿阿难在第一次大结集时所诵出的。此第一次大结集，已载于律藏圣典中。至于此处为善巧阐明缘起而应讲述的论述方法，在《善吉祥光》(Sumaṅgalavilāsinī)即《长部义注》中亦已详细说明，应按照那里所说的方式来理解。

นิทานวณฺณนา

缘起释义

ยํ ปเนตํ วุตฺตญฺเหตํ ภควตาติอาทิกํ นิทานํ. เอกธมฺมํ, ภิกฺขเว, ปชหถาติอาทิกํ สุตฺตํ. ตตฺถ วุตฺตํ ภควตาติอาทีนิ นามปทานิ. อิตีติ นิปาตปทํ. ปชหถาติ เอตฺถ ป-อิติ อุปสคฺคปทํ, ชหถา-ติ อาขฺยาตปทํ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ ปทวิภาโค เวทิตพฺโพ.

“此乃世尊所说”等是缘起。“诸比丘，当舍一法”等是经。其中，“vuttaṃ”（所说）、“bhagavatā”（由世尊）等是名词性词语。“Iti”是助词。“Pajahatha”（当舍）中，“pa”是前缀，“jahatha”是动词。应依此方式理解所有词语的分析。

อตฺถโต ปน วุตฺตสทฺโท ตาว สอุปสคฺโค อนุปสคฺโค จ วปเน วาปสมกรเณ เกโสหารเณ ชีวิตวุตฺติยํ ปวุตฺตภาเว ปาวจนภาเวน ปวตฺติเต อชฺเฌสเน กถเนติ เอวมาทีสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส –

就意义而言，“vutta”一词，无论是否带前缀，可见于播种、平整、剃发、生计、被释放的状态、作为教说而施行、请求、谈说等义。例如：

‘‘คาโว ตสฺส ปชายนฺติ, เขตฺเต วุตฺตํ วิรูหติ;

วุตฺตานํ ผลมสฺนาติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภตี’’ติ. –

彼之牛繁衍，田中所播者生长；彼享受所播之果，实乃不负友人者。

อาทีสุ (ชา. ๒.๒๒.๑๙) วปเน อาคโต. ‘‘โน จ โข ปฏิวุตฺต’’นฺติอาทีสุ (ปารา. ๒๘๙) อฏฺฐทนฺตกาทีหิ วาปสมกรเณ. ‘‘กาปฏิโก มาณโว ทหโร วุตฺตสิโร’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๔๒๖) เกโสหารเณ. ‘‘ปนฺนโลโม ปรทตฺตวุตฺโต มิคภูเตน เจตสา วิหรตี’’ติอาทีสุ (จูฬว. ๓๓๒) ชีวิตวุตฺติยํ. ‘‘เสยฺยถาปิ นาม ปณฺฑุปลาโส พนฺธนา ปวุตฺโต อภพฺโพ หริตตฺถายา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๙๒; ปาจิ. ๖๖๖; มหาว. ๑๒๙) พนฺธนโต ปวุตฺตภาเว. ‘‘เยสมิทํ เอตรหิ, พฺราหฺมณา, โปราณํ มนฺตปทํ คีตํ ปวุตฺตํ สมิหิต’’นฺติอาทีสุ ปาวจนภาเวน ปวตฺติเต. โลเก ปน – ‘‘วุตฺโต คโณ วุตฺโต ปารายโน’’ติอาทีสุ อชฺเฌเน. ‘‘วุตฺตํ โข ปเนตํ ภควตา ธมฺมทายาทา เม, ภิกฺขเว, ภวถ, มา อามิสทายาทา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๐) กถเน. อิธาปิ กถเน ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา วุตฺตํ กถิตํ ภาสิตนฺติ อตฺโถ.

于《本生》(jā. 2.22.19)等中，其出现于“播种”之义。于“未被犁回”(pārā. 289)等中，以八齿耙等表示“平整”之义。于“迦波提青年，年少，已剃发”(ma. ni. 2.426)等中，是“剃除头发”之义。于“羽毛脱落，依他食维生，心如野兽而住”(cūḷava. 332)等中，是“生计”之义。于“犹如枯黄之叶，从蒂脱落，不能再变绿”(pārā. 92; pāci. 666; mahāva. 129)等中，是“从束缚中被释放的状态”之义。于“婆罗门，如今这些被吟诵、宣说、结集的古老咒语”等中，是“作为教说而施行”之义。在世间用法中，如“背诵文集，背诵《彼岸道品》”等，是“学习”之义。于“世尊曾说：‘诸比丘，你们当为我法之继承人，而非财物之继承人’”(ma. ni. 1.30)等中，是“讲述”之义。于此亦当解为“讲述”之义。是故，“vuttaṃ”即是“所说、所言、所道”之义。

ทุติโย [Pg.4] ปน วุตฺตสทฺโท วจเน จิณฺณภาเว จ เวทิตพฺโพ. หิ-อิติ ชาตุ วิพฺยตฺตนฺติ เอตสฺมึ อตฺเถ นิปาโต. โส อิทานิ วุจฺจมานสุตฺตสฺส ภควโต วิพฺยตฺตํ ภาสิตภาวํ โชเตติ. วาจกสทฺทสนฺนิธาเน หิ ปยุตฺตา นิปาตา. เตหิ วตฺตพฺพมตฺถํ โชเตนฺติ. เอตนฺติ อยํ เอตสทฺโท –

第二个“vutta”一词，应理解为“言说”和“惯例”之义。助词“hi”，有“确实”与“明了”之义。它阐明了现在所要宣说的经文，确实是世尊所清晰宣说的。因为助词总是与能表义的词语一同使用，以阐明其所要表达的意义。至于“etaṃ”，此即“eta”一词——

‘‘โย จ พุทฺธญฺจ ธมฺมญฺจ, สงฺฆญฺจ สรณํ คโต;

จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ.

若人皈依佛、法与僧，以正慧得见四圣谛。

‘‘ทุกฺขํ ทุกฺขสมุปฺปาทํ, ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ;

อริยญฺจฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, ทุกฺขูปสมคามินํ.

苦、苦之集起、苦之超越，以及导向苦寂止之八支圣道。

‘‘เอตํ โข สรณํ เขมํ, เอตํ สรณมุตฺตมํ;

เอตํ สรณมาคมฺม, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ. (ธ. ป. ๑๙๐-๑๙๒) –

此皈依安稳，此皈依无上；皈依于此者，解脱一切苦。

อาทีสุ ยถาวุตฺเต อาสนฺนปจฺจกฺเข อาคโต. ‘‘อปฺปมตฺตกํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว, โอรมตฺตกํ สีลมตฺตกํ, เยน ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺยา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๗) ปน วกฺขมาเน อาสนฺนปจฺจกฺเข. อิธาปิ วกฺขมาเนเยว ทฏฺฐพฺโพ. สงฺคายนวเสน วกฺขมานญฺหิ สุตฺตํ ธมฺมภณฺฑาคาริเกน พุทฺธิยํ ฐเปตฺวา ตทา ‘‘เอต’’นฺติ วุตฺตํ.

在以上（《法句经》190-192）等引文中，“此”字指临近与现前之事；而在“诸比丘，凡夫称赞如来，仅凭此等微小、低劣、区区戒行”等语（长部1.7）中，“此”字则表示将要说的、临近现前之事。在这里也应当理解为将要讲述的。因为在结集时，法藏护持者将所要宣说的经文置于心中，然后说了“此”字。

ภควตาติ เอตฺถ ภควาติ ครุวจนํ. ครุํ หิ โลเก ภควาติ วทนฺติ. ตถาคโต จ สพฺพคุณวิสิฏฺฐตาย สตฺตานํ ครุ, ตสฺมา ภควาติ เวทิตพฺโพ. โปราเณหิปิ วุตฺตํ –

在此，“bhagavā”一词是敬语。世人确称尊者为“bhagavā”。如来因具足一切殊胜功德而为众生所尊重，故应知其为“bhagavā”。古人亦曾说：

‘‘ภควาติ วจนํ เสฏฺฐํ, ภควาติ วจนมุตฺตมํ;

ครุ คารวยุตฺโต โส, ภควา เตน วุจฺจตี’’ติ.

世尊一词最殊胜， 世尊一词实无上； 应敬应重具足者， 是故称之为世尊。

เสฏฺฐวาจกญฺหิ วจนํ เสฏฺฐคุณสหจรณโต เสฏฺฐนฺติ วุตฺตํ. อถ วา วุจฺจตีติ วจนํ, อตฺโถ. ตสฺมา ภควาติ วจนํ เสฏฺฐนฺติ ภควาติ อิมินา วจเนน วจนีโย โย อตฺโถ, โส เสฏฺโฐติ อตฺโถ. ภควาติ วจนมุตฺตมนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. คารวยุตฺโตติ ครุภาวยุตฺโต ครุคุณโยคโต, ครุกรณํ วา สาติสยํ อรหตีติ คารวยุตฺโต, คารวารโหติ อตฺโถ. เอวํ คุณวิสิฏฺฐสตฺตุตฺตมครุคารวาธิวจนเมตํ ยทิทํ ภควาติ. อปิจ –

所谓“最胜语”，是因其与最胜功德相应，故被称为“最胜”。或言，“语”(vacana)即“所言”(vuccati)，亦即其义。因此，“‘世尊’是最胜语”之义为：由“世尊”此语所表达之义理是最胜的。“‘世尊’是无上语”亦同此理。“具足尊贵”(gāravayutta)者，谓其因具足尊贵之德而有尊贵之相，或谓其堪受格外敬重，故名“具足尊贵”，义即“堪敬”(gāravāraha)。如是，“世尊”一词，乃是对具足殊胜功德、至上、可敬、可重之有情的称谓。再者——

‘‘ภคี [Pg.5] ภชี ภาคี วิภตฺตวา อิติ,อกาสิ ภคฺคนฺติ ครูติ ภาคฺยวา;

พหูหิ ญาเยหิ สุภาวิตตฺตโน,ภวนฺตโค โส ภควาติ วุจฺจตี’’ติ. –

他曾亲近、具福份、善分别，已破坏、是尊重、具祥瑞；他以众多理趣善修自身，已达有之终点，故称世尊。

นิทฺเทเส อาคตนเยน –

依《解释》(Niddesa)中所述之理：

‘‘ภาคฺยวา ภคฺควา ยุตฺโต, ภเคหิ จ วิภตฺตวา;

ภตฺตวา วนฺตคมโน, ภเวสุ ภควา ตโต’’ติ.

具祥瑞者、已破坏者、具足福德者、善于分别者；已修习者、于诸有已舍离者，因此名为世尊。

อิมิสฺสา คาถาย จ วเสน ภควาติ ปทสฺส อตฺโถ วตฺตพฺโพ. โส ปนายํ อตฺโถ สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส วุตฺโตติ. ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

应依此偈颂之方式，说明“世尊”一词的含义。然此义已在《清净道论》(Visuddhimagga)佛随念的解释中全面阐明，故应依其中所述方式理解。

อปโร นโย – ภาควาติ ภควา, ภตวาติ ภควา, ภาเค วนีติ ภควา, ภเค วนีติ ภควา, ภตฺตวาติ ภควา, ภเค วมีติ ภควา, ภาเค วมีติ ภควา.

另一理路——以有福德故为世尊；以受供养故为世尊；于福德中无欲故为世尊；于祥瑞中无欲故为世尊；已修习故为世尊；于祥瑞中舍离故为世尊；于福德中舍离故为世尊。

‘‘ภาควา ภตวา ภาเค, ภเค จ วนิ ภตฺตวา;

ภเค วมิ ตถา ภาเค, วมีติ ภควา ชิโน’’.

具福、受供、已修习，于福于祥皆无欲；于福于祥皆舍离，如是胜者(jina)名世尊。

ตตฺถ กถํ ภาควาติ ภควา? เย เต สีลาทโย ธมฺมกฺขนฺธา คุณโกฏฺฐาสา, เต อนญฺญสาธารณา นิรติสยา ตถาคตสฺส อตฺถิ อุปลพฺภนฺติ. ตถา หิสฺส สีลํ, สมาธิ, ปญฺญา, วิมุตฺติ, วิมุตฺติญาณทสฺสนํ, หิรี, โอตฺตปฺปํ, สทฺธา, วีริยํ, สติ, สมฺปชญฺญํ, สีลวิสุทฺธิ, จิตฺตวิสุทฺธิ, ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ, สมโถ, วิปสฺสนา, ตีณิ กุสลมูลานิ, ตีณิ สุจริตานิ, ตโย สมฺมาวิตกฺกา, ติสฺโส อนวชฺชสญฺญา, ติสฺโส ธาตุโย, จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา, จตฺตาโร อริยมคฺคา, จตฺตาริ อริยผลานิ, จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา, จตุโยนิปริจฺเฉทกญาณานิ, จตฺตาโร อริยวํสา, จตฺตาริ เวสารชฺชญาณานิ, ปญฺจ ปธานิยงฺคานิ, ปญฺจงฺคิโก สมฺมาสมาธิ, ปญฺจญาณิโก สมฺมาสมาธิ, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, ปญฺจ นิสฺสารณียา ธาตุโย, ปญฺจ วิมุตฺตายตนญาณานิ, ปญฺจ วิมุตฺติปริปาจนียา สญฺญา, ฉ อนุสฺสติฏฺฐานานิ, ฉ คารวา, ฉ นิสฺสารณียา ธาตุโย, ฉ สตตวิหารา, ฉ อนุตฺตริยานิ, ฉ นิพฺเพธภาคิยา [Pg.6] สญฺญา, ฉ อภิญฺญา, ฉ อสาธารณญาณานิ, สตฺต อปริหานิยา ธมฺมา, สตฺต อริยธนานิ, สตฺต โพชฺฌงฺคา, สตฺต สปฺปุริสธมฺมา, สตฺต นิชฺชรวตฺถูนิ, สตฺต สญฺญา, สตฺต ทกฺขิเณยฺยปุคฺคลเทสนา, สตฺต ขีณาสวพลเทสนา, อฏฺฐ ปญฺญาปฏิลาภเหตุเทสนา, อฏฺฐสมฺมตฺตานิ, อฏฺฐ โลกธมฺมาติกฺกโม, อฏฺฐ อารมฺภวตฺถูนิ, อฏฺฐ อกฺขณเทสนา, อฏฺฐ มหาปุริสวิตกฺกา, อฏฺฐ อภิภายตนเทสนา, อฏฺฐ วิโมกฺขา, นว โยนิโสมนสิการมูลกา ธมฺมา, นว ปาริสุทฺธิปธานิยงฺคานิ, นว สตฺตาวาสเทสนา, นว อาฆาตปฺปฏิวินยา, นว สญฺญา, นว นานตฺตา, นว อนุปุพฺพวิหารา, ทส นาถกรณา ธมฺมา, ทส กสิณายตนานิ, ทส กุสลกมฺมปถา, ทส สมฺมตฺตานิ, ทส อริยวาสา, ทส อเสกฺขา ธมฺมา, ทส ตถาคตพลานิ, เอกาทส เมตฺตานิสํสา, ทฺวาทส ธมฺมจกฺกาการา, เตรส ธุตคุณา, จุทฺทส พุทฺธญาณานิ, ปญฺจทส วิมุตฺติปริปาจนียา ธมฺมา, โสฬสวิธา อานาปานสฺสติ, โสฬส อปรนฺตปนียา ธมฺมา, อฏฺฐารส พุทฺธธมฺมา, เอกูนวีสติ ปจฺจเวกฺขณญาณานิ, จตุจตฺตาลีส ญาณวตฺถูนิ, ปญฺญาส อุทยพฺพยญาณานิ, ปโรปณฺณาส กุสลธมฺมา, สตฺตสตฺตติ ญาณวตฺถูนิ, จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสมาปตฺติสญฺจาริมหาวชิรญาณํ, อนนฺตนยสมนฺตปฏฺฐานปวิจยปจฺจเวกฺขณเทสนาญาณานิ, ตถา อนนฺตาสุ โลกธาตูสุ อนนฺตานํ สตฺตานํ อาสยาทิวิภาวนญาณานิ จาติ, เอวมาทโย อนนฺตา อปริมาณเภทา อนญฺญสาธารณา นิรติสยา คุณภาคา คุณโกฏฺฐาสา วิชฺชนฺติ อุปลพฺภนฺติ. ตสฺมา ยถาวุตฺตวิภาคา คุณภาคา อสฺส อตฺถีติ ภาควาติ วตฺตพฺเพ. อาการสฺส รสฺสตฺตํ กตฺวา ‘‘ภควา’’ติ วุตฺโต. เอวํ ตาว ภาควาติ ภควา.

于此，如何由“具德”(bhāgavā)而为“世尊”？那些戒等法蕴、功德部分，是如来所拥有、所获得的，不共于他而无上。诚然，他具有：戒、定、慧、解脱、解脱知见、惭、愧、信、精进、念、正知、戒清净、心清净、见清净、止、观、三善根、三善行、三正思惟、三无过失想、三界、四念处、四正勤、四神足、四圣道、四圣果、四无碍解、辨别四生之智、四圣种、四无畏智、五精进支、五支正定、五智正定、五根、五力、五出离界、五解脱处智、五解脱成熟想、六随念处、六恭敬、六出离界、六常住、六无上法、六决择分想、六神通、六不共智、七不退法、七圣财、七觉支、七善士法、七除垢事、七想、七应供者教说、七漏尽者力教说、八得慧因教说、八正性、八超越世间法、八精勤事、八无暇教说、八大士思惟、八胜处教说、八解脱、九以如理作意为根本之法、九清净精进支、九有情居教说、九调伏嗔恚、九想、九种种、九次第住、十作依护法、十遍处、十善业道、十正性、十圣住、十无学法、十如来力、十一慈心功德、十二法轮之行相、十三头陀支、十四佛智、十五解脱成熟法、十六种入出息念、十六不恼法、十八佛不共法、十九省察智、四十四智事、五十生灭智、五十六善法、七十七智事、二十四俱胝百千等至遍行大金刚智、无边理趣遍缘审察省察教说之诸智，以及于无量世界中辨别无量有情意乐等差别之诸智。如是等等，无量无边、不共于他、无上之功德分、功德部分，为彼所拥有、所获得。是故，因其具有如上所述分类的功德之分，当称“具德者”(bhāgavā)。将长音缩短，而说为“世尊”(bhagavā)。如是，此为由“具德”义对“世尊”的解释。

‘‘ยสฺมา สีลาทโย สพฺเพ, คุณภาคา อเสสโต;

วิชฺชนฺติ สุคเต ตสฺมา, ภควาติ ปวุจฺจติ’’.

所有戒等功德分，无余具足于善逝；是故以此因缘故，被称为“世尊”。

กถํ ภตวาติ ภควา? เย เต สพฺพโลกหิตาย อุสฺสุกฺกมาปนฺเนหิ มนุสฺสตฺตาทิเก อฏฺฐ ธมฺเม สโมธาเนตฺวา สมฺมาสมฺโพธิยา กตมหาภินีหาเรหิ มหาโพธิสตฺเตหิ ปริปูเรตพฺพา ทานปารมี, สีลเนกฺขมฺมปญฺญาวีริยขนฺติสจฺจอธิฏฺฐานเมตฺตาอุเปกฺขาปารมีติ ทส ปารมิโย, ทส อุปปารมิโย, ทส ปรมตฺถปารมิโยติ สมตึส [Pg.7] ปารมิโย, ทานาทีนิ จตฺตาริ สงฺคหวตฺถูนิ, จตฺตาริ อธิฏฺฐานานิ, อตฺตปริจฺจาโค, นยนธนรชฺชปุตฺตทารปริจฺจาโคติ ปญฺจ มหาปริจฺจาคา, ปุพฺพโยโค, ปุพฺพจริยา, ธมฺมกฺขานํ, โลกตฺถจริยา, ญาตตฺถจริยา, พุทฺธตฺถจริยาติ เอวมาทโย สงฺเขปโต วา ปุญฺญสมฺภารญาณสมฺภารา พุทฺธกรธมฺมา, เต มหาภินีหารโต ปฏฺฐาย กปฺปานํ สตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ยถา หานภาคิยา, สํกิเลสภาคิยา, ฐิติภาคิยา, วา น โหนฺติ; อถ โข อุตฺตรุตฺตริ วิเสสภาคิยาว โหนฺติ; เอวํ สกฺกจฺจํ นิรนฺตรํ อนวเสสโต ภตา สมฺภตา อสฺส อตฺถีติ ภตวาติ ภควา; นิรุตฺตินเยน ตการสฺส คการํ กตฺวา. อถ วา ภตวาติ เตเยว ยถาวุตฺเต พุทฺธกรธมฺเม วุตฺตนเยน ภริ สมฺภริ ปริปูเรสีติ อตฺโถ. เอวมฺปิ ภตวาติ ภควา.

如何由“培育者”(bhatavā)而为“世尊”？那些应由大菩萨所圆满的——此等大菩萨为一切世间之利益而精勤，具足人身等八法，为正等觉而发大誓愿——布施波罗蜜、戒波罗蜜、出离波罗蜜、慧波罗蜜、精进波罗蜜、堪忍波罗蜜、真实波罗蜜、决意波罗蜜、慈波罗蜜、舍波罗蜜等十波罗蜜，十近波罗蜜，十胜义波罗蜜，共三十波罗蜜；布施、爱语、利行、同事四摄事，四决意；舍自身、舍眼、舍财富、舍王位、舍子女、舍妻妾，此五大舍；宿缘、宿行、说法、世间利行、亲族利行、佛陀利行等，这些略而言之是福德资粮与智慧资粮的成佛之法，从最初发大愿起，历经四阿僧祇劫又十万劫，不会落入退分、杂染分或住分，而是不断增上殊胜。因其恭敬、相续、无余地培育、积集了此等功德，故为“培育者”。依语源学之理，将t音转为g音，而成“世尊”。或者说，“培育者”之义为：他以所述方式培育、积集、圆满了以上所说的成佛之法。如此，亦由“培育者”而为“世尊”。

‘‘ยสฺมา สมฺโพธิยา สพฺเพ, ทานปารมิอาทิเก;

สมฺภาเร ภตวา นาโถ, ตสฺมาปิ ภควา มโต’’.

导师为证菩提故，已培育布施等一切资粮；是故亦被认为是世尊。

กถํ ภาเค วนีติ ภควา? เย เต จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสงฺขา เทวสิกํ วฬญฺชนกสมาปตฺติภาคา, เต อนวเสสโต โลกหิตตฺถํ อตฺตโน ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารตฺถญฺจ นิจฺจกปฺปํ วนิ ภชิ เสวิ พหุลมกาสีติ ภาเค วนีติ ภควา. อถ วา อภิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ กุสลาทีสุ ขนฺธาทีสุ จ เย เต ปริญฺเญยฺยาทิวเสน สงฺเขปโต วา จตุพฺพิธา อภิสมยภาคา, วิตฺถารโต ปน ‘‘จกฺขุ ปริญฺเญยฺยํ …เป… ชรามรณํ ปริญฺเญยฺย’’นฺติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๒๑) อเนเก ปริญฺเญยฺยภาคา, ‘‘จกฺขุสฺส สมุทโย ปหาตพฺโพ…เป… ชรามรณสฺส สมุทโย ปหาตพฺโพ’’ติอาทินา ปหาตพฺพภาคา, ‘‘จกฺขุสฺส นิโรโธ สจฺฉิกาตพฺโพ…เป… ชรามรณสฺส นิโรโธ สจฺฉิกาตพฺโพ’’ติอาทินา สจฺฉิกาตพฺพภาคา, ‘‘จกฺขุนิโรธคามินีปฏิปทา ภาเวตพฺพา…เป… จตฺตาโร สติปฏฺฐานา ภาเวตพฺพา’’ติอาทินา จ อเนกเภทา ภาเวตพฺพภาคา จ ธมฺมา, เต สพฺเพ วนิ ภชิ ยถารหํ โคจรภาวนาเสวนานํ วเสน เสวิ. เอวมฺปิ ภาเค วนีติ ภควา. อถ วา เย อิเม สีลาทโย ธมฺมกฺขนฺธา สาวเกหิ สาธารณา คุณโกฏฺฐาสา คุณภาคา, กินฺติ นุ โข เต เวเนยฺยสนฺตาเนสุ ปติฏฺฐเปยฺยนฺติ มหากรุณาย วนิ อภิปตฺถยิ. สา [Pg.8] จสฺส อภิปตฺถนา ยถาธิปฺเปตผลาวหา อโหสิ. เอวมฺปิ ภาเค วนีติ ภควา.

如何由“习近于诸分”而为“世尊”？彼二十四俱胝百千数、每日所受用之等至分，世尊为利世间及自身现法乐住，恒常无遗地习近、行持、修习、多作，是故由“习近于诸分”而为“世尊”。又，于应通达之善法等、蕴等法中，概括而言有四种通达分；详细而言，如“眼应遍知……乃至老死应遍知”等，有众多应遍知之分；如“眼之集应断……乃至老死之集应断”等，有众多应断之分；如“眼之灭应证……乃至老死之灭应证”等，有众多应证之分；如“趣向眼灭之道应修……乃至四念处应修”等，有众多应修之分。世尊已依其相应，以行境、修习、亲近等方式，修习此一切法。如是，亦由“习近于诸分”而为“世尊”。又，此等戒等法蕴，为与诸声闻共通之功德分，世尊以大悲心而希求：“我当如何将此等法，确立于所化有情之心相续中？”而彼希求亦得如愿之果。如是，亦由“习近于诸分”而为“世尊”。

‘‘ยสฺมา เญยฺยสมาปตฺติ-คุณภาเค ตถาคโต;

ภชิ ปตฺถยิ สตฺตานํ, หิตาย ภควา ตโต’’.

为利一切有情故，所知等至功德分，如来习近亦希求，是故得名为世尊。

กถํ ภเค วนีติ ภควา? สมาสโต ตาว กตปุญฺเญหิ ปโยคสมฺปนฺเนหิ ยถาวิภวํ ภชียนฺตีติ ภคา, โลกิยโลกุตฺตรา สมฺปตฺติโย. ตตฺถ โลกิเย ตาว ตถาคโต สมฺโพธิโต ปุพฺเพ โพธิสตฺตภูโต ปรมุกฺกํสคเต วนิ ภชิ เสวิ, ยตฺถ ปติฏฺฐาย นิรวเสสโต พุทฺธกรธมฺเม สมนฺนาเนนฺโต พุทฺธธมฺเม ปริปาเจสิ. พุทฺธภูโต ปน เต นิรวชฺชสุขูปสํหิเต อนญฺญสาธารเณ โลกุตฺตเรปิ วนิ ภชิ เสวิ. วิตฺถารโต ปน ปเทสรชฺชอิสฺสริยจกฺกวตฺติสมฺปตฺติเทวรชฺชสมฺปตฺติอาทิวเสน ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺติญาณทสฺสนมคฺคภาวนาผล- สจฺฉิกิริยาทิอุตฺตริมนุสฺสธมฺมวเสน จ อเนกวิหิเต อนญฺญสาธารเณ ภเค วนิ ภชิ เสวิ. เอวํ ภเค วนีติ ภควา.

如何由“受用诸福”而为“世尊”？简言之，由已作福者、精勤具足者，依其所有而受用者，是为“福”，即世间与出世间之成就。其中，就世间福而言，如来于证悟前为菩萨时，已受用最殊胜之福，依此为立足处，无遗地具足成佛之法，令佛法成熟。成佛之后，更受用彼等无过、与乐相应、不共于他之出世间福。详细而言，如部分国土之主权、转轮王之成就、天王之成就等，以及禅那、解脱、定、等至、智见、道之修习、果之作证等超人法，世尊皆已受用种种不共于他之福。如是，由“受用诸福”而为“世尊”。

‘‘ยา ตา สมฺปตฺติโย โลเก, ยา จ โลกุตฺตรา ปุถู;

สพฺพา ตา ภชิ สมฺพุทฺโธ, ตสฺมาปิ ภควา มโต’’.

世间所有诸成就，以及出世诸繁多；佛陀悉皆已受用，故被称为世尊。

กถํ ภตฺตวาติ ภควา? ภตฺตา ทฬฺหภตฺติกา อสฺส พหู อตฺถีติ ภควา. ตถาคโต หิ มหากรุณาสพฺพญฺญุตญฺญาณาทิอปริมิตนิรุปมปฺปภาวคุณวิเสสสมงฺคิภาวโต สพฺพสตฺตุตฺตโม, สพฺพานตฺถปริหารปุพฺพงฺคมาย นิรวเสสหิตสุขวิธานตปฺปราย นิรติสยาย ปโยคสมฺปตฺติยา สเทวมนุสฺสาย ปชาย อจฺจนฺตูปการิตาย ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณอสีติอนุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภาทิ- อนญฺญสาธารณคุณวิเสสปฏิมณฺฑิตรูปกายตาย, ยถาภุจฺจคุณาธิคเตน ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติอาทินยปฺปวตฺเตน โลกตฺตยพฺยาปินา สุวิปุเลน สุวิสุทฺเธน จ ถุติโฆเสน สมนฺนาคตตฺตา อุกฺกํสปารมิปฺปตฺตาสุ อปฺปิจฺฉตาสนฺตุฏฺฐิตาทีสุ สุปฺปติฏฺฐิตภาวโต ทสพลจตุเวสารชฺชาทินิรติสยคุณวิเสสสมงฺคิภาวโต จ รูปปฺปมาโณ รูปปฺปสนฺโน, โฆสปฺปมาโณ โฆสปฺปสนฺโน, ลูขปฺปมาโณ ลูขปฺปสนฺโน, ธมฺมปฺปมาโณ ธมฺมปฺปสนฺโนติ [Pg.9] เอวํ จตุปฺปมาณิเก โลกสนฺนิวาเส สพฺพถาปิ ปสาทาวหภาเวน สมนฺตปาสาทิกตฺตา อปริมาณานํ สตฺตานํ สเทวมนุสฺสานํ อาทรพหุมานคารวายตนตาย ปรมเปมสมฺภตฺติฏฺฐานํ. เย จ ตสฺส โอวาเท ปติฏฺฐิตา อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคตา โหนฺติ, เกนจิ อสํหาริยา เตสํ สมฺภตฺติ สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เทเวน วา มาเรน วา พฺรหฺมุนา วา. ตถา หิ เต อตฺตโน ชีวิตปริจฺจาเคปิ ตตฺถ ปสาทํ น ปริจฺจชนฺติ, ตสฺส วา อาณํ ทฬฺหภตฺติภาวโต. เตเนวาห –

如何由“具敬爱者”而为“世尊”？有众多对他坚固敬爱者，故为“具敬爱者”。如来因具足大悲、一切智智等无量无匹之殊胜功德，而为一切有情中最上；因以遣除一切无益为先，专于无遗地施设利乐，具足无上之善巧方便，对天人众生作极大饶益；因其色身由三十二大士相、八十随好、寻光等不共殊胜功德所庄严；因如实证得功德，而有“彼世尊亦如是”等赞叹之声遍满三界，极其广博清净；因于少欲、知足等已达究竟之德行中善安住；因具足十力、四无畏等无上殊胜功德，故能令以色为量者见其色而生信，以声为量者闻其声而生信，以俭约为量者见其俭约而生信，以法为量者闻其法而生信。如是，于有此四种衡量标准之世间中，世尊于一切方面皆能引生净信，故称“普端严”。其为无量天人众生敬爱、尊重、恭敬之所依，无上敬信之归处。凡安住于彼教诲、具足不坏净信者，其敬信非任何沙门、婆罗门、天、魔、梵天所能动摇。彼等纵舍身命，亦不舍对彼之净信，因其于教令有坚固信受故。是故说——

‘‘โย เว กตญฺญู กตเวทิ ธีโร;

กลฺยาณมิตฺโต ทฬฺหภตฺติ จ โหตี’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๗๘);

知恩兼报恩，实是真智者。亦是善友者，其心信坚固。

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, มหาสมุทฺโท ฐิตธมฺโม เวลํ นาติวตฺตติ; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยํ มยา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ตํ มม สาวกา ชีวิตเหตุปิ นาติกฺกมนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๘.๒๐; อุทา. ๔๕; จูฬว. ๓๘๕) จ.

诸比丘，譬如大海有其固定的规律，不会越过界限；同样的，诸比丘，我为弟子们制定的学处，我的弟子们即使为了活命也不会违犯。

เอวํ ภตฺตวาติ ภควา นิรุตฺตินเยน เอกสฺส ตการสฺส โลปํ กตฺวา อิตรสฺส คการํ กตฺวา.

如是，“bhattavā”一词，依语源学之理，省略其一“t”音，并将另一“t”音改为“g”音，而成“bhagavā”。

‘‘คุณาติสยยุตฺตสฺส, ยสฺมา โลกหิเตสิโน;

สมฺภตฺตา พหโว สตฺถุ, ภควา เตน วุจฺจตี’’ติ.

具足超胜功德故，亦为世间利乐者；且受众生敬爱故，故被称为世尊。

กถํ ภเค วมีติ ภควา? ยสฺมา ตถาคโต โพธิสตฺตภูโตปิ ปุริมาสุ ชาตีสุ ปารมิโย ปูเรนฺโต ภคสงฺขาตํ สิรึ อิสฺสริยํ ยสญฺจ วมิ อุคฺคิริ เขฬปิณฺฑํ วิย อนเปกฺโข ฉฑฺฑยิ. ตถา หิสฺส โสมนสฺสกุมารกาเล, หตฺถิปาลกุมารกาเล, อโยฆรปณฺฑิตกาเล, มูคปกฺขปณฺฑิตกาเล, จูฬสุตโสมกาเลติ เอวมาทีสุ เนกฺขมฺมปารมิปูรณวเสน เทวรชฺชสทิสาย รชฺชสิริยา ปริจฺจตฺตตฺตภาวานํ ปริมาณํ นตฺถิ. จริมตฺตภาเวปิ หตฺถคตํ จกฺกวตฺติสิรึ เทวโลกาธิปจฺจสทิสํ จตุทฺทีปิสฺสริยํ จกฺกวตฺติสมฺปตฺติสนฺนิสฺสยํ สตฺตรตนสมุชฺชลํ ยสญฺจ ติณายปิ อมญฺญมาโน นิรเปกฺโข ปหาย อภินิกฺขมิตฺวา สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ. ตสฺมา อิเม สิริอาทิเก ภเค วมีติ ภควา. อถ วา ภานิ นาม นกฺขตฺตานิ, เตหิ สมํ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺตีติ ภคา[Pg.10], สิเนรุยุคนฺธรอุตฺตรกุรุหิมวนฺตาทิภาชนโลกวิเสสสนฺนิสฺสยา โสภา กปฺปฏฺฐิติยภาวโต. เตปิ ภควา วมิ ตํนิวาสิสตฺตาวาสสมติกฺกมนโตตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคปฺปหาเนน ปชหีติ. เอวมฺปิ ภเค วมีติ ภควา.

如何由“舍弃福分”而为“世尊”？因如来于菩萨位时，于过去生中圆满诸波罗蜜，将彼称为“福分”之荣耀、权势与名声，如唾痰团般无所顾恋地舍弃。例如，于苏摩那沙王子(Somanassakumāra)、象护王子(Hatthipālakumāra)、铁屋智者(Ayogharapaṇḍita)、哑翼智者(Mūgapakkhapaṇḍita)、小苏陀索摩王(Cūḷasutasoma)等时，为圆满出离波罗蜜，舍弃如天王之王位荣耀，其舍弃自身之次数不可计量。乃至最后一生，亦将已得之转轮王荣耀——如天界主权之四洲主权，依于转轮王成就、七宝庄严之名声——视如草芥，无所顾恋地舍弃而出家，证得正等觉。是故，由舍弃此等荣耀等福分，而为“世尊”。又，“bhā”名为星宿，与彼等一同运行流转者，是为“bhaga”，此乃依附于须弥山、持双山、北俱卢洲、雪山(Himavanta)等器世间之殊胜庄严，于劫住时恒有。世尊亦舍弃此等，因其超越彼处众生之居所，并断除与彼相关之欲贪。如是，亦由“舍弃福分”而为“世尊”。

‘‘จกฺกวตฺติสิรึ ยสฺมา, ยสํ อิสฺสริยํ สุขํ;

ปหาสิ โลกจิตฺตญฺจ, สุคโต ภควา ตโต’’.

因舍轮王之荣光，弃舍名声、权势与安乐，亦舍世间心，故善逝世尊。

กถํ ภาเค วมีติ ภควา? ภาคา นาม โกฏฺฐาสา. เต ขนฺธายตนธาตาทิวเสน, ตตฺถาปิ รูปเวทนาทิวเสน, อตีตาทิวเสน จ อเนกวิธา. เต จ ภควา สพฺพํ ปปญฺจํ, สพฺพํ โยคํ, สพฺพํ คนฺถํ, สพฺพํ สํโยชนํ, สมุจฺฉินฺทิตฺวา อมตธาตุํ สมธิคจฺฉนฺโต วมิ อุคฺคิริ อนเปกฺโข ฉฑฺฑยิ, น ปจฺจาคมิ. ตถา เหส สพฺพตฺถกเมว ปถวึ, อาปํ, เตชํ, วายํ, จกฺขุํ, โสตํ, ฆานํ, ชีวฺหํ, กายํ, มนํ, รูเป, สทฺเท, คนฺเธ, รเส, โผฏฺฐพฺเพ, ธมฺเม, จกฺขุวิญฺญาณํ…เป… มโนวิญฺญาณํ, จกฺขุสมฺผสฺสํ …เป… มโนสมฺผสฺสํ, จกฺขุสมฺผสฺสชํ เวทนํ…เป… มโนสมฺผสฺสชํ เวทนํ, จกฺขุสมฺผสฺสชํ สญฺญํ…เป… มโนสมฺผสฺสชํ สญฺญํ; จกฺขุสมฺผสฺสชํ เจตนํ…เป… มโนสมฺผสฺสชํ เจตนํ; รูปตณฺหํ …เป… ธมฺมตณฺหํ; รูปวิตกฺกํ…เป… ธมฺมวิตกฺกํ; รูปวิจารํ…เป… ธมฺมวิจารนฺติอาทินา อนุปทธมฺมวิภาควเสนปิ สพฺเพว ธมฺมโกฏฺฐาเส อนวเสสโต วมิ อุคฺคิริ อนเปกฺขปริจฺจาเคน ฉฑฺฑยิ. วุตฺตญฺเหตํ –

世尊为何被称为“吐弃诸分者”？“分”即是部分。它们以蕴、处、界等，以及其中之色、受等，和过去等，种类繁多。世尊断除一切戏论、一切轭、一切结缚、一切结，证得不死界时，将一切如呕吐般毫不留恋地舍弃，不再回头。就像他完全地舍弃了地、水、火、风、眼、耳、鼻、舌、身、意、色、声、香、味、触、法、眼识……乃至……意识、眼触……乃至……意触、眼触所生之受……乃至……意触所生之受、眼触所生之想……乃至……意触所生之想、眼触所生之思……乃至……意触所生之思、色爱……乃至……法爱、色寻……乃至……法寻、色伺……乃至……法伺等等，乃至以次第不遗余法地进行分类，彻底吐弃一切法的部分，毫不留恋地完全舍弃。正如经中所说——

‘‘ยํ ตํ, อานนฺท, จตฺตํ วนฺตํ มุตฺตํ ปหีนํ ปฏินิสฺสฏฺฐํ, ตํ ตถาคโต ปุน ปจฺจาคมิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ. (ที. นิ. ๒.๑๘๓) –

“阿难，凡是如来已舍弃、已吐、已解脱、已断除、已抛弃的，如来绝不再取回，此事绝无可能。”

เอวมฺปิ ภาเค วมีติ ภควา. อถ วา ภาเค วมีติ สพฺเพปิ กุสลากุสเล สาวชฺชานวชฺเช หีนปฺปณีเต กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค ธมฺเม อริยมคฺคญาณมุเขน วมิ อุคฺคิริ อนเปกฺโข ปริจฺจชิ ปชหิ, ปเรสญฺจ ตถตฺตาย ธมฺมํ เทเสสิ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

如此，世尊亦被称为“吐弃诸分者”。或者说，因为他在一切善与不善、有罪与无罪、下劣与殊胜、黑白相应的诸法中，以圣道智之门，毫不留恋地吐出、涌出、舍弃、抛弃，并为他人宣说佛法，令其亦能如此。对此，经也曾如此说过——

‘‘ธมฺมาปิ โว, ภิกฺขเว, ปหาตพฺพา ปเคว อธมฺมา, กุลฺลูปมํ, โว ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามิ, นิตฺถรณตฺถาย โน คหณตฺถายา’’ติอาทิ. (ม. นิ. ๑.๒๔๐) –

“比丘们，法尚应舍，何况非法。比丘们，我为你们说筏喻法，是为了度脱，而非执取。”等等。

เอวมฺปิ [Pg.11] ภาเค วมีติ ภควา.

世尊也因此被称为“吐弃诸分者”。

‘‘ขนฺธายตนธาตาทิ-ธมฺมเภทา มเหสินา;

กณฺหสุกฺกา ยโต วนฺตา, ตโตปิ ภควา มโต’’.

大仙已吐弃蕴、处、界等诸法差别，以及黑白二法，是故被称为“世尊”。

เตน วุตฺตํ –

因此说：

‘‘ภาควา ภตวา ภาเค, ภเค จ วนิ ภตฺตวา;

ภเค วมิ ตถา ภาเค, วมีติ ภควา ชิโน’’ติ.

世尊具祥瑞，曾享用诸福分；亦曾希求并受用诸福分；然已吐弃诸福分，如是吐弃；故胜者名为“世尊”。

เตน ภควตา. อรหตาติ กิเลเสหิ อารกตฺตา, อนวเสสานํ วา กิเลสารีนํ หตตฺตา, สํสารจกฺกสฺส วา อรานํ หตตฺตา, ปจฺจยาทีนํ อรหตฺตา, ปาปกรเณ รหาภาวาติ อิเมหิ การเณหิ อรหตา. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ.

由彼世尊。阿罗汉者，因远离（āraka）诸烦恼，或因杀（hata）尽诸烦恼敌，或因毁（hata）轮回之轮辐（ara），或因值得（arahattā）领受资具等，或因于隐秘（raha）处无有（abhāva）恶行，由是诸义，故为阿罗汉。此为纲要。广说当依《清净道论》所说之理了知。

เอตฺถ จ ภควตาติ อิมินาสฺส ภาคฺยวนฺตตาทีปเนน กปฺปานํ อเนเกสุ อสงฺขฺเยยฺเยสุ อุปจิตปุญฺญสมฺภารภาวโต สตปุญฺญลกฺขณธรสฺส ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณอสีติอนุพฺยญฺชน- พฺยามปฺปภาเกตุมาลาทิปฏิมณฺฑิตา อนญฺญสาธารณา รูปกายสมฺปตฺติทีปิตา โหติ. อรหตาติ อิมินาสฺส อนวเสสกิเลสปฺปหานทีปเนน อาสวกฺขยปทฏฺฐานสพฺพญฺญุตญฺญาณาธิคมปริทีปนโต ทสพลจตุเวสารชฺชฉอสาธารณญาณอฏฺฐารสาเวณิกพุทฺธธมฺมาทิ- อจินฺเตยฺยาปริเมยฺยธมฺมกายสมฺปตฺติ ทีปิตา โหติ. ตทุภเยนปิ โลกิยสริกฺขกานํ พหุมตภาโว, คหฏฺฐปพฺพชิเตหิ อภิคมนียตา, ตถา อภิคตานญฺจ เตสํ กายิกเจตสิกทุกฺขาปนยเน ปฏิพลภาโว, อามิสทานธมฺมทาเนหิ อุปการิตา, โลกิยโลกุตฺตเรหิ คุเณหิ สํโยชนสมตฺถตา จ ปกาสิตา โหติ.

此处，以“世尊”一词，显示其具足祥瑞，乃因于无量无数劫中积集福德资粮，故身具百福之相，以三十二大士相、八十随形好、寻光、顶髻等庄严，成就不同于常人之色身圆满。以“阿罗汉”一词，显示其断尽一切烦恼，乃因依于漏尽而证得一切知智，故具足十力、四无畏、六不共智、十八不共佛法等不可思议、无量无边之法身圆满。由这两者，彰显了世尊为世间同类者所尊重，为在家、出家众所亲近；对亲近者而言，他有能力去除其身心之苦，以财施、法施利益之，并能令其与世间、出世间之功德相应。

ตถา ภควตาติ อิมินา จรณธมฺเมสุ มุทฺธภูตทิพฺพวิหาราทิวิหารวิเสสสมาโยคปริทีปเนน จรณสมฺปทา ทีปิตา โหติ. อรหตาติ อิมินา สพฺพวิชฺชาสุ สิขาปฺปตฺตอาสวกฺขยญาณาธิคมปริทีปเนน วิชฺชาสมฺปทา ทีปิตา โหติ. ปุริเมน วา อนฺตรายิกนิยฺยานิกธมฺมานํ อวิปรีตวิภตฺตภาวทีปเนน ปจฺฉิมเวสารชฺชทฺวยสมาโยโค, ปจฺฉิเมน สวาสนนิรวเสสกิเลสปฺปหานทีปเนน [Pg.12] ปุริมเวสารชฺชทฺวยสมาโยโค วิภาวิโต โหติ.

同样，以“世尊”一词，通过显示其与诸行法中至高之天住等殊胜住处相应，阐明了行圆满。以“阿罗汉”一词，通过显示其证得一切明中登峰造极之漏尽智，阐明了明圆满。前者通过阐明对障碍法与出离法的不颠倒分别，显示了与后二无畏的相应；后者通过阐明连同习气毫无遗余地断除诸烦恼，显示了与前二无畏的相应。

ตถา ปุริเมน ตถาคตสฺส ปฏิญฺญาสจฺจวจีสจฺจญาณสจฺจปริทีปเนน, กามคุณโลกิยาธิปจฺจยสลาภสกฺการาทิปริจฺจาคปริทีปเนน, อนวเสสกิเลสาภิสงฺขารปริจฺจาคปริทีปเนน, จ สจฺจาธิฏฺฐานจาคาธิฏฺฐานปาริปูริ ปกาสิตา โหติ; ทุติเยน สพฺพสงฺขารูปสมสมธิคมปริทีปเนน, สมฺมาสมฺโพธิปริทีปเนน จ, อุปสมาธิฏฺฐานปญฺญาธิฏฺฐานปาริปูริ ปกาสิตา โหติ. ตถา หิ ภควโต โพธิสตฺตภูตสฺส โลกุตฺตรคุเณ กตาภินีหารสฺส มหากรุณาโยเคน ยถาปฏิญฺญํ สพฺพปารมิตานุฏฺฐาเนน สจฺจาธิฏฺฐานํ, ปารมิตาปฏิปกฺขปริจฺจาเคน จาคาธิฏฺฐานํ, ปารมิตาคุเณหิ จิตฺตวูปสเมน อุปสมาธิฏฺฐานํ, ปารมิตาหิ เอว ปรหิตูปายโกสลฺลโต ปญฺญาธิฏฺฐานํ ปาริปูริคตํ.

同样，前者通过阐明如来的誓言真实、言语真实、智慧真实，通过阐明舍弃欲乐、世间主宰、利养、恭敬等，通过阐明毫无遗余地舍弃烦恼与诸行，而彰显了谛决意与施决意的圆满；后者通过阐明证得一切行之止息，通过阐明正等觉，而彰显了寂止决意与慧决意的圆满。诚然，世尊为菩萨时，对出世间功德发起誓愿，以大悲相应，如其誓言修习一切波罗蜜，故谛决意圆满；通过舍弃波罗蜜之障碍，故施决意圆满；以波罗蜜功德令心寂止，故寂止决意圆满；仅以波罗蜜，善巧于利益他人的方便，故慧决意圆满。

ตถา ‘ยาจกชนํ อวิสํวาเทตฺวา ทสฺสามี’ติ ปฏิชานเนน ปฏิญฺญํ อวิสํวาเทตฺวา ทาเนน จ สจฺจาธิฏฺฐานํ, เทยฺยปริจฺจาคโต จาคาธิฏฺฐานํ, เทยฺยปฏิคฺคาหกทานเทยฺยปริกฺขเยสุ โลภโทสโมหภยวูปสเมน อุปสมาธิฏฺฐานํ, ยถารหํ ยถากาลํ ยถาวิธิ จ ทาเนน ปญฺญุตฺตรตาย จ ปญฺญาธิฏฺฐานํ ปาริปูริคตํ. อิมินา นเยน เสสปารมีสุปิ จตุราธิฏฺฐานปาริปูริ เวทิตพฺพา. สพฺพา หิ ปารมิโย สจฺจปฺปภาวิตา จาคาภิพฺยญฺชิตา อุปสมานุพฺรูหิตา ปญฺญาปริสุทฺธาติ เอวํ จตุราธิฏฺฐานสมุทาคตสฺส ตถาคตสฺส สจฺจาธิฏฺฐานํ สจฺจาธิฏฺฐานสมุทาคเมน สีลวิสุทฺธิ, จาคาธิฏฺฐานสมุทาคเมน อาชีววิสุทฺธิ, อุปสมาธิฏฺฐานสมุทาคเมน จิตฺตวิสุทฺธิ, ปญฺญาธิฏฺฐานสมุทาคเมน ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ. ตถา สจฺจาธิฏฺฐานสมุทาคเมนสฺส สํวาเสน สีลํ เวทิตพฺพํ, จาคาธิฏฺฐานสมุทาคเมน สํโวหาเรน โสเจยฺยํ เวทิตพฺพํ, อุปสมาธิฏฺฐานสมุทาคเมน อาปทาสุ ถาโม เวทิตพฺโพ, ปญฺญาธิฏฺฐานสมุทาคเมน สากจฺฉาย ปญฺญา เวทิตพฺพา.

同样，通过承诺“不欺于乞求者而施予”，以及不违誓愿地布施，谛决意得以圆满；通过舍弃所施之物，施决意得以圆满；通过平息对所施物、受者、布施及所施物耗尽的贪、嗔、痴、惧，寂止决意得以圆满；通过应时、应分、如法地布施，以及卓越的智慧，慧决意得以圆满。当以此理了知其余波罗蜜中四决意之圆满。一切波罗蜜皆以谛为根基，以施为表现，以寂止为增益，以慧为清净。如是，具足四决意成就的如来，以谛决意之成就而有戒清净，以施决意之成就而有活命清净，以寂止决意之成就而有心清净，以慧决意之成就而有见清净。同样，以谛决意之成就，故由共住可知其戒；以施决意之成就，故由交往可知其净；以寂止决意之成就，故于危难中可知其坚毅；以慧决意之成就，故于交谈中可知其慧。

ตถา สจฺจาธิฏฺฐานสมุทาคเมน อทุฏฺโฐ อธิวาเสติ, จาคาธิฏฺฐานสมุทาคเมน อลุทฺโธ ปฏิเสวติ, อุปสมาธิฏฺฐานสมุทาคเมน อภีโต ปริวชฺเชติ, ปญฺญาธิฏฺฐานสมุทาคเมน อมูฬฺโห วิโนเทติ. ตถา [Pg.13] สจฺจาธิฏฺฐานสมุทาคเมน จสฺส เนกฺขมฺมสุขปฺปตฺติ, จาคาธิฏฺฐานสมุทาคเมน ปวิเวกสุขปฺปตฺติ, อุปสมาธิฏฺฐานสมุทาคเมน อุปสมสุขปฺปตฺติ, ปญฺญาธิฏฺฐานสมุทาคเมน สมฺโพธิสุขปฺปตฺติ ทีปิตา โหติ. สจฺจาธิฏฺฐานสมุทาคเมน วา วิเวกชปีติสุขปฺปตฺติ, จาคาธิฏฺฐานสมุทาคเมน สมาธิชปีติสุขปฺปตฺติ, อุปสมาธิฏฺฐานสมุทาคเมน อปีติชกายสุขปฺปตฺติ, ปญฺญาธิฏฺฐานสมุทาคเมน สติปาริสุทฺธิชอุเปกฺขาสุขปฺปตฺติ. ตถา สจฺจาธิฏฺฐานสมุทาคเมน ปริวารสมฺปตฺติลกฺขณปจฺจยสุขสมาโยโค ปริทีปิโต โหติ อวิสํวาทนโต, จาคาธิฏฺฐานสมุทาคเมน สนฺตุฏฺฐิลกฺขณสภาวสุขสมาโยโค อโลภภาวโต, อุปสมาธิฏฺฐานสมุทาคเมน กตปุญฺญตาลกฺขณเหตุสุขสมาโยโค กิเลเสหิ อนภิภูตภาวโต, ปญฺญาธิฏฺฐานสมุทาคเมน วิมุตฺติสมฺปตฺติลกฺขณทุกฺขูปสมสุขสมาโยโค ปริทีปิโต โหติ, ญาณสมฺปตฺติยา นิพฺพานาธิคมนโต.

如是，依于谛决意的成就，无嗔而忍受；依于施决意的成就，无贪而受用；依于寂止决意的成就，无畏而避离；依于慧决意的成就，无痴而断除。同样，依于谛决意的成就，阐明了出离乐的获得；依于施决意的成就，阐明了远离乐的获得；依于寂止决意的成就，阐明了寂静乐的获得；依于慧决意的成就，阐明了正觉乐的获得。又，依于谛决意的成就，获得离生喜乐；依于施决意的成就，获得定生喜乐；依于寂止决意的成就，获得离喜身乐；依于慧决意的成就，获得舍念清净乐。同样，依于谛决意的成就，因其不欺，故阐明了眷属圆满相之缘乐的结合；依于施决意的成就，因其无贪，故阐明了知足相之自性乐的结合；依于寂止决意的成就，因不为烦恼所胜伏，故阐明了已作福德相之因乐的结合；依于慧决意的成就，因智慧圆满而证得涅槃，故阐明了解脱圆满相之苦寂灭乐的结合。

ตถา สจฺจาธิฏฺฐานสมุทาคเมน อริยสฺส สีลกฺขนฺธสฺส อนุโพธปฺปฏิเวธสิทฺธิ, จาคาธิฏฺฐานสมุทาคเมน อริยสฺส สมาธิกฺขนฺธสฺส, ปญฺญาธิฏฺฐานสมุทาคเมน อริยสฺส ปญฺญากฺขนฺธสฺส, อุปสมาธิฏฺฐานสมุทาคเมน อริยสฺส วิมุตฺติกฺขนฺธสฺส อนุโพธปฺปฏิเวธสิทฺธิ ทีปิตา โหติ. สจฺจาธิฏฺฐานปริปูรเณน จ ตปสิทฺธิ, จาคาธิฏฺฐานปริปูรเณน สพฺพนิสฺสคฺคสิทฺธิ, อุปสมาธิฏฺฐานปริปูรเณน อินฺทฺริยสํวรสิทฺธิ, ปญฺญาธิฏฺฐานปริปูรเณน พุทฺธิสิทฺธิ, เตน จ นิพฺพานสิทฺธิ. ตถา สจฺจาธิฏฺฐานปริปูรเณน จตุอริยสจฺจาภิสมยปฺปฏิลาโภ, จาคาธิฏฺฐานปริปูรเณน จตุอริยวํสปฺปฏิลาโภ, ๐.อุปสมาธิฏฺฐานปริปูรเณน จตุอริยวิหารปฺปฏิลาโภ, ปญฺญาธิฏฺฐานปริปูรเณน จตุอริยโวหารปฺปฏิลาโภ ทีปิโต โหติ.

如是，依于谛决意的成就，阐明了圣戒蕴之随觉与通达的成就；依于施决意的成就，阐明了圣定蕴之随觉与通达的成就；依于慧决意的成就，阐明了圣慧蕴之随觉与通达的成就；依于寂止决意的成就，阐明了圣解脱蕴之随觉与通达的成就。又，依于谛决意的圆满，则成就苦行；依于施决意的圆满，则成就一切舍弃；依于寂止决意的圆满，则成就根律仪；依于慧决意的圆满，则成就智慧，并由此成就涅槃。如是，依于谛决意的圆满，阐明了四圣谛现观的获得；依于施决意的圆满，阐明了四圣种的获得；依于寂止决意的圆满，阐明了四圣住的获得；依于慧决意的圆满，阐明了四无碍解的获得。

อปโร นโย – ภควตาติ เอเตน สตฺตานํ โลกิยโลกุตฺตรสมฺปตฺติอภิกงฺขาทีปเนน ตถาคตสฺส มหากรุณา ปกาสิตา โหติ. อรหตาติ เอเตน ปหานสมฺปตฺติทีปเนน ปหานปญฺญา ปกาสิตา โหติ. ตตฺถ ปญฺญายสฺส ธมฺมรชฺชปตฺติ, กรุณาย ธมฺมสํวิภาโค; ปญฺญาย สํสารทุกฺขนิพฺพิทา, กรุณาย สํสารทุกฺขสหนํ; ปญฺญาย ปรทุกฺขปริชานนํ, กรุณาย ปรทุกฺขปฺปฏิการารมฺโภ. ปญฺญาย ปรินิพฺพานาภิมุขภาโว[Pg.14], กรุณาย ตทธิคโม; ปญฺญาย สยํ ตรณํ, กรุณาย ปเรสํ ตารณํ; ปญฺญาย พุทฺธภาวสิทฺธิ, กรุณาย พุทฺธกิจฺจสิทฺธิ. กรุณาย วา โพธิสตฺตภูมิยํ สํสาราภิมุขภาโว, ปญฺญาย ตตฺถ อนภิรติ. ตถา กรุณาย ปเรสํ อวิหึสนํ, ปญฺญาย สยํ ปเรหิ อภายนํ; กรุณาย ปรํ รกฺขนฺโต อตฺตานํ รกฺขติ, ปญฺญาย อตฺตานํ รกฺขนฺโต ปรํ รกฺขติ. ตถา กรุณาย อปรนฺตโป, ปญฺญาย อนตฺตนฺตโป. เตน อตฺตหิตาย ปฏิปนฺนาทีสุ จตุตฺถปุคฺคลภาโว สิทฺโธ โหติ.

另一理趣：依“世尊”一词，通过开示众生希求世间与出世间圆满，而彰显了如来的大悲。依“阿罗汉”一词，通过开示断除圆满，而彰显了断除之慧。于此，以智慧证得法王位，以慈悲行法施；以智慧厌离轮回苦，以慈悲堪忍轮回苦；以智慧了知他人苦，以慈悲发起对治他人之苦。以智慧趋向般涅槃，以慈悲证得之；以智慧自度，以慈悲度他；以智慧成就佛位，以慈悲成就佛行。或以慈悲，于菩萨地中趋向轮回；以智慧，于彼处不生乐着。如是，以慈悲不害他人，以智慧不畏于他；以慈悲，护他即是护自；以智慧，护自即是护他。如是，以慈悲不恼害他人，以智慧不恼害自己。是故，于为自利行道等四种人中，成就了第四种人（自利利他者）的地位。

ตถา กรุณาย โลกนาถตา, ปญฺญาย อตฺตนาถตา; กรุณาย จสฺส นินฺนตาภาโว, ปญฺญาย อุนฺนตาภาโว. ตถา กรุณาย สพฺพสตฺเตสุ ชนิตานุคฺคโห, ปญฺญานุคตตฺตา น จ น สพฺพตฺถ วิรตฺตจิตฺโต; ปญฺญาย สพฺพธมฺเมสุ วิรตฺตจิตฺโต, กรุณานุคตตฺตา น จ น สพฺพสตฺตานุคฺคหาย ปวตฺโต. ยถา หิ กรุณา ตถาคตสฺส สิเนหโสกวิรหิตา, เอวํ ปญฺญา อหํการมมํการวินิมุตฺตาติ อญฺญมญฺญํ วิโสธิตา ปรมวิสุทฺธาติ ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ ปญฺญาเขตฺตํ พลานิ, กรุณาเขตฺตํ เวสารชฺชานิ. เตสุ พลสมาโยเคน ปเรหิ น อภิภุยฺยติ, เวสารชฺชสมาโยเคน ปเร อภิภวติ. พเลหิ สตฺถุสมฺปทาสิทฺธิ, เวสารชฺเชหิ สาสนสมฺปทาสิทฺธิ. ตถา พเลหิ พุทฺธรตนสิทฺธิ, เวสารชฺเชหิ ธมฺมรตนสิทฺธีติ อยเมตฺถ ‘‘ภควตา อรหตา’’ติ ปททฺวยสฺส อตฺถโยชนาย มุขมตฺตทสฺสนํ.

如是，以慈悲为世间依怙，以智慧为自身依怙；以慈悲故无有低屈，以智慧故无有高慢。如是，以慈悲饶益一切众生，然因智慧随行，其心实于一切处皆已离染；以智慧于一切法心皆离染，然因慈悲随行，实为饶益一切众生而行。如来之悲远离爱染与忧愁，其慧亦解脱我执与我所执，如是相互清净，当知为最极清净。其中，智慧为诸力之领域，慈悲为诸无畏之领域。以具足诸力，故不为他所胜伏；以具足诸无畏，故能胜伏于他。以诸力成就导师圆满，以诸无畏成就教法圆满。如是，以诸力成就佛宝，以诸无畏成就法宝。此即于“世尊、阿罗汉”二词义理结合之略示其要。

กสฺมา ปเนตฺถ ‘‘วุตฺตญฺเหตํ ภควตา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ? อนุสฺสวปฏิกฺเขเปน นิยมทสฺสนตฺถํ. ยถา หิ เกนจิ ปรโต สุตฺวา วุตฺตํ ยทิปิ จ ชานนฺเตน วุตฺตํ, น เตเนว วุตฺตํ ปเรนปิ วุตฺตตฺตา. น จ ตํ เตน วุตฺตเมว, อปิจ โข สุตมฺปิ, น เอวมิธ. ภควตา หิ ปรโต อสุตฺวา สยมฺภุญาเณน อตฺตนา อธิคตเมว วุตฺตนฺติ อิมสฺส วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ ทฺวิกฺขตฺตุํ ‘‘วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘วุตฺตญฺเหตํ ภควตา’’ ตญฺจ โข ภควตาว วุตฺตํ, น อญฺเญน, วุตฺตเมว จ, น สุตนฺติ. อธิกวจนญฺหิ อญฺญมตฺถํ โพเธตีติ น ปุนรุตฺติโทโส. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ.

此处为何说了“此乃世尊所说”后，又复言“所说”？为否定传闻、显示定说故。譬如有人从他处听闻而说，纵使是知者所说，亦非唯彼所说，因亦为他人所说。此非仅彼所说，亦是所闻，于此则不然。世尊非从他闻，乃以自证智亲所证而说，为显示此差别，故两度言“所说”。此即是说：“此乃世尊所说”，且实唯世尊所说，非由他人；是亲口所说，而非听闻。增语能诠别义，故无重复之过。此后诸说，理趣亦然。

ตถา [Pg.15] ปุพฺพรจนาภาวทสฺสนตฺถํ ทฺวิกฺขตฺตุํ ‘‘วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ภควา หิ สมฺมาสมฺพุทฺธตาย ฐานุปฺปตฺติกปฺปฏิภาเนน สมฺปตฺตปริสาย อชฺฌาสยานุรูปํ ธมฺมํ เทเสติ, น ตสฺส การณา ทานาทีนํ วิย ปุพฺพรจนากิจฺจํ อตฺถิ. เตเนตํ ทสฺเสติ – ‘‘วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, ตญฺจ โข น ปุพฺพรจนาวเสน ตกฺกปริยาหตํ วีมํสานุจริตํ, อปิจ โข เวเนยฺยชฺฌาสยานุรูปํ ฐานโส วุตฺตเมวา’’ติ.

又，为显示非预先构作，故两度言“所说”。世尊以其正等觉故，具足应机而生之辩才，为来集之众，随其意乐而说正法，不如此布施等事，有预先构作之必要。此为显示：“此乃世尊所说”，然此非由预先构作，非由逻辑推度，非由伺察寻思，而是随所化众生之意乐，应时而说。

อปฺปฏิวตฺติยวจนภาวทสฺสนตฺถํ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ ‘‘วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ยญฺหิ ภควตา วุตฺตํ, วุตฺตเมว ตํ, น เกนจิ ปฏิกฺขิปิตุํ สกฺกา อกฺขรสมฺปตฺติยา อตฺถสมฺปตฺติยา จ. วุตฺตํ เหตํ –

或为显示其言说不可退转，故两度言“所说”。凡世尊所说，即是定说，以其文辞圆满、义理圆满故，非任何人所能反驳。诚如所言：

‘‘เอตํ ภควตา พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ อปฺปฏิวตฺติยํ เกนจิ สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๗).

“世尊于波罗奈(Bārāṇasī)仙人堕处(Isipatana)鹿野苑(Migadāya)所转之无上法轮，非任何沙门、婆罗门……所能退转。”等。（《相应部》5.1081；《大品》17）

อปรมฺปิ วุตฺตํ –

又如所言：

‘‘อิธ, ภิกฺขเว, อาคจฺเฉยฺย สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ‘น ยิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ, ยํ สมเณน โคตเมน ปญฺญตฺตํ, อหมิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ฐเปตฺวา อญฺญํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ปญฺญาเปสฺสามี’ติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติอาทิ. –

“诸比丘，若有沙门或婆罗门前来宣说：‘此非沙门乔达摩所施设的苦圣谛；我将舍弃此苦圣谛，另立其他的苦圣谛。’此事无有是处。”

ตสฺมา อปฺปฏิวตฺติยวจนภาวทสฺสนตฺถมฺปิ ทฺวิกฺขตฺตุํ ‘‘วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ.

因此，为显示其言语不可逆转之性，故两度言“已说”。

อถ วา โสตูนํ อตฺถนิปฺผาทกภาวทสฺสนตฺถํ ทฺวิกฺขตฺตุํ ‘‘วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ยญฺหิ ปเรสํ อาสยาทึ อชานนฺเตน อสพฺพญฺญุนา อเทเส อกาเล วา วุตฺตํ, ตํ สจฺจมฺปิ สมานํ โสตูนํ อตฺถนิปฺผาทเน อสมตฺถตาย อวุตฺตํ นาม สิยา, ปเคว อสจฺจํ. ภควตา ปน สมฺมาสมฺพุทฺธภาวโต สมฺมเทว ปเรสํ อาสยาทึ เทสกาลํ อตฺถสิทฺธิญฺจ ชานนฺเตน วุตฺตํ เอกนฺเตน โสตูนํ ยถาธิปฺเปตตฺถนิปฺผาทนโต วุตฺตเมว, นตฺถิ ตสฺส อวุตฺตตาปริยาโย. ตสฺมา โสตูนํ อตฺถนิปฺผาทกภาวทสฺสนตฺถมฺปิ ทฺวิกฺขตฺตุํ ‘‘วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. อปิจ ยถา น ตํ สุตํ นาม, ยํ น วิญฺญาตตฺถํ ยญฺจ น ตถตฺตาย ปฏิปนฺนํ, เอวํ น ตํ วุตฺตํ นาม, ยํ น สมฺมา ปฏิคฺคหิตํ. ภควโต ปน วจนํ จตสฺโสปิ ปริสา สมฺมเทว ปฏิคฺคเหตฺวา [Pg.16] ตถตฺตาย ปฏิปชฺชนฺติ. ตสฺมา สมฺมเทว ปฏิคฺคหิตภาวทสฺสนตฺถมฺปิ ทฺวิกฺขตฺตุํ ‘‘วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ.

又或者，为显示能令听者获得利益，故两度言“已说”。若由不知他人意乐等之非遍知者，于不当之处或不当之时所说，则其言虽实，然因不能令听者获得利益，亦可名为“未说”，何况不实之言。然而，世尊因是正等觉者，能如实了知他人意乐、时地及利益之成就，其所说之言，必能令听者如愿获得利益，故实为“已说”，无“未说”之理。是故，为显示能令听者获得利益，故两度言“已说”。再者，譬如未解其义、未如实奉行之言，不名为“已闻”；同理，未被如实领受之言，亦不名为“已说”。而世尊之言教，四众弟子皆能如实领受并依之奉行。是故，为显示其言教被如实领受，亦两度言“已说”。

อถ วา อริเยหิ อวิรุทฺธวจนภาวทสฺสนตฺถํ ทฺวิกฺขตฺตุํ ‘‘วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ยถา หิ ภควา กุสลากุสลสาวชฺชานวชฺชเภเท ธมฺเม ปวตฺตินิวตฺติโย สมฺมุติปรมตฺเถ จ อวิสํวาเทนฺโต วทติ, เอวํ ธมฺมเสนาปติปฺปภุตโย อริยาปิ ภควติ ธรมาเน ปรินิพฺพุเต จ ตสฺเสว เทสนํ อนุคนฺตฺวา วทนฺติ, น ตตฺถ นานาวาทตา. ตสฺมา วุตฺตมรหตา ตโต ปรภาเค อรหตา อริยสงฺเฆนาปีติ เอวํ อริเยหิ อวิรุทฺธวจนภาวทสฺสนตฺถมฺปิ เอวํ วุตฺตํ.

又或者，为显示与诸圣者之言不相违逆，故两度言“已说”。正如世尊于善与不善、有罪与无罪、流转与还灭之法，及于世俗谛与胜义谛，皆无乖谬而说；同样，法将（舍利弗）等圣者，于世尊住世及般涅槃后，亦随顺其教法而说，于此无有异说。是故，（此法）为阿罗汉所说，其后亦为阿罗汉圣众所说。如是，为显示与诸圣者之言不相违逆，故如是说。

อถ วา ปุริเมหิ สมฺมาสมฺพุทฺเธหิ วุตฺตนยภาวทสฺสนตฺถํ ทฺวิกฺขตฺตุํ ‘‘วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. สติปิ หิ ชาติโคตฺตายุปฺปมาณาทิวิเสเส ทสพลาทิคุเณหิ วิย ธมฺมเทสนาย พุทฺธานํ วิเสโส นตฺถิ, อญฺญมญฺญํ อตฺตนา จ เต ปุพฺเพนาปรํ อวิรุทฺธเมว วทนฺติ. ตสฺมา วุตฺตญฺเหตํ ยถา พุทฺเธหิ อตฺตนา จ ปุพฺเพ, อิทานิปิ อมฺหากํ ภควตา ตเถว วุตฺตํ อรหตาติ เอวํ ปุริมพุทฺเธหิ อตฺตนา จ สุตฺตนฺตเรสุ วุตฺตนยภาวทสฺสนตฺถมฺปิ ทฺวิกฺขตฺตุํ ‘‘วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. เตน พุทฺธานํ เทสนาย สพฺพตฺถ อวิโรโธ ทีปิโต โหติ.

又或者，为显示此乃往昔诸正等觉者所说之法，故两度言“已说”。诸佛虽于种姓、家族、寿量等有别，然于教法实无差别，犹如于十力等功德。彼等彼此之间，及自身前后所说，皆不相违。是故，正如往昔诸佛及世尊自身所说，如今我等世尊、阿罗汉亦如是说。如是，亦为显示往昔诸佛及世尊自身于他经中所说教法之一贯性，故两度言“已说”。由此显示，诸佛所教之法，处处皆无矛盾。

อถ วา ‘‘วุตฺต’’นฺติ ยเทตํ ทุติยํ ปทํ, ตํ อรหนฺตวุตฺตภาววจนํ ทฏฺฐพฺพํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – วุตฺตญฺเหตํ ภควตา อรหตาปิ วุตฺตํ – ‘‘เอกธมฺมํ, ภิกฺขเว’’ติอาทิกํ อิทานิ วุจฺจมานํ วจนนฺติ. อถ วา ‘‘วุตฺต’’นฺติ ยเทตํ ทุติยํ ปทํ, ตํ น วจนตฺถํ, อถ โข วปนตฺถํ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนตํ ทสฺเสติ – ‘‘วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, ตญฺจ โข น วุตฺตมตฺตํ, น กถิตมตฺตํ; อถ โข เวเนยฺยานํ กุสลมูลํ วปิต’’นฺติ อตฺโถ. อถ วา ยเทตํ วุตฺตนฺติ ทุติยํ ปทํ, ตํ วตฺตนตฺถํ. อยํ หิสฺส อตฺโถ – วุตฺตญฺเหตํ ภควตา อรหตา, ตญฺจ โข น วุตฺตมตฺตํ, อปิจ ตทตฺถชาตํ วุตฺตํ จริตนฺติ. เตน ‘‘ยถา วาที ภควา ตถา การี’’ติ ทสฺเสติ. อถ วา วุตฺตํ ภควตา, วุตฺตวจนํ อรหตา วตฺตุํ ยุตฺเตนาติ อตฺโถ.

又或者，第二个“已说”一词，应理解为是阿罗汉所说之义。此义即：世尊已说，阿罗汉亦已说——即如今所说之“诸比丘，一法”等语。又或者，第二个“已说”一词，并非言说之义，而应理解为播种之义。此即表明：“世尊已说，然非仅止于说，非仅止于言；实为可教化者播下善根。”又或者，第二个“已说”一词，为行持之义。其义为：世尊阿罗汉已说，然非仅止于说，亦已行持其义。此即显示“世尊言行如一”。又或者，其义为：世尊已说，此所说之言，宜乎阿罗汉所说。

อถ [Pg.17] วา ‘‘วุตฺต’’นฺติ สงฺเขปกถาอุทฺทิสนํ สนฺธายาห, ปุน ‘‘วุตฺต’’นฺติ วิตฺถารกถานิทสฺสนํ. ภควา หิ สงฺเขปโต วิตฺถารโต จ ธมฺมํ เทเสติ. อถ วา ภควโต ทุรุตฺตวจนาภาวทสฺสนตฺถํ ‘‘วุตฺตญฺเหตํ ภควตา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. สพฺพทา ญาณานุคตวจีกมฺมตาย หิ ภควโต สวาสนปหีนสพฺพโทสสฺส อกฺขลิตพฺยปฺปถสฺส กทาจิปิ ทุรุตฺตํ นาม นตฺถิ. ยถา เกจิ โลเก สติสมฺโมเสน วา ทวา วา รวา วา กิญฺจิ วตฺวา อถ ปฏิลทฺธสญฺญา ปุพฺเพ วุตฺตํ อวุตฺตํ วา กโรนฺติ ปฏิสงฺขโรนฺติ วา, น เอวํ ภควา. ภควา ปน นิจฺจกาลํ สมาหิโต. อสมฺโมสธมฺโม อสมฺโมหธมฺโม จ สพฺพญฺญุตญฺญาณสมุปพฺยูฬฺหาย ปฏิภานปฏิสมฺภิทาย อุปนีตมตฺถํ อปริมิตกาลํ สมฺภตปุญฺญสมฺภารสมุทาคเตหิ อนญฺญสาธารเณหิ วิสทวิสุทฺเธหิ กรณวิเสเสหิ โสตายตนรสายนภูตํ สุณนฺตานํ อมตวสฺสํ วสฺสนฺโต วิย โสตพฺพสารํ สวนานุตฺตริยํ จตุสจฺจํ ปกาเสนฺโต กรวีกรุตมญฺชุนา สเรน สภาวนิรุตฺติยา เวเนยฺยชฺฌาสยานุรูปํ วจนํ วทติ, นตฺถิ ตตฺถ วาลคฺคมตฺตมฺปิ อวกฺขลิตํ, กุโต ปน ทุรุตฺตาวกาโส. ตสฺมา ‘‘ยํ ภควตา วุตฺตํ, ตํ วุตฺตเมว, น อวุตฺตํ ทุรุตฺตํ วา กทาจิ โหตี’’ติ ทสฺสนตฺถํ – ‘‘วุตฺตญฺเหตํ ภควตา’’ติ วตฺวา ปุน – ‘‘วุตฺตมรหตา’’ติ วุตฺตนฺติ น เอตฺถ ปุนรุตฺติโทโสติ. เอวเมตฺถ ปุนรุตฺตสทฺทสฺส สาตฺถกตา เวทิตพฺพา.

又或者，初言“已说”，意指标举纲要；复言“已说”，意在开示广说。世尊说法，实能略说、广说。又或者，为显示世尊绝无恶语，故于“此乃世尊所说”后，复言“阿罗汉已说”。世尊言行恒随智慧，已断尽一切过失及其习气，言辞无碍，绝无恶语。不像世人，或因失念，或因戏谑，或因喧哗，说后待恢复神智，或否认，或修正前言；世尊则不然。世尊恒住正定，无法令其迷惘，亦无法令其迷惑。以一切知智所集成之无碍辩才，阐明义理，以无量劫所积福德资粮成就之不共、明净之诸根，为听者之耳根作甘露，如降不死雨，开示四圣谛此最上可闻之精要，以迦陵频伽鸟般美妙之音，用自然之语，随顺所化众生之根机而说。其言无丝毫错谬，何来恶语之有？是故，为显示“凡世尊所说，皆是实说，绝无未说或恶说”，故于“此乃世尊所说”后，复言“阿罗汉已说”。于此，并无重复之过。应知，此处重复之词，实有其义。

อิติ เม สุตนฺติ เอตฺถ อิตีติ อยํ อิติสทฺโท เหตุปริสมาปนาทิปทตฺถวิปริยายปการนิทสฺสนาวธารณาทิอเนกตฺถปฺปเภโท. ตถา เหส – ‘‘รุปฺปตีติ โข, ภิกฺขเว, ตสฺมา รูปนฺติ วุจฺจตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๗๙) เหตุอตฺเถ ทิสฺสติ. ‘‘ตสฺมาติห เม, ภิกฺขเว, ธมฺมทายาทา ภวถ, มา อามิสทายาทา. อตฺถิ เม ตุมฺเหสุ อนุกมฺปา – กินฺติ เม สาวกา ธมฺมทายาทา ภเวยฺยุํ, โน อามิสทายาทา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๐) ปริสมาปเน. ‘‘อิติ วา อิติ เอวรูปา วิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๑๐) อาทิอตฺเถ. ‘‘มาคณฺฑิโยติ วา ตสฺส พฺราหฺมณสฺส สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนํ อภิลาโป’’ติอาทีสุ (มหานิ. ๗๕) ปทตฺถวิปริยาเย. ‘‘อิติ โข, ภิกฺขเว, สปฺปฏิภโย พาโล, อปฺปฏิภโย ปณฺฑิโต; สอุปทฺทโว พาโล, อนุปทฺทโว ปณฺฑิโต; สอุปสคฺโค พาโล[Pg.18], อนุปสคฺโค ปณฺฑิโต’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๓.๑) ปกาเร. ‘‘สพฺพมตฺถีติ โข, กจฺจาน, อยเมโก อนฺโต, สพฺพํ นตฺถีติ โข, กจฺจาน, อยํ ทุติโย อนฺโต’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๑๕) นิทสฺสเน. ‘‘อตฺถิ อิทปฺปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิติ ปุฏฺเฐน สตา, อานนฺท, อตฺถีติสฺส วจนียํ. กึปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิติ เจ วเทยฺย, ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิจฺจสฺส วจนีย’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๙๖) อวธารเณ, สนฺนิฏฺฐาเนติ อตฺโถ. สฺวายมิธ ปการนิทสฺสนาวธารเณสุ ทฏฺฐพฺโพ.

于“如是我闻”中，此“iti”（如是）一词，有原因、总结、起始、词义转换、方式、示例、确定等多种含义。例如，于“诸比丘，因为它会变坏，所以被称为‘色’”等句中，其表原因义。于“诸比丘，你们要做我的法嗣，不要做我的财嗣。我怜悯你们，心想：‘如何才能让我的弟子们成为法嗣，而非财嗣？’”等句中，其表总结义。于“他戒除观看这类或那类娱乐”等句中，其表起始义。于“玛甘迪亚，是那位婆罗门的称号、名称、概念、术语、名字、命名、称谓、词源、文句、言说”等句中，其表词义转换义。于“诸比丘，愚人有恐惧，智者无恐惧；愚人有灾祸，智者无灾祸；愚人有障碍，智者无障碍”等句中，其表方式义。于“迦旃延，‘一切存在’是一端，‘一切不存在’是另一端”等句中，其表示例义。于“阿难，若被问：‘老死是否缘此而有？’应回答：‘是。’若他问：‘老死缘何而有？’应回答：‘老死缘生而有。’”等句中，其表确定义，即决定之意。于此，应知其有方式、示例、确定之义。

ตตฺถ ปการตฺเถน อิติสทฺเทน เอตมตฺถํ ทีเปติ – นานานยนิปุณมเนกชฺฌาสยสมุฏฺฐานํ อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ วิวิธปาฏิหาริยํ ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธคมฺภีรํ สพฺพสตฺตานํ สกสกภาสานุรูปโต โสตปถมาคจฺฉนฺตํ ตสฺส ภควโต วจนํ สพฺพปฺปกาเรน โก สมตฺโถ วิญฺญาตุํ, สพฺพถาเมน ปน โสตุกามตํ ชเนตฺวาปิ อิติ เม สุตํ, มยาปิ เอเกน ปกาเรน สุตนฺติ.

于此，“iti”一词以“方式”义阐明此理：世尊的言教精于种种法门，源于多种意乐，义理与文句圆满，具足种种神变，其法、义、教、证皆甚深，且能随一切众生各自的语言而入其耳——谁能以一切方式完全了知这样的言教呢？然而，在完全激起听闻的意欲后，说“如是我闻”，意即“我也是以某种方式听闻的”。

เอตฺถ จ เอกตฺตนานตฺตอพฺยาปารเอวํธมฺมตาสงฺขาตา นนฺทิยาวตฺตติปุกฺขลสีหวิกฺกีฬิตทิสาโลจนองฺกุสสงฺขาตา จ วิสยาทิเภเทน นานาวิธา นยา นานานยา. นยา วา ปาฬิคติโย, ตา จ ปญฺญตฺติอนุปญฺญตฺติอาทิวเสน สํกิเลสภาคิยาทิโลกิยาทิตทุภยโวมิสฺสตาทิวเสน, กุสลาทิวเสน, ขนฺธาทิวเสน, สงฺคหาทิวเสน, สมยวิมุตฺตาทิวเสน, ฐปนาทิวเสน, กุสลมูลาทิวเสน, ติกปฏฺฐานาทิวเสน จ นานปฺปการาติ นานานยา. เตหิ นิปุณํ สณฺหํ สุขุมนฺติ นานานยนิปุณํ.

于此，“种种法门”（nānānayā）是指因所缘等差别而多样的法门（nayā），如被称为“一性与异性”、“无作用”、“法尔”的法门，以及被称为“南迪亚旋”、“三狮子戏”、“观方”、“钩”的法门。或者，法门即是巴利圣典的进路，它们因施设与随施设，染污分等与世间等及其两者混合，善等，蕴等，摄等，时解脱等，置定等，善根等，以及三法发趣等而有种种类别，故称“种种法门”。因其于此等法门善巧、微细、甚深，故称“精于种种法门”。

อาสโยว อชฺฌาสโย, โส จ สสฺสตาทิเภเทน อปฺปรชกฺขตาทิเภเทน จ อเนกวิโธ. อตฺตชฺฌาสยาทิโก เอว วา อเนโก อชฺฌาสโย อเนกชฺฌาสโย. โส สมุฏฺฐานํ อุปฺปตฺติเหตุ เอตสฺสาติ อเนกชฺฌาสยสมุฏฺฐานํ.

意乐（āsaya）即是内在意乐（ajjhāsaya）。它因常见等差别、少尘性等差别而有多种。或者，“多种意乐”（anekajjhāsayo）即是指自我意乐等多种意乐。其以彼（多种意乐）为生起之因，故称“源于多种意乐”（anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ）。

กุสลาทิอตฺถสมฺปตฺติยา ตพฺพิภาวนพฺยญฺชนสมฺปตฺติยา สงฺกาสนปกาสนวิวรณวิภชนอุตฺตานีกรณปญฺญตฺติวเสน ฉหิ อตฺถปเทหิ อกฺขรปทพฺยญฺชนาการนิรุตฺตินิทฺเทสวเสน ฉหิ พฺยญฺชนปเทหิ จ สมนฺนาคตตฺตา อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ.

因具足善等义理之圆满，以及具足阐明彼义之文句的圆满，即由开显、阐明、揭示、分析、明示、施设此六种义词，以及由字母、词、文句、行相、词源、解释此六种文词所构成，故称“义理与文句圆满”。

อิทฺธิอาเทสนานุสาสนีเภเทน [Pg.19] เตสุ จ เอเกกสฺส วิสยาทิเภเทน วิวิธํ พหุวิธํ วา ปาฏิหาริยํ เอตสฺสาติ วิวิธปาฏิหาริยํ. ตตฺถ ปฏิปกฺขหรณโต ราคาทิกิเลสาปนยนโต ปฏิหาริยนฺติ อตฺเถ สติ ภควโต ปฏิปกฺขา ราคาทโย น สนฺติ เย หริตพฺพา, ปุถุชฺชนานมฺปิ วิคตูปกฺกิเลเส อฏฺฐคุณสมนฺนาคเต จิตฺเต หตปฏิปกฺเข อิทฺธิวิธํ ปวตฺตติ. ตสฺมา ตตฺถ ปวตฺตโวหาเรน จ น สกฺกา อิธ ปาฏิหาริยนฺติ วตฺตุํ. ยสฺมา ปน มหาการุณิกสฺส ภควโต เวเนยฺยคตา จ กิเลสา ปฏิปกฺขา, ตสฺมา เตสํ หรณโต ปาฏิหาริยํ. อถ วา ภควโต สาสนสฺส จ ปฏิปกฺขา ติตฺถิยา, เตสํ หรณโต ปาฏิหาริยํ. เต หิ ทิฏฺฐิหรณวเสน ทิฏฺฐิปฺปกาสเน อสมตฺถภาเวน จ อิทฺธิอาเทสนานุสาสนีหิ หริตา อปนีตา โหนฺติ. ปฏีติ วา ปจฺฉาติ อตฺโถ. ตสฺมา สมาหิเต จิตฺเต วิคตูปกฺกิเลเส กตกิจฺเจน ปจฺฉา หริตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ ปฏิหาริยํ. อตฺตโน วา อุปกฺกิเลเสสุ จตุตฺถชฺฌานมคฺเคหิ หริเตสุ ปจฺฉา หรณํ ปฏิหาริยํ. อิทฺธิอาเทสนานุสาสนิโย จ วิคตูปกฺกิเลเสน กตกิจฺเจน สตฺตหิตตฺถํ ปุน ปวตฺเตตพฺพา, หริเตสุ จ อตฺตโน อุปกฺกิเลเสสุ ปรสนฺตาเน อุปกฺกิเลสหรณานิ โหนฺตีติ ปฏิหาริยานิ ภวนฺติ. ปฏิหาริยเมว ปาฏิหาริยํ, ปฏิหาริเย วา อิทฺธิอาเทสนานุสาสนิสมุทาเย ภวํ เอเกกํ ปาฏิหาริยนฺติ วุจฺจติ. ปฏิหาริยํ วา จตุตฺถชฺฌานํ มคฺโค จ ปฏิปกฺขหรณโต, ตตฺถ ชาตํ, ตสฺมึ วา นิมิตฺตภูเต, ตโต วา อาคตนฺติ ปาฏิหาริยํ.

因神通、教诫、教诲之差别，以及其中每一项又因所缘等差别而有种种或多种神变，故称“具足种种神变”。于此，若依“降伏对敌”（paṭipakkhaharaṇa）之义，即去除贪等烦恼，而说为“神变”（pāṭihāriya），但世尊已无贪等对敌需要降伏。即使是凡夫，于心离随烦恼、具足八德、降伏对敌后，也能生起神通。因此，不能仅依此通用语而说此处为“神变”。然而，因大悲世尊视应化众生的烦恼为对敌，故从降伏彼等烦恼而言，是为“神变”。或者，世尊教法的对敌是外道，从降伏彼等而言，是为“神变”。他们因邪见被破，无力开显正见，而被神通、教诫、教诲所降伏、去除。或者，“paṭi”是“之后”的意思。因此，于心已得定、离随烦恼、所作已办之后，所应行使的法，即为“神变”。或者，于以第四禅与道断除自身随烦恼之后，再行降伏，是为“神变”。神通、教诫、教诲，由离随烦恼、所作已办者为众生利益而再次行使，既能断除自身随烦恼，也能去除他人相续中的随烦恼，故成为“神变”。神变本身即是“神变”；或于神通、教诫、教诲的集合中，生起的每一项都称为“神变”。或者，第四禅与道因能降伏对敌，故是“神变”；于其中所生，或以其为相，或从其而来者，亦是“神变”。

ยสฺมา ปน ตนฺติอตฺถเทสนาตพฺโพหาราภิสมยสงฺขาตา เหตุเหตุผลตทุภยปญฺญตฺติปฏิเวธสงฺขาตา วา ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธา คมฺภีรา, อนุปจิตสมฺภาเรหิ สสาทีหิ วิย มหาสมุทฺโท ทุกฺโขคาฬฺหา อลพฺภเนยฺยปฺปติฏฺฐา จ. ตสฺมา เตหิ จตูหิ คมฺภีรภาเวหิ ยุตฺตนฺติ ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธคมฺภีรํ.

因为法、义、教、证皆甚深——此四者，或指教典（法）、义理（义）、教说（教）、通达（证）；或指因（法）、因之果（义）、对两者的施设（教）、以及通达（证）——犹如未积聚资粮的兔等小兽面对大海，难以测度其底，无法获得立足之处。因此，具足此四种甚深，故称“法、义、教、证皆甚深”。

เอโก เอว ภควโต ธมฺมเทสนาโฆโส เอกสฺมึ ขเณ ปวตฺตมาโน นานาภาสานํ สตฺตานํ อตฺตโน อตฺตโน ภาสาวเสน อปุพฺพํ อจริมํ คหณูปโค หุตฺวา อตฺถาธิคมาย โหติ. อจินฺเตยฺโย หิ [Pg.20] พุทฺธานํ พุทฺธานุภาโวติ สพฺพสตฺตานํ สกสกภาสานุรูปโต โสตปถมาคจฺฉตีติ เวทิตพฺพํ.

世尊说法的单一声音，于一刹那间发出，却能让使用不同语言的众生，依各自的语言，同时领受，从而证得义理。当知诸佛的佛力实不可思议，故其法音能随一切众生各自的语言而入其耳。

นิทสฺสนตฺเถน – ‘‘นาหํ สยมฺภู, น มยา อิทํ สจฺฉิกต’’นฺติ อตฺตานํ ปริโมเจนฺโต – ‘‘อิติ เม สุตํ, มยาปิ เอวํ สุต’’นฺติ อิทานิ วตฺตพฺพํ สกลํ สุตฺตํ นิทสฺเสติ.

以“示例”义而言——为表明“我非自然觉者，此法非我亲证”，他以“如是我闻，我正是这样听闻的”来示例即将要诵出的整部经。

อวธารณตฺเถน – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ พหุสฺสุตานํ ยทิทํ อานนฺโท, คติมนฺตานํ, สติมนฺตานํ, ธิติมนฺตานํ, อุปฏฺฐากานํ ยทิทํ อานนฺโท’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๑๙-๒๒๓) เอวํ ภควตา, ‘‘อายสฺมา อานนฺโท อตฺถกุสโล ธมฺมกุสโล พฺยญฺชนกุสโล นิรุตฺติกุสโล ปุพฺพาปรกุสโล’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๖๙) เอวํ ธมฺมเสนาปตินา จ ปสตฺถภาวานุรูปํ อตฺตโน ธารณพลํ ทสฺเสนฺโต สตฺตานํ โสตุกมฺยตํ ชเนติ – ‘‘อิติ เม สุตํ, ตญฺจ โข อตฺถโต วา พฺยญฺชนโต วา อนูนมนธิกํ, เอวเมว, น อญฺญถา, ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ. อญฺญถาติ ภควโต สมฺมุขา สุตาการโต อญฺญถา, น ปน ภควตา เทสิตาการโต. อจินฺเตยฺยานุภาวา หิ ภควโต เทสนา, สา น สพฺพากาเรน สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ วุตฺโตวายมตฺโถ. สุตาการาวิรุชฺฌนเมว หิ ธารณพลํ. น เหตฺถ อตฺถนฺตรตาปริหาโร ทฺวินฺนมฺปิ อตฺถานํ เอกวิสยตฺตา. อิตรถา หิ เถโร ภควโต เทสนาย สพฺพถา ปฏิคฺคหเณ สมตฺโถ อสมตฺโถติ วา อาปชฺเชยฺยาติ.

以“确定”的含义而言——如世尊所说：“诸比丘，于我多闻的声闻比丘中，第一者是阿难；于具足敏捷、念、毅力、侍奉者中，第一者是阿难。”又如法将所说：“具寿阿难善于义理、善于法、善于文句、善于词源、善于前后。”他以此显示自己与赞誉相符的忆持力，激起众生的乐闻之心——“我是如是听闻的，此法在义理或文句上皆无增无减，正是如此，别无他样，应如是见。”“别无他样”是指，与我从世尊面前所听闻的相状并无差异，而非与世尊所教导的相状有所差异。因为世尊的教法威力不可思议，无法以一切方式了知，此义前已述。忆持力即是与所闻的相状不相违。此处，并不排除另一层含义，因为两种含义（所闻与所教）的对象是同一的。否则，便会得出长老或者能够、或者不能够完全领受世尊教法的结论。

เม-สทฺโท ตีสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. ตถา หิสฺส – ‘‘คาถาภิคีตํ เม อโภชเนยฺย’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๙๔; สุ. นิ. ๘๑) มยาติ อตฺโถ. ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตู’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๘๘; ๕.๓๘๑; อ. นิ. ๔.๒๕๗) มยฺหนฺติ อตฺโถ. ‘‘ธมฺมทายาทา เม, ภิกฺขเว, ภวถา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๙) มมาติ อตฺโถ. อิธ ปน ‘‘มยา สุต’’นฺติ จ ‘‘มม สุต’’นฺติ จ อตฺถทฺวเย ยุชฺชติ.

“me”一词可见于三种含义。例如，在“以偈颂获得的食物，我不应食用”等句中，是“由我”（mayā，工具格）的意思。在“尊者，请世尊为我简要说法”等句中，是“为我”（mayhaṃ，与格）的意思。在“诸比丘，你们当做我的法嗣”等句中，是“我的”（mama，属格）的意思。而在此处（指“如是我闻”），“由我所闻”（mayā sutaṃ）与“我的听闻”（mama sutaṃ）两种含义都适用。

เอตฺถ จ โย ปโร น โหติ, โส อตฺตาติ เอวํ วตฺตพฺเพ นิยกชฺฌตฺตสงฺขาเต สกสนฺตาเน วตฺตนโต ติวิโธปิ เม-สทฺโท ยทิปิ เอกสฺมึเยว อตฺเถ ทิสฺสติ, กรณสมฺปทานาทิวิเสสสงฺขาโต ปนสฺส วิชฺชเตวายํ อตฺถเภโทติ อาห – ‘‘เม-สทฺโท ตีสุ อตฺเถสุ ทิสฺสตี’’ติ.

在此处，凡非他者，即是自我，如是当说；因为“me”一词作用于名为“自身”的自相续中。所以，尽管“me”一词的三种用法看似只有一个意义，但其意义的差别，如工具格、与格等，确实存在。因此说：“me一词可见于三种含义。”

สุตนฺติ [Pg.21] อยํ สุต-สทฺโท สอุปสคฺโค อนุปสคฺโค จ คมนวิสฺสุตกิลินฺนูปจิตานุโยคโสตวิญฺเญยฺยโสตทฺวารานุสารวิญฺญาตาทิอเนกตฺถปฺปเภโท. กิญฺจาปิ หิ กิริยาวิเสสโก อุปสคฺโค, โชตกภาวโต ปน สติปิ ตสฺมึ สุต-สทฺโท เอว ตํ ตํ อตฺถํ วทตีติ อนุปสคฺคสฺส สุตสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาเร สอุปสคฺโคปิ อุทาหรียติ.

“suta”一词，有带前缀（saupasagga）和不带前缀（anupasagga）两种情况，其意义有多种差别，如行走、著名、湿润、增长、勤修、耳识所知、依耳门而了知等。虽然前缀能限定动词，但就其彰显意义的性质而言，即使有前缀，“suta”这个词本身也能表达各种不同的含义。因此，在解释不带前缀的“suta”词的含义时，也可以引用带前缀的例子。

ตตฺถ ‘‘เสนาย ปสุโต’’ติอาทีสุ คจฺฉนฺโตติ อตฺโถ. ‘‘สุตธมฺมสฺส ปสฺสโต’’ติอาทีสุ (อุทา. ๑๑) วิสฺสุตธมฺมสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘อวสฺสุตา อวสฺสุตสฺสา’’ติอาทีสุ (ปาจิ. ๖๕๗) กิลินฺนา กิลินฺนสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปก’’นฺติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๗.๑๒) อุปจิตนฺติ อตฺโถ. ‘‘เย ฌานปฺปสุตา ธีรา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๑๘๑) ฌานานุยุตฺตาติ อตฺโถ. ‘‘ทิฏฺฐํ สุตํ มุต’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๔๑) โสตวิญฺเญยฺยนฺติ อตฺโถ. ‘‘สุตธโร สุตสนฺนิจโย’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๓๙) โสตทฺวารานุสารวิญฺญาตธโรติ อตฺโถ. อิธ ปนสฺส ‘‘โสตทฺวารานุสาเรน อุปธาริต’’นฺติ วา ‘‘อุปธารณ’’นฺติ วา อตฺโถ. เม-สทฺทสฺส หิ มยาติ อตฺเถ สติ ‘‘อิติ เม สุตํ, มยา โสตทฺวารานุสาเรน อุปธาริต’’นฺติ อตฺโถ. มมาติ อตฺเถ สติ ‘‘อิติ มม สุตํ โสตทฺวารานุสาเรน อุปธารณ’’นฺติ อตฺโถ.

在此，“senāya pasuto”（随军而行）等句中，其义为“行进”。“Sutadhammassa passato”（见闻法者）等句（自说经11）中，其义为“闻名法者”。“Avassutā avassutassā”（漏者与漏者）等句（波逸提657）中，其义为“染污者与染污者”。“Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ”（你们所积的福德不少）等句（小部·如是语7.12）中，其义为“积聚的”。“Ye jhānappasutā dhīrā”（那些致力于禅修的智者）等句（法句经181）中，其义为“致力于禅修的”。“Diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ”（所见、所闻、所觉）等句（中部1.241）中，其义为“耳识所识知的”。“Sutadharo sutasannicayo”（闻持者、闻所积聚者）等句（中部1.339）中，其义为“依耳门而识知并持守者”。然而在此处，其义为“依耳门而领受”或“领受”。因为“me”一词，当其义为“由我”时，则“如是我闻”的含义是“由我依耳门而领受”；当其义为“我的”时，则“如是我闻”的含义是“我所听闻的，（是）依耳门所领受的”。

เอวเมเตสุ ตีสุ ปเทสุ ยสฺมา สุตสทฺทสนฺนิธาเน ปยุตฺเตน อิติสทฺเทน สวนกิริยาโชตเกน ภวิตพฺพํ. ตสฺมา อิตีติ โสตวิญฺญาณาทิวิญฺญาณกิจฺจนิทสฺสนํ. เมติ วุตฺตวิญฺญาณสมงฺคิปุคฺคลนิทสฺสนํ. สพฺพานิปิ วากฺยานิ เอวการตฺถสหิตานิเยว อวธารณผลตฺตา. เตน สุตนฺติ อสฺสวนภาวปฺปฏิกฺเขปโต อนูนาวิปรีตคฺคหณนิทสฺสนํ. ยถา หิ สุตํ สุตเมวาติ วตฺตพฺพตํ อรหติ, ตํ สมฺมา สุตํ อนูนคฺคหณํ อวิปรีตคฺคหณญฺจ โหตีติ. อถ วา สทฺทนฺตรตฺถาโปหนวเสน สทฺโท อตฺถํ วทตีติ, ยสฺมา สุตนฺติ เอตสฺส อสุตํ น โหตีติ อยมตฺโถ, ตสฺมา สุตนฺติ อสฺสวนภาวปฺปฏิกฺเขปโต อนูนาวิปรีตคฺคหณนิทสฺสนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อิติ เม สุตํ, น ทิฏฺฐํ, น สยมฺภุญาเณน สจฺฉิกตํ, น อญฺญถา วา อุปลทฺธํ, อปิจ สุตํว, ตญฺจ โข สมฺมเทวาติ. อวธารณตฺเถ วา อิติสทฺเท อยมตฺถโยชนาติ ตทเปกฺขสฺส สุต-สทฺทสฺส นิยมตฺโถ [Pg.22] สมฺภวตีติ อสฺสวนภาวปฺปฏิกฺเขโป, อนูนาวิปรีตคฺคหณนิทสฺสนตา จ เวทิตพฺพา. เอวํ สวนเหตุสวนวิเสสวเสน ปทตฺตยสฺส อตฺถโยชนา กตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

如是，在这三个词语中，由于与“suta”词相邻使用的“iti”词必须是听闻行为的彰显者。因此，“iti”指示了耳识等诸识的作用。“me”则指示了具足上述诸识的个体（puggala）。所有语句都伴随着“唯”字义，因为它们具有强调的结果。因此，“sutaṃ”是排除了未听闻状态，并指示无缺漏、无颠倒地领受。正如“所听闻的即是所听闻的”值得如此说，那便是正确地听闻，即无缺漏的领受与无颠倒的领受。或者，词语通过排除其他词义来表达其意义；由于“sutaṃ”的意义是“并非未听闻”，因此“sutaṃ”是排除了未听闻状态，并指示无缺漏、无颠倒地领受。这意即：“如是我闻，并非亲见，并非以自证智所证知，也非以其他方式所获得，而唯是听闻，且是正确地听闻。” 或者，当“iti”词表示强调义时，其意义的阐释是：依赖于它的“suta”词的确定意义得以实现，即排除了未听闻状态，并指示无缺漏、无颠倒地领受。应当知晓，如是依据听闻之因与听闻之别，这三个词语的意义便得以阐明。

ตถา อิตีติ โสตทฺวารานุสาเรน ปวตฺตาย วิญฺญาณวีถิยา นานตฺถพฺยญฺชนคฺคหณโต นานปฺปกาเรน อารมฺมเณ ปวตฺติภาวปฺปกาสนํ อาการตฺโถ อิติสทฺโทติ กตฺวา. เมติ อตฺตปฺปกาสนํ. สุตนฺติ ธมฺมปฺปกาสนํ ยถาวุตฺตาย วิญฺญาณวีถิยา ปริยตฺติธมฺมารมฺมณตฺตา. อยญฺเหตฺถ สงฺเขโป – นานปฺปกาเรน อารมฺมเณ ปวตฺตาย วิญฺญาณวีถิยา การณภูตาย มยา น อญฺญํ กตํ, อิทํ ปน กตํ, อยํ ธมฺโม สุโตติ.

同样地，“iti”一词，是说由于依耳门而生起的意识流领会了各种意义和文句，并揭示了其在所缘境中以各种方式流转的状态，故说“iti”一词具有行相之义。“me”是指自我的显现。“sutaṃ”是指法的显现，因为如前所述的意识流是以文字教法为所缘的。此处简要地说：由我，作为那以各种方式在所缘境中流转的意识流的因，所做的并非其他，而是这件事，即此法是所听闻的。

ตถา อิตีติ นิทสฺสิตพฺพปฺปกาสนํ นิทสฺสนตฺโถ อิติ-สทฺโทติ กตฺวา นิทสฺเสตพฺพสฺส นิทสฺสิตพฺพตฺตาภาวาภาวโต. ตสฺมา อิติสทฺเทน สกลมฺปิ สุตํ ปจฺจามฏฺฐนฺติ เวทิตพฺพํ. เมติ ปุคฺคลปฺปกาสนํ. สุตนฺติ ปุคฺคลกิจฺจปฺปกาสนํ. สุต-สทฺเทน หิ ลพฺภมานา สวนกิริยา สวนวิญฺญาณปฺปพนฺธปฺปฏิพทฺธา, ตตฺถ จ ปุคฺคลโวหาโร. น หิ ปุคฺคลโวหารรหิเต ธมฺมปฺปพนฺเธ สวนกิริยา ลพฺภติ. ตสฺสายํ สงฺเขปตฺโถ – ยํ สุตฺตํ นิทฺทิสิสฺสามิ, ตํ มยา อิติ สุตนฺติ.

同样地，“iti”一词，是说它显现了应被指示的，故说“iti”一词具有指示之义，因为应被指示的并非不被指示。因此，当知“iti”一词总括了全部所听闻的内容。“me”是指个体的显现。“sutaṃ”是指个体作用的显现。因为，通过“sutaṃ”一词所获得的听闻行为，是与听闻意识流相联系的，而其中包含了对个体的称谓。若在没有个体称谓的法之相续中，听闻行为是无法成立的。其简要之义是：我将要阐述的经文，即是我如是听闻的。

ตถา อิตีติ ยสฺส จิตฺตสนฺตานสฺส นานารมฺมณปฺปวตฺติยา นานตฺถพฺยญฺชนคฺคหณํ โหติ, ตสฺส นานาการนิทฺเทโส อาการตฺโถ อิติสทฺโทติ กตฺวา. อิตีติ หิ อยํ อาการปญฺญตฺติ ธมฺมานํ ตํ ตํ ปวตฺติอาการํ อุปาทาย ปญฺญาเปตพฺพสภาวตฺตา. เมติ กตฺตุนิทฺเทโส. สุตนฺติ วิสยนิทฺเทโส. โสตพฺโพ หิ ธมฺโม สวนกิริยากตฺตุปุคฺคลสฺส สวนกิริยาวเสน ปวตฺติฏฺฐานํ โหติ. เอตฺตาวตา นานปฺปการปฺปวตฺเตน จิตฺตสนฺตาเนน ตํสมงฺคิโน กตฺตุ วิสเย คหณสนฺนิฏฺฐานํ ทสฺสิตํ โหติ.

同样地，可作如是解：“iti”一词具有行相之义，因为它指示了心相续的各种行相，而此心相续通过在各种所缘境中流转而领会各种意义和文句。确实，“iti”一词是行相的施设，因为诸法是依其各自的流转行相而应被施设的。“me”是指作者的指示。“sutaṃ”是指对象的指示。确实，可听闻的法，对于听闻行为的作者（个体）而言，是听闻行为依其听闻作用而发生的处所。至此，便显示了具足此心相续的作者，通过此以各种方式流转的心相续，在所缘境中所作的领会与确立。

อถ วา อิตีติ ปุคฺคลกิจฺจนิทฺเทโส. สุตานญฺหิ ธมฺมานํ คหิตาการสฺส นิทสฺสนสฺส อวธารณสฺส วา ปกาสนภาเวน อิติสทฺเทน ตทาการาทิธารณสฺส ปุคฺคลโวหารูปาทานธมฺมพฺยาปารภาวโต ปุคฺคลกิจฺจํ [Pg.23] นาม นิทฺทิฏฺฐํ โหตีติ. สุตนฺติ วิญฺญาณกิจฺจนิทฺเทโส. ปุคฺคลวาทิโนปิ หิ สวนกิริยา วิญฺญาณนิรเปกฺขา น โหตีติ. เมติ อุภยกิจฺจยุตฺตปุคฺคลนิทฺเทโส. เมติ หิ สทฺทปฺปวตฺติ เอกนฺเตเนว สตฺตวิเสสวิสยา, วิญฺญาณกิจฺจญฺจ ตตฺเถว สโมทหิตพฺพนฺติ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป – มยา สวนกิจฺจวิญฺญาณสมงฺคินา ปุคฺคเลน วิญฺญาณวเสน ลทฺธสฺสวนกิจฺจโวหาเรน สุตนฺติ.

再者，“iti”（如是）是个人作用的解释。确实，对于已听闻之法，“iti”一词以其能开显所领受的行相、所指示或所确定者，并且因为持有该行相等是依“个人”此一世俗称谓而起的法之作用，故说为“个人作用”被解释了。“sutaṃ”（已闻）是识之作用的解释。确实，即使是补特伽罗论者，其听闻行为也并非不依赖于识。“me”（我）是具足二种作用之个人的解释。确实，“me”一词的运用，其对象必然是特定的有情，并且识的作用也恰恰在此汇集。此处简要言之：由我——此具足听闻作用与识的个人，凭借识而获得“听闻作用”此一称谓，故说“已闻”。

ตถา อิตีติ จ เมติ จ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถวเสน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. สพฺพสฺส หิ สทฺทาธิคมนียสฺส อตฺถสฺส ปญฺญตฺติมุเขเนว ปฏิปชฺชิตพฺพตฺตา สพฺพปญฺญตฺตีนญฺจ วิชฺชมานาทีสุ ฉสฺเวว ปญฺญตฺตีสุ อวโรโธ, ตสฺมา โย มายามรีจิอาทโย วิย อภูตตฺโถ, อนุสฺสวาทีหิ คเหตพฺโพ วิย อนุตฺตมตฺโถ จ น โหติ. โส รูปสทฺทาทิโก รุปฺปนานุภวนาทิโก จ ปรมตฺถสภาโว สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถวเสน วิชฺชติ. โย ปน อิตีติ จ เมติ จ วุจฺจมาโน อาการาทิอปรมตฺถสภาโว สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถวเสน อนุปลพฺภมาโน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม, กิเมตฺถ ตํ ปรมตฺถโต อตฺถิ, ยํ อิตีติ วา เมติ วา นิทฺเทสํ ลเภถ. สุตนฺติ วิชฺชมานปญฺญตฺติ. ยญฺหิ ตํ โสเตน อุปลทฺธํ, ตํ ปรมตฺถโต วิชฺชมานนฺติ.

同样，“iti”（如是）和“me”（我）二者，就真实义与胜义而言，是“无所有施设”(avijjamānapaññatti)。因为凡是能被言语所通达的意义，都必须通过施设的途径来把握；而一切施设，都包含在以“存在”(vijjamāna)等为首的六种施设之中。因此，凡是并非如幻术、阳焰等虚假之义，也并非如由传承等所把握的非最胜义之义者，彼（即如色、声等，以及具有变坏和感受等自性的胜义法），才是在真实义与胜义上存在的。然而，那些被称为“iti”和“me”的、如行相等非胜义自性者，在真实义与胜义上是不可得的，这被称为“无所有施设”。究竟而言，有什么是真实存在的，能够获得“iti”或“me”的指称呢？“sutaṃ”（已闻）是“有所有施设”(vijjamānapaññatti)。因为凡是被耳所领会的（声），在胜义上是真实存在的。

ตถา อิตีติ โสตปถมาคเต ธมฺเม อุปาทาย เตสํ อุปธาริตาการาทีนํ ปจฺจามสนวเสน. เมติ สสนฺตติปริยาปนฺเน ขนฺเธ กรณาทิวิเสสวิสิฏฺเฐ อุปาทาย วตฺตพฺพโต อุปาทาปญฺญตฺติ. สุตนฺติ ทิฏฺฐาทีนิ อุปนิธาย วตฺตพฺพโต อุปนิธาปญฺญตฺติ. ทิฏฺฐาทิสภาวรหิเต สทฺทายตเน ปวตฺตมาโนปิ สุตโวหาโร ทุติยํ, ตติยนฺติ อาทิโก วิย ปฐมาทึ นิสฺสาย ‘‘ยํ น ทิฏฺฐมุตวิญฺญาตนิรเปกฺขํ, ตํ สุต’’นฺติ วิญฺเญยฺยตฺตา ทิฏฺฐาทีนิ อุปนิธาย วตฺตพฺโพ โหติ. อสุตํ น โหตีติ หิ สุตนฺติ ปกาสิโตยมตฺโถติ.

同样，“iti”（如是）是指依于那些进入耳道之法，并依于对那些已确定之行相等的省思。“me”（我）是指依于自身相续所摄的、具有能作等特质的诸蕴而说，故是“所依施设”(upādāpaññatti)。“sutaṃ”（已闻）是指依于所见等而比况言说，故是“比况施设”(upanidhāpaññatti)。虽然“闻”(suta)这个称谓也用于没有“见”等自性的声处，但就像“第二”、“第三”等是依于“第一”等而说一样，因为“所闻”是相对于“所见、所觉、所识”而被了知，所以必须依于“见”等来比况说明。“并非未听闻”，正是为了阐明“已闻”这个含义。

เอตฺถ จ อิตีติ วจเนน อสมฺโมหํ ทีเปติ. ปฏิวิทฺธา หิ อตฺถสฺส ปการวิเสสา อิตีติ อิธ อายสฺมตา อานนฺเทน ปจฺจามฏฺฐา, เตนสฺส อสมฺโมโห ทีปิโต. น หิ สมฺมูฬฺโห นานปฺปการปฺปฏิเวธสมตฺโถ โหติ, โลภปฺปหานาทิวเสน นานปฺปการา ทุปฺปฏิวิทฺธา จ สุตฺตตฺถา นิทฺทิสียนฺติ[Pg.24]. สุตนฺติ วจเนน อสมฺโมสํ ทีเปติ สุตาการสฺส ยาถาวโต ทสฺสิยมานตฺตา ยสฺส หิ สุตํ สมฺมุฏฺฐํ โหติ, น โส กาลนฺตเร มยา สุตนฺติ ปฏิชานาติ. อิจฺจสฺส อสมฺโมเหน สมฺโมหาภาเวน ปญฺญาย เอว วา สวนกาลสมฺภูตาย ตทุตฺตริกาลปญฺญาสิทฺธิ, ตถา อสมฺโมเสน สติสิทฺธิ. ตตฺถ ปญฺญาปุพฺพงฺคมาย สติยา พฺยญฺชนาวธารณสมตฺถตา. พฺยญฺชนานญฺหิ ปฏิวิชฺฌิตพฺโพ อากาโร นาติคมฺภีโร, ยถาสุตธารณเมว ตตฺถ กรณียนฺติ สติยา พฺยาปาโร อธิโก, ปญฺญา ตตฺถ คุณีภูตา โหติ ปญฺญาย ปุพฺพงฺคมาติ กตฺวา. สติปุพฺพงฺคมาย ปญฺญาย อตฺถปฺปฏิเวธสมตฺถตา. อตฺถสฺส หิ ปฏิวิชฺฌิตพฺโพ อากาโร คมฺภีโรติ ปญฺญาย พฺยาปาโร อธิโก, สติ ตตฺถ คุณีภูตา โหติ สติยา ปุพฺพงฺคมาติ กตฺวา. ตทุภยสมตฺถตาโยเคน อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนสฺส ธมฺมโกสสฺส อนุปาลนสมตฺถตาย ธมฺมภณฺฑาคาริกตฺตสิทฺธิ.

于此，“iti”（如是）一词显示了无迷惑。因为具寿阿难(Ānanda)在此处通过“iti”一词省察了义理的各种特殊方式，由此显示了他没有迷惑。迷惑之人是无法通达种种行相的。“sutaṃ”（已闻）一词显示了不忘失。由于如实地呈现所闻之相，如果听闻的内容已忘失，他便不会在之后宣称“我曾听闻”。因此，通过他的不迷惑（即无迷惑），或通过听闻时生起的智慧，成就了此后更高阶的智慧；同样，通过不忘失，成就了正念。其中，以慧为前导的念，有能力把握文句。因为文句所应通达的行相并不太深奥，只需如所闻而忆持，故念的作用更大，慧在此处是次要的，是为“慧为前导”。以念为前导的慧，有能力通达义理。因为义理所应通达的行相是深奥的，故慧的作用更大，念在此处是次要的，是为“念为前导”。由于具备这两种能力，他能守护义理与文句具足的法藏，从而成就为法藏之守护者。

อปโร นโย – อิตีติ วจเนน โยนิโสมนสิการํ ทีเปติ. เตน วุจฺจมานานํ อาการนิทสฺสนาวธารณตฺถานํ อุปริ วกฺขมานานํ นานปฺปการปฺปฏิเวธโชตกานํ อวิปรีตสทฺธมฺมวิสยตฺตา. น หิ อโยนิโส มนสิกโรโต นานปฺปการปฺปฏิเวโธ สมฺภวติ. สุตนฺติ วจเนน อวิกฺเขปํ ทีเปติ, นิทานปุจฺฉาวเสน ปกรณปฺปตฺตสฺส วกฺขมานสฺส สุตฺตสฺส สวนํ น สมาธานมนฺตเรน สมฺภวติ วิกฺขิตฺตจิตฺตสฺส สวนาภาวโต. ตถา หิ วิกฺขิตฺตจิตฺโต ปุคฺคโล สพฺพสมฺปตฺติยา วุจฺจมาโนปิ ‘‘น มยา สุตํ, ปุน ภณถา’’ติ วทติ. โยนิโสมนสิกาเรน เจตฺถ อตฺตสมฺมาปณิธึ ปุพฺเพกตปุญฺญตญฺจ สาเธติ, สมฺมา อปฺปณิหิตตฺตสฺส ปุพฺเพ อกตปุญฺญสฺส วา ตทภาวโต. อวิกฺเขเปน สทฺธมฺมสฺสวนํ สปฺปุริสูปนิสฺสยญฺจ สาเธติ, อสฺสุตวโต สปฺปุริสูปนิสฺสยรหิตสฺส จ ตทภาวโต. น หิ วิกฺขิตฺตจิตฺโต สทฺธมฺมํ โสตุํ สกฺโกติ, น จ สปฺปุริเส อนุปสฺสยมานสฺส สวนํ อตฺถิ.

另一说：“iti”（如是）一词显示了如理作意。因为由它所指称的，是作为对之后将要阐述的、能阐明种种通达的诸义之行相、指示与确定的根据，而这一切都以不颠倒的正法为对象。不如理作意者，不可能有种种通达。“sutaṃ”（已闻）一词显示了不散乱。因为对于依缘起与问答而进入论述、即将宣说的经，若无专注则无法听闻，心散乱者无法听闻故。确实，心散乱的个人，即使听闻了圆满具足的教说，也会说：“我没听到，请再说一遍。”于此，如理作意能成就自我正愿和往昔所作的福业，因为心无正向或往昔未作福业者，则无此成就。不散乱能成就听闻正法与亲近善士，因为不闻法或不亲近善士者，则无此成就。心散乱者确实不能听闻正法，不亲近善士者也不会有听闻。

อปโร นโย – ‘‘ยสฺส จิตฺตสนฺตานสฺส นานาการปฺปวตฺติยา นานตฺถพฺยญฺชนคฺคหณํ โหติ, ตสฺส นานาการนิทฺเทโส’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา จ โส ภควโต วจนสฺส อตฺถพฺยญฺชนปฺปเภทปริจฺเฉทวเสน สกลสาสนสมฺปติโอคาหเนน นิรวเสสปรหิตปาริปูริการณภูโต เอวํภทฺทโก [Pg.25] อากาโร น สมฺมา อปฺปณิหิตตฺตโน ปุพฺเพ อกตปุญฺญสฺส วา โหติ, ตสฺมา อิตีติ อิมินา ภทฺทเกน อากาเรน ปจฺฉิมจกฺกทฺวยสมฺปตฺติมตฺตโน ทีเปติ, สุตนฺติ สวนโยเคน ปุริมจกฺกทฺวยสมฺปตฺตึ. น หิ อปฺปติรูเป เทเส วสโต สปฺปุริสูปนิสฺสยรหิตสฺส วา สวนํ อตฺถิ. อิจฺจสฺส ปจฺฉิมจกฺกทฺวยสิทฺธิยา อาสยสุทฺธิ สิทฺธา โหติ, สมฺมา ปณิหิตตฺโต ปุพฺเพ จ กตปุญฺโญ วิสุทฺธาสโย โหติ, ตทวิสุทฺธิเหตูนํ กิเลสานํ ทูรีภาวโต. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘สมฺมา ปณิหิตํ จิตฺตํ, เสยฺยโส นํ ตโต กเร’’ติ (ธ. ป. ๔๓) ‘‘กตปุญฺโญสิ ตฺวํ, อานนฺท, ปธานมนุยุญฺช, ขิปฺปํ โหหิสิ อนาสโว’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๐๗) จ. ปุริมจกฺกทฺวยสิทฺธิยา ปโยคสุทฺธิ. ปติรูปเทสวาเสน หิ สปฺปุริสูปนิสฺสเยน จ สาธูนํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเนนปิ วิสุทฺธปฺปโยโค โหติ. ตาย จ อาสยสุทฺธิยา อธิคมพฺยตฺติสิทฺธิ, ปุพฺเพ เอว ตณฺหาทิฏฺฐิสํกิเลสานํ วิโสธิตตฺตา ปโยคสุทฺธิยา อาคมพฺยตฺติสิทฺธิ. สุปริสุทฺธกายวจีปโยโค หิ วิปฺปฏิสาราภาวโต อวิกฺขิตฺตจิตฺโต ปริยตฺติยํ วิสารโท โหติ. อิติ ปโยคาสยสุทฺธสฺส อาคมาธิคมสมฺปนฺนสฺส วจนํ อรุณุคฺคมนํ วิย สูริยสฺส อุทยโต, โยนิโสมนสิกาโร วิย จ กุสลธมฺมสฺส, อรหติ ภควโต วจนสฺส ปุพฺพงฺคมํ ภวิตุนฺติ ฐาเน นิทานํ ฐเปนฺโต อิติ เม สุตนฺติอาทิมาห.

另一理路：所谓“于心相续以种种行相转起，而领受种种义理与文句者，则有种种解释”。又，此贤善之相，通过对世尊言教的义理与文句作差别与分章，而通达全部教法，成为无余饶益他人的圆满之因，非未善立志或往昔未作福者所能有。是故，“如是”(iti)以此贤善之相，显示自身成就后二轮；“我闻”(sutaṃ)以听闻之缘，显示成就前二轮。若非住于适宜处，或无亲近善士，则无听闻。因此，由后二轮之成就，意乐清净得以成就；善立志且往昔已作福者，其意乐清净，因其不净之因的诸烦恼已远离故。诚如所言：“善导向之心，能令彼更善。”（《法句经》43）以及“阿难，汝已作福，当勤修正行，速成无漏。”（《长部》2.207）由前二轮之成就，加行清净。因住于适宜处、亲近善士，乃至随行善人之所见，故加行清净。由彼意乐清净，成就证悟之明了，因往昔已清净贪、见等杂染；由加行清净，成就教理之明了。身语加行极清净者，因无追悔而心不散乱，于教理能得娴熟。如是，加行与意乐清净、具足教理与证悟者之言，犹如日出前的黎明，又如善法之如理作意，堪为世尊言教之前导。故于此处安置缘起时，说“如是我闻”等。

อปโร นโย – อิตีติ อิมินา ปุพฺเพ วุตฺตนเยน นานปฺปการปฺปฏิเวธทีปเกน อตฺตโน อตฺถปฏิภานปฏิสมฺภิทาสมฺปตฺติสพฺภาวํ ทีเปติ. สุตนฺติ อิมินา อิติสทฺทสนฺนิธานโต วกฺขมานาเปกฺขาย วา โสตพฺพเภทปฺปฏิเวธทีปเกน ธมฺมนิรุตฺติปฏิสมฺภิทาสมฺปตฺติสพฺภาวํ ทีเปติ. อิตีติ จ อิทํ วุตฺตนเยเนว โยนิโสมนสิการทีปกํ วจนํ ภาสมาโน ‘‘เอเต มยา ธมฺมา มนสานุเปกฺขิตา ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธา’’ติ ทีเปติ. ปริยตฺติธมฺมา หิ ‘‘อิธ สีลํ กถิตํ, อิธ สมาธิ, อิธ ปญฺญา, เอตฺตกา เอตฺถ อนุสนฺธิโย’’ติอาทินา นเยน มนสา อนุเปกฺขิตา อนุสฺสวาการปริวิตกฺกสหิตาย ธมฺมนิชฺฌานกฺขนฺติภูตาย ญาตปริญฺญาสงฺขาตาย วา ทิฏฺฐิยา ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตรูปารูปธมฺเม ‘‘อิติ รูปํ, เอตฺตกํ รูป’’นฺติอาทินา นเยน สุฏฺฐุ ววตฺถเปตฺวา ปฏิวิทฺธา อตฺตโน ปเรสญฺจ หิตสุขาวหา โหนฺตีติ. สุตฺตนฺติ อิทํ สวนโยคปริทีปกวจนํ ภาสมาโน ‘‘พหู [Pg.26] มยา ธมฺมา สุตา ธาตา วจสา ปริจิตา’’ติ ทีเปติ. โสตาวธานปฺปฏิพทฺธา หิ ปริยตฺติธมฺมสฺส สวนธารณปริจยา. ตทุภเยนปิ ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตภาเวน อตฺถพฺยญฺชนปาริปูรึ ทีเปนฺโต สวเน อาทรํ ชเนติ. อตฺถพฺยญฺชนปริปุณฺณญฺหิ ธมฺมํ อาทเรน อสฺสุณนฺโต มหตา หิตา ปริพาหิโร โหตีติ อาทรํ ชเนตฺวา สกฺกจฺจํ ธมฺโม โสตพฺโพ.

另一理路：“如是”(iti)一词，依前述理路，以显示种种通达，而显示自身成就义无碍解与辩无碍解。“我闻”(sutaṃ)一词，因与“如是”一词邻近，或因期待后文，而显示对所应听闻之法的差别通达，显示成就法无碍解与词无碍解。说“如是”(iti)此言，亦如前述理路，显示如理作意，表明“此等诸法，我已由心随观，由见善通达”。教法若以“此处说戒，此处说定，此处说慧，此处有如是等连结”之理路，由心随观，并以见——此见不与传闻之行相及臆想相应，而为法审察忍，或名为了知之遍知——对其中所说色、无色法，以“此是色，此是色之量”等理路，善加确立而通达，则能为自他带来利益安乐。说“闻”(sutaṃ)此言，为显示听闻之缘，表明“我已多闻、受持、言辞熟习诸法”。教法之听闻、受持、熟习，实与专注听闻相连。由此二者，显示法之善说，义理与文句圆满，从而于听闻生起恭敬。若不恭敬听闻义理文句圆满之法，则远离大利益。是故，当生起恭敬，殷重听法。

อิติ เม สุตนฺติ อิมินา ปน สกเลน วจเนน อายสฺมา อานนฺโท ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ อตฺตโน อทหนฺโต อสปฺปุริสภูมึ อติกฺกมติ, สาวกตฺตํ ปฏิชานนฺโต สปฺปุริสภูมึ โอกฺกมติ. ตถา อสทฺธมฺมา จิตฺตํ วุฏฺฐาเปติ, สทฺธมฺเม จิตฺตํ ปติฏฺฐาเปติ. ‘‘เกวลํ สุตเมเวตํ มยา, ตสฺเสว ปน ภควโต วจน’’นฺติ ทีเปนฺโต อตฺตานํ ปริโมเจติ, สตฺถารํ อปทิสติ, ชินวจนํ อปฺเปติ, ธมฺมเนตฺตึ ปติฏฺฐาเปติ.

又，具寿阿难以“如是我闻”此一整句，不将如来所宣说之法与律归于自己，从而超越非善士地，承认自己是弟子，而进入善士地。如是，令心出离非正法，令心安住于正法。当他阐明：“此仅为我所闻，实乃彼世尊之言”时，即解脱自身，指归导师，呈显胜者之言，建立法之引导。

อปิจ อิติ เม สุตนฺติ อตฺตนา อุปฺปาทิตภาวํ อปฺปฏิชานนฺโต ปุริมสฺสวนํ วิวรนฺโต สมฺมุขา ปฏิคฺคหิตมิทํ มยา ตสฺส ภควโต จตุเวสารชฺชวิสารทสฺส ทสพลธรสฺส อาสภฏฺฐานฏฺฐายิโน สีหนาทนาทิโน สพฺพสตฺตุตฺตมสฺส ธมฺมิสฺสรสฺส ธมฺมราชสฺส ธมฺมาธิปติโน ธมฺมทีปสฺส ธมฺมสรณสฺส สทฺธมฺมวรจกฺกวตฺติโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. น เอตฺถ อตฺเถ วา ธมฺเม วา ปเท วา พฺยญฺชเน วา กงฺขา วา วิมติ วา กาตพฺพาติ สพฺพเทวมนุสฺสานํ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อสฺสทฺธิยํ วินาเสติ, สทฺธาสมฺปทํ อุปฺปาเทติ. เตเนตํ วุจฺจติ –

再者，说“如是我闻”，即是不承认此为自己所作，而开显先前所闻：“此法乃我亲从彼世尊——四无畏之通达者、十力之持有者、住于牛王位者、作狮子吼者、一切有情之最上者、法自在者、法王、法主、法灯、法归依处、无上正法轮之转动者、正等觉者——面前领受。于此，于义、于法、于句、于文，不应有任何疑或惑。”如是，能灭除一切天人对此法与律之不信，而生起信具足。是故说——

‘‘วินาสยติ อสฺสทฺธํ, สทฺธํ วฑฺเฒติ สาสเน;

อิติ เม สุตมิจฺเจวํ, วทํ โคตมสาวโก’’ติ.

“灭除于不信，增长于教法信，乔达摩弟子，说‘如是我闻’。”

เอตฺถาห – ‘‘กสฺมา ปเนตฺถ ยถา อญฺเญสุ สุตฺเตสุ ‘เอวํ เม สุตํ, เอกํ สมยํ ภควา’ติอาทินา กาลเทเส อปทิสิตฺวาว นิทานํ ภาสิตํ, เอวํ น ภาสิต’’นฺติ? อปเร ตาว อาหุ – น ปน เถเรน ภาสิตตฺตา. อิทญฺหิ นิทานํ น อายสฺมตา อานนฺเทน ปฐมํ ภาสิตํ ขุชฺชุตฺตราย ปน ภควตา อุปาสิกาสุ พหุสฺสุตภาเวน เอตทคฺเค ฐปิตาย เสกฺขปฺปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตาย อริยสาวิกาย สามาวติปฺปมุขานํ ปญฺจนฺนํ อิตฺถิสตานํ ปฐมํ ภาสิตํ.

于此，有人问：“为何此处不像其他经中，以‘如是我闻，一时，世尊……’等方式，指明时间、地点后才说缘起，而不这么说呢？”另有人说：“此非长老所说故。”此缘起实非由具寿阿难首先宣说，而是由库竹达拉(Khujjuttarā)——她是被世尊置于优婆夷中多闻第一、已证有学无碍解的圣女弟子——为以萨玛瓦蒂(Sāmāvatī)为首的五百位女众首先宣说。

ตตฺรายํ [Pg.27] อนุปุพฺพีกถา – อิโต กิร กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก ปทุมุตฺตโร นาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก หํสวติยํ วิหรติ. อเถกทิวสํ หํสวติยํ เอกา กุลธีตา สตฺถุ ธมฺมเทสนํ โสตุํ คจฺฉนฺตีหิ อุปาสิกาหิ สทฺธึ อารามํ คตา. สตฺถารํ เอกํ อุปาสิกํ พหุสฺสุตานํ เอตทคฺเค ฐเปนฺตํ ทิสฺวา อธิการํ กตฺวา ตํ ฐานนฺตรํ ปตฺเถสิ. สตฺถาปิ นํ พฺยากาสิ ‘‘อนาคเต โคตมสฺส นาม สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาวิกานํ อุปาสิกานํ พหุสฺสุตานํ อคฺคา ภวิสฺสตี’’ติ. ตสฺสา ยาวชีวํ กุสลํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา ปุน มนุสฺเสสูติ เอวํ เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺติยา กปฺปสตสหสฺสํ อติกฺกนฺตํ. อถ อิมสฺมึ ภทฺทกปฺเป อมฺหากํ ภควโต กาเล สา เทวโลกโต จวิตฺวา โฆสกเสฏฺฐิสฺส เคเห ทาสิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ, อุตฺตราติสฺสา นามํ อกํสุ. สา ชาตกาเล ขุชฺชา อโหสีติ ขุชฺชุตฺตราตฺเวว ปญฺญายิตฺถ. สา อปรภาเค โฆสกเสฏฺฐินา รญฺโญ อุเตนสฺส สามาวติยา ทินฺนกาเล ตสฺสา ปริจาริกภาเวน ทินฺนา รญฺโญ อุเตนสฺส อนฺเตปุเร วสติ.

此事有如是次第之说：据说于此十万劫前，有莲花上佛(Padumuttara)正等觉者出现于世，转无上法轮，住于天鹅城(Haṃsavatī)。一日，天鹅城中一位良家女与众优婆夷同往僧园，欲听世尊说法。她见世尊安立一位优婆夷为多闻第一，便发愿求取此位。世尊亦为之授记：“于未来世，汝将于乔达摩(Gotama)正等觉者之教法中，为多闻第一之优婆夷。”此后，她终生行善，命终生于天界，复生人间，如是于天人二道中轮回十万劫。及至此贤劫(Bhaddakappa)，我等世尊之时，她从天界命终，于寇萨咖(Ghosaka)长者家中，投入一婢女腹中而受生，名为郁多罗(Uttarā)。因其生而驼背，故被称为库竹达拉(Khujjuttarā)。其后，寇萨咖长者将她赠予优填王(Utena)的王后萨玛瓦蒂(Sāmāvatī)，她便作为萨玛瓦蒂的侍女，住于优填王的后宫中。

เตน จ สมเยน โกสมฺพิยํ โฆสกเสฏฺฐิกุกฺกุฏเสฏฺฐิปาวาริกเสฏฺฐิโน ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ตโย วิหาเร กาเรตฺวา ชนปทจาริกํ จรนฺเต ตถาคเต โกสมฺพินครํ สมฺปตฺเต พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส วิหาเร นิยฺยาเทตฺวา มหาทานานิ ปวตฺเตสุํ, มาสมตฺตํ อติกฺกมิ. อถ เนสํ เอตทโหสิ – ‘‘พุทฺธา นาม สพฺพโลกานุกมฺปกา, อญฺเญสมฺปิ โอกาสํ ทสฺสามา’’ติ โกสมฺพินครวาสิโนปิ ชนสฺส โอกาสํ อกํสุ. ตโต ปฏฺฐาย นาครา วีถิสภาเคน คณสภาเคน มหาทานํ เทนฺติ. อเถกทิวสํ สตฺถา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต มาลาการเชฏฺฐกสฺส เคเห นิสีทิ. ตสฺมึ ขเณ ขุชฺชุตฺตรา สามาวติยา ปุปฺผานิ คเหตุํ อฏฺฐ กหาปเณ อาทาย ตํ เคหํ อคมาสิ. มาลาการเชฏฺฐโก ตํ ทิสฺวา ‘‘อมฺม อุตฺตเร, อชฺช ตุยฺหํ ปุปฺผานิ ทาตุํ ขโณ นตฺถิ, อหํ พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสามิ, ตฺวมฺปิ ปริเวสนาย สหายิกา โหหิ, เอวํ อิโต ปเรสํ เวยฺยาวจฺจกรณโต มุจฺจิสฺสสี’’ติ อาห. ตโต ขุชฺชุตฺตรา พุทฺธานํ ภตฺตคฺเค เวยฺยาวจฺจํ อกาสิ. สา สตฺถารา อุปนิสินฺนกถาวเสน กถิตํ สพฺพเมว ธมฺมํ อุคฺคณฺหิ, อนุโมทนํ ปน สุตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ.

其时，于憍赏弥(Kosambī)，寇萨咖(Ghosaka)长者、库库塔(Kukkuṭa)长者及跋瓦瑞咖(Pāvārika)长者为世尊建三精舍。待如来游行诸国至憍赏弥城，彼等即将精舍供养于以佛陀为首的比丘僧团，并举行大布施，历时约一月。其后，彼等思忖：“诸佛慈愍一切世间，我等亦当予他人机会。”遂亦予憍赏弥城民机会。自此，城民或以街道、或以团体为单位，举行大供养。一日，世尊为比丘僧团围绕，坐于花匠之首(Mālākārajeṭṭhaka)家中。其时，库竹达拉奉萨玛瓦蒂之命，携八枚钱币(kahāpaṇa)往其家购花。花匠之首见而告曰：“郁多罗啊，今日无暇为你备花，我正供养以佛陀为首的比丘僧团，汝亦可助我侍奉，如是便可免于为他人服侍之劳。”于是，库竹达拉于佛陀等用斋时从旁侍奉。她听闻世尊随座所说之法，尽皆领会，复闻饭后随喜说法，即证得入流果(sotāpattiphala)。

สา [Pg.28] อญฺเญสุ ทิวเสสุ จตฺตาโรว กหาปเณ ทตฺวา ปุปฺผานิ คเหตฺวา คจฺฉติ, ตสฺมึ ปน ทิวเส ทิฏฺฐสจฺจภาเวน ปรสนฺตเก จิตฺตํ อนุปฺปาเทตฺวา อฏฺฐปิ กหาปเณ ทตฺวา ปจฺฉึ ปูเรตฺวา ปุปฺผานิ คเหตฺวา สามาวติยา สนฺติกํ อคมาสิ. อถ นํ สา ปุจฺฉิ ‘‘อมฺม อุตฺตเร, ตฺวํ อญฺเญสุ ทิวเสสุ น พหูนิ ปุปฺผานิ อาหรสิ, อชฺช ปน พหุกานิ, กึ โน ราชา อุตฺตริตรํ ปสนฺโน’’ติ? สา มุสา วตฺตุํ อภพฺพตาย อตีเต อตฺตนา กตํ อนิคูหิตฺวา สพฺพํ กเถสิ. อถ ‘‘กสฺมา อชฺช พหูนิ อาหรสี’’ติ จ วุตฺตา ‘‘อชฺชาหํ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ธมฺมํ สุตฺวา อมตํ สจฺฉากาสึ, ตสฺมา ตุมฺเห น วญฺเจมี’’ติ อาห. ตํ สุตฺวา ‘‘อเร ทุฏฺฐทาสิ, เอตฺตกํ กาลํ ตยา คหิเต กหาปเณ เทหี’’ติ อตชฺเชตฺวา ปุพฺพเหตุนา โจทิยมานา ‘‘อมฺม, ตยา ปีตํ อมตํ, อมฺเหปิ ปาเยหี’’ติ วตฺวา ‘‘เตน หิ มํ นฺหาเปหี’’ติ วุตฺเต โสฬสหิ คนฺโธทกฆเฏหิ นฺหาเปตฺวา ทฺเว มฏฺฐสาฏเก ทาเปสิ. สา เอกํ นิวาเสตฺวา เอกํ ปารุปิตฺวา อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา อาสเน นิสีทิตฺวา วิจิตฺรพีชนึ อาทาย นีจาสเนสุ นิสินฺนานิ ปญฺจ มาตุคามสตานิ อามนฺเตตฺวา เสขปฺปฏิสมฺภิทาสุ ฐตฺวา สตฺถารา เทสิตนิยาเมเนว ตาสํ ธมฺมํ เทเสสิ. เทสนาวสาเน ตา สพฺพา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ. ตา สพฺพาปิ ขุชฺชุตฺตรํ วนฺทิตฺวา ‘‘อมฺม, อชฺช ปฏฺฐาย ตฺวํ กิลิฏฺฐกมฺมํ มา กริ, อมฺหากํ มาตุฏฺฐาเน อาจริยฏฺฐาเน จ ปติฏฺฐาหี’’ติ ครุฏฺฐาเน ฐปยึสุ.

往日，她只付四枚钱币便取花而去；然于是日，因已亲见真谛，未生侵占他人财物之心，遂付出全部八枚钱币，满篮取花，携至萨玛瓦蒂(Sāmāvatī)处。萨玛瓦蒂问曰：“郁多罗啊，汝往日取花不多，今日甚多，莫非大王对你格外垂青？”她因不能妄语，遂将往昔所为，毫无隐瞒，全盘托出。又被问及“今日为何取花甚多”时，答曰：“今日我听闻正等觉者之法，已亲证不死甘露，故不再欺瞒诸位。”萨玛瓦蒂等人闻言，非但未斥责其“咄！恶婢！快将汝长久以来所取之钱币还来！”，反而因宿世因缘所感，说道：“贤卿，汝已饮甘露，亦令我等共饮。”库竹达拉言：“若然，请先为我沐浴。”于是，她们以十六瓶香汤为其沐浴，并赠予两件柔软衣物。她著一件，披一件，设座而坐，手持精美之扇，对坐于低座的五百名女眷，安住于有学无碍解，依世尊所示之法为彼等说法。说法毕，彼等皆证得入流果。众人皆向库竹达拉(Khujjuttarā)顶礼，言：“贤卿，自今日起，请勿再为卑贱之事，当立于我等之母位与师位。”遂奉其于尊长之位。

กสฺมา ปเนสา ทาสี หุตฺวา นิพฺพตฺตาติ? สา กิร กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล พาราณสิยํ เสฏฺฐิธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺตา. เอกาย ขีณาสวตฺเถริยา อุปฏฺฐากกุลํ คตาย ‘‘เอตํ เม อยฺเย, ปสาธนเปฬิกํ เทถา’’ติ เวยฺยาวจฺจํ กาเรสิ. เถรีปิ ‘‘อเทนฺติยา มยิ อาฆาตํ อุปฺปาเทตฺวา นิรเย นิพฺพตฺติสฺสติ, เทนฺติยา ปเรสํ ทาสี หุตฺวา นิพฺพตฺติสฺสติ, นิรยสนฺตาปโต ทาสิภาโว เสยฺโย’’ติ อนุทฺทยํ ปฏิจฺจ ตสฺสา วจนํ อกาสิ. สา เตน กมฺเมน ปญฺจ ชาติสตานิ ปเรสํ ทาสีเยว หุตฺวา นิพฺพตฺติ.

然则，此女何故生为婢女？据说，于迦叶(Kassapa)正等觉者之时，她生为波罗奈(Bārāṇasī)城一位长者之女。一次，一位漏尽比丘尼至其供养之家，她便驱使比丘尼道：“尊者，请将我的妆奁取来。”长老尼心忖：“我若不与，她必对我生瞋，将来堕于地狱；若与，则将为他人之婢。为婢之苦，胜于地狱之煎熬。”于是出于怜悯，顺其所言。她因斯业，五百世中，常生为他人之婢。

กสฺมา ปน ขุชฺชา อโหสิ? อนุปฺปนฺเน กิร พุทฺเธ อยํ พาราณสิรญฺโญ เคเห วสนฺตี เอกํ ราชกุลูปกํ ปจฺเจกพุทฺธํ โถกํ ขุชฺชธาตุกํ ทิสฺวา อตฺตนา [Pg.29] สหวาสีนํ มาตุคามานํ ปุรโต ปริหาสํ กโรนฺตี ยถาวชฺชํ เกฬิวเสน ขุชฺชาการํ ทสฺเสสิ, ตสฺมา ขุชฺชา หุตฺวา นิพฺพตฺติ.

又何故生而驼背？据说，于无佛出世之时，她居于波罗奈王宫中，见一位身形微驼、常出入王宫的辟支佛，便在同住的女伴面前，为戏笑故，惟妙惟肖地模仿其驼背之态。因此之故，她后世生而为驼背女。

กึ ปน กตฺวา ปญฺญวนฺตี ชาตาติ? อนุปฺปนฺเน กิร พุทฺเธ อยํ พาราณสิรญฺโญ เคเห วสนฺตี อฏฺฐ ปจฺเจกพุทฺเธ ราชเคหโต อุณฺหปายาสสฺส ปูริเต ปตฺเต ปริวตฺติตฺวา ปริวตฺติตฺวา คณฺหนฺเต ทิสฺวา อตฺตโน สนฺตกานิ อฏฺฐ ทนฺตวลยานิ ‘‘อิธ ฐเปตฺวา คณฺหถา’’ติ อทาสิ. เต ตถา กตฺวา โอโลเกสุํ. ‘‘ตุมฺหากญฺเญว ตานิ ปริจฺจตฺตานิ, คเหตฺวา คจฺฉถา’’ติ อาห. เต นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมํสุ. อชฺชาปิ ตานิ วลยานิ อโรคาเนว. สา ตสฺส นิสฺสนฺเทน ปญฺญวนฺตี ชาตา.

然则，她又因何业行而生具智慧？据说，于无佛出世之时，她居于波罗奈王宫中，见八位辟支佛从王宫接过盛满热粥之钵，因钵烫手而辗转传递。她见状，便取出己有的八枚象牙镯，说道：“请将钵置于此镯上而取。”彼等如其言而行，并注视于她。她复言：“此镯已尽施予诸位，请携之而去。”彼等遂往难陀(Nanda)山麓。时至今日，彼等牙镯依然完好无损。她即因此善业之果报，生而具有智慧。

อถ นํ สามาวติปฺปมุขานิ ปญฺจ อิตฺถิสตานิ ‘‘อมฺม, ตฺวํ ทิวเส ทิวเส สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ภควตา เทสิตํ ธมฺมํ สุตฺวา อมฺหากํ เทเสหี’’ติ วทึสุ. สา ตถา กโรนฺตี อปรภาเค ติปิฏกธรา ชาตา. ตสฺมา นํ สตฺถา – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวิกานํ พหุสฺสุตานํ อุปาสิกานํ ยทิทํ ขุชฺชุตฺตรา’’ติ เอตทคฺเค ฐเปสิ. อิติ อุปาสิกาสุ พหุสฺสุตภาเวน สตฺถารา เอตทคฺเค ฐปิตา ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตา ขุชฺชุตฺตรา อริยสาวิกา สตฺถริ โกสมฺพิยํ วิหรนฺเต กาเลน กาลํ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา อนฺเตปุรํ คนฺตฺวา สามาวติปฺปมุขานํ ปญฺจนฺนํ อิตฺถิสตานํ อริยสาวิกานํ สตฺถารา เทสิตนิยาเมน ยถาสุตํ ธมฺมํ กเถนฺตี อตฺตานํ ปริโมเจตฺวา สตฺถุ สนฺติเก สุตภาวํ ปกาเสนฺตี ‘‘วุตฺตญฺเหตํ ภควตา วุตฺตมรหตาติ เม สุต’’นฺติ นิทานํ อาโรเปสิ.

后来，以萨玛瓦蒂（Sāmāvatī）为首的五百位女子对她说：“母亲，您每日去世尊那里，听闻世尊所说的法后，请为我们讲说。”她照此而行，不久便成为三藏持者。因此，世尊说：“诸比丘，在我的优婆夷弟子中，多闻第一者，即是库竹达拉（Khujjuttarā）。”就这样，库竹达拉作为优婆夷中多闻第一者，被世尊授予第一之位，成为证得无碍解的圣弟子。世尊住在憍赏弥（Kosambī）时，她时常去世尊处听法，回到内宫后，即按照世尊所开示的次第，向以萨玛瓦蒂为首的五百位圣弟子女众，宣讲她所听闻的法义。她因此得以解脱，并为彰显其法乃从世尊处听闻，故安立了“此乃世尊所说，此乃阿罗汉所说，如是我闻”的缘起。

ยสฺมา ปน ตสฺมึเยว นคเร ภควโต สมฺมุขา สุตฺวา ตทเหว ตาย ตาสํ ภาสิตํ, ตสฺมา ‘‘เอกํ สมยํ ภควา โกสมฺพิยํ วิหรตี’’ติ กาลเทสํ อปทิสิตุํ ปโยชนสมฺภโวว นตฺถิ สุปากฏภาวโต. ภิกฺขุนิโย จสฺสา สนฺติเก อิมานิ สุตฺตานิ คณฺหึสุ. เอวํ ปรมฺปราย ภิกฺขูสุปิ ตาย อาโรปิตํ นิทานํ ปากฏํ อโหสิ. อถ อายสฺมา อานนฺโท ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานโต อปรภาเค สตฺตปณฺณิคุหายํ อชาตสตฺตุนา การาปิเต สทฺธมฺมมณฺฑเป มหากสฺสปปฺปมุขสฺส วสีคณสฺส มชฺเฌ นิสีทิตฺวา ธมฺมํ สงฺคายนฺโต อิเมสํ สุตฺตานํ นิทานสฺส [Pg.30] ทฺเวฬฺหกํ ปริหรนฺโต ตาย อาโรปิตนิยาเมเนว นิทานํ อาโรเปสีติ.

由于她就是在那个城市于世尊面前亲自听闻，并于当日为那些女子们讲说，因此，因其极为明显，便没有必要指出“一时，世尊住在憍赏弥”这样的时间与地点。诸比丘尼从她那里领受了这些经。如此，通过辗转相传，她所安立的缘起，对诸比丘而言也变得清楚了。其后，具寿阿难（Ānanda）在如来般涅槃后，于阿闍世（Ajātasattu）所造的七叶窟（Sattapaṇṇiguhā）正法堂中，坐在以大迦叶（Mahākassapa）为首的比丘僧伽中结集法藏时，为避免这些经的缘起产生歧义，便依她所安立的方式来安立缘起。

เกจิ ปเนตฺถ พหุปฺปกาเร ปปญฺเจนฺติ. กึ เตหิ? อปิจ นานานเยหิ สงฺคีติการา ธมฺมวินยํ สงฺคายึสุ. อนุพุทฺธา หิ ธมฺมสงฺคาหกมหาเถรา, เต สมฺมเทว ธมฺมวินยสฺส สงฺคายนาการํ ชานนฺตา กตฺถจิ ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติอาทินา, กตฺถจิ ‘‘เตน สมเยนา’’ติอาทินา, กตฺถจิ คาถาพนฺธวเสน นิทานํ ฐเปนฺตา, กตฺถจิ สพฺเพน สพฺพํ นิทานํ อฏฺฐเปนฺตา วคฺคสงฺคหาทิวเสน ธมฺมวินยํ สงฺคายึสุ. ตตฺถ อิธ วุตฺตญฺเหตนฺติอาทินา นิทานํ ฐเปตฺวา สงฺคายึสุ, กิญฺจิ สุตฺตเคยฺยาทิวเสน นวงฺคมิทํ พุทฺธวจนํ. ยถา เจตํ, เอวํ สพฺเพสมฺปิ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อปฺปกญฺจ เนสํ อโหสิ สุตฺตํ เคยฺย’’นฺติอาทิ. ตตฺถ อิติวุตฺตกงฺคสฺส อญฺญํ กิญฺจิ น ปญฺญายติ ตพฺภาวนิมิตฺตํ ฐเปตฺวา ‘‘วุตฺตญฺเหตํ…เป… เม สุต’’นฺติ อิทํ วจนํ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘วุตฺตญฺเหตํ ภควตาติ อาทินยปฺปวตฺตา ทฺวาทสุตฺตรสตสุตฺตนฺตา อิติวุตฺตก’’นฺติ. ตสฺมา สตฺถุ อธิปฺปายํ ชานนฺเตหิ ธมฺมสงฺคาหเกหิ อริยสาวิกาย วา อิเมสํ สุตฺตานํ อิติวุตฺตกงฺคภาวญาปนตฺถํ อิมินาว นเยน นิทานํ ฐปิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

此处有些人作种种繁琐的阐述。那些有何用呢？此外，结集者以种种方式结集了法与律藏。那些随觉的结集法藏大长老们，因完全了知结集法与律藏的方式，故而有时以“如是我闻”等方式，有时以“彼时”等开头，有时以偈颂形式安立缘起，有时则完全不安立缘起，而以品集等方式结集法与律藏。在此，他们以“此乃所说”等方式安立缘起而作结集；此九分佛语，有些是以契经、应颂等方式。正如这样，对一切正自觉者也是如此。此亦被说：“他们的契经、应颂等甚少。”其中，对于《如是语》（Itivuttaka）部，除了表明其体性的“此乃所说……如是我闻”此语外，不见其他。因此，义注师们说：“以‘此乃世尊所说’等方式开头的共一百一十二部经文，即是《如是语》。”因此当知，是了知导师意趣的结集法者，或是那位圣女弟子，为了指明这些经属于《如是语》部，才以这种方式安立了缘起。

กิมตฺถํ ปน ธมฺมวินยสงฺคเห กยิรมาเน นิทานวจนํ? นนุ ภควตา ภาสิตวจนสฺเสว สงฺคโห กาตพฺโพติ? วุจฺจเต – เทสนาย ฐิติอสมฺโมสสทฺเธยฺยภาวสมฺปาทนตฺถํ. กาลเทสเทสกปริสาปเทเสหิ อุปนิพนฺธิตฺวา ฐปิตา หิ เทสนา จิรฏฺฐิติกา โหติ อสมฺโมสธมฺมา สทฺเธยฺยา จ เทสกาลกตฺตุเหตุนิมิตฺเตหิ อุปนิพทฺโธ วิย โวหารวินิจฺฉโย. เตเนว จ อายสฺมตา มหากสฺสเปน พฺรหฺมชาลมูลปริยายสุตฺตาทีนํ เทสาทิปุจฺฉาสุ กตาสุ ตาสํ วิสฺสชฺชนํ กโรนฺเตน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติอาทินา นิทานํ ภาสิตํ. อิธ ปน เทสกาลสฺส อคฺคหเณ การณํ วุตฺตเมว.

再者，在结集法与律藏时，为何要有缘起文句呢？难道不应只结集世尊所说的言教吗？答曰：为了成就教法的住立、不混淆与可信性。因为与时间、地点、说法者、会众等情境联系而确立的教说，才能长久住立、不混淆且可信，就像与说法者、时间、作者、因、相状等联系起来的世俗判决一样。正是因此，当具寿大迦叶被问及《梵网经》（Brahmajāla Sutta）、《根本法门经》（Mūlapariyāya Sutta）等的地点等问题时，作为法藏司库的阿难在回答时以“如是我闻”等语说出缘起。至于此处未提及说法者与时间的原因，前面已经说过了。

อปิจ สตฺถุ สมฺปตฺติปฺปกาสนตฺถํ นิทานวจนํ. ตถาคตสฺส หิ ภควโต ปุพฺพรจนานุมานาคมตกฺกาภาวโต สมฺมาสมฺพุทฺธภาวสิทฺธิ. น หิ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส [Pg.31] ปุพฺพรจนาทีหิ อตฺโถ อตฺถิ สพฺพตฺถ อปฺปฏิหตญาณาจารตาย เอกปฺปมาณตฺตา จ เญยฺยธมฺเมสุ. ตถา อาจริยมุฏฺฐิธมฺมมจฺฉริยสาสนสาวกานุราคาภาวโต ขีณาสวภาวสิทฺธิ. น หิ สพฺพโส ขีณาสวสฺส เต สมฺภวนฺตีติ สุวิสุทฺธสฺส ปรานุคฺคหปวตฺติ. เอวํ เทสกสํกิเลสภูตานํ ทิฏฺฐิสีลสมฺปทาทูสกานํ อวิชฺชาตณฺหานํ อจฺจนฺตาภาวสํสูจเกหิ ญาณสมฺปทาปหานสมฺปทาภิพฺยญฺชเกหิ จ สมฺพุทฺธวิสุทฺธภาเวหิ ปุริมเวสารชฺชทฺวยสิทฺธิ, ตโต จ อนฺตรายิกนิยฺยานิกธมฺเมสุ อสมฺโมหภาวสิทฺธิโต ปจฺฉิมเวสารชฺชทฺวยสิทฺธีติ ภควโต จตุเวสารชฺชสมนฺนาคโม อตฺตหิตปรหิตปฏิปตฺติ จ นิทานวจเนน ปกาสิตา โหติ, ตตฺถ ตตฺถ สมฺปตฺตปริสาย อชฺฌาสยานุรูปํ ฐานุปฺปตฺติกปฺปฏิภาเนน ธมฺมเทสนาทีปนโต. อิธ ปน อนวเสสโต กามโทสปฺปหานํ วิธาย เทสนาทีปนโต จาติ โยเชตพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สตฺถุ สมฺปตฺติปฺปกาสนตฺถํ นิทานวจน’’นฺติ. เอตฺถ จ ‘‘ภควตา อรหตา’’ติ อิเมหิ ปเทหิ ยถาวุตฺตอตฺถวิภาวนตา เหฏฺฐา ทสฺสิตา เอว.

复次，为了显示导师的成就，所以安立缘起文句。如来世尊成就正等正觉，是因为他没有预先造作、推论、传承与思辨。正等觉者的智慧与行为无有阻碍，对一切所知法皆平等一如。同样，他证得漏尽，是因为他没有师拳、对法的悭吝、对教说与弟子的爱著。漏尽者，这些过失毕竟不会生起；他以完全清净心利益他人。如是，通过指示彻底断除了作为说法者之烦恼、以及破坏见与戒圆满的无明与渴爱，并彰显了智成就与断成就的诸佛陀清净状态，成就了前二无畏；又因其对障碍法与出离法毫无迷惑，故获得后两种无畏。如此，世尊具足了四种无畏，以及自利利他的行持，都由缘起文句而显现，并随着与会大众的意向，以适时的辩才开示法要。在此，（导师）是为了彻底断除欲与瞋而说法开显，应当如此理解。所以说：“为了显示导师的成就，所以安立缘起文句。”此处，“世尊、阿罗汉”等词的含义，前面已如是显示。

ตถา สาสนสมฺปตฺติปฺปกาสนตฺถํ นิทานวจนํ. ญาณกรุณาปริคฺคหิตสพฺพกิริยสฺส หิ ภควโต นตฺถิ นิรตฺถกา ปฏิปตฺติ อตฺตหิตา วา. ตสฺมา ปเรสํเยวตฺถาย ปวตฺตสพฺพกิริยสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สกลมฺปิ กายวจีมโนกมฺมํ ยถาปวตฺตํ วุจฺจมานํ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ ยถารหํ สตฺตานํ อนุสาสนตฺเถน สาสนํ, น กพฺพรจนา. ตยิทํ สตฺถุ จริตํ กาลเทสเทสกปริสาปเทเสหิ ตตฺถ ตตฺถ นิทานวจเนหิ ยถารหํ ปกาสิยติ. อิธ ปน เทสกปริสาปเทเสหีติ โยเชตพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สาสนสมฺปตฺติปฺปกาสนตฺถํ นิทานวจน’’นฺติ.

复次，缘起文句是为了阐明教法的成就。因为世尊的一切行为都由智慧和慈悲所摄持，绝不会有无意义或仅为自利的行为。因此，正等觉者的一切身语意业，都是为了利益他人而行，如其发生般，所宣说的现法、后世与究竟之义利，皆是为了相应地教导众生，这才是教法，而非诗歌创作。这位导师的行谊，会随着时间、地点、说法者、会众等情境，通过各处缘起文句恰如其分地显现出来。在此，则应结合“说法者、会众与场合”来理解。因此说：“缘起文句是为了阐明教法的成就。”

อปิจ สตฺถุโน ปมาณภาวปฺปกาสเนน สาสนสฺส ปมาณภาวทสฺสนตฺถํ นิทานวจนํ. ตญฺจสฺส ปมาณภาวทสฺสนํ เหฏฺฐา วุตฺตนยานุสาเรน ‘‘ภควตา อรหตา’’ติ อิเมหิ ปเทหิ วิภาวิตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิทเมตฺถ นิทานวจนปฺปโยชนสฺส มุขมตฺตนิทสฺสนนฺติ.

复次，缘起文句是为了通过显示导师的权威性，从而开示教法的权威性。当知，其权威性的开示，是依循前述方式，通过“世尊、阿罗汉”这些语词来阐明的。这仅是在此对缘起文句之目的所作的纲要性说明。

นิทานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

缘起释义终。

๑. เอกกนิปาโต

1. 第一集

๑. ปฐมวคฺโค

1. 初品

๑. โลภสุตฺตวณฺณนา

1. 贪经释义

๑. อิทานิ [Pg.32] เอกธมฺมํ, ภิกฺขเว, ปชหถาติอาทินา นเยน ภควตา นิกฺขิตฺตสฺส สุตฺตสฺส วณฺณนาย โอกาโส อนุปฺปตฺโต. สา ปเนสา อตฺถวณฺณนา ยสฺมา สุตฺตนิกฺเขปํ วิจาเรตฺวา วุจฺจมานา ปากฏา โหติ, ตสฺมา สุตฺตนิกฺเขปํ ตาว วิจาเรสฺสาม. จตฺตาโร หิ สุตฺตนิกฺเขปา – อตฺตชฺฌาสโย, ปรชฺฌาสโย, ปุจฺฉาวสิโก, อฏฺฐุปฺปตฺติโกติ. ยถา หิ อเนกสตอเนกสหสฺสเภทานิปิ สุตฺตนฺตานิ สํกิเลสภาคิยาทิปฏฺฐานนเยน โสฬสวิธตํ นาติวตฺตนฺติ, เอวํ อตฺตชฺฌาสยาทิสุตฺตนิกฺเขปวเสน จตุพฺพิธตํ นาติวตฺตนฺตีติ. ตตฺถ ยถา อตฺตชฺฌาสยสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติยา จ ปรชฺฌาสยปุจฺฉาวสิเกหิ สทฺธึ สํสคฺคเภโท สมฺภวติ อตฺตชฺฌาสโย จ ปรชฺฌาสโย จ, อตฺตชฺฌาสโย จ ปุจฺฉาวสิโก จ, อฏฺฐุปฺปตฺติโก จ ปรชฺฌาสโย จ, อฏฺฐุปฺปตฺติโก จ ปุจฺฉาวสิโก จาติ อชฺฌาสยปุจฺฉานุสนฺธิสมฺภวโต; เอวํ ยทิปิ อฏฺฐุปฺปตฺติยา อตฺตชฺฌาสเยนปิ สํสคฺคเภโท สมฺภวติ, อตฺตชฺฌาสยาทีหิ ปน ปุรโต ฐิเตหิ อฏฺฐุปฺปตฺติยา สํสคฺโค นตฺถีติ นิรวเสโส ปฏฺฐานนโย น สมฺภวติ. ตทนฺโตคธตฺตา วา สมฺภวนฺตานํ เสสนิกฺเขปานํ มูลนิกฺเขปวเสน จตฺตาโร สุตฺตนิกฺเขปา วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ.

1. 诸比丘，现在已是释义世尊以“诸比丘，你们应舍弃一法”等方式所开示之经文的时机了。然而，此义释若在考察经的施设后才宣说，则会更显明，因此我们先来考察经的施设。经的施设有四种：自意施设、他意施设、问答施设、因缘施设。正如无数种类、成千上万的经文，虽可依杂染分等十六种立足点而说，却不超出十六种，同样地，依自意等经的施设，也不超出四种。其中，自意施设和因缘施设可以与他意施设、问答施设相结合，比如自意施设和他意施设结合，自意施设和问答施设结合，因缘施设和他意施设结合，因缘施设和问答施设结合，这是由于意乐和提问的关联而产生的；即使因缘施设也可以和自意施设相结合，但是由于自意施设等在前，与因缘施设的结合便不成立，因此无法完全涵盖所有立足点。或者说，由于其余的施设都包含在其中，故应知此四种经的施设是作为根本的施设而说的。

ตตฺรายํ วจนตฺโถ – นิกฺขิปียตีติ นิกฺเขโป, สุตฺตํ เอว นิกฺเขโป สุตฺตนิกฺเขโป. อถ วา นิกฺขิปนํ นิกฺเขโป, สุตฺตสฺส นิกฺเขโป สุตฺตนิกฺเขโป, สุตฺตเทสนาติ อตฺโถ. อตฺตโน อชฺฌาสโย อตฺตชฺฌาสโย, โส อสฺส อตฺถิ การณภูโตติ อตฺตชฺฌาสโย, อตฺตโน อชฺฌาสโย เอตสฺสาติ วา อตฺตชฺฌาสโย. ปรชฺฌาสเยปิ เอเสว นโย. ปุจฺฉาย วโสติ ปุจฺฉาวโส. โส เอตสฺส อตฺถีติ ปุจฺฉาวสิโก. สุตฺตเทสนาย วตฺถุภูตสฺส อตฺถสฺส อุปฺปตฺติ อตฺถุปฺปตฺติ, อตฺถุปฺปตฺติ เอว อฏฺฐุปฺปตฺติ ถ-การสฺส ฐ-การํ กตฺวา, สา เอตสฺส อตฺถีติ อฏฺฐุปฺปตฺติโก[Pg.33]. อถ วา นิกฺขิปียติ สุตฺตํ เอเตนาติ นิกฺเขโป, อตฺตชฺฌาสยาทิ เอว. เอตสฺมึ ปน อตฺถวิกปฺเป อตฺตโน อชฺฌาสโย อตฺตชฺฌาสโย. ปเรสํ อชฺฌาสโย ปรชฺฌาสโย. ปุจฺฉียตีติ ปุจฺฉา, ปุจฺฉิตพฺโพ อตฺโถ, ปุจฺฉาวเสน ปวตฺตํ ธมฺมปฺปฏิคฺคาหกานํ วจนํ ปุจฺฉาวสํ, ตเทว นิกฺเขปสทฺทาเปกฺขาย ปุจฺฉาวสิโกติ ปุลฺลิงฺควเสน วุตฺตํ. ตถา อฏฺฐุปฺปตฺติ เอว อฏฺฐุปฺปตฺติโกติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

此处解释词义——被施设（nikkhipīyati），故为施设（nikkhepo）；经文本身即是施设，故为经的施设（suttanikkhepa）。或者说，施设之行为（nikkhipanaṃ）即是施设（nikkhepo），经的施设（suttassa nikkhepo）即是经的施设（suttanikkhepo），意即说法示教。自己的意乐（ajjhāsaya）即是自意施设（attajjhāsayo）。因其是此（经文）的原因，故为自意施设；或者说，此（经文）有自己的意乐，故为自意施设。他意施设亦同此理。依问（pucchā）而转（vasa），故为问转（pucchāvaso）。此（经文）有此（问转），故为问答施设（pucchāvasiko）。作为经文宣说之事的生起，即是事生起（atthuppatti）。事生起即是因缘生起（aṭṭhuppatti），这是将tha音转为ṭha音而成。此（经文）有此（因缘生起），故为因缘施设（aṭṭhuppattiko）。或者说，经文以此而施设，故为施设（nikkhepo），即是自意施设等。在此义项分别中，自己的意乐即是自意施设。他人的意乐即是他意施设。被询问（pucchīyati），故为问（pucchā），即可问之义。依问而转的受法者之言说，即是问转（pucchāvasaṃ）。该词与“施设”一词相对应，以阳性形式说为问答施设（pucchāvasiko）。同样地，因缘生起（aṭṭhuppatti）即是因缘施设（aṭṭhuppattiko）。应如是理解其中含义。

อปิจ ปเรสํ อินฺทฺริยปริปากาทิการณนิรเปกฺขตฺตา อตฺตชฺฌาสยสฺส วิสุํ สุตฺตนิกฺเขปภาโว ยุตฺโต, เกวลํ อตฺตโน อชฺฌาสเยเนว ธมฺมตนฺติฐปนตฺถํ ปวตฺติตเทสนตฺตา. ปรชฺฌาสยปุจฺฉาวสิกานํ ปน ปเรสํ อชฺฌาสยปุจฺฉานํ เทสนาปวตฺติเหตุภูตานํ อุปฺปตฺติยํ ปวตฺติตานํ กถํ อฏฺฐุปฺปตฺติยํ อนวโรโธ, ปุจฺฉาวสิกฏฺฐุปฺปตฺติกานํ วา ปรชฺฌาสยานุโรเธน ปวตฺติตานํ กถํ ปรชฺฌาสเย อนวโรโธติ? น โจเทตพฺพเมตํ. ปเรสญฺหิ อภินีหารปริปุจฺฉาทิวินิมุตฺตสฺเสว สุตฺตเทสนาการณุปฺปาทสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติภาเวน คหิตตฺตา ปรชฺฌาสยปุจฺฉาวสิกานํ วิสุํ คหณํ. ตถา หิ พฺรหฺมชาลธมฺมทายาทสุตฺตาทีนํ (ที. น. ๑.๑ อาทโย) วณฺณาวณฺณอามิสุปฺปาทาทิเทสนานิมิตฺตํ อฏฺฐุปฺปตฺติ วุจฺจติ. ปเรสํ ปุจฺฉํ วินา อชฺฌาสยเมว นิมิตฺตํ กตฺวา เทสิโต ปรชฺฌาสโย, ปุจฺฉาวเสน เทสิโต ปุจฺฉาวสิโกติ ปากโฏยมตฺโถติ.

而且，由于自意施设（attajjhāsaya）不依赖他人的根机成熟等原因，它本身就是一种经的施设，这是合理的，因为它是纯粹为了确立正法而依据自己的意乐宣说的。至于那些说法是由于他人的意乐或询问而引发，那么这些说法如何不被归入因缘施设（aṭṭhuppatti）中呢？或者说，那些依循他人意乐而宣说的，又如何不被归入他意施设（parajjhāsaya）中呢？不应如此诘问。因为只有在排除他人的希求、询问等之后，仅仅是说法缘起的产生，才被视为因缘施设（aṭṭhuppatti），因此，他意施设（parajjhāsaya）和问答施设（pucchāvasiko）才被单独列出。例如，像《梵网经》(Brahmajālasutta)、《法嗣经》(Dhammadāyādasutta)等（长部1.1等），赞叹、毁谤、利养生起等作为说法之因（nimittaṃ）的，就被称为因缘施设（aṭṭhuppatti）。不须他人提问，仅以他人的意乐作为原因而宣说的，是他意施设；根据他人的提问而宣说的，是问答施设。这个含义是很清楚的。

ยานิ ภควา ปเรหิ อนชฺฌิฏฺโฐ เกวลํ อตฺตโน อชฺฌาสเยเนว กเถติ, เสยฺยถิทํ – อากงฺเขยฺยสุตฺตํ, ตุวฏฺฏกสุตฺตนฺติเอวมาทีนิ (สุ. นิ. ๙๒๑ อาทโย; ม. นิ. ๑.๖๔ อาทโย), เตสํ อตฺตชฺฌาสโย นิกฺเขโป.

世尊未经他人请求，只是依照自己的意乐所说的法，例如《愿经》(Ākaṅkheyyasutta)、《迅速经》(Tuvaṭṭakasuttanta)等等（经集921经等；中部1.64经等），这些是自意施设。

ยานิ ปน ‘‘ปริปกฺกา โข ราหุลสฺส วิมุตฺติปริปาจนียา ธมฺมา, ยํนูนาหํ ราหุลํ อุตฺตรึ อาสวานํ ขเย วิเนยฺย’’นฺติ เอวํ ปเรสํ อชฺฌาสยํ ขนฺตึ อภินีหารํ พุชฺฌนภาวญฺจ โอโลเกตฺวา ปรชฺฌาสยวเสน กถิตานิ, เสยฺยถิทํ – ราหุโลวาทสุตฺตํ, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตนฺติเอวมาทีนิ (ม. นิ. ๒.๑๐๗ อาทโย; ๓.๔๑๖ อาทโย; สํ. นิ. ๓.๕๙; มหาว. ๑๙-๒๐), เตสํ ปรชฺฌาสโย นิกฺเขโป.

然而关于“罗睺罗的解脱成熟之法已经成熟，我应当进一步引导罗睺罗灭尽诸漏”等等，乃是世尊观察他人的意乐、忍耐、胜解、觉悟能力等情况后，随顺他人意乐而宣说的，例如《教诫罗睺罗经》(Rāhulovādasutta)、《转法轮经》(Dhammacakkappavattanasutta)等等（中部2.107起；3.416起；相应部3.59；大品19-20），这些都是他意施设。

ภควนฺตํ ปน อุปสงฺกมิตฺวา เทวา มนุสฺสา จตสฺโส ปริสา จตฺตาโร วณฺณา จ ตถา ตถา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ ‘‘โพชฺฌงฺคา โพชฺฌงฺคาติ, ภนฺเต, วุจฺจนฺติ, นีวรณา [Pg.34] นีวรณาติ วุจฺจนฺตี’’ติอาทินา, เอวํ ปุฏฺเฐน ภควตา ยานิ กถิตานิ โพชฺฌงฺคสํยุตฺตาทีนิ (สํ. นิ. ๕.๑๘๖) เตสํ ปุจฺฉาวสิโก นิกฺเขโป.

诸天、人类、四众以及四种姓前来亲近世尊，并提出这样的问题：“尊者，他们说‘觉支、觉支’，又说‘盖、盖’”等等。世尊被这样提问后所说的《觉支相应》(Bojjhaṅgasaṃyutta)等经（相应部5.186），这些是问答施设。

ยานิ ปน ตานิ อุปฺปนฺนํ การณํ ปฏิจฺจ กถิตานิ, เสยฺยถิทํ – ธมฺมทายาทํ, ปุตฺตมํสูปมํ, ทารุกฺขนฺธูปมนฺติเอวมาทีนิ (ม. นิ. ๑.๒๙; สํ. นิ. ๒.๖๓), เตสํ อฏฺฐุปฺปตฺติโก นิกฺเขโป.

另有那些因特定因缘而宣说的教法，例如《法嗣经》(Dhammadāyādasutta)、《子肉《本行》》(Puttamaṃsūpamasutta)、《木块《本行》》(Dārukkhandhūpamasutta)等等（中部1.29；相应部2.63），这些是因缘施设。

เอวมิเมสุ จตูสุ สุตฺตนิกฺเขเปสุ อิมสฺส สุตฺตสฺส ปรชฺฌาสโย นิกฺเขโป. ปรชฺฌาสยวเสน เหตํ นิกฺขิตฺตํ. เกสํ อชฺฌาสเยน? โลเภ อาทีนวทสฺสีนํ ปุคฺคลานํ. เกจิ ปน ‘‘อตฺตชฺฌาสโย’’ติ วทนฺติ.

在这四种经的施设中，此经是他意施设。这是随他意乐而施设的。随顺哪些人的意乐呢？随顺那些能见到贪欲过患的个人的意乐。但有些人说这是“自意施设”。

ตตฺถ เอกธมฺมํ, ภิกฺขเวติอาทีสุ เอกสทฺโท อตฺเถว อญฺญตฺเถ ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ อิตฺเถเก อภิวทนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๗). อตฺถิ เสฏฺเฐ ‘‘เจตโส เอโกทิภาว’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๒๘; ปารา. ๑๑). อตฺถิ อสหาเย ‘‘เอโก วูปกฏฺโฐ’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๔๐๕). อตฺถิ สงฺขายํ ‘‘เอโกว โข, ภิกฺขเว, ขโณ จ สมโย จ พฺรหฺมจริยวาสายา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๒๙). อิธาปิ สงฺขายเมว ทฏฺฐพฺโพ.

在“一法，诸比丘”等句中，“一”字在不同场合有不同含义：或者如“有些论者说‘我与世界是常恒的，只有这才是真理，其余都是虚妄’”那样（中部3.27），表示“有些”；或者在“心一境性”(cetaso ekodibhāva)中指“殊胜”（长部1.228；波罗夷11）；或者在“独居远离”(eko vūpakaṭṭho)中指“无伴侣”（长部1.405）；或者在“诸比丘，修行梵行的时机实在只有一个”中指“数量”（增支部8.29）。此处也应当理解为数量。

ธมฺม-สทฺโท ปริยตฺติสจฺจสมาธิปญฺญาปกติปุญฺญาปตฺติสุญฺญตาเญยฺยสภาวาทีสุ ทิสฺสติ. ตถา หิสฺส ‘‘อิธ ภิกฺขุ ธมฺมํ ปริยาปุณาตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๕.๗๓) ปริยตฺติ อตฺโถ. ‘‘ทิฏฺฐธมฺโม’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๙๙) สจฺจานิ. ‘‘เอวํธมฺมา เต ภควนฺโต อเหสุ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๓; ๓.๑๔๒) สมาธิ. ‘‘สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค, สเว เปจฺจ น โสจตี’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๑.๕๗) ปญฺญา. ‘‘ชาติธมฺมานํ, ภิกฺขเว, สตฺตานํ เอวํ อิจฺฉา อุปฺปชฺชตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๙๘) ปกติ. ‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจาริ’’นฺติอาทีสุ (ชา. ๑.๑๐.๑๐๒) ปุญฺญํ. ‘‘ติณฺณํ ธมฺมานํ อญฺญตเรน วเทยฺย ปาราชิเกน วา สงฺฆาทิเสเสน วา ปาจิตฺติเยน วา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๔๔๔) อาปตฺติ. ‘‘ตสฺมึ โข ปน สมเย ธมฺมา โหนฺตี’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๒๑) สุญฺญตา. ‘‘สพฺเพ ธมฺมา สพฺพากาเรน พุทฺธสฺส ภควโต ญาณมุเข อาปาถํ อาคจฺฉนฺตี’’ติอาทีสุ (มหานิ. ๑๕๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕) เญยฺโย. ‘‘กุสลา ธมฺมา อกุสลา ธมฺมา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ติกมาติกา ๑) สภาโว อตฺโถ[Pg.35]. อิธาปิ สภาโว. ตสฺมา เอกธมฺมนฺติ เอกํ สํกิเลสสภาวนฺติ อธิปฺปาโย. เอโก จ โส ธมฺโม จาติ เอกธมฺโม, ตํ เอกธมฺมํ.

“法”(Dhamma)一词可见于经教、真谛、禅定、智慧、本性、功德、违犯、空性、所知、自性等义。例如，在“在此比丘学习法”(idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti)等句(《增支部》5.73)中，是经教义；在“已见法”(Diṭṭhadhamma)等句(《长部》1.299)中，是真谛义；在“彼诸世尊有如是法”(Evaṃdhammā te bhagavanto ahesu)等句(《长部》2.13; 3.142)中，是禅定义；在“真实、法、坚忍与布施，实令人死后不忧”(Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, save pecca na socati)等句(《本生》1.1.57)中，是智慧义；在“诸比丘，具生法之众生，生如是欲”(Jātidhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati)等句(《长部》2.398)中，是本性义；在“法实保护法行者”(Dhammo have rakkhati dhammacāri)等句(《本生》1.10.102)中，是功德义；在“若以三法中任何一法说：或波罗夷，或僧残，或波逸提”(Tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena vadeyya pārājikena vā saṅghādisesena vā pācittiyena vā)等句(《波罗夷》444)中，是违犯义；在“然于尔时，诸法存在”(Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti)等句(《法集论》121)中，是空性义；在“一切法以一切行相呈现在佛陀世尊的智见中”(Sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchanti)等句(《大义疏》156; 《小义疏·摩伽罗阇童子问的解释》85)中，是所知义；在“善法，不善法”(Kusalā dhammā akusalā dhammā)等句(《法集论·三集母》1)中，是自性义。此处也是自性义。因此，“一法”意指一个杂染自性。又，彼一法即是“一法”。

ภิกฺขเวติ ภิกฺขู อาลปติ. กิมตฺถํ ปน ภควา ธมฺมํ เทเสนฺโต ภิกฺขู อาลปติ, น ธมฺมเมว เทเสตีติ? สติชนนตฺถํ. ภิกฺขู หิ อญฺญํ จินฺเตนฺตาปิ ธมฺมํ ปจฺจเวกฺขนฺตาปิ กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรนฺตาปิ นิสินฺนา โหนฺติ. เต ปฐมํ อนาลปิตฺวา ธมฺเม เทสิยมาเน ‘‘อยํ เทสนา กึนิทานา, กึปจฺจยา’’ติ สลฺลกฺเขตุํ น สกฺโกนฺติ. อาลปิเต ปน สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา สลฺลกฺเขตุํ สกฺโกนฺติ, ตสฺมา สติชนนตฺถํ ‘‘ภิกฺขเว’’ติ อาลปติ. เตน จ เตสํ ภิกฺขนสีลตาทิคุณโยคสิทฺเธน วจเนน หีนาธิกชนเสวิตํ วุตฺตึ ปกาเสนฺโต อุทฺธตทีนภาวนิคฺคหํ กโรติ. ‘‘ภิกฺขเว’’ติ อิมินา กรุณาวิปฺผารโสมฺมหทยนยนนิปาตปุพฺพงฺคเมน วจเนน เต อตฺตโน มุขาภิมุเข กโรนฺโต เตน จ กเถตุกมฺยตาทีปเกน วจเนน เนสํ โสตุกมฺยตํ ชเนติ. เตเนว จ สมฺโพธนตฺเถน สาธุกํ สวนมนสิกาเรปิ นิโยเชติ. สาธุกํ สวนมนสิการายตฺตา หิ สาสนสมฺปตฺติ.

“比丘们”是世尊在呼唤比丘。那么，世尊在说法时，为什么要先呼唤比丘们，而不直接说法呢？这是为了让他们生起正念。因为比丘们坐着时，或在思考他事，或在省察法义，或在心中作意业处。若不先呼唤而直接说法，他们便无法思惟“此番说法是何因何缘”。但若先呼唤，他们就能安住正念而思惟，因此，为了让他们生起正念，所以呼唤“比丘们”。并且，通过此言——此言与比丘乞食之行等功德相应，揭示了非凡俗人所行的生活方式——从而调伏其骄慢与沮丧。以“比丘们”此称呼，此称呼以慈悲遍布、心意柔和的目光为先，使他们面向自己，又以此显示说法意愿之言，引发他们乐闻之心。又通过此呼唤，促使他们善于听闻、如理作意，因为教法的成就实有赖于善于听闻和如理作意。

อญฺเญสุปิ เทวมนุสฺเสสุ ปริสปริยาปนฺเนสุ วิชฺชมาเนสุ กสฺมา ภิกฺขู เอว อามนฺเตสีติ? เชฏฺฐเสฏฺฐาสนฺนสทาสนฺนิหิตภาวโต. สพฺพปริสสาธารณา หิ ภควโต ธมฺมเทสนา, ปริสาย จ เชฏฺฐา ภิกฺขู ปฐมุปฺปนฺนตฺตา, เสฏฺฐา อนคาริยภาวํ อาทึ กตฺวา สตฺถุ จริยานุวิธายกตฺตา สกลสาสนปฏิคฺคาหกตฺตา จ, อาสนฺนา ตตฺถ นิสินฺเนสุ สมีปวุตฺติยา, สทาสนฺนิหิตา สตฺถุสนฺติกาวจรตฺตา. อปิจ เต ธมฺมเทสนาย ภาชนํ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปตฺติสพฺภาวโต, วิเสสโต จ เอกจฺเจ ภิกฺขู สนฺธาย อยํ เทสนาติ เต เอว อาลปิ.

在集会中虽有其他天人，为何世尊只呼唤比丘们呢？因为比丘们具有年长、殊胜、亲近、常随侍等特质。世尊的说法本是普为所有会众而说，但在会众中，比丘们最为年长，因其最先出家；最为殊胜，因其以出家为始，随导师之行而行，且是全体教法的领受者；最为亲近，因其于会中就座于近处；常随侍在侧，因其常活动于导师身边。再者，他们是说法的根器，能如所教而行持；尤其此次说法是针对某些比丘而说，故而只呼唤他们。

ปชหถาติ เอตฺถ ปหานํ นาม ตทงฺคปฺปหานํ, วิกฺขมฺภนปฺปหานํ, สมุจฺเฉทปฺปหานํ, ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ, นิสฺสรณปฺปหานนฺติ ปญฺจวิธํ. ตตฺถ ยํ ทีปาโลเกเนว ตมสฺส ปฏิปกฺขภาวโต อโลภาทีหิ โลภาทิกสฺส, นามรูปปริจฺเฉทาทิวิปสฺสนาญาเณหิ ตสฺส ตสฺส อนตฺถสฺส ปหานํ. เสยฺยถิทํ – ปริจฺจาเคน โลภาทิมลสฺส, สีเลน ปาณาติปาตาทิทุสฺสีลฺยสฺส, สทฺธาทีหิ อสฺสทฺธิยาทิกสฺส, นามรูปววตฺถาเนน สกฺกายทิฏฺฐิยา, ปจฺจยปริคฺคเหน อเหตุวิสมเหตุทิฏฺฐีนํ, ตสฺเสว อปรภาเคน กงฺขาวิตรเณน กถํกถีภาวสฺส, กลาปสมฺมสเนน ‘‘อหํ [Pg.36] มมา’’ติ คาหสฺส, มคฺคามคฺคววตฺถาเนน อมคฺเค มคฺคสญฺญาย, อุทยทสฺสเนน อุจฺเฉททิฏฺฐิยา, วยทสฺสเนน สสฺสตทิฏฺฐิยา, ภยทสฺสเนน สภเยสุ อภยสญฺญาย, อาทีนวทสฺสเนน อสฺสาทสญฺญาย, นิพฺพิทานุปสฺสเนน อภิรติสญฺญาย, มุจฺจิตุกมฺยตาญาเณน อมุจฺจิตุกมฺยตาย อุเปกฺขาญาเณน อนุเปกฺขาย, อนุโลเมน ธมฺมฏฺฐิติยา, นิพฺพาเนน ปฏิโลมภาวสฺส, โคตฺรภุนา สงฺขารนิมิตฺตคฺคาหสฺส ปหานํ, เอตํ ตทงฺคปฺปหานํ นาม.

“断除”一词，于此有五种：彼分断、镇伏断、断灭断、寂止断、出离断。其中，犹如灯光能对治黑暗，以无贪等对治贪等，以辨析名色等观智断除种种过患，此即彼分断。例如：以布施断除贪等垢染，以戒断除杀生等恶行，以信等断除不信等，以辨析名色断除身见，以把握缘断除无因见与邪因见，复以度疑断除疑惑，以聚思惟断除“我、我所”之执取，以辨析道与非道断除非道之中的道想，以见生起断除断见，以见坏灭断除常见，以见怖畏断除于可怖处作无畏想，以见过患断除喜乐想，以厌离随观断除乐想，以欲解脱智断除不欲解脱之心，以舍智断除不舍之心，以随顺智断除于法住之执，以种姓智断除对行相的执取：这称为彼分断。

ยํ ปน อุปจารปฺปนาเภเทน สมาธินา ปวตฺติภาวนิวารณโต ฆฏปฺปหาเรเนว อุทกปิฏฺเฐ เสวาลสฺส เตสํ เตสํ นีวรณาทิธมฺมานํ ปหานํ, เอตํ วิกฺขมฺภนปฺปหานํ นาม. ยํ จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ ภาวิตตฺตา ตํตํมคฺควโต อตฺตโน สนฺตาเน ‘‘ทิฏฺฐิคตานํ ปหานายา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๒๗๗; วิภ. ๖๒๘) นเยน วุตฺตสฺส สมุทยปกฺขิยสฺส กิเลสคณสฺส อจฺจนฺตํ อปฺปวตฺติภาเวน สมุจฺฉินฺทนํ, อิทํ สมุจฺเฉทปฺปหานํ นาม. ยํ ปน ผลกฺขเณ ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตํ กิเลสานํ, เอตํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ นาม. ยํ ปน สพฺพสงฺขตนิสฺสฏตฺตา ปหีนสพฺพสงฺขตํ นิพฺพานํ, เอตํ นิสฺสรณปฺปหานํ นาม. เอวํ ปญฺจวิเธ ปหาเน อนาคามิกภาวกรสฺส ปหานสฺส อธิปฺเปตตฺตา อิธ สมุจฺเฉทปฺปหานนฺติ เวทิตพฺพํ. ตสฺมา ปชหถาติ ปริจฺจชถ, สมุจฺฉินฺทถาติ อตฺโถ.

再者，依近行定与安止定之别，通过禅定止息（烦恼的）生起，犹如用罐子移除水面上的浮萍，以此断除诸盖等法，这称为镇伏断。又，因修习四圣道，行者于自身相续中，依“为断除诸见”等（《法集论》277；《分别论》628）文句所说之方式，将属于集谛的烦恼众彻底、永不复起地断尽，这称为断灭断。又，在证果的刹那，诸烦恼的寂止，这称为寂止断。又，涅槃是出离一切有为法、舍离一切有为法，这称为出离断。于此五种断中，当知此处意指能成就阿那含(anāgāmī)果的断灭断。因此，“断除”(pajahatha)即是舍弃(pariccajatha)、断灭(samucchindatha)之义。

อหนฺติ ภควา อตฺตานํ นิทฺทิสติ. โวติ อยํ โวสทฺโท ปจฺจตฺตอุปโยคกรณสามิวจนปทปูรณสมฺปทาเนสุ ทิสฺสติ. ตถา หิ ‘‘กจฺจิ, ปน โว อนุรุทฺธา, สมคฺคา สมฺโมทมานา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๒๖) ปจฺจตฺเต อาคโต. ‘‘คจฺฉถ, ภิกฺขเว, ปณาเมมิ โว’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๕๗) อุปโยเค. ‘‘น โว มม สนฺติเก วตฺถพฺพ’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๕๗) กรเณ. ‘‘สพฺเพสํ โว, สาริปุตฺต, สุภาสิต’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๔๕) สามิวจเน. ‘‘เย หิ โว อริยา ปริสุทฺธกายกมฺมนฺตา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๕) ปทปูรเณ. ‘‘วนปตฺถปริยายํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๙๐) สมฺปทาเน. อิธาปิ สมฺปทาเน เอว ทฏฺฐพฺโพ.

“我”(Ahaṃ)是世尊对自己的指称。“vo”(你们)一词，可见于主格、宾格、工具格、所有格、语气助词及与格等用法。例如：“阿那律，你们是否和合、欢喜？”(《中部》1.326)中，用于主格；“比丘们，去吧，我遣散你们。”(《中部》2.157)中，用于宾格；“你们不应住在我身边。”(《中部》2.157)中，用于工具格；“舍利弗，你们的一切都是善说。”(《中部》1.345)中，用于所有格；“凡是你们这些身业清净的圣者……”(《中部》1.35)中，用为语气助词；“比丘们，我将为你们说林野经。”(《中部》1.190)中，用于与格。此处也应理解为与格的用法。

ปาฏิโภโคติ ปฏิภู. โส หิ ธารณกํ ปฏิจฺจ ธนิกสฺส, ธนิกํ ปฏิจฺจ ธารณกสฺส ปฏินิธิภูโต ธนิกสนฺตกสฺส ตโต หรณาทิสงฺขาเตน ภุญฺชเนน [Pg.37] โภโคติ ปฏิโภโค, ปฏิโภโค เอว ปาฏิโภโค. อนาคามิตายาติ อนาคามิภาวตฺถาย. ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน หิ กามภวสฺส อนาคมนโต อนาคามี. โย ยสฺส ธมฺมสฺส อธิคเมน อนาคามีติ วุจฺจติ, สผโล โส ตติยมคฺโค อนาคามิตา นาม. อิติ ภควา เวเนยฺยทมนกุสโล เวเนยฺยชฺฌาสยานุกูลํ ตติยมคฺคาธิคมํ ลหุนา อุปาเยน เอกธมฺมปูรณตามตฺเตน ถิรํ กตฺวา ทสฺเสสิ ยถา ตํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. ภินฺนภูมิกาปิ หิ ปฏิฆสํโยชนาทโย ตติยมคฺควชฺฌา กิเลสา กามราคปฺปหานํ นาติวตฺตนฺตีติ.

担保者(Pāṭibhoga)即是保证人(paṭibhū)。他对于债务人而言是债权人的替代者，对于债权人而言是债务人的替代者。因其涉及从债权人处取用财物并享用(bhoga)，故称为“担保”(paṭibhoga)，“担保”(pāṭibhoga)即是此义。为得不还果，即是为了成就阿那含的状态。因不再于欲有中结生，故称不还者。凭借证得某个法而被称作不还者，那有果的第三道即名为不还(anāgāmitā)。如是，世尊善于调伏所化者，顺应所化者的意乐，用简易的方法，仅仅通过圆满一个法，便稳固地开示了第三道的证得，诚如正等觉者。即使是处于不同层次的、应由第三道断除的嗔结(paṭighasaṃyojana)等烦恼，亦不超越于断除欲贪(kāmarāga)。

กสฺมา ปเนตฺถ ภควา อตฺตานํ ปาฏิโภคภาเว ฐเปสิ? เตสํ ภิกฺขูนํ อนาคามิมคฺคาธิคมาย อุสฺสาหชนนตฺถํ. ปสฺสติ หิ ภควา ‘‘มยา ‘เอกธมฺมํ, ภิกฺขเว, ปชหถ, อหํ โว ปาฏิโภโค อนาคามิตายา’ติ วุตฺเต อิเม ภิกฺขู อทฺธา ตํ เอกธมฺมํ ปหาย สกฺกา ตติยภูมึ สมธิคนฺตุํ, ยโต ธมฺมสฺสามิ ปฐมมาห ‘อหํ ปาฏิโภโค’ติ อุสฺสาหชาตา ตทตฺถาย ปฏิปชฺชิตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺตี’’ติ. ตสฺมา อุสฺสาหชนนตฺถํ อนาคามิตาย เตสํ ภิกฺขูนํ อตฺตานํ ปาฏิโภคภาเว ฐเปสิ.

那么，世尊为什么在这里把自己作为担保人呢？是为了激发那些比丘们证得不还果道的精进心。世尊看到：“如果我说‘比丘们，舍弃一个法，我为你们担保证得不还果’，这些比丘一定会舍弃那个法，能够证得第三果位。因为法主最初说‘我做担保’的时候，他们会生起精进心，认为应当为了这个目的而修行。”因此，为了激发精进心，为了使那些比丘证得不还果，世尊把自己作为担保人。

กตมํ เอกธมฺมนฺติ เอตฺถ กตมนฺติ ปุจฺฉาวจนํ. ปุจฺฉา จ นาเมสา ปญฺจวิธา – อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉา, ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา, วิมติจฺเฉทนาปุจฺฉา, อนุมติปุจฺฉา, กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาติ. ตตฺถ ปกติยา ลกฺขณํ อญฺญาตํ โหติ อทิฏฺฐํ อตุลิตํ อตีริตํ อวิภูตํ อวิภาวิตํ, ตสฺส ญาณาย ทสฺสนาย ตุลนาย ตีรณาย วิภูตตฺถาย วิภาวนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ, อยํ อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉา. ปกติยา ลกฺขณํ ญาตํ โหติ ทิฏฺฐํ ตุลิตํ ตีริตํ วิภูตํ วิภาวิตํ. โส อญฺเญหิ ปณฺฑิเตหิ สทฺธึ สํสนฺทนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ, อยํ ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา. ปกติยา สํสยปกฺขนฺโท โหติ วิมติปกฺขนฺโท ทฺเวฬฺหกชาโต – ‘‘เอวํ นุ โข, น นุ โข, กึ นุ โข, กถํ นุ โข’’ติ, โส วิมติจฺเฉทนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ, อยํ วิมติจฺเฉทนาปุจฺฉา. ภควา หิ อนุมติคฺคหณตฺถํ ปญฺหํ ปุจฺฉติ – ‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๕๙; มหาว. ๒๑), อยํ อนุมติปุจฺฉา. ภควา ภิกฺขูนํ กเถตุกมฺยตาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ – ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อาหารา ภูตานํ [Pg.38] วา สตฺตานํ ฐิติยา สมฺภเวสีนํ วา อนุคฺคหาย. กตเม จตฺตาโร’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๑) อยํ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา.

什么是“一法”？这里“什么是”是提问的表达方式。提问有五种：为显未见而问、为印证已见而问、为断除疑惑而问、为求认可而问、为欲说而问。其中，事物的特性未被知晓、未被看见、未被衡量、未被审查、未被显现、未被阐明，为了知晓、看见、衡量、审查、显现、阐明那个特性而提出的问题，这是为显未见而问。事物的特性已被知晓、已被看见、已被衡量、已被审查、已被显现、已被阐明，为了与其他的智者一同印证而提出的问题，这是为印证已见而问。当对事物的特性生起疑虑、疑惑、犹豫不决的状态——“是这样吗？不是这样吗？是什么呢？怎么样呢？”——为了断除疑惑而提出的问题，这是为断除疑惑而问。世尊为了获得认可而提出问题——“诸比丘，你们怎么认为？色是常还是无常？”，这是为求认可而问。世尊因为想要为比丘们讲述而提出问题——“诸比丘，有这四种食物，为了已生众生的住立，或为求生众生的资益。是哪四种呢？”，这是为欲说而问。

ตตฺถ ปุริมา ติสฺโส ปุจฺฉา พุทฺธานํ นตฺถิ. กสฺมา? ตีสุ หิ อทฺธาสุ กิญฺจิ สงฺขตํ อทฺธาวิมุตฺตํ วา อสงฺขตํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ อทิฏฺฐํ อตุลิตํ อตีริตํ อวิภูตํ อวิภาวิตํ นาม นตฺถิ. เตน เนสํ อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉา นตฺถิ. ยํ ปน เตหิ อตฺตโน ญาเณน ปฏิวิทฺธํ, ตสฺส อญฺเญน สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เทเวน วา มาเรน วา พฺรหฺมุนา วา สทฺธึ สํสนฺทนกิจฺจํ นตฺถิ, เตน เนสํ ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉาปิ นตฺถิ. ยสฺมา ปน พุทฺธา ภควนฺโต อกถํกถี ติณฺณวิจิกิจฺฉา สพฺพธมฺเมสุ วิคตสํสยา, เตน เนสํ วิมติจฺเฉทนาปุจฺฉาปิ นตฺถิ. อิตรา ปน ทฺเว ปุจฺฉา อตฺถิ, ตาสุ อยํ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาติ เวทิตพฺพา.

其中，前三种问题不适用于诸佛。为什么呢？因为在过去、现在、未来这三个时段中，没有任何有为法，或者超越这三个时段的无为法，是诸正等觉者所未见、未衡量、未审察、未明了、未证悟的。因此，他们没有为显未见而问。他们凭借自己的智慧所证知的，不需要与其他沙门、婆罗门、天神、魔罗或梵天共同印证，因此他们也没有为印证已见而问。又因为诸佛世尊已断除犹豫、超越疑惑，对一切法都已消除怀疑，因此他们也没有为断除疑惑而问。但其余两种问题是存在的，其中这种问题应该理解为为欲说而问。

อิทานิ ตาย ปุจฺฉาย ปุฏฺฐมตฺถํ สรูปโต ทสฺเสนฺโต ‘‘โลภํ, ภิกฺขเว, เอกธมฺม’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ลุพฺภนฺติ เตน, สยํ วา ลุพฺภติ, ลุพฺภนมตฺตเมว วา ตนฺติ โลโภ. สฺวายํ อารมฺมณคฺคหณลกฺขโณ มกฺกฏาเลโป วิย, อภิสงฺครโส ตตฺตกปาเล ปกฺขิตฺตมํสเปสิ วิย, อปริจฺจาคปจฺจุปฏฺฐาโน เตลญฺชนราโค วิย, สํโยชนิเยสุ ธมฺเมสุ อสฺสาททสฺสนปทฏฺฐาโน, ตณฺหานทิภาเวน วฑฺฒมาโน ยตฺถ สมุปฺปนฺโน, สีฆโสตา นที วิย มหาสมุทฺทํ อปายเมว ตํ สตฺตํ คเหตฺวา คจฺฉตีติ ทฏฺฐพฺโพ. กิญฺจาปิ อยํ โลภสทฺโท สพฺพโลภสามญฺญวจโน, อิธ ปน กามราควจโนติ เวทิตพฺโพ. โส หิ อนาคามิมคฺควชฺโฌ.

如今为了如实地开示那个问题所问之义，所以说“诸比丘，贪是一种法”等。这里所说的贪(lobha)，是指众生因它而贪著，或者它本身就是贪著，或者仅仅是贪著的状态。这种贪具有执取对境的特性，就像猿猴被胶水粘住一样；具有黏著的作用，就像投入热锅的肉块一样；具有不愿放舍的表现，就像油中的染色一样；以在能产生束缚的法中见到乐味为近因；就像渴爱之河不断增长，无论在哪里生起，都像湍急的河流一样带着众生前往恶趣，汇入大苦海。虽然这个“贪”字可以泛指一切贪，但在这里应该理解为特指欲贪，因为这是阿那含道所要断除的。

ปุน ภิกฺขเวติ อาลปนํ ธมฺมสฺส ปฏิคฺคาหกภาเวน อภิมุขีภูตานํ ตตฺถ อาทรชนนตฺถํ. ปชหถาติ อิมินา ปหานาภิสมโย วิหิโต, โส จ ปริญฺญาสจฺฉิกิริยาภาวนาภิสมเยหิ สทฺธึ เอว ปวตฺตติ, น วิสุนฺติ จตุสจฺจาธิฏฺฐานานิ จตฺตาริปิ สมฺมาทิฏฺฐิยา กิจฺจานิ วิหิตาเนว โหนฺติ. ยถา จ ‘‘โลภํ ปชหถา’’ติ วุตฺเต ปหาเนกฏฺฐภาวโต โทสาทีนมฺปิ ปหานํ อตฺถโต วุตฺตเมว โหติ, เอวํ สมุทยสจฺจวิสเย สมฺมาทิฏฺฐิกิจฺเจ ปหานาภิสมเย วุตฺเต ตสฺสา สหการีการณภูตานํ สมฺมาสงฺกปฺปาทีนํ เสสมคฺคงฺคานมฺปิ สมุทยสจฺจวิสยกิจฺจํ อตฺถโต วุตฺตเมว โหตีติ ปริปุณฺโณ อริยมคฺคพฺยาปาโร อิธ [Pg.39] กถิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อิมินา นเยน สติปฏฺฐานาทีนมฺปิ โพธิปกฺขิยธมฺมานํ พฺยาปารสฺส อิธ วุตฺตภาโว ยถารหํ วิตฺถาเรตพฺโพ.

再称呼“诸比丘”，是为了让那些作为法的领受者而正心专注的人，于此生起敬重。“应当舍弃”这句话，规定了断的现观，而此现观是与遍知、作证和修习的现观一同运作的，并非分离。由此，四圣谛的所依与正见的四种作用，实际上都已被规定。正如说了“应当舍弃贪欲”，由于舍弃的作用相同，实际上也就意味着也要舍弃嗔恚等烦恼；同样，在集谛方面，当说到正见的任务是断的现观时，作为其协作者和原因的正思惟等其余道支在集谛方面的任务，实际上也就被说到了。因此应当明白，这里已经完整地讲述了圣道的运作。依照这个方式，也应当根据具体情况详细地解释四念住等菩提分法的运作方式。

อปิเจตฺถ โลภํ ปชหถาติ เอเตน ปหานปริญฺญา วุตฺตา. สา จ ตีรณปริญฺญาธิฏฺฐานา, ตีรณปริญฺญา จ ญาตปริญฺญาธิฏฺฐานาติ อวินาภาเวน ติสฺโสปิ ปริญฺญา โพธิตา โหนฺติ. เอวเมตฺถ สห ผเลน จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานํ ปริปุณฺณํ กตฺวา ปกาสิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา โลภํ ปชหถาติ สห ผเลน ญาณทสฺสนวิสุทฺธิ เทสิตา. สา จ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิสนฺนิสฺสยา…เป… จิตฺตวิสุทฺธิสีลวิสุทฺธิสนฺนิสฺสยา จาติ นานนฺตริกภาเวน สห ผเลน สพฺพาปิ สตฺต วิสุทฺธิโย วิภาวิตาติ เวทิตพฺพํ.

再者，“应当舍弃贪欲”，这句话说明了断遍知。此断遍知以决择遍知为所依，决择遍知又以了知遍知为所依，因此这三种遍知是不可分离的，也都被阐明了。由此可知，在这里，连同其果的四圣谛业处已被圆满地阐明。或者说，“应当舍弃贪欲”这句话，是连同其果一起开示了智见清净。此智见清净依赖于行道智见清净……乃至依赖于心清净和戒清净，因此应当理解为，通过无间的方式，连同其果的所有七种清净都得到了阐明。

เอวเมตาย วิสุทฺธิกฺกมภาวนาย ปริญฺญาตฺตยสมฺปาทเนน โลภํ ปชหิตุกาเมน –

如是，欲依此清净次第的修习，借由成就三种遍知，来断除贪欲者——

‘‘อนตฺถชนโน โลโภ, โลโภ จิตฺตปฺปโกปโน;

ภยมนฺตรโต ชาตํ, ตํ ชโน นาวพุชฺฌติ.

贪欲生无益，贪欲令心恼；怖畏由内生，世人未觉知。

‘‘ลุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, ลุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ;

อนฺธตมํ ตทา โหติ, ยํ โลโภ สหเต นรํ’’. (อิติวุ. ๘๘);

贪者不知义，贪者不见法；当贪制伏人，尔时乃冥暗。(《如是语》88)

รตฺโต โข, อาวุโส, ราเคน อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต ปาณมฺปิ หนติ, อทินฺนมฺปิ อาทิยติ, สนฺธิมฺปิ ฉินฺทติ, นิลฺโลปมฺปิ หรติ, เอกาคาริกมฺปิ กโรติ, ปริปนฺเถปิ ติฏฺฐติ, ปรทารมฺปิ คจฺฉติ, มุสาปิ ภณติ. ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ อเวทยตํ ตณฺหานุคตานํ ปริตสฺสิตํ วิปฺผนฺทิตเมว (อ. นิ. ๓.๕๔).

“贤友，被贪欲所征服，心被占据者，杀生、不与取、破门入户、抢劫、独闯民宅、拦路设伏、与他人之妻行淫、说妄语。而那些随顺渴爱的沙门婆罗门，不知、不见、不觉此事，只是徒然地焦虑与挣扎。”(《增支部》3.54)

‘‘ตณฺหาทุติโย ปุริโส, ทีฆมทฺธาน สํสรํ;

อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ, สํสารํ นาติวตฺตติ’’. (อิติวุ. ๑๕, ๑๐๕);

“以渴爱为伴侣的人，长久地轮回漂泊；此有复彼有，不能超越轮回。”(《如是语》15, 105)

‘‘นตฺถิ ราคสโม อคฺคิ, นตฺถิ โทสสโม กลิ’’. (ธ. ป. ๒๐๒, ๒๕๑);

“无火等同贪欲，无恶等同嗔恨。”(《法句经》202, 251)

‘‘กามราเคน ฑยฺหามิ, จิตฺตํ เม ปริฑยฺหติ’’. (สํ. นิ. ๑.๒๑๒);

“我被欲贪所焚烧，我的心正被焚烧。”(《相应部》1.212)

‘‘เย ราครตฺตานุปตนฺติ โสตํ, สยํกตํ มกฺกฏโกว ชาล’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๔๗) จ –

“为贪所染而随逐于流者，如蜘蛛投向自作之网。”(《法句经》347)

เอวมาทิสุตฺตปทานุสาเรน [Pg.40] นานานเยหิ โลภสฺส อาทีนวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ตสฺส ปหานาย ปฏิปชฺชิตพฺพํ.

如是依循此等经句，以各种方法反复观察贪欲的过患，为断除它而修行。

อปิจ ฉ ธมฺมา กามราคสฺส ปหานาย สํวตฺตนฺติ, อสุภนิมิตฺตสฺส อุคฺคโห, อสุภภาวนานุโยโค, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา, โภชเน มตฺตญฺญุตา, กลฺยาณมิตฺตตา, สปฺปายกถาติ. ทสวิธญฺหิ อสุภนิมิตฺตํ อุคฺคณฺหนฺตสฺสาปิ กามราโค ปหียติ, กายคตาสติภาวนาวเสน สวิญฺญาณเก อุทฺธุมาตกาทิวเสน อวิญฺญาณเก อสุเภ อสุภภาวนานุโยคมนุยุตฺตสฺสาปิ, มนจฺฉฏฺเฐสุ อินฺทฺริเยสุ สํวรณวเสน สติกวาเฏน ปิหิตทฺวารสฺสาปิ, จตุนฺนํ ปญฺจนฺนํ วา อาโลปานํ โอกาเส สติ อุทกํ ปิวิตฺวา ยาปนสีลตาย โภชเน มตฺตญฺญุโนปิ. เตเนวาห –

此外，有六法有助于断除欲贪：取不净相，勤修不净观，守护根门，饮食知量，亲近善友，作适宜之论。即使是掌握十种不净相的人，欲贪也能被断除；即使是通过身至念的修习，对有识身或无识身（如肿胀等）勤修不净观的人；即使是以正念之门守护六根的人；即使是饮食知量，食后留四五口之量饮水以维持生命的人。因此说：

‘‘จตฺตาโร ปญฺจ อาโลเป, อภุตฺวา อุทกํ ปิเว;

อลํ ผาสุวิหาราย, ปหิตตฺตสฺส ภิกฺขุโน’’ติ. (เถรคา. ๙๘๓);

“尚余四五口未食，即当饮水；此于精勤比丘，足以安乐住。”(《长老偈》983)

อสุภกมฺมฏฺฐานภาวนารเต กลฺยาณมิตฺเต เสวนฺตสฺสาปิ, ฐานนิสชฺชาทีสุ ทสอสุภนิสฺสิตสปฺปายกถายปิ ปหียติ. เตเนวาห –

亲近乐于修习不净业处的善友，或于行住坐卧等时，作关于十种不净的适宜之论，欲贪亦能断除。故说：

‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อสุภนิมิตฺตํ, ตตฺถ โยนิโสมนสิการพหุลีกาโร, อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา กามจฺฉนฺทสฺส อนุปฺปาทาย อุปฺปนฺนสฺส วา กามจฺฉนฺทสฺส ปหานายา’’ติ.

“诸比丘，有不净相，于彼处多作如理作意，此即是令未生之欲贪不生、已生之欲贪断除的食粮。”

เอวํ ปุพฺพภาเค กามราคสงฺขาตสฺส โลภสฺส ปหานาย ปฏิปนฺโน วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา ตติยมคฺเคน ตํ อนวเสสโต สมุจฺฉินฺทติ. เตน วุตฺตํ ‘‘โลภํ, ภิกฺขเว, เอกธมฺมํ ปชหถ, อหํ โว ปาฏิโภโค อนาคามิตายา’’ติ.

如此，于前行阶段，为断除名为欲贪之贪而修行者，策励观(vipassanā)，以第三道将其无余断尽。因此说：“诸比丘，舍弃一法，即贪，我为你们保证得不还果。”

เอตฺถาห ‘‘โก ปเนตฺถ โลโภ ปหียติ, กึ อตีโต, อถ อนาคโต, อุทาหุ ปจฺจุปฺปนฺโน’’ติ? กิญฺเจตฺถ – น ตาว อตีโต โลโภ ปหีเยยฺย, น อนาคโต วา เตสํ อภาวโต. น หิ นิรุทฺธํ อนุปฺปนฺนํ วา อตฺถีติ วุจฺจติ, วายาโม จ อผโล อาปชฺชติ. อถ ปจฺจุปฺปนฺโน, เอวมฺปิ อผโล วายาโม ตสฺส สรสภงฺคตฺตา, สํกิลิฏฺฐา จ มคฺคภาวนา [Pg.41] อาปชฺชติ, จิตฺตวิปฺปยุตฺโต วา โลโภ สิยา, น จายํ นโย อิจฺฉิโตติ. วุจฺจเต – น วุตฺตนเยน อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺโน โลโภ ปหียติ. เสยฺยถาปิ อิธ ตรุณรุกฺโข อสญฺชาตผโล, ตํ ปุริโส กุฐาริยา มูเล ฉินฺเทยฺย, ตสฺส รุกฺขสฺส เฉเท อสติ ยานิ ผลานิ นิพฺพตฺเตยฺยุํ, ตานิ รุกฺขสฺส ฉินฺนตฺตา อชาตานิ เอว น ชาเยยฺยุํ, เอวเมว อริยมคฺคาธิคเม อสติ อุปฺปชฺชนารโห โลโภ อริยมคฺคาธิคเมน ปจฺจยฆาตสฺส กตตฺตา น อุปฺปชฺชติ. อยญฺหิ อฏฺฐกถาสุ ‘‘ภูมิลทฺธุปฺปนฺโน’’ติ วุจฺจติ. วิปสฺสนาย หิ อารมฺมณภูตา ปญฺจกฺขนฺธา ตสฺส อุปฺปชฺชนฏฺฐานตาย ภูมิ นาม. สา ภูมิ เตน ลทฺธาติ กตฺวา ภูมิลทฺธุปฺปนฺโน. อารมฺมณาธิคฺคหิตุปฺปนฺโน อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺโน อสมูหตุปฺปนฺโนติ จ อยเมว วุจฺจติ.

此处有人问：“那么这里要断的贪是哪一种？是过去的、未来的，还是现在的？”对此可知：过去的贪不会被断除，未来的贪也不会被断除，因为它们不存在。已灭的和未生的都不能称为存在，若对此努力也是徒劳。若是现在的贪，这样的努力同样徒劳，因为其自性即是坏灭；而且会导致修道被染污；或者贪会与心分离，此理亦不可取。应当说：贪并非以上述方式断除过去、未来或现在。譬如，此处有棵未结果的幼树，有人用斧头从根部砍断，此树被砍后，那些本应结出的果实，因树已断而永不生出。同样地，当未证得圣道时，本应生起的贪，因证得圣道而斩断其生起之缘，故不再生起。这在义注(aṭṭhakathā)中称为‘得地已生’。因为作为观禅所缘的五蕴是贪生起之处，故名为‘地’；贪既得此地而生，故称‘得地已生’。此亦可称为‘所缘取已生’、‘未镇伏而生’、‘未断根而生’。

ตตฺถาติ ตสฺมึ สุตฺเต. เอตนฺติ เอตํ อตฺถชาตํ. อิทานิ คาถาพนฺธวเสน วุจฺจมานํ. อิติ วุจฺจตีติ เกน ปน วุจฺจติ? ภควตา ว. อญฺเญสุ หิ ตาทิเสสุ ฐาเนสุ สงฺคีติกาเรหิ อุปนิพนฺธคาถา โหนฺติ, อิธ ปน ภควตา ว คาถารุจิกานํ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตเมวตฺถํ สงฺคเหตฺวา คาถา ภาสิตา.

“于彼”指于彼经中。“此”指此义。现在以偈颂形式所说的。“如是说”是谁说的呢？是世尊(bhagavā)亲自说的。因为在其他类似的地方，偈颂是结集者所附加，但在这里，是世尊亲自考虑到喜爱偈颂的众生(puggala)的意乐，总摄已说之义而说出偈颂。

ตตฺถ เยน โลเภน ลุทฺธาเส, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคตินฺติ เยน อารมฺมณคฺคหณลกฺขเณน ตโต เอว อภิสงฺครเสน โลเภน ลุทฺธา อชฺฌตฺติกพาหิเรสุ อายตเนสุ คิทฺธา คธิตา. เสติ หิ นิปาตมตฺตํ. อกฺขรจินฺตกา ปน อีทิเสสุ ฐาเนสุ เส-การาคมํ อิจฺฉนฺติ. ตถา ลุทฺธตฺตา เอว กายสุจริตาทีสุ กิญฺจิ สุจริตํ อกตฺวา กายทุจฺจริตาทีนิ จ อุปจินิตฺวา รูปาทีสุ สตฺตวิสตฺตตาย สตฺตาติ ลทฺธนามา ปาณิโน ทุกฺขสฺส นิพฺพตฺติฏฺฐานตาย ทุคฺคตีติ สงฺขํ คตํ นิรยํ ติรจฺฉานโยนึ เปตฺติวิสยญฺจ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน คจฺฉนฺติ อุปปชฺชนฺติ.

其中，“众生因贪而执著，故趣向恶趣”，是说众生因那以执取所缘为相、以强烈执著为味的贪而贪婪，于内外诸处贪爱执著。此中“se”仅为助词。然文字学者希望在此类地方加入“se”字。同样，正因贪婪，不行任何身善行等善法，反而积集身恶行等，因于色等沉溺执著而得名“有情”(satta)的众生，趣向那因是苦生起之处而名为“恶趣”的地狱、畜生、饿鬼趣，依结生而投生。

ตํ โลภํ สมฺมทญฺญาย, ปชหนฺติ วิปสฺสิโนติ ตํ ยถาวุตฺตํ โลภํ สภาวโต สมุทยโต อตฺถงฺคมโต อสฺสาทโต อาทีนวโต นิสฺสรณโตติ อิเมหิ อากาเรหิ สมฺมา อวิปรีตํ เหตุนา ญาเยน อญฺญาย ญาตตีรณปริญฺญาสงฺขาตาย ปญฺญาย ชานิตฺวา รูปาทิเก ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ อนิจฺจาทีหิ วิวิเธหิ อากาเรหิ ปสฺสนโต วิปสฺสิโน อวสิฏฺฐกิเลเส วิปสฺสนาปญฺญาปุพฺพงฺคมาย มคฺคปญฺญาย สมุจฺเฉทปฺปหานวเสน ปชหนฺติ, น ปุน อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปชฺชิตุํ เทนฺติ. ปหาย [Pg.42] น ปุนายนฺติ, อิมํ โลกํ กุทาจนนฺติ เอวํ สหเชกฏฺฐปหาเนกฏฺเฐหิ อวสิฏฺฐกิเลเสหิ สทฺธึ ตํ โลภํ อนาคามิมคฺเคน ปชหิตฺวา ปุน ปจฺฉา อิมํ กามธาตุสงฺขาตํ โลกํ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน กทาจิปิ น อาคจฺฉนฺติ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ สุปฺปหีนตฺตา. อิติ ภควา อนาคามิผเลน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.

“正知彼贪，观者舍离”，是说观者(vipassī)通过自性、集、灭、味、患、离等行相，以因、以理，正确无误地了知，以名为“遍知”的了知、审察之慧，了知如前所述的贪。观者以无常等种种行相观照色等五取蕴，以观慧为前导的道慧，通过断尽的方式舍离其余烦恼，不令其再生于自相续中。“舍已不复返，永不来此世”，是说以不还道，连同俱生、同时断除的其余烦恼，舍离彼贪后，因下分结已彻底断除，故再不以结生方式来到此欲界世间。如是，世尊(bhagavā)以不还果结束了这次说法。

อยมฺปิ อตฺโถติ นิทานาวสานโต ปภุติ ยาว คาถาปริโยสานา อิมินา สุตฺเตน ปกาสิโต อตฺโถ. อปิ-สทฺโท อิทานิ วกฺขมานสุตฺตตฺถสมฺปิณฺฑโน. เสสํ วุตฺตนยเมว. อิมสฺมึ สุตฺเต สมุทยสจฺจํ สรูเปเนว อาคตํ, ปหานาปเทเสน มคฺคสจฺจํ. อิตรํ สจฺจทฺวยญฺจ ตทุภยเหตุตาย นิทฺธาเรตพฺพํ. คาถาย ปน ทุกฺขสมุทยมคฺคสจฺจานิ ยถารุตวเสเนว ญายนฺติ, อิตรํ นิทฺธาเรตพฺพํ. เอเสว นโย อิโต ปเรสุปิ สุตฺเตสุ.

此义亦然，即此经从缘起到偈颂结尾所阐明之义。“又”一词，是为总括下文将说之经义。其余如前所说。于此经中，集谛以其本相而说，道谛则以断除之名义而说。其余二谛则应由其（与集、道）的因果关系而确定。至于偈颂中，苦、集、道三谛如文所述即可了知，另一谛（灭谛）则应推知。此理于其后诸经亦然。

ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทกนิกาย-อฏฺฐกถาย

《胜义灯》之《小部·义注》

อิติวุตฺตกวณฺณนาย ปฐมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《如是语》释义，第一经释义终。

๒. โทสสุตฺตวณฺณนา

2. 瞋经释义

๒. วุตฺตญฺเหตํ …เป… โทสนฺติ ทุติยสุตฺตํ. ตตฺรายํ อปุพฺพปทวณฺณนา. ยถา เอตฺถ, เอวํ อิโต ปเรสุปิ สพฺพตฺถ อปุพฺพปทวณฺณนํเยว กริสฺสาม. ยสฺมา อิทํ สุตฺตํ โทสพหุลานํ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสยํ โอโลเกตฺวา โทสวูปสมนตฺถํ เทสิตํ, ตสฺมา ‘‘โทสํ, ภิกฺขเว, เอกธมฺมํ ปชหถา’’ติ อาคตํ. ตตฺถ โทสนฺติ ‘‘อนตฺถํ เม อจรีติ อาฆาโต ชายตี’’ติอาทินา (วิภ. ๙๖๐) นเยน สุตฺเต วุตฺตานํ นวนฺนํ, ‘‘อตฺถํ เม นาจรี’’ติอาทีนญฺจ ตปฺปฏิปกฺขโต สิทฺธานํ นวนฺนเมวาติ อฏฺฐารสนฺนํ ขาณุกณฺฏกาทินา อฏฺฐาเนน สทฺธึ เอกูนวีสติยา อญฺญตราฆาตวตฺถุสมฺภวํ อาฆาตํ. โส หิ ทุสฺสนฺติ เตน, สยํ วา ทุสฺสติ, ทุสฺสนมตฺตเมว วา ตนฺติ โทโสติ วุจฺจติ. โส จณฺฑิกฺกลกฺขโณ ปหฏาสีวิโส วิย, วิสปฺปนรโส วิสนิปาโต วิย, อตฺตโน นิสฺสยทหนรโส วา ทาวคฺคิ วิย, ทุสฺสนปจฺจุปฏฺฐาโน [Pg.43] ลทฺโธกาโส วิย สปตฺโต, ยถาวุตฺตอาฆาตวตฺถุปทฏฺฐาโน วิสสํสฏฺฐปูติมุตฺตํ วิย ทฏฺฐพฺโพ. ปชหถาติ สมุจฺฉินฺทถ. ตตฺถ เย อิเม –

2. 此经……乃至……名为《瞋经》，是为第二经。此处解释未曾出现的词语。如在此处，此后诸经亦仅解释未曾出现的词语。此经乃是佛陀观察到多瞋之人(puggala)的心性，为平息其瞋恚而说，故经中言：“诸比丘(bhikkhu)，你们当断除一法，即是瞋。”此处的“瞋”，是指依据《分别论》(Vibha. 960)中所说“他曾对我行不利之事”等九种，以及其反面“他未曾对我行有利之事”等九种，共十八种，再加上由木桩、荆棘等不合道理之事，总共十九种怨恨事由中，由任何一种所生起的怨恨。其之所以称为“瞋”(dosa)，是因为它会恼害他人，或自己被恼害，或其本身即是恼害的状态。其特征是粗暴，犹如被触怒的毒蛇；其作用是扩散，犹如剧毒；或其作用是焚烧自身所依，犹如野火；其现起是恼害，犹如伺机得逞的敌人；其近因是如前所述的怨恨事由，当知其犹如混毒的腐尿。“当断除”意即彻底断除。其中，有如下这些——

‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, อาฆาตปฏิวินยา, ยตฺถ ภิกฺขุโน อุปฺปนฺโน อาฆาโต สพฺพโส ปฏิวิเนตพฺโพ. กตเม ปญฺจ? ยสฺมึ, ภิกฺขเว, ปุคฺคเล อาฆาโต ชาเยถ, เมตฺตา ตสฺมึ ปุคฺคเล ภาเวตพฺพา…เป… กรุณา…เป… อุเปกฺขา, อสติอมนสิกาโร ตสฺมึ ปุคฺคเล อาปชฺชิตพฺโพ, เอวํ ตสฺมึ ปุคฺคเล อาฆาโต ปฏิวิเนตพฺโพ. ยสฺมึ, ภิกฺขเว, ปุคฺคเล อาฆาโต ชาเยถ, กมฺมสฺสกตา ตสฺมึ ปุคฺคเล อธิฏฺฐาตพฺพา ‘กมฺมสฺสโก อยมายสฺมา กมฺมทายาโท…เป… ภวิสฺสตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๖๑) –

“诸比丘，有五种调伏怨恨的方法，比丘生起的怨恨应当被完全调伏。是哪五种呢？诸比丘，若对某人(puggala)生起怨恨，应当对那人修习慈心……乃至……悲心……乃至……舍心，应当对那人进入无念与不作意，这样就能调伏对那人的怨恨。诸比丘，若对某人(puggala)生起怨恨，应当对那人确立其业自属想：‘这位具寿(āyasmā)是业的主人，是业的继承者……必将如此。’”（《增支部》5.161）

เอวํ ปญฺจ อาฆาตปฺปฏิวินยา วุตฺตาเยว.

如是，五种调伏怨恨的方法已说。

‘‘ปญฺจิเม, อาวุโส, อาฆาตปฏิวินยา, ยตฺถ ภิกฺขุโน อุปฺปนฺโน อาฆาโต สพฺพโส ปฏิวิเนตพฺโพ. กตเม ปญฺจ? อิธาวุโส, เอกจฺโจ ปุคฺคโล อปริสุทฺธกายสมาจาโร โหติ ปริสุทฺธวจีสมาจาโร; เอวรูเปปิ, อาวุโส, ปุคฺคเล อาฆาโต ปฏิวิเนตพฺโพ’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๖๒) –

“贤友(āvuso)，有此五种调伏怨恨的方法，比丘生起的怨恨应依此被完全调伏。是哪五种呢？贤友，此处有某人(puggala)身行不清净，但语行清净；贤友，对于这样的人，也应当调伏怨恨。”（《增支部》5.162）

เอวมาทินาปิ นเยน ปญฺจ อาฆาตปฏิวินยา วุตฺตา, เตสุ เยน เกนจิ อาฆาตปฏิวินยวิธินา ปจฺจเวกฺขิตฺวา. อปิจ โย –

如是等五种调伏瞋恚的方法已经说过，应当以其中任何一种调伏瞋恚的方法来省察。此外，还有：

‘‘อุภโตทณฺฑเกน เจปิ, ภิกฺขเว, กกเจน โจรา โอจรกา องฺคมงฺคานิ โอกนฺเตยฺยุํ, ตตฺราปิ โย มโน ปทูเสยฺย, น เม โส เตน สาสนกโร’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓๒) สตฺถุ โอวาโท.

“诸比丘，即使盗贼用两端有柄的锯子，一节一节地锯断你们的肢体，即便在这种情况下，谁若对他们生起瞋心，他就不是奉行我教导的人。”这是导师的教诫。（《中部》21）

‘‘ตสฺเสว เตน ปาปิโย, โย กุทฺธํ ปฏิกุชฺฌติ;

กุทฺธํ อปฺปฏิกุชฺฌนฺโต, สงฺคามํ เชติ ทุชฺชยํ.

“以怒还怒者，实为更不堪；不还怒于怒，得胜难胜战。”

‘‘อุภินฺนมตฺถํ จรติ, อตฺตโน จ ปรสฺส จ;

ปรํ สงฺกุปิตํ ญตฺวา, โย สโต อุปสมฺมติ. (สํ. นิ. ๑.๑๘๘);

“了知他人怒，正念自寂静，能为自他双方行利益事。”（《相应部》1.188）

‘‘สตฺติเม[Pg.44], ภิกฺขเว, ธมฺมา สปตฺตกนฺตา สปตฺตกรณา โกธนํ อาคจฺฉนฺติ อิตฺถึ วา ปุริสํ วา. กตเม สตฺต? อิธ, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส เอวํ อิจฺฉติ, ‘อโห วตายํ ทุพฺพณฺโณ อสฺสา’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ? น, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส วณฺณวตาย นนฺทติ. โกธโนยํ, ภิกฺขเว, ปุริสปุคฺคโล โกธาภิภูโต โกธปเรโต กิญฺจาปิ โส โหติ สุนฺหาโต สุวิลิตฺโต กปฺปิตเกสมสฺสุ โอทาตวตฺถวสโน, อถ โข โส ทุพฺพณฺโณว โหติ โกธาภิภูโต. อยํ, ภิกฺขเว, ปฐโม ธมฺโม สปตฺตกนฺโต สปตฺตกรโณ โกธนํ อาคจฺฉติ อิตฺถึ วา ปุริสํ วา.

“诸比丘，有七种法是怨敌所欲、为怨敌所为，会降临到愤怒的人身上，不论男女。是哪七种呢？诸比丘，于此，怨敌会对怨敌这样希望：‘但愿此人变得丑陋！’此是何因？诸比丘，怨敌不会因怨敌容貌美好而高兴。诸比丘，此愤怒之人，被瞋所征服、所控制，即使他沐浴洁净、涂抹香料、修饰须发、身着白衣，但因被瞋所征服，他实际上仍然是丑陋的。诸比丘，这是第一种怨敌所欲、为怨敌所为，会降临到愤怒之人身上的法，不论男女。

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส เอวํ อิจฺฉติ ‘อโห วตายํ ทุกฺขํ สเยยฺยา’ติ…เป… น ปจุรตฺโถ อสฺสาติ…เป… น โภควา อสฺสาติ…เป… น ยสวา อสฺสาติ…เป… น มิตฺตวา อสฺสาติ…เป… กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺยาติ. ตํ กิสฺส เหตุ? น, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส สุคติคมเน นนฺทติ. โกธโนยํ, ภิกฺขเว, ปุริสปุคฺคโล โกธาภิภูโต โกธปเรโต กาเยน ทุจฺจริตํ จรติ, วาจาย ทุจฺจริตํ จรติ, มนสา ทุจฺจริตํ จรติ. โส กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา วาจาย ทุจฺจริตํ จริตฺวา มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา…เป… นิรยํ อุปปชฺชติ โกธาภิภูโต’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๔).

“再者，诸比丘，怨敌对怨敌会这样希望：‘但愿此人睡眠痛苦！’……乃至……‘但愿他资财不丰！’……乃至……‘但愿他没有财富！’……乃至……‘但愿他没有名望！’……乃至……‘但愿他没有朋友！’……乃至……‘但愿他身坏命终之后，投生到恶处、恶趣、堕处、地狱！’此是何因？诸比丘，怨敌不会因怨敌往生善趣而高兴。诸比丘，此愤怒之人，被瞋所征服、所控制，身行恶行，语行恶行，意行恶行。他因身语意行恶行，身坏命终之后……乃至……因被瞋所征服而投生到地狱。”（《增支部》7.64）

‘‘กุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, กุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ…เป…. (อ. นิ. ๗.๖๔);

“忿怒者不知义，忿怒者不见法……”（《增支部》7.64）

‘‘โกธํ ชเห วิปฺปชเหยฺย มานํ, สํโยชนํ สพฺพมติกฺกเมยฺย. (ธ. ป. ๒๒๑);

“当舍瞋去慢，超越一切结。”（《法句经》221）

‘‘อนตฺถชนโน โกโธ, โกโธ จิตฺตปฺปโกปโน…เป…. (อ. นิ. ๗.๖๔);

“瞋能生无义，瞋能乱人心……”（《增支部》7.64）

‘‘โกธํ เฉตฺวา สุขํ เสติ, โกธํ เฉตฺวา น โสจติ;

โกธสฺส วิสมูลสฺส, มธุรคฺคสฺส พฺราหฺมณา’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๘๗);

“断瞋得安眠，断瞋则无忧。婆罗门，此瞋根毒而顶蜜。”（《相应部》1.187）

‘‘เอกาปราธํ [Pg.45] ขม ภูริปญฺญ,น ปณฺฑิตา โกธพลา ภวนฺตี’’ติ. –

“广慧者，请宽恕一过，智者不为瞋怒所驱使。”

เอวมาทินา นเยน โทเส อาทีนเว วุตฺตปฺปฏิปกฺขโต โทสปฺปหาเน อานิสํเส จ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปุพฺพภาเค โทสํ ตทงฺคปฺปหานาทิวเสน ปชหิตฺวา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา ตติยมคฺเคน สพฺพโส โทสํ สมุจฺฉินฺทถ, ปชหถาติ เตสํ ภิกฺขูนํ ตตฺถ นิโยชนํ. เตน วุตฺตํ ‘‘โทสํ, ภิกฺขเว, เอกธมฺมํ ปชหถา’’ติ. ทุฏฺฐาเสติ อาฆาเตน ทูสิตจิตฺตตาย ปทุฏฺฐา. เสสเมตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ปฐมสุตฺตวณฺณนายํ วุตฺตนยเมว.

以如是等方法，观察瞋恚的过患，以及断除瞋恚的功德（即所述过患之反面），然后在前行阶段，以支分舍断等方式舍弃瞋恚，策励观(vipassanā)，再以第三道彻底斩断、舍弃一切瞋恚——这即是对此处比丘们的教导。因此说：“诸比丘，应舍弃一法，即是瞋。”“Duṭṭhā”（被瞋恚者）是指因怨恨而心被染污。此处其余应说之义，皆如第一经释义中所说。

ทุติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二经释义终。

๓. โมหสุตฺตวณฺณนา

3. 痴经释义

๓. ตติเย โมหนฺติ อญฺญาณํ. ตญฺหิ ทุกฺเข อญฺญาณํ, ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรเธ อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย อญฺญาณนฺติอาทินา นเยน วิภาเคน อเนกปฺปเภทมฺปิ มุยฺหนฺติ. เตน สยํ วา มุยฺหติ มุยฺหนมตฺตเมว วา ตนฺติ โมโหติ วุจฺจติ. โส จิตฺตสฺส อนฺธภาวลกฺขโณ, อญฺญาณลกฺขโณ วา, อสมฺปฏิเวธรโส, อารมฺมณสภาวจฺฉาทนรโส วา, อสมฺมาปฺปฏิปตฺติปจฺจุปฏฺฐาโน, อนฺธการปจฺจุปฏฺฐาโน วา, อโยนิโสมนสิการปทฏฺฐาโน, สพฺพากุสลานํ มูลนฺติ ทฏฺฐพฺโพ. อิธาปิ ปชหถาติ ปทสฺส –

3. 第三经中的“痴”即是无知。此即于苦无知，于苦集无知，于苦灭无知，于导向苦灭之道无知等，以其分析的多种类别而令人迷惑。因此，它使人自己迷惑，或其本身只是迷惑的状态，故称为“痴”。其特征是心的盲目，或无知的相状；其作用是不彻知，或遮蔽所缘的自性；其现起为不正行，或如黑暗；其近因是不如理作意。当知它是所有不善法的根。于此，对于“你们当舍弃”一词——

‘‘มูฬฺโห อตฺถํ น ชานาติ, มูฬฺโห ธมฺมํ น ปสฺสติ;

อนฺธตมํ ตทา โหติ, ยํ โมโห สหเต นรํ’’. (อิติวุ. ๘๘);

“痴者不知义，痴者不见法；当痴征服人，斯时乃昏暗。”（《如是语》88）

‘‘อนตฺถชนโน โมโห…เป…. (อิติวุ. ๘๘);

“痴能生无义……”（《如是语》88）

‘‘อวิชฺชา, ภิกฺขเว, ปุพฺพงฺคมา อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา’’ (อิติวุ. ๔๐);

“诸比丘，无明是得诸不善法的先导。”（《如是语》40）

‘‘โมหสมฺพนฺธโน โลโก, ภพฺพรูโปว ทิสฺสติ’’;

(อุทา. ๗๐);

“世间为痴所缚，看似美好。”(Udā. 70)

‘‘โมโห [Pg.46] นิทานํ กมฺมานํ สมุทยาย’’ (อ. นิ. ๓.๓๔);

“痴是诸业生起的因缘。”(a. ni. 3.34)

‘‘มูฬฺโห โข, พฺราหฺมณ, โมเหน อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต ทิฏฺฐธมฺมิกมฺปิ ภยํ เวรํ ปสวติ, สมฺปรายิกมฺปิ ภยํ เวรํ ปสวตี’’ติ จ –

“婆罗门，痴人被痴所征服，心被占据，于现法中产生怖畏与怨恨，于来世中亦产生怖畏与怨恨。”

อาทินา นเยน ‘‘โย โกจิ ธมฺโม กามจฺฉนฺทาทิสํกิเลสธมฺเมหิ นิพฺพตฺเตตพฺโพ, อตฺถโต สพฺโพ โส โมหเหตุโก’’ติ จ โมเห อาทีนวํ ตปฺปฏิปกฺขโต โมหปฺปหาเน อานิสํสญฺจ ปจฺจเวกฺขิตฺวา กามจฺฉนฺทาทิปฺปหานกฺกเมเนว ปุพฺพภาเค ตทงฺคาทิวเสน โมหํ ปชหนฺตา ตติยมคฺเคน ยถาวุตฺตโลภโทเสกฏฺฐํ โมหํ สมุจฺเฉทวเสน ปชหถาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อนาคามิมคฺควชฺโฌ เอว หิ โมโห อิธาธิปฺเปโตติ. มูฬฺหาเสติ กุสลากุสลสาวชฺชานวชฺชาทิเภเท อตฺตโน หิตาหิเต สมฺมูฬฺหา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

依此理趣，以及“任何由欲贪等杂染法所生之法，义上皆以痴为因”，在省察了痴的过患以及与此相反的断痴之利益后，当知其义为：于前分，依断欲贪等之次第，以对治支等方式断痴；然后以第三道，根除如前所述与贪、嗔俱行之痴。于此，所指的正是当为阿那含道所断的痴。“痴者”(mūḷhāse)，即于善、不善，有罪、无罪等差别，于自身之利、害完全迷蒙者。其余如前所说。

ตติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第三经释义终。

๔. โกธสุตฺตวณฺณนา

4. 忿经释义

๔. จตุตฺเถ โกธนฺติ โทสํ. โทโส เอว หิ โกธปริยาเยน พุชฺฌนกานํ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสยวเสน เอวํ วุตฺโต. ตสฺมา ทุติยสุตฺเต วุตฺตนเยเนเวตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อปิจ กุชฺฌนลกฺขโณ โกโธ, อาฆาตกรณรโส, จิตฺตสฺส พฺยาปตฺติภาวปจฺจุปฏฺฐาโน, เจตโส ปูติภาโวติ ทฏฺฐพฺโพติ อยมฺปิ วิเสโส เวทิตพฺโพ.

4. 第四，“忿”(kodha)即是嗔(dosa)。由于易怒之人(puggala)的性情，嗔亦被称为忿。因此，此中义理当如第二经所说而知。再者，亦当知此差别：忿以愤怒为相，以引生怨恨为味，以心的败坏为现起，当知其为心的腐败。

จตุตฺถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第四经释义终。

๕. มกฺขสุตฺตวณฺณนา

5. 贬损经释义

๕. ปญฺจเม มกฺขนฺติ ปรคุณมกฺขนํ. ยทิปิ หิ โส คูถํ คเหตฺวา ปรํ ปหรนฺโต วิย อตฺตโน กรํ ปฐมตรํ มกฺขติเยว, ตถาปิ ปเรสํ คุณมกฺขนาธิปฺปาเยน ปวตฺเตตพฺพตฺตา ‘‘ปรคุณมกฺขโน’’ติ วุจฺจติ. ตถา หิ [Pg.47] โส อุทกปุญฺฉนมิว นฺหาตสฺส สรีรคตํ อุทกํ ปเรสํ คุเณ มกฺเขติ ปุญฺฉติ วินาเสติ, ปเรหิ วา กตานํ มหนฺตานมฺปิ การานํ เขปนโต ธํสนโต มกฺโขติ วุจฺจติ. โส ปรคุณมกฺขนลกฺขโณ, เตสํ วินาสนรโส, ตทวจฺฉาทนปจฺจุปฏฺฐาโน. อตฺถโต ปน ปเรสํ คุณมกฺขนากาเรน ปวตฺโต โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาโทติ ทฏฺฐพฺพํ. ปชหถาติ ตตฺถ วุตฺตปฺปเภทํ โทสํ, โทเส จ วุตฺตนยํ อาทีนวํ, ปหาเน จสฺส อานิสํสํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปุพฺพภาเค ตทงฺคาทิวเสน ปชหนฺตา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา ตติยมคฺเคน อนวเสสํ สมุจฺฉินฺทถาติ อตฺโถ. มกฺขาเสติ มกฺขิตา มกฺขิตปรคุณา, ปเรสํ คุณานํ มกฺขิตาโร, ตโต เอว อตฺตโนปิ ธํสิตคุณาติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

5. 第五，“贬损”(makkha)是抹杀他人功德。譬如有人拿粪便投掷他人，必先弄脏自己的手，虽然如此，但因其意在抹杀他人功德，故被称为“抹杀他人功德者”。又如用布擦去沐浴者身上的水，此人亦抹杀、擦拭、毁坏他人功德；或因其贬抑、摧毁他人所作的重大善行，故称为贬损。其相是抹杀他人功德，其味是毁坏彼等功德，其现起是遮蔽彼等功德。义上当知，它是以抹杀他人功德的方式而生起的、与忧俱行之心。“你们当舍弃”之义为：省察了彼处所说嗔的过患，以及断除它的利益之后，于前分以对治支等方式舍断它，策励观(vipassanā)，以第三道无余根除。“贬损者”(makkhāse)，即抹杀他人功德者，其自身功德亦因此而被毁坏。其余如前所说。

ปญฺจมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第五经释义终。

๖. มานสุตฺตวณฺณนา

6. 慢经释义

๖. ฉฏฺเฐ มานนฺติ ชาติอาทิวตฺถุกํ เจตโส อุนฺนมนํ. โส หิ ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินา นเยน มญฺญนฺติ เตน, สยํ วา มญฺญติ, มานนํ สมฺปคฺคโหติ วา มาโนติ วุจฺจติ. สฺวายํ เสยฺโยหมสฺมีติ มาโน, สทิโสหมสฺมีติ มาโน, หีโนหมสฺมีติ มาโนติ เอวํ ติวิโธ. ปุน เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ มาโน, เสยฺยสฺส สทิโส, เสยฺยสฺส หีโน; สทิสสฺส เสยฺโย, สทิสสฺส สทิโส, สทิสสฺส หีโน; หีนสฺส เสยฺโย, หีนสฺส สทิโส, หีนสฺส หีโนหมสฺมีติ มาโนติ เอวํ นววิโธปิ อุนฺนติลกฺขโณ, อหํการรโส, สมฺปคฺคหรโส วา, อุทฺธุมาตภาวปจฺจุปฏฺฐาโน, เกตุกมฺยตาปจฺจุปฏฺฐาโน วา, ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตโลภปทฏฺฐาโน อุมฺมาโท วิยาติ ทฏฺฐพฺโพ. ปชหถาติ ตสฺส สพฺพสฺสปิ อตฺตุกฺกํสนปรวมฺภนนิมิตฺตตา, ครุฏฺฐานิเยสุ อภิวาทนปจฺจุปฏฺฐานอญฺชลิกมฺมสามีจิกมฺมาทีนํ อกรเณ การณตา, ชาติมทปุริสมทาทิภาเวน ปมาทาปตฺติเหตุภาโวติ เอวมาทิเภทํ อาทีนวํ ตปฺปฏิปกฺขโต นิรติมานตาย อานิสํสญฺจ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ราชสภํ อนุปฺปตฺโต จณฺฑาโล วิย สพฺรหฺมจารีสุ นีจจิตฺตตํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา ปุพฺพภาเค ตทงฺคาทิวเสน ตํ ปชหนฺตา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อนาคามิมคฺเคน สมุจฺฉินฺทถาติ [Pg.48] อตฺโถ. อนาคามิมคฺควชฺโฌ เอว หิ มาโน อิธาธิปฺเปโต. มตฺตาเสติ ชาติมทปุริสมทาทิวเสน มาเนน ปมาทาปตฺติเหตุภูเตน มตฺตา อตฺตานํ ปคฺคเหตฺวา จรนฺตา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

6. 第六，“慢”(māna)是指基于种姓等事，心生高扬。人因此而思量“我为胜”等，或自己思量，或是一种高扬，故称为慢。此慢有三种：“我为胜”之慢，“我为等”之慢，“我为劣”之慢。复次，又可细分为九种：于胜者，生“我为胜”慢、“我为等”慢、“我为劣”慢；于等者，生“我为胜”慢、“我为等”慢、“我为劣”慢；于劣者，生“我为胜”慢、“我为等”慢、“我为劣”慢。其相是高举，其味是我慢或自赞，其现起是膨胀或渴求标帜，其近因是与见不相应的贪，当知其犹如疯狂。“你们当舍弃”之义为：省察此慢导致自赞毁他，于应敬处不行问讯、起立、合掌、恭敬等事，因种姓慢、丈夫慢等而成为堕于放逸之因等过患，以及与此相反的无慢之利益，犹如旃陀罗(caṇḍāla)进入王会，于诸同梵行者中保持谦下之心，于前分以对治支等方式舍断它，增长观(vipassanā)，最终以阿那含道根除之。于此，所指的正是当为阿那含道所断的慢。“骄慢者”(mattāse)，即因种姓慢、丈夫慢等而骄慢，以此成为放逸之因，高举自我而行者。其余如前所说。

อิเมสุ ปน ปฏิปาฏิยา ฉสุ สุตฺเตสุ คาถาสุ วา อนาคามิผลํ ปาเปตฺวา เทสนา นิฏฺฐาปิตา. ตตฺถ เย อิเม อวิหา อตปฺปา สุทสฺสา สุทสฺสี อกนิฏฺฐาติ อุปปตฺติภววเสน ปญฺจ อนาคามิโน, เตสุ อวิเหสุ อุปปนฺนา อวิหา นาม. เต อนฺตราปรินิพฺพายี, อุปหจฺจปรินิพฺพายี, อสงฺขารปรินิพฺพายี, สสงฺขารปรินิพฺพายี, อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ ปญฺจวิธา, ตถา อตปฺปา, สุทสฺสา, สุทสฺสิโน. อกนิฏฺเฐสุ ปน อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี ปริหายติ. ตตฺถ โย อวิหาทีสุ อุปฺปชฺชิตฺวา อายุเวมชฺฌํ อนติกฺกมิตฺวา อรหตฺตปฺปตฺติยา กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายติ, อยํ อนฺตราปรินิพฺพายี นาม. โย ปน อวิหาทีสุ อาทิโต ปญฺจกปฺปสตาทิเภทํ อายุเวมชฺฌํ อติกฺกมิตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ อุปหจฺจปรินิพฺพายี นาม. โย อสงฺขาเรน อธิมตฺตปฺปโยคํ อกตฺวา อปฺปทุกฺเขน อกสิเรน ปรินิพฺพายติ, อยํ อสงฺขารปรินิพฺพายี นาม. โย ปน สสงฺขาเรน อธิมตฺตปฺปโยคํ กตฺวา ทุกฺเขน กิจฺเฉน กสิเรน ปรินิพฺพายติ, อยํ สสงฺขารปรินิพฺพายี นาม. อิตโร ปน อวิหาทีสุ อุทฺธํวาหิตภาเวน อุทฺธมสฺส ตณฺหาโสตํ, วฏฺฏโสตํ, มคฺคโสตเมว วาติ อุทฺธํโสโต. อวิหาทีสุ อุปฺปชฺชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตุํ อสกฺโกนฺโต ตตฺถ ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน อกนิฏฺฐํ คจฺฉตีติ อกนิฏฺฐคามี.

于此等次第相连的六经或偈中，说法在导向阿那含果后结束。其中，依生有而有五种阿那含：无烦天(Avihā)、无热天(Atappā)、善见天(Sudassā)、善现天(Sudassī)、色究竟天(Akaniṭṭhā)。生于无烦天者，名为无烦。彼等有五种：中般涅槃者、生般涅槃者、无行般涅槃者、有行般涅槃者、上流至色究竟者。无热天、善见天、善现天亦复如是。但在色究竟天中，则无“上流至色究竟者”。其中，生于无烦天等处，未过寿命之中分，以阿罗汉果之烦恼灭尽而般涅槃者，是为中般涅槃者。生于无烦天等处，越过五百劫等寿命之中分而般涅槃者，是为生般涅槃者。无有功行，不作强力，无少艰苦而般涅槃者，是为无行般涅槃者。有功行，作强力，有艰苦而般涅槃者，是为有行般涅槃者。另一类，从无烦天等处被带往上方，其贪流、轮回流或道流向上流动，故为“上流”；他生于无烦天等处，未能证得阿罗汉果，于彼处住满寿元后，经由结生而至色究竟天，故为“至色究竟者”。

เอตฺถ จ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี, อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี, น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี, น อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามีติ จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ. กถํ? โย อวิหโต ปฏฺฐาย จตฺตาโร เทวโลเก โสเธตฺวา อกนิฏฺฐํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย ปน เหฏฺฐา ตโย เทวโลเก โสเธตฺวา สุทสฺสีเทวโลเก ฐตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นาม. โย อิโต อกนิฏฺฐเมว คนฺตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย ปน เหฏฺฐา จตูสุ เทวโลเกสุ ตตฺถ ตตฺเถว ปรินิพฺพายติ, อยํ น อุทฺธํโสโต, น อกนิฏฺฐคามี นามาติ.

于此，当知有四句：上流至色究竟天者、上流非至色究竟天者、非上流至色究竟天者、非上流非至色究竟天者。云何？若从无烦天(Avihā)起，净化四天界后，往诣色究竟天而般涅槃，此名上流至色究竟天者。若净化下方三天界后，住于善现天而般涅槃，此名上流非至色究竟天者。若从此世间径直往诣色究竟天而般涅槃，此名非上流至色究竟天者。若于下方四天界中，即于彼处般涅槃，此名非上流非至色究竟天者。

ตตฺถ [Pg.49] อวิเหสุ อุปฺปชฺชิตฺวา กปฺปสตโต อุทฺธํ ปรินิพฺพายิโก, ทฺวินฺนํ กปฺปสตานํ มตฺถเก ปรินิพฺพายิโก, ปญฺจกปฺปสเต อสมฺปตฺเต ปรินิพฺพายิโกติ ตโย อนฺตราปรินิพฺพายิโน. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อุปปนฺนํ วา สมนนฺตรา อปฺปตฺตํ วา เวมชฺฌ’’นฺติ (ปุ. ป. ๓๖). วา-สทฺเทน หิ ปตฺตมตฺโตปิ สงฺคหิโตติ. เอวํ ตโย อนฺตราปรินิพฺพายิโน, เอโก อุปหจฺจปรินิพฺพายี เอโก อุทฺธํโสโต. เตสุ อสงฺขารปรินิพฺพายิโน ปญฺจ, สสงฺขารปรินิพฺพายิโน ปญฺจาติ ทส โหนฺติ. ตถา อตปฺปาสุทสฺสาสุทสฺสีสูติ จตฺตาโร ทสกา จตฺตารีสํ อกนิฏฺเฐ ปน อุทฺธํโสตสฺส อภาวโต ตโย อนฺตราปรินิพฺพายิโน, เอโก อุปหจฺจปรินิพฺพายีติ อสงฺขารปรินิพฺพายิโน จตฺตาโร, สสงฺขารปรินิพฺพายิโน จตฺตาโรติ อฏฺฐ, เอวเมเต อฏฺฐจตฺตารีสํ อนาคามิโน. เต สพฺเพปิ อิเมสุ สุตฺเตสุ อวิเสสวจเนน คหิตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

于彼处，生于无烦天(Avihā)者，有于一百劫后般涅槃者，有于二百劫之顶般涅槃者，有于未满五百劫时般涅槃者，此三者为中般涅槃者。如是说：“或于生后即刻，或未至中途”(《人施设论》36)。“或”(vā)字亦含摄已达者。如是，有三种中般涅槃者，一种生般涅槃者，一种上流者。此五类中，各有无行般涅槃者与有行般涅槃者，故有五种无行般涅槃者、五种有行般涅槃者，共计十种。同样，于无烦天、无热天(Atappā)、善见天、善现天此四处，各有十种，共计四十种。于色究竟天，因无上流者，有三种中般涅槃者与一种生般涅槃者，故有四种无行般涅槃者、四种有行般涅槃者，共计八种。如是，共有四十八种不还者(anāgāmino)。当知，此等皆为诸经中不加分别之说所摄。

ฉฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第六经释义终。

๗. สพฺพปริญฺญาสุตฺตวณฺณนา

7. 一切遍知经释义

๗. สตฺตเม สพฺพนฺติ อนวเสสํ. อนวเสสวาจโก หิ อยํ สพฺพ-สทฺโท. โส เยน เยน สมฺพนฺธํ คจฺฉติ, ตสฺส ตสฺส อนวเสสตํ ทีเปติ; ยถา ‘‘สพฺพํ รูปํ, สพฺพา เวทนา, สพฺพสกฺกายปริยาปนฺเนสุ ธมฺเมสู’’ติ. โส ปนายํ สพฺพ-สทฺโท สปฺปเทสนิปฺปเทสวิสยตาย ทุวิโธ. ตถา เหส สพฺพสพฺพํ, ปเทสสพฺพํ, อายตนสพฺพํ, สกฺกายสพฺพนฺติ จตูสุ วิสเยสุ ทิฏฺฐปฺปโยโค. ตตฺถ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา สพฺพากาเรน พุทฺธสฺส ภควโต ญาณมุเข อาปาถมาคจฺฉนฺตี’’ติอาทีสุ (จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕) สพฺพสพฺพสฺมึ อาคโต. ‘‘สพฺเพสํ โว, สาริปุตฺตา, สุภาสิตํ ปริยาเยนา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๔๕) ปเทสสพฺพสฺมึ. ‘‘สพฺพํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ, จกฺขุญฺเจว รูปญฺจ…เป…. มนญฺเจว ธมฺเม จา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๓-๒๕) เอตฺถ อายตนสพฺพสฺมึ. ‘‘สพฺพธมฺมมูลปริยายํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑) สกฺกายสพฺพสฺมึ. ตตฺถ สพฺพสพฺพสฺมึ อาคโต นิปฺปเทสวิสโย, อิตเรสุ ตีสุปิ อาคโต สปฺปเทสวิสโย[Pg.50]. อิธ ปน สกฺกายสพฺพสฺมึ เวทิตพฺโพ. วิปสฺสนาย อารมฺมณภูตา เตภูมกธมฺมา หิ อิธ ‘‘สพฺพ’’นฺติ อนวเสสโต คหิตา.

7. 第七，“一切”(sabba)即无余。此“一切”一词，实为无余之语。其与何法相应，即显示该法之无余性；例如“一切色、一切受、一切属于有身(sakkāya)之法”等。然此“一切”一词，依其所指范围，有无范围(nippadesa)与有范围(sappadesa)二种。同样，此“一切”一词，可见用于四种语境：全体一切、部分一切、处一切、有身一切。其中，“一切法以所有方式都出现在佛陀世尊的智慧之门前”等(小义释 85)，用于“全体一切”。“舍利弗，我为汝等善说一切法门”等(中部 1.345)，用于“部分一切”。“诸比丘，我将为你们宣说一切，即眼与色……乃至意与法”等(相应部 4.23-25)，用于“处一切”。“诸比丘，我将为你们宣说一切法之根本法门”等(中部 1.1)，用于“有身一切”。其中，用于“全体一切”者为无范围，用于其余三者则为有范围。于此，当知其属于“有身一切”。盖因此处之“一切”，乃无余地含摄作为观(vipassanā)所缘之三界法。

อนภิชานนฺติ ‘‘อิเม ธมฺมา กุสลา, อิเม อกุสลา, อิเม สาวชฺชา, อิเม อนวชฺชา’’ติอาทินา ‘‘อิเม ปญฺจกฺขนฺธา, อิมานิ ทฺวาทสายตนานิ, อิมา อฏฺฐารส ธาตุโย, อิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ, อยํ ทุกฺขสมุทโย อริยสจฺจ’’นฺติ จ อาทินา สพฺเพ อภิญฺเญยฺเย ธมฺเม อวิปรีตสภาวโต อนภิชานนฺโต อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน น ชานนฺโต. อปริชานนฺติ น ปริชานนฺโต. โย หิ สพฺพํ เตภูมกธมฺมชาตํ ปริชานาติ, โส ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานาติ – ญาตปริญฺญาย, ตีรณปริญฺญาย, ปหานปริญฺญาย. ตตฺถ กตมา ญาตปริญฺญา? สพฺพํ เตภูมกํ นามรูปํ – ‘‘อิทํ รูปํ, เอตฺตกํ รูปํ, น อิโต ภิยฺโย. อิทํ นามํ, เอตฺตกํ นามํ, น อิโต ภิยฺโย’’ติ ภูตปฺปสาทาทิปฺปเภทํ รูปํ, ผสฺสาทิปฺปเภทํ นามญฺจ, ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานโต ววตฺถเปติ. ตสฺส อวิชฺชาทิกญฺจ ปจฺจยํ ปริคฺคณฺหาติ. อยํ ญาตปริญฺญา. กตมา ตีรณปริญฺญา? เอวํ ญาตํ กตฺวา ตํ สพฺพํ ตีเรติ อนิจฺจโต ทุกฺขโต โรคโตติ ทฺวาจตฺตาลีสาย อากาเรหิ. อยํ ตีรณปริญฺญา. กตมา ปหานปริญฺญา? เอวํ ตีรยิตฺวา อคฺคมคฺเคน สพฺพสฺมึ ฉนฺทราคํ ปชหติ. อยํ ปหานปริญฺญา.

不遍知(anabhijānanti)者，即对“此等法为善，此等为不善，此等有过，此等无过”等，以及“此是五蕴，此是十二处，此是十八界，此是苦圣谛，此是苦集圣谛”等一切应遍知法，不能以殊胜智如其自性了知。不遍解(aparijānanti)者，即不能完全了知。若有人完全了知三界一切法，彼乃以三遍知而了知，即：知遍知(ñātapariññā)、审察遍知(tīraṇapariññā)、断遍知(pahānapariññā)。其中，何为知遍知？即对三界一切名色，确定其“此是色，色有此量，无过于此；此是名，名有此量，无过于此”，并依其特相、作用、现起、近因，辨别大种与所造色等色法差别，以及触等名法差别，并把握其无明等缘。此为知遍知。何为审察遍知？如是了知后，以四十二行相审察一切法为无常、苦、病等。此为审察遍知。何为断遍知？如是审察后，以最上道于一切法中舍断欲贪(chandarāga)。此为断遍知。

ทิฏฺฐิวิสุทฺธิกงฺขาวิตรณวิสุทฺธิโยปิ ญาตปริญฺญา. มคฺคามคฺคปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิโย กลาปสมฺมสนาทิอนุโลมปริโยสานา วา ปญฺญา ตีรณปริญฺญา. อริยมคฺเคน ปชหนํ ปหานปริญฺญา. โย สพฺพํ ปริชานาติ, โส อิมาหิ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานาติ. อิธ ปน วิราคปฺปหานานํ ปฏิกฺเขปวเสน วิสุํ คหิตตฺตา ญาตปริญฺญาย ตีรณปริญฺญาย จ วเสน ปริชานนา เวทิตพฺพา. โย ปเนวํ น ปริชานาติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อปริชาน’’นฺติ.

见清净与度疑清净亦是知遍知。道非道智见清净与行道智见清净中，从聚思惟(kalāpasammasana)等开始至随顺智(anulomañāṇa)为止的智慧，是审察遍知。以圣道断除是断遍知。凡完全遍知一切者，即以此三遍知而遍知。然于此经中，因离贪与断离是作为对举而分别论述，故当知此处的“遍解”是依知遍知与审察遍知而言。若人不能如是遍解，针对此，故说“不遍解”(aparijāna)。

ตตฺถ จิตฺตํ อวิราชยนฺติ ตสฺมึ อภิญฺเญยฺยวิเสเส ปริญฺเญยฺเย อตฺตโน จิตฺตสนฺตานํ น วิราชยํ, น วิรชฺชนฺโต; ยถา ตตฺถ ราโค น โหติ, เอวํ วิราคานุปสฺสนํ น อุปฺปาเทนฺโตติ อตฺโถ. อปฺปชหนฺติ วิปสฺสนาปญฺญาสหิตาย มคฺคปญฺญาย ตตฺถ ปหาตพฺพยุตฺตกํ กิเลสวฏฺฏํ อนวเสสโต [Pg.51] น ปชหนฺโต. ยถา เจตํ, เอวํ อภิชานนาทโยปิ มิสฺสกมคฺควเสน เวทิตพฺพา. ปุพฺพภาเค หิ นานาจิตฺตวเสน ญาตตีรณปหานปริญฺญาหิ กเมน อภิชานนาทีนิ สมฺปาเทตฺวา มคฺคกาเล เอกกฺขเณเนว กิจฺจวเสน ตํ สพฺพํ นิปฺผาเทนฺตํ เอกเมว ญาณํ ปวตฺตตีติ. อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายาติ นิพฺพานาย สกลสฺส วฏฺฏทุกฺขสฺส เขปนาย น ภพฺโพ, นาลํ น สมตฺโถติ อตฺโถ.

于此，“心不离染”(cittaṃ avirājayaṃ)者，即于彼应以殊胜智遍知、应以遍解了知之法，不能令自心相续离染，不能厌离；其义为：为使于彼处不起贪，而不能生起离染随观(virāgānupassanā)。“不舍断”(appajahaṃ)者，即不能以与观(vipassanā)智相应的道智，无余舍断于彼处当断之烦恼轮转。如是，遍知等亦当以混合道了知。盖于前行阶段，依种种心，以知、审察、断三遍知，次第成就遍知等；至道时，则于一刹那间，依其作用，由唯一之智生起而完成一切。“不堪于苦尽”(abhabbo dukkhakkhayāya)者，其义为：不堪、不能、不力于为达涅槃而灭尽一切轮转之苦。

สพฺพญฺจ โขติ เอตฺถ จ-สทฺโท พฺยติเรเก, โข-สทฺโท อวธารเณ. ตทุภเยน อภิชานนาทิโต ลทฺธพฺพํ วิเสสํ ทุกฺขกฺขยสฺส จ เอกนฺตการณํ ทีเปติ. อภิชานนาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วุตฺตเมว. ตตฺถ ปน ปฏิกฺเขปวเสน วุตฺตํ, อิธ วิธานวเสน เวทิตพฺพํ. อยเมว วิเสโส. อปิจ อภิชานนฺติ อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกสงฺขาตํ สกฺกายสพฺพํ สรูปโต ปจฺจยโต จ ญาณสฺส อภิมุขีกรณวเสน อภิชานนฺโต หุตฺวา อภาวาการาทิปริคฺคเหน ตํ อนิจฺจาทิลกฺขเณหิ ปริจฺฉิชฺชมานวเสน ปริชานนฺโต. วิราชยนฺติ สมฺมเทวสฺส อนิจฺจตาทิอวโพเธน อุปฺปนฺนภยาทีนวนิพฺพิทาทิญาณานุภาเวน อตฺตโน จิตฺตํ วิรตฺตํ กโรนฺโต ตตฺถ อณุมตฺตมฺปิ ราคํ อนุปฺปาเทนฺโต. ปชหนฺติ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาสหิตาย มคฺคปญฺญาย สมุทยปกฺขิยํ กิเลสวฏฺฏํ ปชหนฺโต สมุจฺฉินฺทนฺโต. ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายาติ เอวํ กิเลสมลปฺปหาเนเนว สพฺพสฺส กมฺมวฏฺฏสฺส ปริกฺขีณตฺตา อนวเสสวิปากวฏฺฏเขปนาย สกลสํสารวฏฺฏทุกฺขปริกฺขยภูตาย วา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ภพฺโพ เอกนฺเตเนตํ ปาปุณิตุนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

于“Sabbañca kho”(于一切)中，“ca”是区别之义，“kho”是确定之义。此二者阐明了由现知等所获得的殊胜，以及作为苦之灭尽的唯一原因。关于现知等应说之义，已如前说。然彼处是以否定方式说，此处当以肯定方式知，此即是差别。再者，“现知”(abhijānanti)者，即是透过使被称为五取蕴的有身全部，就其自相与缘，而现前于智，并透过把握无有之相状等，以无常等相加以限定而遍知。“离染”(virājayanti)者，即是透过如实觉知无常等而生起的怖畏、过患、厌离等智的力量，使自己的心离染，于彼处不生起丝毫贪爱。“断”(pajahanti)者，即是以伴随出离行道之观的道慧，断除、根除属于集谛一方的烦恼轮转。“能灭尽苦”(bhabbo dukkhakkhayāya)者，义当如是解：如此，仅由断除烦恼之垢，一切业轮转即已灭尽，故为灭尽无余的异熟轮转，或为灭尽一切轮回之苦的无余依涅槃界，他有能力，必定能证得此。

โย สพฺพํ สพฺพโต ญตฺวาติ โย ยุตฺตโยโค อารทฺธวิปสฺสโก สพฺพํ เตภูมกธมฺมชาตํ สพฺพโต สพฺพภาเคน กุสลาทิกฺขนฺธาทิวิภาคโต ทุกฺขาทิปีฬนาทิวิภาคโต จ. อถ วา สพฺพโตติ สพฺพสฺมา กกฺขฬผุสนาทิลกฺขณาทิโต อนิจฺจาทิโต จาติ สพฺพาการโต ชานิตฺวา วิปสฺสนาปุพฺพงฺคเมน มคฺคญาเณน ปฏิวิชฺฌิตฺวา, วิปสฺสนาญาเณเนว วา ชานนเหตุ. สพฺพตฺเถสุ น รชฺชตีติ สพฺเพสุ อตีตาทิวเสน อเนกเภทภินฺเนสุ สกฺกายธมฺเมสุ น รชฺชติ, อริยมคฺคาธิคเมน ราคํ น ชเนติ. อิมินาสฺส ตณฺหาคาหสฺส อภาวํ ทสฺเสนฺโต ตํ นิมิตฺตตฺตา ทิฏฺฐมานคฺคาหานํ ‘‘เอตํ มม เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’ติ อิมสฺส มิจฺฉาคาหตฺตยสฺสปิ [Pg.52] อภาวํ ทสฺเสติ. ส เวติ เอตฺถ ส-อิติ นิปาตมตฺตํ. เว-ติ พฺยตฺตํ, เอกํเสนาติ วา เอตสฺมึ อตฺเถ นิปาโต. สพฺพปริญฺญาติ สพฺพปริชานนโต, ยถาวุตฺตสฺส สพฺพสฺส อภิสมยวเสน ปริชานนโต. โสติ ยถาวุตฺโต โยคาวจโร, อริโย เอว วา. สพฺพทุกฺขมุปจฺจคาติ สพฺพํ วฏฺฏทุกฺขํ อจฺจคา อติกฺกมิ, สมติกฺกมีติ อตฺโถ.

“遍知一切”(Yo sabbaṃ sabbato ñatvā)者，谓任何已勤勉修行、已开始修观的瑜伽行者，于三界一切法，从一切方面，即从善等蕴之分别，及从苦等逼迫之分别。或者，“从一切方面”(sabbato)者，即从坚、触等相，及从无常等，以一切行相了知后，以前导的观，以道智洞见；或以观智本身为了知之因。“于一切处不染著”(Sabbatthesu na rajjati)者，即于依过去等而有种种差别的有身法中不染著，以证得圣道而不生贪爱。以此显示他无有渴爱之执取，并因渴爱执取为相，而显示亦无有“此是我所，此是我，此是我之我”此三者之邪执。于“Sa ve”中，“sa”仅为助词。“ve”是“明确地”，或于此义中为助词，表“决定”。“由遍知一切”(Sabbapariññā)者，即由遍知一切，由现观前述之一切而遍知。“彼”(So)者，即如前述之瑜伽行者，或即是圣者。“超越一切苦”(Sabbadukkhamupaccagā)者，谓超越、度越一切轮转之苦，意为完全超越。

สตฺตมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第七经释义终。

๘. มานปริญฺญาสุตฺตวณฺณนา

8. 慢遍知经释义

๘. อฏฺฐเม อปุพฺพํ นตฺถิ, เกวลํ มานวเสน เทสนา ปวตฺตา. คาถาสุ ปน มานุเปตา อยํ ปชาติ กมฺมกิเลเสหิ ปชายตีติ ปชาติ ลทฺธนามา อิเม สตฺตา มญฺญนลกฺขเณน มาเนน อุเปตา อุปคตา. มานคนฺถา ภเว รตาติ กิมิกีฏปฏงฺคาทิอตฺตภาเวปิ มาเนน คนฺถิตา มานสํโยชเนน สํยุตฺตา. ตโต เอว ทีฆรตฺตํ ปริภาวิตาหํการวเสน ‘‘เอตํ มมา’’ติ สงฺขาเรสุ อชฺโฌสานพหุลตฺตา ตตฺถ นิจฺจสุขอตฺตาทิวิปลฺลาสวเสน จ กามาทิภเว รตา. มานํ อปริชานนฺตาติ มานํ ตีหิ ปริญฺญาหิ น ปริชานนฺตา. อรหตฺตมคฺคญาเณน วา อนติกฺกมนฺตา, ‘‘มานํ อปริญฺญายา’’ติ เกจิ ปฐนฺติ. อาคนฺตาโร ปุนพฺภวนฺติ ปุน อายาตึ อุปปตฺติภวํ. ปุนปฺปุนํ ภวนโต วา ปุนพฺภวสงฺขาตํ สํสารํ อปราปรํ ปริวตฺตนวเสน คนฺตาโร อุปคนฺตาโร โหนฺติ, ภวโต น ปริมุจฺจนฺตีติ อตฺโถ. เย จ มานํ ปหนฺตฺวาน, วิมุตฺตา มานสงฺขเยติ เย ปน อรหตฺตมคฺเคน สพฺพโส มานํ ปชหิตฺวา มานสฺส อจฺจนฺตสงฺขยภูเต อรหตฺตผเล นิพฺพาเน วา ตเทกฏฺฐสพฺพกิเลสวิมุตฺติยา วิมุตฺตา สุฏฺฐุ มุตฺตา. เต มานคนฺถาภิภุโน, สพฺพทุกฺขมุปจฺจคุนฺติ เต ปริกฺขีณภวสํโยชนา อรหนฺโต สพฺพโส มานคนฺถํ มานสํโยชนํ สมุจฺเฉทปฺปหาเนน อภิภวิตฺวา ฐิตา, อนวเสสํ วฏฺฏทุกฺขํ อติกฺกมึสูติ อตฺโถ. เอวเมตสฺมึ สตฺตมสุตฺเต จ อรหตฺตํ กถิตนฺติ.

8. 第八经中，无有新义，仅是随慢而说。于诸偈中，“此众生具慢”(mānupetā ayaṃ pajā)者，此等有情因业与烦恼而生(pajāyati)，故得“众生”(pajā)之名，为具“想”(maññana)相之慢所附。“慢所缚，乐于有”(Mānaganthā bhave ratā)者，乃至在蠕虫、昆虫、飞蛾等自体中，亦为慢所缚，为慢结所相应。是故，由长夜熏习我慢，于诸行中多所执着“此是我所”，且于彼处由常、乐、我等颠倒，而乐于欲有等。“不遍知慢”(Mānaṃ aparijānantā)者，即不以三遍知遍知于慢，或不以阿罗汉道智超越。有人读作“mānaṃ apariññāyā”(不遍知慢故)。“是再来者”(Āgantāro punabbhavaṃ)者，即再来于未来之生有。或因一再出生，故于名为“再有”(punabbhava)的轮回中，辗转相续而行、而至，义即不从“有”中解脱。“断慢已，由慢尽而解脱”(Ye ca mānaṃ pahantvāna, vimuttā mānasaṅkhaye)者，谓彼等于阿罗汉道上，完全断除慢，于慢究竟灭尽的阿罗汉果或涅槃中，由彼处一切烦恼解脱故，而善解脱。“彼降伏慢结，超越一切苦”(Te mānaganthābhibhuno, sabbadukkhamupaccagunti)者，谓彼等已尽有结的阿罗汉，以断除的方式彻底降伏慢结而住，超越了无余的轮转之苦。如是，于此经及第七经中，亦宣说了阿罗汉果。

อฏฺฐมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第八经释义终。

๙-๑๐. โลภโทสปริญฺญาสุตฺตทฺวยวณฺณนา

9-10. 贪瞋遍知二经释义

๙-๑๐. นวมทสเมสุ [Pg.53] อปุพฺพํ นตฺถิ. เทสนาวิลาสวเสน ตถา พุชฺฌนกานํ เวเนยฺยานํ อชฺฌาสยวเสน วา ตถา เทสิตานีติ ทฏฺฐพฺพํ.

9-10. 第九、第十经中无有新义。当知此是依说法之善巧，或依能如是觉悟的所化众生之意乐，而如是说。

นวมทสมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第九、第十经释义终。

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一品释义终。

๒. ทุติยวคฺโค

2. 第二品

๑-๓. โมหปริญฺญาทิสุตฺตวณฺณนา

1-3. 痴遍知等经释义

๑๑-๑๓. ทุติยวคฺเคปิ ปฐมาทีนิ ตีณิ สุตฺตานิ วุตฺตนยาเนว, ตถา เทสนาการณมฺปิ วุตฺตเมว.

11-13. 十一至十三、第二品中，初等三经亦如前述，说法之因缘亦如前说。

๔. อวิชฺชานีวรณสุตฺตวณฺณนา

4. 无明盖经释义

๑๔. จตุตฺเถ – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว’’ติอาทีสุ น-กาโร ปฏิเสธตฺโถ. อหนฺติ ภควา อตฺตานํ นิทฺทิสติ. อญฺญนฺติ อิทานิ วตฺตพฺพอวิชฺชานีวรณโต อญฺญํ. เอกนีวรณมฺปีติ เอกนีวรณธมฺมมฺปิ. สมนุปสฺสามีติ ทฺเว สมนุปสฺสนา – ทิฏฺฐิสมนุปสฺสนา จ ญาณสมนุปสฺสนา จ. ตตฺถ ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติอาทินา (อ. นิ. ๔.๒๐๐; ปฏิ. ม. ๑.๑๓๐) อาคตา อยํ ทิฏฺฐิสมนุปสฺสนา นาม. ‘‘อนิจฺจโต สมนุปสฺสติ, โน นิจฺจโต’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๓.๓๕) ปน อาคตา อยํ ญาณสมนุปสฺสนา นาม. อิธาปิ ญาณสมนุปสฺสนาว อธิปฺเปตา. ‘‘สมนุปสฺสามี’’ติ จ ปทสฺส น-กาเรน สมฺพนฺโธ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘อหํ, ภิกฺขเว, สพฺพญฺญุตญฺญาณสงฺขาเตน สมนฺตจกฺขุนา สพฺพธมฺเม หตฺถามลกํ วิย โอโลเกนฺโตปิ อญฺญํ เอกนีวรณมฺปิ น สมนุปสฺสามี’’ติ.

14. 第四经中，于“诸比丘，我不”(nāhaṃ, bhikkhave)等句中，“na”字为否定义。“我”(ahaṃ)者，世尊自称。“其他”(aññaṃ)者，异于此处所说之无明盖。“乃至一盖”(ekanīvaraṇampi)者，即乃至一个盖法。“随观”(samanupassāmi)者，有二种随观：见随观与智随观。其中，如“随观色为我”(rūpaṃ attato samanupassati)等(A.ii.200; Paṭis.i.130)所说，此名见随观。而如“随观为无常，非为常”(aniccato samanupassati, no niccato)等(Paṭis.iii.35)所说，此名智随观。此处亦意指智随观。“随观”一词与“不”字相关。此即是说：“诸比丘，我虽以名为一切知智之遍眼，观一切法如掌中庵摩罗果，亦不见有其他任何一盖。”

เยน นีวรเณน นิวุตา ปชา ทีฆรตฺตํ สนฺธาวนฺติ สํสรนฺตีติ เยน นีวรณกสภาวตฺตา นีวรเณน ธมฺมสภาวํ ชานิตุํ ปสฺสิตุํ ปฏิวิชฺฌิตุํ อทตฺวา [Pg.54] ฉาเทตฺวา ปริโยนนฺธิตฺวา ฐาเนน อนฺธกาเรน นิวุตา สตฺตา อนาทิมตสํสาเร อปริมาเณ กปฺเป มหนฺเตสุ เจว ขุทฺทเกสุ จ ภวาทีสุ อปราปรุปฺปตฺติวเสน สพฺพโต ธาวนฺติ เจว สํสรนฺติ, จ. อารมฺมณนฺตรสงฺกมนวเสน วา สนฺธาวนํ, ภวนฺตรสงฺกมนวเสน สํสรณํ. กิเลสานํ พลวภาเวน วา สนฺธาวนํ, ทุพฺพลภาเวน สํสรณํ. ขณิกมรณวเสน วา เอกชาติยํ สนฺธาวนํ, โวหารมรณวเสน อเนกาสุ ชาตีสุ สํสรณํ. จิตฺตวเสน วา สนฺธาวนํ, ‘‘จิตฺตมสฺส วิธาวตี’’ติ หิ วุตฺตํ, กมฺมวเสน สํสรณํ. เอวํ สนฺธาวนสํสรณานํ วิเสโส เวทิตพฺโพ.

众生被何盖所覆而长久地奔走、流转呢？即因盖的自性，此盖不令了知、看见、洞察法的自性，而将之遮蔽、覆盖、笼罩。有情为黑暗所覆，于无始的轮回中，在无量劫里，于大大小小的诸有中，以相续不断出生之故，而处处奔走、流转。或者，依于所缘的转移而奔走，依于有的转移而流转。或者，依于烦恼的强大而奔走，依于其微弱而流转。或者，依于刹那死，于一生中奔走；依于世俗死，于多生中流转。或者，依于心而奔走，如言：“其心奔走”；依于业而流转。应如是了知奔走与流转的区别。

ยถยิทนฺติ ยถา อิทํ. ย-กาโร ปทสนฺธิกโร, สนฺธิวเสน รสฺสตฺตํ. อวิชฺชานีวรณนฺติ เอตฺถ ปูเรตุํ อยุตฺตฏฺเฐน กายทุจฺจริตาทิ อวินฺทิยํ นาม, อลทฺธพฺพนฺติ อตฺโถ. ตํ อวินฺทิยํ วินฺทตีติ อวิชฺชา. วิปรีตโต กายสุจริตาทิ วินฺทิยํ นาม, ตํ วินฺทิยํ น วินฺทตีติ อวิชฺชา. ขนฺธานํ ราสฏฺฐํ, อายตนานํ อายตนฏฺฐํ, ธาตูนํ สุญฺญฏฺฐํ, อินฺทฺริยานํ อาธิปเตยฺยฏฺฐํ, สจฺจานํ ตถฏฺฐํ ทุกฺขาทีนํ ปีฬนาทิวเสน วุตฺตํ จตุพฺพิธํ อตฺถํ อวิทิตํ กโรตีติปิ อวิชฺชา. อนฺตวิรหิเต สํสาเร สตฺเต ชวาเปตีติ วา อวิชฺชา, ปรมตฺถโต วา อวิชฺชมาเนสุ อิตฺถิปุริสาทีสุ ชวติ ปวตฺตติ, วิชฺชมาเนสุ ขนฺธาทีสุ น ชวติ, น ปวตฺตตีติ อวิชฺชา. อปิจ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ วตฺถารมฺมณานํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทปฏิจฺจสมุปฺปนฺนานญฺจ ธมฺมานํ ฉาทนโตปิ อวิชฺชา. อวิชฺชาว นีวรณนฺติ อวิชฺชานีวรณํ.

“即是如此”(yathayidaṃ)，为“yathā idaṃ”之连声。“ya”是接续词，因连声而变短。就“无明盖”(avijjānīvaraṇa)而言，于此，所谓“不应得”(avindiyaṃ)，是指身恶行等不适宜成就之法，其义为“不应获”(aladdhabba)。获得那不应得之物，是为无明(avijjā)。反之，所谓“应得”(vindiyaṃ)，是指身善行等，而不能获得那应得之物，亦是无明。无明也使人不了知蕴的积聚义、处的处所义、界的空性义、根的主导义、谛的如实义，即不了知依逼迫等方式所述的苦等四种义理。又，无明驱使有情在无边的轮回中疾行。又，于胜义(paramattha)中无实的男女等相上疾行、转起，于实有的蕴等法上不疾行、不转起，是为无明。再者，无明亦遮蔽眼识等的所依(vatthu)与所缘(ārammaṇa)，以及缘起法与缘生法。无明即是盖，故称无明盖。

อวิชฺชานีวรเณน หิ, ภิกฺขเว, นิวุตา ปชา ทีฆรตฺตํ สนฺธาวนฺติ สํสรนฺตีติ อิทํ ปุริมสฺเสว ทฬฺหีกรณตฺถํ วุตฺตํ. ปุริมํ วา – ‘‘ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อวิชฺชานีวรณ’’นฺติ เอวํ โอปมฺมทสฺสนวเสน วุตฺตํ, อิทํ นีวรณานุภาวทสฺสนวเสน. กสฺมา ปเนตฺถ อวิชฺชาว เอวํ วุตฺตา, น อญฺเญ ธมฺมาติ? อาทีนวปฏิจฺฉาทเนน กามจฺฉนฺทาทีนํ วิเสสปฺปจฺจยภาวโต. ตถา หิ ตาย ปฏิจฺฉาทิตาทีนเว วิสเย กามจฺฉนฺทาทโย ปวตฺตนฺติ.

“诸比丘，众生被无明盖所覆盖，长久以来奔走、流转”，此言是为了巩固前文。或者，前文说“诸比丘，即是如此，无明盖”，是以譬喻的方式开示；此文则是以开示盖的威力的方式而说。为何此处只说无明，而不说其他法呢？因为它能遮蔽过患，是欲贪(kāmacchanda)等生起的特殊助缘。确实，由于它遮蔽了境界的过患，欲贪等才得以生起。

นตฺถญฺโญติ อาทิกา คาถา วุตฺตสฺส อวุตฺตสฺส จ อตฺถสฺส สงฺคณฺหนวเสน ภาสิตา. ตตฺถ นิวุตาติ นิวาริตา ปลิคุณฺฐิตา, ปฏิจฺฉาทิตาติ อตฺโถ. อโหรตฺตนฺติ ทิวา เจว รตฺติญฺจ, สพฺพกาลนฺติ วุตฺตํ โหติ. ยถา [Pg.55] โมเหน อาวุตาติ เยน ปกาเรน อวิชฺชานีวรณสงฺขาเตน โมเหน อาวุตา ปฏิจฺฉาทิตา สุวิญฺเญยฺยมฺปิ อชานนฺติโย ปชา สํสาเร สํสรนฺติ, ตถารูโป อญฺโญ เอกธมฺโมปิ เอกนีวรณมฺปิ นตฺถีติ โยเชตพฺพํ. เย จ โมหํ ปหนฺตฺวาน, ตโมขนฺธํ ปทาลยุนฺติ เย ปน อริยสาวกา ปุพฺพภาเค ตทงฺคาทิปฺปหานวเสน, เหฏฺฐิมมคฺเคหิ วา ตํตํมคฺควชฺฌํ โมหํ ปชหิตฺวา อคฺคมคฺเคน วชิรูปมญาเณน โมหสงฺขาตเมว ตโมราสึ ปทาลยึสุ, อนวเสสโต สมุจฺฉินฺทึสุ. น เต ปุน สํสรนฺตีติ เต อรหนฺโต –

“更无他法”等偈，是为了总摄已说和未说的意义而说的。其中，“所覆”(nivutā)意为被阻止、被缠裹、被遮蔽。“昼夜”(ahorattaṃ)即是白昼与黑夜，意为一切时候。“如为痴所覆”(yathā mohena āvutā)应如是结合：众生被名为无明盖的痴所覆盖、遮蔽，连极易了知之事亦不能知，而于轮回中流转，能如是者，别无他法，亦无他盖。至于“断痴破暗蕴”(Ye ca mohaṃ pahantvāna, tamokhandhaṃ padālayuṃ)，是指那些圣弟子，或于前行阶段以彼分断等方式，或于下位道断除各道所应断之痴，再以最上道的金刚喻智，将名为痴的黑暗之蕴击破，无余根绝。他们不会再轮回，那些阿罗汉——

‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ;

อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, สํสาโรติ ปวุจฺจตี’’ติ. –

“蕴、界、处之相续，无间断而转起，此被称为轮回。”

เอวํ วุตฺเต อิมสฺมึ สํสาเร น สํสรนฺติ น ปริพฺภมนฺติ. กึ การณา? เหตุ เตสํ น วิชฺชติ, ยสฺมา สํสารสฺส เหตุ มูลการณํ อวิชฺชา, สา เตสํ น วิชฺชติ, สพฺพโส นตฺถิ สมุจฺฉินฺนตฺตาติ.

于如是所说之轮回，彼等不再流转、徘徊。是何原因？因彼等已无其因。轮回之因、根本原因即是无明，彼等已无此因，因其已被完全断除，彻底不复存在。

จตุตฺถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第四经释义终。

๕. ตณฺหาสํโยชนสุตฺตวณฺณนา

5. 爱结经释义

๑๕. ปญฺจเม ยสฺส วิชฺชติ, ตํ ปุคฺคลํ ทุกฺเขหิ, กมฺมํ วา วิปาเกหิ, ภวโยนิคติวิญฺญาณฏฺฐิติสตฺตาวาเส วา ภวนฺตราทีหิ สํโยเชตีติ สํโยชนํ. ตณฺหายนฏฺเฐน ตณฺหา, ตสติ สยํ ปริตสติ, ตสนฺติ วา เอตายาติ ตณฺหา. สญฺญุตฺตาติ จกฺขาทีสุ อภินิเวสวตฺถูสุ พทฺธา. เสสํ วุตฺตนยเมว. กามญฺเจตฺถ อวิชฺชายปิ สํโยชนภาโว ตณฺหาย จ นีวรณภาโว อตฺถิเยว, ตถาปิ อวิชฺชาย ปฏิจฺฉาทิตาทีนเวหิ ภเวหิ ตณฺหา สตฺเต สํโยเชตีติ อิมสฺส วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ ปุริมสุตฺเต อวิชฺชา นีวรณภาเวน, อิธ จ ตณฺหา สํโยชนภาเวเนว วุตฺตา. กิญฺจ นีวรณสํโยชนปฺปธานสฺส ทสฺสนตฺถํ. ยถา หิ นีวรณภาเวน อวิชฺชา สํกิเลสธมฺมานํ ปธานภูตา ปุพฺพงฺคมา จ, เอวํ สํโยชนภาเวน เนสํ ตณฺหาติ ตทธีนปฺปธานภาวํ ทสฺเสตุํ สุตฺตทฺวเย เอวเมเต ธมฺมา วุตฺตา. อปิจ วิเสเสน อวิชฺชา นิพฺพานสุขํ นิวาเรตีติ [Pg.56] ‘‘นีวรณ’’นฺติ วุตฺตา, ตณฺหา สํสารทุกฺเขน สตฺเต สํโยเชตีติ ‘‘สํโยชน’’นฺติ.

15. 第五经中：若法存在，则将个人与苦、业或其果报，与有、生、趣、识住、有情居，或与其他有等系缚在一起，故称为“结”(saṃyojana)。因有渴求之义，故为“爱”(taṇhā)：自己渴求，或因它而渴求，故为“爱”。“结”(saññutta)是指被系缚于眼等执取之境。其余如前述。在此，虽然无明亦有结的作用，爱亦有盖的作用，但是为了显示此中差别——即爱将有情系缚于诸有，而诸有的过患为无明所遮蔽——故于前经中，无明是以盖而说；于此经中，爱则仅以结而说。再者，此亦为开示盖与结的主导作用。正如无明作为盖，是诸染法的首要与先导；同样，爱作为结，亦是彼等的主导。为显示其各自的主导作用，故于二经中如是宣说此二法。此外，就差别而言，无明阻碍涅槃之乐，故说为“盖”；爱将有情与轮回之苦系缚，故说为“结”。

ทสฺสนคมนนฺตรายกรณโต วา วิชฺชาจรณวิปกฺขโต ทฺวยํ ทฺวิธา วุตฺตํ. วิชฺชาย หิ อุชุวิปจฺจนีกภูตา อวิชฺชา นิพฺพานทสฺสนสฺส อวิปรีตทสฺสนสฺส จ วิเสสโต อนฺตรายกรา, จรณธมฺมานํ อุชุวิปจฺจนีกภูตา ตณฺหา คมนสฺส สมฺมาปฏิปตฺติยา อนฺตรายกราติ; เอวมยํ อวิชฺชาย นิวุโต อนฺธีกโต ตณฺหาย สํวุโต พทฺโธ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อนฺโธ วิย พทฺโธ มหากนฺตารํ, สํสารกนฺตารํ นาติวตฺตติ. อนตฺถุปฺปตฺติเหตุทฺวยทสฺสนตฺถมฺปิ ทฺวยํ ทฺวิธา วุตฺตํ. อวิชฺชาคโต หิ ปุคฺคโล พาลภาเวน อตฺถํ ปริหาเปติ, อนตฺถญฺจ อตฺตโน กโรติ, อกุสโล วิย อาตุโร อสปฺปายกิริยาย. ชานนฺโตปิ พาโล พาลภาเวน อตฺถํ ปริหาเปติ, อนตฺถญฺจ กโรติ ชานนฺโต วิย โรคี อสปฺปายเสวี. มกฺกฏาเลโปปมสุตฺตํ เจตสฺส อตฺถสฺส สาธกํ.

或因造成见与行的障碍，或因与明和行对立，此二者被分为两种宣说。无明是明的直接对立面，特别能障碍对涅槃的见以及正确的见；爱是诸行法的直接对立面，能障碍行与正行。因此，被无明所覆盖、蒙蔽，被爱所包裹、束缚的无闻凡夫，就像一个被捆绑的盲人，无法超越大旷野，即轮回旷野。又为了显示产生祸患的两种原因，此二者被分为两种宣说。为无明所驱之人，因其愚痴而舍弃利益，为自己制造祸患，就像不善巧的病人采取不适宜的疗法。即使有知见的愚人，也因其愚痴而舍弃利益，制造祸患，就像有知见的病人服用不适宜之物。《猕猴黏胶喻经》可为此义的证明。

ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส มูลการณทสฺสนตฺถมฺเปตฺถ ทฺวยํ ทฺวิธา วุตฺตํ. วิเสเสน หิ สมฺโมหสฺส พลวภาวโต อวิชฺชาเขตฺตํ อตีโต อทฺธา, ปตฺถนาย พลวภาวโต ตณฺหาเขตฺตํ อนาคโต อทฺธา. ตถา หิ พาลชโน สมฺโมหพหุโล อตีตมนุโสจติ, ตสฺส อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ สพฺพํ เนตพฺพํ. ปตฺถนาพหุโล อนาคตํ ปชปฺปติ, ตสฺส ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานนฺติอาทิ สพฺพํ เนตพฺพํ. เตเนว ตาสํ ปุพฺพนฺตาหรเณน อปรนฺตปฏิสนฺธาเนน จสฺส ยถากฺกมํ มูลการณตา ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพนฺติ.

为显示缘起的根本原因，此处亦将此二者分为两种宣说。特别地，由于痴迷的力量强大，过去时是无明的领域；由于期盼的力量强大，未来时是渴爱的领域。的确，充满痴迷的愚人会为过去而忧愁，对他而言，“无明缘行”等一切都应由此推知。充满期盼的人会为未来而幻想，对他而言，“渴爱缘取”等一切都应由此推知。因此，通过从前际引出并与后际连接，依此顺序显示了它们的根本原因，应当如是了知。

คาถาสุ ตณฺหาทุติโยติ ตณฺหาสหาโย. ตณฺหา หิ นิรุทกกนฺตาเร มรีจิกาย อุทกสญฺญา วิย ปิปาสาภิภูตํ อปฺปฏิการทุกฺขาภิภูตมฺปิ สตฺตํ อสฺสาทสนฺทสฺสนวเสน สหายกิจฺจํ กโรนฺตี ภวาทีสุ อนิพฺพินฺทํ กตฺวา ปริพฺภมาเปติ, ตสฺมา ตณฺหา ปุริสสฺส ‘‘ทุติยา’’ติ วุตฺตา. นนุ จ อญฺเญปิ กิเลสาทโย ภวาภินิพฺพตฺติยา ปจฺจยาว? สจฺจเมตํ, น ปน ตถา วิเสสปฺปจฺจโย ยถา ตณฺหา. ตถา หิ สา กุสเลหิ วินา [Pg.57] อกุสเลหิ, กามาวจราทิกุสเลหิ จ วินา รูปาวจราทิกุสเลหิ ภวนิพฺพตฺติยา วิเสสปฺปจฺจโย, ยโต สมุทยสจฺจนฺติ วุจฺจตีติ. อิตฺถภาวญฺญถาภาวนฺติ อิตฺถภาโว จ อญฺญถาภาโว จ อิตฺถภาวญฺญถาภาโว. โส เอตสฺส อตฺถีติ อิตฺถภาวญฺญถาภาโว สํสาโร, ตํ ตตฺถ อิตฺถภาโว มนุสฺสตฺตํ, อญฺญถาภาโว ตโต อวสิฏฺฐสตฺตาวาสา. อิตฺถภาโว วา เตสํ เตสํ สตฺตานํ ปจฺจุปฺปนฺโน อตฺตภาโว, อญฺญถาภาโว อนาคตตฺตภาโว. เอวรูโป วา อญฺโญปิ อตฺตภาโว อิตฺถภาโว, น เอวรูโป อญฺญถาภาโว. ตํ อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ สํสารํ ขนฺธธาตุอายตนปฏิปาฏึ นาติวตฺตติ, น อติกฺกมติ.

在偈颂中，“以渴爱为第二”是指以渴爱为伴侣。渴爱就像在无水旷野中的阳焰，对于为口渴与无救之苦所折磨的众生，它也通过示现乐味而行伴侣之事，使他们不厌离于诸有而四处漂流，因此渴爱被称为人的“第二”。难道其他烦恼等不也是产生诸有的缘吗？诚然如此，但它们不像渴爱那样是特殊的缘。因为在没有善法时，它通过不善法；在没有欲界等善法时，它通过色界等善法，而成为产生诸有的特殊之缘，因此被称为集谛。“此有与他有”即此有与他有。具有此（性质）者，即是轮回。于此，“此有”是指人身，“他有”是指其余的众生居所。或，“此有”是那些众生当下的自体，“他有”是未来的自体。或，如是形态的自体是“此有”，不如是形态的是“他有”。他无法超越、无法越过这“此有与他有”的轮回，即蕴、界、处的序列。

เอตมาทีนวํ ญตฺวา, ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวนฺติ เอตํ สกลวฏฺฏทุกฺขสฺส สมฺภวํ สมุทยํ ตณฺหํ อาทีนวํ อาทีนวโต ญตฺวาติ อตฺโถ. อถ วา เอตมาทีนวํ ญตฺวาติ เอตํ ยถาวุตฺตํ สํสารนาติวตฺตนํ อาทีนวํ โทสํ ญตฺวา. ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวนฺติ ตณฺหญฺจ วุตฺตนเยน วฏฺฏทุกฺขสฺส ปธานการณนฺติ ญตฺวา. วีตตณฺโห อนาทาโน, สโต ภิกฺขุ, ปริพฺพเชติ เอวํ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานนฺโต วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา มคฺคปฏิปาฏิยา ตณฺหํ วิคเมนฺโต อคฺคมคฺเคน สพฺพโส วีตตณฺโห วิคตตณฺโห, ตโต เอว จตูสุ อุปาทาเนสุ กสฺสจิปิ อภาเวน อายตึ ปฏิสนฺธิสงฺขาตสฺส วา อาทานสฺส อภาเวน อนาทาโน, สติเวปุลฺลปฺปตฺติยา สพฺพตฺถ สโตการิตาย สโต ภินฺนกิเลโส ภิกฺขุ ปริพฺพเช จเรยฺย, ขนฺธปรินิพฺพาเนน วา สงฺขารปฺปวตฺติโต อปคจฺเฉยฺยาติ อตฺโถ.

“了知此过患，渴爱是苦的根源”，其义为：了知渴爱——此轮回全部痛苦的生起与来源——本身即是过患。或者，“了知此过患”是指了知如前所说不能超越轮回的过患与过失。“渴爱是苦的根源”是指了知渴爱是如前所说轮回之苦的主要原因。“离爱无取，正念比丘，当游行”，其义为：如此以三遍知而遍知，增长观，依道次第而去除渴爱，以最上道而完全离爱，渴爱已逝。由此，因于四取中无任何一者，或因无有名为未来结生的执取，故为“无取”。因已达念圆满，于一切处皆正念而行，故为“正念”。如是烦恼已破的比丘，应当游行；或以蕴的般涅槃，从诸行的迁流中出离。此即其义。

ปญฺจมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第五经释义终。

๖. ปฐมเสขสุตฺตวณฺณนา

6. 初有学经释义

๑๖. ฉฏฺเฐ เสขสฺสาติ เอตฺถ เกนฏฺเฐน เสโข? เสกฺขธมฺมปฏิลาภโต เสโข. วุตฺตญฺเหตํ –

16. 在第六（经）中，关于“有学”，此处以何义为有学？以获得有学之法故为有学。如是说：

‘‘กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, เสโข โหตีติ? อิธ, ภิกฺขุ, เสขาย สมฺมาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต โหติ…เป… เสเขน สมฺมาสมาธินา [Pg.58] สมนฺนาคโต โหติ. เอตฺตาวตา โข, ภิกฺขุ, เสโข โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๓).

“尊者，到底到何种程度才称为有学呢？”“比丘，在此，他具足有学的正见……乃至具足有学的正定。比丘，到这样的程度就称为有学。”

อปิจ สิกฺขตีติ เสโข. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

再者，因为学习，所以称为有学。这也曾被说过：

‘‘สิกฺขตีติ โข, ภิกฺขุ, ตสฺมา เสโขติ วุจฺจติ. กิญฺจ สิกฺขติ? อธิสีลมฺปิ สิกฺขติ, อธิจิตฺตมฺปิ สิกฺขติ, อธิปญฺญมฺปิ สิกฺขติ. สิกฺขตีติ โข, ภิกฺขุ, ตสฺมา เสโขติ วุจฺจตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๘๖).

“比丘，正是因为学习，所以才被称为有学。学习什么呢？学习增上戒、增上心、增上慧。比丘，正是因为学习，所以才被称为有学。”

โยปิ กลฺยาณปุถุชฺชโน อนุโลมปฺปฏิปทาย ปริปูรการี สีลสมฺปนฺโน อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โภชเน มตฺตญฺญู ชาคริยานุโยคมนุยุตฺโต ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ โพธิปกฺขิยานํ ธมฺมานํ ภาวนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ – ‘‘อชฺช วา สฺเว วา อญฺญตรํ สามญฺญผลํ อธิคมิสฺสามี’’ติ, โสปิ วุจฺจติ สิกฺขตีติ เสโขติ. อิมสฺมึ อตฺเถ น ปฏิวิชฺฌนฺโตว เสโข อธิปฺเปโต, อถ โข กลฺยาณปุถุชฺชโนปิ. อปฺปตฺตํ มานสํ เอเตนาติ อปฺปตฺตมานโส. มานสนฺติ ‘‘อนฺตลิกฺขจโร ปาโส, ยฺวายํ จรติ มานโส’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๕๑; มหาว. ๓๓) เอตฺถ ราโค มานสนฺติ วุตฺโต. ‘‘จิตฺตํ มโน มานส’’นฺติ (ธ. ส. ๖๓, ๖๕) เอตฺถ จิตฺตํ. ‘‘อปฺปตฺตมานโส เสโข, กาลํ กยิรา ชเน สุตา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๕๙) เอตฺถ อรหตฺตํ. อิธาปิ อรหตฺตเมว อธิปฺเปตํ. เตน อปฺปตฺตอรหตฺตสฺสาติ วุตฺตํ โหติ.

即便是善凡夫(kalyāṇaputhujjano)，若能圆满随顺道(anulomappaṭipadāya)，具足戒行，守护根门，饮食知量，勤修觉醒，于初夜、后夜致力于修习菩提分法而住，并思惟：“我今日或明日将证得某一沙门果。”——这样的人也被称为在学习，被称为有学。在此义中，“有学”所指的不仅是已通达者，也包括善凡夫。“心愿未达者”(appattamānaso)是因其心愿(mānasa)未达。关于“心愿”(mānasa)：在“空中行走的陷阱，此乃心行”(Saṃ. Ni. 1.151; Mahāva. 33)中，此处的“心愿”被说为是贪欲。在“心、意、识”(Dhs. 63, 65)中，它是指心。在“心愿未达的有学，智者应知其时”(Saṃ. Ni. 1.159)中，它是指阿罗汉果。此处所指的也是阿罗汉果。因此，这是说“未得阿罗汉果者”。

อนุตฺตรนฺติ เสฏฺฐํ, อสทิสนฺติ อตฺโถ. จตูหิ โยเคหิ เขมํ อนุปทฺทุตนฺติ โยคกฺเขมํ, อรหตฺตเมว อธิปฺเปตํ. ปตฺถยมานสฺสาติ ทฺเว ปตฺถนา ตณฺหาปตฺถนา, กุสลจฺฉนฺทปตฺถนา จ. ‘‘ปตฺถยมานสฺส หิ ชปฺปิตานิ, ปเวธิตํ วาปิ ปกปฺปิเตสู’’ติ (สุ. นิ. ๙๐๘; มหานิ. ๑๓๗) เอตฺถ ตณฺหาปตฺถนา.

“无上”(anuttara)意为至上、无与伦比。由四种轭而得安稳无患，是为离轭安稳(yogakkhema)，这里意指阿罗汉果。希求者有两种希求，即渴爱希求(taṇhāpatthanā)与善法欲希求(kusalacchandapatthanā)。如经文‘希求者，于所构想中动摇不定’(Su. Ni. 908; Mahāni. 137)，这里指的是渴爱希求。

‘‘ฉินฺนํ ปาปิมโต โสตํ, วิทฺธสฺตํ วินฬีกตํ;

ปาโมชฺชพหุลา โหถ, เขมํ ปตฺเถถ ภิกฺขโว’’ติ. (ม. นิ. ๑.๓๕๒);

“魔罗之流已断绝，溃散无余如苇折；比丘应怀欣悦意，安稳之境常希求。”(Ma. Ni. 1.352)

เอตฺถ กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺทปตฺถนา, อยเมว อิธาธิปฺเปตา. เตน ปตฺถยมานสฺสาติ ตํ โยคกฺเขมํ คนฺตุกามสฺส ตนฺนินฺนสฺส ตปฺโปณสฺส ตปฺปพฺภารสฺสาติ อตฺโถ. วิหรโตติ เอกํ อิริยาปถทุกฺขํ อญฺเญน อิริยาปเถน วิจฺฉินฺทิตฺวา อปริปตนฺตํ อตฺตภาวํ หรโต. อถ วา ‘‘สพฺเพ [Pg.59] สงฺขารา อนิจฺจาติ อธิมุจฺจนฺโต สทฺธาย วิหรตี’’ติอาทินา นิทฺเทสนเยน เจตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อชฺฌตฺติกนฺติ นิยกชฺฌตฺตสงฺขาเต อชฺฌตฺเต ภวํ อชฺฌตฺติกํ. องฺคนฺติ การณํ. อิติ กริตฺวาติ เอวํ กตฺวา. น อญฺญํ เอกงฺคมฺปิ สมนุปสฺสามีติ เอตฺถ อยํ สงฺเขปตฺโถ – ภิกฺขเว, อชฺฌตฺตํ อตฺตโน สนฺตาเน สมุฏฺฐิตํ การณนฺติ กตฺวา อญฺญํ เอกการณมฺปิ น สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ พหูปการํ, ยถยิทํ โยนิโส มนสิกาโรติ อุปายมนสิกาโร, ปถมนสิกาโร, อนิจฺจาทีสุ อนิจฺจาทินเยเนว มนสิกาโร, อนิจฺจานุโลมิเกน วา จิตฺตสฺส อาวฏฺฏนา อนฺวาวฏฺฏนา อาโภโค สมนฺนาหาโร มนสิกาโร. อยํ โยนิโส มนสิกาโร.

此处，意指的是作为行动意愿的善法欲希求；这才是此处所指。因此，“希求者”即指渴望证得那离轭安稳、心向于此、倾向于此、热切追求于此者。“安住”(viharati)是指以另一种威仪断除一种威仪的痛苦，使生命相续不断绝。或者，应依“确信一切行皆无常而以信心安住”等解释来了知此处的意义。“内”(ajjhattika)是指于自身内在生起者。“因”(aṅga)即是原因。“如是行之”(iti karitvā)意为“如此行已”。“我不见其他任何单一因素”——诸比丘，此处的简要意思是：在自身相续中生起的因，我不见有其他任何单一的因素能如此有益，就像如理作意(yoniso manasikāra)一样，也就是方便作意、根本作意，于无常等法以无常等方式作意，或者随顺无常使心转向、随转、专注、完全投入的作意，这就是如理作意。

อิทานิ โยนิโส มนสิการสฺส อานุภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘โยนิโส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ มนสิ กโรนฺโต อกุสลํ ปชหติ, กุสลํ ภาเวตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ โยนิโส มนสิ กโรนฺโตติ ‘‘อิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ, อยํ ทุกฺขสมุทโย อริยสจฺจํ, อยํ ทุกฺขนิโรโธ อริยสจฺจํ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจ’’นฺติ จตูสุ อริยสจฺเจสุ โยนิโส มนสิการํ ปวตฺเตนฺโต.

现在为了显示如理作意(yoniso manasikāra)的力量，（经中）说：“诸比丘，比丘如理作意时，舍断不善，修习善法。”此处“如理作意”是指，于四圣谛中发起如理作意：“此是苦圣谛，此是苦集圣谛，此是苦灭圣谛，此是导向苦灭之道的圣谛。”

ตตฺรายํ อตฺถวิภาวนา – ยทิปิ อิทํ สุตฺตํ อวิเสเสน เสกฺขปุคฺคลวเสน อาคตํ, จตุมคฺคสาธารณวเสน ปน สงฺเขเปเนว กมฺมฏฺฐานํ กถยิสฺสาม. โย จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานิโก โยคาวจโร ‘‘ตณฺหาวชฺชา เตภูมกา ขนฺธา ทุกฺขํ, ตณฺหา สมุทโย, อุภินฺนํ อปฺปวตฺติ นิโรโธ, นิโรธสมฺปาปโก มคฺโค’’ติ เอวํ ปุพฺเพ เอว อาจริยสนฺติเก อุคฺคหิตจตุสจฺจกมฺมฏฺฐาโน. โส อปเรน สมเยน วิปสฺสนามคฺคํ สมารุฬฺโห สมาโน เตภูมเก ขนฺเธ ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ โยนิโส มนสิ กโรติ, อุปาเยน ปเถน สมนฺนาหรติ เจว วิปสฺสติ จ. วิปสฺสนา หิ อิธ มนสิการสีเสน วุตฺตา. ยา ปนายํ ตสฺส ทุกฺขสฺส สมุฏฺฐาปิกา ปุริมภวิกา ตณฺหา, อยํ ทุกฺขสมุทโยติ โยนิโส มนสิ กโรติ. ยสฺมา ปน อิทํ ทุกฺขํ, อยญฺจ สมุทโย อิทํ ฐานํ ปตฺวา นิรุชฺฌนฺติ น ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา ยทิทํ นิพฺพานํ นาม, อยํ ทุกฺขนิโรโธติ โยนิโส มนสิ กโรติ. นิโรธสมฺปาปกํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ โยนิโส มนสิ กโรติ, อุปาเยน ปเถน สมนฺนาหรติ เจว วิปสฺสติ จ.

此处阐释其义理——即使此经是针对有学个人而说，我们也将以四道共通的方式简要讲述业处。若一位修习四圣谛业处的瑜伽行者，曾于阿阇梨(ācariya)处学得四圣谛业处：“以渴爱为过患的三界诸蕴是苦，渴爱是集，此二者的不生起是灭，导向灭之道是道”。其后，当他踏上观(vipassanā)道时，便如理作意三界诸蕴为“此是苦”，以方便、正道专注并观照。此处的观，是以作意为首而说。对于那引发此苦的前有渴爱，他如理作意“此是苦集”。由于此苦与此集于此境地得以止息、不再生起，因此，对于那名为涅槃者，他如理作意“此是苦灭”。对于导向灭的八支圣道，他如理作意“此是导向苦灭之道”，以方便、正道专注并观照。

ตตฺรายํ [Pg.60] อุปาโย – อภินิเวโส นาม ขนฺเธ โหติ, น วิวฏฺเฏ, ตสฺมา อยมตฺโถ – ‘‘อิมสฺมึ กาเย ปถวีธาตุ, อาโปธาตู’’ติอาทินา (ที. นิ. ๒.๓๗๘) นเยน จตฺตาริ มหาภูตานิ ตทนุสาเรน อุปาทารูปานิ จ ปริคฺคเหตฺวา ‘‘อยํ รูปกฺขนฺโธ’’ติ ววตฺถเปติ. ตํ ววตฺถาปยโต อุปฺปนฺเน ตทารมฺมเณ จิตฺตเจตสิกธมฺเม ‘‘อิเม จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา’’ติ ววตฺถเปติ. ตโต ‘‘อิเม ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺข’’นฺติ ววตฺถเปติ. เต ปน สงฺเขปโต นามญฺจ รูปญฺจาติ ทฺเว ภาคา โหนฺติ. อิทญฺจ นามรูปํ สเหตุ สปฺปจฺจยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส อยํ อวิชฺชาภวตณฺหาทิโก เหตุ, อยํ อาหาราทิโก ปจฺจโยติ เหตุปฺปจฺจเย ววตฺถเปติ. โส เตสํ ปจฺจยานญฺจ ปจฺจยุปฺปนฺนานญฺจ ยาถาวสรสลกฺขณํ ววตฺถเปตฺวา ‘‘อิเม ธมฺมา อหุตฺวา ภวนฺติ, หุตฺวา นิรุชฺฌนฺติ, ตสฺมา อนิจฺจา’’ติ อนิจฺจลกฺขณํ อาโรเปติ, ‘‘อุทยพฺพยปฏิปีฬิตตฺตา ทุกฺขา’’ติ ทุกฺขลกฺขณํ อาโรเปติ, ‘‘อวสวตฺตนโต อนตฺตา’’ติ อนตฺตลกฺขณํ อาโรเปติ.

其方法如下：执取是对于诸蕴，而非对于出离。所以此中义理为——以“此身有地界、水界”等(长部2.378)的方式，把握四大种以及依之而存的所造色后，确立“此是色蕴”。在确立色蕴时，对生起的、以之为所缘的心与心所法，确立“此是四无色蕴”。然后确立“此五蕴是苦”。简而言之，它们是名与色两部分。这名色有因、有缘而生起；其因是无明、有、渴爱等，其缘是食等，如此确立因缘。他如实确立这些缘以及缘生法的各自特征后，安立上“诸法无而复有，有而复灭，故为无常”的无常相，“因生灭逼迫故为苦”的苦相，“因不能自主故为无我”的无我相。

เอวํ ติลกฺขณานิ อาโรเปตฺวา วิปสฺสนฺโต อุทยพฺพยญาณุปฺปตฺติยา อุปฺปนฺเน โอภาสาทิเก วิปสฺสนุปกฺกิเลเส ‘อมคฺโค’ติ อุทยพฺพยญาณเมว ‘‘อริยมคฺคสฺส อุปายภูโต ปุพฺพภาคมคฺโค’’ติ มคฺคามคฺคํ ววตฺถเปตฺวา ปุน อุทยพฺพยญาณํ ปฏิปาฏิยา ภงฺคญาณาทีนิ จ อุปฺปาเทนฺโต โสตาปตฺติมคฺคาทโย ปาปุณาติ. ตสฺมึ ขเณ จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฺปฏิเวเธเนว ปฏิวิชฺฌติ, เอกาภิสมเยน อภิสเมติ. ตตฺถ ทุกฺขํ ปริญฺญาปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌนฺโต, สมุทยํ ปหานปฺปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌนฺโต สพฺพํ อกุสลํ ปชหติ, นิโรธํ สจฺฉิกิริยาปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌนฺโต มคฺคํ ภาวนาปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌนฺโต สพฺพํ กุสลํ ภาเวติ. อริยมคฺโค หิ นิปฺปริยายโต กุจฺฉิตสลนาทิอตฺเถน กุสโล, ตสฺมิญฺจ ภาวิเต สพฺเพปิ กุสลา อนวชฺชโพธิปกฺขิยธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺตีติ. เอวํ โยนิโส มนสิ กโรนฺโต อกุสลํ ปชหติ, กุสลํ ภาเวติ. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘อิทํ ทุกฺขนฺติ โยนิโส มนสิ กโรติ, อยํ ทุกฺขสมุทโยติ โยนิโส มนสิ กโรตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๑.๒๑). อปรมฺปิ วุตฺตํ ‘‘โยนิโส มนสิการสมฺปนฺนสฺเสตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ปาฏิกงฺขํ – อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวสฺสติ, อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ พหุลีกริสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๕๕).

如是安立三相而修观者，于生灭智生起时，对光明等观的杂染，确立其为“非道”，而唯有生灭智才是“作为圣道之方便的前分道”，如此辨明道与非道后，再次第生起生灭智以及坏灭智等，证得须陀洹道等。在那一刹那，以单一次的通达贯通四谛，以单一次的现观证悟。其中，以遍知通达贯通苦，以舍断通达贯通集，从而舍弃一切不善；以作证通达贯通灭，以修习通达贯通道，从而修习一切善。圣道，究竟而言，因其能舍弃鄙劣之法等义故为善，当它被修习时，所有无过的菩提分法都达到修习的圆满。像这样如理作意，就能舍弃不善，修习善法。正如所说：‘“此是苦”，他如理作意；“此是苦集”，他如理作意’等等(中部 1.21)。又说：‘诸比丘，具足如理作意的比丘，可以期望他修习圣八支道，多修圣八支道’(相应部 5.55)。

โยนิโส [Pg.61] มนสิกาโรติ คาถาย อยํ สงฺเขปตฺโถ – สิกฺขติ, สิกฺขาปทานิ ตสฺส อตฺถิ, สิกฺขนสีโลติ วา เสโข. สํสาเร ภยํ อิกฺขตีติ ภิกฺขุ. ตสฺส เสขสฺส ภิกฺขุโน อุตฺตมตฺถสฺส อรหตฺตสฺส ปตฺติยา อธิคมาย ยถา โยนิโส มนสิกาโร, เอวํ พหุกาโร พหูปกาโร อญฺโญ โกจิ ธมฺโม นตฺถิ. กสฺมา? ยสฺมา โยนิโส อุปาเยน มนสิการํ ปุรกฺขตฺวา ปทหํ จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานวเสน ปทหนฺโต, ขยํ ทุกฺขสฺส ปาปุเณ สํกิเลสวฏฺฏทุกฺขสฺส ปริกฺขยํ ปริโยสานํ นิพฺพานํ ปาปุเณ อธิคจฺเฉยฺย, ตสฺมา โยนิโส มนสิกาโร พหุกาโรติ.

“如理作意”偈的简略义是：他学习(sikkhati)，他具有学处(sikkhāpada)，或有学习之性，故为有学(sekho)。于轮回中见怖畏，故为比丘(bhikkhu)。对于那位有学比丘，为证得最高义——阿罗汉果，没有其他任何法能像如理作意那样大有助益。何以故？因为以如理、如法之作意为前导而精勤，依四正勤而努力，他便能达到苦的灭尽，即烦恼轮转(kilesavaṭṭa)之苦的彻底灭尽——涅槃。是故，如理作意大有助益。

ฉฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第六经释义终。

๗. ทุติยเสขสุตฺตวณฺณนา

7. 第二有学经释义

๑๗. สตฺตเม พาหิรนฺติ อชฺฌตฺตสนฺตานโต พหิ ภวํ. กลฺยาณมิตฺตตาติ ยสฺส สีลาทิคุณสมฺปนฺโน อฆสฺส ฆาตา, หิตสฺส วิธาตา สพฺพากาเรน อุปการโก มิตฺโต โหติ, โส ปุคฺคโล กลฺยาณมิตฺโต, ตสฺส ภาโว กลฺยาณมิตฺตตา. ตตฺรายํ กลฺยาณมิตฺโต ปกติยา สทฺธาสมฺปนฺโน โหติ สีลสมฺปนฺโน สุตสมฺปนฺโน จาคสมฺปนฺโน วีริยสมฺปนฺโน สติสมฺปนฺโน สมาธิสมฺปนฺโน ปญฺญาสมฺปนฺโน. ตตฺถ สทฺธาสมฺปตฺติยา สทฺทหติ ตถาคตสฺส โพธึ, เตน สมฺมาสมฺโพธิเหตุภูตํ สตฺเตสุ หิตสุเขสิตํ น ปริจฺจชติ, สีลสมฺปตฺติยา สพฺรหฺมจารีนํ ปิโย โหติ ครุ จ ภาวนีโย โจทโก ปาปครหี วตฺตา วจนกฺขโม, สุตสมฺปตฺติยา ขนฺธายตนสจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิกานํ คมฺภีรานํ กถานํ กตฺตา โหติ, จาคสมฺปตฺติยา อปฺปิจฺโฉ โหติ สนฺตุฏฺโฐ ปวิวิตฺโต อสํสฏฺโฐ, วีริยสมฺปตฺติยา อตฺตโน ปเรสญฺจ หิตปฺปฏิปตฺติยํ อารทฺธวีริโย โหติ, สติสมฺปตฺติยา อุปฏฺฐิตสฺสติ โหติ ปรเมน สติเนปกฺเกน สมนฺนาคโต จิรกตมฺปิ จิรภาสิตมฺปิ สริตา อนุสฺสริตา, สมาธิสมฺปตฺติยา อวิกฺขิตฺโต โหติ สมาหิโต เอกคฺคจิตฺโต, ปญฺญาสมฺปตฺติยา อวิปรีตํ ปชานาติ. โส [Pg.62] สติยา กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ คติโย สมนฺเวสนฺโต ปญฺญาย สตฺตานํ หิตสุขํ ยถาภูตํ ชานิตฺวา สมาธินา ตตฺถ อพฺยคฺคจิตฺโต หุตฺวา วีริเยน สตฺเต อหิตโต นิเสเธตฺวา เอกนฺตหิเต นิโยเชติ. เตเนวาห –

17. 第七经中，“外”指自身相续之外。“善友性”是：若有一位朋友，他具足戒等功德，是恶的摧毁者、益的成就者、以一切方式助益者，此人即是善友，其状态即是善友性。在此，善友依其本性具足信、戒、闻、舍、精进、念、定、慧。其中，由信具足，他信受如来的菩提，因此不舍弃为众生寻求利益安乐——此乃正等觉之因；由戒具足，他为同梵行者所喜爱、尊重、敬奉，是劝诫者、呵责罪恶者、善说者、能忍受言语者；由闻具足，他能宣说关于蕴、处、谛、缘起等深奥之法；由舍具足，他少欲、知足、独处、不交杂；由精进具足，他为自他利益的修行而发起精进；由念具足，他安住于念，具足最高的念与明辨，能忆念、随念很久以前所做所说之事；由定具足，他不散乱、安止、心一境性；由慧具足，他无颠倒地了知。他以念探寻善与不善法的趣向，以慧如实了知众生的利益安乐，以定于此心不散乱，以精进制止众生于无益之事，而令他们专志于利益。是故说：

‘‘ปิโย ครุ ภาวนีโย, วตฺตา จ วจนกฺขโม;

คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตา, โน จาฏฺฐาเน นิโยชโก’’ติ. (เนตฺติ. ๑๑๓);

“可爱、可敬、可敬奉，善说亦能忍他语；能作深奥之言说，不于非处作怂恿。”（《导论》113）

กลฺยาณมิตฺโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อกุสลํ ปชหติ, กุสลํ ภาเวตีติ กลฺยาณมิตฺโต ปุคฺคโล กลฺยาณมิตฺตํ นิสฺสาย กมฺมสฺสกตาญาณํ อุปฺปาเทติ, อุปฺปนฺนํ สทฺธํ ผาตึ กโรติ, สทฺธาชาโต อุปสงฺกมติ อุปสงฺกมิตฺวา ธมฺมํ สุณาติ. ตํ ธมฺมํ สุตฺวา ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภติ, เตน สทฺธาปฏิลาเภน ฆราวาสํ ปหาย ปพฺพชฺชํ อนุติฏฺฐติ, จตุปาริสุทฺธิสีลํ สมฺปาเทติ, ยถาพลํ ธุตธมฺเม สมาทาย วตฺตติ, ทสกถาวตฺถุลาภี โหติ, อารทฺธวีริโย วิหรติ อุปฏฺฐิตสฺสติ สมฺปชาโน ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ โพธิปกฺขิยานํ ธมฺมานํ ภาวนานุโยคมนุยุตฺโต, นจิรสฺเสว วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา อริยมคฺคาธิคเมน สพฺพํ อกุสลํ สมุจฺฉินฺทติ, สพฺพญฺจ กุสลํ ภาวนาปาริปูรึ คเมนฺโต วฑฺเฒติ. วุตฺตญฺเหตํ –

“诸比丘，有善友的比丘舍断不善、修习善法。”有善友的人(puggala)，依靠善友而生起业自属智，增长已生起的信心。生起信心后，他前去亲近，亲近后听闻正法。听闻正法后，于如来处获得信心；以获得此信心故，他舍离家庭生活而出家；他成就四清净戒，随力受持头陀行，得十种论事，他住于已发起的精进，具念、正知，于初夜、后夜致力于修习菩提分法。不久，他便发起观(vipassanā)，以圣道的证得，根除一切不善法，并修习一切善法，令其圆满增长。如是说：

‘‘กลฺยาณมิตฺตสฺเสตํ, เมฆิย, ภิกฺขุโน ปาฏิกงฺขํ กลฺยาณสหายสฺส กลฺยาณสมฺปวงฺกสฺส ‘ยํ สีลวา ภวิสฺสติ, ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหริสฺสติ อาจารโคจรสมฺปนฺโน, อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ, ภยทสฺสาวี สมาทาย สิกฺขิสฺสติ, สิกฺขาปเทสุ’.

“梅吉亚(Meghiya)，对于有善友、善伴、善同志的比丘，可以预期：他将具足戒行，住于波罗提木叉(pātimokkha)律仪的防护，具足正当的行为与行处，于微小的过失中见怖畏，受持学习诸学处(sikkhāpada)。”

‘‘กลฺยาณมิตฺตสฺเสตํ…เป… กลฺยาณสมฺปวงฺกสฺส ‘ยํ ยายํ กถา อภิสลฺเลขิกา เจโตวิวรณสปฺปายา เอกนฺตนิพฺพิทาย…เป… นิพฺพานาย สํวตฺตติ. เสยฺยถิทํ – อปฺปิจฺฉกถา, สนฺตุฏฺฐิกถา, ปวิเวกกถา, อสํสคฺคกถา, วีริยารมฺภกถา, สีลกถา, สมาธิกถา…เป… วิมุตฺติญาณทสฺสนกถา. เอวรูปาย กถาย นิกามลาภี ภวิสฺสติ อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภี’.

“有善友……乃至有善同志者，可以预期：他将能随意获得、不费力获得、轻易获得此等言论，即那些有助于减损烦恼、有助于心之开放、完全导向厌离……乃至涅槃的言论。亦即：少欲论、知足论、独处论、不交杂论、发起精进论、戒论、定论……乃至解脱知见论。他将能随意获得、不费力获得、轻易获得此等言论。”

‘‘กลฺยาณมิตฺตสฺเสตํ [Pg.63] …เป… กลฺยาณสมฺปวงฺกสฺส ‘ยํ อารทฺธวีริโย วิหริสฺสติ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทาย ถามวา ทฬฺหปรกฺกโม อนิกฺขิตฺตธุโร กุสเลสุ ธมฺเมสุ’.

“有善友……乃至有善同志者，可以预期：他会住于已发起的精进，为舍断不善法、为具足善法，他将是坚毅、勇猛、于诸善法不舍弃责任者。”

‘‘กลฺยาณมิตฺตสฺเสตํ…เป… กลฺยาณสมฺปวงฺกสฺส ‘ยํ ปญฺญวา ภวิสฺสติ, อุทยตฺถคามินิยา ปญฺญาย สมนฺนาคโต อริยาย นิพฺเพธิกาย สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินิยา’’’ติ (อุทา. ๓๑).

“有善友……乃至有善同志者，可以预期：他将是有智慧的，具足了知生灭之慧，此乃圣、决择、正导苦尽之慧。”（《自说经》31）

เอวํ สกลวฏฺฏทุกฺขปริมุจฺจนนิมิตฺตํ กลฺยาณมิตฺตตาติ เวทิตพฺพํ. เตเนวาห –

如是，当知善友性是解脱一切轮转之苦的征相。是故（世尊）说：

‘‘มมญฺหิ, อานนฺท, กลฺยาณมิตฺตํ อาคมฺม ชาติธมฺมา สตฺตา ชาติยา ปริมุจฺจนฺติ, ชราธมฺมา สตฺตา ชราย ปริมุจฺจนฺตี’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๑.๑๒๙).

“阿难(Ānanda)，正是依靠我这位善友，有生法之众生从生解脱，有老法之众生从老解脱”等等。（《相应部》1.129）

เตน วุตฺตํ – ‘‘กลฺยาณมิตฺโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อกุสลํ ปชหติ, กุสลํ ภาเวตี’’ติ.

是故说：“诸比丘，有善友的比丘舍断不善，修习善法。”

คาถาย สปฺปติสฺโสติ ปติสฺสวสงฺขาเตน สห ปติสฺเสนาติ สปฺปติสฺโส, กลฺยาณมิตฺตสฺส โอวาทํ สิรสา สมฺปฏิจฺฉโก สุพฺพโจติ อตฺโถ. อถ วา หิตสุเข ปติฏฺฐาปเนน ปติ อิเสตีติ ปติสฺโส, โอวาททายโก. ครุอาทรโยเคน เตน ปติสฺเสน สห วตฺตตีติ สปฺปติสฺโส, ครูสุ ครุจิตฺตีการพหุโล. สคารโวติ ฉพฺพิเธนปิ คารเวน ยุตฺโต. กรํ มิตฺตานํ วจนนฺติ กลฺยาณมิตฺตานํ โอวาทํ กโรนฺโต ยโถวาทํ ปฏิปชฺชนฺโต. สมฺปชาโนติ สตฺตฏฺฐานิเยน สมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต. ปติสฺสโตติ กมฺมฏฺฐานํ ผาตึ, คเมตุํ สมตฺถาย สติยา ปติสฺสโต สโตการี. อนุปุพฺเพนาติ สีลาทิวิสุทฺธิปฏิปาฏิยา, ตตฺถ จ วิปสฺสนาปฏิปาฏิยา เจว มคฺคปฏิปาฏิยา จ. สพฺพสํโยชนกฺขยนฺติ กามราคสํโยชนาทีนํ สพฺเพสํ สํโยชนานํ เขปนโต สพฺพสํโยชนกฺขยสงฺขาตสฺส อริยมคฺคสฺส ปริโยสานภูตํ อรหตฺตํ, ตสฺส อารมฺมณภูตํ นิพฺพานเมว วา. ปาปุเณ อธิคจฺเฉยฺยาติ อตฺโถ. อิติ อิเมสุ ทฺวีสุ สุตฺเตสุ อริยมคฺคาธิคมสฺส สตฺถารา ปธานงฺคํ นาม คหิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

偈颂中，“有恭敬心”(sappatisso)是：与恭敬(patissa，即听从)俱行，故为“有恭敬心”，义即易受教，能恭敬领受善友的教诫。又或者，通过安立于利益安乐而寻求(iseti)的主导者(pati)，故为“教诫者”(patisso)，即教诫的给予者。与此教诫者一起，以恭敬、尊重而行，故为“有恭敬心”，即对师长多怀恭敬之心。“具敬”(sagāravo)是：具足六种恭敬。“行友人语”(karaṃ mittānaṃ vacanaṃ)是：实行善友的教诫，如教而行。“正知”(sampajāno)是：具足七事正知。“具念”(patissato)是：具足能令业处增长之念，恒常具念而行。“次第”(anupubbena)是：依戒等清净的次第，以及其中的观(vipassanā)次第与道次第。“一切结尽”(sabbasaṃyojanakkhayaṃ)是：由于断尽欲贪结等一切结，故为一切结尽，此即圣道终点的阿罗汉果，或以之为所缘的涅槃。“能达到”(pāpuṇe)义为“能证得”(adhigaccheyya)。当知，于此二经中，导师已揭示了证得圣道之主因。

สตฺตมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第七经释义终。

๘. สงฺฆเภทสุตฺตวณฺณนา

8. 破僧经释义

๑๘. อฏฺฐเม [Pg.64] เอกธมฺโมติ กตโรยํ สุตฺตนิกฺเขโป? อฏฺฐุปฺปตฺติโก. ตตฺรายํ สงฺเขปกถา – เทวทตฺโต หิ อชาตสตฺตุํ ทุคฺคหณํ คาหาเปตฺวา ตสฺส ปิตรํ ราชานํ พิมฺพิสารํ เตน มาราเปตฺวาปิ อภิมาเร ปโยเชตฺวาปิ สิลาปวิชฺฌเนน โลหิตุปฺปาทกมฺมํ กตฺวาปิ น ตาวตา ปากโฏ ชาโต, นาฬาคิรึ วิสฺสชฺเชตฺวา ปน ปากโฏ ชาโต. อถ มหาชโน ‘‘เอวรูปมฺปิ นาม ปาปํ คเหตฺวา ราชา วิจรตี’’ติ โกลาหลํ อกาสิ, มหาโฆโส อโหสิ. ตํ สุตฺวา ราชา อตฺตนา ทียมานานิ ปญฺจ ถาลิปากสตานิ ปจฺฉินฺทาเปสิ, อุปฏฺฐานมฺปิสฺส นาคมาสิ. นาคราปิ กุลํ อุปคตสฺส กฏจฺฉุภตฺตมฺปิสฺส นาทํสุ. โส ปริหีนลาภสกฺกาโร โกหญฺเญน ชีวิตุกาโม สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจ วตฺถูนิ ยาจิตฺวา ‘‘อลํ, เทวทตฺต, โย อิจฺฉติ, โส อารญฺญิโก โหตู’’ติอาทินา (ปารา. ๔๐๙; จูฬว. ๓๔๓) ภควตา ปฏิกฺขิตฺโต เตหิ ปญฺจหิ วตฺถูหิ พาลํ ลูขปฺปสนฺนํ ชนํ สญฺญาเปนฺโต ปญฺจสเต วชฺชิปุตฺตเก สลากํ คาหาเปตฺวา สงฺฆํ ภินฺทิตฺวาว เต อาทาย คยาสีสํ อคมาสิ. อถ ทฺเว อคฺคสาวกา สตฺถุ อาณาย ตตฺถ คนฺตฺวา ธมฺมํ เทเสตฺวา เต อริยผเล ปติฏฺฐาเปตฺวา อานยึสุ. เย ปนสฺส สงฺฆเภทาย ปรกฺกมนฺตสฺส ลทฺธึ โรเจตฺวา ตเถว ปคฺคยฺห ฐิตา สงฺเฆ ภิชฺชนฺเต ภินฺเน จ สมนุญฺญา อเหสุํ, เตสํ ตํ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย อโหสิ.

18. 在第八经中，此经的阐述方式是有缘起的。此处为简要说明：提婆达多(Devadatta)劝说阿闍世(Ajātasattu)接受邪见，令其杀害其父频婆娑罗(Bimbisāra)王，又派遣刺客，并以投石使佛陀足部出血，即便如此，他的恶行也未昭著；但在放出那拉吉利(Nāḷāgiri)象后，他的恶行才昭著于世。于是大众喧哗道：“国王竟与如此恶人交往！”，噪声大作。国王听后，便中断了供给他的五百份盘食，也不再去拜访他。当他去居士家时，城里人连一勺饭都不给他了。他失去利养与恭敬，想以欺诈维生，便去拜见导师，请求五事，但为世尊以“算了，提婆达多，若有乐意者，可自为林住者”等语所拒绝。他便用这五事去说服那些喜爱粗劣苦行的愚人，让五百位跋耆族子弟抽签，分裂了僧团，然后带领他们去了象头山(Gayāsīsa)。之后，两位上首弟子奉导师之命前往彼处说法，使他们安住于圣果，然后将他们带回。至于那些在提婆达多致力于分裂僧团时，乐其邪见并执持不舍，于僧团正分裂及分裂后予以苟同者，此事长久以来成为他们的无益与痛苦。

เทวทตฺโตปิ น จิรสฺเสว โรคาภิภูโต พาฬฺหคิลาโน มรณกาเล ‘‘สตฺถารํ วนฺทิสฺสามี’’ติ มญฺจกสิวิกาย นียมาโน เชตวนโปกฺขรณิตีเร ฐปิโต ปถวิยา วิวเร ทินฺเน ปติตฺวา อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺติ, โยชนสติโก จสฺส อตฺตภาโว อโหสิ กปฺปฏฺฐิโย ตาลกฺขนฺธปริมาเณหิ อยสูเลหิ วินิวิทฺโธ. เทวทตฺตปกฺขิกานิ จ ปญฺจมตฺตานิ กุลสตานิ ตสฺส ลทฺธิยํ ฐิตานิ สห พนฺธเวหิ นิรเย นิพฺพตฺตานิ. เอกทิวสํ ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ ‘‘อาวุโส, เทวทตฺเตน สงฺฆํ ภินฺทนฺเตน ภาริยํ กมฺมํ กต’’นฺติ. อถ สตฺถา ธมฺมสภํ อุปคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต สงฺฆเภเท อาทีนวํ ทสฺเสนฺโต [Pg.65] อิมํ สุตฺตํ อภาสิ. เกจิ ปน ภณนฺติ ‘‘เทวทตฺตสฺส ตปฺปกฺขิกานญฺจ ตถา นิรเย นิพฺพตฺตภาวํ ทิสฺวา สงฺฆเภเท อาทีนวํ ทสฺเสนฺโต ภควา อตฺตโน อชฺฌาสเยเนว อิมํ สุตฺตํ เทเสสี’’ติ.

提婆达多不久后就被疾病击倒，病重垂危时想“我要礼敬导师”，被人用床轿抬到祇陀林(Jetavana)池边放下，地面裂开，他便坠落下去，投生到无间地狱(Avīci)，将在那里住一劫，他的身长达一百由旬，被如棕榈树干般粗的铁矛贯穿。追随提婆达多的约五百户人家，因坚持他的主张，连同亲属一起都堕入了地狱。有一天，比丘们在法堂里发起话题：“贤友们，提婆达多分裂僧团，造了极重的业。”这时，世尊来到法堂，问道：“比丘们，你们现在聚在这里谈论什么？”听说他们在谈论此事后，世尊为了开示分裂僧团的过患，说了这部经。但也有人说：“世尊看到提婆达多及其同伙投生于地狱的情形后，为了开示分裂僧团的过患，是出于自己的意愿而宣说了这部经。”

ตตฺถ เอกธมฺโมติ เอโก อกุสโล มหาสาวชฺชธมฺโม. โลเกติ สตฺตโลเก. อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชตีติ เอตฺถ เภทสํวตฺตนิเกสุ ภณฺฑนาทีสุ สงฺเฆ อุปฺปนฺเนสุปิ ‘‘ธมฺโม อธมฺโม’’ติอาทีสุ อฏฺฐารสเภทกรวตฺถูสุ ยสฺส กสฺสจิ ทีปนวเสน โวหรนฺเตสุปิ ตตฺถ รุจิชนนตฺถํ อนุสฺสาเวนฺเตสุปิ อนุสฺสาเวตฺวา สลากาย คาหิตายปิ สงฺฆเภโท อุปฺปชฺชมาโน นาม โหติ, สลากาย ปน คาหิตาย จตฺตาโร วา อติเรกา วา ยทา อาเวณิกํ อุทฺเทสํ วา สงฺฆกมฺมํ วา กโรนฺติ, ตทา สงฺฆเภโท อุปฺปชฺชติ นาม. กเต ปน ตสฺมึ สงฺฆเภโท อุปฺปนฺโน นาม? กมฺมํ, อุทฺเทโส, โวหาโร, อนุสฺสาวนา, สลากคฺคาโหติ อิเมสุ หิ ปญฺจสุ สงฺฆสฺส เภทการเณสุ กมฺมํ วา อุทฺเทโส วา ปมาณํ, โวหารานุสฺสาวนสลากคฺคาหา ปน ปุพฺพภาคาติ.

此处“一法”指的是一种极有过患的不善法。“于世间”是指于有情世间。说到“生起”：在导致分裂的争论等事于僧团中生起时，或就“此是法，此是非法”等十八种分裂事由进行宣说时，或为博取赞同而游说时，乃至游说后拿取了筹签，僧团分裂都只是名为“正在生起”。只有在拿取筹签后，四人或更多人进行别众诵戒或别众僧事时，僧团分裂才名为“生起”。当该羯磨完成后，僧团分裂才名为“已生起”。在羯磨、诵戒、言说、游说、执筹这五种令僧团分裂的原因中，羯磨或诵戒是决定性的，而言说、游说、执筹只是前行部分。

พหุชนาหิตายาติอาทีสุ ๐.มหาชนสฺส ฌานมคฺคาทิสมฺปตฺตินิวารเณน อหิตาย, สคฺคสมฺปตฺตินิวารเณน อสุขาย, อปายูปปตฺติเหตุภาเวน อนตฺถาย. อกุสลธมฺมวเสน วา อหิตาย, หิตมตฺตสฺสปิ อภาวา สุคติยมฺปิ นิพฺพตฺตนกกายิกเจตสิกทุกฺขาย อุปฺปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. เทวมนุสฺสานนฺติ อิทํ ‘‘พหุโน ชนสฺสา’’ติ วุตฺเตสุ อุกฺกฏฺฐปุคฺคลนิทฺเทโส. อปโร นโย – พหุชนาหิตายาติ พหุชนสฺส มหโต สตฺตกายสฺส อหิตตฺถาย, ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกอนตฺถายาติ อตฺโถ. อสุขายาติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกอสุขตฺถาย, ทุวิธทุกฺขตฺถายาติ อตฺโถ. อนตฺถายาติ ปรมตฺถปฏิกฺเขปาย. นิพฺพานญฺหิ ปรมตฺโถ, ตโต อุตฺตรึ อตฺโถ นตฺถิ. อหิตายาติ มคฺคปฏิกฺเขปาย. นิพฺพานสมฺปาปกมคฺคโต หิ อุตฺตรึ หิตํ นาม นตฺถิ. ทุกฺขายาติ อริยสุขวิราธเนน วฏฺฏทุกฺขตาย. เย หิ อริยสุขโต วิรทฺธา ตํ อธิคนฺตุํ อภพฺพา, เต วฏฺฏทุกฺเข ปริพฺภมนฺติ, อริยสุขโต จ อุตฺตรึ สุขํ นาม นตฺถิ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อยํ สมาธิ ปจฺจุปฺปนฺนสุโข เจว อายติญฺจ สุขวิปาโก’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๕๕; อ. นิ. ๕.๒๗).

在“为多数人无益”等句中，指因阻碍大众获得禅那与道等成就而为无益，因阻碍生天之乐而为不乐，因成为堕恶趣之因而为不利。或者说，因其为不善法而无益；由于缺乏丝毫利益，即使生于善趣，亦会生起身心之苦，此为关联。“为天人”一句，乃是对“为多数人”中所说者的殊胜者之指明。另一种解释：“为多数人无益”即对广大众生无益，意指于现世与来世皆无利益。“不乐”意指于现世及来世皆不乐，即两种苦。“不利”意指否定究竟义利。涅槃即是究竟义利，无有义利能胜于此。“无益”意指否定道。无有利益能胜于导向涅槃之道。“苦”意指因错失圣乐而陷于轮回之苦。凡错失圣乐、无能证得者，彼等于轮回之苦中流转，而无有乐能胜于圣乐。如经中所说：“此定既能得现世乐，亦能感未来乐果。”

อิทานิ [Pg.66] ‘‘สงฺฆเภโท’’ติ สรูปโต ทสฺเสตฺวา ตสฺส อหิตาทีนํ เอกนฺตเหตุภาวํ ปกาเสตุํ ‘‘สงฺเฆ โข ปน, ภิกฺขเว, ภินฺเน’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ภินฺเนติ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมํ ยถา ‘‘อธนานํ ธเน อนนุปฺปทียมาเน’’ติ (ที. นิ. ๓.๙๑), เภทเหตูติ อตฺโถ. อญฺญมญฺญํ ภณฺฑนานีติ จตุนฺนํ ปริสานํ ตปฺปกฺขิกานญฺจ ‘‘เอโส ธมฺโม, เนโส ธมฺโม’’ติ อญฺญมญฺญํ วิวทนานิ. ภณฺฑนญฺหิ กลหสฺส ปุพฺพภาโค. ปริภาสาติ ‘‘อิทญฺจิทญฺจ โว อนตฺถํ กริสฺสามา’’ติ ภยุปฺปาทนวเสน ตชฺชนา. ปริกฺเขปาติ ชาติอาทิวเสน ปริโต เขปา, ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ ขุํสนวมฺภนา. ปริจฺจชนาติ อุกฺเขปนิยกมฺมกรณาทิวเสน นิสฺสารณา. ตตฺถาติ ตสฺมึ สงฺฆเภเท, ตนฺนิมิตฺเต วา ภณฺฑนาทิเก. อปฺปสนฺนาติ รตนตฺตยคุณานํ อนภิญฺญา. น ปสีทนฺตีติ ‘‘ธมฺมจาริโน สมจาริโน’’ติอาทินา ยฺวายํ ภิกฺขูสุ ปสาทนากาโร, ตถา น ปสีทนฺติ, เตสํ วา โสตพฺพํ สทฺธาตพฺพํ น มญฺญนฺติ. ตถา จ ธมฺเม สตฺถริ จ อปฺปสนฺนาว โหนฺติ. เอกจฺจานํ อญฺญถตฺตนฺติ ปุถุชฺชนานํ อวิรุฬฺหสทฺธานํ ปสาทญฺญถตฺตํ.

现在为了从相状上开示“僧团分裂”，并阐明其为无益等事的必然之因，世尊说了“比丘们，当僧团分裂时”等语。其中“于分裂时”是表因缘的处格用法，如同“于贫者不予财富时”，意为“以分裂为因”。“互相诤讼”是指四众及其支持者就“此是法，彼非法”等事互相争论。诤讼是争吵的前行。“呵责”是指以“我等将对汝等作此等不利之事”等语，通过制造怖畏来进行威吓。“毁骂”是指依种姓等而处处非难，以十种骂事进行辱骂、轻蔑。“驱摈”是指通过作举罪羯磨(ukkhepaniyakamma)等方式将其驱出。“于此”是指于此僧团分裂中，或于其诤讼等前兆中。“未信者”是指不了解三宝之德者。“不生信”是指他们不对此比丘众生起“是法行者、正行者”等信心，或不认为他们所说值得听信。如此，他们对法与导师也无信心。“某些人转变”是指凡夫中信心未坚固者之信心转变。

คาถายํ อาปายิโกติอาทีสุ อปาเย นิพฺพตฺตนารหตาย อาปายิโก. ตตฺถปิ อวีจิสงฺขาเต มหานิรเย อุปฺปชฺชตีติ เนรยิโก. เอกํ อนฺตรกปฺปํ ปริปุณฺณเมว กตฺวา ตตฺถ ติฏฺฐตีติ กปฺปฏฺโฐ. สงฺฆเภทสงฺขาเต วคฺเค รโตติ วคฺครโต. อธมฺมิยตาย อธมฺโม. เภทกรวตฺถูหิ สงฺฆเภทสงฺขาเต เอว จ อธมฺเม ฐิโตติ อธมฺมฏฺโฐ. โยคกฺเขมา ปธํสตีติ โยคกฺเขมโต หิตโต ปธํสติ ปริหายติ, จตูหิ วา โยเคหิ อนุปทฺทุตตฺตา โยคกฺเขมํ นาม อรหตฺตํ นิพฺพานญฺจ, ตโต ปนสฺส ธํสเน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ทิฏฺฐิสีลสามญฺญโต สํหตฏฺเฐน สงฺฆํ, ตโต เอว เอกกมฺมาทิวิธานโยเคน สมคฺคํ สหิตํ. เภตฺวานาติ ปุพฺเพ วุตฺตลกฺขเณน สงฺฆเภเทน ภินฺทิตฺวา. กปฺปนฺติ อายุกปฺปํ. โส ปเนตฺถ อนฺตรกปฺโปว. นิรยมฺหีติ อวีจิมหานิรยมฺหิ.

在偈颂中，“堕恶趣者”等词：因其堪于生在恶趣，故称“堕恶趣者”。其中特指生于被称为无间地狱的大地狱者，故称“地狱者”。圆满一中劫住于彼处者，称为“住劫者”。乐于分裂僧团之派别者，称为“乐派别者”。因其非法性，故为“非法”。安住于分裂僧团此等非法中，故称“住于非法者”。“从安稳中退失”是指他从安稳、从利益中退失、衰败；或者说，因不受四轭所扰，故“安稳”名为阿罗汉果与涅槃，至于他从彼处退失，则无庸赘言。“僧团”，指因见、戒共通而和合者；“和合”，指通过同一羯磨等方式而和谐、团结者。“分裂后”，指通过前述特征的分裂行为而分裂。“劫”，指寿量劫，但此处特指中劫。“于地狱中”，指于无间大地狱中。

อฏฺฐมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第八经释义终。

๙. สงฺฆสามคฺคีสุตฺตวณฺณนา

9. 僧伽和合经释义

๑๙. นวเม [Pg.67] เอกธมฺโมติ เอโก กุสลธมฺโม อนวชฺชธมฺโม. ‘‘อยํ ธมฺโม, นายํ ธมฺโม’’ติอาทินา สเจ สงฺเฆ วิวาโท อุปฺปชฺเชยฺย, ตตฺถ ธมฺมกาเมน วิญฺญุนา อิติ ปฏิสญฺจิกฺขิตพฺพํ ‘‘ฐานํ โข, ปเนตํ วิชฺชติ, ยทิทํ วิวาโท วฑฺฒมาโน สงฺฆราชิยา วา สงฺฆเภทาย วา สํวตฺเตยฺยา’’ติ. สเจ ตํ อธิกรณํ อตฺตนา ปคฺคเหตฺวา ฐิโต, อคฺคึ อกฺกนฺเตน วิย สหสา ตโต โอรมิตพฺพํ. อถ ปเรหิ ตํ ปคฺคหิตํ สยญฺเจตํ สกฺโกติ วูปสเมตุํ, อุสฺสาหชาโต หุตฺวา ทูรมฺปิ คนฺตฺวา ตถา ปฏิปชฺชิตพฺพํ, ยถา ตํ วูปสมฺมติ. สเจ ปน สยํ น สกฺโกติ, โส จ วิวาโท อุปรูปริ วฑฺฒเตว, น วูปสมฺมติ. เย ตตฺถ ปติรูปา สิกฺขากามา สพฺรหฺมจาริโน, เต อุสฺสาเหตฺวา เยน ธมฺเมน เยน วินเยน เยน สตฺถุสาสเนน ตํ อธิกรณํ ยถา วูปสมฺมติ, ตถา วูปสเมตพฺพํ. เอวํ วูปสเมนฺตสฺส โย สงฺฆสามคฺคิกโร กุสโล ธมฺโม, อยเมตฺถ เอกธมฺโมติ อธิปฺเปโต. โส หิ อุภโตปกฺขิยานํ ทฺเวฬฺหกชาตานํ ภิกฺขูนํ, เตสํ อนุวตฺตนวเสน ฐิตานํ ภิกฺขุนีนํ อุปาสกานํ อุปาสิกานํ เตสํ อารกฺขเทวตานํ ยาวเทว พฺรหฺมานมฺปิ อุปฺปชฺชนารหํ อหิตํ ทุกฺขาวหํ สํกิเลสธมฺมํ อปเนตฺวา มหโต ปุญฺญราสิสฺส กุสลาภิสนฺทสฺส เหตุภาวโต สเทวกสฺส โลกสฺส หิตสุขาวโห โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกธมฺโม, ภิกฺขเว, โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ พหุชนหิตายา’’ติอาทิ. ตสฺสตฺโถ อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺโพ. สงฺฆสามคฺคีติ สงฺฆสฺส สมคฺคภาโว เภทาภาโว เอกกมฺมตา เอกุทฺเทสตา จ.

19. 第九，一法即是一种善法、无罪法。若僧团中因“此是法，此非是法”等而生起争论，爱好法的有智者应如是省察：“此事确实可能发生，即争论增长，会导致僧团不和或僧团分裂。”若自己已执取那争端，应如踩到火一般立即从中退出。若他人执取它而自己能够平息，则应生起热忱，即便远行，也应如是行事，以使其平息。但若自己不能，而那争论却一再增长，不能平息，则应激励那些适当的、乐于学习的同梵行者，以法、以律、以导师的教诫，使那争端如法平息。如是平息争论时，那能使僧团和合的善法，在此即是所谓的“一法”。因为它能移除对立双方生起分歧的比丘们，以及随顺他们的比丘尼、优婆塞、优婆夷、他们的守护天神乃至梵天可能生起的无益、带来痛苦的杂染法，并且因为是广大福德蕴与善业流之因，所以为包含天神在内的世间带来利益与安乐。因此说：“诸比丘，一法生起于世间，是为众生利益而生起……”等。其义应通过前一经所说的反面来理解。僧团和合是指僧团的和合状态、无分裂、同一羯磨、同一布萨。

คาถายํ สุขา สงฺฆสฺส สามคฺคีติ สุขสฺส ปจฺจยภาวโต สามคฺคี สุขาติ วุตฺตา. ยถา ‘‘สุโข พุทฺธานมุปฺปาโท’’ติ (ธ. ป. ๑๙๔). สมคฺคานญฺจนุคฺคโหติ สมคฺคานํ สามคฺคิอนุโมทเนน อนุคฺคณฺหนํ สามคฺคิอนุรูปํ, ยถา เต สามคฺคึ น วิชหนฺติ, ตถา คหณํ ฐปนํ อนุพลปฺปทานนฺติ อตฺโถ. สงฺฆํ สมคฺคํ กตฺวานาติ ภินฺนํ สงฺฆํ ราชิปตฺตํ วา สมคฺคํ สหิตํ กตฺวา. กปฺปนฺติ อายุกปฺปเมว. สคฺคมฺหิ โมทตีติ กามาวจรเทวโลเก อญฺเญ [Pg.68] เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อภิภวิตฺวา ทิพฺพสุขํ อนุภวนฺโต อิจฺฉิตนิปฺผตฺติยาว โมทติ ปโมทติ ลลติ กีฬตีติ.

于偈颂中，“僧团和合是乐”，是因和合为乐之缘，故说和合是乐。如“诸佛出世是乐”（法句194）。“及护持和合者”，意为：以随喜和合来护持和合者，是与和合相应的，即是摄受、建立、给予支持，使他们不舍弃和合。“使僧团和合后”，意为：使已分裂或已不和的僧团和合、团结。“一劫”，即一寿量劫。“于天界中欢喜”，意为：于欲界天中，以十事超越其他天神，体验天界之乐，因愿望实现而欢喜、愉悦、嬉戏、玩乐。

นวมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第九经释义终。

๑๐. ปทุฏฺฐจิตฺตสุตฺตวณฺณนา

10. 恶意心经释义

๒๐. ทสมสฺส กา อุปฺปตฺติ? อฏฺฐุปฺปตฺติเยว. เอกทิวสํ กิร ภิกฺขู ธมฺมสภายํ สนฺนิสินฺนา กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ – ‘‘อาวุโส, อิเธกจฺโจ พหุํ ปุญฺญกมฺมํ กโรติ, เอกจฺโจ พหุํ ปาปกมฺมํ, เอกจฺโจ อุภยโวมิสฺสกํ กโรติ. ตตฺถ โวมิสฺสการิโน กีทิโส อภิสมฺปราโย’’ติ? อถ สตฺถา ธมฺมสภํ อุปคนฺวา ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺโน ตํ กถํ สุตฺวา ‘‘ภิกฺขเว, มรณาสนฺนกาเล สํกิลิฏฺฐจิตฺตสฺส ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขา’’ติ ทสฺเสนฺโต อิมาย อฏฺฐุปฺปตฺติยา อิทํ สุตฺตํ เทเสสิ.

20. 第十经的缘起为何？即是事缘。据说有一天，比丘们在法堂集会时，发起了这样的讨论：“贤友，于此，某人多作福业，某人多作恶业，某人两者混杂而作。其中，作混杂业者，其来世如何？”其时，导师来到法堂，在已铺设好的殊胜佛座上坐下，听到那讨论后，为了开示“诸比丘，临终时心染污者，可预期其恶趣”，便以此事缘而开示此经。

ตตฺถ อิธาติ เทสาปเทเส นิปาโต. สฺวายํ กตฺถจิ ปเทสํ อุปาทาย วุจฺจติ ‘‘อิเธว ติฏฺฐมานสฺส, เทวภูตสฺส เม สโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๖๙). กตฺถจิ สาสนํ อุปาทาย ‘‘อิเธว, ภิกฺขเว, สมโณ อิธ ทุติโย สมโณ’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๓๙; อ. นิ. ๔.๒๔๑). กตฺถจิ ปทปูรณมตฺเต ‘‘อิธาหํ, ภิกฺขเว, ภุตฺตาวี อสฺสํ ปวาริโต’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๐). กตฺถจิ โลกํ อุปาทาย วุจฺจติ ‘‘อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๓.๖๑). อิธาปิ โลเก เอว ทฏฺฐพฺโพ. เอกจฺจนฺติ เอกํ, อญฺญตรนฺติ อตฺโถ. ปุคฺคลนฺติ สตฺตํ. โส หิ ยถาปจฺจยํ กุสลากุสลานํ ตพฺพิปากานญฺจ ปูรณโต มรณวเสน คลนโต จ ปุคฺคโลติ วุจฺจติ. ปทุฏฺฐจิตฺตนฺติ ปโทเสน อาฆาเตน ทุฏฺฐจิตฺตํ. อถ วา ปทุฏฺฐจิตฺตนฺติ โทเสน ราคาทินา ปทูสิตจิตฺตํ. เอตฺถ จ เอกจฺจนฺติ อิทํ ปทุฏฺฐจิตฺตสฺส ปุคฺคลสฺส วิเสสนํ. ยสฺส หิ ปฏิสนฺธิทายกกมฺมํ โอกาสมกาสิ, โส ตถา วุตฺโต. ยสฺส จ อกุสลปฺปวตฺติโต จิตฺตํ นิวตฺเตตฺวา กุสลวเสน โอตาเรตุํ น สกฺกา, เอวํ อาสนฺนมรโณ. เอวนฺติ อิทานิ วตฺตพฺพาการํ ทสฺเสติ. เจตสาติ อตฺตโน จิตฺเตน เจโตปริยญาเณน. เจโตติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส จิตฺตํ. ปริจฺจาติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปชานามิ[Pg.69]. นนุ จ ยถากมฺมุปคญาณสฺสายํ วิสโยติ? สจฺจเมตํ, ตทา ปวตฺตมานอกุสลจิตฺตวเสน ปเนตํ วุตฺตํ.

其中，“于此”（idha）是表示处所的不变词。它有时指特定地点，如“于此站立，我身为天……”等；有时指教法，如“诸比丘，于此有沙门，于此有第二沙门……”等；有时仅为填补音节，如“诸比丘，于此我已食，已满足……”等；有时指世间，如“于此，如来出现于世……”等。在此处也应被视为指世间。“某一人”（ekaccaṃ）意为“一个”，即“某个”。“个人”（puggalaṃ）即众生。因为他会填满善恶业及其果报，并因死亡而堕落，故称为“个人”。“有恶意心”（paduṭṭhacittaṃ）即因瞋、因恨而败坏的心。或者，“有恶意心”是因瞋、贪等而污染的心。在此，“某一人”是“有恶意心之人”的形容词。若某人的结生业已获得机会，他即被如是说。若某人无法从不善的持续中转心，使之趣向善，这样的人即是临死之人。“如是”（evaṃ）显示了现在将要述说的方式。“以心”（cetasā）即以自己的心，也就是以他心智（cetopariyañāṇa）。“心”（ceto）即那个人的心。“遍知”（paricca）即“我辨知、了知”。“这难道不是随业趣智的范围吗？”“此言真实，但这是就当时生起的不善心而说。”

อิมมฺหิ จายํ สมเยติ อิมสฺมึ กาเล, อิมายํ วา ปจฺจยสามคฺคิยํ, อยํ ปุคฺคโล ชวนวีถิยา อปรภาเค กาลํ กเรยฺย เจติ อตฺโถ. น หิ ชวนกฺขเณ กาลํกิริยา อตฺถิ. ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเยติ ยถา อาภตํ กิญฺจิ อาหริตฺวา ฐปิตํ, เอวํ อตฺตโน กมฺมุนา นิกฺขิตฺโต นิรเย ฐปิโต เอวาติ อตฺโถ. กายสฺส เภทาติ อุปาทินฺนกฺขนฺธปริจฺจาคา. ปรํ มรณาติ ตทนนฺตรํ อภินิพฺพตฺตกฺขนฺธคฺคหเณ. อถ วา กายสฺส เภทาติ ชีวิตินฺทฺริยสฺส อุปจฺเฉทา. ปรํ มรณาติ จุติโต อุทฺธํ.

“于此之时”（imamhi cāyaṃ samaye），意为：于此时，或于此缘和合时，此人将于速行心路的后分命终。于速行刹那实无命终之事。“如被带来般被弃置于地狱”（yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye），意为：犹如带来某物后放下，如是，他被自己的业所弃置，被放置于地狱中。“身坏”（kāyassa bhedā）即舍弃所执取之蕴。“死后”（paraṃ maraṇā）即于其后执取新生的蕴。或者，“身坏”即命根的断绝。“死后”即死之后。

อปายนฺติอาทิ สพฺพํ นิรยสฺเสว เววจนํ. นิรโย หิ อยสงฺขาตา สุขา อเปโตติ อปาโย; สคฺคโมกฺขเหตุภูตา วา ปุญฺญสมฺมตา อยา อเปโตติปิ อปาโย. ทุกฺขสฺส คติ ปฏิสรณนฺติ ทุคฺคติ; โทสพหุลตฺตา วา ทุฏฺเฐน กมฺมุนา นิพฺพตฺตา คตีติปิ ทุคฺคติ. วิวสา นิปตนฺติ เอตฺถ ทุกฺกฏกมฺมการิโน, วินสฺสนฺตา วา เอตฺถ นิปตนฺติ สมฺภิชฺชมานงฺคปจฺจงฺคาติ วินิปาโต. นตฺถิ เอตฺถ อสฺสาทสญฺญิโต อโยติ นิรสฺสาทฏฺเฐน นิรโย. อถ วา อปายคฺคหเณน ติรจฺฉานโยนิ วุจฺจติ. ติรจฺฉานโยนิ หิ อปาโย สุคติโต อเปตตฺตา, น ทุคฺคติ มเหสกฺขานํ นาคราชาทีนํ สมฺภวโต. ทุคฺคติคฺคหเณน เปตฺติวิสโย. โส หิ อปาโย เจว ทุคฺคติ จ สุคติโต อเปตตฺตา ทุกฺขสฺส จ คติภูตตฺตา, น วินิปาโต อสุรสทิสํ อวินิปาตตฺตา. วินิปาตคฺคหเณน อสุรกาโย. โส หิ ยถาวุตฺเตน อตฺเถน อปาโย เจว ทุคฺคติ จ, สพฺพสมฺปตฺติสมุสฺสเยหิ วินิปติตตฺตา วินิปาโตติ จ วุจฺจติ. นิรยคฺคหเณน อวีจิอาทิอเนกปฺปกาโร นิรโยว วุจฺจติ. อิธ ปน สพฺพปเทหิปิ นิรโยว วุตฺโต. อุปปชฺชนฺตีติ ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺติ.

“恶趣”等词皆是地狱的同义词。地狱远离名为“福”(aya)的“乐”(sukha)，故为“恶趣”(apāya)；或远离被认为是天界与解脱之因的、名为“福”的福德，故为“恶趣”。是苦的去处、归宿，故为“恶道”(duggati)；或因多瞋，或因恶业所生之趣，故为“恶道”。作恶业者于此无自主地堕落，或于此毁灭而堕落，肢体碎裂，故为“堕处”(vinipāta)。于此无名为“乐味”(assāda)之“福”(aya)，因无味义，故为“地狱”(niraya)。或者，以“恶趣”一词说畜生道。畜生道因远离善趣，故为恶趣，但非恶道，因有大威德的龙王等存在。以“恶道”一词说饿鬼界。它既是恶趣（因远离善趣），又是恶道（因是苦的去处），但非堕处，因其与阿修罗相似，非堕落故。以“堕处”一词说阿修罗身。它依前述之义，既是恶趣又是恶道，且因从一切福德成就中堕落，故称“堕处”。以“地狱”一词说无间(Avīci)地狱等多种地狱。但在此处，所有词语皆指地狱。“投生”(upapajjanti)即是执取结生。

คาถาสุ ปฐมคาถา สงฺคีติกาเล ธมฺมสงฺคาหกตฺเถเรหิ ฐปิตา. ญตฺวานาติ ปุพฺพกาลกิริยา. ญาณปุพฺพกญฺหิ พฺยากรณํ. เหตุอตฺโถ วา ตฺวา-สทฺโท ยถา ‘‘สีหํ ทิสฺวา ภยํ โหตี’’ติ, ชานนเหตูติ อตฺโถ[Pg.70]. พุทฺโธ, ภิกฺขูนํ สนฺติเกติ พุทฺโธ ภควา อตฺตโน สนฺติเก ภิกฺขูนํ เอตํ ปรโต ทฺวีหิ คาถาหิ วุจฺจมานํ อตฺถํ พฺยากาสิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

在诸偈颂中，第一偈是在结集时由法结集者长老们所置入。“了知后”(ñatvāna)是过去时动词。因为记说(byākaraṇa)是以智为前导的。或者，“tvā”一词有原因义，如“见狮而生怖”，意为“因了知”。“佛陀于比丘前”，即世尊在自己面前，以其后的二偈向比丘们记说了此义。其余如前已说。

ทสมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第十经释义终。

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二品释义终。

๓. ตติยวคฺโค

3. 第三品

๑. ปสนฺนจิตฺตสุตฺตวณฺณนา

1. 净信经释义

๒๑. ตติยวคฺคสฺส ปฐเม ปสนฺนจิตฺตนฺติ รตนตฺตยสทฺธาย กมฺมผลสทฺธาย จ ปสนฺนมานสํ. สุคตินฺติ สุนฺทรํ คตึ, สุขสฺส วา คตินฺติ สุคตึ. สคฺคนฺติ รูปาทิสมฺปตฺตีหิ สุฏฺฐุ อคฺคนฺติ สคฺคํ. โลกนฺติ โลกิยนฺติ เอตฺถ ปุญฺญปาปผลานิ, ลุชฺชนฏฺเฐเนว วา โลกํ. เอตฺถ จ สุคติคฺคหเณน มนุสฺสคติปิ สงฺคยฺหติ, สคฺคคฺคหเณน เทวคติ เอว. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

21. 第三品第一经中，“净信”(pasannacitta)即是对三宝的信心和对业果的信心而心意清净。“善趣”(sugati)即是美好的去处，或安乐的去处。“天界”(sagga)即是因色等成就而极佳。“世间”(loka)即是善恶业的果报在此处被体验，或因其会毁坏而为世间。在此，“善趣”一词也包含人趣，“天界”一词则仅指天趣。其余如前所述。

ปฐมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一经释义终。

๒. เมตฺตสุตฺตวณฺณนา

2. 慈经释义

๒๒. ทุติเย มา, ภิกฺขเว, ปุญฺญานนฺติ เอตฺถ มาติ ปฏิเสเธ นิปาโต. ปุญฺญสทฺโท ‘‘กุสลานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ สมาทานเหตุ เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๘๐) ปุญฺญผเล อาคโต. ‘‘อวิชฺชาคโตยํ, ภิกฺขเว, ปุริสปุคฺคโล ปุญฺญญฺเจ สงฺขารํ อภิสงฺขโรตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๕๑) กามรูปาวจรสุจริเต. ‘‘ปุญฺญูปคํ ภวติ วิญฺญาณ’’นฺติอาทีสุ สุคติวิเสสภูเต อุปปตฺติภเว. ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ – ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ, สีลมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ, ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถู’’ติอาทีสุ (อิติวุ. ๖๐; อ. นิ. ๘.๓๖) กุสลเจตนายํ. อิธ ปน เตภูมกกุสลธมฺเม เวทิตพฺโพ. ภายิตฺถาติ เอตฺถ ทุวิธํ ภยํ ญาณภยํ, สารชฺชภยนฺติ. ตตฺถ ‘‘เยปิ เต, ภิกฺขเว, เทวา ทีฆายุกา วณฺณวนฺโต สุขพหุลา อุจฺเจสุ วิมาเนสุ จิรฏฺฐิติกา[Pg.71], เตปิ ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เยภุยฺเยน ภยํ สํเวคํ สนฺตาสํ อาปชฺชนฺตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๓๓) อาคตํ ญาณภยํ. ‘‘อหุเทว ภยํ, อหุ ฉมฺภิตตฺตํ, อหุ โลมหํโส’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๑๘) อาคตํ สารชฺชภยํ. อิธาปิ สารชฺชภยเมว. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ภิกฺขเว, ทีฆรตฺตํ กายวจีสํยโม วตฺตปฏิวตฺตปูรณํ เอกาสนํ, เอกเสยฺยํ, อินฺทฺริยทโม, ธุตธมฺเมหิ จิตฺตสฺส นิคฺคโห, สติสมฺปชญฺญํ, กมฺมฏฺฐานานุโยควเสน วีริยารมฺโภติ เอวมาทีนิ ยานิ ภิกฺขุนา, นิรนฺตรํ ปวตฺเตตพฺพานิ ปุญฺญานิ, เตหิ มา ภายิตฺถ, มา ภยํ สนฺตาสํ อาปชฺชิตฺถ, เอกจฺจสฺส ทิฏฺฐธมฺมสุขสฺส อุปโรธภเยน สมฺปรายิกนิพฺพานสุขทายเกหิ ปุญฺเญหิ มา ภายิตฺถาติ. นิสฺสกฺเก หิ อิทํ สามิวจนํ.

22. 在第二经中，“诸比丘，不要害怕福德”，于此，“不要”(mā)是表示否定的虚词。“福德”(puñña)一词在“诸比丘，由于受持善法，此福德因此增长”等处（长部3.380），指福德的果报；在“诸比丘，此无明所趋之人，若造作福行”等处（相应部2.51），指欲界与色界的善行；在“识会去到福德之处”等处，指殊胜善趣的再生有；在“诸比丘，有此等三福行事：施福行事、戒福行事、修福行事”等处（如是语60；增支部8.36），指善思。在此则应理解为三界善法。“害怕”(bhāyittha)，于此，有两种怖畏：智怖畏与怯懦怖畏。此中，“智怖畏”(ñāṇabhaya)见于“诸比丘，即使是那些长寿、美貌、多乐、长久住于高大天宫的天神，在听闻如来的法教后，大多也会生起怖畏、悚惧、恐惧”等处（增支部4.33）。“怯懦怖畏”(sārajjabhaya)见于“实有怖畏，实有战栗，实有毛骨悚然”等处（长部2.318）。此处也是指怯懦怖畏。此中义理如下：诸比丘，对于比丘应恒常行持的福德，如长期守护身语、圆满大小职责、独坐、独卧、调伏诸根、以头陀行制御其心、具足念与正知、为修习业处而发起精进等，你们不要害怕，不要生起怖畏、恐惧。不要因害怕妨碍现法乐，而害怕能带来未来涅槃之乐的福德。这确实是主的话语。

อิทานิ ตโต อภายิตพฺพภาเว การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สุขสฺเสต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ สุขสทฺโท ‘‘สุโข พุทฺธานํ อุปฺปาโท, สุขา วิราคตา โลเก’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๑๙๔) สุขมูเล อาคโต. ‘‘ยสฺมา จ โข, มหาลิ, รูปํ สุขํ สุขานุปติตํ สุขาวกฺกนฺต’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๖๐) สุขารมฺมเณ. ‘‘ยาวญฺจิทํ, ภิกฺขเว, น สุกรํ อกฺขาเนน ปาปุณิตุํ ยาว สุขา สคฺคา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๕๕) สุขปจฺจยฏฺฐาเน. ‘‘สุโข ปุญฺญสฺส อุจฺจโย’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๑๑๘) สุขเหตุมฺหิ. ‘‘ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารา เอเต ธมฺมา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๘๒) อพฺยาปชฺเช. ‘‘นิพฺพานํ ปรมํ สุข’’นฺติอาทีสุ (ธ. ป. ๒๐๔; ม. นิ. ๒.๒๑๕) นิพฺพาเน. ‘‘สุขสฺส จ ปหานา’’ติอาทีสุ (จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๕) สุขเวทนายํ. ‘‘อทุกฺขมสุขํ สนฺตํ, สุขมิจฺเจว ภาสิต’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๒๕๓; อิติวุ. ๕๓) อุเปกฺขาเวทนายํ. ‘‘ทฺเวปิ มยา, อานนฺท, เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๘๙) อิฏฺฐสุเข. ‘‘สุโข วิปาโก ปุญฺญาน’’นฺติอาทีสุ (เปฏโก. ๒๓) สุขวิปาเก. อิธาปิ อิฏฺฐวิปาเก เอว ทฏฺฐพฺโพ. อิฏฺฐสฺสาติอาทีสุ เอสิตพฺพโต อนิฏฺฐปฏิกฺเขปโต จ อิฏฺฐสฺส, กมนียโต มนสฺมิญฺจ กมนโต ปวิสนโต กนฺตสฺส, ปิยายิตพฺพโต สนฺตปฺปนโต จ ปิยสฺส, มานนียโต มนสฺส ปวฑฺฒนโต จ มนาปสฺสาติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยทิทํ ปุญฺญานีติ ‘‘ปุญฺญานี’’ติ ยทิทํ วจนํ, เอตํ สุขสฺส อิฏฺฐสฺส วิปากสฺส อธิวจนํ นามํ, สุขเมว ตํ [Pg.72] ยทิทํ ปุญฺญนฺติ ผเลน การณสฺส อเภทูปจารํ วทติ. เตน กตูปจิตานํ ปุญฺญานํ อวสฺสํภาวิผลํ สุตฺวา อปฺปมตฺเตน สกฺกจฺจํ ปุญฺญานิ กาตพฺพานีติ ปุญฺญกิริยายํ นิโยเชติ, อาทรญฺจ เนสํ ตตฺถ อุปฺปาเทติ.

现在，为了说明不应害怕的原因，而说“此是乐”等。于此，“乐”(sukha)一词，在“诸佛出世乐，世间离欲乐”等处（法句194），指乐之根；在“摩诃离，因为色是乐，随逐于乐，趋向于乐”等处（相应部3.60），指乐所缘；在“诸比丘，天界之乐难以言说达到”等处（中部3.255），指乐之缘；在“积福是乐”等处（法句118），指乐之因；在“此等法是现法乐住”等处（中部1.82），指无瞋；在“涅槃是至上乐”等处（法句204；中部2.215），指涅槃；在“以及舍离乐”等处（小义释·犀角经释125），指乐受；在“不苦不乐的寂静，亦说为乐”等处（相应部4.253；如是语53），指舍受；在“阿难，我以方便说二受：乐受与苦受”等处（中部2.89），指可喜之乐；在“福德之果报是乐”等处（藏论23），指乐果报。在此也应视为可喜的果报。于“可喜的”(iṭṭha)等词中，其义应如是理解：因应被希求且排除不可喜，故为“可喜的”；因可爱且能进入心中，故为“可爱的”(kanta)；因应被喜爱且能使人满足，故为“可悦的”(piya)；因应被尊重且能增长心意，故为“可意的”(manāpa)。“即此是福德”，所谓“福德”一词，即是“乐”、“可喜的果报”的同义词。所谓“福德即是乐”，是以果与因无别而作的譬喻。以此，在听闻已作已积的福德必有其果报后，他劝导人们应不放逸、恭敬地行福德，并使他们对此生起尊重。

อิทานิ อตฺตนา สุเนตฺตกาเล กเตน ปุญฺญกมฺเมน ทีฆรตฺตํ ปจฺจนุภูตํ ภวนฺตรปฏิจฺฉนฺนํ อุฬารตมํ ปุญฺญวิปากํ อุทาหริตฺวา ตมตฺถํ ปากฏํ กโรนฺโต ‘‘อภิชานามิ โข ปนาห’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อภิชานามีติ อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน ชานามิ, ปจฺจกฺขโต พุชฺฌามิ. ทีฆรตฺตนฺติ จิรกาลํ. ปุญฺญานนฺติ ทานาทิกุสลธมฺมานํ. สตฺต วสฺสานีติ สตฺต สํวจฺฉรานิ. เมตฺตจิตฺตนฺติ มิชฺชตีติ เมตฺตา, สินิยฺหตีติ อตฺโถ. มิตฺเต ภวา, มิตฺตสฺส วา เอสา ปวตฺตีติปิ เมตฺตา. ลกฺขณาทิโต ปน หิตาการปฺปวตฺติลกฺขณา, หิตูปสํหารรสา, อาฆาตวินยปจฺจุปฏฺฐานา, สตฺตานํ มนาปภาวทสฺสนปทฏฺฐานา. พฺยาปาทูปสโม เอติสฺสา สมฺปตฺติ, สิเนหาสมฺภโว วิปตฺติ. สา เอตสฺส อตฺถีติ เมตฺตจิตฺตํ. ภาเวตฺวาติ เมตฺตาสหคตํ จิตฺตํ, จิตฺตสีเสน สมาธิ วุตฺโตติ เมตฺตาสมาธึ เมตฺตาพฺรหฺมวิหารํ อุปฺปาเทตฺวา เจว วฑฺเฒตฺวา จ. สตฺต สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเปติ สตฺต มหากปฺเป. สํวฏฺฏ-วิวฏฺฏคฺคหเณเนว หิ สํวฏฺฏฏฺฐายิ-วิวฏฺฏฏฺฐายิโนปิ คหิตา. อิมํ โลกนฺติ กามโลกํ. สํวฏฺฏมาเน สุทนฺติ สํวฏฺฏมาเน. สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ วินสฺสมาเนติ อตฺโถ. ‘‘สํวตฺตมาเน สุท’’นฺติ จ ปฐนฺติ. กปฺเปติ กาเล. กปฺปสีเสน หิ กาโล วุตฺโต. กาเล ขียมาเน กปฺโปปิ ขียเตว. ยถาห –

现在，他举出自己在善眼（Sunetta）时期所作福业而长时体验到的、为他生所遮蔽的最崇高福报为例，为阐明此义而说“我自证知”等。于此，“我自证知”（abhijānāmi）即是我以超胜之智而知，我亲身觉知。“长时”（dīgharattaṃ）即是长时间。“福德”（puññānaṃ）即是布施等善法。“七年”（satta vassāni）即是七个年头。“慈心”（mettacittaṃ）：“慈”（mettā）即是润泽，义为慈爱。或是在朋友中存在，或是朋友的此种行为，亦为慈。从相等方面而言，其相是住于有情利益行相，其作用是致以利益，其现起是调伏瞋恚，其近因是见诸有情可爱之相。瞋恚止息是其成就，生起俗爱是其失败。他有此心，故为“有慈心者”。“修习后”（bhāvetvā）即是生起并增长了与慈俱行的心，以心为主而说定，故说是慈定、慈梵住。“七个成坏劫”（satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappe）即是七个大劫。以“成坏”一词亦包含了成住与坏住。“此世间”（imaṃ lokaṃ）即是欲界。“当其坏灭时”（saṃvaṭṭamāne suda），“suda”仅为虚词，义为当其毁坏时。亦有读作“saṃvattamāne suda”者。“劫”（kappa）即是时间。以劫为主而说时间。当时间消逝时，劫亦随之消逝。如所说：

‘‘กาโล ฆสติ ภูตานิ, สพฺพาเนว สหตฺตนา’’ติ. (ชา. ๑.๒.๑๙๐);

“时间吞噬诸有情，连同其自身。”

‘‘อาภสฺสรูปโค โหมี’’ติ วุตฺตตฺตา เตโชสํวฏฺฏวเสเนตฺถ กปฺปวุฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ. อาภสฺสรูปโคติ ตตฺถ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน อาภสฺสรพฺรหฺมโลกํ อุปคจฺฉามีติ อาภสฺสรูปโค โหมิ. วิวฏฺฏมาเนติ สณฺฐหมาเน, ชายมาเนติ อตฺโถ. สุญฺญํ พฺรหฺมวิมานํ อุปปชฺชามีติ กสฺสจิ สตฺตสฺส ตตฺถ นิพฺพตฺตสฺส อภาวโต สุญฺญํ, ยํ ปฐมชฺฌานภูมิสงฺขาตํ พฺรหฺมวิมานํ อาทิโต นิพฺพตฺตํ, ตํ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน อุปปชฺชามิ อุเปมิ. พฺรหฺมาติ กามาวจรสตฺเตหิ เสฏฺฐฏฺเฐน ตถา ตถา พฺรูหิตคุณตาย พฺรหฺมวิหารโต นิพฺพตฺตฏฺเฐน จ พฺรหฺมา. พฺรหฺมปาริสชฺชพฺรหฺมปุโรหิเตหิ มหนฺโต พฺรหฺมาติ มหาพฺรหฺมา. ตโต เอว เต อภิภวิตฺวา ฐิตตฺตา [Pg.73] อภิภู. เตหิ เกนจิ คุเณน น อภิภูโตติ อนภิภูโต. อญฺญทตฺถูติ เอกํสวจเน นิปาโต. ทโสติ ทสฺสนสีโล, โส อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ ทสฺสนสมตฺโถ, อภิญฺญาเณน ปสฺสิตพฺพํ ปสฺสามีติ อตฺโถ. เสสพฺรหฺมานํ อิทฺธิปาทภาวนาพเลน อตฺตโน จิตฺตญฺจ มม วเส วตฺเตมีติ วสวตฺตี โหมีติ โยเชตพฺพํ. ตทา กิร โพธิสตฺโต อฏฺฐสมาปตฺติลาภีปิ สมาโน ตถา สตฺตหิตํ อตฺตโน ปารมิปริปูรณญฺจ โอโลเกนฺโต ตาสุ เอว ทฺวีสุ ฌานภูมีสุ นิกนฺตึ อุปฺปาเทตฺวา เมตฺตาพฺรหฺมวิหารวเสน อปราปรํ สํสริ. เตน วุตฺตํ ‘‘สตฺตวสฺสานิ…เป… วสวตฺตี’’ติ.

由于经中说“我成为光音天的一员”，故应知此处的劫是由火毁而起。“成为光音天的一员”（ābhassarūpago homi）是说我通过结生而往生光音梵界。“当其形成时”（vivaṭṭamāne）即是当其安住、生起之时。“我投生于空的梵宫”（suññaṃ brahmavimānaṃ upapajjāmi）是说，由于没有其他有情投生彼处而为空，我通过结生而投生、去到那最初生起的、被称为初禅天的梵宫。“梵天”（brahmā），因其于欲界有情中最为殊胜，因其品德增长，且因由梵住而生，故为梵天。比梵众天、梵辅天更伟大，故为“大梵天”（mahābrahmā）。又因他征服并住于彼等之上，故为“征服者”（abhibhū）。不为彼等以任何品德所征服，故为“不被征服者”（anabhibhūto）。“aññadatthu”是用于断言的虚词。“见者”（daso）即是见性者，他能见过去、未来、现在，义为我以神通智见所应见。“我行使自在力”（vasavattī）应连接为：我以修习神足之力，使自己的心随我意转。据说，当时菩萨虽已是八定获得者，但为了观察有情之利益及圆满自身波罗蜜，他于此二禅天中生起喜乐，以慈梵住而一再轮回。因此说：“七年……乃至……行使自在力。”

เอวํ ภควา รูปาวจรปุญฺญสฺส วิปากมหนฺตตํ ปกาเสตฺวา อิทานิ กามาวจรปุญฺญสฺสาปิ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ฉตฺตึสกฺขตฺตุ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ สกฺโก อโหสินฺติ ฉตฺตึส วาเร อญฺญตฺถ อนุปปชฺชิตฺวา นิรนฺตรํ สกฺโก เทวานมินฺโท ตาวตึสเทวราชา อโหสิ. ราชา อโหสินฺติอาทีสุ จตูหิ อจฺฉริยธมฺเมหิ จตูหิ จ สงฺคหวตฺถูหิ โลกํ รญฺเชตีติ ราชา. จกฺกรตนํ วตฺเตติ, จตูหิ สมฺปตฺติจกฺเกหิ วตฺตติ, เตหิ จ ปรํ วตฺเตติ, ปรหิตาย จ อิริยาปถจกฺกานํ วตฺโต เอตสฺมึ อตฺถีติ จกฺกวตฺตี. ราชาติ เจตฺถ สามญฺญํ, จกฺกวตฺตีติ วิเสสํ. ธมฺเมน จรตีติ ธมฺมิโก. ญาเยน สเมน วตฺตตีติ อตฺโถ. ธมฺเมเนว รชฺชํ ลภิตฺวา ราชา ชาโตติ ธมฺมราชา. ปรหิตธมฺมจรเณน วา ธมฺมิโก, อตฺตหิตธมฺมจรเณน ธมฺมราชา, จตุรนฺตาย อิสฺสโรติ จาตุรนฺโต, จตุสมุทฺทนฺตาย จตุพฺพิธทีปวิภูสิตาย จ ปถวิยา อิสฺสโรติ อตฺโถ. อชฺฌตฺตํ โกปาทิปจฺจตฺถิเก, พหิทฺธา จ สพฺพราชาโน อทณฺเฑน อสตฺเถน วิเชสีติ วิชิตาวี. ชนปเท ถาวรภาวํ ธุวภาวํ ปตฺโต, น สกฺกา เกนจิ ตโต จาเลตุํ ชนปโท วา ตมฺหิ ถาวริยปฺปตฺโต อนุยุตฺโต สกมฺมนิรโต อจโล อสมฺปเวธีติ ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโต.

世尊既已说明色界福报的广大，现在为了显示欲界福报也是如此，所以说“三十六次”等。其中“成为帝释”是指三十六次不投生到其他地方，连续成为三十三天的天王帝释。“成为国王”等句中，以四种稀有法和四种摄事使世人欢喜，所以称为国王。‘转轮王’（cakkavattī）：因其转动轮宝，以四成就轮而行，并以此教化他人，且为他人利益而转动其威仪之轮，故为转轮王。这里“国王”是通称，“转轮王”是特称。“依法行事”称为如法者，意思是“以正道平等运行”。“完全依法获得王位而成为国王”称为法王。或者为他人利益行法者为如法者，为自己利益行法者为法王。“统治四方”称为四方之主，意思是统治以四海为界、由四洲所庄严的大地。“胜利者”是指对内降伏嗔恚等敌人，对外不用刀杖降伏一切国王。“获得国土稳固”是指获得国土的持久安稳，任何人都不能从那里动摇；或者指国民在那里获得稳固，依随自己的工作，坚定不移不受干扰，称为“获得国土稳固”。

จกฺกรตนํ, หตฺถิรตนํ, อสฺสรตนํ, มณิรตนํ, อิตฺถิรตนํ, คหปติรตนํ, ปริณายกรตนนฺติ อิเมหิ สตฺตหิ รตเนหิ สมุเปโตติ สตฺตรตนสมนฺนาคโต. เตสุ หิ ราชา จกฺกวตฺติ จกฺกรตเนน อชิตํ ชินาติ, หตฺถิอสฺสรตเนหิ วิชิเต สุเขเนว อนุวิจรติ, ปริณายกรตเนน วิชิตมนุรกฺขติ, เสเสหิ อุปโภคสุขมนุภวติ. ปฐเมน จสฺส อุสฺสาหสตฺติโยโค[Pg.74], ปจฺฉิเมน มนฺตสตฺติโยโค, หตฺถิอสฺสคหปติรตเนหิ ปภูสตฺติโยโค สุปริปุณฺโณ โหติ, อิตฺถิมณิรตเนหิ ติวิธสตฺติโยคผลํ. โส อิตฺถิมณิรตเนหิ ปริโภคสุขมนุภวติ, เสเสหิ อุปโภคสุขํ. วิเสสโต จสฺส ปุริมานิ ตีณิ อโทสกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวน สมฺปชฺชนฺติ, มชฺฌิมานิ อโลภกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวน, ปจฺฉิมเมกํ อโมหกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวนาติ เวทิตพฺพํ ปเทสรชฺชสฺสาติ ขุทฺทกรชฺชสฺส.

具足七宝，即轮宝、象宝、马宝、珠宝、女宝、居士宝、将宝，故名具足七宝。转轮王以轮宝征服未服者，以象宝、马宝在已征服之地安乐游行，以将宝守护已征服之地，以其余诸宝享受受用之乐。对他而言，第一宝体现了勇力，最后一宝体现了智力，象宝、马宝、居士宝圆满了威力，女宝和珠宝则是这三力的果报。他以女宝、珠宝享受受用之乐，以其余宝享受使用之乐。特别地，当知前三宝由无嗔善根所生业力所感，中间三宝由无贪善根所生业力所感，最后一种宝由无痴善根所生业力所感。所谓“地方王国”，即小国之统治。

เอตทโหสีติ อตฺตโน สมฺปตฺติโย ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ปจฺฉิเม จกฺกวตฺติกาเล เอตํ ‘‘กิสฺส นุ โข เม อิทํ กมฺมสฺส ผล’’นฺติอาทิกํ อโหสิ. สพฺพตฺถกเมว ตสฺมึ ตสฺมิมฺปิ ภเว เอตทโหสิเยว. ตตฺถายํ จกฺกวตฺติกาลวเสน โยชนา. เอวํมหิทฺธิโกติ มณิรตนหตฺถิรตนาทิปฺปมุขาย โกสวาหนสมฺปตฺติยา ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺติยา จ เอวํมหิทฺธิโก. เอวํมหานุภาโวติ จกฺกรตนาทิสมนฺนาคเมน กสฺสจิปิ ปีฬํ อกโรนฺโตว สพฺพราชูหิ สิรสา สมฺปฏิจฺฉิตสาสนเวหาสคมนาทีหิ เอวํ มหานุภาโว. ทานสฺสาติ อนฺนาทิเทยฺยธมฺมปริจฺจาคสฺส. ทมสฺสาติ จกฺขาทิอินฺทฺริยทมนสฺส เจว สมาธานวเสน ราคาทิกิเลสทมนสฺส จ. สํยมสฺสาติ กายวจีสํยมสฺส. ตตฺถ ยํ สมาธานวเสน กิเลสทมนํ, ตํ ภาวนามยํ ปุญฺญํ, ตญฺจ โข เมตฺตาพฺรหฺมวิหารภูตํ อิธาธิปฺเปตํ. ตสฺมิญฺจ อุปจารปฺปนาเภเทน ทุวิเธ ยํ อปฺปนาปฺปตฺตํ, เตนสฺส ยถาวุตฺตาสุ ทฺวีสุ ฌานภูมีสุ อุปปตฺติ อโหสิ. อิตเรน ติวิเธนาปิ ยถารหํ ปตฺตจกฺกวตฺติอาทิภาโวติ เวทิตพฺพํ.

“他曾有此念”：当他在最后的转轮王时期回顾自己的成就时，心中便生起“这究竟是我何种业的果报”等念头。在每一生中，他都会产生同样的想法。此处以转轮王时期为例说明。“如此大威德”指拥有以宝珠、宝象等为首的财宝与车乘之成就，以及国土的稳固。“如此大威力”指由于具足轮宝等，不压迫任何人，其教令为所有国王以头顶戴奉受，能于空中行走等，故为如此大威力。“布施”指舍弃食物等可施舍之物。“调伏”指调伏眼根等诸根，以及以定力调伏贪等烦恼。“节制”指身语的节制。其中以定力调伏烦恼，属于修所成福，此处特指基于慈心的梵住。此梵住依近行定与安止定的区别分为两种，若证得安止定，则能于前述两种禅地中投生。应知，以其余三法，即布施、调伏、节制，亦能相应地获得成为转轮王等果报。

อิติ ภควา อตฺตานํ กายสกฺขิ กตฺวา ปุญฺญานํ วิปากมหนฺตตํ ปกาเสตฺวา อิทานิ ตเมวตฺถํ คาถาพนฺเธน ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุญฺญเมวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปุญฺญเมว โส สิกฺเขยฺยาติ โย อตฺถกาโม กุลปุตฺโต, โส ปุญฺญผลนิพฺพตฺตนโต, อตฺตโน สนฺตานํ ปุนนโต จ ‘‘ปุญฺญ’’นฺติ ลทฺธนามํ ติวิธํ กุสลเมว สิกฺเขยฺย นิเวเสยฺย อุปจิเนยฺย ปสเวยฺยาติ อตฺโถ. อายตคฺคนฺติ วิปุลผลตาย อุฬารผลตาย อายตคฺคํ, ปิยมนาปผลตาย วา อายตึ อุตฺตมนฺติ อายตคฺคํ, อาเยน วา โยนิโสมนสิการาทิปฺปจฺจเยน อุฬารตเมน อคฺคนฺติ อายตคฺคํ[Pg.75]. ตกาโร ปทสนฺธิกโร. อถ วา อาเยน ปุญฺญผเลน อคฺคํ ปธานนฺติ อายตคฺคํ. ตโต เอว สุขุทฺรยํ สุขวิปากนฺติ อตฺโถ.

世尊以身作证，显示了福德果报的广大，现在用偈颂来阐明此义，所以说了“唯应修习福德”等。这里“唯应修习福德”是指，任何欲求利益的良家子，都应当修习、建立、积累、产生名为“福德”的三种善法，因为它能产生福果，且能净化自身的相续。“有未来胜果”是指，因其果报广大、崇高；或因其未来有可爱、可意的果报，是未来之最上；或由如理作意等最为崇高的因缘而为第一。其中的t音是为连声。或因福果此一收入而为第一、为首要。因此，它“能引生安乐”，意即有乐之果报。

กตมํ ปน ตํ ปุญฺญํ, กถญฺจ นํ สิกฺเขยฺยาติ อาห ‘‘ทานญฺจ สมจริยญฺจ, เมตฺตจิตฺตญฺจ ภาวเย’’ติ. ตตฺถ สมจริยนฺติ กายวิสมาทีนิ วชฺเชตฺวา กายสมาทิจริตํ, สุวิสุทฺธํ สีลนฺติ อตฺโถ. ภาวเยติ อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปาเทยฺย วฑฺเฒยฺย. เอเต ธมฺเมติ เอเต ทานาทิเก สุจริตธมฺเม. สุขสมุทฺทเยติ สุขานิสํเส, อานิสํสผลมฺปิ เนสํ สุขเมวาติ ทสฺเสติ. อพฺยาปชฺชํ สุขํ โลกนฺติ กามจฺฉนฺทาทิพฺยาปาทวิรหิตตฺตา อพฺยาปชฺชํ นิทฺทุกฺขํ, ปรปีฬาภาเว ปน วตฺตพฺพํ นตฺถิ. ฌานสมาปตฺติวเสน สุขพหุลตฺตา สุขํ, เอกนฺตสุขญฺจ พฺรหฺมโลกํ ฌานปุญฺญานํ, อิตรปุญฺญานํ ปน ตทญฺญํ สมฺปตฺติภวสงฺขาตํ สุขํ โลกํ ปณฺฑิโต สปฺปญฺโญ อุปปชฺชติ อุเปติ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต คาถาสุ จ วฏฺฏสมฺปตฺติ เอว กถิตา.

然而，什么是福德？又该如何修习呢？经中说：“布施与平等行，修习慈心。”此处“平等行”指舍弃身不平等行等，实行身平等行，即极为清净的戒之意。“修习”指在自己的相续中生起并增长。“这些法”指这些布施等善行。“乐之生起”指有乐的果报，也显示这些善行的果报唯是乐。“无害乐世间”指远离欲欲、嗔恚等，故为无害无苦，至于无有恼害他人，则不待言。因禅定成就而多乐，纯一安乐的梵天界是禅定福德的果报，其他福德的果报则是与此不同的、称为“成就之有”的安乐世界，贤智者、有慧者得以往生。如此，在这部经和偈颂中，只说了轮回中的成就。

ทุติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二经释义终。

๓. อุภยตฺถสุตฺตวณฺณนา

3. 二利经释义

๒๓. ตติเย ภาวิโตติ อุปฺปาทิโต จ วฑฺฒิโต จ. พหุลีกโตติ ปุนปฺปุนํ กโต. อตฺโถติ หิตํ. ตญฺหิ อรณียโต อุปคนฺตพฺพโต อตฺโถติ วุจฺจติ. สมธิคยฺห ติฏฺฐตีติ สมฺมา ปริคฺคเหตฺวา อวิชหิตฺวา วตฺตติ. ทิฏฺฐธมฺมิกนฺติ ทิฏฺฐธมฺโม วุจฺจติ ปจฺจกฺขภูโต อตฺตภาโว, ทิฏฺฐธมฺเม ภวํ ทิฏฺฐธมฺมิกํ, อิธโลกปริยาปนฺนนฺติ อตฺโถ. สมฺปรายิกนฺติ ธมฺมวเสน สมฺปเรตพฺพโต สมฺปราโย, ปรโลโก, สมฺปราเย ภวํ สมฺปรายิกํ, ปรโลกปริยาปนฺนนฺติ วุตฺตํ โหติ.

23. 在第三经中，“已修习”意指已生起且已增长。“多修习”意指一再实行。“利益”即是福祉。因为它应被达成、应被趋向，故称为“利益”。“把握而住”意指正确地把握而不舍弃。“现法的”：“现法”被称为亲身经验的此生；存在于现法中的，即是“现法的”，其义为“属于此世”。“来世的”：“来世”是依循法而当趋往之处，即他世；存在于来世中的，即是“来世的”，其义为“属于他世”。

โก ปเนส ทิฏฺฐธมฺมิโก นาม อตฺโถ, โก วา สมฺปรายิโกติ? สงฺเขเปน ตาว ยํ อิธโลกสุขํ, ยญฺเจตรหิ อิธโลกสุขาวหํ, อยํ ทิฏฺฐธมฺมิโก อตฺโถ. เสยฺยถิทํ – คหฏฺฐานํ ตาว อิธ ยํ กิญฺจิ วิตฺตูปกรณํ, อนากุลกมฺมนฺตตา, อาโรคฺยสํวิธานํ, วตฺถุวิสทกิริยาโยควิหิตานิ สิปฺปายตนวิชฺชาฏฺฐานานิ สงฺคหิตปริชนตาติ เอวมาทิ. ปพฺพชิตานํ ปน เย อิเม ชีวิตปริกฺขารา จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารา. เตสํ อกิจฺฉลาโภ, ตตฺถ จ สงฺขาย ปฏิเสวนา[Pg.76], สงฺขาย ปริวชฺชนา, วตฺถุวิสทกิริยา, อปฺปิจฺฉตา, สนฺตุฏฺฐิ, ปวิเวโก, อสํสคฺโคติ เอวมาทิ. ปติรูปเทสวาสสปฺปุริสูปนิสฺสยสทฺธมฺมสฺสวนโยนิโสมนสิการาทโย ปน อุภเยสํ สาธารณา อุภยานุรูปา จาติ เวทิตพฺพา.

那么，什么是名为“现法”的利益，什么又是“来世”的利益呢？简要地说，凡是此世的快乐，以及当前能带来此世快乐的，这便是现法的利益。譬如，对在家人而言，即是在此世的任何财富资具、无纷扰的事务、健康的身体、通过清净的行为实践而获得的工艺与学识、和合的眷属等等。而对出家人而言，则是这些生活资具：衣、食、住、医药。能轻易地获得它们，并以智慧省察而受用，以智慧省察而回避；行为清净、少欲、知足、独处、不交涉等等。至于居住于适宜之地、亲近善知识、听闻正法、如理作意等，则当知是两者共通且皆适宜的。

อปฺปมาโทติ เอตฺถ อปฺปมาโท ปมาทปฺปฏิปกฺขโต เวทิตพฺโพ. โก ปเนส ปมาโท นาม? ปมชฺชนากาโร. วุตฺตํ เหตํ –

“不放逸”：于此，不放逸应被理解为放逸的对立面。那么，什么是放逸呢？是放逸的状态。因为经中曾说——

‘‘ตตฺถ กตโม ปมาโท? กายทุจฺจริเต วา วจีทุจฺจริเต วา มโนทุจฺจริเต วา ปญฺจสุ วา กามคุเณสุ จิตฺตสฺส โวสฺสคฺโค โวสฺสคฺคานุปฺปาทนํ กุสลานํ วา ธมฺมานํ ภาวนาย อสกฺกจฺจกิริยตา อสาตจฺจกิริยตา อนฏฺฐิตกิริยตา โอลีนวุตฺติตา นิกฺขิตฺตฉนฺทตา นิกฺขิตฺตธุรตา อนาเสวนา อภาวนา อพหุลีกมฺมํ อนธิฏฺฐานํ อนนุโยโคปมาโท. โย เอวรูโป ปมาโท ปมชฺชนา ปมชฺชิตตฺตํ. อยํ วุจฺจติ ปมาโท’’ติ (วิภ. ๘๔๖).

“于此，什么是放逸？即于身恶行、语恶行或意恶行，或于五种欲乐，放任自心，沉溺于放任；或于修习善法时，不恭敬而行、不持续而行、不稳固而行、行为懈怠、舍弃意欲、舍弃责任、不实行、不修习、不勤修、不决意、不致力。凡此等放逸、疏忽、懈怠之状态，此即名为‘放逸’。”

ตสฺมา วุตฺตปฺปฏิปกฺขโต อปฺปมาโท เวทิตพฺโพ. อตฺถโต หิ โส สติยา อวิปฺปวาโส, นิจฺจํ อุปฏฺฐิตสฺสติยา เอตํ นามํ. อปเร ปน ‘‘สติสมฺปชญฺญโยเคน ปวตฺตา จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา อปฺปมาโท’’ติ วทนฺติ.

因此，不放逸应被理解为前述放逸的对立面。就其义理而言，它即是念的不离，是恒常现起之念的同义词。另有人说：“与念和正知相应而转起的四名蕴，即是不放逸。”

‘‘ภาวิโต พหูลีกโต’’ติ วุตฺตํ, กถํ ปนายํ อปฺปมาโท ภาเวตพฺโพติ? น อปฺปมาทภาวนา นาม วิสุํ เอกภาวนา อตฺถิ. ยา หิ กาจิ ปุญฺญกิริยา กุสลกิริยา, สพฺพา สา อปฺปมาทภาวนาตฺเวว เวทิตพฺพา. วิเสสโต ปน วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ สรณคมนํ กายิกวาจสิกสํวรญฺจ อุปาทาย สพฺพา สีลภาวนา, สพฺพา สมาธิภาวนา, สพฺพา ปญฺญาภาวนา, สพฺพา กุสลภาวนา, อนวชฺชภาวนา, อปฺปมาทภาวนาติ เวทิตพฺพา. ‘‘อปฺปมาโท’’ติ หิ อิทํ มหนฺตํ อตฺถํ ทีเปติ, มหนฺตํ อตฺถํ ปริคฺคเหตฺวา ติฏฺฐติ. สกลมฺปิ เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อาหริตฺวา อปฺปมาทปทสฺส อตฺถํ กตฺวา กเถนฺโต ธมฺมกถิโก ‘‘อติตฺเถน ปกฺขนฺโท’’ติ น วตฺตพฺโพ. กสฺมา? อปฺปมาทปทสฺส มหนฺตภาวโต. ตถา หิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ กุสินารายํ ยมกสาลานมนฺตเร ปรินิพฺพานสมเย นิปนฺโน อภิสมฺโพธิโต ปฏฺฐาย ปญฺจจตฺตาลีสาย วสฺเสสุ อตฺตนา ภาสิตํ ธมฺมํ [Pg.77] เอเกน ปเทน สงฺคเหตฺวา ทสฺเสนฺโต – ‘‘อปฺปมาเทน สมฺปาเทถา’’ติ ภิกฺขูนํ โอวาทมทาสิ. ตถา จ วุตฺตํ –

经中说“已修习、多修习”，然则此不放逸应如何修习呢？并无一种名为“修习不放逸”的单独修法。当知，任何福德善行，皆可视为修习不放逸。尤其是，以作为解脱之依止的归依，以及身语的防护为基础，一切戒的修习、一切定的修习、一切慧的修习、一切善的修习、一切无过失的修习，都当知是不放逸的修习。“不放逸”一词实能开显重大之义，含摄重大之义。即使一位说法者引述全部三藏佛语来阐释“不放逸”一词的意义，也不能说他是“以微力图大事”。为何？因“不放逸”一词含义重大。诚然，正如正自觉者于古西那罗(Kusinārā)的双娑罗树间，临般涅槃时，将他自证觉以来的四十五年间所说的法，总摄于一词而开示，给予比丘们教诫：“你们当以不放逸来圆满。”亦如经中所说——

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ยานิ กานิจิ ชงฺคลานํ ปาณานํ ปทชาตานิ, สพฺพานิ ตานิ หตฺถิปเท สโมธานํ คจฺฉนฺติ, หตฺถิปทํ เตสํ อคฺคมกฺขายติ ยทิทํ มหนฺตฏฺเฐน; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, เย เกจิ กุสลา ธมฺมา, สพฺเพเต อปฺปมาทมูลกา อปฺปมาทสโมสรณา, อปฺปมาโท เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๐๐).

“诸比丘，譬如所有走兽的足迹，全都能被纳入象迹中，象迹因其巨大，被称为足迹之首；正是如此，诸比丘，任何善法，全都以不放逸为根本，以不放逸为归趣，不放逸在这些法中被称为第一。”

คาถาสุ อปฺปมาทํ ปสํสนฺตีติ ทานาทิปุญฺญกิริยาสุ อปฺปมาทํ อปฺปมชฺชนํ ปณฺฑิตา สปฺปญฺญา พุทฺธาทโย ปสํสนฺติ, วณฺเณนฺติ โถเมนฺติ. กสฺมา? ยสฺมา อปฺปมตฺโต อุโภ อตฺเถ อธิคณฺหาติ ปณฺฑิโต. เก ปน เต อุโภ อตฺถาติ อาห – ‘‘ทิฏฺเฐ ธมฺเม จ โย อตฺโถ, โย จตฺโถ สมฺปรายิโก’’ติ, เอวเมตฺถ ปทโยชนา เวทิตพฺพา. อิธาปิ ทิฏฺเฐ ธมฺเม จ โย อตฺโถติ คหฏฺฐสฺส ตาว ‘‘อนวชฺชานิ กมฺมานิ, อนากุลา จ กมฺมนฺตา’’ติอาทินา นเยน วุตฺโต กสิโครกฺขาทิวิธินา ลทฺธพฺโพ อตฺโถ, ปพฺพชิตสฺส ปน อวิปฺปฏิสาราทิอตฺโถ เวทิตพฺโพ. โย จตฺโถ สมฺปรายิโกติ ปน อุภเยสมฺปิ ธมฺมจริยาว วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อตฺถาภิสมยาติ ทุวิธสฺสปิ อตฺถสฺส หิตสฺส ปฏิลาภา, ลทฺธพฺเพน สมิติ สงฺคติ สโมธานนฺติ สมโย, ลาโภ. สมโย เอว อภิสมโย, อภิมุขภาเวน วา สมโย อภิสมโยติ เอวเมตฺถ อภิสมโย เวทิตพฺโพ. ธิติสมฺปนฺนตฺตา ธีโร. ตติเยน เจตฺถ อตฺถ-สทฺเทน ปรมตฺถสฺส นิพฺพานสฺสาปิ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏสมฺปตฺติ เอว กถิตา. คาถายํ ปน วิวฏฺฏสฺสปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ วุตฺตํ –

偈颂中“赞叹不放逸”，是说智者、具慧者、佛陀等，赞美、称扬、嘉许在布施等福德善行中的不放逸、不疏忽。为何？因为不放逸的智者能获得两种利益。是哪两种利益呢？经中说：“现法之利，以及来世之利。”此处的文句应如是理解。于此，“现法之利”，对在家人而言，是指以“无过失之业，无纷扰之事”等方式所说，通过农耕、畜牧等方法所获得的利益；对出家人而言，则应理解为无追悔等利益。而“来世之利”，当知对两者而言，皆是指法的修行。所谓“利益之现观”(atthābhisamayā)，是指获得两种利益与福祉。此中“时”(samayo)是与应得者会合、相遇、结合，意为获得。“时”即是“现观”(abhisamayo)；或因有“朝向”(abhimukha)之义，故“时”为“现观”。此处的“现观”应如是理解。因具足毅力，故为“智者”。并且，此处的第三个“利”字，当知亦含摄了究竟义的涅槃。其余的则易于了知。如此，在此经中仅说到轮回中的成就，但在偈颂中则应见到亦含摄了脱离轮回。如是说——

‘‘อปฺปมาโท อมตปทํ, ปมาโท มจฺจุโน ปทํ;

อปฺปมตฺตา น มียนฺติ, เย ปมตฺตา ยถา มตา.

不放逸为甘露道，放逸实乃死亡途；不放逸者终不灭，放逸之人如已故。

‘‘เอวํ วิเสสโต ญตฺวา, อปฺปมาทมฺหิ ปณฺฑิตา;

อปฺปมาเท ปโมทนฺติ, อริยานํ โคจเร รตา.

智者知此别，安住不放逸，欣喜此法中，乐圣者行境。

‘‘เต [Pg.78] ฌายิโน สาตติกา, นิจฺจํ ทฬฺหปรกฺกมา;

ผุสนฺติ ธีรา นิพฺพานํ, โยคกฺเขมํ อนุตฺตร’’นฺติ. (ธ. ป. ๒๑-๒๓);

彼禅思坚毅，恒常勤勇猛，智者证涅槃，无上安稳境。

ตสฺมา ‘‘อตฺถาภิสมยา’’ติ เอตฺถ โลกุตฺตรตฺถวเสนปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

因此，于“利益之现观”一词，亦当理解其具有出世间利益之义。

ตติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第三经释义终。

๔. อฏฺฐิปุญฺชสุตฺตวณฺณนา

4. 骨堆经释义

๒๔. จตุตฺเถ เอกปุคฺคลสฺสาติ เอตฺถ ปุคฺคโลติ อยํ โวหารกถา. พุทฺธสฺส หิ ภควโต ทุวิธา เทสนา สมฺมุติเทสนา จ ปรมตฺถเทสนา จาติ. ตตฺถ ‘‘ปุคฺคโล, สตฺโต, อิตฺถี, ปุริโส, ขตฺติโย, พฺราหฺมโณ, เทโว, มาโร’’ติ เอวรูปา สมฺมุติเทสนา. ‘‘อนิจฺจํ, ทุกฺขํ, อนตฺตา, ขนฺธา, ธาตุ, อายตนา, สติปฏฺฐานา’’ติ เอวรูปา ปรมตฺถเทสนา. ตตฺถ ภควา เย สมฺมุติวเสน เทสนํ สุตฺวา วิเสสมธิคนฺตุํ สมตฺถา, เนสํ สมฺมุติเทสนํ เทเสติ. เย ปน ปรมตฺถวเสน เทสนํ สุตฺวา วิเสสมธิคนฺตุํ สมตฺถา, เตสํ ปรมตฺถเทสนํ เทเสติ.

24. 在第四经中，关于“一人”(ekapuggala)，此处的“人”(puggala)是一个世俗言说。因为世尊的教导有两种：世俗教说(sammutidesanā)与胜义教说(paramatthadesanā)。其中，“人、有情、女人、男人、刹帝利、婆罗门、天、魔”等，是世俗教说；“无常、苦、无我、蕴、界、处、念处”等，是胜义教说。于此，世尊为那些能通过听闻世俗教说而证得殊胜成就者，宣说世俗教说；而为那些能通过听闻胜义教说而证得殊胜成就者，宣说胜义教说。

ตตฺถายํ อุปมา – ยถา หิ เทสภาสากุสโล ติณฺณํ เวทานํ อตฺถสํวณฺณนโก อาจริโย เย ทมิฬภาสาย วุตฺเต อตฺถํ ชานนฺติ, เตสํ ทมิฬภาสาย อาจิกฺขติ. เย อนฺธกภาสาทีสุ อญฺญตราย, เตสํ ตาย ตาย ภาสาย. เอวํ เต มาณวกา เฉกํ พฺยตฺตํ อาจริยมาคมฺม ขิปฺปเมว สิปฺปํ อุคฺคณฺหนฺติ. ตตฺถ อาจริโย วิย พุทฺโธ ภควา, ตโย เวทา วิย กเถตพฺพภาเว ฐิตานิ ตีณิ ปิฏกานิ, เทสภาสาโกสลฺลมิว สมฺมุติปรมตฺถโกสลฺลํ, นานาเทสภาสา มาณวกา วิย สมฺมุติปรมตฺถวเสน ปฏิวิชฺฌนสมตฺถา เวเนยฺยา, อาจริยสฺส ทมิฬภาสาทิอาจิกฺขนํ วิย ภควโต สมฺมุติปรมตฺถวเสน เทสนา เวทิตพฺพา. อาห เจตฺถ –

这里有一个比喻：就像一位精通各地语言、能解释三吠陀(vedā)意义的老师，对于能懂泰米尔语(damiḷabhāsā)的人，就用泰米尔语为他们解释；对于能懂安陀语(andhakabhāsā)等其他语言的人，就用相应的语言。这样，那些聪慧敏捷的学生依止这位老师，很快就能学会技艺。在这个比喻中，世尊就像那位老师；作为教说内容的三藏(tīṇi piṭakāni)就像三吠陀；精通世俗和胜义就像精通各地语言；那些能通过世俗和胜义通达的可调伏者(veneyyā)就像说各种不同语言的学生；应当知道，世尊依世俗和胜义的方式说法，就像老师用泰米尔语等语言来解释。对此，有偈颂说：

‘‘ทุเว สจฺจานิ อกฺขาสิ, สมฺพุทฺโธ วทตํ วโร;

สมฺมุตึ ปรมตฺถญฺจ, ตติยํ นูปลพฺภติ.

正自觉者言中尊，宣说二谛(duve saccāni)；世俗(sammuti)以及胜义(paramattha)，于此更无第三分。

‘‘สงฺเกตวจนํ [Pg.79] สจฺจํ, โลกสมฺมุติการณา;

ปรมตฺถวจนํ สจฺจํ, ธมฺมานํ ภูตการณา.

约定俗成之言说，依世俗故为真实；胜义言说亦真实，依诸法之实性故。

‘‘ตสฺมา โวหารกุสลสฺส, โลกนาถสฺส สตฺถุโน;

สมฺมุตึ โวหรนฺตสฺส, มุสาวาโท น ชายตี’’ติ.

是故世界之导师，善巧运用世俗语；随顺世俗而宣说，于中实无有妄语。

อปิจ อฏฺฐหิ การเณหิ ภควา ปุคฺคลกถํ กเถติ – หิโรตฺตปฺปทีปนตฺถํ, กมฺมสฺสกตาทีปนตฺถํ, ปจฺจตฺตปุริสการทีปนตฺถํ,, อานนฺตริยทีปนตฺถํ, พฺรหฺมวิหารทีปนตฺถํ, ปุพฺเพนิวาสทีปนตฺถํ, ทกฺขิณาวิสุทฺธิทีปนตฺถํ, โลกสมฺมุติยา อปฺปหานตฺถํ, จาติ. ‘‘ขนฺธธาตุอายตนานิ หิริยนฺติ โอตฺตปฺปนฺตี’’ติ หิ วุตฺเต มหาชโน น ชานาติ, สมฺโมหํ อาปชฺชติ, ปฏิสตฺตุ วา โหติ – ‘‘กิมิทํ ขนฺธธาตุอายตนานิ หิริยนฺติ โอตฺตปฺปนฺติ นามา’’ติ? ‘‘อิตฺถี หิริยติ โอตฺตปฺปติ, ปุริโส, ขตฺติโย, พฺราหฺมโณ, เทโว, มาโร’’ติ ปน วุตฺเต ชานาติ, น สมฺโมหํ อาปชฺชติ, น ปฏิสตฺตุ วา โหติ. ตสฺมา ภควา หิโรตฺตปฺปทีปนตฺถํ ปุคฺคลกถํ กเถติ.

此外，世尊以八种因缘讲述关于人的言论(puggalakatha)：为阐明惭与愧(hirottappa)，为阐明业为己有(kammassakata)，为阐明个人努力(paccattapurisakāra)，为阐明无间业(ānantariya)，为阐明梵住(brahmavihāra)，为阐明宿住(pubbenivāsa)，为阐明供养的清净(dakkhiṇāvisuddhi)，以及为不舍弃世间共许(lokasammuti)。如果说“蕴、界、处有惭、有愧”，大众不能了知，会陷入困惑，或心生反感：“蕴、界、处有惭、有愧，这是什么意思？”但如果说“女人有惭、有愧，男人、刹帝利、婆罗门、天、魔有惭、有愧”，他们就能了知，不会陷入困惑，也不会心生反感。因此，世尊为阐明惭与愧而讲述关于人的言论。

‘‘ขนฺธา กมฺมสฺสกา, ธาตุโย อายตนานี’’ติ วุตฺเตปิ เอเสว นโย. ตสฺมา กมฺมสฺสกตาทีปนตฺถมฺปิ ปุคฺคลกถํ กเถติ.

当说“诸蕴是其业的所有者，诸界与诸处也是如此”时，道理也是一样的。因此，为了阐明业为己有，也讲述关于个人的言论。

‘‘เวฬุวนาทโย มหาวิหารา ขนฺเธหิ การาปิตา, ธาตูหิ อายตเนหี’’ติ วุตฺเตปิ เอเสว นโย. ตถา ‘‘ขนฺธา มาตรํ ชีวิตา โวโรเปนฺติ, ปิตรํ, อรหนฺตํ, รุหิรุปฺปาทกมฺมํ, สงฺฆเภทกมฺมํ กโรนฺติ, ธาตุโย อายตนานี’’ติ วุตฺเตปิ เอเสว นโย. ‘‘ขนฺธา เมตฺตายนฺติ, ธาตุโย อายตนานี’’ติ วุตฺเตปิ เอเสว นโย. ‘‘ขนฺธา ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรนฺติ, ธาตุโย อายตนานี’’ติ วุตฺเตปิ เอเสว นโย. ตสฺมา ภควา ปจฺจตฺตปุริสการทีปนตฺถํ อานนฺตริยทีปนตฺถํ พฺรหฺมวิหารทีปนตฺถํ ปุพฺเพนิวาสทีปนตฺถญฺจ ปุคฺคลกถํ กเถติ.

“竹林(Veḷuvana)等大寺院是由诸蕴、诸界、诸处所造”，这样说时，道理也是一样的。同样，“诸蕴杀母、杀父、杀阿罗汉(arahanta)、出佛身血(ruhiruppādakamma)、破和合僧(saṅghabhedakamma)，诸界与诸处也是如此”，这样说时，道理也是一样的。“诸蕴修习慈心(mettā)，诸界与诸处也是如此”，这样说时，道理也是一样的。“诸蕴忆念宿住，诸界与诸处也是如此”，这样说时，道理也是一样的。因此，世尊(Bhagavā)为了阐明个人努力、阐明无间业、阐明梵住以及阐明宿住，而讲述关于个人的言论。

‘‘ขนฺธา ทานํ ปฏิคฺคณฺหนฺติ, ธาตุโย อายตนานี’’ติ วุตฺเตปิ มหาชโน น ชานาติ, สมฺโมหํ อาปชฺชติ, ปฏิสตฺตุ วา โหติ ‘‘กิมิทํ ขนฺธา ธาตุโย อายตนานิ ปฏิคฺคณฺหนฺติ นามา’’ติ? ‘‘ปุคฺคลา ปฏิคฺคณฺหนฺตี’’ติ ปน วุตฺเต ชานาติ, น สมฺโมหํ อาปชฺชติ, น ปฏิสตฺตุ วา โหติ. ตสฺมา ภควา ทกฺขิณาวิสุทฺธิทีปนตฺถํ ปุคฺคลกถํ กเถติ.

如果说“诸蕴、诸界、诸处接受供养”，那么大众就不明白，会陷入困惑，或心生反感：“诸蕴、诸界、诸处接受供养，这是什么意思？”但是如果说“个人接受供养”，他们就明白了，不会困惑，也不会心生反感。因此，世尊(Bhagavā)为了阐明供养的清净，而讲述关于个人的言论。

โลกสมฺมุติญฺจ [Pg.80] พุทฺธา ภควนฺโต น ปชหนฺติ, โลกสมญฺญาย โลกนิรุตฺติยา โลกาภิลาเป ฐิตาเยว ธมฺมํ เทเสนฺติ. ตสฺมา ภควา โลกสมฺมุติยา อปฺปหานตฺถมฺปิ ปุคฺคลกถํ กเถติ. โส อิธาปิ โลกโวหารวเสน เทเสตพฺพมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกปุคฺคลสฺสา’’ติอาทิมาห.

诸佛世尊不舍弃世间共许，安住于世间共称、世间言语、世间惯用语而说法。因此，世尊(Bhagavā)为了不舍弃世间共许，也讲述关于个人的论述。在此，为了显示应依世间习用语说法之义，故说“一人”等。

ตตฺถ เอกปุคฺคลสฺสาติ เอกสตฺตสฺส. กปฺปนฺติ มหากปฺปํ. ยทิปิ อจฺจนฺตสํโยเค อิทํ อุปโยควจนํ, ยตฺถ ปน สตฺตานํ สนฺธาวนํ สํสรณํ สมฺภวติ, ตสฺส วเสน คเหตพฺพํ. อฏฺฐิกงฺกโลติ อฏฺฐิภาโค. ‘‘อฏฺฐิขโล’’ติปิ ปฐนฺติ, อฏฺฐิสญฺจโยติ อตฺโถ. อฏฺฐิปุญฺโชติ อฏฺฐิสมูโห. อฏฺฐิราสีติ ตสฺเสว เววจนํ. เกจิ ปน ‘‘กฏิปฺปมาณโต เหฏฺฐา สมูโห กงฺกโล นาม, ตโต อุปริ ยาว ตาลปฺปมาณํ ปุญฺโช, ตโต อุปริ ราสี’’ติ วทนฺติ. ตํ เตสํ มติมตฺตํ. สพฺพเมตํ สมูหสฺเสว ปริยายวจนํ เวปุลฺลสฺเสว อุปมาภาเวน อาหฏตฺตา.

此处“一人”是指一个有情。“一劫”是指一大劫。虽然此处（宾格）是用于表示时间的持续，但应理解为有情于其中不断流转轮回的时间。“骨架”(aṭṭhikaṅkala)是指一具骸骨。“骨聚”(aṭṭhikhala)也是一种读法，意思是骨的积聚。“骨堆”(aṭṭhipuñja)是指骨的集合。“骨山”(aṭṭhirāsi)是它的同义词。有些人说：“齐腰高以下的集合名为‘骨架’，此上至一多罗树高为‘骨堆’，更高则为‘骨山’。”这只是他们自己的看法。所有这些都是‘集合’的同义词，因为是作为譬喻而被引述，以显示其巨大。

สเจ สํหารโก อสฺสาติ อวิปฺปกิรณวเสน สํหริตฺวา ฐเปตา โกจิ ยทิ สิยาติ ปริกปฺปนวเสน วทติ. สมฺภตญฺจ น วินสฺเสยฺยาติ ตถา เกนจิ สมฺภตญฺจ ตํ อฏฺฐิกงฺกลํ อนฺตรธานาภาเวน ปูติภูตํ จุณฺณวิจุณฺณญฺจ อหุตฺวา สเจ น วินสฺเสยฺยาติ ปริกปฺปนวเสเนว วทติ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ภิกฺขเว, เอกสฺส สตฺตสฺส กมฺมกิเลเสหิ อปราปรุปฺปตฺติวเสน เอกํ มหากปฺปํ สนฺธาวนฺตสฺส สํสรนฺตสฺส เอวํ มหาอฏฺฐิสญฺจโย ภเวยฺย, อาโรหปริณาเหหิ ยตฺตโกยํ เวปุลฺลปพฺพโต. สเจ ปนสฺส โกจิ สํหริตฺวา ฐเปตา ภเวยฺย, สมฺภตญฺจ ตํ สเจ อวินสฺสนฺตํ ติฏฺเฐยฺยาติ. อยญฺจ นโย นิพฺพุตปฺปทีเป วิย ภิชฺชนสภาเว กเฬวรนิกฺเขปรหิเต โอปปาติกตฺตภาเว สพฺเพน สพฺพํ อนฏฺฐิเก จ ขุทฺทกตฺตภาเว วชฺเชตฺวา วุตฺโต. เกจิ ปน ‘‘ปริกปฺปนวเสน อิมสฺส นยสฺส อาหฏตฺตา เตสมฺปิ ยทิ สิยา อฏฺฐิกงฺกโล, เตนาปิ สเหว อยํ อฏฺฐิปุญฺชปริมาโณ วุตฺโต’’ติ วทนฺติ. อปเร ปน ‘‘นยิทเมวํ ลพฺภมานสฺเสว อฏฺฐิปุญฺชสฺส วเสน สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา อิมสฺส ปริมาณสฺส วุตฺตตา. ตสฺมา วุตฺตนเยเนว อตฺโถ คเหตพฺโพ’’ติ.

“若有收集者”，是依假设而说，指假如有收集者能不使其散失地收集存放。“所积聚者亦不坏灭”，也是依假设而说，指假如有某人如此收集的骨架，不消失、不腐坏、不粉碎，而能不坏灭。此中义理是：诸比丘，一个有情因业与烦恼而一次又一次地投生，于一大劫中不断流转轮回，其骨骸的积聚将有此毗富罗山(Vepullapabbata)那么巨大——假如有收集者为他收集，而所收集的骨骸又不坏不失的话。而此说法，是排除了那些化生的、完全无骨的、或身形微小的有情，他们没有会毁坏的、需要被弃置的色身，就像熄灭的灯一样。有些人说：“由于此理是依假设而说，所以如果那些（被排除的）有情也有骨架，其数量也一并算在内了。”但另一些人说：“不应如此。此数量是依一切知智，就可得的骨堆而限定的。因此，应依所说之理来理解其义。”

คาถาสุ [Pg.81] มเหสินาติ มหนฺเต สีลกฺขนฺธาทโย เอสติ คเวสตีติ มเหสี, สมฺมาสมฺพุทฺโธ. ‘‘อิติ วุตฺตํ มเหสินา’’ติ จ ภควา ‘‘ทสพลสมนฺนาคโต, ภิกฺขเว, ตถาคโต’’ติอาทีสุ วิย อตฺตานํ อญฺญํ วิย กตฺวา ทสฺเสติ. เวปุลฺโลติ ราชคหํ ปริวาเรตฺวา ฐิเตสุ ปญฺจสุ ปพฺพเตสุ วิปุลภาวโต เวปุลฺโลติ ลทฺธนาโม. ตโต เอว มหา, ฐิตทิสาภาควเสน อุตฺตโร คิชฺฌกูฏสฺส. คิริพฺพเชติ คิริพฺพชปุรนามกสฺส ราชคหสฺส สมีเป.

偈颂中的“大仙”(mahesi)，是因寻求、探求戒蕴等伟大的善法而得名，即正自觉者。“如是大仙所说”，是世尊如同在“诸比丘，如来具足十力”等经文那样，把自己当作他人一样来开示。毗富罗山(Vepulla)因其在环绕王舍城的五山中最为巨大(vipula)而得名。它因此而广大，就其方位而言，位于鹫峰山的北方。山城(Giribbaja)是指靠近旧名为山城的王舍城。

เอตฺตาวตา ภควา ‘‘เอตฺตเกนาปิ กาเลน อนุปจฺฉินฺนภวมูลสฺส อปริญฺญาตวตฺถุกสฺส ปุถุชฺชนสฺส อยมีทิสี กฏสิวฑฺฒนา’’ติ วฏฺเฏ อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เยสํ อริยสจฺจานํ อนนุโพธา อปฺปฏิเวธา อนฺธปุถุชฺชนสฺส เอวํ กฏสิวฑฺฒนา, ตานิ อริยสจฺจานิ ทิฏฺฐวโต อริยปุคฺคลสฺส อยํ นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยโต จ อริยสจฺจานี’’ติอาทิมาห.

至此，世尊开示了轮回的过患：“即使经过这么长的时间，对于未断除存在之根、未遍知诸事的凡夫来说，也会有这样巨大的冢墓增长。”现在，为了表明，正是由于对某些圣谛没有随觉、没有通达，愚昧的凡夫才会有如此巨大的冢墓增长，而对于已见圣谛的圣者来说，则无此事，世尊便说了以“若以正慧见”为开头的偈颂。

ตตฺถ ยโตติ ยทา. อริยสจฺจานีติ อรณียโต อริยานิ, อวิตถภาเวน สจฺจานิ จาติ อริยสจฺจานิ, อริยภาวกรานิ วา สจฺจานิ อริยสจฺจานิ, อริเยหิ วา พุทฺธาทีหิ ปฏิวิชฺฌิตพฺพานิ สจฺจานิ อริยสจฺจานิ. อถ วา อริยสฺส สจฺจานิ อริยสจฺจานิ. สเทวเกน หิ โลเกน สรณนฺติ อรณียโต อริโย ภควา, เตน สยมฺภุญาเณน ทิฏฺฐตฺตา ตสฺส สจฺจานีติ อริยสจฺจานิ. สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสตีติ สมฺมา เหตุนา ญาเยน วิปสฺสนาปญฺญาสหิตาย มคฺคปญฺญาย ปริญฺญาปหานสจฺฉิกิริยาภาวนาภิสมยวเสน ปสฺสติ. ทุกฺขนฺติอาทิ อริยสจฺจานํ สรูปทสฺสนํ. ตตฺถ อเนกูปทฺทวาธิฏฺฐานตาย กุจฺฉิตภาวโต พาลชนปริกปฺปิตธุวสุภสุขตฺตวิรเหน ตุจฺฉภาวโต จ ทุกฺขํ. ทุกฺขํ สมุปฺปชฺชติ เอเตนาติ ทุกฺขสมุปฺปาโท, ทุกฺขสมุทโย. ทุกฺขํ อติกฺกมติ เอเตน อารมฺมณปฺปจฺจยภูเตน, เอตฺถ วาติ ทุกฺขสฺส อติกฺกโม, นิพฺพานํ. อารกตฺตา กิเลเสหิ อรณียโต จ อริโย. สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนํ อฏฺฐนฺนํ องฺคานํ วเสน อฏฺฐงฺคิโก. มาเรนฺโต กิเลเส คจฺฉติ, นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคียติ, สยํ วา นิพฺพานํ มคฺคตีติ มคฺโค. ตโต เอว ทุกฺขสฺส อุปสมํ นิโรธํ คจฺฉตีติ ทุกฺขูปสมคามี. ยโต สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสตีติ สมฺพนฺโธ.

于此，“何时”(yato)即“当……时”(yadā)。“圣谛”(ariyasaccāni)者：因远离（烦恼）而为圣，因真实不虚而为谛，故称圣谛；或因其能造就圣者状态，故为圣谛；或因其为佛陀等圣者所通达，故为圣谛。或者，它们是圣者的真理。因为包括天人在内的世间都归依于他，故世尊因远离（烦恼）而为圣者；由于他以自觉智亲见了这些真理，故它们是他的真理，即圣谛。“以正慧见”是指以正确的因由与方法，以与观慧(vipassanāpaññā)相结合的道慧(maggapaññā)，通过遍知、断除、作证、修习等现观(abhisamaya)方式而见。“苦”等词是对圣谛自性的展示。于此，“苦”，因其是众多灾患的依处而可鄙，因其缺乏凡夫所构想的常、净、乐、我而空虚，故为苦。“苦之生起”(dukkhasamuppādo)，即苦集(dukkhasamudayo)，是苦由此而生起。“苦的超越”(dukkhassa atikkamo)，即苦灭，是涅槃。因远离诸烦恼且应被趋向，故为“圣”。“八支的”(aṭṭhaṅgiko)，即由正见等八个部分组成。“道”(maggo)，即摧毁烦恼而行，或为求涅槃者所寻求，或自行趣向涅槃。“导向苦之寂止”(dukkhūpasamagāmī)，即由此导向苦的止息、寂灭。此与前文“以正慧见”相关联。

ส [Pg.82] สตฺตกฺขตฺตุํ ปรมํ, สนฺธาวิตฺวาน ปุคฺคโลติ โส เอวํ จตุสจฺจทสฺสาวี อริยปุคฺคโล โสตาปนฺโน สพฺพมุทินฺทฺริโย สมาโน สตฺตวารปรมํเยว ภวาทีสุ อปราปรุปฺปตฺติวเสน สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา. เอกพีชี, โกลํโกโล, สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ อินฺทฺริยานํ ติกฺขมชฺฌิมมุทุภาเวน ตโย หิ โสตาปนฺนา. เตสุ สพฺพมุทินฺทฺริยสฺส วเสนิทํ วุตฺตํ ‘‘ส สตฺตกฺขตฺตุํ ปรมํ, สนฺธาวิตฺวานา’’ติ. ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหตีติ วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตกโร ปริโยสานกโร โหติ. กถํ? สพฺพสํโยชนกฺขยา อนุปุพฺเพน อคฺคมคฺคํ อธิคนฺตฺวา นิรวเสสานํ สํโยชนานํ เขปนาติ อรหตฺตผเลเนว เทสนาย กูฏํ คณฺหิ.

“彼人最多七次，不断轮回后”：即是说，那位如此见四谛的圣者、须陀洹(sotāpanna)，具足最钝的根，最多七次在诸有中，通过一再地出生而不断轮回、流转。“一种子”、“家家”、“极七返”，是根据根的利、中、钝而有的三种须陀洹。其中，“彼人最多七次，不断轮回后”是就最钝根者而说。“成为苦的终结者”是指成为轮回之苦的终结者、完结者。如何？通过次第证得最上道，无余灭尽一切结，此教说以阿罗汉果为顶峰。

จตุตฺถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第四经释义终

๕. มุสาวาทสุตฺตวณฺณนา

5. 妄语经释义

๒๕. ปญฺจเม เอกธมฺมํ อตีตสฺสาติ กา อุปฺปตฺติ? ภควโต ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ มหาลาภสกฺกาโร อุปฺปชฺชิ, ติตฺถิยานํ ปริหายิ. เต หตลาภสกฺการา นิปฺปภา นิตฺเตชา อิสฺสาปกตา จิญฺจมาณวิกํ นาม ปริพฺพาชิกํ อุยฺโยเชสุํ – ‘‘เอหิ, ตฺวํ ภคินิ, สมณํ โคตมํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขสฺสู’’ติ. สา ภควนฺตํ จตุปริสมชฺเฌ ธมฺมํ เทเสนฺตํ อุปคนฺตฺวา อภูเตน อพฺภาจิกฺขิตฺวา สกฺเกนสฺสา อภูตภาเว ปกาสิเต มหาชเนน ‘‘ธี กาฬกณฺณี’’ติ วิหารโต นิกฺกฑฺฒาปิตา ปถวิยา วิวเร ทินฺเน อวีจิชาลานํ อินฺธนํ หุตฺวาว อวีจินิรเย นิพฺพตฺติ, ภิยฺโยโสมตฺตาย ติตฺถิยานํ ลาภสกฺกาโร ปริหายิ. ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ ‘‘อาวุโส, จิญฺจมาณวิกา เอวํ อุฬารคุณํ อคฺคทกฺขิเณยฺยํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ อภูเตน อกฺโกสิตฺวา มหาวินาสํ ปตฺตา’’ติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุพฺเพปิ สา มํ อภูเตน อกฺโกสิตฺวา มหาวินาสํ ปตฺตาเยวา’’ติ มหาปทุมชาตกมฺปิ วิตฺถาเรตฺวา อุปริ ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมิสฺสา อฏฺฐุปฺปตฺติยา ‘‘เอกธมฺมํ อตีตสฺสา’’ติ อิทํ สุตฺตํ เทเสสิ.

25. 第五经中，“超越一法者”的缘起为何？当时，世尊与比丘僧团获得了大利养与恭敬，而外道们则衰落了。那些失去利养与恭敬的外道，黯淡无光，毫无威势，心生嫉妒，便唆使一位名叫栴遮摩纳维迦(Ciñcāmāṇavikā)的游方女(paribbājikā)：“来，姐妹，你去以不实之词诽谤沙门乔达摩！”当世尊在四众中说法时，她走上前去，以不实之词诽谤。当帝释天揭示其虚假时，她被众人斥骂“咄！你这不祥者！”，并被逐出精舍。大地裂开，她堕入其中，成为无间地狱火焰的燃料，投生于无间地狱。外道们的利养与恭敬因此更加衰落。比丘们在法堂中发起讨论：“贤友们，栴遮摩纳维迦以不实之词辱骂具足如此伟大功德、堪为最上福田的正自觉者，遭到了大毁灭！”导师前来问道：“诸比丘，你们现在聚在一起讨论什么？”当被告知是“此事”时，他说：“诸比丘，不只现在，过去她也曾以不实之词诽谤我而遭到大毁灭。”于是他详述了《大红莲本生》，然后基于此事缘，宣说了这部“超越一法者”的经。

ตตฺถ เอกธมฺมนฺติ เอกํ วจีสจฺจสงฺขาตํ ธมฺมํ. อตีตสฺสาติ ยา สา อฏฺฐ อนริยโวหาเร วชฺเชตฺวา อฏฺฐสุ อริยโวหาเรสุ ปติฏฺฐาปนตฺถํ ‘‘สจฺจํ[Pg.83], ภเณ, นาลิก’’นฺติ อริเยหิ ฐปิตา มริยาทา, ตํ อติกฺกมิตฺวา ฐิตสฺส. ปุริโส เอว ปุคฺคโลติ ปุริสปุคฺคโล, ตสฺส. อกรณียนฺติ กาตุํ อสกฺกุเณยฺยํ. สมฺปชานมุสาวาที หิ ปุคฺคโล กิญฺจิ ปาปกมฺมํ กตฺวา ‘‘อิทํ นาม ตยา กต’’นฺติ วุตฺเต ‘‘น มยา กต’’นฺติ มุสาวาเทเนว ปริหริสฺสติ. เอวญฺจ ปฏิปชฺชนฺโต กิญฺจิ ปาปกมฺมํ กโรติเยว, น ตตฺถ ลชฺชติ สจฺจมริยาทาย สมติกฺกนฺตตฺตา. เตน วุตฺตํ ‘‘กตมํ เอกธมฺมํ, ยทิทํ, ภิกฺขเว, สมฺปชานมุสาวาโท’’ติ.

于此，“一法”是指一种名为语谛的法。“超越者”是指：超越了圣者们为了避开八种非圣言说、确立八种圣言说而设立的“说真实语，不说虚假语”这一界限的人。“人”即“个人”，指那个人。“无有不作者”是指没有什么恶业是他不能做的。因为一个故意说妄语的人，在做了任何恶业后，若被问“这是你做的吗？”，他会以妄语来回避说：“不是我做的。”如此行事者，他确实会造作任何恶业，并且不会感到羞愧，因为他已经超越了真实的界限。因此世尊说：“诸比丘，是哪一法？即是故意说妄语。”

คาถายํ มุสาวาทิสฺสาติ มุสา อภูตํ อตจฺฉํ ปเรสํ วิญฺญาปนวเสน วทนสีลสฺส. ยสฺส ทสสุ วจเนสุ เอกมฺปิ สจฺจํ นตฺถิ, เอวรูเป วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ชนฺตุโนติ สตฺตสฺส. สตฺโต หิ ชายนฏฺเฐน ‘‘ชนฺตู’’ติ วุจฺจติ. วิติณฺณปรโลกสฺสาติ วิสฺสฏฺฐปรโลกสฺส. อีทิโส หิ มนุสฺสสมฺปตฺติ เทวโลกสมฺปตฺติ อวสาเน นิพฺพานสมฺปตฺตีติ อิมา ติสฺโสปิ สมฺปตฺติโย น ปสฺสติ. นตฺถิ ปาปนฺติ ตสฺส ตาทิสสฺส อิทํ นาม ปาปํ น กตฺตพฺพนฺติ นตฺถีติ.

在偈颂中，“妄语者”是指习惯于说虚假、不实、非真之语以告知他人的人。对于一个十句话中没有一句是真实的人，对这样的人无话可说。“生物”(jantu)是指有情。因为有“出生”(jāyana)的含义，有情被称为“生物”。“已舍弃来世者”是指已舍弃来世者。这样的人看不到人的成就、天的成就，以及最终的涅槃成就这三种成就。“无有恶不作”是指：对于那样的人，没有所谓的“此恶不应作”。

ปญฺจมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第五经释义终

๖. ทานสุตฺตวณฺณนา

6. 布施经释义

๒๖. ฉฏฺเฐ เอวญฺเจติ เอตฺถ เอวนฺติ อุปมากาเร นิปาโต, เจติ ปริกปฺปเน. สตฺตาติ รูปาทีสุ สตฺตา วิสตฺตา. ชาเนยฺยุนฺติ พุชฺเฌยฺยุํ. ทานสํวิภาคสฺสาติ ยาย หิ เจตนาย อนฺนาทิเทยฺยธมฺมํ สํหริตฺวา อนุกมฺปาปูชาสุ อญฺญตรวเสน ปเรสํ ทียติ, ตํ ทานํ. ยาย ปน อตฺตนา ปริภุญฺชิตพฺพภาเวน คหิตวตฺถุสฺส เอกเทโส สํวิภชิตฺวา ทียติ, อยํ สํวิภาโค. วิปากนฺติ ผลํ. ยถาหํ ชานามีติ ยถา อหํ ชานามิ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ติรจฺฉานคตสฺสปิ ทานํ ทตฺวา อตฺตภาวสเต ปวตฺตสุขวิปจฺจนวเสน สตคุณา ทกฺขิณา โหตีติ เอวมาทินา, ภิกฺขเว, เยน ปกาเรน อหํ ทานสฺส สํวิภาคสฺส จ วิปากํ กมฺมวิปากํ ญาณพเลน ปจฺจกฺขโต ชานามิ, เอวํ อิเม สตฺตา ยทิ ชาเนยฺยุนฺติ. น อทตฺวา ภุญฺเชยฺยุนฺติ ยํ ภุญฺชิตพฺพยุตฺตกํ อตฺตโน อตฺถิ, [Pg.84] ตโต ปเรสํ น อทตฺวา มจฺฉริยจิตฺเตน จ ตณฺหาโลภวเสน จ ภุญฺเชยฺยุํ, ทตฺวาว ภุญฺเชยฺยุํ. น จ เนสํ มจฺเฉรมลํ จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺเฐยฺยาติ อตฺตโน สมฺปตฺตีนํ ปเรหิ สาธารณภาวาสหนลกฺขณํ จิตฺตสฺส ปภสฺสรภาวทูสกานํ อุปกฺกิเลสภูตานํ กณฺหธมฺมานํ อญฺญตรํ มจฺเฉรมลํ. อถ วา ยถาวุตฺตมจฺเฉรญฺเจว อญฺญมฺปิ ทานนฺตรายกรํ อิสฺสาโลภโทสาทิมลญฺจ เนสํ สตฺตานํ จิตฺตํ ยถา ทานเจตนา น ปวตฺตติ, น วา สุปริสุทฺธา โหติ, เอวํ ปริยาทาย ปริโต คเหตฺวา อภิภวิตฺวา น ติฏฺเฐยฺย. โก หิ สมฺมเทว ทานผลํ ชานนฺโต อตฺตโน จิตฺเต มจฺเฉรมลสฺส โอกาสํ ทเทยฺย.

26. 关于“第六，evañceti”：于此，“evaṃ”是表示譬喻的不变词，“ce”表示假设。‘众生’是指执着、沉迷于色等事物。‘若能了知’是指‘若能觉知’。关于‘布施与分施’：以某种意愿，收集食物等可施之物，或出于悲悯，或出于恭敬而施予他人，这称为“布施”。而将自己受用之物的一部分分予他人，这称为“分施”。‘果报’是指‘结果’。‘如我所知’即是‘我所了知的样子’。此言意谓：诸比丘，我以智力亲见而了知布施与分施的果报，亦即业报——即便是布施给畜生，也能因其带来百世安乐之果而成为百倍功德的供养——如果这些众生也能这样了知就好了。‘不施而食’：对自己所应受用之物，不先施予他人，而以悭吝之心与贪欲之力而食；他们应先布施而后食。‘悭吝之垢不应占据其心’：悭吝之垢的特征，是不忍自己的财物与他人共享，是污染心之光明的诸随烦恼之一，是黑法之一。或者，如前所述的悭吝，以及其他妨碍布施的嫉妒、贪婪、嗔恚等垢染，不会占据、控制并压倒那些众生的心，以致布施的意愿无法生起或无法完全清净。有谁在真正了知布施的果报后，还会在自心中给悭吝之垢留下余地呢？

โยปิ เนสํ อสฺส จริโม อาโลโปติ เนสํ สตฺตานํ โย สพฺพปจฺฉิมโก อาโลโป สิยา. จริมํ กพฬนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อิเม สตฺตา ปกติยา ยตฺตเกหิ อาโลเปหิ สยํ ยาเปยฺยุํ, เตสุ เอกเมว อาโลปํ อตฺตโน อตฺถาย ฐเปตฺวา ตทญฺเญ สพฺเพ อาโลเป อาคตาคตานํ อตฺถิกานํ ทตฺวา โย ฐปิโต อาโลโป อสฺส, โส อิธ จริโม อาโลโป นาม. ตโตปิ น อสํวิภชิตฺวา ภุญฺเชยฺยุํ, สเจ เนสํ ปฏิคฺคาหกา อสฺสูติ เนสํ สตฺตานํ ปฏิคฺคาหกา ยทิ สิยุํ, ตโตปิ ยถาวุตฺตจริมาโลปโตปิ สํวิภชิตฺวาว เอกเทสํ ทตฺวาว ภุญฺเชยฺยุํ, ยถาหํ ทานสํวิภาคสฺส วิปากํ ปจฺจกฺขโต ชานามิ, เอวํ ยทิ ชาเนยฺยุนฺติ. ยสฺมา จ โขติอาทินา กมฺมผลสฺส อปฺปจฺจกฺขภาวโต เอวเมเต สตฺตา ทานสํวิภาเคสุ น ปวตฺตนฺตีติ ยถาธิปฺเปตมตฺถํ การเณน สมฺปฏิปาเทติ. เอเตเนว เตสํ ตทญฺญปุญฺเญสุ จ อปฺปฏิปตฺติยา อปุญฺเญสุ จ ปฏิปตฺติยา การณํ ทสฺสิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

“Yopi nesaṃ assa carimo ālopo”(即使是他们最后的一口食物)是指那些众生最后的一口食物。“Carimaṃ kabaḷaṃ”(最后的一团饭)是它的同义词。此言意谓：这些众生本来能以若干口食物维生，他们只为自己留下一口，将其余所有的食物都施予了来来往往的求者。那留下的一口食物，于此称为“最后一口”。即使是那一口，他们也不应不分享而食。“sace nesaṃ paṭiggāhakā assū”(若有接受者)：如果他们有接受者，那么即使是那如前所述的“最后一口”，也应分出一部分施予之后再食——如果他们能像我亲见布施与分施的果报那样了知此事。以“yasmā ca kho”(又因为)等文句，作者阐明，正因为业果非亲眼所见，所以这些众生才不实行布施与分施，以此理由来确立其所欲表达的义理。由此当知，这也揭示了他们不修行其他福业而行非福业的原因。

คาถาสุ ยถาวุตฺตํ มเหสินาติ มเหสินา ภควตา ‘‘ติรจฺฉานคเต ทานํ ทตฺวา สตคุณา ทกฺขิณา ปาฏิกงฺขิตพฺพา’ ติอาทินา, อิเธว วา ‘‘เอวํ เจ สตฺตา ชาเนยฺยุ’’นฺติอาทินา ยถาวุตฺตํ, ญาณจาเรน ตํ ยถาวุตฺตํ จิตฺตํ ญาตนฺติ อตฺโถ. วิปากํ สํวิภาคสฺสาติ สํวิภาคสฺสปิ วิปากํ, โก ปน วาโท ทานสฺส. ยถา โหติ มหปฺผลนฺติ ยถา โส วิปาโก มหนฺตํ ผลํ โหติ, เอวํ อิเม สตฺตา ยทิ ชาเนยฺยุนฺติ สมฺพนฺโธ. วิเนยฺย มจฺเฉรมลนฺติ มจฺฉริยมลํ อปเนตฺวา กมฺมผลสทฺธาย รตนตฺตยสทฺธาย [Pg.85] จ วิเสสโต ปสนฺเนน จิตฺเตน เยสุ กิเลเสหิ อารกตฺตา อริเยสุ สีลาทิคุณสมฺปนฺเนสุ ทินฺนํ อปฺปกมฺปิ ทานํ มหปฺผลํ โหติ, เตสุ ยุตฺตกาเลน ทชฺชุํ ทเทยฺยุํ.

于诸偈颂中，“如大仙所说”(yathāvuttaṃ mahesinā)是指如大仙世尊所说，如“布施给畜生，可望获得百倍的供养”等，或如此处所说“如果众生能了知”(evaṃ ce sattā jāneyyuṃ)等。其义为：以智慧行践了知彼如是所说之事。“分施的果报”(Vipākaṃ saṃvibhāgassā)是指分施亦有果报，更何况布施。“如何有大果报”(Yathā hoti mahapphalaṃ)此句应与“如果这些众生能够这样了知”相连接。“调伏悭吝垢”(Vineyya maccheramalaṃ)是指去除悭吝之垢后，以对业果的信心及对三宝的信心，以特别清净之心，于适时布施给那些因远离诸烦恼而为圣者、具足戒等功德之人，即使是微少的布施，也能有大果报。

มหปฺผลภาวกรณโต ทกฺขิณํ อรหนฺตีติ ทกฺขิเณยฺยา, สมฺมาปฏิปนฺนา, เตสุ ทกฺขิเณยฺเยสุ. ทกฺขิณํ ปรโลกํ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพํ เทยฺยธมฺมํ ยถา ตํ ทานํ โหติ มหาทานํ, เอวํ ทตฺวา. อถ วา พหุโน อนฺนํ ทตฺวา, กถํ ปน อนฺนํ ทาตพฺพนฺติ อาห ‘‘ทกฺขิเณยฺเยสุ ทกฺขิณ’’นฺติ. อิโต มนุสฺสตฺตา มนุสฺสตฺตภาวโต จุตา ปฏิสนฺธิวเสน สคฺคํ คจฺฉนฺติ ทายกา. กามกามิโนติ กาเมตพฺพานํ อุฬารานํ เทวโภคานํ ปฏิลทฺธรูปวิภเวน กมฺมุนา อุปคมเน สาธุการิตาย กามกามิโน สพฺพกามสมงฺคิโน. โมทนฺติ ยถารุจิ ปริจาเรนฺตีติ อตฺโถ.

因能使布施产生大果报，故值得供养，称为“应供者”(dakkhiṇeyyā)，即是正行道者；对于这些应供者。相信有来世而布施当施之物，如此布施，使之成为大布施。或者，布施了许多食物，但应如何布施食物呢？经中说“于应供者中行布施”(dakkhiṇeyyesu dakkhiṇaṃ)。布施者由此从人身死去后，经由结生(paṭisandhi)而往生天界。“欲爱者”(Kāmakāmino)是指他们善于造作业，能获得所欲求的、殊胜的天界财富及由业所感的色身庄严，并前往天界，具足一切欲乐。“他们欢喜”(Modanti)的意思是他们随心所欲地享乐。

ฉฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第六经释义终。

๗. เมตฺตาภาวนาสุตฺตวณฺณนา

7. 慈心修习经释义

๒๗. สตฺตเม ยานิ กานิจีติ อนวเสสปริยาทานํ. โอปธิกานิ ปุญฺญกิริยวตฺถูนีติ

27. 第七经中，“任何事物”(yāni kānici)是无余遍取之义。这些是指有依止的福德业处。

เตสํ นิยมนํ. ตตฺถ อุปธิ วุจฺจนฺติ ขนฺธา, อุปธิสฺส กรณํ สีลํ เอเตสํ, อุปธิปฺปโยชนานิ วา โอปธิกานิ. สมฺปตฺติภเว อตฺตภาวชนกานิ ปฏิสนฺธิปวตฺติวิปากทายกานิ. ปุญฺญกิริยวตฺถูนีติ ปุญฺญกิริยา จ ตา เตสํ เตสํ ผลานิสํสานํ วตฺถูนิ จาติ ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ. ตานิ ปน สงฺเขปโต ทานมยํ, สีลมยํ, ภาวนามยนฺติ ติวิธานิ โหนฺติ. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรโต ติกนิปาตวณฺณนายํ อาวิ ภวิสฺสติ. เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยาติ เมตฺตาภาวนาวเสน ปฏิลทฺธติกจตุกฺกชฺฌานสมาปตฺติยา. ‘‘เมตฺตา’’ติ หิ วุตฺเต อุปจาโรปิ ลพฺภติ อปฺปนาปิ, ‘‘เจโตวิมุตฺตี’’ติ ปน วุตฺเต อปฺปนาฌานเมว ลพฺภติ. ตญฺหิ นีวรณาทิปจฺจนีกธมฺมโต จิตฺตสฺส สุฏฺฐุ วิมุตฺติภาเวน เจโตวิมุตฺตีติ วุจฺจติ. กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสินฺติ เมตฺตาพฺรหฺมวิหารสฺส โสฬสภาคํ โอปธิกานิ ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ น อคฺฆนฺติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา โย วิปาโก, ตํ โสฬส โกฏฺฐาเส กตฺวา ตโต [Pg.86] เอกํ ปุน โสฬส โกฏฺฐาเส กตฺวา ตตฺถ โย เอกโกฏฺฐาโส, น ตํ อญฺญานิ โอปธิกานิ ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ อคฺฆนฺตีติ. อธิคฺคเหตฺวาติ อภิภวิตฺวา. ภาสเตติ อุปกฺกิเลสวิสุทฺธิยา ทิปฺปติ. ตปเตติ ตโต เอว อนวเสเส ปฏิปกฺขธมฺเม สนฺตปติ. วิโรจตีติ อุภยสมฺปตฺติยา วิโรจติ. เมตฺตา หิ เจโตวิมุตฺติ จนฺทาโลกสงฺขาตา วิคตูปกฺกิเลสา ชุณฺหา วิย ทิปฺปติ, อาตโป วิย อนฺธการํ ปจฺจนีกธมฺเม วิธมนฺตี ตปติ, โอสธิตารกา วิย วิชฺโชตมานา วิโรจติ จ.

对它们的规定如下。其中，“依止”(upadhi)被称为五蕴，戒是这些(五蕴)的依止之因，或者以依止为目标的、与依止相关的都称为“有依止的”(opadhikāni)。在有成就的生有中，它们是产生自体、带来结生、相续及异熟果的因素。“福德业处”(Puññakiriyavatthūni)是指福德行为以及作为它们种种果报与利益之基础。这些福德业处概括起来有三种：布施所成、戒所成、修习所成。关于此的详说，将于后面的《三集》释义中阐明。“慈心解脱”(Mettāya cetovimuttiyā)是指通过修习慈心而获得的第三禅或第四禅的禅定成就。当说“慈”(Mettā)时，可指近行定亦可指安止定；但当说“心解脱”(cetovimutti)时，则仅指安止定。其被称为心解脱，是因为心从五盖等敌对法中完全解脱。“不及十六分之一”(Kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ)是指有依止的福德业处，其价值不及慈梵住的十六分之一。此话之意为：将慈心解脱的异熟果分为十六份，再将其中一份分为十六份，其他有依止的福德业处连这一个小份也比不上。“超越”(Adhiggahetvā)即是“克服”(abhibhavitvā)。“照耀”(Bhāsate)是指因杂染清净而闪耀。“烧尽”(Tapate)是指彻底烧尽所有敌对法。“光耀”(Virocati)是指因两种成就而光彩照耀。慈心解脱如无垢的月光般明亮地照耀，如日光般驱散黑暗等敌对法而烧尽，如药草星般闪耀光芒。

เสยฺยถาปีติ โอปมฺมทสฺสนตฺเถ นิปาโต. ตารกรูปานนฺติ โชตีนํ. จนฺทิยาติ จนฺทสฺส อยนฺติ จนฺที, ตสฺสา จนฺทิยา, ปภาย ชุณฺหายาติ อตฺโถ. วสฺสานนฺติ วสฺสานํ พหุวเสน ลทฺธโวหารสฺส อุตุโน. ปจฺฉิเม มาเสติ กตฺติกมาเส. สรทสมเยติ สรทกาเล. อสฺสยุชกตฺติกมาสา หิ โลเก ‘‘สรทอุตู’’ติ วุจฺจนฺติ. วิทฺเธติ อุพฺพิทฺเธ, เมฆวิคเมน ทูรีภูเตติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘วิคตวลาหเก’’ติ. เทเวติ อากาเส. นภํ อพฺภุสฺสกฺกมาโนติ อุทยฏฺฐานโต อากาสํ อุลฺลงฺฆนฺโต. ตมคตนฺติ ตมํ. อภิวิหจฺจาติ อภิหนฺตฺวา วิธมิตฺวา. โอสธิตารกาติ อุสฺสนฺนา ปภา เอตาย ธียติ, โอสธีนํ วา อนุพลปฺปทายิกตฺตา โอสธีติ ลทฺธนามา ตารกา.

“譬如”(Seyyathāpi)是用作比喻说明的虚词。“星辰形色”(Tārakarūpānaṃ)指的是光芒。“月光”(Candiyā)即月亮的光芒，意思是皎洁的光明。“雨季”(Vassānaṃ)是因多雨而得名的季节。“最后月”(Pacchime māse)指的是迦提迦月(Kattika)。“秋季时”(Saradasamaye)即秋季时节。世间称阿湿缚庾阇月(Assayuja)与迦提迦月(Kattika)为“秋季”(saradautu)。“晴朗”(Viddhe)意指开阔，因云层消散而远离，因此说“无云”(vigatavalāhake)。“天”(Deve)指的是天空。“升上天空”(Nabhaṃ abbhussakkamāno)即从升起处升上天空。“黑暗”(Tamagataṃ)即是“暗”(tamaṃ)。“击破”(Abhivihacca)意思是击碎驱散。“药草星”(Osadhitārakā)因其光芒炽盛，或因能给药草提供力量而得名药草星。

เอตฺถาห – กสฺมา ปน ภควตา สมาเนปิ โอปธิกภาเว เมตฺตา อิตเรหิ โอปธิกปุญฺเญหิ วิเสเสตฺวา วุตฺตาติ? วุจฺจเต – เสฏฺฐฏฺเฐน นิทฺโทสภาเวน จ สตฺเตสุ สุปฺปฏิปตฺติภาวโต. เสฏฺฐา หิ เอเต วิหารา, สพฺพสตฺเตสุ สมฺมาปฏิปตฺติภูตานิ ยทิทํ เมตฺตาฌานานิ. ยถา จ พฺรหฺมาโน นิทฺโทสจิตฺตา วิหรนฺติ, เอวํ เอเตหิ สมนฺนาคตา โยคิโน พฺรหฺมสมาว หุตฺวา วิหรนฺติ. ตถา หิเม ‘‘พฺรหฺมวิหารา’’ติ วุจฺจนฺติ. อิติ เสฏฺฐฏฺเฐน นิทฺโทสภาเวน จ สตฺเตสุ สุปฺปฏิปตฺติภาวโต เมตฺตาว อิตเรหิ โอปธิกปุญฺเญหิ วิเสเสตฺวา วุตฺตา.

于此有问：“为何世尊在同为有依止福德的情况下，却特别宣说慈心，以区别于其他有依止的福德呢？”答：“因其殊胜、无过失，且是对众生的善行之故。”这些安住是殊胜的，是对一切众生的正行，即是慈心禅。如诸梵天以无过失之心安住，具足此等品质的瑜伽行者亦如梵天一般安住。因此，这些被称为“梵住”(brahmavihārā)。如是，因其殊胜、无过失，且是对众生的善行之故，慈心被特别宣说，以区别于其他有依止的福德。

เอวมฺปิ กสฺมา เมตฺตาว เอวํ วิเสเสตฺวา วุตฺตา? อิตเรสํ พฺรหฺมวิหารานํ อธิฏฺฐานภาวโต ทานาทีนํ สพฺเพสํ กลฺยาณธมฺมานํ ปริปูริกตฺตา จ. อยญฺหิ [Pg.87] สตฺเตสุ หิตาการปฺปวตฺติลกฺขณา เมตฺตา, หิตูปสํหารสา, อาฆาตวินยปจฺจุปฏฺฐานา. ยทิ อโนธิโส ภาวิตา พหุลีกตา, อถ สุเขเนว กรุณาทิภาวนา สมฺปชฺชนฺตีติ เมตฺตา อิตเรสํ พฺรหฺมวิหารานํ อธิฏฺฐานํ. ตถา หิ สตฺเตสุ หิตชฺฌาสยตาย สติ เนสํ ทุกฺขาสหนตา, สมฺปตฺติวิเสสานํ จิรฏฺฐิติกามตา, ปกฺขปาตาภาเวน สพฺพตฺถ สมปฺปวตฺตจิตฺตตา จ สุเขเนว อิชฺฌนฺติ. เอวญฺจ สกลโลกหิตสุขวิธานาธิมุตฺตา มหาโพธิสตฺตา ‘‘อิมสฺส ทาตพฺพํ, อิมสฺส น ทาตพฺพ’’นฺติ อุตฺตมวิจยวเสน วิภาคํ อกตฺวา สพฺพสตฺตานํ นิรวเสสสุขนิทานํ ทานํ เทนฺติ, หิตสุขตฺถเมว เนสํ สีลํ สมาทิยนฺติ, สีลปริปูรณตฺถํ เนกฺขมฺมํ ภชนฺติ, เตสํ หิตสุเขสุ อสมฺโมหตฺถาย ปญฺญํ ปริโยทเปนฺติ, หิตสุขาภิวฑฺฒนตฺถเมว ทฬฺหํ วีริยมารภนฺติ, อุตฺตมวีริยวเสน วีรภาวํ ปตฺตาปิ สตฺตานํ นานปฺปการํ หิตชฺฌาสเยเนว อปราธํ ขมนฺติ, ‘‘อิทํ โว ทสฺสาม, กริสฺสามา’’ติอาทินา กตํ ปฏิญฺญาตํ น วิสํวาเทนฺติ, เตสํ หิตสุขาเยว อจลาธิฏฺฐานา โหนฺติ. เตสุ อจลาย เมตฺตาย ปุพฺพการิโน หิตชฺฌาสเยเนว เนสํ วิปฺปกาเร อุทาสีนา โหนฺติ, ปุพฺพการิตายปิ น ปจฺจุปการมาสิสนฺตีติ. เอวํ เต ปารมิโย ปูเรตฺวา ยาว ทสพลจตุ-เวสารชฺช-ฉอสาธารณญาณ-อฏฺฐารสาเวณิกพุทฺธธมฺมปฺปเภเท สพฺเพปิ กลฺยาณธมฺเม ปริปูเรนฺติ. เอวํ ทานาทีนํ สพฺเพสํ กลฺยาณธมฺมานํ ปาริปูริกา เมตฺตาติ จ อิมสฺส วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ สา อิตเรหิ วิเสเสตฺวา วุตฺตา.

即使如此，为何唯独慈心被如此特别地说明呢？因为它既是其他梵住的基础，也是布施等一切善法的圆满者。此慈心，以于众生中生起利益之行为相，以带来利益为作用，以调伏瞋恚为现起。若无差别地修习、多修习，则悲等修习便能轻易成就，是故慈为其他梵住之基础。的确，当对众生怀有利乐之意时，便能轻易地不忍其苦、欲其殊胜成就长存、且因无偏袒而心能平等地运作于一切处。如此，决意为一切世间带来利益安乐的大菩萨们，不以“此人应施，此人不应施”的最胜拣择作分别，而布施一切众生无余的安乐之因；仅为众生的利益安乐而受持戒律；为圆满戒行而修习出离；为使众生于利益安乐中不迷惑而净化智慧；仅为增长利益安乐而发起坚固的精进；即使以最胜的精进获得勇猛，也仅以利益众生的意愿宽恕他们的种种过错；他们不违背“我将给你们这个，做那个”等已作出的承诺；他们仅为众生的利益安乐而有不动摇的决心。他们以不动摇的慈心，对曾施恩的众生，仅以利益的意愿，对他们的过错保持中舍，即使曾施恩于人，也不期望回报。如此，他们圆满诸波罗蜜，乃至圆满十力、四无畏、六不共智、十八不共佛法等一切善法。如是，为了显示此（慈心）是布施等一切善法的圆满者这一特点，才将它与其他（梵住）区别开来特别说明。

อปิจ เมตฺตาย อิตเรหิ โอปธิกปุญฺเญหิ มหานุภาวตา เวลามสุตฺเตน ทีเปตพฺพา. ตตฺถ หิ ยถา นาม มหตา เวลามสฺส ทานโต เอกสฺส โสตาปนฺนสฺส ทานํ มหปฺผลตรํ วุตฺตํ, เอวํ โสตาปนฺนสตโต เอกสฺส สกทาคามิสฺส ทานํ…เป… ปจฺเจกพุทฺธสตโต ภควโต, ตโตปิ พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส ทานํ, ตโตปิ จาตุทฺทิสสฺส สงฺฆสฺส วิหารทานํ, ตโตปิ สรณคมนํ, ตโตปิ สีลสมาทานํ, ตโตปิ คทฺทูหนมตฺตํ กาลํ เมตฺตาภาวนา มหปฺผลตรา วุตฺตา. ยถาห –

再者，应以《韦拉玛经》(Velāmasutta)阐明，慈心比其他有依的福德更具大威力。经中说，比起韦拉玛(Velāma)的大布施，布施一位入流者果报更大；比起布施百位入流者，布施一位一来者果报更大……乃至……比起布施百位独觉佛，布施世尊果报更大；又比起布施世尊，布施以佛陀为首的僧团果报更大；又比起布施以佛陀为首的僧团，布施寺院给四方僧团果报更大；又比起布施寺院，归依三宝果报更大；又比起归依，受持戒律果报更大；又比起受持戒律，哪怕仅在挤一次牛奶的短暂时间内修习慈心，其果报也更为巨大。如经中所说——

‘‘ยํ [Pg.88] คหปติ เวลาโม พฺราหฺมโณ ทานํ อทาสิ มหาทานํ. โย เจกํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺนํ โภเชยฺย, อิทํ ตโต มหปฺผลตรํ. โย จ สตํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺนํ โภเชยฺย…เป… สุราเมรยมชฺชปฺปมาทฏฺฐานา เวรมณึ. โย จ อนฺตมโส คทฺทูหนมตฺตมฺปิ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวยฺย, อิทํ ตโต มหปฺผลตร’’นฺติ (อ. นิ. ๙.๒๐).

“居士，韦拉玛(Velāma)婆罗门曾行大布施。若有人能供养一位具足正见者，此功德比那布施果报更大。若有人能供养一百位具足正见者……乃至……受持远离酒、谷酒、麻醉品等放逸之处的戒。若有人能，哪怕仅在挤一次牛奶的短暂时间内，修习慈心，此功德比以上一切果报更大。”

มหคฺคตปุญฺญภาเวน ปนสฺสา ปริตฺตปุญฺญโต สาติสยตาย วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ยํ ปมาณกตํ กมฺมํ, น ตํ ตตฺราวสิสฺสติ, น ตํ ตตฺราวติฏฺฐตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๕๕๖; สํ. นิ. ๔.๓๖๐). กามาวจรกมฺมญฺหิ ปมาณกตํ นาม, มหคฺคตกมฺมํ ปน ปมาณํ อติกฺกมิตฺวา โอธิสกาโนธิสกผรณวเสน วฑฺฒิตฺวา กตตฺตา อปฺปมาณกตํ นาม. กามาวจรกมฺมํ ตสฺส มหคฺคตกมฺมสฺส อนฺตรา ลคฺคิตุํ วา ตํ กมฺมํ อภิภวิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ คเหตฺวา ฐาตุํ วา น สกฺโกติ, อถ โข มหคฺคตกมฺมเมว ตํ ปริตฺตกมฺมํ มโหโฆ วิย ปริตฺตํ อุทกํ อภิภวิตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ติฏฺฐติ, ตสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา สยเมว พฺรหฺมสหพฺยตํ อุปเนตีติ อยญฺหิ ตสฺส อตฺโถติ.

又，因其为广大福德，其超越微少福德之事，实无需多言。如经中所说：“凡有量之业，于彼处不存，于彼处不住。”欲界业名为“有量业”，而广大业则因超越限量，以有量与无量遍满的方式增长而行，故名为“无量业”。欲界业无法介入此广大业中，亦无法压制此业而为自己的果报争取机会；反之，广大业犹如巨流淹没微水，压制了微小的业而自己获得机会，障碍其果报，亲自将造业者引至与梵天为伴。此即其义。

คาถาสุ โยติ โย โกจิ คหฏฺโฐ วา ปพฺพชิโต วา. เมตฺตนฺติ เมตฺตาฌานํ. อปฺปมาณนฺติ ภาวนาวเสน อารมฺมณวเสน จ อปฺปมาณํ. อสุภภาวนาทโย วิย หิ อารมฺมเณ เอกเทสคฺคหณํ อกตฺวา อนวเสสผรณวเสน อโนธิโสผรณวเสน จ อปฺปมาณารมฺมณตาย ปคุณภาวนาวเสน อปฺปมาณํ. ตนู สํโยชนา โหนฺตีติ เมตฺตาฌานํ ปาทกํ กตฺวา สมฺมสิตฺวา เหฏฺฐิเม อริยมคฺเค อธิคจฺฉนฺตสฺส สุเขเนว ปฏิฆสํโยชนาทโย ปหียมานา ตนู โหนฺติ. เตนาห ‘‘ปสฺสโต อุปธิกฺขย’’นฺติ. ‘‘อุปธิกฺขโย’’ติ หิ นิพฺพานํ วุจฺจติ. ตญฺจสฺส สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน มคฺคญาเณน ปสฺสติ. อถ วา ตนู สํโยชนา โหนฺตีติ เมตฺตาฌานปทฏฺฐานาย วิปสฺสนาย อนุกฺกเมน อุปธิกฺขยสงฺขาตํ อรหตฺตํ ปตฺวา ตํ ปสฺสโต ปเคว ทสปิ สํโยชนา ตนู โหนฺติ, ปหียนฺตีติ อตฺโถ. อถ วา ตนู สํโยชนา โหนฺตีติ ปฏิโฆ เจว ปฏิฆสมฺปยุตฺตสํโยชนา จ ตนุกา โหนฺติ. ปสฺสโต อุปธิกฺขยนฺติ เตสํเยว กิเลสูปธีนํ ขยสงฺขาตํ [Pg.89] เมตฺตํ อธิคมวเสน ปสฺสนฺต สฺสาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

偈颂中的“无论谁”(yo)，指任何在家人或出家人。“慈”(Mettā)，指慈禅。“无量”(appamāṇaṃ)，指在修习和所缘两方面皆为无量。即不像不净观等只取所缘的一部分，而是以无余遍满和无差别遍满的方式，以无量所缘，通过纯熟的修习而成为无量。“诸结变得微弱”(Tanū saṃyojanā honti)，指以慈禅为基础，加以审察，在证得下位圣道时，瞋恚结等被舍断而轻易地变得微弱。因此说“见诸依之灭尽”(passato upadhikkhayaṃ)。“诸依之灭尽”(upadhikkhayo)即是涅槃。行者以道智，通过作证与现观而见到它。或者，“诸结变得微弱”，指以慈禅为近因的观(vipassanā)，次第证得名为“诸依之灭尽”的阿罗汉果，当见到它时，十结早已变得微弱，意即已被断除。又或者，“诸结变得微弱”，指瞋恚以及与瞋恚相应的结变得微弱。“见诸依之灭尽”，指通过证得慈，而见到那名为“诸烦恼依灭尽”的慈。此处的含义应如是理解。

เอวํ กิเลสปฺปหานํ นิพฺพานาธิคมญฺจ เมตฺตาภาวนาย สิขาปฺปตฺตมานิสํสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อญฺเญ อานิสํเส ทสฺเสตุํ ‘‘เอกมฺปิ เจ’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อทุฏฺฐจิตฺโตติ เมตฺตาพเลน สุฏฺฐุ วิกฺขมฺภิตพฺยาปาทตาย พฺยาปาเทน อทูสิตจิตฺโต. เมตฺตายตีติ หิตผรณวเสน เมตฺตํ กโรติ. กุสโลติ อติสเยน กุสลวา มหาปุญฺโญ, ปฏิฆาทิอนตฺถวิคเมน โว. เขมี เตนาติ เตน เมตฺตายิเตน. สพฺเพ จ ปาเณติ จสทฺโท พฺยติเรเก. มนสานุกมฺปนฺติ จิตฺเตน อนุกมฺปนฺโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เอกสตฺตวิสยาปิ ตาว เมตฺตา มหากุสลราสิ, สพฺเพ ปน ปาเณ อตฺตโน ปิยปุตฺตํ วิย หิตผรเณน มนสา อนุกมฺปนฺโต ปหูตํ พหุํ อนปฺปกํ อปริยนฺตํ จตุสฏฺฐิมหากปฺเปปิ อตฺตโน วิปากปฺปพนฺธํ ปวตฺเตตุํ สมตฺถํ อุฬารปุญฺญํ อริโย ปริสุทฺธจิตฺโต ปุคฺคโล ปกโรติ นิปฺผาเทติ.

如此，在开示了修习慈心能达到舍断烦恼及证得涅槃的顶峰功德之后，现在为了说明其他功德，而说“即使仅有一”等偈颂。其中，“无瞋害心”(aduṭṭhacitto)指因慈心的力量善镇伏了瞋恚，故心不为瞋害所染污。“修慈”(Mettāyati)指以利益遍满的方式行慈。“善”(Kusalo)指极为善巧、具大福德，或因远离瞋恚等无益之事。“因此而安稳”(Khemī tena)指因修习此慈爱而安稳。“于一切有情”(Sabbe ca pāṇe)中的“ca”字用于区别。“以心怜悯”(Manasānukampaṃ)指以心意怜悯。此意为：即使仅对一个有情修慈，已是巨大的善业积聚；若能对一切有情，如对自己的爱子一般，以利益遍满的方式以心怜悯，那么圣者、心清净的个人(puggala)就能造作、成就广大、众多、无量、无边、能够在六十四大劫中延续其果报相续的殊胜福德。

สตฺตสณฺฑนฺติ สตฺตสงฺขาเตน สณฺเฑน สมนฺนาคตํ ภริตํ, สตฺเตหิ อวิรฬํ อากิณฺณมนุสฺสนฺติ อตฺโถ. วิชิตฺวาติ อทณฺเฑน อสตฺเถน ธมฺเมเนว วิชินิตฺวา. ราชิสโยติ อิสิสทิสา ธมฺมิกราชาโน. ยชมานาติ ทานานิ ททมานา. อนุปริยคาติ วิจรึสุ.

“有情丛”(Sattasaṇḍaṃ)，指充满名为“有情”的丛林，意即为有情所充满，人类稠密不稀疏。“征服后”(Vijitvā)，指不以棍棒、不以刀剑，仅以正法征服。“王仙”(Rājisayo)，指如仙人般的如法之王。“祭祀者”(Yajamānā)，指行布施者。“周游”(Anupariyagā)，指四处游行。

อสฺสเมธนฺติอาทีสุ โปราณกราชกาเล กิร สสฺสเมธํ, ปุริสเมธํ, สมฺมาปาสํ, วาจาเปยฺยนฺติ จตฺตาริ สงฺคหวตฺถูนิ อเหสุํ, เยหิ ราชาโน โลกํ สงฺคณฺหึสุ. ตตฺถ นิปฺผนฺนสสฺสโต ทสมภาคคฺคหณํ สสฺสเมธํ นาม, สสฺสสมฺปาทเน, เมธาวิตาติ อตฺโถ. มหาโยธานํ ฉมาสิกํ ภตฺตเวตนานุปฺปทานํ ปุริสเมธํ นาม, ปุริสสงฺคณฺหเน เมธาวิตาติ อตฺโถ. ทลิทฺทมนุสฺสานํ โปตฺถเก เลขํ คเหตฺวา ตีณิ วสฺสานิ วินา วฑฺฒิยา สหสฺสทฺวิสหสฺสมตฺตธนานุปฺปทานํ สมฺมาปาสํ นาม. ตญฺหิ สมฺมา มนุสฺเส ปาเสติ หทเย พนฺธิตฺวา วิย ฐเปติ, ตสฺมา ‘‘สมฺมาปาส’’นฺติ วุจฺจติ. ‘‘ตาต มาตุลา’’ติอาทินา ปน สณฺหวาจาย สงฺคหณํ วาจาเปยฺยํ นาม, เปยฺยวชฺชํ ปิยวาจตาติ อตฺโถ. เอวํ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ สงฺคหิตํ รฏฺฐํ อิทฺธญฺเจว โหติ ผีตญฺจ ปหูตอนฺนปานํ เขมํ นิรพฺพุทํ. มนุสฺสา มุทา โมทมานา อุเร ปุตฺเต นจฺเจนฺตา อปารุตฆรา วิหรนฺติ[Pg.90]. อิทํ ฆรทฺวาเรสุ อคฺคฬานํ อภาวโต ‘‘นิรคฺคฬ’’นฺติ วุจฺจติ. อยํ โปราณิกา ปเวณิ, อยํ โปราณิกา ปกติ.

在“马祭”等词中，据说在古代国王的时代，有谷智（sassamedha）、人智（purisamedha）、正结（sammāpāsa）、爱语（vācāpeyya）四种摄持法，国王们以此摄持世间。于此，从已成熟的谷物中收取十分之一，名为“谷智”，意即在谷物的获得上具足智慧。给予大勇士们六个月的食物和薪资，名为“人智”，意即在招揽人才上具足智慧。为贫困者登记在册，给予一千或二千的钱财，三年无息，名为“正结”。因为它能正确地系缚人心，就像绑在心上一样，因此被称为“正结”。而以“父亲、舅舅”等柔和的言语来摄持，名为“爱语”，意即悦耳语、亲爱语。如此以四摄法所摄持的国家，便会富裕、繁荣，食物饮水丰饶，安稳无灾。人们欢欣喜悦，将孩子抱在胸前跳舞，敞开家门而住。这因为家门口没有门闩，故被称为“无闩”（niraggaḷa）。这是古老的传统，这是古老的常规。

อปรภาเค ปน โอกฺกากราชกาเล พฺราหฺมณา อิมานิ จตฺตาริ สงฺคหวตฺถูนิ อิมญฺจ รฏฺฐสมฺปตฺตึ ปริวตฺเตนฺตา อุทฺธมฺมูลํ กตฺวา อสฺสเมธํ ปุริสเมธนฺติอาทิเก ปญฺจ ยญฺเญ นาม อกํสุ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา พฺราหฺมณธมฺมิยสุตฺเต –

然而在后来的奥嘎咖（Okkāka）王时代，婆罗门们颠倒了这四种摄持法与此国家财富，而设立了名为马祭（assamedha）、人祭（purisamedha）等的五种祭祀。世尊在《婆罗门法经》（Brāhmaṇadhammika Sutta）中曾如此说——

‘‘เตสํ อาสิ วิปลฺลาโส, ทิสฺวาน อณุโต อณุํ…เป….

“他们生起了颠倒，见到越来越微细……（中略）……

‘‘เต ตตฺถ มนฺเต คนฺเถตฺวา, โอกฺกากํ ตทุปาคมุ’’นฺติ. (สุ. นิ. ๓๐๑-๓๐๔);

“他们在那里编好了咒语，去到奥嘎咖（Okkāka）那里”。（《经集》301-304）

ตตฺถ อสฺสเมตฺถ เมธนฺติ พาเธนฺตีติ อสฺสเมโธ. ทฺวีหิ ปริยญฺเญหิ ยชิตพฺพสฺส เอกวีสติยูปสฺส เอกสฺมึ ปจฺฉิมทิวเส เอว สตฺตนวุติปญฺจปสุสตฆาตภีสนสฺส ฐเปตฺวา ภูมิญฺจ ปุริเส จ อวเสสสพฺพวิภวทกฺขิณสฺส ยญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. ปุริสเมตฺถ เมธนฺติ พาเธนฺตีติ ปุริสเมโธ. จตูหิ ปริยญฺเญหิ ยชิตพฺพสฺส สทฺธึภูมิยา อสฺสเมเธ วุตฺตวิภวทกฺขิณสฺส ยญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. สมฺมเมตฺถ ปาสนฺติ ขิปนฺตีติ สมฺมาปาโส. ยุคจฺฉิคฺคเฬ ปเวสนทณฺฑกสงฺขาตํ สมฺมํ ขิปิตฺวา ตสฺส ปติโตกาเส เวทึ กตฺวา สํหาริเมหิ ยูปาทีหิ สรสฺสตินทิยา นิมุคฺโคกาสโต ปภุติ ปฏิโลมํ คจฺฉนฺเตน ยชิตพฺพสฺส สตฺรยาคสฺเสตํ อธิวจนํ วาชเมตฺถ ปิวนฺตีติ วาชเปยฺโย. เอเกน ปริยญฺเญน สตฺตรสหิ ปสูหิ ยชิตพฺพสฺส เพฬุวยูปสฺส สตฺตรสกทกฺขิณสฺส ยญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. นตฺถิ เอตฺถ อคฺคโฬติ นิรคฺคโฬ. นวหิ ปริยญฺเญหิ ยชิตพฺพสฺส สทฺธึ ภูมิยา ปุริเสหิ จ อสฺสเมเธ วุตฺตวิภวทกฺขิณสฺส สพฺพเมธปริยายนามสฺส อสฺสเมธวิกปฺปสฺเสตํ อธิวจนํ.

于此，“马祭”（assamedha）是指在此杀害、伤害马。这是对一种祭祀的称呼：它以两次准备仪式进行祭祀，有二十一根祭柱，仅在最后一天就屠杀五百九十七头牲畜，极为恐怖，除了土地和人之外，献出所有剩余的财富作为祭品。“人祭”（purisamedha）是指在此杀害、伤害人。这是对一种祭祀的称呼：它以四次准备仪式进行祭祀，连同土地，献出如马祭中所述的财富作为祭品。“抛橛祭”（sammāpāsa）是指在此正确地抛掷。这是对一种百祭之祭（satrayāga）的称呼：抛出名为“samma”的橛（即插入轭孔的闩），在它落下之处建造祭坛，用可移动的祭柱等，从萨拉洒蒂河（Sarassatī）沉没之处开始逆流而上进行祭祀。“力饮祭”（vājapeyya）是指在此饮用米粥。这是对一种祭祀的称呼：它以一次准备仪式，用十七头牲畜来祭祀，有贝卢瓦（Beḷuva）木的祭柱，献出十七份祭品。“无闩祭”（niraggaḷa）是指在此没有门闩。这是对马祭的一种变体的称呼，其别名为“一切祭”（sabbamedha）：它以九次准备仪式进行祭祀，连同土地和人，献出如马祭中所述的财富作为祭品。

จนฺทปฺปภาติ จนฺทปฺปภาย. ตารคณาว สพฺเพติ ยถา สพฺเพปิ ตาราคณา จนฺทิมโสภาย โสฬสิมฺปิ กลํ นาคฺฆนฺติ, เอวํ เต อสฺสเมธาทโย ยญฺญา เมตฺตจิตฺตสฺส วุตฺตลกฺขเณน สุภาวิตสฺส โสฬสิมฺปิ กลํ นานุภวนฺติ, น ปาปุณนฺติ, นาคฺฆนฺตีติ อตฺโถ.

“月光”（candappabhā）即月亮的光辉。“如众星辰”（tāragaṇāva sabbeti）是说，正如所有星群的光辉不及月亮光辉的十六分之一，同样地，那些马祭等祭祀，也不及具有前述特征、善加修习的慈心的十六分之一，即不能相比，不能达到，不值一提的意思。

อิทานิ [Pg.91] อปเรปิ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิเก เมตฺตาภาวนาย อานิสํเส ทสฺเสตุํ ‘‘โย น หนฺตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ โยติ เมตฺตาพฺรหฺมวิหารภาวนานุยุตฺโต ปุคฺคโล. น หนฺตีติ เตเนว เมตฺตาภาวนานุภาเวน ทูรวิกฺขมฺภิตพฺยาปาทตาย น กญฺจิ สตฺตํ หึสติ, เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ น วิพาธติ วา. น ฆาเตตีติ ปรํ สมาทเปตฺวา น สตฺเต หนาเปติ น วิพาธาเปติ จ. น ชินาตีติ สารมฺภวิคฺคาหิกกถาทิวเสน น กญฺจิ ชินาติ สารมฺภสฺเสว อภาวโต, ชานิกรณวเสน วา อฑฺฑกรณาทินา น กญฺจิ ชินาติ. น ชาปเยติ ปเรปิ ปโยเชตฺวา ปเรสํ ธนชานึ น การาเปยฺย. เมตฺตํโสติ เมตฺตามยจิตฺตโกฏฺฐาโส, เมตฺตาย วา อํโส อวิชหนฏฺเฐน อวยวภูโตติ เมตฺตํโส. สพฺพภูเตสูติ สพฺพสตฺเตสุ. ตโต เอว เวรํ ตสฺส น เกนจีติ อกุสลเวรํ ตสฺส เกนจิปิ การเณน นตฺถิ, ปุคฺคลเวรสงฺขาโต วิโรโธ เกนจิ ปุริเสน สทฺธึ ตสฺส เมตฺตาวิหาริสฺส นตฺถีติ.

现在，为了开示修习慈爱（mettābhāvanā）在现法（diṭṭhadhammika）与后世（samparāyika）的其他功德（ānisaṃsa），而说“彼不杀”（yo na hantī）等。于此，“彼”（yo）即致力于修习慈梵住的个人（puggala）。“不杀”（na hantī）是指，由于修习慈爱的威力，瞋恚（byāpāda）已被远远镇伏，故不伤害任何有情，或不以土块、棍棒等（leḍḍudaṇḍādīhi）恼害。“不使杀”（na ghātetī）是指，不教唆他人，不使人杀害有情，亦不使人恼害。“不征服”（na jinātī）是指，因无争论（sārambha），故不以争论、辩论等方式征服任何人；或不以赌博等方式（aḍḍakaraṇādinā）征服任何人。“不使人失败”（na jāpayeti）是指，不唆使他人，不令他人遭受财产损失。“慈分”（mettaṃso）是指，心是慈的组成部分（mettāmayacittakoṭṭhāso），或慈是其一部分，因不舍离之义而成为其组成部分。“于一切众生”（sabbabhūtesu）即于一切有情（sabbasattesu）。“因此他与谁也无怨”（veraṃ tassa na kenacī）是指，他没有任何因由的不善怨（akusalaveraṃ），修习慈住者与任何人都没有名为个人之怨（puggalavera）的敌对（virodho）。

เอวเมตสฺมึ เอกกนิปาเต ปฏิปาฏิยา เตรสสุ สุตฺเตสุ สิกฺขาสุตฺตทฺวเย จาติ ปนฺนรสสุ สุตฺเตสุ วิวฏฺฏํ กถิตํ, นีวรณสุตฺตํ สํโยชนสุตฺตํ อปฺปมาทสุตฺตํ อฏฺฐิสญฺจยสุตฺตนฺติ เอเตสุ จตูสุ สุตฺเตสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ. อิตเรสุ ปน วฏฺฏเมว กถิตนฺติ.

如是，于此一集（ekakanipāta）中，次第的十三经与二学处经（sikkhāsutta），即十五部经中，宣说了出离轮回（vivaṭṭa）；在盖经（Nīvaraṇa Sutta）、结经（Saṃyojana Sutta）、不放逸经（Appamāda Sutta）、骨集经（Aṭṭhisañcaya Sutta）这四部经中，宣说了轮回（vaṭṭa）与出离轮回（vivaṭṭa）。而在其余的经中，则只宣说了轮回（vaṭṭa）。

สตฺตมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第七经释义终。

ปรมตฺถทีปนิยา

《胜义灯》中

ขุทฺทกนิกาย-อฏฺฐกถาย

《小部义注》

อิติวุตฺตกสฺส เอกกนิปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《如是语》一集释义终。

๒. ทุกนิปาโต

2. 第二集

๑. ปฐมวคฺโค

1. 初品

๑. ทุกฺขวิหารสุตฺตวณฺณนา

1. 苦住经释义

๒๘. ทุกนิปาตสฺส [Pg.92] ปฐเม ทฺวีหีติ คณนปริจฺเฉโท. ธมฺเมหีติ ปริจฺฉินฺนธมฺมนิทสฺสนํ. ทฺวีหิ ธมฺเมหีติ ทฺวีหิ อกุสลธมฺเมหิ. สมนฺนาคโตติ ยุตฺโต. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. ทุกฺขํ วิหรตีติ จตูสุปิ อิริยาปเถสุ กิเลสทุกฺเขน เจว กายิกเจตสิกทุกฺเขน จ ทุกฺขํ วิหรติ. สวิฆาตนฺติ จิตฺตูปฆาเตน เจว กายูปฆาเตน จ สวิฆาตํ. สอุปายาสนฺติ กิเลสูปายาเสน เจว สรีรเขเทน จ พลวอายาสวเสน สอุปายาสํ. สปริฬาหนฺติ กิเลสปริฬาเหน เจว กายปริฬาเหน จ สปริฬาหํ. กายสฺส เภทาติ อุปาทินฺนกฺขนฺธปริจฺจาคา. ปรํ มรณาติ ตทนนฺตรํ อภินิพฺพตฺตกฺขนฺธคฺคหเณ. อถ วา กายสฺส เภทาติ ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทา. ปรํ มรณาติ จุติโต อุทฺธํ. ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขาติ ทุคฺคติสงฺขาตานํ จตุนฺนํ อปายานํ อญฺญตรา คติ อิจฺฉิตพฺพา, อวสฺสํภาวินีติ อตฺโถ.

28. 在《二集》的第一经中，“二”是数量的限定。“以法”是指示被限定的法。“以二法”是指以两种不善法。“具足”是“具有”的意思。“于现法中”是指在此生中。“住于苦”是指在四种威仪中，因烦恼之苦以及身心之苦而住于苦。“有恼害”是指心之恼害与身之恼害。“有忧恼”是指因烦恼的忧恼以及身体的疲惫而有强烈的忧恼。“有热恼”是指因烦恼的热恼以及身体的热恼而有热恼。“身坏”是指舍弃所执取的诸蕴。“死后”是指在那之后执取新生的诸蕴。或者，“身坏”是指命根断绝。“死后”是指从死亡之后。“恶趣是可预期的”是指，在被称为恶趣的四恶趣中，某一趣是可预期的，其义为不可避免。

อคุตฺตทฺวาโรติ อปิหิตทฺวาโร. กตฺถ ปน อคุตฺตทฺวาโรติ อาห ‘‘อินฺทฺริเยสู’’ติ. เตน มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ อสํวรมาห. ปฏิคฺคหณปริโภควเสน โภชเน มตฺตํ น ชานาตีติ โภชเน อมตฺตญฺญู. ‘‘อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตาย โภชเน อมตฺตญฺญุตายา’’ติปิ ปฐนฺติ.

“不守护根门”就是门未关闭。那么，在哪里不守护根门呢？回答说：“在诸根中”。这指的是以意为第六的六根的不防护。因为接受和食用而于饮食中不知节量，就是“于饮食不知量”。也有人这样读诵的：“由于根门不守护，由于饮食不知量”。

กถํ อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตา, กถํ วา คุตฺตทฺวารตาติ? กิญฺจาปิ หิ จกฺขุนฺทฺริเย สํวโร วา อสํวโร วา นตฺถิ. น หิ จกฺขุปสาทํ นิสฺสาย สติ วา มุฏฺฐสฺสจฺจํ วา อุปฺปชฺชติ. อปิจ ยทา รูปารมฺมณํ จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉติ, ตทา ภวงฺเค ทฺวิกฺขตฺตุํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺเธ กิริยามโนธาตุ อาวชฺชนกิจฺจํ สาธยมานา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ, ตโต จกฺขุวิญฺญาณํ ทสฺสนกิจฺจํ, ตโต วิปากมโนธาตุ สมฺปฏิจฺฉนกิจฺจํ, ตโต วิปากาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ สนฺตีรณกิจฺจํ, ตโต กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ โวฏฺฐพฺพนกิจฺจํ สาธยมานา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ, ตทนนฺตรํ ชวนํ ชวติ. ตถาปิ เนว ภวงฺคสมเย, น อาวชฺชนาทีนํ อญฺญตรสมเย [Pg.93] สํวโร วา อสํวโร วา อตฺถิ, ชวนกฺขเณ ปน สเจ ทุสฺสีลฺยํ วา มุฏฺฐสฺสจฺจํ วา อญฺญาณํ วา อกฺขนฺติ วา โกสชฺชํ วา อุปฺปชฺชติ, อสํวโร โหติ. เอวํ โหนฺโตปิ โส ‘‘จกฺขุทฺวาเร อสํวโร’’ติ วุจฺจติ. กสฺมา? ยสฺมา ตสฺมึ สติ ทฺวารมฺปิ อคุตฺตํ โหติ ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิ วีถิจิตฺตานิปิ. ยถา กึ? ยถา นคเร จตูสุ ทฺวาเรสุ อสํวุเตสุ กิญฺจาปิ อนฺโตฆรทฺวารโกฏฺฐกคพฺภาทโย สุสํวุตา ตถาปิ อนฺโตนคเร สพฺพํ ภณฺฑํ อรกฺขิตํ อโคปิตเมว โหติ. นครทฺวาเรหิ ปวิสิตฺวา โจรา ยทิจฺฉนฺติ, ตํ หเรยฺยุํ. เอวเมว ชวเน ทุสฺสีลฺยาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ตสฺมึ อสํวเร สติทฺวารมฺปิ อคุตฺตํ โหติ, ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิ วีถิจิตฺตานิปิ. ตสฺมึ ปน อสติ ชวเน สีลาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ทฺวารมฺปิ คุตฺตํ โหติ ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิ วีถิจิตฺตานิปิ. ยถา กึ? ยถา นครทฺวาเรสุ สํวุเตสุ กิญฺจาปิ อนฺโตฆรทฺวาราทโย อสํวุตา, ตถาปิ อนฺโตนคเร สพฺพํ ภณฺฑํ สุรกฺขิตํ สุโคปิตเมว โหติ. นครทฺวาเรสุ หิ ปิหิเตสุ โจรานํ ปเวโส นตฺถิ. เอวเมว ชวเน สีลาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ทฺวารมฺปิ คุตฺตํ โหติ, ภวงฺคมฺปิ, อาวชฺชนาทีนิ วีถิจิตฺตานิปิ. ตสฺมา ชวนกฺขเณ อุปฺปชฺชมาโนปิ ‘‘จกฺขุทฺวาเร สํวโร’’ติ วุจฺจติ. เสสทฺวาเรสุปิ เอเสว นโย. เอวํ อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตา, คุตฺตทฺวารตา จ เวทิตพฺพา.

如何是于诸根不守护门，又如何是守护门呢？虽然眼根自身并无守护或不守护，因为眼净色并非正念或失念生起的所依处。然而，当色所缘进入眼门时，有分心生灭两次之后，唯作意界生起并完成转向作用后灭去，接着眼识生起完成见的作用，然后异熟意界生起完成领受的作用，接着异熟无因意识界生起完成推度作用，继而唯作有因意识界生起完成确定作用后灭去，紧接着速行心生起。即便如此，无论在有分心时，还是在转向等任何阶段，都谈不上守护或不守护；唯于速行刹那，若生起恶戒、失念、无知、无忍或懈怠，方为不守护。即便如此，此亦被称为“于眼门不守护”。为什么？因为当此不守护存在时，门亦不被守护，有分心及转向等心路之心亦不被守护。譬如，若一城的四门未关闭，即使内室的门、储藏室、房间等都严密关闭，城内所有的财物仍然未被保护、未被看管。盗贼从城门进入，想拿什么就拿什么。同样，当速行中生起恶戒等时，在此不守护中，门亦不被守护，有分心及转向等心路之心亦不被守护。反之，当此不守护不存在，而在速行中生起戒等时，门便被守护，有分心及转向等心路之心亦被守护。譬如，若城门关闭，即使内室的门等未关闭，城内所有的财物都得到很好的保护、很好的看管。城门关闭后，盗贼就无法进入。同样，当速行中生起戒等时，门便被守护，有分心及转向等心路之心亦被守护。因此，即使仅在速行刹那生起，也称为“于眼门守护”。其余诸门，道理亦同。应如此了知于诸根的不守护门与守护门。

กถํ ปน โภชเน อมตฺตญฺญู, กถํ วา มตฺตญฺญูติ? โย หิ ปุคฺคโล มหิจฺโฉ หุตฺวา ปฏิคฺคหเณ มตฺตํ น ชานาติ. มหิจฺฉปุคฺคโล หิ ยถา นาม กจฺฉปุฏวาณิโช ปิฬนฺธนภณฺฑกํ หตฺเถน คเหตฺวา อุจฺฉงฺเคปิ ปกฺขิปิตพฺพยุตฺตกํ ปกฺขิปิตฺวา มหาชนสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว ‘‘อสุกํ คณฺหถ, อสุกํ คณฺหถา’’ติ มุเขน อุคฺโฆเสติ, เอวเมว อปฺปมตฺตกมฺปิ อตฺตโน สีลํ วา คนฺถํ วา ธุตงฺคคุณํ วา อนฺตมโส อรญฺญวาสมตฺตกมฺปิ มหาชนสฺส ชานนฺตสฺเสว สมฺภาเวติ, สมฺภาเวตฺวา จ ปน สกเฏหิปิ อุปนีเต ปจฺจเย ‘‘อล’’นฺติ อวตฺวา ปฏิคฺคณฺหาติ. ตโย หิ ปูเรตุํ น สกฺกา อคฺคิ อุปาทาเนน, สมุทฺโท อุทเกน, มหิจฺโฉ ปจฺจเยหีติ –

那么，如何是在饮食上不知量，又如何是知量呢？凡是成为大欲者的个人，于受取时不知量。大欲的个人，犹如一个货郎，手中拿着饰品，又将该放置的商品放在腿上，于大众面前高声叫卖：“买这个！买这个！”同样地，他把自己哪怕一点点的戒行、学识、头陀功德，乃至仅仅是居住于林野，也在众人面前炫耀。炫耀之后，即使供养是用车运来的，他也不说“够了”而接受。诚然，有三者无法被满足：火，以燃料；海洋，以水；以及大欲之人，以资具——

‘‘อคฺคิกฺขนฺโธ สมุทฺโท จ, มหิจฺโฉ จาปิ ปุคฺคโล;

พหุเก ปจฺจเย ทินฺเน, ตโยเปเต น ปูรเยติ’’.

火堆与海洋，以及大欲之人；虽予众多资具，此三者不满足。

มหิจฺฉปุคฺคโล [Pg.94] หิ วิชาตมาตุยาปิ มนํ คณฺหิตุํ น สกฺโกติ. เอวรูโป หิ อนุปฺปนฺนํ ลาภํ น อุปฺปาเทติ, อุปฺปนฺนลาภโต จ ปริหายติ. เอวํ ตาว ปฏิคฺคหเณ อมตฺตญฺญู โหติ. โย ปน ธมฺเมน สเมน ลทฺธมฺปิ อาหารํ คธิโต มุจฺฉิโต อชฺโฌปนฺโน อนาทีนวทสฺสาวี อนิสฺสรณปญฺโญ อาหรหตฺถกอลํสาฏกตตฺถวฏฺฏกกากมาสกภุตฺตวมิตกพฺราหฺมณานํ อญฺญตโร วิย อโยนิโส อนุปาเยน ยาวทตฺถํ อุทราวเทหกํ ปริภุญฺชิตฺวา เสยฺยสุขํ ปสฺสสุขํ มิทฺธสุขํ อนุยุตฺโต วิหรติ. อยํ ปริโภเค อมตฺตญฺญู นาม.

大欲之人甚至无法赢得其生母的心。这样的人无法生起未生的利得，而已生的利得也会失去。此即于受取上不知量。又，有人虽以如法、平等的方式获得食物，却贪婪、沉醉、耽溺地食用，不见过患，无出离慧，犹如某些手持食物、身着华服、食如乌鸦、食后即吐的婆罗门。他不如理、不善巧地，仅为填满肚子而受用，然后耽于卧乐、侧卧乐、昏沉乐而住。这被称为于受用上不知量。

โย ปน ‘‘ยทิปิ เทยฺยธมฺโม พหุ โหติ, ทายโก อปฺปํ ทาตุกาโม, ทายกสฺส วเสน อปฺปํ คณฺหาติ. เทยฺยธมฺโม อปฺโป, ทายโก พหุํ ทาตุกาโม, เทยฺยธมฺมสฺส วเสน อปฺปํ คณฺหาติ. เทยฺยธมฺโม พหุ, ทายโกปิ พหุํ ทาตุกาโม, อตฺตโน ถามํ ญตฺวา ปมาณยุตฺตเมว คณฺหาตี’’ติ เอวํ วุตฺตสฺส ปฏิคฺคหเณ ปมาณชานนสฺส เจว, ‘‘ปฏิสงฺขา โยนิโส อาหารํ อาหาเรติ, เนว ทวาย, น มทายา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๓๕๕) ‘‘ลทฺธญฺจ ปิณฺฑปาตํ อคธิโต อมุจฺฉิโต อนชฺโฌปนฺโน อาทีนวทสฺสาวี นิสฺสรณปญฺโญ ปริภุญฺชตี’’ติ จ อาทินา นเยน วุตฺตสฺส ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปฏิสงฺขานปญฺญาย ชานิตฺวา อาหารปริภุญฺชนสงฺขาตสฺส ปริโภเค ปมาณชานนสฺส จ วเสน โภชเน มตฺตญฺญู โหติ, อยํ โภชเน มตฺตญฺญู นาม. เอวํ โภชเน อมตฺตญฺญุตา มตฺตญฺญุตา จ โหตีติ เวทิตพฺพํ.

反之，有人是于饮食知量者。此人依于受取时知量，即：“若布施物多，而施者欲少施，则随施者意而少取；若布施物少，而施者欲多施，则随布施物量而少取；若布施物多，施者亦欲多施，则了知自身所需后，仅取适量。”又依于受用时知量，即如（《法集论》1355）所说：“如理省察而受用食物，非为嬉戏，非为骄慢……”以及“受用所得之食，不贪婪、不沉醉、不耽溺，见其过患，具出离慧”等经文所示，以省察慧了知后而受用。此即是于饮食知量者。应如此了知于饮食不知量与知量。

คาถาสุ ปน จกฺขุนฺติอาทีสุ จกฺขตีติ จกฺขุ, รูปํ อสฺสาเทติ, สมวิสมํ อาจิกฺขนฺตํ วิย โหตีติ วา อตฺโถ. สุณาตีติ โสตํ. ฆายตีติ ฆานํ. ชีวิตนิมิตฺตํ อาหารรโส ชีวิตํ, ตํ อวฺหายตีติ ชิวฺหา. กุจฺฉิตานํ อาโยติ กาโย. มนเต วิชานาตีติ มโน. โปราณา ปนาหุ มุนาตีติ มโน, นาฬิยา มินมาโน วิย มหาตุลาย ธารยมาโน วิย จ อารมฺมณํ วิชานาตีติ อตฺโถ. เอวํ ตาเวตฺถ ปทตฺโถ เวทิตพฺโพ.

于诸偈颂中，“眼”等词的解释如下：“见”，故为“眼”(cakkhu)，其义为品味色，或如指示平坦与不平坦。“听”，故为“耳”(sota)。“嗅”，故为“鼻”(ghāna)。生命之因的食味即是生命，“呼唤”(avhāyati)彼生命，故为“舌”(jivhā)。“可鄙者”(kucchita)之“积聚”(āya)，故为“身”(kāya)。“思量”(manate)而知，故为“意”(mano)。古人则说：“知”(munāti)，故为“意”(mano)，其义为认知所缘，犹如以量管测量，或以大秤称量。于此，应如是了知词义。

ภาวตฺถโต ปน ทุวิธํ จกฺขุ – มํสจกฺขุ จ ปญฺญาจกฺขุ จ. เตสุ พุทฺธจกฺขุ, สมนฺตจกฺขุ, ญาณจกฺขุ, ทิพฺพจกฺขุ, ธมฺมจกฺขูติ ปญฺจวิธํ ปญฺญาจกฺขุ. ตตฺถ ‘‘อทฺทสํ โข [Pg.95] อหํ, ภิกฺขเว, พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๘๓) อิทํ พุทฺธจกฺขุ นาม. ‘‘สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญฺญาณ’’นฺติ (จูฬว. โธตกมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๓๒) อิทํ สมนฺตจกฺขุ นาม. ‘‘จกฺขุํ อุทปาที’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๕) อิทํ ญาณจกฺขุ นาม. ‘‘อทฺทสํ โข อหํ, ภิกฺขเว, ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธนา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๘๔) อิทํ ทิพฺพจกฺขุ นาม. ‘‘วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาที’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๙๕; มหาว. ๑๖) อิทํ เหฏฺฐิมมคฺคตฺตยสงฺขาตํ ธมฺมจกฺขุ นาม.

从义理上说，眼有两种：肉眼(maṃsacakkhu)与慧眼(paññācakkhu)。其中，慧眼有五种：佛眼(buddhacakkhu)、普眼(samantacakkhu)、智眼(ñāṇacakkhu)、天眼(dibbacakkhu)与法眼(dhammacakkhu)。其中，“诸比丘(bhikkhave)，我以佛眼观察世间”，此为佛眼。“普眼，被称为一切知智”，此为普眼。“眼已生起”，此为智眼。“诸比丘，我以清净天眼看见”，此为天眼。“离尘离垢的法眼已生起”，此为被称为下三道的法眼。

มํสจกฺขุปิ ทุวิธํ – สสมฺภารจกฺขุ, ปสาทจกฺขูติ. ตตฺถ ยฺวายํ อกฺขิกูปเก ปติฏฺฐิโต เหฏฺฐา อกฺขิกูปกฏฺฐิเกน, อุปริ ภมุกฏฺฐิเกน, อุภโต อกฺขิกูเฏหิ, อนฺโต มตฺถลุงฺเคน, พหิทฺธา อกฺขิโลเมหิ ปริจฺฉินฺโน มํสปิณฺโฑ, สงฺเขปโต จตสฺโส ธาตุโย – วณฺโณ, คนฺโธ, รโส, โอชาสมฺภโว สณฺฐานํ ชีวิตํ ภาโว กายปสาโท จกฺขุปสาโทติ จุทฺทส สมฺภารา. วิตฺถารโต จตสฺโส ธาตุโย ตํนิสฺสิตา วณฺณคนฺธรสโอชาสณฺฐานสมฺภวาติ อิมานิ ทส จตุสมุฏฺฐานิกตฺตา จตฺตาลีสํ โหนฺติ, ชีวิตํ ภาโว กายปสาโท จกฺขุปสาโทติ จตฺตาริ เอกนฺตกมฺมสมุฏฺฐาเนวาติ อิเมสํ จตุจตฺตาลีสาย รูปานํ วเสน จตุจตฺตาลีส สมฺภารา. ยํ โลเก ‘‘เสตํ วฏฺฏํ ปุถุลํ วิสฏํ วิปุลํ จกฺขู’’ติ สญฺชานนฺโต น จกฺขุํ สญฺชานาติ, วตฺถุํ จกฺขุโต สญฺชานาติ, โย มํสปิณฺโฑ อกฺขิกูปเก ปติฏฺฐิโต นฺหารุสุตฺตเกน มตฺถลุงฺเคน อาพทฺโธ, ยตฺถ เสตมฺปิ อตฺถิ กณฺหมฺปิ โลหิตกมฺปิ ปถวีปิ อาโปปิ เตโชปิ วาโยปิ. ยํ เสมฺหุสฺสทตฺตา เสตํ, ปิตฺตุสฺสทตฺตา กณฺหํ, รุหิรุสฺสทตฺตา โลหิตกํ, ปถวุสฺสทตฺตา ปตฺถทฺธํ, อาปุสฺสทตฺตา ปคฺฆรติ, เตชุสฺสทตฺตา ปริฑยฺหติ, วายุสฺสทตฺตา สมฺภมติ, อิทํ สสมฺภารจกฺขุ นาม. โย ปน เอตฺถ สิโต เอตฺถ ปฏิพทฺโธ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท, อิทํ ปสาทจกฺขุ นาม. อิทญฺหิ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ยถารหํ วตฺถุทฺวารภาเวน ปวตฺตติ.

肉眼有两种：具支眼(sasambhāracakkhu)与净色眼(pasādacakkhu)。于此，安置于眼窝中，下以眼窝骨为依，上以眉骨为依，两侧以眼角为界，内连脑髓，外为睫毛所限的肉团，简略而言，有十四种成分：四大种，以及颜色、气味、味道、食素、所生、形状、命根、性根、身净色、眼净色。详细而言，四大种，以及依赖于它们的颜色、气味、味道、食素、形状、所生——这十种法，因由四因所生，故有四十种；命根、性根、身净色、眼净色这四种则纯粹由业所生，如是依此四十四种色法而有四十四种成分。世人所谓“白色、圆形、粗大、广阔、宽大的眼睛”，他并非识知眼，而是识知眼的所依处，即是那安置于眼窝中、由筋脉与脑髓相连的肉团，其中有白色、黑色、红色，亦有地、水、火、风。因痰多而白，因胆汁多而黑，因血多而红，因地界多而坚硬，因水界多而流溢，因火界多而灼热，因风界多而颤动，这称为具支眼。然而，于此依止、于此相连，缘于四大种所造的净色，这称为净色眼。此净色眼于眼识等生起时，随其所应，作为所依与门而起作用。

โสตาทีสุปิ โสตํ ทิพฺพโสตํ, มํสโสตนฺติ ทุวิธํ. เอตฺถ ‘‘ทิพฺพาย โสตธาตุยา วิสุทฺธาย อติกฺกนฺตมานุสิกาย อุโภ สทฺเท สุณาตี’’ติ อิทํ ทิพฺพโสตํ นาม. มํสโสตํ ปน สสมฺภารโสตํ ปสาทโสตนฺติ ทุวิธนฺติอาทิ สพฺพํ จกฺขุมฺหิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ, ตถา ฆานชิวฺหา. กาโย ปน โจปนกาโย, กรชกาโย, สมูหกาโย, ปสาทกาโยติอาทินา พหุวิโธ. ตตฺถ –

耳根等也是如此。耳根分为天耳(dibbasota)与肉耳(maṃsasota)两种。于此，“以清净、超人的天耳界，能听闻两种声音”，这称为天耳。至于肉耳，则分为具支耳与净色耳两种，其余一切皆应如眼根中所说之理了知，鼻根与舌根也是如此。而身则有动身、业生身、集身、净色身等多种。于此——

‘‘กาเยน [Pg.96] สํวุตา ธีรา, อโถ วาจาย สํวุตา’’ติ. (ธ. ป. ๒๓๔) –

智者护身行，亦善护口语。

อยํ โจปนกาโย นาม. ‘‘อิมมฺหา กายา อญฺญํ กายํ อภินิมฺมินาตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๓๖; ปฏิ. ม. ๓.๑๔) อยํ กรชกาโย นาม. สมูหกาโย ปน วิญฺญาณาทิสมูหวเสน อเนกวิโธ อาคโต. ตถา หิ ‘‘ฉ อิเม, อาวุโส, วิญฺญาณกายา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๐๑) วิญฺญาณสมูโห วุตฺโต. ‘‘ฉ ผสฺสกายา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๒๓; ม. นิ. ๑.๙๘) ผสฺสาทิสมูโห. ตถา ‘‘กายปสฺสทฺธิ กายลหุตา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๑๔) เวทนากฺขนฺธาทโย. ‘‘อิเธกจฺโจ ปถวิกายํ อนิจฺจโต อนุปสฺสติ, อาโปกายํ เตโชกายํ วาโยกายํ เกสกายํ โลมกาย’’นฺติอาทีสุ (ปฏิ. ม. ๓.๓๕) ปถวาทิสมูโห. ‘‘กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๖) อยํ ปสาทกาโย. อิธาปิ ปสาทกาโย เวทิตพฺโพ. โส หิ กายวิญฺญาณาทีนํ ยถารหํ วตฺถุทฺวารภาเวน ปวตฺตติ. มโนติ ปน กิญฺจาปิ สพฺพํ วิญฺญาณํ วุจฺจติ, ตถาปิ ทฺวารภาวสฺส อิธาธิปฺเปตตฺตา ทฺวารภูตํ สาวชฺชนํ ภวงฺคํ เวทิตพฺพํ.

这称为动身。“他从此身化出另一身”（《长部》1.236；《无碍解道》3.14），这称为业生身。而集身，则依识等的集合而有多种。例如，在“贤友(āvuso)，有此六识身”（《中部》1.101）等经文中，说的是识的集合。在“六触身”（《长部》3.323；《中部》1.98）等经文中，说的是触等的集合。同样，在“身轻安、身轻快”（《法集》114）等文中，指的是受蕴等。在“于此，有人观地身为无常，观水身、火身、风身、发身、毛身”（《无碍解道》3.35）等文中，说的是地等事物的集合。“以身触所触”（《增支部》3.16），这是净色身。此处也应了知为净色身。因为它随其所应，作为身识等的所依与门而运作。至于意，虽然一切识都可称为意，但此处意指的是门的作用，故应了知为作为门的有分心与转向心。

เอตานิ ยสฺส ทฺวารานิ อคุตฺตานิ จ ภิกฺขุโนติ ยสฺส ภิกฺขุโน เอตานิ มนจฺฉฏฺฐานิ ทฺวารานิ สติโวสฺสคฺเคน ปมาทํ อาปนฺนตฺตา สติกวาเฏน อปิหิตานิ. โภชนมฺหิ…เป… อธิคจฺฉตีติ โส ภิกฺขุ วุตฺตนเยน โภชเน อมตฺตญฺญู อินฺทฺริเยสุ จ สํวรรหิโต ทิฏฺฐธมฺมิกญฺจ โรคาทิวเสน, สมฺปรายิกญฺจ ทุคฺคติปริยาปนฺนํ กายทุกฺขํ ราคาทิกิเลสสนฺตาปวเสน, อิจฺฉาวิฆาตวเสน จ เจโตทุกฺขนฺติ สพฺพถาปิ ทุกฺขเมว อธิคจฺฉติ ปาปุณาติ. ยสฺมา เจตเทวํ, ตสฺมา ทุวิเธนปิ ทุกฺขคฺคินา อิธโลเก จ ปรโลเก จ ฑยฺหมาเนน กาเยน ฑยฺหมาเนน เจตสา ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ นิจฺจกาลเมว ตาทิโส ปุคฺคโล ทุกฺขเมว วิหรติ, น ตสฺส สุขวิหารสฺส สมฺภโว, วฏฺฏทุกฺขานติกฺกเม ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ.

“若比丘的此等诸门不守护”意即：此比丘以意为第六的诸门，因舍离正念而陷入放逸，未以正念的门扇关闭。“于食……乃至……获得”意即：该比丘如前所述，于食不知量，于诸根不防护，故在现世因疾病等而遭受身苦，在来世因堕恶趣而遭受身苦，并且因贪等烦恼的烧灼、以及因欲求的挫败而遭受心苦，总之唯独获得苦、达到苦。既然如此，因此，被两种苦火在此世及来世焚烧，身心皆被烧灼，这样的个体(puggalo)无论是白昼或黑夜，都恒常住于苦中，不可能有安乐住，至于超越轮回之苦，则更无须说了。

ปฐมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一经释义终。

๒. สุขวิหารสุตฺตวณฺณนา

2. 乐住经释义

๒๙. ทุติเย [Pg.97] วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

29. 第二经的意义，应以与前述相反的方式来理解。

ทุติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二经释义终。

๓. ตปนียสุตฺตวณฺณนา

3. 热恼经释义

๓๐. ตติเย ตปนียาติ อิธ เจว สมฺปราเย จ ตปนฺติ วิพาเธนฺติ วิเหเฐนฺตีติ ตปนียา. ตปนํ วา ทุกฺขํ ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อภิสมฺปราเย จ ตสฺส อุปฺปาทเนน เจว อนุพลปฺปทาเนน จ หิตาติ ตปนียา. อถ วา ตปนฺติ เตนาติ ตปนํ, ปจฺฉานุตาโป, วิปฺปฏิสาโรติ อตฺโถ, ตสฺส เหตุภาวโต หิตาติ ตปนียา. อกตกลฺยาโณติ อกตํ กลฺยาณํ ภทฺทกํ ปุญฺญํ เอเตนาติ อกตกลฺยาโณ. เสสปททฺวยํ ตสฺเสว เววจนํ. ปุญฺญญฺหิ ปวตฺติหิตตาย อายตึสุขตาย จ ภทฺทกฏฺเฐน กลฺยาณนฺติ จ กุจฺฉิตสลนาทิอตฺเถน กุสลนฺติ จ ทุกฺขภีรูนํ สํสารภีรูนญฺจ รกฺขนฏฺเฐน ภีรุตฺตาณนฺติ จ วุจฺจติ. กตปาโปติ กตํ อุปจิตํ ปาปํ เอเตนาติ กตปาโป. เสสปททฺวยํ ตสฺเสว เววจนํ. อกุสลกมฺมญฺหิ ลามกฏฺเฐน ปาปนฺติ จ อตฺตโน ปวตฺติกฺขเณ วิปากกฺขเณ จ โฆรสภาวตาย ลุทฺทนฺติ จ กิเลเสหิ ทูสิตภาเวน กิพฺพิสนฺติ จ วุจฺจติ. อิติ ภควา ‘‘ทฺเว ธมฺมา ตปนียา’’ติ ธมฺมาธิฏฺฐาเนน อุทฺทิสิตฺวา อกตํ กุสลํ ธมฺมํ กตญฺจ อกุสลํ ธมฺมํ ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน นิทฺทิสิ. อิทานิ เตสํ ตปนียภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘โส อกตํ เม กลฺยาณนฺติปิ ตปฺปติ, กตํ เม ปาปนฺติปิ ตปฺปตี’’ติ อาห. จิตฺตสนฺตาเสน ตปฺปติ อนุตปฺปติ อนุโสจตีติ อตฺโถ.

30. 第三，所谓“热恼法”(tapanīya)，是指在现法与来世中，它们使人热恼、困扰、伤害，因此称为热恼法。或者，热恼即是苦，在现法与来世中，由于它的生起和持续增长而造成损害，所以称为热恼法。又或者，“因它而热恼”，此即“热恼”，其义为后悔、追悔；因为它是导致损害的原因，所以称为热恼法。“未作善者”(akatakalyāṇa)，是指此人未作善业，即美好的福德，故称“未作善者”；其余二词是其同义词。福德，因其能带来现世安乐与未来快乐，以其吉祥义而称为“善”(kalyāṇa)；因其有切断可鄙法之义，而称为“善”(kusala)；因其能保护怖畏苦、怖畏轮回者，而称为“为怖畏者作庇护”(bhīruttāṇa)。“已作恶者”(katapāpa)，是指此人已积集恶业，故称“已作恶者”；其余二词是其同义词。不善业，因其性质低劣，故称“恶”(pāpa)；因其在造作时和果报时都显得凶险，故称“暴恶”(ludda)；因其被烦恼所染污，故称“罪垢”(kibbisa)。如是，世尊(bhagavā)以法为立足处，开示“二种热恼法”后，又以人(puggala)为立足处，指出了未作善法和已作恶法之人。现在，为了显示它们的热恼性，而说：“他因‘我未作善’而热恼，亦因‘我已作恶’而热恼。”其义是：因心的怖畏而热恼、追悔、忧愁。

คาถาสุ ทุฏฺฐุ จริตํ, กิเลสปูติกตฺตา วา ทุฏฺฐํ จริตนฺติ ทุจฺจริตํ. กาเยน ทุจฺจริตํ, กายโต วา ปวตฺตํ ทุจฺจริตํ กายทุจฺจริตํ. เอวํ วจีมโนทุจฺจริตานิปิ ทฏฺฐพฺพานิ. อิมานิ จ กายทุจฺจริตาทีนิ กมฺมปถปฺปตฺตานิ อธิปฺเปตานีติ ยํ น กมฺมปถปฺปตฺตํ อกุสลชาตํ, ตํ สนฺธายาห ‘‘ยญฺจญฺญํ โทสสญฺหิต’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – ยมฺปิ จ อญฺญํ กมฺมปถภาวํ อปฺปตฺตตฺตา นิปฺปริยาเยน กายกมฺมาทิสงฺขํ น ลภติ, ราคาทิกิเลสสํสฏฺฐตฺตา โทสสหิตํ อกุสลํ ตมฺปิ กตฺวาติ อตฺโถ. นิรยนฺติ นิรติอตฺเถน นิรสฺสาทฏฺเฐน วา นิรยนฺติ ลทฺธนามํ สพฺพมฺปิ ทุคฺคตึ, อยสงฺขาตสุขปฺปฏิกฺเขเปน [Pg.98] วา สพฺพตฺถ สุคติทุคฺคตีสุ นิรยทุกฺขํ. โส ตาทิโส ปุคฺคโล อุปคจฺฉตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

在偈颂中，所谓“恶行”(duccarita)，是指因烦恼腐败而行为败坏。由身所作的恶行，或从身而起的恶行，称为身恶行(kāyaduccarita)。语恶行(vacīduccarita)和意恶行(manoduccarita)也应同样理解。这些身恶行等，意指已达到业道(kammapatha)者。而未达到业道的不善法，即是针对此而说的“以及其他与过患相应者”(yañcaññaṃ dosasañhitaṃ)。其义是：任何其他未达到业道状态，因此不能直接得名为身业等的不善法，但因与贪等烦恼混杂而与过患相应，也造作了它。“地狱”(niraya)一词，因其无喜乐或无乐趣之义而得名，指的是所有恶趣；或者，因其拒绝所谓的快乐（而得名）。在所有善趣和恶趣中，（都有）地狱之苦。“那样的人(puggala)将会到达那里”，此处的意义应如是理解。

เอตฺถ จ กายทุจฺจริตสฺส ตปนียภาเว นนฺโท ยกฺโข นนฺโท มาณวโก นนฺโท โคฆาตโก ทฺเว ภาติกาติ เอเตสํ วตฺถูนิ กเถตพฺพานิ. เต กิร คาวึ วธิตฺวา มํสํ ทฺเว โกฏฺฐาเส อกํสุ. ตโต กนิฏฺโฐ เชฏฺฐํ อาห – ‘‘มยฺหํ ทารกา พหู, อิมานิ เม อนฺตานิ เทหี’’ติ. อถ นํ เชฏฺโฐ – ‘‘สพฺพํ มํสํ ทฺเวธา วิภตฺตํ, ปุน กิมคฺคเหสี’’ติ ปหริตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปสิ. นิวตฺติตฺวา จ นํ โอโลเกนฺโต มตํ ทิสฺวา ‘‘ภาริยํ วต มยา กตํ, สฺวาหํ อการเณเนว นํ มาเรสิ’’นฺติ จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. อถสฺส พลววิปฺปฏิสาโร อุปฺปชฺชิ. โส ฐิตฏฺฐาเนปิ นิสินฺนฏฺฐาเนปิ ตเทว กมฺมํ อาวชฺเชติ, จิตฺตสฺสาทํ น ลภติ, อสิตปีตขายิตมฺปิสฺส สรีเร โอชํ น ผรติ, อฏฺฐิจมฺมมตฺตเมว อโหสิ. อถ นํ เอโก เถโร ปุจฺฉิ ‘‘อุปาสก, ตฺวํ อติวิย กิโส อฏฺฐิจมฺมมตฺโต ชาโต, กีทิโส เต โรโค, อุทาหุ อตฺถิ กิญฺจิ ตปนียํ กมฺมํ กต’’นฺติ? โส ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ สพฺพํ อาโรเจสิ. อถสฺส โส ‘‘ภาริยํ เต, อุปาสก, กมฺมํ กตํ, อนปราธฏฺฐาเน อปรทฺธ’’นฺติ อาห. โส เตเนว กมฺมุนา กาลํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺติ. วจีทุจฺจริตสฺส ปน สุปฺปพุทฺธสกฺกโกกาลิกจิญฺจมาณวิกาทีนํ วตฺถูนิ กเถตพฺพานิ, มโนทุจฺจริตสฺส อุกฺกลชยภญฺญาทีนํ.

于此，关于身恶行(kāyaduccarita)的热恼性，应当讲述难陀(Nanda)夜叉、难陀青年、难陀屠牛者以及两兄弟的故事。据说他们宰杀牛后将肉分成两份。后来弟弟对哥哥说：“我的孩子很多，请把这些内脏给我。”于是哥哥说：“所有的肉都已平分，你为什么还要索取？”便殴打他，致其丧命。转身查看时，见他已经死去，心想：“我做了多么严重的事，竟然无缘无故地杀了他。”随即生起强烈的后悔。无论站立还是坐着，他都忆念着这个恶业，心中无法得到平静，所吃所喝的东西都无法滋养身体，变得只剩下皮包骨。一位长老问他：“优婆塞，你为何如此消瘦，只剩下皮包骨了？是生病了，还是做了什么令人热恼的业？”他回答：“是的，尊者。”便把事情全部说了出来。长老对他说：“优婆塞，你造了非常严重的业，伤害了没有过错的人。”他因此业，命终之后生于地狱。关于语恶行(vacīduccarita)，则应当讲述善觉(Suppabuddha)释迦、果嘎里咖(Kokālika)、旃遮摩那女(Ciñcamāṇavikā)等人的故事；关于意恶行(manoduccarita)，则应当讲述郁迦罗(Ukkala)、阇耶般那迦(Jayabhañña)等人的故事。

ตติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第三经释义终。

๔. อตปนียสุตฺตวณฺณนา

4. 无热恼经释义

๓๑. จตุตฺเถ ตติเย วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

31. 在第四经中，其义理应以与第三经中所说相反的方式来理解。

จตุตฺถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第四经释义终。

๕. ปฐมสีลสุตฺตวณฺณนา

5. 初戒经释义

๓๒. ปญฺจเม ปาปเกน จ สีเลนาติ ปาปกํ นาม สีลํ สีลเภทกโร อสํวโรติ วทนฺติ. ตตฺถ ยทิ อสํวโร อสีลเมว ตํทุสฺสีลฺยภาวโต, กถํ สีลนฺติ วุจฺจติ? ตตฺถายํ อธิปฺปาโย สิยา [Pg.99] – ยถา นาม โลเก อทิฏฺฐํ ‘‘ทิฏฺฐ’’นฺติ วุจฺจติ, อสีลวา ‘‘สีลวา’’ติ, เอวมิธาปิ อสีลมฺปิ อสํวโรปิ ‘‘สีล’’นฺติ โวหรียติ. อถ วา ‘‘กตเม จ, ถปติ, อกุสลา สีลา? อกุสลํ กายกมฺมํ, อกุสลํ วจีกมฺมํ, ปาปโก อาชีโว’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๖๔) วจนโต อกุสลธมฺเมสุปิ อตฺเถว สีลสมญฺญา, ตสฺมา ปริจยวเสน สภาวสิทฺธิ วิย ปกติภูโต สพฺโพ สมาจาโร ‘‘สีล’’นฺติ วุจฺจติ. ตตฺถ ยํ อโกสลฺลสมฺภูตฏฺเฐน อกุสลํ ลามกํ, ตํ สนฺธายาห ‘‘ปาปเกน จ สีเลนา’’ติ. ปาปิกาย จ ทิฏฺฐิยาติ สพฺพาปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิโย ปาปิกาว. วิเสสโต ปน อเหตุกทิฏฺฐิ, อกิริยทิฏฺฐิ, นตฺถิกทิฏฺฐีติ อิมา ติวิธา ทิฏฺฐิโย ปาปิกตรา. ตตฺถ ปาปเกน สีเลน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ปโยควิปนฺโน โหติ, ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต อาสยวิปนฺโน โหติ, เอวํ ปโยคาสยวิปนฺโน ปุคฺคโล นิรยูปโค โหติเยว. เตน วุตฺตํ ‘‘อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ทฺวีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต, เอวํ นิรเย’’ติ. เอตฺถ จ ‘‘ทฺวีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต’’ติ อิทํ ลกฺขณวจนํ ทฏฺฐพฺพํ, น ตนฺตินิทฺเทโส. ยถา ตํ โลเก ‘‘ยทิเม พฺยาธิตา สิยุํ, อิเมสํ อิทํ เภสชฺชํ ทาตพฺพ’’นฺติ. อญฺเญสุปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ เอเสว นโย. ทุปฺปญฺโญติ นิปฺปญฺโญ.

32. 第五，关于“以恶戒及恶见故”：所谓“恶戒”，是指毁戒、不防护。于此，若不防护即是无戒，因其为恶行，为何仍称为“戒”呢？此中或有此意：譬如世间将未见说为“已见”，将无戒者说为“有戒者”，如是于此，无戒与不防护亦被称为“戒”。又如经中所说：“家主，什么是诸不善戒？不善的身业、不善的语业、邪命。”(《中部》78)由此可知，在诸不善法中亦有“戒”之名。是故，犹如由熟习而成自然，一切惯常的行为皆被称为“戒”。于此，就其由不善巧所生而为不善、低劣之义，而说“以恶戒故”。“以恶见故”者，一切邪见皆是恶的。然以无因见(ahetukadiṭṭhi)、无作用见(akiriyadiṭṭhi)、断灭见(natthikadiṭṭhi)此三见为尤其恶劣。于此，具足恶戒之人，其行已坏；具足恶见之人，其意乐已坏。如是行与意乐俱坏之人，必趣向地狱。是故说：“比丘们，具足此二法之人，犹如被押送去放下一般，如是堕于地狱。”于此，“具足二法”应视为一种特征的描述，而非圣典的解释。譬如世间说：“若此等人有病，应给予此药。”于其他类似之处，道理亦同。“劣慧者”即无慧者。

ปญฺจมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第五经释义终。

๖. ทุติยสีลสุตฺตวณฺณนา

6. 第二戒经释义

๓๓. ฉฏฺเฐ ภทฺทเกน จ สีเลนาติ กายสุจริตาทิจตุปาริสุทฺธิสีเลน. ตญฺหิ อขณฺฑาทิสีลภาเวน สยญฺจ กลฺยาณํ, สมถวิปสฺสนาทิกลฺยาณคุณาวหํ จาติ ‘‘ภทฺทก’’นฺติ วุจฺจติ. ภทฺทิกาย จ ทิฏฺฐิยาติ กมฺมสฺสกตาญาเณน เจว กมฺมปถสมฺมาทิฏฺฐิยา จ. ตตฺถ ภทฺทเกน สีเลน ปโยคสมฺปนฺโน โหติ, ภทฺทิกาย ทิฏฺฐิยา อาสยสมฺปนฺโน. อิติ ปโยคาสยสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สคฺคูปโค โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อิเมหิ, โข, ภิกฺขเว, ทฺวีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต, เอวํ สคฺเค’’ติ. สปฺปญฺโญติ ปญฺญวา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

33. 第六，关于“以善戒及善见故”：“善戒”是指身善行等四种遍净戒。此戒因其不破等特质而自身为善，且能带来止、观等善德，故称“善”。“善见”是指业自性智及业道正见。于此，具足善戒者，其行圆满；具足善见者，其意乐圆满。如是行与意乐俱圆满之人，会生于天界。是故说：“比丘们，具足此二法之人，犹如被迎奉而去一般，如是生于天界。”“具慧者”即有慧者。其余的则易于了知。

ฉฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第六经释义终。

๗. อาตาปีสุตฺตวณฺณนา

7. 精勤经释义

๓๔. สตฺตเม [Pg.100] อนาตาปีติ กิเลสานํ อาตาปนฏฺเฐน อาตาโป, วีริยํ, โส เอตสฺส อตฺถีติ อาตาปี, น อาตาปี อนาตาปี, สมฺมปฺปธานวิรหิโต กุสีโตติ วุตฺตํ โหติ. โอตฺตาโป วุจฺจติ ปาปุตฺราโส, โส เอตสฺส อตฺถีติ โอตฺตาปี, น โอตฺตาปี อโนตฺตาปี, โอตฺตาปรหิโต. อถ วา อาตาปปฺปฏิปกฺโข อนาตาโป, โกสชฺชํ โส อสฺส อตฺถีติ อนาตาปี. ยํ ‘‘น โอตฺตปติ โอตฺตปฺปิตพฺเพน, น โอตฺตปติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา’’ติ เอวํ วุตฺตํ, ตํ อโนตฺตปฺปํ อโนตฺตาโป. โส อสฺส อตฺถีติ อโนตฺตาปีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

34. 第七，关于“不精勤者”：“精勤”(ātāpa)是指能燃烧诸烦恼的精进力。具足此力者为“精勤者”(ātāpī)；不具足者为“不精勤者”(anātāpī)，意即缺少正勤的懈怠者。“怖畏”(ottāpa)被称为对罪恶的恐惧。具足此者为“有怖畏者”(ottāpī)；不具足者为“无怖畏者”(anottāpī)，即无怖畏之人。或者，与“精勤”相反的是“不精勤”，即懈怠。具足懈怠者为“不精勤者”。如经中所说：“于应怖畏者不怖畏，于达成诸邪恶不善法不怖畏”，此即“无怖畏”(anottappa/anottāpa)。具足此者为“无怖畏者”。于此，其义理应如是了知。

อภพฺโพติ อนรโห. สมฺโพธายาติ อริยมคฺคตฺถาย. นิพฺพานายาติ กิเลสานํ อจฺจนฺตวูปสมาย อมตมหานิพฺพานาย. อนุตฺตรสฺส โยคกฺเขมสฺสาติ อรหตฺตผลสฺส. ตญฺหิ อุตฺตริตรสฺส อภาวโต อนุตฺตรํ, จตูหิ โยเคหิ อนุปทฺทุตตฺตา เขมํ นิพฺภยนฺติ โยคกฺเขมนฺติ จ วุจฺจติ. อธิคมายาติ ปตฺติยา. อาตาปีติ วีริยวา. โส หิ ‘‘อารทฺธวีริโย วิหรติ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย, กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทาย, ถามวา ทฬฺหปรกฺกโม อนิกฺขิตฺตธุโร กุสเลสุ ธมฺเมสู’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๔๕) เอวํ วุตฺเตน วีริยารมฺเภน สมนฺนาคโต กิเลสานํ อจฺจนฺตเมว อาตาปนสีโลติ อาตาปี. โอตฺตาปีติ ‘‘ยํ โอตฺตปติ โอตฺตปฺปิตพฺเพน, โอตฺตปติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา’’ติ (ธ. ส. ๓๑) เอวํ วุตฺเตน โอตฺตปฺเปน สมนฺนาคตตฺตา โอตฺตปนสีโลติ โอตฺตปฺปี. อยญฺหิ โอตฺตาปีติ วุตฺโต. ตทวินาภาวโต หิริยา จ สมนฺนาคโต เอว โหตีติ หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน อณุมตฺเตปิ วชฺเช ภยทสฺสาวี สีเลสุ ปริปูรการี โหติ. อิจฺจสฺส สีลสมฺปทา ทสฺสิตา. อาตาปีติ อิมินา นเยนสฺส กิเลสปริตาปิตาทีปเนน สมถวิปสฺสนาภาวนานุยุตฺตตา ทสฺสิตา. ยถาวุตฺตญฺจ วีริยํ สทฺธาสติสมาธิปญฺญาหิ วินา น โหตีติ วิมุตฺติปริปาจกานิ สทฺธาปญฺจมานิ อินฺทฺริยานิ อตฺถโต วุตฺตาเนว โหนฺติ. เตสุ จ สิทฺเธสุ อนิจฺเจ อนิจฺจสญฺญา, อนิจฺเจ ทุกฺขสญฺญา, ทุกฺเข อนตฺตสญฺญา, ปหานสญฺญา, วิราคสญฺญา, นิโรธสญฺญาติ ฉ นิพฺเพธภาคิยา สญฺญา สิทฺธา เอวาติ. เอวํ อิเมหิ ทฺวีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตสฺส โลกิยานํ [Pg.101] สีลสมาธิปญฺญานํ สิชฺฌนโต มคฺคผลนิพฺพานาธิคมสฺส ภพฺพตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อาตาปี จ โข…เป… อธิคมายา’’ติ อาห.

“不堪能者”即不适宜者。“为菩提故”即为圣道故。“为涅槃故”即为诸烦恼的完全寂止、为不死大涅槃故。“为无上离轭安稳故”即为阿罗汉果故。此果因无有更高者而为“无上”；因不受四轭所扰而为“安稳”、无畏，故称“离轭安稳”。“为证得故”即为获得故。“精勤者”即有精进者。彼“为断诸不善法、为具足诸善法而发起精进，住于坚固、勇猛、于诸善法不舍其轭”，以如是所述的发起精进，具足完全燃烧诸烦恼的特性，故为“精勤者”。“有愧者”即“于应怖畏者而怖畏，于造作诸邪恶不善法而怖畏”，具足如是所述的愧，故为“有愧者”。此即被称为“有愧者”。因其与惭不可分离，故亦具足惭。如是具足惭愧者，于微小过失亦见其怖，于诸戒能圆满奉行。如是显示其戒具足。以“精勤者”一词，通过其燃烧烦恼之义，显示了行者致力于修习止与观。又，如所说之精进，无信、念、定、慧则不能生起，故能令解脱成熟、以信为首的五根，实义上亦已含摄。此等成就时，于无常中起无常想、于无常中起苦想、于苦中起无我想、舍断想、离贪想、灭尽想此六种顺抉择分想亦得以成就。如是，具足此二法者，能成就世间的戒、定、慧，为显示其有能力证得道、果、涅槃，故说“精勤者……乃至……为证得故”。

คาถาสุ กุสีโตติ มิจฺฉาวิตกฺกพหุลตาย กามพฺยาปาทวิหึสาวิตกฺกสงฺขาเตหิ กุจฺฉิเตหิ ปาปธมฺเมหิ สิโต สมฺพนฺโธ ยุตฺโตติ กุสีโต. กุจฺฉิตํ วา สีทติ สมฺมาปฏิปตฺติโต อวสีทตีติ กุสีโต, ท-การสฺส ต-การํ กตฺวา. หีนวีริโยติ นิพฺพีริโย, จตูสุปิ อิริยาปเถสุ วีริยกรณรหิโต. อนุสฺสาหสํหนนสภาวสฺส จิตฺตาลสิยสฺส ถินสฺส, อสตฺติวิฆาตสภาวสฺส กายาลสิยสฺส มิทฺธสฺส จ อภิณฺหปฺปวตฺติยา ถินมิทฺธพหุโล. ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณาย หิริยา อภาเวน ตปฺปฏิปกฺเขน อหิริเกน สมนฺนาคตตฺตา จ อหิริโก. หิโรตฺตปฺปวีริยานํ อภาเวเนว สมฺมาปฏิปตฺติยํ นตฺถิ เอตสฺส อาทโรติ อนาทโร. อุภยถาปิ ตถา ธมฺมปุคฺคเลน ทุวิธกิริยากรเณน อนาทโร. ผุฏฺฐุนฺติ ผุสิตุํ. สมฺโพธิมุตฺตมนฺติ สมฺโพธิสงฺขาตํ อุตฺตมํ อรหตฺตํ อธิคนฺตุํ อภพฺโพติ อตฺโถ.

于诸偈颂中，“懈怠者”是因多诸邪寻，与欲寻、瞋寻、害寻等可鄙的恶法紧密相连、结合、相应，故为懈怠者。或谓于可鄙之事沉沦，从正道中退堕，故为懈怠，此中 d 音转为 t。“劣精进者”即无精进者，于四威仪中皆不行精进。因无奋斗之性的心之懒惰（昏沉），及无能力、有障碍之性的身之懒惰（睡眠）恒常现行，故为多昏沉睡眠者。因无厌恶恶行之相的惭，具足其反面之无惭，故为“无惭者”。因无惭、无愧、无精进，于正道无恭敬，故为“无恭敬者”。如是于法与人两方面行不敬，故为无恭敬者。“触”即触及。“无上菩提”之义为：不堪能证得名为菩提之无上阿罗汉果。

สติมาติ จิรกตจิรภาสิตานํ อนุสฺสรเณ สมตฺถสฺส สติเนปกฺกสฺส ภาเวน จตุสติปฏฺฐานโยเคน สติมา. นิปโกติ สตฺตฏฺฐานิยสมฺปชญฺญสงฺขาเตน เจว กมฺมฏฺฐานปริหรณปญฺญาสงฺขาเตน จ เนปกฺเกน สมนฺนาคตตฺตา นิปโก. ฌายีติ อารมฺมณูปนิชฺฌาเนน ลกฺขณูปนิชฺฌาเนน จาติ ทฺวีหิปิ ฌาเนหิ ฌายี. อปฺปมตฺโตติ ‘‘ทิวสํ จงฺกเมน นิสชฺชาย อาวรณิเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธตี’’ติอาทินา นเยน กมฺมฏฺฐานภาวนาย อปฺปมตฺโต. สํโยชนํ ชาติชราย เฉตฺวาติ ชาติยา เจว ชราย จ สตฺเต สํโยเชตีติ สํโยชนนฺติ ลทฺธนามํ กามราคาทิกํ ทสวิธมฺปิ กิเลสชาตํ อนุสยสมุคฺฆาตวเสน มูลโต ฉินฺทิตฺวา. อถ วา สํโยชนํ ชาติชราย เฉตฺวาติ ชาติชราย สํโยชนํ ฉินฺทิตฺวา. ยสฺส หิ สํโยชนานิ อจฺฉินฺนานิ, ตสฺส ชาติชราย อจฺเฉโท อสมุคฺฆาโตว. ยสฺส ปน ตานิ ฉินฺนานิ, ตสฺส ชาติชราปิ ฉินฺนาว การณสฺส สมุคฺฆาติตตฺตา. ตสฺมา สํโยชนํ ฉินฺทนฺโต เอว ชาติชราปิ ฉินฺทติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สํโยชนํ ชาติชราย [Pg.102] เฉตฺวา’’ติ. อิเธว สมฺโพธิมนุตฺตรํ ผุเสติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว อคฺคมคฺคํ อรหตฺตํ วา ผุเส ปาปุเณยฺย.

“具念者”，是因具足能忆念久作久说之事的念与明智，并修习四念处，故为具念者。“明智者”，是因具足名为七处善巧正知及名为守护业处慧的明智，故为明智者。“禅修者”，是因以对所缘的审察与对特相的审察这两种禅修而修，故为禅修者。“不放逸者”，是如“日间经行、宴坐，从诸障法净化其心”等，于业处修习不放逸，故为不放逸者。“断除生老之结”者，是因能将众生与生、老系缚在一起，故得“结”之名，此即欲贪等十种烦恼，以根除随眠的方式从根本上斩断。或者，“断除生老之结”即断除生老之结。若人诸结未断，其生老亦未断除、未根绝。若人诸结已断，因其根源已被根绝，其生老亦已断。是故，断结者亦断除生老。故说“断除生老之结”。“即于此世触证无上菩提”者，即于此生此世，能触证、能达到最上道或阿罗汉果。

สตฺตมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第七经释义终。

๘. ปฐมนกุหนสุตฺตวณฺณนา

8. 第一无矫饰经释义

๓๕. อฏฺฐเม นยิทนฺติ เอตฺถ นอิติ ปฏิเสเธ นิปาโต, ตสฺส ‘‘วุสฺสตี’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ, ยกาโร ปทสนฺธิกโร. อิทํ-สทฺโท ‘‘เอกมิทาหํ, ภิกฺขเว, สมยํ อุกฺกฏฺฐายํ วิหรามิ สุภควเน สาลราชมูเล’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๕๐๑) นิปาตมตฺตํ. ‘‘อิทํ โข ตํ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตกํ โอรมตฺตกํ สีลมตฺตก’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๗) ยถาวุตฺเต อาสนฺนปจฺจกฺเข อาคโต.

35. 在第八（经）中，“nayidanti”一词，“na”是表示否定的虚词，它与“vussati”（住）相连，其中的“y”是连接词语的音素。“idaṃ”（此）这个词，在“诸比丘，一时我住在郁伽陀（Ukkaṭṭhā）的善幸林（Subhagavana）娑罗树王下”（《中部》ma. ni. 1.501）等处，只是一个虚词。而在“诸比丘，这只是小事、琐事，只是戒行而已”（《长部》dī. ni. 1.27）等处，则如所说，表示临近与现前。

‘‘อิทญฺหิ ตํ เชตวนํ, อิสิสงฺฆนิเสวิตํ;

อาวุตฺถํ ธมฺมราเชน, ปีติสญฺชนนํ มมา’’ติ. –

“这正是那祇陀林， 为仙人众所栖息； 法王曾安住于此， 令我欢喜心生起。”

อาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๔๘) วกฺขมาเน อาสนฺนปจฺจกฺเข. อิธาปิ วกฺขมาเนเยว อาสนฺนปจฺจกฺเข ทฏฺฐพฺโพ.

在《相应部》(saṃ. ni. 1.48)等处，（此词）用于指代即将讲述的、临近现前之事。于此，也应被理解为指代即将讲述的、临近现前之事。

พฺรหฺมจริย-สทฺโท –

梵行一词——

‘‘กึ เต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริยํ,กิสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;

อิทฺธี ชุตี พลวีริยูปปตฺติ,อิทญฺจ เต นาค มหาวิมานํ.

“汝持何誓愿？汝修何梵行？ 此是何善行，所感之果报？ 神通与光辉，力与精进的生起， 哦，那伽，此乃汝之大宫殿。

‘‘อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก,สทฺธา อุโภ ทานปตี อหุมฺหา;

โอปานภูตํ เม ฆรํ ตทาสิ,สนฺตปฺปิตา สมณพฺราหฺมณา จ.

“我与我妻在人界， 二人具信为施主； 我家当时如饮水处， 沙门梵志皆满足。

‘‘ตํ เม วตํ ตํ ปน พฺรหฺมจริยํ,ตสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;

อิทฺธี ชุตี พลวีริยูปปตฺติ,อิทญฺจ เม ธีร มหาวิมาน’’นฺติ. (ชา. ๒.๒๒.๑๕๙๒-๑๕๙๓, ๑๕๙๕) –

“那是我誓愿，那是我梵行， 此乃善行之果报； 神通、光辉、力与精进的生起， 哦，智者，此乃我巍峨宫殿。”

อิมสฺมึ [Pg.103] ปุณฺณกชาตเก ทาเน อาคโต.

在这《本那咖本生》中，（梵行一词）用于“布施”之义。

‘‘เกน ปาณิ กามทโท, เกน ปาณิ มธุสฺสโว;

เกน เต พฺรหฺมจริเยน, ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌติ.

“以何手施予所欲？ 以何手流溢甘蜜？ 以汝何等之梵行， 福德于手中成就？

‘‘เตน ปาณิ กามทโท, เตน ปาณิ มธุสฺสโว;

เตน เม พฺรหฺมจริเยน, ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌตี’’ติ. (เป. ว. ๒๗๕, ๒๗๗) –

“以彼手施予所欲， 以彼手流溢甘蜜； 以我之梵行， 福德于手中成就。”

อิมสฺมึ องฺกุรเปตวตฺถุสฺมึ เวยฺยาวจฺเจ. ‘‘อิทํ โข ตํ, ภิกฺขเว, ติตฺติริยํ นาม พฺรหฺมจริยํ อโหสี’’ติ (จูฬว. ๓๑๑) อิมสฺมึ ติตฺติรชาตเก ปญฺจสิกฺขาปทสีเล. ‘‘ตํ โข ปน, ปญฺจสิข, พฺรหฺมจริยํ เนว นิพฺพิทาย น วิราคาย…เป… ยาวเทว พฺรหฺมโลกูปปตฺติยา’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๒๙) อิมสฺมึ มหาโควินฺทสุตฺเต พฺรหฺมวิหาเร. ‘‘ปเร อพฺรหฺมจารี ภวิสฺสนฺติ, มยเมตฺถ พฺรหฺมจาริโน ภวิสฺสามา’’ติ (ม. นิ. ๑.๘๓) สลฺเลขสุตฺเต เมถุนวิรติยํ.

在《安古拉饿鬼事》(Aṅkurapetavatthu)中，（梵行一词用于）“服务”义。在《鹧鸪本生》(Tittirajātake)中，（用于）五学处戒：“诸比丘，这曾是所谓的鹧鸪梵行”（《律藏·小品》cūḷava. 311）。在《大果文达经》中，（用于）梵住：“然而，五髻(Pañcasikha)，那种梵行既不导向厌离，也不导向离贪……而只是为了投生梵天界”（《长部》dī. ni. 2.329）。在《削减经》(Sallekhasutta)中，（用于）戒绝淫事：“他人将不行梵行，于此我等将行梵行”（《中部》ma. ni. 1.83）。

‘‘มยญฺจ ภริยา นาติกฺกมาม,อมฺเห จ ภริยา นาติกฺกมนฺติ;

อญฺญตฺร ตาหิ พฺรหฺมจริยํ จราม,ตสฺมา หิ อมฺหํ ทหรา น มียเร’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๙๗) –

我等不犯于己妻，我妻亦不犯于我；于妻之外修梵行，是故我子不夭亡。

มหาธมฺมปาลชาตเก สทารสนฺโตเส. ‘‘อภิชานามิ โข ปนาหํ, สาริปุตฺต, จตุรงฺคสมนฺนาคตํ พฺรหฺมจริยํ จริตา – ตปสฺสี สุทํ โหมี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๕๕) โลมหํสสุตฺเต วีริเย.

在《大法护本生》(Mahādhammapālajātaka)中，（梵行一词用于）“满足于己妻”义。在《身毛竖立经》(Lomahaṃsasutta)中，（用于）“精进”义：‘舍利弗，我自知曾修习具足四支的梵行——我曾是一位苦行者’（《中部》1.155）。

‘‘หีเนน พฺรหฺมจริเยน, ขตฺติเย อุปปชฺชติ;

มชฺฌิเมน จ เทวตฺตํ, อุตฺตเมน วิสุชฺฌตี’’ติ. (ชา. ๑.๘.๗๕) –

“以低劣梵行，得生刹帝利；以中等梵行，得生于天界；以上等梵行，得以达清净。”（《本生经》1.8.75）

นิมิชาตเก อตฺตทมนวเสน กเต อฏฺฐงฺคิกอุโปสเถ. ‘‘อิทํ โข ปน, ปญฺจสิข, พฺรหฺมจริยํ เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย…เป… อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๒๙) มหาโควินฺทสุตฺเตเยว อริยมคฺเค. ‘‘ตยิทํ พฺรหฺมจริยํ อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจ วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญํ ปุถุภูตํ ยาว เทวมนุสฺเสหิ สุปฺปกาสิต’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๑๗๔) ปาสาทิกสุตฺเต สิกฺขตฺตยสงฺคเห สกลสฺมึ สาสเน. อิธาปิ อริยมคฺเค สาสเน จ วตฺตติ.

在《尼弥本生》(Nimijātaka)中，（用于）为调伏自身而受持的八支布萨。在《大果文达经》(Mahāgovindasutta)中，（用于）圣道：“五髻(Pañcasikha)，此梵行完全是为了厌离、离贪……这正是八支圣道”（《长部》2.329）。在《净信经》(Pāsādikasutta)中，（用于）总摄三学的全部教法：“此梵行兴盛、繁荣、广布、普及，为天人善为开显”（《长部》3.174）。于此，（梵行）也指圣道与教法。

วุสฺสตีติ [Pg.104] วสียติ, จรียตีติ อตฺโถ. ชนกุหนตฺถนฺติ ‘‘อโห อยฺโย สีลวา วตฺตสมฺปนฺโน อปฺปิจฺโฉ สนฺตุฏฺโฐ มหิทฺธิโก มหานุภาโว’’ติอาทินา ชนสฺส สตฺตโลกสฺส วิมฺหาปนตฺถํ. ชนลปนตฺถนฺติ ‘‘เอวรูปสฺส นาม อยฺยสฺส ทินฺนํ มหปฺผลํ ภวิสฺสตี’’ติ ปสนฺนจิตฺเตหิ ‘‘เกนตฺโถ, กึ อาหรียตู’’ติ มนุสฺเสหิ วทาปนตฺถํ. ลาภสกฺการสิโลกานิสํสตฺถนฺติ ยฺวายํ ‘‘อากงฺเขยฺย เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ‘ลาภี อสฺสํ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราน’นฺติ, สีเล-สฺเววสฺส ปริปูรการี’’ติ (ม. นิ. ๑.๖๕) สีลานิสํสภาเวน วุตฺโต จตุปจฺจยลาโภ, โย จ จตุนฺนํ ปจฺจยานํ สกฺกจฺจทานสงฺขาโต อาทรพหุมานครุกรณสงฺขาโต จ สกฺกาโร, โย จ ‘‘สีลสมฺปนฺโน พหุสฺสุโต สุตธโร อารทฺธวีริโย’’ติอาทินา นเยน อุคฺคตถุติโฆสสงฺขาโต สิโลโก พฺรหฺมจริยํ จรนฺตานํ ทิฏฺฐธมฺมิโก อานิสํโส, ตทตฺถํ. อิติ มํ ชโน ชานาตูติ ‘‘เอวํ พฺรหฺมจริยวาเส สติ ‘อยํ สีลวา กลฺยาณธมฺโม’ติอาทินา มํ ชโน ชานาตุ สมฺภาเวตู’’ติ อตฺตโน สนฺตคุณวเสน สมฺภาวนตฺถมฺปิ น อิทํ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตีติ สมฺพนฺโธ.

“被行”(vussati)意即“被居住”、“被实行”。此梵行之行，不是为了欺骗世人(janakuhanattha)，即以‘啊，这位尊者具戒、行仪具足、少欲、知足、大神通、大威力’等语令世人惊奇；不是为了诱导世人(janalapanattha)，即使具净信者说‘供养这样的尊者必有大果报’，或问‘您需要什么？应带来什么？’；不是为了利养、恭敬、名声之利益(lābhasakkārasilokānisaṃsa)——此利益即如经中所说‘诸比丘，若有比丘希望获得衣、食、住、医药资具，他即应圆满诸戒’（《中部》1.65），由戒行带来的四事利养，以及对四资具的恭敬供养，和以‘具戒、多闻’等方式广为流布的赞誉之声，此乃行梵行者之现法利益；也不是为了‘让人们如此认识我’(iti maṃ jano jānātu)，即‘当我过梵行生活时，愿人们因我自身的真实品德而认识我、尊重我为具戒者、具善法者’。此是其关联。

เกจิ ปน ‘‘ชนกุหนตฺถนฺติ ปาปิจฺฉสฺส อิจฺฉาปกตสฺส สโต สามนฺตชปฺปนอิริยาปถนิสฺสิตปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาเตน ติวิเธน กุหนวตฺถุนา กุหนภาเวน ชนสฺส วิมฺหาปนตฺถํ. ชนลปนตฺถนฺติ ปาปิจฺฉสฺเสว สโต ปจฺจยตฺถํ ปริกโถภาสาทิวเสน ลปนภาเวน อุปลาปนภาเวน วา ชนสฺส ลปนตฺถํ. ลาภสกฺการสิโลกานิสํสตฺถนฺติ ปาปิจฺฉสฺเสว สโต ลาภาทิครุตาย ลาภสกฺการสิโลกสงฺขาตสฺส อานิสํสอุทยสฺส นิปฺผาทนตฺถํ. อิติ มํ ชโน ชานาตูติ ปาปิจฺฉสฺเสว สโต อสนฺตคุณสมฺภาวนาธิปฺปาเยน ‘อิติ เอวํ มํ ชโน ชานาตู’ติ น อิทํ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ เอวเมตฺถ อตฺถํ วทนฺติ. ปุริโมเยว ปน อตฺโถ สารตโร.

然而，有些人如此解释其义：“为了欺骗世人”是指，身为恶欲者(pāpiccha)、为欲望所制者，通过暗示、威仪、资具受用这三种矫饰事物(kuhanavatthu)，以矫饰的方式来令世人惊奇。“为了诱导世人”是指，身为恶欲者，为了资具，通过围绕暗示、影射等方式，以攀谈或奉承的方式来诱导世人。“为了利养、恭敬、名声之利益”是指，身为恶欲者，因重视利养等，为了达成利养、恭敬、名声等利益。“为了让人们如此认识我”是指，身为恶欲者，怀着让人尊重自己不实功德的意图，“愿人们如此认识我”——（他们说）此梵行非为此等目的而行。然而，前一种解释更为核心。

อถ โขติ เอตฺถ อถาติ อญฺญทตฺเถ นิปาโต, โขติ อวธารเณ. เตน กุหนาทิโต อญฺญทตฺถาเยว ปน อิทํ, ภิกฺขเว, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตีติ ทสฺเสติ. อิทานิ ตํ ปโยชนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สํวรตฺถญฺเจว ปหานตฺถญฺจา’’ติ [Pg.105] อาห. ตตฺถ ปญฺจวิโธ สํวโร – ปาติโมกฺขสํวโร, สติสํวโร, ญาณสํวโร, ขนฺติสํวโร, วีริยสํวโรติ.

于此，“atha kho”（然而）中，“atha”是表示“其他”义的虚词，“kho”是用于强调。以此显示：‘诸比丘，此梵行之行，实是为了欺骗等之外的其他目的。’如今，为了说明那个目的，（世尊）说：‘是为了防护，也是为了断除。’其中，防护有五种：波罗提木叉防护、念防护、智防护、忍耐防护、精进防护。

ตตฺถ ‘‘อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต’’ติ (วิภ. ๕๑๑) หิ อาทินา นเยน อาคโต อยํ ปาติโมกฺขสํวโร นาม, โย สีลสํวโรติ จ ปวุจฺจติ. ‘‘รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๑๓; ม. นิ. ๑.๒๙๕; สํ. นิ. ๔.๒๓๙; อ. นิ. ๓.๑๖) อาคโต อยํ สติสํวโร.

其中，所谓“波罗提木叉防护”，即如《分别论》(Vibhaṅga)511页以“具足此波罗提木叉防护，完全具足”等方式所说者，此即名为波罗提木叉防护，亦被称为戒防护。“守护眼根，于眼根行于防护”（《长部》1.213；《中部》1.295；《相应部》4.239；《增支部》3.16）所说者，即是念防护。

‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ (อชิตาติ ภควา),สติ เตสํ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ,ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ. (สุ. นิ. ๑๐๔๑) –

（世尊对阿逸多说：）“凡世间之诸流，念即是其障碍；我宣说诸流的防护，它们由智慧关闭。”

อาคโต อยํ ญาณสํวโร. ‘‘ขโม โหติ สีตสฺส อุณฺหสฺสา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๔; อ. นิ. ๔.๑๑๔; ๖.๕๘) นเยน อาคโต อยํ ขนฺติสํวโร. ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๖; อ. นิ. ๔.๑๑๔; ๖.๕๘) นเยน อาคโต อยํ วีริยสํวโร. อตฺถโต ปน ปาณาติปาตาทีนํ ปชหนวเสน, วตฺตปฏิวตฺตานํ กรณวเสน จ ปวตฺตา เจตนา วิรติโย จ. สงฺเขปโต สพฺโพ กายวจีสํยโม, วิตฺถารโต สตฺตนฺนํ อาปตฺติกฺขนฺธานํ อวีติกฺกโม สีลสํวโร. สติ เอว สติสํวโร, สติปฺปธานา วา กุสลา ขนฺธา. ญาณเมว ญาณสํวโร. อธิวาสนวเสน อโทโส, อโทสปฺปธานา วา ตถา ปวตฺตา กุสลา ขนฺธา ขนฺติสํวโร, ปญฺญาติ เอเก. กามวิตกฺกาทีนํ อนธิวาสนวเสน ปวตฺตํ วีริยเมว วีริยสํวโร. เตสุ ปฐโม กายทุจฺจริตาทิทุสฺสีลฺยสฺส สํวรณโต สํวโร, ทุติโย มุฏฺฐสฺสจฺจสฺส, ตติโย อญฺญาณสฺส, จตุตฺโถ อกฺขนฺติยา, ปญฺจโม โกสชฺชสฺส สํวรณโต ปิทหนโต สํวโรติ เวทิตพฺโพ. เอวเมตสฺส สํวรสฺส อตฺถาย สํวรตฺถํ, สํวรนิปฺผาทนตฺถนฺติ อตฺโถ.

（以上经文所说）即是智防护。以“能忍耐寒热”等（《中部》1.24等）方式所说者，即是忍耐防护。以“不容忍已生起的欲寻”等（《中部》1.26等）方式所说者，即是精进防护。就意义而言，则是因断除杀生等、因履行义务与责任而生起的思与离。简言之，一切身语防护；详言之，不违越七聚罪，即是戒防护。念本身，或以念为首的善蕴，即是念防护。智本身，即是智防护。通过容忍而是无瞋，或以无瞋为首而如是生起的善蕴，即是忍耐防护；有人说这是慧。通过不容忍欲寻等而生起的精进本身，即是精进防护。于此五者中，第一是因防护身恶行等恶戒而为防护；第二是因防护失念；第三是因防护无明；第四是因防护不忍；第五是因防护懈怠，即因遮蔽、关闭而为防护，应如是了知。如是，为防护之目的，意即为成就防护。

ปหานมฺปิ ปญฺจวิธํ – ตทงฺคปฺปหานํ, วิกฺขมฺภนปฺปหานํ, สมุจฺเฉทปฺปหานํ, ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ, นิสฺสรณปฺปหานนฺติ. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา เอกกนิปาเต ปฐมสุตฺตวณฺณนายํ วุตฺตเมว. ตสฺส ปน ปญฺจวิธสฺสปิ ตถา ตถา ราคาทิกิเลสานํ [Pg.106] ปฏินิสฺสชฺชนฏฺเฐน สมติกฺกมนฏฺเฐน วา ปหานสฺส อตฺถาย ปหานตฺถํ, ปหานสาธนตฺถนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ สํวเรน กิเลสานํ จิตฺตสนฺตาเน ปเวสนนิวารณํ ปหาเนน ปเวสนนิวารณญฺเจว สมุคฺฆาโต จาติ วทนฺติ. อุภเยนาปิ ปน ยถารหํ อุภยํ สมฺปชฺชตีติ ทฏฺฐพฺพํ. สีลาทิธมฺมา เอว หิ สํวรณโต สํวโร, ปชหนโต ปหานนฺติ.

断除有五种：彼分断、镇伏断、根除断、安息断、出离断。于此，应说的内容已在下方《一集》第一经的释义中说过。然而，此五种断除，以其如是如是舍弃或超越贪等烦恼之义，是为了断除，其义是为了达成断除。于此，他们说，以防护阻止烦恼进入心相续，以断除则既阻止进入亦予根除。应知通过此二者，皆可如其所应地成就两种效果。确实，戒等诸法，因其防护，故为防护；因其舍断，故为断除。

คาถาสุ อนีติหนฺติ อีติโย วุจฺจนฺติ อุปทฺทวา – ทิฏฺฐธมฺมิกา จ สมฺปรายิกา จ. อีติโย หนติ วินาเสติ ปชหตีติ อีติหํ, อนุ อีติหนฺติ อนีติหํ, สาสนพฺรหฺมจริยํ มคฺคพฺรหฺมจริยญฺจ. อถ วา อีตีหิ อนตฺเถหิ สทฺธึ หนนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺตีติ อีติหา, ตณฺหาทิอุปกฺกิเลสา. นตฺถิ เอตฺถ อีติหาติ อนีติหํ. อีติหา วา ยถาวุตฺเตนฏฺเฐน ติตฺถิยสมยา, ตปฺปฏิปกฺขโต อิทํ อนีติหํ. ‘‘อนิติห’’นฺติปิ ปาโฐ. ตสฺสตฺโถ – ‘‘อิติหาย’’นฺติ ธมฺเมสุ อเนกํสคฺคาหภาวโต วิจิกิจฺฉา อิติหํ นาม, สมฺมาสมฺพุทฺธปฺปเวทิตตฺตา ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชนฺตานํ นิกฺกงฺขภาวสาธนโต นตฺถิ เอตฺถ อิติหนฺติ อนิติหํ, อปรปฺปจฺจยนฺติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’’ติ ‘‘อตกฺกาวจโร’’ติ จ. คาถาสุขตฺถํ ปน ‘‘อนีติห’’นฺติ ทีฆํ กตฺวา ปฐนฺติ.

在偈颂中，关于“anītihaṃ”：“īti”意为灾祸——现世的与来世的。因为它能打击、毁灭、舍弃诸灾祸，故名“ītihaṃ”；随此“ītihaṃ”者为“anītihaṃ”，指教法梵行与道梵行。或者，与无益的灾祸一同损害、流转者，是诸“ītihā”，例如贪等随烦恼。于此无有诸“ītihā”，故为“anītihaṃ”。又或者，诸“ītihā”，依前述之义，是外道宗义；与此相反，此梵行是“anītihaṃ”。亦有作“anitiha”的读法。其义为：“itihāya”，即于诸法中因执取片面而有疑惑，名为“itihaṃ”。因为此法是正等觉者所宣说，如教奉行者能达成无疑的状态，故于此无有“itihaṃ”，是为“anitihaṃ”，其义为“不缘他者”。正如所说：“诸智者当各自证知”及“非寻思所行境”。然而，为了偈颂音律优美，他们将“anitiha”作长音读为“anītiha”。

นิพฺพานสงฺขาตํ โอคธํ ปติฏฺฐํ ปารํ คจฺฉตีติ นิพฺพาโนคธคามี, วิมุตฺติรสตฺตา เอกนฺเตเนว นิพฺพานสมฺปาปโกติ อตฺโถ. ตํ นิพฺพาโนคธคามินํ พฺรหฺมจริยํ. โสติ โย โส สมตึส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพกิเลเส ภินฺทิตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ, โส ภควา อเทสยิ เทเสสิ. นิพฺพาโนคโธติ วา อริยมคฺโค วุจฺจติ. เตน วินา นิพฺพาโนคาหนสฺส อสมฺภวโต ตสฺส จ นิพฺพานํ อนาลมฺพิตฺวา อปฺปวตฺตนโต, ตญฺจ ตํ เอกนฺตํ คจฺฉตีติ นิพฺพาโนคธคามี. อถ วา นิพฺพาโนคธคามินนฺติ นิพฺพานสฺส อนฺโตคามินํ มคฺคพฺรหฺมจริยํ, นิพฺพานํ อารมฺมณํ กริตฺวา ตสฺส อนฺโต เอว วตฺตติ ปวตฺตตีติ. มหตฺเตหีติ มหาอาตุเมหิ อุฬารชฺฌาสเยหิ. มหนฺตํ นิพฺพานํ, มหนฺเต วา สีลกฺขนฺธาทิเก เอสนฺติ คเวสนฺตีติ มเหสิโน พุทฺธาทโย อริยา. เตหิ อนุยาโต ปฏิปนฺโน. ยถา พุทฺเธน เทสิตนฺติ ยถา อภิญฺเญยฺยาทิธมฺเม อภิญฺเญยฺยาทิภาเวเนว สมฺมาสมฺพุทฺเธน มยา เทสิตํ, เอวํ เย เอตํ [Pg.107] มคฺคพฺรหฺมจริยํ ตทตฺถํ สาสนพฺรหฺมจริยญฺจ ปฏิปชฺชนฺติ. เต ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกตฺเถหิ ยถารหํ อนุสาสนฺตสฺส สตฺถุ มยฺหํ สาสนการิโน โอวาทปฺปฏิกรา สกลสฺส วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตํ ปริยนฺตํ อปฺปวตฺตึ กริสฺสนฺติ, ทุกฺขสฺส วา อนฺตํ นิพฺพานํ สจฺฉิกริสฺสนฺตีติ.

“趣向涅槃深处者”，是因为它去到名为涅槃的深处、立足处与彼岸；其义为，因具解脱味，故必定能达成涅槃。那圆满三十波罗蜜、断尽一切烦恼、证得无上正等觉的世尊，开示了这趣向涅槃深处的梵行。或者说，圣道被称为“涅槃深处”。因为没有圣道就无法深入涅槃，而且不以涅槃为所缘，圣道就无法转起，它完全趣向于此，所以称为“趣向涅槃深处者”。又或者说，“趣向涅槃深处者”指的是趣入涅槃之内的道梵行，它以涅槃为所缘，只在涅槃之内运行、转起。“大仙”指具大我、具崇高意向者。“大仙”也指那些寻求、探究伟大涅槃或者伟大戒蕴等的诸佛等圣者。此梵行由他们所随行、实践。正如我，正等觉者，如实开示了应遍知等法，那些为了此目标而修行此道梵行与教法梵行的人，他们听从我这位导师依据现法与来世之义的教诫，作为我教法的奉行者、顺从者，将使所有轮回之苦终结，或者他们将亲证苦的终点——涅槃。

อฏฺฐมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第八经释义终。

๙. ทุติยนกุหนสุตฺตวณฺณนา

9. 第二不虚伪经释义

๓๖. นวเม อภิญฺญตฺถนฺติ กุสลาทิวิภาเคน ขนฺธาทิวิภาเคน จ สพฺพธมฺเม อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน อวิปรีตโต ชานนตฺถํ. ปริญฺญตฺถนฺติ เตภูมกธมฺเม ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติอาทินา ปริชานนตฺถํ สมติกฺกมนตฺถญฺจ. ตตฺถ อภิญฺเญยฺยอภิชานนา จตุสจฺจวิสยา. ปริญฺเญยฺยปริชานนา ปน ยทิปิ ทุกฺขสจฺจวิสยา, ปหานสจฺฉิกิริยาภาวนาภิสมเยหิ ปน วินา น ปวตฺตตีติ ปหานาทโยปิ อิธ คหิตาติ เวทิตพฺพํ. เสสํ อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตตฺถเมว.

36. 第九经中，“为遍知故”是指，通过善法等分类及蕴等分类，以殊胜的智慧无颠倒地了知一切法。“为遍知断故”是指，以“此是苦”等方式遍知三界诸法并超越之。于此，对所应遍知者之遍知，是以四圣谛为对象。而对所应遍知断者之遍知，虽然是以苦谛为对象，但若无舍断、作证、修习、现观，则不会发生，故当知此处亦包含了舍断等义。其余如前一经所说义。

นวมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第九经释义终。

๑๐. โสมนสฺสสุตฺตวณฺณนา

10. 喜悦经释义

๓๗. ทสเม สุขโสมนสฺสพหุโลติ เอตฺถ สุขนฺติ กายิกํ สุขํ, โสมนสฺสนฺติ เจตสิกํ. ตสฺมา ยสฺส กายิกํ เจตสิกญฺจ สุขํ อภิณฺหํ ปวตฺตติ, โส สุขโสมนสฺสพหุโลติ วุตฺโต. โยนีติ ‘‘จตสฺโส โข อิมา, สาริปุตฺต, โยนิโย’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๒) ขนฺธโกฏฺฐาโส โยนีติ อาคโต. ‘‘โยนิ เหสา, ภูมิช, ผลสฺส อธิคมายา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๒๖) การณํ.

37. 第十，“多乐多喜”者：此处“乐”是身乐，“喜”是心乐。因此，身心之乐频繁生起者，被称为“多乐多喜”。关于“yoni”：在“舍利弗，有这四种生”（《中部》1.152）等经文中，它意为蕴的组成部分；在“布弥迦(Bhūmija)，此是证果之因”（《中部》3.226）等经文中，它意为原因。

‘‘น จาหํ พฺราหฺมณํ พฺรูมิ, โยนิชํ มตฺติสมฺภว’’นฺติ จ. (ม. นิ. ๒.๔๕๗;

ธ. ป. ๓๙๖;

สุ. นิ. ๖๒๕);

以及：“我不因其出身与母生，而称其为婆罗门。”（《中部》2.457；《法句经》396；《经集》625）

‘‘ตเมนํ กมฺมชา วาตา นิพฺพตฺติตฺวา อุทฺธํปาทํ อโธสิรํ สมฺปริวตฺเตตฺวา มาตุ โยนิมุเข สมฺปฏิปาเทนฺตี’’ติ จ อาทีสุ ปสฺสาวมคฺโค. อิธ ปน การณํ [Pg.108] อธิปฺเปตํ. อสฺสาติ อเนน. อารทฺธาติ ปฏฺฐปิตา ปคฺคหิตา ปริปุณฺณา สมฺปาทิตา วา.

以及在“那些由业所生的风……将他带到母亲的产门”等经文中，“yoni”意为产道(passāvamagga)。但在此处，意为原因。“Assa”意为“以此”。“Āraddhā”（已发起）意为：已建立、已策励、已圆满或已达成。

อาสวานํ ขยายาติ เอตฺถ อาสวนฺตีติ อาสวา, จกฺขุโตปิ…เป… มนโตปิ สวนฺติ ปวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ธมฺมโต ยาว โคตฺรภู, โอกาสโต ยาว ภวคฺคา สวนฺตีติ วา อาสวา. เอเต ธมฺเม เอตญฺจ โอกาสํ อนฺโต กริตฺวา ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. อนฺโตกรณตฺโถ หิ อยํ อากาโร. จิรปาริวาสิยฏฺเฐน มทิราทโย อาสวา วิยาติปิ อาสวา. โลเก หิ จิรปาริวาสิกา มทิราทโย อาสวาติ วุจฺจนฺติ. ยทิ จ จิรปาริวาสิยฏฺเฐน อาสวา, เอเต เอว ภวิตุํ อรหนฺติ. วุตฺตํ เหตํ – ‘‘ปุริมา, ภิกฺขเว, โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชาย, อิโต ปุพฺเพ อวิชฺชา นาโหสี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๑๐.๖๑). อายตํ สํสารทุกฺขํ สวนฺติ ปสวนฺตีติปิ อาสวา. ปุริมานิ เจตฺถ นิพฺพจนานิ ยตฺถ กิเลสา อาสวาติ อาคตา, ตตฺถ ยุชฺชนฺติ; ปจฺฉิมํ กมฺเมปิ. น เกวลญฺจ กมฺมกิเลสา เอว อาสวา, อปิจ โข นานปฺปการา อุปทฺทวาปิ. อภิธมฺเม หิ ‘‘จตฺตาโร อาสวา – กามาสโว, ภวาสโว, ทิฏฺฐาสโว, อวิชฺชาสโว’’ติ (ธ. ส. ๑๑๐๒) กามราคาทโย กิเลสา อาสวาติ อาคตา. สุตฺเตปิ ‘‘นาหํ, จุนฺท, ทิฏฺฐธมฺมิกานํเยว อาสวานํ สํวราย ธมฺมํ เทเสมี’’ติ (ที. นิ. ๓.๑๘๒) เอตฺถ วิวาทมูลภูตา กิเลสา อาสวาติ อาคตา.

关于“诸漏的灭尽”：此处“漏”因其流漏而得名，即从眼……乃至从意流出、蔓延。或说，“漏”因其在法上流至种姓地，在空间上流至有顶而得名。其义为，它们在包含这些法与这些空间后而蔓延。此处的“ā”（阿）有包含之义。“漏”亦如久藏之酒等，有长久积存之义。世间亦称久藏之酒等为“漏”。若因长久积存而名为“漏”，则唯有这些（烦恼）堪称此名。如言：“诸比丘，无明的初际不可知，（不可说）在此之前无明不存在。”（《增支部》10.61）“漏”亦因其流出、产生漫长的轮回之苦而得名。于此，前三种释义适用于称烦恼为“漏”之处，后一种亦适用于业。不仅业与烦恼是“漏”，各种灾患也是“漏”。在阿毗达摩中，“四漏：欲漏、有漏、见漏、无明漏”（《法集论》1102），是指欲贪等烦恼被称为“漏”。在经中亦然：“纯陀，我不仅为防护现法之漏而说法”（《长部》3.182），此处是指作为争论之根的烦恼被称为“漏”。

‘‘เยน เทวูปปตฺยสฺส, คนฺธพฺโพ วา วิหงฺคโม;

ยกฺขตฺตํ เยน คจฺเฉยฺย, มนุสฺสตฺตญฺจ อพฺพเช;

เต มยฺหํ, อาสวา ขีณา, วิทฺธสฺตา วินฬีกตา’’ติ. (อ. นิ. ๔.๓๖) –

能生天界，或为乾闼婆，或成飞鸟；能至夜叉位，或得为人身；我此诸漏已尽，摧毁无余。（《增支部》4.36）

เอตฺถ เตภูมกํ กมฺมํ อวเสสา จ อกุสลา ธมฺมา. ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ สํวราย สมฺปรายิกานํ อาสวานํ ปฏิฆาตายา’’ติ (ปารา. ๓๙) เอตฺถ ปรูปฆาตวิปฺปฏิสารวธพนฺธาทโย เจว อปายทุกฺขภูตา นานปฺปการา อุปทฺทวา จ.

此中指的是三有界的业，以及其余的不善法。在“为了防护现法之漏，为了断除来世之漏”（《律藏·波罗夷》39）一句中，“漏”包括了加害他人、追悔、杀戮、束缚等等，以及种种属于恶趣之苦的灾患。

เต ปเนเต อาสวา วินเย ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ สํวราย, สมฺปรายิกานํ อาสวานํ ปฏิฆาตายา’’ติ ทฺเวธา อาคตา. สฬายตเน ‘‘ตโยเม, อาวุโส, อาสวา – กามาสโว, ภวาสโว, อวิชฺชาสโว’’ติ [Pg.109] (สํ. นิ. ๔.๓๒๑) ติธา อาคตา. ตถา อญฺเญสุ สุตฺตนฺเตสุ. อภิธมฺเม เตเยว ทิฏฺฐาสเวน สทฺธึ จตุธา อาคตา. นิพฺเพธิกปริยาเย ปน ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อาสวา นิรยคมนียา, อตฺถิ อาสวา ติรจฺฉานโยนิคมนียา, อตฺถิ อาสวา เปตฺติวิสยคมนียา, อตฺถิ อาสวา มนุสฺสโลกคมนียา, อตฺถิ อาสวา เทวโลกคมนียา’’ติ (อ. นิ. ๖.๖๓) ปญฺจธา อาคตา. กมฺมเมว เจตฺถ อาสวาติ อธิปฺเปตํ. ฉกฺกนิปาเต ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อาสวา สํวรา ปหาตพฺพา’’ติอาทินา (อ. นิ. ๖.๕๘) นเยน ฉธา อาคตา. สพฺพาสวปริยาเย เตเยว ทสฺสนปหาตพฺเพหิ ธมฺเมหิ สทฺธึ สตฺตธา อาคตา. อิธ ปน อภิธมฺมปริยาเยน จตฺตาโร อาสวา อธิปฺเปตาติ เวทิตพฺพา.

这些漏在律藏中分为两种：“为了防护现法之漏，为了断除来世之漏”。在《六处相应》中说：“贤友，有三种漏——欲漏、有漏、无明漏”（相应部4.321），分为三种。其他经中也是如此。在阿毗达摩中，这三种漏则与见漏合为四种。在《抉择经》中则说：“诸比丘，有导向地狱的漏，有导向畜生道的漏，有导向饿鬼界的漏，有导向人间的漏，有导向天界的漏”（增支部6.63），分为五种。此处意指业即是漏。在《六集》中以“诸比丘，有应以防护断除的漏”等（增支部6.58）方式分为六种。在《一切漏经》中，则与应以见断除的法合为七种。而在此处，当知是依照阿毗达摩的说法，意指四种漏。

ขยายาติ เอตฺถ ปน ‘‘โย อาสวานํ ขโย วโย เภโท ปริเภโท อนิจฺจตา อนฺตรธาน’’นฺติ อาสวานํ สรสเภโท อาสวานํ ขโยติ วุตฺโต. ‘‘ชานโต อหํ, ภิกฺขเว, ปสฺสโต อาสวานํ ขยํ วทามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๕) เอตฺถ อาสวานํ ขีณากาโร นตฺถิภาโว อจฺจนฺตํ อสมุปฺปาโท อาสวกฺขโยติ วุตฺโต.

关于“漏尽”一词，此处指“诸漏的灭尽、衰退、破裂、粉碎、无常性、消失”，即诸漏的本质上的断除称为漏尽。“诸比丘，我说知者、见者能灭尽诸漏”（中部1.15），此处指诸漏已灭尽的状态、不复存在、完全不再生起，称为漏尽。

‘‘เสขสฺส สิกฺขมานสฺส, อุชุมคฺคานุสาริโน;

ขยสฺมึ ปฐมํ ญาณํ, ตโต อญฺญา อนนฺตรา’’ติ. (อิติวุ. ๖๒) –

学人勤修习，随行正直道；先起灭尽智，无间证圆智。（如是语62）

เอตฺถ อริยมคฺโค อาสวกฺขโยติ วุตฺโต. ‘‘อาสวานํ ขยา สมโณ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๓๘) เอตฺถ ผลํ.

此处，圣道被称为“漏尽”。在“因漏尽而为沙门”（中部1.438）一句中，则指果。

‘‘ปรวชฺชานุปสฺสิสฺส, นิจฺจํ อุชฺฌานสญฺญิโน;

อาสวา ตสฺส วฑฺฒนฺติ, อารา โส อาสวกฺขยา’’ติ. (ธ. ป. ๒๕๓) –

常寻他人过，恒怀非议心；彼漏乃增长，远离于漏尽。（法句经253）

เอตฺถ นิพฺพานํ. อิธ ปน ผลํ สนฺธาย ‘‘อาสวานํ ขยายา’’ติ วุตฺตํ, อรหตฺตผลตฺถายาติ อตฺโถ.

此处指的是涅槃。但在这里，由于考虑到果的缘故，说“为了漏尽”，意思是为了阿罗汉果。

สํเวชนีเยสุ ฐาเนสูติ สํเวคชนเกสุ ชาติอาทีสุ สํเวควตฺถูสุ. ชาติ, ชรา, พฺยาธิ, มรณํ, อปายทุกฺขํ, อตีเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, อนาคเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, ปจฺจุปฺปนฺเน อาหารปริเยฏฺฐิมูลกํ ทุกฺขนฺติ อิมานิ หิ สํเวควตฺถูนิ สํเวชนียฏฺฐานานิ นาม. อปิจ ‘‘อาทิตฺโต โลกสนฺนิวาโส อุยฺยุตฺโต ปยาโต กุมฺมคฺคปฺปฏิปนฺโน, อุปนียติ โลโก อทฺธุโว, อตาโณ โลโก อนภิสฺสโร, อสฺสโก [Pg.110] โลโก, สพฺพํ ปหาย คมนียํ, อูโน โลโก อติตฺโต ตณฺหาทาโส’’ติเอวมาทีนิ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๗) เจตฺถ สํเวชนียฏฺฐานานีติ เวทิตพฺพานิ. สํเวชเนนาติ ชาติอาทิสํเวควตฺถูนิ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนภยสงฺขาเตน สํเวชเนน. อตฺถโต ปน สโหตฺตปฺปญาณํ สํเวโค นาม.

“在能引生悚惧感之处”，即在能引生悚惧感的生等悚惧事中。生、老、病、死、恶趣苦、过去轮回根源之苦、未来轮回根源之苦、现在求食根源之苦，这些即是悚惧事，名为“能引生悚惧感之处”。此外，“世间住所已燃……为渴爱之奴”（无碍解道1.117）等，也应知是此处的“能引生悚惧感之处”。“以悚惧感”，即缘于生等悚惧事而生起的、名为怖畏的悚惧感。但就意义而言，悚惧感即是俱惭愧智。

สํวิคฺคสฺสาติ คพฺโภกฺกนฺติกาทิวเสน อเนกวิเธหิ ชาติอาทิทุกฺเขหิ สํเวคชาตสฺส. ‘‘สํเวชิตฺวา’’ติ จ ปฐนฺติ. โยนิโส ปธาเนนาติ อุปายปธาเนน, สมฺมาวายาเมนาติ อตฺโถ. โส หิ ยถา อกุสลา ธมฺมา ปหียนฺติ, กุสลา ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ, เอวํ ปทหนโต อุตฺตมภาวสาธนโต จ ‘‘ปธาน’’นฺติ วุจฺจติ. ตตฺถ สํเวเคน ภวาทีสุ กิญฺจิ ตาณํ เลณํ ปฏิสรณํ อปสฺสนฺโต ตตฺถ อโนลียนฺโต อลคฺคมานโส ตปฺปฏิปกฺเขน จ วินิวตฺติตวิสญฺญิโต อญฺญทตฺถุ นิพฺพานนินฺโน โหติ นิพฺพานโปโณ นิพฺพานปพฺภาโร. โส กลฺยาณมิตฺตสนฺนิสฺสเยน โยนิโสมนสิการพหุโล วิสุทฺธาสยปฺปโยโค สมถวิปสฺสนาสุ ยุตฺตปฺปยุตฺโต สพฺพสฺมิมฺปิ สงฺขารคเต นิพฺพินฺทติ วิรชฺชติ, วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปติ. ตตฺถ ยทิทํ โยนิโสมนสิการพหุโล วิสุทฺธาสยปฺปโยโค สมถวิปสฺสนาสุ ยุตฺตปฺปยุตฺโต, เตนสฺส ทิฏฺเฐว ธมฺเม สุขโสมนสฺสพหุลตา เวทิตพฺพา. ยํ ปนายํ สมเถ ปติฏฺฐิโต วิปสฺสนาย ยุตฺตปฺปยุตฺโต สพฺพสฺมิมฺปิ สงฺขารคเต นิพฺพินฺทติ วิรชฺชติ, วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปติ, เตนสฺส โยนิ อารทฺธา อาสวานํ ขยายาติ เวทิตพฺพํ.

“已悚惧者”，即因入胎等种种生老病死之苦而生起悚惧感者。也有读作“悚惧之后”。“以如理精进”，即以方便精进，义为正精进。因为他能令不善法断除，令善法修习圆满，故此能达成最高状态的努力被称为“精进”。此人因悚惧感，故于三有中不见任何庇护、归宿、依靠，不沉湎、不执著于其中，以对治法扭转（邪）见，一心朝向、趣向、倾向于涅槃。他依止善友，多作如理作意，有清净的意乐，致力于修习止观，对一切行法感到厌离、离染，努力修习观。其中，他因多作如理作意、有清净意乐、致力于修习止观，当知此人于现法中多乐多喜。又因他安住于止，致力于修习观，对一切行法感到厌离、离染，努力修习观，当知此人已发起趋向漏尽之因。

คาถาสุ สํวิชฺเชเถวาติ สํวิชฺเชยฺย เอว สํเวคํ กเรยฺย เอว. ‘‘สํวิชฺชิตฺวานา’’ติ จ ปฐนฺติ. วุตฺตนเยน สํวิคฺโค หุตฺวาติ อตฺโถ. ปณฺฑิโตติ สปฺปญฺโญ, ติเหตุกปฏิสนฺธีติ วุตฺตํ โหติ. ปญฺญาย สมเวกฺขิยาติ สํเวควตฺถูนิ สํวิชฺชนวเสน ปญฺญาย สมฺมา อเวกฺขิย. อถ วา ปญฺญาย สมฺมา อเวกฺขิตฺวาติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมว.

偈颂中“应当悚惧”，就是应当生起悚惧感。也有读作“悚惧之后”。意思是依照前述方式生起悚惧感。“智者”即有慧者，意为三因结生者。“以慧审察”，即以悚惧的方式，以智慧善巧审察悚惧事。或作“以慧善察之后”。其余各处的意义皆浅显。

ทสมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第十经释义终。

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา อิติวุตฺตก-อฏฺฐกถาย

如是，《胜义灯》即《如是语义注》之

ทุกนิปาเต ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

二集第一品释义终。

๒. ทุติยวคฺโค

2. 第二品

๑. วิตกฺกสุตฺตวณฺณนา

1. 寻经释义

๓๘. ทุติยวคฺคสฺส [Pg.111] ปฐเม ตถาคตํ, ภิกฺขเวติ เอตฺถ ตถาคต-สทฺโท ตาว สตฺตโวหารสมฺมาสมฺพุทฺธาทีสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส ‘‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๖๕) สตฺตโวหาเร.

38. 在第二品第一经中，“诸比丘，如来”一句里的“如来”一词，可见于指称有情、正等觉者等。例如，在“如来死后存在”等（长部1.65）句中，即是指称有情。

‘‘ตถาคตํ เทวมนุสฺสปูชิตํ,พุทฺธํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตู’’ติ. (ขุ. ปา. ๖.๑๖) –

“天人所敬奉，如来佛陀前，我等敬顶礼，愿得大吉祥。”（小部6.16）

อาทีสุ สมฺมาสมฺพุทฺเธ.

等句中，（如来）指正等觉者。

‘‘ตถาคตํ เทวมนุสฺสปูชิตํ,ธมฺมํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตู’’ติ. (ขุ. ปา. ๖.๑๗) –

“天人所敬奉，如来正法前，我等敬顶礼，愿得大吉祥。”（小部6.17）

อาทีสุ ธมฺเม.

等句中，（如来）指法。

‘‘ตถาคตํ เทวมนุสฺสปูชิตํ,สงฺฆํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตู’’ติ. (ขุ. ปา. ๖.๑๘) –

“天人所敬奉，如来僧伽前，我等敬顶礼，愿得大吉祥。”（小部6.18）

อาทีสุ สงฺเฆ. อิธ ปน สมฺมาสมฺพุทฺเธ. ตสฺมา ตถาคตนฺติ เอตฺถ อฏฺฐหิ การเณหิ ภควา ตถาคโตติ วุจฺจติ. กตเมหิ อฏฺฐหิ? ตถา อาคโตติ ตถาคโต, ตถา คโตติ ตถาคโต, ตถลกฺขณํ อาคโตติ ตถาคโต, ตถธมฺเม ยาถาวโต อภิสมฺพุทฺโธติ ตถาคโต, ตถทสฺสิตาย ตถาคโต, ตถวาทิตาย ตถาคโต, ตถาการิตาย ตถาคโต, อภิภวนฏฺเฐน ตถาคโตติ.

等句中，（如来）指僧伽。然而在此处，（如来）指正等觉者。因此，世尊被称为如来有八种原因。是哪八种呢？如是而来，故名如来；如是而去，故名如来；证悟真实之相，故名如来；如实、如其本然地证悟诸法，故名如来；因见于真实，故名如来；因说于真实，故名如来；因行于真实，故名如来；以征服之义，故名如来。

กถํ ภควา ตถา อาคโตติ ตถาคโต? ยถา เยน อภินีหาเรน ทานปารมึ ปูเรตฺวา สีลเนกฺขมฺมปญฺญาวีริยขนฺติสจฺจอธิฏฺฐานเมตฺตาอุเปกฺขาปารมึ ปูเรตฺวา อิมา ทส ปารมิโย, ทส อุปปารมิโย, ทส ปรมตฺถปารมิโยติ สมตึส ปารมิโย ปูเรตฺวา องฺคปริจฺจาคํ, อตฺตปริจฺจาคํ, ธนปริจฺจาคํ, ทารปริจฺจาคํ, รชฺชปริจฺจาคนฺติ อิมานิ ปญฺจ มหาปริจฺจาคานิ ปริจฺจชิตฺวา ยถา วิปสฺสิอาทโย สมฺมาสมฺพุทฺธา อาคตา[Pg.112], ตถา อมฺหากํ ภควาปิ อาคโตติ ตถาคโต. ยถาห –

世尊如何是“如是而来”，故为如来呢？即以其誓愿，圆满布施波罗蜜，圆满持戒、出离、智慧、精进、忍耐、真实、决意、慈、舍波罗蜜，圆满此十波罗蜜、十近波罗蜜、十胜义波罗蜜，共三十波罗蜜；舍弃肢体、舍弃自身、舍弃财富、舍弃妻儿、舍弃王位，行此五大舍；正如毗婆尸(Vipassī)等正等觉者之所来，我等世尊亦如是而来，故名如来。如言：

‘‘ยเถว โลกมฺหิ วิปสฺสิอาทโย,สพฺพญฺญุภาวํ มุนโย อิธาคตา;

ตถา อยํ สกฺยมุนีปิ อาคโต,ตถาคโต วุจฺจติ เตน จกฺขุมา’’ติ. –

“犹如世间毗婆尸等牟尼，已来此成就一切知；如是此释迦牟尼亦已来，是故具眼者称为如来。”

เอวํ ตถา อาคโตติ ตถาคโต.

如是，因如实而来，故名如来。

กถํ ตถา คโตติ ตถาคโต? ยถา สมฺปติชาตาว วิปสฺสิอาทโย สเมหิ ปาเทหิ ปถวิยํ ปติฏฺฐาย อุตฺตราภิมุขา สตฺตปทวีติหาเรน คตา, ตถา อมฺหากํ ภควาปิ คโตติ ตถาคโต. ยถาหุ –

如何是“如是而去”，故名如来？犹如毗婆尸等佛初生之时，双足平稳立于地上，面向北方行走七步；我等世尊亦如是行走，故名如来。诚如所言——

‘‘มุหุตฺตชาโตว ควํปตี ยถา,สเมหิ ปาเทหิ ผุสี วสุนฺธรํ;

โส วิกฺกมี สตฺต ปทานิ โคตโม,เสตญฺจ ฉตฺตํ อนุธารยุํ มรู.

“犹如初生之牛王，双足平稳触大地；乔达摩行走七步，诸天神擎举白伞。

‘‘คนฺตฺวาน โส สตฺต ปทานิ โคตโม,ทิสา วิโลเกสิ สมา สมนฺตโต;

อฏฺฐงฺคุเปตํ คิรมพฺภุทีรยิ,สีโห ยถา ปพฺพตมุทฺธนิฏฺฐิโต’’ติ. –

“乔达摩行走七步后，遍览四方；彼发出具足八支之言语，犹如狮子立于山顶。”

เอวํ ตถา คโตติ ตถาคโต.

如是，因如实而去，故名如来。

กถํ ตถลกฺขณํ อาคโตติ ตถาคโต? สพฺเพสํ รูปารูปธมฺมานํ สลกฺขณํ, สามญฺญลกฺขณํ, ตถํ, อวิตถํ, ญาณคติยา อาคโต, อวิรชฺฌิตฺวา ปตฺโต, อนุพุทฺโธติ ตถาคโต. ยถาห –

如何是“通达真实之相”，故名如来？即于一切色法与无色法，其自相、共相，如实不虚，以智慧通达，无谬而证得，已然觉悟，故名如来。如所说言——

‘‘สพฺเพสํ ปน ธมฺมานํ, สกสามญฺญลกฺขณํ;

ตถเมวาคโต ยสฺมา, ตสฺมา นาโถ ตถาคโต’’ติ. –

“于一切诸法，其自相与共相，因已如实通达，故依怙主名为如来。”

เอวํ ตถลกฺขณํ อาคโตติ ตถาคโต.

如是，因通达真实之相，故名如来。

กถํ ตถธมฺเม ยาถาวโต อภิสมฺพุทฺโธติ ตถาคโต? ตถธมฺมา นาม จตฺตาริ อริยสจฺจานิ. ยถาห ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, ตถานิ [Pg.113] อวิตถานิ อนญฺญถานิ. กตมานิ จตฺตาริ? อิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, ตถเมตํ อวิตถเมตํ อนญฺญถเมต’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๐) วิตฺถาโร. ตานิ จ ภควา อภิสมฺพุทฺโธ, ตสฺมาปิ ตถานํ อภิสมฺพุทฺธตฺตา ตถาคโต. อภิสมฺพุทฺธตฺโถ หิ เอตฺถ คต-สทฺโท. เอวํ ตถธมฺเม ยาถาวโต อภิสมฺพุทฺโธติ ตถาคโต.

如何是“如其本然地正等觉真实法”，故名如来？所谓真实法，即四圣谛。如所说言：“诸比丘，此四法是真实、不虚妄、不相异。何等为四？诸比丘，‘此是苦圣谛’，此是真实、不虚妄、不相异。”（《相应部》5.1090）等广说。世尊已正等觉彼等法，是故，因正等觉诸真实法，故名如来。于此，“gata”一词有“正等觉”义。如是，“如其本然地正等觉真实法”，故名如来。

กถํ ตถทสฺสิตาย ตถาคโต? ยํ สเทวเก โลเก…เป… สเทวมนุสฺสาย ปชาย อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อปริมาณานํ สตฺตานํ จกฺขุทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉนฺตํ รูปารมฺมณํ นาม อตฺถิ, ตํ ภควา สพฺพาการโต ชานาติ ปสฺสติ. เอวํ ชานตา ปสฺสตา จาเนน ตํ อิฏฺฐาทิวเสน วา ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาเตสุ ลพฺภมานปทวเสน วา ‘‘กตมํ ตํ รูปํ รูปายตนํ, ยํ รูปํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย วณฺณนิภา สนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ นีลํ ปีตก’’นฺติอาทินา (ธ. ส. ๖๑๖) นเยน อเนเกหิ นาเมหิ เตรสหิ วาเรหิ ทฺเวปญฺญาสาย นเยหิ วิภชฺชมานํ ตถเมว โหติ, วิตถํ นตฺถิ. เอส นโย โสตทฺวาราทีสุ อาปาถมาคจฺฉนฺเตสุ สทฺทาทีสุ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

如何是“如实而见”，故名如来？于天界……乃至天人众中，于无量世界、无量有情，凡眼门所现之色所缘，世尊皆能从一切相了知、看见。如是知见者，或依可意等，或依见闻觉知所得之名言，如说：“何者为色、色处？谓四大种所造，有显色、形色，有见有对，青、黄等。”（《法集论》616）等，以种种名称、十三种方式、五十二种理趣分析，皆是如实不虚。此理亦然，适用于耳门等所现之声等所缘。此为世尊所说——

‘‘ยํ, ภิกฺขเว, สเทวกสฺส โลกสฺส…เป… สเทวมนุสฺสาย ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาตํ ปตฺตํ ปริเยสิตํ อนุวิจริตํ มนสา, ตมหํ ชานามิ…เป… ตมหํ อพฺภญฺญาสึ, ตํ ตถาคตสฺส วิทิตํ, ตํ ตถาคโต น อุปฏฺฐาสี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔).

“诸比丘，于天界……乃至天人众中，凡所见、闻、觉、识、所得、所求、心所思察者，我皆了知……我皆已证知，彼为如来所了知，然如来不执著于彼。”（《增支部》4.24）

เอวํ ตถทสฺสิตาย ตถาคโต. เอตฺถ ตถทสฺสิอตฺเถ ตถาคโตติ ปทสฺส สมฺภโว เวทิตพฺโพ.

如是，因如实而见，故名如来。于此，当知“如来”一词，是从“如实见”之义而来。

กถํ ตถวาทิตาย ตถาคโต? ยํ รตฺตึ ภควา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ, ยญฺจ รตฺตึ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ, เอตฺถนฺตเร ปญฺจจตฺตาลีสวสฺสปริมาณกาเล ยํ ภควตา ภาสิตํ สุตฺตเคยฺยาทิ, สพฺพํ ตํ ปริสุทฺธํ ปริปุณฺณํ ราคมทาทินิมฺมทนํ เอกสทิสํ ตถํ อวิตถํ. เตนาห –

如何是“如实而说”，故名如来？从世尊证得无上正等正觉之夜，至入无余依涅槃界般涅槃之夜，于此间四十五年，世尊所说经、应颂等一切言教，皆是清净、圆满，调伏贪等骄慢，前后一致，如实不虚。故说——

‘‘ยญฺจ, จุนฺท, รตฺตึ ตถาคโต อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌติ, ยญฺจ รตฺตึ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายติ, ยํ [Pg.114] เอตสฺมึ อนฺตเร ภาสติ ลปติ นิทฺทิสติ, สพฺพํ ตํ ตเถว โหติ, โน อญฺญถา. ตสฺมา ‘ตถาคโต’ติ วุจฺจตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๑๘๘; อ. นิ. ๔.๒๓).

“纯陀，如来证得无上正等正觉之夜，与入无余依涅槃界般涅槃之夜，于此二者之间所言、所说、所开示的一切，皆是如实，无有他样。是故称为‘如来’。”（《长部》3.188；《增支部》4.23）

คทอตฺโถ หิ เอตฺถ คตสทฺโท. เอวํ ตถวาทิตาย ตถาคโต. อปิจ อาคทนํ อาคโท, วจนนฺติ อตฺโถ. ตโถ อวิปรีโต อาคโท อสฺสาติ ทการสฺส ตการํ กตฺวา ตถาคโตติ, เอวมฺเปตฺถ ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

于此，“gata”一词实有“言说”（gada）之义。如是，因如实而说，故名如来。再者，“āgadana”即“āgada”，义为“言说”。其言说（āgada）真实（tatha）不颠倒，故为“tathāgada”，将“d”音转为“t”音，而成“tathāgata”。于此，当知此词如是成立。

กถํ ตถาการิตาย ตถาคโต? ภควโต หิ วาจาย กาโย อนุโลเมติ, กายสฺสปิ วาจา. ตสฺมา ยถาวาที ตถาการี, ยถาการี ตถาวาที จ โหติ. เอวํภูตสฺส จสฺส ยถา วาจา, กาโยปิ ตถา คโต ปวตฺโต. ยถา จ กาโย, วาจาปิ ตถา คตาติ ตถาคโต. เตนาห ‘‘ยถาวาที, ภิกฺขเว, ตถาคโต ตถาการี, ยถาการี ตถาวาที. อิติ ยถาวาที ตถาการี, ยถาการี ตถาวาที. ตสฺมา ‘ตถาคโต’ติ วุจฺจตี’’ติ. เอวํ ตถาการิตาย ตถาคโต.

如何是“如实而行”，故名如来？世尊的身与语相应，语亦与身相应。是故，彼言如其行，行如其言。有情如是，其语如何，身亦如是而行；其身如何，语亦如是而行，故名如来。故说：“诸比丘，如来言如其行，行如其言。以其言如其行，行如其言，故名‘如来’。”如是，因如实而行，故名如来。

กถํ อภิภวนฏฺเฐน ตถาคโต? ยสฺมา ภควา อุปริ ภวคฺคํ เหฏฺฐา อวีจึ ปริยนฺตํ กริตฺวา ติริยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ สพฺพสตฺเต อภิภวติ สีเลนปิ สมาธินาปิ ปญฺญายปิ วิมุตฺติยาปิ วิมุตฺติญาณทสฺสเนนปิ, น ตสฺส ตุลา วา ปมาณํ วา อตฺถิ, อถ โข อตุโล อปฺปเมยฺโย อนุตฺตโร เทวานํ อติเทโว สกฺกานํ อติสกฺโก พฺรหฺมานํ อติพฺรหฺมา สพฺพสตฺตุตฺตโม, ตสฺมา ตถาคโต. เตนาห –

如何以“征服”之义，故名如来？因世尊上至有顶（bhavagga），下至无间地狱（avīci），横遍无量世界，以戒、定、慧、解脱、解脱知见，征服一切有情。无有与彼相等者，亦无能衡量彼者，实是无等、无量、无上，天中之天，释中之释，梵中之梵，一切有情中之最上者，故名如来。故说——

‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว, โลเก…เป… มนุสฺสาย ตถาคโต อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุ ทโส วสวตฺตี, ตสฺมา ‘ตถาคโต’ติ วุจฺจตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๑๘๘; อ. นิ. ๔.๒๓).

“诸比丘，于天界……乃至天人众中，如来是征服者，不被征服，洞见一切，得大自在，是故称为‘如来’。”（《长部》3.188；《增支部》4.23）

ตตฺรายํ ปทสิทฺธิ – อคโท วิย อคโท, เทสนาวิลาโส เจว ปุญฺญุสฺสโย จ. เตน เหส มหานุภาโว ภิสกฺโก วิย ทิพฺพาคเทน สปฺเป, สพฺพปรปฺปวาทิโน สเทวกญฺจ โลกํ อภิภวติ. อิติ สพฺพโลกาภิภวเน ตโถ อวิปรีโต ยถาวุตฺโต อคโท เอตสฺสาติ ทการสฺส ตการํ กตฺวา ตถาคโตติ เวทิตพฺโพ. เอวํ อภิภวนฏฺเฐน ตถาคโต.

于此，词语成立如下：“agada”犹如“agada”（药），既是说法之庄严，亦是福德之积聚。是故，此大威力者犹如良医，以神药降伏诸蛇，亦降伏一切外道及天人世间。如是，于降伏一切世间时，其“agada”（药）真实（tatha）不虚，如前所说，故为“tathāgada”，将“d”音转为“t”音，当知即是“tathāgata”（如来）。如是，以征服之义，故名如来。

อปิจ [Pg.115] ตถาย คโตติ ตถาคโต, ตถํ คโตติ ตถาคโต. ตตฺถ สกลโลกํ ตีรณปริญฺญาย ตถาย คโต อวคโตติ ตถาคโต, โลกสมุทยํ ปหานปริญฺญาย ตถาย คโต อตีโตติ ตถาคโต, โลกนิโรธํ สจฺฉิกิริยาย ตถาย คโต อธิคโตติ ตถาคโต. โลกนิโรธคามินึ ปฏิปทํ ตถํ คโต ปฏิปนฺโนติ ตถาคโต. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

再者，因如实地去，故为如来；因去向如实，故为如来。于此，以审察遍知如实地去，通达了整个世界（苦），故为如来；以断除遍知如实地去，超越了世间之集，故为如来；以作证如实地去，证得了世间之灭，故为如来；去向如实，行持了导向世间之灭的道路，故为如来。此为世尊所说——

‘‘โลโก, ภิกฺขเว, ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺโธ. โลกสฺมา ตถาคโต วิสํยุตฺโต. โลกสมุทโย, ภิกฺขเว, ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺโธ, โลกสมุทโย ตถาคตสฺส ปหีโน. โลกนิโรโธ, ภิกฺขเว, ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺโธ, โลกนิโรโธ ตถาคตสฺส สจฺฉิกโต. โลกนิโรธคามินี ปฏิปทา, ภิกฺขเว, ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา, โลกนิโรธคามินี ปฏิปทา ตถาคตสฺส ภาวิตา. ยํ, ภิกฺขเว, สเทวกสฺส…เป… สพฺพํ ตํ ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธํ. ตสฺมา ‘ตถาคโต’ติ วุจฺจตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๓).

“诸比丘，世间已被如来正等觉，如来已从世间解脱。诸比丘，世间之集已被如来正等觉，世间之集已被如来断除。诸比丘，世间之灭已被如来正等觉，世间之灭已被如来作证。诸比丘，导向世间之灭的道路已被如来正等觉，导向世间之灭的道路已被如来修习。诸比丘，于这包含天神、魔罗、梵天的世界，连同沙门、婆罗门、天神与人的世代中，那一切都已被如来正等觉。是故，他被称为‘如来’。”

อปเรหิปิ อฏฺฐหิ การเณหิ ภควา ตถาคโต. ตถาย อาคโตติ ตถาคโต, ตถาย คโตติ ตถาคโต, ตถานิ อาคโตติ ตถาคโต, ตถา คโตติ ตถาคโต, ตถาวิโธติ ตถาคโต, ตถาปวตฺติโกติ ตถาคโต, ตเถหิ อาคโตติ ตถาคโต, ตถา คตภาเวน ตถาคโตติ.

再者，世尊亦因八种原因而为如来：因如实而来，故为如来；因如实而去，故为如来；因来到诸如实法，故为如来；因去向如实，故为如来；因如实知见，故为如来；因如实宣说，故为如来；因由诸如实因而来，故为如来；因其去是如实的，故为如来。

กถํ ตถาย อาคโตติ ตถาคโต? ยา สา ภควตา สุเมธภูเตน ทีปงฺกรทสพลสฺส ปาทมูเล –

如何是“因如实而来，故为如来”？当世尊身为善慧(Sumedha)，于燃灯十力(Dīpaṅkaradasabala)足下时——

‘‘มนุสฺสตฺตํ ลิงฺคสมฺปตฺติ, เหตุ สตฺถารทสฺสนํ;

ปพฺพชฺชา คุณสมฺปตฺติ, อธิกาโร จ ฉนฺทตา;

อฏฺฐธมฺมสโมธานา, อภินีหาโร สมิชฺฌตี’’ติ. (พุ. วํ. ๒.๕๙) –

“人身、男性、有因缘、得见导师；出家、具功德、有宿善与志愿；八法和合时，大愿乃成就。”

เอวํ วุตฺตํ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อภินีหารํ สมฺปาเทนฺเตน ‘‘อหํ สเทวกํ โลกํ ติณฺโณ ตาเรสฺสามิ, มุตฺโต โมเจสฺสามิ, ทนฺโต ทเมสฺสามิ, อสฺสตฺโถ อสฺสาเสสฺสามิ, ปรินิพฺพุโต ปรินิพฺพาเปสฺสามิ, สุทฺโธ โสเธสฺสามิ[Pg.116], พุทฺโธ โพเธสฺสามี’’ติ มหาปฏิญฺญา ปวตฺติตา. วุตฺตํ เหตํ –

如是说后，为成就具足八支的大愿，他发起了大誓言：“我已度脱，当度脱天人世间；我已解脱，当解脱众生；我已调伏，当调伏众生；我已安稳，当安慰众生；我已般涅槃，当令众生般涅槃；我已清净，当清净众生；我已觉悟，当令众生觉悟。”此即所说——

‘‘กึ เม เอเกน ติณฺเณน, ปุริเสน ถามทสฺสินา;

สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิตฺวา, สนฺตาเรสฺสํ สเทวกํ.

“我一人度脱有何用，身为具力大丈夫？愿我证得一切智，度脱天人世间众。

‘‘อิมินา เม อธิกาเรน, กเตน ปุริสุตฺตเม;

สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิตฺวา, ตาเรมิ ชนตํ พหุํ.

“人中尊前我所作，以此功德之善业，我愿证得一切智，度脱无量诸众生。

‘‘สํสารโสตํ ฉินฺทิตฺวา, วิทฺธํเสตฺวา ตโย ภเว;

ธมฺมนาวํ สมารุยฺห, สนฺตาเรสฺสํ สเทวกํ.

“截断轮回之流，摧破三有之后，登上正法之舟，我将度脱天人世间。

‘‘กึ เม อญฺญาตเวเสน, ธมฺมํ สจฺฉิกเตนิธ;

สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิตฺวา, พุทฺโธ เหสฺสํ สเทวเก’’ติ. (พุ. วํ. ๕๕-๕๘);

“何须于此以隐身，独自作证此正法？我愿证得一切智，于天人中成佛陀。”

ตํ ปเนตํ มหาปฏิญฺญํ สกลสฺสปิ พุทฺธกรธมฺมสมุทายสฺส ปวิจยปจฺจเวกฺขณสมาทานานํ การณภูตํ อวิสํวาเทนฺโต โลกนาโถ ยสฺมา มหากปฺปานํ สตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ สกฺกจฺจํ นิรนฺตรํ นิรวเสสโต ทานปารมิอาทโย สมตึสปารมิโย ปูเรตฺวา, องฺคปริจฺจาคาทโย ปญฺจ มหาปริจฺจาเค ปริจฺจชิตฺวา, สจฺจาธิฏฺฐานาทีนิ จตฺตาริ อธิฏฺฐานานิ ปริพฺรูเหตฺวา, ปุญฺญญาณสมฺภาเร สมฺภริตฺวา ปุพฺพโยคปุพฺพจริยธมฺมกฺขานญาตตฺถจริยาทโย อุกฺกํสาเปตฺวา, พุทฺธิจริยํ ปรมโกฏึ ปาเปตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิ; ตสฺมา ตสฺเสว สา มหาปฏิญฺญา ตถา อวิตถา อนญฺญถา, น ตสฺส วาลคฺคมตฺตมฺปิ วิตถํ อตฺถิ. ตถา หิ ทีปงฺกโร ทสพโล โกณฺฑญฺโญ, มงฺคโล…เป… กสฺสโป ภควาติ อิเม จตุวีสติ สมฺมาสมฺพุทฺธา ปฏิปาฏิยา อุปฺปนฺนา ‘‘พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ นํ พฺยากรึสุ. เอวํ จตุวีสติยา พุทฺธานํ สนฺติเก ลทฺธพฺยากรโณ เย เต กตาภินีหาเรหิ โพธิสตฺเตหิ ลทฺธพฺพา อานิสํสา, เต ลภิตฺวาว อาคโตติ ตาย ยถาวุตฺตาย มหาปฏิญฺญาย ตถาย อภิสมฺพุทฺธภาวํ อาคโต อธิคโตติ ตถาคโต. เอวํ ตถาย อาคโตติ ตถาคโต.

世间主不违此大誓言——此誓言乃是审察、抉择、承担一切成佛之法的原因。因为他在超过十万大劫的四阿僧祇劫中，恭敬、持续、无余地圆满了布施波罗蜜等三十波罗蜜；舍弃了肢体等五大舍；增长了真实决意等四决意；积集了福德与智慧资粮；令宿行、宿世所修、法行、义行等臻于卓越；令菩萨行达到最高顶点，从而正等觉了无上正等菩提。因此，他的那个大誓言是如实的、不虚的、不异的，其中无丝毫虚假。诚然，燃灯十力、㤭陈如……乃至迦叶世尊，这二十四位正等觉者次第出现，皆授记他：“你将成佛。”如是，从二十四佛处获得授记，获得了已发愿的菩萨所应获得的利益，在获得之后才来，他依于如前所述的大誓言，如实地来到、证得了正等觉的状态，故为如来。如是，因如实而来，故为如来。

กถํ ตถาย คโตติ ตถาคโต? ยายํ มหากรุณา โลกนาถสฺส, ยาย มหาทุกฺขสมฺพาธปฺปฏิปนฺนํ สตฺตนิกายํ ทิสฺวา ‘‘ตสฺส [Pg.117] นตฺถญฺโญ โกจิ ปฏิสรณํ, อหเมว นํ อิโต สํสารทุกฺขโต มุตฺโต โมเจสฺสามี’’ติ สมุสฺสาหิตมานโส มหาภินีหารํ อกาสิ. กตฺวา จ ยถาปณิธานํ สกลโลกหิตสมฺปาทนาย อุสฺสุกฺกมาปนฺโน อตฺตโน กายชีวิตนิรเปกฺโข ปเรสํ โสตปถคมนมตฺเตนปิ จิตฺตุตฺราสสมุปฺปาทิกา อติทุกฺกรา ทุกฺกรจริยา สมาจรนฺโต ยถา มหาโพธิสตฺตานํ ปฏิปตฺติ หานภาคิยา สํกิเลสภาคิยา ฐิติภาคิยา วา น โหติ, อถ โข อุตฺตริ วิเสสภาคิยาว โหติ, ตถา ปฏิปชฺชมาโน อนุปุพฺเพน นิรวเสเส โพธิสมฺภาเร สมาเนตฺวา อภิสมฺโพธึ ปาปุณิ. ตโต ปรญฺจ ตาเยว มหากรุณาย สญฺโจทิตมานโส ปวิเวกรตึ ปรมญฺจ สนฺตํ วิโมกฺขสุขํ ปหาย พาลชนพหุเล โลเก เตหิ สมุปฺปาทิตํ สมฺมานาวมานวิปฺปการํ อคเณตฺวา เวเนยฺยชนวินยเนน นิรวเสสํ พุทฺธกิจฺจํ นิฏฺฐเปสิ. ตตฺร โย ภควโต สตฺเตสุ มหากรุณาย สโมกฺกมนากาโร, โส ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. ยถา พุทฺธภูตสฺส โลกนาถสฺส สตฺเตสุ มหากรุณา, เอวํ โพธิสตฺตภูตสฺสปิ มหาภินีหารกาลาทีสูติ สพฺพตฺถ สพฺพทา จ เอกสทิสตาย ตถาว สา อวิตถา อนญฺญถา. ตสฺมา ตีสุปิ อวตฺถาสุ สพฺพสตฺเตสุ สมานรสาย ตถาย มหากรุณาย สกลโลกหิตาย คโต ปฏิปนฺโนติ ตถาคโต. เอวํ ตถาย คโตติ ตถาคโต.

如何是“因如实而去，故为如来”？世尊有大悲心，当他见到众生群陷入大苦难中，便生起奋发之心：‘他们别无皈依，我既已从此轮回之苦中解脱，当令他们也解脱出来。’于是他作了大愿。作愿后，为成就一切世间之利益而发起精进，不顾己身与生命，行持了常人仅听闻便会心生恐惧的极难苦行。犹如大菩萨的行道，不趋于退分、杂染分或住分，而唯是趋于更上与殊胜分，他如是行道，次第圆满了一切菩提资粮，证得了正等觉。此后，又为彼大悲心所驱，舍弃远离之乐与最上寂静的解脱之乐，不计较充满凡夫的世间中由他们所生的恭敬、轻慢等对待，以调伏可化导者的方式，完成了全部佛陀的事业。于此，世尊对众生的大悲之行相，将于后文说明。犹如已成佛的世间主对众生的大悲，身为菩萨时从发大愿等时起的大悲亦然，于一切处、一切时皆是同一，如实、不虚、不异。因此，于三时中，他以对一切众生平等一味之如实的大悲，为一切世间之利益而去、而行道，故为如来。如是，因如实而去，故为如来。

กถํ ตถานิ อาคโตติ ตถาคโต? ตถานิ นาม จตฺตาริ อริยมคฺคญาณานิ. ตานิ หิ ‘‘อิทํ ทุกฺขํ, อยํ ทุกฺขสมุทโย, อยํ ทุกฺขนิโรโธ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ เอวํ สพฺพเญยฺยสงฺคาหกานํ ปวตฺตินิวตฺติตทุภยเหตุภูตานํ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ, ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ สงฺขตฏฺโฐ สนฺตาปฏฺโฐ วิปริณามฏฺโฐ, สมุทยสฺส อายูหนฏฺโฐ นิทานฏฺโฐ สํโยคฏฺโฐ ปลิโพธฏฺโฐ, นิโรธสฺส นิสฺสรณฏฺโฐ วิเวกฏฺโฐ อสงฺขตฏฺโฐ อมตฏฺโฐ, มคฺคสฺส นิยฺยานฏฺโฐ เหตฺวฏฺโฐ ทสฺสนฏฺโฐ อธิปเตยฺยฏฺโฐติอาทีนํ ตพฺพิภาคานญฺจ ยถาภูตสภาวาวโพธวิพนฺธกสฺส สํกิเลสปกฺขสฺส สมุจฺฉินฺทเนน ปฏิลทฺธาย ตตฺถ อสมฺโมหาภิสมยสงฺขาตาย อวิปรีตาการปฺปวตฺติยา ธมฺมานํ สภาวสรสลกฺขณสฺส อวิสํวาทนโต ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานิ, ตานิ [Pg.118] ภควา อนญฺญเนยฺโย สยเมว อาคโต อธิคโต, ตสฺมา ตถานิ อาคโตติ ตถาคโต.

如何是“因来到诸如实法，故为如来”？所谓‘如实法’，即四圣道智。此等智慧，能断除障碍如实觉知诸法自性的杂染品，从而获得对诸法无迷惑的现观，以无颠倒的方式运作，且因其与诸法自性、本质、特征不相违，故为‘如实’，即不虚、不异。此四圣谛总摄一切所应知者，为流转与还灭二者之因：苦，有逼迫、有为、热恼、变易之义；集，有积集、根源、结缚、障碍之义；灭，有出离、远离、无为、不死之义；道，有出脱、因、见、主导之义，及其种种分别。世尊不由他导，独自来到、证得了此等如实法，是故，因来到诸如实法，故为如来。

ยถา จ มคฺคญาณานิ, เอวํ ภควโต ตีสุ กาเลสุ อปฺปฏิหตญาณานิ จตุปฏิสมฺภิทาญาณานิ จตุเวสารชฺชญาณานิ ปญฺจคติปริจฺเฉทญาณานิ ฉอสาธารณญาณานิ สตฺตโพชฺฌงฺควิภาวนญาณานิ อฏฺฐมคฺคงฺควิภาวนญาณานิ นวานุปุพฺพวิหารสมาปตฺติญาณานิ ทสพลญาณานิ จ วิภาเวตพฺพานิ.

如道智一样，世尊的三世无碍智、四无碍解智、四无畏智、五趣分别智、六不共智、七觉支分别智、八圣道分分别智、九次第住定智、十力智也应当分别解说。

ตตฺรายํ วิภาวนา – ยญฺหิ กิญฺจิ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อปริมาณานํ สตฺตานํ หีนาทิเภทภินฺนานํ หีนาทิเภทภินฺนาสุ อตีตาสุ ขนฺธายตนธาตูสุ สภาวกิจฺจาทิ อวตฺถาวิเสสาทิ ขนฺธปฏิพทฺธนามโคตฺตาทิ จ ชานิตพฺพํ. อนินฺทฺริยพทฺเธสุ จ อติสุขุมติโรหิตวิทูรเทเสสุ รูปธมฺเมสุ โย ตํตํปจฺจยวิเสเสหิ สทฺธึ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ วณฺณสณฺฐานคนฺธรสผสฺสาทิวิเสโส, ตตฺถ สพฺพตฺเถว หตฺถตเล ฐปิตอามลโก วิย ปจฺจกฺขโต อสงฺคมปฺปฏิหตํ ภควโต ญาณํ ปวตฺตติ, ตถา อนาคตาสุ ปจฺจุปฺปนฺนาสุ จาติ อิมานิ ตีสุ กาเลสุ อปฺปฏิหตญาณานิ นาม. ยถาห –

此中应作如是分别：于无量世界中，于无量众生中，有下劣等差别；于过去世中，有下劣等差别之诸蕴、处、界，其自性、作用等状态差别，以及与蕴相关之名、姓等，皆应了知。又，对于非根所系、极其细微、隐没、遥远之色法，以及由种种特殊因缘所生之色、形、香、味、触等差别，于所有彼等处，世尊之智皆如置于掌中之庵摩罗果，现前运作，无碍无障。于未来与现在亦复如是。此即所谓三世无碍智。正如所说：

‘‘อตีตํเส พุทฺธสฺส ภควโต อปฺปฏิหตํ ญาณํ, อนาคตํเส พุทฺธสฺส ภควโต อปฺปฏิหตํ ญาณํ, ปจฺจุปฺปนฺนํเส พุทฺธสฺส ภควโต อปฺปฏิหตํ ญาณ’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๓.๕).

“佛世尊于过去世具无碍智，于未来世具无碍智，于现在世具无碍智。”

ตานิ ปเนตานิ ตตฺถ ตตฺถ ธมฺมานํ สภาวสรสลกฺขณสฺส อวิสํวาทนโต ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานิ, ตานิ ภควา สยมฺภุญาเณน อธิคญฺฉิ. เอวํ ตถานิ อาคโตติ ตถาคโต.

而且，此等智因其在在处处皆与诸法的自性、本质、特征不相违，故为如实、不虚、不异。世尊以自成智(sayambhuñāṇa)证得了它们。如是，因来到诸如实法，故为如来。

ตถา อตฺถปฏิสมฺภิทา, ธมฺมปฏิสมฺภิทา, นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา, ปฏิภานปฏิสมฺภิทาติ จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา. ตตฺถ อตฺถปเภทสฺส สลฺลกฺขณวิภาวนววตฺถานกรณสมตฺถํ อตฺเถ ปเภทคตํ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา. ธมฺมปเภทสฺส สลฺลกฺขณวิภาวนววตฺถานกรณสมตฺถํ ธมฺเม ปเภทคตํ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา. นิรุตฺติปเภทสฺส สลฺลกฺขณวิภาวนววตฺถานกรณสมตฺถํ นิรุตฺตาภิลาเป ปเภทคตํ ญาณํ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา. ปฏิภานปเภทสฺส [Pg.119] สลฺลกฺขณวิภาวนววตฺถานกรณสมตฺถํ ปฏิภาเน ปเภทคตํ ญาณํ ปฏิภานปฏิสมฺภิทา. วุตฺตญฺเหตํ –

如是，有义无碍解、法无碍解、词无碍解、辩无碍解，此为四无碍解。其中，能辨识、分析、决定义之差别，于义之差别中生起之智，名为义无碍解。能辨识、分析、决定法之差别，于法之差别中生起之智，名为法无碍解。能辨识、分析、决定言语表达之差别，于言语表达之差别中生起之智，名为词无碍解。能辨识、分析、决定辩才之差别，于辩才之差别中生起之智，名为辩无碍解。对此曾如是说：

‘‘อตฺเถ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา, ธมฺเม ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา, ตตฺร ธมฺมนิรุตฺตาภิลาเป ญาณํ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา, ญาเณสุ ญาณํ ปฏิภานปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๑๘).

“于义之智，是义无碍解；于法之智，是法无碍解；于法之言语表达之智，是词无碍解；于诸智之智，是辩无碍解。”

เอตฺถ จ เหตุอนุสาเรน อรณียโต อธิคนฺตพฺพโต จ สงฺเขปโต เหตุผลํ อตฺโถ นาม. ปเภทโต ปน ยํกิญฺจิ ปจฺจยุปฺปนฺนํ, นิพฺพานํ, ภาสิตตฺโถ, วิปาโก, กิริยาติ อิเม ปญฺจ ธมฺมา อตฺโถ. ตํ อตฺถํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ตสฺมึ อตฺเถ ปเภทคตํ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา. ธมฺโมติ สงฺเขปโต ปจฺจโย. โส หิ ยสฺมา ตํ ตํ อตฺถํ วิทหติ ปวตฺเตติ เจว ปาเปติ จ, ตสฺมา ธมฺโมติ วุจฺจติ. ปเภทโต ปน โย โกจิ ผลนิพฺพตฺตโก เหตุ, อริยมคฺโค, ภาสิตํ, กุสลํ, อกุสลนฺติ อิเม ปญฺจ ธมฺมา ธมฺโม, ตํ ธมฺมํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ตสฺมึ ธมฺเม ปเภทคตํ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

此处简要地说，由于果是随因而至、应被证得的，故因与果名为义。然若分别，任何缘生法、涅槃、所说义、异熟、唯作，此五法名为义。观察彼义时，于彼义之差别中生起之智，是义无碍解。法，简要地说即是缘。因其能成就、引生彼彼之义，故名为法。然若分别，任何能生果之因、圣道、所说、善、不善，此五法名为法。观察彼法时，于彼法之差别中生起之智，是法无碍解。对此曾如是说：

‘‘ทุกฺเข ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา, ทุกฺขสมุทเย ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา, ทุกฺขนิโรเธ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๑๙).

“于苦之智，是义无碍解；于苦集之智，是法无碍解；于苦灭之智，是义无碍解；于导向苦灭之道之智，是法无碍解。”

อถ วา เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา, เหตุผเล ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา. เย ธมฺมา ชาตา ภูตา สญฺชาตา นิพฺพตฺตา อภินิพฺพตฺตา ปาตุภูตา, อิเมสุ ธมฺเมสุ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา. ยมฺหา ธมฺมา เต ธมฺมา ชาตา ภูตา สญฺชาตา นิพฺพตฺตา อภินิพฺพตฺตา ปาตุภูตา, เตสุ ธมฺเมสุ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา. ชรามรเณ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา, ชรามรณสมุทเย ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา. ชรามรณนิโรเธ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา, ชรามรณนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา. ชาติยา, ภเว, อุปาทาเน, ตณฺหาย, เวทนาย, ผสฺเส, สฬายตเน, นามรูเป, วิญฺญาเณ, สงฺขาเรสุ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา, สงฺขารสมุทเย ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา. สงฺขารนิโรเธ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา, สงฺขารนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา.

又者，于因之智，是法无碍解；于因果之智，是义无碍解。于彼等已生、已成、已生起、已出现、已产生、已显现之诸法，其智是义无碍解。于彼等诸法之因（即彼等已生、已成、已生起、已出现、已产生、已显现之诸法所从生起者），其智是法无碍解。于老死之智，是义无碍解；于老死集之智，是法无碍解。于老死灭之智，是义无碍解；于导向老死灭之道之智，是法无碍解。于生、有、取、爱、受、触、六处、名色、识、行之智，是义无碍解；于行集之智，是法无碍解。于行灭之智，是义无碍解；于导向行灭之道之智，是法无碍解。

‘‘อิธ [Pg.120] ภิกฺขุ ธมฺมํ ชานาติ – สุตฺตํ, เคยฺยํ…เป… เวทลฺลํ. อยํ วุจฺจติ ธมฺมปฏิสมฺภิทา. โส ตสฺส ตสฺเสว ภาสิตสฺส อตฺถํ ชานาติ – ‘อยํ อิมสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ, อยํ อิมสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ’ติ, อยํ วุจฺจติ อตฺถปฏิสมฺภิทา (วิภ. ๗๒๔).

“于此，比丘了知法——契经、应颂……乃至广解等。此名为法无碍解。彼了知彼彼所说之义——‘此是此所说之义，此是此所说之义’，此名为义无碍解。”

‘‘กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ รูปารมฺมณํ วา…เป… ธมฺมารมฺมณํ วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ. อิเม ธมฺมา กุสลา. อิเมสุ ธมฺเมสุ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา, เตสํ วิปาเก ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติอาทิ วิตฺถาโร (วิภ. ๗๒๕).

“何等法是善？于何时，欲界善心生起，与喜俱行，与智相应，或以色为所缘……乃至……或以法为所缘，或以任何所缘为缘，于彼时，有触……乃至……有不散乱。此等法是善。于此等法之智，是法无碍解；于彼等之异熟之智，是义无碍解”等广说。

ตสฺมึ อตฺเถ จ ธมฺเม จ สภาวนิรุตฺติ อพฺยภิจารโวหาโร อภิลาโป, ตสฺมึ สภาวนิรุตฺตาภิลาเป มาคธิกาย สพฺพสตฺตานํ มูลภาสาย ‘‘อยํ สภาวนิรุตฺติ, อยํ น สภาวนิรุตฺตี’’ติ ปเภทคตํ ญาณํ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา. ยถาวุตฺเตสุ เตสุ ญาเณสุ โคจรกิจฺจาทิวเสน วิตฺถารโต ปวตฺตํ สพฺพมฺปิ ญาณมารมฺมณํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ตสฺมึ ญาเณ ปเภทคตํ ญาณํ ปฏิภานปฏิสมฺภิทา. อิติ อิมานิ จตฺตาริ ปฏิสมฺภิทาญาณานิ สยเมว ภควตา อธิคตานิ อตฺถธมฺมาทิเก ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺตโน วิสเย อวิสํวาทนวเสน อวิปรีตาการปฺปวตฺติยา ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานิ. เอวมฺปิ ภควา ตถานิ อาคโตติ ตถาคโต.

于彼义与法中，有如实之言说、不虚妄之表达。于彼如实言说表达中，以摩揭陀语，即一切众生之根本语，分辨“此是如实言说，此非如实言说”之智，是词无碍解。于如前所说之彼等诸智中，以所缘、作用等方式广泛运作，将一切智作为所缘而观察者，于彼智之差别中生起之智，是辩无碍解。如是，此四无碍解智，皆由世尊自证，于义、法等各自之领域中，以不虚妄、不颠倒之方式，如实、不虚、不变异地运作。如是，世尊亦因来到诸如实法，故名如来。

ตถา ยํ กิญฺจิ เญยฺยํ นาม, สพฺพํ ตํ ภควตา สพฺพากาเรน ญาตํ ทิฏฺฐํ อธิคตํ อภิสมฺพุทฺธํ. ตถา หิสฺส อภิญฺเญยฺยา ธมฺมา อภิญฺเญยฺยโต พุทฺธา, ปริญฺเญยฺยา ธมฺมา ปริญฺเญยฺยโต พุทฺธา, ปหาตพฺพา ธมฺมา ปหาตพฺพโต พุทฺธา, สจฺฉิกาตพฺพา ธมฺมา สจฺฉิกาตพฺพโต พุทฺธา, ภาเวตพฺพา ธมฺมา ภาเวตพฺพโต พุทฺธา, ยโต นํ โกจิ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เทโว วา มาโร วา พฺรหฺมา วา ‘‘อิเม นาม เต ธมฺมา อนภิสมฺพุทฺธา’’ติ สห ธมฺเมน อนุยุญฺชิตุํ สมตฺโถ นตฺถิ.

凡所有应知之法，世尊皆以一切行相了知、亲见、现证、遍觉。如是，世尊已了悟应以证智了知的法，因其应以证智了知故；已遍知应遍知的法，因其应遍知故；已断除应断除的法，因其应断除故；已作证应作证的法，因其应作证故；已修习应修习的法，因其应修习故。是故，无有任何沙门、婆罗门、天、魔或梵天，能如理地质难他道：“这些法你尚未遍觉。”

ยํ กิญฺจิ ปหาตพฺพํ นาม, สพฺพํ ตํ ภควตา อนวเสสโต โพธิมูเลเยว ปหีนํ อนุปฺปตฺติธมฺมํ, น ตสฺส ปหานาย อุตฺตริ กรณียํ อตฺถิ[Pg.121]. ตถา หิสฺส โลภโทสโมหวิปรีตมนสิการอหิริกาโนตฺตปฺปถินมิทฺธ- โกธูปนาหมกฺขปลาสอิสฺสามจฺฉริย- มายาสาเฐยฺยถมฺภสารมฺภมานาติมานมทปมาทติวิธากุสลมูลทุจฺจริต- วิสมสญฺญามลวิตกฺกปปญฺจเอสนาตณฺหาจตุพฺพิธวิปริเยสอาสว- คนฺถโอฆโยคาคติตณฺหุปาทานปญฺจาภินนฺทนนีวรณ- เจโตขิลเจตโสวินิพนฺธฉวิวาทมูลสตฺตานุสย- อฏฺฐมิจฺฉตฺตนวอาฆาตวตฺถุตณฺหามูลกทสอกุสล- กมฺมปถเอกวีสติอเนสนทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตอฏฺฐสตตณฺหาวิจริตาทิปฺปเภทํ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ สห วาสนาย ปหีนํ สมุจฺฉินฺนํ สมูหตํ, ยโต นํ โกจิ สมโณ วา…เป… พฺรหฺมา วา ‘‘อิเม นาม เต กิเลสา อปฺปหีนา’’ติ สห ธมฺเมน อนุยุญฺชิตุํ สมตฺโถ นตฺถิ.

凡所有应断除之法，世尊于菩提树下，皆已无余断尽，无有更应为断除而做之事。如是，世尊之贪、瞋、痴、不如理作意、无惭、无愧、惛沉、睡眠、忿、恨、覆、恼、嫉、悭、欺、诈、顽固、争执、我慢、过慢、憍、放逸、三不善根、恶行、邪想、秽寻、戏论、寻求与渴爱、四颠倒、诸漏、诸结、诸暴流、诸轭、不正行、渴爱与执取、五种欢喜、诸盖、心荒芜、心系缚、六诤根、七随眠、八邪性、九恼事、以渴爱为根的十不善业道、二十一种不正求、六十二见、一百零八种爱行等差别的一千五百烦恼，连同其习气，皆已断除、根绝、摧毁。是故，无有任何沙门……乃至梵天，能如理地质难他道：“这些烦恼你尚未断除。”

เย จิเม ภควตา กมฺมวิปากกิเลสูปวาทอาณาวีติกฺกมปฺปเภทา อนฺตรายิกา ธมฺมา วุตฺตา, อลเมว เต เอกนฺเตน อนฺตรายาย, ยโต นํ โกจิ สมโณ วา…เป… พฺรหฺมา วา ‘‘นาลํ เต ปฏิเสวโต อนฺตรายายา’’ติ สห ธมฺเมน อนุยุญฺชิตุํ สมตฺโถ นตฺถิ.

世尊所说之彼等业、果报、烦恼、毁谤、违犯教令等差别之障碍法，彼等确实是绝对之障碍。是故，无有任何沙门……乃至梵天，能如理地质难他道：“你行此等，不足为障碍。”

โย จ ภควตา นิรวเสสวฏฺฏทุกฺขนิสฺสรณาย สีลสมาธิปญฺญาสงฺคโห สตฺตโกฏฺฐาสิโก สตฺตตึสปฺปเภโท อริยมคฺคปุพฺพงฺคโม อนุตฺตโร นิยฺยานธมฺโม เทสิโต, โส เอกนฺเตเนว นิยฺยาติ ปฏิปนฺนสฺส วฏฺฏทุกฺขโต, ยโต นํ โกจิ สมโณ วา…เป… พฺรหฺมา วา ‘‘นิยฺยานธมฺโม ตยา เทสิโต น นิยฺยาตี’’ติ สห ธมฺเมน อนุยุญฺชิตุํ สมตฺโถ นตฺถิ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโต อิเม ธมฺมา อนภิสมฺพุทฺธา’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๕๐) วิตฺถาโร. เอวเมตานิ อตฺตโน ญาณปฺปหานเทสนาวิเสสานํ อวิตถภาวาวโพธนโต อวิปรีตาการปฺปวตฺตานิ ภควโต จตุเวสารชฺชญาณานิ ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานิ. เอวมฺปิ ภควา ตถานิ อาคโตติ ตถาคโต.

世尊所教导的无上出离之法，是为了彻底出离轮回之苦，它以圣道为前导，包含戒、定、慧，总括为七科三十七道品。此法必定能使修行者出离轮回之苦，是故，无有任何沙门……乃至梵天，能如理地质难他道：“你所教导的出离之法并不能使人出离。”如经中所说：“你自称正等觉者，但这些法你尚未遍觉。”详见经文。像这样，世尊的四无畏智，因了悟到自身在智、断、教导上的殊胜品质是真实不虚的，故以不颠倒的方式运作，它们是真实的、不谬的、不变的。像这样，世尊已通达此等真实法，故名如来。

ตถา นิรยคติ, ติรจฺฉานคติ, เปตคติ, มนุสฺสคติ, เทวคตีติ ปญฺจ คติโย. ตาสุ สญฺชีวาทโย อฏฺฐ มหานิรยา, กุกฺกุฬาทโย โสฬส อุสฺสทนิรยา, โลกนฺตริกนิรโย จาติ สพฺเพปิเม เอกนฺตทุกฺขตาย นิรสฺสาทฏฺเฐน นิรยา จ, สกกมฺมุนา คนฺตพฺพโต คติ จาติ นิรยคติ[Pg.122]. ติพฺพนฺธการสีตนรกาปิ เอเตสฺเวว อนฺโตคธา กิมิกีฏปฏงฺคสรีสปปกฺขิโสณสิงฺคาลาทโย ติริยํ อญฺฉิตภาเวน ติรจฺฉานา นาม. เต เอว คตีติ ติรจฺฉานคติ. ขุปฺปิปาสิตปรทตฺตูปชีวินิชฺฌามตณฺหิกาทโย ทุกฺขพหุลตาย ปกฏฺฐสุขโต อิตา วิคตาติ เปตา, เต เอว คตีติ เปตคติ. กาลกญฺจิกาทิอสุราปิ เอเตสฺเวว อนฺโตคธา. ปริตฺตทีปวาสีหิ สทฺธึ ชมฺพุทีปาทิจตุมหาทีปวาสิโน มนโส อุสฺสนฺนตาย มนุสฺสา, เต เอว คตีติ มนุสฺสคติ. จาตุมหาราชิกโต ปฏฺฐาย ยาว เนวสญฺญานาสญฺญายตนูปคาติ อิเม ฉพฺพีสติ เทวนิกายา ทิพฺพนฺติ อตฺตโน อิทฺธานุภาเวน กีฬนฺติ โชเตนฺติ จาติ เทวา, เต เอว คตีติ เทวคติ.

如是，地狱趣、畜生趣、饿鬼趣、人趣、天趣，此为五趣。其中，等活地狱等八大热地狱，以及热灰地狱等十六游增地狱，还有世界间地狱，这些都因是纯粹的苦，无有乐味，故称地狱；又因是依各自的业而前往之处，故称地狱趣。极黑、极寒的地狱也包含在这些地狱之中。像虫、蚁、蛇、蝎、鸟、兽、豺狼等，因其横向行动，故称畜生(tiracchāna)；它们所去之处即是畜生趣。那些饥渴、依靠他人施舍维生、被干渴所灼烧者等，因痛苦众多而远离了显着的快乐，故称饿鬼(peta)；他们所去之处即是饿鬼趣。黑甘肢咖(Kālakañcikā)等阿修罗也包含在饿鬼之中。与小岛居民一起，居住在瞻部洲(Jambudīpa)等四大洲的居民，因心意高昂，故称人(manussa)；他们所去之处即是人趣。从四大王天开始，直到非想非非想处天为止，这二十六部天众，因依自己的神通威力而嬉戏、闪耀，故称天(deva)；他们所去之处即是天趣。

ตา ปเนตา คติโย ยสฺมา ตํตํกมฺมนิพฺพตฺโต อุปปตฺติภววิเสโส, ตสฺมา อตฺถโต วิปากกฺขนฺธา กฏตฺตา จ รูปํ. ตตฺถ ‘‘อยํ นาม คติ นาม อิมินา กมฺมุนา ชายติ, ตสฺส กมฺมสฺส ปจฺจยวิเสเสหิ เอวํ วิภาคภินฺนตฺตา วิสุํ เอเต สตฺตนิกายา เอวํ วิภาคภินฺนา’’ติ ยถาสกํเหตุผลวิภาคปริจฺฉินฺทนวเสน ฐานโส เหตุโส ภควโต ญาณํ ปวตฺตติ. เตนาห ภควา –

这些趣，因为是由各自的业所产生的有(bhava)的投生差别，所以在义理上是异熟蕴与业生色。于此，世尊的智慧依处所与因而运作，以界定各自因果差别的方式，即：“此趣由彼业而生；由于该业的特定条件而有如此的类别差异，这些众生群体也因此而有如此的类别差异。”因此世尊说：

‘‘ปญฺจ โข อิมา, สาริปุตฺต, คติโย. กตมา ปญฺจ? นิรโย, ติรจฺฉานโยนิ, เปตฺติวิสโย, มนุสฺสา, เทวา. นิรยญฺจาหํ, สาริปุตฺต, ปชานามิ, นิรยคามิญฺจ มคฺคํ, นิรยคามินิญฺจ ปฏิปทํ; ยถา ปฏิปนฺโน จ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ, ตญฺจ ปชานามี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๑.๑๕๓).

“舍利弗，有此五趣。是哪五种呢？地狱、畜生界、饿鬼界、人、天。舍利弗，我了知地狱，了知通往地狱的道路，了知通往地狱的行道；并且了知如何行道者，在身坏命终之后，会投生于苦界、恶趣、堕处、地狱，那我也了知。”等等（《中部》1.153）。

ตานิ ปเนตานิ ภควโต ญาณานิ ตสฺมึ ตสฺมึ วิสเย อวิปรีตาการปฺปวตฺติยา อวิสํวาทนโต ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานิ. เอวมฺปิ ภควา ตถานิ อาคโตติ ตถาคโต.

世尊的这些智慧，在各个领域中都以不颠倒的方式运作，因其不欺罔，故为如实、不虚、不变。如是，世尊已通达此等真实之法，故称如来(Tathāgata)。

ตถา ยํ สตฺตานํ สทฺธาทิโยควิกลภาวาวโพเธน อปฺปรชกฺขมหารชกฺขตาทิวิเสสวิภาวนํ ปญฺญาสาย อากาเรหิ ปวตฺตํ ภควโต อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณํ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘สทฺโธ ปุคฺคโล อปฺปรชกฺโข, อสฺสทฺโธ ปุคฺคโล มหารชกฺโข’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๑) วิตฺถาโร.

同样地，世尊的根器胜劣智(indriyaparopariyattañāṇa)以五十种方式运作，通过了知众生在信等素质上的具足与缺乏，而辨明其少尘或多尘等差别。对此曾如是说：“有信之人(puggala)少尘，无信之人多尘。”（《无碍解道》1.111）详尽内容如彼处说。

ยญฺจ [Pg.123] ‘‘อยํ ปุคฺคโล อปฺปรชกฺโข, อยํ สสฺสตทิฏฺฐิโก, อยํ อุจฺเฉททิฏฺฐิโก, อยํ อนุโลมิกายํ ขนฺติยํ ฐิโต, อยํ ยถาภูตญาเณ ฐิโต, อยํ กามาสโย, น เนกฺขมฺมาทิอาสโย, อยํ เนกฺขมฺมาสโย, น กามาทิอาสโย’’ติอาทินา ‘‘อิมสฺส กามราโค อติวิย ถามคโต, น ปฏิฆาทิโก, อิมสฺส ปฏิโฆ อติวิย ถามคโต, น กามราคาทิโก’’ติอาทินา ‘‘อิมสฺส ปุญฺญาภิสงฺขาโร อธิโก, น อปุญฺญาภิสงฺขาโร น อาเนญฺชาภิสงฺขาโร, อิมสฺส อปุญฺญาภิสงฺขาโร อธิโก, น ปุญฺญาภิสงฺขาโร น อาเนญฺชาภิสงฺขาโร, อิมสฺส อาเนญฺชาภิสงฺขาโร อธิโก, น ปุญฺญาภิสงฺขาโร น อปุญฺญาภิสงฺขาโร. อิมสฺส กายสุจริตํ อธิกํ, อิมสฺส วจีสุจริตํ, อิมสฺส มโนสุจริตํ. อยํ หีนาธิมุตฺติโก, อยํ ปณีตาธิมุตฺติโก, อยํ กมฺมาวรเณน สมนฺนาคโต, อยํ กิเลสาวรเณน สมนฺนาคโต, อยํ วิปากาวรเณน สมนฺนาคโต, อยํ น กมฺมาวรเณน สมนฺนาคโต, น กิเลสาวรเณน, น วิปากาวรเณน สมนฺนาคโต’’ติอาทินา จ สตฺตานํ อาสยาทีนํ ยถาภูตํ วิภาวนาการปฺปวตฺตํ ภควโต อาสยานุสยญาณํ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

又，世尊的意向随眠智(āsayānusayañāṇa)，以如实辨明众生之意向等的方式运作，如：“此人(puggala)少尘，此人是常见者，此人是断见者，此人安住于随顺忍，此人安住于如实智；此人倾向于欲，不倾向于出离等；此人倾向于出离，不倾向于欲等”；又如：“此人贪欲极强，而非嗔恚等；此人嗔恚极强，而非贪欲等”；又如：“此人福行增上，而非不福行、不动行；此人非福行增上，而非福行、不动行；此人不动行增上，而非福行、非福行”；又如：“此人身善行增上，此人语善行增上，此人意善行增上”；又如：“此人具下劣胜解，此人具胜妙胜解”；又如：“此人具足业障，此人具足烦恼障，此人具足异熟障；此人无业障，无烦恼障，亦无异熟障”等等。针对此而言：

‘‘อิธ ตถาคโต สตฺตานํ อาสยํ ชานาติ, อนุสยํ ชานาติ, จริตํ ชานาติ, อธิมุตฺตึ ชานาติ, ภพฺพาภพฺเพ สตฺเต ชานาตี’’ติอาทิ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๓).

“于此，如来了知众生之意向、随眠、行、胜解，了知有能力与无能力的众生。”(《无碍解道》1.113)

ยญฺจ อุปริมเหฏฺฐิมปุรตฺถิมปจฺฉิมกาเยหิ ทกฺขิณวามอกฺขิกณฺณโสตนาสิกาโสตอํสกูฏปสฺสหตฺถปาเทหิ องฺคุลงฺคุลนฺตเรหิ โลมโลมกูเปหิ จ อคฺคิกฺขนฺธูทกธาราปวตฺตนํ อนญฺญสาธารณํ วิวิธวิกุพฺพนิทฺธินิมฺมาปนกํ ภควโต ยมกปาฏิหาริยญาณํ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

以及世尊独一无二、变化多端、能示现种种神变与化现的双神变智(yamakapāṭihāriyañāṇa)，即从上、下、前、后身，从右、左眼、耳、鼻孔、肩、胁、手、脚，乃至指节与指节之间，毛孔与毛孔之间，显现火焰与水流。为此而说——

‘‘อิธ ตถาคโต ยมกปาฏิหาริยํ กโรติ อสาธารณํ สาวเกหิ. อุปริมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, เหฏฺฐิมกายโต อุทกธารา ปวตฺตติ. เหฏฺฐิมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, อุปริมกายโต อุทกธารา ปวตฺตตี’’ติอาทิ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๖).

“于此，如来示现双神变，此为声闻弟子所不能及。从上身出火蕴，从下身出水流；从下身出火蕴，从上身出水流”等等。(《无碍解道》1.116)

ยญฺจ [Pg.124] ราคาทีหิ ชาติอาทีหิ จ อเนเกหิ ทุกฺขธมฺเมหิ อุปทฺทุตํ สตฺตนิกายํ ตโต นีหริตุกามตาวเสน นานานเยหิ ปวตฺตสฺส ภควโต มหากรุโณกฺกมนสฺส ปจฺจยภูตํ มหากรุณาสมาปตฺติญาณํ. ยถาห –

以及世尊的大悲定智(mahākaruṇāsamāpattiñāṇa)，此智是世尊大悲心以种种方式涌现的原因，因为世尊欲将那些被贪欲等、生等众多苦法所逼迫的众生群体从中解脱出来。正如所说——

‘‘กตมํ ตถาคตสฺส มหากรุณาสมาปตฺติญาณํ? พหุเกหิ อากาเรหิ ปสฺสนฺตานํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ สตฺเตสุ มหากรุณา โอกฺกมติ, อาทิตฺโต โลกสนฺนิวาโสติ ปสฺสนฺตานํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ สตฺเตสุ มหากรุณา โอกฺกมตี’’ติ. –

“何为如来的大悲定智？诸佛世尊以多种方式观察，对众生生起大悲；诸佛世尊观察到世间如火宅，对众生生起大悲。”

อาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๗) เอกูนนวุติยา อากาเรหิ วิภชนํ กตํ.

以此为始，于《无碍解道》(1.117)中以八十九种行相作了分别。

ยํ ปน ยาวตา ธมฺมธาตุ, ยตฺตกํ ญาตพฺพํ สงฺขตาสงฺขตาทิ, ตสฺส สพฺพสฺส ปโรปเทเสน วินา สพฺพาการโต ปฏิชานนสมตฺถํ อากงฺขามตฺตปฺปฏิพทฺธวุตฺติ อนญฺญสาธารณํ ภควโต ญาณํ สพฺพถา อนวเสสสงฺขตาสงฺขตสมฺมุติสจฺจาวโพธโต สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, ตตฺถาวรณาภาวโตว นิสฺสงฺคปฺปวตฺตึ อุปาทาย อนาวรณญาณนฺติ จ วุจฺจติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ.

然而，关于法界的一切应知之法，譬如有为法、无为法等，世尊无需他人教导，就能以一切行相完全知晓，他的智慧独特，不与他人共有，仅依愿求就能实现，称为一切智智(sabbaññutaññāṇa)；由于其中没有障碍，故能无碍地运作，因此也称为无碍智(anāvaraṇañāṇa)。此处仅为纲要，详述将于后文呈现。

เอวเมตานิ ภควโต ฉ อสาธารณญาณานิ อวิปรีตาการปฺปวตฺติยา ยถาสกํวิสยสฺส อวิสํวาทนโต ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานิ. เอวมฺปิ ภควา ตถานิ อาคโตติ ตถาคโต.

如是，世尊的这六种不共智，以不颠倒的方式运转，于各自的领域中真实不谬，是如实、不虚、无异的。世尊亦如是如实而来，故名如来。

ตถา ‘‘สตฺติเม, ภิกฺขเว, โพชฺฌงฺคา – สติสมฺโพชฺฌงฺโค, ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค, วีริยสมฺโพชฺฌงฺโค, ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค, ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโค, สมาธิสมฺโพชฺฌงฺโค, อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค’’ติ (ปฏิ. ม. ๒.๑๗; สํ. นิ. ๕.๑๘๕) เอวํ สรูปโต ยายํ โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ อุปฺปชฺชมานา ลีนุทฺธจฺจปติฏฺฐานายูหนกามสุขตฺตกิลมถานุโยคอุจฺเฉทสสฺสตาภินิเวสาทีนํ อเนเกสํ อุปทฺทวานํ ปฏิปกฺขภูตา สติอาทิเภทา ธมฺมสามคฺคี, ยาย อริยสาวโก พุชฺฌติ, กิเลสนิทฺทาย อุฏฺฐหติ, จตฺตาริ วา สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ, นิพฺพานเมว วา สจฺฉิกโรติ, สา ธมฺมสามคฺคี ‘‘โพธี’’ติ วุจฺจติ, ตสฺสา โพธิยา องฺคาติ โพชฺฌงฺคา. อริยสาวโก วา ยถาวุตฺตาย ธมฺมสามคฺคิยา พุชฺฌตีติ กตฺวา ‘‘โพธี’’ติ วุจฺจติ. ตสฺส โพธิสฺส องฺคาติ โพชฺฌงฺคาติ เอวํ สามญฺญลกฺขณโต[Pg.125], อุปฏฺฐานลกฺขโณ สติสมฺโพชฺฌงฺโค, ปวิจยลกฺขโณ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค, ปคฺคหลกฺขโณ วีริยสมฺโพชฺฌงฺโค, ผรณลกฺขโณ ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค, อุปสมลกฺขโณ ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโค, อวิกฺเขปลกฺขโณ สมาธิสมฺโพชฺฌงฺโค ปฏิสงฺขานลกฺขโณ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโคติ เอวํ วิเสสลกฺขณโต.

“诸比丘，有七觉支——念觉支、择法觉支、精进觉支、喜觉支、轻安觉支、定觉支、舍觉支。”(《无碍解道》2.17；《相应部》5.185) 像这样，从其自相而言：在出世间道刹那生起，对治昏沉掉举、执著、追求、耽著欲乐、自我折磨、断见、常见等众多危害，由念等差别所组成的法之和合，圣弟子依此觉悟，从烦恼之眠中醒来，或通达四谛，或亲证涅槃，此法之和合被称为“菩提”，此菩提之分即为“觉支”。或圣弟子依如是所说之法和合而觉悟，故称“菩提”，此菩提之分即为“觉支”，这是就总相而言。就别相而言：现起为相是念觉支，简择为相是择法觉支，策励为相是精进觉支，遍满为相是喜觉支，寂静为相是轻安觉支，不乱为相是定觉支，省察为相是舍觉支。

‘‘ตตฺถ กตโม สติสมฺโพชฺฌงฺโค? อิธ ภิกฺขุ สติมา โหติ ปรเมน สติเนปกฺเกน สมนฺนาคโต, จิรกตมฺปิ จิรภาสิตมฺปิ สริตา โหติ อนุสฺสริตา’’ติอาทินา (วิภ. ๔๖๗) สตฺตนฺนํ โพชฺฌงฺคานํ อญฺญมญฺญูปการวเสน เอกกฺขเณ ปวตฺติทสฺสนโต. ‘‘ตตฺถ กตโม สติสมฺโพชฺฌงฺโค? อตฺถิ อชฺฌตฺตํ ธมฺเมสุ สติ, อตฺถิ พหิทฺธา ธมฺเมสุ สตี’’ติอาทินา (วิภ. ๔๖๙) เตสํ วิสยวิภาวนาปวตฺติทสฺสนโต. ‘‘ตตฺถ กตโม สติสมฺโพชฺฌงฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ, วิราคนิสฺสิตํ, นิโรธนิสฺสิตํ, โวสคฺคปริณามิ’’นฺติอาทินา (วิภ. ๔๗๑) ภาวนาวิธิทสฺสนโต. ‘‘ตตฺถ กตเม สตฺต โพชฺฌงฺคา? อิธ ภิกฺขุ ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ…เป… ตสฺมึ สมเย สตฺต โพชฺฌงฺคา โหนฺติ, สติสมฺโพชฺฌงฺโค…เป… อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค. ตตฺถ กตโม สติสมฺโพชฺฌงฺโค? ยา สติ อนุสฺสตี’’ติอาทินา (วิภ. ๔๗๘) ฉนวุติยา นยสหสฺสวิภาเคหีติ เอวํ นานาการโต ปวตฺตานิ ภควโต โพชฺฌงฺควิภาวนญาณานิ ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส อวิสํวาทนโต ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานิ. เอวมฺปิ ภควา ตถานิ อาคโตติ ตถาคโต.

“于此，何为念觉支？于此，比丘有念，具足最上之念与慧，能忆持、随念久远所作、久远所说。”以此等方式(《分别论》467)，显示七觉支以互相资助而于一刹那转起。“于此，何为念觉支？于内法有念，于外法有念。”以此等方式(《分别论》469)，显示其所缘之分别转起。“于此，何为念觉支？诸比丘，于此，比丘修习念觉支，依止远离，依止离欲，依止灭，导向弃舍。”以此等方式(《分别论》471)，显示修习之方法。“于此，何为七觉支？于此，比丘修习出世间禅时……彼时有七觉支，即念觉支……舍觉支。于此，何为念觉支？即念、随念。”以此等方式(《分别论》478)，以九万六千种理趣分别，世尊如是依种种行相而转起之觉支分别智，于彼彼义无有错谬，故为真实、不虚、无异。世尊亦如是如实而来，故名如来。

ตถา ‘‘ตตฺถ กตมํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจํ? อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธี’’ติ (วิภ. ๒๐๕) เอวํ สรูปโต. สพฺพกิเลเสหิ อารกตฺตา อริยภาวกรตฺตา อริยผลปฏิลาภกรตฺตา จ อริโย. อริยานํ อฏฺฐวิธตฺตา นิพฺพานาธิคมาย เอกนฺตการณตฺตา จ อฏฺฐงฺคิโก. กิเลเส มาเรนฺโต คจฺฉติ, อตฺถิเกหิ มคฺคียติ, สยํ วา นิพฺพานํ มคฺคยตีติ มคฺโคติ เอวํ สามญฺญลกฺขณโต. ‘‘สมฺมาทสฺสนลกฺขณา สมฺมาทิฏฺฐิ, สมฺมาอภินิโรปนลกฺขโณ สมฺมาสงฺกปฺโป, สมฺมาปริคฺคหณลกฺขณา สมฺมาวาจา, สมฺมาสมุฏฺฐาปนลกฺขโณ สมฺมากมฺมนฺโต, สมฺมาโวทานลกฺขโณ สมฺมาอาชีโว, สมฺมาปคฺคหลกฺขโณ สมฺมาวายาโม, สมฺมาอุปฏฺฐานลกฺขณา สมฺมาสติ[Pg.126], สมฺมาอวิกฺเขปลกฺขโณ สมฺมาสมาธี’’ติ เอวํ วิเสสลกฺขณโต. สมฺมาทิฏฺฐิ ตาว อญฺเญหิปิ อตฺตโน ปจฺจนีกกิเลเสหิ สทฺธึ มิจฺฉาทิฏฺฐึ ปชหติ, นิพฺพานํ อารมฺมณํ กโรติ, ตปฺปฏิจฺฉาทกโมหวิธมเนน อสมฺโมหโต สมฺปยุตฺตธมฺเม จ ปสฺสติ, ตถา สมฺมาสงฺกปฺปาทโยปิ มิจฺฉาสงฺกปฺปาทีนิ ปชหนฺติ, นิโรธญฺจ อารมฺมณํ กโรนฺติ, สหชาตธมฺมานํ สมฺมาอภินิโรปนปริคฺคหณสมุฏฺฐาปนโวทานปคฺคหอุปฏฺฐานสมาทหนานิ จ กโรนฺตีติ เอวํ กิจฺจวิภาคโต. สมฺมาทิฏฺฐิ ปุพฺพภาเค นานกฺขณา วิสุํ ทุกฺขาทิอารมฺมณา หุตฺวา มคฺคกาเล เอกกฺขณา นิพฺพานเมว อารมฺมณํ กตฺวา กิจฺจโต ‘‘ทุกฺเข ญาณ’’นฺติอาทีนิ จตฺตาริ นามานิ ลภติ. สมฺมาสงฺกปฺปาทโยปิ ปุพฺพภาเค นานกฺขณา นานารมฺมณา, มคฺคกาเล เอกกฺขณา เอการมฺมณา, เตสุ สมฺมาสงฺกปฺโป กิจฺจโต ‘‘เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป’’ติอาทีนิ ตีณิ นามานิ ลภติ. สมฺมาวาจาทโย ตโย ปุพฺพภาเค ‘‘มุสาวาทา เวรมณี’’ติอาทิวิภาคา วิรติโยปิ เจตนาโยปิ หุตฺวา มคฺคกฺขเณ วิรติโยว, สมฺมาวายามสติโย กิจฺจโต สมฺมปฺปธานสติปฏฺฐานวเสน จตฺตาริ นามานิ ลภนฺติ. สมฺมาสมาธิ ปน มคฺคกฺขเณปิ ปฐมชฺฌานาทิวเสน นานา เอวาติ เอวํ ปุพฺพภาคาปรภาเคสุ ปวตฺติวิภาคโต. ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺมาทิฏฺฐึ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิต’’นฺติอาทินา (วิภ. ๔๘๙) ภาวนาวิธิโต. ‘‘ตตฺถ กตโม อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค? อิธ, ภิกฺขุ, ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ, ตสฺมึ สมเย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค โหติ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป’’ติอาทินา (วิภ. ๔๙๙) จตุราสีติยา นยสหสฺสวิภาเคหีติ เอวํ อเนกาการโต ปวตฺตานิ ภควโต อริยมคฺควิภาวนญาณานิ อตฺถสฺส อวิสํวาทนโต สพฺพานิปิ ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานิ เอวมฺปิ ภควา ตถานิ อาคโตติ ตถาคโต.

“于此，云何为趣向苦灭之道圣谛？即此八支圣道，谓：正见……乃至……正定。”（《分别论》205）如是为依总相说。因远离一切烦恼、成就圣性、获得圣果，故名为“圣”。因具足八种支分、为证得涅槃之唯一因，故名为“八支”。以灭除烦恼而行，为有义利者所寻求，或自身趣向涅槃，故名为“道”。如是为依共通相说。“正见以正见为相，正思惟以正向为相，正语以正摄为相，正业以正发为相，正命以正净为相，正精进以正策励为相，正念以正念住为相，正定以不散乱为相。”如是为依别相说。正见能舍离邪见及其他与己相违之烦恼，以涅槃为所缘，以破除覆盖（涅槃）之痴而无痴，并得见相应法；同样，正思惟等亦能舍离邪思惟等，以灭为所缘，且对俱生法行使正向、正摄、正发、正净、正策励、正念住、正定之作用。如是为依作用分别说。正见于前分，于不同刹那，各别以苦等为所缘；于道时之一刹那，则唯以涅槃为所缘，依其作用而得“苦智”等四种名称。正思惟等于前分，于不同刹那，有不同所缘；于道时之一刹那，则为同一所缘。其中，正思惟依其作用而得“出离思惟”等三种名称。正语等三者于前分，有“离妄语”等分别，既是离，亦是思；于道刹那，则唯是离。正精进与正念，依其作用而得正勤、念住之四种名称。而正定，纵于道刹那，亦有初禅等差别。如是为依前后分之行相分别说。如“诸比丘，于此，比丘修习依远离之正见”等（《分别论》489），是依修习方法说。如“于此，云何为八支道？诸比丘，于此，当比丘修习出世间禅……乃至……苦行道与迟通达时，其时八支道生起：正见、正思惟”等（《分别论》499），是依八万四千法门分别说。如是，世尊开显圣道之智行于多种相，因其义不相违，一切皆是如实、不虚、无异。世尊亦如是到达彼真实之境，故称如来。

ตถา ปฐมชฺฌานสมาปตฺติยา จ นิโรธสมาปตฺตีติ เอตาสุ อนุปฏิปาฏิยา วิหริตพฺพฏฺเฐน สมาปชฺชิตพฺพฏฺเฐน จ อนุปุพฺพวิหารสมาปตฺตีสุ สมฺปาทนปจฺจเวกฺขณาทิวเสน ยถารหํ สมฺปโยควเสน จ ปวตฺตานิ ภควโต ญาณานิ ตทตฺถสิทฺธิยา ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานิ. เอวมฺปิ ภควา ตถานิ อาคโตติ ตถาคโต. ตถา ‘‘อิทํ อิมสฺส ฐานํ[Pg.127], อิทํ อฏฺฐาน’’นฺติ อวิปรีตํ ตสฺส ตสฺส ผลสฺส การณาการณชานนํ, เตสํ เตสํ สตฺตานํ อตีตาทิเภทภินฺนสฺส กมฺมสมาทานสฺส อนวเสสโต ยถาภูตํ วิปากนฺตรชานนํ, อายูหนกฺขเณเยว ตสฺส ตสฺส สตฺตสฺส ‘‘อยํ นิรยคามินี ปฏิปทา…เป… อยํ นิพฺพานคามินี ปฏิปทา’’ติ ยาถาวโต สาสวานาสวกมฺมวิภาคชานนํ, ขนฺธายตนานํ อุปาทินฺนานุปาทินฺนาทิอเนกสภาวํ นานาสภาวญฺจ ตสฺส โลกสฺส ‘‘อิมาย นาม ธาตุยา อุสฺสนฺนตฺตา อิมสฺมึ ธมฺมปฺปพนฺเธ อยํ วิเสโส ชายตี’’ติอาทินา นเยน ยถาภูตํ ธาตุนานตฺตชานนํ, สทฺธาทิอินฺทฺริยานํ ติกฺขมุทุตาชานนํ สํกิเลสาทีหิ สทฺธึ ฌานวิโมกฺขาทิชานนํ, สตฺตานํ อปริมาณาสุ ชาตีสุ ตปฺปฏิพนฺเธน สทฺธึ อนวเสสโต ปุพฺเพนิวุตฺถกฺขนฺธสนฺตติชานนํ หีนาทิวิภาเคหิ สทฺธึ จุติปฏิสนฺธิชานนํ, ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติอาทินา เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว จตุสจฺจชานนนฺติ อิมานิ ภควโต ทสพลญาณานิ อวิรชฺฌิตฺวา ยถาสกํวิสยาวคาหนโต ยถาธิปฺเปตตฺถสาธนโต จ ยถาภูตวุตฺติยา ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานิ. วุตฺตญฺเหตํ –

如是，于初禅定乃至灭尽定等次第住定中，以成就、观察等方式，随其所应，依相应而行之世尊诸智，为成就其义，故是如实、不虚、无异。世尊亦如是到达彼真实之境，故称如来。如是，无颠倒地了知“此是处，此非处”，即了知每一果报之因与非因；如实、无余地了知每一众生于过去等差别中所造之业的异熟；于造业之刹那，如实了知该众生“此是趣向地狱之道……此是趣向涅槃之道”，如实了知有漏、无漏业之分别；如实了知世间多种、各异之界，即蕴、处等有执受、无执受等多种自性与种种差别，并依“因某界增盛，于此法相续中生起此等差别”之理趣；如实了知信等诸根之利钝；如实了知与杂染等相应之禅定、解脱等；如实、无余地了知众生于无量生中，与其所依之过去生蕴相续；如实了知含摄下劣等差别之死与结生；依前述“此是苦”等理趣，如实了知四圣谛。此等世尊之十力智，因其如实运作，不相违逆，如实彻知各自所缘，如实成就所期之义，故是如实、不虚、无异。诚如所言：

‘‘อิธ ตถาคโต ฐานญฺจ ฐานโต อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติอาทิ (วิภ. ๘๐๙; อ. นิ. ๑๐.๒๑).

“于此，如来如实了知处为处，非处为非处。”等（《分别论》809；《增支部》10.21）。

เอวมฺปิ ภควา ตถานิ อาคโตติ ตถาคโต.

世尊亦如是到达彼真实之境，故称如来。

ยถา เจเตสมฺปิ ญาณานํ วเสน, เอวํ ยถาวุตฺตานํ สติปฏฺฐานสมฺมปฺปธานาทิวิภาวนญาณาทิอนนฺตาปริเมยฺยเภทานํ อนญฺญสาธารณานํ ปญฺญาวิเสสานํ วเสน ภควา ตถานิ ญาณานิ อาคโต อธิคโตติ ตถาคโต, เอวมฺปิ ตถานิ อาคโตติ ตถาคโต.

不仅依于此等智慧，世尊亦依于如前所述开显念住、正勤等之智，以及无数无量、不共（于他人）之殊胜智慧，而到达、证得彼等如实之智，故称如来。世尊亦如是到达彼真实之境，故称如来。

กถํ ตถา คโตติ ตถาคโต? ยา ตา ภควโต อภิชาติอภิสมฺโพธิธมฺมวินยปญฺญาปนอนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุโย, ตา ตถา. กึ วุตฺตํ โหติ? ยทตฺถํ ตา โลกนาเถน อภิปตฺถิตา ปวตฺติตา จ, ตทตฺถสฺส เอกนฺตสิทฺธิยา อวิสํวาทนโต อวิปรีตตฺถวุตฺติยา ตถา อวิตถา อนญฺญถา. ตถา หิ อยํ ภควา โพธิสตฺตภูโต สมตึสปารมิปริปูรณาทิกํ วุตฺตปฺปการํ สพฺพพุทฺธตฺตเหตุํ สมฺปาเทตฺวา [Pg.128] ตุสิตปุเร ฐิโต พุทฺธโกลาหลํ สุตฺวา ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตาหิ เอกโต สนฺนิปติตาหิ อุปสงฺกมิตฺวา –

如何以“如是去”而为如来？世尊之出生、正等觉、法与律之施设、无余涅槃界，彼等皆是“如实”。此是何义？谓世间怙主所希求、所发起之事，其义究竟成就，无有相违，其义如实而转，故是如实、不虚、无异。诚然，此世尊为菩萨时，圆满三十波罗蜜等如前所述之成佛之因，住于兜率天(Tusita)宫，闻佛出世之声，时一万世界之天神聚集一处，前来劝请：

‘‘กาโล โข เต มหาวีร, อุปฺปชฺช มาตุกุจฺฉิยํ;

สเทวกํ ตารยนฺโต, พุชฺฌสฺสุ อมตํ ปท’’นฺติ. (พุ. วํ. ๑.๖๗) –

“大雄，汝入母胎之时已至；度脱天人众，证悟不死句。”（《佛种姓经》1.67）

อายาจิโต อุปฺปนฺนปุพฺพนิมิตฺโต ปญฺจ มหาวิโลกนานิ วิโลเกตฺวา ‘‘อิทานิ อหํ มนุสฺสโยนิยํ อุปฺปชฺชิตฺวา อภิสมฺพุชฺฌิสฺสามี’’ติ อาสาฬฺหิปุณฺณมายํ สกฺยราชกุเล มหามายาย เทวิยา กุจฺฉิยํ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา ทส มาเส เทวมนุสฺเสหิ มหตา ปริหาเรน ปริหริยมาโน วิสาขปุณฺณมายํ ปจฺจูสสมเย อภิชาตึ ปาปุณิ.

受劝请后，前兆生起，作五大观，思惟：“今我当生于人趣，证得正等觉。”遂于萨哈(Sāḷha)月圆日，于释迦王族摩诃摩耶(Mahāmāyā)王后腹中结生。经十月，受天人盛大守护，于毘舍佉(Visākhā)月圆日黎明时分出生。

อภิชาติกฺขเณ ปนสฺส ปฏิสนฺธิคฺคหณกฺขเณ วิย ทฺวตฺตึส ปุพฺพนิมิตฺตานิ ปาตุรเหสุํ, อยํ ทสสหสฺสิโลกธาตุ สํกมฺปิ สมฺปกมฺปิ สมฺปเวธิ, ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ อปริมาโณ โอภาโส ผริ, ตสฺส, ตํ สิรึ ทฏฺฐุกามา วิย อนฺธา จกฺขูนิ ปฏิลภึสุ, พธิรา สทฺทํ สุณึสุ, มูคา สมาลปึสุ, ขุชฺชา อุชุคตฺตา อเหสุํ, ปงฺคุลา ปทสา คมนํ ปฏิลภึสุ, พนฺธนคตา สพฺพสตฺตา อนฺทุพนฺธนาทีหิ มุจฺจึสุ, สพฺพนรเกสุ อคฺคิ นิพฺพายิ, เปตฺติวิสเย ขุปฺปิปาสา วูปสมิ, ติรจฺฉานานํ ภยํ นาโหสิ, สพฺพสตฺตานํ โรโค วูปสมิ, สพฺพสตฺตา ปิยํวทา อเหสุํ, มธุเรนากาเรน อสฺสา หสึสุ, วารณา คชฺชึสุ, สพฺพตูริยานิ สกสกนินฺนาทํ มุญฺจึสุ, อฆฏฺฏิตานิ เอว มนุสฺสานํ หตฺถูปคาทีนิ อาภรณานิ มธุเรนากาเรน สทฺทํ มุญฺจึสุ, สพฺพทิสา วิปฺปสนฺนา อเหสุํ, สตฺตานํ สุขํ อุปฺปาทยมาโน มุทุสีตลวาโต วายิ, อกาลเมโฆ วสฺสิ, ปถวิโตปิ อุทกํ อุพฺภิชฺชิตฺวา วิสฺสนฺทิ, ปกฺขิโน อากาสคมนํ วิชหึสุ, นทิโย อสนฺทมานา อฏฺฐํสุ, มหาสมุทฺเท มธุรํ อุทกํ อโหสิ, อุปกฺกิเลสวินิมุตฺเต สูริเย ทิปฺปมาเน เอว อากาสคตา สพฺพา โชติโย โชตึสุ, ฐเปตฺวา อรูปาวจเร เทเว อวเสสา สพฺเพ เทวา สพฺเพ จ เนรยิกา ทิสฺสมานรูปา อเหสุํ, ตรุกุฏฺฏกวาฏเสลาทโย อนาวรณภูตา อเหสุํ, สตฺตานํ จุตูปปาตา นาเหสุํ, สพฺพํ อนิฏฺฐคนฺธํ อภิภวิตฺวา ทิพฺพคนฺโธ ปวายิ, สพฺเพ ผลูปคา รุกฺขา ผลธรา สมฺปชฺชึสุ, มหาสมุทฺโท สพฺพตฺถกเมว ปญฺจวณฺเณหิ ปทุเมหิ สญฺฉนฺนตโล อโหสิ, ถลชชลชาทีนิ [Pg.129] สพฺพปุปฺผานิ ปุปฺผึสุ, รุกฺขานํ ขนฺเธสุ ขนฺธปทุมานิ, สาขาสุ สาขาปทุมานิ, ลตาสุ ลตาปทุมานิ, ปุปฺผึสุ, มหีตลสิลาตลานิ ภินฺทิตฺวา อุปรูปริ สตฺต สตฺต หุตฺวา ทณฺฑปทุมานิ นาม นิกฺขมึสุ, อากาเส โอลมฺพกปทุมานิ นิพฺพตฺตึสุ, สมนฺตโต ปุปฺผวสฺสํ วสฺสิ อากาเส ทิพฺพตูริยานิ วชฺชึสุ, สกลทสสหสฺสิโลกธาตุ วฏฺเฏตฺวา วิสฺสฏฺฐมาลาคุฬํ วิย, อุปฺปีเฬตฺวา ปวตฺตมาลากลาโป วิย, อลงฺกตปฏิยตฺตํ มาลาสนํ วิย จ เอกมาลามาลินี วิปฺผุรนฺตวาฬพีชนี ปุปฺผธูปคนฺธปริวาสิตา ปรมโสภคฺคปฺปตฺตา อโหสิ, ตานิ จ ปุพฺพนิมิตฺตานิ อุปริ อธิคตานํ อเนเกสํ วิเสสาธิคมานํ นิมิตฺตภูตานิ เอว อเหสุํ. เอวํ อเนกจฺฉริยปาตุภาวา อยํ อภิชาติ ยทตฺถํ เตน อภิปตฺถิตา, ตสฺสา อภิสมฺโพธิยา เอกนฺตสิทฺธิยา ตถาว อโหสิ อวิตถา อนญฺญถา.

在其诞生刹那，犹如受生刹那，三十二种前兆显现：此十千世界震动、摇动、剧烈摇动，十千轮围世界中，无量光明遍布，犹如欲见其光辉，盲者得见，聋者得闻，哑者能言，驼者身直，跛者得行，一切被系缚有情从枷锁等束缚中解脱，一切地狱之火皆熄灭，饿鬼界饥渴皆止息，畜生皆无畏，一切有情之病皆止息，一切有情皆善语，马匹以甜美之声嘶鸣，象群皆吼叫，一切乐器皆发各自之声，未经敲击之人所佩戴饰品亦发甜美之声，一切方隅皆清净，吹拂柔和凉风，令有情生起安乐，非时之雨降临，大地涌出水而流溢，鸟类舍弃空中飞行，河流停止流淌，大海之水变甜，当离垢之日明亮照耀时，空中一切光芒皆放光，除无色界天(arūpāvacara deva)外，其余一切天神及一切地狱众生皆现形，树木、墙壁、门扉、岩石等皆无遮蔽；有情之死生不再发生，压倒一切不悦之香，散发天香，一切结果之树皆结满果实，大海处处皆被五色莲花覆盖，陆生水生等一切花朵皆盛开，树干生出干莲，枝条生出枝莲，藤蔓生出蔓莲，破开地面与岩石表面，七七相叠之茎莲(daṇḍapaduma)出现，空中垂莲(olambakapaduma)出现，四面八方降下花雨，空中天乐鸣奏，整个十千世界，犹如旋转抛出之花球，犹如挤压而出之花束，犹如庄严备妥之花座，成为一串花鬘，闪耀着拂尘，弥漫着花香与熏香，达到极致之庄严。彼等前兆，实为未来所证得之众多殊胜成就之预兆。如是，此诞生以众多奇迹显现，其所希求之目的，乃彼正等觉之究竟成就，故是如是，真实不虚，无有异变。

ตถา เย พุทฺธเวเนยฺยา โพธเนยฺยพนฺธวา, เต สพฺเพปิ อนวเสสโต สยเมว ภควตา วินีตา. เย จ สาวกเวเนยฺยา ธมฺมเวเนยฺยา จ, เตปิ สาวกาทีหิ วินีตา วินยํ คจฺฉนฺติ คมิสฺสนฺติ จาติ ยทตฺถํ ภควตา อภิสมฺโพธิ อภิปตฺถิตา, ตทตฺถสฺส เอกนฺตสิทฺธิยา อภิสมฺโพธิ ตถา อวิตถา อนญฺญถา.

如是，凡应由佛陀调伏者(buddhaveneyya)，以及与觉悟有亲近因缘者(bodhaneyyabandhava)，彼等一切皆被世尊亲自毫无遗漏地调伏。凡应由声闻调伏者(sāvakaveneyya)，以及应由法调伏者(dhammaveneyya)，彼等亦被声闻等调伏，正趋向于调伏，亦将趋向于调伏。世尊所希求之正等觉，乃彼目的之究竟成就，故此正等觉是如是，真实不虚，无有异变。

อปิจ ยสฺส ยสฺส เญยฺยธมฺมสฺส โย โย สภาโว พุชฺฌิตพฺโพ, โส โส หตฺถตเล ฐปิตอามลกํ วิย อาวชฺชนมตฺตปฏิพทฺเธน อตฺตโน ญาเณน อวิปรีตํ อนวเสสโต ภควตา อภิสมฺพุทฺโธติ เอวมฺปิ อภิสมฺโพธิ ตถา อวิตถา อนญฺญถา.

复次，凡任何应知法(ñeyyadhamma)之任何自性(sabhāva)，皆应被觉悟，世尊以其仅系于作意(āvajjana)之智慧，犹如置于掌中之庵摩罗果(āmala)，毫不颠倒、毫无遗漏地完全觉悟。如是，此正等觉亦是如是，真实不虚，无有异变。

ตถา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ ตถา ตถา เทเสตพฺพปฺปการํ, เตสํ เตสญฺจ สตฺตานํ อาสยานุสยจริยาธิมุตฺตึ สมฺมเทว โอโลเกตฺวา ธมฺมตํ อวิชหนฺเตเนว ปญฺญตฺตินยํ โวหารมตฺตํ อนติธาวนฺเตเนว จ ธมฺมตํ วิภาเวนฺเตน ยถาปราธํ ยถาชฺฌาสยํ ยถาธมฺมญฺจ อนุสาสนฺเตน ภควตา เวเนยฺยา วินีตา อริยภูมึ สมฺปาปิตาติ ธมฺมวินยปญฺญาปนาปิสฺส ตทตฺถสิทฺธิยา ยถาภูตวุตฺติยา จ ตถา อวิตถา อนญฺญถา.

如是，世尊如是如是地宣说彼等诸法，如实观察彼等有情之意乐、随眠、行与胜解，不舍法性而施设言教之理，不超越言说而开显法性，并依其过失、意乐、法而教诫应被调伏者，使之达到圣地。故其法与律之施设，为彼义之成就，及为如实之言说，是如是，真实不虚，无有异变。

ตถา [Pg.130] ยา สา ภควตา อนุปฺปตฺตา ปถวิยาทิผสฺสเวทนาทิรูปารูปสภาวนิมุตฺตา ลุชฺชนปลุชฺชนภาวาภาวโต โลกสภาวาตีตา ตมสา วิสํสฏฺฐตฺตา เกนจิ อโนภาสนียา โลกสภาวาภาวโต เอว คติอาทิภาวรหิตา อปฺปติฏฺฐา อนารมฺมณา อมตมหานิพฺพานธาตุ ขนฺธสงฺขาตานํ อุปาทีนํ เลสมตฺตสฺสาปิ อภาวโต ‘‘อนุปาทิเสสา’’ติปิ วุจฺจติ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

如是，世尊所证得的，是脱离地等、触、受等色无色自性，无有坏灭与崩坏，超越世间自性，不与黑暗混杂，不为任何所照耀，由于世间自性之不存在，故无去等状态，无所依，无所缘的甘露大涅槃界。由于对名为蕴的诸取(upādāna)连丝毫残余亦无，故亦称“无余依”(anupādisesā)。此乃就此而言：

‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, ตทายตนํ, ยตฺถ เนว ปถวี น อาโป น เตโช น วาโย น อากาสานญฺจายตนํ น วิญฺญาณญฺจายตนํ น อากิญฺจญฺญายตนํ น เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ นายํ โลโก น ปโร โลโก น จ อุโภ จนฺทิมสูริยา. ตมหํ, ภิกฺขเว, เนว อาคตึ วทามิ น คตึ น ฐิตึ น จุตึ น อุปปตฺตึ; อปฺปติฏฺฐํ อปฺปวตฺตํ อนารมฺมณเมเวตํ เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’ติ (อุทา. ๗๑).

“诸比丘，有彼处，那里既没有地，没有水，没有火，没有风，没有空无边处，没有识无边处，没有无所有处，没有非想非非想处，没有此世间，没有他世间，也没有日月二者。诸比丘，我不说彼是来，非去，非住立，非死没，非出生；此是无所依，无所转，无所缘，此即是苦之终结。”

สา สพฺเพสมฺปิ อุปาทานกฺขนฺธานํ อตฺถงฺคโม สพฺพสงฺขารานํ สมโถ, สพฺพูปธีนํ ปฏินิสฺสคฺโค, สพฺพทุกฺขานํ วูปสโม, สพฺพาลยานํ สมุคฺฆาโต, สพฺพวฏฺฏานํ อุปจฺเฉโท, อจฺจนฺตสนฺติลกฺขณาติ ยถาวุตฺตสภาวสฺส กทาจิปิ อวิสํวาทนโต ตถา อวิตถา อนญฺญถา. เอวเมตา อภิชาติอาทิกา ตถา คโต อุปคโต อธิคโต ปฏิปนฺโน ปตฺโตติ ตถาคโต. เอวํ ภควา ตถา คโตติ ตถาคโต.

彼乃一切取蕴之灭没，一切行之寂止，一切依着之舍弃，一切苦之止息，一切系着之根除，一切轮回之断绝，具究竟寂静之相。如其所说之自性，无论何时皆无虚妄，故是如是，真实不虚，无有异变。如是，此等出生等，如是去、趣向、获得、实行、证得，故名如来。如是，世尊如是去，故名如来。

กถํ ตถาวิโธติ ตถาคโต? ยถาวิธา ปุริมกา สมฺมาสมฺพุทฺธา, อยมฺปิ ภควา ตถาวิโธ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถาวิธา เต ภควนฺโต มคฺคสีเลน, ผลสีเลน, สพฺเพนปิ โลกิยโลกุตฺตรสีเลน, มคฺคสมาธินา, ผลสมาธินา, สพฺเพนปิ โลกิยโลกุตฺตรสมาธินา, มคฺคปญฺญาย, ผลปญฺญาย, สพฺพายปิ โลกิยโลกุตฺตรปญฺญาย, เทวสิกํ วฬญฺชิตพฺเพหิ จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสมาปตฺติวิหาเรหิ, ตทงฺควิมุตฺติยา วิกฺขมฺภนวิมุตฺติยา สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิมุตฺติยา นิสฺสรณวิมุตฺติยาติ สงฺเขปโต, วิตฺถารโต ปน อนนฺตาปริมาณเภเทหิ อจินฺเตยฺยานุภาเวหิ สกลสพฺพญฺญุคุเณหิ, อยมฺปิ [Pg.131] อมฺหากํ ภควา ตถาวิโธ. สพฺเพสญฺหิ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ อายุเวมตฺตํ, สรีรปฺปมาณเวมตฺตํ, กุลเวมตฺตํ, ทุกฺกรจริยาเวมตฺตํ, รสฺมิเวมตฺตนฺติ อิเมหิ ปญฺจหิ เวมตฺเตหิ สิยา เวมตฺตํ, น ปน สีลวิสุทฺธิอาทีสุ วิสุทฺธีสุ สมถวิปสฺสนาปฏิปตฺติยํ อตฺตนา ปฏิวิทฺธคุเณสุ จ กิญฺจิ นานากรณํ อตฺถิ, อถ โข มชฺเฌ ภินฺนสุวณฺณํ วิย อญฺญํมญฺญํ นิพฺพิเสสา เต พุทฺธา ภควนฺโต. ตสฺมา ยถาวิธา ปุริมกา สมฺมาสมฺพุทฺธา, อยมฺปิ ภควา ตถาวิโธ. เอวํ ตถาวิโธติ ตถาคโต. วิธตฺโถ เจตฺถ คตสทฺโท. ตถา หิ โลกิยา วิธยุตฺตคตสทฺเท ปการตฺเถ วทนฺติ.

如何以如是类故称如来？如同过去的诸正自觉者，这位世尊亦是如是类。此为何义？如同那些世尊，具备道戒、果戒、一切世间与出世间戒，道定、果定、一切世间与出世间定，道慧、果慧、一切世间与出世间慧，每日安住于二十四万亿等至，以及支分解脱、镇伏解脱、断灭解脱、安息解脱、出离解脱——简言之，广而言之，则具备无量无边、不可思议之威德，以及一切遍知者之功德，我们的这位世尊亦是如是类。一切正自觉者，或许在寿命、身量、种姓、难行、身光这五件事上有所不同，但是在戒清净等诸清净、止观(samathavipassanā)行以及自所证得之功德方面，没有任何差别，犹如中分之金，彼此无异。因此，如同过去的诸正自觉者是如是类，这位世尊亦是如是类。如是，以如是类故称如来。此处的“gata”一词有“vidha”（样式）之义。世俗中亦将与“vidha”连用的“gata”一词用于表达“pakāra”（方式）之义。

กถํ ตถาปวตฺติโกติ ตถาคโต? อนญฺญสาธารเณน อิทฺธานุภาเวน สมนฺนาคตตฺตา อตฺถปฏิสมฺภิทาทีนํ อุกฺกํสปารมิปฺปตฺติยา อนาวรณญาณปฏิลาเภน จ ภควโต กายปฺปวตฺติยาทีนํ กตฺถจิ ปฏิฆาตาภาวโต ยถารุจิ ตถา คตํ คติ คมนํ กายวจีจิตฺตปฺปวตฺติ เอตสฺสาติ ตถาคโต. เอวํ ตถาปวตฺติโกติ ตถาคโต.

如何以如实运转故称如来？由于具足他人所无之神通威力，由于义无碍解等达至最胜圆满，由于获得无碍智，以及世尊的身语意活动于任何处皆无障碍，故其身语意活动随心所欲，如实而行，因此称为如来。如是，以如实运转故称如来。

กถํ ตเถหิ อคโตติ ตถาคโต? โพธิสมฺภารสมฺภรเณ ตปฺปฏิปกฺขปฺปวตฺติสงฺขาตํ นตฺถิ เอตสฺส คตนฺติ อคโต. โส ปนสฺส อคตภาโว มจฺเฉรทานปารมิอาทีสุ อวิปรีตํ อาทีนวานิสํสปจฺจเวกฺขณาทินยปฺปวตฺเตหิ ญาเณหีติ ตเถหิ ญาเณหิ อคโตติ ตถาคโต.

如何以“如实不去”故称如来？菩萨在积集菩提资粮时，没有与（波罗蜜）相违之行，故为“不去”(agato)。而他此“不去”的状态，是在（对治悭吝的）布施波罗蜜等中，以如实观察过患与利益等方式而行之智所成就，故为“以如实智而不去”，是为如来。

อถ วา กิเลสาภิสงฺขารปฺปวตฺติสงฺขาตํ ขนฺธปฺปวตฺติสงฺขาตเมว วา ปญฺจสุปิ คตีสุ คตํ คมนํ เอตสฺส นตฺถีติ อคโต. สอุปาทิเสสอนุปาทิเสสนิพฺพานปฺปตฺติยา สฺวายมสฺส อคตภาโว ตเถหิ อริยมคฺคญาเณหีติ เอวมฺปิ ภควา ตเถหิ อาคโตติ ตถาคโต.

或者，他没有由烦恼行所生的流转，或五蕴的流转，亦无于五趣中的任何趣向，故为“不去”(agato)。他此“不去”的状态，是藉由如实之圣道智证得有余依涅槃与无余依涅槃而成就。如是，世尊亦因“以如实（智）而来”(tathehi āgato)故称如来。

กถํ ตถาคตภาเวน ตถาคโต? ตถาคตภาเวนาติ จ ตถาคตสฺส สพฺภาเวน, อตฺถิตายาติ อตฺโถ. โก ปเนส ตถาคโต, ยสฺส อตฺถิตาย ภควา ตถาคโตติ วุจฺจตีติ? สทฺธมฺโม. สทฺธมฺโม หิ อริยมคฺโค ตาว ยถา ยุคนทฺธสมถวิปสฺสนาพเลน อนวเสสกิเลสปกฺขํ สมูหนนฺเตน สมุจฺเฉทปฺปหานวเสน คนฺตพฺพํ, ตถา [Pg.132] คโต. ผลธมฺโม ยถา อตฺตโน มคฺคานุรูปํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานวเสน คนฺตพฺพํ, ตถา คโต ปวตฺโต. นิพฺพานธมฺโม ปน ยถา คโต ปญฺญาย ปฏิวิทฺโธ สกลวฏฺฏทุกฺขวูปสมาย สมฺปชฺชติ, พุทฺธาทีหิ ตถา คโต สจฺฉิกโตติ ตถาคโต. ปริยตฺติธมฺโมปิ ยถา ปุริมพุทฺเธหิ สุตฺตเคยฺยาทิวเสน ปวตฺติอาทิปฺปกาสนวเสน จ เวเนยฺยานํ อาสยาทิอนุรูปํ ปวตฺติโต, อมฺหากมฺปิ ภควตา ตถา คโต คทิโต ปวตฺติโตติ วา ตถาคโต. ยถา ภควตา เทสิโต, ตถา ภควโต สาวเกหิ คโต อวคโตติ ตถาคโต. เอวํ สพฺโพปิ สทฺธมฺโม ตถาคโต. เตนาห สกฺโก เทวานมินฺโท ‘‘ตถาคตํ เทวมนุสฺสปูชิตํ, ธมฺมํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตู’’ติ (ขุ. ปา. ๖.๑๗; สุ. นิ. ๒๔๐). สฺวาสฺส อตฺถีติ ภควา ตถาคโต.

如何以如来性而称如来？所谓如来性，即如来之实性、存在性之义。然则，此如来为何？因其存在，世尊被称为如来？即是正法。正法中，首先圣道，应以止观(samathavipassanā)双运之力，彻底根除一切烦恼品类，以断灭舍断而行，如是而行，故为“如来”；果法，则应随其道，以安息舍断而行，如是而行，故为“如来”；涅槃法，为智慧所彻见，为平息一切轮回之苦而成就，诸佛等如是证得，故为“如来”。教法亦然，如过去诸佛以经、偈等方式，为开示流转等法，随顺所化众生之意乐等而流布，我等世尊亦如是宣说流布，故为“如来”。又如世尊所教导，世尊之声闻弟子如是通达，故为“如来”。如是，一切正法皆是“如来”。因此天主帝释(Sakko devānamindo)说道：“礼敬人天所供养之如来，我等礼敬正法，愿得安乐。”此正法存在于彼（世尊）之中，故世尊为如来。

ยถา จ ธมฺโม, เอวํ อริยสงฺโฆปิ, ยถา อตฺตหิตาย ปรหิตาย จ ปฏิปนฺเนหิ สุวิสุทฺธํ ปุพฺพภาคสมถวิปสฺสนาปฏิปทํ ปุรกฺขตฺวา เตน เตน มคฺเคน คนฺตพฺพํ, ตํ ตํ ตถา คโตติ ตถาคโต. ยถา วา ภควตา สจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทาทินโย เทสิโต, ตถา จ พุทฺธตฺตา ตถา คทนโต จ ตถาคโต. เตนาห สกฺโก เทวราชา – ‘‘ตถาคตํ เทวมนุสฺสปูชิตํ, สงฺฆํ นมสฺสาม สุวตฺถิ โหตู’’ติ (ขุ. ปา. ๖.๑๘; สุ. นิ. ๒๔๑), สฺวาสฺส สาวกภูโต อตฺถีติ ภควา ตถาคโต. เอวํ ตถาคตภาเวน ตถาคโต.

如正法，圣僧伽亦如是。为自利利他而行者，以极清净之前分止观(samathavipassanā)行道为先，应依彼彼道而行，彼亦如是而行，故（圣僧伽亦是）“如来”。又，如世尊所宣说之谛、缘起等法，因如实觉悟故，因如实宣说故，（世尊）为如来。因此，天王帝释说：“礼敬人天所供养之如来，我等礼敬僧伽，愿得安乐。”此圣僧伽为其声闻弟子，故世尊为如来。如是，以如来性故称如来。

อิทมฺปิ ตถาคตสฺส ตถาคตภาวทีปเน มุขมตฺตกเมว, สพฺพากาเรน ปน ตถาคโตว ตถาคตสฺส ตถาคตภาวํ วณฺเณยฺย. อิทญฺหิ ตถาคตปทํ มหตฺถํ, มหาคติกํ, มหาวิสยํ, ตสฺส อปฺปมาทปทสฺส วิย เตปิฏกมฺปิ พุทฺธวจนํ ยุตฺติโต อตฺถภาเวน อาหรนฺโต ‘‘อติตฺเถน ธมฺมกถิโก ปกฺขนฺโท’’ติ น วตฺตพฺโพติ.

此亦仅为开显如来之如来性的引言而已，唯有如来方能以一切方式圆满宣说如来之如来性。此“如来”一词，义理宏大，境界广阔，所缘深远。犹如“不放逸”一词，纵使有人能依理引申三藏佛语之全部义理，亦不应说：“说法者已穷尽其义。”

ตตฺเถตํ วุจฺจติ –

于此，如是说：

‘‘ยเถว โลเก ปุริมา มเหสิโน,สพฺพญฺญุภาวํ มุนโย อิธาคตา;

ตถา อยํ สกฺยมุนีปิ อาคโต,ตถาคโต วุจฺจติ เตน จกฺขุมา.

犹如往昔世间大仙，诸牟尼于此得遍知；释迦牟尼亦如是来，具眼者故称如来。

‘‘ปหาย [Pg.133] กามาทิมเล อเสสโต,สมาธิญาเณหิ ยถา คตา ชินา;

ปุราตนา สกฺยมุนี ชุตินฺธโร,ตถา คโต เตน ตถาคโต มโต.

已彻底舍断欲等诸垢，如昔时诸胜者以定智而行；持光之释迦牟尼亦如是而行，故被视为如来。

‘‘ตถญฺจ ธาตายตนาทิลกฺขณํ,สภาวสามญฺญวิภาคเภทโต;

สยมฺภุญาเณน ชิโนยมาคโต,ตถาคโต วุจฺจติ สกฺยปุงฺคโว.

如实了知界、处等相，依自性、共性、差别而分；此胜者以自生智证得，故释迦雄者称如来。

‘‘ตถานิ สจฺจานิ สมนฺตจกฺขุนา,ตถา อิทปฺปจฺจยตา จ สพฺพโส;

อนญฺญเนยฺยา นยโต วิภาวิตา,ตถา คโต เตน ชิโน ตถาคโต.

以遍眼如实知诸谛，如是，一切缘起法亦然；以理非他人所引导而显现，胜者如是而行，故为如来。

‘‘อเนกเภทาสุปิ โลกธาตุสุ,ชินสฺส รูปายตนาทิโคจเร;

วิจิตฺตเภเท ตถเมว ทสฺสนํ,ตถาคโต เตน สมนฺตโลจโน.

于多异之世界界中，胜者之色处等境界，于种种差别中，如是见；故如来为遍眼者。

‘‘ยโต จ ธมฺมํ ตถเมว ภาสติ,กโรติ วาจายนุรูปมตฺตโน;

คุเณหิ โลกํ อภิภุยฺยิรียติ,ตถาคโต เตนปิ โลกนายโก.

因彼如实宣说正法，其行与其言相符；以功德超越世间而行，故此世间导师亦是如来。

‘‘ตถา ปริญฺญาย ตถาย สพฺพโส,อเวทิ โลกํ ปภวํ อติกฺกมิ;

คโต จ ปจฺจกฺขกิริยาย นิพฺพุตึ,อริยมคฺคญฺจ คโต ตถาคโต.

以如实遍知，了达世间，超越其生起；以亲证而趣向涅槃，行于圣道，故为如来。

‘‘ตถา ปฏิญฺญาย ตถาย สพฺพโส,หิตาย โลกสฺส ยโตยมาคโต;

ตถาย นาโถ กรุณาย สพฺพทา,คโต จ เตนาปิ ชิโน ตถาคโต.

如是立誓，为世间之利益，彼已来；如是，导师恒以悲心亦行，故胜者为如来。

‘‘ตถานิ [Pg.134] ญาณานิ ยโตยมาคโต,ยถาสภาวํ วิสยาวโพธโต;

ตถาภิชาติปฺปภุตี ตถาคโต,ตทตฺถสมฺปาทนโต ตถาคโต.

彼已得如实诸智，如其自性，觉悟所缘；如是，以其种姓等之殊胜，以成就彼义故，为如来。

‘‘ยถาวิธา เต ปุริมา มเหสิโน,ตถาวิโธยมฺปิ ตถา ยถารุจิ;

ปวตฺตวาจา ตนุจิตฺตภาวโต,ตถาคโต วุจฺจติ อคฺคปุคฺคโล.

如彼等过去大仙，此亦如是，随其意乐；言语身心如实而行，故称如来，为最上人。

‘‘สมฺโพธิสมฺภารวิปกฺขโต ปุเร,คตํ น สํสารคตมฺปิ ตสฺส วา;

น จตฺถิ นาถสฺส ภวนฺตทสฺสิโน,ตเถหิ ตสฺมา อคโต ตถาคโต.

于菩提资粮成熟之前，彼亦无有轮回之行；导师已见有之边际，故依此实义已不复往，是为如来。

‘‘ตถาคโต ธมฺมวโร มเหสินา,ยถา ปหาตพฺพมลํ ปหียติ;

ตถาคโต อริยคโณ วินายโก,ตถาคโต เตน สมงฺคิภาวโต’’ติ.

大仙所证之胜法已如实而行，犹如应断之垢已被断除；圣众亦如实而行，（世尊是他们的）引导者；因具足此故，（世尊）被称为如来。

อรหนฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธนฺติ เอตฺถ อรหาติ ปทสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สมฺมา สามญฺจ สพฺพธมฺมานํ พุทฺธตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺธํ. ยํกิญฺจิ เญยฺยํ นาม, ตสฺส สพฺพสฺสปิ สพฺพาการโต อวิปรีตโต สยเมว อภิสมฺพุทฺธตฺตาติ วุตฺตํ โหติ. อิมินาสฺส ปโรปเทสรหิตสฺส สพฺพากาเรน สพฺพธมฺมาวโพธนสมตฺถสฺส อากงฺขาปฏิพทฺธวุตฺติโน อนาวรณญาณสงฺขาตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส อธิคโม ทสฺสิโต.

于“阿罗汉、正等觉者”中，“阿罗汉”一词之义已于前述。“正等觉者”，是因正确地、靠自己觉悟了一切法。即是说，凡所有可知法，彼皆亲自以一切方式、无颠倒地圆满觉悟，故称正等觉者。此显示彼不依他教，有能力以一切方式觉悟一切法，成就了被称为无碍智的一切智智，其作用与意愿相连。

นนุ จ สพฺพญฺญุตญฺญาณโต อญฺญํ อนาวรณํ, อญฺญถา ฉ อสาธารณานิ ญาณานิ พุทฺธญาณานีติ วจนํ วิรุชฺเฌยฺยาติ? น วิรุชฺฌติ, วิสยปฺปวตฺติเภทวเสน อญฺเญหิ อสาธารณภาวทสฺสนตฺถํ เอกสฺเสว ญาณสฺส ทฺวิธา วุตฺตตฺตา. เอกเมว หิ ตํ ญาณํ อนวเสสสงฺขตาสงฺขตสมฺมุติธมฺมวิสยตาย สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, ตตฺถ จ อาวรณาภาวโต นิสฺสงฺคจารมุปาทาย อนาวรณญาณนฺติ วุตฺตํ. ยถาห ปฏิสมฺภิทายํ –

难道无碍智是异于一切智智的吗？否则，“六种不共智是佛智”的说法就会相矛盾。答：不矛盾。为显示其智慧通过所缘与作用的差别而异于他者、为不共，故将同一智慧分为两种说法。因为此唯一之智，能无遗地以一切有为、无为及世俗法为所缘，故称一切智智；又于此智无有障碍，能无碍而行，故称无碍智。如《无碍解道》中所说：

‘‘สพฺพํ [Pg.135] สงฺขตาสงฺขตํ อนวเสสํ ชานาตีติ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ตตฺถ อาวรณํ นตฺถีติ อนาวรณญาณ’’นฺติอาทิ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๙).

“了知一切有为与无为法而无遗余，故为一切智智。于此没有障碍，故为无碍智。”等。

ตสฺมา นตฺถิ เนสํ อตฺถโต เภโท, เอกนฺเตเนเวตํ เอวมิจฺฉิตพฺพํ. อญฺญถา สพฺพญฺญุตานาวรณญาณานํ สาธารณตา อสพฺพธมฺมารมฺมณตา จ อาปชฺเชยฺย. น หิ ภควโต ญาณสฺส อณุมตฺตมฺปิ อาวรณํ อตฺถิ, อนาวรณญาณสฺส จ อสพฺพธมฺมารมฺมณภาเว ยตฺถ ตํ น ปวตฺตติ ตตฺถาวรณสพฺภาวโต อนาวรณภาโวเยว น สิยา. อถ วา ปน โหตุ อญฺญเมว อนาวรณํ สพฺพญฺญุตญฺญาณโต, อิธ ปน สพฺพตฺถ อปฺปฏิหตวุตฺติตาย อนาวรณญาณนฺติ สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว อธิปฺเปตํ, ตสฺเสวาธิคเมน ภควา สพฺพญฺญู สพฺพวิทู สมฺมาสมฺพุทฺโธติ วุจฺจติ, น สกึเยว สพฺพธมฺมาวโพธโต. ตถา จ วุตฺตํ ปฏิสมฺภิทายํ –

因此，此二智在意义上没有差别，理应完全如是接受。否则，一切智与无碍智就会成为共通的，且会导致不以一切法为所缘的过失。世尊的智慧确实没有丝毫障碍，如果无碍智不以一切法为所缘，那么在其不能运作之处，便有障碍存在，无碍之性也就不复成立了。或者，即便存在另一种异于一切智智的无碍智，但在此处，因其于一切处皆无碍而转，故“无碍智”即是指一切智智。正是因为证得了这种智慧，世尊才被称为一切知者、一切见者、正等觉者，而非因于一刹那间了知一切法。正如《无碍解道》中所说：

‘‘วิโมกฺขนฺติกเมตํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปฏิลาภา สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ ยทิทํ พุทฺโธ’’ติ.

“此‘佛陀’之名，是诸佛世尊于菩提树下，与一切智智一同证得的、以解脱为究竟的如实施设。”

สพฺพธมฺมาวโพธนสมตฺถญาณสมธิคเมน หิ ภควโต สนฺตาเน อนวเสสธมฺเม ปฏิวิชฺฌิตุํ สมตฺถตา อโหสีติ.

实因世尊证得了能觉悟一切法的智慧，于其自身中，才具备了能无遗洞见一切法的能力。

เอตฺถาห – กึ ปนิทํ ญาณํ ปวตฺตมานํ สกึเยว สพฺพสฺมึ วิสเย ปวตฺตติ, อุทาหุ กเมนาติ? กิญฺเจตฺถ – ยทิ ตาว สกึเยว สพฺพสฺมึ วิสเย ปวตฺตติ, อตีตานาคตปฺปจฺจุปนฺนอชฺฌตฺตพหิทฺธาทิเภทภินฺนานํ สงฺขตธมฺมานํ อสงฺขตสมฺมุติธมฺมานญฺจ เอกชฺฌํ อุปฏฺฐาเน ทูรโต จิตฺตปฏํ เปกฺขนฺตสฺส วิย วิสยวิภาเคนาวโพโธ น สิยา, ตถา จ สติ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ วิปสฺสนฺตานํ อนตฺตากาเรน วิย สพฺพธมฺมา อนิรูปิตรูเปน ภควโต ญาณสฺส วิสยา โหนฺตีติ อาปชฺชติ. เยปิ ‘‘สพฺพเญยฺยธมฺมานํ ฐิตลกฺขณวิสยํ วิกปฺปรหิตํ สพฺพกาลํ พุทฺธานํ ญาณํ ปวตฺตติ, เตน เต สพฺพวิทูติ วุจฺจนฺติ. เอวญฺจ กตฺวา –

此处有人问：此智运作时，是于一刹那间遍缘一切所缘境，还是次第而缘？此中，若于一刹那间遍缘一切所缘境，则当过去、未来、现在、内、外等种种有为法，以及无为法、世俗法同时显现时，就会像远观彩绘布幔一样，无法通过分别所缘境来觉知，这样一来，就会导致一切法皆以无法辨识的形态成为世尊智慧的所缘，犹如修观者以“诸法无我”的方式观修时，（一切法皆显现为无我相）。又有人说：“诸佛的智慧恒常运作，无有分别，以一切所知法的住相为所缘，因此被称为一切见者。”他们如此说后，又引证：

‘‘จรํ สมาหิโต นาโค, ติฏฺฐนฺโตปิ สมาหิโต’’ติ. –

“龙象行时定，住时亦安住。”

‘‘อิทมฺปิ วจนํ สุวุตฺตํ โหตี’’ติ วทนฺติ, เตสมฺปิ วุตฺตโทสานาติวตฺติ, ฐิตลกฺขณารมฺมณตาย จ อตีตานาคตสมฺมุติธมฺมานํ ตทภาวโต, เอกเทสวิสยเมว [Pg.136] ภควโต ญาณํ สิยา. ตสฺมา สกึเยว ญาณํ ปวตฺตตีติ น ยุชฺชติ.

他们说：“此言亦是善说。”但他们的说法也无法避免上述的过失，并且，由于（佛智）是以住相为所缘，而过去、未来及世俗法并无此相，因此世尊的智慧就只是一部分境界的智慧了。所以，“智慧于一刹那间运作”的说法是不合理的。

อถ กเมน สพฺพสฺมึ วิสเย ญาณํ ปวตฺตตีติ? เอวมฺปิ น ยุชฺชติ. น หิ ชาติภูมิสภาวาทิวเสน ทิสาเทสกาลาทิวเสน จ อเนกเภทภินฺเน เญยฺเย กเมน คยฺหมาเน ตสฺส อนวเสสปฏิเวโธ สมฺภวติ อปริยนฺตภาวโต เญยฺยสฺส. เย ปน ‘‘อตฺถสฺส อวิสํวาทนโต เญยฺยสฺส เอกเทสํ ปจฺจกฺขํ กตฺวา เสเสปิ เอวนฺติ อธิมุจฺจิตฺวา ววตฺถาปเนน สพฺพญฺญู ภควา, ตญฺจ ญาณํ น อนุมานิกํ สํสยาภาวโต. สํสยานุพทฺธญฺหิ โลเก อนุมานญาณ’’นฺติ วทนฺติ, เตสมฺปิ น ยุตฺตํ. สพฺพสฺส หิ อปจฺจกฺขภาเว อตฺถสฺส อวิสํวาทเนน เญยฺยสฺส เอกเทสํ ปจฺจกฺขํ กตฺวา เสเสปิ เอวนฺติ อธิมุจฺจิตฺวา ววตฺถาปนสฺส อสมฺภวโต. ยญฺหิ ตํ เสสํ, ตํ อปจฺจกฺขนฺติ. อถ ตมฺปิ ปจฺจกฺขํ, ตสฺส เสสภาโว ปน น สิยาติ สพฺพเมตํ อการณํ. กสฺมา? อวิสยวิจารภาวโต. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

那么，智慧是次第遍缘一切所缘境吗？此说亦不合理。因为所知法依种姓、地、自性等，以及方、处、时等而有无量差别，若次第取证，则因所知法无穷尽，故不可能完全通达。又有人说：“因义理真实不虚，故世尊亲证一部分所知法后，即确信其余亦然，由此决断而为一切知者。此智并非推论智，因无疑惑。世间的推论智是与疑惑相连的。”此说亦不合理。因为在未亲证全部的情况下，不可能因义理真实不虚，而在亲证一部分所知法后，即确信其余亦然并作出决断。因为那所谓的“其余”，即是未亲证者。若“其余”亦已亲证，则不复为“其余”。是故此说全无道理。为何？因其思惟了不可思议的境界。世尊曾说：

‘‘พุทฺธวิสโย, ภิกฺขเว, อจินฺเตยฺโย, น จินฺเตตพฺโพ; โย จินฺเตยฺย, อุมฺมาทสฺส วิฆาตสฺส ภาคี อสฺสา’’ติ (อ. นิ. ๔.๗๗).

“诸比丘，佛陀的境界不可思议，不应思议；思议者，当得狂乱与恼害。”

อิทํ ปเนตฺถ สนฺนิฏฺฐานํ – ยํกิญฺจิ ภควตา ญาตุํ อิจฺฉิตํ สกลเมกเทโส วา, ตตฺถ อปฺปฏิหตวุตฺติตาย ปจฺจกฺขโต ญาณํ ปวตฺตติ, นิจฺจสมาธานญฺจ วิกฺเขปาภาวโต, ญาตุํ อิจฺฉิตสฺส สกลสฺส อวิสยภาวโต ตสฺส อากงฺขาปฏิพทฺธวุตฺติตา น สิยา, เอกนฺเตเนว สา อิจฺฉิตพฺพา ‘‘สพฺเพ ธมฺมา พุทฺธสฺส ภควโต อาวชฺชนปฏิพทฺธา, อากงฺขาปฏิพทฺธา, มนสิการปฏิพทฺธา, จิตฺตุปฺปาทปฏิพทฺธา’’ติ (มหานิ. ๖๙; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕) วจนโต. อตีตานาคตวิสยมฺปิ ภควโต ญาณํ อนุมานาคมนตกฺกคฺคหณวิรหิตตฺตา ปจฺจกฺขเมว.

此处应作如此结论：凡是世尊想要了知的，无论是全部或部分，其智慧皆能无碍地直接运作。因无散乱，故恒常安住于定。其智慧的运作与意愿相关，此点应被完全接受，不应因“所欲知的一切皆在其智境之内”而否定之。正如经中所说：‘一切法皆与佛陀世尊的作意(āvajjana)相关、与意愿(ākaṅkhā)相关、与思惟(manasikāra)相关、与心生(cittuppāda)相关。’（《大义释》69；《小义释·摩伽罗阇童子问经释》85）世尊对于过去和未来的事物的智慧，也因远离推论、传承、思辨等方式，而是直接证知。

นนุ จ เอตสฺมิมฺปิ ปกฺเข ยทา สกลํ ญาตุํ อิจฺฉิตํ, ตทา สกิเมว สกลวิสยตาย อนิรูปิตรูเปน ภควโต ญาณํ ปวตฺเตยฺยาติ วุตฺตโทสานาติวตฺติเยวาติ? น, ตสฺส วิโสธิตตฺตา. วิโสธิโต หิ โส พุทฺธวิสโย อจินฺเตยฺโยติ. อญฺญถา ปจุรชนญาณสมวุตฺติตาย พุทฺธานํ ภควนฺตานํ ญาณสฺส อจินฺเตยฺยตา น สิยา, ตสฺมา สกลธมฺมารมฺมณมฺปิ [Pg.137] ตํ เอกธมฺมารมฺมณํ วิย สุววตฺถาปิเตเยว เต ธมฺเม กตฺวา ปวตฺตตีติ อิทเมตฺถ อจินฺเตยฺยํ. ยาวตกํ เญยฺยํ, ตาวตกํ ญาณํ, ยาวตกํ ญาณํ, ตาวตกํ เญยฺยํ, เญยฺยปริยนฺติกํ ญาณํ, ญาณปริยนฺติกํ เญยฺยนฺติ เอวเมกชฺฌํ วิสุํ วิสุํ สกึ กเมน จ อิจฺฉานุรูปํ สมฺมา สามญฺจ สพฺพธมฺมานํ พุทฺธตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา. ตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ.

难道在这一方面，当想要完全了知一切时，世尊的智慧会以未审察之相，一次性地遍及一切对象，从而无法避免前面所说的过失吗？不是的，因为它已经被净化了。佛陀的境界确实是不可思议的。否则，如果与众多凡夫的智慧相同，诸佛世尊的智慧就不会是不可思议的了。因此，即使是以一切法为对象，那智慧也能像以一法为对象一样，在清晰地确立这些法之后运作。这就是此处的不可思议之处。所知有多少，智即有多少；智有多少，所知即有多少。智以所知为限，所知以智为限。就这样，总合地、各别地、一时地、以及次第地，皆随其所欲，由亲自正觉一切法故，世尊是正等觉者。此即是正等觉者。

ทฺเว วิตกฺกาติ ทฺเว สมฺมา วิตกฺกา. ตตฺถ วิตกฺเกนฺติ เอเตน, สยํ วา วิตกฺเกติ, วิตกฺกนมตฺตเมว วาติ วิตกฺโก. สฺวายํ อารมฺมณาภินิโรปนลกฺขโณ, อาหนนปริยาหนนรโส, อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อานยนปจฺจุปฏฺฐาโน. วิสยเภเทน ปน ตํ ทฺวิธา กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ทฺเว วิตกฺกา’’ติ. สมุทาจรนฺตีติ สมํ สมฺมา จ อุทฺธมุทฺธํ มริยาทาย จรนฺติ. มริยาทตฺโถ หิ อยมากาโร, เตน จ โยเคน ‘‘ตถาคตํ อรหนฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธ’’นฺติ อิทํ สามิอตฺเถ อุปโยควจนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ตถาคตสฺส อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อตฺตโน วิสเย สมํ สมฺมา จ อญฺญมญฺญํ มริยาทํ อนติกฺกมนฺตา อุทฺธมุทฺธํ พหุลํ อภิณฺหํ จรนฺติ ปวตฺตนฺตีติ.

“二寻”即二正寻。于此，“寻(vitakka)”的释义为：以此而寻思，或自己寻思，或仅是寻思活动。其特征是令心投入所缘，作用是撞击与遍击，表现为引导心识趋向所缘。因所缘的差别，将其分为两种，故说“二寻”。“它们运行”的意思是平等、正确地、在界限内向上运行。此方式有界限之义，与此相关，“如来、阿罗汉、正等觉”一句，是作所有格用法的连接语。这是说，在如来、阿罗汉、正等觉的自境界里，平等、正确，互相不超越界限，常常、再再地向上运行。

โก ปน เนสํ วิสโย, กา วา มริยาทา, กถญฺจ ตํ อนติกฺกมิตฺวา เต อุทฺธมุทฺธํ พหุลํ อภิณฺหํ นิจฺจํ ปวตฺตนฺตีติ? วุจฺจเต – เขมวิตกฺโก, ปวิเวกวิตกฺโกติ อิเม ทฺเว วิตกฺกาเยว. เตสุ เขมวิตกฺโก ตาว ภควโต วิเสเสน กรุณาสมฺปยุตฺโต, เมตฺตามุทิตาสมฺปยุตฺโตปิ ลพฺภเตว, ตสฺมา โส มหากรุณาสมาปตฺติยา เมตฺตาทิสมาปตฺติยา จ ปุพฺพงฺคโม สมฺปยุตฺโต จ เวทิตพฺโพ. ปวิเวกวิตกฺโก ปน ผลสมาปตฺติยา ปุพฺพงฺคโม สมฺปยุตฺโต จ, ทิพฺพวิหาราทิวเสนาปิ ลพฺภเตว. อิติ เนสํ วิตกฺโก วิสโย, ตสฺมา เอกสฺมึ สนฺตาเน พหุลํ ปวตฺตมานานมฺปิ กาเลน กาลํ สวิสยสฺมึเยว จรณโต นตฺถิ มริยาทา, น สงฺกเรน วุตฺติ.

然则，它们的所缘为何？界限为何？它们又如何不逾越界限而常常、再再、恒常地向上运行呢？当说：即安稳寻(khemavitakka)与远离寻(pavivekavitakka)此二寻。其中，安稳寻特别与世尊的悲心相应，亦可与慈、喜相应，故当知其为大悲定及慈等等定的前导与相应法。而远离寻则是果定(phalasamāpatti)的前导与相应法，亦可由天住(dibbavihāra)等方式获得。如是，此即是彼等寻的所缘范围。因此，即使它们在一个相续中频繁生起，但因为它们时时只在各自的领域内运行，故不逾越界限，其作用亦不混杂。

ตตฺถ เขมวิตกฺโก ภควโต กรุโณกฺกมนาทินา วิภาเวตพฺโพ, ปวิเวกวิตกฺโก สมาปตฺตีหิ. ตตฺรายํ วิภาวนา – ‘‘อยํ โลโก สนฺตาปชาโต ทุกฺขปเรโต’’ติอาทินา ราคคฺคิอาทีหิ โลกสนฺนิวาสสฺส อาทิตฺตตาทิอาการทสฺสเนหิ มหากรุณาสมาปตฺติยา ปุพฺพภาเค, สมาปตฺติยมฺปิ ปฐมชฺฌานวเสน วตฺตพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๗-๑๑๘) –

其中，安稳寻应以世尊发起悲心等方式来说明，远离寻则由诸等至来说明。于此，说明如下：以“此世间为热恼所生，为痛苦所困”等语，通过观察贪火等焚烧世间居所的炽燃等相状，于大悲定的前分，乃至在等至中，亦当依初禅来说明。如是所说（《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga) 1.117-118）：

‘‘พหูหิ [Pg.138] อากาเรหิ ปสฺสนฺตานํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ สตฺเตสุ มหากรุณา โอกฺกมติ, อาทิตฺโต โลกสนฺนิวาโสติ ปสฺสนฺตานํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ สตฺเตสุ มหากรุณา โอกฺกมติ. อุยฺยุตฺโต, ปยาโต, กุมฺมคฺคปฏิปนฺโน, อุปนียติ โลโก อทฺธุโว, อตาโณ โลโก อนภิสฺสโร, อสฺสโก โลโก, สพฺพํ ปหาย คมนียํ, อูโน โลโก อติตฺโต ตณฺหาทาโส.

诸佛世尊以多种方式观察众生时，对众生的大悲油然而生；诸佛世尊观察到“世间居所正在燃烧”时，对众生的大悲油然而生。世间众生勤勉投入，奔波不息，误入歧途，世间被引向（灭亡），是无常的，世间无有庇护，无有主宰，无所属，一切都必须舍弃而离去，世间有缺，不知足，是渴爱的奴隶。

‘‘อตายโน โลกสนฺนิวาโส, อเลโณ, อสรโณ, อสรณีภูโต, อุทฺธโต โลโก อวูปสนฺโต, สสลฺโล โลกสนฺนิวาโส วิทฺโธ ปุถุสลฺเลหิ, อวิชฺชนฺธการาวรโณ กิเลสปญฺชรปริกฺขิตฺโต, อวิชฺชาคโต โลกสนฺนิวาโส อณฺฑภูโต ปริโยนทฺโธ ตนฺตากุลกชาโต กุลาคุณฺฐิกชาโต มุญฺชปพฺพชภูโต อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ สํสารํ นาติวตฺตตีติ ปสฺสนฺตานํ, อวิชฺชาวิสโทสสํลิตฺโต กิเลสกลลีภูโต, ราคโทสโมหชฏาชฏิโต.

世间居所无庇护，无避难处，无归依处，已成无所归依；世间躁动不安，不得止息；世间居所身中利箭，被众箭所射；为无明黑暗所覆，为烦恼牢笼所困；世间居所陷入无明，如在卵中被包裹，如纠缠的线团，如乱丝球，如丛生的文雅草与灯心草，不能超越恶趣、恶道、堕处、轮回。被无明之毒所涂，已成烦恼泥沼，为贪、嗔、痴的结使所缠。

‘‘ตณฺหาสงฺฆาฏปฏิมุกฺโก, ตณฺหาชาเลน โอตฺถโฏ, ตณฺหาโสเตน วุยฺหติ, ตณฺหาสํโยชเนน สํยุตฺโต, ตณฺหานุสเยน อนุสโฏ, ตณฺหาสนฺตาเปน สนฺตปฺปติ, ตณฺหาปริฬาเหน ปริฑยฺหติ.

为渴爱之枷所缚，为渴爱之网所覆，为渴爱之流所漂，为渴爱之结所系，为渴爱随眠所随，为渴爱之热所恼，为渴爱之焰所烧。

‘‘ทิฏฺฐิสงฺฆาฏปฏิมุกฺโก, ทิฏฺฐิชาเลน โอตฺถโฏ, ทิฏฺฐิโสเตน วุยฺหติ, ทิฏฺฐิสํโยชเนน สํยุตฺโต, ทิฏฺฐานุสเยน อนุสโฏ, ทิฏฺฐิสนฺตาเปน สนฺตปฺปติ, ทิฏฺฐิปริฬาเหน ปริฑยฺหติ.

为邪见之枷所缚，为邪见之网所覆，为邪见之流所漂，为邪见之结所系，为邪见随眠所随，为邪见之热所恼，为邪见之焰所烧。

‘‘ชาติยา อนุคโต, ชราย อนุสโฏ, พฺยาธินา อภิภูโต, มรเณน อพฺภาหโต, ทุกฺเข ปติฏฺฐิโต.

为生所随，为老所逐，为病所胜，为死所击，立足于苦。

‘‘ตณฺหาย โอฑฺฑิโต, ชราปาการปริกฺขิตฺโต, มจฺจุปาสปริกฺขิตฺโต, มหาพนฺธนพทฺโธ, โลกสนฺนิวาโส, ราคพนฺธเนน, โทสโมหพนฺธเนน, มานทิฏฺฐิกิเลสทุจฺจริตพนฺธเนน พทฺโธ, มหาสมฺพาธปฏิปนฺโน, มหาปลิโพเธน ปลิพุทฺโธ, มหาปปาเต ปติโต, มหากนฺตารปฏิปนฺโน, มหาสํสารปฏิปนฺโน, มหาวิทุคฺเค สมฺปริวตฺตติ, มหาปลิเป ปลิปนฺโน.

世间居所为渴爱所困，为衰老之墙所围，为死亡之索所缠，为大缚所缚，为贪缚、嗔痴缚、慢见烦恼恶行缚所缚，陷入大困境，为大障碍所缠，堕入大悬崖，行于大旷野，处于大轮回，在大险恶中辗转，陷于大泥沼。

‘‘อพฺภาหโต [Pg.139] โลกสนฺนิวาโส, อาทิตฺโต โลกสนฺนิวาโส ราคคฺคินา, โทสคฺคินา, โมหคฺคินา ชาติยา…เป… อุปายาเสหิ, อุนฺนีตโก โลกสนฺนิวาโส หญฺญติ นิจฺจมตาโณ ปตฺตทณฺโฑ ตกฺกโร, วชฺชพนฺธนพทฺโธ อาฆาตนปจฺจุปฏฺฐิโต, อนาโถ โลกสนฺนิวาโส ปรมการุญฺญตํ ปตฺโต, ทุกฺขาภิตุนฺโน จิรรตฺตปีฬิโต, นิจฺจคธิโต นิจฺจปิปาสิโต.

世间居所遭受打击，世间居所被贪火、嗔火、痴火以及生……乃至忧恼所燃烧，世间居所被驱逐、被杀害，常无依护，已受惩罚，作恶之人，被罪缚所缚，面临屠戮，世间居所无依无靠，已入极可悲悯之境，被痛苦所刺，长期受逼迫，恒常贪婪，恒常渴求。

‘‘อนฺโธ, อจกฺขุโก, หตเนตฺโต, อปริณายโก, วิปถปกฺขนฺโท, อญฺชสาปรทฺโธ, มโหฆปกฺขนฺโท.

盲者，无眼者，眼已毁者，无引导者，误入歧途者，迷失正道者，陷入大洪流者。

‘‘ทฺวีหิ ทิฏฺฐิคเตหิ ปริยุฏฺฐิโต, ตีหิ ทุจฺจริเตหิ วิปฺปฏิปนฺโน, จตูหิ โยเคหิ โยชิโต, จตูหิ คนฺเถหิ คนฺถิโต, จตูหิ อุปาทาเนหิ อุปาทียติ, ปญฺจคติสมารุฬฺโห, ปญฺจหิ กามคุเณหิ รชฺชติ, ปญฺจหิ นีวรเณหิ โอตฺถโฏ, ฉหิ วิวาทมูเลหิ วิวทติ, ฉหิ ตณฺหากาเยหิ รชฺชติ, ฉหิ ทิฏฺฐิคเตหิ ปริยุฏฺฐิโต, สตฺตหิ อนุสเยหิ อนุสโฏ, สตฺตหิ สํโยชเนหิ สํยุตฺโต, สตฺตหิ มาเนหิ อุนฺนโต, อฏฺฐหิ โลกธมฺเมหิ สมฺปริวตฺตติ, อฏฺฐหิ มิจฺฉตฺเตหิ นิยโต, อฏฺฐหิ ปุริสโทเสหิ ทุสฺสติ, นวหิ อาฆาตวตฺถูหิ อาฆาติโต, นวหิ มาเนหิ อุนฺนโต, นวหิ ตณฺหามูลเกหิ ธมฺเมหิ รชฺชติ, ทสหิ กิเลสวตฺถูหิ กิลิสฺสติ, ทสหิ อาฆาตวตฺถูหิ อาฆาติโต, ทสหิ อกุสลกมฺมปเถหิ สมนฺนาคโต, ทสหิ สํโยชเนหิ สํยุตฺโต, ทสหิ มิจฺฉตฺเตหิ นิยโต, ทสวตฺถุกาย ทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต, ทสวตฺถุกาย อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต, อฏฺฐสตตณฺหาปปญฺเจหิ ปปญฺจิโต, ทฺวาสฏฺฐิยา ทิฏฺฐิคเตหิ ปริยุฏฺฐิโต โลกสนฺนิวาโสติ สมฺปสฺสนฺตานํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ สตฺเตสุ มหากรุณา โอกฺกมติ.

众生被两种见解所缠绕，行于三种恶行，被四种轭所缚，被四种系缚所缚，被四种取所执，处于五趣之中，为五种欲乐所染，被五种盖障所覆，因六种诤论之源而争论，为六种爱身所染，被六种见解所缠绕，为七种随眠所随，为七种结所系，为七种慢所骄纵，为八种世间法所牵动，为八种邪性所决定，为八种人之过失所玷污，因九种恚事而生嗔，为九种慢所骄纵，为九种以爱为根之法所染，为十种烦恼事所污染，因十种恚事而生嗔，具足十种不善业道，为十种结所系，为十种邪性所决定，具足十事见，具足十事边执见，为一百零八种爱戏论所缠缚，为六十二种见解所缠绕——诸佛世尊如此观察世间众生，对众生的大悲心便生起。

‘‘อหญฺจมฺหิ ติณฺโณ, โลโก จ อติณฺโณ. อหญฺจมฺหิ มุตฺโต, โลโก จ อมุตฺโต. อหญฺจมฺหิ ทนฺโต, โลโก จ [Pg.140] อทนฺโต. อหญฺจมฺหิ สนฺโต, โลโก จ อสนฺโต. อหญฺจมฺหิ อสฺสตฺโถ, โลโก จ อนสฺสตฺโถ. อหญฺจมฺหิ ปรินิพฺพุโต, โลโก จ อปรินิพฺพุโต. ปโหมิ ขฺวาหํ ติณฺโณ ตาเรตุํ, มุตฺโต โมเจตุํ, ทนฺโต ทเมตุํ, สนฺโต สเมตุํ, อสฺสตฺโถ อสฺสาเสตุํ, ปรินิพฺพุโต ปเร จ ปรินิพฺพาเปตุนฺติ ปสฺสนฺตานํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ สตฺเตสุ มหากรุณา โอกฺกมตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๗-๑๑๘).

“我已得度，而世间未得度；我已解脱，而世间未解脱；我已调御，而世间未调御；我已寂静，而世间未寂静；我已安稳，而世间未安稳；我已般涅槃，而世间未般涅槃。我既已得度，则能度未度者；既已解脱，则能解脱未解脱者；既已调御，则能调御未调御者；既已寂静，则能寂静未寂静者；既已安稳，则能安稳未安稳者；既已般涅槃，则能使他人般涅槃——诸佛世尊如此观察众生，大悲心便生起。”

อิมินาว นเยน ภควโต สตฺเตสุ เมตฺตาโอกฺกมนญฺจ วิภาเวตพฺพํ. กรุณาวิสยสฺส หิ ทุกฺขสฺส ปฏิปกฺขภูตํ สุขํ สตฺเตสุ อุปสํหรนฺตี เมตฺตาปิ ปวตฺตตีติ อิธ อพฺยาปาทอวิหึสาวิตกฺกา เขมวิตกฺโก. ปวิเวกวิตกฺโก ปน เนกฺขมฺมวิตกฺโกเยว, ตสฺส ทิพฺพวิหารอริยวิหาเรสุ ปุพฺพภาคสฺส ปฐมชฺฌานสฺส ปจฺจเวกฺขณาย จ วเสน ปวตฺติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ เย เต ภควโต เทวสิกํ วฬญฺชนกวเสน จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสงฺขา สมาปตฺติวิหารา, เยสํ ปุเรจรณภาเวน ปวตฺตํ สมาธิจริยานุคตํ ญาณจริยานุคตํ ญาณํ จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสมาปตฺติสญฺจาริมหาวชิรญาณนฺติ วุจฺจติ, เตสํ วเสน ภควโต ปวิเวกวิตกฺกสฺส พหุลํ ปวตฺติ เวทิตพฺพา. อยญฺจ อตฺโถ มหาสจฺจกสุตฺเตนปิ เวทิตพฺโพ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ ภควตา –

以此方法，亦当阐明世尊对众生生起慈心。因为慈心是将与悲悯之境——苦——相对的乐施予众生而运作的。此处，无恚寻(abyāpādavitakka)与无害寻(avihiṃsāvitakka)即是安稳寻(khemavitakka)。至于独处寻(pavivekavitakko)，实为出离寻(nekkhammavitakko)，当知此寻因省察天住、圣住的前分及初禅而运作。其中，世尊每日例行二十四兆数的等至住(samāpattivihāra)，其作为前行而运作、随顺定行与慧行的智慧，被称为“二十四兆等至游行大金刚智”。由此可知世尊的独处寻是频繁运作的。此义亦应由《大萨遮迦经》(Mahāsaccaka Sutta)了知。世尊于彼经中说：

‘‘โส โข อหํ, อคฺคิเวสฺสน, ตสฺมึเยว ปุริมสฺมึ สมาธินิมิตฺเต อชฺฌตฺตเมว จิตฺตํ สณฺฐเปมิ, สนฺนิสาเทมิ, เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๘๗).

“阿耆毗舍那(Aggivessana)，我于彼最初的定相，于内安住其心，令其寂止，我恒常如此而住。”

อิทญฺหิ ภควา ‘‘สมโณ โคตโม อภิรูโป ปาสาทิโก สุผุสิตํ ทนฺตาวรณํ, ชิวฺหา ตนุกา, มธุรํ วจนํ, เตน ปริสํ รญฺเชนฺโต มญฺเญ วิจรติ, จิตฺเต ปนสฺส เอกคฺคตา นตฺถิ, โย เอวํ สญฺญตฺติพหุโล จรตี’’ติ สจฺจเกน นิคณฺฐปุตฺเตน วิตกฺกิเต อวสฺสํ สโหฒํ โจรํ คณฺหนฺโต วิย ‘‘น อคฺคิเวสฺสน ตถาคโต ปริสํ รญฺเชนฺโต สญฺญตฺติพหุโล วิจรติ, จกฺกวาฬปริยนฺตายปิ ปริสาย ธมฺมํ เทเสติ, อสลฺลีโน อนุปลิตฺโต เอกตฺตํ เอกวิหาริสุญฺญตาผลสมาปตฺติผลํ อนุยุตฺโต’’ติ ทสฺเสตุํ อาหริ.

当尼乾陀子萨遮迦(Saccaka Nigaṇṭhaputta)心生此念：“沙门乔达摩相貌出众，令人愉悦，牙齿洁白整齐，舌头纤薄，言辞甜美，我想他是用这些来取悦大众而到处游荡。然而他的内心并没有专注力，像他这样言辞繁多的人四处游走。”世尊为了开示：“阿耆毗舍那，如来并非为了取悦大众而言辞繁多地游行，即使是对整个轮围世界的听众说法，也不退缩，不染著，而是致力于孤独、独住与空果等至之果。”便犹如当场捕获盗贼一般，引述了此事。

ภควา [Pg.141] หิ ยสฺมึ ขเณ ปริสา สาธุการํ เทติ, ธมฺมํ วา ปจฺจเวกฺขติ, ตสฺมึ ขเณ ปุพฺพภาเคน กาลํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ผลสมาปตฺตึ อสฺสาสวาเร ปสฺสาสวาเร สมาปชฺชติ, สาธุการสทฺทนิคฺโฆเส อวิจฺฉินฺเนเยว ธมฺมปจฺจเวกฺขณาย จ ปริโยสาเน สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย ฐิตฏฺฐานโต ปฏฺฐาย ธมฺมํ เทเสติ. พุทฺธานญฺหิ ภวงฺคปริวาโส ลหุโก, อสฺสาสวาเร ปสฺสาสวาเร สมาปตฺติโย สมาปชฺชนฺติ. เอวํ ยถาวุตฺตสมาปตฺตีนํ สปุพฺพภาคานํ วเสน ภควโต เขมวิตกฺกสฺส ปวิเวกวิตกฺกสฺส จ พหุลปฺปวตฺติ เวทิตพฺพา.

世尊在众人随喜赞叹的时刻，或者省察法义的时候，会预先确定时间，在入息或出息之间进入果等至。在随喜赞叹的声音未断绝，以及法义省察结束时，便从等至中出来，从站立的地方开始说法。诸佛的有分转变迅速，能在入息或出息之间进入等至。由此可知，世尊的安稳寻和独处寻，是依于上述所说的等至及其前行部分而频繁运作的。

ตตฺถ ยสฺส พฺยาปาทวิหึสาวิตกฺกาทิสํกิเลสปฺปหานสฺส อพฺยาปาทวิตกฺกสฺส อวิหึสาวิตกฺกสฺส จ อานุภาเวน กุโตจิปิ ภยาภาวโต ตํสมงฺคี เขมปฺปตฺโต จ วิหรติ, ตโต จ สพฺพสฺสปิ สพฺพทาปิ เขมเมว โหติ อภยเมว. ตสฺมา ทุวิโธปิ อุภเยสํ เขมงฺกโรติ เขมวิตกฺโก. ยสฺส ปน กามวิตกฺกาทิสํกิเลสปหานสฺส เนกฺขมฺมวิตกฺกสฺส อานุภาเวน กายวิเวโก, จิตฺตวิเวโก, อุปธิวิเวโกติ ติวิโธ; ตทงฺควิเวโก, วิกฺขมฺภนวิเวโก, สมุจฺเฉทวิเวโก, ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิเวโก, นิสฺสรณวิเวโกติ ปญฺจวิโธ จ วิเวโก ปาริปูรึ คจฺฉติ. โส ยถารหํ อารมฺมณโต สมฺปโยคโต จ ปวิเวกสหคโต วิตกฺโกติ ปวิเวกวิตกฺโก. เอเต จ ทฺเว วิตกฺกา เอวํ วิภตฺตวิสยาปิ สมานา อาทิกมฺมิกานํ อญฺญมญฺญูปการาย สมฺภวนฺติ. ยถา หิ เขมวิตกฺกสฺส ปวิเวกวิตกฺโก อนุปฺปนฺนสฺส อุปฺปาทาย อุปฺปนฺนสฺส ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย โหติ, เอวํ ปวิเวกวิตกฺกสฺสปิ เขมวิตกฺโก. น หิ วูปกฏฺฐกายจิตฺตานมนฺตเรน เมตฺตาวิหาราทโย สมฺภวนฺติ พฺยาปาทาทิปฺปหาเนน จ วินา จิตฺตวิเวกาทีนํ อสมฺภโวเยวาติ อญฺญมญฺญสฺส พหูปการา เอเต ธมฺมา ทฏฺฐพฺพา. ภควโต ปน สพฺพโส ปหีนสํกิเลสสฺส โลกหิตตฺถาย เอวํ เขมวิตกฺโก จ ปวิเวกวิตกฺโก จ อสฺสาสวารมตฺเตปิ หิตสุขมาวหนฺติเยวาติ. เขโม จ วิตกฺโก ปวิเวโก จ วิตกฺโกติ สมฺพนฺธิตพฺพํ.

其中，若有人因舍断嗔恚、恼害等烦恼，以无恚寻、无害寻的威力，从任何处都不感到怖畏，此人便能安稳地生活，从此对自他一切都能安稳无惧。因此，此安稳寻能为自他双方带来安稳。再者，若有人因舍断欲寻等烦恼，凭借出离寻的力量，使身远离、心远离、依止远离这三种远离，以及支分离、镇伏离、正断离、安息离、出离离这五种远离都得到圆满。此寻因与远离相应，故名远离寻。这两种寻虽然所缘各异，但对初学者而言，它们能互相助益。例如，安稳寻能令未生起的远离寻生起，令已生起的远离寻增长广大；同样，远离寻也能助益安稳寻。若无身心远离，慈心住等便无法生起；若不舍断嗔恚等烦恼，心远离等亦无法成就。因此，应知此二法互相助益甚多。对于世尊来说，因为已经彻底断除了一切烦恼，为了利益世间，此安稳寻与远离寻，即使仅在一呼一吸之间，亦能带来利益与安乐。“安稳寻”与“远离寻”应如是联系理解。

เอวํ อุทฺทิฏฺเฐ ทฺเว วิตกฺเก นิทฺทิสิตุํ ‘‘อพฺยาปชฺฌาราโม’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อพฺยาปชฺฌนํ กสฺสจิ อทุกฺขนํ อพฺยาปชฺโฌ, โส อารมิตพฺพโต อาราโม [Pg.142] เอตสฺสาติ อพฺยาปชฺฌาราโม. อพฺยาปชฺเฌ รโต เสวนวเสน นิรโตติ อพฺยาปชฺฌรโต. เอเสวาติ เอโส เอว. อิริยายาติ กิริยาย, กายวจีปโยเคนาติ อตฺโถ. น กญฺจิ พฺยาพาเธมีติ หีนาทีสุ กญฺจิปิ สตฺตํ ตณฺหาตสาทิโยคโต ตสํ วา ตทภาวโต ปหีนสพฺพกิเลสวิปฺผนฺทิตตฺตา ถาวรํ วา น พาเธมิ น ทุกฺขาเปมิ. กรุณชฺฌาสโย ภควา มหากรุณาสมาปตฺติพหุโล อตฺตโน ปรมรุจิตกรุณชฺฌาสยานุรูปเมวมาห. เตน อวิหึสาวิตกฺกํ อพฺยาปาทวิตกฺกญฺจ ทสฺเสติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘อหํ อิมาย อิริยาย อิมาย ปฏิปตฺติยา เอวํ สมฺมา ปฏิปชฺชนฺโต เอวํ สมาปตฺติวิหาเรหิ วิหรนฺโต เอวํ ปุญฺญตฺถิเกหิ กตานิ สกฺการครุการมานนวนฺทนปูชนานิ อธิวาเสนฺโต สตฺเตสุ น กญฺจิ พฺยาพาเธมิ, อปิจ โข ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺถปฺปเภทํ หิตสุขเมว เนสํ ปริพฺรูเหมี’ติ.

如此已说，为说明两种寻，所以说“乐于无恼害”等语。其中，无恼害(abyāpajjha)即不令任何人受苦，以此为乐(ārāma)，故名乐于无恼害(abyāpajjhārāmo)。乐于无恼害(abyāpajjharato)者，即以修习无恼害而乐在其中。就是这样。“以威仪(iriyāya)”是指以行为(kiriyāya)，即身语的运用。不恼害任何众生，是指对于低劣等众生，无论是因渴爱而颤动(tasa)者，还是因已断除一切烦恼的躁动而安住(thāvara)者，我都不恼害他们，不使他们痛苦。世尊具有大悲意乐(karuṇajjhāsayo)，多入大悲等至(mahākaruṇāsamāpatti)，顺应自己最喜爱的悲心倾向而这样说。由此显示了无害寻(avihiṃsāvitakka)和无恚寻(abyāpādavitakka)。这就是说：“我以这样的威仪，以这样的行持，如此如理地修行，如此安住在各种等至住中，领受求福者所作的恭敬、尊重、敬重、礼拜、供养时，对于众生不恼害任何一个，而且更能为他们增长现世、来世及究竟的利益与安乐。”

ยํ อกุสลํ, ตํ ปหีนนฺติ ยํ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสเภทํ อญฺญญฺจ ตํสมฺปยุตฺตํ อนนฺตปฺปเภทํ อกุสลํ, ตํ สพฺพํ โพธิมูเลเยว มยฺหํ ปหีนํ สมูหตนฺติ. อิมินา ปวิเวเกสุ มุทฺธภูเตน สทฺธึ นิสฺสรณวิเวเกน สมุจฺเฉทปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิวิเวเก ทสฺเสติ. เกจิ ปเนตฺถ ตทงฺควิกฺขมฺภนวิเวเกปิ อุทฺธรนฺติ. อาคมนียปฏิปทาย หิ สทฺธึ ภควตา อตฺตโน กิเลสกฺขโย อิธ วุตฺโตติ.

凡是不善法，即那千五百种烦恼差别以及与之相应的无数不善法，所有这些都在菩提树下被我彻底断除、根绝。以此，即以作为诸独处(viveka)中之最上者的出离独处(nissaraṇaviveka)，显示了正断独处(samucchedaviveka)和安息独处(paṭippassaddhiviveka)。有些人也在此处引用彼分断(tadaṅgaviveka)和镇伏断(vikkhambhanaviveka)。因为这里说的是导向之道(āgamanīyapaṭipadā)，世尊在此处宣说了自己的烦恼灭尽。

อิติ ภควา อปริมิตกปฺปปริจิตฺตํ อตฺตโน ปวิเวกชฺฌาสยํ สทฺธึ นิสฺสรณชฺฌาสเยน อิทานิ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ฐิโต ตมชฺฌาสยํ ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา อตฺตโน กิเลสปฺปหานปจฺจเวกฺขณมุเขน วิภาเวติ. ยทตฺถํ ปเนตฺถ สตฺถา อิเม ทฺเว วิตกฺเก อุทฺธริ, อิทานิ ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตสฺมาติห, ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห. ภควา หิ อิมสฺส วิตกฺกทฺวยสฺส อตฺตโน พหุลสมุทาจารทสฺสนมุเขเนว ตตฺถ ภิกฺขู นิเวเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ.

世尊经过无数劫所积累的独处意乐(pavivekajjhāsaya)与出离意乐(nissaraṇajjhāsaya)，如今已达顶点，他安住于此，进入果等至(phalasamāpatti)，并通过返观(paccavekkhaṇa)自己烦恼的断除来阐明。导师(satthā)为了什么缘故在此提出这两种寻，现在为了显示那个意义而说：“因此，诸比丘”等语。世尊的确是通过显示自己多行此二寻，从而引导诸比丘安住于此，开始这个教法。

ตตฺถ ตสฺมาติ ยสฺมา อพฺยาปชฺฌปวิเวกาภิรตสฺส เม เขมปวิเวกวิตกฺกาเยว พหุลํ ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา. ติหาติ นิปาตมตฺตํ. อพฺยาปชฺฌารามา [Pg.143] วิหรถาติ สพฺพสตฺเตสุ เมตฺตาวิหาเรน กรุณาวิหาเร น จ อภิรมนฺตา วิหรถ. เตน พฺยาปาทสฺส ตเทกฏฺฐกิเลสานญฺจ ทูรีกรณมาห. เตสํ โวติ เอตฺถ โวติ นิปาตมตฺตํ. ปวิเวการามา วิหรถาติ กายาทิวิเวกญฺเจว ตทงฺคาทิวิเวกญฺจาติ สพฺพวิเวเก อารมิตพฺพฏฺฐานํ กตฺวา วิหรถ. อิมาย มยนฺติอาทิ ยถา เนสํ เขมวิตกฺกสฺส ปวตฺตนาการทสฺสนํ, เอวํ กึ อกุสลนฺติอาทิ ปวิเวกวิตกฺกสฺส ปวตฺตนาการทสฺสนํ. ตตฺถ ยถา อนวชฺชธมฺเม ปริปูเรตุกาเมน กึกุสลคเวสินา หุตฺวา กุสลธมฺมปริเยสนา กาตพฺพาว, สาวชฺชธมฺเม ปชหิตุกาเมนาปิ อกุสลปริเยสนา กาตพฺพาติ อาห ‘‘กึ อกุสล’’นฺติอาทิ. อภิญฺญาปุพฺพิกา หิ ปริญฺญาปหานสจฺฉิกิริยาภาวนา. ตตฺถ กึ อกุสลนฺติ อกุสลํ นาม กึ, สภาวโต กิมสฺส ลกฺขณํ, กานิ วา รสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานีติ อกุสลสฺส สภาวกิจฺจาทิโต ปจฺจเวกฺขณวิธึ ทสฺเสติ. อาทิกมฺมิกวเสน เจส วิตกฺโก อาคโต, กึ อปฺปหีนํ กึ ปชหามาติ อิทํ ปททฺวยํ เสกฺขวเสน. ตสฺมา กึ อปฺปหีนนฺติ กามราคสํโยชนาทีสุ อกุสเลสุ กึ อกุสลํ อมฺหากํ มคฺเคน อสมุจฺฉินฺนํ? กึ ปชหามาติ กึ อกุสลํ สมุคฺฆาเตม? อถ วา กึ ปชหามาติ วีติกฺกมปริยุฏฺฐานานุสเยสุ กึ วิภาคํ อกุสลํ อิทานิ มยํ ปชหามาติ อตฺโถ. เกจิ ปน ‘‘กึ อปฺปหีน’’นฺติ ปฐนฺติ. เตสํ ทิฏฺฐิสํโยชนาทิวเสน อเนกเภเทสุ อกุสเลสุ กึ กตมํ อกุสลํ, เกน กตเมน ปกาเรน, กตเมน วา มคฺเคน อมฺหากํ อปฺปหีนนฺติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

在此，“因此(tasmā)”是因为我乐于无恼害与独处，安稳独处寻(khemapavivekavitakka)常常生起，所以如此。“提诃(tiha)”只是一个助语词。“乐于无恼害而住(abyāpajjhārāmā viharatha)”是说以慈心住与悲心住对待一切众生，而不乐于恼害。这是为了远离恚(byāpāda)及与其同体之烦恼。“于彼等(tesaṃ vo)”在这里“vo”只是一个助语词。“乐于独处而住(pavivekārāmā viharatha)”是说无论是身独处(kāyaviveka)还是彼分断(tadaṅgaviveka)等一切独处，都应当以此为乐而住。“如我这样”等语，是为了显示他们安稳寻的生起方式，同样，“什么是不善(kiṃ akusalaṃ)”等语，是为了显示独处寻的生起方式。在此，如同想要圆满无过失之法的人，应当以寻求善法为目标一样；想要舍弃有过失之法的人，也应当以寻求不善法为目标，所以说“什么是不善”等。遍知(pariññā)、舍断(pahāna)、作证(sacchikiriyā)、修习(bhāvanā)，皆以通达(abhiññā)为先。在此，“什么是不善”是说，什么是不善？它的自性(sabhāva)是什么？它的相(lakkhaṇa)、味(rasa)、现起(paccupaṭṭhāna)、足处(padaṭṭhāna)是什么？这是为了显示从不善法的自性、作用等方面进行观察的方法。这段寻是针对初学者(ādikammika)生起的，而“什么是未断的(kiṃ appahīnaṃ)？什么是应断的(kiṃ pajahāma)？”这两句是针对有学(sekha)说的。因此，“什么是未断的？”是说，在欲贪结(kāmarāgasaṃyojana)等不善法中，什么是我们尚未用道断除的不善法？“什么是应断的？”是说，什么不善法是我们应当彻底拔除的？或者，“什么是应断的？”是说，在违犯(vītikkama)、缠(pariyuṭṭhāna)、随眠(anusaya)中，什么不善法是我们现在应当舍断的？有些人读作“什么是未断的？”，对他们而言，这是在邪见结(diṭṭhisaṃyojana)等多种不善法中，以何种方式、通过何种道，我们尚未断除哪种不善法。其余和前面说的一样。

คาถาสุ พุทฺธนฺติ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ อวิปรีตํ สยมฺภุญาเณน พุทฺธตฺตา ปฏิวิทฺธตฺตา พุทฺธํ สจฺจวินิมุตฺตสฺส เญยฺยสฺส อภาวโต. ตถา หิ วุตฺตํ –

偈颂中的“佛陀(buddha)”是指，以无倒自生智(sayambhuñāṇa)觉悟(buddhattā)、通达(paṭividdhattā)四圣谛，故名佛陀；因为没有离于谛的所知(ñeyya)。就像经中所说：

‘‘อภิญฺเญยฺยํ อภิญฺญาตํ, ภาเวตพฺพญฺจ ภาวิตํ;

ปหาตพฺพํ ปหีนํ เม, ตสฺมา พุทฺโธสฺมิ พฺราหฺมณา’’ติ. (สุ. นิ. ๕๖๓;

ม. นิ. ๒.๓๙๙);

“婆罗门，应通达者我已通达，应修习者我已修习，应舍断者我已舍断，故我是佛陀。”

ฐเปตฺวา มหาโพธิสตฺตํ อญฺเญหิ สหิตุํ วหิตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา อสยฺหสฺส สกลสฺส โพธิสมฺภารสฺส มหากรุณาธิการสฺส จ สหนโต วหนโต, ตถา อญฺเญหิ สหิตุํ อภิภวิตุํ ทุกฺกรตฺตา อสยฺหานํ [Pg.144] ปญฺจนฺนํ มารานํ สหนโต อภิภวนโต, อาสยานุสยจริยาธิมุตฺติอาทิวิภาคาวโพเธน ยถารหํ เวเนยฺยานํ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ อนุสาสนสงฺขาตสฺส อญฺเญหิ อสยฺหสฺส พุทฺธกิจฺจสฺส สหนโต วหนโต, ตตฺถ วา สาธุการิภาวโต อสยฺหสาหินํ. สมุทาจรนฺติ นนฺติ เอตฺถ นนฺติ นิปาตมตฺตํ, นํ ตถาคตนฺติ วา อตฺโถ.

除了大菩萨，因为他人无法承受、荷负一切不可承受(asayha)的菩提资粮(bodhisambhāra)和以大悲为主的重担(mahākaruṇādhikāra)；又因他人难以承受、降伏五种不可承受的魔；更因通过了知众生的意乐(āsaya)、随眠(anusaya)、行(cariyā)、胜解(adhimutti)等差别，从而如理教导(anusāsana)他们现世(diṭṭhadhammika)、来世(samparāyika)及究竟(paramattha)的利益，他人无法承受、荷负佛陀的教化事业(buddhakicca)；由于能承受此等，或因善能行此不可承受之事，故名“能承受不可承受者”(asayhasāhin)。此处的“nanti”只是一个助语词，或者是指“彼，即如来”。

สกปรสนฺตาเนสุ ตมสงฺขาตํ โมหนฺธการํ นุทิ ขิปีติ ตโมนุโท. ปารํ นิพฺพานํ คโตติ ปารคโต. อถ วา ‘‘มุตฺโต โมเจยฺย’’นฺติอาทินา นเยน ปวตฺติตสฺส มหาภินีหารสฺส สกลสฺส วา สํสารทุกฺขสฺส สพฺพญฺญุคุณานํ ปารํ ปริยนฺตํ คโตติ ปารคโต, ตํ ตโมนุทํ ปารคตํ. ตโต เอว ปตฺติปตฺตํ พุทฺธํ, สีลาทึ ทสพลญาณาทิญฺจ สมฺมาสมฺพุทฺเธหิ ปตฺตพฺพํ สพฺพํ ปตฺตนฺติ อตฺโถ. วสิมนฺติ ฌานาทีสุ อากงฺขาปฏิพทฺโธ ปรโม อาวชฺชนาทิวสิภาโว, อริยิทฺธิสงฺขาโต อนญฺญสาธารโณ จิตฺตวสิภาโว จ อสฺส อตฺถีติ วสิมา, ตํ วสิมํ, วสินนฺติ อตฺโถ. สพฺเพสํ กามาสวาทีนํ อภาเวน อนาสวํ. กายวิสมาทิกสฺส วิสมสฺส วนฺตตฺตา วา วิสสงฺขาตํ สพฺพํ กิเลสมลํ ตริตฺวา วา วิสํ สกลวฏฺฏทุกฺขํ สยํ ตริตฺวา ตารณโต วิสนฺตโร ตํ วิสนฺตรํ. ตณฺหกฺขเย อรหตฺตผเล นิพฺพาเน วา วิมุตฺตํ, อุภยมฺหิ คมนโต โมนสงฺขาเตน ญาเณน กายโมเนยฺยาทีหิ วา สาติสยํ สมนฺนาคตตฺตา มุนึ. มุนีติ หิ อคาริยมุนิ, อนคาริยมุนิ, เสกฺขมุนิ, อเสกฺขมุนิ, ปจฺเจกมุนิ, มุนิมุนีติ อเนกวิธา มุนโย. ตตฺถ คิหี อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน อคาริยมุนิ, ตถารูโป ปพฺพชิโต อนคาริยมุนิ, สตฺต เสกฺขา เสกฺขมุนิ, ขีณาสโว อเสกฺขมุนิ, ปจฺเจกพุทฺโธ ปจฺเจกมุนิ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ มุนิมุนีติ. อยเมว อิธาธิปฺเปโต. อายตึ ปุนพฺภวาภาวโต อนฺติมํ, ปจฺฉิมํ เทหํ กายํ ธาเรตีติ อนฺติมเทหธารี, ตํ อนฺติมเทหธารึ. กิเลสมาราทีนํ สมฺมเทว ปริจฺจตฺตตฺตา มารญฺชหํ. ตโต เอว ชราเหตุสมุจฺเฉทโต อนุปาทิเสสนิพฺพานปฺปตฺติวเสน ปากฏชราทิสพฺพชราย ปารคุํ. ชราสีเสน เจตฺถ ชาติมรณโสกาทีนํ ปารคมนํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตํ เอวํภูตํ ตถาคตํ ทุเว วิตกฺกา สมุทาจรนฺตีติ พฺรูมีติ สมฺพนฺโธ.

于自他相续中，驱散名为“暗”的无明黑暗，故称“驱暗者”(tamonudo)。已至涅槃彼岸，故称“到彼岸者”(pāragata)。或依“已解脱者，能令他解脱”等理趣，其所发之大誓愿(mahābhinīhāra)已达彼岸，或一切轮回之苦及一切智之德已达彼岸，故称“到彼岸者”。彼即驱暗者、到彼岸者。是故，已证所应证，即为佛陀；意指已证得诸正等觉者所应证得的一切，如戒等、十力智等。于禅定等中，欲求自在，成就最胜的转向等自在，且具足圣神通之不共心自在，故称“自在者”(vasimā)，意即有自在力者。因无有一切欲漏等，故称“无漏者”(anāsava)。因已吐出身中不平等之毒，或已度越一切烦恼垢，或已渡过名为“毒”的一切轮回苦，并令他人渡过，故称“度毒者”(visantara)。于爱尽、阿罗汉果或涅槃中解脱，或于两者皆能通行，以名为“默”之智，或卓越地具足身默然等，故称“牟尼”(muni)。牟尼有多种：在家牟尼、出家牟尼、有学牟尼、无学牟尼、独觉牟尼、牟尼中之牟尼。其中，在家而证果、知晓教法者，为在家牟尼；如是出家者，为出家牟尼；七有学，为有学牟尼；漏尽者，为无学牟尼；独觉佛，为独觉牟尼；正等觉者，为牟尼中之牟尼。此处即指后者。未来无再有，故为“最后身持有者”(antimadehadhārī)。因已真正舍弃烦恼魔等，故称“降魔者”(mārañjaha)。是故，因断尽老之因，证得无余依涅槃，而超越显见之老等一切老，故为“度老者”(pāragu)。当知此处以“老”为首，亦说已度越生、死、愁等。“我说”与如是之如来生起二种寻思相关联。

อิติ [Pg.145] ภควา ปฐมคาถาย วิตกฺกทฺวยํ อุทฺทิสิตฺวา ตโต ทุติยคาถาย ปวิเวกวิตกฺกํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เขมวิตกฺกํ ทสฺเสตุํ ‘‘เสเล ยถา’’ติ ตติยคาถมาห. ตตฺถ เสเล ยถา ปพฺพตมุทฺธนิฏฺฐิโตติ เสเล สิลามเย เอกคฺฆนปพฺพตมุทฺธนิ ยถา ฐิโต. น หิ ตตฺถ ฐิตสฺส อุทฺธํ คีวุกฺขิปนปสารณาทิกิจฺจํ อตฺถิ. ตถูปมนฺติ ตปฺปฏิภาคํ เสลปพฺพตูปมํ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยถา เสลปพฺพตมุทฺธนิ ฐิโต จกฺขุมา ปุริโส สมนฺตโต ชนตํ ปสฺเสยฺย, เอวเมว สุเมโธ, สุนฺทรปญฺโญ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สมนฺตจกฺขุ ภควา ธมฺมมยํ ปญฺญามยํ ปาสาทมารุยฺห สยํ อเปตโสโก โสกาวติณฺณํ ชาติชราภิภูตญฺจ ชนตํ สตฺตกายํ อเวกฺขติ อุปธารยติ อุปปริกฺขติ. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปาโย – ยถา หิ ปพฺพตปาเท สมนฺตา มหนฺตํ เขตฺตํ กตฺวา ตตฺถ เกทารปาฬีสุ กุฏิโย กตฺวา รตฺตึ อคฺคึ ชาเลยฺย, จตุรงฺคสมนฺนาคตญฺจ อนฺธการํ ภเวยฺย, อถสฺส ปพฺพตสฺส มตฺถเก ฐตฺวา จกฺขุมโต ปุริสสฺส ภูมิปฺปเทสํ โอโลกยโต เนว เขตฺตํ, น เกทารปาฬิโย, น กุฏิโย, น ตตฺถ สยิตมนุสฺสา ปญฺญาเยยฺยุํ, กุฏีสุ ปน อคฺคิชาลมตฺตเมว ปญฺญาเยยฺย, เอวํ ธมฺมมยํ ปาสาทมารุยฺห สตฺตกายํ โอโลกยโต ตถาคตสฺส เย เต อกตกลฺยาณา สตฺตา, เต เอกวิหาเร ทกฺขิณปสฺเส นิสินฺนาปิ พุทฺธญาณสฺส อาปาถํ นาคจฺฉนฺติ, รตฺตึ ขิตฺตสรา วิย โหนฺติ. เย ปน กตกลฺยาณา เวเนยฺยปุคฺคลา, เต เอวสฺส ทูเรปิ ฐิตา อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, โส อคฺคิ วิย หิมวนฺตปพฺพโต วิย จ วุตฺตมฺปิ เจตํ –

如是，世尊以第一偈指出二种寻思，复以第二偈开示远离之寻，今为开示安稳之寻而说“如于岩”之第三偈。其中，“如于岩山顶而住”者，谓如住于纯一岩石之山顶。住于彼处者，实无向上举颈伸颈等事。“如是喻”者，谓与彼相应之岩山喻。此处简义为：犹如具眼之人住于岩山顶，能遍观周遭众人；如是，善慧者、妙慧者、以一切知智为遍眼之世尊，登上法所成、慧所成之殿堂，自身离忧，而观见、审察、遍察为愁所覆、为生老所征服之众生。此处意趣为：譬如于山脚下，周遭辟有大田，于田埂上建有孤邸(kuṭi)，夜燃灯火，且有四支具足之黑暗。尔时，住于山顶之具眼者，俯瞰地面，既不见田，不见田埂，不见孤邸，亦不见卧于其中之人，唯见孤邸中之火光而已。如是，如来登上法所成之殿堂，俯瞰众生，彼等未作善业之众生，纵使坐于同一精舍之南侧，亦不入佛智之境，犹如夜中所射之箭。而彼等已作善业、堪受教化之人，纵使住于远处，亦入其境，彼等如火，亦如雪山。此亦曾说：—

‘‘ทูเร สนฺโต ปกาเสนฺติ, หิมวนฺโตว ปพฺพโต;

อสนฺเตตฺถ น ทิสฺสนฺติ, รตฺตึ ขิตฺตา ยถา สรา’’ติ. (ธ. ป. ๓๐๔;

เนตฺติ. ๑๑);

“贤者远居亦显耀，犹如雪山之巍峨；不善者虽近亦不显，犹如夜间所掷之箭。”（《法句经》304；《网疏》11）

เอวเมตสฺมึ สุตฺเต คาถาสุ จ ภควา อตฺตานํ ปรํ วิย กตฺวา ทสฺเสสิ.

如是，世尊于此经及诸偈中，仿佛以他人之身分而开示。

ปฐมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一经释义 终。

๒. เทสนาสุตฺตวณฺณนา

2. 说法经释义

๓๙. ทุติเย ปริยาเยนาติ เอตฺถ ปริยาย-สทฺโท ‘‘มธุปิณฺฑิกปริยาโยตฺเวว นํ ธาเรหี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๐๕) เทสนายํ อาคโต. ‘‘อตฺถิ ขฺเวส[Pg.146], พฺราหฺมณ, ปริยาโย, เยน มํ ปริยาเยน สมฺมา วทมาโน วเทยฺย – อกิริยวาโท สมโณ โคตโม’’ติอาทีสุ (ปารา. ๕; อ. นิ. ๘.๑๑) การเณ. ‘‘กสฺส นุ โข, อานนฺท, อชฺช ปริยาโย ภิกฺขุนิโย โอวทิตุ’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๓๙๘) วาเร. อิธ ปน วาเรปิ การเณปิ วฏฺฏติ, ตสฺมา, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส ทฺเว ธมฺมเทสนา ยถารหํ การเณน ภวนฺติ, วาเรน วาติ อยเมตฺถ อตฺโถ. ภควา หิ เวเนยฺยชฺฌาสยานุรูปํ กทาจิ ‘‘อิเม ธมฺมา กุสลา, อิเม, ธมฺมา อกุสลา. อิเม ธมฺมา สาวชฺชา, อิเม ธมฺมา อนวชฺชา. อิเม เสวิตพฺพา, อิเม น เสวิตพฺพา’’ติอาทินา กุสลากุสลธมฺเม วิภชนฺโต กุสลธมฺเมหิ อกุสลธมฺเม อสงฺกรโต ปญฺญาเปนฺโต ‘‘ปาปํ ปาปกโต ปสฺสถา’’ติ ธมฺมํ เทเสติ. กทาจิ ‘‘ปาณาติปาโต, ภิกฺขเว, อาเสวิโต ภาวิโต พหุลีกโต นิรยสํวตฺตนิโก ติรจฺฉานโยนิสํวตฺตนิโก เปตฺติวิสยสํวตฺตนิโก, โย สพฺพลหุโก ปาณาติปาโต, โส อปฺปายุกสํวตฺตนิโก’’ติอาทินา (อ. นิ. ๘.๔๐) อาทีนวํ ปกาเสนฺโต ปาปโต นิพฺพิทาทีหิ นิโยเชนฺโต ‘‘นิพฺพินฺทถ วิรชฺชถา’’ติ ธมฺมํ เทเสติ.

39. 于第二经中，“pariyāya”一词，于“当持此为《蜜丸喻经》之法门”等处（《中部》1.205），用于“教说”义。于“婆罗门，实有此理趣，循此理趣，若如理而言，则言‘沙门乔达摩(Gotama)是无作论者’”等处（《波罗夷》5；《增支部》8.11），用于“因由”义。于“阿难(Ānanda)，今日轮到谁去教诫诸比丘尼(bhikkhunī)”等处（《中部》3.398），用于“轮次”义。于此处，则“轮次”与“因由”二义皆可通。是故，此中义为：诸比丘，如来有二种法说，乃适时依因由或依轮次而有。世尊随顺所化众生之意乐，时而分别善、不善法，如：“此等是善法，此等是不善法；此等是有罪法，此等是无罪法；此等应修习，此等不应修习”等，令善法与不善法不相混杂而开示，说示“当见恶为恶”之法。时而开示过患，如：“诸比丘，杀生若修习、多修习，则感地狱、畜生、饿鬼趣之报；最轻微之杀生，亦感短命之报”等（《增支部》8.40），以厌离等引导众生出离罪恶，说示“当厌离、当离欲”之法。

ภวนฺตีติ โหนฺติ ปวตฺตนฺติ. ปาปํ ปาปกโต ปสฺสถาติ สพฺพํ ปาปธมฺมํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อายติญฺจ อหิตทุกฺขาวหโต ลามกโต ปสฺสถ. ตตฺถ นิพฺพินฺทถาติ ตสฺมึ ปาปธมฺเม ‘‘อจฺจนฺตหีนภาวโต ลามกฏฺเฐน ปาปํ, อโกสลฺลสมฺภูตฏฺเฐน อกุสลํ, ปกติปภสฺสรสฺส ปสนฺนสฺส จ จิตฺตสฺส ปภสฺสราทิภาววินาสนโต สํกิเลสิกํ, ปุนปฺปุนํ ภวทุกฺขนิพฺพตฺตนโต โปโนพฺภวิกํ, สเหว ทรเถหิ ปริฬาเหหิ วตฺตนโต สทรถํ, ทุกฺขสฺเสว วิปจฺจนโต ทุกฺขวิปากํ, อปริมาณมฺปิ กาลํ อนาคเต ชาติชรามรณนิพฺพตฺตนโต อายตึ ชาติชรามรณิยํ, สพฺพหิตสุขวิทฺธํสนสมตฺถ’’นฺติอาทินา นเยน นานาวิเธ อาทีนเว, ตสฺส จ ปหาเน อานิสํเส สมฺมปญฺญาย ปสฺสนฺตา นิพฺพินฺทถ นิพฺเพทํ อาปชฺชถ. นิพฺพินฺทนฺตา จ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อริยมคฺคาธิคเมน ปาปโต วิรชฺชถ เจว วิมุจฺจถ จ. มคฺเคน วา สมุจฺเฉทวิราควเสน วิรชฺชถ, ตโต ผเลน ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิมุตฺติวเสน วิมุจฺจถ. อถ วา ปาปนฺติ ลามกโต ปาปํ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยํ อนิจฺจทุกฺขาทิภาเวน กุจฺฉิตํ อริเยหิ ชิคุจฺฉนียํ [Pg.147] วฏฺฏทุกฺขํ ปาเปตีติ ปาปํ. กึ ปน ตํ? เตภูมกธมฺมชาตํ. ยถาวุตฺเตน อตฺเถน ปาปกโต ทิสฺวา ตตฺถ อนิจฺจโต, ทุกฺขโต, โรคโต, คณฺฑโต, สลฺลโต, อฆโต, อาพาธโตติอาทินา วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺตา นิพฺพินฺทถ. อยํ ทุติยาติ ยาถาวโต อหิตานตฺถวิภาวนํ ปฐมํ อุปาทาย ตโต วิเวจนํ อยํ ทุติยา ธมฺมเทสนา.

“有”(bhavanti)即是“存在”(honti)，即是“转起”(pavattanti)。“你们当视恶为恶”(Pāpaṃ pāpakato passatha)，即你们当视一切恶法于现法及未来皆带来损害与痛苦，是为低劣。“于彼当厌离”(Tattha nibbindathā)，即于彼恶法中，以“其性极劣故为‘恶’(pāpa)；由不善巧所生故为‘不善’(akusala)；能坏自性光明清净之心故为‘杂染’(saṃkilesika)；能一再产生轮回之苦故为‘能引后有’(ponobbhavika)；伴随忧恼与热恼而转故为‘有忧恼’(sadaratha)；唯成熟为苦果故为‘苦异熟’(dukkhavipāka)；于未来无量时中能产生生老死故为‘未来生老死性’(āyatiṃ jātijarāmaraṇiya)；能摧毁一切利益安乐”等理趣，以正慧见其种种过患，及断除此过患之功德，而生起厌离，达到厌离(nibbeda)。生起厌离者，增长观(vipassanā)后，通过证得圣道而于恶法离染、解脱。或者，通过道(magga)以断灭离贪(samucchedavirāga)而离染，然后通过果(phala)以安息解脱(paṭippassaddhivimutti)而解脱。又或者，“恶”(pāpa)即是低劣的恶。此意为何？即以无常、苦等相故，为圣者所厌恶，能招致轮回之苦者，即是恶。那么，那是什么？是三界法类(tebhūmakadhammajātaṃ)。按照上述意义，见恶为恶，于彼以无常、苦、病、痈、箭、灾、患等相增长观(vipassanā)，而生起厌离。“此为第二”(Ayaṃ dutiyā)，即如实开显损害与无益，先把握此，后作抉择，此即第二种说法。

คาถาสุ พุทฺธสฺสาติ สพฺพญฺญุพุทฺธสฺส. สพฺพภูตานุกมฺปิโนติ สพฺเพปิ สตฺเต มหากรุณาย อนุกมฺปนสภาวสฺส. ปริยายวจนนฺติ ปริยาเยน กถนํ เทสนํ. ปสฺสาติ ปริสํ อาลปติ, ปริสเชฏฺฐกํ วา สนฺธาย วุตฺตํ. เกจิ ปนาหุ ‘‘อตฺตานเมว สนฺธาย ภควา ‘ปสฺสา’ติ อโวจา’’ติ. ตตฺถาติ ตสฺมึ ปาปเก วิรชฺชถ ราคํ ปชหถาติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

偈颂中的“佛”(buddhassa)是指一切知佛陀。“怜悯一切众生”(sabbabhūtānukampino)是指对一切有情具有大悲心的本性。“方便说”(pariyāyavacana)是指以方便(pariyāya)的方式宣说、教导。“看”(passa)是呼唤会众，或是针对会众中的上首而说。也有人说，世尊(bhagavā)是针对自己而说“看”。“于彼”(tattha)的意思是，于彼恶法中离染，舍弃贪欲。其余如前已说。

ทุติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二经释义终。

๓. วิชฺชาสุตฺตวณฺณนา

3. 明经释义

๔๐. ตติเย ปุพฺพงฺคมาติ สหชาตวเสน, อุปนิสฺสยวเสน จาติ ทฺวีหิ อากาเรหิ ปุพฺพงฺคมา ปุรสฺสรา ปธานการณํ. น หิ อวิชฺชาย วินา อกุสลุปฺปตฺติ อตฺถิ. สมาปตฺติยาติ สมาปชฺชนาย สภาวปฏิลาภาย, ปวตฺติยาติ อตฺโถ. ตตฺถ อกุสลปฺปวตฺติยา อาทีนวปฺปฏิจฺฉาทเนน อโยนิโสมนสิการสฺส ปจฺจยภาเวน อปฺปหีนภาเวน จ อกุสลธมฺมานํ อุปนิสฺสยภาโว ทิสฺสติ.

40. 第三经中，“前行”(pubbaṅgama)一词，以俱生(sahajātavasena)和亲依止(upanissayavasena)两种方式，是为前行、前导、主因。没有无明，就不会有不善生起。“等至”(samāpatti)是指“正至”(samāpajjana)、“获得自性”(sabhāvapaṭilābha)，即是“转起”(pavatti)的意思。于彼，由于不如理作意(ayoniso manasikāra)遮蔽了不善法转起的过患，并作为其缘，且未被断除，故可见不善法的亲依止性。

เอวํ พฺยาธิมรณาทิทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต สพฺพาปิ คติโย อิธ ทุคฺคติโย. อถ วา ราคาทิกิเลเสหิ ทูสิตา คติโย กายวจีจิตฺตานํ ปวตฺติโยติ ทุคฺคติโย, กายวจีมโนทุจฺจริตานิ. อสฺมึ โลเกติ อิธ โลเก มนุสฺสคติยํ วา. ปรมฺหิ จาติ ตโต อญฺญาสุ คตีสุ. อวิชฺชามูลิกา สพฺพาติ ตา สพฺพาปิ ทุจฺจริตสฺส วิปตฺติโย วุตฺตนเยน อวิชฺชาปุพฺพงฺคมตฺตา อวิชฺชามูลิกา เอว. อิจฺฉาโลภสมุสฺสยาติ อสมฺปตฺตวิสยปริเยสนลกฺขณาย อิจฺฉาย, สมฺปตฺตวิสยลุพฺภนลกฺขเณน โลเภน จ สมุสฺสิตา อุปจิตาติ อิจฺฉาโลภสมุสฺสยา.

如是，由于是病、死等苦的所依处(adhiṭṭhāna)，故一切趣(gati)在此皆为恶趣(duggati)。或者，由贪等烦恼(kilesa)所污染的身语意之转起(pavatti)为恶趣，即身语意恶行。“于此世”(asmiṃ loke)是指于此人趣(manussagati)之世间。“及于他世”(paramhi ca)是指于其他诸趣。“一切以无明为根”(avijjāmūlikā sabbā)，即所有那些恶行的衰损(vipatti)，如前所说，皆以无明为前行，故确实以无明为根。“由欲与贪积集”(icchālobhasamussayā)，即由以寻求未得境界为相的欲(icchā)，及以贪著已得境界为相的贪(lobha)所高举、积集，故为“由欲与贪积集”。

ยโตติ [Pg.148] ยสฺมา อวิชฺชาเหตุ อวิชฺชาย นิวุโต หุตฺวา. ปาปิจฺโฉติ อวิชฺชาย ปฏิจฺฉาทิตตฺตา ปาปิจฺฉตาย อาทีนเว อปสฺสนฺโต อสนฺตคุณสมฺภาวนวเสน โกหญฺญาทีนิ กโรนฺโต ปาปิจฺโฉ, โลเภเนว อตฺริจฺฉตาปิ คหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. อนาทโรติ โลกาธิปติโน โอตฺตปฺปสฺส อภาเวน สพฺรหฺมจารีสุ อาทรรหิโต. ตโตติ ตสฺมา อวิชฺชาปาปิจฺฉตาอหิริกาโนตฺตปฺปเหตุ. ปสวตีติ กายทุจฺจริตาทิเภทํ ปาปํ อุปจินติ. อปายํ เตน คจฺฉตีติ เตน ตถา ปสุเตน ปาเปน นิรยาทิเภทํ อปายํ คจฺฉติ อุปปชฺชติ.

“由是”(yato)即是“因为”(yasmā)，因无明故，被无明所覆盖。“恶欲”(pāpiccha)者，因被无明遮蔽，不见恶欲的过患(ādīnava)，以伪装不实功德的方式行欺诈(kohañña)等事，故为恶欲；当知此处亦包含由贪所生的过度欲求(atricchatā)。“无敬”(anādara)是指因无愧(ottappa)于世间(loka)的制约，而对同梵行者(sabrahmacārī)无恭敬。“由彼”(tato)，即因为无明、恶欲、无惭(ahirika)与无愧(anottappa)。“产生”(pasavati)是指积集身恶行等恶。“彼因此趣向恶趣”(apāyaṃ tena gacchati)，是指由彼如此产生的恶，而趣向、投生于地狱等恶趣(apāya)。

ตสฺมาติ ยสฺมา เอเต เอวํ สพฺพทุจฺจริตมูลภูตา สพฺพทุคฺคติปริกฺกิเลสเหตุภูตา จ อวิชฺชาทโย, ตสฺมา อิจฺฉญฺจ, โลภญฺจ, อวิชฺชญฺจ, จสทฺเทน อหิริกาโนตฺตปฺปญฺจ วิราชยํ สมุจฺเฉทวเสน ปชหํ. กถํ วิราเชตีติ อาห? วิชฺชํ อุปฺปาทยนฺติ, วิปสฺสนาปฏิปาฏิยา จ, มคฺคปฏิปาฏิยา จ, อุสฺสกฺกิตฺวา อรหตฺตมคฺควิชฺชํ อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปาทยนฺโต. สพฺพา ทุคฺคติโยติ สพฺพาปิ ทุจฺจริตสงฺขาตา ทุคฺคติโย, วฏฺฏทุกฺขสฺส วา อธิฏฺฐานภาวโต ทุกฺขา, สพฺพา ปญฺจปิ คติโย ชเห ปชเหยฺย สมติกฺกเมยฺย. กิเลสวฏฺฏปฺปหาเนเนว หิ กมฺมวฏฺฏํ วิปากวฏฺฏญฺจ ปหีนํ โหตีติ.

“是故”(tasmā)，因为这些无明(avijjā)等确实是一切恶行(duccarita)的根本，是一切恶趣垢染(duggatiparikkilesa)的因，是故，当令欲(icchā)、贪(lobha)、无明以及由“与”(ca)字所含的无惭(ahirika)与无愧(anottappa)离染，以断灭(samuccheda)的方式舍弃。如何令其离染呢？经中说：“生起明”(vijjaṃ uppādayaṃ)，即通过观(vipassanā)次第和道(magga)次第，努力于自身中生起阿罗汉道之明(arahattamaggavijjā)。“一切恶趣”(sabbā duggatiyo)，是指一切名为恶行的恶趣，或因是轮回之苦(vaṭṭadukkha)的所依处(adhiṭṭhāna)而为苦，当舍(jahe)、断(pajaheyya)、越(samatikkameyya)一切五趣。因为只要断除了烦恼轮转(kilesavaṭṭa)，业轮转(kammavaṭṭa)和异熟轮转(vipākavaṭṭa)也就被断除了。

ตติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第三经释义终。

ปฐมภาณวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一诵品释义终。

๔. ปญฺญาปริหีนสุตฺตวณฺณนา

4. 慧衰退经释义

๔๑. จตุตฺเถ สุปริหีนาติ สุฏฺฐุ ปริหีนา. เย อริยาย ปญฺญาย ปริหีนาติ เย สตฺตา ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อุทยพฺพยปฏิวิชฺฌเนน จตุสจฺจปฏิวิชฺฌเนน จ กิเลเสหิ อารกา ฐิตตฺตา อริยาย ปริสุทฺธาย วิปสฺสนาปญฺญาย จ มคฺคปญฺญาย จ ปริหีนา, เต โลกิยโลกุตฺตราหิ สมฺปตฺตีหิ อติวิย ปริหีนา มหาชานิกา. เก ปน เตติ? เย กมฺมาวรเณน สมนฺนาคตา. เต หิ มิจฺฉตฺตนิยตภาวโต เอกนฺเตน ปริหีนา อปริปุณฺณา มหาชานิกา. เตนาห ‘‘ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขา’’ติ. วิปากาวรณสมงฺคิโนปิ ปริหีนา. อถ วา สุกฺกปกฺเข อปริหีนา นาม ติวิธาวรณวิรหิตา [Pg.149] สมฺมาทิฏฺฐิกา กมฺมสฺสกตญาเณน จ สมนฺนาคตา. เสสํ วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพํ.

41. 第四经中，“善衰退”(suparihīnā)即是“极衰退”(suṭṭhu parihīnā)。“于圣慧衰退者”(Ye ariyāya paññāya parihīnā)，是指那些众生，因未能以通达五蕴生灭及通达四圣谛而远离诸烦恼，故于清净的观慧(vipassanāpaññā)与道慧(magapaññā)衰退。他们在世间与出世间的成就上极为衰退，有大损失(mahājānikā)。那么，他们是谁？即具足业障者。他们因堕入决定邪性(micchattaniyata)，故完全衰退、不圆满，有大损失。因此说“恶趣可期”。具足异熟障者亦是衰退者。又或者，于白品(sukkapakkha)不衰退者，是指远离三障、具足正见及业果智(kammassakatañāṇa)者。其余应依前述之理而知。

คาถาสุ ปญฺญายาติ นิสฺสกฺกวจนํ, วิปสฺสนาญาณโต มคฺคญาณโต จ ปริหาเนนาติ. สามิวจนํ วา เอตํ, ยถาวุตฺตญาณสฺส ปริหาเนนาติ, อุปฺปาเทตพฺพสฺส อนุปฺปาทนเมว เจตฺถ ปริหานํ. นิวิฏฺฐํ นามรูปสฺมินฺติ นามรูเป อุปาทานกฺขนฺธปญฺจเก ‘‘เอตํ มมา’’ติอาทินา ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน อภินิวิฏฺฐํ อชฺโฌสิตํ, ตโต เอว อิทํ สจฺจนฺติ มญฺญตีติ ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ มญฺญติ. ‘‘สเทวเก โลเก’’ติ วิภตฺติ ปริณาเมตพฺพา.

偈颂中，“由慧”(paññāya)是离格，意为“由观智(vipassanāñāṇa)与道智(maggañāṇa)衰退”。或者此为属格，意为“如前所说之智的衰退”，此处的衰退即是未能生起应生之智。“于名色中住”(niviṭṭhaṃ nāmarūpasmiṃ)，是指于五取蕴之名色，以“此是我的”等方式，由贪与见而执取、耽著，由此认为“此即是谛”，妄执“唯此是实，余者皆虚”。“于有天之世间”(sadevake loke)一句，应转换格释。

เอวํ ปฐมคาถาย สํกิเลสปกฺขํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺสา อนุปฺปตฺติยา นามรูปสฺมึ มญฺญนาภินิเวเสหิ กิเลสวฏฺฏํ วตฺตติ, ตสฺสา อุปฺปตฺติยา วฏฺฏสฺส อุปจฺเฉโทติ ปญฺญาย อานุภาวํ ปกาเสนฺโต ‘‘ปญฺญา หิ เสฏฺฐา โลกสฺมิ’’นฺติ คาถมาห.

如是，通过第一偈显示了杂染品(saṃkilesapakkha)后，现在为开显慧的威力(ānubhāva)——因其未生起，烦恼轮转(kilesavaṭṭa)由对名色的妄想与执取而转起；因其生起，轮转得以断绝——而说“慧实世间最胜”(paññā hi seṭṭhā lokasmiṃ)之偈。

ตตฺถ โลกสฺมินฺติ สงฺขารโลกสฺมึ. สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิย สตฺเตสุ, สงฺขาเรสุ ปญฺญาสทิโส ธมฺโม นตฺถิ. ปญฺญุตฺตรา หิ กุสลา ธมฺมา, ปญฺญาย จ สิทฺธาย สพฺเพ อนวชฺชธมฺมา สิทฺธา เอว โหนฺติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิสฺส สมฺมาสงฺกปฺโป ปโหตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๓.๑๔๑; สํ. นิ. ๕.๑). ยา ปเนตฺถ ปญฺญา อธิปฺเปตา, สา เสฏฺฐาติ โถมิตา. ยถา จ สา ปวตฺตติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยายํ นิพฺเพธคามินี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – ยา อยํ ปญฺญา อนิพฺพิทฺธปุพฺพํ อปทาลิตปุพฺพํ โลภกฺขนฺธาทึ นิพฺพิชฺฌนฺตี ปทาเลนฺตี คจฺฉติ ปวตฺตตีติ นิพฺเพธคามินี, ยาย จ ตสฺมึ ตสฺมึ ภวโยนิคติวิญฺญาณฏฺฐิติสตฺตาวาเสสุ สตฺตนิกาเยสุ ขนฺธานํ ปฐมาภินิพฺพตฺติสงฺขาตาย ชาติยา ตํนิมิตฺตสฺส จ กมฺมภวสฺส ปริกฺขยํ ปริโยสานํ นิพฺพานํ อรหตฺตญฺจ สมฺมา อวิปรีตํ ชานาติ สจฺฉิกโรติ, อยํ สหวิปสฺสนา มคฺคปญฺญา เสฏฺฐา โลกสฺมินฺติ.

此处所谓世间，是指行世间。如正等觉者，于众生、诸行中，无有与慧等同之法。诸善法以慧为最上，慧成就时，一切无过失法亦皆成就。诚如所言：“具正见者，正思惟亦得以成就”等。此处所指之慧，被赞为最胜。为示其如何运作，故说“此乃通达之慧”等。其义为：此慧能穿透、粉碎前所未穿透、前所未破坏之贪蕴等而持续运作，故名“通达之慧”。凭借此慧，于种种有、生处、趣、识住、众生居、众生种类中，能如实无倒地了知并证得诸蕴最初生起之“生”，及其因——业有——之灭尽，即涅槃与阿罗汉果。此与观(vipassanā)相应的道慧，于世间中最为殊胜。

อิทานิ ยถาวุตฺตปญฺญานุภาวสมฺปนฺเน ขีณาสเว อภิตฺถวนฺโต ‘‘เตสํ เทวา มนุสฺสา จา’’ติ โอสานคาถมาห. ตสฺสตฺโถ – เตสํ จตูสุ อริยสจฺเจสุ ปริญฺญาทีนํ โสฬสนฺนํ กิจฺจานํ นิฏฺฐิตตฺตา จตุสจฺจสมฺโพเธน สมฺพุทฺธานํ, สติเวปุลฺลปฺปตฺติยา สติมตํ, วุตฺตนเยน สมุคฺฆาติตสมฺโมหตฺตา ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺติยา หาสปญฺญานํ, ปุพฺพภาเค วา สีลาทิปาริปูริโต [Pg.150] ปฏฺฐาย ยาว นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย หาสเวทตุฏฺฐิปาโมชฺชพหุลตาย หาสปญฺญานํ, สพฺพโส ปริกฺขีณภวสํโยชนตฺตา อนฺติมสรีรธารีนํ ขีณาสวานํ เทวา มนุสฺสา จ ปิหยนฺติ ปิยา โหนฺติ, ตพฺภาวํ อธิคนฺตุํ อิจฺฉนฺติ ‘‘อโห ปญฺญานุภาโว, อโห วต มยมฺปิ เอทิสา เอวํ นิตฺติณฺณสพฺพทุกฺขา ภเวยฺยามา’’ติ.

今为赞颂具足前述智慧威力之漏尽者，说“诸天及人”此结颂。其义为：彼等于四圣谛中，已完成遍知等十六种作用，故为彻悟四谛之正觉者；已得念之广大，故为具念者；依前述之理，已根除愚痴，得慧之广大，故为广慧者；或从最初圆满戒行等，乃至证悟涅槃，常多欢喜、满足、愉悦，故为乐慧者；已彻底灭尽有结，为最后身之持者。此等漏尽者，诸天及人皆欣羡、敬爱，并渴望证得其境界，心念：“啊，智慧的威力！啊，愿我等亦能如是，超越一切苦！”

จตุตฺถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第四经释义终。

๕. สุกฺกธมฺมสุตฺตวณฺณนา

5. 白法经释义

๔๒. ปญฺจเม สุกฺกาติ น วณฺณสุกฺกตาย สุกฺกา, สุกฺกภาวาย ปน ปรมโวทานาย สํวตฺตนฺตีติ นิปฺผตฺติสุกฺกตาย สุกฺกา. สรเสนปิ สพฺเพ กุสลา ธมฺมา สุกฺกา เอว กณฺหภาวปฏิปกฺขโต. เตสญฺหิ อุปฺปตฺติยา จิตฺตํ ปภสฺสรํ โหติ ปริสุทฺธํ. ธมฺมาติ กุสลา ธมฺมา. โลกนฺติ สตฺตโลกํ. ปาเลนฺตีติ อาธารสนฺธารเณน มริยาทํ ฐเปนฺตา รกฺขนฺติ. หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจาติ เอตฺถ หิริยติ หิริยิตพฺเพน, หิริยนฺติ เอเตนาติ วา หิรี. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘ยํ หิริยติ หิริยิตพฺเพน, หิริยติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา, อยํ วุจฺจติ หิรี’’ติ (ธ. ส. ๓๐). โอตฺตปฺปติ โอตฺตปฺปิตพฺเพน, โอตฺตปฺปนฺติ เอเตนาติ วา โอตฺตปฺปํ. วุตฺตมฺปิเจตํ ‘‘ยํ โอตฺตปฺปติ โอตฺตปฺปิตพฺเพน, โอตฺตปฺปติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา, อิทํ วุจฺจติ โอตฺตปฺป’’นฺติ (ธ. ส. ๓๑).

42. 第五经中，“白”非颜色之白，乃因其能成就清净、导向至上清净，故为成就之白。就其本质而言，一切善法皆为白法，以其与黑法相违故。因善法生起时，心亦光明、清净。“法”者，善法也。“世间”者，有情世间也。“守护”者，谓通过支持与维系，确立界限而加以保护。于“惭与愧”中，“惭”者，于应惭之事而惭，或因此而惭。诚如所言：“于应惭之事而惭，于诸恶不善法之现行而惭，此谓之惭。”（《法集论》30）“愧”者，于应愧之事而愧，或因此而愧。诚如所言：“于应愧之事而愧，于诸恶不善法之现行而愧，此谓之愧。”（《法集论》31）

ตตฺถ อชฺฌตฺตสมุฏฺฐานา หิรี, พหิทฺธาสมุฏฺฐานํ โอตฺตปฺปํ. อตฺตาธิปเตยฺยา หิรี, โลกาธิปเตยฺยํ โอตฺตปฺปํ. ลชฺชาสภาวสณฺฐิตา หิรี, ภยสภาวสณฺฐิตํ โอตฺตปฺปํ. สปฺปติสฺสวลกฺขณา หิรี, วชฺชภีรุกภยทสฺสาวิลกฺขณํ โอตฺตปฺปํ.

于此，惭由内而生，愧由外而生。惭以自我为尊，愧以世间为尊。惭以羞耻为性，愧以怖畏为性。惭以恭敬为相，愧以见罪过而生怖畏为相。

ตตฺถ อชฺฌตฺตสมุฏฺฐานํ หิรึ จตูหิ การเณหิ สมุฏฺฐาเปติ – ชาตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา, วยํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา, สูรภาวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา, พาหุสจฺจํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา. กถํ? ‘‘ปาปกรณํ นาเมตํ น ชาติสมฺปนฺนานํ กมฺมํ, หีนชจฺจานํ เกวฏฺฏาทีนํ กมฺมํ, มาทิสสฺส ชาติสมฺปนฺนสฺส อิทํ กมฺมํ กาตุํ น ยุตฺต’’นฺติ เอวํ ตาว ชาตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปาณาติปาตาทิปาปกมฺมํ อกโรนฺโต หิรึ [Pg.151] สมุฏฺฐาเปติ. ตถา ‘‘ปาปกรณํ นาเมตํ ทหเรหิ กตฺตพฺพกมฺมํ, มาทิสสฺส วเย ฐิตสฺส อิทํ กมฺมํ กาตุํ น ยุตฺต’’นฺติ เอวํ วยํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปาณาติปาตาทิปาปกมฺมํ อกโรนฺโต หิรึ สมุฏฺฐาเปติ. ตถา ‘‘ปาปกรณํ นาเมตํ ทุพฺพลชาติกานํ กมฺมํ, มาทิสสฺส สูรภาวสมฺปนฺนสฺส อิทํ กมฺมํ กาตุํ น ยุตฺต’’นฺติ เอวํ สูรภาวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปาณาติปาตาทิปาปกมฺมํ อกโรนฺโต หิรึ สมุฏฺฐาเปติ. ตถา ‘‘ปาปกรณํ นาเมตํ อนฺธพาลานํ กมฺมํ, น ปณฺฑิตานํ, มาทิสสฺส ปณฺฑิตสฺส พหุสฺสุตสฺส อิทํ กมฺมํ กาตุํ น ยุตฺต’’นฺติ เอวํ พาหุสจฺจํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปาณาติปาตาทิปาปกมฺมํ อกโรนฺโต หิรึ สมุฏฺฐาเปติ. เอวํ อชฺฌตฺตสมุฏฺฐานํ หิรึ จตูหิ การเณหิ สมุฏฺฐาเปติ. สมุฏฺฐาเปตฺวา จ ปน อตฺตโน จิตฺเต หิรึ ปเวเสตฺวา ปาปกมฺมํ น กโรติ. เอวํ หิรี อชฺฌตฺตสมุฏฺฐานา นาม โหติ.

于此，由内而生之惭，由四因生起：省察出身、省察年龄、省察勇德、省察博学。如何？“行恶非出身高贵者所为，乃渔夫等卑贱者所为，如我这般出身高贵者，不应为此业。”如是省察出身，不作杀生等恶业，而生起惭。同样，“行恶乃年轻人所为，如我这般年长者，不应为此业。”如是省察年龄，不作杀生等恶业，而生起惭。同样，“行恶乃怯弱者所为，如我这般具勇德者，不应为此业。”如是省察勇德，不作杀生等恶业，而生起惭。同样，“行恶乃愚痴者所为，非贤智者所为，如我这般贤智博学者，不应为此业。”如是省察博学，不作杀生等恶业，而生起惭。如是，由内而生之惭，由四因生起。生起后，令惭入于自心，则不作恶业。如是，惭名为由内而生。

กถํ โอตฺตปฺปํ พหิทฺธาสมุฏฺฐานํ นาม? ‘‘สเจ ตฺวํ ปาปกมฺมํ กริสฺสสิ, จตูสุ ปริสาสุ ครหปฺปตฺโต ภวิสฺสสิ.

愧如何名为由外而生？“汝若作恶业，将于四众中备受呵责。”

‘‘ครหิสฺสนฺติ ตํ วิญฺญู, อสุจึ นาคริโก ยถา;

วชฺชิโต สีลวนฺเตหิ, กถํ ภิกฺขุ กริสฺสสี’’ติ. –

“智者将呵汝，如市民厌弃不净物；为持戒者所远离，比丘汝云何能作？”

ปจฺจเวกฺขนฺโต หิ พหิทฺธาสมุฏฺฐิเตน โอตฺตปฺเปน ปาปกมฺมํ น กโรติ. เอวํ โอตฺตปฺปํ พหิทฺธาสมุฏฺฐานํ นาม โหติ.

如是省察，则因由外而生之愧，而不作恶业。如是，愧名为由外而生。

กถํ หิรี อตฺตาธิปเตยฺยา นาม? อิเธกจฺโจ กุลปุตฺโต อตฺตานํ อธิปตึ เชฏฺฐกํ กตฺวา ‘‘มาทิสสฺส สทฺธาปพฺพชิตสฺส พหุสฺสุตสฺส ธุตวาทิสฺส น ยุตฺตํ ปาปกมฺมํ กาตุ’’นฺติ ปาปกมฺมํ น กโรติ. เอวํ หิรี อตฺตาธิปเตยฺยา นาม โหติ. เตนาห ภควา –

惭如何名为以自我为尊？于此，有良家子(kulaputta)以自我为尊主，作是念：“如我这般具信出家、博学多闻、奉行头陀者，不应行此恶业。”故不作恶业。如是，惭名为以自我为尊。是故，世尊(bhagavā)说：

‘‘โส อตฺตานํเยว อธิปตึ กริตฺวา อกุสลํ ปชหติ, กุสลํ ภาเวติ, สาวชฺชํ ปชหติ, อนวชฺชํ ภาเวติ, สุทฺธมตฺตานํ ปริหรตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๔๐).

“彼以自我为尊主，舍断不善，修习善法；舍断有过之法，修习无过之法，令自身保持清净。”（《增支部》3.40）

กถํ โอตฺตปฺปํ โลกาธิปเตยฺยํ นาม? อิเธกจฺโจ กุลปุตฺโต โลกํ อธิปตึ เชฏฺฐกํ กตฺวา ปาปกมฺมํ น กโรติ. ยถาห –

愧如何名为以世间为尊？于此，有良家子以世间为尊主，而不作恶业。如是说：

‘‘มหา โข ปนายํ โลกสนฺนิวาโส. มหนฺตสฺมึ โข ปน โลกสนฺนิวาเส สนฺติ สมณพฺราหฺมณา อิทฺธิมนฺโต ทิพฺพจกฺขุกา ปรจิตฺตวิทุโน[Pg.152], เต ทูรโตปิ ปสฺสนฺติ, อาสนฺนาปิ น ทิสฺสนฺติ, เจตสาปิ จิตฺตํ ปชานนฺติ, เตปิ มํ เอวํ ชานิสฺสนฺติ ‘ปสฺสถ โภ อิมํ กุลปุตฺตํ, สทฺธา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต สมาโน โวกิณฺโณ วิหรติ ปาปเกหิ อกุสเลหิ ธมฺเมหี’ติ. สนฺติ เทวตา อิทฺธิมนฺตินิโย ทิพฺพจกฺขุกา ปรจิตฺตวิทุนิโย, ตา ทูรโตปิ ปสฺสนฺติ, อาสนฺนาปิ น ทิสฺสนฺติ, เจตสาปิ จิตฺตํ ปชานนฺติ, ตาปิ มํ เอวํ ชานิสฺสนฺติ ‘ปสฺสถ โภ อิมํ, กุลปุตฺตํ, สทฺธา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต สมาโน โวกิณฺโณ วิหรติ ปาปเกหิ อกุสเลหิ ธมฺเมหี’ติ. โส โลกํเยว อธิปตึ กตฺวา อกุสลํ ปชหตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๔๐).

“此世间确实广大。在此广大的世间中，有神通、具天眼、知他心的沙门婆罗门，他们能从远处看见，近处却不被看见，也能以心知心，他们会这样了解我：‘看啊，这位良家子，怀着信心舍家出家，却仍然与种种恶不善法混杂而住。’还有有神通、具天眼、知他心的天神，她们能从远处看见，近处却不被看见，也能以心知心，她们会这样了解我：‘看啊，这位良家子，怀着信心舍家出家，却仍然与种种恶不善法混杂而住。’他于是以世间为主宰，舍断不善法。”

เอวํ โลกาธิปเตยฺยํ โอตฺตปฺปํ.

如是，以世间为主宰就是愧。

ลชฺชาสภาวสณฺฐิตาติ เอตฺถ ลชฺชาติ ลชฺชนากาโร, เตน สภาเวน สณฺฐิตา หิรี. ภยนฺติ อปายภยํ, เตน สภาเวน สณฺฐิตํ โอตฺตปฺปํ. ตทุภยํ ปาปปริวชฺชเน ปากฏํ โหติ. ตตฺถ ยถา ทฺวีสุ อโยคุเฬสุ เอโก สีตโล ภเวยฺย คูถมกฺขิโต, เอโก อุณฺโห อาทิตฺโต. เตสุ ยถา สีตลํ คูถมกฺขิตตฺตา ชิคุจฺฉนฺโต วิญฺญุชาติโก น คณฺหาติ, อิตรํ ทาหภเยน, เอวํ ปณฺฑิโต ลชฺชาย ชิคุจฺฉนฺโต ปาปํ น กโรติ, โอตฺตปฺเปน อปายภีโต ปาปํ น กโรติ. เอวํ ลชฺชาสภาวสณฺฐิตา หิรี, ภยสภาวสณฺฐิตํ โอตฺตปฺปํ.

于“以羞耻为自性而安立”中，“羞耻”是羞耻之相，由这种自性而安立的是惭。“怖畏”是对于恶趣的怖畏，由这种自性而安立的是愧。这两者在远离恶行时会显现。就像两个铁球，一个冷的涂满了粪便，一个热的正在燃烧。智者因为厌恶冷的涂满粪便的铁球而不去拿，因为害怕热的铁球烧灼而不敢拿。同样的，智者因为惭而厌恶罪恶，所以不作恶；因为愧而畏惧堕入恶趣，所以不作恶。如是，以羞耻为自性而安立的是惭，以怖畏为自性而安立的是愧。

กถํ สปฺปติสฺสวลกฺขณา หิรี, วชฺชภีรุกภยทสฺสาวิลกฺขณํ โอตฺตปฺปํ? เอกจฺโจ หิ ชาติมหตฺตปจฺจเวกฺขณา, สตฺถุมหตฺตปจฺจเวกฺขณา, ทายชฺชมหตฺตปจฺจเวกฺขณา, สพฺรหฺมจาริมหตฺตปจฺจเวกฺขณาติ จตูหิ การเณหิ ตตฺถ คารเวน สปฺปติสฺสวลกฺขณํ หิรึ สมุฏฺฐาเปตฺวา ปาปํ น กโรติ, เอกจฺโจ อตฺตานุวาทภยํ, ปรานุวาทภยํ, ทณฺฑภยํ, ทุคฺคติภยนฺติ จตูหิ การเณหิ วชฺชโต ภายนฺโต วชฺชภีรุกภยทสฺสาวิลกฺขณํ โอตฺตปฺปํ สมุฏฺฐาเปตฺวา ปาปํ น กโรติ. เอตฺถ จ อชฺฌตฺตสมุฏฺฐานาทิตา หิโรตฺตปฺปานํ ตตฺถ ตตฺถ ปากฏภาเวน วุตฺตา, น ปน เนสํ กทาจิ อญฺญมญฺญวิปฺปโยโค. น หิ ลชฺชนํ นิพฺภยํ, ปาปภยํ วา อลชฺชนํ อตฺถีติ.

如何是“惭”具有恭敬之相，“愧”具有对过失的怖畏之相？有人因为观察到种姓之伟大、观察到导师之伟大、观察到遗产之伟大、观察到同梵行者之伟大这四种原因，对这些生起敬意，生起具有恭敬之相的“惭”而不作恶；有人因为害怕自责、害怕他责、害怕惩罚、害怕恶趣这四种原因，因为害怕过失，生起具有对过失的怖畏之相的“愧”而不作恶。在此，虽然因为从内在生起等原因，在各种情况下都明显地阐明了惭和愧，但它们绝无彼此分离。无有无畏之惭，亦无有无惭之怖畏。

อิเม [Pg.153] เจ, ภิกฺขเว, ทฺเว สุกฺกา ธมฺมา โลกํ น ปาเลยฺยุนฺติ ภิกฺขเว, อิเม ทฺเว อนวชฺชธมฺมา ยทิ โลกํ น รกฺเขยฺยุํ, โลกปาลกา ยทิ น ภเวยฺยุํ. นยิธ ปญฺญาเยถ มาตาติ อิธ อิมสฺมึ โลเก ชนิกา มาตา ‘‘อยํ เม มาตา’’ติ ครุจิตฺตีการวเสน น ปญฺญาเยถ, ‘‘อยํ มาตา’’ติ น ลพฺเภยฺย. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. มาตุจฺฉาติ มาตุภคินี. มาตุลานีติ มาตุลภริยา. ครูนนฺติ มหาปิตุจูฬปิตุเชฏฺฐภาตุอาทีนํ ครุฏฺฐานิยานํ. สมฺเภทนฺติ สงฺกรํ, มริยาทเภทํ วา. ยถา อเชฬกาติอาทีหิ อุปมํ ทสฺเสติ. เอเต หิ สตฺตา ‘‘อยํ เม มาตา’’ติ วา ‘‘มาตุจฺฉา’’ติ วา ครุจิตฺตีการวเสน น ชานนฺติ, ยํ วตฺถุํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนา, ตตฺถปิ วิปฺปฏิปชฺชนฺติ. ตสฺมา อุปมํ อาหรนฺโต อเชฬกาทโย อาหริ. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยถา อเชฬกาทโย ติรจฺฉานา หิโรตฺตปฺปรหิตา มาตาทิสญฺญํ อกตฺวา ภินฺนมริยาทา สพฺพตฺถ สมฺเภเทน วตฺตนฺติ, เอวมยํ มนุสฺสโลโก ยทิ โลกปาลกธมฺมา น ภเวยฺยุํ, สพฺพตฺถ สมฺเภเทน วตฺเตยฺย. ยสฺมา ปนิเม โลกปาลกธมฺมา โลกํ ปาเลนฺติ, ตสฺมา นตฺถิ สมฺเภโทติ.

诸比丘，“如果这两种白法不能守护世间”，意即：诸比丘，如果这两种无过失之法不能守护世间，如果它们不是世间守护者。那么“在此就不会被认知为母亲”，意即：在此世间，对于生母，“这是我母亲”的恭敬心就不会被认知，“这是母亲”的观念也无法成立。其余处亦复如是。母姨者，谓母之姊妹。舅母者，谓舅之妻。尊长者，谓如父、伯父、叔父、兄长等应受尊敬者。混乱者，谓杂乱或界限破毁。就像以山羊等为例，此等有情不以恭敬心了知“此是我母”或“此是母姨”，甚至于其所依生之处亦颠倒行事。是故，举山羊等为例。其简要义为：就像山羊等无惭无愧之畜生，不作母等之想，破坏界限，处处混杂一样，若世间守护法不存在，则此人类世间亦将处处混杂。然此等世间守护法守护世间，是故无有混杂。

คาถาสุ เยสํ เจ หิริโอตฺตปฺปนฺติ เจติ นิปาตมตฺตํ. เยสํ สตฺตานํ หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ สพฺพทาว สพฺพกาลเมว น วิชฺชติ น อุปลพฺภติ. โวกฺกนฺตา สุกฺกมูลา เตติ เต สตฺตา กุสลมูลปจฺเฉทาวหสฺสาปิ กมฺมสฺส กรณโต กุสลกมฺมานํ ปติฏฺฐานภูตานํ หิโรตฺตปฺปานเมว วา อภาวโต กุสลโต โวกฺกมิตฺวา, อปสกฺกิตฺวา, ฐิตตฺตา โวกฺกนฺตา สุกฺกมูลา, ปุนปฺปุนํ ชายนมียนสภาวตฺตา ชาติมรณคามิโน สํสารํ นาติวตฺตนฺตีติ อตฺโถ.

偈颂中“若彼等无惭无愧”，此“及”字仅为语助词。若有情恒常、一切时皆不现起惭与愧。彼等“远离善根”，意即：彼等有情因造作导致善根断绝之业，或因作为善业基础之惭愧不存在，故远离善法，退失而住，是故“远离善根”；因其本质是不断地生与死，故是“趣向生死”，无法超越轮回。

เยสญฺจ หิริโอตฺตปฺปนฺติ เยสํ ปน ปริสุทฺธมตีนํ สตฺตานํ หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจาติ อิเม ธมฺมา สทา สพฺพกาลํ รตฺตินฺทิวํ นวมชฺฌิมตฺเถรกาเลสุ สมฺมา อุปคมฺม ฐิตา ปาปา ชิคุจฺฉนฺตา ภายนฺตา ตทงฺคาทิวเสน ปาปํ ปชหนฺตา. วิรูฬฺหพฺรหฺมจริยาติ สาสนพฺรหฺมจริเย มคฺคพฺรหฺมจริเย จ วิรูฬฺหํ อาปนฺนา, อคฺคมคฺคาธิคเมน สพฺพโส สนฺตกิเลสตาย สนฺตคุณตาย วา สนฺโต, ปุนพฺภวสฺส เขปิตตฺตา ขีณปุนพฺภวา โหนฺตีติ.

若彼等具惭与愧，即那些心智清净之有情，其惭与愧此等法，恒常、一切时、日夜、于新学、中学、长老三时皆能善巧地现起、安住，厌恶并怖畏恶行，以彼分断等方式舍断恶行。其梵行已增长，于教法梵行与道梵行中已增长，因证得最上之道，烦恼已完全寂止，故具寂静之德，或因已尽再生，故为“已尽再生者”。

ปญฺจมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第五经释义终。

๖. อชาตสุตฺตวณฺณนา

6. 未生经释义

๔๓. ฉฏฺเฐ [Pg.154] อตฺถิ, ภิกฺขเวติ กา อุปฺปตฺติ? เอกทิวสํ กิร ภควตา อเนกปริยาเยน สํสาเร อาทีนวํ ปกาเสตฺวา ตทุปสมนาทิวเสน นิพฺพานปฏิสํยุตฺตาย ธมฺมเทสนาย กตาย ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ ‘‘อยํ สํสาโร ภควตา อวิชฺชาทีหิ การเณหิ สเหตุโก วุตฺโต, นิพฺพานสฺส ปน ตทุปสมสฺส น กิญฺจิ การณํ วุตฺตํ, ตยิทํ อเหตุกํ กถํ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน อุปลพฺภตี’’ติ. อถ ภควา เตสํ ภิกฺขูนํ วิมติวิธมนตฺถญฺเจว, ‘‘อิธ สมณพฺราหฺมณานํ ‘นิพฺพานํ นิพฺพาน’นฺติ วาจาวตฺถุมตฺตเมว, นตฺถิ หิ ปรมตฺถโต นิพฺพานํ นาม อนุปลพฺภมานสภาวตฺตา’’ติ โลกายติกาทโย วิย วิปฺปฏิปนฺนานํ พหิทฺธา จ ปุถุทิฏฺฐิคติกานํ มิจฺฉาวาทภญฺชนตฺถญฺจ, อมตมหานิพฺพานสฺส ปรมตฺถโต อตฺถิภาวทีปนตฺถํ ตสฺส จ นิสฺสรณภาวาทิอานุภาววนฺตตาทีปนตฺถํ ปีติเวเคน อุทานวเสน อิทํ สุตฺตํ อภาสิ. ตถา หิ อิทํ สุตฺตํ อุทาเนปิ (อุทา. ๗๒-๗๔) สงฺคีตํ.

43. 第六经“诸比丘，有”的缘起是什么呢？据说有一次，世尊以种种方式开示轮回的过患，并宣说与寂灭涅槃相应的法，当时比丘们心想：“世尊说轮回是由无明等因缘和合而生，但涅槃的寂灭却未说任何因缘，这无因之法如何能以真谛胜义而成立呢？”于是世尊为了消除比丘们的疑惑，也为了破斥如顺世论者(Lokāyatika)等外道的邪见——他们认为“涅槃只是沙门婆罗门的口头说说而已，胜义中实际上没有涅槃这种东西，因为它自身的体性是无法证得的”，同时也为了显示不死大涅槃在胜义上的真实存在，以及它的出离之性等殊胜功德，便以欢喜之情，以优陀那(Udāna)的方式宣说了这部经。这部经也同样被收录在《自说经》(Ud.72-74)中。

ตตฺถ อตฺถีติ วิชฺชติ ปรมตฺถโต อุปลพฺภติ. อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตนฺติ สพฺพานิปิ ปทานิ อญฺญมญฺญเววจนานิ. อถ วา เวทนาทโย วิย เหตุปจฺจยสมวายสงฺขาตาย การณสามคฺคิยา น ชาตํ น นิพฺพตฺตนฺติ อชาตํ. การเณน วินา สยเมว น ภูตํ น ปาตุภูตํ น อุปฺปนฺนนฺติ อภูตํ. เอวํ อชาตตฺตา อภูตตฺตา จ เยน เกนจิ การเณน น กตนฺติ อกตํ. ชาตภูตกตสภาโว จ นามรูปาทีนํ สงฺขตธมฺมานํ โหติ, น อสงฺขตสภาวสฺส นิพฺพานสฺสาติ ทสฺสนตฺถํ อสงฺขตนฺติ วุตฺตํ. ปฏิโลมโต วา สเมจฺจ สมฺภุยฺย ปจฺจเยหิ กตนฺติ สงฺขตํ, ตถา น สงฺขตํ, สงฺขตลกฺขณรหิตนฺติ จ อสงฺขตนฺติ เอวํ อเนเกหิ การเณหิ นิพฺพตฺติตภาเว ปฏิสิทฺเธ ‘‘สิยา นุ โข เอเกเนว การเณน กต’’นฺติ อาสงฺกายํ ‘‘น เกนจิ กต’’นฺติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘อกต’’นฺติ วุตฺตํ. เอวํ อปฺปจฺจยมฺปิ สมานํ ‘‘สยเมว นุ โข อิทํ ภูตํ ปาตุภูต’’นฺติ อาสงฺกายํ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ‘‘อภูต’’นฺติ วุตฺตํ. อยญฺจ เอตสฺส อสงฺขตากตาภูตภาโว สพฺเพน สพฺพํ อชาติธมฺมตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อชาต’’นฺติ วุตฺตนฺติ. เอวเมเตสํ จตุนฺนมฺปิ ปทานํ สาตฺถกภาโว เวทิตพฺโพ.

于此，“有”(atthi)即是存在，依胜义而可得。“未生、非有、无作、无为”，这些词皆互为同义词。或者说，不像受等，不是由因缘和合而生起，故称“未生”。无因，不自生、不显现、不生起，故称“非有”。如是，因其未生、非有，故不为任何因所作，称为“无作”。生、有、作的自性是名色等有为法所具有的，为显示涅槃的无为自性则不然，故说“无为”。反过来说，由众缘和合而作者名为“有为”，不如是、远离有为之相者，即为“无为”。如是，在以多种理由否定了由众缘所生之后，为遣除“或许是由一因所作？”的疑惑，为显示“不为任何所作”，故说“无作”。同样，即使是无缘，为遣除“此法是自生自显现的吗？”的疑惑，故说“非有”。并且，为显示此无为、无作、非有的状态完全是“不生法”，故说“未生”。应当如是了知此四词的含义。

อิติ [Pg.155] ภควา ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขต’’นฺติ ปรมตฺถโต นิพฺพานสฺส อตฺถิภาวํ วตฺวา ตตฺถ เหตุํ ทสฺเสนฺโต ‘‘โน เจตํ, ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห. ตสฺสายํ สงฺเขโป – ภิกฺขเว, ยทิ อชาตาทิสภาวา อสงฺขตา ธาตุ น อภวิสฺส น สิยา, อิธ โลเก ชาตาทิสภาวสฺส รูปาทิกฺขนฺธปญฺจกสงฺขาตสฺส สงฺขารคตสฺส นิสฺสรณํ อนวเสสวฏฺฏุปสโม น ปญฺญาเยยฺย น อุปลพฺเภยฺย น สมฺภเวยฺย. นิพฺพานญฺหิ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตมานา สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย อริยมคฺคธมฺมา อนวเสสโต กิเลเส สมุจฺฉินฺทนฺติ, เตเนตฺถ สพฺพสฺสปิ วฏฺฏทุกฺขสฺส อปฺปวตฺติ อปคโม นิสฺสรณํ ปญฺญายติ.

如是，世尊说了“诸比丘，有未生、非有、无作、无为”，依胜义宣说了涅槃的存在之后，为显示其因，而说了“诸比丘，若非如此……”等。其要义是：诸比丘，若无此具有未生等自性的无为界，则于此世间，对于具有生等自性、名为五蕴的有为法，其出离，即轮回的无余止息，将不被了知、不可得、不可能。实因以涅槃为所缘而转起的正见等圣道法，能无余根除烦恼，是故，一切轮回苦的不转起、灭离与出离才得以了知。

เอวํ พฺยติเรกวเสน นิพฺพานสฺส อตฺถิภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อนฺวยวเสนปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมา จ โข’’ติอาทิ วุตฺตํ, ตํ วุตฺตตฺถเมว. เอตฺถ จ ยสฺมา ‘‘อปจฺจยา ธมฺมา, อสงฺขตา ธมฺมา (ธ. ส. ทุกมาติกา ๗, ๘). อตฺถิ, ภิกฺขเว, ตทายตนํ, ยตฺถ เนว ปถวี (อุทา. ๗๑). อิทมฺปิ โข ฐานํ ทุทฺทสํ ยทิทํ สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค (มหาว. ๗; ม. นิ. ๑.๒๘๑). อสงฺขตญฺจ โว, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามิ อสงฺขตคามินิญฺจ ปฏิปท’’นฺติอาทีหิ (สํ. นิ. ๔.๓๖๖) อเนเกหิ สุตฺตปเทหิ ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อชาต’’นฺติ อิมินาปิ สุตฺเตน นิพฺพานธาตุยา ปรมตฺถโต สพฺภาโว สพฺพโลกํ อนุกมฺปมาเนน สมฺมาสมฺพุทฺเธน เทสิโต, ตสฺมา น ปฏิกฺขิปิตพฺพํ. ตตฺถ อปฺปจฺจกฺขการีนมฺปิ วิญฺญูนํ กงฺขา วา วิมติ วา นตฺถิ เอว. เย ปน อพุทฺธิปุคฺคลา, เตสํ วิมติวิโนทนตฺถํ อยเมตฺถ อธิปฺปายนิทฺธารณมุเขน ยุตฺติวิจารณา – ยถา ปริญฺเญยฺยตาย สอุตฺตรานํ กามานํ รูปานญฺจ ปฏิปกฺขภูตํ ตพฺพิธุรสภาวํ นิสฺสรณํ ปญฺญายติ, เอวํ ตํสภาวานํ สพฺเพสํ สงฺขตธมฺมานํ ปฏิปกฺขภูเตน ตพฺพิธุรสภาเวน นิสฺสรเณน ภวิตพฺพํ. ยญฺเจตํ นิสฺสรณํ, สา อสงฺขตา ธาตุ. กิญฺจ ภิยฺโย, สงฺขตธมฺมารมฺมณํ วิปสฺสนาญาณํ อปิ อนุโลมญาณํ กิเลเส สมุจฺเฉทวเสน ปชหิตุํ น สกฺโกติ, ตถา สมฺมุติสจฺจารมฺมณํ ปฐมชฺฌานาทีสุ ญาณํ วิกฺขมฺภนวเสเนว กิเลเส ปชหติ, น สมุจฺเฉทวเสน. อิติ สงฺขตธมฺมารมฺมณสฺส สมฺมุติสจฺจารมฺมณสฺส จ ญาณสฺส กิเลสานํ สมุจฺเฉทปฺปหาเน อสมตฺถภาวโต เตสํ สมุจฺเฉทปฺปหานกรสฺส อริยมคฺคญาณสฺส ตทุภยวิปรีตสภาเวน อารมฺมเณน ภวิตพฺพํ[Pg.156], สา อสงฺขตา ธาตุ. ตถา ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขต’’นฺติ อิทํ นิพฺพานสฺส ปรมตฺถโต อตฺถิภาวโชตกวจนํ อวิปรีตตฺถํ ภควตา ภาสิตตฺตา. ยญฺหิ ภควตา ภาสิตํ, ตํ อวิปรีตตฺถํ ปรมตฺถนฺติ ยถา ตํ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา, สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา, สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ (ธ. ป. ๒๗๗-๒๗๙; จูฬนิ. เหมกมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๕๖). ตถา นิพฺพานสทฺโท กตฺถจิ วิสเย ยถาภูตปรมตฺถวิสโย อุปจารวุตฺติสพฺภาวโต เสยฺยถาปิ สีหสทฺโท. อถ วา อตฺเถว ปรมตฺถโต อสงฺขตาธาตุ อิตรตพฺพิปรีตวินิมุตฺตสภาวตฺตา เสยฺยถาปิ ปถวีธาตุ เวทนาติ. เอวมาทีหิ นเยหิ ยุตฺติโตปิ อสงฺขตาย ธาตุยา ปรมตฺถโต อตฺถิภาโว เวทิตพฺโพ.

如此以反证法显示了涅槃的存在后，现在又以顺证法来说明它，故说“由是故”等语，其义已如前说。于此，更有诸多经证：“有缘法，无为法”（《法集论·双对法》7, 8）；“诸比丘，有彼处所，于彼处无地……”（《自说经》71）；“此实为难见处，即一切行之寂止，一切依之舍离……”（《大品》7；《中部》1.281）；“诸比丘，我将为你们说无为法及趣向无为之道”（《相应部》4.366）等，以及此经“诸比丘，有未生……”之句。涅槃界依胜义而真实存在，此乃正等觉者为悲悯一切世间而说，故不应否定。于此，即使未亲证的智者亦无疑虑。然为消除愚者的疑惑，此处特以抉择义理的方式进行逻辑辨析——犹如对于应遍知的有上之欲界与色界法，其对立法，即远离彼等的出离，是可知的；同理，对于具有彼自性的一切有为法，亦必有其对立法，即远离彼等的出离。此出离，即是无为界。再者，以有为法为所缘的观智(vipassanāñāṇa)乃至随顺智，皆不能以根除的方式断除烦恼；同样，以世俗谛为所缘的初禅等智，仅能以镇伏的方式断除烦恼，而非根除。是故，既然以有为法和世俗谛为所缘的智无力根除烦恼，那么能根除烦恼的圣道智，其所缘必具有与此二者相反的自性，此即无为界。同样，“诸比丘，有未生、非有、无作、无为”此句，乃是世尊所说，其义无有颠倒，如实彰显涅槃依胜义而存在。凡世尊所说，其义皆无颠倒，皆是胜义，犹如“诸行无常，诸行是苦，诸法无我”（《法句》277-279；《小义释·hemakamāṇavapucchāniddesa》56）。又，“涅槃”一词，有时指如实的胜义所缘，有时也存在譬喻的用法，犹如“狮子”一词。或者，无为界依胜义而真实存在，因其自性解脱于其他法及其对立法，犹如地界、受。由如是等理路，当知无为界依胜义而真实存在。

คาถาสุ ชาตนฺติ ชายนฏฺเฐน ชาตํ, ชาติลกฺขณปฺปตฺตนฺติ อตฺโถ. ภูตนฺติ ภวนฏฺเฐน ภูตํ, อหุตฺวา สมฺภูตนฺติ อตฺโถ. สมุปฺปนฺนนฺติ สหิตภาเวน อุปฺปนฺนํ, สหิเตหิ ธมฺเมหิ จ อุปฺปนฺนนฺติ อตฺโถ. กตนฺติ การณภูเตหิ ปจฺจเยหิ นิพฺพตฺติตํ. สงฺขตนฺติ เตหิเยว สเมจฺจ สมฺภุยฺย กตนฺติ สงฺขตํ, สพฺพเมตํ ปจฺจยนิพฺพตฺตสฺส อธิวจนํ. นิจฺจสาราทิวิรหิตโต อทฺธุวํ. ชราย มรเณน จ เอกนฺเตเนว สงฺฆฏิตํ สํสฏฺฐนฺติ ชรามรณสงฺฆาตํ. ‘‘ชรามรณสงฺฆฏฺฏ’’นฺติปิ ปฐนฺติ, ชราย มรเณน จ อุปทฺทุตํ ปีฬิตนฺติ อตฺโถ. อกฺขิโรคาทีนํ อเนเกสํ โรคานํ นีฬํ กุลาวกนฺติ โรคนีฬํ. สรสโต อุปกฺกมโต จ ปภงฺคุปรมสีลตาย ปภงฺคุรํ.

偈颂中，“生”(jāta)是以生起为义，意为达到生的相状。“有”(bhūta)是以存在为义，意为从无到有。“生起”(samuppanna)是以俱起为义，意为与诸法俱起。“作”(kata)是由作为原因的诸缘所产生。“有为”(saṅkhata)是由彼等和合而作。所有这些都是缘生法的同义词。因远离常、实等，故为“无常”(addhuva)。与老、死完全结合、混合，故为“老死聚合”(jarāmaraṇasaṅghāta)。也有读作“老死冲击”(jarāmaraṇasaṅghaṭṭa)的，意为被老、死所困扰、逼迫。是眼病等多种疾病的巢穴，故为“病巢”(roganīḷa)。因其自性流转、趋向毁坏与止息，故为“易坏”(pabhaṅgura)。

จตุพฺพิโธ อาหาโร จ ตณฺหาสงฺขาตา เนตฺติ จ ปภโว สมุฏฺฐานํ เอตสฺสาติ อาหารเนตฺติปฺปภวํ. สพฺโพปิ วา ปจฺจโย อาหาโร. อิธ ปน ตณฺหาย เนตฺติคฺคหเณน คหิตตฺตา ตณฺหาวชฺชา เวทิตพฺพา. ตสฺมา อาหาโร จ เนตฺติ จ ปภโว เอตสฺสาติ อาหารเนตฺติปฺปภวํ. อาหาโร เอว วา นยนฏฺเฐน ปวตฺตนฏฺเฐน เนตฺตีติ เอวมฺปิ อาหารเนตฺติปฺปภวํ. นาลํ ตทภินนฺทิตุนฺติ ตํ อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกํ เอวํ ปจฺจยาธีนวุตฺติกํ, ตโต เอว อนิจฺจํ, ทุกฺขญฺจ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อภินนฺทิตุํ อสฺสาเทตุํ น ยุตฺตํ.

四种食，以及名为“导引”的渴爱，是其生起之源，故称“食导引源起”。或者说，一切缘皆是食。但在此处，因渴爱已被“导引”一词所摄，故（食）应知为除渴爱之外者。因此，食与导引是其生起之源，故称“食导引源起”。或者，食本身以引导、转起为义，即是“导引”，如是亦为“食导引源起”。彼五取蕴如是依缘而转，因此是无常、苦，不应以渴爱与邪见去喜乐、品味它。

ตสฺส [Pg.157] นิสฺสรณนฺติ ‘‘ชาตํ ภูต’’นฺติอาทินา วุตฺตสฺส ตสฺส สกฺกายสฺส นิสฺสรณํ นิกฺกโม อนุปสนฺตสภาวสฺส ราคาทิกิเลสสฺส สพฺพสงฺขารสฺส จ อภาเวน ตทุปสมภาเวน ปสตฺถภาเวน จ สนฺตํ, ตกฺกญาณสฺส อโคจรภาวโต อตกฺกาวจรํ, นิจฺจฏฺเฐน ธุวํ, ตโต เอว อชาตํ อสมุปฺปนฺนํ, โสกเหตูนํ อภาวโต อโสกํ, วิคตราคาทิรชตฺตา วิรชํ, สํสารทุกฺขฏฺฏิเตหิ ปฏิปชฺชิตพฺพตฺตา ปทํ, ชาติอาทิทุกฺขธมฺมานํ นิโรธเหตุตาย นิโรโธ ทุกฺขธมฺมานํ, สพฺพสงฺขารานํ อุปสมเหตุตาย สงฺขารูปสโม, ตโต เอว อจฺจนฺตสุขตาย สุโขติ สพฺพปเทหิ อมตมหานิพฺพานเมว โถเมติ. เอวํ ภควา ปฐมคาถาย พฺยติเรกวเสน, ทุติยคาถาย อนฺวยวเสน จ นิพฺพานํ วิภาเวสิ.

其出离，是指对以“已生、已成”等所说之彼有身的出离。由于未寂静自性的贪等烦恼及一切行已不存在，并因其止息寂静之性，故为寂静；因非逻辑智所行境，故超越逻辑；因其常恒之义，故为坚固；由此亦是无生、不生起；因无忧愁之因，故为无忧；因离贪等尘垢，故为无垢；因应为处于轮回痛苦者所行，故为道迹；因是生等苦法之灭因，故为苦法之灭；因是一切行之止息因，故为诸行止息；由此，因其至极安乐，故为乐。是以所有这些词句赞美不死的大涅槃。如是，世尊以第一首偈颂通过否定方式，以第二首偈颂通过肯定方式，阐明了涅槃。

ฉฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第六经释义终。

๗. นิพฺพานธาตุสุตฺตวณฺณนา

7. 涅槃界经释义

๔๔. สตฺตเม ทฺเวมาติ ทฺเว อิมา. วานํ วุจฺจติ ตณฺหา, นิกฺขนฺตํ วานโต, นตฺถิ วา เอตฺถ วานํ, อิมสฺมึ วา อธิคเต วานสฺส อภาโวติ นิพฺพานํ, ตเทว นิสฺสตฺตนิชฺชีวฏฺเฐน สภาวธารณฏฺเฐน จ ธาตูติ นิพฺพานธาตุ. ยทิปิ ตสฺสา ปรมตฺถโต เภโท นตฺถิ, ปริยาเยน ปน ปญฺญายตีติ ตํ ปริยายเภทํ สนฺธาย ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, นิพฺพานธาตุโย’’ติ วตฺวา ยถาธิปฺเปตปฺปเภทํ ทสฺเสตุํ ‘‘สอุปาทิเสสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตณฺหาทีหิ ผลภาเวน อุปาทียตีติ อุปาทิ, ขนฺธปญฺจกํ. อุปาทิเยว เสโสติ อุปาทิเสโส, สห อุปาทิเสเสนาติ สอุปาทิเสสา, ตทภาวโต อนุปาทิเสสา.

44. 第七，“两种”即是此二种。“缚”(vāna)是指渴爱(taṇhā)。从缚中出离，或此处无缚，或于此证得时缚已不存在，故名“涅槃”(nibbāna)。彼又因其无有情、无命者之义，以及任持自性之义，而为“界”(dhātu)，故称“涅槃界”(nibbānadhātu)。虽然从胜义而言，涅槃界并无差别，然以方便说而为人所知，故针对此方便说之差别，而说“诸比丘(bhikkhave)，有两种涅槃界”，为显示所意指之差别，而说“有余依”等。于此，因被渴爱等以果报之形式所执取，故称“取”(upādi)，即五蕴。仅有“取”为残余，故称“有余依”(upādisesa)；与“有余依”共存，故称“有余依”(saupādisesā)；因彼不存在，故称“无余依”(anupādisesā)。

อรหนฺติ อารกกิเลโส, ทูรกิเลโสติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

阿罗汉(arahanta)是远离烦恼者，即远离烦恼之义。世尊曾如此说——

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อรหํ โหติ, อารกาสฺส โหนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, สํกิเลสิกา โปโนพฺภวิกา, สทรา [Pg.158] ทุกฺขวิปากา, อายตึ ชาติชรามรณิยา. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อรหํ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๓๔).

“诸比丘，比丘如何成为阿罗汉？那些恶的、不善的、染污的、导致再生的、令人烦扰的、带来苦果的，以及未来导致生老死的诸法，都已远离他。诸比丘，比丘如是成为阿罗汉。”

ขีณาสโวติ กามาสวาทโย จตฺตาโรปิ อาสวา อรหโต ขีณา สมุจฺฉินฺนา ปหีนา ปฏิปฺปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒาติ ขีณาสโว. วุสิตวาติ ครุสํวาเสปิ อริยมคฺเคปิ ทสสุ อริยวาเสสุปิ วสิ ปริวสิ ปริวุฏฺโฐ วุฏฺฐวาโส จิณฺณจรโณติ วุสิตวา. กตกรณีโยติ ปุถุชฺชนกลฺยาณกํ อุปาทาย สตฺต เสขา จตูหิ มคฺเคหิ กรณียํ กโรนฺติ นาม, ขีณาสวสฺส สพฺพกรณียานิ กตานิ ปริโยสิตานิ, นตฺถิ อุตฺตรึ กรณียํ ทุกฺขกฺขยาธิคมายาติ กตกรณีโย. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

漏尽者(khīṇāsava)，即指欲漏、有漏、见漏、无明漏这四种漏，于阿罗汉已灭尽、断绝、舍离、平息，无再生之可能，为智慧之火所焚尽，故称漏尽者。梵行已立者(vusitavā)，即指即使在困苦的住处，亦于圣道、于十种圣住中安住、圆满安住，已住立梵行，已完成修行，故称梵行已立者。应作已作者(katakaraṇīya)，即指从善异生乃至七种有学，以四道行应作之事；而漏尽者的一切应作之事皆已完成、终了，为证得苦之尽毁，已无更应作者，故称应作已作者。对此亦曾如此说——

‘‘ตสฺส สมฺมา วิมุตฺตสฺส, สนฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน;

กตสฺส ปฏิจโย นตฺถิ, กรณียํ น วิชฺชตี’’ติ. (อ. นิ. ๖.๕๕;

มหาว. ๒๔๔);

“于彼正解脱，心寂静比丘，已作不复积，无有应作事。”

โอหิตภาโรติ ตโย ภารา – ขนฺธภาโร, กิเลสภาโร, อภิสงฺขารภาโรติ. ตสฺสิเม ตโยปิ ภารา โอหิตา โอโรปิตา นิกฺขิตฺตา ปาติตาติ โอหิตภาโร. อนุปฺปตฺตสทตฺโถติ อนุปฺปตฺโต สทตฺถํ, สกตฺถนฺติ วุตฺตํ โหติ, กการสฺส ทกาโร กโต. อนุปฺปตฺโต สทตฺโถ เอเตนาติ อนุปฺปตฺตสทตฺโถ, สทตฺโถติ จ อรหตฺตํ เวทิตพฺพํ. ตญฺหิ อตฺตุปนิพนฺธฏฺเฐน อตฺตโน อวิชหนฏฺเฐน อตฺตโน ปรมตฺเถน จ อตฺตโน อตฺถตฺตา สกตฺโถ โหติ. ปริกฺขีณภวสํโยชโนติ กามราคสํโยชนํ, ปฏิฆสํโยชนํ, มานทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสภวราคอิสฺสามจฺฉริยอวิชฺชาสํโยชนนฺติ อิมานิ สตฺเต ภเวสุ. ภวํ วา ภเวน สํโยเชนฺติ อุปนิพนฺธนฺตีติ ภวสํโยชนานิ นาม. ตานิ อรหโต ปริกฺขีณานิ, ปหีนานิ, ญาณคฺคินา, ทฑฺฒานีติ ปริกฺขีณภวสํโยชโน. สมฺมทญฺญา วิมุตฺโตติ เอตฺถ สมฺมทญฺญาติ สมฺมา อญฺญาย, อิทํ วุตฺตํ โหติ – ขนฺธานํ ขนฺธฏฺฐํ, อายตนานํ อายตนฏฺฐํ, ธาตูนํ สุญฺญฏฺฐํ, ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺฐํ, สมุทยสฺส ปภวฏฺฐํ, นิโรธสฺส สนฺตฏฺฐํ, มคฺคสฺส ทสฺสนฏฺฐํ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ เอวมาทิเภทํ วา สมฺมา ยถาภูตํ อญฺญาย ชานิตฺวา ตีรยิตฺวา ตุลยิตฺวา วิภาเวตฺวา วิภูตํ กตฺวา. วิมุตฺโตติ ทฺเว วิมุตฺติโย [Pg.159] จิตฺตสฺส จ วิมุตฺติ นิพฺพานญฺจ. อรหา หิ สพฺพกิเลเสหิ วิมุตฺตตฺตา จิตฺตวิมุตฺติยาปิ วิมุตฺโต, นิพฺพาเนปิ วิมุตฺโตติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สมฺมทญฺญา วิมุตฺโต’’ติ.

已卸重担者(ohitabhāra)，即指三种重担——蕴重担、烦恼重担、行重担。此三者皆已卸下、放下、舍弃、抛弃，故称已卸重担者。已达自利者(anuppattasadattha)，即已证得自利，亦即“己利”(sakattha)之义，此乃“ka”转为“da”。因已证得自利，故称已达自利者。须知“自利”即是阿罗汉果。此果因其与自身相关、不舍离自身，且为自身之最高目标，故为“己利”。断尽有结者(parikkhīṇabhavasaṃyojana)，即指欲贪结、嗔恚结、慢结、见结、疑结、戒禁取结、有贪结、嫉结、悭结、无明结，此等结缚众生于诸有之中。或者说，此等结将此有与彼有相连结、系缚，故称“有结”(bhavasaṃyojana)。阿罗汉已断尽、舍弃、用智慧之火焚烧了这些结，故称断尽有结者。正知解脱者(sammadaññā vimutta)，此处的“正知”(sammadaññā)即是“正确地了知”(sammā aññāya)，意思是：对蕴的蕴相、处的处相、界的空相、苦的逼迫相、集的生起相、灭的寂静相、道的现观相，或者如实了知“诸行无常”等差别相，正确认识、判断、衡量、分析、明了，使之显现。“解脱”(vimutti)有两种：心解脱与涅槃。阿罗汉因解脱了一切烦恼，故既得心解脱，亦于涅槃中解脱。因此说“正知解脱”。

ตสฺส ติฏฺฐนฺเตว ปญฺจินฺทฺริยานีติ ตสฺส อรหโต จริมภวเหตุภูตํ กมฺมํ ยาว น ขียติ, ตาว ติฏฺฐนฺติเยว จกฺขาทีนิ ปญฺจินฺทฺริยานิ. อวิฆาตตฺตาติ อนุปฺปาทนิโรธวเสน อนิรุทฺธตฺตา. มนาปามนาปนฺติ อิฏฺฐานิฏฺฐํ รูปาทิโคจรํ. ปจฺจนุโภตีติ วินฺทติ ปฏิลภติ. สุขทุกฺขํ ปฏิสํเวเทตีติ วิปากภูตํ สุขญฺจ ทุกฺขญฺจ ปฏิสํเวเทติ เตหิ ทฺวาเรหิ ปฏิลภติ.

“彼五根住立”是指，只要那位阿罗汉作为最后一有之因的业尚未灭尽，其眼等五根就仍然存在。“因其未毁”(avighātattā)是指，它们尚未以“不复生起”的方式而寂灭。“可意与不可意”是指合意与不合意的色等所缘。“经历”即是感受、获得。“感受苦乐”是指通过那些根门感受、获得作为异熟的乐与苦。

เอตฺตาวตา อุปาทิเสสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สอุปาทิเสสํ นิพฺพานธาตุํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺส โย’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตสฺสาติ ตสฺส สอุปาทิเสสสฺส สโต อรหโต. โย ราคกฺขโยติ ราคสฺส ขโย ขีณากาโร อภาโว อจฺจนฺตมนุปฺปาโท. เอส นโย เสเสสุปิ. เอตฺตาวตา ราคาทิกฺขโย สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตูติ ทสฺสิตํ โหติ.

至此已经说明了余依(upādisesa)，现在为了说明有余依涅槃界(saupādisesā nibbānadhātu)而说“彼之”等。这里“彼”指那位有余依的阿罗汉。“贪之灭尽”是指贪的灭尽、毁坏、不存在、完全不生起。其余（嗔、痴）亦同此理。如是说明了贪等之灭尽即是有余依涅槃界。

อิเธวาติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. สพฺพเวทยิตานีติ สุขาทโย สพฺพา อพฺยากตเวทนา, กุสลากุสลเวทนา ปน ปุพฺเพเยว ปหีนาติ. อนภินนฺทิตานีติ ตณฺหาทีหิ น อภินนฺทิตานิ. สีติภวิสฺสนฺตีติ อจฺจนฺตวูปสเมน สงฺขารทรถปฏิปฺปสฺสทฺธิยา สีตลี ภวิสฺสนฺติ, อปฺปฏิสนฺธิกนิโรเธน นิรุชฺฌิสฺสนฺตีติ อตฺโถ. น เกวลํ เวทยิตานิเยว, สพฺเพปิ ปน ขีณาสวสนฺตาเน ปญฺจกฺขนฺธา นิรุชฺฌิสฺสนฺติ, เวทยิตสีเสน เทสนา กตา.

“就在此生”即于此身中。“一切所受”是指乐等一切无记受；至于善、不善受，则早已断除。“不被喜爱”是指不为渴爱等所喜爱。“将归于清凉”是指，通过彻底的寂静、诸行热恼的平息而变得清凉，义即以无再结生的方式而寂灭。不仅是感受，漏尽者相续中的五蕴都将寂灭，此处是以感受为首而说法。

คาถาสุ จกฺขุมตาติ พุทฺธจกฺขุ, ธมฺมจกฺขุ, ทิพฺพจกฺขุ, ปญฺญาจกฺขุ, สมนฺตจกฺขูติ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมตา. อนิสฺสิเตนาติ ตณฺหาทิฏฺฐินิสฺสยวเสน กญฺจิ ธมฺมํ อนิสฺสิเตน, ราคพนฺธนาทีหิ วา อพนฺเธน. ตาทินาติ ฉฬงฺคุเปกฺขาวเสน สพฺพตฺถ อิฏฺฐาทีสุ เอกสภาวตาสงฺขาเตน ตาทิลกฺขเณน ตาทินา. ทิฏฺฐธมฺมิกาติ อิมสฺมึ อตฺตภาเว ภวา วตฺตมานา. ภวเนตฺติสงฺขยาติ ภวเนตฺติยา ตณฺหาย ปริกฺขยา. สมฺปรายิกาติ สมฺปราเย ขนฺธเภทโต ปรภาเค ภวา. ยมฺหีติ ยสฺมึ อนุปาทิเสสนิพฺพาเน. ภวานีติ ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตํ, อุปปตฺติภวา สพฺพโส อนวเสสา นิรุชฺฌนฺติ, น ปวตฺตนฺติ.

偈颂中的“具眼者”，是指具足佛眼、法眼、天眼、慧眼、遍眼此五眼。“无依”是指不依于贪爱、邪见等任何法，亦不为贪欲的束缚等所束缚。“如是者”是指以六支舍的方式，于一切可爱等境保持同一自性的状态。“现法”是指存在于此生当下的。“有导之灭尽”是指对作为有的引导者的渴爱已经灭尽。“来世”是指在来生，五蕴坏灭之后的后世。“于彼”是指在无余依涅槃中。“诸有”是语性转换的用法，指一切再生之有完全灭尽，不再生起。

เตติ [Pg.160] เต เอวํ วิมุตฺตจิตฺตา. ธมฺมสาราธิคมาติ วิมุตฺติสารตฺตา อิมสฺส ธมฺมวินยสฺส, ธมฺเมสุ สารภูตสฺส อรหตฺตสฺส อธิคมนโต. ขเยติ ราคาทิกฺขยภูเต นิพฺพาเน รตา อภิรตา. อถ วา นิจฺจภาวโต เสฏฺฐภาวโต จ ธมฺเมสุ สารนฺติ ธมฺมสารํ, นิพฺพานํ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘วิราโค เสฏฺโฐ ธมฺมานํ (ธ. ป. ๒๗๓), วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔) จ. ตสฺส ธมฺมสารสฺส อธิคมเหตุ ขเย สพฺพสงฺขารปริกฺขเย อนุปาทิเสสนิพฺพาเน รตา. ปหํสูติ ปชหึสุ. เตติ นิปาตมตฺตํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

他们这样心已解脱。“得法髓”是指在此法与律中，以解脱为核心，证得诸法中最精华的阿罗汉果。“于灭尽”是指乐于、喜于作为贪等灭尽的涅槃。或者说，因其恒常与最胜的性质，诸法中的核心即是法髓，也就是涅槃。如经中所说：“离贪是诸法中最胜的，离贪被称为它们之中最第一的。”他们因证得此法髓，故乐于一切行灭尽的无余依涅槃。“Pahaṃsu”是指他们已经舍弃了。“Te”仅是一个助词，其余如前已说。

สตฺตมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第七经释义终。

๘. ปฏิสลฺลานสุตฺตวณฺณนา

8. 静居经释义

๔๕. อฏฺฐเม ปฏิสลฺลานรามาติ เตหิ เตหิ สตฺตสงฺขาเรหิ ปฏินิวตฺติตฺวา สลฺลานํ ปฏิสลฺลานํ, เอกวิหาโร เอกมนฺตเสวิตา, กายวิเวโกติ อตฺโถ. ตํ ปฏิสลฺลานํ รมนฺติ โรจนฺตีติ ปฏิสลฺลานรามา. ‘‘ปฏิสลฺลานารามา’’ติปิ ปาโฐ. ยถา วุตฺตํ ปฏิสลฺลานํ อารมิตพฺพโต อาราโม เอเตสนฺติ ปฏิสลฺลานารามา. วิหรถาติ เอวํภูตา หุตฺวา วิหรถาติ อตฺโถ. ปฏิสลฺลาเน รตา นิรตา สมฺมุทิตาติ ปฏิสลฺลานรตา. เอตฺตาวตา ชาคริยานุโยโค, ตสฺส นิมิตฺตภูตา วูปกฏฺฐกายตา จ ทสฺสิตา. ชาคริยานุโยโค, สีลสํวโร, อินฺทฺริเยสุ, คุตฺตทฺวารตา, โภชเน มตฺตญฺญุตา, สติสมฺปชญฺญนฺติ อิเมหิ ธมฺเมหิ วินา น วตฺตตีติ เตปิ อิธ อตฺถโต วุตฺตา เอวาติ เวทิตพฺพา.

45. 第八，乐于静居，意谓从各种群体交往中退离，进入寂静独处之状态，即独自居住、远离人群，此乃身远离之义。他们喜爱此静居，乐于此静居，故名乐于静居者。亦有“Paṭisallānārāmā”的读法，意谓，因应亲近如上所说之静居，静居是他们的乐园，故名乐于静居者。“住”即是如此保持此状态而住之义。他们喜爱静居、乐于静居、欢喜静居，故名乐于静居。至此，已显示精勤觉醒之修行，以及作为其前提条件之远离。须知，精勤觉醒之修行，若无戒律防护、守护根门、饮食知量、正念正知等法，则无法进行，故这些法亦在此处通过义理被提及。

อชฺฌตฺตํ เจโตสมถมนุยุตฺตาติ อตฺตโน จิตฺตสมเถ อนุยุตฺตา. อชฺฌตฺตํ อตฺตโนติ จ เอตํ เอกตฺถํ, พฺยญฺชนเมว นานํ. ภุมฺมตฺเถ เจตํ สมถนฺติ อนุสทฺทโยเคน อุปโยควจนํ. อนิรากตชฺฌานาติ พหิ อนีหตชฺฌานา อวินาสิตชฺฌานา วา. นีหรณํ วินาโส วาติ อิทํ นิรากตํ นาม ‘‘ถมฺภํ นิรํกตฺวา นิวาตวุตฺตี’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๓๒๘) วิย. วิปสฺสนาย สมนฺนาคตาติ สตฺตวิธาย อนุปสฺสนาย ยุตฺตา. สตฺตวิธา อนุปสฺสนา นาม [Pg.161] อนิจฺจานุปสฺสนา, ทุกฺขานุปสฺสนา, อนตฺตานุปสฺสนา, นิพฺพิทานุปสฺสนา, วิราคานุปสฺสนา, นิโรธานุปสฺสนา, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนา จ, ตา วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตาว.

“内心致力于止”是指致力于自身的心止。“内心”与“自身”在此处是同一义，只是用词不同。此处的“止”(samathaṃ)虽为业格，但因与“anu”连用而有处格之义。“不退失禅那”是指禅那不被引向外境，或禅那不被毁坏。“退失”(nirākata)即是“引出”或“毁坏”之义，犹如“摧毁支柱，行为谦下”等经文所说。“具足观”是指具备七种随观。七种随观是：无常随观、苦随观、无我随观、厌离随观、离欲随观、灭随观、舍弃随观，这些在《清净道论》中已详细解释。

พฺรูเหตาโร สุญฺญาคารานนฺติ วฑฺเฒตาโร สุญฺญาคารานํ. เอตฺถ จ ‘‘สุญฺญาคาราน’’นฺติ ยํกิญฺจิ วิวิตฺตํ ภาวนานุโยคสฺส อนุจฺฉวิกฏฺฐานํ. สมถวิปสฺสนาวเสน กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา รตฺตินฺทิวํ สุญฺญาคารํ ปวิสิตฺวา ภาวนานุโยควเสน นิสีทมานา ภิกฺขู ‘‘พฺรูเหตาโร สุญฺญาคาราน’’นฺติ เวทิตพฺพา. เอกภูมิกาทิปาสาเทปิ ปน วาสํ กุรุมานา ฌายิโน สุญฺญาคารานํ พฺรูเหตาโรตฺเวว เวทิตพฺพา.

“增长空闲处者”是指使空闲处增长者。此处所说的“空闲处”，是指任何适合于修习禅定的僻静地方。比丘们通过止观方式，受持业处，日夜进入空闲处，以修习禅定的方式安坐，当知他们是“增长空闲处者”。即使住在单层楼房等处的禅修者，亦当知他们是“增长空闲处者”。

เอตฺถ จ ยา ‘‘ปฏิสลฺลานรามา, ภิกฺขเว, วิหรถ ปฏิสลฺลานรตา’’ติ วูปกฏฺฐกายตา วิหิตา, สา ปริสุทฺธสีลสฺส, น อสีลสฺส อวิสุทฺธสีลสฺส วา ตสฺส รูปารมฺมณาทิโต จิตฺตวินิวตฺตนสฺเสว อภาวโตติ อตฺถโต สีลวิสุทฺธิ ทสฺสิตาติ วุตฺโตวายมตฺโถ. ‘‘อชฺฌตฺตํ เจโตสมถมนุยุตฺตา อนิรากตชฺฌานา’’ติ ปททฺวเยน สมาธิภาวนา, ‘‘วิปสฺสนาย สมนฺนาคตา’’ติ อิมินา ปญฺญาภาวนา วิหิตาติ โลกิยา ติสฺโส สิกฺขา ทสฺสิตา.

此处所说“比丘们，你们当乐于静居，喜好静居”，是指远离。此乃为持戒清净者而设立，非为无戒者或戒行不清净者设立，因他们无法将心从色等所缘中转移开，故从意义上显示了戒清净，此义已说。“内心致力于止”与“不退失禅那”这两句表明了定修习，“具足观”这一句则表明了慧修习，由此开示了世间的三学。

อิทานิ ตาสุ ปติฏฺฐิตสฺส อวสฺสํภาวิผลํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏิสลฺลานรามาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ พฺรูเหตานนฺติ วฑฺเฒตานํ. ทฺวินฺนํ ผลานนฺติ ตติยจตุตฺถผลานํ. ปาฏิกงฺขนฺติ อิจฺฉิตพฺพํ อวสฺสํภาวี. อญฺญาติ อรหตฺตํ. ตญฺหิ เหฏฺฐิมมคฺคญาเณหิ ญาตมริยาทํ อนติกฺกมิตฺวา ชานนโต ปริปุณฺณชานนตฺตา อุปริ ชานนกิจฺจาภาวโต จ ‘‘อญฺญา’’ติ วุจฺจติ. สติ วา อุปาทิเสเสติ สติ วา กิเลสูปาทิเสเส, ปหาตุํ อสกฺกุเณยฺเย สติ. ญาเณ หิ อปริปกฺเก เย เตน ปริปกฺเกน ปหาตพฺพกิเลสา, เต น ปหียนฺติ. ตํ สนฺธายาห ‘‘สติ วา อุปาทิเสเส’’ติ. สติ จ กิเลเส ขนฺธาภิสงฺขารา ติฏฺฐนฺติ เอว. อิติ อิมสฺมึ สุตฺเต อนาคามิผลํ อรหตฺตนฺติ ทฺเว ธมฺมา ทสฺสิตา. ยถา เจตฺถ, เอวํ อิโต ปเรสุ ทฺวีสุ สุตฺเตสุ.

现在为了说明安住于此三学者必定获得的果报，故说“乐于静居”等语。其中，“增长者”是指令其增长者。“两种果”是指第三果与第四果。“可期待”是指应期望的、必然会发生的。“究竟知”(aññā)是指阿罗汉果。因为它是在不超越下位道智所知范围的情况下去了知，是圆满的了知，且其上再无了知之事，故称“究竟知”。“或有余依”是指或有烦恼余依，即有未能断除的烦恼。因为若智慧尚未圆熟，那些需由圆熟智慧断除的烦恼，便无法断除。针对此，才说“或有余依”。只要烦恼存在，蕴行便会持续。因此在此经中，显示了不还果与阿罗汉果这两种法。如同此处，接下来的两部经中也是如此。

คาถาสุ เย สนฺตจิตฺตาติ เย โยคาวจรา ตทงฺควเสน วิกฺขมฺภนวเสว จ สมิตกิเลสตาย สนฺตจิตฺตา. เนปกฺกํ วุจฺจติ ปญฺญา, ตาย สมนฺนาคตตฺตา นิปกา. อิมินา เตสํ กมฺมฏฺฐานปริหรณญาณํ ทสฺเสติ. สติมนฺโต [Pg.162] จ ฌายิโนติ ฐานนิสชฺชาทีสุ กมฺมฏฺฐานาวิชหนเหตุภูตาย สติยา สติมนฺโต, อารมฺมณูปนิชฺฌานลกฺขเณน ฌาเนน ฌายิโน. สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสนฺติ, กาเมสุ อนเปกฺขิโนติ ปุพฺเพเยว ‘‘อฏฺฐิกงฺกลูปมา กามา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๓๔; ปาจิ. ๔๑๗) วตฺถุกาเมสุ กิเลสกาเมสุ จ อาทีนวปจฺจเวกฺขเณน อนเปกฺขิโน อนตฺถิกา เต ปหาย อธิคตํ อุปจารสมาธึ อปฺปนาสมาธึ วา ปาทกํ กตฺวา นามรูปํ ตสฺส ปจฺจเย จ ปริคฺคเหตฺวา กลาปสมฺมสนาทิกฺกเมน สมฺมา อวิปรีตํ ปญฺจกฺขนฺธธมฺมํ อนิจฺจาทิโต วิปสฺสนฺติ.

偈颂中的“心寂静者”，是指那些通过支分舍断或镇伏的方式而平息了烦恼，故心寂静的瑜伽行者。“审慎”(nepakkaṃ)即是慧，因具足慧，故为“审慎者”(nipakā)。此句显示了他们守护业处的智慧。“具念与禅修者”，是指因具足作为在行住坐卧等中不离业处之因的正念，故为具念者；因具足以专注所缘为相的禅那，故为禅修者。“正确地观法，于欲无求者”，是指先前已通过“欲如骨骸”(aṭṭhikaṅkalūpamā)等譬喻，于事物欲与烦恼欲中省察过患，而无所求。他们舍弃彼等，以所证得的近行定或安止定为基础，把握名色及其缘，通过聚思惟(kalāpasammasana)等方式，正确且不颠倒地以无常等相观五蕴法。

อปฺปมาทรตาติ วุตฺตปฺปการาย สมถวิปสฺสนาภาวนาย อปฺปมชฺชเน รตา อภิรตา ตตฺถ อปฺปมาเทเนว รตฺตินฺทิวํ วีตินาเมนฺตา. สนฺตาติ สมานา. ‘‘สตฺตา’’ติปิ ปาโฐ, ปุคฺคลาติ อตฺโถ. ปมาเท ภยทสฺสิโนติ นิรยูปปตฺติอาทิกํ ปมาเท ภยํ ปสฺสนฺตา. อภพฺพา ปริหานายาติ เต เอวรูปา สมถวิปสฺสนาธมฺเมหิ มคฺคผเลหิ วา ปริหานาย อภพฺพา. สมถวิปสฺสนาโต หิ สมฺปตฺตโต น ปริหายนฺติ, อิตรานิ จ อปฺปตฺตานิ ปาปุณนฺติ. นิพฺพานสฺเสว สนฺติเกติ นิพฺพานสฺส จ อนุปาทาปรินิพฺพานสฺส จ สนฺติเก เอว, น จิรสฺเสว นํ อธิคมิสฺสนฺตีติ.

乐于不放逸者(Appamādaratā)，是指于前述止观(samathavipassanā)的修习中，乐于不放逸、乐在其中，日夜不放逸地度过。“Santā”意为“相同”(samānā)。亦有读作“Sattā”者，是“个人”(puggala)的意思。视放逸为可畏者(Pamāde bhayadassino)，是指见到放逸有堕入地狱等怖畏。不可能退失(Abhabbā parihānāya)，是指这样的人不可能从止观之法或道果退失。因为他们不会从已达成的止观退失，并且能证得尚未证得的。即近于涅槃(Nibbānasseva santike)，是指近于涅槃及无取般涅槃(anupādāparinibbāna)，不久即将证得。

อฏฺฐมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第八经释义终。

๙. สิกฺขานิสํสสุตฺตวณฺณนา

9. 学处利益经释义

๔๖. นวเม สิกฺขานิสํสาติ เอตฺถ สิกฺขิตพฺพาติ สิกฺขา, สา ติวิธา อธิสีลสิกฺขา, อธิจิตฺตสิกฺขา, อธิปญฺญาสิกฺขาติ. ติวิธาปิ เจสา สิกฺขา อานิสํสา เอเตสํ, น ลาภสกฺการสิโลกาติ สิกฺขานิสํสา. วิหรถาติ สิกฺขานิสํสา หุตฺวา วิหรถ, ตีสุ สิกฺขาสุ อานิสํสทสฺสาวิโน หุตฺวา ตาหิ สิกฺขาหิ ลทฺธพฺพํ อานิสํสเมว สมฺปสฺสนฺตา วิหรถาติ อตฺโถ. ปญฺญุตฺตราติ ตาสุ สิกฺขาสุ ยา อธิปญฺญาสิกฺขาสงฺขาตา ปญฺญา, สา อุตฺตรา ปธานา วิสิฏฺฐา เอเตสนฺติ ปญฺญุตฺตรา. เย หิ สิกฺขานิสํสา วิหรนฺติ, เต ปญฺญุตฺตรา ภวนฺตีติ. วิมุตฺติสาราติ [Pg.163] อรหตฺตผลสงฺขาตา วิมุตฺติ สารํ เอเตสนฺติ วิมุตฺติสารา, ยถาวุตฺตํ วิมุตฺตึเยว สารโต คเหตฺวา ฐิตาติ อตฺโถ. เย หิ สิกฺขานิสํสา ปญฺญุตฺตรา จ, น เต ภววิเสสํ ปตฺเถนฺติ, อปิจ โข วิภวํ อากงฺขนฺตา วิมุตฺตึเยว สารโต ปจฺเจนฺติ. สตาธิปเตยฺยาติ เชฏฺฐกกรณฏฺเฐน สติ อธิปเตยฺยํ เอเตสนฺติ สตาธิปเตยฺยา อธิปติ เอว อธิปเตยฺยนฺติ กตฺวา, จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺตา กายานุปสฺสนาทิมุเขน สมถวิปสฺสนาภาวนานุยุตฺตาติ อตฺโถ.

46. 于第九经，关于“学处利益”(sikkhānisaṃsa)，“应学”(sikkhitabba)故为“学”(sikkhā)。学有三种：增上戒学、增上心学、增上慧学。学处利益是指以这三种学为利益，而非利养、恭敬与名声。“当住于学处利益”(sikkhānisaṃsā viharatha)之义为：当成为学处利益者而住，即成为得见三学利益者，恒见由彼等学处所得之利益而住。“以慧为最上者”(Paññuttarā)，是指于彼等学处中，名为增上慧学的智慧，于彼等为最上(uttarā)、主要(padhānā)、殊胜(visiṭṭhā)。凡住于学处利益者，即成以慧为最上者。“以解脱为核心者”(Vimuttisārā)，是指以阿罗汉果解脱为其核心。义为：如所说，唯取解脱为核心而住。凡住于学处利益且以慧为最上者，彼等不希求殊胜之有(bhavavisesa)，反而希求无有(vibhava)，唯趣向解脱为核心。“以念为增上者”(Satādhipateyyā)，是指因念有首要作用，故念为彼等之增上；或作“念即增上”。义为：于四念处(satipaṭṭhāna)善安住心，以身随观等方式，勤修正止观(samathavipassanā)。

อถ วา สิกฺขานิสํสาติ ภิกฺขเว, เอวรูเป ทุลฺลภกฺขณปฏิลาเภ ติวิธสิกฺขาสิกฺขนเมว อานิสํสํ กตฺวา วิหรถ, เอวํ วิหรนฺตา จ ปญฺญุตฺตรา ปญฺญาย อุตฺตรา โลกุตฺตรปญฺญาย สมนฺนาคตา หุตฺวา วิหรถ, เอวํภูตา จ วิมุตฺติสารา นิพฺพานสารา อนญฺญสารา วิหรถ. ตถาภาวสฺส จายํ อุปาโย, ยํ สตาธิปเตยฺยา วิหรถ, สติปฏฺฐานภาวนาย ยุตฺตปฺปยุตฺตา โหถ, สพฺพตฺถ วา สตารกฺเขน เจตสา วิหรถาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิติ ภควา ตีสุ สิกฺขาสุ ภิกฺขู นิโยเชนฺโต ยถา ตา สิกฺขิตพฺพา, เยน จ ปาริปูรึ คจฺฉนฺติ, ตํ สงฺเขเปเนว ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมานานํ ผลวิเสสทสฺสเนน ตสฺสา ปฏิปตฺติยา อโมฆภาวํ ปกาเสนฺโต ‘‘สิกฺขานิสํสาน’’นฺติอาทิมาห. ตํ วุตฺตตฺถเมว.

又，诸比丘，于此难得之时机(dullabhakkhaṇa)，当以修习三学为利益而住。如是住者，当以慧为最上，具足出世间慧而住。成如是者，当以解脱为核心、以涅槃为核心、以无他为核心而住。成就此状态的方法是：当以念为增上而住，勤修念处；或于一切处，以念守护心。此中之义，当如是解。如是，世尊(Bhagavā)在三学中策励诸比丘，简要开示了当如何学、如何令其圆满。如今，为开示如教奉行者所得的殊胜果报，以彰显此行道之不虚，而说“学处利益”等。其义已如前说。

คาถาสุ ปริปุณฺณสิกฺขนฺติ อคฺคผลปฺปตฺติยา ปริสุทฺธสิกฺขํ, อเสกฺขนฺติ อตฺโถ. อปหานธมฺมนฺติ เอตฺถ ปหานธมฺมา วุจฺจนฺติ กุปฺปา วิมุตฺติโย. ปหานธมฺโมติ หิ หานธมฺโม กุปฺปธมฺโม. น ปหานธมฺโมติ อปหานธมฺโม, อกุปฺปธมฺโม. ‘‘อปฺปหานธมฺโม’’ติปิ ปาฬิ, โส เอว อตฺโถ. ขโย เอว อนฺโตติ ขยนฺโต, ชาติยา ขยนฺโต ชาติขยนฺโต, นิพฺพานํ. ขโย วา มรณํ, ชาติขยนฺโต นิพฺพานเมว, ตสฺส ทิฏฺฐตฺตา ชาติขยนฺตทสฺสี.

于偈颂中，“圆满学”(paripuṇṇasikkhaṃ)是指为证得最高果位而清净之学，义为“无学”(asekkha)。于“不退失法”(apahānadhammaṃ)，此处“可退失法”(pahānadhammā)被称为“可动摇的解脱”(kuppā vimuttiyo)。“可退失法”即是“会退失的法”(hānadhammo)、“会动摇的法”(kuppadhammo)。“不可退失法”(na pahānadhammo)即是“不退失法”(apahānadhammo)、“不动摇法”(akuppadhammo)。亦有“appahānadhammo”之巴利(pāḷi)读法，其义相同。“灭尽即是终”(khayanto)，即“生之灭尽”(jātikhayanto)，是涅槃。或者，“灭尽”(khayo)是死，“生之灭尽”(jātikhayanto)即是涅槃。因见此故，为“见生灭尽者”(jātikhayantadassī)。

ตสฺมาติ ยสฺมา สิกฺขาปาริปูริยา อยํ ชราปารงฺคมนปริโยสาโน อานิสํโส, ตสฺมา. สทาติ สพฺพกาลํ. ฌานรตาติ ลกฺขณูปนิชฺฌาเน, อารมฺมณูปนิชฺฌาเนติ ทุวิเธปิ ฌาเน รตา, ตโต เอว [Pg.164] สมาหิตา. มารํ สเสนํ อภิภุยฺยาติ กิเลสเสนาย อนฏฺฐเสนาย จ สเสนํ อนวสิฏฺฐํ จตุพฺพิธมฺปิ มารํ อภิภวิตฺวา. เทวปุตฺตมารสฺสปิ หิ คุณมารเณ สหายภาวูปคมนโต กิเลสา ‘‘เสนา’’ติ วุจฺจนฺติ. ตถา โรคาทโย อนฏฺฐา มจฺจุมารสฺส. ยถาห –

是故(Tasmā)：因为圆满修学有此以超越老(jarā)为终点的利益，是故。常(Sadā)：谓一切时。乐于禅(Jhānarata)：于相省察(lakkhaṇūpanijjhāna)与所缘省察(ārammaṇūpanijjhāna)此二种禅中喜乐，由此而得定。降伏魔及其军(Māraṃ sasenaṃ abhibhuyya)：指连同烦恼军与不幸军，无余降伏四种魔。因为烦恼能助天子魔毁坏功德，故被称为“军”(senā)。同样，疾病等不幸是死魔的助伴。如说：

‘‘กามา เต ปฐมา เสนา, ทุติยา อรติ วุจฺจติ;

ตติยา ขุปฺปิปาสา เต, จตุตฺถี ตณฺหา ปวุจฺจติ.

爱欲是汝首军锋，厌倦是汝次锋从；饥渴是汝三军将，渴爱是汝四军雄。

‘‘ปญฺจมี ถินมิทฺธํ เต, ฉฏฺฐา ภีรู ปวุจฺจติ;

สตฺตมี วิจิกิจฺฉา เต, มกฺโข ถมฺโภ จ อฏฺฐโม.

昏沉睡眠第五军，怯懦畏惧第六陈；疑虑徘徊第七缚，谄诳僵顽第八侵。

‘‘ลาโภ สิโลโก สกฺกาโร, มิจฺฉาลทฺโธ จ โย ยโส;

โย จตฺตานํ สมุกฺกํเส, ปเร จ อวชานติ.

利养赞誉与名声，谬得供养亦虚荣，若人自诩扬己德，轻蔑他人魔军临。

‘‘เอสา นมุจิ เต เสนา, กณฺหสฺสาภิปฺปหารินี;

น นํ อสูโร ชินาติ, เชตฺวา จ ลภเต สุข’’นฺติ. (สุ. นิ. ๔๓๘-๔๔๑;

มหานิ. ๒๘);

此乃汝之魔军，那牟质(Namuci)，黑暗者(Kaṇha)的攻击者；非勇者不能胜，胜之则得安乐。

ยถา จาห –

又如所说：

‘‘อชฺเชว กิจฺจมาตปฺปํ, โก ชญฺญา มรณํ สุเว;

น หิ โน สงฺครํ เตน, มหาเสเนน มจฺจุนา’’ติ. (ม. นิ. ๓.๒๘๐;

ชา. ๒.๒๒.๑๒๑);

今日应精进，谁知明日死？我等与彼死神大军(mahāsenena maccunā)，实无有约定。

ภวถ ชาติมรณสฺส ปารคาติ ชาติยา มรณสฺส จ ปารคามิโน นิพฺพานคามิโน ภวถาติ.

当成为生死彼岸的到达者(jātimaraṇassa pāragā)，即成为超越生死、趣向涅槃者。

นวมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第九经释义终。

๑๐. ชาคริยสุตฺตวณฺณนา

10. 觉醒经释义

๔๗. ทสเม ชาคโรติ ชาครโก วิคตนิทฺโท ชาคริยํ อนุยุตฺโต, รตฺตินฺทิวํ กมฺมฏฺฐานมนสิกาเร ยุตฺตปฺปยุตฺโตติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ –

47. 于第十经，“觉醒者”(jāgaro)是指警觉、离睡眠、勤于觉醒者，义为日夜勤于作意业处(kammaṭṭhānamanasikāra)。如所说：

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ ชาคริยานุโยคมนุยุตฺโต โหติ? อิธ ภิกฺขุ ทิวสํ จงฺกเมน นิสชฺชาย อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธติ, รตฺติยา ปฐมํ ยามํ จงฺกเมน [Pg.165] นิสชฺชาย อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธติ, รตฺติยา มชฺฌิมํ ยามํ ทกฺขิเณน ปสฺเสน สีหเสยฺยํ กปฺเปติ ปาเท ปาทํ อจฺจาธาย สโต สมฺปชาโน อุฏฺฐานสญฺญํ มนสิ กริตฺวา, รตฺติยา ปจฺฉิมํ ยามํ ปจฺจุฏฺฐาย จงฺกเมน นิสชฺชาย อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธติ. เอวํ ภิกฺขุ ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ ชาคริยานุโยคมนุยุตฺโต โหตี’’ติ (วิภ. ๕๑๙).

“诸比丘，比丘如何勤修初夜后夜的觉醒呢？在此，比丘白日以经行与宴坐，从诸障法中净化其心。于初夜时，以经行与宴坐，从诸障法中净化其心。于中夜时，右胁作狮子卧，足与足相叠，具念正知，作意起想。于后夜时，起身，以经行与宴坐，从诸障法中净化其心。诸比丘，如是比丘即为勤修初夜后夜的觉醒者。”

จสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ, เตน วกฺขมาเน สตาทิภาเว สมฺปิณฺเฑติ. อสฺสาติ สิยา, ภเวยฺยาติ อตฺโถ. ‘‘ชาคโร จ ภิกฺขุ วิหเรยฺยา’’ติ จ ปฐนฺติ. สพฺพตฺถ สพฺพทา จ กมฺมฏฺฐานาวิชหนวเสน สติอวิปฺปวาเสน สโต สมฺปชาโนติ สตฺตฏฺฐานิยสฺส จตุพฺพิธสฺสปิ สมฺปชญฺญสฺส วเสน สมฺปชาโน. สมาหิโตติ อุปจารสมาธินา อปฺปนาสมาธินา จ สมาหิโต เอกคฺคจิตฺโต. ปมุทิโตติ ปฏิปตฺติยา อานิสํสทสฺสเนน อุตฺตรุตฺตริ วิเสสาธิคเมน วีริยารมฺภสฺส จ อโมฆภาวทสฺสเนน ปมุทิโต ปาโมชฺชพหุโล. วิปฺปสนฺโนติ ตโต เอว ปฏิปตฺติภูตาสุ ตีสุ สิกฺขาสุ ปฏิปตฺติเทสเก จ สตฺถริ สทฺธาพหุลตาย สุฏฺฐุ ปสนฺโน. สพฺพตฺถ อสฺสาติ สมฺพนฺโธ วิหเรยฺยาติ วา.

“ca”字是总摄义，总摄了将要宣说的念等状态。“assā”是“应是”、“当是”之义。亦有读作“比丘应住于觉醒”。于一切时、一切处，因不舍弃业处、不离正念而为具念者，并依七处善与四种正知而为正知者。“得定”(samāhito)指以近行定和安止定而心安定、专一。“欢喜”(pamudito)指因见到修行的功德、次第获得更超胜的证悟，以及见到精进不空耗，而多喜悦。“净信”(vippasanno)指因此对作为修行的三学及开示修行的导师具足多信，而极清净。“于一切处应是”是其关联，或作“应住”。

ตตฺถ กาลวิปสฺสี จ กุสเลสุ ธมฺเมสูติ ตสฺมึ กาเล วิปสฺสโก, ตตฺถ วา กมฺมฏฺฐานานุโยเค กาลวิปสฺสี กาลานุรูปํ วิปสฺสโก. กึ วุตฺตํ โหติ? วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา กลาปสมฺมสนาทิวเสน สมฺมสนฺโต อาวาสาทิเก สตฺต อสปฺปาเย วชฺเชตฺวา สปฺปาเย เสวนฺโต อนฺตรา โวสานํ อนาปชฺชิตฺวา ปหิตตฺโต จิตฺตสฺส สมาหิตาการํ สลฺลกฺเขนฺโต สกฺกจฺจํ นิรนฺตรํ อนิจฺจานุปสฺสนาทึ ปวตฺเตนฺโต ยสฺมึ กาเล วิปสฺสนาจิตฺตํ ลีนํ โหติ, ตสฺมึ ธมฺมวิจยวีริยปีติสงฺขาเตสุ, ยสฺมึ ปน กาเล จิตฺตํ อุทฺธตํ โหติ, ตสฺมึ ปสฺสทฺธิสมาธิอุเปกฺขาสงฺขาเตสุ กุสเลสุ อนวชฺเชสุ โพชฺฌงฺคธมฺเมสูติ เอวํ ตตฺถ ตสฺมึ ตสฺมึ กาเล, ตสฺมึ วา กมฺมฏฺฐานานุโยเค กาลานุรูปํ วิปสฺสโก อสฺสาติ. สติสมฺโพชฺฌงฺโค ปน สพฺพตฺเถว อิจฺฉิตพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘สติญฺจ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, สพฺพตฺถิกํ วทามี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๔; มิ. ป. ๒.๑.๑๓). เอตฺตาวตา ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย ชาคริยํ ทสฺเสตฺวา เยหิ ธมฺเมหิ ชาคริยานุโยโค สมฺปชฺชติ, เต ปกาเสติ.

其中，“于善法适时观者”(kālavipassī ca kusalesu dhammesu)指于彼时为观者，或于业处修行中为适时观者，即随顺时机而观。此是何义？即确立观(vipassanā)后，以聚思惟等方式思察，避开住处等七种不适宜，亲近适宜者，中途不放弃，策励自心，留意心的安定相，恭敬、持续地进行无常随观等——当观心沉滞时，则于名为择法、精进、喜的无过失善觉支法中（修习）；当心掉举时，则于名为轻安、定、舍的（无过失善觉支法中修习）。如是，于彼彼之时，或于彼业处修行中，应为随顺时机而观者。而念觉支于一切处皆是所需。如是说：‘诸比丘，我说念于一切处皆适用。’至此，以个人(puggala)为依止的教说，开示了觉醒，并阐明了由哪些法成就觉醒的修行。

เอวํ [Pg.166] ภควา อารทฺธวิปสฺสกสฺส ภิกฺขุโน สงฺเขเปเนว สทฺธึ อุปการกธมฺเมหิ สมฺมสนจารํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตถา ปฏิปชฺชนฺตสฺส ปฏิปตฺติยา อวญฺฌภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ชาครสฺส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ชาคริยานุโยเค สติสมฺปชญฺญสมาทานานิ สพฺพตฺถกานิ สมฺโมทปสาทาวหานิ, ตตฺถ กาลวิปสฺสนา นาม วิปสฺสนาย คพฺภคฺคหณํ ปริปากคตํ. อุปกฺกิเลสวิมุตฺเต หิ วีถิปฏิปนฺเน วิปสฺสนาญาเณ ติกฺเข สูเร วหนฺเต โยคิโน อุฬารํ ปาโมชฺชํ ปสาโท จ โหติ, เตหิ จ วิเสสาธิคมสฺส สนฺติเกเยว. วุตฺตญฺเหตํ –

如是，世尊为已发起观(vipassanā)的比丘，简要开示了思察之行及助益之法后，如今为显示如是修行者其修行不空耗，而说“诸比丘，觉醒的比丘……”等。于此觉醒修行中，念、正知与受持是普遍适用的，能带来欢喜与净信；而适时观，即是观已受胎而至成熟。因为当观智已解脱随烦恼、行于道、锐利、勇猛地运作时，禅修者生起广大喜悦与净信，由此，殊胜的证悟就在近前。如是说：—

‘‘ยโต ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานตํ.

每于思察时， 诸蕴之生灭， 即获得喜悦， 此乃知者之甘露。

‘‘ปาโมชฺชพหุโล ภิกฺขุ, ปสนฺโน พุทฺธสาสเน;

อธิคจฺเฉ ปทํ สนฺตํ, สงฺขารูปสมํ สุข’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๗๔, ๓๘๑);

比丘多欢悦，净信佛陀教； 当证寂静 पद，诸行止息乐。

คาถาสุ ชาครนฺตา สุณาเถตนฺติ เอตํ มม วจนํ เอกนฺเตเนว ปมาทนิทฺทาย อวิชฺชานิทฺทาย ปโพธนตฺถํ ชาครนฺตา สติสมฺปชญฺญาทิธมฺมสมาโยเคน ชาคริยํ อนุยุตฺตา สุณาถ. เย สุตฺตา เต ปพุชฺฌถาติ เย ยถาวุตฺตนิทฺทาย สุตฺตา สุปนํ อุปคตา, เต ตุมฺเห ชาคริยานุโยควเสน อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺเค สงฺกฑฺฒิตฺวา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปนฺตา อปฺปมาทปฏิปตฺติยา ตโต ปพุชฺฌถ อถ วา ชาครนฺตาติ ชาครนิมิตฺตา. ‘‘สุณาเถต’’นฺติ เอตฺถ ‘‘เอต’’นฺติ วุตฺตํ, กึ ตํ วจนนฺติ อาห ‘‘เย สุตฺตา เต ปพุชฺฌถา’’ติอาทิ. ตตฺถ เย สุตฺตาติ เย กิเลสนิทฺทาย สุตฺตา, เต ตุมฺเห อริยมคฺคปฏิโพเธน ปพุชฺฌถ. สุตฺตา ชาคริตํ เสยฺโยติ อิทํ ปโพธสฺส การณวจนํ. ยสฺมา ยถาวุตฺตสุปโต วุตฺตปฺปการํ ชาคริตํ ชาครณํ อตฺถกามสฺส กุลปุตฺตสฺส เสยฺโย ปาสํสตโร หิตสุขาวโห, ตสฺมา ปพุชฺฌถ. นตฺถิ ชาครโต ภยนฺติ อิทํ ตตฺถ อานิสํสทสฺสนํ. โย หิ สทฺธาทีหิ ชาครณธมฺเมหิ สมนฺนาคเมน ชาคโร ชคฺคติ, ปมาทนิทฺทํ น อุปคจฺฉติ, ตสฺส อตฺตานุวาทภยํ ปรานุวาทภยํ ทณฺฑภยํ ทุคฺคติภยํ ชาติอาทินิมิตฺตํ สพฺพมฺปิ วฏฺฏภยํ นตฺถิ.

于诸偈颂中，“觉醒者，谛听”，此是我言，为令从放逸眠、无明眠中完全觉醒。“觉醒者”，即通过具足念、正知等法而修行觉醒者，“谛听”。“眠者当觉醒”，即如前所说，已入睡眠、已入梦者，汝等当通过觉醒修行，收摄根、力、觉支，精勤于观(vipassanā)，以不放逸行从中觉醒。或“觉醒者”指觉醒之相。于“谛听”(suṇātha)一句中，说“此”(eta)，此言为何？即说“眠者当觉醒”等。其中“眠者”，指为烦恼眠所眠者，汝等当以圣道之觉悟而觉醒。“觉醒胜于眠”，此为觉醒之理由。因如前所说之觉醒，于求义利的良家子(kulaputta)而言，实胜于前说之睡眠，更值得称赞，能带来利益安乐，是故当觉醒。“觉醒者无有怖”，此为开示其功德。若人具足信等觉醒之法而觉醒，不入放逸眠，则彼无自责之怖、他责之怖、刑罚之怖、恶趣之怖，以及由生等所致的一切轮回之怖。

กาเลนาติ [Pg.167] อาวาสสปฺปายาทีนํ ลทฺธกาเลน. โสติ นิปาตมตฺตํ. สมฺมา ธมฺมํ ปริวีมํสมาโนติ วิปสฺสนาย อารมฺมณภูตํ เตภูมกธมฺมํ สมฺมา ญาเยน ยถา นิพฺพินฺทนวิรชฺชนาทโย สมฺภวนฺติ, เอวํ ปริโต วีมํสนฺโต, สพฺพากาเรน วิปสฺสนฺโตติ อตฺโถ. เอโกทิภูโตติ เอโก เสฏฺโฐ หุตฺวา อุเทตีติ เอโกทิ, สมาธิ. โส เอโกทิ ภูโต ชาโต อุปฺปนฺโน เอตสฺสาติ เอโกทิภูโต. อคฺคิอาหิตาทิสทฺทานํ วิย เอตฺถ ภูตสทฺทสฺส ปรวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. เอโกทึ วา ภูโต ปตฺโตติ เอโกทิภูโต. เอตฺถ จ เอโกทีติ มคฺคสมาธิ อธิปฺเปโต, ‘‘สมาหิโต’’ติ เอตฺถ ปน ปาทกชฺฌานสมาธินา สทฺธึ วิปสฺสนาสมาธิ. อถ วา กาเลนาติ มคฺคปฏิเวธกาเลน. สมฺมา ธมฺมํ ปริวีมํสมาโนติ สมฺมเทว จตุสจฺจธมฺมํ ปริญฺญาภิสมยาทิวเสน วีมํสนฺโต, เอกาภิสมเยน อภิสเมนฺโต. เอโกทิภูโตติ เอโก เสฏฺโฐ อสหาโย วา หุตฺวา อุเทตีติ เอโกทิ, จตุกิจฺจสาธโก สมฺมปฺปธาโน. โส เอโกทิ ภูโต ชาโตติ สพฺพํ ปุริมสทิสเมว. วิหเน ตมํ โสติ โส เอวํภูโต อริยสาวโก อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชาตมํ อนวเสสโต วิหเนยฺย สมุจฺฉินฺเทยฺย.

“适时”(kālena)指获得住处适宜等之时。“so”仅为虚词。“如理思择法”(sammā dhammaṃ parivīmaṃsamāno)义为：如理思择作为观(vipassanā)所缘的三地法，以使厌离、离贪等得以生起，如是周遍思择，以一切行相而观。“已成一心”(ekodibhūto)者，“一心”(ekodi)即独一、最胜而生起，此即是定。彼“一心”已成、已生、已起，故为“已成一心”。此处的“bhūta”字应视为后置词，如“aggiāhita”等词一样。或已至“一心”，故为“已成一心”。此处“一心”意指道定，而前文“得定”(samāhito)则指基础禅定与观定。又或者，“适时”指证道之时。“如理思择法”指以遍知、现观等方式如理思择四谛法，以一现观而顿悟。“已成一心”者，“一心”(ekodi)即独一、最胜或无侣伴而生起，此即能成办四作用的正勤。彼“一心”已成、已生，余者皆如前说。“彼当破除暗”(vihane tamaṃ so)者，谓如是之圣弟子，当以阿罗汉道，无余摧破、断尽无明之暗。

อิติ ภควา ปฏิปตฺติยา อโมฆภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตตฺถ ทฬฺหํ นิโยเชนฺโต ‘‘ตสฺมา หเว’’ติ โอสานคาถมาห. ตตฺถ ตสฺมาติ ยสฺมา ชาครโต สติอวิปฺปวาสาทินา สมถวิปสฺสนาภาวนา ปาริปูรึ คจฺฉติ, อนุกฺกเมน อริยมคฺโค ปาตุภวติ, ตโต จสฺส สพฺพํ วฏฺฏภยํ นตฺถิ, ตสฺมา. หเวติ เอกํเสน ทฬฺหํ วา. ภเชถาติ ภเชยฺย. เอวํ ชาคริยํ ภชนฺโต จ อาตาปิภาวาทิคุณยุตฺโต ภิกฺขุ สํโยชนานิ ภินฺทิตฺวา อคฺคผลญาณสงฺขาตํ อนุตฺตรํ อุตฺตรรหิตํ สมฺโพธึ ผุเส ปาปุเณยฺย. เสสํ วุตฺตนยเมว.

如是，世尊开示修行之不空耗后，如今为作坚固策励，说“是故，诚然……”(tasmā have)等结颂。其中“是故”(tasmā)者，因觉醒者不离念等，止观(samathavipassanā)修行得以圆满，圣道次第出现，由此彼一切轮回之怖皆无，是故。“have”为决定或坚固义。“bhajetha”即“bhajeyya”(应亲近、修习)。如是修习觉醒，具足热忱等功德的比丘，破除诸结，当触证、获得名为顶果智的无上、无有更上之正觉。余如前说。

ทสมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第十经释义终。

๑๑. อาปายิกสุตฺตวณฺณนา

11. 堕恶趣经释义

๔๘. เอกาทสเม อาปายิกาติ อปาเย นิพฺพตฺติสฺสนฺตีติ อาปายิกา. ตตฺถาปิ นิรเย นิพฺพตฺติสฺสนฺตีติ เนรยิกา. อิทมปฺปหายาติ อิทํ อิทานิ วกฺขมานํ ทุวิธํ ปาปสมาจารํ อปฺปชหิตฺวา, ตถาปฏิปตฺติตถาปคฺคหณวเสน ปวตฺตํ วาจํ จิตฺตํ ทิฏฺฐิญฺจ อปฺปฏินิสฺสชฺชิตฺวาติ อตฺโถ. อพฺรหฺมจารีติ [Pg.168] พฺรหฺมเสฏฺฐํ จรตีติ พฺรหฺมจารี, พฺรหฺมา วา เสฏฺโฐ อาจาโร เอตสฺส อตฺถีติ พฺรหฺมจารี, น พฺรหฺมจารีติ อพฺรหฺมจารี, พฺรหฺมจาริปฏิรูปโก ทุสฺสีโลติ อตฺโถ. พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญติ ‘‘พฺรหฺมจารี อห’’นฺติ เอวํปฏิญฺโญ. ปริปุณฺณนฺติ อขณฺฑาทิภาเวน อวิกลํ. ปริสุทฺธนฺติ อุปกฺกิเลสาภาเวน ปริสุทฺธํ. อมูลเกนาติ ทิฏฺฐาทิมูลวิรหิเตน, ทิฏฺฐํ สุตํ ปริสงฺกิตนฺติ อิเมหิ โจทนามูเลหิ วชฺชิเตน. อพฺรหฺมจริเยน อเสฏฺฐจริเยน. อนุทฺธํเสตีติ ‘‘ปริสุทฺโธ อย’’นฺติ ชานนฺโตว ปาราชิกวตฺถุนา ธํเสติ ปธํเสติ, โจเทติ อกฺโกสติ วา.

48. 第十一经中，“堕恶趣者”（āpāyikā）是指投生于恶道者。其中，“地狱者”（nerayikā）是指投生于地狱者。“不舍弃此”（idamappahāya）是指不舍弃现在将要说的两种恶行，不舍弃依此行为、依此执取而起的言语、心念与邪见。“非梵行者”（abrahmacārī）是指不修梵行者。梵为最胜，行梵行者为梵行者；或梵为最胜的行，具此者为梵行者。不修梵行即非梵行者，是伪装的梵行者，实为恶戒者。“自称梵行者”（brahmacāripaṭiñño）是指宣称‘我是梵行者’。“圆满”（paripuṇṇaṃ）是指没有残缺等而完整无缺。“清净”（parisuddhaṃ）是指没有烦恼垢染而清净。“无根据”（amūlakena）是指没有见、闻、疑等作为指责的根源，即没有基于见、闻、揣测这些指责的根源。“以非梵行”（abrahmacariyena）是指以劣行。“诽谤”（anuddhaṃseti）是指明知‘此人清净’，却以波罗夷事破坏、彻底破坏、指责或辱骂。

คาถาสุ อภูตวาทีติ ปรสฺส โทสํ อทิสฺวาว อภูเตน ตุจฺเฉน มุสาวาทํ กตฺวา ปรํ อพฺภาจิกฺขนฺโต. กตฺวาติ โย วา ปน ปาปกมฺมํ กตฺวา ‘‘นาหํ เอตํ กโรมี’’ติ อาห. อุโภปิ เต เปจฺจ สมา ภวนฺตีติ เต อุโภปิ ชนา อิโต ปรโลกํ คนฺตฺวา นิรยํ อุปคมนโต คติยา สมานา ภวนฺติ. ตตฺถ คติเยว เนสํ ปริจฺฉินฺนา, น ปน อายุ. พหุญฺหิ ปาปํ กตฺวา จิรํ นิรเย ปจฺจติ, ปริตฺตํ กตฺวา อปฺปมตฺตกเมว กาลํ. ยสฺมา ปน เตสํ อุภินฺนมฺปิ กมฺมํ ลามกเมว. เตน วุตฺตํ ‘‘นิหีนกมฺมา มนุชา ปรตฺถา’’ติ. ‘‘ปรตฺถา’’ติ ปน ปทสฺส ปุรโต ‘‘เปจฺจา’’ติ ปเทน สมฺพนฺโธ – ปรตฺถ เปจฺจ อิโต คนฺตฺวา เต นิหีนกมฺมา สมา ภวนฺตีติ.

偈颂中，“妄语者”（abhūtavādī）是指没有见到他人的过失，却以虚假的、空洞的妄语诬陷他人。或者，做了恶行却说‘我没有做’的人。“这两种人死后会得到相同的果报”（ubhopi te pecca samā bhavanti）是指这两种人从这里去到另一个世界，因为堕入地狱而趣相同。在那里，只是他们的趣相同，而不是寿命相同。因为做了很多恶事的人会在地狱里长期受苦，做了少量恶事的人只会在地狱里受很短的时间。“造作卑劣行为的人，死后同样受报”（nihīnakammā manujā paratthā）是因为这两种人的行为都是卑劣的。因此说，“死后”（paratthā）这个词应该与前面的“死后”（peccā）这个词联系起来——死后，这些造作卑劣行为的人会得到相同的果报。

เอวํ ภควา อภูตพฺภกฺขานวเสน ภูตโทสปฏิจฺฉาทนวเสน จ ปวตฺตสฺส มุสาวาทสฺส วิปากํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺมึ ฐาเน นิสินฺนานํ พหูนํ ปาปภิกฺขูนํ ทุจฺจริตกมฺมสฺส วิปากทสฺสเนน สํเวชนตฺถํ ทฺเว คาถา อภาสิ. ตตฺถ กาสาวกณฺฐาติ กสาวรสปีตตฺตา กาสาเวน วตฺเถน ปลิเวฐิตกณฺฐา. ปาปธมฺมาติ ลามกธมฺมา. อสญฺญตาติ กายาทีหิ สญฺญมรหิตา. ปาปาติ ตถารูปา ปาปปุคฺคลา, ปาเปหิ กมฺเมหิ อุปปชฺชิตฺวา ‘‘ตสฺส กาโยปิ อาทิตฺโต สมฺปชฺชลิโต สโชติภูโต, สงฺฆาฏิปิ อาทิตฺตา’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๒.๒๑๘-๒๑๙; ปารา. ๒๓๐) ลกฺขณสํยุตฺเต วุตฺตนเยน มหาทุกฺขํ อนุภวนฺติเยว.

世尊在开示了由虚妄诽谤及掩盖真实过失所产生的妄语的异熟(vipāka)后，为了警醒当时在座的众多恶行比丘，通过展示恶行之业的异熟而宣说了两首偈颂。其中，“袈裟缠颈者”(kāsāvakaṇṭhā)是指由于袈裟呈茶褐色或黄色，颈项被袈裟布缠绕者。“行恶法者”(pāpadhammā)是指行卑劣之法者。“无节制者”(asaññatā)是指在身等行为上缺乏节制者。“恶人”(pāpā)是指那些造作恶业的个人(puggala)，他们因恶业而投生，正如在《勒叉那相应》(Lakkhaṇasaṃyutta)中所说：“他的身体被点燃、剧烈燃烧、火焰炽盛，僧伽梨(saṅghāṭi)也被点燃”等等，他们必定会承受巨大的痛苦。

ตติยคาถาย อยํ สงฺเขปตฺโถ – ยญฺเจ ภุญฺเชยฺย ทุสฺสีโล นิสฺสีลปุคฺคโล กายาทีหิ อสญฺญโต รฏฺฐวาสีหิ สทฺธาย ทินฺนํ ยํ รฏฺฐปิณฺฑํ ‘‘สมโณมฺหี’’ติ ปฏิชานนฺโต คเหตฺวา ภุญฺเชยฺย, ตโต อาทิตฺโต อคฺคิวณฺโณ อโยคุโฬว ภุตฺโต เสยฺโย สุนฺทรตโร. กึการณา? ตปฺปจฺจยา [Pg.169] หิสฺส เอโกว อตฺตภาโว ฌาเยยฺย, ทุสฺสีโล ปน หุตฺวา สทฺธาเทยฺยํ ภุญฺชิตฺวา อเนกานิปิ ชาติสตานิ นิรเย อุปฺปชฺเชยฺยาติ.

第三偈的大意是：如果一个破戒无德之人（dussīlo nissīlapuggalo），不能控制自己的身等行为，自称“我是沙门”，接受国民出于信心供养的国土食物而食用，那么他吞食烧红的铁丸比这更好。为什么呢？因为因此他的这一个身体会被烧毁，而破戒者吃了信众供养的食物后，将会在地狱中投生无数百世。

เอกาทสมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第十一经释义终。

๑๒. ทิฏฺฐิคตสุตฺตวณฺณนา

12. 邪见经释义

๔๙. ทฺวาทสเม ทฺวีหิ ทิฏฺฐิคเตหีติ เอตฺถ ทิฏฺฐิโยว ทิฏฺฐิคตานิ ‘‘คูถคตํ มุตฺตคต’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๙.๑๑) วิย. คหิตาการสุญฺญตาย วา ทิฏฺฐีนํ คตมตฺตานีติ ทิฏฺฐิคตานิ, เตหิ ทิฏฺฐิคเตหิ. ปริยุฏฺฐิตาติ อภิภูตา ปลิพุทฺธา วา. ปลิโพธตฺโถ วาปิ หิ ปริยุฏฺฐานสทฺโท ‘‘โจรา มคฺเค ปริยุฏฺฐึสู’’ติอาทีสุ (จูฬว. ๔๓๐) วิย. เทวาติ อุปปตฺติเทวา. เต หิ ทิพฺพนฺติ อุฬารตเมหิ กามคุเณหิ ฌานาทีหิ จ กีฬนฺติ, อิทฺธานุภาเวน วา ยถิจฺฉิตมตฺถํ คจฺฉนฺติ อธิคจฺฉนฺตีติ จ เทวาติ วุจฺจนฺติ. มนสฺส อุสฺสนฺนตฺตา มนุสฺสา, อุกฺกฏฺฐนิทฺเทสวเสน เจตํ วุตฺตํ ยถา ‘‘สตฺถา เทวมนุสฺสาน’’นฺติ. โอลียนฺติ เอเกติ ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติ ภเวสุ โอลียนาภินิเวสภูเตน สสฺสตภาเวน เอกจฺเจ เทวา มนุสฺสา จ อวลียนฺติ อลฺลียนฺติ สงฺโกจํ อาปชฺชนฺติ, น ตโต นิสฺสรนฺติ. อติธาวนฺตีติ ปรมตฺถโต ภินฺนสภาวานมฺปิ สภาวธมฺมานํ ยฺวายํ เหตุผลภาเวน สมฺพนฺโธ, ตํ อคฺคเหตฺวา นานตฺตนยสฺสปิ คหเณน ตตฺถ ตตฺเถว ธาวนฺติ, ตสฺมา ‘‘อุจฺฉิชฺชติ อตฺตา จ โลโก จ, น โหติ ปรํ มรณา’’ติ อุจฺเฉเท วา ภวนิโรธปฏิปตฺติยา ปฏิกฺเขปธมฺมตํ อติธาวนฺติ อติกฺกมนฺติ. จกฺขุมนฺโต จ ปสฺสนฺตีติ จสทฺโท พฺยติเรเก. ปุพฺพโยคสมฺปตฺติยา ญาณปริปาเกน ปญฺญาจกฺขุมนฺโต ปน เทวมนุสฺสา เตเนว ปญฺญาจกฺขุนา สสฺสตํ อุจฺเฉทญฺจ อนฺตทฺวยํ อนุปคมฺม มชฺฌิมปฏิปตฺติทสฺสเนน ปจฺจกฺขํ กโรนฺติ. เต หิ ‘‘นามรูปมตฺตมิทํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ, ตสฺมา น สสฺสตํ, นาปิ อุจฺฉิชฺชตี’’ติ อวิปรีตโต ปสฺสนฺติ.

49. 第十二经中，“二种邪见”（dvīhi diṭṭhigatehi）是指：这里的“见地”（diṭṭhigatāni）就是指邪见，就像‘粪秽见’、‘小便见’等等。或者，由于所执取的行相是空无的，仅仅是见解的残余，故称之为“见地”（diṭṭhigatāni），即是这些“见地”。“被缠绕”（pariyuṭṭhitā）就是被征服或者被束缚的意思。“缠绕”（pariyuṭṭhāna）这个词也可以表示障碍的意思，比如‘盗贼在路上设下埋伏’。“天”（devā）指的是投生到天界的天人。他们因为殊胜的五欲和禅定等而享受娱乐，或者凭借神通力随心所欲地达成目标，所以被称为天。“人”（manussā）是因为心意高昂而被这样称呼，这是一种赞美的说法，就像‘导师是天人与人类的导师’一样。有些天人与人类，执着于“我与世间是常恒的”这种生存状态，沉溺于常见，退缩、依附而无法解脱。“狂奔”（atidhāvanti）是指：对于究竟自性各异的诸法，他们不理解其因果相续的关系，反而执取于种种差别，因此到处奔走。因此，他们或者执着于“我与世间都会断灭，死后什么都没有了”这种断见，或者反对通过修行来达到灭有的方法，从而超越了正理。“有眼者能看见”（cakkhumanto ca passanti）中的“ca”字表示转折。然而，具足慧眼的天人与人类，由于宿世修习的圆满和智慧的成熟，能够通过中道正见直接观察真理，不落入常见和断见这两种极端。他们如实地观察到“这只是名色，是依靠因缘而产生的，所以既不是永恒的，也不是断灭的”。

เอวํ โอลียนาทิเก ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน อุทฺทิสิตุํ ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ภวาติ กามภโว, รูปภโว, อรูปภโว. อปเรปิ ตโย [Pg.170] ภวา สญฺญีภโว, อสญฺญีภโว, เนวสญฺญีนาสญฺญีภโว. อปเรปิ ตโย ภวา เอกโวการภโว, จตุโวการภโว, ปญฺจโวการภโวติ. เอเตหิ ภเวหิ อารมนฺติ อภินนฺทนฺตีติ ภวารามา. ภเวสุ รตา อภิรตาติ ภวรตา. ภเวสุ สุฏฺฐุ มุทิตาติ ภวสมฺมุทิตา. ภวนิโรธายาติ เตสํ ภวานํ อจฺจนฺตนิโรธาย อนุปฺปาทนตฺถาย. ธมฺเม เทสิยมาเนติ ตถาคตปฺปเวทิเต นิยฺยานิกธมฺเม วุจฺจมาเน. น ปกฺขนฺทตีติ สสฺสตาภินิวิฏฺฐตฺตา สํขิตฺตธมฺมตฺตา น ปวิสติ น โอคาหติ. น ปสีทตีติ ปสาทํ นาปชฺชติ น ตํ สทฺทหติ. น สนฺติฏฺฐตีติ ตสฺสํ เทสนายํ น ติฏฺฐติ นาธิมุจฺจติ. เอวํ สสฺสตโต อภินิวิสเนน ภเวสุ โอลียนฺติ.

如此，为了以耽着于存在的个人(puggala)为例来解说，所以说“诸比丘，怎样……”等等。其中，‘有’(bhava)即是欲有、色有、无色有。还有另外三种有，即是有想有、无想有、非想非非想有。另外还有三种有，即是一蕴有、四蕴有、五蕴有。由于他们乐于、喜好这些有，所以称为‘有乐’(bhavārāmā)。沉迷于有、喜欢有，称为‘有喜’(bhavaratā)。对有非常欢喜，称为‘有迷’(bhavasammuditā)。‘为了灭尽有’(bhavanirodhāya)是指为了彻底灭尽那些有，为了不再生起那些有。‘当正法被宣说时’(dhamme desiyamāne)是指在如来开示的、导向出离的正法被讲述时。‘不倾向’(na pakkhandati)因为执着于常见，以及因为法义简略，所以不进入、不深入。‘不信’(na pasīdati)即不产生信心，不信受它。‘不确立’(na santiṭṭhati)即不能在那教法中确立，不能胜解。像这样由于执着于常见而耽着于有。

อฏฺฏียมานาติ ภเว ชราโรคมรณาทีนิ วธพนฺธนจฺเฉทนาทีนิ จ ทิสฺวา สํวิชฺชเนน เตหิ สมงฺคิภาเวน ภเวน ปีฬิยมานา ทุกฺขาปิยมานา. หรายมานาติ ลชฺชมานา ชิคุจฺฉมานาติ ปฏิกูลโต ทหนฺตา. วิภวนฺติ อุจฺเฉทํ. อภินนฺทนฺตีติ ตณฺหาทิฏฺฐาภินนฺทนาหิ อชฺโฌสาย นนฺทนฺติ. ยโต กิร โภติอาทิ เตสํ อภินนฺทนาการทสฺสนํ. ตตฺถ ยโตติ ยทา. โภติ อาลปนํ. อยํ อตฺตาติ การกาทิภาเวน อตฺตนา ปริกปฺปิตํ สนฺธาย วทติ. อุจฺฉิชฺชตีติ อุปจฺฉิชฺชติ. วินสฺสตีติ น ทิสฺสติ, วินาสํ อภาวํ คจฺฉติ. น โหติ ปรํ มรณาติ มรเณน อุทฺธํ น ภวติ. เอตํ สนฺตนฺติ ยเทตํ อตฺตโน อุจฺเฉทาทิ, เอตํ สพฺพภววูปสมโต สพฺพสนฺตาปวูปสมโต จ สนฺตํ, สนฺตตฺตา เอว ปณีตํ, ตจฺฉาวิปรีตภาวโต ยาถาวํ. ตตฺถ ‘‘สนฺตํ ปณีต’’นฺติ อิทํ ทฺวยํ ตณฺหาภินนฺทนาย วทนฺติ, ‘‘ยาถาว’’นฺติ ทิฏฺฐาภินนฺทนาย. เอวนฺติ เอวํ ยถาวุตฺตอุจฺเฉทาภินิเวสเนน.

“厌患”(aṭṭīyamānā)是指见到生存中的老、病、死等，以及杀害、束缚、截割等，心生惊惧，因为与这些生存状态相关联而受到逼迫、承受苦痛。“羞惭”(harāyamānā)是指感到羞愧；“厌恶”(jigucchamānā)是指因排斥而感到灼烧。“断灭”(vibhavaṃ)即是断灭。“欢喜”(abhinandanti)是指因贪爱和邪见的欢喜而执着、爱乐。从“尊者啊”(bhoti)等语中可以看出他们欢喜的样子。这里“从是”(yato)是指“当……的时候”。“尊者啊”(bhoti)是称呼语。“此我”(ayaṃ attā)是指由造作等方式假想构成的自我。“断灭”(ucchijjati)是指被切断。“毁灭”(vinassati)是指不复存在，归于虚无。“死后不存在”(na hoti paraṃ maraṇā)是指死后不再有延续。“此是寂静”(etaṃ santaṃ)是指自我断灭等，因为止息一切生存、止息一切热恼，所以是寂静；因为寂静所以是胜妙；因为是真实不颠倒的状态，所以是如实。其中“寂静、胜妙”(santaṃ paṇītaṃ)这两句是就贪的欢喜而说，“如实”(yāthāvaṃ)是就见的欢喜而说。“如是”(evaṃ)即如此，依照上述对断灭的执取而言。

ภูตนฺติ ขนฺธปญฺจกํ. ตญฺหิ ปจฺจยสมฺภูตตฺตา ปรมตฺถโต วิชฺชมานตฺตา จ ภูตนฺติ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘ภูตมิทํ, ภิกฺขเว, สมนุปสฺสถา’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๐๑). ภูตโต อวิปรีตสภาวโต สลกฺขณโต สามญฺญลกฺขณโต จ ปสฺสติ. อิทญฺหิ ขนฺธปญฺจกํ นามรูปมตฺตํ. ตตฺถ ‘‘อิเม ปถวีอาทโย ธมฺมา รูปํ, อิเม ผสฺสาทโย ธมฺมา นามํ, อิมานิ เนสํ ลกฺขณาทีนิ, อิเม เนสํ อวิชฺชาทโย ปจฺจยา’’ติ เอวํ สปจฺจยนามรูปทสฺสนวเสน เจว, ‘‘สพฺเพปิเม ธมฺมา อหุตฺวา สมฺโภนฺติ, หุตฺวา ปฏิเวนฺติ, ตสฺมา อนิจฺจา, อนิจฺจตฺตา ทุกฺขา, ทุกฺขตฺตา อนตฺตา’’ติ เอวํ อนิจฺจานุปสฺสนาทิวเสน จ ปสฺสตีติ [Pg.171] อตฺโถ. เอตฺตาวตา ตรุณวิปสฺสนาปริโยสานา วิปสฺสนาภูมิ ทสฺสิตา. นิพฺพิทายาติ ภูตสงฺขาตสฺส เตภูมกธมฺมชาตสฺส นิพฺพินฺทนตฺถาย, เอเตน พลววิปสฺสนํ ทสฺเสติ. วิราคายาติ วิราคตฺถํ วิรชฺชนตฺถํ, อิมินา มคฺคํ ทสฺเสติ. นิโรธายาติ นิรุชฺฌนตฺถํ, อิมินาปิ มคฺคเมว ทสฺเสติ. นิโรธายาติ วา ปฏิปฺปสฺสทฺธินิโรเธน สทฺธึ อนุปาทิเสสนิพฺพานํ ทสฺเสติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, จกฺขุมนฺโต ปสฺสนฺตีติ เอวํ ปญฺญาจกฺขุมนฺโต สปุพฺพภาเคน มคฺคปญฺญาจกฺขุนา จตุสจฺจธมฺมํ ปสฺสนฺติ.

“实有”(bhūtaṃ)是指五蕴。因其由缘而生，且依胜义而存在，故称为“实有”。因此他说：“比丘们，你们当随观此实有”。从其已生、不颠倒的自性，从自相与共相而观。此五蕴仅是名色。其中，“此等地界等法是色，此等触等法是名，此等是其相等等，此等无明等是其缘”，如是依于观带缘的名色，以及“所有此等法，未有而生，已有而灭，是故无常；因无常故苦，因苦故无我”，如是依于无常随观等而观，此是其义。至此，已开示了从初阶的观至终了的观之地。“为厌离”，是为了厌离被称为“实有”的三界法类，此句开示了强有力的观。“为离欲”，是为了离欲、离染，此句开示了道。“为灭”，是为了灭尽，此句亦开示了道。或者说，“为灭”，是指连同安息之灭一起的无余依涅槃。“如是，比丘们，有眼者能见”，即有慧眼者，以具有前分及道的慧眼，照见四谛法。

คาถาสุ เย ภูตํ ภูตโต ทิสฺวาติ เย อริยสาวกา ภูตํ ขนฺธปญฺจกํ ภูตโต อวิปรีตสภาวโต วิปสฺสนาปญฺญาสหิตาย มคฺคปญฺญาย ทิสฺวา. เอเตน ปริญฺญาภิสมยํ ทสฺเสติ. ภูตสฺส จ อติกฺกมนฺติ ภาวนาภิสมยํ. อริยมคฺโค หิ ภูตํ อติกฺกมติ เอเตนาติ ‘‘ภูตสฺส อติกฺกโม’’ติ วุตฺโต. ยถาภูเตติ อวิปรีตสจฺจสภาเว นิพฺพาเน. วิมุจฺจนฺติ อธิมุจฺจนฺติ, เอเตน สจฺฉิกิริยาภิสมยํ ทสฺเสติ. ภวตณฺหาปริกฺขยาติ ภวตณฺหาย สพฺพโส เขปนา สมุจฺฉินฺทนโต, เอเตน สมุทยปฺปหานํ ทสฺเสติ.

偈颂中，“见实有为实有”(ye bhūtaṃ bhūtato disvā)是指：那些圣弟子以伴随观慧的道慧，如实地、从不颠倒的自性，见到作为五蕴的“实有”。此句开示了遍知现观。“以及超越实有”(bhūtassa ca atikkamaṃ)，开示了修习现观。圣道确实以此超越“实有”，故说“超越实有”。“于如实中”(yathābhūte)，即于不颠倒的真实自性——涅槃中。“解脱”(vimuccanti)即胜解，此句开示了作证现观。“因有爱已尽”(bhavataṇhāparikkhayā)，即因有爱被完全灭尽、根除，此句开示了集的断除。

สเว ภูตปริญฺโญ โสติ เอตฺถ ปน สเวติ นิปาตมตฺตํ. โส ภูตปริญฺโญ ภูตสฺส อติกฺกมนูปาเยน มคฺเคน ภวตณฺหาปริกฺขยา ปริญฺญาตกฺขนฺโธ ตโต เอว ยถาภูเต นิพฺพาเน อธิมุตฺโต. ภวาภเวติ ขุทฺทเก เจว มหนฺเต จ, อุจฺเฉทาทิทสฺสเน วา วีตตณฺโห ภินฺนกิเลโส. ภิกฺขุ ภูตสฺส อุปาทานกฺขนฺธสงฺขาตสฺส อตฺตภาวสฺส วิภวา, อายตึ อนุปฺปาทา ปุนพฺภวํ นาคจฺฉติ, อปญฺญตฺติกภาวเมว คจฺฉตีติ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.

在“彼遍知实有者”(save bhūtapariñño so)中，“sa ve”只是一个助词。彼遍知实有者，以超越“实有”的方法——道，因有爱已尽而遍知诸蕴，由此即于如实的涅槃中胜解。“于有与非有”，即于小与大，或于断灭等见，离贪、破烦恼。比丘因“实有”——被称为取蕴的自体——已断灭，未来不生，不复受后有，仅趣于不可施设的状态，以此开示了无余依涅槃界而作结。

อิติ อิมสฺมึ วคฺเค เอกาทสเม วฏฺฏํ กถิตํ, ตติยจตุตฺถปญฺจเมสุ ปริโยสานสุตฺเต จ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ, เสเสสุ วิวฏฺฏเมวาติ เวทิตพฺพํ.

如是，当知于此品第十一经中，宣说了轮转；于第三、第四、第五及最终经中，宣说了轮转与出离轮转；于其余诸经中，则唯宣说出离轮转。

ทฺวาทสมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第十二经释义终。

ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทกนิกาย-อฏฺฐกถาย

小部义注《胜义灯》

อิติวุตฺตกสฺส ทุกนิปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《如是语》二集释义终。

๓. ติกนิปาโต

3. 第三集

๑. ปฐมวคฺโค

1. 第一品

๑. มูลสุตฺตวณฺณนา

1. 根本经释义

๕๐. ติกนิปาตสฺส [Pg.172] ปฐเม ตีณีติ คณนปริจฺเฉโท. อิมานีติ อภิมุขีกรณํ. อกุสลมูลานีติ ปริจฺฉินฺนธมฺมนิทสฺสนํ. ตตฺถ อกุสลานิ จ ตานิ มูลานิ จาติ อกุสลมูลานิ. อถ วา อกุสลานํ เหตุปจฺจยปภวชนกสมุฏฺฐาปกนิพฺพตฺตกฏฺเฐน มูลานิ จาติ อกุสลมูลานิ, อกุสลธมฺมานํ การณานีติ อตฺโถ. การณญฺหิ ยถา หิโนติ เอตสฺมา ผลํ ปวตฺตตีติ เหตุ, ปฏิจฺจ เอตสฺมา เอตีติ ปจฺจโย, ปภวติ เอตสฺมาติ ปภโว, อตฺตโน ผลํ ชเนตีติ ชนกํ, สมุฏฺฐาเปตีติ สมุฏฺฐาปกํ, นิพฺพตฺเตตีติ นิพฺพตฺตกนฺติ จ วุจฺจติ. เอวํ ปติฏฺฐฏฺเฐน มูลนฺติ, ตสฺมา อกุสลมูลานีติ อกุสลานํ สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธนานิ, การณานีติ วุตฺตํ โหติ.

50. 于三集之首，“三”(tīṇi)是数量的限定。“此等”(imāni)是当面的指陈。“不善根”(akusalamūlāni)是所限定之法的开示。其中，既是不善，又是根，故为“不善根”。或者，于不善法，以因、缘、源、生者、发起者、令生者义为根，故为“不善根”，义即不善法之因。所谓因者，如从其处果得以行进，故为因；缘此而来，故为缘；从其处生，故为源；令生自果，故为生者；令其生起，故为发起者；令其产生，故为令生者。如是，以建立义为根，是故“不善根”是令不善法得以善立的工具，亦即是说“因”。

เกจิ ปน ‘‘สาลิอาทีนํ สาลิพีชาทีนิ วิย มณิปฺปภาทีนํ มณิวณฺณาทโย วิย จ อกุสลานํ อกุสลภาวสาธโก โลภาทีนํ มูลฏฺโฐ’’ติ วทนฺติ. เอวํ สนฺเต อกุสลจิตฺตสมุฏฺฐานรูเปสุ เตสํ เหตุปจฺจยภาโว น สิยา. น หิ ตานิ เตสํ อกุสลภาวํ สาเธนฺติ, น จ ปจฺจยา น โหนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ –

然而，有些人说：“贪等的根本义，是成就诸不善法的不善状态，犹如稻等的稻种等，又如宝珠光等的宝珠色等。”若如是，则于不善心等起之色中，彼等将无因缘的状态。因为彼等并不能成就此等（色法）的不善状态，然其不能不是缘。如所说——

‘‘เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ตํสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.ปจฺจยนิทฺเทส.๑).

“诸因，于因相应诸法及彼等起之色，以因缘为缘。”（《发趣论》1.缘之解释.1）

อเหตุกสฺส จ โมหสฺส อกุสลภาโว น สิยา อกุสลภาวสาธกสฺส มูลนฺตรสฺส อภาวโต. อถาปิ สิยา โลภาทีนํ สภาวสิทฺโธ อกุสลาทิภาโว, ตํสมฺปยุตฺตานํ ปน โลภาทิปฏิพทฺโธติ. เอวมฺปิ ยถา โลภาทีนํ, เอวํ อโลภาทีนมฺปิ สภาวสิทฺโธ กุสลาทิภาโวติ อโลภาทโย กุสลา เอว สิยุํ, น อพฺยากตา, น จ โหนฺติ. ตสฺมา ยถา สมฺปยุตฺเตสุ, เอวํ มูเลสุปิ กุสลาทิภาโว ปริเยสิตพฺโพ. โยนิโสมนสิการาทิโก วิย หิ กุสลภาวสฺส, อโยนิโสมนสิการาทิโก [Pg.173] อกุสลภาวสฺส การณนฺติ คเหตพฺพํ. เอวํ อกุสลภาวสาธนวเสน โลภาทีนํ มูลฏฺฐํ อคฺคเหตฺวา สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธนวเสน คยฺหมาเน น โกจิ โทโส. ลทฺธเหตุปจฺจยา หิ ธมฺมา วิรูฬฺหมูลา วิย ปาทปา ถิรา โหนฺติ สุปฺปติฏฺฐิตา, เหตุรหิตา ปน ติลพีชกาทิเสวาลา วิย น สุปฺปติฏฺฐิตาติ เหตุอาทิอตฺเถน อกุสลานํ อุปการกตฺตา มูลานีติ อกุสลมูลานิ. ยสฺมา ปน มูเลน มุตฺโต อกุสลจิตฺตุปฺปาโท นตฺถิ, ตสฺมา ตีหิ มูเลหิ สพฺโพ อกุสลราสิ ปริยาทิยิตฺวา ทสฺสิโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

无因的痴(moha)不会成为不善(akusala)，因为缺乏另一个能成就其不善性的根。即使贪等(lobhādi)在本性上能成立为不善等，但与它们相应的法也只是与贪等相联系。同样，如果无贪等(alobhādi)在本性上能成立为善等(kusalādi)，那么无贪等就应当只是善法(kusala)，而不是无记法(abyākata)，但事实并非如此。因此，应当像在相应法中一样，在诸根中探求善与不善等的状态。当知，如理作意(yonisomanasikāra)等是善性的原因，不如理作意(ayoniso manasikāra)等是不善性的原因。这样，若不以“能成就不善性”为由而理解贪等的“根”义，而是以“能成就稳固安住”为由，则无任何过失。因为获得因缘的法，犹如根已长成的树木，坚固而安住；而无因的法，则如芝麻或浮萍，不安住。由于以因等义对不善法有助益，故名为“根”，即“不善根”。又因为没有离根而生的不善心，所以当知，是以三根含摄并开示了一切不善聚。

ตานิ อกุสลมูลานิ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘โลโภ อกุสลมูล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ โลภาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. ตตฺถ ปน ตติยมคฺควชฺฌา โลภาทโย อาคตา, อิธ ปน อนวเสสาติ อยเมว วิเสโส.

为了显示不善根(akusalamūla)的自性，所以说了“贪(lobha)是不善根”等等。关于贪等(lobhādi)应该说的内容，前面已经说过了。但是，那里说的是第三道(tatiyamagga)才能断除的贪等，而这里说的是毫无遗漏的一切，这就是区别。

คาถายํ ปาปเจตสนฺติ อกุสลธมฺมสมาโยคโต ลามกจิตฺตํ. หึสนฺตีติ อตฺตโน ปวตฺติกฺขเณ อายตึ วิปากกฺขเณ จ วิพาเธนฺติ. อตฺตสมฺภูตาติ อตฺตนิ ชาตา. ตจสารนฺติ คณฺฐิตํ, เวฬุนฺติ อตฺโถ. สมฺผลนฺติ อตฺตโน ผลํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ขทิรสีสปาทโย วิย อนฺโตสาโร อหุตฺวา พหิสารตาย ตจสารนฺติ ลทฺธนามํ เวฬุอาทึ ยถา อตฺตสมฺภูตเมว ผลํ หึสติ วินาเสติ, เอวเมว อนฺโต สีลาทิสารรหิตํ ลามกจิตฺตํ ปุคฺคลํ อตฺตสมฺภูตาเยว โลภาทโย วินาเสนฺตีติ.

偈颂中的“恶心”(pāpacetasa)指因与不善法相应而成的低劣心。“伤害”(hiṃsanti)指在它们生起的刹那及未来果报的刹那加以损害。“自生”(attasambhūta)指在自身中生起。“皮心材”(tacasāra)是竹子(veḷu)的异名。“自己的果实”(samphala)指它自身的果实。此义是说：竹子不像紫檀(khadira)、黄檀(sīsapa)等树木那样有内在的心材，其坚实在于外皮，故得名“皮心材”，它会被自身结出的果实所伤害、毁灭；同样地，内心缺乏戒(sīla)等心材的低劣之人(puggalaṃ)，也会被自身生起的贪等所毁灭。

ปฐมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一经释义终。

๒. ธาตุสุตฺตวณฺณนา

2. 界经释义

๕๑. ทุติเย ธาตุโยติ อตฺตโน ผลสฺส สภาวสฺส จ ธารณฏฺเฐน ธาตุโย. ยญฺเจตฺถ ผลนิพฺพตฺตกํ, ตํ อตฺตโน ผลสฺส สภาวสฺส จ, อิตรํ สภาวสฺเสว ธารณฏฺเฐน ธาตุ. รูปธาตูติ รูปภโว. ธาตุยา อาคตฏฺฐาเน ภเวน ปริจฺฉินฺทิตพฺพํ, ภวสฺส อาคตฏฺฐาเน ธาตุยา ปริจฺฉินฺทิตพฺพนฺติ อิธ ภเวน ปริจฺเฉโท กถิโต. ตสฺมา –

51. 在第二经中，“界”(dhātu)因能保持自身的果报与自性，故名为“界”。其中，能生果报者，因能保持自身的果报与自性；其余者，则仅因能保持自性，故名为“界”。“色界”(rūpadhātu)即是色有(rūpabhava)。在提及“界”之处，应以“有”来界定；在提及“有”之处，应以“界”来界定——此处即是以“有”来界定。因此——

‘‘กตเม [Pg.174] ธมฺมา รูปาวจรา? เหฏฺฐโต พฺรหฺมโลกํ ปริยนฺตํ กริตฺวา อุปริโต อกนิฏฺเฐ เทเว อนฺโต กริตฺวา เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนา ขนฺธธาตุอายตนา, อิเม ธมฺมา รูปาวจรา’’ติ (ธ. ส. ๑๒๘๙) –

“哪些法是色界法？下至梵世(brahmaloka)为限，上至色究竟天(akaniṭṭha)诸天为止，在此范围之内、包含于此范围的蕴、界、处，这些法名为色界法。”

เอวํ วุตฺตา รูปาวจรธมฺมา รูปธาตุ. อรูปธาตูติ อรูปภโว. อิธาปิ ภเวน ปริจฺเฉโท กถิโตติ –

如是所说的色界法，即是色界(rūpadhātu)。无色界(arūpadhātu)即是无色有(arūpabhava)。此处也说明了以“有”来界定——

‘‘กตเม ธมฺมา อรูปาวจรา? เหฏฺฐโต อากาสานญฺจายตนูปเค เทเว อนฺโต กริตฺวา, อุปริโต เนวสญฺญานาสญฺญายตนูปเค เทเว อนฺโต กริตฺวา, เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนา ขนฺธธาตุอายตนา, อิเม ธมฺมา อรูปาวจรา’’ติ (ธ. ส. ๑๒๙๑) –

“哪些法是无色界法？下至空无边处诸天，上至非想非非想处诸天，在此范围之内、包含于此范围的蕴、界、处，这些法名为无色界法。”

เอวํ วุตฺตา อรูปาวจรธมฺมา อรูปธาตุ. นิโรธธาตูติ นิพฺพานํ เวทิตพฺพํ.

如是所说的无色界法，即是无色界(arūpadhātu)。灭界(nirodhadhātu)当知即是涅槃(nibbāna)。

อปโร นโย – รูปสหิตา, รูปปฏิพทฺธา, ธมฺมปฺปวตฺติ รูปธาตุ, ปญฺจโวการภโว, เอกโวการภโว จ, เตน สกโล กามภโว รูปภโว จ สงฺคหิโต. รูปรหิตา ธมฺมปฺปวตฺติ อรูปธาตุ, จตุโวการภโว, เตน อรูปภโว สงฺคหิโต. อิติ ทฺวีหิ ปเทหิ ตโย ภวา สพฺพา สํสารปฺปวตฺติ ทสฺสิตา. ตติยปเทน ปน อสงฺขตธาตุเยว สงฺคหิตาติ มคฺคผลานิ อิธ ติกวินิมุตฺตธมฺมา นาม ชาตา. เกจิ ปน ‘‘รูปธาตูติ รูปสภาวา ธมฺมา, อรูปธาตูติ อรูปสภาวา ธมฺมาติ ปททฺวเยน อนวเสสโต ปญฺจกฺขนฺธา คหิตา’’ติ. ‘‘รูปตณฺหาย วิสยภูตา ธมฺมา รูปธาตุ, อรูปตณฺหาย วิสยภูตา อรูปธาตู’’ติ จ วทนฺติ, ตํ สพฺพํ อิธ นาธิปฺเปตํ. ตสฺมา วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

另一种解释是——与色法俱行、与色法相联系的法之流转(dhammappavatti)是色界(rūpadhātu)，即五蕴有(pañcavokārabhava)与一蕴有(ekavokārabhavo)，因此，所有的欲有(kāmabhava)与色有(rūpabhava)都被涵盖了。无色法的法之流转是无色界(arūpadhātu)，即四蕴有(catuvokārabhava)，因此，无色有(arūpabhava)也被涵盖了。如此，通过这两个词就显示了三有(bhava)的一切轮回(saṃsāra)流转。然而，第三个词则仅涵盖了无为界(asaṅkhatadhātu)，因此，道与果在此处被称为脱离三法组(tika)的法。有些人说：“色界(rūpadhātu)是指有色自性的法，无色界(arūpadhātu)是指无色自性的法，这两个词毫无遗漏地涵盖了五蕴(pañcakkhandha)。”还有人说：“色爱(rūpataṇhā)的所缘境是色界，无色爱(arūpataṇhā)的所缘境是无色界”，这些都不是此处的意趣。因此，应当按照前面所说的理路来理解其含义。

คาถาสุ รูปธาตุํ ปริญฺญายาติ รูปปฏิพทฺธธมฺมปวตฺตึ ญาตปริญฺญาทีหิ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานิตฺวา. อารุปฺเปสุ อสณฺฐิตาติ อรูปาวจรธมฺเมสุ ภวราควเสน ภวทิฏฺฐิวเสน จ น ปติฏฺฐิตา อนลฺลีนา. ‘‘อรูเปสุ อสณฺฐิตา’’ติ จ ปฐนฺติ, โส เอว อตฺโถ. เอตฺตาวตา เตภูมกธมฺมานํ ปริญฺญา วุตฺตา. นิโรเธ เย วิมุจฺจนฺตีติ เย นิพฺพาเน อารมฺมณภูเต อคฺคมคฺคผลวเสน [Pg.175] สมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธีหิ อนวเสสกิเลสโต วิมุจฺจนฺติ. เต ชนา มจฺจุหายิโนติ เต ขีณาสวชนา มรณํ สมตีตา.

偈颂中“已遍知色界”是指通过知遍知(ñātapariññā)等三种遍知(pariññā)，完全了知与色法相联系的法之流转。“于无色不立”是说对于无色界法(arūpāvacaradhamma)，不因有爱(bhavarāga)与有见(bhavadiṭṭhi)而住立(patiṭṭhitā)或沉湎(anallīnā)。也有读作“于无色处不立”(arūpesu asaṇṭhitā)的，其义相同。至此，已说明了对三有(tebhūmaka)之法的遍知。“于灭而解脱”是指那些以涅槃(nibbāna)为所缘，通过最高的道与果，以断除(samuccheda)与安息(paṭippassaddhi)的方式，从一切烦恼(kilesa)中完全解脱的人。“彼人度死魔”即是说那些漏尽者(khīṇāsava)已经超越了死亡(maraṇa)。

เอวํ ธาตุตฺตยสมติกฺกเมน อมตาธิคมํ ทสฺเสตฺวา ‘‘อยญฺจ ปฏิปทา มยา คตมคฺโค จ ตุมฺหากํ ทสฺสิโต’’ติ ตตฺถ เนสํ อุสฺสาหํ ชเนนฺโต ทุติยํ คาถมาห. ตตฺถ กาเยนาติ นามกาเยน มคฺคผเลหิ. ผุสยิตฺวาติ ปตฺวา. นิรูปธินฺติ ขนฺธาทิสพฺพูปธิรหิตํ. อุปธิปฺปฏินิสฺสคฺคนฺติ เตสํเยว จ อุปธีนํ ปฏินิสฺสชฺชนการณํ. นิพฺพานสฺส หิ มคฺคญาเณน สจฺฉิกิริยาย สพฺเพ อุปธโย ปฏินิสฺสฏฺฐา โหนฺตีติ ตํ เตสํ ปฏินิสฺสชฺชนการณํ. สจฺฉิกตฺวาติ กาเลน กาลํ ผลสมาปตฺติสมาปชฺชเนน อตฺตปจฺจกฺขํ กตฺวา อนาสโว สมฺมาสมฺพุทฺโธ ตเมว อโสกํ วิรชํ นิพฺพานปทํ เทเสติ. ตสฺมา ตทธิคมาย อุสฺสุกฺกํ กาตพฺพนฺติ.

如此，通过超越三界(dhātuttaya)，显示证得不死(amata)后，为了激发他们的精进，世尊又说第二偈：“此道(paṭipadā)与我所行之道(gatamagga)，已为汝等示。”此处“以身”(kāyena)即以名身(nāmakāya)与道果(maggaphala)。“触证”(phusayitvā)即是证得(patvā)。“无所依”(nirūpadhi)即是远离蕴(khandha)等一切所依(upadhi)。“舍弃所依”(upadhippaṭinissagga)即是舍弃那些所依的原因。因为以道智(maggañāṇa)现证涅槃(nibbāna)时，一切所依都被舍弃，故说此为舍弃它们的原因。“现证”(sacchikatvā)即是时时进入果定(phalasamāpatti)，亲自体验，无漏(anāsava)正等觉者(sammāsambuddha)开示那无忧(asoka)、无尘(viraja)的涅槃境界(pada)。因此，为了证得它，应当努力精勤。

ทุติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二经释义终。

๓. ปฐมเวทนาสุตฺตวณฺณนา

3. 第一受经释义

๕๒. ตติเย เวทนาติ อารมฺมณรสํ เวทิยนฺติ อนุภวนฺตีติ เวทนา. ตา วิภาคโต ทสฺเสตุํ ‘‘สุขา เวทนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สุข-สทฺโท อตฺถุทฺธารวเสน เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ทุกฺข-สทฺโท ปน ‘‘ชาติปิ ทุกฺขา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๘๗; วิภ. ๑๙๐) ทุกฺขวตฺถุสฺมึ อาคโต. ‘‘ยสฺมา จ โข, มหาลิ, รูปํ ทุกฺขํ ทุกฺขานุปติตํ ทุกฺขาวกฺกนฺต’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๖๐) ทุกฺขารมฺมเณ. ‘‘ทุกฺโข ปาปสฺส อุจฺจโย’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๑๑๗) ทุกฺขปจฺจเย. ‘‘ยาวญฺจิทํ, ภิกฺขเว, น สุกรา อกฺขาเนน ปาปุณิตุํ, ยาว ทุกฺขา นิรยา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๕๐) ทุกฺขปจฺจยฏฺฐาเน. ‘‘สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๓๒; ธ. ส. ๑๖๕) ทุกฺขเวทนายํ. อิธาปิ ทุกฺขเวทนายเมว.

52. 第三，受，即领受所缘之味、体验，故名为受。为分别显示它们，故说“乐受”等。此中，“乐”一词的含义，已在前文以释义的方式说过。“苦”一词，则于“生亦是苦”等句中，指苦之事；于“摩诃离(Mahāli)，色为苦，随逐于苦，陷入于苦”等句中，指苦的所缘；于“恶业的积集是苦”等句中，指苦的因；于“诸比丘，地狱之苦难以言说”等句中，指苦因之处；于“舍断乐与舍断苦”等句中，指苦受。此处亦指苦受。

วจนตฺถโต ปน สุขยตีติ สุขา. ทุกฺขยตีติ ทุกฺขา. น ทุกฺขา น สุขาติ อทุกฺขมสุขา, มกาโร ปทสนฺธิวเสน วุตฺโต. ตาสุ อิฏฺฐานุภวนลกฺขณา สุขา, อนิฏฺฐานุภวนลกฺขณา ทุกฺขา, อุภยวิปรีตานุภวนลกฺขณา อทุกฺขมสุขา. ตสฺมา สุขทุกฺขเวทนานํ อุปฺปตฺติ ปากฏา, [Pg.176] น อทุกฺขมสุขาย. ยทา หิ สุขํ อุปฺปชฺชติ, สกลสรีรํ เภนฺตํ มทฺทนฺตํ ผรมานํ สตโธตสปฺปึ ขาทาเปนฺตํ วิย, สตปากเตลํ มกฺเขนฺตํ วิย, ฆฏสหสฺเสน ปริฬาหํ นิพฺพาปยมานํ วิย จ ‘‘อโห สุขํ, อโห สุข’’นฺติ วาจํ นิจฺฉารยมานเมว อุปฺปชฺชติ. ยทา ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, สกลสรีรํ โขเภนฺตํ มทฺทนฺตํ ผรมานํ ตตฺตผาลํ ปเวเสนฺตํ วิย วิลีนตมฺพโลหํ อาสิญฺจนฺตํ วิย จ ‘‘อโห ทุกฺขํ, อโห ทุกฺข’’นฺติ วิปฺปลาเปนฺตเมว อุปฺปชฺชติ. อิติ สุขทุกฺขเวทนานํ อุปฺปตฺติ ปากฏา.

从词义上说，带来快乐的称为乐受，带来痛苦的称为苦受，既非痛苦也非快乐的称为不苦不乐受，其中的“m”音是为了词语连接而说。在这些受中，乐受的特征是体验可意的感受，苦受的特征是体验不可意的感受，不苦不乐受的特征是体验与前两者相反的感受。因此，乐受和苦受的生起是明显的，而不苦不乐受则不明显。当乐受生起时，它冲击、压迫、遍满全身，犹如食用百炼净酥，犹如涂抹百炼之油，又犹如以千瓶之水熄灭热恼，并发出‘啊，乐！啊，乐！’之声而生起。当苦受生起时，它搅动、压迫、遍满全身，犹如炽热的铁片刺入，又犹如倾倒熔化的铜液，并哀号着‘啊，苦！啊，苦！’而生起。由此可见，乐受和苦受的生起是明显的。

อทุกฺขมสุขา ปน ทุพฺพิชานา ทุทฺทีปนา อนฺธการา อวิภูตา. สา สุขทุกฺขานํ อปคเม สาตาสาตปฏิปกฺขวเสน มชฺฌตฺตาการภูตา นยโต คณฺหนฺตสฺเสว ปากฏา โหติ. ยถา กึ? ยถา ปุพฺพาปรํ สปํสุเก ปเทเส อุปจริตมคฺควเสน ปิฏฺฐิปาสาเณ มิเคน คตมคฺโค, เอวํ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมเณสุ สุขทุกฺขานุภวเนนปิ มชฺฌตฺตารมฺมณานุภวนภาเวน วิญฺญายติ. มชฺฌตฺตารมฺมณคฺคหณํ ปิฏฺฐิปาสาณคมนํ วิย อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณคฺคหณาภาวโต. ยญฺจ ตตฺรานุภวนํ, สา อทุกฺขมสุขาติ.

不苦不乐受则难以了知、难以阐明，如在暗中、不显现。当乐受与苦受止息，它作为适意与不适意的对立面，呈现中舍之相，只有如理观察者才能清楚地认识。好比什么呢？好比在前后都有尘土的区域，野兽沿着惯常路径在平坦岩石上走过的痕迹；同样，在体验可意与不可意所缘的乐受与苦受之间，通过体验中性所缘的状态，不苦不乐受才被了知。执取中性所缘，就像在岩石上行走，因为没有执取可意与不可意的所缘。而那里的体验，就是不苦不乐受。

เอวเมตฺถ สุขทุกฺขอทุกฺขมสุขภาเวน ติธา วุตฺตาปิ กตฺถจิ สุขทุกฺขภาเวน ทฺวิธา วุตฺตา. ยถาห – ‘‘ทฺเวปิ มยา, อานนฺท, เวทนา วุตฺตา, ปริยาเยน สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา’’ติ (ม. นิ. ๒.๘๙). กตฺถจิ ติสฺโสปิ วิสุํ วิสุํ สุขทุกฺขอทุกฺขมสุขภาเวน ‘‘สุขา เวทนา ฐิติสุขา วิปริณามทุกฺขา, ทุกฺขา เวทนา ฐิติทุกฺขา วิปริณามสุขา, อทุกฺขมสุขา เวทนา ญาณสุขา อญฺญาณทุกฺขา’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๕). กตฺถจิ สพฺพาปิ ทุกฺขภาเวน. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ, สพฺพํ ตํ ทุกฺขสฺมินฺติ วทามี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๕๙).

如是，于此，受虽以乐、苦、不苦不乐三种方式被说，但于某处亦以乐、苦两种方式被说。如言：“阿难(Ānanda)，我亦依权宜之说，说有二受，即乐受与苦受。”于某处，亦分别以乐、苦、不苦不乐三种方式说：“乐受，住时是乐，变异时是苦；苦受，住时是苦，变异时是乐；不苦不乐受，知时是乐，不知时是苦。”于某处，则一切皆归于苦。如所说：“凡所有受，我皆说其为苦。”

ตตฺถ สิยา – ยทิ ติสฺโส เวทนา ยถา อิธ วุตฺตา, อญฺเญสุ จ เอทิเสสุ สุตฺเตสุ อภิธมฺเม จ เอวํ อวตฺวา กสฺมา เอวํ วุตฺตํ ‘‘ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ, สพฺพํ ตํ ทุกฺขสฺมินฺติ วทามี’’ติ, ‘‘ทฺเวปิ มยา, อานนฺท, เวทนา วุตฺตา’’ติ จ? สนฺธายภาสิตเมตํ, ตสฺมา สา ปริยายเทสนา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

于此或有疑问：若如在此处所说有三受，为何在其他类似的经中及阿毗达摩(Abhidhamma)中不作是说，反而说“凡所有受，我皆说其为苦”，又说“阿难，我亦说有二受”？此乃密意之说，故为权宜之教。世尊曾如是说：

‘‘สงฺขารานิจฺจตํ, อานนฺท, มยา สนฺธาย ภาสิตํ สงฺขารวิปริณามตํ, ‘ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ, สพฺพํ ตํ ทุกฺขสฺมิ’’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๒๕๙).

“阿难，我是针对诸行无常、诸行变易而说：‘凡所有受，皆是苦’。”

‘‘ทฺเวปิ [Pg.177] มยา, อานนฺท, เวทนา วุตฺตา ปริยาเยนา’’ติ จ (สํ. นิ. ๔.๒๕๙).

“阿难，我亦依权宜之说，说有二受。”

เอตฺถ หิ สุขา อทุกฺขมสุขาติ อิมาสํ ทฺวินฺนํ เวทนานํ นิปฺปริยาเยน ทุกฺขภาโว นตฺถิ, เวเนยฺยชฺฌาสเยน ปน ตตฺถ นิจฺฉนฺททสฺสนตฺถํ ปริยาเยน ทุกฺขภาโว วุตฺโตติ สา ตาทิสี ปริยายเทสนา. อยํ ปน เวทนตฺตยเทสนา สภาวกถาติ กตฺวา นิปฺปริยายเทสนาติ อยเมตฺถ อาจริยานํ สมานกถา.

此中，乐受与不苦不乐受此二受，并非了义上具有苦的性质；而是为了随顺所化众生的意乐，为了让他们于中见到离欲，才以权宜之说言其为苦，故有如是权宜之教。而此三受之说，乃是就自性而说，故为了义教，此是诸阿阇梨的共说。

วิตณฺฑวาที ปนาห ‘‘ทุกฺขตาทฺวยวจนโต ปริยายเทสนาว เวทนตฺตยเทสนา’’ติ. โส ‘‘มา เหว’’นฺติสฺส วจนีโย, ยสฺมา ภควตา สพฺพาสํ เวทนานํ ทุกฺขภาโว อธิปฺปายวเสน วุตฺโต ‘‘สงฺขารานิจฺจตํ, อานนฺท, มยา สนฺธาย ภาสิตํ สงฺขารวิปริณามตํ ‘ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ, สพฺพํ ตํ ทุกฺขสฺมิ’’’นฺติ. ยทิ ปเนตฺถ เวทนตฺตยเทสนา ปริยายเทสนา สิยา, ‘‘อิทํ มยา สนฺธาย ภาสิตํ ติสฺโส เวทนา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา, น ปเนตํ วุตฺตํ.

然诡辩者言：“由说二种苦性故，三受之说亦是权宜之教。”应如是制止他：“勿作是言。”因为世尊是依其意趣而说一切受皆是苦：“阿难，我是针对诸行无常、诸行变易而说：‘凡所有受，皆是苦’。”若此处三受之说是权宜之教，则应说：“我是针对此意而说三受”，然并未如是说。

อปิจายเมว วตฺตพฺโพ ‘‘โก, ปนาวุโส, เวทนตฺตยเทสนาย อธิปฺปาโย’’ติ? สเจ วเทยฺย ‘‘มุทุกา ทุกฺขา เวทนา สุขา, อธิมตฺตา ทุกฺขา, มชฺฌิมา อทุกฺขมสุขาติ เวเนยฺยชฺฌาสเยน วุตฺตา. ตาสุ หิ น สตฺตานํ สุขาทิวฑฺฒี’’ติ. โส วตฺตพฺโพ – โก ปนาวุโส ทุกฺขเวทนาย สภาโว, เยน ‘‘สพฺพา เวทนา ทุกฺขา’’ติ วุจฺเจยฺยุํ? ยทิ ยาย อุปฺปนฺนาย สตฺตา วิโยคเมว อิจฺฉนฺติ, โส ทุกฺขเวทนาย สภาโว. ยาย จ ปน อุปฺปนฺนาย สตฺตา อวิโยคเมว อิจฺฉนฺติ, ยาย น อุภยํ อิจฺฉนฺติ, สา กถํ ทุกฺขเวทนา สิยา? อถ ยา อตฺตโน นิสฺสยสฺส อุปฆาตการี, สา ทุกฺขา. ยา อนุคฺคหการี, สา กถํ ทุกฺขา สิยา. อถ ปน ยทริยา ทุกฺขโต ปสฺสนฺติ, โส ทุกฺขเวทนาย สภาโว, สงฺขารทุกฺขตาย เวทนํ อริยา ทุกฺขโต ปสฺสนฺติ, สา จ อภิณฺหสภาวาติ กถํ ตาสํ เวทนานํ มุทุมชฺฌิมาธิมตฺตทุกฺขภาโว สิยา? ยทิ จ สงฺขารทุกฺขตาย เอว เวทนานํ ทุกฺขภาโว สิยา, ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, ทุกฺขตาโย ทุกฺขทุกฺขตา, วิปริณามทุกฺขตา, สงฺขารทุกฺขตา’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๐๕) อยํ ทุกฺขตานํ วิภาคเทสนา นิปฺปโยชนา สิยา. ตถา จ สติ สุตฺตเมว ปฏิพาหิตํ สิยา, ปุริเมสุ จ ตีสุ รูปาวจรชฺฌาเนสุ [Pg.178] มุทุกา ทุกฺขา เวทนาติ อาปชฺชติ สุขเวทนาวจนโต. จตุตฺถชฺฌาเน อรูปชฺฌาเนสุ จ มชฺฌิมา, อทุกฺขมสุขเวทนาวจนโต. เอวํ สนฺเต ปุริมา ติสฺโส รูปาวจรสมาปตฺติโย จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติยา อรูปสมาปตฺตีหิ จ สนฺตตราติ อาปชฺชติ. กถํ วา สนฺตตรปฺปณีตตราสุ สมาปตฺตีสุ ทุกฺขเวทนาย อธิกภาโว ยุชฺชติ? ตสฺมา เวทนตฺตยเทสนาย ปริยายเทสนาภาโว น ยุตฺโตติ.

应当这样问他：“贤友(āvuso)，宣说三受的用意是什么呢？”如果他回答：“微苦受即是乐，强苦受即是苦，中苦受即不苦不乐，这是随顺所化众生的意乐而说。因为在这些感受中，众生不会增长乐等。”那么应当问他：“贤友，苦受的自性是什么？以何而说‘一切受皆是苦’呢？若某受生起时，众生只欲远离，此即苦受的自性。而某受生起时，众生只欲不离；又或对某受，既不欲离亦不欲不离，此等感受怎会是苦受呢？再者，若损害自身所依者为苦，那么助益自身所依者，怎会是苦呢？又，若圣者所见之苦即是苦受的自性，而圣者是因行苦而视受为苦，且行苦是恒常存在的，那么这些感受怎会有微、中、强之苦的分别呢？若感受的苦性仅来自于行苦，那么‘诸比丘，有此三苦，即苦苦、坏苦、行苦’(长部3.305)这一苦的分类教说就变得毫无意义了。如此，则经说亦被驳斥。并且，由于（经中）说有乐受，就会得出在前面三种色界禅中存在微弱苦受的结论；由于（经中）说有不苦不乐受，就会得出在第四禅和无色界禅中存在中等（苦）受的结论。如此一来，便会得出前面三种色界定比第四禅定和无色界定更为寂静的结论。在更为寂静、殊胜的定中，苦受的成分怎会反而更多呢？因此，认为宣说三受是一种方便说是没有道理的。”

ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘ทุกฺเข สุขนฺติ สญฺญาวิปลฺลาโส’’ติ (อ. นิ. ๔.๔๙; ปฏิ. ม. ๑.๒๓๖), ตํ กถนฺติ? วิปริณามทุกฺขตาย สงฺขารทุกฺขตาย จ ยถาภูตานวโพเธน ยา เอกนฺตโต สุขสญฺญา, ยา จ ทุกฺขนิมิตฺเต สุขนิมิตฺตสญฺญา, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอวมฺปิ ‘‘สุขา, ภิกฺขเว, เวทนา ทุกฺขโต ทฏฺฐพฺพา’’ติ (อิติวุ. ๕๓) อิทํ ปน กถนฺติ? อิทํ ปน วิปริณามทสฺสเน สนฺนิโยชนตฺถํ วุตฺตํ ตสฺส ตตฺถ วิราคุปฺปตฺติยา อุปายภาวโต สุขเวทนาย พหุทุกฺขานุคตภาวโต จ. ตถา หิ ทุกฺขสฺส เหตุภาวโต อเนเกหิ ทุกฺขธมฺเมหิ อนุพทฺธตฺตา จ ปณฺฑิตา สุขมฺปิ ทุกฺขมิจฺเจว ปฏิปนฺนา.

然而，所谓“于苦中起乐想是想颠倒”(a. ni. 4.49; paṭi. ma. 1.236)，此说何义？此乃针对由于未能如实了知坏苦与行苦，而生起的纯粹乐想，以及在苦相上生起乐相之想而说。那么，“诸比丘，当于乐受见为苦”(itivu. 53)此说又何义？此乃为令行者致力于观察坏苦而说，因其是于彼生起厌离的方便，且乐受多与苦相随。确实，由于乐为苦因，且与众多苦法相连，智者们亦视乐为苦而修行。

เอวมฺปิ นตฺเถว สุขา เวทนา, สุขเหตูนํ นิยมาภาวโต. เย หิ สุขเวทนาย เหตุสมฺมตา ฆาสจฺฉาทนาทโย, เต เอว อธิมตฺตํ อกาเล จ ปฏิเสวิยมานา ทุกฺขเวทนาย เหตุภาวมาปชฺชนฺติ. น จ เยเนว เหตุนา สุขํ, เตเนว ทุกฺขนฺติ ยุตฺตํ วตฺตุํ. ตสฺมา น เต สุขเหตู, ทุกฺขนฺตราปคเม ปน อวิญฺญูนํ สุขสญฺญา ยถา จิรตรํ ฐานาทิอิริยาปถสมงฺคี หุตฺวา ตทญฺญอิริยาปถสมาโยเค มหนฺตญฺจ ภารํ วหโต ภารนิกฺเขเป เจว วูปสเม จ, ตสฺมา นตฺเถว สุขนฺติ? ตยิทํ สมฺมเทว สุขเหตุํ อปริญฺญาย ตสฺส นิยมาภาวปริกปฺปนํ. อารมฺมณมตฺตเมว หิ เกวลํ สุขเหตุํ มนสิกตฺวา เอวํ วุตฺตํ, อชฺฌตฺติกสรีรสฺส อวตฺถาวิเสสํ สมุทิตํ ปน เอกชฺฌํ ตทุภยํ สุขาทิเหตูติ เวทิตพฺพํ. ยาทิสญฺจ ตทุภยํ สุขเวทนาย เหตุ, ตาทิสํ น กทาจิปิ ทุกฺขเวทนาย เหตุ โหตีติ ววตฺถิตา เอว สุขาทิเหตุ. ยถา นาม เตโชธาตุ สาลิยวฑากสสฺสาทีนํ ยาทิสมวตฺถนฺตรํ ปตฺวา สาตมธุรภาวเหตุ โหติ, น ตาทิสเมว ปตฺวา กทาจิปิ อสาตอมธุรภาวเหตุ โหติ, เอวํสมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ.

（有人说：）“乐受并不存在，因为乐因没有确定性。那些被认为是乐受之因的食物、衣物等，若过度或非时享用，反而成为苦受之因。不能说同一因既生乐又生苦。因此，它们并非乐因，（所谓的乐）只是无知者在另一痛苦消除时所生的乐想而已。譬如，久立之人变换姿势，或负重者放下重担休息时（感到快乐）。因此，乐受并不存在。”这种说法，是由于未能真正了知乐因，而臆想其没有确定性。此说是仅将所缘视为乐因，实应了知，内在身体的特定状态与外在所缘二者结合，才是乐等之因。能产生乐受的因缘组合，绝不会成为苦受之因，故乐等之因是确定的。譬如火界，在某种状态下能令稻谷等作物变得甘美，绝不会在同样状态下令其变得不甘美。此事应如是观。

ทุกฺขาปคเมว [Pg.179] กทาจิ สุขเวทนนฺตรํ อุปลพฺภติ. ตตฺถ สุเขเยว สุขสญฺญา, น ทุกฺขาปคมมตฺเต ยถา อทฺธานคมนปริสฺสมกิลนฺตสฺส สมฺพาหเน อิริยาปถปริวตฺตเน จ, อญฺญถา กาลนฺตเรปิ ปริสฺสมาปคเม ตาทิสี สุขสญฺญา สิยา. ทุกฺขาปคมมตฺเต ปน สุขนฺติ ปริกปฺปนา เวทนาวิเสสสฺส อนุปลพฺภมานตฺตา. เอกนฺเตเนว เจตํ เอวํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ, ยโต ปณีตปฺปณีตานิเยว อารมฺมณานิ มหตา อายาเสน สตฺตา อภิปตฺถยนฺติ, น จ เนสํ เยน เกนจิ ยถาลทฺธมตฺเตน ปจฺจเยน ปติการํ กาตุํ สกฺกา ตณฺหุปฺปาเทนาติ. เวทนาปจฺจยา หิ ตณฺหาอุปาทิ, ตถาภาเว จ สุคนฺธมธุรสุขสมฺผสฺสาทิวตฺถูนํ อิตรีตรภาเวน สุขวิเสสสญฺญา ชายมานา กตมสฺส ทุกฺขวิเสสสฺส อปคมเน ฆานชิวฺหากายทฺวาเรสุ, โสตทฺวาเร จ ทิพฺพสงฺคีตสทิสปญฺจงฺคิกตูริยสทฺทาวธารเณ. ตสฺมา น ทุกฺขเวทนายเมว ทุกฺขนฺตราปคเม สุขสญฺญา, นาปิ เกวเล ทุกฺขาปคมมตฺเตติ อาคมโต ยุตฺติโตปิ ววตฺถิตา ติสฺโส เวทนาติ ภควโต เวทนตฺตยเทสนา นีตตฺถาเยว, น เนยฺยตฺถาติ สญฺญาเปตพฺพํ. เอวญฺเจตํ อุเปติ, อิจฺเจตํ กุสลํ, โน เจ, กมฺมํ กตฺวา อุยฺโยเชตพฺโพ ‘‘คจฺฉ ยถาสุข’’นฺติ.

有时，仅仅是痛苦的止息，也被体验为另一种乐受。于此，乐想在于乐本身，而非仅在于痛苦的止息。就像长途跋涉疲惫不堪者，在按摩或变换姿势时（感到快乐）。否则，在其他时候疲劳消失时，也应该有同样的乐想。认为乐仅是痛苦的止息，这种想法是由于未能了达感受的特殊性。此事应作如是解：众生以极大努力希求种种上妙所缘，其渴爱生起时，并非用任何随缘获得的资具就能对治。因为“缘受生爱”。既然如此，当于鼻、舌、身门，因香、味、触等事物的不同而生起特殊的乐想时，或于耳门，专注聆听如天乐般的五支管弦之声时，这又是哪一种特殊的痛苦止息所致呢？因此，乐想并非在于另一痛苦的止息，也非仅是痛苦的止息本身。是故，当知依于圣教及道理，三受皆已确立，世尊所说三受之教是了义教，非不了义。若彼接受，善哉；若不接受，则应作罢，令其离去，言：“随汝意去。”

เอวเมตา อญฺญมญฺญปฏิปกฺขสภาวววตฺถิตลกฺขณา เอว ติสฺโส เวทนา ภควตา เทสิตา. ตญฺจ โข วิปสฺสนากมฺมิกานํ โยคาวจรานํ เวทนามุเขน อรูปกมฺมฏฺฐานทสฺสนตฺถํ. ทุวิธญฺหิ กมฺมฏฺฐานํ รูปกมฺมฏฺฐานํ, อรูปกมฺมฏฺฐานนฺติ. ตตฺถ ภควา รูปกมฺมฏฺฐานํ กเถนฺโต สงฺเขปมนสิการวเสน วา วิตฺถารมนสิการวเสน วา จตุธาตุววตฺถานาทิวเสน วา กเถติ. อรูปกมฺมฏฺฐานํ ปน กเถนฺโต ผสฺสวเสน วา เวทนาวเสน วา จิตฺตวเสน วา กเถติ. เอกจฺจสฺส หิ อาปาถคเต อารมฺมเณ อาวชฺชโต ตตฺถ จิตฺตเจตสิกานํ ปฐมาภินิปาโต ผสฺโส ตํ อารมฺมณํ ผุสนฺโต อุปฺปชฺชมาโน ปากโฏ โหติ, เอกจฺจสฺส ตํ อารมฺมณํ อนุภวนฺตี อุปฺปชฺชมานา เวทนา ปากฏา โหติ, เอกจฺจสฺส ตํ อารมฺมณํ วิชานนฺตํ อุปฺปชฺชมานํ วิญฺญาณํ ปากฏํ โหติ. อิติ เตสํ เตสํ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสเยน ยถาปากฏํ ผสฺสาทิมุเขน ติธา อรูปกมฺมฏฺฐานํ กเถติ.

如是，世尊(bhagavā)所说的这三种受，其自性相互对立，特征界限分明。此乃为令修习观(vipassanā)的瑜伽行者，能以受为门，见无色业处。业处有二，即色业处与无色业处。世尊说色业处时，或以略作意，或以广作意，或以四界分别等方式而说。说无色业处时，则或以触，或以受，或以心为门而说。因为对某些人，当心转向已现前的所缘时，心与心所的初次撞击——触，在接触所缘时，会清晰地生起；对某些人，体验所缘时，受会清晰地生起；对某些人，识知所缘时，识会清晰地生起。是故，世尊随顺各个体(puggala)的根性意乐，依其显现之法，以触等为门，分三种方式宣说无色业处。

ตตฺถ [Pg.180] ยสฺส ผสฺโส ปากโฏ โหติ, โสปิ ‘‘น เกวลํ ผสฺโสว อุปฺปชฺชติ, เตน สทฺธึ ตเทว อารมฺมณํ อนุภวมานา เวทนาปิ อุปฺปชฺชติ, สญฺชานมานา สญฺญาปิ, เจตยมานา เจตนาปิ, วิชานมานํ วิญฺญาณมฺปิ อุปฺปชฺชตี’’ติ ผสฺสปญฺจมเกเยว ปริคฺคณฺหาติ. ยสฺส เวทนา ปากฏา โหติ, โสปิ ‘‘น เกวลํ เวทนาว อุปฺปชฺชติ, ตาย สทฺธึ ผุสมาโน ผสฺโสปิ อุปฺปชฺชติ, สญฺชานมานา สญฺญาปิ, เจตยมานา เจตนาปิ, วิชานมานํ วิญฺญาณมฺปิ อุปฺปชฺชตี’’ติ ผสฺสปญฺจมเกเยว ปริคฺคณฺหาติ. ยสฺส วิญฺญาณํ ปากฏํ โหติ, โสปิ ‘‘น เกวลํ วิญฺญาณเมว อุปฺปชฺชติ, เตน สทฺธึ ตเทวารมฺมณํ ผุสมาโน ผสฺโสปิ อุปฺปชฺชติ, อนุภวมานา เวทนาปิ, สญฺชานมานา สญฺญาปิ, เจตยมานา เจตนาปิ อุปฺปชฺชตี’’ติ ผสฺสปญฺจมเกเยว ปริคฺคณฺหาติ.

于此，若某人的触显明，他亦把握：“不仅触生起，与它一同，体验同一所缘的受、识别的想、思量的思、了别的识也生起。”他仅把握此以触为首的五法。若某人的受显明，他亦把握：“不仅受生起，与它一同，接触的触、识别的想、思量的思、了别的识也生起。”他仅把握此以触为首的五法。若某人的识显明，他亦把握：“不仅识生起，与它一同，触同一所缘的触、体验的受、识别的想、思量的思也生起。”他仅把握此以触为首的五法。

โส ‘‘อิเม ผสฺสปญฺจมกา ธมฺมา กึนิสฺสิตา’’ติ อุปธาเรนฺโต ‘‘วตฺถุนิสฺสิตา’’ติ ปชานาติ. วตฺถุ นาม กรชกาโย. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อิทญฺจ ปน เม วิญฺญาณํ เอตฺถสิตํ เอตฺถปฏิพทฺธ’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๒๓๕; ม. นิ. ๒.๒๕๒). โส อตฺถโต ภูตา เจว อุปาทารูปานิ จ, เอวเมตฺถ วตฺถุ รูปํ, ผสฺสปญฺจมกา นามนฺติ นามรูปมตฺตเมว ปสฺสติ. รูปญฺเจตฺถ รูปกฺขนฺโธ, นามํ จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธาติ ปญฺจกฺขนฺธมตฺตํ โหติ. นามรูปวินิมุตฺตา หิ ปญฺจกฺขนฺธา, ปญฺจกฺขนฺธวินิมุตฺตํ วา นามรูปํ นตฺถิ. โส ‘‘อิเม ปญฺจกฺขนฺธา กึเหตุกา’’ติ อุปปริกฺขนฺโต ‘‘อวิชฺชาทิเหตุกา’’ติ, ตโต ‘‘ปจฺจโย เจว ปจฺจยุปฺปนฺนญฺจ อิทํ, อญฺโญ สตฺโต วา ปุคฺคโล วา นตฺถิ, สุทฺธสงฺขารปุญฺชมตฺตเมวา’’ติ สปฺปจฺจยนามรูปวเสน ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา วิปสฺสนาปฏิปาฏิยา ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา’’ติ สมฺมสนฺโต วิจรติ. โส ‘‘อชฺช อชฺชา’’ติ ปฏิเวธํ อากงฺขมาโน ตถารูเป สมเย อุตุสปฺปายํ, ปุคฺคลสปฺปายํ, โภชนสปฺปายํ, ธมฺมสฺสวนสปฺปายํ วา ลภิตฺวา เอกปลฺลงฺเกน นิสินฺโนว วิปสฺสนํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐาติ. เอวํ อิเมสํ ติณฺณํ ชนานํ ยาว อรหตฺตา กมฺมฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ. อิธ ปน ภควา เวทนาวเสน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสเยน อรูปกมฺมฏฺฐานํ กเถนฺโต เวทนาวเสน กเถสิ. ตตฺถ –

彼思惟“此以触为首的诸法依何而住？”时，便了知“依于事(vatthu)而住。”所谓的“事”，即是业生身。如经所说：“我的识依止于此，系缚于此。”(长部1.235; 中部2.252) 他如实地了知，从事的义理上说，（依处）即是四大种及所造色。如此，在此，事是色，以触为首的五法是名，他仅见名色而已。在此，色是色蕴，名是四无色蕴，此即仅是五蕴。因为离了名色则无五蕴，离了五蕴亦无名色。他审察“此五蕴以何为因？”时，便知“以无明等为因。”由此了知“此唯是缘与缘生法，并无其他众生(satto)或个人(puggala)，仅是纯粹的诸行积聚。”他依有缘的名色而安立三相，再依循观(vipassanā)的次第，思惟“无常、苦、无我”而住。他期盼“今日，就在今日！”证悟，当获得时节、个人、食物、听法等适宜的条件时，便以一结跏趺坐，令观达到顶点，安住于阿罗汉果。应知此三类人的业处，直至阿罗汉果，皆是如此。然而，在此，世尊是依随依受而觉悟者的意乐，在开示无色业处时，依受而说。于此：

‘‘ลกฺขณญฺจ อธิฏฺฐานํ, อุปฺปตฺติ อนุสโย ตถา;

ฐานํ ปวตฺติกาโล จ, อินฺทฺริยญฺจ ทฺวิธาทิตา’’ติ. –

“相、依处、生起、随眠，以及处所、转起时、根，并二种等。”

อิทํ [Pg.181] ปกิณฺณกํ เวทิตพฺพํ – ตตฺถ ลกฺขณํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อธิฏฺฐานนฺติ ผสฺโส. ‘‘ผสฺสปจฺจยา เวทนา’’ติ หิ วจนโต ผสฺโส เวทนาย อธิฏฺฐานํ. ตถา หิ โส เวทนาธิฏฺฐานภาวโต นิจฺจมฺมคาวีอุปมาย อุปมิโต. ตตฺถ สุขเวทนีโย ผสฺโส สุขาย เวทนาย อธิฏฺฐานํ, ทุกฺขเวทนีโย ผสฺโส ทุกฺขาย เวทนาย, อทุกฺขมสุขเวทนีโย ผสฺโส อทุกฺขมสุขาย เวทนาย อธิฏฺฐานํ, อาสนฺนการณนฺติ อตฺโถ. เวทนา กสฺส ปทฏฺฐานํ? ‘‘เวทนาปจฺจยา ตณฺหา’’ติ วจนโต ตณฺหาย ปทฏฺฐานํ อภิปตฺถนียภาวโต. สุขา เวทนา ตาว ตณฺหาย ปทฏฺฐานํ โหตุ, อิตรา ปน กถนฺติ? วุจฺจเต สุขสมงฺคีปิ ตาว ตํสทิสํ ตโต วา อุตฺตริตรํ สุขํ อภิปตฺเถติ, กิมงฺค ปน ทุกฺขสมงฺคีภูโต. อทุกฺขมสุขา จ สนฺตภาเวน สุขมิจฺเจว วุจฺจตีติ ติสฺโสปิ เวทนา ตณฺหาย ปทฏฺฐานํ.

应知此等为杂项。其中，体性已如前述。依处即是触。因为根据“缘触生受”，触是受的依处。正因其为受的依处，故以被剥皮的牛为喻。于此，乐受之触是乐受的依处，苦受之触是苦受的依处，不苦不乐受之触是不苦不乐受的依处，其义即是近因。受是何者的足处？根据“缘受生爱”，因其为所欲求，故受是爱的足处(padaṭṭhāna)。且说乐受是爱的足处，那么其他二受又如何呢？当说：拥有快乐者尚且欲求同等或更胜之乐，何况是身处痛苦者？而不苦不乐受因其寂静之性，亦可称为乐，是故三受皆为爱的足处。

อุปฺปตฺตีติ อุปฺปตฺติการณํ. อิฏฺฐารมฺมณภูตา หิ สตฺตสงฺขารา สุขเวทนาย อุปฺปตฺติการณํ, เต เอว อนิฏฺฐารมฺมณภูตา ทุกฺขเวทนาย, มชฺฌตฺตารมฺมณภูตา อทุกฺขมสุขาย. วิปากโต ตทาการคฺคหณโต เจตฺถ อิฏฺฐานิฏฺฐตา เวทิตพฺพา.

生起，即生起之因。诚然，成为悦意所缘的有情与诸行，是乐受生起之因；彼等若成为非悦意所缘，则是苦受（生起之因）；若成为中性所缘，则是不苦不乐受（生起之因）。于此，应知其悦意与非悦意，是从业果及其相状的领受而言。

อนุสโยติ อิมาสุ ตีสุ เวทนาสุ สุขาย เวทนาย ราคานุสโย อนุเสติ, ทุกฺขาย เวทนาย ปฏิฆานุสโย, อทุกฺขมสุขาย เวทนาย อวิชฺชานุสโย อนุเสติ. วุตฺตญฺเหตํ –

随眠即是：于此三种受中，于乐受有贪随眠潜伏，于苦受有嗔随眠潜伏，于不苦不乐受有无明随眠潜伏。如是说：

‘‘สุขาย โข, อาวุโส วิสาข, เวทนาย ราคานุสโย อนุเสตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๑.๔๖๕).

“贤友毘舍佉，于乐受有贪随眠潜伏”等。(中部1.465)

ทิฏฺฐิมานานุสยา เจตฺถ ราคปกฺขิยา กาตพฺพา. สุขาภินนฺทเนน หิ ทิฏฺฐิคติกา ‘‘สสฺสต’’นฺติอาทินา สกฺกาเย อภินิวิสนฺติ, มานชาติกา จ มานํ ชปฺเปนฺติ ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินา. วิจิกิจฺฉานุสโย ปน อวิชฺชาปกฺขิโก กาตพฺโพ. ตถา หิ วุตฺตํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺเค (วิภ. ๒๘๘-๒๘๙) ‘‘เวทนาปจฺจยา วิจิกิจฺฉา’’ติ. อนุสยานญฺจ ตตฺถ ตตฺถ สนฺตาเน อปฺปหีนภาเวน ถามคมนํ. ตสฺมา ‘‘สุขาย เวทนาย ราคานุสโย อนุเสตี’’ติ มคฺเคน อปฺปหีนตฺตา อนุรูปการณลาเภ อุปฺปชฺชนารโห ราโค, ตตฺถ สยิโต วิย โหตีติ อตฺโถ. เอส นโย เสเสสุปิ.

在此，邪见与慢之随眠当归类于贪欲一方。因为贪恋快乐之故，持“常见”等邪见者会执着于有身见；产生慢心者则会说“我更好”等傲慢之语。疑惑之随眠当归类于无明一方。如在《缘起分别论》(Paṭiccasamuppādavibhaṅga)中说：“缘受生疑。”(《分别论》288-289) 随眠因为在各各相续中未被断除，故具有牢固之性质。因此，“于乐受有贪随眠潜伏”之意是：因为未被道所断除，故贪就像潜伏在那里一样，在遇到相应之因缘时即会生起。其余情况亦与此相同。

ฐานนฺติ [Pg.182] กาโย จิตฺตญฺจ เวทนาย ฐานํ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ยํ ตสฺมึ สมเย กายิกํ สุขํ กายสมฺผสฺสชํ สาตํ สุขํ เวทยิตํ (ธ. ส. ๔๔๙). ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ สุขํ เจโตสมฺผสฺสชํ สาตํ สุขํ เวทยิต’’นฺติ (ธ. ส. ๔๗๑) จ.

身与心是受之处所。这已被说过：“当那时，身体之乐，由身触所生，适意之乐受。(《法集论》449) 当那时，心之乐，由意触所生，适意之乐受。”(《法集论》471)

ปวตฺติกาโลติ ปวตฺติกฺขโณ, ปวตฺตนากลนญฺจ. ปวตฺติกฺขเณน หิ สุขทุกฺขเวทนานํ สุขทุกฺขภาโว ววตฺถิโต. ยถาห –

转起时即是转起刹那，以及转起之考量。因为转起刹那，苦乐受之苦乐性才得以确立。如是说：

‘‘สุขา โข, อาวุโส วิสาข, เวทนา ฐิติสุขา วิปริณามทุกฺขา, ทุกฺขา โข, อาวุโส วิสาข, เวทนา ฐิติทุกฺขา วิปริณามสุขา’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๕).

“贤友毘舍佉，乐受住时是乐，变异时是苦；苦受住时是苦，变异时是乐。”(中部1.465)

สุขาย เวทนาย อตฺถิภาโว สุขํ, นตฺถิภาโว ทุกฺขํ. ทุกฺขาย เวทนาย อตฺถิภาโว ทุกฺขํ, นตฺถิภาโว สุขนฺติ อตฺโถ. อทุกฺขมสุขาย เวทนาย ปวตฺตนากลนํ ปวตฺติยา อากลนํ อนากลนญฺจ ชานนํ อชานนญฺจ สุขทุกฺขภาวววตฺถานํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

乐受之存在是乐，不存在是苦；苦受之存在是苦，不存在是乐。此即其义。对于不苦不乐受，其转起之考量，即是对其转起的考量与不考量、知与不知，以及对苦乐状态的确立。经中亦如是说：

‘‘อทุกฺขมสุขา โข, อาวุโส วิสาข, เวทนา ญาณสุขา อญฺญาณทุกฺขา’’ติ.

“贤友毘舍佉，不苦不乐受是智之乐，是无智之苦。”

อินฺทฺริยนฺติ เอตา หิ สุขาทโย ติสฺโส เวทนา สุขินฺทฺริยํ, ทุกฺขินฺทฺริยํ, โสมนสฺสินฺทฺริยํ, โทมนสฺสินฺทฺริยํ, อุเปกฺขินฺทฺริยนฺติ อธิปเตยฺยฏฺเฐน อินฺทฺริยโต ปญฺจธา วิภตฺตา. กายิกญฺหิ สาตํ สุขินฺทฺริยนฺติ วุตฺตํ, อสาตํ ทุกฺขินฺทฺริยนฺติ. มานสํ ปน สาตํ โสมนสฺสินฺทฺริยนฺติ วุตฺตํ, อสาตํ โทมนสฺสินฺทฺริยนฺติ. ทุวิธมฺปิ เนว สาตํ นาสาตํ อุเปกฺขินฺทฺริยนฺติ. กึ ปเนตฺถ การณํ – ยถา กายิกเจตสิกา สุขทุกฺขเวทนา ‘‘สุขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ, ทุกฺขินฺทฺริยํ โทมนสฺสินฺทฺริย’’นฺติ วิภชิตฺวา วุตฺตา, น เอวํ อทุกฺขมสุขาติ? เภทาภาวโต. ยเถว หิ อนุคฺคหสภาวา พาธกสภาวา จ สุขทุกฺขเวทนา อญฺญถา กายสฺส อนุคฺคหํ พาธกญฺจ กโรนฺติ, จิตฺตสฺส จ อญฺญถา, น เอวํ อทุกฺขมสุขา, ตสฺมา เภทาภาวโต วิภชิตฺวา น วุตฺตา.

根者，此等乐等三种受，依其主导之义，以根为名，分为五种：乐根、苦根、喜根、忧根、舍根。身体的适意受，称为乐根；不适意受，称为苦根。心理的适意受，称为喜根；不适意受，称为忧根。身心二者，既非适意亦非不适意之受，则称为舍根。此中原因为何？何以身、心的苦乐受，分别说为“乐根与喜根，苦根与忧根”，而不苦不乐受却不作此分别？因其无有差别。具饶益性的乐受与具损害性的苦受，于身、于心，所作之饶益与损害各不相同；不苦不乐受则不然。是故，因无差别，而不分别说。

ทฺวิธาทิตาติ สพฺพาปิ หิ เวทนา เวทยิตฏฺเฐน เอกวิธาปิ นิสฺสยเภเทน ทุวิธา – กายิกา เจตสิกาติ, สุขา, ทุกฺขา, อทุกฺขมสุขาติ ติวิธา, จตุโยนิวเสน [Pg.183] จตุพฺพิธา, อินฺทฺริยวเสน, คติวเสน จ ปญฺจวิธา, ทฺวารวเสน จ อารมฺมณวเสน จ ฉพฺพิธา, สตฺตวิญฺญาณธาตุโยเคน สตฺตวิธา, อฏฺฐโลกธมฺมปจฺจยตาย อฏฺฐวิธา, สุขาทีนํ ปจฺเจกํ อตีตาทิวิภาเคน นววิธา, ตา เอว อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภเทน อฏฺฐารสวิธา, ตถา รูปาทีสุ ฉสุ อารมฺมเณสุ เอเกกสฺมึ สุขาทิวเสน ติสฺโส ติสฺโส กตฺวา. รูปารมฺมณสฺมิญฺหิ สุขาปิ อุปฺปชฺชติ, ทุกฺขาปิ, อทุกฺขมสุขาปิ, เอวํ อิตเรสุปิ. อถ วา อฏฺฐารสมโนปวิจารวเสน อฏฺฐารส. วุตฺตญฺหิ –

二种等者，一切受，依其被感受之义，虽为一种，然依所依之别，则有身、心二种；依乐、苦、不苦不乐，则有三种；依四生，则有四种；依根、依趣，则有五种；依门、依所缘，则有六种；依七识界相应，则有七种；依八世间法为缘，则有八种；乐等诸受，各依过去、未来、现在之别，则有九种。此九种复依内、外之别，则有十八种。或于色等六所缘中，每一所缘皆可生起乐等三种受，亦成十八种。于色所缘，亦生乐受、苦受、不苦不乐受，其余所缘亦然。又或依十八意行而有十八种。如言：

‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา โสมนสฺสฏฺฐานิยํ รูปํ อุปวิจรติ, โทมนสฺสฏฺฐานิยํ, อุเปกฺขาฏฺฐานิยํ รูปํ อุปวิจรติ, โสเตน สทฺทํ…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย โสมนสฺสฏฺฐานิยํ ธมฺมํ อุปวิจรติ, โทมนสฺสฏฺฐานิยํ, อุเปกฺขาฏฺฐานิยํ ธมฺมํ อุปวิจรตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๖๒).

“以眼见色后，于喜处之色而意行，于忧处之色而意行，于舍处之色而意行；以耳闻声……（乃至）……以意了知法后，于喜处之法而意行，于忧处之法而意行，于舍处之法而意行。”（A. Ni. 3.62）

เอวํ อฏฺฐารสวิธา โหนฺติ. ตถา ฉ เคหสฺสิตานิ โสมนสฺสานิ, ฉ เคหสฺสิตานิ โทมนสฺสานิ, ฉ เคหสฺสิตา อุเปกฺขา, ตถา เนกฺขมฺมสฺสิตา โสมนสฺสาทโยติ เอวํ ฉตฺตึสวิธา. อตีเต ฉตฺตึส, อนาคเต ฉตฺตึส, ปจฺจุปฺปนฺเน ฉตฺตึสาติ อฏฺฐุตฺตรสตมฺปิ ภวนฺติ. เอวเมตฺถ ทฺวิธาทิตา เวทิตพฺพาติ.

如是则有十八种。复次，有六种依于在家的喜，六种依于在家的忧，六种依于在家的舍；同样，有依于出离的喜、忧、舍，如是则有三十六种。过去三十六种，未来三十六种，现在三十六种，总共一百零八种。于此应知其为二种等之义。

ปกิณฺณกกถา นิฏฺฐิตา.

杂说释义终。

คาถาสุ สมาหิโตติ อุปจารปฺปนาเภเทน สมาธินา สมาหิโต. เตน สมถภาวนานุโยคํ ทสฺเสติ. สมฺปชาโนติ สาตฺถกสมฺปชญฺญาทินา จตุพฺพิเธน สมฺปชญฺเญน สมฺปชาโน. เตน วิปสฺสนานุโยคํ ทสฺเสติ. สโตติ สโตการี. เตน สมถวิปสฺสนานเยน ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. เตน สมนฺนาคตตฺตํ ทสฺเสติ. เวทนา จ ปชานาตีติ ‘‘อิมา เวทนา, เอตฺตกา เวทนา’’ติ สภาวโต วิภาคโต ‘‘อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา’’ติ อนิจฺจาทิลกฺขณโต จ ปุพฺพภาเค ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานนฺโต วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อริยมคฺเคน ปริญฺญาปฏิเวเธน ปชานาติ. เวทนานญฺจ สมฺภวนฺติ สมุทยสจฺจํ. ยตฺถ เจตา นิรุชฺฌนฺตีติ เอตฺตาวตา เวทนา ยตฺถ นิรุชฺฌนฺติ, ตํ นิโรธสจฺจํ. ขยคามินนฺติ เวทนานํ ขยคามินํ อริยมคฺคญฺจ ปชานาตีติ สมฺพนฺโธ. เวทนานํ ขยาติ เอวํ จตฺตาริ สจฺจานิ [Pg.184] ปฏิวิชฺฌนฺเตน อริยมคฺเคน เวทนานํ อนุปฺปาทนิโรธา. นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโตติ นิตฺตณฺโห, ปหีนตณฺโห, กิเลสปรินิพฺพาเนน, ขนฺธปรินิพฺพาเนน จ ปรินิพฺพุโต โหติ.

偈颂中的“等持”，是指通过近行定与安止定之别而达到的定境。此即显示修习止。 “正知”则是指具足有益正知等四种正知。此即显示修习观。 “念”是指具念而行者。由此通过止观之道，诸法得以修习圆满，此即显示其所具足之德。“了知诸受”是指：在初步阶段，从自性与差别上，了知“此是受，此等是受”；从无常等相上，了知其为“无常、苦、变易法”，并以三种遍知而遍知，增长观，最终以圣道，通过遍知与通达来了知。诸受之生起是集谛。此等受于何处灭尽，即是灭谛。“导向灭尽”与“了知导向诸受灭尽的圣道”相关联。诸受之灭尽，是指以圣道通达四谛，令诸受不复生起而灭尽。“无欲而般涅槃”是指无贪爱、已断贪爱，以烦恼的般涅槃与五蕴的般涅槃而般涅槃。

ตติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第三经释义终。

๔. ทุติยเวทนาสุตฺตวณฺณนา

4. 第二受经释义

๕๓. จตุตฺเถ ทุกฺขโต ทฏฺฐพฺพาติ สุขเวทนา วิปริณามทุกฺขวเสน ทุกฺขาติ ญาณจกฺขุนา ปสฺสิตพฺพา. สลฺลโต ทฏฺฐพฺพาติ ทุนฺนีหรณฏฺเฐน อนฺโตตุทนฏฺเฐน ปีฬนฏฺเฐน ทุกฺขทุกฺขภาเวน ทุกฺขเวทนา สลฺลนฺติ ปสฺสิตพฺพา. อนิจฺจโตติ หุตฺวา อภาวโต อุทยพฺพยวนฺตโต ตาวกาลิกโต นิจฺจปฏิปกฺขโต จ อทุกฺขมสุขา เวทนา อนิจฺจาติ ปสฺสิตพฺพา. กามญฺเจตฺถ สพฺพาปิ เวทนา อนิจฺจโต ปสฺสิตพฺพา, อนิจฺจทสฺสนโต ปน สาติสยํ วิราคนิมิตฺตํ ทุกฺขทสฺสนนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต สตฺถา ‘‘สุขา, ภิกฺขเว, เวทนา ทุกฺขโต ทฏฺฐพฺพา, ทุกฺขา เวทนา สลฺลโต ทฏฺฐพฺพา’’ติ อาห. อถ วา ยตฺถ ปุถุชฺชนา สุขาภินิเวสิโน, ตตฺถ นิพฺเพทชนนตฺถํ ตถา วุตฺตํ. เตนสฺสา สงฺขารทุกฺขตาย ทุกฺขภาโว ทสฺสิโต. ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขนฺติ วิปริณามทุกฺขตาย ‘‘สุขา, ภิกฺขเว, เวทนา ทุกฺขโต ทฏฺฐพฺพา’’ติ วตฺวา ‘‘สุขาปิ ตาว เอทิสี, ทุกฺขา นุ โข กีทิสี’’ติ จินฺเตนฺตานํ ทุกฺขทุกฺขตาย ‘‘ทุกฺขา เวทนา สลฺลโต ทฏฺฐพฺพา’’ติ อาห, อิตรา ปน สงฺขารทุกฺขตาย เอว ทุกฺขาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อทุกฺขมสุขา เวทนา อนิจฺจโต ทฏฺฐพฺพา’’ติ อโวจ.

53. 第四经中，乐受应作苦观：乐受因其变坏苦的性质而为苦，应以智眼观之。苦受应作箭观：因其难以拔除、从内刺痛、逼迫，具足苦苦之性，故应视苦受为箭。不苦不乐受应作无常观：因其曾有而还无、有生有灭、暂时存在且与恒常相违，故应视不苦不乐受为无常。诚然，于此一切受皆应作无常观，然而，为显示“由观无常而观苦，是生起厌离的殊胜之相”此义，导师说：“诸比丘，乐受应作苦观，苦受应作箭观。”换言之，于凡夫执着乐受之处，为令其生起厌离而如是说，此即显示了乐受作为行苦的苦性。“凡无常者皆是苦”，因其变坏苦的性质，故说“诸比丘，乐受应作苦观”；对于思惟“乐受尚且如此，苦受又将如何？”者，因其苦苦的性质，故说“苦受应作箭观”；而为显示其余不苦不乐受亦因行苦而为苦，故说“不苦不乐受应作无常观”。

เอตฺถ จ ‘‘สุขา เวทนา ทุกฺขโต ทฏฺฐพฺพา’’ติ เอเตน ราคสฺส สมุคฺฆาตนูปาโย ทสฺสิโต. สุขเวทนาย หิ ราคานุสโย อนุเสติ. ‘‘ทุกฺขา เวทนา สลฺลโต ทฏฺฐพฺพา’’ติ เอเตน โทสสฺส สมุคฺฆาตนูปาโย ทสฺสิโต. ทุกฺขเวทนาย หิ ปฏิฆานุสโย อนุเสติ. ‘‘อทุกฺขมสุขา เวทนา อนิจฺจโต ทฏฺฐพฺพา’’ติ เอเตน โมหสฺส สมุคฺฆาตนูปาโย ทสฺสิโต. อทุกฺขมสุขเวทนาย หิ อวิชฺชานุสโย อนุเสติ.

于此，“乐受应作苦观”，此句显示了断除贪的方便，因贪随眠潜在于乐受；“苦受应作箭观”，此句显示了断除瞋的方便，因瞋随眠潜在于苦受；“不苦不乐受应作无常观”，此句显示了断除痴的方便，因无明随眠潜在于不苦不乐受。

ตถา [Pg.185] ปฐเมน ตณฺหาสํกิเลสสฺส ปหานํ ทสฺสิตํ ตสฺส สุขสฺสาทเหตุกตฺตา, ทุติเยน ทุจฺจริตสํกิเลสสฺส ปหานํ. ยถาภูตญฺหิ ทุกฺขํ อปริชานนฺตา ตสฺส ปริหรณตฺถํ ทุจฺจริตํ จรนฺติ. ตติเยน ทิฏฺฐิสํกิเลสสฺส ปหานํ อนิจฺจโต ปสฺสนฺตสฺส ทิฏฺฐิสํกิเลสาภาวโต อวิชฺชานิมิตฺตตฺตา ทิฏฺฐิสํกิเลสสฺส, อวิชฺชานิมิตฺตญฺจ อทุกฺขมสุขา เวทนา. ปฐเมน วา วิปริณามทุกฺขปริญฺญา, ทุติเยน ทุกฺขทุกฺขปริญฺญา, ตติเยน สงฺขารทุกฺขปริญฺญา. ปฐเมน วา อิฏฺฐารมฺมณปริญฺญา, ทุติเยน อนิฏฺฐารมฺมณปริญฺญา, ตติเยน มชฺฌตฺตารมฺมณปริญฺญา. วิรตฺเตสุ หิ ตทารมฺมณธมฺเมสุ อารมฺมณานิปิ วิรตฺตาเนว โหนฺตีติ. ปฐเมน วา ราคปฺปหานปริกิตฺตเนน ทุกฺขานุปสฺสนาย อปฺปณิหิตวิโมกฺโข ทีปิโต โหติ, ทุติเยน โทสปฺปหานปริกิตฺตเนน อนิจฺจานุปสฺสนาย อนิมิตฺตวิโมกฺโข, ตติเยน โมหปฺปหานปริกิตฺตเนน อนตฺตานุปสฺสนาย สุญฺญตวิโมกฺโข ทีปิโต โหตีติ เวทิตพฺพํ.

如此，第一者显示了贪染的断除，因为它（乐受）是乐味之因；第二者显示了恶行染的断除，因为不如实遍知苦者为了避免痛苦而造作恶行；第三者显示了见染的断除，因为观无常者没有见染，此乃因见染以无明为相，而不苦不乐受亦是无明之相。或者说，第一者是变坏苦之遍知，第二者是苦苦之遍知，第三者是行苦之遍知。又或者说，第一者是可爱所缘之遍知，第二者是不可爱所缘之遍知，第三者是中性所缘之遍知。因为当对那些所缘境中的法离染时，那些所缘境本身也即已离染。或者说，应当如此理解：通过第一者对断除贪的宣说，彰显了以苦随观的无愿解脱；通过第二者对断除瞋的宣说，彰显了以无常随观的无相解脱；通过第三者对断除痴的宣说，彰显了以无我随观的空解脱。

ยโตติ ยทา, ยสฺมา วา. อริโยติ กิเลเสหิ อารกา ฐิโต ปริสุทฺโธ. สมฺมทฺทโสติ สพฺพาสํ เวทนานํ จตุนฺนมฺปิ วา สจฺจานํ อวิปรีตทสฺสาวี. อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหนฺติ เวทนามูลกํ ตณฺหํ อคฺคมคฺเคน ฉินฺทิ, อนวเสสโต สมุจฺฉินฺทิ. วิวตฺตยิ สํโยชนนฺติ ทสวิธํ สํโยชนํ ปริวตฺตยิ, นิมฺมูลมกาสิ. สมฺมาติ เหตุนา การเณน. มานาภิสมยาติ มานสฺส ทสฺสนาภิสมยา, ปหานาภิสมยา วา. อรหตฺตมคฺโค หิ กิจฺจวเสน มานํ ปสฺสติ, อยมสฺส ทสฺสนาภิสมโย. เตน ทิฏฺโฐ ปน โส ตาวเทว ปหียติ ทิฏฺฐวิเสน ทิฏฺฐสตฺตานํ ชีวิตํ วิย, อยมสฺส ปหานาภิสมโย. อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสาติ เอวํ อรหตฺตมคฺเคน มานสฺส ทิฏฺฐตฺตา ปหีนตฺตา จ สพฺพสฺเสว วฏฺฏทุกฺขสฺส โกฏิสงฺขาตํ อนฺตํ ปริจฺเฉทํ ปริวฏุมํ อกาสิ, อนฺติมสมุสฺสยมตฺตาวเสสํ ทุกฺขมกาสีติ วุตฺตํ โหติ.

“Yato”，即“何时”或“因为”。“圣者”，即远离诸烦恼而住，是为清净。“正见者”，即对一切受或四谛无颠倒见者。“断除渴爱”，即以顶道斩断、无余根除以受为根的渴爱。“转离结缚”，即转离、根除十种结。“正”，即依于因、依于缘。“慢之现观”，即慢的见现观或断现观。阿罗汉道依其作用而见慢，此即其见现观。而彼一旦被见，即刻被断，犹如众生被有毒视的（蛇）所见，其命即断一般，此即其断现观。“令苦究竟”，即是说，通过阿罗汉道见慢、断慢，从而为一切轮回之苦作了名为“究竟”的终结、界限、限定，使苦仅余最后身。

คาถาสุ โยติ โย อริยสาวโก. อทฺทาติ อทฺทส, สุขเวทนํ ทุกฺขโต ปสฺสีติ อตฺโถ. สุขเวทนา หิ วิสมิสฺสํ วิย โภชนํ ปริโภคกาเล อสฺสาทํ ททมานา วิปริณามกาเล ทุกฺขาเยวาติ. ทุกฺขมทฺทกฺขิ สลฺลโตติ ยถา สลฺลํ สรีรํ อนุปวิสนฺตมฺปิ ปวิฏฺฐมฺปิ อุทฺธริยมานมฺปิ ปีฬเมว ชเนติ, เอวํ ทุกฺขเวทนา อุปฺปชฺชมานาปิ ฐิติปฺปตฺตาปิ ภิชฺชมานาปิ วิพาธติเยวาติ ตํ สลฺลโต วิปสฺสีติ วุตฺตํ. อทฺทกฺขิ [Pg.186] นํ อนิจฺจโตติ สุขทุกฺขโต สนฺตสภาวตาย สนฺตตรชาติกมฺปิ นํ อทุกฺขมสุขํ อนิจฺจนฺติกตาย อนิจฺจโต ปสฺสิ.

偈颂中，“彼”，即圣弟子。“见”，即是见乐受为苦之义。乐受犹如掺毒之食，享用时虽有乐味，变坏时则唯是苦。“见苦如箭”，是说犹如箭矢，刺入、停留、拔出时皆生苦恼；如是，苦受生起、持续、坏灭时皆是逼恼，故说观彼为箭。“见彼为无常”，即是说，他见到那比乐、苦更寂静、自性寂静的不苦不乐受，因其无常性，而见其为无常。

ส เว สมฺมทฺทโสติ โส เอวํ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ สมฺมเทว ทุกฺขาทิโต ทสฺสาวี. ยโตติ ยสฺมา. ตตฺถาติ เวทนายํ. วิมุจฺจตีติ สมุจฺเฉทวิมุตฺติวเสน วิมุจฺจติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยสฺมา สุขาทีนิ ทุกฺขาทิโต อทฺทส, ตสฺมา ตตฺถ เวทนาย ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคปฺปหาเนน สมุจฺเฉทวเสน วิมุจฺจติ. ยํสทฺเท หิ วุตฺเต ตํสทฺโท อาหริตฺวา วตฺตพฺโพ. อถ วา ยโตติ กายวาจาจิตฺเตหิ สํยโต ยตตฺโต, ยตติ ปทหตีติ วา ยโต, อายตตีติ อตฺโถ. อภิญฺญาโวสิโตติ เวทนามุเขน จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานํ ภาเวตฺวา ฉฏฺฐาภิญฺญาย ปริโยสิโต กตกิจฺโจ. สนฺโตติ ราคาทิกิเลสวูปสเมน สนฺโต. โยคาติโคติ กามโยคาทึ จตุพฺพิธมฺปิ โยคํ อติกฺกนฺโต. อุภยหิตมุนนโต มุนีติ.

“彼实是正见者”，即如是如实地从苦等角度观察三受者。“Yato”，即“因为”。“于彼”，即于受。“解脱”，即以断灭解脱而解脱。此义是说：因为他从苦等角度观察乐等受，故于彼受，通过断除对其的欲贪而以断灭的方式解脱。当说“yaṃ”（所）字时，应引出“taṃ”（彼）字。或者，“yato”是身、语、意已调伏、自制者；或“yato”是努力、精进者，义为精勤。“神通完满者”，即通过以受为门修习四谛业处，以第六通达到终点、完成所作。“寂静者”，即因贪等烦恼平息而寂静。“越流者”，即超越欲流等四种流者。“因了知自他之利，故为牟尼”。

จตุตฺถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第四经释义终。

๕. ปฐมเอสนาสุตฺตวณฺณนา

5. 初求经释义

๕๔. ปญฺจเม เอสนาติ คเวสนา ปริเยสนา มคฺคนา. ตา วิภาคโต ทสฺเสตุํ ‘‘กาเมสนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ กาเมสนาติ กามานํ เอสนา, กามสงฺขาตา วา เอสนา กาเมสนา. วุตฺตญฺเหตํ –

54. 第五，所谓“求”(esanā)，即是寻求(gavesanā)、遍求(pariyesanā)、觅求(magganā)。为分别显示之，故说“欲求”(kāmesanā)等。其中，“欲求”即欲之求，或名为欲之求。如是说：

‘‘ตตฺถ กตมา กาเมสนา? โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท, กามราโค, กามนนฺที, กามสฺเนโห, กามปิปาสา, กามมุจฺฉา, กามชฺโฌสานํ, อยํ วุจฺจติ กาเมสนา’’ติ (วิภ. ๙๑๙).

“此中，什么是欲求？凡于诸欲的欲欲、欲贪、欲喜、欲爱、欲渴、欲迷、欲执，此谓欲求。”(Vibh. 919)

ตสฺมา กามราโค กาเมสนาติ เวทิตพฺโพ. ภเวสนายปิ เอเสว นโย. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

因此，当知欲贪即是欲求。于有求，此理亦然。如是说：

‘‘ตตฺถ กตมา ภเวสนา? โย ภเวสุ ภวจฺฉนฺโท…เป… ภวชฺโฌสานํ, อยํ วุจฺจติ ภเวสนา’’ติ (วิภ. ๙๑๙).

“此中，什么是有求？凡于诸有，有有欲……乃至……有执，此谓有求。”(Vibh. 919)

ตสฺมา ภเวสนราโค รูปารูปภวปตฺถนา ภเวสนาติ เวทิตพฺพา. พฺรหฺมจริยสฺส เอสนา พฺรหฺมจริเยสนา. ยถาห –

因此，当知有贪，以及对色有、无色有的希求，即是有求。对梵行的求，即是梵行求。如所说：

‘‘ตตฺถ [Pg.187] กตมา พฺรหฺมจริเยสนา? สสฺสโต โลโกติ วา, อสสฺสโต โลโกติ วา, อนฺตวา โลโกติ วา, อนนฺตวา โลโกติ วา, ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ วา, อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ วา, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสญฺโญชนํ คาโห ปติฏฺฐาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริเยสคฺคาโห, อยํ วุจฺจติ พฺรหฺมจริเยสนา’’ติ (วิภ. ๙๑๙).

“此中，什么是梵行求？‘世间是常’或‘世间是无常’，‘世间有边’或‘世间无边’，‘命即是身’或‘命异身异’，‘如来死后存在’或‘如来死后不存在’，‘如来死后亦有亦无’或‘如来死后非有非无’——如是之见、见所执、见密林、见荆棘、见之歪曲、见之动摇、见结、执、住、随眠、妄取、邪道、邪径、邪性、外道处、颠倒执，此谓梵行求。”(Vibh. 919)

ตสฺมา ทิฏฺฐิคตสมฺมตสฺส พฺรหฺมจริยสฺส เอสนา ทิฏฺฐิพฺรหฺมจริเยสนาติ เวทิตพฺพาติ. เอตฺตาวตา ราคทิฏฺฐิโย เอสนาติ ทสฺสิตา โหนฺติ. น เกวลญฺจ ราคทิฏฺฐิโยว เอสนา, ตเทกฏฺฐํ กมฺมมฺปิ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

因此，当知与见所执相应的梵行之求，即是见梵行求。至此，已说明贪与见即是求。不仅贪与见是求，与其同一所缘的业也是。如是说：

‘‘ตตฺถ กตมา กาเมสนา? กามราโค ตเทกฏฺฐํ อกุสลํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมํ, อยํ วุจฺจติ กาเมสนา. ตตฺถ กตมา ภเวสนา? ภวราโค ตเทกฏฺฐํ อกุสลํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมํ, อยํ วุจฺจติ ภเวสนา. ตตฺถ กตมา พฺรหฺมจริเยสนา? อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ ตเทกฏฺฐํ อกุสลํ กายกมฺมํ, วจีกมฺมํ, มโนกมฺมํ, อยํ วุจฺจติ พฺรหฺมจริเยสนา’’ติ (วิภ. ๙๑๙) –

“此中，什么是欲求？欲贪，以及与其同一所缘的不善身业、语业、意业，此谓欲求。此中，什么是有求？有贪，以及与其同一所缘的不善身业、语业、意业，此谓有求。此中，什么是梵行求？边执见，以及与其同一所缘的不善身业、语业、意业，此谓梵行求。”(Vibh. 919)

เอวเมตา ติสฺโส เอสนา เวทิตพฺพา.

如是，当知此三求。

คาถาสุ สมฺภวนฺติ เอตฺถ เอสนานํ อุปฺปตฺติเหตุภูตา อวิชฺชาทโย ตณฺหา จาติ สมฺภโว, สมุทโยติ อตฺโถ. ยตฺถ เจตา นิรุชฺฌนฺตีติ พฺรหฺมจริเยสนา ปฐมมคฺเคน นิรุชฺฌติ, กาเมสนา อนาคามิมคฺเคน, ภเวสนา อรหตฺตมคฺเคน นิรุชฺฌตีติ เวทิตพฺพํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

偈颂中，“生起”(sambhavo)，义为“集”(samudaya)，因为诸求的生起之因——无明等及渴爱——于此中生起。“于何处彼等灭尽”，当知：梵行求由初道而灭，欲求由不还道而灭，有求由阿罗汉道而灭。余者如前述。

ปญฺจมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第五经释义终。

๖. ทุติยเอสนาสุตฺตวณฺณนา

6. 第二求经释义

๕๕. ฉฏฺเฐ [Pg.188] พฺรหฺมจริเยสนา สหาติ พฺรหฺมจริเยสนาย สทฺธึ. วิภตฺติโลเปน หิ อยํ นิทฺเทโส, กรณตฺเถ วา เอตํ ปจฺจตฺตวจนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘พฺรหฺมจริเยสนาย สทฺธึ กาเมสนา, ภเวสนาติ ติสฺโส เอสนา’’ติ. ตาสุ พฺรหฺมจริเยสนํ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘อิติสจฺจปรามาโส, ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมุสฺสยา’’ติ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – อิติ เอวํ สจฺจนฺติ ปรามาโส อิติสจฺจปรามาโส. อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญนฺติ ทิฏฺฐิยา ปวตฺติอาการํ ทสฺเสติ. ทิฏฺฐิโย เอว สพฺพานตฺถเหตุภาวโต ทิฏฺฐิฏฺฐานา. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิปรมาหํ, ภิกฺขเว, วชฺชํ วทามี’’ติ (อ. นิ. ๑.๓๑๐). ตา เอว จ อุปรูปริ วฑฺฒมานา โลภาทิกิเลสสมุสฺสเยน จ สมุสฺสยา, ‘‘อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญ’’นฺติ มิจฺฉาภินิวิสมานา สพฺพานตฺถเหตุภูตา กิเลสทุกฺขูปจยเหตุภูตา จ ทิฏฺฐิโย พฺรหฺมจริเยสนาติ วุตฺตํ โหติ. เอเตน ปวตฺติอาการโต นิพฺพตฺติโต จ พฺรหฺมจริเยสนา ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา.

55. 在第六经中，“梵行求俱”(brahmacariyesanā saha)是指与梵行求(brahmacariyesanāya)俱(saddhiṃ)。此为语格省略的解释，或是在作格义上的主格词。此中意谓：“与梵行求一起，还有欲求、有求，此为三求。”于此三者中，为从自相上显示梵行求，故说“此为真实执取，诸见处之积集”。其义为：如此执取“此为真实”，即是“如是真实执取”，此即“唯此是实，余者皆虚”，显示了（此）见的生起方式。诸见确为一切无益之因，故为“见处”。诚如所言：“诸比丘，我说邪见是最大的过失。”(《增支部》1.310) 彼等见解辗转增长，又因贪等烦恼积集而为“积集”，错误地执取“唯此是实，余者皆虚”，成为一切无益及烦恼、痛苦积聚之因，故被称为“梵行求”。当知，由此从业态及所生两方面显示了梵行求。

สพฺพราควิรตฺตสฺสาติ สพฺเพหิ กามราคภวราเคหิ วิรตฺตสฺส. ตโต เอว ตณฺหกฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน วิมุตฺตตฺตา ตณฺหกฺขยวิมุตฺติโน อรหโต. เอสนา ปฏินิสฺสฏฺฐาติ กาเมสนา, ภเวสนา จ สพฺพโส นิสฺสฏฺฐา ปหีนา. ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมูหตาติ พฺรหฺมจริเยสนาสงฺขาตา ทิฏฺฐิฏฺฐานา จ ปฐมมคฺเคเนว สมุคฺฆาติตา. เอสนานํ ขยาติ เอวเมตาสํ ติสฺสนฺนํ เอสนานํ ขยา อนุปฺปาทนิโรธา ภินฺนกิเลสตฺตา. ภิกฺขูติ จ สพฺพโส อาสาภา วา. นิราโสติ จ ทิฏฺเฐกฏฺฐสฺส วิจิกิจฺฉากถํกถาสลฺลสฺส ปหีนตฺตา อกถํกถีติ จ วุจฺจตีติ.

“远离一切贪者”，是指远离了一切欲贪和有贪。正因于被称为“爱尽”的涅槃中解脱，故为“爱尽解脱”的阿罗汉。“已舍诸求者”，是指欲求和有求已完全被舍弃、断除。“见处已根除者”，是指被称为“梵行求”的诸见处已由初道彻底根除。“诸求已尽”，即此三求已尽，不复生起而寂灭，因其烦恼已被摧破。而“比丘”(bhikkhu)，是因完全无望(āsā)或无求(bhā)。“无望者”(nirāso)，是指对于已得正见者，其疑惑与犹豫不决之箭已被断除，故亦被称为“无惑者”(akathaṃkathī)。

ฉฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第六经释义终。

๗-๘. อาสวสุตฺตทฺวยวณฺณนา

7-8. 二漏经释义

๕๖-๕๗. สตฺตเม กามาสโวติ กาเมสุ อาสโว, กามสงฺขาโต วา อาสโว กามาสโว, อตฺถโต ปน กามราโค รูปาทิอภิรติ จ กามาสโว. รูปารูปภเวสุ ฉนฺทราโค ฌานนิกนฺติ สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต [Pg.189] ราโค ภวปตฺถนา จ ภวาสโว. อวิชฺชาว อวิชฺชาสโว.

56-57. 于第七经，欲漏(kāmāsava)是指于诸欲之漏，或名为“欲”之漏，故为欲漏。然而，就义理而言，欲贪及对色等（所缘）的喜乐，即是欲漏。于色有(rūpabhava)与无色有(arūpabhava)的欲贪，于禅那的喜乐(jhānanikanti)，与常见(sassatadiṭṭhi)相应的贪，以及对有的希求(bhavapatthanā)，即是有漏(bhavāsava)。无明(avijjā)即是无明漏(avijjāsava)。

อาสวานญฺจ สมฺภวนฺติ เอตฺถ อโยนิโสมนสิกาโร อวิชฺชาทโย จ กิเลสา อาสวานํ สมฺภโว. วุตฺตญฺเหตํ –

“诸漏的生起”，于此，不如理作意(ayonisomanasikāra)以及无明等烦恼是诸漏的生起因缘。诚如所言：

‘‘อโยนิโส, ภิกฺขเว, มนสิกโรโต อนุปฺปนฺนา เจว อาสวา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ อาสวา ปวฑฺฒนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๕).

“诸比丘，不如理作意者，未生之漏生起，已生之漏增长。”(《中部》1.15)

‘‘อวิชฺชา, ภิกฺขเว, ปุพฺพงฺคมา อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา อนฺวเทว อหิริกํ อโนตฺตปฺป’’นฺติ (อิติวุ. ๔๐) จ.

以及：“诸比丘，于不善法之现起，无明为前导，无惭、无愧随之而来。”(《如是语》40)

มคฺคญฺจ ขยคามินนฺติ อาสวานํ ขยคามินํ อริยมคฺคญฺจ. ตตฺถ กามาสโว อนาคามิมคฺเคน ปหียติ, ภวาสโว อวิชฺชาสโว จ อรหตฺตมคฺเคน. กามุปาทานํ วิย กามาสโวปิ อคฺคมคฺควชฺโฌติ จ วทนฺติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. อฏฺฐเม อปุพฺพํ นตฺถิ.

“导向灭尽之道”是指能令诸漏灭尽的圣道。其中，欲漏由不还道断除，有漏和无明漏由阿罗汉道断除。亦有人言，欲漏如欲取，亦为最上道所断。其余如前已说。第八经无新增义。

สตฺตมอฏฺฐมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第七、第八经释义终。

๙. ตณฺหาสุตฺตวณฺณนา

9. 爱经释义

๕๘. นวเม ตณฺหายนฏฺเฐน ตณฺหา, รูปาทิวิสยํ ตสตีติ วา ตณฺหา. อิทานิ ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘กามตณฺหา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปญฺจกามคุณิโก ราโค กามตณฺหา. รูปารูปภเวสุ ฉนฺทราโค ฌานนิกนฺติ สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต ราโค ภววเสน ปตฺถนา จ ภวตณฺหา. อุจฺเฉททิฏฺฐิสหคโต ราโค วิภวตณฺหา. อปิจ ปจฺฉิมตณฺหาทฺวยํ ฐเปตฺวา เสสา สพฺพาปิ ตณฺหา กามตณฺหา เอว. ยถาห –

58. 于第九经，因有渴求之义，故为“爱”(taṇhā)；或因于色等所缘而渴求，故为“爱”。今为分别显示，故说“欲爱”(kāmataṇhā)等。其中，于五妙欲之贪为“欲爱”。于色、无色有之欲贪，禅定之乐，与常见相应之贪，及依于有而希求，是为“有爱”(bhavataṇhā)。与断见相应之贪，是为“无有爱”(vibhavataṇhā)。再者，置后二爱，其余一切爱皆是欲爱。如言：

‘‘ตตฺถ กตมา ภวตณฺหา? สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต ราโค สาราโค จิตฺตสฺส สาราโค – อยํ วุจฺจติ ภวตณฺหา. ตตฺถ กตมา วิภวตณฺหา? อุจฺเฉททิฏฺฐิสหคโต ราโค สาราโค จิตฺตสฺส สาราโค, อยํ วุจฺจติ วิภวตณฺหา. อวเสสา ตณฺหา กามตณฺหา’’ติ (วิภ. ๙๑๖).

“其中，何为有爱？与常见相应的贪、染，心之贪、染——此谓有爱。其中，何为无有爱？与断见相应的贪、染，心之贪、染——此谓无有爱。其余之爱即是欲爱。”(《分别论》916)

อิมา [Pg.190] จ ติสฺโส ตณฺหา รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหาติ วิสยเภทโต ปจฺเจกํ ฉพฺพิธาติ กตฺวา อฏฺฐารส โหนฺติ. ตา อชฺฌตฺตรูปาทีสุ อฏฺฐารส, พหิทฺธารูปาทีสุ อฏฺฐารสาติ ฉตฺตึส, อิติ อตีตา ฉตฺตึส, อนาคตา ฉตฺตึส, ปจฺจุปฺปนฺนา ฉตฺตึสาติ วิภาคโต อฏฺฐสตํ โหนฺติ. ปุน สงฺคเห กริยมาเน กาลเภทํ อนามสิตฺวา คยฺหมานา ฉตฺตึเสว โหนฺติ, รูปาทีนํ อชฺฌตฺติกพาหิรวิภาเค อกริยมาเน อฏฺฐารเสว, รูปาทิอารมฺมณวิภาคมตฺเต คยฺหมาเน ฉเฬว, อารมฺมณวิภาคมฺปิ อกตฺวา คยฺหมานา ติสฺโสเยว โหนฺตีติ.

此三爱，即色爱……乃至……法爱，依所缘之别，各分六种，成十八种。彼等十八种于内色等，十八种于外色等，共三十六种。如是，过去三十六，未来三十六，现在三十六，依此分别，共成一百零八种。若再总摄，不触及时之分别，则仅三十六种；若不作色等内外之分别，则仅十八种；若仅取色等所缘之分别，则仅六种；若亦不作所缘之分别，则仅有三种。

คาถาสุ ตณฺหาโยเคนาติ ตณฺหาสงฺขาเตน โยเคน, กามโยเคน, ภวโยเคน จ. สํยุตฺตาติ สมฺพนฺธา, ภวาทีสุ สํโยชิตา วา. เตเนวาห ‘‘รตฺตจิตฺตา ภวาภเว’’ติ. ขุทฺทเก เจว มหนฺเต จ ภเว ลคฺคจิตฺตาติ อตฺโถ. อถ วา ภโวติ สสฺสตทิฏฺฐิ, อภโวติ อุจฺเฉททิฏฺฐิ. ตสฺมา ภวาภเว สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐีสุ สตฺตวิสตฺตจิตฺตาติ. เอเตน ภวตณฺหา, วิภวตณฺหา จ ทสฺสิตา. อิมสฺมึ ปกฺเข ‘‘ตณฺหาโยเคนา’’ติ อิมินา กามตณฺหาว ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. เต โยคยุตฺตา มารสฺสาติ เต เอวํภูตา ปุคฺคลา มารสฺส ปาสสงฺขาเตน โยเคน ยุตฺตา พทฺธา. ราโค หิ มารโยโค มารปาโสติ วุจฺจติ. ยถาห –

于偈颂中，“以爱轭”(taṇhāyogena)者，谓以名为爱之轭，即欲轭、有轭。“相应”(Saṃyuttā)者，谓相关联，或于有等中被连结。是故说“心染于有、无有”(rattacittā bhavābhave)。其义为：心执着于小、大之有。或“有”(bhava)是常见，“无有”(abhava)是断见。是故“于有、无有”，是心于常、断见中执着、沉溺。此显示了有爱与无有爱。于此说中，当知“以爱轭”仅显示欲爱。“彼等为魔之轭所轭”(Te yogayuttā mārassā)者，谓彼等个体(puggala)为魔之名为“网”的轭所轭、所缚。贪实为魔轭、魔网。如言：

‘‘อนฺตลิกฺขจโร ปาโส, ยฺวายํ จรติ มานโส;

เตน ตํ พาธยิสฺสามิ, น เม สมณ โมกฺขสี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๕๑;

มหาว. ๓๓);

“罗网空中行，此心意所行，我以此缚汝，沙门汝不脱。”(《相应部》1.151；《大品》33)

จตูหิ โยเคหิ อนุปทฺทุตตฺตา โยคกฺเขมํ, นิพฺพานํ อรหตฺตญฺจ, ตสฺส อนธิคเมน อโยคกฺเขมิโน. อุปรูปริ กิเลสาภิสงฺขารานํ ชนนโต ชนา, ปาณิโน. รูปาทีสุ สตฺตา วิสตฺตาติ สตฺตา.

因不为四轭所恼，故为“离轭安稳”(yogakkhema)，即涅槃与阿罗汉果，未得此者为“未得安稳”。因辗转生起烦恼与行，故为“人”(janā)、“有情”(pāṇino)。于色等执着、沉溺，故为“有情”(sattā)。

‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ;

อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, สํสาโรติ ปวุจฺจตี’’ติ. –

“蕴、界以及处，次第相续转，无间断现行，是名为轮回。”

เอวํ วุตฺตํ ขนฺธาทีนํ อปราปรุปฺปตฺติสงฺขาตํ สํสารํ คจฺฉนฺติ, ตโต น มุจฺจนฺติ. กสฺมา? ตณฺหาโยคยุตฺตตฺตา. ชาติมรณคามิโน ปุนปฺปุนํ ชนนมรณสฺเสว อุปคมนสีลาติ. เอตฺตาวตา วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิวฏฺฏํ ทสฺเสตุํ [Pg.191] ‘‘เย จ ตณฺหํ ปหนฺตฺวานา’’ติ คาถมาห. สา เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยาว.

如是，众生趣入所说的由蕴等辗转生起所构成的轮回，不能从中解脱。为何？因被爱轭所轭。“趋向生死”者，谓有不断趋于生、死之习性。至此已显示流转(vaṭṭa)，今为显示还灭(vivaṭṭa)，说“若人断除爱”一偈。其义如前所述，易于了知。

นวมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第九经释义终。

๑๐. มารเธยฺยสุตฺตวณฺณนา

10. 魔界经释义

๕๙. ทสมสฺส กา อุปฺปตฺติ? เอกทิวสํ กิร สตฺถา เสกฺขพหุลาย ปริสาย ปริวุโต นิสินฺโน เตสํ อชฺฌาสยํ โอโลเกตฺวา อุปริ วิเสสาธิคมาย อุสฺสาหํ ชเนตุํ อเสกฺขภูมึ โถเมนฺโต อิทํ สุตฺตํ อภาสิ. ตตฺถ อติกฺกมฺมาติอาทีสุ อยํ สงฺเขปตฺโถ – อติกฺกมฺม อติกฺกมิตฺวา อภิภวิตฺวา. มารเธยฺยํ มารสฺส วิสยํ อิสฺสริยฏฺฐานํ. อาทิจฺโจว ยถา อาทิจฺโจ อพฺภาทิอุปกฺกิเลสวิมุตฺโต อตฺตโน อิทฺธิยา อานุภาเวน เตชสาติ ตีหิ คุเณหิ สมนฺนาคโต นภํ อพฺภุสฺสกฺกมาโน สพฺพํ อากาสคตํ ตมํ อติกฺกมฺม อติกฺกมิตฺวา อภิภวิตฺวา วิธมิตฺวา วิโรจติ, โอภาสติ, ตปติ; เอวเมว ขีณาสโว ภิกฺขุ ตีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต สพฺพุปกฺกิเลสวิมุตฺโต มารเธยฺยสงฺขาตํ เตภูมกธมฺมปฺปวตฺตํ อภิภวิตฺวา วิโรจตีติ.

59. 第十经的缘起为何？据说有一次，世尊为众多有学弟子围绕而坐，观察彼等心意后，为激励其证得更高境界，便赞叹无学地而说此经。其中“超越”(atikkamma)等词的简要含义是：超越，即是跨越、克服、战胜。“魔境”(Māradheyyaṃ)，即魔之领域、势力范围。犹如太阳，从云等随烦恼中解脱，具足神力、威力、光明此三功德，升上天空，超越、克服、驱散、消灭一切空中黑暗，而普照、发光、炽燃；同样地，漏尽比丘具足三法，从一切随烦恼中解脱，战胜被称为魔境的三界法之流转，而光辉照耀。

อเสกฺเขนาติ เอตฺถ สิกฺขาสุ ชาตาติ เสกฺขา, สตฺตนฺนํ เสกฺขานํ เอเตติ วา เสกฺขา, อปริโยสิตสิกฺขตฺตา สยเมว สิกฺขนฺตีติ วา เสกฺขา มคฺคธมฺมา เหฏฺฐิมผลตฺตยธมฺมา จ. อคฺคผลธมฺมา ปน อุปริ สิกฺขิตพฺพาภาเวน น เสกฺขาติ อเสกฺขา. ยตฺถ หิ เสกฺขภาวาสงฺกา อตฺถิ, ตตฺถายํ ปฏิเสโธติ โลกิยธมฺเมสุ นิพฺพาเน จ อเสกฺขภาวานาปตฺติ ทฏฺฐพฺพา. สีลสมาธิปญฺญาสงฺขาตา หิ สิกฺขา อตฺตโน ปฏิปกฺขกิเลเสหิ วิปฺปยุตฺตา ปริสุทฺธา อุปกฺกิเลสานํ อารมฺมณภาวมฺปิ อนุปคมนโต สาติสยํ สิกฺขาติ วตฺตุํ ยุตฺตา, อฏฺฐสุปิ มคฺคผเลสุ วิชฺชนฺติ; ตสฺมา จตุมคฺคเหฏฺฐิมผลตฺตยธมฺมา วิย อรหตฺตผลธมฺมาปิ ‘‘ตาสุ สิกฺขาสุ ชาตา’’ติ จ, ตํสิกฺขาสมงฺคิโน อรหโต อิตเรสํ วิย เสกฺขตฺเต สติ ‘‘เสกฺขสฺส เอเต’’ติ จ ‘‘สิกฺขา สีลํ เอเตส’’นฺติ จ เสกฺขาติ อาสงฺกา สิยุนฺติ ตทาสงฺกานิวตฺตนตฺถํ อเสกฺขาติ ยถาวุตฺตเสกฺขภาวปฺปฏิเสธํ กตฺวา วุตฺตํ. อรหตฺตผเล ปวตฺตมานา หิ สิกฺขา ปรินิฏฺฐิตกิจฺจตฺตา [Pg.192] น สิกฺขากิจฺจํ กโรนฺติ, เกวลํ สิกฺขาผลภาเวน ปวตฺตนฺติ. ตสฺมา ตา น สิกฺขาวจนํ อรหนฺติ, นาปิ ตํสมงฺคิโน เสกฺขวจนํ, น จ ตํสมฺปยุตฺตธมฺมา สิกฺขนสีลา. ‘‘สิกฺขาสุ ชาตา’’ติ เอวมาทิอตฺเถหิ อคฺคผลธมฺมา เสกฺขา น โหนฺติ. เหฏฺฐิมผเลสุ ปน สิกฺขา สกทาคามิมคฺควิปสฺสนาทีนํ อุปนิสฺสยภาวโต สิกฺขากิจฺจํ กโรนฺตีติ สิกฺขาวจนํ อรหนฺติ, ตํสมงฺคิโน จ เสกฺขวจนํ, ตํสมฺปยุตฺตา ธมฺมา จ สิกฺขนสีลา. เสกฺขธมฺมา ยถาวุตฺเตหิ อตฺเถหิ เสกฺขา โหนฺติเยว.

于“无学”(asekkha)一词中，所谓“有学”(sekha)，或谓“于学处中生”，或谓“七有学之所趣”，或谓“因学未圆满而自修学”，此指道法及下三果法。而最上果法，因无须再学，故非“有学”，而为“无学”。凡有“有学”之疑处，即以此“无学”遮止；当知世间法与涅槃，不适用“无学”之称。戒、定、慧三学，远离其对治之烦恼而清净，亦不成为随烦恼之所缘，故可称为“增上学”，此于八道果中皆存在。因此，四道及下三果法，乃至阿罗汉果法，亦可说“于彼学处中生”。具足此学之阿罗汉，亦如其余有学，或被疑为“此是有学”，或“学即彼等之戒”，为断此疑，故说“无学”，以遮止前述之有学性。于阿罗汉果中现行之学，因所作已办，不复行学之功用，仅作为学之果而现行。是故，彼不应称“学”，具足彼者亦不应称“有学”，彼相应法亦无修学之性。依“于学处中生”等义，最上果法非为有学。然于下三果中，学为斯陀含道、观(vipassanā)等之依止，行学之功用，故应称“学”，具足彼者应称“有学”，彼相应法亦有修学之性。有学法依上述诸义，诚为有学。

อถ วา เสกฺขาติ อปริโยสิตสิกฺขานํ วจนนฺติ, อเสกฺขาติ ปทํ ปริโยสิตสิกฺขานํ ทสฺสนนฺติ น โลกิยธมฺมนิพฺพานานํ อเสกฺขภาวาปตฺติ. วุฑฺฒิปฺปตฺตา เสกฺขา อเสกฺขา จ เสกฺขธมฺเมสุ เอว เกสญฺจิ วุฑฺฒิปฺปตฺตานํ อเสกฺขตา อาปชฺชตีติ อรหตฺตมคฺคธมฺมา วุฑฺฒิปฺปตฺตา. ยถาวุตฺเตหิ จ อตฺเถหิ เสกฺขาติ กตฺวา อเสกฺขา อาปนฺนาติ เจ? ตํ น, สทิเสสุ ตพฺโพหารโต. อรหตฺตมคฺคโต หิ นินฺนานากรณํ อรหตฺตผลํ ฐเปตฺวา ปริญฺญาทิกิจฺจกรณํ วิปากภาวญฺจ, ตสฺมา เต เอว เสกฺขา ธมฺมา อรหตฺตผลภาวํ อาปนฺนาติ สกฺกา วตฺตุํ. กุสลสุขโต จ วิปากสุขํ สนฺตตรตาย ปณีตตรนฺติ วุฑฺฒิปฺปตฺตาว เต ธมฺมา โหนฺตีติ ‘‘อเสกฺขา’’ติ วุจฺจนฺติ.

又，“有学”是学未究竟者之称，“无学”是学已究竟者之称，故世间法与涅槃不适用“无学”之称。已达增长之有学与无学：于有学法中，唯有某些已达增长者方成无学，即阿罗汉道法已达增长。若问：依前述诸义，可否将有学法转为无学法？答曰：不可，因其虽相似而用法有别。阿罗汉果与阿罗汉道并无不同，除了（道）行遍知等作用以及（果）为异熟之外。是故，可说彼等有学法已达阿罗汉果位。又，异熟之乐较善法之乐更为寂静、殊胜，故彼等法已达增长，而被称为“无学”。

เต ปน อเสกฺขธมฺเม ขนฺธวเสน อิธ ติธา วิภชิตฺวา เตหิ สมนฺนาคเมน ขีณาสวสฺส อานุภาวํ วิภาเวนฺโต ภควา ‘‘อเสกฺเขน สีลกฺขนฺเธนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สีลสทฺทสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโต. ขนฺธสทฺโท ปน ราสิมฺหิ ปญฺญตฺติยํ รุฬฺหิยํ คุเณติ พหูสุ อตฺเถสุ ทิฏฺฐปฺปโยโค. ตถา หิ ‘‘อสงฺเขยฺโย อปฺปเมยฺโย มหาอุทกกฺขนฺโธตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๕๑; ๖.๓๗) ราสิมฺหิ อาคโต. ‘‘อทฺทสา โข ภควา มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมาน’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๒๔๑) ปญฺญตฺติยํ. ‘‘จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๖๓, ๖๕) รุฬฺหิยํ. ‘‘น โข, อาวุโส วิสาข, อริเยน อฏฺฐงฺคิเกน มคฺเคน ตโย ขนฺธา สงฺคหิตา, ตีหิ จ โข, อาวุโส [Pg.193] วิสาข, ขนฺเธหิ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค สงฺคหิโต’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๖๒) คุเณ. อิธาปิ คุเณเยว ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา อเสกฺเขน สีลสงฺขาเตน คุเณนาติ อตฺโถ. สมนฺนาคโตติ สมฺปยุตฺโต สมงฺคีภูโต. สมาทหติ เอเตน, สยํ วา สมาทหติ, สมาธานเมว วาติ สมาธิ. ปกาเรหิ ชานาติ ยถาสภาวํ ปฏิวิชฺฌตีติ ปญฺญา. สีลเมว ขนฺโธ สีลกฺขนฺโธ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

世尊为阐明漏尽者之威力，于此将无学法依蕴分为三，以“具足无学戒蕴”等句开示。其中，“戒”字之义已于前述。“蕴”(khandha)一词，可见用于积聚、施设、习用、功德等多种意义。例如，在“不可数、不可量，犹如大水蕴”等句中，用于“积聚”义；在“世尊见一大木蕴为恒河水流所漂”等句中，用于“施设”义；在“心、意、意处、识、识蕴”等句中，用于“习用”义；在“贤友毘舍佉(Visākha)，非由圣八支道摄三蕴，贤友毘舍佉，乃由三蕴摄圣八支道”等句中，用于“功德”义。于此，亦当解为“功德”义。是故，其义为“具足称为戒之无学功德”。“具足”(samannāgato)，即相应、和合。“定”(samādhi)，即以此而定，或自定，或唯是定。“慧”(paññā)，即以种种方式了知、如实通达自性。戒即是蕴，为戒蕴；其余亦同此理。

ตตฺถ อคฺคผลภูตา สมฺมาวาจา, สมฺมากมฺมนฺโต, สมฺมาอาชีโว จ สภาเวเนว อเสกฺโข สีลกฺขนฺโธ นาม, ตถา สมฺมาสมาธิ อเสกฺโข สมาธิกฺขนฺโธ. ตทุปการกโต ปน สมฺมาวายามสมฺมาสติโย สมาธิกฺขนฺเธ สงฺคหํ คจฺฉนฺติ. ตถา สมฺมาทิฏฺฐิ อเสกฺโข ปญฺญากฺขนฺโธ. ตทุปการกโต สมฺมาสงฺกปฺโป ปญฺญากฺขนฺเธ สงฺคหํ คจฺฉตีติ เอวเมตฺถ อฏฺฐปิ อรหตฺตผลธมฺมา ตีหิ ขนฺเธหิ สงฺคเหตฺวา ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพํ.

其中，作为最上果之正语、正业、正命，其自性即名无学戒蕴；同样，正定为无学定蕴。又因资助之故，正精进、正念摄于定蕴。同样，正见为无学慧蕴；因资助之故，正思惟摄于慧蕴。当知，于此，八种阿罗汉果法即由三蕴摄集而开示。

ยสฺส เอเต สุภาวิตาติ เยน อรหตา เอเต สีลาทโย อเสกฺขธมฺมกฺขนฺธา สุภาวิตา สุฏฺฐุ วฑฺฒิตา, โส อาทิจฺโจว วิโรจตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ยสฺส เจเต’’ติปิ ปฐนฺติ. เตสญฺจ สทฺโท นิปาตมตฺตํ. เอวเมตสฺมึ วคฺเค ปฐมสุตฺเต วฏฺฏํ, ปริโยสานสุตฺเต วิวฏฺฏํ, อิตเรสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

“若人已善修此等”(Yassa ete subhāvitā)，其关联义为：若有阿罗汉已善修习、善增长此等戒等无学法蕴，彼即如太阳般光辉照耀。亦有读作“Yassa cete”者，其中“ca”字仅为虚词。如是，于此品中，初经说轮回，末经说还灭，其余诸经则说轮回与还灭。

ทสมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第十经释义终。

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一品释义终。

๒. ทุติยวคฺโค

2. 第二品

๑. ปุญฺญกิริยวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

1. 福业事经释义

๖๐. ทุติยวคฺคสฺส ปฐเม ปุญฺญกิริยวตฺถูนีติ ปุชฺชภวผลํ นิพฺพตฺเตนฺติ, อตฺตโน สนฺตานํ ปุนนฺตีติ วา ปุญฺญานิ, ปุญฺญานิ จ ตานิ เหตุปจฺจเยหิ กตฺตพฺพโต กิริยา จาติ ปุญฺญกิริยา. ตา เอว จ เตสํ เตสํ อานิสํสานํ [Pg.194] วตฺถุภาวโต ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ. ทานมยนฺติ อนุปจฺฉินฺนภวมูลสฺส อนุคฺคหวเสน ปูชาวเสน วา อตฺตโน เทยฺยธมฺมสฺส ปเรสํ ปริจฺจาคเจตนา ทียติ เอตายาติ ทานํ, ทานเมว ทานมยํ. จีวราทีสุ หิ จตูสุ ปจฺจเยสุ อนฺนาทีสุ วา ทสสุ ทานวตฺถูสุ รูปาทีสุ วา ฉสุ อารมฺมเณสุ ตํ ตํ เทนฺตสฺส เตสํ อุปฺปาทนโต ปฏฺฐาย ปุพฺพภาเค ปริจฺจาคกาเล ปจฺฉา โสมนสฺสจิตฺเตน อนุสฺสรเณ จาติ ตีสุ กาเลสุ วุตฺตนเยน ปวตฺตเจตนา ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ นาม.

60. 第二品最初说的是“福业事”(puññakiriyavatthūni)：能产生可敬之有的果报，或能净化自身，故为“福”(puñña)；此福又因由因缘所应作，故为“业”(kiriyā)，合称“福业”(puññakiriyā)。它们是种种功德的基础，故为“福业事”。“布施所成”(dānamaya)者，谓以资助未断有根者，或以恭敬心，而有舍弃自身所有物予他人之思，以此而施，故为“布施”(dāna)；布施即是“布施所成”。于衣等四资具、食等十施物、或色等六所缘，施者从生起彼等施物开始，于前分、正施时、以及后分以喜悦心随念，于此三时中如是生起之思，即名“布施所成福业事”。

สีลมยนฺติ นิจฺจสีลอุโปสถนิยมาทิวเสน ปญฺจ, อฏฺฐ, ทส วา สีลานิ สมาทิยนฺตสฺส สีลปูรณตฺถํ ปพฺพชิสฺสามีติ วิหารํ คจฺฉนฺตสฺส ปพฺพชนฺตสฺส มโนรถํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ‘‘ปพฺพชิโต วตมฺหิ สาธุ สุฏฺฐู’’ติ อาวชฺเชนฺตสฺส สทฺธาย ปาติโมกฺขํ ปริปูเรนฺตสฺส ปญฺญาย จีวราทิเก ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส สติยา อาปาถคเตสุ รูปาทีสุ จกฺขุทฺวาราทีนิ สํวรนฺตสฺส วีริเยน อาชีวํ โสเธนฺตสฺส จ ปวตฺตา เจตนา สีลตีติ สีลมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ นาม.

“戒所成”(sīlamaya)是指：以常戒、布萨(uposatha)斋戒等方式受持五戒、八戒或十戒者；为圆满戒行，“我将出家”而前往寺院，以及已出家者，其愿望已达顶峰而思惟“我实已出家，善哉！善哉！”；以信圆满波罗提木叉(pātimokkha)；以慧省察衣等资具；以念防护眼门等，于进入范围之色等境；以精进清净活命——于此等时所生起之思，即名“戒所成福业事”。

ตถา ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๔๘) วุตฺเตน วิปสฺสนามคฺเคน จกฺขุํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสนฺตสฺส โสตํ, ฆานํ, ชิวฺหํ, กายํ, มนํ. รูเป…เป… ธมฺเม, จกฺขุวิญฺญาณํ…เป… มโนวิญฺญาณํ. จกฺขุสมฺผสฺสํ…เป… มโนสมฺผสฺสํ, จกฺขุสมฺผสฺสชํ เวทนํ…เป… มโนสมฺผสฺสชํ เวทนํ. รูปสญฺญํ…เป… ธมฺมสญฺญํ. ชรามรณํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสนฺตสฺส ยา เจตนา, ยา จ ปถวีกสิณาทีสุ อฏฺฐตึสาย อารมฺมเณสุ ปวตฺตา ฌานเจตนา, ยา จ อนวชฺเชสุ กมฺมายตนสิปฺปายตนวิชฺชาฏฺฐาเนสุ ปริจยมนสิการาทิวเสน ปวตฺตา เจตนา, สพฺพา ภาเวติ เอตายาติ ภาวนามยํ วุตฺตนเยน ปุญฺญกิริยวตฺถุ จาติ.

如《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga, 1.48)所说，以观(vipassanā)道观眼为无常、苦、无我，也观耳、鼻、舌、身、意；观色……乃至……观法；观眼识……乃至……观意识；观眼触……乃至……观意触；观眼触所生之受……乃至……观意触所生之受；观色想……乃至……观法想；观老死为无常、苦、无我，于此等时所生起之思；以及于地遍(pathavīkasiṇa)等三十八种所缘中生起的禅思；以及在无罪过的工巧处、技艺处、学问处等通过熟练作意等方式生起的思——所有这些皆依此而修习，故为“修所成”(bhāvanāmaya)，如前述，亦是福业事。

เอกเมกญฺเจตฺถ ยถารหํ ปุพฺพภาคโต ปฏฺฐาย กาเยน กโรนฺตสฺส กายกมฺมํ โหติ, ตทตฺถํ วาจํ นิจฺฉาเรนฺตสฺส วจีกมฺมํ, กายงฺคํ วาจงฺคญฺจ อโจเปตฺวา มนสา จินฺเตนฺตสฺส มโนกมฺมํ. อนฺนาทีนิ เทนฺตสฺส จาปิ ‘‘อนฺนทานาทีนิ เทมี’’ติ วา ทานปารมึ อาวชฺเชตฺวา วา ทานกาเล ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ โหติ. วตฺตสีเส ฐตฺวา ททโต สีลมยํ, ขยโต [Pg.195] วยโต กมฺมโต สมฺมสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ททโต ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ โหติ.

于此，一一如其所应，从前分开始，以身作者，为身业；为此发语者，为语业；不动身支语支，仅以意思惟者，为意业。布施食物等时，或思惟“我布施食物等”，或于布施时忆念布施波罗蜜，即是“布施所成福业事”。住于戒行之首而布施，即是“戒所成福业事”。建立“由灭尽、由衰变、由业”之省察而布施，即是“修所成福业事”。

อปรานิปิ สตฺต ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ – อปจิติสหคตํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ เวยฺยาวจฺจสหคตํ ปตฺติอนุปฺปทานํ อพฺภนุโมทนํ เทสนามยํ สวนมยํ ทิฏฺฐิชุคตํ ปุญฺญกิริยวตฺถูติ. สรณคมนมฺปิ หิ ทิฏฺฐิชุคเตเนว สงฺคยฺหติ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ.

另有七种福业事：恭敬相应福业事(apacitisahagataṃ)、服务相应福业事(veyyāvaccasahagataṃ)、回向功德(pattianuppadāna)、随喜功德(abbhanumodana)、说法所成福业事(desanāmaya)、听法所成福业事(savanamaya)、见正直所成福业事(diṭṭhijugata)。皈依(saraṇagamana)亦由“见正直”所摄。此处所应说者，将于后文显明。

ตตฺถ วุฑฺฒตรํ ทิสฺวา ปจฺจุคฺคมนปตฺตจีวรปฏิคฺคหณาภิวาทนมคฺคสมฺปทานาทิวเสน อปจายนสหคตํ เวทิตพฺพํ. วุฑฺฒตรานํ วตฺตปฏิปตฺติกรณวเสน, คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา คาเม ภิกฺขํ สมฺปาเทตฺวา อุปสํหรณวเสน ‘‘คจฺฉ ภิกฺขูนํ ปตฺตํ อาหรา’’ติ สุตฺวา เวเคน คนฺตฺวา ปตฺตาหรณาทิวเสน จ เวยฺยาวจฺจสหคตํ เวทิตพฺพํ. จตฺตาโร ปจฺจเย ทตฺวา ปุปฺผคนฺธาทีหิ รตนตฺตยสฺส ปูชํ กตฺวา อญฺญํ วา ตาทิสํ ปุญฺญํ กตฺวา ‘‘สพฺพสตฺตานํ ปตฺติ โหตู’’ติ ปริณามวเสน ปตฺติอนุปฺปทานํ เวทิตพฺพํ. ตถา ปเรหิ ทินฺนาย ปตฺติยา เกวลํ วา ปเรหิ กตํ ปุญฺญํ ‘‘สาธุ, สุฏฺฐู’’ติ อนุโมทนวเสน อพฺภนุโมทนํ เวทิตพฺพํ. อตฺตโน ปคุณธมฺมํ อปจฺจาสีสนฺโต หิตชฺฌาสเยน ปเรสํ เทเสติ – อิทํ เทสนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ นาม. ยํ ปน เอโก ‘‘เอวํ มํ ธมฺมกถิโกติ ชานิสฺสนฺตี’’ติ อิจฺฉาย ฐตฺวา ลาภสกฺการสิโลกสนฺนิสฺสิโต ธมฺมํ เทเสติ, ตํ น มหปฺผลํ โหติ. ‘‘อทฺธา อยํ อตฺตหิตปรหิตานํ ปฏิปชฺชนูปาโย’’ติ โยนิโสมนสิการปุเรจาริกหิตผรเณน มุทุจิตฺเตน ธมฺมํ สุณาติ, อิทํ สวนมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ โหติ. ยํ ปเนโก ‘‘อิติ มํ สทฺโธติ ชานิสฺสนฺตี’’ติ สุณาติ, ตํ น มหปฺผลํ โหติ. ทิฏฺฐิยา อุชุคมนํ ทิฏฺฐิชุคตํ, ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตสฺส สมฺมาทสฺสนสฺส เอตํ อธิวจนํ. อิทญฺหิ ปุพฺพภาเค วา ปจฺฉาภาเค วา ญาณวิปฺปยุตฺตมฺปิ อุชุกรณกาเล ญาณสมฺปยุตฺตเมว โหติ. อปเร ปนาหุ ‘‘วิชานนปชานนวเสน ทสฺสนํ ทิฏฺฐิ กุสลญฺจ วิญฺญาณํ กมฺมสฺสกตาญาณาทิ จ สมฺมาทสฺสน’’นฺติ. ตตฺถ กุสเลน วิญฺญาเณน ญาณสฺส อนุปฺปาเทปิ อตฺตนา กตปุญฺญานุสฺสรณวณฺณารหวณฺณนาทีนํ สงฺคโห, กมฺมสฺสกตาญาเณน กมฺมปถสมฺมาทิฏฺฐิยา[Pg.196]. อิตรํ ปน ทิฏฺฐิชุคตํ สพฺเพสํ นิยมลกฺขณํ. ยญฺหิ กิญฺจิ ปุญฺญํ กโรนฺตสฺส ทิฏฺฐิยา อุชุภาเวเนว ตํ มหปฺผลํ โหติ.

于此，见长老时，当知应以起身相迎、承接衣钵(pattacīvara)、顶礼、让路等方式，行“恭敬相应”(apacāyanasahagata)。为长老行义务；见比丘入村乞食，取其钵，于村中获得食物后奉还；听闻“去为比丘取钵来”时，速往取钵等，当知为“服务相应”(veyyāvaccasahagata)。布施四资具后，以花香等供养三宝，或作其他此类福业后，回向“愿此功德予一切众生”，当知为“回向功德”(pattianuppadāna)。如是，于他人所回向之功德，或仅于他人所作之福，以“善哉，善哉”随喜，当知为“随喜功德”(abbhanumodana)。不求回报，纯以利益之心为他人说法，此名“说法所成福业事”(desanāmaya)。若有人为“如是他人将知我为说法者”之欲，依止利养、恭敬、名声而说法，此非大果报。以“此实为自利利他之行道方法”之如理作意为前导，以柔软心听法，此为“听法所成福业事”(savanamaya)。若有人为“如是他人将知我为有信者”而听法，此非大果报。“见正直”(diṭṭhijugata)即见之正直，此是“有布施（之果）”等正见之同义词。此（正见）于前分或后分，纵与智不相应，然于令正直之时，则必与智相应。另有师言：“以了知、遍知而见，为见；善识、业自性智(kammassakatāñāṇa)等，为正见。”其中，以善识，纵无智生起，亦摄随念己所作福、赞叹应赞者等；以业自性智，摄业道正见。而此“见正直”，为一切（福业）之决定相。实因此见之正直，作者所作任何福业，方有大果报。

อิเมสํ ปน สตฺตนฺนํ ปุญฺญกิริยวตฺถูนํ ปุริเมหิ ตีหิ ทานมยาทีหิ ปุญฺญกิริยวตฺถูหิ สงฺคโห. ตตฺถ หิ อปจายนเวยฺยาวจฺจานิ สีลมเย, ปตฺติอนุปฺปทานอพฺภนุโมทนานิ ทานมเย, ธมฺมเทสนาสวนานิ ภาวนามเย, ทิฏฺฐิชุคตํ ตีสุปิ. เตนาห ภควา –

此七种福业事，为前三种布施所成等福业事所摄。其中，恭敬与服务摄于“戒所成”；回向功德与随喜功德摄于“布施所成”；说法与听法摄于“修所成”；“见正直”则通于三者。是故，世尊(bhagavā)说——

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ. กตมานิ ตีณิ? ทานมยํ…เป… ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถู’’ติ (อ. นิ. ๘.๓๖).

“诸比丘，有此三福业事。是哪三者？布施所成福业事……修所成福业事。”（《增支部》8.36）

เอตฺถ จ อฏฺฐนฺนํ กามาวจรกุสลเจตนานํ วเสน ติณฺณมฺปิ ปุญฺญกิริยวตฺถูนํ ปวตฺติ โหติ. ยถา หิ ปคุณํ ธมฺมํ ปริวตฺเตนฺตสฺส เอกจฺเจ อนุสนฺธึ อสลฺลกฺเขนฺตสฺเสว คจฺฉนฺติ, เอวํ ปคุณํ สมถวิปสฺสนาภาวนํ อนุยุญฺชนฺตสฺส อนฺตรนฺตรา ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตนาปิ มนสิกาโร ปวตฺตติ. สพฺพํ ตํ ปน มหคฺคตกุสลเจตนานํ วเสน ภาวนามยเมว ปุญฺญกิริยวตฺถุ โหติ, น อิตรานิ. คาถาย อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว.

此处因八种欲界善思的缘故，三种福业事都能发生。譬如熟练法义者转读法义时，有些人即使没有注意到前后关联也能理解；同样，精进修习止观者，即使偶尔以不与智相应的心来作意，他的作意也会持续不断地生起。然而，所有这些都因为有广大善思的缘故，只是属于修所成福业事，而不是其他的两种。偈颂之义已于下方述及。

ปฐมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一经释义终。

๒. จกฺขุสุตฺตวณฺณนา

2. 眼经释义

๖๑. ทุติเย จกฺขูนีติ จกฺขนฺตีติ จกฺขูนิ, สมวิสมํ อาจิกฺขนฺตานิ วิย ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. อถ วา จกฺขนฏฺเฐน จกฺขูนิ. กิมิทํ จกฺขนํ นาม? อสฺสาทนํ, ตถา หิ วทนฺติ ‘‘มธุํ จกฺขติ พฺยญฺชนํ จกฺขตี’’ติ อิมานิ จ อารมฺมณรสํ อนุภวนฺตานิ อสฺสาเทนฺตานิ วิย โหนฺตีติ จกฺขนฏฺเฐน จกฺขูนิ. ตานิ ปน สงฺเขปโต ทฺเว จกฺขูนิ – ญาณจกฺขุ, มํสจกฺขุ จาติ. เตสุ มํสจกฺขุ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. ญาณจกฺขุ ทิพฺพจกฺขุ, ปญฺญาจกฺขูติ อิธ ทฺวิธา กตฺวา วุตฺตํ.

61. 第二，所谓“眼”，即是能看之义，犹如显示平等与不平等而运转，此是其义。或者，以尝味之义故，称为眼。此尝味为何？即是领略、感受。譬如人们说“尝蜜”、“尝味”，这些（眼）也犹如领略、感受所缘之味，故以尝味之义故，称为眼。总而言之，眼有二种：智眼与肉眼。其中肉眼已如前述。智眼在此处被分为天眼与慧眼二种来说。

ตตฺถ [Pg.197] ทิพฺพจกฺขูติ ทิพฺพสทิสตฺตา ทิพฺพํ. เทวตานญฺหิ สุจริตกมฺมนิพฺพตฺตํ ปิตฺตเสมฺหรุหิราทีหิ อปลิพุทฺธํ อุปกฺกิเลสวิมุตฺตตาย ทูเรปิ อารมฺมณคฺคหณสมตฺถํ ทิพฺพํ ปสาทจกฺขุ โหติ. อิทญฺจาปิ วีริยภาวนาพลนิพฺพตฺตํ ญาณจกฺขุ ตาทิสเมวาติ ทิพฺพสทิสตฺตา ทิพฺพํ, ทิพฺพวิหารวเสน ปฏิลทฺธตฺตา อตฺตโน จ ทิพฺพวิหารสนฺนิสฺสิตตฺตา อาโลกปริคฺคเหน มหาชุติกตฺตา. ติโรกุฏฺฏาทิคตรูปทสฺสเนน มหาคติกตฺตาปิ ทิพฺพํ. ตํ สพฺพํ สทฺทสตฺถานุสาเรน เวทิตพฺพํ. ทสฺสนฏฺเฐน จกฺขุกิจฺจกรเณน จกฺขุมิวาติปิ จกฺขุ, ทิพฺพญฺจ ตํ จกฺขุ จาติ ทิพฺพจกฺขุ.

此处“天眼”，以其似天故，名为“天”。诸天之清净眼，乃由善行所生，不为胆、痰、血等所染，远离诸垢，能见远处之境。此由精进修习之力所生之智眼，亦复如是，以其似天故，名为“天”；又以依天住而得，自身亦依天住，以光明遍照故具大光明，以能见穿墙等之色故具大行境，亦名为“天”。此一切皆应依声论而知。以见为义，行眼之用，犹如眼故，亦名为“眼”；既是“天”，又是“眼”，故名“天眼”。

ปชานาตีติ ปญฺญา. กึ ปชานาติ? จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติอาทินา. วุตฺตญฺเหตํ –

“如实知”故，名为“慧”。如实知何？如实知四圣谛，即“此是苦”等。此已说——

‘‘ปชานาตีติ โข, อาวุโส, ตสฺมา ปญฺญาติ วุจฺจติ. กิญฺจ ปชานาติ? อิทํ ทุกฺข’’นฺติอาทิ (ม. นิ. ๑.๔๔๙).

“贤友，如实知故，名为‘慧’。如实知何？‘此是苦’等”（中部 1.449）。

อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘ปญฺญาปนวเสน ปญฺญา. กินฺติ ปญฺญาเปติ? อนิจฺจนฺติ ปญฺญาเปติ, ทุกฺขนฺติ ปญฺญาเปติ, อนตฺตาติ ปญฺญาเปตี’’ติ วุตฺตํ. สา ปนายํ ลกฺขณาทิโต ยถาสภาวปฏิเวธลกฺขณา, อกฺขลิตปฏิเวธลกฺขณา วา กุสลิสฺสาสขิตฺตอุสุปฏิเวโธ วิย, วิสโยภาสนรสา ปทีโป วิย, อสมฺโมหปจฺจุปฏฺฐานา อรญฺญคตสุเทสโก วิย. วิเสสโต ปเนตฺถ อาสวกฺขยญาณสงฺขาตา ปญฺญา จตุสจฺจทสฺสนฏฺเฐน ปญฺญาจกฺขูติ อธิปฺเปตา. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาที’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๕).

然而在义注中说：“以施设之义故，名为‘慧’。如何施设？施设为无常，施设为苦，施设为无我。”此慧从相而言，具有如实通达自性之相，或具有无碍通达之相，犹如善射者所射之箭的穿透；具有照亮所缘之作用，犹如明灯；具有不迷惑之现起，犹如林中之善向导。此处特别是指名为漏尽智之慧，以见四圣谛之义故，名为“慧眼”。正是针对此而言：“眼生起，智生起，慧生起，明生起，光明生起。”（相应部 5.1081；大品 15）

เอเตสุ จ มํสจกฺขุ ปริตฺตํ, ทิพฺพจกฺขุ มหคฺคตํ, อิตรํ อปฺปมาณํ. มํสจกฺขุ รูปํ, อิตรานิ อรูปานิ. มํสจกฺขุ ทิพฺพจกฺขุ จ โลกิยานิ สาสวานิ รูปวิสยานิ, อิตรํ โลกุตฺตรํ อนาสวํ จตุสจฺจวิสยํ. มํสจกฺขุ อพฺยากตํ, ทิพฺพจกฺขุ สิยา กุสลํ สิยา อพฺยากตํ, ตถา ปญฺญาจกฺขุ. มํสจกฺขุ กามาวจรํ, ทิพฺพจกฺขุ รูปาวจรํ, อิตรํ โลกุตฺตรนฺติ เอวมาทิ วิภาคา เวทิตพฺพา.

在这些（眼）中，肉眼是有限的，天眼是广大的，其余（慧眼）是无量的。肉眼是色法，其余（眼）是无色法。肉眼与天眼是世间的、有漏的、以色为所缘的，其余（慧眼）是出世间的、无漏的、以四圣谛为所缘的。肉眼是无记的，天眼或善或无记，慧眼亦复如是。肉眼属于欲界，天眼属于色界，其余（慧眼）属于出世间，应知如是等分别。

คาถาสุ อนุตฺตรนฺติ ปญฺญาจกฺขุํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตญฺหิ อาสวกฺขยญาณภาวโต อนุตฺตรํ. อกฺขาสิ ปุริสุตฺตโมติ ปุริสานํ อุตฺตโม อคฺโค [Pg.198] สมฺมาสมฺพุทฺโธ เทเสสิ. อุปฺปาโทติ มํสจกฺขุสฺส ปวตฺติ. มคฺโคติ อุปาโย, ทิพฺพจกฺขุสฺส การณํ. ปกติจกฺขุมโต เอว หิ ทิพฺพจกฺขุ อุปฺปชฺชติ, ยสฺมา กสิณาโลกํ วฑฺเฒตฺวา ทิพฺพจกฺขุญาณสฺส อุปฺปาทนํ, โส จ กสิณมณฺฑเล อุคฺคหนิมิตฺเตน วินา นตฺถีติ. ยโตติ ยทา. ญาณนฺติ อาสวกฺขยญาณํ. เตเนวาห ‘‘ปญฺญาจกฺขุ อนุตฺตร’’นฺติ. ยสฺส จกฺขุสฺส ปฏิลาภาติ ยสฺส อริยสฺส ปญฺญาจกฺขุสฺส อุปฺปตฺติยา ภาวนาย สพฺพสฺมา วฏฺฏทุกฺขโต ปมุจฺจติ ปริมุจฺจตีติ.

偈颂中“无上”是指慧眼。以其是漏尽智故，名为无上。“最胜人宣说”是指人中至上、最胜之正等觉者所教导。“生起”是指肉眼的生起。“道”是方法，是天眼之因。因为天眼确实是从本来的眼产生的，必须通过增长遍处(kasiṇa)光明才能生起天眼智，而如果没有遍处相的把握(uggahanimitta)，天眼智就无法产生。“Yato”是“何时”义。“智”是指漏尽智。因此说“慧眼无上”。“得此眼者”是指任何圣者，以慧眼之生起与修习，而从一切轮回苦中解脱、彻底解脱。

ทุติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二经释义终。

๓. อินฺทฺริยสุตฺตวณฺณนา

3. 根经释义

๖๒. ตติเย อินฺทฺริยานีติ อธิปเตยฺยฏฺเฐน อินฺทฺริยานิ. ยานิ หิ สหชาตธมฺเมสุ อิสฺสรา วิย หุตฺวา เตหิ อนุวตฺติตพฺพานิ, ตานิ อินฺทฺริยานิ นาม. อปิจ อินฺโท ภควา ธมฺมิสฺสโร ปรเมน จิตฺติสฺสริเยน สมนฺนาคโต. เตน อินฺเทน สพฺพปฐมํ ทิฏฺฐตฺตา อธิคตตฺตา ปเรสญฺจ ทิฏฺฐตฺตา เทสิตตฺตา วิหิตตฺตา โคจรภาวนาเสวนาหิ ทิฏฺฐตฺตา จ อินฺทฺริยานิ. อินฺทํ วา มคฺคาธิคมสฺส อุปนิสฺสยภูตํ ปุญฺญกมฺมํ, ตสฺส ลิงฺคานีติปิ อินฺทฺริยานิ. อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยนฺติ ‘‘อนมตคฺเค สํสาเร อนญฺญาตํ อนธิคตํ อมตปทํ จตุสจฺจธมฺมเมว วา ชานิสฺสามี’’ติ ปฏิปนฺนสฺส อิมินา ปุพฺพภาเคน อุปฺปนฺนํ อินฺทฺริยํ, โสตาปตฺติมคฺคปญฺญาเยตํ อธิวจนํ. อญฺญินฺทฺริยนฺติ อาชานนอินฺทฺริยํ. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – อาชานาติ ปฐมมคฺคญาเณน ทิฏฺฐมริยาทํ อนติกฺกมิตฺวาว ชานาตีติ อญฺญา. ยเถว หิ ปฐมมคฺคปญฺญา ทุกฺขาทีสุ ปริญฺญาภิสมยาทิวเสน ปวตฺตติ, ตเถว อยมฺปิ ปวตฺตตีติ อญฺญา จ สา ยถาวุตฺเตนฏฺเฐน อินฺทฺริยํ จาติ อญฺญินฺทฺริยํ. อาชานนฏฺเฐเนว อญฺญสฺส วา อริยปุคฺคลสฺส อินฺทฺริยนฺติ อญฺญินฺทฺริยํ, โสตาปตฺติผลโต ปฏฺฐาย ฉสุ ฐาเนสุ ญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. อญฺญาตาวินฺทฺริยนฺติ อญฺญาตาวิโน จตูสุ สจฺเจสุ นิฏฺฐิตญาณกิจฺจสฺส ขีณาสวสฺส อุปฺปชฺชนโต อินฺทฺริยฏฺฐสมฺภวโต จ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ. เอตฺถ จ ปฐมปจฺฉิมานิ ปฐมมคฺคจตุตฺถผลวเสน เอกฏฺฐานิกานิ, อิตรํ อิตรมคฺคผลวเสน ฉฏฺฐานิกนฺติ เวทิตพฺพํ.

62. 第三，根：以主宰之义故，名为“根”。凡于俱生法中，犹如君王般具有主宰性，而为彼等所随顺者，故名为“根”。此外，世尊(bhagavā)是法的君主(dhammissaro)，具足最殊胜之心自在。因为此‘主’(indena)最初见到、证得，并为他人开示、教导、规定，以及通过行境修习而使他人见到，故名为“根”。或者，作为证得圣道之依止的善业，是为‘主’(inda)，而诸根是其特征(liṅga)，故亦名为‘根’(indriya)。“未知当知根”(anaññātaññassāmītindriya)是指：“在无始的轮回中，我将要证悟过去未曾觉悟、未曾证得的甘露(amata)之境，或四圣谛法”，对于这样趣入修行的人来说，以此前分所生之根，即是预流道智慧之异名。“已知根”(aññindriya)即是已了知之根，此处其义是：通过初道智见到所见的界限，并且不逾越此界限而知，故名为“已知”(aññā)。正如初道智慧在苦等方面，以遍知、现观等方式发生作用，此根亦复如是发生作用，故名为“已知”，并且由于上述之义而成为根，因此名为“已知根”。或者，依据了知之义，亦可说是圣者之根，故名为“已知根”，这是从预流果开始，在六种情况下所生之智慧之异名。“具知根”(aññātāvindriya)是指在四圣谛中已完成智慧之业、漏尽之阿罗汉所生起之根，从具备根之义上来说，故名为“具知根”。在此，最初的“未知当知根”与最后的“具知根”是与初道及第四果相关的，各为一处；而其余“已知根”则根据其余的道与果而有六处，应知此点。

คาถาสุ [Pg.199] สิกฺขมานสฺสาติ อธิสีลสิกฺขาทโย สิกฺขมานสฺส ภาเวนฺตสฺส. อุชุมคฺคานุสาริโนติ อุชุมคฺโค วุจฺจติ อริยมคฺโค, อนฺตทฺวยวิวชฺชิตตฺตา ตสฺส อนุสฺสรณโต อุชุมคฺคานุสาริโน, ปฏิปาฏิยา มคฺเค อุปฺปาเทนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ขยสฺมินฺติ อนวเสสกิเลสานํ เขปนโต ขยสงฺขาเต อคฺคมคฺเค ญาณํ ปฐมํ ปุเรเยว อุปฺปชฺชติ. ตโต อญฺญา อนนฺตราติ ตโต มคฺคญาณโต อนนฺตรา อรหตฺตํ อุปฺปชฺชติ. อถ วา อุชุมคฺคานุสาริโนติ ลีนุทฺธจฺจปติฏฺฐานายูหนาทิเก วชฺเชตฺวา สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ กตฺวา ภาวนาวเสน ปวตฺตํ ปุพฺพภาคมคฺคํ อนุสฺสรนฺตสฺส อนุคจฺฉนฺตสฺส ปฏิปชฺชนฺตสฺส โคตฺรภุญาณานนฺตรํ ทิฏฺเฐกฏฺฐานํ กิเลสานํ เขปนโต ขยสฺมึ โสตาปตฺติมคฺเค ปฐมํ ญาณํ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ. ตโต อญฺญา อนนฺตราติ ตโต ปฐมญาณโต อนนฺตรา อนนฺตรโต ปฏฺฐาย ยาว อคฺคมคฺคา อญฺญา อญฺญินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ.

偈颂中“修习者”，是指修习增上戒学等并加以培育的人。“直道随行者”，直道指的是圣道，以其远离两边故，随顺此道而行，意思是次第地在道中生起。“于灭尽时”，是指在因无余断尽诸烦恼而被称为“灭尽”的最上道中，智慧最先产生。“其后无间为已知”，是指从道智之后，紧接着产生阿罗汉果。或者，“直道随行者”，是指避开昏沉、掉举等障碍，修习止观双运，随顺、随行、实践前分道的人，在种姓智之后，因见一处而断尽诸烦恼，于须陀洹道中，最初生起“未知当知根”的智慧。“其后无间为已知”，是指从最初的智慧之后，紧接着，从那一刻开始，直到最上道，生起“已知根”的智慧。

ตโต อญฺญา วิมุตฺตสฺสาติ ตโต อญฺญา อญฺญินฺทฺริยโต ปจฺฉา อรหตฺตมคฺคญาณานนฺตรา อรหตฺตผเลน ปญฺญาวิมุตฺติยา อญฺญาตาวินฺทฺริเยน วิมุตฺตสฺส. ญาณํ เว โหติ ตาทิโนติ อรหตฺตผลุปฺปตฺติโต อุตฺตรกาเล อิฏฺฐานิฏฺฐาทีสุ ตาทิลกฺขณปฺปตฺตสฺส ขีณาสวสฺส ปจฺจเวกฺขณญาณํ อุปฺปชฺชติ. กถํ อุปฺปชฺชตีติ อาห ‘‘อกุปฺปา เม วิมุตฺตี’’ติ. ตสฺส อกุปฺปภาวสฺส การณํ ทสฺเสติ ‘‘ภวสํโยชนกฺขยา’’ติ.

“其后，于具知根解脱者”，即是从“已知根”之后，在阿罗汉道智之后，以阿罗汉果的慧解脱和“具知根”而解脱者。“于如是者实有智”，即在阿罗汉果生起之后，对于可爱或不可爱等境况，已达如是相的漏尽者，生起省察智。如何生起呢？（经中）说：“我解脱不动摇。”并开示其不动摇的原因：“因有结已尽。”

อิทานิ ตาทิสํ ขีณาสวํ โถเมนฺโต ‘‘ส เว อินฺทฺริยสมฺปนฺโน’’ติ ตติยํ คาถมาห. ตตฺถ อินฺทฺริยสมฺปนฺโนติ ยถาวุตฺเตหิ ตีหิ โลกุตฺตรินฺทฺริเยหิ สมนฺนาคโต, สุทฺเธหิปิ วา ปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺเธหิ สทฺธาทีหิ อินฺทฺริเยหิ สมนฺนาคโต ปริปุณฺโณ, ตโต เอว จกฺขาทีหิ สุฏฺฐุ วูปสนฺเตหิ นิพฺพิเสวเนหิ อินฺทฺริเยหิ สมนฺนาคโต. เตนาห ‘‘สนฺโต’’ติ, สพฺพกิเลสปริฬาหวูปสเมน อุปสนฺโตติ อตฺโถ. สนฺติปเท รโตติ นิพฺพาเน อภิรโต อธิมุตฺโต. เอตฺถ จ ‘‘อินฺทฺริยสมฺปนฺโน’’ติ เอเตน ภาวิตมคฺคตา, ปริญฺญาตกฺขนฺธตา จสฺส ทสฺสิตา. ‘‘สนฺโต’’ติ เอเตน ปหีนกิเลสตา, ‘‘สนฺติปเท รโต’’ติ เอเตน สจฺฉิกตนิโรธตาติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

如今赞叹这样的漏尽者，（经中）说“彼确为根具足”此第三偈。此中，“根具足”是指具足如前所说的三种出世间根，或者具足已得清净轻安之信等诸根而圆满，又因此眼等诸根已善调伏、不享受欲乐而具足。因此说“寂静”，意思是因止息了一切烦恼热恼而寂静。“乐于寂静处”即乐于涅槃、胜解涅槃。此处，“根具足”显示他已修习道，以及已遍知诸蕴；“寂静”显示他已断除烦恼；“乐于寂静处”显示他已证得灭。其余（含义）如前所述。

ตติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第三经释义终。

๔. อทฺธาสุตฺตวณฺณนา

4. 时经释义

๖๓. จตุตฺเถ [Pg.200] อทฺธาติ กาลา. อตีโต อทฺธาติอาทีสุ ทฺเว ปริยายา – สุตฺตนฺตปริยาโย, อภิธมฺมปริยาโย จ. ตตฺถ สุตฺตนฺตปริยาเยน ปฏิสนฺธิโต ปุพฺเพ อตีโต อทฺธา นาม, จุติโต ปจฺฉา อนาคโต อทฺธา นาม, สห จุติปฏิสนฺธีหิ ตทนนฺตรํ ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธา นาม. อภิธมฺมปริยาเยน อุปฺปาโท, ฐิติ, ภงฺโคติ อิเม ตโย ขเณ ปตฺวา นิรุทฺธธมฺมา อตีโต อทฺธา นาม, ตโยปิ ขเณ อสมฺปตฺตา อนาคโต อทฺธา นาม, ขณตฺตยสมงฺคิโน ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธา นาม.

63. 第四是时。关于过去时等词有两种解释——经藏解释和阿毗达摩解释。其中，依经藏解释，结生之前是过去时，死亡之后是未来时，与死亡、结生同时以及紧随其后的就是现在时。依阿毗达摩解释，经历了生、住、灭这三刹那并已灭之法是过去时，尚未经历三刹那之法是未来时，具足三刹那之法是现在时。

อปโร นโย – อยญฺหิ อตีตาทิวิภาโค อทฺธาสนฺตติสมยขณวเสน จตุธา เวทิตพฺโพ. เตสุ อทฺธาวิภาโค วุตฺโต. สนฺตติวเสน สภาคา เอกอุตุสมุฏฺฐานา, เอกาหารสมุฏฺฐานา จ ปุพฺพาปริยวเสน วตฺตมานาปิ ปจฺจุปฺปนฺนา. ตโต ปุพฺเพ วิสภาคอุตุอาหารสมุฏฺฐานา อตีตา ปจฺฉา อนาคตา. จิตฺตชา เอกวีถิเอกชวนเอกสมาปตฺติสมุฏฺฐานา ปจฺจุปฺปนฺนา นาม, ตโต ปุพฺเพ อตีตา, ปจฺฉา อนาคตา. กมฺมสมุฏฺฐานานํ ปาฏิเยกฺกํ สนฺตติวเสน อตีตาทิเภโท นตฺถิ, เตสํเยว ปน อุตุอาหารจิตฺตสมุฏฺฐานานํ อุปตฺถมฺภกวเสน ตสฺส อตีตาทิภาโว เวทิตพฺโพ. สมยวเสน เอกมุหุตฺตปุพฺพณฺหสายนฺหรตฺติทิวาทีสุ สมเยสุ สนฺตานวเสน ปวตฺตมานา ตํตํสมเย ปจฺจุปฺปนฺนา นาม, ตโต ปุพฺเพ อตีตา, ปจฺฉา อนาคตา. อยํ ตาว รูปธมฺเมสุ นโย. อรูปธมฺเมสุ ปน ขณวเสน อุปฺปาทาทิกฺขณตฺตยปริยาปนฺนา ปจฺจุปฺปนฺนา, ตโต ปุพฺเพ อตีตา, ปจฺฉา อนาคตา. อปิจ อติกฺกนฺตเหตุปจฺจยกิจฺจา อตีตา, นิฏฺฐิตเหตุกิจฺจา อนิฏฺฐิตปจฺจยกิจฺจา ปจฺจุปฺปนฺนา, อุภยกิจฺจํ อสมฺปตฺตา อนาคตา. อตฺตโน วา กิจฺจกฺขเณ ปจฺจุปฺปนฺนา, ตโต ปุพฺเพ อตีตา, ปจฺฉา อนาคตา. เอตฺถ จ ขณาทิกถาว นิปฺปริยายา, เสสา ปริยายา. อยญฺหิ อตีตาทิเภโท นาม ธมฺมานํ โหติ, น กาลสฺส. อตีตาทิเภเท ปน ธมฺเม อุปาทาย ปรมตฺถโต อวิชฺชมาโนปิ กาโล อิธ เตเนว โวหาเรน อตีโตติอาทินา วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

另一说，此过去等区分，应从时段、相续、时分、刹那四种角度来理解。其中时段的区分已经讲过。就相续来说，同类、同季生起、同食生起，依前后顺序而转起者亦是现在；在此之前，由异季、异食生起者是过去；在此之后者是未来。心生、同一心路、同一速行、同一等至生起者是现在；在此之前是过去，在此之后是未来。业生起者个别而言，就相续来说无有过去等区分，但应该知道，依靠季、食、心生起者之助益，可以区分过去等。就时分而言，于须臾、午前、午后、夜间、日间等时分中，依相续而转起者，于彼时分是现在；在此之前是过去，在此之后是未来。此为色法之说。于无色法中，就刹那而言，包含于生、住、灭三刹那者是现在；在此之前是过去，在此之后是未来。再者，已超越因缘作用者是过去，已完成因之作用而未完成缘之作用者是现在，两者作用皆未完成者是未来。或者，于自之作用刹那是现在；在此之前是过去，在此之后是未来。此处，刹那等之说乃是究竟义，其余是方便说。此过去等之区分乃是诸法之区分，非时间之区分。虽然就胜义而言，时间并不存在，但依于过去等法而假立，故于此处以彼世俗之说，而说为“过去”等，应如是知。

คาถาสุ [Pg.201] อกฺเขยฺยสญฺญิโนติ เอตฺถ อกฺขายติ, กถียติ, ปญฺญาปียตีติ อกฺเขยฺยํ, กถาวตฺถุ, อตฺถโต รูปาทโย ปญฺจกฺขนฺธา. วุตฺตญฺเหตํ –

在偈颂中被称为“应说想”之处，“应说”是指被宣说、被讲述、被安立，也就是谈论之所依，就义而言，是色等五蕴。此乃如是说——

‘‘อตีตํ วา อทฺธานํ อารพฺภ กถํ กเถยฺย, อนาคตํ วา…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ วา อทฺธานํ อารพฺภ กถํ กเถยฺยา’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๐๕).

“谈论过去时，或……未来时……或……谈论现在时。”（长部3.305）

ตถา –

如是——

‘‘ยํ, ภิกฺขเว, รูปํ อตีตํ นิรุทฺธํ วิปริณตํ, ‘อโหสี’ติ ตสฺส สงฺขา, ‘อโหสี’ติ ตสฺส สมญฺญา, ‘อโหสี’ติ ตสฺส ปญฺญตฺติ; น ตสฺส สงฺขา อตฺถีติ, น ตสฺส สงฺขา ภวิสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๖๒) –

“诸比丘，凡是过去的色，已灭、已变易，对它只有‘曾是’之算计，只有‘曾是’之称谓，只有‘曾是’之安立；对它没有‘是’之算计，没有‘将是’之算计。”（相应部3.62）

เอวํ วุตฺเตน นิรุตฺติปถสุตฺเตนปิ เอตฺถ อตฺโถ ทีเปตพฺโพ. เอวํ กถาวตฺถุภาเวน อกฺเขยฺยสงฺขาเต ขนฺธปญฺจเก อหนฺติ จ มมนฺติ จ เทโวติ จ มนุสฺโสติ จ อิตฺถีติ จ ปุริโสติ จ อาทินา ปวตฺตสญฺญาวเสน อกฺเขยฺยสญฺญิโน, ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ สตฺตปุคฺคลาทิสญฺญิโนติ อตฺโถ. อกฺเขยฺยสฺมึ ตณฺหาทิฏฺฐิคฺคาหวเสน ปติฏฺฐิตา, ราคาทิวเสน วา อฏฺฐหากาเรหิ ปติฏฺฐิตา. รตฺโต หิ ราควเสน ปติฏฺฐิโต โหติ, ทุฏฺโฐ โทสวเสน, มูฬฺโห โมหวเสน, ปรามฏฺโฐ ทิฏฺฐิวเสน, ถามคโต อนุสยวเสน, วินิพทฺโธ มานวเสน, อนิฏฺฐงฺคโต วิจิกิจฺฉาวเสน, วิกฺเขปคโต อุทฺธจฺจวเสน ปติฏฺฐิโต โหตีติ.

如此所说，此处亦当以《语路经》(Niruttipathasutta)来阐明其义。像这样，在被称为应说之五蕴里，有“我”、“我的”、“天”、“人”、“女人”、“男人”等等，依于流转之想而为应说想。其义是，于五取蕴中，有众生、个体等之想。于应说者，依贪、见之执取而安住，或者依贪等，以八种行相而安住。贪染者依贪而安住，嗔恚者依嗔而安住，愚痴者依痴而安住，执取者依见而安住，坚固者依随眠而安住，被系缚者依慢而安住，未决者依疑而安住，散乱者依掉举而安住。

อกฺเขยฺยํ อปริญฺญายาติ ตํ อกฺเขยฺยํ เตภูมกธมฺเม ตีหิ ปริญฺญาหิ อปริชานิตฺวา ตสฺส อปริชานนเหตุ. โยคมายนฺติ มจฺจุโนติ มรณสฺส โยคํ เตน สํโยคํ อุปคจฺฉนฺติ, น วิสํโยคนฺติ อตฺโถ.

“未遍知应说者”，即因未能以三种遍知遍知彼三地之法，因为未能遍知彼之故。“趣向死之系缚”，意思是趣向死亡之系缚，即与之结合，而非脱离。

อถ วา โยคนฺติ อุปายํ, เตน โยชิตํ ปสาริตํ มารเสนฏฺฐานิยํ อนตฺถชาลํ กิเลสชาลญฺจ อุปคจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ตถา หิ วุตฺตํ –

或者，“系缚”(yoga)即是方法(upāya)，是说他们趣向那由彼方法所施设、扩展的，作为魔军(Mārasena)阵地的祸害之网与烦恼之网。此乃其义。正如所说——

‘‘น หิ โน สงฺครํ เตน, มหาเสเนน มจฺจุนา’’ติ. (ม. นิ. ๓.๒๗๒;

ชา. ๒.๒๒.๑๒๑;

เนตฺติ. ๑๐๓);

“我等实未与彼大军(mahāsena)死神有约。”（中部3.272；本生2.22.121；导论103）

เอตฺตาวตา วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิวฏฺฏํ ทสฺเสตุํ ‘‘อกฺเขยฺยญฺจ ปริญฺญายา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ จ-สทฺโท พฺยติเรเก, เตน อกฺเขยฺยปริชานเนน ลทฺธพฺพํ วกฺขมานเมว วิเสสํ โชเตติ. ปริญฺญายาติ วิปสฺสนาสหิตาย [Pg.202] มคฺคปญฺญาย ทุกฺขนฺติ ปริจฺฉิชฺช ชานิตฺวา, ตปฺปฏิพทฺธกิเลสปฺปหาเนน วา ตํ สมติกฺกมิตฺวา ติสฺสนฺนมฺปิ ปริญฺญานํ กิจฺจํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา. อกฺขาตารํ น มญฺญตีติ สพฺพโส มญฺญนานํ ปหีนตฺตา ขีณาสโว อกฺขาตารํ น มญฺญติ, การกาทิสภาวํ กิญฺจิ อตฺตานํ น ปจฺเจตีติ อตฺโถ. ผุฏฺโฐ วิโมกฺโข มนสา, สนฺติปทมนุตฺตรนฺติ ยสฺมา สพฺพสงฺขตวิมุตฺตตฺตา ‘‘วิโมกฺโข’’ติ สพฺพกิเลสสนฺตาปวูปสมนฏฺฐานตาย ‘‘สนฺติปท’’นฺติ ลทฺธนาโม นิพฺพานธมฺโม ผุฏฺโฐ ผุสิโต ปตฺโต, ตสฺมา อกฺขาตารํ น มญฺญตีติ. อถ วา ‘‘ปริญฺญายา’’ติ ปเทน ทุกฺขสจฺจสฺส ปริญฺญาภิสมยํ สมุทยสจฺจสฺส ปหานาภิสมยญฺจ วตฺวา อิทานิ ‘‘ผุฏฺโฐ วิโมกฺโข มนสา, สนฺติปทมนุตฺตร’’นฺติ อิมินา มคฺคนิโรธานํ ภาวนาสจฺฉิกิริยาภิสมยํ วทติ. ตสฺสตฺโถ – สมุจฺเฉทวเสน สพฺพกิเลเสหิ วิมุจฺจตีติ วิโมกฺโข, อริยมคฺโค. โส ปนสฺส มคฺคจิตฺเตน ผุฏฺโฐ ผุสิโต ภาวิโต, เตเนว อนุตฺตรํ สนฺติปทํ นิพฺพานํ ผุฏฺฐํ ผุสิตํ สจฺฉิกตนฺติ.

至此已显示轮回，今为显示还灭，故说“遍知所应说者”等。此处的‘ca’(且)字表示区别，它阐明了通过遍知所应说者而获得的、即将宣说的殊胜之处。“遍知”，即是以与观(vipassanā)相应的道慧，辨知“苦”而了知，或以断除与其相连的烦恼而超越之，令三种遍知的作用达到究竟。“不思量宣说者”，是因一切思量皆已断尽，故漏尽者不思量宣说者，其义为不认为有任何作者等自性为我。“解脱为心所触，是无上寂静处”：由于从一切有为法中解脱，故名为“解脱”；由于是平息一切烦恼热恼之处，故得名“寂静处”。此涅槃法已被触及、证得，是故不思量宣说者。或者，以“遍知”一词说明了苦谛的遍知现观与集谛的断除现观之后，今以“解脱为心所触，是无上寂静处”一句，宣说道谛的修习现观与灭谛的作证现观。其义为：以断尽的方式从一切烦恼中解脱，故名“解脱”，即是圣道。彼以道心所触及、修习，由此，无上寂静处涅槃亦被触及、作证。

อกฺเขยฺยสมฺปนฺโนติ อกฺเขยฺยนิมิตฺตํ วิวิธาหิ วิปตฺตีหิ อุปทฺทุเต โลเก ปหีนวิปลฺลาสตาย ตโต สุปริมุตฺโต อกฺเขยฺยปริญฺญาภินิพฺพตฺตาหิ สมฺปตฺตีหิ สมฺปนฺโน สมนฺนาคโต. สงฺขาย เสวีติ ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺติยา จีวราทิปจฺจเย สงฺขาย ปริตุเลตฺวาว เสวนสีโล, สงฺขาตธมฺมตฺตา จ อาปาถคตํ สพฺพมฺปิ วิสยํ ฉฬงฺคุเปกฺขาวเสน สงฺขาย เสวนสีโล. ธมฺมฏฺโฐติ อเสกฺขธมฺเมสุ นิพฺพานธมฺเม เอว วา ฐิโต. เวทคูติ เวทิตพฺพสฺส จตุสจฺจสฺส ปารงฺคตตฺตา เวทคู. เอวํคุโณ อรหา ภวาทีสุ กตฺถจิ อายตึ ปุนพฺภวาภาวโต มนุสฺสเทวาติ สงฺขฺยํ น อุเปติ, อปญฺญตฺติกภาวเมว คจฺฉตีติ อนุปาทาปรินิพฺพาเนน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.

成就所应说者：于为种种灾患所扰之世间，此乃所应说之相，因已断除颠倒，故得善解脱，具足并成就由遍知所应说者而生起的圆满。审虑而受用者：因已达智慧广博，对衣等资具，必经审虑、衡量后才受用；又因已审察诸法，对一切进入范围的所缘，皆以六支舍的方式审虑而受用。住法者：安住于无学法，或即安住于涅槃法。知究竟者：因已达所应知之四圣谛的彼岸，故为知究竟者。具此等功德的阿罗汉，于未来任何存在中皆不再有后有，故不入“人”或“天”之数，仅趣入不可施设的状态。以此无取般涅槃结束了教说。

จตุตฺถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第四经释义终。

๕. ทุจฺจริตสุตฺตวณฺณนา

5. 恶行经释义

๖๔. ปญฺจเม ทุฏฺฐุ จริตานิ, ทุฏฺฐานิ วา จริตานิ ทุจฺจริตานิ. กาเยน ทุจฺจริตํ, กายโต วา ปวตฺตํ ทุจฺจริตํ กายทุจฺจริตํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย[Pg.203]. อิมานิ จ ทุจฺจริตานิ ปญฺญตฺติยา วา กเถตพฺพานิ กมฺมปเถหิ วา. ตตฺถ ปญฺญตฺติยา ตาว กายทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทสฺส วีติกฺกโม กายทุจฺจริตํ, วจีทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทสฺส วีติกฺกโม วจีทุจฺจริตํ, อุภยตฺถ ปญฺญตฺตสฺส วีติกฺกโม มโนทุจฺจริตนฺติ อยํ ปญฺญตฺติกถา. ปาณาติปาตาทโย ปน ติสฺโส เจตนา กายทฺวาเรปิ, วจีทฺวาเรปิ, อุปฺปนฺนา กายทุจฺจริตํ, ตถา จตสฺโส มุสาวาทาทิเจตนา วจีทุจฺจริตํ, อภิชฺฌา, พฺยาปาโท, มิจฺฉาทิฏฺฐีติ ตโย เจตนาสมฺปยุตฺตธมฺมา มโนทุจฺจริตนฺติ อยํ กมฺมปถกถา.

64. 第五，恶劣的行为，或败坏的行为，即是恶行。由身所行的恶行，或从身发起的恶行，是身恶行。其余同理。这些恶行可以依制订(paññatti)说，也可以依业道(kammapatha)说。其中，依制订说，即违犯于身门所制订的学处(sikkhāpada)是身恶行，违犯于语门所制订的学处是语恶行，违犯于此二者所制订者是意恶行，这是依制订的说法。然而，杀生等三种思(cetanā)，无论生起于身门或语门，都是身恶行；同样，妄语等四种思是语恶行；贪欲、嗔恚、邪见这三种与思相应的法是意恶行，这是依业道的说法。

คาถายํ กมฺมปถปฺปตฺโตเยว ปาปธมฺโม กายทุจฺจริตาทิภาเวน วุตฺโตติ ตทญฺญํ ปาปธมฺมํ สงฺคณฺหิตุํ ‘‘ยญฺจญฺญํ โทสสญฺหิต’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ โทสสญฺหิตนฺติ ราคาทิกิเลสสํหิตํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

偈颂中，仅从业道所摄的恶法，以身恶行等方式宣说，为涵盖其他恶法，故说“以及其他与过患相应的（法）”。其中，“与过患相应”是指与贪等烦恼相应。其余则易于了知。

ปญฺจมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第五经释义终。

๖. สุจริตสุตฺตวณฺณนา

6. 善行经释义

๖๕. ฉฏฺเฐ สุฏฺฐุ จริตานิ, สุนฺทรานิ วา จริตานิ สุจริตานิ. กาเยน สุจริตํ, กายโต วา ปวตฺตํ สุจริตํ กายสุจริตํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อิธาปิ ปน ปญฺญตฺติวเสน, กมฺมปถวเสน จาติ ทุวิธา กถา. ตตฺถ กายทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทสฺส อวีติกฺกโม กายสุจริตํ, วจีทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทสฺส อวีติกฺกโม วจีสุจริตํ, อุภยตฺถ ปญฺญตฺตสฺส อวีติกฺกโม มโนสุจริตนฺติ อยํ ปญฺญตฺติกถา. ปาณาติปาตาทีหิ ปน วิรมนฺตสฺส อุปฺปนฺนา ติสฺโส เจตนาปิ วิรติโยปิ กายสุจริตํ, มุสาวาทาทีหิ วิรมนฺตสฺส จตสฺโส เจตนาปิ วิรติโยปิ วจีสุจริตํ, อนภิชฺฌา, อพฺยาปาโท, สมฺมาทิฏฺฐีติ ตโย เจตนาสมฺปยุตฺตธมฺมา มโนสุจริตนฺติ อยํ กมฺมปถกถา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

65. 第六，善妙的行为，或美好的行为，即是善行。由身所行的善行，或从身发起的善行，是身善行。其余同理。此处亦有依制订与依业道两种说法。其中，依制订说，即不违犯于身门所制订的学处是身善行，不违犯于语门所制订的学处是语善行，不违犯于此二者所制订者是意善行，这是依制订的说法。从业道方面说，远离杀生等时生起的三种思及离(virati)本身是身善行；远离妄语等时生起的四种思及离本身是语善行；无贪、无嗔、正见这三种与思相应的法是意善行，这是依业道的说法。其余如前所说。

ฉฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第六经释义终。

๗. โสเจยฺยสุตฺตวณฺณนา

7. 清净经释义

๖๖. สตฺตเม [Pg.204] โสเจยฺยานีติ สุจิภาวา. กายโสเจยฺยนฺติ กายสุจริตํ, วจีมโนโสเจยฺยานิปิ วจีมโนสุจริตาเนว. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ตตฺถ กตมํ กายโสเจยฺยํ? ปาณาติปาตา เวรมณี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๓.๑๒๑-๑๒๒).

66. 第七，清净(soceyyāni)即清净的状态(sucibhāvā)。身清净即身善行，语清净和意清净亦即语善行和意善行。诚如所说：“此中，什么是身清净？即远离杀生”等（增支部3.121-122）。

คาถายํ สมุจฺเฉทวเสน ปหีนสพฺพกายทุจฺจริตตฺตา กาเยน สุจีติ กายสุจิ. โสเจยฺยสมฺปนฺนนฺติ ปฏิปฺปสฺสทฺธกิเลสตฺตา สุปริสุทฺธาย โสเจยฺยสมฺปตฺติยา อุเปตํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

偈颂中，因以断尽的方式断除了一切身恶行，故“身清净”(kāyena sucī)即是身净(kāyasuci)。“具足清净”(Soceyyasampanna)是因烦恼已止息，而具有极其清净的清净成就。其余如前所说。

สตฺตมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第七经释义终。

๘. โมเนยฺยสุตฺตวณฺณนา

8. 牟尼法经释义

๖๗. อฏฺฐเม โมเนยฺยานีติ เอตฺถ อิธโลกปรโลกํ อตฺตหิตปรหิตญฺจ มุนาตีติ มุนิ, กลฺยาณปุถุชฺชเนน สทฺธึ สตฺต เสกฺขา อรหา จ. อิธ ปน อรหาว อธิปฺเปโต. มุนิโน ภาวาติ โมเนยฺยานิ, อรหโต กายวจีมโนสมาจารา.

67. 第八，牟尼法(moneyyāni)。此处，能了知此世、他世以及自利、利他者，是为牟尼(muni)，包括善凡夫、七有学及阿罗汉。但此处特指阿罗汉。牟尼的状态即是牟尼法，亦即阿罗汉的身、语、意正行。

อถ วา มุนิภาวกรา โมเนยฺยปฏิปทาธมฺมา โมเนยฺยานิ. เตสมยํ วิตฺถาโร –

或者，造就牟尼状态的牟尼行道之法，即是牟尼法。其详述如下：

‘‘ตตฺถ กตมํ กายโมเนยฺยํ? ติวิธกายทุจฺจริตสฺส ปหานํ กายโมเนยฺยํ, ติวิธํ กายสุจริตํ กายโมเนยฺยํ, กายารมฺมเณ ญาณํ กายโมเนยฺยํ, กายปริญฺญา กายโมเนยฺยํ, ปริญฺญาสหคโต มคฺโค กายโมเนยฺยํ, กายสฺมึ ฉนฺทราคปฺปหานํ กายโมเนยฺยํ, กายสงฺขารนิโรธา จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติ กายโมเนยฺยํ.

此中，什么是身牟尼法？断除三种身恶行是身牟尼法，三种身善行是身牟尼法，于身所缘的智是身牟尼法，对身的遍知是身牟尼法，与遍知相应的道是身牟尼法，于身断除欲贪是身牟尼法，因身行止息而证得第四禅是身牟尼法。

‘‘ตตฺถ กตมํ วจีโมเนยฺยํ? จตุพฺพิธวจีทุจฺจริตสฺส ปหานํ วจีโมเนยฺยํ, จตุพฺพิธํ วจีสุจริตํ, วาจารมฺมเณ ญาณํ, วาจาปริญฺญา, ปริญฺญาสหคโต มคฺโค, วาจาย ฉนฺทราคปฺปหานํ, วจีสงฺขารนิโรธา ทุติยชฺฌานสมาปตฺติ วจีโมเนยฺยํ.

此中，什么是语牟尼法？断除四种语恶行是语牟尼法，四种语善行是语牟尼法，于语所缘的智是语牟尼法，对语的遍知是语牟尼法，与遍知相应的道是语牟尼法，于语断除欲贪是语牟尼法，因语行止息而证得第二禅是语牟尼法。

‘‘ตตฺถ [Pg.205] กตมํ มโนโมเนยฺยํ? ติวิธมโนทุจฺจริตสฺส ปหานํ มโนโมเนยฺยํ, ติวิธํ มโนสุจริตํ, มนารมฺมเณ ญาณํ, มโนปริญฺญา, ปริญฺญาสหคโต มคฺโค, มนสฺมึ ฉนฺทราคปฺปหานํ, จิตฺตสงฺขารนิโรธา สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ มโนโมเนยฺย’’นฺติ (มหานิ. ๑๔; จูฬนิ. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒๑).

此中什么是意圣默然？舍断三种意恶行是意圣默然，三种意善行是意圣默然，于意所缘的智慧是意圣默然，对意的遍知是意圣默然，与遍知相应的道是意圣默然，在心中舍断欲贪是意圣默然，心行止息而证得想受灭尽定是意圣默然。

นินฺหาตปาปกนฺติ อคฺคมคฺคชเลน สุฏฺฐุ วิกฺขาลิตปาปมลํ.

洗净罪恶者(Ninhātapāpaka)，是指以最上道水彻底洗除罪恶污垢。

อฏฺฐมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第八经释义终。

๙. ปฐมราคสุตฺตวณฺณนา

9. 初爱染经释义

๖๘. นวเม ยสฺส กสฺสจีติ อนิยมิตวจนํ, ตสฺมา ยสฺส กสฺสจิ ปุคฺคลสฺส คหฏฺฐสฺส วา ปพฺพชิตสฺส วา. ราโค อปฺปหีโนติ รญฺชนฏฺเฐน ราโค สมุจฺเฉทวเสน น ปหีโน, มคฺเคน อนุปฺปตฺติธมฺมตํ น อาปาทิโต. โทสโมเหสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ อปายคมนียา ราคโทสโมหา ปฐมมคฺเคน, โอฬาริกา กามราคโทสา ทุติยมคฺเคน, เตเยว อนวเสสา ตติยมคฺเคน, ภวราโค อวสิฏฺฐโมโห จ จตุตฺถมคฺเคน ปหียนฺติ. เอวเมเตสุ ปหียนฺเตสุ ตเทกฏฺฐโต สพฺเพปิ กิเลสา ปหียนฺเตว. เอวเมเต ราคาทโย ยสฺส กสฺสจิ ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา อุปาสกสฺส วา อุปาสิกาย วา มคฺเคน อปฺปหีนา. พทฺโธ มารสฺสาติ กิเลสมาเรน พทฺโธติ วุจฺจติ. ยทคฺเคน จ กิเลสมาเรน พทฺโธ, ตทคฺเคน อภิสงฺขารมาราทีหิปิ พทฺโธเยว โหติ. ปฏิมุกฺกสฺส มารปาโสติ ปฏิมุกฺโก อสฺส อเนน อปฺปหีนกิเลเสน ปุคฺคเลน ตาเยว อปฺปหีนกิเลสตาย มารปาสสงฺขาโต กิเลโส อตฺตโน จิตฺตสนฺตาเน ปฏิมุกฺโก ปเวสิโต, เตน สยํ พนฺธาปิโตติ อตฺโถ. อถ วา ปฏิมุกฺโก อสฺส ภเวยฺย มารปาโส. สุกฺกปกฺเข โอมุกฺกสฺสาติ อวมุกฺโก โมจิโต อปนีโต อสฺส. เสสํ วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺพํ.

68. “任何人”一词是不确定的说法，因此指的是任何个人(puggala)，无论是在家人还是出家人。“贪未断”指的是以染著为性的贪，没有以断灭的方式断除，没有通过道达到应断之法的状态。嗔和痴也是同样的道理。其中，能导致堕入恶道的贪嗔痴由初道断除，粗重的欲贪和嗔由第二道断除，这些贪嗔痴的剩余部分由第三道断除，有贪和剩余的痴由第四道断除。这样断除时，从同一角度来说，一切烦恼也都断除了。这些贪等烦恼，对于任何比丘、比丘尼、优婆塞或优婆夷，如果没有通过道断除，就被称为“被魔所缚”，也就是被烦恼魔所束缚。一旦被烦恼魔所缚，也就被行魔等所缚。“魔索已套上”是指这个人由于未断烦恼，因此那被称为魔索的烦恼，就因为他未断烦恼的状态而进入了他的心相续，也就是自己束缚了自己。或者说，魔索应该被套上。“白分已解脱”是指已经解脱、已经被去除。其余的意思应该按照与前面所说的相反的方式来理解。

อิธ คาถา สุกฺกปกฺขวเสเนว อาคตา. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – ยสฺส อริยปุคฺคลสฺส ราคโทสาวิชฺชา วิราชิตา อคฺคมคฺเคน นิโรธิตา, ตํ ภาวิตกายสีลจิตฺตปญฺญตาย [Pg.206] ภาวิตตฺเตสุ อรหนฺเตสุ อญฺญตรํ อพฺภนฺตรํ เอกํ พฺรหฺมภูตํ พฺรหฺมํ วา เสฏฺฐํ อรหตฺตผลํ ปตฺตํ. ยถา อญฺเญ ขีณาสวา ปุพฺพูปนิสฺสยสมฺปตฺติสมนฺนาคตา หุตฺวา อาคตา, ยถา จ เต อนฺตทฺวยรหิตาย สีลสมาธิปญฺญากฺขนฺธสหคตาย มชฺฌิมาย ปฏิปทาย นิพฺพานํ คตา อธิคตา. ยถา วา เต ขนฺธาทีนํ ตถลกฺขณํ ยาถาวโต ปฏิวิชฺฌึสุ, ยถา จ เต ตถธมฺเม ทุกฺขาทโย อวิปรีตโต อพฺภญฺญึสุ, รูปาทิเก จ วิสเย ยถา เต ทิฏฺฐมตฺตาทิวเสเนว ปสฺสึสุ, ยถา วา ปน เต อฏฺฐ อนริยโวหาเร วชฺเชตฺวา อริยโวหารวเสเนว ปวตฺตวาจา, วาจานุรูปญฺจ ปวตฺตกายา, กายานุรูปญฺจ ปวตฺตวาจา, ตถา อยมฺปิ อริยปุคฺคโลติ ตถาคตํ, จตุสจฺจพุทฺธตาย พุทฺธํ, ปุคฺคลเวรํ กิเลสเวรํ อตฺตานุวาทาทิภยญฺจ อติกฺกนฺตนฺติ เวรภยาตีตํ. สพฺเพสํ กิเลสาภิสงฺขาราทีนํ ปหีนตฺตา สพฺพปฺปหายินํ พุทฺธาทโย อริยา อาหุ กเถนฺติ กิตฺเตนฺตีติ.

这偈颂如白分般到来。其要义是：那位圣者已断除贪嗔痴，以最胜道灭尽烦恼，通过修习身戒心慧而成就，在已修习的阿罗汉(arahanta)中，他是一位阿邦答勒(abbhantara)，一位梵行者，或是一位证得最胜阿罗汉果的梵，就像其他漏尽者具足过去世的因缘而到来，就像他们远离断见和常见两种极端，具足戒定慧三学，依中道证得涅槃。又如他们如实了知五蕴等真实相，正确通达苦等法性，于色等境仅以如实所见为量；又如他们舍弃八种非圣言论，唯以圣者之言而语，言语与身行相应，身行与言语相应，如此这位圣者也是如来(Tathāgata)，以四谛觉悟而成佛，超越人怨、烦恼怨以及自责等怖畏，故称超越怨敌怖畏者。因断尽一切烦恼和业行等，诸佛等圣者称说赞叹为“一切舍弃者”。

นวมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第九经释义终。

๑๐. ทุติยราคสุตฺตวณฺณนา

10. 第二爱染经释义

๖๙. ทสเม อตรีติ ติณฺโณ, น ติณฺโณ อติณฺโณ. สมุทฺทนฺติ สํสารสมุทฺทํ, จกฺขายตนาทิสมุทฺทํ วา. ตทุภยมฺปิ ทุปฺปูรณฏฺเฐน สมุทฺโท วิยาติ สมุทฺทํ. อถ วา สมุทฺทนฏฺเฐน สมุทฺทํ, กิเลสวสฺสเนน สตฺตสนฺตานสฺส กิเลสสทนโตติ อตฺโถ. สวีจินฺติ โกธูปายาสวีจีหิ สวีจึ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘วีจิภยนฺติ โข, ภิกฺขุ, โกธูปายาสสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อิติวุ. ๑๐๙; ม. นิ. ๒.๑๖๒). สาวฏฺฏนฺติ ปญฺจกามคุณาวฏฺเฏหิ สห อาวฏฺฏํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘อาวฏฺฏภยนฺติ โข, ภิกฺขุ, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจน’’นฺติ (อิติวุ. ๑๐๙; ม. นิ. ๒.๑๖๔; อ. นิ. ๔.๑๒๒). สคหํ สรกฺขสนฺติ อตฺตโน โคจรคตานํ อนตฺถชนนโต จณฺฑมกรมจฺฉกจฺฉปรกฺขสสทิเสหิ วิสภาคปุคฺคเลหิ สหิตํ. ตถา จาห ‘‘สคหํ สรกฺขสนฺติ โข, ภิกฺขุ, มาตุคามสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อิติวุ. ๑๐๙). อตรีติ มคฺคปญฺญานาวาย ยถาวุตฺตํ สมุทฺทํ อุตฺตริ. ติณฺโณติ นิตฺติณฺโณ. ปารงฺคโตติ [Pg.207] ตสฺส สมุทฺทสฺส ปารํ ปรตีรํ นิโรธํ อุปคโต. ถเล ติฏฺฐตีติ ตโต เอว สํสารมโหฆํ กามาทิมโหฆญฺจ อติกฺกมิตฺวา ถเล ปรตีเร นิพฺพาเน พาหิตปาปพฺราหฺมโณ ติฏฺฐตีติ วุจฺจติ.

69. 在第十经中，“已渡”(atarī)即是“已渡越”(tiṇṇo)，并非“未渡越”(atiṇṇo)。“大海”指的是轮回大海或眼处等诸海。两者都因为难以充满所以比喻为海。又或者因为它能淹没所以称为海，意思是说用烦恼的降雨淹没众生的相续。“多浪”是指充满愤怒和忧恼的浪涛。正如经中所说：“比丘，所谓浪涛的恐怖，就是指愤怒和忧恼。”“多漩涡”是指与五种欲乐的漩涡一起旋转。经中也说：“比丘，所谓漩涡的恐怖，就是指五种欲乐。”“多险”是指因为会危害自己活动范围内的众生，所以与凶猛的摩竭鱼、鱼、龟、罗刹等不同类的个体在一起。正如经中所说：“比丘，所谓多险，就是对妇女的另一种称呼。”“已渡”是说用道和智慧作为船只，如经所说，渡过了这个大海。“已渡”就是已经完全渡过。“到彼岸”是说已经到达这个大海的彼岸，也就是寂灭的彼岸。“站在陆地上”是说那位已经远离罪恶的婆罗门已经超越轮回的大瀑流和爱欲等大瀑流，安住在彼岸涅槃的陆地上，所以这样说。

อิธาปิ คาถา สุกฺกปกฺขวเสเนว อาคตา. ตตฺถ อูมิภยนฺติ ยถาวุตฺตอูมิภยํ, ภายิตพฺพํ เอตสฺมาติ ตํ อูมิ ภยํ. ทุตฺตรนฺติ ทุรติกฺกมํ. อจฺจตารีติ อติกฺกมิ.

此处也有偈颂，如白分般到来。其中，“波浪之怖”是指如前所说的波浪之怖，是应当怖畏的波浪之怖。“难渡”是指难以超越。“已渡”是指已超越。

สงฺคาติโคติ ราคาทีนํ ปญฺจนฺนํ สงฺคานํ อติกฺกนฺตตฺตา ปหีนตฺตา สงฺคาติโค. อตฺถงฺคโต โส น ปมาณเมตีติ โส เอวํภูโต อรหา ราคาทีนํ ปมาณกรธมฺมานํ อจฺจนฺตเมว อตฺถํ คตตฺตา อตฺถงฺคโต, ตโต เอว สีลาทิธมฺมกฺขนฺธปาริปูริยา จ ‘‘เอทิโส สีเลน สมาธินา ปญฺญายา’’ติ เกนจิ ปมิณิตุํ อสกฺกุเณยฺโย ปมาณํ น เอติ, อถ วา อนุปาทิเสสนิพฺพานสงฺขาตํ อตฺถํ คโต โส อรหา ‘‘อิมาย นาม คติยา ฐิโต, เอทิโส จ นามโคตฺเตนา’’ติ ปมิณิตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย ปมาณํ น เอติ น อุปคจฺฉติ. ตโต เอว อโมหยิ มจฺจุราชํ, เตน อนุพนฺธิตุํ อสกฺกุเณยฺโยติ วทามีติ อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุยาว เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. อิติ อิมสฺมึ วคฺเค ปฐมปญฺจมฉฏฺเฐสุ วฏฺฏํ กถิตํ, ทุติยสตฺตมอฏฺฐเมสุ วิวฏฺฏํ, เสเสสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

超越结者，是因为已经超越、断除了贪等五种结缚。已经成就的阿罗汉，因为贪等作为量度的法已经彻底灭尽，所以被称为灭尽者。又因为戒等诸法聚集的圆满，所以无法被任何人衡量“他在戒、定、慧方面是这样的”，不落入度量之中。或者说，那位已经达到无余涅槃的阿罗汉，因为无法被衡量“他处于某种状态，具有某种姓名”，所以不落入度量，无法接近度量。因此，我说他已经迷惑了死神，无法被死神追逐。就这样，以无余涅槃为究竟的教导结束了。因此，要知道，在这一品中，第一、第五、第六讲述轮回，第二、第七、第八讲述解脱，其余讲述轮回与解脱。

ทสมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第十经释义终。

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二品释义终。

๓. ตติยวคฺโค

3. 第三品

๑. มิจฺฉาทิฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา

1. 邪见经释义

๗๐. ตติยวคฺคสฺส ปฐเม ทิฏฺฐา มยาติ มยา ทิฏฺฐา, มม สมนฺตจกฺขุนา ทิพฺพจกฺขุนา จาติ ทฺวีหิปิ จกฺขูหิ ทิฏฺฐา ปจฺจกฺขโต วิทิตา. เตน อนุสฺสวาทึ ปฏิกฺขิปติ, อยญฺจ อตฺโถ อิทาเนว ปาฬิยํ อาคมิสฺสติ. กายทุจฺจริเตน สมนฺนาคตาติ กายทุจฺจริเตน สมงฺคีภูตา. อริยานํ อุปวาทกาติ พุทฺธาทีนํ อริยานํ อนฺตมโส คิหิโสตาปนฺนานมฺปิ คุณปริธํสเนน อภูตพฺภกฺขาเนน อุปวาทกา อกฺโกสกา ครหกา. มิจฺฉาทิฏฺฐิกาติ [Pg.208] วิปรีตทสฺสนา. มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานาติ มิจฺฉาทสฺสนเหตุ สมาทินฺนนานาวิธกมฺมา เย จ, มิจฺฉาทิฏฺฐิมูลเกสุ กายกมฺมาทีสุ อญฺเญปิ สมาทเปนฺติ. เอตฺถ จ วจีมโนทุจฺจริตคฺคหเณเนว อริยูปวาทมิจฺฉาทิฏฺฐีสุ คหิตาสุ ปุนวจนํ มหาสาวชฺชภาวทสฺสนตฺถํ เนสํ. มหาสาวชฺโช หิ อริยูปวาโท อานนฺตริยสทิโส. ยถาห –

70. 第三品第一经中，“我已见”是指我以肉眼和天眼这两种眼亲自见到、现前了知。由此驳斥了传闻之说，此义稍后将在经文中出现。“具身恶行”是指具足身恶行。“诽谤圣者”是指以毁坏功德、不实诬陷的方式，诽谤、辱骂、斥责佛陀等圣者，乃至在家的预流者。“邪见者”是指持有颠倒见解的人。“执持邪见之业”是指因邪见而受持种种业，并且还在以邪见为根本的身业等行为中劝导他人。此处，虽然诽谤圣者与邪见已包含于语恶行和意恶行之中，但再次宣说，是为了显示其罪过之重。因为诽谤圣者的罪过极大，等同于无间罪。如经中所说——

‘‘เสยฺยถาปิ, สาริปุตฺต, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน, สมาธิสมฺปนฺโน, ปญฺญาสมฺปนฺโน, ทิฏฺเฐว ธมฺเม อญฺญํ อาราเธยฺย; เอวํสมฺปทมิทํ, สาริปุตฺต, วทามิ ตํ วาจํ อปฺปหาย, ตํ จิตฺตํ อปฺปหาย, ตํ ทิฏฺฐึ อปฺปฏินิสฺสชฺชิตฺวา ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๔๙).

“舍利弗(Sāriputta)，譬如比丘具戒、具定、具慧，于现法中能证得阿拉汉果；舍利弗，我说若不舍弃那样的言语，不舍弃那样的心，不放弃那样的见解，就会像被扔出去的东西一样，直接堕入地狱。”

มิจฺฉาทิฏฺฐิโต จ มหาสาวชฺชตรํ นาม อญฺญํ นตฺถิ. ยถาห –

没有比邪见更严重的罪过了。如经中所说：

‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ มหาสาวชฺชตรํ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, มิจฺฉาทิฏฺฐิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิปรมานิ, ภิกฺขเว, วชฺชานี’’ติ (อ. นิ. ๑.๓๑๐).

“诸比丘，我不见有任何一法像这邪见一样，是如此严重的过失。诸比丘，邪见是诸过失中最严重的。”

ตํ โข ปนาติอาทิ ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส อตฺตปจฺจกฺขภาวํ ทฬฺหตรํ กตฺวา ทสฺเสตุํ อารทฺธํ. ตมฺปิ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“然”等语，是为了更稳固地显示前述意义的亲证性而开始宣说的。那也很容易理解。

คาถาสุ มิจฺฉา มนํ ปณิธายาติ อภิชฺฌาทีนํ วเสน จิตฺตํ อโยนิโส ฐเปตฺวา. มิจฺฉา วาจญฺจ ภาสิยาติ มิจฺฉา มุสาวาทาทิวเสน วาจํ ภาสิตฺวา. มิจฺฉา กมฺมานิ กตฺวานาติ ปาณาติปาตาทิวเสน กายกมฺมานิ กตฺวา. อถ วา มิจฺฉา มนํ ปณิธายาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิวเสน จิตฺตํ วิปรีตํ ฐเปตฺวา. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. อิทานิสฺส ตถา ทุจฺจริตจรเณ การณํ ทสฺเสติ อปฺปสฺสุโตติ, อตฺตโน ปเรสญฺจ หิตาวเหน สุเตน วิรหิโตติ อตฺโถ. อปุญฺญกโรติ ตโต เอว อริยธมฺมสฺส อโกวิทตาย กิพฺพิสการี ปาปธมฺโม. อปฺปสฺมึ อิธ ชีวิเตติ อิธ มนุสฺสโลเก ชีวิเต อติปริตฺเต. ตถา จาห ‘‘โย จิรํ ชีวติ, โส วสฺสสตํ อปฺปํ วา ภิยฺโย’’ติ (ที. นิ. ๒.๙๓; สํ. นิ. ๑.๑๔๕), ‘‘อปฺปมายุ มนุสฺสาน’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๑๔๕; มหานิ. ๑๐) จ. ตสฺมา พหุสฺสุโต สปฺปญฺโญ สีฆํ ปุญฺญานิ กตฺวา สคฺคูปโค นิพฺพานปติฏฺโฐ [Pg.209] วา โหติ. โย ปน อปฺปสฺสุโต อปุญฺญกโร, กายสฺส เภทา ทุปฺปญฺโญ นิรยํ โส อุปปชฺชตีติ.

偈颂中，“心怀邪念”(micchā manaṃ paṇidhāya)是指因贪欲等而心住于不如理作意。“言说邪语”(micchā vācañca bhāsiya)是指因妄语等而说出邪恶的语言。“造作邪业”(micchā kammāni katvāna)是指因杀生等而造作身业。或者，“心怀邪念”是指因邪见而心住于颠倒。其余两句也是同样的道理。此处说明他如此行恶的原因是“少闻”(appassuto)，意思是缺少对自己和他人有益的听闻。“不造福者”(Apuññakaro)是说因此对圣法无知而作恶，是具足恶法之人。“于此短暂生命中”(Appasmiṃ idha jīvite)是指在此人间的生命极为有限。如经中所说：“纵然长寿，不过百岁，或多一些”，以及“人之寿短”。因此，多闻而有智慧者，迅速造福，或生天界，或安住于涅槃。而那少闻不造福、无有智慧者，身坏之后，将生于地狱。

ปฐมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一经释义终。

๒. สมฺมาทิฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา

2. 正见经释义

๗๑. ทุติเย ปฐมสุตฺเต วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

71. 第二经的意义，应以与第一经所说相反的方式来理解。

ทุติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二经释义终。

๓. นิสฺสรณิยสุตฺตวณฺณนา

3. 出离经释义

๗๒. ตติเย นิสฺสรณิยาติ นิสฺสรณปฏิสํยุตฺตา. ธาตุโยติ สตฺตสุญฺญสภาวา. กามานนฺติ กิเลสกามานญฺเจว วตฺถุกามานญฺจ. อถ วา กามานนฺติ กิเลสกามานํ. กิเลสกามโต หิ นิสฺสรณา วตฺถุกาเมหิปิ นิสฺสรณํเยว โหติ, น อญฺญถา. วุตฺตญฺเหตํ –

72. 第三经中，“出离”(nissaraṇiyā)即与出离相应。“界”(dhātuyo)即自性空无众生。“欲”(kāmānaṃ)指烦恼欲与事物欲。或者说，“欲”是指烦恼欲。因为从烦恼欲出离，也就是从事物欲出离了，别无他途。如是说：

‘‘น เต กามา ยานิ จิตฺรานิ โลเก,สงฺกปฺปราโค ปุริสสฺส กาโม;

ติฏฺฐนฺติ จิตฺรานิ ตเถว โลเก,อเถตฺถ ธีรา วินยนฺติ ฉนฺท’’นฺติ. (อ. นิ. ๖.๖๓);

“世间美物非真欲，人之欲乃思贪。美物仍存于世间，于此智者调伏欲。”

นิสฺสรณนฺติ อปคโม. เนกฺขมฺมนฺติ ปฐมชฺฌานํ, วิเสสโต ตํ อสุภารมฺมณํ ทฏฺฐพฺพํ. โย ปน ตํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา ตติยมคฺคํ ปตฺวา อนาคามิมคฺเคน นิพฺพานํ สจฺฉิกโรติ, ตสฺส จิตฺตํ อจฺจนฺตเมว กาเมหิ นิสฺสฏนฺติ อิทํ อุกฺกฏฺฐโต กามานํ นิสฺสรณํ เวทิตพฺพํ. รูปานนฺติ รูปธมฺมานํ, วิเสเสน สทฺธึ อารมฺมเณหิ กุสลวิปากกิริยาเภทโต สพฺเพสํ รูปาวจรธมฺมานํ. อารุปฺปนฺติ อรูปาวจรชฺฌานํ. เกจิ ปน ‘‘กามาน’’นฺติ ปทสฺส ‘‘สพฺเพสํ กามาวจรธมฺมาน’’นฺติ อตฺถํ วทนฺติ. ‘‘เนกฺขมฺม’’นฺติ จ ‘‘ปญฺจ รูปาวจรชฺฌานานี’’ติ. ตํ อฏฺฐกถาสุ [Pg.210] นตฺถิ, น ยุชฺชติ จ. ภูตนฺติ ชาตํ. สงฺขตนฺติ สเมจฺจ สมฺภุยฺย ปจฺจเยหิ กตํ. ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ การณโต นิพฺพตฺตํ. ตีหิปิ ปเทหิ เตภูมเก ธมฺเม อนวเสสโต ปริยาทิยติ. นิโรโธติ นิพฺพานํ. เอตฺถ จ ปฐมาย ธาตุยา กามปริญฺญา วุตฺตา, ทุติยาย รูปปริญฺญา, ตติยาย สพฺพสงฺขตปริญฺญา สพฺพภวสมติกฺกโม วุตฺโต.

“出离”(Nissaraṇa)即是远离。“出离”(Nekkhamma)指初禅，特别应知是以不净为所缘。若有人以此禅那为基础，思惟诸行，证得第三道，以不还道现证涅槃，其心则彻底出离诸欲，这应知为最上之欲出离。“色”(Rūpānaṃ)指色法，特别是包括所缘在内，依善、异熟、唯作而区分的一切色界法。“无色”(Āruppaṃ)指无色界禅。有些人说“欲”一词意指“一切欲界法”，“出离”则指“五种色界禅”。但这在义注中没有，也不合理。“已生”(Bhūtaṃ)即已产生。“有为”(Saṅkhataṃ)即由众缘和合所造作。“缘生”(Paṭiccasamuppannaṃ)即从因而生。这三个词完全涵盖了三界一切法。“灭”(Nirodho)即是涅槃。此处，第一界说的是欲的遍知，第二界说的是色的遍知，第三界说的是一切有为法的遍知、一切有的超越。

คาถาสุ กามนิสฺสรณํ ญตฺวาติ ‘‘อิทํ กามนิสฺสรณํ – เอวญฺจ กามโต นิสฺสรณ’’นฺติ ชานิตฺวา. อติกฺกมติ เอเตนาติ อติกฺกโม, อติกฺกมนูปาโย, ตํ อติกฺกมํ อารุปฺปํ ญตฺวา. สพฺเพ สงฺขารา สมนฺติ วูปสมนฺติ เอตฺถาติ สพฺพสงฺขารสมโถ, นิพฺพานํ, ตํ ผุสํ ผุสนฺโต. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

偈颂中，“了知欲出离”(kāmanissaraṇaṃ ñatvā)是指了知“此是欲出离——如此从欲出离”。“以此而超越，故为超越”(Atikkamati etenāti atikkamo)，即超越之法，了知那作为超越的无色界。“一切行于此寂静、平息，故为一切行寂止”(Sabbe saṅkhārā samanti vūpasamanti etthāti sabbasaṅkhārasamatho)，即是涅槃，触证它的，即是触证者。其余的道理如前所述。

ตติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第三经释义终。

๔. สนฺตตรสุตฺตวณฺณนา

4. 更寂静经释义

๗๓. จตุตฺเถ รูเปหีติ รูปาวจรธมฺเมหิ. สนฺตตราติ อติสเยน สนฺตา. รูปาวจรธมฺมา หิ กิเลสวิกฺขมฺภนโต วิตกฺกาทิโอฬาริกงฺคปฺปหานโต สมาธิภูมิภาวโต จ สนฺตา นาม, อารุปฺปา ปน เตหิปิ องฺคสนฺตตาย เจว อารมฺมณสนฺตตาย จ อติสเยน สนฺตวุตฺติกา, เตน สนฺตตราติ วุตฺตา. นิโรโธติ นิพฺพานํ. สงฺขาราวเสสสุขุมภาวปฺปตฺติโตปิ หิ จตุตฺถารุปฺปโต ผลสมาปตฺติโยว สนฺตตรา กิเลสทรถปฏิปสฺสทฺธิโต นิพฺพานารมฺมณโต จ, กิมงฺคํ ปน สพฺพสงฺขารสมโถ นิพฺพานํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อารุปฺเปหิ นิโรโธ สนฺตตโร’’ติ.

73. 第四经中，“于诸色”(rūpehi)是指于色界法。“更寂静”(Santatarā)是指极为寂静。色界法因能镇伏烦恼，舍离寻等粗分，且为定之基础，故名寂静；而无色界法，则因其禅支更寂静、所缘也更寂静，故其行相极为寂静，因此被称为“更寂静”。“灭”(Nirodho)即是涅槃。因为，即使是已达行之残余微细状态的第四无色定，果定也因其烦恼热恼的平息和以涅槃为所缘而更为寂静，更何况是作为一切行寂止的涅槃呢？因此说“灭比无色更寂静”。

คาถาสุ รูปูปคาติ รูปภวูปคา. รูปภโว หิ อิธ รูปนฺติ วุตฺโต, ‘‘รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวตี’’ติอาทีสุ วิย. อรูปฏฺฐายิโนติ อรูปาวจรา. นิโรธํ อปฺปชานนฺตา, อาคนฺตาโร ปุนพฺภวนฺติ เอเตน รูปารูปาวจรธมฺเมหิ นิโรธสฺส สนฺตภาวเมว ทสฺเสติ. อรูเปสุ อสณฺฐิตาติ อรูปราเคน อรูปภเวสุ อปฺปติฏฺฐหนฺตา, เตปิ ปริชานนฺตาติ อตฺโถ. นิโรเธ เย วิมุจฺจนฺตีติ เอตฺถ เยติ นิปาตมตฺตํ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

偈颂中，“生于色界者”(rūpūpagā)是指趣向色有者。此处的“色”即是“色有”之义，如同在“修习生于色有之道”等经文中所说。“住于无色者”(Arūpaṭṭhāyino)是指无色界者。“不了知灭，则复轮回”，此句显示了灭比色界与无色界法更为寂静。“于无色不立”(Arūpesu asaṇṭhitā)是指不因无色贪而住于无色有，其义为“他们亦遍知”。“于灭而解脱”(Nirodhe ye vimuccanti)一句中，“ye”仅为助词。其余的道理如前所述。

จตุตฺถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第四经释义终。

๕. ปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

5. 子经释义

๗๔. ปญฺจเม [Pg.211] ปุตฺตาติ อตฺรชา โอรสปุตฺตา, ทินฺนกาทโยปิ วา. สนฺโตติ ภวนฺตา สํวิชฺชมานา โลกสฺมินฺติ อิมสฺมึ โลเก อุปลพฺภมานา. อตฺถิภาเวน สนฺโต, ปากฏภาเวน วิชฺชมานา. อติชาโตติ อตฺตโน คุเณหิ มาตาปิตโร อติกฺกมิตฺวา ชาโต, เตหิ อธิกคุโณติ อตฺโถ. อนุชาโตติ คุเณหิ มาตาปิตูนํ อนุรูโป หุตฺวา ชาโต, เตหิ สมานคุโณติ อตฺโถ. อวชาโตติ คุเณหิ มาตาปิตูนํ อธโม หุตฺวา ชาโต, เตหิ หีนคุโณติ อตฺโถ. เยหิ ปน คุเณหิ ยุตฺโต มาตาปิตูนํ อธิโก สโม หีโนติ จ อธิปฺเปโต, เต วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ปุตฺโต อติชาโต โหตี’’ติ กเถตุกมฺยตาย ปุจฺฉํ กตฺวา ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ปุตฺตสฺสา’’ติอาทินา นิทฺเทโส อารทฺโธ.

74. 第五（经中）所说的“子”(putta)，是指亲生的儿子，或是领养的儿子等。“有”(santo)是说存在、存于世间，是可以在这个世间找到的。因其存在(atthibhāvena)，故为“有”；因其显现(pākaṭabhāvena)，故为“存在”(vijjamānā)。“超生子”(atijāto)是指在德行方面超越父母而生，意即比父母更有德行。“等生子”(anujāto)是指在德行方面与父母相似而生，意即与父母有同等德行。“劣生子”(avajāto)是指在德行方面不如父母而生，意即比父母德行低下。为了分别说明儿子在哪些德行方面胜过、等同或不如父母，并欲宣说“诸比丘，儿子如何成为超生子”等，故先设问，然后以“诸比丘，于此，有儿子……”等开始解释。

ตตฺถ น พุทฺธํ สรณํ คตาติอาทีสุ พุทฺโธติ สพฺพธมฺเมสุ อปฺปฏิหตญาณนิมิตฺตานุตฺตรวิโมกฺขาธิคมปริภาวิตํ ขนฺธสนฺตานํ, สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานํ วา สจฺจาภิสมฺโพธึ อุปาทาย ปญฺญตฺติโก สตฺตาติสโย พุทฺโธ. ยถาห –

其中“不归依佛”等句中，“佛”是指于一切法中具有无碍智相、证得无上解脱，并因此熏习的蕴相续；或是以一切知智为近因，证得真实正等觉，依此而安立的殊胜有情，名为佛。如说：

‘‘พุทฺโธติ โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, พเลสุ จ วสีภาว’’นฺติ (จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๑) –

“佛，即是那位世尊(bhagavā)，自成者(sayambhū)，无师者(anācariyako)，于往昔未闻之法中，亲自彻悟诸谛，并于彼处证得一切知，于诸力得自在。”（《小义释·波罗延赞叹偈解释》；《无碍解道》1.161）

อยํ ตาว อตฺถโต พุทฺธวิภาวนา.

这首先是从意义上对“佛”的阐明。

พฺยญฺชนโต ปน สวาสนาย กิเลสนิทฺทาย อจฺจนฺตวิคเมน พุทฺธวา ปฏิพุทฺธวาติ พุทฺโธ, พุทฺธิยา วา วิกสิตภาเวน พุทฺธวา วิพุทฺธวาติ พุทฺโธ, พุชฺฌิตาติ พุทฺโธ, โพเธตาติ พุทฺโธติ เอวมาทินา นเยน เวทิตพฺโพ. ยถาห –

再从字面上说，因彻底远离了带有习气的烦恼之眠，已觉悟、已醒悟，故为“佛”(buddho)；或因智慧的开显，已觉悟、已开悟，故为“佛”；因能觉悟，故为“佛”；因能令（他人）觉悟，故为“佛”。应以此等理趣了知。如说：

‘‘พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ, โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ, สพฺพญฺญุตาย พุทฺโธ, สพฺพทสฺสาวิตาย พุทฺโธ, อนญฺญเนยฺยตาย พุทฺโธ, วิสวิตาย พุทฺโธ, ขีณาสวสงฺขาเตน พุทฺโธ, นิรุปกฺกิเลสสงฺขาเตน พุทฺโธ, เอกนฺตวีตราโคติ พุทฺโธ, เอกนฺตวีตโทโสติ [Pg.212] พุทฺโธ, เอกนฺตวีตโมโหติ พุทฺโธ, เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ พุทฺโธ, เอกายนมคฺคํ คโตติ พุทฺโธ, เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ พุทฺโธ, อพุทฺธิวิหตตฺตา พุทฺธิปฏิลาภาติ พุทฺโธ, พุทฺโธติ เจตํ นามํ น มาตรา กตํ, น ปิตรา กตํ, น ภาตรา กตํ, น ภคินิยา กตํ, น มิตฺตามจฺเจหิ กตํ, น ญาติสาโลหิเตหิ กตํ, น สมณพฺราหฺมเณหิ กตํ, น เทวตาหิ กตํ, อถ โข วิโมกฺขนฺติกเมตํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปฏิลาภา สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุทฺโธ’’ติ (จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๒).

“已觉悟诸谛，故为佛；令众生觉悟，故为佛；因具一切知，故为佛；因具一切见，故为佛；因不为他导，故为佛；因已除诸毒，故为佛；因灭尽诸漏，故为佛；因无诸烦恼，故为佛；因已全离贪，故为佛；因已全离瞋，故为佛；因已全离痴，故为佛；因全无染污，故为佛；因已行于独一之道，故为佛；因独自圆满觉悟无上正等觉，故为佛；因已除无明而得智慧，故为佛。‘佛’此名，非母所作，非父所作，非兄弟所作，非姐妹所作，非朋友同僚所作，非亲属血亲所作，非沙门、婆罗门所作，非天神所作。然而，此乃诸佛世尊于菩提树下，与证得一切知智同时，一个与解脱相应的、亲证的安立，此即是‘佛’。”（《小义释·波罗延赞叹偈解释》；《无碍解道》1.162）

หึสตีติ สรณํ, สพฺพํ อนตฺถํ อปายทุกฺขํ สพฺพํ สํสารทุกฺขํ หึสติ วินาเสติ วิทฺธํเสตีติ อตฺโถ. สรณํ คตาติ ‘‘พุทฺโธ ภควา อมฺหากํ สรณํ คติ ปรายณํ ปฏิสรณํ อฆสฺส หนฺตา หิตสฺส วิธาตา’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน พุทฺธํ ภควนฺตํ คจฺฉาม ภชาม เสวาม ปยิรุปาสาม. เอวํ วา ชานาม พุชฺฌามาติ เอวํ คตา อุปคตา พุทฺธํ สรณํ คตา. ตปฺปฏิกฺเขเปน น พุทฺธํ สรณํ คตา.

“归依”(saraṇaṃ)者，谓其能伤害(hiṃsati)，意即伤害、破坏、毁灭一切无益、恶趣之苦及一切轮回之苦。所谓“归依佛”，是指怀着“佛陀世尊是我们的归依处、归宿处、依靠处，是祸患的摧毁者，利益的施予者”这样的意趣，我们趣向、亲近、侍奉、承事佛陀世尊。或如是知、如是解，如是前往、亲近，是为归依佛。与此相违，则非归依佛。

ธมฺมํ สรณํ คตาติ อธิคตมคฺเค สจฺฉิกตนิโรเธ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน จตูสุ อปาเยสุ อปตมาเน กตฺวา ธาเรตีติ ธมฺโม. โส อตฺถโต อริยมคฺโค เจว นิพฺพานญฺจ. วุตฺตญฺเหตํ –

所谓“归依法”：对于已证得道、已现证灭，并如教奉行者，能执持之，使其不堕四恶趣，故名为“法”(dhammo)。就其意义而言，此法即是圣道与涅槃(nibbāna)。正如所说：

‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ วิตฺถาโร (อ. นิ. ๔.๓๔).

“诸比丘，所有有为法中，圣八支道(ariyo aṭṭhaṅgiko maggo)为其中最上。”（《增支部》4.34）

น เกวลญฺจ อริยมคฺคนิพฺพานานิ เอว, อปิจ โข อริยผเลหิ สทฺธึ ปริยตฺติธมฺโม จ. วุตฺตญฺเหตํ ฉตฺตมาณวกวิมาเน –

不仅是圣道与涅槃，也包括圣果与教法。《伞盖童子天宫故事》(Chattamāṇavakavimāna)中说：

‘‘ราควิราคมเนชมโสกํ,ธมฺมมสงฺขตมปฺปฏิกูลํ;

มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตํ,ธมฺมมิมํ สรณตฺถมุเปหี’’ติ. (วิ. ว. ๘๘๗);

“汝当归依此法：离贪、不动、无忧，无为、不逆，此法甘美、娴熟、善分别。”（《天宫事》887）

ตตฺถ หิ ราควิราโคติ มคฺโค กถิโต, อเนชมโสกนฺติ ผลํ, ธมฺมสงฺขตนฺติ นิพฺพานํ, อปฺปฏิกูลํ มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตนฺติ ปิฏกตฺตเยน วิภตฺตา [Pg.213] สพฺพธมฺมกฺขนฺธา กถิตา. ตํ ธมฺมํ วุตฺตนเยน สรณนฺติ คตา ธมฺมํ สรณํ คตา. ตปฺปฏิกฺเขเปน น ธมฺมํ สรณํ คตา.

于此，“离贪”说的是道，“不动无忧”说的是果，“无为法”说的是涅槃，“不逆、甘美、娴熟、善分别”说的是由三藏所分别的一切法蕴。如前所述，归依此法者，是为归依法。与此相违，则非归依法。

ทิฏฺฐิสีลสงฺฆาเตน สํหโตติ สงฺโฆ. โส อตฺถโต อฏฺฐอริยปุคฺคลสมูโห. วุตฺตญฺเหตํ ตสฺมึ เอว วิมาเน –

因见与戒的聚合而和合，故为“僧伽”(saṅgho)。就其意义而言，是指八圣者(aṭṭha ariyapuggala)的集合。正如在那座天宫的故事中所说：

‘‘ยตฺถ จ ทินฺน มหปฺผลมาหุ,จตูสุ สุจีสุ ปุริสยุเคสุ;

อฏฺฐ จ ปุคฺคล ธมฺมทสา เต,สงฺฆมิมํ สรณตฺถมุเปหี’’ติ. (วิ. ว. ๘๘๘);

“汝当归依此僧伽：于此四双贤洁士夫中布施，有大果报。此八种人是见法者。”（《天宫事》888）

ตํ สงฺฆํ วุตฺตนเยน สรณนฺติ คตา สงฺฆํ สรณํ คตา. ตปฺปฏิกฺเขเปน น สงฺฆํ สรณํ คตาติ.

如前所述，归依此僧伽者，是为归依僧伽。与此相违，则非归依僧伽。

เอตฺถ จ สรณคมนโกสลฺลตฺถํ สรณํ สรณคมนํ, โย จ สรณํ คจฺฉติ สรณคมนปฺปเภโท, ผลํ, สํกิเลโส, เภโท, โวทานนฺติ อยํ วิธิ เวทิตพฺโพ.

于此，为善巧于归依，应了知此法：归依处、归依之行、归依者、归依的分别、果报、杂染、毁坏与清净。

ตตฺถ ปทตฺถโต ตาว หึสตีติ สรณํ, สรณคตานํ เตเนว สรณคมเนน ภยํ สนฺตาสํ ทุกฺขํ ทุคฺคตึ ปริกิเลสํ หนติ วินาเสตีติ อตฺโถ, รตนตฺตยสฺเสตํ อธิวจนํ. อถ วา หิเต ปวตฺตเนน อหิตา นิวตฺตเนน จ สตฺตานํ ภยํ หึสตีติ พุทฺโธ สรณํ, ภวกนฺตารโต อุตฺตารเณน อสฺสาสทาเนน จ ธมฺโม, อปฺปกานมฺปิ การานํ วิปุลผลปฏิลาภกรเณน สงฺโฆ. ตสฺมา อิมินาปิ ปริยาเยน รตนตฺตยํ สรณํ. ตปฺปสาทตคฺครุตาหิ วิหตกิเลโส ตปฺปรายณตาการปฺปวตฺโต จิตฺตุปฺปาโท สรณคมนํ. ตํสมงฺคิสตฺโต สรณํ คจฺฉติ, วุตฺตปฺปกาเรน จิตฺตุปฺปาเทน ‘‘เอตานิ เม ตีณิ รตนานิ สรณํ, เอตานิ ปรายณ’’นฺติ เอวํ อุเปตีติ อตฺโถ. เอวํ ตาว สรณํ สรณคมนํ, โย จ สรณํ คจฺฉตีติ อิทํ ตยํ เวทิตพฺพํ.

于此，首先就语词之义而言，“归依”(saraṇaṃ)者，谓其能伤害(hiṃsati)，意即它为已归依者摧毁并消除恐惧(bhayaṃ)、怖畏(santāsaṃ)、痛苦(dukkhaṃ)、恶趣(duggatiṃ)及烦恼(parikilesaṃ)。此为三宝(ratanattaya)的同义词。或者，佛陀以引导众生趋向利益、防止其趋向不利益而摧毁其恐惧，故为归依；法以引领众生渡过存在之旷野并给予慰藉，故为归依；僧伽以能使极少之善行获得广大果报，故为归依。因此，以此理趣，三宝即是归依。由对三宝的净信与尊重而摧毁烦恼、并以之为究竟归宿而生起的心，即是“归依之行”(saraṇagamanaṃ)。具足此心之有情即是“归依者”，其义为：他以如前所述的心之生起，如此理解：“此三宝是我的归依处，是我究竟的依靠。”如是，当知归依处、归依之行，以及归依者此三者。

ปเภทโต ปน ทุวิธํ สรณคมนํ – โลกิยํ, โลกุตฺตรญฺจ. ตตฺถ โลกุตฺตรํ ทิฏฺฐสจฺจานํ มคฺคกฺขเณ สรณคมนุปกฺกิเลสสมุจฺเฉเทน อารมฺมณโต นิพฺพานารมฺมณํ หุตฺวา กิจฺจโต สกเลปิ รตนตฺตเย อิชฺฌติ, โลกิยํ ปุถุชฺชนานํ สรณคมนุปกฺกิเลสวิกฺขมฺภเนน อารมฺมณโต พุทฺธาทิคุณารมฺมณํ หุตฺวา อิชฺฌติ. ตํ อตฺถโต พุทฺธาทีสุ วตฺถูสุ สทฺธาปฏิลาโภ[Pg.214], สทฺธามูลิกา จ สมฺมาทิฏฺฐิ ทสสุ ปุญฺญกิริยวตฺถูสุ ทิฏฺฐิชุกมฺมนฺติ วุจฺจติ.

依区别而言，归依有二种：世间与出世间。其中，出世间归依，于见谛者(diṭṭhasacca)道之刹那，以根除归依之随染(upakkilesa)，而以涅槃为所缘，于功能上在一切三宝中成就。世间归依，于凡夫(puthujjana)，以镇伏归依之随染，而以佛陀等功德为所缘而成就。其义理即是于佛陀等对象中获得净信，以及以净信为根本的正见，在十福业事中，此被称为“正见业”(diṭṭhijukamma)。

ตยิทํ จตุธา ปวตฺตติ – อตฺตสนฺนิยฺยาตเนน, ตปฺปรายณตาย, สิสฺสภาวูปคมเนน, ปณิปาเตนาติ. ตตฺถ อตฺตสนฺนิยฺยาตนํ นาม ‘‘อชฺช อาทึ กตฺวา อหํ อตฺตานํ พุทฺธสฺส นิยฺยาเตมิ, ธมฺมสฺส, สงฺฆสฺสา’’ติ เอวํ พุทฺธาทีนํ อตฺตปริจฺจชนํ. ตปฺปรายณํ นาม ‘‘อชฺช อาทึ กตฺวา อหํ พุทฺธปรายโณ, ธมฺมปรายโณ, สงฺฆปรายโณ อิติ มํ ธาเรหี’’ติ เอวํ ตปฺปฏิสรณภาโว ตปฺปรายณตา. สิสฺสภาวูปคมนํ นาม ‘‘อชฺช อาทึ กตฺวา อหํ พุทฺธสฺส อนฺเตวาสิโก, ธมฺมสฺส, สงฺฆสฺส อิติ มํ ธาเรตู’’ติ เอวํ สิสฺสภาวสฺส อุปคมนํ. ปณิปาโต นาม ‘‘อชฺช อาทึ กตฺวา อหํ อภิวาทนปจฺจุฏฺฐานอญฺชลิกมฺมสามีจิกมฺมํ พุทฺธาทีนํ เอว ติณฺณํ วตฺถูนํ กโรมิ อิติ มํ ธาเรตู’’ติ เอวํ พุทฺธาทีสุ ปรมนิปจฺจกาโร. อิเมสญฺหิ จตุนฺนํ อาการานํ อญฺญตรํ กโรนฺเตน คหิตํ เอว โหติ สรณคมนํ.

此归依以四种方式成立：奉献自身(attasanniyyātana)、以彼为究竟归宿(tapparāyaṇatā)、成为弟子(sissabhāvūpagamana)以及顶礼(paṇipāta)。其中，“奉献自身”即：“从今日起，我将自身奉献于佛，奉献于法，奉献于僧。”如此将自身舍予佛陀等。“以彼为究竟归宿”即：“从今日起，我以佛为究竟归宿，以法为究竟归宿，以僧为究竟归宿。愿您如此忆持我。”如此即是以彼为归依处的状态。“成为弟子”即：“从今日起，我为佛陀之弟子，为法之弟子，为僧伽之弟子。愿其如此忆持我。”如此即是进入弟子的状态。“顶礼”即：“从今日起，我仅对佛陀等此三宝行问候、起立、合掌、恭敬之仪。愿其如此忆持我。”如此即是对佛陀等致以最崇高的敬意。确实，行此四种方式中任何一种，即是受持了归依。

อปิจ ‘‘ภควโต อตฺตานํ ปริจฺจชามิ, ธมฺมสฺส, สงฺฆสฺส อตฺตานํ ปริจฺจชามิ, ชีวิตํ ปริจฺจชามิ, ปริจฺจตฺโต เอว เม อตฺตา ชีวิตญฺจ, ชีวิตปริยนฺติกํ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ, พุทฺโธ เม สรณํ ตาณํ เลณ’’นฺติ เอวมฺปิ อตฺตสนฺนิยฺยาตนํ เวทิตพฺพํ. ‘‘สตฺถารญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ, ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยํ; สุคตญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ, ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยํ; สมฺมาสมฺพุทฺธญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ; ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔) เอวํ มหากสฺสปตฺเถรสฺส สรณคมนํ วิย สิสฺสภาวูปคมนํ ทฏฺฐพฺพํ.

再者，“我将自身舍予世尊，将自身舍予法，舍予僧伽；我舍弃生命；我的自身与生命皆已被舍弃。我尽形寿归依佛陀，佛陀是我的归依处、守护处(tāṇa)、庇护处(leṇa)。”也应如此了知奉献自身。又如大迦叶(Mahākassapa)长老的归依：“啊，愿我得见导师，愿我得见世尊！啊，愿我得见善逝，愿我得见世尊！啊，愿我得见正自觉者，愿我得见世尊！”（《相应部》2.154），当知此即是成为弟子的方式。

‘‘โส อหํ วิจริสฺสามิ, คามา คามํ ปุรา ปุรํ;

นมสฺสมาโน สมฺพุทฺธํ, ธมฺมสฺส จ สุธมฺมต’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๒๔๖;

สุ. นิ. ๑๙๔) –

“我将游方行，从一村到另一村，从一城到另一城；礼敬正自觉者，以及法之善说性。”（《相应部》1.246；《经集》194）

เอวํ อาฬวกาทีนํ สรณคมนํ วิย ตปฺปรายณตา เวทิตพฺพา. ‘‘อถ โข, พฺรหฺมายุ, พฺราหฺมโณ อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา ภควโต ปาเทสุ สิรสา นิปติตฺวา ภควโต ปาทานิ มุเขน จ ปริจุมฺพติ, ปาณีหิ จ ปริสมฺพาหติ, นามญฺจ สาเวติ ‘พฺรหฺมายุ อหํ, โภ โคตม, พฺราหฺมโณ, พฺรหฺมายุ อหํ, โภ โคตม, พฺราหฺมโณ’’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๙๔) เอวํ ปณิปาโต ทฏฺฐพฺโพ.

当知如阿拉威(Āḷavaka)等人之归依，即是“以彼为究竟归宿”。“其时，婆罗门梵寿(Brahmāyu)从座位起身，将上衣披于一肩，以头顶礼世尊双足，并以口亲吻、以手按摩世尊双足，然后报上自己的名字：‘乔达摩尊者，我是婆罗门梵寿！乔达摩尊者，我是婆罗门梵寿！’”（《中部》2.394）当知此即是“顶礼”。

โส [Pg.215] ปเนส ญาติภยาจริยทกฺขิเณยฺยวเสน จตุพฺพิโธ โหติ. ตตฺถ ทกฺขิเณยฺยปณิปาเตน สรณคมนํ โหติ, น อิตเรหิ. เสฏฺฐวเสเนว หิ สรณํ คยฺหติ, เสฏฺฐวเสน ภิชฺชติ. ตสฺมา โย ‘‘อยเมว โลเก สพฺพสตฺตุตฺตโม อคฺคทกฺขิเณยฺโย’’ติ วนฺทติ, เตเนว สรณํ คหิตํ โหติ, น ญาติภยาจริยสญฺญาย วนฺทนฺเตน. เอวํ คหิตสรณสฺส อุปาสกสฺส วา อุปาสิกาย วา อญฺญติตฺถิเยสุ ปพฺพชิตมฺปิ ‘‘ญาตโก เม อย’’นฺติ วนฺทโต สรณํ น ภิชฺชติ, ปเคว อปพฺพชิตํ. ตถา ราชานํ ภเยน วนฺทโต. โส หิ รฏฺฐปูชิตตฺตา อวนฺทิยมาโน อนตฺถมฺปิ กเรยฺยาติ. ตถา ยํกิญฺจิ สิปฺปํ สิกฺขาปกํ ติตฺถิยมฺปิ ‘‘อาจริโย เม อย’’นฺติ วนฺทโตปิ น ภิชฺชติ. เอวํ สรณคมนสฺส ปเภโท เวทิตพฺโพ.

此顶礼分为四种：基于亲属、怖畏、师长、应供。其中，唯有基于应供的顶礼方是归依，其他则不然。因为归依是以最殊胜者为由而受持，也以最殊胜者为由而破坏。因此，若人礼敬时想：“此乃世间一切众生中最上者，至上应供者”，他才是受持了归依，而非以亲属、怖畏或师长的认知而礼敬者。如此受持归依的优婆塞或优婆夷，即使礼敬外道出家者时说：“这是我的亲属”，其归依也不会被破坏，更何况是对未出家者。同样，因怖畏而礼敬国王，归依也不会被破坏，因为国王受国人尊敬，若不礼敬他，可能会招致祸害。同样，在学习任何技艺时，即使礼敬外道导师说：“这是我的老师”，归依也不会被破坏。应当这样理解归依的差别。

เอตฺถ จ โลกุตฺตรสฺส สรณคมนสฺส จตฺตาริ สามญฺญผลานิ วิปากผลํ, สพฺพทุกฺขกฺขโย อานิสํสผลํ. วุตฺตญฺเหตํ –

于此，出世间归依以四沙门果为异熟果，以灭尽一切苦为利益果。如是说：

‘‘โย จ พุทฺธญฺจ ธมฺมญฺจ, สงฺฆญฺจ สรณํ คโต;

จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ.

“凡归依佛、法与僧伽者，以正慧见四圣谛：

‘‘ทุกฺขํ ทุกฺขสมุปฺปาทํ, ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ;

อริยํ จฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, ทุกฺขูปสมคามินํ.

“苦、苦之集、苦之超越，以及导向苦寂灭的圣八支道。

‘‘เอตํ โข สรณํ เขมํ, เอตํ สรณมุตฺตมํ;

เอตํ สรณมาคมฺม, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ. (ธ. ป. ๑๙๐-๑๙๒);

“此归依安稳，此归依至上；依此归依者，解脱一切苦。”（《法句经》190-192）

อปิจ นิจฺจโต อนุปคมนาทีนิปิ เอตสฺส อานิสํสผลํ เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ –

此外，不趣入于常等，亦当知是其利益果。如是说：

‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล กญฺจิ สงฺขารํ นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺย, สุขโต อุปคจฺเฉยฺย, กญฺจิ ธมฺมํ อตฺตโต อุปคจฺเฉยฺย, มาตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺย, ปิตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺย, อรหนฺตํ ชีวิตา โวโรเปยฺย, ทุฏฺฐจิตฺโต ตถาคตสฺส โลหิตํ อุปฺปาเทยฺย, สงฺฆํ ภินฺเทยฺย, อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิเสยฺย เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๒๗-๑๒๘; อ. นิ. ๑.๒๖๘-๒๗๖; วิภ. ๘๐๙).

“诸比丘，这是不可能的，无有此理：一个具足正见的人会将任何行执为常，执为乐，或者将任何法执为我；会杀害母亲，杀害父亲，杀害阿罗汉；会怀着恶意使如来出血，会分裂僧团，会另奉其他导师。无有是处。”（《中部》3.127-128；《增支部》1.268-276；《分别论》809）

โลกิยสฺส [Pg.216] ปน สรณคมนสฺส ภวสมฺปทาปิ โภคสมฺปทาปิ ผลเมว. วุตฺตญฺเหตํ –

而世间归依的果报，即是生存的圆满与财富的圆满。如是说：

‘‘เย เกจิ พุทฺธํ สรณํ คตาเส,น เต คมิสฺสนฺติ อปายภูมึ;

ปหาย มานุสํ เทหํ,เทวกายํ ปริปูเรสฺสนฺตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๓๗);

“凡归依于佛陀者，彼等将不堕恶趣；舍离此人身后，将充实天众之列。”（《相应部》1.37）

อปรมฺปิ วุตฺตํ –

复次，又说：

‘‘อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อสีติยา เทวตาสหสฺเสหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ ฐิตํ โข สกฺกํ เทวานมินฺทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ – ‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, พุทฺธํ สรณคมนํ โหติ. พุทฺธํ สรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา, ทิพฺเพน วณฺเณน, ทิพฺเพน สุเขน, ทิพฺเพน ยเสน, ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน, ทิพฺเพหิ รูเปหิ, ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ, ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ, ทิพฺเพหิ รเสหิ, ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ…เป… ธมฺมํ, สงฺฆํ…เป… โผฏฺฐพฺเพหี’’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๔๑).

“那时，天帝释与八万天众一起来到具寿大目犍连之处……（中略）……天帝释立于一旁，具寿大目犍连对他说道：‘善哉，天帝！归依佛是好的。天帝，正是因为归依佛的缘故，此处有些众生在身坏命终之后，投生于善趣、天界。他们以十事超越其他天神——以天寿、天色、天乐、天名誉、天主宰、天形、天声、天香、天味、天触。……（中略）……归依法、僧伽也是如此。’”（《相应部》4.341）

เวลามสุตฺตาทิวเสนปิ (อ. นิ. ๙.๒๐) สรณคมนสฺส ผลวิเสโส เวทิตพฺโพ. เอวํ สรณคมนสฺส ผลํ เวทิตพฺพํ.

亦应通过《韦拉玛经》(《增支部》9.20)等来了知归依的特殊果报。应当这样来了知归依的果报。

โลกิยสรณคมนญฺเจตฺถ ตีสุ วตฺถูสุ อญฺญาณสํสยมิจฺฉาญาณาทีหิ สํกิลิสฺสติ, น มหาชุติกํ โหติ น มหาวิปฺผารํ. โลกุตฺตรสฺส ปน สํกิเลโส นตฺถิ. โลกิยสฺส จ สรณคมนสฺส ทุวิโธ เภโท – สาวชฺโช, อนวชฺโช จ. ตตฺถ สาวชฺโช อญฺญสตฺถาราทีสุ อตฺตสนฺนิยฺยาตนาทีหิ โหติ, โส อนิฏฺฐผโล. อนวชฺโช กาลกิริยาย, โส อวิปากตฺตา อผโล. โลกุตฺตรสฺส ปน เนวตฺถิ เภโท. ภวนฺตเรปิ หิ อริยสาวโก อญฺญํ สตฺถารํ น อุทฺทิสตีติ เอวํ สรณคมนสฺส สํกิเลโส จ เภโท จ เวทิตพฺโพ.

在此，世间的皈依于三事上，会被无智、疑惑、邪见等所染污，不具大光辉，不具大遍布。但出世间的皈依没有染污。世间的皈依有两种中断——有过的与无过的。其中，有过的中断是由于投身于其他导师等而有，其果是不可喜的。无过的中断是由于死亡；此无异熟，故无其果。但出世间的皈依则没有中断，因为即使在另一生中，圣弟子也不以他人为师。应当如此了知皈依的染污与中断。

โวทานมฺปิ [Pg.217] จ โลกิยสฺเสว ยสฺส หิ สํกิเลโส, ตสฺเสว ตโต โวทาเนน ภวิตพฺพํ. โลกุตฺตรํ ปน นิจฺจโวทานเมวาติ.

净化也仅适用于世间皈依，因为哪个有染污，就必须被净化。但出世间的皈依则是恒常清净的。

ปาณาติปาตาติ เอตฺถ ปาณสฺส สรเสเนว ปตนสภาวสฺส อนฺตรา เอว อติปาตนํ อติปาโต, สณิกํ ปติตุํ อทตฺวา สีฆํ ปาตนนฺติ อตฺโถ. อติกฺกมฺม วา สตฺถาทีหิ อภิภวิตฺวา ปาตนํ อติปาโต, ปาณฆาโตติ วุตฺตํ โหติ. ปาโณติ เจตฺถ ขนฺธสนฺตาโน, โย สตฺโตติ โวหรียติ, ปรมตฺถโต รูปารูปชีวิตินฺทฺริยํ. รูปชีวิตินฺทฺริเย หิ วิโกปิเต อิตรมฺปิ ตํสมฺพนฺธตาย วินสฺสตีติ. ตสฺมึ ปน ปาเณ ปาณสญฺญิโน ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา กายวจีทฺวารานํ อญฺญตรทฺวารปฺปวตฺตา วธกเจตนา ปาณาติปาโต. ยาย หิ เจตนาย ปวตฺตมานสฺส ชีวิตินฺทฺริยสฺส นิสฺสยภูเตสุ อุปกฺกมกรณเหตุกมหาภูตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกมหาภูตา ปุริมสทิสา น อุปฺปชฺชนฺติ, วิสทิสา เอว อุปฺปชฺชนฺติ, สา ตาทิสปฺปโยคสมุฏฺฐาปิกา เจตนา ปาณาติปาโต. ลทฺธูปกฺกมานิ หิ ภูตานิ ปุริมภูตานิ วิย น วิสทานีติ สมานชาติยานํ การณานิ น โหนฺตีติ. ‘‘กายวจีทฺวารานํ อญฺญตรทฺวารปฺปวตฺตา’’ติ อิทํ มโนทฺวาเร ปวตฺตาย วธกเจตนาย ปาณาติปาตตาสมฺภวทสฺสนํ. กุลุมฺพสุตฺเตปิ หิ ‘‘อิเธกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อิทฺธิมา เจโต วสิปฺปตฺโต อญฺญิสฺสา กุจฺฉิคตํ คพฺภํ ปาปเกน มนสา อนุเปกฺขิตา โหตี’’ติ วิชฺชามยิทฺธิ อธิปฺเปตา. สา จ วจีทฺวารํ มุญฺจิตฺวา น สกฺกา นิพฺพตฺเตตุนฺติ วจีทฺวารวเสเนว นิปฺปชฺชติ. เย ปน ‘‘ภาวนามยิทฺธิ ตตฺถ อธิปฺเปตา’’ติ วทนฺติ, เตสํ วาโท กุสลตฺติกเวทนตฺติกวิตกฺกตฺติกภูมนฺตเรหิ วิรุชฺฌติ.

在此，所谓杀生(pāṇātipāta)，是指对于有自然死亡之性的生命，于中途将其断除，即是杀生；其义为，不让其缓慢死亡，而是迅速使其死亡。或者，以刀杖等征服、压制而使其死亡，即是杀生；这被称为杀害生命(pāṇaghāta)。此处的“生命”(pāṇa)是指蕴相续(khandhasantāna)，即世俗所谓的“有情”(satta)；从胜义(paramattha)上说，是指色与非色命根(rūpārūpajīvitindriya)。因为当色命根被破坏时，与之相关的另一非色命根也随之毁灭。于彼生命，有“此是生命”之想者，生起能断绝命根之加行(upakkama)所发动的、经由身或语二门之一而转起的杀害思(vadhakacetanā)，即是杀生。因为，当此思转起时，作为命根所依、由加行所致的能生起的大种(mahābhūta)，不再生起与先前相似者，而只生起不相似者；彼发动如是作用之思，即是杀生。因为已受加行的大种，不像先前的大种那样清净，故不能成为同类生命之因。‘经由身或语二门之一而转起’此言，是为了表明由意门转起的杀害思不可能构成杀生。在《库伦巴经》(Kulumba Sutta)中也说：‘在此，某沙门或婆罗门，有神通，心得自在，以邪恶之心注视他人腹中之胎。’此处意指明所成神通(vijjāmayā iddhi)。此神通离语门则不能成就，故是依语门而成就。而那些说‘此处意指修所成神通(bhāvanāmayā iddhi)’者，其说与善三法、受三法、寻三法及诸地相违。

สฺวายํ ปาณาติปาโต คุณรหิเตสุ ติรจฺฉานคตาทีสุ ขุทฺทเก ปาเณ อปฺปสาวชฺโช, มหาสรีเร มหาสาวชฺโช. กสฺมา? ปโยคมหนฺตตาย. ปโยคสมตฺเตปิ วตฺถุมหนฺตตาทีหิ มหาสาวชฺโช, คุณวนฺเตสุ มนุสฺสาทีสุ อปฺปคุเณ ปาเณ อปฺปสาวชฺโช, มหาคุเณ มหาสาวชฺโช. สรีรคุณานํ ปน สมภาเว สติ กิเลสานํ อุปกฺกมานญฺจ มุทุตาย อปฺปสาวชฺโช, ติพฺพตาย มหาสาวชฺโช.

此杀生，对无德的畜生等小生命，过失较小；对大身体者，过失较大。为何？因加行大故。即使加行相同，也因对象大等而过失较大。对有德的人类等，杀害德行小者，过失较小；杀害德行大者，过失较大。又，当身体与德行相等时，若烦恼与加行微弱，则过失较小；若猛利，则过失较大。

เอตฺถ จ ปโยควตฺถุมหนฺตตาทีหิ มหาสาวชฺชตา เตหิ ปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชมานาย เจตนาย พลวภาวโต เวทิตพฺพา. ยถาธิปฺเปตสฺส ปโยคสฺส [Pg.218] สหสา นิปฺผาทนวเสน สกิจฺจสาธิกาย พหุกฺขตฺตุํ ปวตฺตชวเนหิ ลทฺธาเสวนาย จ สนฺนิฏฺฐาปกเจตนาย ปโยคสฺส มหนฺตภาโว. สติปิ กทาจิ ขุทฺทเก เจว มหนฺเต จ ปาเณ ปโยคสฺส สมภาเว มหนฺตํ หนนฺตสฺส เจตนา ติพฺพตรา อุปฺปชฺชตีติ วตฺถุมหนฺตตาปิ เจตนาย พลวภาวสฺส การณํ. อิติ อุภยมฺเปตํ เจตนาพลวภาเวเนว มหาสาวชฺชตาย เหตุ โหติ. ตถา หนฺตพฺพสฺส มหาคุณภาเว ตตฺถ ปวตฺตอุปการเจตนา วิย เขตฺตวิเสสนิปฺผตฺติยา อปการเจตนาปิ พลวตี ติพฺพตรา อุปฺปชฺชตีติ ตสฺส มหาสาวชฺชตา ทฏฺฐพฺพา. ตสฺมา ปโยควตฺถุอาทิปจฺจยานํ อมหตฺเตปิ คุณมหนฺตตาทิปจฺจเยหิ เจตนาย พลวภาววเสเนว มหาสาวชฺชตา เวทิตพฺพา.

在此，应知由于加行、对象之大等因缘，所生起的思是强有力的，故罪过大。加行之大，在于能迅速完成所期望的加行，通过多次生起的速行心获得串习，并由决断思所成就。即使有时对微小和巨大的有情加行相同，但杀害巨大有情时，思会更加强烈地生起，因此对象之大也是思强有力的原因。所以，这两者都是由于思的强力，成为极大罪过的原因。同样，当所杀者具有大功德时，就像对殊胜福田所作的助益思一样，对他生起的伤害思也变得强大而猛烈，故应知其为大罪过。因此，即使加行、对象等因缘不大，也应知是由于功德巨大等因缘，令思强有力，故罪过极大。

ตสฺส ปาโณ, ปาณสญฺญิตา, วธกจิตฺตํ, อุปกฺกโม, เตน มรณนฺติ ปญฺจ สมฺภารา. ปญฺจสมฺภารยุตฺโต ปาณาติปาโตติ ปญฺจสมฺภาราวินิมุตฺโต ทฏฺฐพฺโพ. เตสุ ปาณสญฺญิตาวธกจิตฺตานิ ปุพฺพภาคิยานิปิ โหนฺติ, อุปกฺกโม วธกเจตนาสมุฏฺฐาปิโต. ตสฺส ฉ ปโยคา – สาหตฺถิโก, อาณตฺติโก, นิสฺสคฺคิโย, ถาวโร, วิชฺชามโย, อิทฺธิมโยติ. เตสุ สหตฺเถน นิพฺพตฺโต สาหตฺถิโก. ปเรสํ อาณาปนวเสน ปวตฺโต อาณตฺติโก. อุสุสตฺติอาทีนํ นิสฺสชฺชนวเสน ปวตฺโต นิสฺสคฺคิโย. โอปาตขณนาทิวเสน ปวตฺโต ถาวโร. อาถพฺพณิกาทีนํ วิย มนฺตปริชปฺปนปโยโค วิชฺชามโย. ทาฐาโกฏฺฏนาทีนํ วิย กมฺมวิปากชิทฺธิมโย.

杀生有五种要素：有情、有情想、杀心、加行、由此命终。具足此五种要素，即为杀生，应知其不离此五种要素。其中，有情想和杀心亦属前行部分，加行则由杀思所引发。其加行有六种：亲手、教唆、投掷、设置机关、咒术、神通。由亲手完成者，是为亲手；经由命令他人者，是为教唆；经由投掷弓箭等者，是为投掷；经由挖掘陷阱等者，是为设置机关；如阿闼婆(Āthabbaṇika)咒师等念诵咒语之加行，是为咒术；如达塔库达那(Dāṭhākoṭṭana)等，由业报所生之神通力，是为神通。

เอตฺถาห – ขเณ ขเณ นิรุชฺฌนสภาเวสุ สงฺขาเรสุ, โก หนฺตา, โก วา หญฺญติ? ยทิ จิตฺตเจตสิกสนฺตาโน, โส อรูปิตาย น เฉทนเภทนาทิวเสน วิโกปนสมตฺโถ, นาปิ วิโกปนีโย, อถ รูปสนฺตาโน, โส อเจตนตาย กฏฺฐกลิงฺครูปโมติ น ตตฺถ เฉทนาทินา ปาณาติปาโต ลพฺภติ, ยถา มตสรีเร. ปโยโคปิ ปาณาติปาตสฺส ยถาวุตฺโต ปหรณปฺปหาราทิโก อตีเตสุ สงฺขาเรสุ ภเวยฺย อนาคเตสุ ปจฺจุปฺปนฺเนสุ วา. ตตฺถ น ตาว อตีเตสุ อนาคเตสุ จ สมฺภวติ เตสํ อวิชฺชมานสภาวตฺตา, ปจฺจุปฺปนฺเนสุ [Pg.219] จ สงฺขารานํ ขณิกตฺตา สรเสเนว นิรุชฺฌนสภาวตาย วินาสาภิมุเขสุ นิปฺปโยชโน ปโยโค สิยา, วินาสสฺส จ การณรหิตตฺตา น ปหรณปฺปหาราทิปฺปโยคเหตุกํ มรณํ, นิรีหตฺตา จ สงฺขารานํ กสฺส โส ปโยโค, ขณิกภาเวน วธาธิปฺปายสมกาลเมว ภิชฺชนกสฺส ยาว กิริยาปริโยสานกาลมนวฏฺฐานโต กสฺส วา ปาณาติปาโต กมฺมพนฺโธติ?

于此，有人说：在刹那刹那坏灭自性的诸行中，谁是杀者，谁又被杀呢？如果是心、心所相续，它因无色法故，不能以割截、破坏等方式损害，亦不能被损害；倘若是色相续，它因无心故，如木石瓦砾，故以割截等方式不能构成杀生，犹如对死尸。杀生的加行，如前所说的打击等，或于过去、未来，或于现在的诸行中发生。其中，于过去、未来中不可能发生，因其自性非有；于现在的诸行中，因其刹那性，自性坏灭，朝向灭亡，故加行应是无用的。且因坏灭无有他因，故打击等加行并非死亡之因。又因诸行无有作者，此加行是为谁而作？又由于行为者是刹那的，在生起杀意的同时即已坏灭，无法持续到行为完成之时，那么杀生的业缚又属于谁呢？

วุจฺจเต – ยถาวุตฺตวธกเจตนาสมงฺคี สงฺขารานํ ปุญฺโช สตฺตสงฺขาโต หนฺตา. เตน ปวตฺติตวธปฺปโยคนิมิตฺตํ อปคตุสฺมาวิญฺญาณชีวิตินฺทฺริโย มโตติ โวหารสฺส วตฺถุภูโต ยถาวุตฺตวธปฺปโยคากรเณ ปุพฺเพ วิย อุทฺธํ ปวตฺตนารโห รูปารูปธมฺมปุญฺโช หญฺญติ, จิตฺตเจตสิกสนฺตาโน เอว วา. วธปฺปโยคาวิสยภาเวปิ ตสฺส ปญฺจโวการภเว รูปสนฺตานาธีนวุตฺติตาย ภูตรูเปสุ กตปฺปโยควเสน ชีวิตินฺทฺริยวิจฺเฉเทน โสปิ วิจฺฉิชฺชตีติ น ปาณาติปาตสฺส อสมฺภโว, นาปิ อเหตุโก, น จ ปโยโค นิปฺปโยชโน. ปจฺจุปฺปนฺเนสุ สงฺขาเรสุ กตปฺปโยควเสน ตทนนฺตรํ อุปฺปชฺชนารหสฺส สงฺขารกลาปสฺส ตถา อนุปฺปตฺติโต ขณิกานญฺจ สงฺขารานํ ขณิกมรณสฺส อิธ มรณภาเวน อนธิปฺเปตตฺตา สนฺตติมรณสฺส จ ยถาวุตฺตนเยน สเหตุกภาวโต น อเหตุกํ มรณํ, นิรีหเกสุปิ สงฺขาเรสุ ยถาปจฺจยํ อุปฺปชฺชิตฺวา อตฺถิภาวมตฺเตเนว อตฺตโน อตฺตโน อนุรูปผลุปฺปาทนนิยตานิ การณานิเยว กโรนฺตีติ วุจฺจติ, ยถา ปทีโป ปกาเสตีติ, ตเถว ฆาตกโวหาโร. น จ เกวลสฺส วธาธิปฺปายสหภุโน จิตฺตเจตสิกกลาปสฺส ปาณาติปาโต อิจฺฉิโต, สนฺตานวเสน วตฺตมานสฺเสว ปน อิจฺฉิโตติ อตฺเถว ปาณาติปาเตน กมฺมพนฺโธ. สนฺตานวเสน วตฺตมานานญฺจ ปทีปาทีนํ อตฺถกิริยาสิทฺธิ ทิสฺสตีติ. อยญฺจ วิจารณา อทินฺนาทานาทีสุปิ ยถาสมฺภวํ วิภาเวตพฺพา. ตสฺมา ปาณาติปาตา. น ปฏิวิรตาติ อปฺปฏิวิรตา.

被称为——如前所述，具足杀害思(vadhakacetanā)的诸行(saṅkhāra)之聚合，即被称为“有情”(satta)者，是杀害者。由他发动的杀害加行(vadhappayoga)所杀害的，是那个若不作此加行本能如前一样继续存在的色与非色法之聚合，或心与心所的相续流(cittacetasikasantāna)；它被杀害后，就成为气息、识与命根(jīvitindriya)已离去，而被称为“已死”这一言说的所依(vatthu)。即使心相续不是杀害加行的对象，但在五蕴有(pañcavokārabhava)中，由于其存在依赖于色相续(rūpasantāna)，通过对大种色(bhūtarūpa)施加作用而切断命根，它也会被切断。因此，杀生(pāṇātipāta)并非不可能，也并非无因，其加行也并非无用。由于对现在存在的诸行施加加行，导致紧接着应该产生的诸行之聚合不再如是生起，并且因为刹那诸行的刹那死亡于此不被意指为“死亡”，而相续之死如前所述是有原因的，所以死亡并非无因。即使诸行无意欲，它们也依缘而生，仅凭其存在本身，就注定会产生各自相应的果报，这被称为“作”，犹如“灯能照明”；“杀害者”这一言说也是如此。并且，杀生所意指的，并非仅仅是与杀害意图俱生的心与心所之聚合，而是指作为相续流而存在者。因此，通过杀生确实有业的系缚(kammabandho)。因为对于作为相续流而存在的灯等事物，也可见其作用的完成。此一考察，也应视情况适用于不与取(adinnādāna)等。因此，对于杀生，不离(na paṭivirata)即是未离(appaṭivirata)。

อทินฺนสฺส อาทานํ อทินฺนาทานํ, ปรสฺส หรณํ เถยฺยํ โจริกาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ อทินฺนนฺติ ปรปริคฺคหิตํ, ยตฺถ ปโร ยถากามการิตํ อาปชฺชนฺโต อทณฺฑารโห อนุปวชฺโช จ โหติ. ตสฺมึ ปรปริคฺคหิเต [Pg.220] ปรปริคฺคหิตสญฺญิโน ตทาทายกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา เถยฺยเจตนา อทินฺนาทานํ. ตํ หีเน ปรสนฺตเก อปฺปสาวชฺชํ, ปณีเต มหาสาวชฺชํ. กสฺมา? วตฺถุปณีตตาย. ตถา ขุทฺทเก ปรสนฺตเก อปฺปสาวชฺชํ, มหนฺเต มหาสาวชฺชํ. กสฺมา? วตฺถุมหนฺตตาย ปโยคมหนฺตตาย จ. วตฺถุสมตฺเต ปน สติ คุณาธิกานํ สนฺตเก วตฺถุสฺมึ มหาสาวชฺชํ, ตํตํคุณาธิกํ อุปาทาย ตโต ตโต หีนคุณสฺส สนฺตเก วตฺถุสฺมึ อปฺปสาวชฺชํ. วตฺถุคุณานํ ปน สมภาเว สติ กิเลสานํ ปโยคสฺส จ มุทุภาเว อปฺปสาวชฺชํ, ติพฺพภาเว มหาสาวชฺชํ.

取未予之物即不与取(adinnādāna)，夺取他人之物，即是所谓盗窃(theyya)、偷盗(corikā)。于此，“未予之物”(adinna)是指他人所拥有(parapariggahita)之物，对此物，物主可随意处置而无罚、无过。对于此他人所拥有之物，有“此乃他人之物”之想，生起由夺取加行所引发的偷盗思(theyyacetanā)，即是不与取。此罪过(sāvajja)，对于低劣的他人之物则轻，对于贵重的则重。为何？因物品贵重故。同样，对于少量的他人之物则罪过轻，对于大量的则重。为何？因物品量大及加行(payoga)大故。又，当物品价值相等时，对于具德(guṇa)增上者之物，罪过则重；依各自功德之高下，对于具德低劣者之物，罪过则轻。又，当物品与物主功德皆相等时，若烦恼(kilesa)与加行微弱，则罪过轻；若猛厉，则罪过重。

ตสฺส ปญฺจ สมฺภารา – ปรปริคฺคหิตํ, ปรปริคฺคหิตสญฺญิตา, เถยฺยจิตฺตํ, อุปกฺกโม, เตน หรณนฺติ. ฉ ปโยคา สาหตฺถิกาทโยว. เต จ โข ยถานุรูปํ เถยฺยาวหาโร, ปสยฺหาวหาโร, ปริกปฺปาวหาโร, ปฏิจฺฉนฺนาวหาโร, กุสาวหาโรติ อิเมสํ อวหารานํ วเสน ปวตฺตา. เอตฺถ จ มนฺตปริชปฺปเนน ปรสนฺตกหรณํ วิชฺชามโย ปโยโค. วินา มนฺเตน ตาทิเสน อิทฺธานุภาวสิทฺเธน กายวจีปโยเคน ปรสนฺตกสฺส อากฑฺฒนํ อิทฺธิมโย ปโยโคติ เวทิตพฺโพ.

它有五个组成部分(sambhāra)：他人所拥有之物(parapariggahita)、有“此乃他人之物”之想(parapariggahitasaññitā)、偷盗心(theyyacitta)、加行(upakkama)、以及由此夺取(haraṇa)。有六种加行方式(payoga)，即亲手(sāhatthika)等。它们依情况通过这些夺取方式(avahāra)而发生，即：窃夺(theyyāvahāra)、强夺(pasayhāvahāra)、计夺(parikappāvahāra)、藏夺(paṭicchannāvahāro)、签筹夺(kusāvahāra)。于此，应知以念诵明咒(manta)夺取他人之物是明咒加行(vijjāmaya payoga)。不用明咒，而是以神通(iddhi)威力所成就的身、语加行来吸取他人之物，应知是神通加行(iddhimaya payoga)。

กาเมสูติ เมถุนสมาจาเรสุ. มิจฺฉาจาโรติ เอกนฺตนินฺทิโต ลามกาจาโร. ลกฺขณโต ปน อสทฺธมฺมาธิปฺปาเยน กายทฺวารปฺปวตฺตา อคมนียฏฺฐานวีติกฺกมเจตนา กาเมสุ มิจฺฉาจาโร. ตตฺถ อคมนียฏฺฐานํ นาม ปุริสานํ ตาว มาตุรกฺขิตาทโย ทส, ธนกฺกีตาทโย ทสาติ วีสติ อิตฺถิโย, อิตฺถีสุ ปน ทฺวินฺนํ สารกฺขสปริทณฺฑานํ, ทสนฺนญฺจ ธนกฺกีตาทีนนฺติ ทฺวาทสนฺนํ อิตฺถีนํ อญฺญปุริสา. สฺวายํ มิจฺฉาจาโร สีลาทิคุณรหิเต อคมนียฏฺฐาเน อปฺปสาวชฺโช, สีลาทิคุณสมฺปนฺเน มหาสาวชฺโช. คุณรหิเตปิ จ อภิภวิตฺวา มิจฺฉา จรนฺตสฺส มหาสาวชฺโช, อุภินฺนํ สมานจฺฉนฺทตาย อปฺปสาวชฺโช. สมานจฺฉนฺทภาเวปิ กิเลสานํ อุปกฺกมานญฺจ มุทุตาย อปฺปสาวชฺโช, ติพฺพตาย มหาสาวชฺโช. ตสฺส จตฺตาโร สมฺภารา – อคมนียวตฺถุ, ตสฺมึ เสวนจิตฺตํ, เสวนปโยโค, มคฺเคนมคฺคปฺปฏิปตฺติอธิวาสนนฺติ. ตตฺถ อตฺตโน รุจิยา ปวตฺติตสฺส ตโย, พลกฺกาเรน ปวตฺติตสฺส ตโยติ อนวเสสคฺคหเณน จตฺตาโร ทฏฺฐพฺพา, อตฺถสิทฺธิ ปน ตีเหว. เอโก ปโยโค สาหตฺถิโกว.

“于诸欲中”(Kāmesu)是指性交行为。“邪行”(micchācāra)是应受全然谴责的卑劣行为。从其特征来说，邪行是指以邪法为意图，通过身门发生、逾越不应行之处的思。此处的不应行之处，对男人而言，有母亲守护等十种，以及以财物所购等十种，共二十种女人；对女人而言，则是有守护者与受惩罚者这两种，以及以财物所购等十种，(对这十二种女人而言)其他的男人。此邪行，若对象无戒等功德，则过失小；若具足戒等功德，则过失大。即使对象无功德，若强行邪行，则过失大；若双方同意，则过失小。即使双方同意，若烦恼与加行微弱，则过失小；若猛利，则过失大。它有四个组成部分：不应行的对象，对其生起行淫之心，行淫的加行，以及交合的完成。其中，随自己意愿而行者有三(要素)，以暴力而行者亦有三。为了无遗漏地含摄，故当知有四(要素)。但(业)事的成就是由三者。唯一的加行是亲身所为。

มุสาติ [Pg.221] วิสํวาทนปุเรกฺขารสฺส อตฺถภญฺชโก กายวจีปโยโค, วิสํวาทนาธิปฺปาเยน ปนสฺส ปรวิสํวาทกกายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา เจตนา มุสาวาโท. อปโร นโย มุสาติ อภูตํ วตฺถุ, วาโทติ ตสฺส ภูตโต ตจฺฉโต วิญฺญาปนํ. ตสฺมา อตถํ วตฺถุํ ตถโต ปรํ วิญฺญาเปตุกามสฺส ตถาวิญฺญาปนปโยคสมุฏฺฐาปิกา เจตนา มุสาวาโท.

“妄”(musā)是指以欺骗为先导、歪曲事实的身或语的造作。而以欺骗为意图，能发起欺骗他人的身或语之造作的思，即是“妄语”(musāvāda)。另一种解释是：“妄”是不真实之事，“语”是将其宣说为真实、如实。因此，欲将不实之事作为真实之事告知他人，能发起如此告知之造作的思，即是“妄语”。

โส ยมตฺถํ ภญฺชติ, ตสฺส อปฺปตาย อปฺปสาวชฺโช, มหนฺตตาย มหาสาวชฺโช. อปิจ คหฏฺฐานํ อตฺตโน สนฺตกํ อทาตุกามตาย นตฺถีติ อาทินยปฺปวตฺโต อปฺปสาวชฺโช, สกฺขินา หุตฺวา อตฺถภญฺชนวเสน วุตฺโต มหาสาวชฺโช. ปพฺพชิตานํ อปฺปกมฺปิ เตลํ วา สปฺปึ วา ลภิตฺวา หสาธิปฺปาเยน ‘‘อชฺช คาเม เตลํ นที มญฺเญ สนฺทตี’’ติ ปูรณกถานเยน ปวตฺโต อปฺปสาวชฺโช, อทิฏฺฐํเยว ปน ‘‘ทิฏฺฐ’’นฺติอาทินา นเยน วทนฺตานํ มหาสาวชฺโช. ตถา ยสฺส อตฺถํ ภญฺชติ, ตสฺส อปฺปคุณตาย อปฺปสาวชฺโช, มหาคุณตาย มหาสาวชฺโช. กิเลสานํ มุทุติพฺพตาวเสน จ อปฺปสาวชฺชมหาสาวชฺชตา ลพฺภเตว.

所破坏的利益，因其微小而罪过小，因其重大而罪过大。再者，对在家人而言，因不愿布施自己的所有物而说“没有”等，罪过小；但作为证人而歪曲事实，则罪过大。对出家人而言，得到少量油或酥油后，以开玩笑的意图，用夸张的方式说“今天村里的油我想是流成了河”，罪过小；但未见而言“已见”等，则罪过大。同样，被破坏利益者，若其功德小，则罪过小；若其功德大，则罪过大。依烦恼的微弱或猛利，也同样可得罪过小或罪过大。

ตสฺส จตฺตาโร สมฺภารา – อตถํ วตฺถุ, วิสํวาทนจิตฺตํ, ตชฺโช วายาโม, ปรสฺส ตทตฺถวิชานนนฺติ. วิสํวาทนาธิปฺปาเยน หิ ปโยเค กเตปิ ปเรน ตสฺมึ อตฺเถ อวิญฺญาเต วิสํวาทนสฺส อสิชฺฌนโต ปรสฺส ตทตฺถวิชานนมฺปิ เอโก สมฺภาโร เวทิตพฺโพ. เกจิ ปน ‘‘อภูตวจนํ, วิสํวาทนจิตฺตํ, ปรสฺส ตทตฺถวิชานนนฺติ ตโย สมฺภารา’’ติ วทนฺติ. สเจ ปน ปโร ทนฺธตาย วิจาเรตฺวา ตมตฺถํ ชานาติ, สนฺนิฏฺฐาปกเจตนาย ปวตฺตตฺตา กิริยาสมุฏฺฐาปกเจตนากฺขเณเยว มุสาวาทกมฺมุนา พชฺฌติ.

它有四个组成部分：不实之事、欺骗之心、相应的努力、他人理解其事。因为，即使以欺骗的意图作了尝试，如果他人没有理解其事，欺骗便没有成功，所以他人的理解也应被视为一个组成部分。但有些人说：“虚妄的言语、欺骗之心、他人理解其事，这三者是组成部分。”然而，如果他人因迟钝而经思察后才了知其事，由于(此行)是由决断思所发起的，(说谎者)就在发起行为的思之刹那即被妄语业所束缚。

สุราติ ปิฏฺฐสุรา, ปูวสุรา, โอทนสุรา, กิณฺณปกฺขิตฺตา, สมฺภารสํยุตฺตาติ ปญฺจ สุรา. เมรยนฺติ ปุปฺผาสโว, ผลาสโว, มธฺวาสโว, คุฬาสโว สมฺภารสํยุตฺโตติ ปญฺจ อาสวา. ตทุภยมฺปิ มทนียฏฺเฐน มชฺชํ. ยาย เจตนาย ตํ ปิวติ, สา ปมาทการณตฺตา ปมาทฏฺฐานํ. ลกฺขณโต ปน ยถาวุตฺตสฺส สุราเมรยสงฺขาตสฺส มชฺชสฺส พีชโต ปฏฺฐาย มทวเสน กายทฺวารปฺปวตฺตา ปมาทเจตนา สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานํ. ตสฺส มชฺชภาโว, ปาตุกมฺยตาจิตฺตํ, ตชฺโช วายาโม, อชฺโฌหรณนฺติ จตฺตาโร สมฺภารา. อกุสลจิตฺเตเนว จสฺส ปาตพฺพโต เอกนฺเตน สาวชฺชภาโว[Pg.222]. อริยสาวกานํ ปน วตฺถุํ อชานนฺตานมฺปิ มุขํ น ปวิสติ, ปเคว ชานนฺตานํ. อฑฺฒปสตมตฺตสฺส ปานํ อปฺปสาวชฺชํ, อทฺธาฬฺหกมตฺตสฺส ปานํ ตโต มหนฺตํ มหาสาวชฺชํ, กายสญฺจาลนสมตฺถํ พหุํ ปิวิตฺวา คามฆาตกาทิกมฺมํ กโรนฺตสฺส มหาสาวชฺชเมว. ปาปกมฺมญฺหิ ปาณาติปาตํ ปตฺวา ขีณาสเว มหาสาวชฺชํ, อทินฺนาทานํ ปตฺวา ขีณาสวสฺส สนฺตเก มหาสาวชฺชํ, มิจฺฉาจารํ ปตฺวา ขีณาสวาย ภิกฺขุนิยา วีติกฺกเม, มุสาวาทํ ปตฺวา มุสาวาเทน สงฺฆเภเท, สุราปานํ ปตฺวา กายสญฺจาลนสมตฺถํ พหุํ ปิวิตฺวา คามฆาตกาทิกมฺมํ มหาสาวชฺชํ. สพฺเพหิปิ เจเตหิ มุสาวาเทน สงฺฆเภโทว มหาสาวชฺโช. ตญฺหิ กตฺวา กปฺปํ นิรเย ปจฺจติ.

酒（surā）有五种：米曲酒、饼曲酒、饭曲酒、掺入酒曲的酒、混合酒。醪（meraya）有五种：花酿醪、果酿醪、蜜酿醪、糖酿醪、混合醪。此二者因有令人沉醉之性，故称醉品（majja）。饮用它的思（cetanā），因是放逸之因，故为放逸处（pamādaṭṭhāna）。从特征上说，对于上述被称为酒与醪的醉品，从其原料开始，因醉而通过身门发动的放逸思，即是“酒、醪、醉品、放逸处”。其作为醉品的性质、欲饮之心、缘彼之努力、吞咽，此四者为构成要素。因是以不善心饮用，故其本质定为有过失。圣弟子（ariyasāvaka）即使不知是何物，亦不会令其入口，何况是知晓的呢？饮用半帕萨塔（pasata）的量，过失较小；饮用半阿罗迦（āḷhaka）的量，过失则大；饮用多至身体摇晃，做出屠村等行为，则为极大过失。恶业中，杀生若针对漏尽者（khīṇāsava），则为极大过失；不与取若针对漏尽者的所有物，则为极大过失；邪淫若违犯漏尽的比丘尼，则为极大过失；妄语若用以分裂僧团，则为极大过失；饮酒若饮至身体摇晃并做出屠村等行为，则为极大过失。于所有这些过失中，以妄语分裂僧团的过失为最大。行此事者，当于地狱中受苦一劫。

อิทานิ เอเตสุ สภาวโต, อารมฺมณโต, เวทนโต, มูลโต, กมฺมโต, ผลโตติ ฉหิ อากาเรหิ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. ตตฺถ สภาวโต ปาณาติปาตาทโย สพฺเพปิ เจตนาสภาวาว. อารมฺมณโต ปาณาติปาโต ชีวิตินฺทฺริยารมฺมณโต สงฺขารารมฺมโณ, อทินฺนาทานํ สตฺตารมฺมณํ วา สงฺขารารมฺมณํ วา, มิจฺฉาจาโร โผฏฺฐพฺพวเสน สงฺขารารมฺมโณ, สตฺตารมฺมโณติ เอเก. มุสาวาโท สตฺตารมฺมโณ วา สงฺขารารมฺมโณ วา, สุราปานํ สงฺขารารมฺมณํ. เวทนโต ปาณาติปาโต ทุกฺขเวทโน, อทินฺนาทานํ ติเวทนํ, มิจฺฉาจาโร สุขมชฺฌตฺตวเสน ทฺวิเวทโน, ตถา สุราปานํ. สนฺนิฏฺฐาปกจิตฺเตน ปน อุภยมฺปิ มชฺฌตฺตเวทนํ น โหติ. มุสาวาโท ติเวทโน. มูลโต ปาณาติปาโต โทสโมหวเสน ทฺวิมูลโก, อทินฺนาทานํ มุสาวาโท จ โทสโมหวเสน วา โลภโมหวเสน วา, มิจฺฉาจาโร สุราปานญฺจ โลภโมหวเสน ทฺวิมูลํ. กมฺมโต มุสาวาโทเยเวตฺถ วจีกมฺมํ, เสสํ จตุพฺพิธมฺปิ กายกมฺมเมว. ผลโต สพฺเพปิ อปายูปปตฺติผลา เจว สุคติยมฺปิ อปฺปายุกตาทินานาวิธอนิฏฺฐผลา จาติ เอวเมตฺถ สภาวาทิโต วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

现在应当从六个方面辨别这些行为：即自性、所缘、感受、根、业和果。其中，就自性而言，杀生等一切皆以思（cetanā）为自性。就所缘而言，杀生以命根为所缘，是行法所缘；不与取以有情为所缘或以行法为所缘；邪淫以所触为所缘，是行法所缘，亦有说以有情为所缘；妄语以有情为所缘或以行法为所缘；饮酒是行法所缘。就感受而言，杀生是苦受；不与取与三受相应；邪淫以乐受和舍受为主，是二受，饮酒亦然。然而，由决意心来看，此二者皆非舍受。妄语与三受相应。就根而言，杀生以嗔、痴为二根；不与取和妄语或以嗔、痴为根，或以贪、痴为根；邪淫和饮酒以贪、痴为二根。就业而言，此处唯妄语是语业，其余四种皆是身业。就果而言，一切皆能导致堕入恶趣的果报，即使投生善趣，亦有短命等种种不如意果。因此，应当如是从自性等方面进行辨别。

อปฺปฏิวิรตาติ สมาทานวิรติยา สมฺปตฺตวิรติยา จ อภาเวน น ปฏิวิรตา. ทุสฺสีลาติ ตโต เอว ปญฺจสีลมตฺตสฺสาปิ อภาเวน นิสฺสีลา. ปาปธมฺมาติ ลามกธมฺมา, หีนาจารา. ปาณาติปาตา ปฏิวิรโตติ [Pg.223] สิกฺขาปทสมาทาเนน ปาณาติปาตโต วิรโต, อารกา ฐิโต. เอส นโย เสเสสุปิ.

“不远离”（appaṭiviratā）是说因无受持远离（samādānavirati）与临事远离（sampattavirati），故不远离。“恶戒者”（dussīlā）是说因此连五戒亦无，故为无戒者。“恶法者”（pāpadhammā）是说有低劣之法、卑贱行为者。“远离杀生”是指通过受持学处（sikkhāpada）而远离杀生，远远站立。其余各项，理亦皆然。

อิธาปิ ปาณาติปาตาเวรมณิอาทีนํ สภาวโต อารมฺมณโต, เวทนโต, มูลโต, กมฺมโต, สมาทานโต, เภทโต, ผลโต จ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. ตตฺถ สภาวโต ปญฺจปิ เจตนาโยปิ โหนฺติ วิรติโยปิ, วิรติวเสน ปน เทสนา อาคตา. ยา ปาณาติปาตา วิรมนฺตสฺส ‘‘ยา ตสฺมึ สมเย ปาณาติปาตา อารติ วิรตี’’ติ เอวํ วุตฺตา กุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตา วิรติ. สา ปเภทโต ติวิธา – สมฺปตฺตวิรติ, สมาทานวิรติ, สมุจฺเฉทวิรตีติ. ตตฺถ อสมาทินฺนสิกฺขาปทานํ อตฺตโน ชาติวยพาหุสจฺจาทีนิ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ‘‘อยุตฺตเมตํ อมฺหากํ กาตุ’’นฺติ สมฺปตฺตวตฺถุํ อวีติกฺกมนฺตานํ อุปฺปชฺชมานา วิรติ สมฺปตฺตวิรติ นาม. สมาทินฺนสิกฺขาปทานํ สิกฺขาปทสมาทาเน ตทุตฺตริ จ อตฺตโน ชีวิตมฺปิ ปริจฺจชิตฺวา วตฺถุํ อวีติกฺกมนฺตานํ อุปฺปชฺชมานา วิรติ สมาทานวิรติ นาม. อริยมคฺคสมฺปยุตฺตา ปน วิรติ สมุจฺเฉทวิรติ นาม, ยสฺสา อุปฺปตฺติโต ปฏฺฐาย อริยปุคฺคลานํ ‘‘ปาณํ ฆาเตสฺสามา’’ติ จิตฺตมฺปิ น อุปฺปชฺชติ. ตาสุ สมาทานวิรติ อิธาธิปฺเปตา.

此处亦当了知离杀生等的自性、所缘、感受、根、业、受持、毁犯与果报之辨别。其中就自性而言，五者皆既是思也是离，然此说是依离而说。所谓离杀生者，即是“于彼时离杀生的止息与远离”，如是所说与善心相应的离。其细分有三：临事远离（sampattavirati）、受持远离（samādānavirati）、永断远离（samucchedavirati）。其中，未受持学处者，审察自己种姓、年龄、多闻等后，心想“此事我等不应做”，于现前事不起违犯所生之离，名为临事远离。已受持学处者，于受持学处后，乃至舍弃生命亦不违犯事境所生之离，名为受持远离。与圣道相应的离，名为永断远离，自从其生起后，圣者（ariyapuggala）心中“我将杀生”之念亦不生起。此三者中，此处意指受持远离。

อารมฺมณโต ปาณาติปาตาทีนํ อารมฺมณาเนว เอเตสํ อารมฺมณานิ. วีติกฺกมิตพฺพโตเยว หิ วิรติ นาม โหติ. ยถา ปน นิพฺพานารมฺมโณ อริยมคฺโค กิเลเส ปชหติ, เอวํ ชีวิตินฺทฺริยาทิอารมฺมณาเยว เอเต กุสลธมฺมา ปาณาติปาตาทีนิ ทุสฺสีลฺยานิ ปชหนฺติ. เวทนโต สพฺพาปิ สุขเวทนาว.

就所缘而言，杀生等的所缘，即是此等远离的所缘。所谓远离，即是远离所应违犯之事。犹如以涅槃为所缘的圣道能断除烦恼，此等善法亦是以命根等为所缘而断除杀生等恶戒。就感受而言，一切皆是乐受。

มูลโต ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน วิรมนฺตสฺส อโลภอโทสอโมหวเสน ติมูลา โหนฺติ, ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตน วิรมนฺตสฺส อโลภอโทสวเสน ทฺวิมูลา. กมฺมโต มุสาวาทา เวรมณิ วจีกมฺมํ, เสสา กายกมฺมํ. สมาทานโต อญฺญสฺส ครุฏฺฐานิยสฺส สนฺติเก ตํ อลภนฺเตน สยเมว วา ปญฺจ สีลานิ เอกชฺฌํ ปาฏิเยกฺกํ วา สมาทิยนฺเตน สมาทินฺนานิ โหนฺติ. เภทโต คหฏฺฐานํ ยํ ยํ วีติกฺกนฺตํ, ตํ ตเทว ภิชฺชติ, อิตรํ น ภิชฺชติ. กสฺมา? คหฏฺฐา หิ อนิพทฺธสีลา โหนฺติ, ยํ ยํ สกฺโกนฺติ, ตํ ตเทว รกฺขนฺติ. ปพฺพชิตานํ ปน เอกสฺมึ วีติกฺกนฺเต สพฺพานิ ภิชฺชนฺตีติ.

就根而言，以智相应心远离者，具无贪、无嗔、无痴三根；以智不相应心远离者，具无贪、无嗔二根。就业而言，离妄语是语业，其余是身业。就受持而言，若无法从其他应敬者处获得，则由自己总受或别受五戒，此即为受持。就毁犯而言，在家众违犯何条，即毁坏何条，其余不坏。何以故？因在家众之戒非系缚性，能守何条即守何条。而出家众若违犯一条，则一切戒皆毁。

ผลโตติ [Pg.224] ปาณาติปาตา เวรมณิยา เจตฺถ องฺคปจฺจงฺคสมฺปนฺนตา, อาโรหปริณาหสมฺปตฺติ, ชวนสมฺปตฺติ, สุปฺปติฏฺฐิตปาทตา, จารุตา, มุทุตา, สุจิตา, สูรตา, มหพฺพลตา, วิสฺสฏฺฐวจนตา, สตฺตานํ ปิยมนาปตา, อภิชฺชปริสตา, อจฺฉมฺภิตา, ทุปฺปธํสิยตา, ปรูปกฺกเมน อมรณตา, มหาปริวารตา, สุวณฺณตา, สุสณฺฐานตา, อปฺปาพาธตา, อโสกตา, ปิยมนาเปหิ อวิปฺปโยโค, ทีฆายุกตาติ เอวมาทีนิ ผลานิ.

就果报而言，远离杀生能获得以下果报：肢体完整，身形高大圆满，行动敏捷，双足稳固，仪容美好，肌肤柔顺，身体洁净，勇敢，力大，言辞清晰，受众生喜爱，大众不离散，不惊慌，难以被击败，不因外力而死亡，拥有庞大的眷属，身呈金色，体态良好，少病，无忧愁，不与喜爱的人分离，长寿，等等诸如此类的果报。

อทินฺนาทานา เวรมณิยา มหาธนธญฺญตา, อนนฺตโภคตา, ถิรโภคตา, อิจฺฉิตานํ โภคานํ ขิปฺปํ ปฏิลาโภ, ราชาทีหิ อสาธารณโภคตา, อุฬารโภคตา, ตตฺถ ตตฺถ เชฏฺฐกภาโว, นตฺถิภาวสฺส อชานนตา, สุขวิหาริตาติ เอวมาทีนิ.

远离不与取，能获得大财富与谷物，无尽的资财，稳固的资财，所欲资财迅速获得，资财不为国王等所共有，广大的资财，处处为尊长，不知匮乏，安乐而住，如是等等。

อพฺรหฺมจริยา เวรมณิยา วิคตปจฺจตฺถิกตา, สพฺพสตฺตานํ ปิยมนาปตา, อนฺนปานวตฺถจฺฉาทนาทีนํ ลาภิตา, สุขสุปนตา, สุขปฏิพุชฺฌนตา, อปายภยวิโมกฺโข, อิตฺถิภาวนปุํสกภาวานํ อภพฺพตา, อกฺโกธนตา, สจฺจการิตา, อมงฺกุตา, อาราธนสุขตา, ปริปุณฺณินฺทฺริยตา, ปริปุณฺณลกฺขณตา, นิราสงฺกตา, อปฺโปสฺสุกฺกตา, สุขวิหาริตา, อกุโตภยตา, ปิยวิปฺปโยคาภาโวติ เอวมาทีนิ. ยสฺมา ปน มิจฺฉาจาราเวรมณิยา ผลานิปิ เอตฺเถว อนฺโตคธานิ, ตสฺมา (อพฺรหฺมจริยา เวรมณิยา).

远离非梵行，能获得以下果报：没有敌人，受一切众生喜爱，易得饮食、衣服等资具，睡眠安乐，醒来安乐，脱离恶道怖畏，不会转生为女性或中性者，没有嗔恨，诚实守信，坦然磊落，容易满足，诸根完备，相好庄严，无有疑虑，没有忧愁，安乐度日，没有恐惧，不与所爱分离等。因为远离邪淫的果报也包含在其中，因此(说远离非梵行)。

มุสาวาทา เวรมณิยา วิปฺปสนฺนินฺทฺริยตา, วิสฺสฏฺฐมธุรภาณิตา, สมสิตสุทฺธทนฺตตา, นาติถูลตา, นาติกิสตา, นาติรสฺสตา, นาติทีฆตา, สุขสมฺผสฺสตา, อุปฺปลคนฺธมุขตา, สุสฺสูสกปริสตา, อาเทยฺยวจนตา, กมลทลสทิสมุทุโลหิตตนุชิวฺหตา, อลีนตา, อนุทฺธตตาติ เอวมาทีนิ.

远离妄语，能获得以下果报：诸根清明，言语流利甜美，牙齿整齐洁白，身材不过胖也不过瘦，个子不过矮也不过高，肌肤触感柔滑，口有青莲花香，众人乐于倾听，言语令人信服，舌头红润纤薄犹如莲花瓣，不懈怠，不掉举等。

สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา เวรมณิยา อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ อปฺปมาทตา, ญาณวนฺตตา, สทา อุปฏฺฐิตสฺสติตา, อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ ฐานุปฺปตฺติกปฏิภานวนฺตตา, อนลสตา, อชฬตา, อนุมฺมตฺตตา, อจฺฉมฺภิตา, อสารมฺภิตา, อนิสฺสุกิตา, อมจฺฉริตา, สจฺจวาทิตา, อปิสุณอผรุสอสมฺผปฺปลาปวาทิตา, กตญฺญุตา, กตเวทิตา, จาควนฺตตา, สีลวนฺตตา, อุชุกตา, อกฺโกธนตา, หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺนตา[Pg.225], อุชุทิฏฺฐิตา, มหนฺตตา, ปณฺฑิตตา, อตฺถานตฺถกุสลตาติ เอวมาทีนิ ผลานิ. เอวเมตฺถ ปาณาติปาตาเวรมณิอาทีนมฺปิ สภาวาทิโต วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

远离作为放逸之因的酒类，能于过去、未来、现在应作之事中不放逸，具足智慧，常念现前，对于所应作之事能生起应对之智，不懈怠，不愚钝，不癫狂，不惊慌，不急躁，不嫉妒，不吝啬，说真实语，不说离间语、粗恶语、绮语，知恩，报恩，具足布施，具足戒行，正直，不嗔怒，具足惭与愧，具足正见，伟大，贤明，善于分辨义利与非义利等果报。应当像这样，依自性等方面来了知对远离杀生等的决择。

สีลวาติ ยถาวุตฺตปญฺจสีลวเสน สีลวา. กลฺยาณธมฺโมติ สุนฺทรธมฺโม, สรณคมนปริทีปิตาย ทิฏฺฐิสมฺปตฺติยา สมฺปนฺนปญฺโญติ อตฺโถ. โย ปน ปุตฺโต มาตาปิตูสุ อสฺสทฺเธสุ ทุสฺสีเลสุ จ สยมฺปิ ตาทิโส, โสปิ อวชาโตเยวาติ เวทิตพฺโพ. อสฺสทฺธิยาทโย หิ อิธ อวชาตภาวสฺส ลกฺขณํ วุตฺตา, เต จ ตสฺมึ สํวิชฺชนฺติ. มาตาปิตโร ปน อุปาทาย ปุตฺตสฺส อติชาตาทิภาโว วุจฺจตีติ.

“持戒者”(sīlavā)，即依如前所说的五戒而持戒。“善法者”(kalyāṇadhammo)是具足善法者，意思是具足了由归依所阐明的正见成就与智慧。若父母无信、毁戒，其子亦然，则当知此子即是“劣生子”(avajāta)。因为无信等在此处被称为劣生状态的特征，而这些特征存在于他身上。至于说其子为“超生子”(atijāta)等，则是相对于父母而言。

โย โหติ กุลคนฺธโนติ กุลจฺเฉทโก กุลวินาสโก. เฉทนตฺโถ หิ อิธ คนฺธสทฺโท, ‘‘อุปฺปลคนฺธปจฺจตฺถิกา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๖๕) วิย. เกจิ ปน ‘‘กุลธํสโน’’ติ ปฐนฺติ, โส เอวตฺโถ.

所谓“家族的败坏者”(kulagandhano)，是指家族的断绝者、家族的毁灭者。在此处，“gandha”一词有“切断”之义，就像在(《波罗夷》65)的“uppalagandhapaccatthikā”一词中一样。也有人读作“kuladhaṃsano”(家族的摧毁者)，意思相同。

เอเต โข ปุตฺตา โลกสฺมินฺติ เอเต อติชาตาทโย ตโย ปุตฺตา เอว อิมสฺมึ สตฺตโลเก ปุตฺตา นาม, น อิโต วินิมุตฺตา อตฺถิ. อิเมสุ ปน เย ภวนฺติ อุปาสกา เย สรณคมนสมฺปตฺติยา อุปาสกา ภวนฺติ กมฺมสฺสกตาญาเณน กมฺมสฺส โกวิทา, เต จ ปณฺฑิตา ปญฺญวนฺโต, ปญฺจสีลทสสีเลน สมฺปนฺนา ปริปุณฺณา. ยาจกานํ วจนํ ชานนฺติ, เตสํ มุขาการทสฺสเนเนว อธิปฺปายปูรณโตติ วทญฺญู, เตสํ วา ‘‘เทหี’’ติ วจนํ สุตฺวา ‘‘อิเม ปุพฺเพ ทานํ อทตฺวา เอวํภูตา, มยา ปน เอวํ น ภวิตพฺพ’’นฺติ เตสํ ปริจฺจาเคน ตทตฺถํ ชานนฺตีติ วทญฺญู, ปณฺฑิตานํ วา กมฺมสฺสกตาทิทีปกํ วจนํ ชานนฺตีติ วทญฺญู. ‘‘ปทญฺญู’’ติ จ ปฐนฺติ, ปทานิยา ปริจฺจาคสีลาติ อตฺโถ. ตโต เอว วิคตมจฺเฉรมลตฺตา วีตมจฺฉรา. อพฺภฆนาติ อพฺภสงฺขาตา ฆนา, ฆนเมฆปฏลา วา มุตฺโต จนฺโทวิย, อุปาสกาทิปริสาสุ ขตฺติยาทิปริสาสุ จ วิโรจเร วิโรจนฺติ, โสภนฺตีติ อตฺโถ.

“这些儿子在世间”(Ete kho puttā lokasmiṃ)是指：这些超生子等三种儿子，确实就在这个有情世间里被称为儿子，没有在此之外的。在这些人之中，那些成为优婆塞(upāsaka)的人，他们通过归依的成就而成为优婆塞，通过业自属智而善知于业，他们是贤者，是智者，具足并圆满了五戒和十戒。他们被称为“善施者”(vadaññū)，因为他们了知乞求者的话语，仅凭观察他们的面容就能满足其意愿；或者，在听到他们说“请施舍”后，了知“这些人因为过去没有布施才变成这样，我则不应如此”，通过自己的布施而了知其义，因此是“善施者”；又或者，他们了知贤者们开示业自属等的话语，因此是“善施者”。也有人读作“padaññū”，意思是“以布施和戒为基础”。正因如此，他们远离了吝啬的污垢，是“无悭吝者”(vītamaccharā)。“如离密云”(Abbhaghanā)是指：如月亮脱离了浓密的云层，他们在优婆塞等以及刹帝利等的集会中，“大放光芒”(virocare)，即闪耀、辉煌之义。

ปญฺจมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第五经释义终。

๖. อวุฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา

6. 无雨经释义

๗๕. ฉฏฺเฐ [Pg.226] อวุฏฺฐิกสโมติ อวุฏฺฐิกเมฆสโม. เอกจฺโจ หิ เมโฆ สตปฏลสหสฺสปฏโล หุตฺวา อุฏฺฐหิตฺวา ถนนฺโต คชฺชนฺโต วิชฺโชตนฺโต เอกํ อุทกพินฺทุมฺปิ อปาเตตฺวา วิคจฺฉติ, ตถูปโม เอกจฺโจ ปุคฺคโลติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อวุฏฺฐิกสโม’’ติ. ปเทสวสฺสีติ เอกเทสวสฺสิเมฆสโม. ปเทสวสฺสี วิยาติ หิ ปเทสวสฺสี. เอกจฺโจ เอกสฺมึเยว ฐาเน ฐิเตสุ มนุสฺเสสุ ยถา เอกจฺเจ เตเมนฺติ, เอกจฺเจ น เตเมนฺติ, เอวํ มนฺทํ วสฺสติ, ตถูปมํ เอกจฺจํ ปุคฺคลํ ทสฺเสติ ‘‘ปเทสวสฺสี’’ติ. สพฺพตฺถาภิวสฺสีติ สพฺพสฺมึ ปถวีปพฺพตสมุทฺทาทิเก ชคติปฺปเทเส อภิวสฺสิเมฆสโม. เอกจฺโจ หิ สกลจกฺกวาฬคพฺภํ ปตฺถริตฺวา สพฺพตฺถกเมว อภิวสฺสติ, ตํ จาตุทฺทีปิกมหาเมฆํ เอกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส อุปมํ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘สพฺพตฺถาภิวสฺสี’’ติ.

75. 第六，“无雨者”(avuṭṭhikasamo)就像不下雨的云。有的云确实聚集了成百上千层，升起后雷鸣电闪，却连一滴雨也不下就消散了；为了说明某类人就像这样，而说为“无雨者”。“局部降雨者”(padesavassī)就像在局部降雨的云。它就像有的云只在一个地方下着微雨，以致于站在那里的人们，有些被淋湿，有些则没有；为了说明某类人就像这样，而说为“局部降雨者”。“普降甘霖者”(sabbatthābhivassī)就像在整个大地、山岳、海洋等世间各处普降甘霖的云。有的云确实遍布整个轮围世界(cakkavāḷagabbha)，在所有地方普遍降雨；以那遍及四大部洲(cātuddīpika)的大云为譬喻，来形容某类人，而说为“普降甘霖者”。

สพฺเพสานนฺติ สพฺเพสํ, อยเมว วา ปาโฐ. น ทาตา โหตีติ อทานสีโล โหติ, ถทฺธมจฺฉริตาย น กสฺสจิ กิญฺจิ เทตีติ อตฺโถ. อิทานิ ทานสฺส เขตฺตํ เทยฺยธมฺมญฺจ วิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘สมณพฺราหฺมณา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สมิตปาปสมณา เจว ปพฺพชฺชมตฺตสมณา จ พาหิตปาปพฺราหฺมณา เจว ชาติมตฺตพฺราหฺมณา จ อิธ ‘‘สมณพฺราหฺมณา’’ติ อธิปฺเปตา. กปณา นาม ทุคฺคตา ทลิทฺทมนุสฺสา. อทฺธิกา นาม ปถาวิโน ปริพฺพยวิหีนา. วนิพฺพกา นาม เย ‘‘อิฏฺฐํ เทถ กนฺตํ มนาปํ กาเลน อนวชฺชํ อุทคฺคจิตฺตา ปสนฺนจิตฺตา, เอวํ เทนฺตา คจฺฉถ สุคตึ, คจฺฉถ พฺรหฺมโลก’’นฺติอาทินา นเยน ทาเน นิโยเชนฺตา ทานสฺส วณฺณํ โถเมนฺตา วิจรนฺติ. ยาจกา นาม เย เกวลํ ‘‘มุฏฺฐิมตฺตํ เทถ, ปสตมตฺตํ เทถ, สราวมตฺตํ เทถา’’ติ อปฺปกมฺปิ ยาจมานา วิจรนฺติ. ตตฺถ สมณพฺราหฺมณคฺคหเณน คุณเขตฺตํ อุปการิเขตฺตญฺจ ทสฺเสติ, กปณาทิคฺคหเณน กรุณาเขตฺตํ. อนฺนนฺติ ยํกิญฺจิ ขาทนียํ โภชนียํ. ปานนฺติ อมฺพปานาทิปานกํ. วตฺถนฺติ นิวาสนปารุปนาทิอจฺฉาทนํ. ยานนฺติ รถวยฺหาทิ อนฺตมโส อุปาหนํ อุปาทาย คมนสาธนํ. มาลาติ คนฺถิตาคนฺถิตเภทํ สพฺพํ ปุปฺผํ. คนฺธนฺติ ยํกิญฺจิ คนฺธชาตํ ปิสิตํ อปิสิตํ คนฺธูปกรณญฺจ. วิเลปนนฺติ ฉวิราคกรณํ. เสยฺยาติ มญฺจปีฐาทิ เจว ปาวารโกชวาทิ จ สยิตพฺพวตฺถุ. เสยฺยคฺคหเณน เจตฺถ อาสนมฺปิ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อาวสถนฺติ วาตาตปาทิปริสฺสยวิโนทนํ ปติสฺสยํ. ปทีเปยฺยนฺติ ทีปกปลฺลิกาทิปทีปูปกรณํ.

Sabbesānaṃ即sabbesaṃ(一切)，或者此即是读法。“不布施者”即是没有布施习惯的人，意思是由于顽固的悭吝，不给任何人任何东西。现在为了分别说明布施的福田和所施之物，而说“沙门、婆罗门”等。此处所说的“沙门、婆罗门”，意指已平息恶行的沙门和仅有出家形象的沙门，以及已去除罪恶的婆罗门和仅有种姓的婆罗门。“贫困者”(kapaṇa)是指穷困潦倒的人。“行路者”(addhika)是指缺少旅费的旅人。“劝募者”(vanibbaka)是指那些四处游说，以“请布施可喜、可爱、可意、适时、无过之物，以欢喜心、清净心布施，如此布施者将生于善趣，生于梵天界”等方式劝人布施、赞叹布施功德的人。“乞求者”(yācaka)是指那些仅仅乞求“请给一撮，请给一把，请给一钵”等少量物品而四处游走的人。在这里，“沙门、婆罗门”一词表示功德田与报恩田，“贫困者”等词表示悲悯田。“食物”(anna)是指任何嚼食(khādanīya)或啖食(bhojanīya)之物。“饮料”(pāna)是指芒果汁等饮品。“衣服”(vattha)是指内衣、外衣等覆盖物。“车乘”(yāna)是指车、轿等，乃至鞋子在内的交通工具。“花环”(mālā)是指所有已编织和未编织的花朵。“香”(gandha)是指任何种类的香，无论是粉末状的还是非粉末状的，以及香的用具。“涂香”(vilepana)是指使肤色光润之物。“卧具”(seyyā)是指床、椅等，以及被子、毯子等用于卧睡的物品；当知此处“卧具”一词也包括了坐具(āsana)。“住所”(āvasatha)是指能遮蔽风、热等困扰的庇护所。“灯油”(padīpeyya)是指灯盏、灯台等照明用具。

เอวํ [Pg.227] โข, ภิกฺขเวติ วิชฺชมาเนปิ เทยฺยธมฺเม ปฏิคฺคาหกานํ เอวํ ทาตพฺพวตฺถุํ สพฺเพน สพฺพํ อเทนฺโต ปุคฺคโล อวสฺสิกเมฆสทิโส โหติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ภิกฺขเว, ยถา โส เมโฆ สตปฏลสหสฺสปฏโล หุตฺวา อุฏฺฐหิตฺวา น กิญฺจิ วสฺสิ วิคจฺฉติ, เอวเมว โย อุฬารํ วิปุลญฺจ โภคํ สํหริตฺวา เคหํ อาวสนฺโต กสฺสจิ กฏจฺฉุมตฺตํ ภิกฺขํ วา อุฬุงฺกมตฺตํ ยาคุํ วา อทตฺวา วิคจฺฉติ, วิวโส มจฺจุวสํ คจฺฉติ, โส อวุฏฺฐิกสโม นาม โหตีติ. อิมินา นเยน เสเสสุปิ นิคมนํ เวทิตพฺพํ. อิเมสุ จ ตีสุ ปุคฺคเลสุ ปฐโม เอกํเสเนว ครหิตพฺโพ, ทุติโย ปสํสนีโย, ตติโย, ปสํสนียตโร. ปฐโม วา เอกนฺเตเนว สพฺพนิหีโน, ทุติโย มชฺฌิโม, ตติโย อุตฺตโมติ เวทิตพฺโพ.

诸比丘，当有可施之物，也有接受布施者时，如果有人对于应施之物全部都不给予，这个人就像不下雨的云。这就是说，诸比丘，如同那聚集了成百上千层的云，升起之后，却什么雨也不下就消散了；同样，有人积聚了巨大丰厚的财富，居住在家中，却连一羹饭或一勺粥都不布施就死去，被迫受制于死亡，这个人就被称为“无雨者”。其余的情况也应该用这种方式来理解。在这三种人中，第一种人完全应该受到谴责，第二种人值得赞扬，第三种人更值得赞扬。或者说，第一种人确实是完全卑劣的，第二种人是中等的，第三种人是最殊胜的，应当这样理解。

คาถาสุ สมเณติ อุปโยควเสน พหุวจนํ ตถา เสเสสุปิ. ลทฺธานาติ ลภิตฺวา, สมเณ ทกฺขิเณยฺเย ปวาเรตฺวา ปุฏฺโฐ น สํวิภชติ. อนฺนํ ปานญฺจ โภชนนฺติ อนฺนํ วา ปานํ วา อญฺญํ วา ภุญฺชิตพฺพยุตฺตกํ โภชนํ, ตํ น สํวิภชติ. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – โย อตฺถิกภาเวน อุปคเต สมฺปฏิคฺคาหเก ลภิตฺวา อนฺนาทินา สํวิภาคมตฺตมฺปิ น กโรติ, กึ โส อญฺญํ ทานํ ทสฺสติ, ตํ เอวรูปํ ถทฺธมจฺฉริยํ ปุริสาธมํ นิหีนปุคฺคลํ ปณฺฑิตา อวุฏฺฐิกสโมติ อาหุ กถยนฺตีติ.

在偈颂中，“沙门”(samaṇe)一词因用法而作复数，其余的词也是如此。“获得”(Laddhāna)是“获得之后”(labhitvā)的意思；他面对值得供养的沙门，在被请求时却不分享。“饮食及食物”(Annaṃ pānañca bhojanaṃ)指的是饭食、饮料或者其他适宜食用的东西，他都不与人分享。此处的简要意思是：如果有人对前来求助的领受者，在获得食物等之后连最少的分享都不肯做，他又怎会给予其他的布施呢？智者们说，像这种顽固悭吝的卑贱之人、卑下的个体(nihīnapuggala)，他们称之为“无雨者”(avuṭṭhikasamo)。

เอกจฺจานํ น ททาตีติ วิชฺชมาเนปิ มหติ ทาตพฺพธมฺเม เอเกสํ สตฺตานํ เตสุ โกธวเสน วา, เทยฺยธมฺเม โลภวเสน วา น ททาติ. เอกจฺจานํ ปเวจฺฉตีติ เอเกสํเยว ปน ททาติ. เมธาวิโนติ ปญฺญวนฺโต ปณฺฑิตา ชนา.

“对某些人不给予”(Ekaccānaṃ na dadāti)是指，即使拥有大量的可布施之物，却因为对某些众生怀有嗔恨，或者因为对布施的物品怀有贪爱，而不给予他们。“对某些人则施与”(Ekaccānaṃ pavecchati)是指只对一部分人布施。“有智慧者”(Medhāvino)是指有智慧、聪明的贤者。

สุภิกฺขวาโจติ โย อุปคตานํ ยาจกานํ ‘‘อนฺนํ เทถ, ปานํ เทถา’’ติอาทินา ตํ ตํ ทาเปติ, โส สุลภภิกฺขตาย สุภิกฺขา วาจา เอตสฺสาติ สุภิกฺขวาโจ. ‘‘สุภิกฺขวสฺสี’’ติปิ ปฐนฺติ. ยถา โลโก สุภิกฺโข โหติ, เอวํ สพฺพตฺถาภิวสฺสิตมหาเมโฆ สุภิกฺขวสฺสี นาม โหติ. เอวมยมฺปิ มหาทาเนหิ สพฺพตฺถาภิวสฺสี สุภิกฺขวสฺสีติ. อาโมทมาโน ปกิเรตีติ ตุฏฺฐหฏฺฐมานโส สหตฺเถน ทานํ เทนฺโต ปฏิคฺคาหกเขตฺเต เทยฺยธมฺมํ ปกิเรนฺโต วิย โหติ, วาจายปิ ‘‘เทถ เทถา’’ติ ภาสติ.

“善语者”(Subhikkhavāco)是指，对于前来乞求“请给食物，请给饮料”等的乞求者，他能让他们得到那些东西；因为容易获得食物，所以他的话语是“善得食”(subhikkhā)，故称他为“善语者”。也有读作“善雨者”(Subhikkhavassī)的。就像世间丰饶时，普降甘霖的大云被称为“善雨者”；同样地，这个人也以大布施普润一切，所以被称为“善雨者”。“喜悦遍洒”(Āmodamāno pakireti)是指以欢喜快乐的心情亲手布施，就像在领受者的福田(paṭiggāhakakhette)中遍洒布施之物一样，口中还说着“拿去，拿去！”。

อิทานิ [Pg.228] นํ สุภิกฺขวสฺสิตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถาปิ เมโฆ’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – ยถา มหาเมโฆ ปฐมํ มนฺทนิคฺโฆเสน ถนยิตฺวา ปุน สกลนทีกนฺทรานิ เอกนินฺนาทํ กโรนฺโต คชฺชยิตฺวา ปวสฺสติ, สพฺพตฺถกเมว วารินา อุทเกน ถลํ นินฺนญฺจ อภิสนฺทนฺโต ปูเรติ เอโกฆํ กโรติ, เอวเมว อิธ อิมสฺมึ สตฺตโลเก เอกจฺโจ อุฬารปุคฺคโล สพฺพสมตาย โส มหาเมโฆ วิย วสฺสิตพฺพตฺตา ตาทิโส ยถา ธนํ อุฏฺฐานาธิคตํ อตฺตโน อุฏฺฐานวีริยาภินิพฺพตฺตํ โหติ, เอวํ อนลโส หุตฺวา ตญฺจ ธมฺเมน ญาเยน สํหริตฺวา ตนฺนิพฺพตฺเตน อนฺเนน ปาเนน อญฺเญน จ เทยฺยธมฺเมน ปตฺเต สมฺปตฺเต วนิพฺพเก สมฺมา สมฺมเทว เทสกาลานุรูปญฺเจว อิจฺฉานุรูปญฺจ ตปฺเปติ สมฺปวาเรตีติ.

现在为了显示其“善雨者”(subhikkhavassī)的特性，经文说了“犹如云”(yathāpi megho)等。此处的简要含义是：犹如大云先以低沉的雷声轰鸣，然后让所有的河流山谷发出统一的声响，轰然作响地下起雨来，用雨水充盈覆盖所有高地和洼地，使其汇成一片水流；同样地，在此有情世间，某个高尚的个体(uḷārapuggalo)也像那大云一样，因其平等普施的性质而应降下甘霖。他勤奋不懈，以正法与正理积聚由自身努力精勤所获得的财富，然后用由此而来的食物、饮料及其他施物，以正确、恰当的方式，根据地方、时间以及乞求者的愿望，使前来乞求的人们得到满足和充分的供养。

ฉฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第六经释义终。

๗. สุขปตฺถนาสุตฺตวณฺณนา

7. 求乐经释义

๗๖. สตฺตเม สุขานีติ สุขนิมิตฺตานิ. ปตฺถยมาโนติ อิจฺฉมาโน อากงฺขมาโน. สีลนฺติ คหฏฺฐสีลํ ปพฺพชิตสีลญฺจ. คหฏฺโฐ เจ คหฏฺฐสีลํ, ปพฺพชิโต เจ จตุปาริสุทฺธิสีลนฺติ อธิปฺปาโย. รกฺเขยฺยาติ สมาทิยิตฺวา อวีติกฺกมนฺโต สมฺมเทว โคเปยฺย. ปสํสา เม อาคจฺฉตูติ ‘‘มม กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อาคจฺฉตู’’ติ อิจฺฉนฺโต ปณฺฑิโต สปฺปญฺโญ สีลํ รกฺเขยฺย. สีลวโต หิ คหฏฺฐสฺส ตาว ‘‘อสุโก อสุกกุลสฺส ปุตฺโต สีลวา กลฺยาณธมฺโม สทฺโธ ปสนฺโน ทายโก การโก’’ติอาทินา ปริสมชฺเฌ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ, ปพฺพชิตสฺส ‘‘อสุโก นาม ภิกฺขุ สีลวา วตฺตสมฺปนฺโน โสรโต สุขสํวาโส สคารโว สปฺปติสฺโส’’ติอาทินา…เป… อพฺภุคฺคจฺฉตีติ. วุตฺตญฺเหตํ –

76. 在第七经中，“诸乐”(sukhāni)意为快乐之因(sukhanimittāni)。“渴望者”(patthayamāno)意为希求者、期盼者。“戒”(sīlaṃ)指在家戒与出家戒。其意是：若是在家人，则为在家戒；若是出家人，则为四遍清净戒(catupārisuddhisīla)。“应当守护”(rakkheyya)意为，受持之后，不加违越，如实守护。“愿赞誉于我生起”，即“愿我的善好名声传扬”，有智慧的贤者如此希求而守护戒。因为对于持戒的在家人，在众人中善好名声会传扬开来，如：“某某家族之子具戒、有善法、有信、心清净、是布施者、行善者”等；对于出家人，则会传扬开来，如：“名为某某的比丘具戒、行持圆满、柔和、易共住、有恭敬、有顺从”等……这已被说到：

‘‘ปุน จปรํ, คหปตโย, สีลวโต สีลสมฺปนฺนสฺส กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๒๑๓; อุทา. ๗๖; มหาว. ๒๘๕).

“再者，诸位家主，对于具戒、戒行圆满者，其善好名声会传扬开来。”

ตถา [Pg.229] –

同样地：

‘‘อากงฺเขยฺย เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ – ‘สพฺรหฺมจารีนํ ปิโย จสฺสํ มนาโป, ครุ จ ภาวนีโย จา’ติ, สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๑.๖๕).

“诸比丘，如果比丘希望‘能为同梵行者所喜爱、所悦意，受尊重、受敬重’，他即应圆满诸戒。”

โภคา เม อุปฺปชฺชนฺตูติ เอตฺถ คหฏฺฐสฺส ตาว สีลวโต กลฺยาณธมฺมสฺส เยน เยน สิปฺปฏฺฐาเนน ชีวิกํ กปฺเปติ – ยทิ กสิยา, ยทิ วณิชฺชาย, ยทิ ราชโปริเสน, ตํ ตํ ยถากาลํ ยถาวิธิญฺจ อติวิย อปฺปมตฺตภาวโต อถสฺส อนุปฺปนฺนา เจว โภคา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ โภคา ผาตึ คมิสฺสนฺติ. ปพฺพชิตสฺส ปน สีลาจารสมฺปนฺนสฺส อปฺปมาทวิหาริสฺส สโต สีลสมฺปนฺนสฺส สีลสมฺปทาย อปฺปิจฺฉตาทิคุเณสุ จ ปสนฺนา มนุสฺสา อุฬารุฬาเร ปจฺจเย อภิหรนฺติ, เอวมสฺส อนุปฺปนฺนา เจว โภคา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ ถิรา โหนฺติ. ตถา หิ วุตฺตํ –

“愿财富于我生起！”于此，对于具戒、有善法的在家人，无论他以何种技艺——或以农耕，或以经商，或以王家事务——谋生，只要他适时、如法且非常勤勉，那么他未生的财富就会生起，已生的财富也会增长。而对于出家人，若他具足戒行与操守，安住于不放逸，具念，戒行圆满，人们因其戒行圆满及少欲等美德而心生净信，便会供养上等资具。如此，他未生的资具就会生起，已生的也会稳固。正如所说——

‘‘ปุน จปรํ, คหปตโย, สีลวา สีลสมฺปนฺโน อปฺปมาทาธิกรณํ มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ อธิคจฺฉตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๒๑๓; อุทา. ๗๖; มหาว. ๒๘๕).

“再者，诸位家主，具戒、戒行圆满者因不放逸故，能获得巨大的财富积聚。”

ตถา –

同样地：

‘‘อากงฺเขยฺย เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ – ‘ลาภี อสฺส จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราน’นฺติ, สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการี’’ติ (ม. นิ. ๑.๖๕) จ –

“诸比丘，如果比丘希望：‘愿我能获得衣、食、住处、病缘医药等资具。’他即应圆满诸戒。”

เสสํ วุตฺตนยเมว.

其余如前已说之理。

คาถาสุ ปตฺถยาโนติ ปตฺถยนฺโต. ตโย สุเขติ ตีณิ สุขานิ. วิตฺตลาภนฺติ ธนลาภํ, โภคุปฺปตฺตินฺติ อตฺโถ. วิเสสโต เจตฺถ ปสํสาย เจตสิกสุขํ, โภเคหิ กายิกสุขํ, อิตเรน อุปปตฺติสุขํ; ตถา ปฐเมน ทิฏฺฐธมฺมสุขํ, ตติเยน สมฺปรายสุขํ, ทุติเยน อุภยสุขํ คหิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

在偈颂中，“希求”(patthayāno)即是渴望(patthayanto)。“三种乐”(tayo sukhe)即是三种快乐。“得财富”(vittalābhaṃ)即是获得钱财，意为财富的生起。于此，特别地，应知由赞誉带来心乐，由财富带来身乐，由另一者（即往生善趣）带来转生之乐；同样，应知由第一者（赞誉）获得现法乐，由第三者（往生善趣）获得来世乐，由第二者（财富）获得此世与来世二者之乐。

อิทานิ ปสํสาทิการณสฺส สีลสฺส วิย ปสํสาทีนมฺปิ วิเสสการณํ ปาปมิตฺตปริวชฺชนํ กลฺยาณมิตฺตเสวนญฺจ อาทีนวานิสํเสหิ สทฺธึ ทสฺเสนฺโต ‘‘อกโรนฺโต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สงฺกิโยติ ปาปสฺมึ ปริสงฺกิตพฺโพ ‘‘อทฺธา อิมินา ปาปํ กตํ วา กริสฺสติ วา, ตถา เหส [Pg.230] ปาปปุริเสหิ สทฺธึ สญฺจรตี’’ติ. อสฺสาติ อิมสฺส ปาปชนเสวิโน ปุคฺคลสฺส อุปริ, อสฺส วา ปุคฺคลสฺส อวณฺโณ อภูโตปิ ปาปชนเสวิตาย รุหติ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชติ ปตฺถรติ. อสฺสาติ วา ภุมฺมตฺเถ สามิวจนํ, ตสฺมึ ปุคฺคเลติ อตฺโถ. ส เว ตาทิสโก โหตีติ โย ยาทิสํ ปาปมิตฺตํ วา กลฺยาณมิตฺตํ วา ภชติ อุปเสวติ จ, โส ปุคฺคโล ภูมิภาควเสน อุทกํ วิย ตาทิโสว โหติ, ปาปธมฺโม กลฺยาณธมฺโม วา โหติ. กสฺมา? สหวาโส หิ ตาทิโส; ยสฺมา สหวาโส สํสคฺโค อุปราโค วิย ผลิกมณีสุ ปุริสอุปนิสฺสยภูตํ ปุคฺคลาการํ คาหาเปติ, ตสฺมา ปาปปุคฺคเลน สห วาโส น กาตพฺโพติ อธิปฺปาโย.

现在，为了连同过患与利益，开示“远离恶友，亲近善友”这一赞誉等的特殊原因——犹如戒是赞誉等的原因——而说了“不作”(akaronto)等偈颂。于此，“会被怀疑”(saṅkiyo)是说，他会被怀疑作恶：“此人肯定已作恶或将作恶，因为他与恶人交往。”“于彼”(Assa)是说，对于此亲近恶人的个人(puggala)，即使是不存在的恶名，也会因其亲近恶人而生起、增长、扩大、蔓延。或者，“于彼”(assa)是所有格用于方位格义，意为“在那个人身上”。“他会变成那样”(Sa ve tādisako hoti)是说，一个人交往、亲近什么样的恶友或善友，他就会像水随土地而变那样，成为那样的人，即成为有恶法者或有善法者。为何？因为共住就是如此。由于共住、交往，就像染色剂作用于水晶，会使人染上其所依止之人的特性，因此，其意为不应与恶人共住。

เสวมาโน เสวมานนฺติ ปรํ ปกติสุทฺธํ ปุคฺคลํ กาเลน กาลํ อตฺตานํ เสวมานํ เสวมาโน ภชมาโน ปาปปุคฺคโล, เตน วา เสวิยมาโน. สมฺผุฏฺโฐ สมฺผุสนฺติ เตน ปกติสุทฺเธน ปุคฺคเลน สหวาเสน สํสคฺเคน สมฺผุฏฺโฐ ปาปปุคฺคโล สยมฺปิ, ตถา ตํ ผุสนฺโต. สโร ทิทฺโธ กลาปํ วาติ ยถา นาม สโร วิเสน ทิทฺโธ ลิตฺโต สรกลาปคโต สรสมูหสงฺขาตํ สรกลาปํ อตฺตนา ผุฏฺฐํ อลิตฺตมฺปิ อุปลิมฺปติ, เอวํ ปาเปน อุปเลปภยา ธีโรติ ธิติสมฺปนฺนตฺตา ธีโร ปณฺฑิตปุริโส ปาปสหาโย น ภเวยฺย.

“亲近”(sevamāno sevamānaṃ)是指恶人亲近一个本性清净的人，或被他所亲近。“接触”(samphuṭṭho samphusanti)是指恶人通过与那个本性清净的人共住、交往而接触，也被他所接触。就像一支涂了毒的箭会污染它所在的箭囊中其他未涂毒的箭一样，同样地，智者(dhīro)因害怕被恶污染，不应与恶人为友。

ปูติมจฺฉํ กุสคฺเคนาติ ยถา กุจฺฉิตภาเวน ปูติภูตํ มจฺฉํ กุสติณคฺเคน โย ปุริโส อุปนยฺหติ ปุฏพนฺธวเสน พนฺธติ, ตสฺส เต กุสา อปูติกาปิ ปูติมจฺฉสมฺพนฺเธน ปูติ ทุคฺคนฺธเมว วายนฺติ. เอวํ พาลูปเสวนาติ เอวํสมฺปทา พาลชนูปเสวนา ทฏฺฐพฺพา. เอวํ ธีรูปเสวนาติ ยถา อสุรภิโนปิ ปตฺตา ตครสมฺพนฺเธน สุรภึ วายนฺติ, เอวํ ปณฺฑิตูปเสวนา ปกติยา อสีลวโต สีลสมาทานาทิวเสน สีลคนฺธวายนสฺส การณํ โหติ.

“用茅草裹腐鱼”：就像有人用茅草包裹腐臭的鱼，那些茅草即使本来不臭，也会因接触腐鱼而散发腐臭的气味。亲近愚人也是如此。而亲近智者，则像不香的叶子因接触多伽罗(tagara)香料而散发香气；同样地，亲近智者是令无戒者通过受持戒律等而散发戒香的原因。

ตสฺมาติ ยสฺมา อกลฺยาณมิตฺตเสวนาย กลฺยาณมิตฺตเสวนาย จ อยํ เอทิโส อาทีนโว อานิสํโส จ, ตสฺมา ปตฺตปุฏสฺเสว ปลาสปุฏสฺส วิย ทุคฺคนฺธสุคนฺธวตฺถุสํสคฺเคน อสาธุสาธุชนสนฺนิสฺสเยน จ. ญตฺวา สมฺปากมตฺตโนติ อตฺตโน ทุกฺขุทฺรยํ สุขุทฺรยญฺจ ผลนิปฺผตฺตึ [Pg.231] ญตฺวา ชานิตฺวา อสนฺเต ปาปมิตฺเต น อุปเสเวยฺย, สนฺเต อุปสนฺเต วนฺตโทเส ปสตฺเถ วา ปณฺฑิเต เสเวยฺย. ตถา หิ อสนฺโต นิรยํ เนนฺติ, สนฺโต ปาเปนฺติ สุคฺคตินฺติ. อิติ ภควา ปฐมคาถาย ยถาวุตฺตานิ ตีณิ สุขนิมิตฺตานิ ทสฺเสตฺวา ตโต ปราหิ ปญฺจหิ คาถาหิ ปฏิปกฺขปริวชฺชเนน สทฺธึ ปสํสาสุขสฺส อาคมนํ ทสฺเสตฺวา โอสานคาถาย ติณฺณมฺปิ สุขานํ อาคมนการเณน สทฺธึ โอสานสุขํ ทสฺเสติ.

因此，由于亲近恶友与亲近善友各有其过患与利益，就像叶包接触臭物或香物一样，与不贤善者和贤善者交往也是如此。“了知自身的果报成熟”(Ñatvā sampākamattano)是指了知自身苦与乐的生起，即果报的产生。对于不贤善的恶友，不应该亲近；对于贤善的、寂静的、已断除过失的、受赞扬的或有智慧的善友，应该亲近。因为不贤善的人会把人引向地狱，贤善的人会把人引向善趣。世尊在第一首偈颂中开示了如前所说的三种快乐的因缘，然后用后面的五首偈颂，说明了通过远离恶友而获得赞美之乐的到来，最后用总结偈颂，说明了三种快乐的到来之因，并显示了终极的快乐。

สตฺตมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第七经释义终。

๘. ภิทุรสุตฺตวณฺณนา

8. 脆弱经释义

๗๗. อฏฺฐเม ภิทุรายนฺติ ภิทุโร อยํ. กาโยติ รูปกาโย. โส หิ องฺคปจฺจงฺคานํ เกสาทีนญฺจ สมูหฏฺเฐน, เอวํ กุจฺฉิตานํ เชคุจฺฉานํ อาโย อุปฺปตฺติเทโสติปิ กาโย. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – อายนฺติ เอตฺถาติ อาโย. เก อายนฺติ? กุจฺฉิตา เกสาทโย. อิติ กุจฺฉิตานํ อาโยติปิ กาโย. อตฺถโต ปน จตุสนฺตติวเสน ปวตฺตมานานํ ภูตุปาทายธมฺมานํ ปุญฺโช. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ภิกฺขเว, อยํ จตุมหาภูตมโย รูปกาโย ภิทุโร เภทนสีโล เภทนสภาโว ขเณ ขเณ วิทฺธํสนสภาโวติ. ‘‘ภินฺทราย’’นฺติปิ ปาโฐ, โส เอวตฺโถ. วิญฺญาณนฺติ เตภูมกํ กุสลาทิจิตฺตํ. วจนตฺโถ ปน – ตํ ตํ อารมฺมณํ วิชานาตีติ วิญฺญาณํ. ยญฺหิ สญฺชานนปชานนวิธุรํ อารมฺมณวิชานนํ อุปลทฺธิ, ตํ วิญฺญาณํ. วิราคธมฺมนฺติ วิรชฺชนธมฺมํ, ปลุชฺชนสภาวนฺติ อตฺโถ. สพฺเพ อุปธีติ ขนฺธูปธิ, กิเลสูปธิ, อภิสงฺขารูปธิ, ปญฺจกามคุณูปธีติ เอเต ‘‘อุปธียติ เอตฺถ ทุกฺข’’นฺติ อุปธิสญฺญิตา สพฺเพปิ อุปาทานกฺขนฺธกิเลสาภิสงฺขารปญฺจกามคุณธมฺมา หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจา, อุทยพฺพยปฺปฏิปีฬนฏฺเฐน ทุกฺขา, ชราย มรเณน จาติ ทฺวิธา วิปริณาเมตพฺพสภาวตาย ปกติวิชหนฏฺเฐน วิปริณามธมฺมา. เอวเมตฺถ อนิจฺจทสฺสนสุขตาย รูปธมฺเม วิญฺญาณญฺจ วิสุํ คเหตฺวา ปุน อุปธิวิภาเคน สพฺเพปิ เตภูมกธมฺเม เอกชฺฌํ คเหตฺวา อนิจฺจทุกฺขานุปสฺสนามุเขน ตถาพุชฺฌนกานํ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสเยน สมฺมสนจาโร.กถิโต. กามญฺเจตฺถ [Pg.232] ลกฺขณทฺวยเมว ปาฬิยํ อาคตํ, ‘‘ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๕) ปน วจนโต ทุกฺขลกฺขเณเนว อนตฺตลกฺขณมฺปิ ทสฺสิตเมวาติ เวทิตพฺพํ.

77. 第八，“脆弱”是指此身脆弱。所谓“身”，即是色身。因为它是由肢体、毛发等的聚合，也是可厌、可憎之物的生起处，故名为“身”。此中词义如下：“它们来到此处”，故为“来源”(āyo)。什么来到？可厌的毛发等。因此，作为可厌之物的来源，故名“身”(kāyo)。但就义理而言，它是以四种相续的方式持续存在的四大种及所造色法之积聚。此即是说：诸比丘，这由四大构成的色身是脆弱的，有破坏的性质，有分解的自性，刹那刹那都有坏灭的自性。另有读作“bhindarāyaṃ”，其义相同。“识”是指三界中的善等心。其词义是：了知彼彼所缘，故名“识”。凡是仅为对所缘的认知，而缺少想(saññā)与慧(paññā)的，即是识。“离染法”是指褪色法，义即有毁坏的自性。“一切依”是指蕴依、烦恼依、行依、五欲依。因为“苦积存于此”，故被称为“依”(upadhi)。所有这些取蕴、烦恼、行、五欲等法，因其（从有至）无的性质而为无常，因生灭的逼迫而为苦，又因衰老与死亡而有双重可变易的自性，在舍弃其本然状态的意义上是变易法。如是，于此，为了易于观察无常，先分别抉择色法与识，再通过“依”的分别，将三界一切法总集起来，以无常、苦随观为门径，随顺于如是觉悟的个人(puggala)的意向，阐明了思惟的行道。诚然，在此巴利文本中只出现了两个特相，但应知，根据“凡是苦的，即是无我”(《相应部》3.15)之语，以苦的特相，无我的特相也同样被显示了。

คาถายํ อุปธีสุ ภยํ ทิสฺวาติ อุปธีสุ ภยตุปฏฺฐานญาณวเสน ภยํ ทิสฺวา, เตสํ ภายิตพฺพตํ ปสฺสิตฺวา. อิมินา พลววิปสฺสนํ ทสฺเสติ. ภยตุปฏฺฐานญาณเมว หิ วิภชิตฺวา วิเสสวเสน อาทีนวานุปสฺสนา นิพฺพิทานุปสฺสนาติ จ วุจฺจติ. ชาติมรณมจฺจคาติ เอวํ สมฺมสนฺโต วิปสฺสนาญาณํ มคฺเคน ฆเฏตฺวา มคฺคปรมฺปราย อรหตฺตํ ปตฺโต ชาติมรณํ อตีโต นาม โหติ. กถํ? สมฺปตฺวา ปรมํ สนฺตินฺติ ปรมํ อุตฺตมํ อนุตฺตรํ สนฺตึ สพฺพสงฺขารูปสมํ นิพฺพานํ อธิคนฺตฺวา. เอวํภูโต จ กาลํ กงฺขติ ภาวิตตฺโตติ จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ วเสน ภาวนาภิสมยนิปฺผตฺติยา ภาวิตกายสีลจิตฺตปญฺญตฺตา ภาวิตตฺโต มรณํ ชีวิตญฺจ อนภินนฺทนฺโต เกวลํ อตฺตโน ขนฺธปรินิพฺพานกาลํ กงฺขติ อุทิกฺขติ, น ตสฺส กตฺถจิ ปตฺถนา โหตีติ. เตนาห –

偈颂中“见诸依之怖畏”是指：以怖畏现起智见到诸依中的怖畏，看清它们是应被怖畏的。这显示了强大的观(vipassanā)。怖畏现起智，经分别与特定化后，即被称为过患随观与厌离随观。“超越生与死”是指：如是思惟，将观智与道结合，通过道的次第证得阿罗汉果，便名为超越了生与死。如何超越？“到达最上寂静”是指：证得了至高、殊胜、无上的寂静，即一切行止息的涅槃。“已修其身，待时而终”是指：通过四圣道成就了修习与证悟，身、戒、心、慧皆已修习圆满，故为“已修其身”。他不喜乐于生，亦不喜乐于死，只是等待、期盼自身诸蕴般涅槃的时刻，对任何事物皆无希求。所以说——

‘‘นาภินนฺทามิ มรณํ, นาภินนฺทามิ ชีวิตํ;

กาลญฺจ ปฏิกงฺขามิ, นิพฺพิสํ ภตโก ยถา’’ติ. (เถรคา. ๖๐๖);

“我不喜乐死亡，亦不喜乐生存；我等待那时刻，如佣工之待薪。”（《长老偈》606）

อฏฺฐมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第八经释义终。

๙. ธาตุโสสํสนฺทนสุตฺตวณฺณนา

9. 界和合经释义

๗๘. นวเม ธาตุโสติ ธาตุโต. ธาตูติ จ อชฺฌาสยธาตุ อชฺฌาสยสภาโว อธิปฺเปโต, โย อธิมุตฺตีติปิ วุจฺจติ. สํสนฺทนฺตีติ ตาย ธาตุสภาคตาย ยถาธาตุ ยถาอชฺฌาสยํ อลฺลียนฺติ เอกโต โหนฺติ. สเมนฺตีติ ตาย เอว สมานชฺฌาสยตาย เอกจิตฺตา หุตฺวา สมาคจฺฉนฺติ อญฺญมญฺญํ ภชนฺติ อุปสงฺกมนฺติ, อตฺตโน รุจิภาวขนฺติทิฏฺฐิโย วา ตตฺถ ตตฺถ สเม กโรนฺตา ปวตฺตนฺติ. หีนาธิมุตฺติกาติ หีเน กามคุณาทิเก อธิมุตฺติ เอเตสนฺติ หีนาธิมุตฺติกา, หีนชฺฌาสยา. กลฺยาณาธิมุตฺติกาติ กลฺยาเณ เนกฺขมฺมาทิเก อธิมุตฺติ เอเตสนฺติ กลฺยาณาธิมุตฺติกา, ปณีตชฺฌาสยา. สเจ หิ อาจริยุปชฺฌายา น สีลวนฺโต[Pg.233], อนฺเตวาสิกสทฺธิวิหาริกา จ สีลวนฺโต, เต อาจริยุปชฺฌาเยปิ น อุปสงฺกมนฺติ, อตฺตโน สทิเส สารุปฺปภิกฺขูเยว อุปสงฺกมนฺติ. สเจ ปน อาจริยุปชฺฌายา สีลวนฺโต, อิตเร น สีลวนฺโต, เตปิ น อาจริยุปชฺฌาเย อุปสงฺกมนฺติ, อตฺตโน สทิเส หีนาธิมุตฺติเกเยว อุปสงฺกมนฺติ. เอวํ อุปสงฺกมนํ ปน น เกวลํ เอตรหิ เอว, อถ โข อตีตานาคเตปีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อตีตมฺปิ, ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห. สงฺเขปโต สํกิเลสธมฺเมสุ อภินิวิฏฺฐา หีนาธิมุตฺติกา, โวทานธมฺเมสุ อภินิวิฏฺฐา กลฺยาณาธิมุตฺติกา.

78. 在第九经中，“dhātuso”是“依于界”的意思。而此处的“界”，意指倾向界，即倾向的自性，这也被称为“意乐”。聚合，是指因为天性相似，所以依照各自的界、各自的倾向互相亲近，结合在一起。会合，是指因为具有相同的倾向，所以心意一致，聚集在一起，互相交往，互相趋近，或者在各自的倾向、忍耐、见解上达成一致而行动。所谓“低劣意乐者”，是指对于低劣的欲乐等具有意乐，所以是低劣意乐者，是低劣倾向的人。所谓“良善意乐者”，是指对于良善的出离等具有意乐，所以是良善意乐者，是高尚倾向的人。如果阿阇梨与戒师不具戒行，而弟子和共住者具戒行，那么他们也不会去趋近阿阇梨与戒师，只会去趋近与自己相似的、适当的比丘。如果阿阇梨与戒师具戒行，而其他人不具戒行，那么他们也不会去趋近阿阇梨与戒师，只会去趋近与自己相似的低劣意乐者。这种趋近不仅现在是这样，过去和未来也是这样，世尊为了显示这一点，说了“诸比丘，过去也是如此”等等。简言之，执著于杂染之法的是低劣意乐者，执著于清净之法的是良善意乐者。

อิทํ ปน ทุสฺสีลานํ ทุสฺสีลเสวนเมว, สีลวนฺตานํ สีลวนฺตเสวนเมว, ทุปฺปญฺญานํ ทุปฺปญฺญเสวนเมว, ปญฺญวนฺตานํ ปญฺญวนฺตเสวนเมว โก นิยาเมตีติ? อชฺฌาสยธาตุ นิยาเมติ. สมฺพหุลา กิร ภิกฺขู เอกสฺมึ คาเม ภิกฺขาจารํ จรนฺติ. เต มนุสฺสา พหุํ ภตฺตํ อาหริตฺวา ปตฺตานิ ปูเรตฺวา ‘‘ยถาสภาคํ ปริภุญฺชถา’’ติ วตฺวา อุยฺโยเชสุํ. ภิกฺขู อาหํสุ ‘‘อาวุโส, มนุสฺสา ธาตุสํยุตฺตกมฺเม ปโยเชนฺตี’’ติ. เอวํ อชฺฌาสยธาตุ นิยาเมตีติ. ธาตุสํยุตฺเตน อยมตฺโถ ทีเปตพฺโพ – คิชฺฌกูฏปพฺพตสฺมิญฺหิ คิลานเสยฺยาย นิปนฺโน ภควา อารกฺขตฺถาย ปริวาเรตฺวา วสนฺเตสุ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทีสุ เอกเมกํ อตฺตโน ปริสาย สทฺธึ จงฺกมนฺตํ โอโลเกตฺวา ภิกฺขู อามนฺเตสิ ‘‘ปสฺสถ โน ตุมฺเห, ภิกฺขเว, สาริปุตฺตํ สมฺพหุเลหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ จงฺกมนฺตนฺติ. เอวํ, ภนฺเต. สพฺเพ โข เอเต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู มหาปญฺญา’’ติ (สํ. นิ. ๒.๙๙) สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

然而，不持戒的人亲近不持戒的人，持戒的人亲近持戒的人，无智慧的人亲近无智慧的人，有智慧的人亲近有智慧的人，这是由什么决定的呢？是由倾向界决定的。据说有一次，众多的比丘在一个村庄里托钵乞食。人们带来大量的食物装满他们的钵后说：“请按各自的份量享用吧”，说完便让他们走了。比丘们说：“贤友们，人们是根据与界相应的业来对待我们的。”由此可见，这是由倾向界所决定的。此义应当以《界相应部》的经文来说明——世尊在鹫峰山卧病，舍利弗、目犍连等为了守护而围绕居住。世尊看见他们各自和自己的僧团一起经行，便对比丘们说：“比丘们，你们看见舍利弗和众多比丘一起经行吗？”“是的，世尊。”“比丘们，这些比丘都是大智慧者。”（《相应部》14.15）应当全部详细引述。

คาถาสุ สํสคฺคาติ สํกิเลสโต สหวาสาทิวเสน สมาโยคโต, อถ วา ทสฺสนสํสคฺโค, สวนสํสคฺโค, สมุลฺลาปสํสคฺโค, สมฺโภคสํสคฺโค, กายสํสคฺโคติ เอวํ ปญฺจวิเธ สํสคฺเค ยโต กุโตจิ สํสคฺคโต. วนโถ ชาโตติ กิเลโส อุปฺปนฺโน มคฺเคน อสมูหโต. อสํสคฺเคน ฉิชฺชตีติ สํสคฺคปฏิกฺเขเปน กายวิเวกาทินา ปุพฺพภาเค ฉิชฺชิตฺวา ปุน อจฺจนฺตาสํสคฺเคน สมุจฺเฉทวิเวเกน ฉิชฺชติ ปหียติ. เอตฺตาวตา สงฺเขปโต หีนาธิมุตฺติยา สมุทโย อตฺถงฺคโม จ ทสฺสิโต โหติ.

偈颂中的“交往”指的是从杂染、共住等结合，或者是指眼见交往、耳闻交往、谈话交往、共同受用交往、身体交往这五种交往方式，无论从哪种交往而生。“荆棘生起”指的是烦恼生起，还没有被道所连根拔起。“不交往则断除”指的是以身体的远离等方式在前行阶段断除交往，之后通过完全不交往的永断之远离来彻底断除、舍弃。以上简略地显示了低劣意乐的生起和灭亡。

ยสฺมา [Pg.234] ปน เต สํสคฺคา เต จ กิเลสา โกสชฺชวเสน อุปฺปชฺชนฺติ เจว วฑฺฒนฺติ จ, น วีริยารมฺภวเสน, ตสฺมา หีนาธิมุตฺติเก กุสีตปุคฺคเล วชฺเชตฺวา กลฺยาณาธิมุตฺติเก อารทฺธวีริเย เสวนฺเตน อสํสคฺเคน สํสคฺคโช วนโถ ฉินฺทิตพฺโพติ ยถาวุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต กุสีตเสวนาย ตาว อาทีนวํ ปกาเสตุํ ‘‘ปริตฺตํ ทารุ’’นฺติอาทิมาห.

然而，由于那些交往和那些烦恼是因懈怠而生起、增长，而非因发起精进而生起、增长，因此，应当避开低劣意乐的懈怠之人，亲近良善意乐、已发精进的人，以不交往来切断由交往所生的烦恼。为了详细地显示如上所述之义，并首先阐明亲近懈怠者的过患，世尊说了“一小片木头”等等。

ตตฺถ ปริตฺตํ ทารุนฺติ ขุทฺทกํ กฏฺฐมยํ กุลฺลํ. ยถา สีเท มหณฺณเวติ ยถา ขุทฺทกํ กุลฺลํ อารุหิตฺวา มหาสมุทฺทํ ตริตุกาโม ตีรํ อปฺปตฺวา สมุทฺทมชฺเฌเยว สีเทยฺย, ปติตฺวา มจฺฉกจฺฉปภกฺโข ภเวยฺย. เอวํ กุสีตํ อาคมฺม, สาธุชีวีปิ สีทตีติ เอวเมว กุสีตํ วีริยารมฺภรหิตํ กิเลสวสิกํ ปุคฺคลํ นิสฺสาย เตน กตสํสคฺโค สาธุชีวีปิ ปริสุทฺธาชีโว ปริสุทฺธสีโลปิ สมาโน หีนสํสคฺคโต อุปฺปนฺเนหิ กามวิตกฺกาทีหิ ขชฺชมาโน ปารํ คนฺตุํ อสมตฺโถ สํสารณฺณเวเยว สีทติ. ตสฺมาติ ยสฺมา เอวํ อนตฺถาวโห กุสีตสํสคฺโค, ตสฺมา ตํ อาคมฺม อาลสิยานุโยเคน กุจฺฉิตํ สีทตีติ กุสีตํ. ตโต เอว หีนวีริยํ นิพฺพีริยํ อกลฺยาณมิตฺตํ ปริวชฺเชยฺย. เอกนฺเตเนว ปน กายวิเวกาทีนญฺเจว ตทงฺควิเวกาทีนญฺจ วเสน ปวิวิตฺเตหิ, ตโต เอว กิเลเสหิ อารกตฺตา อริเยหิ ปริสุทฺเธหิ นิพฺพานํ ปฏิเปสิตตฺตภาวโต ปหิตตฺเตหิ อารมฺมณลกฺขณูปนิชฺฌานานํ วเสน ฌายนโต ฌายีหิ สพฺพกาลํ ปคฺคหิตวีริยตาย อารทฺธวีริเยหิ ปณฺฑิเตหิ สปฺปญฺเญหิเยว สห อาวเสยฺย สํวเสยฺยาติ.

在此，“小木柴”是指小木筏。“犹如沉没于大海”是说：如同一个人登上小木筏想渡过大海洋，却未达彼岸就在海中沉没，成为鱼和龟的食物。“如此依赖懈怠，即使是生活贤善者也会沉沦”是说：同样地，依赖一个懈怠、不精进、被烦恼控制的个人，与他交往，即使是生活贤善、活命清净、戒行清净者，也会因低劣的交往而生起欲寻等，被其吞噬，无力到达彼岸，就在轮回的海洋中沉没。“因此”是说：因为与懈怠者交往会带来如此的无益，所以依赖他，因懒惰而卑劣地沉没，故为“懈怠”。正因如此，应当远离那劣精进、无精进的恶友。而应只与那些通过身远离等及彼分远离等而独住者，因远离烦恼而为圣者、清净者，因心已趣向涅槃而为已策励自己者，因审虑所缘与相而为禅修者，因恒常发起精进而为精勤者，以及与贤者、具慧者一同居住、共住。

นวมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第九经释义终。

๑๐. ปริหานสุตฺตวณฺณนา

10. 退堕经释义

๗๙. ทสเม ปริหานาย สํวตฺตนฺตีติ อวุทฺธิยา ภวนฺติ, มคฺคาธิคมสฺส ปริปนฺถาย โหนฺติ. อธิคตสฺส ปน มคฺคสฺส ปริหานิ นาม นตฺถิ. ‘‘ตโย ธมฺมา’’ติ ธมฺมาธิฏฺฐานวเสน อุทฺทิฏฺฐธมฺเม ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย วิภชนฺโต ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เสโข ภิกฺขู’’ติอาทิมาห.

79. 在第十经中，“导致退失”(parihānāya saṃvattanti)是指导致不增长，成为证得道的障碍。然而，对于已证得的道，则没有所谓的退失。为了以个人为依处(puggalādhiṭṭhāna)的教导来分析那以法为依处(dhammādhiṭṭhāna)而开示的法，即“三种法”，他说了“在此，诸比丘，有学比丘……”等。

ตตฺถ กมฺมํ อารมิตพฺพโต อาราโม เอตสฺสาติ กมฺมาราโม. กมฺเม รโตติ กมฺมรโต. กมฺมารามตํ กมฺมาภิรตึ อนุยุตฺโต ปยุตฺโตติ [Pg.235] กมฺมารามตมนุยุตฺโต. ตตฺถ กมฺมํ นาม อิติกตฺตพฺพํ กมฺมํ, เสยฺยถิทํ – จีวรวิจารณํ, จีวรกรณํ, อุปตฺถมฺภนํ, ปตฺตตฺถวิกํ, อํสพนฺธนํ, กายพนฺธนํ, ธมกรณํ, อาธารกํ, ปาทกถลิกํ, สมฺมชฺชนีติ เอวมาทีนํ อุปกรณานํ กรณํ, ยญฺจ วิหาเร ขณฺฑผุลฺลาทิปฏิสงฺขรณํ. เอกจฺโจ หิ เอตานิ กโรนฺโต สกลทิวสํ เอตาเนว กโรติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. โย ปน เอเตสํ กรณเวลายเมว เอตานิ กโรติ, อุทฺเทสเวลายํ อุทฺเทสํ คณฺหาติ, สชฺฌายเวลายํ สชฺฌายติ, เจติยงฺคณวตฺตาทิกรณเวลายํ เจติยงฺคณวตฺตาทีนิ กโรติ, มนสิการเวลายํ มนสิการํ กโรติ สพฺพตฺถกกมฺมฏฺฐาเน วา ปาริหาริยกมฺมฏฺฐาเน วา, น โส กมฺมาราโม นาม. ตสฺส ตํ –

在此，因为工作是其乐园，故为“乐于工作者”(kammārāmo)。乐于工作，即“工作爱好者”(kammarato)。致力于乐于工作，即沉溺于工作，称为“勤于乐于工作”(kammārāmatamanuyutto)。在此，工作是指应做之事，即：思量衣、制作衣、支撑物、钵袋、肩带、腰带、滤水器、支架、足垫、扫帚等用具的制作，以及修补寺院的破损之处等。有些人整天都在做这些事，此话即是针对此而说。然而，若有人只在应做这些事时才做，在学习时则学习，在诵读时则诵读，在打扫塔院等时则做打扫塔院等事，在作意时则对一切时处业处或常行业处作意，那么他就不称为乐于工作者。

‘‘ยานิ โข ปน ตานิ สพฺรหฺมจารีนํ อุจฺจาวจานิ กึกรณียานิ, ตตฺถ ทกฺโข โหติ อนลโส, ตตฺรุปายาย วีมํสาย สมนฺนาคโต, อลํ กาตุํ อลํ สํวิธาตุ’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๓๔๕; อ. นิ. ๑๐.๑๘) –

“凡是那些同梵行者之间各种应做之事，他都精通而不懈怠，具备对其方法的审察，能够执行、能够处理。”（《长部》3.345；《增支部》10.18）

อาทินา สตฺถารา อนุญฺญาตกรณเมว โหติ.

做诸如此类的事，就是做导师所允许的事。

ภสฺสาราโมติ โย ภควตา ปฏิกฺขิตฺตราชกถาทิวเสน รตฺตินฺทิวํ วีตินาเมติ, อยํ ภสฺเส ปริยนฺตการี น โหตีติ ภสฺสาราโม นาม. โย ปน รตฺติมฺปิ ทิวาปิ ธมฺมํ กเถติ, ปญฺหํ วิสฺสชฺเชติ, อยํ อปฺปภสฺโส ภสฺเส ปริยนฺตการีเยว. กสฺมา? ‘‘สนฺนิปติตานํ โว, ภิกฺขเว, ทฺวยํ กรณียํ – ธมฺมี วา กถา, อริโย วา ตุณฺหีภาโว’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๗๓) วุตฺตวิธึเยว ปฏิปนฺโนติ.

“乐于言谈者”(bhassārāmo)是指那些以世尊所禁止的国王论等来度过日夜的人，此人在言谈上不作限量，故名“乐于言谈者”。然而，若有人日夜说法、解答问题，此人虽非少语，却是在言谈上作限量者。为什么呢？因为他正是在遵行“诸比丘，你们集会时应做两件事：或作法谈，或持圣默。”（《中部》1.273）这一教导。

นิทฺทาราโมติ โย ยาวทตฺถํ อุทราวเทหกํ ภุญฺชิตฺวา เสยฺยสุขํ, ปสฺสสุขํ, มิทฺธสุขํ อนุยุญฺชติ, โย จ คจฺฉนฺโตปิ นิสินฺโนปิ ฐิโตปิ ถินมิทฺธาภิภูโต นิทฺทายติ, อยํ นิทฺทาราโม นาม. ยสฺส ปน กรชกายเคลญฺเญน จิตฺตํ ภวงฺคํ โอตรติ, นายํ นิทฺทาราโม, เตเนวาห –

“乐于睡眠者”(niddārāmo)是指那些随心所欲地吃饱后，沉溺于卧乐、侧卧乐、昏沉乐的人；以及无论是行走、坐着或站立时，都被惛沉睡眠(thinamiddha)所征服而昏睡的人，这被称为“乐于睡眠者”。但若有人因身体有病，心沉入有分(bhavaṅga)，这不称为“乐于睡眠者”，因此说——

‘‘อภิชานามิ โข ปนาหํ, อคฺคิเวสฺสน, คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเส ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฺปฏิกฺกนฺโต จตุคฺคุณํ สงฺฆาฏึ ปญฺญาเปตฺวา ทกฺขิเณน ปสฺเสน สโต สมฺปชาโน นิทฺทํ โอกฺกมิตา’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๘๗).

“阿耆韦沙那(Aggivessana)，我记得在夏季最后一个月，从托钵乞食归来用过午斋后，将僧伽梨(saṅghāṭi)迭成四层铺好，以右胁而卧，具念正知地入眠。”（《中部》1.387）

เอตฺถ [Pg.236] จ ปุถุชฺชนกลฺยาณโกปิ เสโขตฺเวว เวทิตพฺโพ. ตสฺมา ตสฺส สพฺพสฺสปิ วิเสสาธิคมสฺส อิตเรสํ อุปริ วิเสสาธิคมสฺส จ ปริหานาย วตฺตนฺตีติ เวทิตพฺพํ. สุกฺกปกฺขสฺส วุตฺตวิปริยาเยน อตฺถวิภาวนา เวทิตพฺพา.

此处，即使是贤善的凡夫(puthujjanakalyāṇaka)也应被视为有学(sekha)。因此应当知道，他的一切殊胜证得，以及超越他人的殊胜证得，都趋向于退失。对于白分，其义理应以与前述相反的方式来理解。

คาถาสุ อุทฺธโตติ จิตฺตวิกฺเขปกเรน อุทฺธจฺเจน อุทฺธโต อวูปสนฺโต. อปฺปกิจฺจสฺสาติ อนุญฺญาตสฺสปิ วุตฺตปฺปการสฺส กิจฺจสฺส ยุตฺตปฺปยุตฺตกาเลเยว กรณโต อปฺปกิจฺโจ อสฺส ภเวยฺย. อปฺปมิทฺโธติ ‘‘ทิวสํ จงฺกเมน นิสชฺชายา’’ติอาทินา วุตฺตชาคริยานุโยเคน นิทฺทารหิโต อสฺส. อนุทฺธโตติ ภสฺสารามตาย อุปฺปชฺชนกจิตฺตวิกฺเขปสฺส อภสฺสาราโม หุตฺวา ปริวชฺชเนน น อุทฺธโต วูปสนฺตจิตฺโต, สมาหิโตติ อตฺโถ. เสสํ ปุพฺเพ วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว. อิติ อิมสฺมึ วคฺเค ปฐมทุติยปญฺจมฉฏฺฐสตฺตมอฏฺฐมนวเมสุ สุตฺเตสุ วฏฺฏํ กถิตํ, อิตเรสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ.

在偈颂中，“掉举”(uddhato)是指因导致心散乱的掉举而掉举，不得平息。“少事者”(appakiccassa)是指对于所允许的、如前所述种类的事务，仅在适当的时候才做，因此他应是少事者。“少昏睡者”(appamiddho)是指通过“以经行与安坐度日”等所说的觉醒精勤而远离睡眠。“不掉举者”(anuddhato)是指因不乐于言谈而远离由乐于言谈所生的心散乱，因此不掉举，心已平息，即是得定的意思。其余部分因前已述，故易于理解。如此，在本品中，第一、二、五、六、七、八、九经说的是流转(vaṭṭaṃ)，其余诸经说的是流转与还灭(vaṭṭavivaṭṭaṃ)。

ทสมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第十经释义终。

ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第三品释义终。

๔. จตุตฺถวคฺโค

4. 第四品

๑. วิตกฺกสุตฺตวณฺณนา

1. 寻经释义

๘๐. จตุตฺถวคฺคสฺส ปฐเม อกุสลวิตกฺกาติ อโกสลฺลสมฺภูตา วิตกฺกา, มิจฺฉาวิตกฺกาติ อตฺโถ. อนวญฺญตฺติปฏิสํยุตฺโตติ เอตฺถ อนวญฺญตฺตีติ อนวญฺญา ปเรหิ อตฺตโน อหีฬิตตา อปริภูตตา, ‘‘อโห วต มํ ปเร น อวชาเนยฺยุ’’นฺติ เอวํ ปวตฺโต อิจฺฉาจาโร, ตาย อนวญฺญตฺติยา ปฏิสํยุตฺโต สํสฏฺโฐ, ตํ วา อารพฺภ ปวตฺโต อนวญฺญตฺติปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก. ตสฺมา ‘‘กถํ นุ โข มํ ปเร คหฏฺฐา เจว ปพฺพชิตา จ น โอรกโต ทเหยฺยุ’’นฺติ สมฺภาวนกมฺยตาย อิจฺฉาจาเร, ฐตฺวา ปวตฺติตวิตกฺกสฺเสตํ อธิวจนํ. ลาภสกฺการสิโลกปฏิสํยุตฺโตติ จีวราทิลาเภน เจว สกฺกาเรน จ กิตฺติสทฺเทน [Pg.237] จ อารมฺมณกรณวเสน ปฏิสํยุตฺโต. ปรานุทฺทยตาปฏิสํยุตฺโตติ ปเรสุ อนุทฺทยตาปติรูปเกน เคหสิตเปเมน ปฏิสํยุตฺโต. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

80. 第四品第一经中，“不善寻思”(akusalavitakkā)是由不善巧所生的寻思，即是“邪寻思”(micchāvitakkā)的意思。“与不被轻蔑相关”(anavaññattipaṭisaṃyutto)中，“不被轻蔑”(anavaññatti)是指不被他人轻视、不被藐视，即“但愿他人不要轻蔑我”这样生起的欲求行为；与此不被轻蔑相关联、相混合，或缘此而生起的寻思，即是与不被轻蔑相关的寻思。因此，这是对“在家人与出家人如何才不会轻视我呢？”这种立足于渴望被尊重的欲求而生起的寻思的同义词。“与利得、恭敬、名誉相关”(lābhasakkārasilokapaṭisaṃyutto)是指以衣物等利得、恭敬及名声为所缘而相关联。“与怜悯他人相关”(parānuddayatāpaṭisaṃyutto)是指与看似怜悯他人的世俗爱着相关联。对此，经中说道——

‘‘สํสฏฺโฐ วิหรติ ราชูหิ ราชมหามตฺเตหิ พฺราหฺมเณหิ คหปติเกหิ ติตฺถิเยหิ ติตฺถิยสาวเกหิ สหนนฺที สหโสกี, สุขิเตสุ สุขิโต, ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขิโต, อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ อตฺตนาว โยคํ อาปชฺชตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๓; ๔.๒๔๑; วิภ. ๘๘๘).

“他与诸王、诸王的大臣、婆罗门、在家人、外道、外道弟子混杂而住，同喜同忧；在他们快乐时快乐，在他们痛苦时痛苦；当有应做之事生起时，他便亲自投入其中。”（《相应部》3.3; 4.241;《分别论》888）

คาถาสุ อนวญฺญตฺติยา ปฏิสํยุตฺโต ปุคฺคโล อนวญฺญตฺติสํยุตฺโต. ลาภสกฺกาเร คารโว เอตสฺส, น ธมฺเมติ ลาภสกฺการคารโว. สุขทุกฺเขสุ อมา สห ภวาติ อมจฺจา, สหายสทิสา อุปฏฺฐากา. เตหิ เคหสิตเปมวเสน สห นนฺทนสีโล สหนนฺที อมจฺเจหิ, อิมินา ปรานุทฺทยตาปฏิสํยุตฺตํ วิตกฺกํ ทสฺเสติ. อารา สํโยชนกฺขยาติ อิเมหิ ตีหิ วิตกฺเกหิ อภิภูโต ปุคฺคโล สํโยชนกฺขยโต อรหตฺตโต ทูเร, ตสฺส ตํ ทุลฺลภนฺติ อตฺโถ.

在偈颂中，与不被轻蔑相应的个人(puggala)即是“与不被轻蔑相应者”。他重视利得与恭敬，而非重视法，故为“重视利得恭敬者”。在苦乐中与之为伴(amā saha bhavāti)，故为“大臣”(amaccā)，他们是如朋友般的侍者。由于世俗的爱着而与他们一同欢喜，即是“与大臣们同喜”，这显示了与怜悯他人相关的寻思。“远离诸结的灭尽”(ārā saṃyojanakkhayā)是指被这三种寻思所征服的个人，远离了诸结的灭尽，即远离了阿罗汉果，对他而言，此果是难以获得的。

ปุตฺตปสุนฺติ ปุตฺเต จ ปสโว จ. ปุตฺตสทฺเทน เจตฺถ ทาราทโย; ปสุสทฺเทน อสฺสมหึสเขตฺตวตฺถาทโย จ สงฺคหิตา. วิวาเหติ วิวาหการาปเน. อิมินา อาวาโหปิ สงฺคหิโต. สํหรานีติ ปริคฺคหานิ, ปริกฺขารสงฺคหานีติ อตฺโถ. ‘‘สนฺถวานี’’ติ จ ปฐนฺติ, มิตฺตสนฺถวานีติ อตฺโถ. สพฺพตฺถ หิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ภพฺโพ โส ตาทิโส ภิกฺขูติ โส ยถาวุตฺตํ สพฺพํ ปปญฺจํ ปริจฺจชิตฺวา ยถา สตฺถารา วุตฺตาย สมฺมาปฏิปตฺติยา, ตถา ปสฺสิตพฺพโต ตาทิโส สํสาเร ภยํ อิกฺขตีติ ภิกฺขุ อุตฺตมํ สมฺโพธึ อรหตฺตํ ปตฺตุํ อรหติ.

“子女与家畜”(puttapasu)是指子女和家畜。此中，“子女”一词包含了妻子等；“家畜”一词则包含了马、水牛、田地、房产等。“婚嫁”(vivāhe)是指为子女举办婚礼，此中亦包含了迎娶。“我将积蓄”(saṃharāni)是指拥有财产，即积聚资具的意思。亦有读作“我将结交”(santhavāni)者，意为结交朋友。“舍弃一切”(sabbattha hitvā)是其关联。 “这样的比丘是能够的”(bhabbo so tādiso bhikkhu)是指：他舍弃了如前所述的一切戏论，依循导师所说的正道，如此观见轮回中的怖畏，这样的比丘堪能证得无上正觉，即阿罗汉果。

ปฐมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一经释义终。

๒. สกฺการสุตฺตวณฺณนา

2. 恭敬经释义

๘๑. ทุติเย สกฺกาเรนาติ สกฺกาเรน เหตุภูเตน, อถ วา สกฺกาเรนาติ สกฺการเหตุนา, สกฺการเหตุเกน วา. สกฺการญฺหิ นิสฺสาย [Pg.238] อิเธกจฺเจ ปุคฺคลา ปาปิจฺฉา อิจฺฉาปกตา อิจฺฉาจาเร ฐตฺวา ‘‘สกฺการํ นิพฺพตฺเตสฺสามา’’ติ อเนกวิหิตํ อเนสนํ อปฺปติรูปํ อาปชฺชิตฺวา อิโต จุตา อปาเยสุ นิพฺพตฺตนฺติ, อปเร ยถาสกฺการํ ลภิตฺวา ตนฺนิมิตฺตํ มานมทมจฺฉริยาทิวเสน ปมาทํ อาปชฺชิตฺวา อิโต จุตา อปาเยสุ นิพฺพตฺตนฺติ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘สกฺกาเรน อภิภูตา ปริยาทินฺนจิตฺตา’’ติ. ตตฺถ อภิภูตาติ อชฺโฌตฺถฏา. ปริยาทินฺนจิตฺตาติ เขปิตจิตฺตา, อิจฺฉาจาเรน มานมทาทินา จ ขยํ ปาปิตกุสลจิตฺตา. อถ วา ปริยาทินฺนจิตฺตาติ ปริโต อาทินฺนจิตฺตา, วุตฺตปฺปกาเรน อกุสลโกฏฺฐาเสน ยถา กุสลจิตฺตสฺส อุปฺปตฺติวาโร น โหติ, เอวํ สมนฺตโต คหิตจิตฺตสนฺตานาติ อตฺโถ. อสกฺกาเรนาติ หีเฬตฺวา ปริภวิตฺวา ปเรหิ อตฺตนิ ปวตฺติเตน อสกฺกาเรน เหตุนา, อสกฺการเหตุเกน วา มานาทินา. สกฺกาเรน จ อสกฺกาเรน จาติ เกหิจิ ปวตฺติเตน สกฺกาเรน เกหิจิ ปวตฺติเตน อสกฺกาเรน จ. เย หิ เกหิจิ ปฐมํ สกฺกตา หุตฺวา เตหิเยว อสารภาวํ ญตฺวา ปจฺฉา อสกฺกตา โหนฺติ, ตาทิเส สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สกฺกาเรน จ อสกฺกาเรน จา’’ติ.

81. 第二经中，“因恭敬”：以恭敬为因，或者因为恭敬之故，或者由恭敬所引发。因为依赖恭敬，在此有些怀有恶欲的人，被欲望所制，想着“我要获得恭敬”，而做出种种不正当、不适宜的追求，死后投生于恶趣；另一些人获得相应的恭敬后，因为我慢、骄慢、悭吝等而放逸，死后投生于恶趣。这就是所说的——“被恭敬压伏，心被夺取”。此处，“被压伏”是指被压倒。“心被夺取”是指心被耗尽，因为邪欲之行、我慢、骄慢等导致善心消尽。或者说，“心被夺取”是指心被完全夺取，如同前面所说的，不善的部分彻底占据，使得善心生起的机缘不复存在，也就是心相续完全被不善所占据的意思。“因不恭敬”：被他人轻视、侮辱，由这种不恭敬作为原因，或者因为不恭敬而引发我慢等。“因恭敬与不恭敬”：是指有些人最初受到恭敬，后来被同样这些人发现其无有实质，而遭到不恭敬。针对这种情况，才说了“因恭敬与不恭敬”。

เอตฺถ สกฺกาเรน อภิภูตา เทวทตฺตาทโย นิทสฺเสตพฺพา. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

此处应引提婆达多等人被恭敬所制伏的事例。经中亦曾说过：

‘‘ผลํ เว กทลึ หนฺติ, ผลํ เวฬุํ ผลํ นฬํ;

สกฺกาโร กาปุริสํ หนฺติ, คพฺโภ อสฺสตรึ ยถา’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๘๓;

อ. นิ. ๔.๖๘;

จูฬว. ๓๓๕);

“果实摧毁芭蕉，果实摧毁竹与芦；恭敬摧毁恶人，如孕胎摧毁骡。”

สาธูนํ อุปริ กเตน อสกฺกาเรน อภิภูตา ทณฺฑกีราชกาลิงฺคราชมชฺฌราชาทโย นิทสฺเสตพฺพา. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

应当引例说明，丹达吉王(Daṇḍakī)、迦陵伽王(Kāliṅga)、中王(Majjha)等，因对贤善者不恭敬而被制伏。经中亦曾说过：

‘‘กิสญฺหิ วจฺฉํ อวกิริย ทณฺฑกี,อุจฺฉินฺนมูโล สชโน สรฏฺโฐ;

กุกฺกุฬนาเม นิรยมฺหิ ปจฺจติ,ตสฺส ผุลิงฺคานิ ปตนฺติ กาเย.

“丹达吉因侮辱吉沙瓦查(Kisavaccha)，遂致族灭国倾覆；在名为库库拉(Kukkuḷa)的地狱中受煎熬，火星落于其身。

‘‘โย [Pg.239] สญฺญเต ปพฺพชิเต อวญฺจยิ,ธมฺมํ ภณนฺเต สมเณ อทูสเก;

ตํ นาฬิเกรํ สุนขา ปรตฺถ,สงฺคมฺม ขาทนฺติ วิผนฺทมานํ’’. (ชา. ๒.๑๗.๗๐-๗๑);

“若人轻慢自制、出家者，以及宣说正法、无过失的沙门，来世群犬将聚集啃食挣扎的他，犹如啃食椰子。”

‘‘อุปหจฺจ มนํ มชฺโฌ, มาตงฺคสฺมึ ยสสฺสิเน;

สปาริสชฺโช อุจฺฉินฺโน, มชฺฌารญฺญํ ตทา อหู’’ติ. (ชา. ๒.๑๙.๙๖);

“中王对有名望的摩登伽(Mātaṅga)心生恼恨；他连同其众被灭绝，其国当时成了中林。”

สกฺกาเรน จ อสกฺกาเรน จ อภิภูตา อญฺญติตฺถิยา นาฏปุตฺตาทโย นิทสฺเสตพฺพา.

应当指出，尼乾陀子(Nāṭaputta)等其他外道，为恭敬与不恭敬所制伏。

คาถาสุ อุภยนฺติ อุภเยน สกฺกาเรน จ อสกฺกาเรน จ. สมาธิ น วิกมฺปตีติ น จลติ, เอกคฺคภาเวน ติฏฺฐติ. กสฺส ปน น จลตีติ อาห ‘‘อปฺปมาทวิหาริโน’’ติ. โย ปมาทกรธมฺมานํ ราคาทีนํ สุฏฺฐุ ปหีนตฺตา อปฺปมาทวิหารี อรหา, ตสฺส. โส หิ โลกธมฺเมหิ น วิกมฺปติ. สุขุมทิฏฺฐิวิปสฺสกนฺติ ผลสมาปตฺติอตฺถํ สุขุมาย ทิฏฺฐิยา ปญฺญาย อภิณฺหํ ปวตฺตวิปสฺสนตฺตา สุขุมทิฏฺฐิวิปสฺสกํ. อุปาทานกฺขยารามนฺติ จตุนฺนํ อุปาทานานํ ขยํ ปริโยสานภูตํ อรหตฺตผลํ อารมิตพฺพํ เอตสฺสาติ อุปาทานกฺขยารามํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

偈颂中，“两者”是指两种情况，即恭敬与不恭敬。“定不摇动”就是不移动，以一境性安住。那么是谁的定不摇动呢？经文说“于住不放逸者”。因为他已经彻底断除了贪等导致放逸的法，这位安住于不放逸的阿罗汉，不会被世间法所动摇。“细见观者”是指为了证得果定，以微细的见解与智慧持续不断地修习观(vipassanā)，所以称为“细见观者”。“以取尽为乐者”是指以四种取的灭尽，即究竟的阿罗汉果为乐，所以称为“以取尽为乐者”。其余的解释如前所述。

ทุติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二经释义终。

๓. เทวสทฺทสุตฺตวณฺณนา

3. 天声经释义

๘๒. ตติเย เทเวสูติ ฐเปตฺวา อรูปาวจรเทเว เจว อสญฺญเทเว จ ตทญฺเญสุ อุปปตฺติเทเวสุ. เทวสทฺทาติ เทวานํ ปีติสมุทาหารสทฺทา. นิจฺฉรนฺตีติ อญฺญมญฺญํ อาลาปสลฺลาปวเสน ปวตฺตนฺติ. สมยา สมยํ อุปาทายาติ สมยโต สมยํ ปฏิจฺจ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยสฺมึ กาเล ฐิตา เต เทวา ตํ กาลํ อาคมฺม นํ ปสฺสิสฺสนฺติ, ตโต ตํ สมยํ สมฺปตฺตํ อาคมฺมาติ. ‘‘สมยํ สมยํ อุปาทายา’’ติ จ เกจิ ปฐนฺติ, เตสํ [Pg.240] ตํ ตํ สมยํ ปฏิจฺจาติ อตฺโถ. ยสฺมึ สมเยติ ยทา ‘‘อฏฺฐิกงฺกลูปมา กามา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๓๔; ปาจิ. ๔๑๗), ‘‘สมฺพาโธ ฆราวาโส’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๑๙๑; สํ. นิ. ๒.๑๕๔) จ กาเมสุ ฆราวาเส จ อาทีนวา, ตปฺปฏิปกฺขโต เนกฺขมฺเม อานิสํสา จ สุทิฏฺฐา โหนฺติ, ตสฺมึ สมเย. ตทา หิสฺส เอกนฺเตน ปพฺพชฺชาย จิตฺตํ นมติ. อริยสาวโกติ อริยสฺส พุทฺธสฺส ภควโต สาวโก, สาวกภาวํ อุปคนฺตุกาโม, อริยสาวโก วา อวสฺสํภาวี. อนฺติมภวิกํ สาวกโพธิสตฺตํ สนฺธาย อยมารมฺโภ. เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวาติ เกเส จ มสฺสุญฺจ โอหาเรตฺวา อปเนตฺวา. กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวาติ กสาเยน รตฺตตาย กาสายานิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตานํ อนุจฺฉวิกานิ วตฺถานิ นิวาเสตฺวา เจว ปารุปิตฺวา จ. อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชฺชาย เจเตตีติ อคารสฺมา ฆรา นิกฺขมิตฺวา อนคาริยํ ปพฺพชฺชํ ปพฺพเชยฺยนฺติ ปพฺพชฺชาย เจเตติ ปกปฺเปติ, ปพฺพชตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ยสฺมา อคารสฺส หิตํ กสิวณิชฺชาทิกมฺมํ อคาริยนฺติ วุจฺจติ, ตญฺจ ปพฺพชฺชาย นตฺถิ, ตสฺมา ปพฺพชฺชา อนคาริยนฺติ ญาตพฺพา.

82. 第三经中，“于诸天”指除无色界天与无想天外的其他化生天。“天声”指诸天的欢喜赞叹的声音。“发出”指他们互相问候交谈，声音流传开来。“时复一时”指依时而起。意思是说：那些天神们安住的时期，到了那个时机会来拜见佛陀，届时前来集会。也有人读作“samayaṃ samayaṃ upādāyā”，意思是随顺各个时节因缘。“值遇彼时”指当通过“欲乐如骨骸”等经文和“居家生活拥挤”等经文，清楚地看到欲乐的过患、居家生活的过患，以及出离的功德时。那时，他的心就完全倾向于出家。“圣弟子”指圣者、世尊的弟子，想要成为弟子的人，或是必定会成为的圣弟子。这里指的是最后生的声闻菩萨(sāvakabodhisatta)。“剃除须发”指剃掉头发和胡须。“穿着袈裟衣”指穿上用染料染制的、适合修行梵行者穿着的袈裟，包括穿和披。“从家到无家而出家”指离开家庭住所，为了出家而决意，意思是出家。此处，因为对家有益的农耕、贸易等事务被称为“家事”(agāriya)，而出家者没有这些，所以出家应被理解为“无家”(anagāriya)。

มาเรนาติ กิเลสมาเรน. สงฺคามาย เจเตตีติ ยุชฺฌนตฺถาย จิตฺตํ อุปฺปาเทติ, มารํ อภิวิเชตุํ สนฺนยฺหติ. ยสฺมา ปน เอวรูปสฺส ปฏิปชฺชนกปุคฺคลสฺส เทวปุตฺตมาโรปิ อนฺตรายาย อุปกฺกมติ, ตสฺมา ตสฺสปิ วเสน มาเรนาติ เอตฺถ เทวปุตฺตมาเรนาติปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตสฺสาปิ อยํ อิจฺฉาวิฆาตํ กริสฺสเตวาติ. ยสฺมา ปน ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐาย ขุรคฺคโต วา ปฏฺฐาย สีลานิ สมาทิยนฺโต ปริโสเธนฺโต สมถวิปสฺสนาสุ กมฺมํ กโรนฺโต ยถารหํ ตทงฺคปฺปหานวิกฺขมฺภนปฺปหานานํ วเสน กิเลสมารํ ปริปาเตติ นาม, น ยุชฺฌติ นาม สมฺปหารสฺส อภาวโต, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘มาเรน สทฺธึ สงฺคามาย เจเตตี’’ติ.

“与魔”是指与烦恼魔。“想要战斗”，就是为了战胜魔而发心准备战斗。然而，对于这类修行人，即使是天子魔(devaputtamāra)也会前来设置障碍，因此这里的“魔”也应该理解为包含天子魔的意思。天子魔也会想破坏修行者的意愿。因为从出家之日起，乃至受持戒律、清净戒行、修习止观，依彼分断、镇伏断等方式来逐步去除烦恼魔，这实际上并非战斗，因为没有真正的交战，所以说“想要与魔战斗”。

สตฺตนฺนนฺติ โกฏฺฐาสโต สตฺตนฺนํ, ปเภทโต ปน เต สตฺตตึส โหนฺติ. กถํ? จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺคา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ. เอวํ ปเภทโต สตฺตตึสวิธาปิ สติปฏฺฐานาทิโกฏฺฐาสโต สตฺเตว โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘สตฺตนฺน’’นฺติ. โพธิปกฺขิยานนฺติ พุชฺฌนฏฺเฐน โพธีติ ลทฺธนามสฺส อริยปุคฺคลสฺส มคฺคญาณสฺเสว วา ปกฺเข ภวานํ โพธิปกฺขิยานํ[Pg.241], โพธิโกฏฺฐาสิยานนฺติ อตฺโถ. ‘‘โพธิปกฺขิกาน’’นฺติปิ ปาโฐ, โพธิปกฺขวนฺตานํ, โพธิปกฺเข วา นิยุตฺตานนฺติ อตฺโถ. ภาวนานุโยคมนุยุตฺโตติ วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา อริยมคฺคภาวนานุโยคมนุยุตฺโต. วิปสฺสนากฺขเณ หิ สติปฏฺฐานาทโย ปริยาเยน โพธิปกฺขิยา นาม, มคฺคกฺขเณเยว ปน เต นิปฺปริยาเยน โพธิปกฺขิยา นาม โหนฺติ.

“七”，就类别来说有七种，但就细分来说则有三十七种。如何划分呢？即四念处、四正勤、四神足、五根、五力、七觉支、八圣道。如此细分虽有三十七种，但从念处等类别来看实为七种，故说“七”。“菩提分法”(Bodhipakkhiyānaṃ)，是指以觉悟为义而得名菩提的圣者之道智的支分，或者说是属于菩提部分的。也有“bodhipakkhikāna”的读法，意思是具有菩提分，或者致力于菩提分。勤修禅观者，是指通过精进地修习观(vipassanā)，从而专注于圣道修习的人。因为在修观的当下，念处等可以假名地称为菩提分；只有在道的当下，它们才无假名地被称为菩提分。

อาสวานํ ขยาติ กามาสวาทีนํ สพฺเพสํ อาสวานํ ขยา. อาสเวสุ หิ ขีเณสุ สพฺเพ กิเลสา ขีณาเยว โหนฺติ. เตน อรหตฺตมคฺโค วุตฺโต โหติ. อนาสวนฺติ อาสววิรหิตํ. เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ เอตฺถ เจโตวจเนน อรหตฺตผลสมาธิ, ปญฺญาวจเนน ตํสมฺปยุตฺตา จ ปญฺญา วุตฺตา. ตตฺถ สมาธิ ราคโต วิมุตฺตตฺตา เจโตวิมุตฺติ, ปญฺญา อวิชฺชาย วิมุตฺตตฺตา ปญฺญาวิมุตฺตีติ เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

“诸漏已尽”，是指欲漏等一切诸漏的灭尽。因为诸漏灭尽后，一切烦恼也就灭尽了。因此，这里说的是阿罗汉道。无漏，是指远离诸漏。所谓心解脱、慧解脱，这里的心是指阿罗汉果的定，慧是指与定相应的慧。其中，定因从贪欲中解脱而为心解脱，慧因从无明中解脱而为慧解脱，当如是了知。世尊曾这样说过：

‘‘โย หิสฺส, ภิกฺขเว, สมาธิ, ตทสฺส สมาธินฺทฺริยํ. ยา หิสฺส, ภิกฺขเว, ปญฺญา, ตทสฺส ปญฺญินฺทฺริยํ. อิติ โข, ภิกฺขเว, ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ, อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๕๑๖).

“诸比丘，凡是他的定，即是他的定根；凡是他的慧，即是他的慧根。诸比丘，就是这样，因离贪而有心解脱，因离无明而有慧解脱。”

อปิเจตฺถ สมถผลํ เจโตวิมุตฺติ, วิปสฺสนาผลํ ปญฺญาวิมุตฺตีติ เวทิตพฺพา. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวาติ อตฺตนาเยว อภิวิสิฏฺฐาย ปญฺญาย ปจฺจกฺขํ กตฺวา อปรปฺปจฺจเยน ญตฺวา. อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ ปาปุณิตฺวา สมฺปาเทตฺวา วิหรติ. ตเมว สงฺคามสีสํ อภิวิชิย อชฺฌาวสตีติ มารํ อภิวิชินิตฺวา วิชิตวิชยตฺตา เตน กตสงฺคามสงฺขาตสฺส อริยมคฺคสฺส สีสภูตํ อรหตฺตผลสมาปตฺติอิสฺสริยฏฺฐานํ, อภิภวนฺโต อาวสติ, สมาปชฺชติ อิจฺเจว อตฺโถ. อิเม จ เทวสทฺทา ทิฏฺฐสจฺเจสุ เทเวสุ ปวตฺตนฺติ, วิเสสโต สุทฺธาวาสเทเวสูติ เวทิตพฺพํ.

再者，当知止的果是心解脱，观(vipassanā)的果是慧解脱。“于现法中”是指在此身中。“亲知、现证后”是指以自身卓越的智慧亲身证验，不依赖他人而了知。“具足而住”是指获得并成就而安住。“征服战场之首而安住”是指：降伏魔罗，因战胜而得胜，故征服那被称为圣道之首的阿罗汉果定自在处，并于其中安住；其义即是证入。这些“天”的说法，适用于见到真理的诸天，尤其当知是适用于净居天。

คาถาสุ มหนฺตนฺติ สีลาทิคุณมหตฺเตน มหนฺตํ. วีตสารทนฺติ สารชฺชกรานํ กิเลสานํ อภาเวน วิคตสารชฺชํ อปคตมงฺกุภาวํ. ปุริสาชญฺญาติ อสฺสาทีสุ อสฺสาชานียาทโย วิย ปุริเสสุ อาชานียภูตา [Pg.242] อุตฺตมปุริสา. ทุชฺชยมชฺฌภูติ ปจุรชเนหิ เชตุํ อสกฺกุเณยฺยํ กิเลสวาหินึ อภิภวิ อชฺโฌตฺถริ. ‘‘อชฺชยี’’ติปิ ปฐนฺติ, อชินีติ อตฺโถ. เชตฺวาน มจฺจุโน เสนํ, วิโมกฺเขน อนาวรนฺติ โลกตฺตยาภิพฺยาปนโต ทิยฑฺฒสหสฺสาทิวิภาคโต จ วิปุลตฺตา อญฺเญหิ อาวริตุํ ปฏิเสเธตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา จ อนาวรํ, มจฺจุโน มารสฺส เสนํ วิโมกฺเขน อริยมคฺเคน เชตฺวา โย ตฺวํ ทุชฺชยํ อชยิ, ตสฺส นโม, เต ปุริสาชญฺญาติ สมฺพนฺโธ.

于诸偈颂中，“大”是指戒等功德之大。“无畏怯”是指因无导致畏怯的烦恼，故无畏怯，离沮丧。“人中良马”是指如马中之良马，是人中之良马、最上之人。“征服难胜者”是指他征服、压倒了多数人所不能战胜的烦恼大军。亦有读作“已征服”，义为“已战胜”。“以解脱战胜死神之军，无障无碍”，所谓“无碍”，是因其遍及三界，且从一千五百等部分来看甚为广大，非他人所能覆盖、阻止。其关联为：礼敬您，人中良马！您以解脱，即以圣道，战胜了死神魔罗之军，征服了难胜者。

อิตีติ วุตฺตปฺปกาเรน. หิ-อิติ นิปาตมตฺตํ. เอตํ ปตฺตมานสํ อธิคตารหตฺตํ ขีณาสวํ เทวตา นมสฺสนฺตีติ วุตฺตเมวตฺถํ นิคมนวเสน ทสฺเสติ. อถ วา อิตีติ อิมินา การเณน. กึ ปน เอตํ การณํ? นมุจิเสนาวิชเยน ปตฺตมานสตฺตํ. อิมินา การเณน ตํ เทวตา นมสฺสนฺตีติ อตฺโถ. อิทานิ ตํ การณํ ผลโต ทสฺเสตุํ ‘‘ตญฺหิ ตสฺส น ปสฺสนฺติ, เยน มจฺจุวสํ วเช’’ติ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – ยสฺมา ตสฺส ปุริสาชญฺญสฺส ปณิธาย คเวสนฺตาปิ เทวา อณุมตฺตมฺปิ ตํ การณํ น ปสฺสนฺติ, เยน โส มจฺจุโน มรณสฺส วสํ วเช อุปคจฺเฉยฺย. ตสฺมา ตํ วิสุทฺธิเทวา นมสฺสนฺตีติ.

“如是”，即如前所说。“Hi”仅为助词。这是以结论的方式，显示“诸天礼敬此已达心之目标、已证阿罗汉果、已尽诸漏者”这一已述之义。或者，“如是”是“因此一原因”之义。此原因又为何？即因战胜那牟提(Namuci)之军而达心之目标。其义为：因此一原因，诸天礼敬他。如今，为从结果上显示此原因，故说“他们不见他有任何可令其趣向死神掌控者”。其义为：因为诸天即使专注探寻，也见不到此人中良马有丝毫原因，可令其趣向死神、死亡的掌控。因此，清净诸天礼敬他。

ตติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第三经释义终。

๔. ปญฺจปุพฺพนิมิตฺตสุตฺตวณฺณนา

4. 五前兆经释义

๘๓. จตุตฺเถ ยทาติ ยสฺมึ กาเล. เทโวติ อุปปตฺติเทโว. ตโย หิ เทวา – สมฺมุติเทวา, อุปปตฺติเทวา, วิสุทฺธิเทวาติ. เตสุ สมฺมุติเทวา นาม ราชาโน ขตฺติยา. อุปปตฺติเทวา นาม จาตุมหาราชิกโต ปฏฺฐาย ตทุปริเทวา. วิสุทฺธิเทวา นาม ขีณาสวา. อิธ ปน กามาวจรเทโว อธิปฺเปโต. เตน วุตฺตํ ‘‘เทโวติ อุปปตฺติเทโว’’ติ. เทวกายาติ เทวสมูหโต, เทวฏฺฐานโต วา, เทวโลกโตติ อตฺโถ. สมูหนิวาสวาจโก หิ อยํ กายสทฺโท. จวนธมฺโมติ มรณธมฺโม, อายุกฺขเยน วา ปุญฺญกฺขเยน วา อุปฏฺฐิตมรโณติ อตฺโถ.

83. 第四，“何时”意为“在何时”。“天”是指化生天。天有三种：世俗天、化生天、清净天。其中，世俗天是指刹帝利王族；化生天是指从四大王天开始往上的诸天；清净天是指漏尽者。此处意指的是欲界天。因此说“天即化生天”。“从天身”意指从天众的集合，或从天的住处，即天界。此“身”字是表示集合或住所的词。“有衰亡之法”即有死亡之法，意思是由于寿命耗尽或福业耗尽而死亡将至。

ปญฺจสฺส [Pg.243] ปุพฺพนิมิตฺตานิ ปาตุภวนฺตีติ อสฺส อุปฏฺฐิตมรณสฺส เทวปุตฺตสฺส ปญฺจ มรณสฺส ปุพฺพนิมิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺติ, ปกาสานิ วา โหนฺติ. มาลา มิลายนฺตีติ เตน ปิฬนฺธิตมาลา มชฺฌนฺหิกสมเย อาตเป ขิตฺตา วิย มิลาตา วิหตโสภา โหนฺติ.

“五种前兆会对他显现”，即对此死亡将至的天子，五种死亡的前兆生起，或变得明显。“花鬘枯萎”，即他所佩戴的花鬘会枯萎，如同中午被置于烈日下一般失去光彩。

วตฺถานิ กิลิสฺสนฺตีติ สรทสมเย วิคตวลาหเก อากาเส อพฺภุสฺสกฺกมานพาลสูริยสทิสปฺปภานิ นานาวิราควณฺณานิ เตน นิวตฺถปารุตวตฺถานิ ตํ ขณํเยว กทฺทเม ขิปิตฺวา มทฺทิตานิ วิย วิหตปฺปภานิ มลินานิ โหนฺติ.

“衣物被弄脏”，即他所穿戴和披覆的衣物会被弄脏。这些衣物原本具有各种绚丽色彩，光辉如同秋季无云天空中升起的朝阳，但就在那一刻，它们变得黯淡无光、肮脏污秽，仿佛被扔进泥中踩踏过一般。

กจฺเฉหิ เสทา มุจฺจนฺตีติ สุปริสุทฺธชาติมณิ วิย สุสิกฺขิตสิปฺปาจริยรจิตสุวณฺณปฏิมา วิย จ ปุพฺเพ เสทมลชลฺลิการหิตสรีรสฺส ตสฺมึ ขเณ อุโภหิ กจฺเฉหิ เสทธารา สนฺทนฺติ ปคฺฆรนฺติ. น เกวลญฺจ กจฺเฉหิเยว, สกลสรีรโตปิ ปนสฺส เสทชลกณฺณิกา มุจฺจติเยว, เยน อามุตฺตมุตฺตาชาลควจฺฉิโต วิย ตสฺส กาโย โหติ.

“汗从腋下流出”，即他的身体先前没有汗垢，如同擦拭干净的上等宝珠，或如技艺精湛的工匠所造的金像，但在那一刻，汗水从双腋流淌涌出。不仅从腋下，他全身也都渗出汗珠，使身体如同覆盖着一张珍珠网。

กาเย ทุพฺพณฺณิยํ โอกฺกมตีติ ปุพฺเพ ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย ยถานุภาวํ เอกโยชนํ ทฺวิโยชนํ ยาว ทฺวาทสโยชนมตฺตมฺปิ ปเทสํ อาภาย ผริตฺวา วิชฺโชตมาโน กาโย โหติ ขณฺฑิจฺจปาลิจฺจาทิวิรหิโต, น สีตํ น อุณฺหํ อุปฆาตกํ, เทวธีตา โสฬสวสฺสุทฺเทสิกา วิย โหติ, เทวปุตฺโต วีสติวสฺสุทฺเทสิโก วิย, ตํ ขณํเยว นิปฺปเภ นิตฺเตเช กาเย วิรูปภาโว อนุปวิสติ สณฺฐาติ.

“丑色侵入身体”，即先前，从结生起，他的身体依据其威力，光芒遍照一由旬、二由旬乃至十二由旬的范围，光彩焕发，没有残破衰败，不受寒热侵害，天女看似十六岁，天子看似二十岁。但就在那一刻，丑陋进入并驻留于他那失去光辉和威力的身体中。

สเก เทโว เทวาสเน นาภิรมตีติ อตฺตโน อจฺฉราคเณหิ สทฺธึ กีฬนปริจรณกทิพฺพาสเน น รมติ, น จิตฺตสฺสาทํ ลภติ. ตสฺส กิร มนุสฺสคณนาย สตฺตหิ ทิวเสหิ มรณํ ภวิสฺสตีติ อิมานิ ปุพฺพนิมิตฺตานิ ปาตุภวนฺติ. โส เตสํ อุปฺปตฺติยา ‘‘เอวรูปาย นาม สมฺปตฺติยา วินา ภวิสฺสามี’’ติ พลวโสกาภิภูโต โหติ. เตนสฺส กาเย มหาปริฬาโห อุปฺปชฺชติ, เตน สพฺพโต คตฺเตหิ เสทา มุจฺจนฺติ. จิรตรํ กาลํ อปริจิตทุกฺโข ตํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต เอกจฺโจ ‘‘ทยฺหามิ ทยฺหามี’’ติ กนฺทนฺโต ปริเทวนฺโต กตฺถจิ อสฺสาทํ อลภนฺโต วิชปฺปนฺโต วิลปนฺโต ตหึ ตหึ อาหิณฺฑติ. เอกจฺโจ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา [Pg.244] กายวาจาหิ วิการํ อกโรนฺโตปิ ปิยวิปฺปโยคทุกฺขํ อสหนฺโต วิหญฺญมาโน วิจรติ.

“天神不乐于自己的天座”，即不乐于和天女众一同嬉戏受用的天座，心中得不到愉悦。据说，当他按人间计算将于七日后死亡时，这些前兆就会出现。由于这些前兆的出现，他想到“我将失去如此的成就！”，便被强烈的忧伤所征服。因此，他身体生起巨大的热恼，全身肢体都流出汗水。由于长久以来不熟悉痛苦，无法忍受，有的天神到处徘徊，哭喊着“我烧起来了！我烧起来了！”，悲叹、呻吟、哀号，在任何地方都得不到慰藉。有的天神虽然能安立正念，身语不显异状，但也因无法忍受与所爱分离的痛苦而苦恼地徘徊。

อิมานิ ปน ปุพฺพนิมิตฺตานิ ยถา โลเก มหาปุญฺญานํ ราชราชมหามตฺตาทีนํเยว อุกฺกาปาตภูมิจาลจนฺทคฺคาหาทีนิ นิมิตฺตานิ ปญฺญายนฺติ, น สพฺเพสํ; เอวเมว มเหสกฺขเทวานํเยว ปญฺญายติ. อุปฺปนฺนานิ จ ตานิ ‘‘อิมานิ มรณสฺส ปุพฺพนิมิตฺตานิ นามา’’ติ เกจิ เทวา ชานนฺติ, น สพฺเพ. ตตฺถ โย มนฺเทน กุสลกมฺเมน นิพฺพตฺโต, โส ‘‘อิทานิ โก ชานาติ, ‘กุหึ นิพฺพตฺติสฺสามี’’’ติ ภายติ. โย ปน มหาปุญฺโญ, โส ‘‘พหุํ มยา ทานํ ทินฺนํ, สีลํ รกฺขิตํ, ปุญฺญํ อุปจิตํ, อิโต จุตสฺส เม สุคติเยว ปาฏิกงฺขา’’ติ น ภายติ น วิกมฺปติ. เอวํ อุปฏฺฐิตปุพฺพนิมิตฺตํ ปน ตํ คเหตฺวา เทวตา นนฺทนวนํ ปเวเสนฺติ สพฺพเทวโลเกสุ นนฺทนวนํ อตฺถิเยว.

然而，这些前兆仅向大威力天神显现，正如世间上流星坠落、地震、月食等征兆仅向大福德的国王、王臣等显现，而非向所有人显现。这些前兆出现时，有些天神知道“此乃死亡的前兆”，但并非全部都知道。其中，由薄弱善业所生的天神会害怕：“如今谁能知道我将投生何处？”而有大福德者则不害怕、不动摇：“我已广行布施，守护戒律，积集福业，从此死后，善趣是可以期待的。”当天神出现这些前兆时，诸天神便带他进入欢喜园(Nandanavana)；在所有天界中都有欢喜园。

ตีหิ วาจาหิ อนุโมเทนฺตีติ อิทานิ วุจฺจมาเนหิ ตีหิ วจเนหิ อนุโมเทนฺติ, โมทํ ปโมทํ อุปฺปาเทนฺติ, อสฺสาเสนฺติ, อภิวทนวเสน วา ตํขณานุรูปํ ปโมทํ กโรนฺติ. เกจิ ปน ‘‘อนุโมเทนฺตี’’ติ ปทสฺส ‘‘โอวทนฺตี’’ติ วทนฺติ. อิโตติ เทวโลกโต. โภติ อาลปนํ. สุคตินฺติ สุนฺทรคตึ, มนุสฺสโลกํ สนฺธาย วทนฺติ. คจฺฉาติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน อุเปหิ.

以三种言语随喜，即以现在所说的三种言语随喜，令其产生欢喜、愉悦，使其安心，或以致敬的方式带来与当下相应的喜悦。但有些人说“随喜”一词意为“教诫”。“从此”即从天界。“卿”是称呼。“善趣”即美好的去处，是指人间。“去”是指以结生(paṭisandhi)的方式前往。

เอวํ วุตฺเตติ เอวํ ตทา เตหิ เทเวหิ ตสฺส ‘‘อิโต โภ สุคตึ คจฺฉา’’ติอาทินา วตฺตพฺพวจเน ภควตา วุตฺเต อญฺญตโร นามโคตฺเตน อปากโฏ ตสฺสํ ปริสายํ นิสินฺโน อนุสนฺธิกุสโล เอโก ภิกฺขุ ‘‘เอเต สุคติอาทโย ภควตา อวิเสสโต วุตฺตา อวิภูตา, หนฺท เต วิภูตตเร การาเปสฺสามี’’ติ เอตํ ‘‘กึนุ โข, ภนฺเต’’ติอาทิวจนํ อโวจ. สทฺธาทิคุณวิเสสปฏิลาภการณโต เทวูปปตฺติเหตุโต จ มนุสฺสตฺตํ เทวานํ อภิสมฺมตนฺติ อาห ‘‘มนุสฺสตฺตํ โข ภิกฺขุ เทวานํ สุคติคมนสงฺขาต’’นฺติ.

如此说时，当世尊说了“卿，从此去善趣”等语后，集会中有一位姓名不为人知、善于探究的比丘，他心想：“世尊所说的善趣等事，只是大致说了说，并不明确，我来让他说得更清楚些。”于是说了“尊者，是何缘故？”等语。因为人间是获得信心等殊胜功德的因缘，也是投生天界的因缘，所以世尊说：“比丘，人间被诸天视为善趣之行。”

สุคติคมนสงฺขาตนฺติ ‘‘สุคติคมน’’นฺติ สมฺมา กถิตํ, วณฺณิตํ โถมิตนฺติ อตฺโถ. ยํ มนุสฺสภูโตติ เอตฺถ ยนฺติ กิริยาปรามสนํ, เตน ปฏิลภตีติ เอตฺถ ปฏิลภนกิริยา อามสียติ, โย สทฺธาปฏิลาโภติ อตฺโถ. มนุสฺสภูโตติ มนุสฺเสสุ อุปฺปนฺโน, มนุสฺสภาวํ วา [Pg.245] ปตฺโต. ยสฺมา เทวโลเก อุปฺปนฺนานํ ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนา เยภุยฺเยน ทุลฺลภา สวนาย, น ตถา มนุสฺสานํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘มนุสฺสภูโต’’ติ. ตถาคตปฺปเวทิเต ธมฺมวินเยติ ตถาคเตน ภควตา เทสิเต สิกฺขตฺตยสงฺคเห สาสเน. ตญฺหิ ธมฺมโต อนเปตตฺตา ธมฺโม จ, อาสยานุรูปํ วิเนยฺยานํ วินยนโต วินโย จาติ ธมฺมวินโย, อุปนิสฺสยสมฺปตฺติยา วา ธมฺมโต อนเปตตฺตา ธมฺมํ อปฺปรชกฺขชาติกํ วิเนตีติ ธมฺมวินโย. ธมฺเมเนว วา วินโย, น ทณฺฑสตฺเถหีติ ธมฺมวินโย, ธมฺมยุตฺโต วา วินโยติ ธมฺมวินโย, ธมฺมาย วา สห มคฺคผลนิพฺพานาย วินโยติ ธมฺมวินโย, มหากรุณาสพฺพญฺญุตญฺญาณาทิธมฺมโต วา ปวตฺโต วินโยติ ธมฺมวินโย. ธมฺโม วา ภควา ธมฺมภูโต ธมฺมกาโย ธมฺมสฺสามี, ตสฺส ธมฺมสฺส วินโย, น ตกฺกิยานนฺติ ธมฺมวินโย, ธมฺเม วา มคฺคผเล นิปฺผาเทตพฺพวิสยภูเต วา ปวตฺโต วินโยติ ธมฺมวินโยติ วุจฺจติ. ตสฺมึ ธมฺมวินเย.

“被视为善趣之行”的意思是，它被称为“善趣之行”，即被善说、称赞、颂扬。所谓“得人身”，这里的“yaṃ”是指对“获得”这一行为的指代，其意是“获得信心”。得人身，就是生于人间，或者得到了人身。因为在天界，如来的说法大多难以听闻，不像人间这样容易，所以说“得人身”。“在如来所宣说的法与律中”是指在世尊如来所教导的、包含三学(sikkhattaya)的教法中。此教法不离于法，所以称为“法”；随顺众生的根机进行调伏，所以称为“律”，合起来就是“法与律”。或者因为依止圆满，不离于法，以法调伏尘垢少的众生，所以称为“法与律”。或者说，只用佛法来调伏，不用刑罚与刀杖，所以称为“法与律”。或者说，与法相应的调伏，所以称为“法与律”。或者说，为道、果、涅槃而作的调伏，所以称为“法与律”。或者说，从大悲、一切知智等法而流出的调伏，所以称为“法与律”。或者说，世尊是法，已成法者，是法身，是法主，此是彼法之律，非逻辑家之律，所以称为“法与律”。或者说，是针对法（即道与果）或作为当成就之目标而行持的调伏，所以称为“法与律”。在这法与律之中。

สทฺธํ ปฏิลภตีติ ‘‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม’’ติอาทินา สทฺธํ อุปฺปาเทติ. สทฺโธ หิ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาโน ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถ อาราเธสฺสติ. สุลทฺธลาภสงฺขาตนฺติ เอตฺถ ยถา หิรญฺญสุวณฺณเขตฺตวตฺถาทิลาโภ สตฺตานํ อุปโภคสุขํ อาวหติ, ขุปฺปิปาสาทิทุกฺขํ ปฏิพาหติ, ธนทาลิทฺทิยํ วูปสเมติ, มุตฺตาทิรตนปฏิลาภเหตุ โหติ, โลกสนฺตติญฺจ อาวหติ; เอวํ โลกิยโลกุตฺตรา สทฺธาปิ ยถาสมฺภวํ โลกิยโลกุตฺตรํ วิปากสุขมาวหติ, สทฺธาธุเรน ปฏิปนฺนานํ ชาติชราทิทุกฺขํ ปฏิพาหติ, คุณทาลิทฺทิยํ วูปสเมติ, สติสมฺโพชฺฌงฺคาทิรตนปฏิลาภเหตุ โหติ, โลกสนฺตติญฺจ อาวหติ. วุตฺตญฺเหตํ –

获得信心，即因听闻“世尊善说了法”等而生起信心。因为有信心的人在此法与律中如教奉行，就能证得现世和来世的究竟利益。所谓“被视为善得之利”，就好像得到金银、田地、地产等利益，能给众生带来受用之乐，消除饥渴等痛苦，平息财富的贫乏，成为获得珍珠等珍宝的因缘，也能延续世间的传承；同样，世间和出世间的信心，也能如其可能地带来世间和出世间的果报之乐，对以信为先导而修行的人，能消除生、老等痛苦，平息功德的贫乏，成为获得念觉支(satisambojjhaṅga)等珍宝的因缘，也能延续世间的传承。正如经中所说：

‘‘สทฺโธ สีเลน สมฺปนฺโน, ยโส โภคสมปฺปิโต;

ยํ ยํ ปเทสํ ภชติ, ตตฺถ ตตฺเถว ปูชิโต’’ติ. (ธ. ป. ๓๐๓);

“具信且持戒，名誉财富备；无论游何处，到处受敬爱。”

เอวํ สทฺธาปฏิลาภสฺส สุลทฺธลาภตา เวทิตพฺพา. ยสฺมา ปนายํ สทฺธาปฏิลาโภ อนุคามิโก อนญฺญสาธารโณ สพฺพสมฺปตฺติเหตุ, โลกิยสฺส จ หิรญฺญสุวณฺณาทิธนลาภสฺส การณํ. สทฺโธเยว หิ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา อุฬารุฬารวิตฺตูปกรณานิ อธิคจฺฉติ, เตหิ จ อตฺตโน [Pg.246] ปเรสญฺจ อตฺถเมว สมฺปาเทติ. อสฺสทฺธสฺส ปน ตานิ อนตฺถาวหานิ โหนฺติ, อิธ เจว สมฺปราเย จาติ, เอวมฺปิ สทฺธาย สุลทฺธลาภตา เวทิตพฺพา. ตถา หิ –

如此，应知获得信心是善得之利。因为此信心的获得是随行、非他所共、一切成就之因，亦是世间金银等财物获得之因。唯有具信者才能行布施等福业，获得广大丰厚之资具，并以此成就自他之义利。然而对无信者而言，那些反会带来祸害，于此世与他世皆然。如是亦应知，信为善得之利。诚然：

‘‘สทฺธา พนฺธติ ปาเถยฺยํ’’. (สํ. นิ. ๑.๗๙).

“信为旅途资粮。”

‘‘สทฺธา ทุติยา ปุริสสฺส โหตี’’ติ จ. (สํ. นิ. ๑.๓๖, ๕๙).

“信是人之第二友。”

‘‘สทฺธีธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐ’’นฺติ จ. (สํ. นิ. ๑.๗๓; สุ. นิ. ๑๘๔).

“于此，信是人之最胜财。”

‘‘สทฺธาหตฺโถ มหานาโค’’ติ จ. (อ. นิ. ๖.๔๓; เถรคา. ๖๙๔).

“大象以信为手。”

‘‘สทฺธา พีชํ ตโป วุฏฺฐี’’ติ จ. (สํ. นิ. ๑.๑๙๗; สุ. นิ. ๗๗).

“信是种子，勤行是雨。”

‘‘สทฺเธสิโก, ภิกฺขเว, อริยสาวโก’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๗) จ.

“诸比丘，圣弟子以信为柱。”

‘‘สทฺธาย ตรติ โอฆ’’นฺติ จ. (สํ. นิ. ๑.๒๔๖) –

“以信渡暴流。”

อเนเกสุ ฐาเนสุ อเนเกหิ การเณหิ สทฺธา สํวณฺณิตา.

在诸多地方，以种种理由赞叹信。

อิทานิ ยาย สทฺธาย สาสเน กุสลธมฺเมสุ สุปฺปติฏฺฐิโต นาม โหติ นิยาโมกฺกนฺติยา, ตํ สทฺธํ ทสฺเสตุํ ‘‘สา โข ปนสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อสฺสาติ อิมสฺส ภเวยฺยาติ อตฺโถ. นิวิฏฺฐาติ อภินิวิฏฺฐา จิตฺตสนฺตานํ อนุปวิฏฺฐา. มูลชาตาติ ชาตมูลา. กึ ปน สทฺธาย มูลํ นาม? สทฺเธยฺยวตฺถุสฺมึ โอกปฺปนเหตุภูโต อุปายมนสิกาโร. อปิจ สปฺปุริสเสวนา สทฺธมฺมสฺสวนํ โยนิโสมนสิกาโร ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺตีติ จตฺตาริ โสตาปตฺติยงฺคานิ มูลานิ เวทิตพฺพานิ. ปติฏฺฐิตาติ อริยมคฺคาธิคเมน เกนจิ อกมฺปนียภาเวน อวฏฺฐิตา. เตเนวาห ‘‘ทฬฺหา อสํหาริยา’’ติ. ทฬฺหาติ ถิรา. อสํหาริยาติ เกนจิ สํหริตุํ วา หาเปตุํ วา อปเนตุํ วา อสกฺกุเณยฺยา. อิติ เต เทวา ตสฺส โสตาปตฺติมคฺคสมธิคมํ อาสีสนฺตา เอวํ วทนฺติ. อตฺตโน เทวโลเก กามสุขูปโภคารหเมว หิ อริยปุคฺคลํ เต อิจฺฉนฺติ. เตนาห ‘‘เอหิ, เทว, ปุนปฺปุน’’นฺติ.

现在，为了显示那种于教法中善法上善立、趋入正定(niyāma)之信，经中说“然而他的”等语。此处“他的”，意为“此人应有”。“深植”者，谓已深植、深入心相续。“已生根”者，谓其根已生。那么什么是信的根本呢？即于可信事生起信解之因的方便作意。再者，亲近善士、听闻正法、如理作意、法随法行这四种预流支(sotāpattiyaṅgāni)，应知是其根本。“安立”者，谓以证得圣道，达致任何力量亦不能动摇之状态。故说“坚固、不可夺”。“坚固”(daḷhā)者，谓稳固。“不可夺”(asaṃhāriyā)者，谓任何力量亦不能动摇、减少或去除。诸天(devā)如此祝愿他证得预流道，如是说。因为他们希望圣者(ariyapuggala)能享受自己天界的欲乐，故说“来吧，天人(deva)啊，一次又一次”。

คาถาสุ ปุญฺญกฺขยมรณมฺปิ ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉเทเนว โหตีติ อาห ‘‘จวติ อายุสงฺขยา’’ติ. อนุโมทตนฺติ อนุโมทนฺตานํ. มนุสฺสานํ สหพฺยตนฺติ [Pg.247] มนุสฺเสหิ สหภาวํ. สห พฺเยตีติ สหพฺโย, สหปวตฺตนโก, ตสฺส ภาโว สหพฺยตา. นิวิฏฺฐสฺสาติ นิวิฏฺฐา ภเวยฺย. ยาวชีวนฺติ ยาว ชีวิตปฺปวตฺติยา, ยาว ปรินิพฺพานาติ อตฺโถ.

偈颂中说，福尽而死亦唯由命根断绝而有，故说“寿命终尽而死”。“随喜”者，指那些随喜的人。“人间共住”者，谓与人共住。“共住”者，谓共同存在、共同运转，其状态即是共住性。“已确立”者，谓应确立。“尽形寿”者，谓直至生命存续，亦即直至般涅槃之义。

อปฺปมาณนฺติ สกฺกจฺจํ พหุํ อุฬารํ พหุกฺขตฺตุญฺจ กรณวเสน ปมาณรหิตํ. นิรูปธินฺติ กิเลสูปธิรหิตํ, สุวิสุทฺธํ นิมฺมลนฺติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน เต เทวา มหคฺคตกุสลํ น อิจฺฉนฺติ กามโลกสมติกฺกมนโต, กามาวจรปุญฺญเมว อิจฺฉนฺติ, ตสฺมา เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ – ‘‘อิโต เทวโลกโต จุโต มนุสฺเสสุ อุปฺปชฺชิตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺโต กายทุจฺจริตาทึ สพฺพํ ทุจฺจริตํ ปหาย กายสุจริตาทึ สพฺพํ สุจริตํ อุฬารํ วิปุลํ อุปจินิตฺวา อริยมคฺเคน อาคตสทฺโธ ภวาหี’’ติ. ยสฺมา ปน โลกุตฺตเรสุ ปฐมมคฺคํ ทุติยมคฺคมฺปิ วา อิจฺฉนฺติ อตฺตโน เทวโลกูปปตฺติยา อนติวตฺตนโต, ตสฺมา เตสมฺปิ วเสน ‘‘อปฺปมาณํ นิรูปธิ’’นฺติปทานํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ – ปมาณกรานํ ทิฏฺเฐกฏฺฐโอฬาริกกามราคาทิกิเลสานํ อุปจฺเฉเทน อปฺปมาณํ, สตฺตมภวโต วา อุปฺปชฺชนารหสฺส ขนฺธูปธิสฺส ตํนิพฺพตฺตกอภิสงฺขารูปธิสฺส ตํตํมคฺควชฺฌกิเลสูปธิสฺส จ ปหาเนน เตสํ อนิพฺพตฺตนโต นิรุปธิสงฺขาตนิพฺพานสนฺนิสฺสิตตฺตา จ นิรุปธีติ.

“无量”者，谓以恭敬、广大、殊胜、多次行持之故，无有限量。“无依”者，谓无烦恼依，意即极清净、无垢。然而，那些天人不希求广大善（业），因为（彼等）已超越欲界，只希求欲界福报，因此此处应如是理解其义——“从天界死后，投生人间获得智识，舍弃身恶行等一切恶行，积累广大、丰厚之身善行等一切善行，成为以圣道而来之具信者。”又因为他们希求出世间之初道或第二道，因其不超越自身天界之生处，因此就他们而言，“无量无依”二词的意义应理解为——以断除作量度之邪见、粗重欲贪等烦恼故，为“无量”；或以断除应于第七有生起之蕴依、产生彼之行依、以及各道所应断之烦恼依，使彼等不再生起，且依止名为“无依”之涅槃故，为“无依”。

เอวํ อจฺจนฺตเมว อปายทฺวารปิธายกํ กมฺมํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สคฺคสมฺปตฺตินิพฺพตฺตกกมฺมํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตโต โอปธิก’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ โอปธิกนฺติ อุปธิเวปกฺกํ อตฺตภาวสมฺปตฺติยา เจว โภคสมฺปตฺติยา จ นิพฺพตฺตกนฺติ อตฺโถ. อุปธีติ หิ อตฺตภาโว วุจฺจติ. ยถาห ‘‘สนฺเตกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ อุปธิสมฺปตฺติปฏิพาหิตานิ น วิปจฺจนฺตี’’ติ (วิภ. ๘๑๐). กามคุณาปิ. ยถาห ‘‘อุปธีหิ นรสฺส โสจนา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๒; สุ. นิ. ๓๔). ตตฺรายํ วจนตฺโถ – อุปธียติ เอตฺถ สุขทุกฺขนฺติ อุปธิ, อตฺตภาโว กามคุณา จ. อุปธิกรณํ สีลํ เอตสฺส, อุปธึ วา อรหตีติ โอปธิกํ, ปุญฺญํ, ตํ พหุํ อุฬารํ กตฺวา. กถํ? ทาเนน. ทานญฺหิ อิตเรหิ สุกรนฺติ เอวํ วุตฺตํ. ทาเนนาติ วา ปเทน อภยทานมฺปิ วุตฺตํ, น อามิสทานเมวาติ สีลสฺสาปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ยสฺมา ปน เต เทวา อสุรกายหานึ เอกนฺเตเนว เทวกายปาริปูริญฺจ อิจฺฉนฺติ, ตสฺมา ตสฺส อุปายํ [Pg.248] ทสฺเสนฺตา ‘‘อญฺเญปิ มจฺเจ สทฺธมฺเม, พฺรหฺมจริเย นิเวสยา’’ติ ธมฺมทาเน นิโยเชนฺติ. ยทา วิทูติ ยสฺมึ กาเล เทวา เทวํ จวนฺตํ วิทู วิชาเนยฺยุํ, ตทา อิมาย ยถาวุตฺตาย อนุกมฺปาย ทุกฺขาปนยนกมฺยตาย ‘‘เทว, อิเม เทวกาเย ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชนวเสน เอหิ อาคจฺฉาหี’’ติ จ อนุโมเทนฺตีติ.

如是显示了彻底关闭恶趣之门的业之后，今为显示能产生天界成就之业，故说“由此有依业”等。此处“有依业”者，意指有依的异熟，即能产生自体成就与资具成就之义。“依”(upadhi)者，实谓自体。诚如所说：“某些恶业的受持，因依之成就所障碍而不成熟。”(vibha. 810)亦指欲乐。诚如所说：“人之忧愁，来自诸依。”(saṃ. ni. 1.12; su. ni. 34)此处之语义为：苦乐所依附之处，故为“依”，即自体与欲乐。戒是此依之成因，或值得此依，故为“有依”(opadhikaṃ)，即福业，使其广大、殊胜。如何成就？通过布施。因布施对他人而言容易做到，故如是说。或以“布施”一词，亦说无畏施，不仅是财物布施，亦应视为包含了戒。又因那些天人只希望阿修罗众减损，以及天众圆满，故为显示其方法，而以“亦令其他人在正法、梵行中安住”来劝导他们行法施。“当知之时”者，即当诸天知道某位天人将要命终时，便以如上所述的悲悯心、欲除去其痛苦之心，而随喜道：“天子，为能一再投生于此天众中而来吧！”

จตุตฺถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第四经释义终。

๕. พหุชนหิตสุตฺตวณฺณนา

5. 多人利益经释义

๘๔. ปญฺจเม โลเกติ เอตฺถ ตโย โลกา – สตฺตโลโก, สงฺขารโลโก, โอกาสโลโกติ. เตสุ อินฺทฺริยพทฺธานํ รูปธมฺมานํ อรูปธมฺมานํ รูปารูปธมฺมานญฺจ สนฺตานวเสน วตฺตมานานํ สมูโห สตฺตโลโก, ปถวีปพฺพตาทิเภโท โอกาสโลโก, อุภเยปิ ขนฺธา สงฺขารโลโก. เตสุ สตฺตโลโก อิธ อธิปฺเปโต. ตสฺมา โลเกติ สตฺตโลเก. ตตฺถาปิ น เทวโลเก, น พฺรหฺมโลเก, มนุสฺสโลเก. มนุสฺสโลเกปิ น อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ, อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ. ตตฺราปิ น สพฺพฏฺฐาเนสุ, ‘‘ปุรตฺถิมาย ทิสาย คชงฺคลํ นาม นิคโม, ตสฺส อปเรน มหาสาลา, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ; ปุรตฺถิมทกฺขิณาย ทิสาย สลฺลวตี นาม นที, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ; ทกฺขิณาย ทิสาย เสตกณฺณิกํ นาม นิคโม, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ; ปจฺฉิมาย ทิสาย ถูณํ นาม พฺราหฺมณคาโม, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ; อุตฺตราย ทิสาย อุสิรทฺธโช นาม ปพฺพโต, ตโต ปรํ ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ’’ติ (มหาว. ๒๕๙) เอวํ ปริจฺฉินฺเน อายามโต ติโยชนสเต วิตฺถารโต อฑฺฒเตยฺยโยชนสเต ปริกฺเขปโต นวโยชนสเต มชฺฌิมเทเส อุปฺปชฺชติ ตถาคโต. น เกวลญฺจ ตถาคโตว ปจฺเจกพุทฺธา อคฺคสาวกา อสีติมหาเถรา พุทฺธมาตา พุทฺธปิตา จกฺกวตฺติราชา อญฺเญ จ สารปฺปตฺตา พฺราหฺมณคหปติกา เอตฺเถว อุปฺปชฺชนฺติ. อิธ ปน ตถาคตวาเรเยว สพฺพตฺถกวเสน อยํ นโย ลพฺภติ, อิตเรสุ เอกเทสวเสน.

84. 第五经中，“于世间”(loke)一词，此处有三种世间：有情世间、行世间、器世间。其中，由诸根所系缚的色法、无色法、色无色法以相续的方式流转，其集合为有情世间；地、山等的差别为器世间；此二者（即诸蕴）皆为行世间。此处特指有情世间。因此，“于世间”即于有情世间。即便如此，亦非指天界，非指梵天界，而是指人界。在人界中，亦非指其他轮围世界，而仅指此轮围世界。即便如此，亦非指所有地方，而是在如下界定的中土区域(majjhimadesa)——“东方有名为伽 जंगल(Gajaṅgala)的村镇，其外是大娑罗树林，再往外是边地，此内是中土；东南方有名为萨罗伐底(Sallavatī)的河，其外是边地，此内是中土；南方有名为白 कर्ण(Setakaṇṇika)的村镇，其外是边地，此内是中土；西方有名为偷那(Thūṇa)的婆罗门村，其外是边地，此内是中土；北方有名为乌施罗ध्वज(Usiraddhaja)的山，其外是边地，此内是中土”(mahāva. 259)——长三百由旬，宽二百五十由旬，周长九百由旬的区域内，如来才会出现。不仅如来，辟支佛、上首弟子、八十大长老、佛母、佛父、转轮王以及其他已达精髓的婆罗门和居家者也都在此地出生。然而，此理趣就如来而言是普遍适用的，对其他圣者则仅是部分适用。

อุปฺปชฺชมานา [Pg.249] อุปฺปชฺชนฺตีติ อิทํ ปน อุภยมฺปิ วิปฺปกตวจนเมว, อุปฺปชฺชนฺตา พหุชนหิตตฺถาย อุปฺปชฺชนฺติ, น อญฺเญน การเณนาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอวรูปญฺเหตฺถ สทฺทลกฺขณํ น สกฺกา อญฺเญน สทฺทลกฺขเณน ปฏิพาหิตุํ.

“正在生起”(uppajjamānā)和“他们生起”(uppajjanti)，这两者都只是未完成的表述。此处的含义应理解为：“他们生起是为了大众的利益而生起，并非因其他缘故。”在此，这样的语法现象是无法用其他语法现象来反驳的。

อปิจ อุปฺปชฺชมาโน นาม อุปฺปชฺชติ นาม อุปฺปนฺโน นามาติ อยํ ปเภโท เวทิตพฺโพ. ตถาคโต หิ มหาภินีหารํ กโรนฺโต, พุทฺธกเร ธมฺเม ปริเยสนฺโต, ปารมิโย ปูเรนฺโต, ปญฺจ มหาปริจฺจาเค ปริจฺจชนฺโต, ญาตตฺถจริยํ จรนฺโต, โลกตฺถจริยํ, พุทฺธตฺถจริยํ โกฏึ ปาเปนฺโต, ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตภวเน ติฏฺฐนฺโต, ตโต โอตริตฺวา จริมภเว ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺโต, อคารมชฺเฌ วสนฺโต, อภินิกฺขมนฺโต, มหาปธานํ ปทหนฺโต, ปริปกฺกญาโณ โพธิมณฺฑํ อารุยฺห มารพลํ วิธเมนฺโต ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรนฺโต, มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธนฺโต, ปจฺฉิมยาเม ปฏิจฺจสมุปฺปาเท ญาณํ โอตาเรตฺวา อเนกาการํ สพฺพสงฺขาเร สมฺมสิตฺวา โสตาปตฺติมคฺคํ ปฏิวิชฺฌนฺโต ยาว อนาคามิผลํ สจฺฉิกโรนฺโตปิ อุปฺปชฺชมาโน เอว นาม, อรหตฺตมคฺคกฺขเณ อุปฺปชฺชติ นาม, อรหตฺตผลกฺขเณ ปน อุปฺปนฺโน นาม. พุทฺธานญฺหิ สาวกานํ วิย น ปฏิปาฏิยา อิทฺธิวิธญาณาทีนํ อุปฺปาทนกิจฺจํ อตฺถิ, สเหว ปน อรหตฺตมคฺเคน สกโลปิ พุทฺธคุณราสิ อาคโตว นาม โหติ. ตสฺมา เต นิพฺพตฺตสพฺพกิจฺจตฺตา อรหตฺตผลกฺขเณ อุปฺปนฺนา นาม โหนฺติ. อิธ อรหตฺตผลกฺขณํ สนฺธาย ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺโต. อุปฺปนฺโน โหตีติ อยญฺเหตฺถ อตฺโถ.

再者，应当了知“将生者”、“正生者”、“已生者”此中区别。如来(Tathāgato)发大誓愿时，寻求致佛之法，圆满诸波罗蜜(pāramī)，行五大施舍，修习亲族利行、世间利行、菩提利行，使其达到顶点，圆满诸波罗蜜后住于兜率天(Tusitabhavana)，从彼处下生，于最后一世结生，住于家中，后出家，修大精勤，待智成熟后登上菩提座(bodhimaṇḍa)，于初夜时分摧破魔军，忆念宿住，于中夜时分清净天眼，于后夜时分将智导入缘起(paṭiccasamuppāda)，以种种方式思惟一切诸行，证悟须陀洹道(sotāpattimagga)乃至证得阿那含果(anāgāmiphala)时，此皆名为“将生者”；于阿罗汉道(arahattamagga)之刹那，名为“正生者”；于阿罗汉果(arahattaphala)之刹那，则名为“已生者”。诸佛不像声闻弟子们那样，需要次第生起神通智等事，而是在证得阿罗汉道的同时，一切佛德之聚也已然到来。因此，他们因已完成一切所应作者，故于阿罗汉果之刹那，名为“已生者”。此处，“生起”(uppajjatī)是就阿罗汉果的刹那而说，其义即是“已生起”。

สาวโกปิ ขีณาสโว สาวกโพธิยา เหตุภูเต ปุญฺญสมฺภาเร สมฺภรนฺโต ปุพฺพโยคํ ปุพฺพจริยํ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรนฺโต จริมภเว นิพฺพตฺตนฺโต อนุกฺกเมน วิญฺญุตํ ปตฺวา สํสาเร อาทีนวํ ทิสฺวา ปพฺพชฺชาย เจตยมาโน ปพฺพชฺชํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา สีลาทีนิ ปริปูเรนฺโต ธุตธมฺเม สมาทาย วตฺตมาโน ชาคริยํ อนุยุญฺชนฺโต ญาณานิ นิพฺพตฺเตนฺโต วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา เหฏฺฐิมมคฺเค อธิคจฺฉนฺโตปิ อุปฺปชฺชมาโน เอว นาม, อรหตฺตมคฺคกฺขเณ อุปฺปชฺชติ นาม, อรหตฺตผลกฺขเณ ปน อุปฺปนฺโน นาม. เสกฺโข ปน ปุพฺพูปนิสฺสยโต ปฏฺฐาย ยาว โคตฺรภุญาณา อุปฺปชฺชมาโน นาม, ปฐมมคฺคกฺขเณ อุปฺปชฺชติ นาม, ปฐมผลกฺขณโต ปฏฺฐาย อุปฺปนฺโน นาม. เอตฺตาวตา ‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา โลเก อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ ปทานํ อตฺโถ วุตฺโต โหติ.

即使是已证漏尽的声闻弟子，为达声闻菩提（sāvakabodhi）而积集福德资粮，圆满往昔的努力、过去的行为、来回的义务，于最后一世出生，依次获得智慧，见到轮回的过患而心向出家，使出家臻于顶点，圆满戒行等，受持头陀行（dhutadhamma），勤行觉寤，生起诸智，建立观（vipassanā），乃至证得较低的道，此皆名为“将生者”；于阿罗汉道之刹那，名为“正生者”；于阿罗汉果之刹那，则名为“已生起者”。而有学（sekkha），从其往昔的依止缘开始，直到种姓智（gotrabhuñāṇa）生起，名为“将生者”；于初道之刹那，名为“正生者”；从初果之刹那开始，则名为“已生起者”。至此，“诸比丘，此三种人出现于世间而生起”这句经文的含义已被解说。

อิทานิ [Pg.250] พหุชนหิตายาติอาทีสุ พหุชนหิตายาติ มหาชนสฺส หิตตฺถาย. พหุชนสุขายาติ มหาชนสฺส สุขตฺถาย. โลกานุกมฺปายาติ สตฺตโลกสฺส อนุกมฺปํ ปฏิจฺจ. กตรสตฺตโลกสฺสาติ? โย ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ธมฺมํ ปฏิวิชฺฌติ, อมตปานํ ปิวติ, ตสฺส. ภควโต หิ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตนฺตเทสนาย อญฺญาตโกณฺฑญฺญปฺปมุขา อฏฺฐารส พฺรหฺมโกฏิโย ธมฺมํ ปฏิวิชฺฌึสุ. เอวํ ยาว สุภทฺทปริพฺพาชกวินยนา ธมฺมํ ปฏิวิทฺธสตฺตานํ คณนา นตฺถิ, มหาสมยสุตฺตนฺตเทสนายํ มงฺคลสุตฺตํ, จูฬราหุโลวาทํ, สมจิตฺตเทสนายนฺติ อิเมสุ จตูสุ ฐาเนสุ อภิสมยํ ปตฺตสตฺตานํ ปริจฺเฉโท นตฺถิ. เอวเมตสฺส อปริมาณสฺส สตฺตโลกสฺส อนุกมฺปาย. สาวกสฺส ปน อรหโต เสกฺขสฺส จ โลกานุกมฺปาย อุปฺปตฺติ ธมฺมเสนาปติอาทีหิ ธมฺมภณฺฑาคาริกาทีหิ จ เทสิตเทสนาย ปฏิเวธปฺปตฺตสตฺตานํ วเสน, อปรภาเค จ มหามหินฺทตฺเถราทีหิ เทสิตเทสนาย ปฏิวิทฺธสจฺจานํ วเสน, ยาวชฺชตนา อิโต ปรํ อนาคเต จ สาสนํ นิสฺสาย สคฺคโมกฺขมคฺเคสุ ปติฏฺฐหนฺตานํ วเสนปิ อยมตฺโถ วิภาเวตพฺโพ.

现在，解说“为大众利益”等词。“为大众利益”（bahujanahitāya）即是为了大众的利益。“为大众安乐”（bahujanasukhāya）即是为了大众的安乐。“为悲悯世间”（lokānukampāya）即是缘于对有情世间的悲悯。对哪个有情世间呢？即对那些听闻如来说法后通达法义、饮甘露饮的有情。因世尊（Bhagavā）宣说《转法轮经》时，以阿若憍陈如（Aññātakoṇḍañña）为首的十八俱胝梵天通达了法义。如此，乃至度化须跋陀罗（Subhadda）游方者，通达法义的有情数量不可计算。在《大集会经》、《吉祥经》、《小罗睺罗教诫经》（Cūḷarāhulovādasutta）、《等心经》这四处，证悟的有情数量没有限量。就是这样，为了悲悯此无量有情世间。至于声闻阿罗汉与有学出于对世间的悲悯而生起，此义应当通过以下几方面来阐明：通过法将（dhammasenāpati）、法库藏主（dhammabhaṇḍāgārika）等人所说的法而证悟的有情；通过后来的大摩哂陀（Mahāmahinda）长老等人所说的法而通达真谛的有情；乃至通过从今时直到未来，依止教法而立足于天界与解脱之道的有情。

อปิจ พหุชนหิตายาติ พหุชนสฺส หิตตฺถาย, เนสํ ปญฺญาสมฺปตฺติยา ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกหิตูปเทสโกติ. พหุชนสุขายาติ พหุชนสฺส สุขตฺถาย, จาคสมฺปตฺติยา อุปกรณสุขสมฺปทายโกติ. โลกานุกมฺปายาติ โลกสฺส อนุกมฺปนตฺถาย, เมตฺตากรุณาสมฺปตฺติยา มาตาปิตโร วิย โลกสฺส รกฺขิตา โคปิตาติ. อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานนฺติ อิธ เทวมนุสฺสคฺคหเณน ภพฺพปุคฺคเล เวเนยฺยสตฺเต เอว คเหตฺวา เตสํ นิพฺพานมคฺคผลาธิคมาย ตถาคตสฺส อุปฺปตฺติ ทสฺสิตา ปฐมวาเร, ทุติยตติยวาเรสุ ปน อรหโต เสกฺขสฺส จ วเสน โยเชตพฺพํ. ตตฺถ อตฺถายาติ อิมินา ปรมตฺถาย, นิพฺพานายาติ วุตฺตํ โหติ. หิตายาติ ตํสมฺปาปกมคฺคตฺถายาติ วุตฺตํ โหติ. นิพฺพานสมฺปาปกมคฺคโต หิ อุตฺตรึ หิตํ นาม นตฺถิ. สุขายาติ ผลสมาปตฺติสุขตฺถายาติ วุตฺตํ โหติ, ตโต อุตฺตริ สุขาภาวโต. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อยํ สมาธิ ปจฺจุปฺปนฺนสุโข เจว อายติญฺจ สุขวิปาโก’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๕๕; อ. นิ. ๕.๒๗; วิภ. ๘๐๔).

再者，“为大众利益”是说为了大众的利益，即以智慧的成就来开示现世和来世的利益；“为大众安乐”是说为了大众的安乐，即以布施的成就来给予资具和安乐；“为悲悯世间”是说为了怜悯世间，即以慈悲的成就来像父母般守护世间。“为天人的义利、利益与安乐”中，此处“天人”是指有能力的个人（bhabbapuggala）、可被调伏的众生，显示如来出世是为了让他们证得涅槃道果——这是就第一种情况而言，至于第二和第三种情况，则应分别与阿罗汉和有学关联。其中，“为义利”是说为了究竟义利（paramattha），即为了涅槃。“为利益”是说为了能达成它的道；确实，没有比能达成涅槃的道更高的利益了。“为安乐”是说为了果定（phalasamāpatti）之乐，因为没有比它更高的安乐了。如经中所说：“此定既是现法乐住，又能带来未来的乐果。”

ตถาคโตติอาทีนํ [Pg.251] ปทานํ อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโต. วิชฺชาจรณสมฺปนฺโนติอาทีสุ ติสฺโสปิ วิชฺชา ภยเภรเว (ม. นิ. ๑.๓๔ อาทโย) อาคตนเยน, ฉปิ วิชฺชา ฉฬภิญฺญาวเสน, อฏฺฐปิ วิชฺชา อมฺพฏฺฐสุตฺเต อาคตาติ วิชฺชาหิ, สีลสํวราทีหิ, ปนฺนรสหิ จรณธมฺเมหิ จ, อนญฺญสาธารเณหิ สมฺปนฺโน สมนฺนาคโตติ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน. โสภนคมนตฺตา, สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตา, สมฺมา คตตฺตา, สมฺมา คทตฺตา จ สุคโต. สพฺพถา วิทิตโลกตฺตา โลกวิทู. นตฺถิ เอตสฺส อุตฺตโรติ อนุตฺตโร. ปุริสทมฺเม ปุริสเวเนยฺเย สาเรติ วิเนตีติ ปุริสทมฺมสารถิ. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ ยถารหํ อนุสาสตีติ สตฺถา. สพฺพสฺสาปิ เนยฺยสฺส สพฺพปฺปกาเรน สยมฺภุญาเณน พุทฺธตฺตา พุทฺโธติ อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺคโต (วิสุทฺธิ. ๑.๑๓๒-๑๓๓) คเหตพฺโพ.

“如来”等词的意义已在前面说过。关于“明行具足”（vijjācaraṇasampanna）：“明”（vijjā）有三种，即如《怖骇经》（Bhayabheravasutta）中所说的方式；有六种，即六神通（chaḷabhiññā）；有八种，即如《安巴塔经》（Ambaṭṭhasutta）中所说的明。“行”（caraṇa）指戒律仪（sīlasaṃvara）等十五种行法。“明行具足”即是具备这些不共于他人的明与行。“善逝”（sugata），因为其去向美好，已达善妙之处，正确地去，以及正确地言说。“世间解”（lokavidū），因为他完全了知世间。“无上士”（anuttara），因为没有比他更优越者。“调御丈夫”（purisadammasārathi），因为他能调伏、引导可被调伏的人。“导师”（satthā），因为他适当地教导关于现世、来世与究竟义利。“佛”（buddha），因为他以自证智（sayambhuñāṇa）全然了知了一切所应知者。这里是简要的解释，详细的解释应取自《清净道论》（Visuddhimagga）。

โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิ…เป… ปริโยสานกลฺยาณนฺติ โส ภควา สตฺเตสุ การุญฺญํ ปฏิจฺจ หิตฺวาปิ อนุตฺตรํ วิเวกสุขํ ธมฺมํ เทเสติ. ตญฺจ โข อปฺปํ วา พหุํ วา เทเสนฺโต อาทิกลฺยาณาทิปฺปการเมว เทเสติ. กถํ? เอกคาถาปิ หิ สมนฺตภทฺทกตฺตา ธมฺมสฺส ปฐมปาเทน อาทิกลฺยาณา, ทุติยตติเยหิ มชฺเฌกลฺยาณา, ปจฺฉิเมน ปริโยสานกลฺยาณา. เอกานุสนฺธิกํ สุตฺตํ นิทาเนน อาทิกลฺยาณํ, นิคมเนน ปริโยสานกลฺยาณํ, เสเสน มชฺเฌกลฺยาณํ. นานานุสนฺธิกํ สุตฺตํ ปฐเมน อนุสนฺธินา อาทิกลฺยาณํ, ปจฺฉิเมน ปริโยสานกลฺยาณํ, เสเสหิ มชฺเฌกลฺยาณํ. สกโลปิ วา สาสนธมฺโม อตฺตโน อตฺถภูเตน สีเลน อาทิกลฺยาโณ, สมถวิปสฺสนามคฺคผเลหิ มชฺเฌกลฺยาโณ, นิพฺพาเนน ปริโยสานกลฺยาโณ. สีลสมาธีหิ วา อาทิกลฺยาโณ, วิปสฺสนามคฺเคหิ มชฺเฌกลฺยาโณ, ผลนิพฺพาเนหิ ปริโยสานกลฺยาโณ. พุทฺธสุพุทฺธตาย วา อาทิกลฺยาโณ, ธมฺมสุธมฺมตาย มชฺเฌกลฺยาโณ, สงฺฆสุปฺปฏิปตฺติยา ปริโยสานกลฺยาโณ. ตํ สุตฺวา ตถตฺตาย ปฏิปนฺเนน อธิคนฺตพฺพาย อภิสมฺโพธิยา วา อาทิกลฺยาโณ, ปจฺเจกโพธิยา มชฺเฌกลฺยาโณ, สาวกโพธิยา ปริโยสานกลฺยาโณ. สุยฺยมาโน เจส นีวรณวิกฺขมฺภนโต สวเนนปิ กลฺยาณเมว อาวหตีติ อาทิกลฺยาโณ, ปฏิปชฺชิยมาโน สมถวิปสฺสนาสุขาวหนโต ปฏิปตฺติยาปิ [Pg.252] สุขเมว อาวหตีติ มชฺเฌกลฺยาโณ, ตถาปฏิปนฺโน จ ปฏิปตฺติผเล นิฏฺฐิเต ตาทิภาวาวหนโต ปฏิปตฺติผเลนปิ กลฺยาณเมว อาวหตีติ ปริโยสานกลฺยาโณ. นาถปฺปภวตฺตา จ ปภวสุทฺธิยา อาทิกลฺยาโณ, อตฺถสุทฺธิยา มชฺเฌกลฺยาโณ, กิจฺจสุทฺธิยา ปริโยสานกลฺยาโณ. เตน วุตฺตํ ‘‘โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิ…เป… ปริโยสานกลฺยาณ’’นฺติ.

“他教导法，初……乃至……后善”，是说那位世尊出于对众生的悲悯，即使舍弃了无上的远离之乐，也教导法。而无论他教导得多或少，都具备初善等特质。如何？即使是一首偈颂，因其法的圆满美好，第一句是初善，第二、三句是中善，最后一句是后善。一部单义连接的经，其缘起（nidāna）是初善，结尾（nigamana）是后善，其余部分是中善；一部多义连接的经，其第一段连接是初善，最后一段连接是后善，其余连接是中善。整个教法，以其本质意义上的戒为初善，以止（samatha）与观（vipassanā）、道、果为中善，以涅槃（nibbāna）为后善。或者，以戒、定为初善，以观、道为中善，以果、涅槃为后善。或者，以佛陀的善妙觉悟为初善，以法的善妙正法性为中善，以僧团的善妙正行为后善。听闻此法后如实修行的人，为了证得应证悟的无上正等觉为初善，为了证得独觉菩提（paccekabodhi）为中善，为了证得声闻菩提（sāvakabodhi）为后善。当听闻此法时，由于能抑制诸盖（nīvaraṇa），仅听闻也能带来善，故为初善；当修习此法时，由于能带来止观之乐，修习也能带来乐，故为中善；如此修行的人，当修行之果完成时，由于能带来“如是”的状态（tādibhāva），修行之果也能带来善，故为后善。又由于法源于守护主（Nātha），其来源清净为初善，义理清净为中善，所作清净为后善。因此说：“他教导法，初……乃至……后善。”

ยํ ปน ภควา ธมฺมํ เทเสนฺโต สาสนพฺรหฺมจริยํ มคฺคพฺรหฺมจริยญฺจ ปกาเสติ, นานานเยหิ ทีเปติ, ตํ ยถานุรูปํ อตฺถสมฺปตฺติยา สาตฺถํ, พฺยญฺชนสมฺปตฺติยา สพฺยญฺชนํ. สงฺกาสน, ปกาสน, วิวรณ, วิภชน, อุตฺตานีกรณ ปญฺญตฺติอตฺถปทสมาโยคโต สาตฺถํ, อกฺขรปทพฺยญฺชนาการนิรุตฺตินิทฺเทสสมฺปตฺติยา สพฺยญฺชนํ, อตฺถคมฺภีรตาปฏิเวธคมฺภีรตาหิ วา สาตฺถํ, ธมฺมคมฺภีรตาเทสนาคมฺภีรตาหิ สพฺยญฺชนํ. อตฺถปฏิภานปฏิสมฺภิทาวิสยโต วา สาตฺถํ, ธมฺมนิรุตฺติปฏิสมฺภิทาวิสยโต สพฺยญฺชนํ. ปณฺฑิตเวทนียโต ปริกฺขกชนปฺปสาทกนฺติ สาตฺถํ, สทฺเธยฺยโต โลกิยชนปฺปสาทกนฺติ สพฺยญฺชนํ. คมฺภีราธิปฺปายโต สาตฺถํ, อุตฺตานปทโต สพฺยญฺชนํ. อุปเนตพฺพสฺส อภาวโต สกลปริปุณฺณภาเวน เกวลปริปุณฺณํ, อปเนตพฺพสฺส อภาวโต นิทฺโทสภาเวน ปริสุทฺธํ, อปิจ ปฏิปตฺติยา อธิคมพฺยตฺติโต สาตฺถํ, ปริยตฺติยา อาคมพฺยตฺติโต สพฺยญฺชนํ, สีลาทิปญฺจธมฺมกฺขนฺธปาริปูริยา ปริปุณฺณํ, นิรุปกฺกิเลสโต นิตฺถรณตฺถาย ปวตฺติโต โลกามิสนิรเปกฺขโต จ ปริสุทฺธํ, สิกฺขตฺตยปริคฺคหิตตฺตา พฺรหฺมภูเตหิ เสฏฺเฐหิ จริตพฺพโต เตสํ จริยภาวโต จ พฺรหฺมจริยํ. ตสฺมา ‘‘สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ…เป… ปกาเสตี’’ติ วุจฺจติ. ปฐโมติ คณนานุปุพฺพโต สพฺพโลกุตฺตมภาวโต จ ปฐโม ปุคฺคโล.

然而，世尊在教导法时，开示教梵行(sāsanabrahmacariya)与道梵行(maggabrahmacariya)，并以种种方式阐明。此法因其义理圆满而具义，因其文辞圆满而具文。通过阐明、宣示、解析、辨别、显扬和安立，其义理与文句相结合，故具义；因其具备圆满的字母、词语、文句、表达方式、语法和解释(niddesa)，故具文。或因其义理深邃、证悟深邃，故具义；因其法理深邃、教说深邃，故具文。或因其为义无碍解(atthapaṭisambhidā)与辩才无碍解(paṭibhānapaṭisambhidā)之所缘，故具义；因其为法无碍解(dhammapaṭisambhidā)与词无碍解(niruttipaṭisambhidā)之所缘，故具文。因其能为智者所了知并令审察者喜悦，故具义；因其能启发信心并令世间人喜悦，故具文。因其意旨深邃，故具义；因其文句浅显，故具文。由于无需增添，故为完全圆满；由于无需去除，故为纯净。再者，因修行的证悟明晰，故具义；因教理的学习明晰，故具文。因戒等五法蕴的圆满而完备；因无染、为度脱而转起、不顾世间利诱而纯净。因被三学所摄持，因应由已达梵境的至上者所行，且为其行仪，故为梵行。因此说：“具义具文……开示。”所谓“第一”，是指在计数顺序上，以及在作为一切世间最上者的意义上，为第一人(puggala)。

ตสฺเสว สตฺถุ สาวโกติ ตสฺเสว ยถาวุตฺตคุณสฺส สตฺถุ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ธมฺมเทสนาย สวนนฺเต ชาโต ธมฺมเสนาปติสทิโส สาวโก, น ปูรณาทิ วิย ปฏิญฺญามตฺเตน สตฺถุ สาวโก. ปาฏิปโทติ ปฏิปทาสงฺขาเตน อริยมคฺเคน อริยาย ชาติยา ชาโต ภโวติ ปาฏิปโท, อนิฏฺฐิตปฏิปตฺติกิจฺโจ ปฏิปชฺชมาโนติ อตฺโถ. สุตฺตเคยฺยาทิ ปริยตฺติธมฺโม พหุํ สุโต เอเตนาติ พหุสฺสุโต. ปาติโมกฺขสํวราทิสีเลน [Pg.253] เจว อารญฺญิกงฺคาทิธุตงฺควเตหิ จ อุปปนฺโน สมฺปนฺโน สมนฺนาคโตติ สีลวตูปปนฺโน. อิติ ภควา ‘‘โลกานุกมฺปา นาม หิตชฺฌาสเยน ธมฺมเทสนา, สา จ อิเมสุ เอว ตีสุ ปุคฺคเลสุ ปฏิพทฺธา’’ติ ทสฺเสติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“彼导师之弟子”，是指听闻了那位具足前述功德的导师、正自觉者的法教而生起的，如法将般的弟子；而非像富兰那(Pūraṇa)等人那样，仅凭宣称便成为导师的弟子。行道者(pāṭipado)，是指通过名为“行道”的圣道，由圣种姓而生，故为行道者；其义为：修行之事尚未完成，正在行道的人。多闻者(bahussuto)，是指听闻了大量经、应诵等教法，因此而多闻。具戒者(sīlavatūpapanno)，是指具足了波罗提木叉律仪等戒，以及阿兰若住支等头陀行。如此，世尊开示：“所谓对世间的悲悯，即是怀着利益的意乐而说法，而这正与此三类人相关。”其余的则容易了知。

คาถาสุ ตสฺสนฺวโยติ ตสฺเสว สตฺถุ ปฏิปตฺติยา ธมฺมเทสนาย จ อนุคมเนน ตสฺสนฺวโย อนุชาโต. อวิชฺชนฺธการํ วิธมิตฺวา สปรสนฺตาเนสุ ธมฺมาโลกสงฺขาตาย ปภาย กรณโต ปภงฺกรา. ธมฺมมุทีรยนฺตาติ จตุสจฺจธมฺมํ กเถนฺตา. อปาปุรนฺตีติ อุคฺฆาเฏนฺติ. อมตสฺส นิพฺพานสฺส. ทฺวารํ อริยมคฺคํ. โยคาติ กามโยคาทิโต. สตฺถวาเหนาติ เวเนยฺยสตฺถวาหนโต ภวกนฺตารนิตฺถรณโต สตฺถวาโห, ภควา, เตน สตฺถวาเหน. สุเทสิตํ มคฺคมนุกฺกมนฺตีติ เตน สมฺมา เทสิตํ อริยมคฺคํ ตสฺส เทสนานุสาเรน อนุคจฺฉนฺติ ปฏิปชฺชนฺติ. อิเธวาติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. เสสํ อุตฺตานเมว.

于诸偈中，随彼生者(tassanvayo)，是指通过追随那位导师的修行与法教而随之出生者。光明者(pabhaṅkarā)，是因为他们驱散了无明的黑暗，在自己和他人的相续中造作了名为法光的光明。宣说正法(dhammamudīrayantā)，是指宣说四谛法。开启(apāpuranti)，是指打开。不死的(amatassa)，指涅槃的。门(dvāraṃ)，指圣道。离轭(yogā)，指脱离欲轭等。由商队主(satthavāhena)，世尊是商队主，因为他引导待调伏者的商队度脱存在之旷野；由那位商队主。随行善说之道(sudesitaṃ maggam anukkamanti)，是指他们随顺其教导，遵循并修行他所善说的圣道。即于此(idheva)，即于此生。其余的则显而易见。

ปญฺจมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第五经释义终。

๖. อสุภานุปสฺสีสุตฺตวณฺณนา

6. 不净随观经释义

๘๕. ฉฏฺเฐ อสุภานุปสฺสีติ อสุภํ อนุปสฺสนฺตา ทฺวตฺตึสาการวเสน เจว อุทฺธุมาตกาทีสุ คหิตนิมิตฺตสฺส อุปสํหรณวเสน จ กายสฺมึ อสุภํ อสุภาการํ อนุปสฺสกา หุตฺวา วิหรถ. อานาปานสฺสตีติ อานาปาเน สติ, ตํ อารพฺภ ปวตฺตา สติ, อสฺสาสปสฺสาสปริคฺคาหิกา สตีติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อานนฺติ อสฺสาโส, โน ปสฺสาโส. ปานนฺติ ปสฺสาโส, โน อสฺสาโส’’ติอาทิ (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๐).

85. 第六，不净随观者(asubhānupassī)：你们当通过三十二身分，以及通过将在肿胀相等(尸相)中所取的相应用于自身的方式，于身中随观不净为不净相而住。入出息念(ānāpānassati)：其义为，于入出息之念，即缘彼而生起的念，是把握入息与出息的念。如（《无碍解道》中）所说：“‘阿那’(āna)是入息，非出息；‘波那’(pāna)是出息，非入息”等等（《无碍解道》1.160）。

โวติ ตุมฺหากํ. อชฺฌตฺตนฺติ อิธ โคจรชฺฌตฺตํ อธิปฺเปตํ. ปริมุขนฺติ อภิมุขํ. สูปฏฺฐิตาติ สุฏฺฐุ อุปฏฺฐิตา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อานาปานสฺสติ จ ตุมฺหากํ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ สุฏฺฐุ อุปฏฺฐิตา โหตูติ. อถ วา ปริมุขนฺติ ปริคฺคหิตนิยฺยานํ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทายํ – ‘‘ปรีติ ปริคฺคหฏฺโฐ, มุขนฺติ นิยฺยานฏฺโฐ[Pg.254], สตีติ อุปฏฺฐานฏฺโฐ, เตน วุจฺจติ ปริมุขํ สติ’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๔). อิมินา จตุสติปฏฺฐานโสฬสปฺปเภทา อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานภาวนา ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพา.

“你们的”(vo)，即你们的。“内在”(ajjhattaṃ)，此处意指禅修所缘的内在。“面前”(parimukhaṃ)，即朝向。“善确立”(sūpaṭṭhitā)，即完全确立。此言：愿你们的入出息念也朝向禅修业处而善确立。或者，面前(parimukhaṃ)，是把握出离。如《无碍解道》中所说：“‘pari’是把握义；‘mukha’是出离义；‘sati’是现起义。因此称为‘parimukhaṃ sati’（面前念）”（《无碍解道》1.164）。当知，以此显示了分为十六种的四念处之入出息念业处的修习。

เอวํ สงฺเขเปเนว ราคจริตวิตกฺกจริตานํ สปฺปายํ ปฏิกูลมนสิการกายานุปสฺสนาวเสน สมถกมฺมฏฺฐานํ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานญฺจ อุปทิสิตฺวา อิทานิ สุทฺธวิปสฺสนากมฺมฏฺฐานเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘สพฺพสงฺขาเรสุ อนิจฺจานุปสฺสิโน วิหรถา’’ติ อาห. ตตฺถ อนิจฺจํ, อนิจฺจลกฺขณํ, อนิจฺจานุปสฺสนา, อนิจฺจานุปสฺสีติ อิทํ จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ. หุตฺวา, อภาวโต, อุทยพฺพยโยคโต, ตาวกาลิกโต, นิจฺจปฏิกฺเขปโต จ ขนฺธปญฺจกํ อนิจฺจํ นาม. ตสฺส โย หุตฺวา อภาวากาโร, ตํ อนิจฺจลกฺขณํ นาม. ตํ อารพฺภ ปวตฺตา วิปสฺสนา อนิจฺจานุปสฺสนา. ตํ อนิจฺจนฺติ วิปสฺสโก อนิจฺจานุปสฺสี. เอตฺถ จ เอกาทสวิธา อสุภกถา ปฐมชฺฌานํ ปาเปตฺวา, โสฬสวตฺถุกา จ อานาปานกถา จตุตฺถชฺฌานํ ปาเปตฺวา, วิปสฺสนากถา จ วิตฺถารโต วตฺตพฺพา, สา ปน สพฺพาการโต วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๗๓๗-๗๔๐) กถิตาติ ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา.

如是简要地教导了适合贪行者与寻行者的、以厌作意(paṭikūlamanasikāra)进行身随观(kāyānupassanā)的止业处与观业处之后，如今为了开示纯观业处(suddhavipassanākammaṭṭhāna)，佛陀说：“你们当于一切行中住于随观无常。”于此，当知此四法：无常(anicca)、无常相(aniccalakkhaṇa)、无常随观(aniccānupassanā)、无常随观者(aniccānupassī)。五蕴之所以名为无常，是因其曾有而复无、因其与生灭相应、因其暂时、亦因其排斥常。其中，曾有而复无的行相，名为无常相。缘彼而生起的观，名为无常随观。观察其为无常者，名为无常随观者。此处，十一种不净说能引至初禅，十六事入出息念说能引至第四禅，而关于观的论述则当详细解说。然此等已在《清净道论》(Visuddhimagga, Vism. 2.737-740)中全面论述，故当依彼处所说之理趣了知。

อิทานิ อสุภานุปสฺสนาทีหิ นิปฺผาเทตพฺพํ ผลวิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘อสุภานุปสฺสีน’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ สุภาย ธาตุยาติ สุภภาเว, สุภนิมิตฺเตติ อตฺโถ. ราคานุสโยติ สุภารมฺมเณ อุปฺปชฺชนารโห กามราคานุสโย. โส เกสาทีสุ อุทฺธุมาตกาทีสุ วา อสุภานุปสฺสีนํ อสุภนิมิตฺตํ คเหตฺวา ตตฺถ ปฐมชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตํ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อธิคเตน อนาคามิมคฺเคน ปหียติ, สพฺพโส สมุจฺฉินฺทียตีติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อสุภา ภาเวตพฺพา กามราคสฺส ปหานายา’’ติ (อ. นิ. ๙.๓; อุทา. ๓๑). พาหิราติ พหิทฺธาวตฺถุกตฺตา อนตฺถาวหตฺตา จ พาหิรา พหิภูตา. วิตกฺกาสยาติ กามสงฺกปฺปาทิมิจฺฉาวิตกฺกา. เต หิ อปฺปหีนา อาสยานุคตา สติ ปจฺจยสมวาเย อุปฺปชฺชนโต วิตกฺกาสยาติ วุตฺตา. กามวิตกฺโก เจตฺถ กามราคคฺคหเณน คหิโต เอวาติ ตทวเสสา วิตกฺกา เอว วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. วิฆาตปกฺขิกาติ ทุกฺขภาคิยา, อิจฺฉาวิฆาตนิพฺพตฺตนกา วา. เต น โหนฺตีติ [Pg.255] เต ปหียนฺติ. พฺยาปาทวิตกฺโก, วิหึสาวิตกฺโก, ญาติวิตกฺโก, ชนปทวิตกฺโก, อมราวิตกฺโก, อนวญฺญตฺติปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก, ลาภสกฺการสิโลกปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก, ปรานุทฺทยตาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโกติ อฏฺฐ, กามวิตกฺเกน สทฺธึ นววิธา มหาวิตกฺกา อานาปานสฺสติสมาธินา ตนฺนิสฺสิตาย จ วิปสฺสนาย ปุพฺพภาเค วิกฺขมฺภิตา. ตํ ปาทกํ กตฺวา อธิคเตน อริยมคฺเคน ยถารหํ อนวเสสโต ปหียนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘อานาปานสฺสติ ภาเวตพฺพา วิตกฺกุปจฺเฉทายา’’ติ (อ. นิ. ๙.๓; อุทา. ๓๑).

现在，为了显示通过不净随观(asubhānupassanā)等所能成就的殊胜之果，故说“修习不净随观者”等。其中，“于净界”(subhāya dhātuyā)意为在清净的状态中，即清净之相的意思。“贪随眠”(rāgānusayo)是在美好的所缘上能够生起的欲贪随眠。对于修习不净随观者，当他执取发等或肿胀相等不净相，于彼处生起初禅，并以此为基础而建立观时，那贪随眠就通过所证得的不还道而被断除，意思是完全被根除。对此，经中说：“为断欲贪，当修不净。”(增支部9.3；自说31)。“外”(bāhirā)是说，因其事在外且带来无益，故为外在。“寻之温床”(vitakkāsayā)是指欲寻(kāmavitakka)等邪寻。因为它们若未被断除，就会潜伏于心，一旦因缘和合便会生起，故被称为“寻之温床”。此中，欲寻已被欲贪的表述所包含，因此当知这里所说的只是其余的寻。“属损害分”(vighātapakkhikā)是指属于苦的部分，或是因意愿受挫而产生的。它们不再生起，即它们被断除了。嗔寻(byāpādavitakka)、害寻(vihiṃsāvitakka)、亲里寻(ñātivitakka)、国土寻(janapadavitakka)、不死寻(amarāvitakka)、与不轻慢相应的寻、与利养、恭敬、名声相应的寻、与怜悯他人相应的寻，这八种，连同欲寻，共九种大寻，通过入出息念定以及依之而起的观，在初始阶段被镇伏。以此为基础，通过所证得的圣道，它们被适当地、无剩余地断除。对此，经中也说：“为断绝诸寻，当修入出息念。”(增支部9.3；自说31)。

ยา อวิชฺชา, สา ปหียตีติ ยา สจฺจสภาวปฏิจฺฉาทินี สพฺพานตฺถการี สกลสฺส วฏฺฏทุกฺขสฺส มูลภูตา อวิชฺชา, สา อนิจฺจานุปสฺสีนํ วิหรตํ สมุจฺฉิชฺชติ. อิทํ กิร ภควตา อนิจฺจาการโต วุฏฺฐิตสฺส สุกฺขวิปสฺสกขีณาสวสฺส วเสน วุตฺตํ. ตสฺสายํ สงฺเขปตฺโถ – เตภูมเกสุ สพฺพสงฺขาเรสุ อนิจฺจาทิโต สมฺมสนํ ปฏฺฐเปตฺวา วิปสฺสนฺตานํ ยทา อนิจฺจนฺติ ปวตฺตมานา วุฏฺฐานคามินีวิปสฺสนา มคฺเคน ฆฏียติ, อนุกฺกเมน อรหตฺตมคฺโค อุปฺปชฺชติ, เตสํ อนิจฺจานุปสฺสีนํ วิหรตํ อวิชฺชา อนวเสสโต ปหียติ, อรหตฺตมคฺควิชฺชา อุปฺปชฺชตีติ. อนิจฺจานุปสฺสีนํ วิหรตนฺติ อิทํ อนิจฺจลกฺขณสฺส เตสํ ปากฏภาวโต อิตรสฺส ลกฺขณทฺวยสฺส คหเณ อุปายภาวโต วา วุตฺตํ, น ปน เอกสฺเสว ลกฺขณสฺส อนุปสฺสิตพฺพโต. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๕). อปรมฺปิ วุตฺตํ ‘‘อนิจฺจสญฺญิโน หิ, เมฆิย, อนตฺตสญฺญา สณฺฐาติ, อนตฺตสญฺญี อสฺมิมานสมุคฺฆาตํ ปาปุณาตี’’ติ.

“那无明被断除”(yā avijjā, sā pahīyati)是指：那遮蔽真实本质、导致一切无益、作为整个轮回之苦(vaṭṭadukkha)根源的无明(avijjā)，对于安住于无常随观者，它被彻底摧毁。这据说是世尊就已从无常之相出离的干观(sukkhavipassanā)漏尽者(khīṇāsava)而说。其简要意义是：对于在三界一切行(saṅkhāra)中，在确立了对无常等的省察后而修习观的人，当以“无常”而进行、能导向出离的观(vuṭṭhānagāminīvipassanā)与道相结合时，阿罗汉道便会次第生起。对于这些安住于无常随观者，无明被无余断除，阿罗汉道之明(vijjā)便会生起。说“安住于无常随观者”，是因为无常相在他们心中极为显明，或是作为把握其余二相(苦、无我)的方便而说，而不是说只应该随观一个相。对此，经中说：“凡是无常者，即是苦；凡是苦者，即是无我。”(相应部 3.15)。另有经文说：“梅吉亚，于有无常想者，无我想得以建立；有无我想者，能根除我慢(asmimāna)。”

คาถาสุ อานาปาเน ปฏิสฺสโตติ อานาปานนิมิตฺตสฺมึ ปฏิ ปฏิ สโต, อุปฏฺฐิตสฺสตีติ อตฺโถ. ปสฺสนฺติ อาสวกฺขยญาณจกฺขุนา สงฺขารูปสมํ นิพฺพานํ ปสฺสนฺโต. อาตาปี สพฺพทาติ อนฺตราโวสานํ อนาปชฺชิตฺวา อสุภานุปสฺสนาทีสุ สตตํ อาตาปี ยุตฺตปฺปยุตฺโต, ตโต เอว ยโต วายมมาโน, นิยโต วา สมฺมตฺตนิยาเมน ตตฺถ สพฺพสงฺขารสมเถ นิพฺพาเน อรหตฺตผลวิมุตฺติยา วิมุจฺจติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

在偈颂中，“于入出息具念”(ānāpāne paṭissato)的意思是，对入出息的相(nimitta)一再地保持正念，即念已确立。“见”(passaṃ)是指以漏尽智(āsavakkhayañāṇa)之眼，见到诸行止息的涅槃(nibbāna)。“恒常热忱”(ātāpī sabbadā)是指，不半途而废，在不净随观等修习中持续热忱、勤勉投入；因此，作为已自制并精进者，或通过正性决定(sammattaniyāma)，他确定地在诸行平息的涅槃中，以阿罗汉果解脱而得解脱。其余的解释方法与前面所说的一样。

ฉฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第六经释义终。

๗. ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺนสุตฺตวณฺณนา

7. 法随法行经释义

๘๖. สตฺตเม [Pg.256] ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺนสฺสาติ เอตฺถ ธมฺโม นาม นววิโธ โลกุตฺตรธมฺโม, ตสฺส ธมฺมสฺส อนุธมฺโม สีลวิสุทฺธิอาทิ ปุพฺพภาคปฏิปทาธมฺโม, ตํ ธมฺมานุธมฺมํ ปฏิปนฺนสฺส อธิคนฺตุํ ปฏิปชฺชมานสฺส. อยมนุธมฺโม โหตีติ อยํ อนุจฺฉวิกสภาโว ปติรูปสภาโว โหติ. เวยฺยากรณายาติ กถนาย. ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺโนยนฺติ ยนฺติ กรณตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เยน อนุธมฺเมน ตํ ธมฺมานุธมฺมํ ปฏิปนฺโนติ พฺยากรมาโน สมฺมเทว พฺยากโรนฺโต นาม สิยา, น ตโตนิทานํ วิญฺญูหิ ครหิตพฺโพ สิยาติ. ยนฺติ วา กิริยาปรามสนํ, เตเนตํ ทสฺเสติ ‘‘ยทิทํ ธมฺมสฺเสว ภาสนํ, ธมฺมวิตกฺกสฺเสว จ วิตกฺกนํ ตทุภยาภาเว ญาณุเปกฺขาย, อยํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺนสฺส ภิกฺขุโน ตถารูโป อยนฺติ กถนายานุรูปเหตุ อนุจฺฉวิกการณํ. ภาสมาโน ธมฺมํเยว ภาเสยฺยาติ กเถนฺโต เจ ทสกถาวตฺถุธมฺมํเยว กเถยฺย, น ตปฺปฏิปกฺขมหิจฺฉตาทิอธมฺมํ. วุตฺตญฺเหตํ –

86. 第七经，“法随法行者”(dhammānudhammapaṭipannassa)：于此，“法”(dhamma)是指九种出世间法；此“法”的“随法”(anudhamma)是指戒清净(sīlavisuddhi)等前分行道法。他是为了证得此法与随法而修行的人。“此是随法”意即“此是相应的自性、适合的自性”。“为解说”(veyyākaraṇāya)意即“为说明”。在经文“Dhammānudhammapaṭipannoyanti”中，“yanti”是作格单数。此话的意思是：若人以随法来解说他如何行于法与随法，他就是作了正确的解说，不应因此被智者们呵责。或者，“yanti”是指向行为，由此显示：“即只说法语，只思惟法寻，当此二者皆无时，则具智与舍。对于法随法行的比丘，这是说‘他就是如此’的相应之因、适合之缘。”“说法时只说正法”意即：谈话时，只应谈论十种论事法，而不应谈论与其相反的大欲等非法。如是说：

‘‘ยายํ กถา อภิสลฺเลขิกา เจโตวิวรณสปฺปายา เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตติ. เสยฺยถิทํ – อปฺปิจฺฉกถา, สนฺตุฏฺฐิกถา, ปวิเวกกถา, อสํสคฺคกถา, วีริยารมฺภกถา, สีลกถา, สมาธิกถา, ปญฺญากถา, วิมุตฺติกถา, วิมุตฺติญาณทสฺสนกถา, เอวรูปาย กถาย นิกามลาภี โหติ อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภี’’ติ (อ. นิ. ๙.๓; อุทา. ๓๑).

“凡此言谈，能令心调伏，适于心开解，唯一导向厌离、离贪、灭尽、寂止、胜智、正觉、涅槃。即：少欲之谈、知足之谈、远离之谈、不混杂之谈、发起精进之谈、戒行之谈、禅定之谈、智慧之谈、解脱之谈、解脱知见之谈。像这样的谈论，容易获得，不费力获得，不艰难获得。”(增支部9.3；自说31)

อภิสลฺเลขิกาย กถาย ลาภี เอว หิ ตํ ภาเสยฺย. เอเตน กลฺยาณมิตฺตสมฺปทา ทสฺสิตา.

确实，只有能获得令心调伏之言谈者，才应说它。这显示了善友具足。

ธมฺมวิตกฺกนฺติ เนกฺขมฺมวิตกฺกาทึ ธมฺมโต อนเปตํ วิตกฺกยโต ‘‘สีลาทิปฏิปทํ ปริปูเรสฺสามี’’ติ อุปรูปริ อุสฺสาโห อภิวฑฺฒิสฺสติ. โส ปน วิตกฺโก สีลาทีนํ อนุปการธมฺเม วชฺเชตฺวา อุปการธมฺเม อนุพฺรูหนวเสน หานภาคิยภาวํ อปเนตฺวา ฐิติภาคิยภาเวปิ อฏฺฐตฺวา วิเสสภาคิยตํ นิพฺเพธภาคิยตญฺจ ปาปนวเสน ปวตฺติยา อเนกปฺปเภโท เวทิตพฺโพ. โน อธมฺมวิตกฺกนฺติ กามวิตกฺกํ โน วิตกฺเกยฺยาติ [Pg.257] อตฺโถ. ตทุภยํ วา ปนาติ ยเทตํ ปเรสํ อนุคฺคหณตฺถํ ธมฺมภาสนํ อตฺตโน อนุคฺคหณตฺถํ ธมฺมวิตกฺกนญฺจ วุตฺตํ. อถ วา ปน ตํ อุภยํ อภินิวชฺเชตฺวา อปฺปฏิปชฺชิตฺวา อกตฺวา. อุเปกฺขโกติ ตถาปฏิปตฺติยํ อุทาสีโน สมถวิปสฺสนาภาวนเมว อนุพฺรูหนฺโต วิหเรยฺย, สมถปฏิปตฺติยํ อุเปกฺขโก หุตฺวา วิปสฺสนายเมว กมฺมํ กโรนฺโต วิหเรยฺย. วิปสฺสนมฺปิ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา ตตฺถปิ สงฺขารุเปกฺขาญาณวเสน อุเปกฺขโก ยาว วิปสฺสนาญาณํ มคฺเคน ฆฏียติ, ตาว ยถา ตํ ติกฺขํ สูรํ ปสนฺนํ หุตฺวา วหติ, ตถา วิหเรยฺย สโต สมฺปชาโนติ.

“法寻”(dhammavitakka)是指思惟出离寻等不离于法，当思惟‘我将圆满戒等行道’时，精进便会辗转增长。此寻应知有多种差别：通过避免对戒等无益之法、增长有益之法，从而去除退分，不住于住分，而达到胜分与决择分。‘不作非法寻’意即不应思惟欲寻。‘或者对彼二者’是指前文所说，为利益他人而说法，以及为利益自己而作法寻。或者，是指舍弃、不实行、不作此二者。‘舍’(upekkhā)是指对此行道保持中舍，唯增长止观的修习而住。即对止的修行保持舍，唯致力于观的修行而住。即使对观也放下热切，于彼亦以行舍智而住于舍，直至观智与道结合，他都应正念正知而住，以使其（观智）变得敏锐、勇健、明净而运行。

คาถาสุ สมถวิปสฺสนาธมฺโม อารมิตพฺพฏฺเฐน อาราโม เอตสฺสาติ ธมฺมาราโม. ตสฺมึเยว ธมฺเม รโตติ ธมฺมรโต. ตสฺเสว ธมฺมสฺส ปุนปฺปุนํ วิจินฺตนโต ธมฺมํ อนุวิจินฺตยํ ตํ ธมฺมํ อาวชฺเชนฺโต, มนสิ กโรนฺโตติ อตฺโถ. อนุสฺสรนฺติ ตเมว ธมฺมํ อุปรูปริภาวนาวเสน อนุสฺสรนฺโต. อถ วา วิมุตฺตายตนสีเส ฐตฺวา ปเรสํ เทสนาวเสน สีลาทิธมฺโม อารมิตพฺพฏฺเฐน อาราโม เอตสฺสาติ ธมฺมาราโม. ตเถว ตสฺมึ ธมฺเม รโต อภิรโตติ ธมฺมรโต. เตสํเยว สีลาทิธมฺมานํ คติโย สมนฺเวสนฺโต กามวิตกฺกาทีนํ โอกาสํ อทตฺวา เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทิธมฺมํเยว อนุวิจินฺตนโต ธมฺมํ อนุวิจินฺตยํ. ตทุภยํ วา ปน โอฬาริกโต ทหนฺโต อชฺฌุเปกฺขิตฺวา สมถวิปสฺสนาธมฺมเมว อุปรูปริ ภาวนาวเสน อนุสฺสรนฺโต อนุพฺรูหนวเสน ปวตฺเตนฺโต. สทฺธมฺมาติ สตฺตตึสปฺปเภทา โพธิปกฺขิยธมฺมา นววิธโลกุตฺตรธมฺมา จ น ปริหายติ, น จิรสฺเสว ตํ อธิคจฺฉตีติ อตฺโถ.

偈颂中，以止观(samathavipassanā)法为所乐(ārāma)，故为“法苑”(dhammārāmo)。于此法中喜乐，故为“法乐”(dhammarato)。又反复思惟此法，即是“随寻思法”，意即倾心、作意于此法。所谓“忆念”，是指以一再修习的方式来忆念此法。或者，安住于解脱处之首，为他人说法，以戒等法为所乐，故为“法苑”。同样地，于此法中喜乐、沉浸，故为“法乐”。寻求这些戒等法的归趣，不给欲寻等可乘之机，唯随寻思出离思惟(nekkhammasaṅkappa)等法。或者，烧毁并舍弃二者的粗劣部分，唯以一再修习的方式，忆念止观法并使之增长。所谓“正法”(saddhamma)不退失，是指三十七种菩提分法(bodhipakkhiyadhammā)和九种出世间法不会退失，意即不久就能证得。

อิทานิ ตสฺส อนุสฺสรณวิธึ ทสฺเสนฺโต ‘‘จรํ วา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จรํ วาติ ภิกฺขาจารวเสน จงฺกมนวเสน จ จรนฺโต วา. ยทิ วา ติฏฺฐนฺติ ติฏฺฐนฺโต วา นิสินฺโน วา, อุท วา สยนฺติ สยนฺโต วา. เอวํ จตูสุปิ อิริยาปเถสุ. อชฺฌตฺตํ สมยํ จิตฺตนฺติ ยถาวุตฺเต กมฺมฏฺฐานสงฺขาเต โคจรชฺฌตฺเต อตฺตโน จิตฺตํ ราคาทิกิเลสานํ วูปสมนวเสน ปชหนวเสน สมยํ สเมนฺโต. สนฺติเมวาธิคจฺฉตีติ อจฺจนฺตสนฺตึ นิพฺพานเมว ปาปุณาตีติ.

现在为说明其忆念的方法，而说“行走时”等。此中，“行走时”是指以托钵乞食或经行的方式行走。或站立时，或坐着时，或躺卧时。如此，于四种威仪中。“令心内在寂静”是指如前所述，在名为业处(kammaṭṭhāna)的内所缘中，通过平息与舍弃贪欲等烦恼的方式，来调伏自心。“证得寂静”即是达到究竟寂静的涅槃。

สตฺตมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第七经释义终。

๘. อนฺธกรณสุตฺตวณฺณนา

8. 致暗经释义

๘๗. อฏฺฐเม [Pg.258] อกุสลวิตกฺกาติ อโกสลฺลสมฺภูตา วิตกฺกา. อนฺธกรณาติอาทีสุ ยสฺส สยํ อุปฺปชฺชนฺติ, ตํ ยถาภูตทสฺสนนิวารเณน อนฺธํ กโรนฺตีติ อนฺธกรณา. น ปญฺญาจกฺขุํ กโรนฺตีติ อจกฺขุกรณา. อญฺญาณํ กโรนฺตีติ อญฺญาณกรณา. ปญฺญานิโรธิกาติ กมฺมสฺสกตาปญฺญา, ฌานปญฺญา, วิปสฺสนาปญฺญาติ อิมา ติสฺโส ปญฺญา อปฺปวตฺติกรเณน นิโรเธนฺตีติ ปญฺญานิโรธิกา. อนิฏฺฐผลทายกตฺตา ทุกฺขสงฺขาตสฺส วิฆาตสฺส ปกฺเข วตฺตนฺตีติ วิฆาตปกฺขิกา. กิเลสนิพฺพานํ น สํวตฺตยนฺตีติ อนิพฺพานสํวตฺตนิกา.

87. 第八（经）中，“不善寻”(akusalavitakkā)即由不善巧所生之寻。于“致暗者”(andhakaraṇā)等中，（此寻）于其自身生起，通过障碍如实知见而使之盲暗，故称“致暗者”。不成就智慧眼，故称“致无眼者”(acakkhukaraṇā)。造成无知，故称“致无知者”(aññāṇakaraṇā)。“灭慧者”(paññānirodhikā)，即业所有慧(kammassakatāpaññā)、禅那慧(jhānapaññā)、观慧(vipassanāpaññā)，因其不令此三慧生起而使其止息，故称“灭慧者”。因其带来不悦意的果报，属于苦所摄之恼害一方，故称“恼害方”(vighātapakkhikā)。因其不导向烦恼的寂灭，故称“不导向涅槃者”(anibbānasaṃvattanikā)。

กามวิตกฺโกติ กามปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก. โส หิ กิเลสกามสหิโต หุตฺวา วตฺถุกาเมสุ ปวตฺตติ. พฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก พฺยาปาทวิตกฺโก. วิหึสาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก วิหึสาวิตกฺโก. อิเม ทฺเว จ สตฺเตสุปิ สงฺขาเรสุปิ อุปฺปชฺชนฺติ. กามวิตกฺโก หิ ปิยมนาเป สตฺเต วา สงฺขาเร วา วิตกฺเกนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ, พฺยาปาทวิตกฺโก อปฺปิเย อมนาเป สตฺเต วา สงฺขาเร วา กุชฺฌิตฺวา โอโลกนกาลโต ปฏฺฐาย ยาว นาสนา อุปฺปชฺชติ, วิหึสาวิตกฺโก สงฺขาเรสุ น อุปฺปชฺชติ, สงฺขารา ทุกฺขาเปตพฺพา นาม นตฺถิ, ‘‘อิเม สตฺตา หญฺญนฺตุ วา พชฺฌนฺตุ วา อุจฺฉิชฺชนฺตุ วา วินสฺสนฺตุ วา มา วา อเหสุ’’นฺติ จินฺตนกาเล ปน สตฺเตสุ อุปฺปชฺชติ.

“欲寻”(kāmavitakka)是与欲相应的寻。它与烦恼欲(kilesakāma)俱行，于事欲(vatthukāma)中转起。与嗔恚相应的寻是“嗔寻”(byāpādavitakka)。与恼害相应的寻是“害寻”(vihiṃsāvitakka)。此二者于有情与诸行中生起。欲寻于思惟可爱可意的有情或诸行时生起；嗔寻于对不可爱不可意的有情或诸行发怒时，从观看之时起，乃至（欲其）毁灭而生起；害寻则不于诸行中生起，因无所谓应被恼害的诸行，而是在思惟“愿此等有情被杀、被缚、被断绝、被毁灭，或愿其不存在！”时，于有情中生起。

อิเมเยว ปน กามสงฺกปฺปาทโย. อตฺถโต หิ กามวิตกฺกาทีนํ กามสงฺกปฺปาทีนญฺจ นานากรณํ นตฺถิ, ตํสมฺปยุตฺตา ปน สญฺญาทโย กามสญฺญาทโย. กามธาตุอาทีนํ ปน ยสฺมา ปาฬิยํ –

这些即是欲思惟(kāmasaṅkappa)等。从意义上说，欲寻(kāmavitakka)等与欲思惟等并无差别，而与之相应的想(saññā)等则称为欲想(kāmasaññā)等。至于欲界(kāmadhātu)等，则因圣典(pāḷi)中说——

‘‘กามปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก วิตกฺโก…เป… มิจฺฉาสงฺกปฺโป, อยํ วุจฺจติ กามธาตุ, สพฺเพปิ อกุสลา ธมฺมา กามธาตุ. พฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก วิตกฺโก…เป… มิจฺฉาสงฺกปฺโป, อยํ วุจฺจติ พฺยาปาทธาตุ. ทสสุ อาฆาตวตฺถูสุ จิตฺตสฺส อาฆาโต ปฏิฆาโต…เป… อนตฺตมนตา จิตฺตสฺส, อยํ วุจฺจติ พฺยาปาทธาตุ. วิหึสาปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก วิตกฺโก มิจฺฉาสงฺกปฺโป[Pg.259], อยํ วุจฺจติ วิหึสาธาตุ. อิเธกจฺโจ ปาณินา วา เลฑฺฑุนา วา ทณฺเฑน วา สตฺเถน วา รชฺชุยา วา อญฺญตรญฺญตเรน สตฺเต วิเหเฐติ, อยํ วิหึสาธาตู’’ติ (วิภ. ๑๘๒, ๙๑๐) –

“与欲相应的寻思……乃至邪思惟，这称为欲界；一切不善法皆是欲界。与嗔恚相应的寻思……乃至邪思惟，这称为嗔恚界；对于十种恨事(āghātavatthu)，心中生起嗔恨、反感……乃至不悦，这称为嗔恚界。与伤害相应的寻思与邪思惟，这称为害界；在此，有人用手、土块、棍棒、刀、绳索或任何其他方式伤害有情，这就是害界。”（《分别论》182, 910）

อาคตตฺตา วิเสโส ลพฺภติ.

因其已在经中出现，故有此差别。

ตตฺถ ทฺเว กถา สพฺพสงฺคาหิกา จ อสมฺภินฺนา จ. ตตฺถ กามธาตุยา คหิตาย อิตรา ทฺเวปิ คหิตา นาม โหนฺติ. ตโต ปน นีหริตฺวา อยํ พฺยาปาทธาตุ, อยํ วิหึสาธาตูติ ทสฺเสตีติ อยํ สพฺพสงฺคาหิกา นาม. กามธาตุํ กเถนฺโต ปน ภควา พฺยาปาทธาตุํ พฺยาปาทธาตุฏฺฐาเน, วิหึสาธาตุํ วิหึสาธาตุฏฺฐาเน ฐเปตฺวาว อวเสสํ กามธาตุ นามาติ กเถสีติ อยํ อสมฺภินฺนกถา นาม.

此处有两种说法：总摄说与分别说。其中，当摄取欲界时，其余两种界也被摄取；再从其中分出，并指出“这是嗔恚界，这是害界”，这称为总摄说。然而，世尊在讲述欲界时，将嗔恚界置于嗔恚界之处，将害界置于害界之处后，才将剩余的称为欲界，这称为分别说。

สุกฺกปกฺเข วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เนกฺขมฺมปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก เนกฺขมฺมวิตกฺโก. โส อสุภปุพฺพภาเค กามาวจโร โหติ, อสุภชฺฌาเน รูปาวจโร, ตํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา อุปฺปนฺนมคฺคผลกาเล โลกุตฺตโร. อพฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก อพฺยาปาทวิตกฺโก. โส เมตฺตาปุพฺพภาเค กามาวจโร โหติ, เมตฺตาฌาเน รูปาวจโร, ตํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา อุปฺปนฺนมคฺคผลกาเล โลกุตฺตโร. อวิหึสาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก อวิหึสาวิตกฺโก. โส กรุณาปุพฺพภาเค กามาวจโร, กรุณาชฺฌาเน รูปาวจโร, ตํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา อุปฺปนฺนมคฺคผลกาเล โลกุตฺตโร. ยทา ปน อโลโภ สีสํ โหติ, ตทา อิตเร ทฺเว ตทนฺวายิกา โหนฺติ. ยทา เมตฺตา สีสํ โหติ, ตทา อิตเร ทฺเว ตทนฺวายิกา โหนฺติ. ยทา กรุณา สีสํ โหติ, ตทา อิตเร ทฺเว ตทนฺวายิกา โหนฺติ.

在白分(sukkapakkha)中，应以与前述相反的方式来理解其义。与出离相应的寻是出离寻。它在不净观的前行阶段属于欲界，在不净禅中属于色界，以该禅为基础生起道与果时，则属于出世间。与无嗔相应的寻是无嗔寻。它在慈心观的前行阶段属于欲界，在慈心禅中属于色界，以该禅为基础生起道与果时，则属于出世间。与不害相应的寻是不害寻。它在悲心观的前行阶段属于欲界，在悲心禅中属于色界，以该禅为基础生起道与果时，则属于出世间。然而，当无贪为主时，其余两者随之；当慈心为主时，其余两者随之；当悲心为主时，其余两者随之。

อิเมเยว ปน เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทโย. อตฺถโต หิ เนกฺขมฺมวิตกฺกาทีนํ เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทีนญฺจ นานากรณํ นตฺถิ, ตํสมฺปยุตฺตา ปน สญฺญาทโย เนกฺขมฺมสญฺญาทโย. เนกฺขมฺมธาตุอาทีนํ ปน ยสฺมา ปาฬิยํ –

这些即是出离思惟等。实际上，出离寻等与出离思惟等在意义上并无差别，然而，与之相应的想等则称为出离想等。至于出离界等，则因巴利圣典中说——

‘‘เนกฺขมฺมปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก วิตกฺโก สงฺกปฺโป, อยํ วุจฺจติ เนกฺขมฺมธาตุ, สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา เนกฺขมฺมธาตุ. อพฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก วิตกฺโก สงฺกปฺโป, อยํ วุจฺจติ อพฺยาปาทธาตุ. ยา สตฺเตสุ เมตฺติ เมตฺตายนา เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ[Pg.260], อยํ วุจฺจติ อพฺยาปาทธาตุ. อวิหึสาปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก วิตกฺโก สงฺกปฺโป – อยํ วุจฺจติ อวิหึสาธาตุ. ยา สตฺเตสุ กรุณา กรุณายนา กรุณาเจโตวิมุตฺติ – อยํ วุจฺจติ อวิหึสาธาตู’’ติ. (วิภ. ๑๘๒) –

“与出离相应的思择、寻、思惟，这称为出离界；一切善法皆是出离界。与无嗔相应的思择、寻、思惟，这称为无嗔界；凡对众生的慈爱、慈心倾向、慈心解脱，也称为无嗔界。与不害相应的思择、寻、思惟，这称为不害界；凡对众生的悲悯、悲心倾向、悲心解脱，也称为不害界。”（《分别论》182）

อาคตตฺตา วิเสโส ลพฺภติ. อิธาปิ สพฺพสงฺคาหิกา, อสมฺภินฺนาติ ทฺเว กถา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

因其已在经中出现，故有此差别。在此，总摄说与分别说这两种说法，也应如前述方法理解。其余部分则易于理解。

คาถาสุ วิตกฺกเยติ วิตกฺเกยฺย. นิรากเรติ อตฺตโน สนฺตานโต นีหเรยฺย วิโนเทยฺย, ปชเหยฺยาติ อตฺโถ. สเว วิตกฺกานิ วิจาริตานิ, สเมติ วุฏฺฐีว รชํ สมูหตนฺติ ยถา นาม คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเส ปถวิยํ สมูหตํ สมนฺตโต อุฏฺฐิตํ รชํ มหโต อกาลเมฆสฺส วสฺสโต วุฏฺฐิ ฐานโส วูปสเมติ, เอวเมว โส โยคาวจโร วิตกฺกานิ มิจฺฉาวิตกฺเก จ วิจาริตานิ ตํสมฺปยุตฺตวิจาเร จ สเมติ วูปสเมติ สมุจฺฉินฺทติ. ตถาภูโต จ วิตกฺกูปสเมน เจตสา สพฺเพสํ มิจฺฉาวิตกฺกานํ อุปสมนโต วิตกฺกูปสเมน อริยมคฺคจิตฺเตน. อิเธว ทิฏฺเฐว ธมฺเม, สนฺติปทํ นิพฺพานํ, สมชฺฌคา สมธิคโต โหตีติ.

在偈颂中，“寻思”(vitakkaye)即是“应当寻思”(vitakkeyya)之义。“排除”(nirākareti)，意即从自身相续中拔除、去除、舍弃。“平息一切寻与伺，犹如雨水止息扬尘”，正如夏季最后一个月，大地上积聚并四处扬起的尘埃，被不合时节的大云所降之雨当场平息一样；同样的，那位瑜伽行者也能平息、止息、断除寻（即邪寻）与伺（即与寻相应的伺）。像这样，他以寻止息之心，由于一切邪寻的止息，以寻止息的圣道心，就在此生此世，证得了寂静之境，即涅槃。

อฏฺฐมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第八经释义终。

๙. อนฺตรามลสุตฺตวณฺณนา

9. 内垢经释义

๘๘. นวเม อนฺตรามลาติ เอตฺถ อนฺตราสทฺโท –

88. 第九经“内垢”(Antarāmala)中，“内”(antarā)一词是指——

‘‘นทีตีเรสุ สณฺฐาเน, สภาสุ รถิยาสุ จ;

ชนา สงฺคมฺม มนฺเตนฺติ, มญฺจ ตญฺจ กิมนฺตร’’นฺติ. –

“河岸聚首时，殿堂与街衢；众人会商议，彼此有何殊？”

อาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๒๘) การเณ อาคโต. ‘‘อทฺทสา มํ, ภนฺเต, อญฺญตรา อิตฺถี วิชฺชนฺตริกาย ภาชนํ โธวนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๔๙) ขเณ. ‘‘อปิจายํ ตโปทา ทฺวินฺนํ มหานิรยานํ อนฺตริกาย อาคจฺฉตี’’ติอาทีสุ (ปารา. ๒๓๑) วิวเร.

在《相应部》(saṃ. ni. 1.228)等处，它表示原因。在“尊者，有位女子在窗隙间洗钵”等句（《中部》ma. ni. 2.149）中，它表示时机。在“此外，这温泉(tapodā)位于两个大地狱的中间”等句（《波罗夷》pārā. 231）中，它表示间隔。

‘‘ปีตวตฺเถ ปีตธเช, ปีตาลงฺการภูสิเต;

ปีตนฺตราหิ วคฺคูหิ, อปิฬนฺธาว โสภสี’’ติ. –

“身着黄衣，高举黄幡，佩戴黄色饰品而庄严；你穿着美丽的黄色外衣，焕发光彩。”

อาทีสุ [Pg.261] (วิ. ว. ๖๕๘) อุตฺตริสาฏเก. ‘‘ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปา’’ติอาทีสุ (อุทา. ๒๐) จิตฺเต. อิธาปิ จิตฺเต เอว ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา อนฺตเร จิตฺเต ภวา อนฺตรา. ยสฺมึ สนฺตาเน อุปฺปนฺนา, ตสฺส มลินภาวกรณโต มลา. ตตฺถ มลํ นาม ทุวิธํ – สรีรมลํ, จิตฺตมลนฺติ. เตสุ สรีรมลํ เสทชลฺลิกาทิ สรีเร นิพฺพตฺตํ, ตตฺถ ลคฺคํ อาคนฺตุกรชญฺจ, ตํ อุทเกนปิ นีหรณียํ, น ตถา สํกิเลสิกํ. จิตฺตมลํ ปน ราคาทิสํกิเลสิกํ, ตํ อริยมคฺเคเหว นีหรณียํ. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ –

在《天宫事》(vi. va. 658)等处，它表示外衣。在“内心无愤怒者”等句（《自说经》udā. 20）中，它表示心。在此处也应理解为心。因此，由于在内心(antare citte)中存在，故为“内”(antarā)；由于在它们生起的相续流中，具有使其染污的作用，故为“垢”(malā)。垢有两种：身垢和心垢。其中，身垢如汗、污泥等在身体产生，附着在身上的外来尘垢，这些可以用水清除，其染污性不强。而心垢如贪等染污，只能用圣道去除。古人这样说过：

‘‘รูเปน สํกิลิฏฺเฐน, สํกิลิสฺสนฺติ มาณวา;

รูเป สุทฺเธ วิสุชฺฌนฺติ, อนกฺขาตํ มเหสินา.

“‘以染污之色，世人受染污；以清净之色，世人得清净’——此非大仙说。

‘‘จิตฺเตน สํกิลิฏฺเฐน, สํกิลิสฺสนฺติ มาณวา;

จิตฺเต สุทฺเธ วิสุชฺฌนฺติ, อิติ วุตฺตํ มเหสินา’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๓;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๐๖);

“‘以染污之心，世人受染污；以清净之心，世人得清净’——此乃大仙说。”（《长部注》dī. ni. aṭṭha. 2.373;《中部注》ma. ni. aṭṭha. 1.106）

เตนาห ภควา ‘‘จิตฺตสํกิเลสา, ภิกฺขเว, สตฺตา สํกิลิสฺสนฺติ, จิตฺตโวทานา วิสุชฺฌนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๐๐). ตสฺมา ภควา อิธาปิ จิตฺตมลวิโสธนาย ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, อนฺตรามลา’’ติ อาห.

因此，世尊说：“诸比丘，众生因心的杂染而杂染，因心的清净而清净。”（《相应部》saṃ. ni. 3.100）因此，世尊在此也为了显示应当为了净化心的污垢而修行，说道：“诸比丘，有三种内垢。”

ยถา เจเต โลภาทโย สตฺตานํ จิตฺเต อุปฺปชฺชิตฺวา มลินภาวกรา นานปฺปการสํกิเลสวิธายกาติ อนฺตรามลา, เอวํ เอกโต ภุญฺชิตฺวา, เอกโต สยิตฺวา, โอตารคเวสี อมิตฺตสตฺตุ วิย จิตฺเต เอว อุปฺปชฺชิตฺวา สตฺตานํ นานาวิธอนตฺถาวหา, นานปฺปการทุกฺขนิพฺพตฺตกาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนฺตราอมิตฺตา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ มิตฺตปฏิปกฺขโต อมิตฺตา, สปตฺตกิจฺจกรณโต สปตฺตา, หึสนโต วธกา, อุชุวิปจฺจนีกโต ปจฺจตฺถิกา.

正如这些贪等在众生的心中生起后，能造成染污，引发种种不同的杂染，因此称为“内垢”；同样地，为了显示它们如同一个同吃同住、伺机加害的仇敌一般，正是在心中生起，给众生带来种种伤害，造成种种痛苦，因此世尊说了“内敌”(antarāamittā)等语。其中，与朋友相反的称为敌人，做敌人所做之事的称为怨敌，加害的称为杀手，与正直相反的称为对敌。

ตตฺถ ทฺวีหิ อากาเรหิ โลภาทีนํ อมิตฺตาทิภาโว เวทิตพฺโพ. เวรีปุคฺคโล หิ อนฺตรํ ลภมาโน อตฺตโน เวริสฺส สตฺเถน วา สีสํ ปาเตติ, อุปาเยน วา มหนฺตํ อนตฺถํ อุปฺปาเทติ. อิเม จ โลภาทโย ปญฺญาสิรปาตเนน โยนิสมฺปฏิปาทเนน จ ตาทิสํ ตโต พลวตรํ อนตฺถํ นิพฺพตฺเตนฺติ. กถํ? จกฺขุทฺวารสฺมิญฺหิ อิฏฺฐาทีสุ อารมฺมเณสุ อาปาถคเตสุ ยถารหํ ตานิ อารพฺภ โลภาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, เอตฺตาวตาสฺส ปญฺญาสิรํ [Pg.262] ปาติตํ นาม โหติ. โสตทฺวาราทีสุปิ เอเสว นโย. เอวํ ตาว ปญฺญาสิรปาตนโต อมิตฺตาทิสทิสตา เวทิตพฺพา. โลภาทโย ปน กมฺมนิทานา หุตฺวา อณฺฑชาทิเภทา จตสฺโส โยนิโย อุปเนนฺติ. ตสฺส โยนิอุปคมนมูลกานิ ปญฺจวีสติ มหาภยานิ ทฺวตฺตึส กมฺมกรณานิ จ อาคตาเนว โหนฺติ. เอวํ โยนิสมฺปฏิปาทนโตปิ เนสํ อมิตฺตาทิสทิสตา เวทิตพฺพา. อิติ โลภาทโย อมิตฺตาทิสทิสตาย จิตฺตสมฺภูตตาย จ ‘‘อนฺตราอมิตฺตา’’ติอาทินา วุตฺตา. อปิจ อมิตฺเตหิ กาตุํ อสกฺกุเณยฺยํ โลภาทโย กโรนฺติ, อมิตฺตาทิภาโว จ โลภาทีหิ ชายตีติ เตสํ อมิตฺตาทิภาโว เวทิตพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ –

此处应以两种方式了解贪等如敌人的性质。仇人如果得到机会，或用刀砍仇敌的头，或用计谋造成巨大的祸害。而这些贪等，通过斩断智慧之首和导致投生，能够产生比那更强大的祸害。如何？当可意等目标进入眼门范围时，贪等便缘之而生起，仅此就可称为其智慧之首被斩断。在耳门等处也是同样的道理。这样，首先应从斩断智慧之首方面，了知它们与敌人等的相似性。再者，贪等作为业的根源，能够引导众生投生卵生等四种生命形态。以投生为根本，二十五种大怖畏和三十二种业罚也随之而来。这样，也应从导致投生方面，了知它们与敌人等的相似性。因此，贪等因其与敌人等的相似性及从心中生起，故被称为“内敌”等。此外，贪等所能造成的伤害，是外在的敌人所无法做到的；而且，敌意本身也是由贪等所生，因此应当了知它们的敌人性质。如下所说：

‘‘ทิโส ทิสํ ยนฺตํ กยิรา, เวรี วา ปน เวรินํ;

มิจฺฉาปณิหิตํ จิตฺตํ, ปาปิโย นํ ตโต กเร’’ติ. (ธ. ป. ๔๒;

อุทา. ๓๓);

“仇敌于仇敌，怨家于怨家，所作诸伤害，不及恶意深。”（《法句经》dha. pa. 42;《自说经》udā. 33）

คาถาสุ อตฺตโน ปเรสญฺจ อนตฺถํ ชเนตีติ อนตฺถชนโน. วุตฺตญฺเหตํ –

于偈颂中，其为自他带来无益，故为“生无益者”(anatthajanano)。如是所说：

‘‘ยทปิ ลุทฺโธ อภิสงฺขโรติ กาเยน วาจาย มนสา ตทปิ อกุสลํ; ยทปิ ลุทฺโธ โลเภน อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต ปรสฺส อสตา ทุกฺขํ อุปฺปาเทติ วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา ปพฺพาชนาย วา พลวมฺหิ พลตฺโถ อิติ, ตทปิ อกุสลํ, อิติสฺสเม โลภชา โลภนิทานา โลภสมุทยา โลภปจฺจยา อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๗๐).

“即使是贪婪之人以身、语、意造作，那也是不善的；即使是贪婪之人被贪所制伏，心被占据，不正当地给他人带来痛苦，例如通过杀害、捆绑、没收财产、责骂、驱逐，或仗着自己有力量而使用强力，那也是不善的。像这样，许多由贪而生、以贪为因、以贪为集、以贪为缘的邪恶不善法便会产生。”（《增支部》3.70）

อปรมฺปิ วุตฺตํ –

又说：

‘‘รตฺโต โข, พฺราหฺมณ, ราเคน อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต อตฺตพฺยาพาธายปิ เจเตติ, ปรพฺยาพาธายปิ เจเตติ, อุภยพฺยาพาธายปิ เจเตติ, เจตสิกมฺปิ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๓.๕๔).

“婆罗门！染着者被贪欲所制伏，心被占据，会思量伤害自己，也会思量伤害他人，也会思量伤害双方，并且感受到心的痛苦与忧恼。”等。（《增支部》3.54）

จิตฺตปฺปโกปโนติ จิตฺตสงฺโขภโน. โลโภ หิ โลภนีเย วตฺถุสฺมึ อุปฺปชฺชมาโน จิตฺตํ โขเภนฺโต ปโกเปนฺโต วิปริณาเมนฺโต วิการํ [Pg.263] อาปาเทนฺโต อุปฺปชฺชติ, ปสาทาทิวเสน ปวตฺติตุํ น เทติ. ภยมนฺตรโต ชาตํ, ตํ ชโน นาวพุชฺฌตีติ ตํ โลภสงฺขาตํ อนฺตรโต อพฺภนฺตเร อตฺตโน จิตฺเตเยว ชาตํ อนตฺถชนนจิตฺตปฺปโกปนาทึ ภยํ ภยเหตุํ อยํ พาลมหาชโน นาวพุชฺฌติ น ชานาตีติ.

“心的激动”(cittappakopana)即是“心的扰乱”(cittasaṅkhobhana)。因为贪在可贪之事上生起时，会扰乱心、激动心、转变心、使心变异而生起，不让心以明净(pasāda)等方式运作。“内心生起的恐惧，人们不觉知”——这被称为贪的恐惧，它从内部、在自己的心中生起，能带来无益并扰乱心等；这恐惧之因，愚昧的众人不觉知、不了知。

ลุทฺโธ อตฺถํ น ชานาตีติ อตฺตตฺถปรตฺถาทิเภทํ อตฺถํ หิตํ ลุทฺธปุคฺคโล ยถาภูตํ น ชานาติ. ธมฺมํ น ปสฺสตีติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺมมฺปิ ลุทฺโธ โลเภน อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต น ปสฺสติ ปจฺจกฺขโต น ชานาติ, ปเคว อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

“贪者不知利”，是说贪婪之人(puggala)不能如实了知自利、他利等有差别的利益。“不见法”，是说贪者被贪所制伏，心被占据，不能亲见、不能如实了知十善业道之法，更何况是胜人法(uttarimanussadhamma)。此亦如是说：

‘‘รตฺโต โข, พฺราหฺมณ, ราเคน อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต อตฺตตฺถมฺปิ ยถาภูตํ น ปชานาติ, ปรตฺถมฺปิ ยถาภูตํ น ปชานาติ, อุภยตฺถมฺปิ ยถาภูตํ น ปชานาตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๓.๕๕).

“婆罗门，染着者被贪欲所制伏，心被占据，不能如实了知自利，不能如实了知他利，不能如实了知双方之利。”等。（《增支部》3.55）

อนฺธตมนฺติ อนฺธภาวกรํ ตมํ. ยนฺติ ยตฺถ. ภุมฺมตฺเถ หิ เอตํ ปจฺจตฺตวจนํ. ยสฺมึ กาเล โลโภ สหเต อภิภวติ นรํ, อนฺธตมํ ตทา โหตีติ. ยนฺติ วา การณวจนํ. ยสฺมา โลโภ อุปฺปชฺชมาโน นรํ สหเต อภิภวติ, ตสฺมา อนฺธตมํ ตทา โหตีติ โยชนา, ย-ต-สทฺทานํ เอกนฺตสมฺพนฺธภาวโต. อถ วา ยนฺติ กิริยาปรามสนํ, ‘‘โลโภ สหเต’’ติ เอตฺถ ยเทตํ โลภสฺส สหนํ อภิภวนํ วุตฺตํ. เอตํ อนฺธภาวกรสฺส ตมสฺส คมนํ อุปฺปาโทติ อตฺโถ. อถ วา ยํ นรํ โลโภ สหเต อภิภวติ, ตสฺส อนฺธตมํ ตทา โหติ, ตโต จ ลุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, ลุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

“盲暗”(andhatamaṃ)是指能致盲的黑暗。文中的“yanti”是“yattha”(于……处)的意思，确实是作处格(bhummatthe)用的词。即：当贪征服、压倒人时，那时便有盲暗。或者，“yanti”是表示原因的词。因为贪生起时会征服、压倒人，所以那时便有盲暗——这是根据 ya 和 ta 这两个词的必然关联而作的解释。又或者，“yanti”是指向一个行为，即在“贪征服”中所说的贪的征服、压倒行为。其意思是，这是能致盲的黑暗的行进与生起。又或者，应在此处看到的含义是：哪个被贪征服、压倒的人，他那时便处于盲暗中，因此，贪者不知利，贪者不见法。

โย จ โลภํ ปหนฺตฺวานาติ โย ปุพฺพภาเค ตทงฺควเสน วิกฺขมฺภนวเสน จ ยถารหํ สมถวิปสฺสนาหิ โลภํ ปชหิตฺวา ตถา ปชหนเหตุ โลภเนยฺเย ทิพฺเพปิ รูปาทิเก อุปฏฺฐิเต น ลุพฺภติ, พลววิปสฺสนานุภาเวน โลโภ ปหียเต ตมฺหาติ ตสฺมา อริยปุคฺคลา อริยมคฺเคน โลโภ ปหียติ ปชหียติ, อจฺจนฺตเมว ปริจฺจชียติ. ยถา กึ? อุทพินฺทูว โปกฺขราติ ปทุมินิปณฺณโต อุทกพินฺทุ วิย. เสสคาถานมฺปิ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“若人已断除贪”，是说有人在准备阶段(pubbabhāga)，通过止(samatha)和观(vipassanā)，以支分舍断(tadaṅgavasena)和镇伏舍断(vikkhambhanavasena)的方式，如理地舍断了贪。由于如此舍断，即使天界的色等可贪之境现前，他也不贪着。因为强有力的观(vipassanā)的力量，贪欲被他舍断了。因此，圣者(ariyapuggala)通过圣道，贪被舍断、被断除、被完全弃绝。譬如什么呢？“如莲叶上的水珠”，即像莲叶上的水珠一样。其余偈颂的含义也应以此理了知。

ตถา [Pg.264] โทสสฺส –

于嗔亦然——

‘‘ยทปิ ทุฏฺโฐ อภิสงฺขโรติ กาเยน วาจาย มนสา ตทปิ อกุสลํ; ยทปิ ทุฏฺโฐ โทเสน อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต ปรสฺส อสตา ทุกฺขํ อุปฺปาเทติ วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา ปพฺพาชนาย วา พลวมฺหิ พลตฺโถ อิติ, ตทปิ อกุสลํ. อิติสฺสเม โทสชา โทสนิทานา โทสสมุทยา โทสปจฺจยา อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๗๐).

“即使是嗔者以身、语、意造作，那也是不善的；即使是嗔者被嗔所制伏，心被占据，不正当地给他人带来痛苦，例如通过杀害、捆绑、没收财产、责骂、驱逐，或仗着自己有力量而使用强力，那也是不善的。像这样，许多由嗔而生、以嗔为因、以嗔为集、以嗔为缘的邪恶不善法便会产生。”（《增支部》3.70）

ตถา –

亦然——

‘‘ทุฏฺโฐ โข, พฺราหฺมณ, โทเสน อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต อตฺตพฺยาพาธายปิ เจเตติ, ปรพฺยาพาธายปิ เจเตติ, อุภยพฺยาพาธายปิ เจเตติ เจตสิกมฺปิ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๕๕).

“婆罗门，嗔者被嗔所制伏，心被占据，会思量伤害自己，也会思量伤害他人，也会思量伤害双方，并且感受到心的痛苦与忧恼。”（《增支部》3.55）

ตถา –

亦然——

‘‘ทุฏฺโฐ โข, พฺราหฺมณ, โทเสน อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต อตฺตตฺถมฺปิ ยถาภูตํ น ปชานาติ, ปรตฺถมฺปิ ยถาภูตํ น ปชานาติ, อุภยตฺถมฺปิ ยถา ภูตํ น ปชานาตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๕๕) –

“婆罗门，嗔者被嗔所制伏，心被占据，不能如实了知自利，不能如实了知他利，也不能如实了知双方之利。”（《增支部》3.55）——

อาทิสุตฺตปทานุสาเรน อนตฺถชนนตา อตฺถหานิเหตุตา จ เวทิตพฺพา.

应依经文开头的文句了知，（嗔）是生无益、是利益损失之因。

ตถา โมหสฺส ‘‘ยทปิ มูฬฺโห อภิสงฺขโรติ กาเยน วาจาย มนสา’’ติอาทินา (อ. นิ. ๓.๗๐), ‘‘มูฬฺโห โข, พฺราหฺมณ, โมเหน อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต อตฺตพฺยาพาธายปิ เจเตตี’’ติอาทินา(อ. นิ. ๓.๕๕), ‘‘อตฺตตฺถมฺปิ ยถาภูตํ น ปชานาตี’’ติอาทินา (อ. นิ. ๓.๕๕) จ อาคตสุตฺตปทานุสาเรน เวทิตพฺพา.

同样，于痴，亦应根据诸如“愚痴者以身、语、意造作”等（《增支部》3.70），“婆罗门，愚痴者被痴所制伏，心被占据，会思量伤害自己”等（《增支部》3.55），以及“不能如实了知自利”等（《增支部》3.55）已来的经文文句了知。

ตาลปกฺกํว พนฺธนาติ ตาลผลํ วิย อุสุมุปฺปาเทน วณฺฏโต, ตติยมคฺคญาณุปฺปาเทน ตสฺส จิตฺตโต โทโส ปหียติ, ปริจฺจชียตีติ อตฺโถ. โมหํ วิหนฺติ โส สพฺพนฺติ โส อริยปุคฺคโล สพฺพํ [Pg.265] อนวเสสํ โมหํ จตุตฺถมคฺเคน วิหนฺติ วิธมติ สมุจฺฉินฺทติ. อาทิจฺโจวุทยํ ตมนฺติ อาทิจฺโจ วิย อุทยํ อุคฺคจฺฉนฺโต ตมํ อนฺธการํ.

“如熟透的棕榈果从果柄脱落”，其义为：犹如棕榈果因热力生成而从果柄脱落，同样，当第三道智生起时，嗔从其心中被断除、被舍弃。“他摧毁一切痴”，是说那位圣者(ariyapuggala)以第四道摧毁、驱散、根除一切无余之痴。“如日出之暗”，是说犹如太阳升起时驱散黑暗。

นวมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第九经释义终。

๑๐. เทวทตฺตสุตฺตวณฺณนา

10. 提婆达多经释义

๘๙. ทสเม ตีหิ, ภิกฺขเว, อสทฺธมฺเมหิ อภิภูโตติ กา อุปฺปตฺติ? เทวทตฺเต หิ อวีจิมหานิรยํ ปวิฏฺเฐ เทวทตฺตปกฺขิยา อญฺญติตฺถิยา จ ‘‘สมเณน โคตเมน อภิสปิโต เทวทตฺโต ปถวึ ปวิฏฺโฐ’’ติ อพฺภาจิกฺขึสุ. ตํ สุตฺวา สาสเน อนภิปฺปสนฺนา มนุสฺสา ‘‘สิยา นุ โข เอตเทวํ, ยถา อิเม ภณนฺตี’’ติ อาสงฺกํ อุปฺปาเทสุํ. ตํ ปวตฺตึ ภิกฺขู ภควโต อาโรเจสุํ. อถ ภควา ‘‘น, ภิกฺขเว, ตถาคตา กสฺสจิ อภิสปํ เทนฺติ, ตสฺมา น เทวทตฺโต มยา อภิสปิโต, อตฺตโน กมฺเมเนว นิรยํ ปวิฏฺโฐ’’ติ วตฺวา เตสํ มิจฺฉาคาหํ ปฏิเสเธนฺโต อิมาย อฏฺฐุปฺปตฺติยา อิทํ สุตฺตํ อภาสิ.

89. 第十经中“诸比丘，被三种不正法所制伏”的缘起是什么？当提婆达多(Devadatta)堕入无间大地狱(Avīcimahāniraya)时，提婆达多的同党及其他外道诽谤说：“提婆达多是被沙门乔达摩(Gotama)诅咒而堕入地面的。”听到这些话后，对教法不生净信的人们便生起疑惑：“或许事情就是这样，就像他们说的那样？”比丘们将此事禀告世尊。于是世尊说：“诸比丘！如来不会诅咒任何人，因此提婆达多不是被我诅咒，而是因自己的业而堕入地狱。”为了驳斥他们的邪见，世尊便以此事缘(aṭṭhuppatti)宣说了此经。

ตตฺถ อสทฺธมฺเมหีติ อสตํ ธมฺเมหิ, อสนฺเตหิ วา ธมฺเมหิ. อเตกิจฺโฉติ พุทฺเธหิปิ อนิวตฺตนียตฺตา อวีจินิพฺพตฺติยา ติกิจฺฉาภาวโต อเตกิจฺโฉ, อติกิจฺฉนีโยติ อตฺโถ. อสนฺตคุณสมฺภาวนาธิปฺปาเยน ปวตฺตา ปาปา อิจฺฉา เอตสฺสาติ ปาปิจฺโฉ, ตสฺส ภาโว ปาปิจฺฉตา, ตาย. ‘‘อหํ พุทฺโธ ภวิสฺสามิ, สงฺฆํ ปริหริสฺสามี’’ติ ตสฺส อิจฺฉา อุปฺปนฺนา. โกกาลิกาทโย ปาปา ลามกา มิตฺตา เอตสฺสาติ ปาปมิตฺโต, ตสฺส ภาโว ปาปมิตฺตตา, ตาย. อุตฺตริกรณีเยติ ฌานาภิญฺญาหิ อุตฺตริกรณีเย อธิคนฺตพฺเพ มคฺคผเล อนธิคเต สติ เอว, ตํ อนธิคนฺตฺวาติ อตฺโถ. โอรมตฺตเกนาติ อปฺปมตฺตเกน ฌานาภิญฺญามตฺเตน. วิเสสาธิคเมนาติ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมาธิคเมน. อนฺตราติ เวมชฺเฌ. โวสานํ อาปาทีติ อกตกิจฺโจว สมาโน ‘‘กตกิจฺโจมฺหี’’ติ มญฺญมาโน สมณธมฺมโต วิคมํ อาปชฺชิ. อิติ ภควา อิมินา สุตฺเตน วิเสสโต ปุถุชฺชนภาเว อาทีนวํ ปกาเสสิ ภาริโย ปุถุชฺชนภาโว, ยตฺร หิ นาม ฌานาภิญฺญาปริโยสานา [Pg.266] สมฺปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวาปิ อเนกานตฺถาวหํ นานาวิธํ ทุกฺขเหตุํ อสนฺตคุณสมฺภาวนํ อสปฺปุริสสํสคฺคํ อาลสิยานุโยคญฺจ อวิชหนฺโต อวีจิมฺหิ กปฺปฏฺฐิยํ อเตกิจฺฉํ กิพฺพิสํ ปสวิสฺสตีติ.

此处“不正法”(asaddhamma)指恶人之法，或不存在之法。“不可救治”(atekiccho)意为即使诸佛亦无法令其回转，因其必投生无间地狱而无医治之可能，故为不可救治。恶欲(pāpicchatā)是怀着对不存在功德的尊崇而生起的邪恶欲望；提婆达多就曾生起欲望：“我将成为佛陀，我将统领僧团。”恶友(pāpamittatā)是指与果嘎里咖(Kokālika)等卑劣恶人为友。关于经文所说‘于应更向上之事，仅以少分殊胜之证得，即于中途放弃’：其中“以少为足”(oramattakena)指仅以少许禅定神通为足；“由殊胜证得”(visesādhigamena)指由证得超人之法；“中途”(antarā)意为在中间；“而废”(vosānaṃ āpādi)即未完成修行却自认为已究竟，从而脱离沙门之法。因此，世尊以此经特别开示了凡夫状态的过患：凡夫的状态是如此沉重！即使修习并获得了以禅那与神通为顶点的成就，如果不舍弃那带来众多无益、作为种种痛苦之因的对不存在功德的尊崇，不舍弃与恶人交往，以及不舍弃对懈怠的投入，他仍将在无间地狱中，招致长达一劫都不可救治的罪业。

คาถาสุ มาติ ปฏิเสเธ นิปาโต. ชาตูติ เอกํเสน. โกจีติ สพฺพสงฺคาหกวจนํ. โลกสฺมินฺติ สตฺตโลเก. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘อิมสฺมึ สตฺตโลเก โกจิ ปุคฺคโล เอกํเสน ปาปิจฺโฉ มา โหตู’’ติ. ตทมินาปิ ชานาถ, ปาปิจฺฉานํ ยถา คตีติ ปาปิจฺฉานํ ปุคฺคลานํ ยถา คติ ยาทิสี นิปฺผตฺติ, ยาทิโส อภิสมฺปราโย, ตํ อิมินาปิ การเณน ชานาถาติ เทวทตฺตํ นิทสฺเสนฺโต เอวมาห. ปณฺฑิโตติ สมญฺญาโตติ ปริยตฺติพาหุสจฺเจน ปณฺฑิโตติ ญาโต. ภาวิตตฺโตติ สมฺมโตติ ฌานาภิญฺญาหิ ภาวิตจิตฺโตติ สมฺภาวิโต. ตถา หิ โส ปุพฺเพ ‘‘มหิทฺธิโก โคธิปุตฺโต, มหานุภาโว โคธิปุตฺโต’’ติ ธมฺมเสนาปตินาปิ ปสํสิโต อโหสิ. ชลํว ยสสา อฏฺฐา, เทวทตฺโตติ วิสฺสุโตติ อตฺตโน กิตฺติยา ปริวาเรน ชลนฺโต วิย โอภาเสนฺโต วิย ฐิโต เทวทตฺโตติ เอวํ วิสฺสุโต ปากโฏ อโหสิ. ‘‘เม สุตฺต’’นฺติปิ ปาโฐ, มยา สุตํ สุตมตฺตํ, กติปาเหเนว อตถาภูตตฺตา ตสฺส ตํ ปณฺฑิจฺจาทิ สวนมตฺตเมวาติ อตฺโถ.

偈颂中的“莫”(mā)是否定词。`jātu`意为“肯定地”。“任何”(koci)是一个总括词。“于世间”(lokasmiṃ)指于众生世间。这是说：“愿在此众生世间中，没有任何人(puggalo)肯定是怀有恶欲的。”“由此亦当了知恶欲者之去向”，即怀有恶欲之人的去向如何，结局如何，来世如何，这是为了以提婆达多(Devadatta)为例而如此说，你们当了知。“被称为智者”，是因通晓教理与博学而被认为是智者。“被认为是已培育者”(bhāvitatta)，是因通过禅那与神通培育了心而被尊崇。事实上，他先前曾被法将舍利弗称赞为：“瞿提之子(Godhiputta)有大神通，瞿提之子有大威力。”“他因名声而立，犹如燃烧，被称为提婆达多”，即他因自己的名声与随从，犹如燃烧、照耀般而立，提婆达多因此而闻名、显赫。“我所听闻”(me suttaṃ)也是一种读法，其义为：我所听闻的只是听闻而已，因为不久之后他便不再如此，所以那所谓的智慧等只是听闻而已。

โส สมานมนุจิณฺโณ, อาสชฺช นํ ตถาคตนฺติ โส เอวํภูโต เทวทตฺโต ‘‘พุทฺโธปิ สกฺยปุตฺโต, อหมฺปิ สกฺยปุตฺโต, พุทฺโธปิ สมโณ, อหมฺปิ สมโณ, พุทฺโธปิ อิทฺธิมา, อหมฺปิ อิทฺธิมา, พุทฺโธปิ ทิพฺพจกฺขุโก, อหมฺปิ ทิพฺพจกฺขุโก, พุทฺโธปิ ทิพฺพโสตโก, อหมฺปิ ทิพฺพโสตโก, พุทฺโธปิ เจโตปริยญาณลาภี, อหมฺปิ เจโตปริยญาณลาภี, พุทฺโธปิ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเน ธมฺเม ชานาติ, อหมฺปิ เต ชานามี’’ติ อตฺตโน ปมาณํ อชานิตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธํ อตฺตนา สมสมฏฺฐปเนน สมานํ อาปชฺชนฺโต ‘‘อิทานาหํ พุทฺโธ ภวิสฺสามิ, ภิกฺขุสงฺฆํ ปริหริสฺสามี’’ติ อภิมารปโยชนา ตถาคตํ อาสชฺช อาสาเทตฺวา วิเหเฐตฺวา. ‘‘ปมาทมนุชีโน’’ติปิ ปฐนฺติ. ตสฺสตฺโถ ‘‘วุตฺตนเยน ปมาทํ [Pg.267] อาปชฺชนฺโต ปมาทํ นิสฺสาย ภควตา สทฺธึ ยุคคฺคาหจิตฺตุปฺปาเทน สเหว ฌานาภิญฺญาหิ อนุชีโน ปริหีโน’’ติ. อวีจินิรยํ ปตฺโต, จตุทฺวารํ ภยานกนฺติ ชาลานํ ตตฺถ อุปฺปนฺนสตฺตานํ วา นิรนฺตรตาย ‘‘อวีจี’’ติ ลทฺธนามํ จตูสุ ปสฺเสสุ จตุมหาทฺวารโยเคน จตุทฺวารํ อติภยานกํ มหานิรยํ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน ปตฺโต. ตถา หิ วุตฺตํ –

“他自比于如来，却冒犯如来”，即提婆达多这样想：“佛陀是释迦子，我也是释迦子；佛陀是沙门，我也是沙门；佛陀有神通，我也有神通；佛陀有天眼，我也有天眼；佛陀有天耳，我也有天耳；佛陀得他心智，我也得他心智；佛陀能知过去、未来、现在诸法，我也能知彼等。”他不自量力地企图与正等正觉者等同，妄想：“现在我要成佛，我要统领比丘僧团。”他怀着此傲慢企图，冒犯、侵扰、伤害如来。亦有“因放逸而衰退者”(pamādamanujīno)的读法，其义为：“以先前所说之方式陷入放逸，依赖放逸，因生起与世尊争胜之心，故在禅那与神通上衰退。”“他堕入无间地狱，那是一个四门、可怖之地”，此地狱因火焰或其中众生无间断，故得名“无间”(Avīci)；又因四方有四大门，故为四门，是极其可怖的大地狱，他以结生方式堕入彼处。正如所说——

‘‘จตุกฺกณฺโณ จตุทฺวาโร, วิภตฺโต ภาคโส มิโต;

อโยปาการปริยนฺโต, อยสา ปฏิกุชฺชิโต.

“四角四门，分区计量；铁墙环绕，上有铁盖。

‘‘ตสฺส อโยมยา ภูมิ, ชลิตา เตชสา ยุตา;

สมนฺตา โยชนสตํ, ผริตฺวา ติฏฺฐติ สพฺพทา’’ติ. (ม. นิ. ๓.๒๕๐;

อ. นิ. ๓.๓๖;

เป. ว. ๖๙๓-๖๙๔;

ชา. ๒.๑๙.๘๖-๘๗);

“其地由铁所成，烈焰炽燃；遍布周围百由旬，永远持续安立。”

อทุฏฺฐสฺสาติ อทุฏฺฐจิตฺตสฺส. ทุพฺเภติ ทูเสยฺย. ตเมว ปาปํ ผุสตีติ ตเมว อทุฏฺฐทุพฺภึ ปาปปุคฺคลํ ปาปํ นิหีนํ ปาปผลํ ผุสติ ปาปุณาติ อภิภวติ. เภสฺมาติ วิปุลภาเวน คมฺภีรภาเวน จ ภึสาเปนฺโต วิย, วิปุลคมฺภีโรติ อตฺโถ. วาเทนาติ โทเสน. วิหึสตีติ พาธติ อาสาเทติ. วาโท ตมฺหิ น รูหตีติ ตสฺมึ ตถาคเต ปเรน อาโรปิยมาโน โทโส น รุหติ, น ติฏฺฐติ, วิสกุมฺโภ วิย สมุทฺทสฺส, น ตสฺส วิการํ ชเนตีติ อตฺโถ.

“于无瞋者”(aduṭṭhassa)指于无瞋心者。“他会伤害”(dubbheti)即他会玷污。“那恶业只会触及他”，即那个伤害无瞋者的恶人(pāpapuggala)，那恶业，那低劣的恶果，只会触及他、临到他、压倒他。“可怖”(bhesma)犹如以其广大与深邃而令人恐惧，意为广大而深邃。“以言论”(vādena)即以恶意。“他伤害”(vihiṃsati)即他妨碍、侵扰。“言论于彼不生”(vādo tamhi na rūhati)意指他人强加于如来的非难不会生起、不会停留，如同毒药之于大海，不会对它产生变异。

เอวํ ฉหิ คาถาหิ ปาปิจฺฉตาทิสมนฺนาคตสฺส นิรยูปคภาวทสฺสเนน ทุกฺขโต อปริมุตฺตตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตปฺปฏิปกฺขธมฺมสมนฺนาคตสฺส ทุกฺขกฺขยํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตาทิสํ มิตฺต’’นฺติ โอสานคาถมาห. ตสฺสตฺโถ – ยสฺส สมฺมา ปฏิปนฺนสฺส มคฺคานุโค ปฏิปตฺติมคฺคํ อนุคโต สมฺมา ปฏิปนฺโน อปฺปิจฺฉตาทิคุณสมนฺนาคเมน สกลวฏฺฏทุกฺขสฺส ขยํ ปริโยสานํ ปาปุเณยฺย. ตาทิสํ พุทฺธํ วา พุทฺธสาวกํ วา ปณฺฑิโต สปฺปญฺโญ, อตฺตโน มิตฺตํ กุพฺเพถ เตน เมตฺติกํ กเรยฺย, ตญฺจ เสเวยฺย ตเมว ปยิรุปาเสยฺยาติ.

如此，以六首偈颂显示了具足恶欲等者会堕入地狱而未从苦中解脱，现在为显示具足对治之法者能灭尽诸苦，而说了以“如是朋友”(tādisaṃ mittaṃ)为结尾的偈颂。其义为：若人正确行道，随顺修行之道，具足少欲等德行，能究竟灭尽一切轮回之苦，那么有智慧的贤者就应当与这样的佛陀或佛陀的声闻弟子为友，与他结交，亲近他，承事他。

อิติ อิมสฺมึ วคฺเค ฉฏฺฐสตฺตมสุตฺเตสุ วิวฏฺฏํ กถิตํ, อิตเรสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

在此品中，第六、第七经宣说了还灭，其余的经宣说了轮回与还灭。

ทสมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第十经释义终。

จตุตฺถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第四品释义终。

๕. ปญฺจมวคฺโค

5. 第五品

๑. อคฺคปฺปสาทสุตฺตวณฺณนา

1. 最胜净信经释义

๙๐. ปญฺจมวคฺคสฺส [Pg.268] ปฐเม อคฺคปฺปสาทาติ เอตฺถ อยํ อคฺคสทฺโท อาทิโกฏิโกฏฺฐาสเสฏฺเฐสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส ‘‘อชฺชตคฺเค, สมฺม โทวาริก, อาวรามิ ทฺวารํ นิคณฺฐานํ นิคณฺฐีนํ (ม. นิ. ๒.๗๐). อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๒๕๐; ปารา. ๑๕) จ อาทีสุ อาทิมฺหิ ทิสฺสติ. ‘‘เตเนว องฺคุลคฺเคน ตํ องฺคุลคฺคํ ปรามเสยฺย (กถา. ๔๔๑). อุจฺฉคฺคํ เวฬคฺค’’นฺติ จ อาทีสุ โกฏิยํ. ‘‘อมฺพิลคฺคํ วา มธุรคฺคํ วา ติตฺตกคฺคํ วา (สํ. นิ. ๕.๓๗๔). อนุชานามิ, ภิกฺขเว, วิหารคฺเคน วา ปริเวณคฺเคน วา ภาเชตุ’’นฺติ (จูฬว. ๓๑๘) จ อาทีสุ โกฏฺฐาเส. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อคฺโค จ เสฏฺโฐ จ อุตฺตโม จ ปวโร จ (อ. นิ. ๔.๙๕). อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺสา’’ติ จ อาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๑; ม. นิ. ๓.๒๐๗) เสฏฺเฐ. สฺวายมิธาปิ เสฏฺเฐเยว ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา อคฺเคสุ เสฏฺเฐสุ ปสาทา, อคฺคภูตา เสฏฺฐภูตา วา ปสาทา อคฺคปฺปสาทาติ อตฺโถ.

90. 在第五品第一经《最胜净信经》中，对于“最胜净信”(aggappasāda)一词，其中的“agga”一词可见于起始、顶端、部分、最上等义。例如，“从今天起(ajjatagge)，贤友守门人，我为尼乾陀(nigaṇṭha)与尼乾陀尼(nigaṇṭhī)关闭大门”和“从今天起，我终生归依”等句中，见于起始之义。“仅以那指尖(aṅgulagga)触此指尖”和“蔗顶(ucchagga)、竹顶(veḷagga)”等句中，见于顶端之义。“酸的部分(ambilagga)、甜的部分(madhuragga)或苦的部分(tittakagga)”和“诸比丘，我允许以精舍的一部分(vihāragga)或独住处的一部分(pariveṇagga)来分配”等句中，见于部分之义。“此乃此四种人(puggala)中之最上(aggo)、最胜(seṭṭho)、最优(uttamo)、最卓越者(pavaro)”和“我为世间最上者”等句中，见于最上之义。此词于此处也应被理解为最上之义。因此，“最胜净信”(aggappasāda)的意义是：对最上者们的净信，或者是本身即为最上、最胜的净信。

ปุริมสฺมิญฺจ อตฺเถ อคฺคสทฺเทน พุทฺธาทิรตนตฺตยํ วุจฺจติ. เตสุ ภควา ตาว อสทิสฏฺเฐน, คุณวิสิฏฺฐฏฺเฐน, อสมสมฏฺเฐน จ อคฺโค. โส หิ มหาภินีหารํ ทสนฺนํ ปารมีนํ ปวิจยญฺจ อาทึ กตฺวา เตหิ โพธิสมฺภารคุเณหิ เจว พุทฺธคุเณหิ จ เสสชเนหิ อสทิโสติ อสทิสฏฺเฐน อคฺโค. เย จสฺส คุณา มหากรุณาทโย, เต เสสสตฺตานํ คุเณหิ วิสิฏฺฐาติ คุณวิสิฏฺฐฏฺเฐนปิ สพฺพสตฺตุตฺตมตาย อคฺโค. เย ปน ปุริมกา สมฺมาสมฺพุทฺธา สพฺพสตฺเตหิ อสมา, เตหิ สทฺธึ อยเมว รูปกายคุเณหิ เจว ธมฺมกายคุเณหิ จ สโมติ อสมสมฏฺเฐนปิ อคฺโค. ตถา ทุลฺลภปาตุภาวโต อจฺฉริยมนุสฺสภาวโต พหุชนหิตสุขาวหโต อทุติยอสหายาทิภาวโต จ ภควา โลเก อคฺโคติ วุจฺจติ. ยถาห –

在前一意义中，以“最上”(agga)一词指佛、法、僧三宝。其中，世尊首先以无与伦比之义、功德殊胜之义、无等之等之义而为最上。这位世尊以发大誓愿、思择十波罗蜜(pāramī)为开端，凭借这些菩提资粮(bodhisambhāra)功德及佛陀功德而超越其余众人，因此以无与伦比之义为最上。世尊所具有的大悲(mahākaruṇā)等功德，胜过其余众生的功德，因此以功德殊胜之义，也因其为一切众生中最上者而为最上。过去的诸位正自觉者与一切众生不等，而这位世尊与他们在色身(rūpakāya)功德和法身(dhammakāya)功德上相等，因此以无等之等之义也为最上。再者，因为世尊出现世间极为稀有、具有希有之人性、能为许多人带来利益安乐、是无二无伴的，所以世尊在世间被称为最上。如经中所说：

‘‘เอกปุคฺคลสฺส, ภิกฺขเว, ปาตุภาโว ทุลฺลโภ โลกสฺมึ, กตมสฺส เอกปุคฺคลสฺส? ตถาคตสฺส อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

“诸比丘，有一人(puggala)的出现在世间是稀有的。是哪一人呢？如来、阿罗汉、正自觉者。

‘‘เอกปุคฺคโล[Pg.269], ภิกฺขเว, โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ อจฺฉริยมนุสฺโส.

“诸比丘，有一人(puggala)出现于世间，他出现为希有之人(acchariyamanussa)。

‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว, โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ พหุชน…เป… สมฺมาสมฺพุทฺโธ.

“诸比丘，有一人(puggala)出现于世间，是为了许多人的利益，许多人的安乐，出于对世间的慈悲，为了天与人的福祉、利益与安乐而出现。此人即是如来、阿罗汉、正自觉者。

‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว, โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ, อทุติโย อสหาโย อปฺปฏิโม อปฺปฏิสโม อปฺปฏิภาโค อปฺปฏิปุคฺคโล อสโม อสมสโม ทฺวิปทานํ อคฺโค. กตโม เอกปุคฺคโล? ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๗๐-๑๗๒, ๑๗๔).

“诸比丘，有一人(puggala)出现于世间，他是无二的、无伴的、无与伦比的、无可匹敌的、无匹对的、无对等的、无等的、无等之等的，是二足中的最上者。是哪一人呢？即如来、阿罗汉、正自觉者。”

ธมฺมสงฺฆาปิ อญฺญธมฺมสงฺเฆหิ อสทิสฏฺเฐน วิสิฏฺฐคุณตาย ทุลฺลภปาตุภาวาทินา จ อคฺคา. ตถา หิ เตสํ สฺวากฺขาตตาทิสุปฺปฏิปนฺนตาทิคุณวิเสเสหิ อญฺญธมฺมสงฺฆา สทิสา อปฺปตรนิหีนา วา นตฺถิ, กุโต เสฏฺฐา. สยเมว จ ปน เตหิ วิสิฏฺฐคุณตาย เสฏฺฐา. ตถา ทุลฺลภุปฺปาทอจฺฉริยภาวพหุชนหิตสุขาวหา อทุติยอสหายาทิสภาวา จ เต. ยทคฺเคน หิ ภควา ทุลฺลภปาตุภาโว, ตทคฺเคน ธมฺมสงฺฆาปีติ. อจฺฉริยาทิภาเวปิ เอเสว นโย. เอวํ อคฺเคสุ เสฏฺเฐสุ อุตฺตเมสุ ปวเรสุ คุณวิสิฏฺเฐสุ ปสาทาติ อคฺคปฺปสาทา.

法与僧伽也因与其他教法僧伽相比，具有无与伦比之义、殊胜功德、难以出现等特质而成为最胜。因为他们具有善说等、善行道等殊胜功德，其他教法的僧伽既无相同者，亦无略逊或低劣者，更何况是最胜者。他们本身就因这些殊胜功德而成为最胜。同样，他们具有难以生起、希有、能带来众多人利益安乐、无二无伴等性质。世尊因何等卓越而难得出现，法与僧伽亦因彼等卓越而难得出现。希有等性质也依此道理类推。如此，对最胜、最殊胜、最上、最优秀、功德殊胜者生起净信，就是最胜净信。

ทุติยสฺมึ ปน อตฺเถ ยถาวุตฺเตสุ อคฺเคสุ พุทฺธาทีสุ อุปฺปตฺติยา อคฺคภูตา ปสาทา อคฺคปฺปสาทา. เย ปน อริยมคฺเคน อาคตา อเวจฺจปฺปสาทา, เต เอกนฺเตเนว อคฺคภูตา ปสาทาติ อคฺคปฺปสาทา. ยถาห ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต โหตี’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๕.๑๐๒๗). อคฺควิปากตฺตาปิ เจเต อคฺคปฺปสาทา. วุตฺตญฺหิ ‘‘อคฺเค โข ปน ปสนฺนานํ อคฺโค วิปาโก’’ติ.

在第二种含义中，如前所说，对于佛陀等最胜者生起的净信，因其生起即为至上，所以是最胜净信。然而，那些通过圣道获得的不坏净信，因为完全是最胜的净信，所以是最胜净信。正如所说：“诸比丘，在此，圣弟子具有对佛陀的不坏净信”等等。又因为这些净信有最胜的果报，所以是最胜净信。因为说过：“确实，对于最胜者有净信，其果报也是最胜的。”

ยาวตาติ ยตฺตกา. สตฺตาติ ปาณิโน. อปทาติ อปาทกา. ทฺวิปทาติ ทฺวิปาทกา. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. วา-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ, น วิกปฺปตฺโถ. ยถา ‘‘อนุปฺปนฺโน วา กามาสโว อุปฺปชฺชติ, อุปฺปนฺโน วา กามาสโว ปวฑฺฒตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๗) เอตฺถ อนุปฺปนฺโน จ อุปฺปนฺโน จาติ อตฺโถ. ยถา จ ‘‘ภูตานํ วา สตฺตานํ ฐิติยา สมฺภเวสีนํ วา อนุคฺคหายา’’ติ [Pg.270] (ม. นิ. ๑.๔๐๒; สํ. นิ. ๒.๑๒) เอตฺถ ภูตานญฺจ สมฺภเวสีนญฺจาติ อตฺโถ. ยถา จ ‘‘อคฺคิโต วา อุทกโต วา มิถุเภทโต วา’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๕๒; อุทา. ๗๖; มหาว. ๒๘๖) เอตฺถ อคฺคิโต จ อุทกโต จ มิถุเภทโต จาติ อตฺโถ, เอวํ ‘‘อปทา วา…เป… อคฺคมกฺขายตี’’ติ เอตฺถาปิ อปทา จ ทฺวิปทา จาติ สมฺปิณฺฑนวเสน อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘วา-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ, น วิกปฺปตฺโถ’’ติ.

“‘乃至’(yāvatā)指的是‘有多少’(yattakā)。‘有情’(sattā)指的是‘有生命者’(pāṇino)。‘无足者’(apadā)指的是无足的(apādakā)。‘二足者’(dvipadā)指的是二足的(dvipādakā)。其余两词也依此理类推。‘或’(vā)字在此处表示集合义，而非选择义。例如，“未生起的欲漏，或生起；已生起的欲漏，或增长”，这里的含义是“未生起的和已生起的”。又如，“为了已存在有情的住立，或为了将要出生有情的帮助”，这里的含义是“已存在的和将要出生的”。又如，“由于火，或由于水，或由于内部分裂”，这里的含义是“由于火、水和内部分裂”。同样地，“无足者，或……乃至……被称为最胜”，这里也应当理解为“无足者和二足者”的集合义。因此说：“‘或’字表示集合义，而非选择义。”

รูปิโนติ รูปวนฺโต. น รูปิโนติ อรูปิโน. สญฺญิโนติ สญฺญาวนฺโต. น สญฺญิโนติ อสญฺญิโน. เนวสญฺญินาสญฺญิโน นาม ภวคฺคปริยาปนฺนา. เอตฺตาวตา จ กามภโว, รูปภโว, อรูปภโว, เอกโวการภโว, จตุโวการภโว, ปญฺจโวการภโว, สญฺญีภโว, อสญฺญีภโว, เนวสญฺญีนาสญฺญีภโวติ นววิเธปิ ภเว สตฺเต อนวเสสโต ปริยาทิยิตฺวา ทสฺเสสิ ธมฺมราชา. เอตฺถ หิ รูปิคฺคหเณน กามภโว รูปภโว ปญฺจโวการภโว เอกโวการภโว จ ทสฺสิโต, อรูปิคฺคหเณน อรูปภโว จตุโวการภโว จ ทสฺสิโต. สญฺญีภวาทโย ปน สรูเปเนว ทสฺสิตา. อปทาทิคฺคหเณน กามภวปญฺจโวการภวสญฺญีภวานํ เอกเทโส ทสฺสิโตติ.

“‘有色者’(rūpino)即具色者(rūpavanto)。‘无色者’(na rūpino)即无色者(arūpino)。‘有想者’(saññino)即具想者(saññāvanto)。‘无想者’(na saññino)即无想者(asaññino)。‘非想非非想者’(nevasaññināsaññino)则属于有顶(bhavagga)。法王如是无余地含摄并开示了九有中的一切有情：即欲有、色有、无色有、一蕴有、四蕴有、五蕴有、有想有、无想有、非想非非想有。在此，以‘有色’一词含摄了欲有、色有、五蕴有与一蕴有；以‘无色’一词含摄了无色有与四蕴有。而有想有等，则以其自相开示。以‘无足’等词则开示了欲有、五蕴有与有想有的一部分。

กสฺมา ปเนตฺถ ยถา อทุติยสุตฺเต ‘‘ทฺวิปทานํ อคฺโค’’ติ ทฺวิปทานํ คหณเมว อกตฺวา อปทาทิคฺคหณํ กตนฺติ? วุจฺจเต – อทุติยสุตฺเต ตาว เสฏฺฐตรวเสน ทฺวิปทคฺคหณเมว กตํ. อิมสฺมิญฺหิ โลเก เสฏฺโฐ นาม อุปฺปชฺชมาโน อปทจตุปฺปทพหุปฺปเทสุ น อุปฺปชฺชติ, ทฺวิปเทสุเยว อุปฺปชฺชติ. กตเรสุ ทฺวิปเทสุ? มนุสฺเสสุ เจว เทเวสุ จ. มนุสฺเสสุ อุปฺปชฺชมาโน สกลโลกํ วเส วตฺเตตุํ สมตฺโถ พุทฺโธ หุตฺวา อุปฺปชฺชติ. องฺคุตฺตรฏฺฐกถายํ ปน ‘‘ติสหสฺสิมหาสหสฺสิโลกธาตุํ วเส วตฺเตตุํ สมตฺโถ’’ติ (อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๗๔) วุตฺตํ. เทเวสุ อุปฺปชฺชมาโน ทสสหสฺสิโลกธาตุํ วเส วตฺตนโก มหาพฺรหฺมา หุตฺวา อุปฺปชฺชติ, โส ตสฺส กปฺปิยการโก วา อารามิโก วา สมฺปชฺชติ. อิติ ตโตปิ เสฏฺฐตรวเสเนส ‘‘ทฺวิปทานํ อคฺโค’’ติ ตตฺถ วุตฺโต, อิธ ปน อนวเสสปริยาทานวเสน เอวํ วุตฺตํ. ยาวตฺตกา หิ สตฺตา อตฺตภาวปริยาปนฺนา อปทา วา…เป… เนวสญฺญีนาสญฺญิโน วา, ตถาคโต เตสํ [Pg.271] อคฺคมกฺขายตีติ. นิทฺธารเณ เจตํ สามิวจนํ, มกาโร ปทสนฺธิกโร. อคฺโค อกฺขายตีติ ปทวิภาโค.

为何此处不像《无二经》(Adutiyasutta)中那样说“二足中之最上”，而只取无足者等呢？答曰：在《无二经》中，是从更为殊胜的角度而只取二足者。因为此世间中，名为“最胜者”在出生时，不会出生在无足、四足、多足者中，只会出生在二足者中。是哪些二足者呢？即人与天。在人中出生，能成为统御全世界的佛陀。在《增支部》的义注(Aṅguttaraṭṭhakathā)中则说：“能统御三千大千世界。”在天中出生，能成为统御一万世界的大梵天，他会成为其（佛陀）的净人(kappiyakāraka)或园丁(ārāmika)。因此，在那里是从更为殊胜的角度说“二足中之最上”，而此处则是从无余遍取(anavasesapariyādāna)的角度这样说。凡是包含在“有”(attabhāva)中的众生，无论是无足者……乃至……非想非非想有情，如来都被称为他们之中的最上者。此中，这是用于抉择(niddhāraṇa)的属格(sāmivacana)，“m”是用于音节连接(padasandhi)。“aggamakkhāyati”的词语分解是“aggo akkhāyati”（被称为最上者）。

อคฺโค วิปาโก โหตีติ อคฺเค สมฺมาสมฺพุทฺเธ ปสนฺนานํ โย ปสาโท, โส อคฺโค เสฏฺโฐ อุตฺตโม โกฏิภูโต วา, ตสฺมา ตสฺส วิปาโกปิ อคฺโค เสฏฺโฐ อุตฺตโม โกฏิภูโต อุฬารตโม ปณีตตโม โหติ. โส ปน ปสาโท ทุวิโธ โลกิยโลกุตฺตรเภทโต. เตสุ โลกิยสฺส ตาว –

“有最上的果报”(Aggo vipāko hoti)是说：对于最上(agge)的正自觉者(sammāsambuddhe)有净信者的净信(pasādo)，它是最上(aggo)、殊胜(seṭṭho)、无上(uttamo)或顶级(koṭibhūto)的；因此，它的果报(vipāko)也是最上、殊胜、无上、顶级、最宏伟(uḷāratamo)、最精妙(paṇītatamo)的。此净信又依世间(lokiya)与出世间(lokuttara)而有两种。其中，就世间的而言——

‘‘เย เกจิ พุทฺธํ สรณํ คตาเส, น เต คมิสฺสนฺติ อปายภูมึ;

ปหาย มานุสํ เทหํ, เทวกายํ ปริปูเรสฺสนฺติ. (ที. นิ. ๒.๓๓๒;

สํ. นิ. ๑.๓๗);

“凡皈依佛陀者，彼等不堕恶趣；舍弃此人身之后，当圆满彼天身。”（《长部》2.332；《相应部》1.37）

‘‘พุทฺโธติ กิตฺตยนฺตสฺส, กาเย ภวติ ยา ปีติ;

วรเมว หิ สา ปีติ, กสิเณนปิ ชมฺพุทีปสฺส.

“称念‘佛陀’之名时，于身生起之喜悦；彼喜悦实为更胜，胜过整个瞻部洲。”

‘‘สตํ หตฺถี สตํ อสฺสา, สตํ อสฺสตรี รถา;

สตํ กญฺญาสหสฺสานิ, อามุกฺกมณิกุณฺฑลา;

เอกสฺส ปทวีติหารสฺส, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ’’. (สํ. นิ. ๑.๒๔๒;

จูฬว. ๓๐๕);

“百象百马百骡车，十万少女，佩戴珠宝耳环；一步之功德，十六分之一亦不及。”（《相应部》1.242；《律藏·小品》305）

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, พุทฺธํ สรณคมนํ โหติ, พุทฺธํ สรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา, ทิพฺเพน วณฺเณน, ทิพฺเพน สุเขน, ทิพฺเพน ยเสน, ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน, ทิพฺเพหิ รูเปหิ, ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ, ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ, ทิพฺเพหิ รเสหิ, ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๔๑) –

“善哉，天帝！归依佛陀是好的。天帝！因为归依佛陀之故，在此处有些众生身坏命终之后，投生到善趣天界。他们以十种方式胜过其他天神——天寿、天容色、天乐、天名声、天统治权、天色、天声、天香、天味、天触。”（《相应部》4.341）

เอวมาทีนํ สุตฺตปทานํ วเสน ปสาทสฺส ผลวิเสสโยโค เวทิตพฺโพ. ตสฺมา โส อปายทุกฺขวินิวตฺตเนน สทฺธึ สมฺปตฺติภเวสุ สุขวิปากทายโกติ ทฏฺฐพฺโพ. โลกุตฺตโร ปน สามญฺญผลวิปากทายโก วฏฺฏทุกฺขวินิวตฺตโก จ. สพฺโพปิ จายํ ปสาโท ปรมฺปราย วฏฺฏทุกฺขํ วินิวตฺเตติเยว. วุตฺตญฺเหตํ –

如是等经句所示，应当了解净信能成就殊胜的果报。因此，应当理解它既能解除堕入恶道的痛苦，又能于善趣的生命中带来快乐的果报。然而，出世间的净信，能带来沙门果的果报，并且能止息轮回的痛苦。一切净信最终都能次第灭除轮回的痛苦。如是说：

‘‘ยสฺมึ[Pg.272], ภิกฺขเว, สมเย อริยสาวโก อตฺตโน สทฺธํ อนุสฺสรติ, เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทสปริยุฏฺฐิตํ, น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ. อุชุคตจิตฺตสฺส ปาโมชฺชํ ชายติ, ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๐; ๒๖).

“诸比丘，当圣弟子忆念自己的信时，那时，他的心既没有被贪欲所缠，也没有被嗔恚所缠，也没有被愚痴所缠，那时他的心是正直的。当心正直时，生起喜悦；当有喜悦时，生起欢喜……乃至……他了知‘没有其他的存在状态了’。”（《增支部》6.10；26）

ธมฺมาติ สภาวธมฺมา. สงฺขตาติ สเมจฺจ สมฺภุยฺย ปจฺจเยหิ กตาติ สงฺขตา, สปฺปจฺจยธมฺมา. เหตูหิ ปจฺจเยหิ จ น เกหิจิ กตาติ อสงฺขตา, อปฺปจฺจยนิพฺพานํ. สงฺขตานํ ปฏิโยคิภาเวน ‘‘อสงฺขตา’’ติ ปุถุวจนํ. วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายตีติ เตสํ สงฺขตาสงฺขตธมฺมานํ โย วิราคสงฺขาโต อสงฺขตธมฺโม, โส สภาเวเนว สณฺหสุขุมภาวโต สนฺตตรปณีตตรภาวโต คมฺภีราทิภาวโต มทนิมฺมทนาทิภาวโต จ อคฺคํ เสฏฺฐํ อุตฺตมํ ปวรนฺติ วุจฺจติ. ยทิทนฺติ นิปาโต, โย อยนฺติ อตฺโถ. มทนิมฺมทโนติอาทีนิ สพฺพานิ นิพฺพานเววจนานิเยว. ตถา หิ ตํ อาคมฺม มานมทปุริสมทาทิโก สพฺโพ มโท นิมฺมทียติ ปมทฺทียติ, กามปิปาสาทิกา สพฺพา ปิปาสา วินียติ, กามาลยาทิกา สพฺเพปิ อาลยา สมุคฺฆาตียนฺติ, สพฺเพปิ กมฺมวฏฺฏกิเลสวฏฺฏวิปากวฏฺฏา อุปจฺฉิชฺชนฺติ, อฏฺฐสตเภทา สพฺพาปิ ตณฺหา ขียติ, สพฺเพปิ กิเลสา วิรชฺชนฺติ, สพฺพํ ทุกฺขํ นิรุชฺฌติ, ตสฺมา มทนิมฺมทโน…เป… นิโรโธติ วุจฺจติ. ยา ปเนสา ตณฺหา ภเวน ภวํ, ผเลน กมฺมํ วินติ สํสิพฺพตีติ กตฺวา วานนฺติ วุจฺจติ. ตํ วานํ เอตฺถ นตฺถิ, เอตสฺมึ วา อธิคเต อริยปุคฺคลสฺส น โหตีติ นิพฺพานํ.

法(dhamma)者，即自性法。有为(saṅkhata)者，谓因缘和合，互相集合，由条件所造作，是有为，是缘生法。无为(asaṅkhata)者，不由任何因缘所造作，是无为，是无因缘的涅槃。“无为”是相对于“有为”而说的复数词。‘离欲(virāga)被称为它们之中的最上者’是指：在有为和无为的诸法中，那称为离欲的无为法，因其自性微细精妙、极为寂静殊胜、深奥，且能摧伏骄慢等，故被称为最上、最胜、第一、卓越。‘所谓’(yadidaṃ)是助词，意为‘此即’。‘摧伏骄慢’(madanimmadana)等都是涅槃的同义词。因为依此涅槃，我慢、丈夫慢等一切骄慢都会被摧伏、粉碎；欲渴等一切渴爱都会被去除；欲执等一切执著都会被根除；业轮转、烦恼轮转、异熟轮转都会被截断；一百零八种渴爱都会灭尽；一切烦恼都会离染；一切苦都会止息，因此称为摧伏骄慢……乃至……灭。而那渴爱，因其以有连结有，以果连结业，交织缝合，故称为‘织’(vāna)。于此（涅槃）中无此‘织’，或圣者证得此（涅槃）时无此‘织’，故称为涅槃(nibbāna)。

อคฺโค วิปาโก โหตีติ เอตฺถาปิ –

此处亦说“有最上的果报”——

‘‘เย เกจิ ธมฺมํ สรณํ คตาเส…เป…. (ที. นิ. ๒.๓๓๒;

สํ. นิ. ๑.๓๗);

“凡归依于法者……。（《长部》2.332；《相应部》1.37）

‘‘ธมฺโมติ กิตฺตยนฺตสฺส, กาเย ภวติ ยา ปีติ…เป….

“称颂于法时，身中生起喜悦……。

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, ธมฺมํ สรณคมนํ โหติ. ธมฺมํ สรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๔๑) –

“善哉，天帝！归依法是好的。天帝！因为归依法之故，在此处一些众生……乃至……以天触。”（《相应部》4.341）

เอวมาทีนํ [Pg.273] สุตฺตปทานํ วเสน ธมฺเม ปสาทสฺส ผลวิเสสโยโค เวทิตพฺโพ. เอวเมตฺถ อสงฺขตธมฺมวเสเนว อคฺคภาโว อาคโต, สพฺพสงฺขตนิสฺสรณทสฺสนตฺถํ อริยมคฺควเสนปิ อยมตฺโถ ลพฺภเตว. วุตฺตญฺเหตํ –

如是等经句所示，应当了解对法有净信的殊胜果报。如是，此处是仅由无为法而得最上性。为了见到出离一切有为法，此义亦可由圣道而得。如是说——

‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๔).

“诸比丘，所有有为法，八圣道分是其最上者。”（《增支部》4.34）

‘‘มคฺคานฏฺฐงฺคิโก เสฏฺโฐ’’ติ จ. (ธ. ป. ๒๗๓).

以及“诸道中八圣道最胜”。（《法句经》273）

สงฺฆา วา คณา วาติ ชนสมูหสงฺขาตา ยาวตา โลเก สงฺฆา วา คณา วา. ตถาคตสาวกสงฺโฆติ อฏฺฐอริยปุคฺคลสมูหสงฺขาโต ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สํหโต ตถาคตสฺส สาวกสงฺโฆ. เตสํ อคฺคมกฺขายตีติ อตฺตโน สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติอาทิคุณวิเสเสน เตสํ สงฺฆานํ อคฺโค เสฏฺโฐ อุตฺตโม ปวโรติ วุจฺจติ. ยทิทนฺติ ยานิ อิมานิ. จตฺตาริ ปุริสยุคานีติ ยุคฬวเสน ปฐมมคฺคฏฺโฐ ปฐมผลฏฺโฐติ อิทเมกํ ยุคฬํ, ยาว จตุตฺถมคฺคฏฺโฐ จตุตฺถผลฏฺโฐติ อิทเมกํ ยุคฬนฺติ เอวํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ. อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลาติ ปุริสปุคฺคลวเสน เอโก ปฐมมคฺคฏฺโฐ เอโก ปฐมผลฏฺโฐติ อิมินา นเยน อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา. เอตฺถ จ ปุริโสติ วา ปุคฺคโลติ วา เอกตฺถานิ เอตานิ ปทานิ, เวเนยฺยวเสน ปเนวํ วุตฺตํ. เอส ภควโต สาวกสงฺโฆติ ยานิมานิ ยุควเสน จตฺตาริ ปุริสยุคานิ, ปาเฏกฺกโต อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา, เอส ภควโต สาวกสงฺโฆ.

僧团或群体，即世间所有被称为众人之集合的僧团或群体。如来弟子僧团，是指由八圣者(ariyapuggala)所组成、因见与戒的共通而和合的如来弟子僧团。它被称为这些僧团中的最上者，是因其自身具备戒、定、慧、解脱等殊胜功德，在彼等僧团中，被称为最上、最胜、至高、卓越。此即是：四双人与八种个人。所谓四双人(cattāri purisayugāni)，即依双而言，初道者与初果者为一双，乃至第四道者与第四果者为一双，如是共有四双。所谓八种个人(aṭṭha purisapuggalā)，即依个体而言，一位初道者，一位初果者，依此理则共有八种个人。在此，“人”(purisa)与“个人”(puggala)是同义词，如此说是为了随顺所化众生。这就是世尊的弟子僧团，即依双而言的四双人，依个体而言的八种个人，此即世尊的弟子僧团。

อาหุเนยฺโยติอาทีสุ อาเนตฺวา หุนิตพฺพนฺติ อาหุนํ, ทูรโตปิ อาคนฺตฺวา สีลวนฺเตสุ ทาตพฺพนฺติ อตฺโถ. จตุนฺนํ ปจฺจยานเมตํ อธิวจนํ. มหปฺผลภาวกรณโต ตํ อาหุนํ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺโตติ อาหุเนยฺโย. อถ วา ทูรโตปิ อาคนฺตฺวา สพฺพํ สาปเตยฺยมฺปิ เอตฺถ หุนิตพฺพํ, สกฺกาทีนมฺปิ อาหวนํ อรหตีติ วา อาหวนีโย. โย จายํ พฺราหฺมณานํ อาหวนีโย นาม อคฺคิ, ยตฺถ หุตํ มหปฺผลนฺติ เตสํ ลทฺธิ, โส เจ หุตสฺส มหปฺผลตาย อาหวนีโย, สงฺโฆว อาหวนีโย. สงฺเฆ หุตญฺหิ มหปฺผลํ โหติ. ยถาห –

在“应供”(āhuneyyo)等词中，“āhuna”是“应带来而献上之物”，意即应布施给从远方而来的具戒者。这是四资具的同义词。因能成就大果报，故适合接受此“āhuna”，是为“应供”。又或者，即使从远方而来，也应将全部财产在此处献上，乃至值得帝释(Sakka)等前来献供，故称“应受献供者”(āhavanīyo)。至于婆罗门所说名为“应受献供火”的火，他们认为于此火中献供能得大果报，若因能带来大果报而被称为“应受献供者”，那么僧团才是真正的“应受献供者”。因为于僧团中献供，才能获得大果报。如所说：

‘‘โย [Pg.274] จ วสฺสสตํ ชนฺตุ, อคฺคึ ปริจเร วเน;

เอกญฺจ ภาวิตตฺตานํ, มุหุตฺตมปิ ปูชเย;

สา เอว ปูชนา เสยฺโย, ยญฺเจ วสฺสสตํ หุต’’นฺติ. (ธ. ป. ๑๐๗);

“若人寿百岁，林中事火祭；不如须臾间，供养修行人；虽短时供养，胜百年火祭。”（法句经107偈）

ตยิทํ นิกายนฺตเร ‘‘อาหวนีโย’’ติ ปทํ อิธ ‘‘อาหุเนยฺโย’’ติ อิมินา ปเทน อตฺถโต เอกํ, พฺยญฺชนโต ปน กิญฺจิมตฺตเมว นานํ, ตสฺมา เอวมตฺถวณฺณนา กตา.

在其他部派(nikāya)中，“应受献供者”(āhavanīyo)一词，与此处的“应供”(āhuneyyo)一词，义理上同一，仅在字面上略有不同，因此作了如是释义。

ปาหุเนยฺโยติ เอตฺถ ปน ปาหุนํ วุจฺจติ ทิสาวิทิสโต อาคตานํ ปิยมนาปานํ ญาติมิตฺตานํ อตฺถาย สกฺกาเรน ปฏิยตฺตํ อาคนฺตุกทานํ, ตมฺปิ ฐเปตฺวา เต ตถารูเป ปาหุนเก สงฺฆสฺเสว ทาตุํ ยุตฺตํ. ตถา เหส เอกพุทฺธนฺตเรปิ ทิสฺสติ อพฺโพกิณฺณญฺจ. อยํ ปเนตฺถ ปทตฺโถ – ‘‘ปิยมนาปตฺตกเรหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต’’ติ เอวํ ปาหุนมสฺส ทาตุํ ยุตฺตํ, ปาหุนญฺจ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺโตติ ปาหุเนยฺโย. เยสํ ปน ปาหวนีโยติ ปาฬิ, เตสํ ยสฺมา สงฺโฆ ปุพฺพการํ อรหติ, ตสฺมา สงฺโฆ สพฺพปฐมํ อาเนตฺวา เอตฺถ หุนิตพฺพนฺติ ปาหวนีโย, สพฺพปฺปกาเรน วา อาหวนํ อรหตีติ ปาหวนีโย. สฺวายมิธ เตเนว อตฺเถน ปาหุเนยฺโยติ วุจฺจติ.

于“应款待者”(pāhuneyyo)一词，“款待”(pāhuna)是指为从四方八方而来的可爱可意的亲友，恭敬地准备的宾客之礼。即使是为那样的宾客准备的款待之礼，也应只供养给僧团。因为僧团即使在佛与佛之间的时期也得见，且不间断。此中词义是：因“具足能引生可爱可意之法”，故适合向他献上款待之礼，也适合接受款待之礼，是为“应款待者”。而对于那些读作“pāhavanīyo”的，其解释是：因为僧团值得优先的恭敬，所以应最先被带来于此处献供，故称“pāhavanīyo”；或因其在各方面都值得献供，故称“pāhavanīyo”。此词在此处以同样的意思被称为“应款待者”。

‘‘ทกฺขิณา’’ติ ปรโลกํ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพทานํ, ตํ ทกฺขิณํ อรหติ ทกฺขิณาย วา หิโต มหปฺผลภาวกรเณน วิโสธนโตติ ทกฺขิเณยฺโย. อุโภ หตฺเถ สิรสิ ปติฏฺฐเปตฺวา สพฺพโลเกน กริยมานํ อญฺชลิกมฺมํ อรหตีติ อญฺชลิกรณีโย. อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสาติ สพฺพโลกสฺส อสทิสํ ปุญฺญวิรูหนฏฺฐานํ. ยถา หิ รตฺตสาลีนํ วา ยวานํ วา วิรูหนฏฺฐานํ ‘‘รตฺตสาลิกฺเขตฺตํ ยวกฺเขตฺต’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ สงฺโฆ สเทวกสฺส โลกสฺส ปุญฺญวิรูหนฏฺฐานํ. สงฺฆํ นิสฺสาย หิ โลกสฺส นานปฺปการหิตสุขนิพฺพตฺตกานิ ปุญฺญานิ วิรูหนฺติ, ตสฺมา สงฺโฆ อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส. อิธาปิ –

“净施”(dakkhiṇā)是相信来世而作的布施。他值得领受那净施，或因其能成就大果报而净化此净施，从而对净施有利，故称“应受净施者”(dakkhiṇeyyo)。他值得全世界的人双手合十置于头顶行合掌礼，故称“应合掌者”(añjalikaraṇīyo)。“世间无上福田”(anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa)是世间无与伦比的功德生长之处。犹如生长红米或大麦的地方被称为“红米田”或“大麦田”，同样地，僧团是包含天人的世间的功德生长之处。因为依靠僧团，能令世间增长产生各种利益和安乐的功德，所以僧团是世间的无上福田。此处也——

‘‘เย เกจิ สงฺฆํ สรณํ คตาเส…เป…. (ที. นิ. ๒.๓๓๒;

สํ. นิ. ๑.๓๗);

“凡归依僧团者……（等）……”

‘‘สงฺโฆติ กิตฺตยนฺตสฺส, กาเย ภวติ ยา ปีติ…เป…’’.

“‘口诵“僧团”时，身中生喜悦……（等）……’”

‘‘สาธุ [Pg.275] โข, เทวานมินฺท, สงฺฆํ สรณคมนํ โหติ, สงฺฆํ สรณคมนเหตุ โข เทวานมินฺท…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๔๑) –

“善哉，天帝！归依僧团是好的。天帝！因为归依僧团之故……（等）……以天触。”

อาทีนํ สุตฺตปทานํ วเสน สงฺเฆ ปสาทสฺส ผลวิเสสโยโค, เตนสฺส อคฺคตา อคฺควิปากตา จ เวทิตพฺพา. ตถา อนุตฺตริยปฏิลาโภ สตฺตมภวาทิโต ปฏฺฐาย วฏฺฏทุกฺขสมุจฺเฉโท อนุตฺตรสุขาธิคโมติ เอวมาทิอุฬารผลนิปฺผาทนวเสน อคฺควิปากตา เวทิตพฺพา.

依上述诸经句，当知对僧团的净信能带来特殊的果报，由此当知其至上性(aggatā)与至上果报(aggavipākatā)。同样，通过能成办诸如获得无上成就、从第七有起断绝轮回之苦、证得无上之乐等广大之果，当知其至上果报。

คาถาสุ อคฺคโตติ อคฺเค รตนตฺตเย, อคฺคภาวโต วา ปสนฺนานํ. อคฺคํ ธมฺมนฺติ อคฺคสภาวํ พุทฺธสุพุทฺธตํ ธมฺมสุธมฺมตํ สงฺฆสุปฺปฏิปตฺตึ รตนตฺตยสฺส อนญฺญสาธารณํ อุตฺตมสภาวํ, ทสพลาทิสฺวากฺขาตตาทิสุปฺปฏิปนฺนตาทิคุณสภาวํ วา วิชานตํ วิชานนฺตานํ. เอวํ สาธารณโต อคฺคปฺปสาทวตฺถุํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อสาธารณโต ตํ วิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘อคฺเค พุทฺเธ’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปสนฺนานนฺติ อเวจฺจปฺปสาเทน อิตรปฺปสาเทน จ ปสนฺนานํ อธิมุตฺตานํ. วิราคูปสเมติ วิราเค อุปสเม จ, สพฺพสฺส ราคสฺส สพฺเพสํ กิเลสานํ อจฺจนฺตวิราคเหตุภูเต อจฺจนฺตอุปสมเหตุภูเต จาติ อตฺโถ. สุเขติ วฏฺฏทุกฺขกฺขยภาเวน สงฺขารูปสมสุขภาเวน จ สุเข.

偈颂中“于最胜”者，谓于最胜三宝，或因其最胜性而净信者。“最胜法”者，谓了知佛之善觉性、法之善法性、僧之善行道此三宝无与伦比之至上自性，或了知十力(dasabala)等善说、善行道等功德自性之人。如是，在总说最胜净信之对象后，今为分别解说，而言“于最胜佛”等。于此，“净信者”，谓以不坏净信及其他净信而净信、胜解之人。“于离贪寂灭”者，谓于作为彻底离一切贪之因、彻底寂灭一切烦恼之因者。“于乐”者，谓因轮回苦之灭尽与诸行止息之安乐而为乐者。

อคฺคสฺมึ ทานํ ททตนฺติ อคฺเค รตนตฺตเย ทานํ เทนฺตานํ เทยฺยธมฺมํ ปริจฺจชนฺตานํ. ตตฺถ ธรมานํ ภควนฺตํ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหนฺตา ปูเชนฺตา สกฺกโรนฺตา ปรินิพฺพุตญฺจ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ธาตุเจติยาทิเก อุปฏฺฐหนฺตา ปูเชนฺตา สกฺกโรนฺตา พุทฺเธ ทานํ ททนฺติ นาม. ‘‘ธมฺมํ ปูเชสฺสามา’’ติ ธมฺมธเร ปุคฺคเล จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหนฺตา ปูเชนฺตา สกฺกโรนฺตา ธมฺมญฺจ จิรฏฺฐิติกํ กโรนฺตา ธมฺเม ทานํ ททนฺติ นาม. ตถา อริยสงฺฆํ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหนฺตา ปูเชนฺตา สกฺกโรนฺตา ตํ อุทฺทิสฺส อิตรสฺมิมฺปิ ตถา ปฏิปชฺชนฺตา สงฺเฆ ทานํ ททนฺติ นาม. อคฺคํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ เอวํ รตนตฺตเย ปสนฺเนน เจตสา อุฬารํ ปริจฺจาคํ อุฬารญฺจ ปูชาสกฺการํ ปวตฺเตนฺตานํ ทิวเส ทิวเส อคฺคํ อุฬารํ กุสลํ อุปจียติ. อิทานิ ตสฺส ปุญฺญสฺส อคฺควิปากตาย อคฺคภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘อคฺคํ อายู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อคฺคํ อายูติ ทิพฺพํ วา มานุสํ วา อคฺคํ อุฬารตมํ อายุ. ปวฑฺฒตีติ อุปรูปริ พฺรูหติ. วณฺโณติ รูปสมฺปทา. ยโสติ [Pg.276] ปริวารสมฺปทา. กิตฺตีติ ถุติโฆโส. สุขนฺติ กายิกํ เจตสิกญฺจ สุขํ. พลนฺติ กายพลํ ญาณพลญฺจ.

“于最胜处布施者”，谓于最胜三宝布施，舍弃所施之物者。于此，以四事供养住世之世尊，恭敬、尊重；为已般涅槃之世尊，供养舍利塔等，恭敬、尊重，此名为于佛布施。“我等当供养法”者，以四事供养持法之人(puggala)，恭敬、尊重，并令正法久住，此名为于法布施。如是，以四事供养圣僧伽，恭敬、尊重，或为圣僧伽而同样地对待其他僧众，如此行持，此名为于僧布施。“最胜福增长”，谓如是以净信之心于三宝行广大布施及广大恭敬、尊重者，日日增长最胜、广大之善业。今为显示此福业之最胜异熟，故说“最胜寿”等。此处之“最胜寿”者，谓天界或人间之最胜、最极广大之寿命。“增长”者，谓不断增盛。“色”者，谓容貌端严。“名誉”者，谓眷属圆满。“称誉”者，谓赞叹之声。“乐”者，谓身心安乐。“力”者，谓身力与智慧力。

อคฺคสฺส ทาตาติ อคฺคสฺส รตนตฺตยสฺส ทาตา, อถ วา อคฺคสฺส เทยฺยธมฺมสฺส ทานํ อุฬารํ กตฺวา ตตฺถ ปุญฺญํ ปวตฺเตตา. อคฺคธมฺมสมาหิโตติ อคฺเคน ปสาทธมฺเมน ทานาทิธมฺเมน จ สมาหิโต สมนฺนาคโต อจลปฺปสาทยุตฺโต, ตสฺส วา วิปากภูเตหิ พหุชนสฺส ปิยมนาปตาทิธมฺเมหิ ยุตฺโต. อคฺคปฺปตฺโต ปโมทตีติ ยตฺถ ยตฺถ สตฺตนิกาเย อุปฺปนฺโน, ตตฺถ ตตฺถ อคฺคภาวํ เสฏฺฐภาวํ อธิคโต, อคฺคภาวํ วา โลกุตฺตรมคฺคผลํ อธิคโต ปโมทติ อภิรมติ ปริตุสฺสตีติ.

“最胜施与者”，谓施与最胜三宝者，或以最胜所施物行广大布施，于彼处生起福德者。“安住最胜法者”，谓安住于最胜净信法与布施等法，具足不动摇的净信；或与作为其果报而为众人所喜爱、悦意等法相应者。“证得最胜而欢喜者”，谓无论于何众生界中出生，皆于彼处证得最胜性、殊胜性，或证得作为最胜性的出世间道果，而欢喜、欣悦、满足。

ปฐมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一经释义终。

๒. ชีวิกสุตฺตวณฺณนา

2. 生计经释义

๙๑. ทุติยํ อฏฺฐุปฺปตฺติวเสน เทสิตํ. เอกสฺมิญฺหิ สมเย ภควติ กปิลวตฺถุสฺมึ นิคฺโรธาราเม วิหรนฺเต ภิกฺขู อาคนฺตุกภิกฺขูนํ เสนาสนานิ ปญฺญาเปนฺตา ปตฺตจีวรานิ ปฏิสาเมนฺตา สามเณรา จ ลาภภาชนียฏฺฐาเน สมฺปตฺตสมฺปตฺตานํ ลาภํ คณฺหนฺตา อุจฺจาสทฺทา มหาสทฺทา อเหสุํ. ตํ สุตฺวา ภควา ภิกฺขู ปณาเมสิ. เต กิร สพฺเพว นวา อธุนาคตา อิมํ ธมฺมวินยํ. ตํ ญตฺวา มหาพฺรหฺมา อาคนฺตฺวา ‘‘อภินนฺทตุ, ภนฺเต, ภควา ภิกฺขุสงฺฆ’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๑๕๘) เตสํ ปณามิตภิกฺขูนํ อนุคฺคณฺหนํ ยาจิ. ภควา ตสฺส โอกาสํ อกาสิ. อถ มหาพฺรหฺมา ‘‘กตาวกาโส โขมฺหิ ภควตา’’ติ ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. อถ ภควา ‘‘ภิกฺขุสงฺโฆ อาคจฺฉตู’’ติ อานนฺทตฺเถรสฺส อาการํ ทสฺเสสิ. อถ เต ภิกฺขู อานนฺทตฺเถเรน ปกฺโกสิตา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา สารชฺชมานรูปา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. ภควา เตสํ สปฺปายเทสนํ วีมํสนฺโต ‘‘อิเม อามิสเหตุ ปณามิตา, ปิณฺฑิยาโลปธมฺมเทสนา เนสํ สปฺปายา’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อนฺตมิทํ, ภิกฺขเว’’ติ อิมํ เทสนํ เทเสสิ.

91. 第二经是依其缘起而说。曾有一次，世尊住在迦毗罗卫的尼拘律园。当时，比丘们为新来的比丘安排住所、整理衣钵，沙弥们也在可得利养之处为陆续到来者领取利养，发出了高声、大声。世尊听到后，便遣散了那些比丘。据说他们全都是刚来到此法与律中的新人。大梵天(Mahābrahmā)知道后，前来请求：“尊者，愿世尊嘉许比丘僧团。”他为那些被遣散的比丘请求摄受。世尊应允了他。于是大梵天向世尊行礼，右绕后离去。其后，世尊向阿难长老示意：“让比丘僧团前来。”于是，那些比丘被阿难长老召来，他们来到世尊那里，带着惭愧的样子在一旁坐下。世尊思量着适合他们的教说：“这些人是因物质利益而被遣散的，关于一团食物的法教对他们是适宜的。”他思索后，便说了这番教导：“诸比丘，这是最下等的……”

ตตฺรายํ [Pg.277] อนฺตสทฺโท ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโน’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๙) โกฏฺฐาเส อาคโต. ‘‘อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺส, อนฺตวา อยํ โลโก ปริวฏุโม’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๕๕) ปริจฺเฉเท. ‘‘หริตนฺตํ วา ปถนฺตํ วา เสลนฺตํ วา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๐๔) มริยาทายํ. ‘‘อนฺตํ อนฺตคุณ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๗๗; ขุ. ปา. ๓.ทฺวตฺตึสาการ) สรีราวยเว ‘‘จรนฺติ โลเก ปริวารฉนฺนา, อนฺโต อสุทฺธา พหิ โสภมานา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๒๒; มหานิ. ๑๙๑) จิตฺเต. ‘‘อปฺเปกจฺจานิ อุปฺปลานิ วา ปทุมานิ วา ปุณฺฑรีกานิ วา อุทเก ชาตานิ อุทเก สํวฑฺฒานิ อุทกานุคฺคตานิ อนฺโต นิมุคฺคโปสีนี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๖๙; สํ. นิ. ๑.๑๗๒; มหาว. ๙) อพฺภนฺตเร.

于此，“边”(anta)一词，在“诸比丘，有些沙门、婆罗门是前际论者，执持关于前际的观点”等处(长部1.29)，用于“部分”(koṭṭhāsa)之义；在“他已终结了苦，此世间是有限的”等处(长部1.55)，用于“界限”(pariccheda)之义；在“绿色的边，或黄色的边，或石色的边”等处(中部1.304)，用于“边缘”(mariyādā)之义；在“肠、肠间膜”等处(长部2.377；小部·经集3·三十二身分)，用于“身体部分”(sarīrāvayava)之义；在“他们在世间游行，为随从所簇拥，内在不净，外表光鲜”等处(相应部1.122；大义释191)，用于“心”(citta)之义；在“某些青莲、红莲或白莲，生于水中，长于水中，不曾出水，在水下受到滋养”等处(长部2.69；相应部1.172；大品9)，用于“阿邦答勒”(abbhantara)之义。

‘‘มิคานํ โกฏฺฐุโก อนฺโต, ปกฺขีนํ ปน วายโส;

เอรณฺโฑ อนฺโต รุกฺขานํ, ตโย อนฺตา สมาคตา’’ติ. (ชา. ๑.๓.๑๓๕) –

“群兽之中，胡狼为最下；群鸟之中，乌鸦为最下；林木之中，蓖麻为最下；三者皆为最下而相聚。”

อาทีสุ ลามเก. อิธาปิ ลามเก เอว ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา อนฺตมิทํ ภิกฺขเว ชีวิกานนฺติ ภิกฺขเว อิทํ ชีวิกานํ อนฺตํ ปจฺฉิมํ ลามกํ, สพฺพนิหีนํ ชีวิตนฺติ อตฺโถ. ยทิทํ ปิณฺโฑลฺยนฺติ ยํ อิทํ ปิณฺฑปริเยสเนน ภิกฺขาจริยาย ชีวิกํ กปฺเปนฺตสฺส ชีวิตํ. อยํ ปเนตฺถ ปทตฺโถ – ปิณฺฑาย อุลตีติ ปิณฺโฑโล, ตสฺส กมฺมํ ปิณฺโฑลฺยํ, ปิณฺฑปริเยสเนน ชีวิกาติ อตฺโถ.

在以上例子中，(“边”)用于“下劣”之义。于此，也应当理解为“下劣”。因此，“诸比丘，这是生计中最下等的”，其义为：诸比丘，这是生计中最后、最下劣、一切中最卑贱的活命方式。所谓“乞食行”(piṇḍolyaṃ)，即是通过寻求食物、托钵行乞来维持生命的生活。此处的词义是：为食物而游行者，称为“宾头卢”(piṇḍola)；其行为，称为“乞食行”(piṇḍolyaṃ)，意思是依靠寻求食物维生。

อภิสาโปติ อกฺโกโส. กุปิตา หิ มนุสฺสา อตฺตโน ปจฺจตฺถิกํ ‘‘ปิโลติกขณฺฑํ นิวาเสตฺวา กปาลหตฺโถ ปิณฺฑํ ปริเยสมาโน จเรยฺยาสี’’ติ อกฺโกสนฺติ. อถ วา ‘‘กึ ตุยฺหํ อกาตพฺพํ อตฺถิ, โย ตฺวํ เอวํ พลวีริยูปปนฺโนปิ หิโรตฺตปฺปํ ปหาย กปโณ ปิณฺโฑโล วิจรสิ ปตฺตปาณี’’ติ เอวมฺปิ อกฺโกสนฺติเยว. ตญฺจ โข เอตนฺติ ตํ เอตํ อภิสปมฺปิ สมานํ ปิณฺโฑลฺยํ. กุลปุตฺตา อุเปนฺติ อตฺถวสิกาติ มม สาสเน ชาติกุลปุตฺตา จ อาจารกุลปุตฺตา จ อตฺถวสิกา การณวสิกา หุตฺวา การณวสํ ปฏิจฺจ อุเปนฺติ อุปคจฺฉนฺติ.

“咒骂”(abhisāpa)即是辱骂(akkosa)。因为愤怒的人会这样辱骂自己的敌人：“愿你穿着破布，手拿瓦钵，四处乞食！”或者这样辱骂：“你还有什么做不出来的？你如此富有力量和精力，却舍弃了惭愧心，像个可怜的宾头卢一样，手持着钵四处游荡！”这乞食行(piṇḍolyaṃ)本身就是一种咒骂。“良家子为求目的而来”，意思是在我的教法中，出身的良家子和行仪的良家子，都是出于某种目的、某种原因，依据某个原因而前来。

ราชาภินีตาติอาทีสุ เย รญฺโญ สนฺตกํ ขาทิตฺวา รญฺญา พนฺธนาคาเร พนฺธาปิตา ปลายิตฺวา ปพฺพชนฺติ, เต รญฺญา พนฺธนํ อภินีตตฺตา ราชาภินีตา นาม. เย ปน โจเรหิ อฏวิยํ คเหตฺวา เอกจฺเจสุ มาริยมาเนสุ [Pg.278] เอกจฺเจ ‘‘มยํ สามิ ตุมฺเหหิ วิสฺสฏฺฐา เคหํ อนชฺฌาวสิตฺวา ปพฺพชิสฺสาม, ตตฺถ ตตฺถ ยํ ยํ พุทฺธปูชาทิปุญฺญํ กริสฺสาม, ตโต ตโต ตุมฺหากํ ปตฺตึ ทสฺสามา’’ติ เตหิ วิสฺสฏฺฐา ปพฺพชนฺติ, เต โจราภินีตา นาม โจเรหิ มาเรตพฺพตํ อภินีตตฺตา. เย ปน อิณํ คเหตฺวา ปฏิทาตุํ อสกฺโกนฺตา ปลายิตฺวา ปพฺพชนฺติ, เต อิณฏฺฏา นาม. ตญฺจ โข เอตํ ปิณฺโฑลฺยํ กุลปุตฺตา มม สาสเน เนว ราชาภินีตา…เป… น อาชีวิกาปกตา อุเปนฺติ, อปิจ โข ‘‘โอติณฺณมฺหา ชาติยา…เป… ปญฺญาเยถา’’ติ อุเปนฺตีติ ปทสมฺพนฺโธ.

“国王逼迫者”(rājābhinīta)等中，那些吃了国王之物，被国王下令关进监狱后逃跑而出家之人，因被国王逼迫，故名为“国王逼迫者”。又，有些人被强盗在森林里抓住，当其中一些人正被杀害时，另一些人说：“主人啊，若你们释放我们，我们将不再居家，而是要出家。无论在何处做供养佛陀等福德，都将功德回向给你们”，他们因此被释放而出家，这些人因被强盗逼到要被杀害的地步，故名为“强盗逼迫者”(corābhinīta)。又，有些人借了债无力偿还，逃跑后出家，他们名为“为债所苦者”(iṇaṭṭa)。然而，此乞食(piṇḍolyaṃ)，良家子于我教法中出家，既非国王逼迫者……亦非为谋生而来，而是因为“我等已陷入生……愿能了知此整个苦蕴的终结”而出家，此乃文句之关联。

ตตฺถ โอติณฺณมฺหาติ โอติณฺณา อมฺหา. ชาติยาติอาทีสุ ตมฺหิ ตมฺหิ สตฺตนิกาเย ขนฺธานํ ปฐมาภินิพฺพตฺติ ชาติ, ปริปาโก ชรา, เภโท มรณํ. ญาติโรคโภคสีลทิฏฺฐิพฺยสเนหิ ผุฏฺฐสฺส สนฺตาโป อนฺโต นิชฺฌานํ โสโก, เตหิ ผุฏฺฐสฺส วจีวิปฺปลาโป ปริเทโว. อนิฏฺฐโผฏฺฐพฺพปฏิหตกายสฺส กายปีฬนํ ทุกฺขํ, อาฆาตวตฺถูสุ อุปหตจิตฺตสฺส เจโตปีฬนํ โทมนสฺสํ. ญาติพฺยสนาทีหิ เอว ผุฏฺฐสฺส ปริเทเวนปิ อธิวาเสตุํ อสมตฺถสฺส จิตฺตสนฺตาปสมุฏฺฐิโต ภุโส อายาโส อุปายาโส. เอเตหิ ชาติอาทีหิ โอติณฺณา ทุกฺโขติณฺณา, เตหิ ชาติอาทิทุกฺเขหิ อนฺโต อนุปวิฏฺฐา. ทุกฺขปเรตาติ เตหิ ทุกฺขทุกฺขวตฺถูหิ อภิภูตา. ชาติอาทโย หิ ทุกฺขสฺส วตฺถุภาวโต ทุกฺขา, ทุกฺขภาวโต จ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา ทุกฺขาติ. อปฺเปว นาม…เป… ปญฺญาเยถาติ อิมสฺส สกลสฺส วฏฺฏทุกฺขราสิสฺส ปริจฺเฉทกรณํ โอสานกิริยา อปิ นาม ปญฺญาเยยฺย.

于此，“otiṇṇamhā”即“otiṇṇā amhā”（我等已陷入）。在“生”（jāti）等词中，于各类有情界，诸蕴的初次生起为生，其成熟为老（jarā），其坏灭为死（maraṇa）。为亲属、疾病、财富、戒行、见解等不幸所触之人，其内心的热恼、深层的苦思为忧（soka）；为这些不幸所触者，其言语哀叹为悲（parideva）。为不悦之触所击之身的身体逼迫为苦（dukkha）；于可恼之事上心受伤害的心理逼迫为忧恼（domanassa）。同样为亲属不幸等所触，连悲叹亦无力承受，由内心热恼生起的极大困苦为绝望（upāyāsa）。为这些生等所陷入，即为苦所陷入，被这些生等之苦渗入内里。为苦所征服（dukkhaparetā），即为那些苦与苦事所压倒。生等因为是苦的依处而为苦，而忧、悲、苦、忧恼、绝望也因其苦的自性而为苦。“或许……愿能了知”（appeva nāma… paññāyethā），即愿能了知此整个轮回苦聚的界限，作究竟终结。

โส จ โหติ อภิชฺฌาลูติ อิทํ โย กุลปุตฺโต ‘‘ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสามี’’ติ ปุพฺเพ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา ปพฺพชิโต อปรภาเค ตํ ปพฺพชฺชํ ตถารูปํ กาตุํ น สกฺโกติ, ตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ อภิชฺฌาลูติ ปรภณฺฑานํ อภิชฺฌายิตา. ติพฺพสาราโคติ พลวราโค. พฺยาปนฺนจิตฺโตติ พฺยาปาเทน ปูติภูตตฺตา วิปนฺนจิตฺโต. ปทุฏฺฐมนสงฺกปฺโปติ ติขิณสิงฺโค วิย จณฺฑโคโณ ปเรสํ อุปฆาตวเสน ทุฏฺฐจิตฺโต. มุฏฺฐสฺสตีติ ภตฺตนิกฺขิตฺตกาโก วิย, มํสนิกฺขิตฺตสุนโข วิย จ นฏฺฐสฺสติ, อิธ กตํ เอตฺถ น สรติ. อสมฺปชาโนติ นิปฺปญฺโญ ขนฺธาทิปริจฺเฉทรหิโต. อสมาหิโตติ จณฺฑโสเต พทฺธนาวา วิย อสณฺฐิโต. วิพฺภนฺตจิตฺโตติ ปนฺถารุฬฺหมิโค วิย ภนฺตมโน. ปากตินฺทฺริโยติ ยถา คิหี [Pg.279] สํวราภาเวน ปริคฺคหปริชเน โอโลเกนฺติ อสํวุตินฺทฺริยา, เอวํ อสํวุตินฺทฺริโย โหติ.

“他就是贪婪的”（so ca hoti abhijjhālū），这是指某位良家子，先前生起“我将终结此苦”的念头而出家，后来却不能如实地修行出家生活，为了说明这种情况而说此语。于此，“贪婪的”（abhijjhālū）是指贪求他人财物。“强烈的贪欲”（tibbasārāgo）是指强而有力的贪爱。“心怀恶意”（byāpannacitto）是指由于恶意而心已腐坏，心已败坏。“怀有恶意念头”（paduṭṭhamanasaṅkappo）是指像利角的凶牛一般，怀有伤害他人的恶意。“失念”（muṭṭhassatī）是指像被投食的乌鸦或被扔肉的狗一样，失去正念，此处所做，彼处不忆。“不正知”（asampajāno）是指没有智慧，不能辨别蕴等。“心不专注”（asamāhito）是指像在急流中被缚的船一样，不得安住。“心意散乱”（vibbhantacitto）是指像走上大路的鹿一样，心意迷乱。“诸根放逸”（pākatindriyo）是指像在家人因无守护而观看自己的财产与眷属，诸根不守护，他也是这样不守护诸根。

ฉวาลาตนฺติ ฉวานํ ทฑฺฒฏฺฐาเน อลาตํ. อุภโตปทิตฺตํ มชฺเฌ คูถคตนฺติ ปมาเณน อฏฺฐงฺคุลมตฺตํ อุภโต ทฺวีสุ โกฏีสุ อาทิตฺตํ มชฺเฌ คูถมกฺขิตํ. เนว คาเมติ สเจ หิ ตํ ยุคนงฺคลโคปานสิปกฺขปาสกาทีนํ อตฺถาย อุปเนตุํ สกฺกา อสฺส คาเม กฏฺฐตฺถํ ผเรยฺย. สเจ เขตฺตกุฏิยา กฏฺฐตฺถรมญฺจกาทีนํ อตฺถาย อุปเนตุํ สกฺกา อสฺส, อรญฺเญ กฏฺฐตฺถํ ผเรยฺย. ยสฺมา ปน อุภยตฺถาปิ น สกฺกา, ตสฺมา เอวํ วุตฺตํ. ตถูปมาหนฺติ ตถูปมํ ฉวาลาตสทิสํ อหํ อิมํ ยถาวุตฺตปุคฺคลํ วทามิ. คิหิโภคา จ ปริหีโนติ โย อคาเร วสนฺเตหิ คิหีหิ ทายชฺเช ภาชิยมาเน อญฺญถา จ โภโค ลทฺธพฺโพ อสฺส, ตโต จ ปริหีโน. สามญฺญตฺถญฺจาติ อาจริยุปชฺฌายานํ โอวาเท ฐตฺวา ปริยตฺติปฏิเวธวเสน ปตฺตพฺพํ สามญฺญตฺถญฺจ น ปริปูเรติ. อิมํ ปน อุปมํ สตฺถา น ทุสฺสีลสฺส วเสน อาหริ, ปริสุทฺธสีลสฺส ปน อลสสฺส อภิชฺฌาทีหิ โทเสหิ ทูสิตจิตฺตสฺส ปุคฺคลสฺส วเสน อาหรีติ เวทิตพฺพํ.

“烧尸场的火炭”（chavālāta）是指在焚烧尸体之处的火炭。“两端燃烧，中间涂粪”是指长度约八指，两端燃烧而中间涂满粪便。“既不用于村庄”是说，如果它可以被带入村庄用作车轭、犁柄、门楣、门闩等，那么它就可以在村庄里充当木柴；如果它可以被带到田间孤邸（kuṭi）用作床榻等，那么它就可以在林野里充当木柴。但因为它在这两处都不能用，所以这么说。“我说的这个譬喻”是指，我说这个人就像那烧尸场的火炭一样。“他已失去在家之利”是指，当在家的在家人分配遗产或获得其他利益时，他已从中失去。“又未圆满沙门利益”是指，他不能依止阿阇梨和戒师（upajjhāya）的教导，通过教理与证悟而应达成的沙门利益也未能圆满。应当知道，导师举此譬喻，不是针对破戒者，而是针对戒行清净但懒惰、心被贪欲等过患所染污的人（puggala）。

คาถาสุ คิหิโภคาติ กามสุขสมฺโภคโต. ปริหีโนติ ชีโน. สามญฺญตฺถนฺติ ปฏิเวธพาหุสจฺจญฺเจว ปริยตฺติพาหุสจฺจญฺจ. ตาทิโส หิ อสุตํ โสตุํ สุตํ ปริโยทาเปตุํ น สกฺโกติ อลสภาวโต. ทุฏฺฐุ ภโคติ ทุพฺภโค, อลกฺขิโก กาฬกณฺณิปุริโส. ปริธํสมาโนติ วินสฺสมาโน. ปกิเรตีติ วิกิเรติ วิทฺธํเสติ. สพฺพเมตํ ภาวิโน สามญฺญตฺถสฺส อนุปฺปาทนเมว สนฺธาย วุตฺตํ. ฉวาลาตํว นสฺสตีติ โส ตาทิโส ปุคฺคโล ยถาวุตฺตํ ฉวาลาตํ วิย กสฺสจิ อนุปยุชฺชมาโน เอว นสฺสติ อุภโต ปริภฏฺฐภาวโต. เอวํ ‘‘กายวาจาหิ อกตวีติกฺกโมปิ จิตฺตํ อวิโสเธนฺโต นสฺสติ, ปเคว กตวีติกฺกโม ทุสฺสีโล’’ติ ตสฺส อปายทุกฺขภาคิภาวทสฺสเนน ทุสฺสีเล อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา ตโต สตฺเต วิเวเจตุกาโม ‘‘กาสาวกณฺฐา’’ติอาทินา คาถาทฺวยมาห. ตสฺสตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโต เอว.

在偈颂中，“在家之利”指的是享受欲乐。“失去”意为衰败。“沙门利益”指通达证悟与通达教理。这样的人由于懒惰，既不能听闻未闻之法，也不能净化已闻之法。“薄福者”即不幸之人，没有福报的不祥者（kāḷakaṇṇī）。“正在衰败”意为正在消亡。“散播”即散布、损毁。这一切都是针对未能生起未来沙门利益而说。“如烧尸场的火炭般毁灭”，这样的人就像前面所说的烧尸场的火炭一样，对谁都无用而自行毁灭，因为两头都已损坏。如此，“即使身口没有违犯，心却不净化也会毁灭，更何况已违犯的破戒者？”通过显示破戒者将有堕入恶趣受苦的份，为了使众生远离，所以说了“袈裟缠颈”等两首偈颂。其义已在前面解说。

ทุติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二经释义终。

๓. สงฺฆาฏิกณฺณสุตฺตวณฺณนา

3. 僧伽梨角经释义

๙๒. ตติเย [Pg.280] สงฺฆาฏิกณฺเณติ จีวรโกฏิยํ. คเหตฺวาติ ปรามสิตฺวา. อนุพนฺโธ อสฺสาติ อนุคโต ภเวยฺย. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘ภิกฺขเว, อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ อตฺตโน หตฺเถน มยา ปารุตสฺส สุคตมหาจีวรสฺส กณฺเณ ปรามสนฺโต วิย มํ อนุคจฺเฉยฺย, เอวํ มยฺหํ อาสนฺนตโร หุตฺวา วิหเรยฺยา’’ติ. ปาเท ปาทํ นิกฺขิปนฺโตติ คจฺฉนฺตสฺส มม ปาเท ปาทํ นิกฺขิตฺตฏฺฐาเน ปาทุทฺธารณานนฺตรํ อตฺตโน ปาทํ นิกฺขิปนฺโต. อุภเยนาปิ ‘‘ฐานคมนาทีสุ อวิชหนฺโต สพฺพกาลํ มยฺหํ สมีเป เอว วิหเรยฺย เจปี’’ติ ทสฺเสติ. โส อารกาว มยฺหํ, อหญฺจ ตสฺสาติ โส ภิกฺขุ มยา วุตฺตํ ปฏิปทํ อปูเรนฺโต มม ทูเรเยว, อหญฺจ ตสฺส ทูเรเยว. เอเตน มํสจกฺขุนา ตถาคตทสฺสนํ รูปกายสโมธานญฺจ อการณํ, ญาณจกฺขุนาว ทสฺสนํ ธมฺมกายสโมธานเมว จ ปมาณนฺติ ทสฺเสติ. เตเนวาห ‘‘ธมฺมญฺหิ โส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ น ปสฺสติ, ธมฺมํ อปสฺสนฺโต น มํ ปสฺสตี’’ติ. ตตฺถ ธมฺโม นาม นววิโธ โลกุตฺตรธมฺโม. โส จ อภิชฺฌาทีหิ ทูสิตจิตฺเตน น สกฺกา ปสฺสิตุํ, ตสฺมา ธมฺมสฺส อทสฺสนโต ธมฺมกายญฺจ น ปสฺสตีติ. ตถา หิ วุตฺตํ –

92. 在第三经中，“僧伽梨（saṅghāṭi）角”是指衣的边缘。“执持”就是触碰。“追随不舍”意思是紧紧跟随。这里是说：“诸比丘，如果有一个比丘用自己的手，像是在触碰我所披的善逝大衣的角一样追随我，这样非常亲近我而住。”“步步紧随”指的是在我行走时，在我抬脚之后，立刻把自己的脚放在我落脚的地方。这两种情况都是为了显示“即使在站立、行走等时候，也从不离开，一直在我身边而住”的意思。“他远离我，我也远离他”指的是，那个比丘没有圆满我所教导的行道，所以他远离我，我也远离他。这说明：以肉眼见如来、与色身共处，并非原因；唯以智眼见法、与法身共处，才是标准。因此说：“诸比丘，那个比丘没有见到法，没有见到法就是没有见到我。”这里所说的“法”指的是九种出世间法。这种法是不能以被贪欲等污染的心见到的，因此因为没有见到法，也就没有见到法身。正如所说：

‘‘กึ เต, วกฺกลิ, อิมินา ปูติกาเยน ทิฏฺเฐน? โย โข, วกฺกลิ, ธมฺมํ ปสฺสติ โส มํ ปสฺสติ; โย มํ ปสฺสติ, โส ธมฺมํ ปสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๘๗).

“瓦咖利（Vakkali），你看着这腐烂之身做什么呢？瓦咖利，见法者见我，见我者见法。”（《相应部》3.87）

‘‘ธมฺมภูโต พฺรหฺมภูโต’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๐๓; ปฏิ. ม. ๓.๕) จ.

以及“法身、梵身”（《中部》1.203；《无碍解道》3.5）。

‘‘ธมฺมกาโย อิติปิ, พฺรหฺมกาโย อิติปี’’ติ (ที. นิ. ๓.๑๑๘) จ อาทิ.

以及“此即法身，此即梵身”（《长部》3.118）等。

โยชนสเตติ โยชนสเต ปเทเส, โยชนสตมตฺถเกติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺพํ. อริยมคฺคาธิคมวเสน จสฺส อนภิชฺฌาลุอาทิภาโว ทฏฺฐพฺโพ.

“百由旬”是指在百由旬的范围内，意思是方圆百由旬。其余部分应按照与前面所说相反的方式来理解。通过证得圣道，应看到其不贪婪等状态。

คาถาสุ มหิจฺโฉติ กาเมสุ ติพฺพสาราคตาย มหาอิจฺโฉ. วิฆาตวาติ ปทุฏฺฐมนสงฺกปฺปตาย สตฺเตสุ อาฆาตวเสน มหิจฺฉตาย อิจฺฉิตาลาเภน จ วิฆาตวา. เอชานุโคติ เอชาสงฺขาตาย ตณฺหาย [Pg.281] ทาโส วิย หุตฺวา ตํ อนุคจฺฉนฺโต. ราคาทิกิเลสปริฬาหาภิภเวน อนิพฺพุโต. รูปาทิวิสยานํ อภิกงฺขเนน คิทฺโธ. ปสฺส ยาวญฺจ อารกาติ อเนชสฺส นิพฺพุตสฺส วีตเคธสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส โอกาสวเสน สมีเปปิ สมาโน มหิจฺโฉ วิฆาตวา เอชานุโค อนิพฺพุโต คิทฺโธ พาลปุถุชฺชโน ธมฺมสภาวโต ยตฺตกํ ทูเร, ตสฺส โส ทูรภาโว ปสฺส, วตฺตุมฺปิ น สุกรนฺติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ –

偈颂中的“大欲”(mahiccho)是指对诸欲有强烈的贪著。“有恼害”(vighātavā)是因为心怀恶意而对众生有嗔恨，又因欲求强烈而求之不得，故有恼害。“随逐动摇”(ejānugo)是说像奴隶一样追随名为“动摇”的渴爱。由于被贪等烦恼的热恼所征服，故“不寂灭”(anibbuto)。因为渴求色等境界而“贪婪”(giddho)。“看他多么遥远啊”的意思是：一个大欲、有恼害、随逐动摇、不寂灭、贪婪的愚痴凡夫，即使在空间上靠近无动摇、寂灭、离贪的正自觉者，但在法的自性上是多么遥远啊！看那遥远的程度，甚至难以言说。正如所说：

‘‘นภญฺจ ทูเร ปถวี จ ทูเร,ปารํ สมุทฺทสฺส ตถาหุ ทูเร;

ตโต หเว ทูรตรํ วทนฺติ,สตญฺจ ธมฺโม อสตญฺจ ราชา’’ติ. (อ. นิ. ๔.๔๗;

ชา. ๒.๒๑.๔๑๔);

“天空遥远，大地也遥远，他们说大海的彼岸也遥远；然而他们说，大王！比那更遥远的，是善人之法与不善人之法。”

ธมฺมมภิญฺญายาติ จตุสจฺจธมฺมํ อภิญฺญาย อญฺญาย ญาตตีรณปริญฺญาหิ ยถารหํ ปุพฺพภาเค ชานิตฺวา. ธมฺมมญฺญายาติ ตเมว ธมฺมํ อปรภาเค มคฺคญาเณน ปริญฺญาทิวเสน ยถามริยาทํ ชานิตฺวา. ปณฺฑิโตติ ปฏิเวธพาหุสจฺเจน ปณฺฑิโต. รหโทว นิวาเต จาติ นิวาตฏฺฐาเน รหโท วิย อเนโช กิเลสจลนรหิโต อุปสมฺมติ, ยถา โส รหโท นิวาตฏฺฐาเน วาเตน อนพฺภาหโต สนฺนิสินฺโนว โหติ, เอวํ อยมฺปิ สพฺพถาปิ ปฏิปฺปสฺสทฺธกิเลโส กิเลสจลนรหิโต อรหตฺตผลสมาธินา วูปสมฺมติ, สพฺพกาลํ อุปสนฺตสภาโวว โหติ. อเนโชติ โส เอวํ อเนชาทิสภาโว อรหา อเนชาทิสภาวสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส โอกาสโต ทูเรปิ สมาโน ธมฺมสภาวโต อทูเร สนฺติเก เอวาติ.

“了知法后”(Dhammam abhiññāya)是指在前期，通过审察遍知等方式，如理地亲证了知四圣谛法。“通达法后”(Dhammam aññāya)是指在后期，通过道智，以遍知等方式，如其界限地了知此法。“智者”(paṇḍito)是指因证悟与多闻而为智者。“如无风之深湖”是指：像无风之处的深湖一样，无动摇，无烦恼的扰动而寂静；就像那深湖在无风之处不被风吹动而沉静，此人也通过阿罗汉果定而完全平息了烦恼，远离烦恼的扰动，恒常处于寂静的状态。“无动摇者”(anejo)是指：这位具有无动摇等性质的阿罗汉，即使在空间上远离具有无动摇等性质的正自觉者，但在法的自性上并不遥远，而是在近处。

ตติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第三经释义终。

๔. อคฺคิสุตฺตวณฺณนา

4. 火经释义

๙๓. จตุตฺเถ อนุทหนฏฺเฐน อคฺคิ, ราโค เอว อคฺคิ ราคคฺคิ. ราโค หิ อุปฺปชฺชมาโน สตฺเต อนุทหติ ฌาเปติ, ตสฺมา ‘‘อคฺคี’’ติ วุจฺจติ. อิตเรสุปิ ทฺวีสุ เอเสว นโย. ตตฺถ ยถา อคฺคิ ยเทว อินฺธนํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชติ, ตํ นิทหติ, มหาปริฬาโห จ โหติ, เอวมิเมปิ [Pg.282] ราคาทโย ยสฺมึ สนฺตาเน สยํ อุปฺปนฺนา, ตํ นิทหนฺติ, มหาปริฬาหา จ โหนฺติ ทุนฺนิพฺพาปยา. เตสุ ราคปริฬาเหน สนฺตตฺตหทยานํ อิจฺฉิตาลาภทุกฺเขน มรณปฺปตฺตานํ สตฺตานํ ปมาณํ นตฺถิ. อยํ ตาว ราคสฺส อนุทหนตา. โทสสฺส ปน อนุทหนตาย วิเสสโต มโนปโทสิกา เทวา, โมหสฺส อนุทหนตาย ขิฑฺฑาปโทสิกา เทวา จ นิทสฺสนํ. โมหวเสน หิ เตสํ สติสมฺโมโส โหติ, ตสฺมา ขิฑฺฑาวเสน อาหารเวลํ อติวตฺเตนฺตา กาลํ กโรนฺติ. อยํ ตาว ราคาทีนํ ทิฏฺฐธมฺมิโก อนุทหนภาโว. สมฺปรายิโก ปน นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตาปนวเสน โฆรตโร ทุรธิวาโส จ. อยญฺจ อตฺโถ อาทิตฺตปริยาเยน วิภาเวตพฺโพ.

93. 第四，以烧灼之义为火，贪就是火，称为贪火。因为贪生起时能烧灼、焚烧众生，所以称为“火”。其余两种也是如此。譬如火依靠任何燃料而生起，就会烧毁它，并产生极大热恼；同样，这些贪等烦恼也在其生起的相续中烧毁该相续，并产生难以熄灭的极大热恼。其中，被贪的热恼所烧灼，因求不得苦而命终的众生，其数量不可估量。这即是贪的烧灼性。至于嗔的烧灼性，特别以意愤天(manopadosikā devā)为例；痴的烧灼性，则以戏忘天(khiḍḍāpadosikā devā)为例。因为由于痴，他们失去正念，因此因耽于嬉戏而错过进食时间，从而命终。这即是贪等在现法中的烧灼状态。至于在来世，则因导致投生于地狱等处而更为可怕且难以忍受。此义应当以《燃火经》(Ādittapariyāya)来阐明。

คาถาสุ กาเมสุ มุจฺฉิเตติ วตฺถุกาเมสุ ปาตพฺยตาวเสน มุจฺฉํ พาลฺยํ ปมาทํ มิจฺฉาจารํ อาปนฺเน. พฺยาปนฺเนติ พฺยาปนฺนจิตฺเต ทหตีติ สมฺพนฺโธ. นเร ปาณาติปาติโนติ อิทํ โทสคฺคิสฺส. อริยธมฺเม อโกวิเทติ เย ขนฺธายตนาทีสุ สพฺเพน สพฺพํ อุคฺคหปริปุจฺฉาย มนสิการรหิตา อริยธมฺมสฺส อกุสลา, เต สมฺโมเหน อภิภูตา วิเสเสน สมฺมูฬฺหา นามาติ วุตฺตา. เอเต อคฺคี อชานนฺตาติ ‘‘เอเต ราคคฺคิอาทโย อิธ เจว สมฺปราเย จ อนุทหนฺตี’’ติ อชานนฺตา ปริญฺญาภิสมยวเสน ปหานาภิสมยวเสน จ อปฺปฏิวิชฺฌนฺตา. สกฺกายาภิรตาติ สกฺกาเย อุปาทานกฺขนฺธปญฺจเก ตณฺหาทิฏฺฐิมานนนฺทนาภิรตา. วฑฺฒยนฺตีติ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชเนน วฑฺฒยนฺติ อาจินนฺติ. นิรยนฺติ อฏฺฐวิธํ มหานิรยํ, โสฬสวิธํ อุสฺสทนิรยนฺติ สพฺพมฺปิ นิรยํ. ติรจฺฉานญฺจ โยนิโยติ ติรจฺฉานโยนิโย จ. อสุรนฺติ อสุรกายํ เปตฺติวิสยญฺจ วฑฺฒยนฺตีติ สมฺพนฺโธ.

在偈颂中，“沉溺于欲乐”指因贪著物质欲乐而陷入愚痴、放逸与邪行。“腐败者”与“以腐败之心焚烧”相关。“杀害众生者”此指嗔火。“于圣法无知”指那些对蕴、处等完全不学习、不询问、不作意，于圣法不善巧的人；他们被痴所征服，被称为特别愚痴者。“不知此等火”谓不知贪火等在今生与来世中燃烧，不能通过遍知现观与断除现观而彻知。“乐于有身”指乐于对作为有身的五取蕴起贪、见、慢与欢喜。“增长”指不断生起而累积。“地狱”指八大地狱、十六近边地狱等一切地狱。“以及畜生胎”指畜生胎。“阿修罗”与“增长阿修罗身及饿鬼界”相关。

เอตฺตาวตา ราคคฺคิอาทีนํ อิธ เจว สมฺปราเย จ อนุทหนภาวทสฺสนมุเขน วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เนสํ นิพฺพาปเนน วิวฏฺฏํ ทสฺเสตุํ ‘‘เย จ รตฺตินฺทิวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยุตฺตาติ ภาวนานุโยควเสน ยุตฺตา. กตฺถ? สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน. เตน อญฺญสาสเน ราคคฺคิอาทีนํ นิพฺพาปนาภาวํ ทสฺเสติ. ตถา หิ อนญฺญสาธารณํ เตสํ นิพฺพาปนวิธึ อสุภกมฺมฏฺฐานํ สงฺเขเปเนว ทสฺเสนฺโต –

如此，在通过揭示贪火等在今生与来世的烧灼状态而阐明了轮回之后，现在，为了通过熄灭它们来阐明出离轮回，而说了“彼等于日夜”等偈颂。于此，“相应”指通过修习禅修而相应。在何处？在正等觉者的教法中。以此显示，在其他教法中，贪火等是无法被熄灭的。确实，他如此以简要的方式揭示了那不共于他者的、熄灭它们的方法——不净业处(asubhakammaṭṭhāna)：

‘‘เต นิพฺพาเปนฺติ ราคคฺคึ, นิจฺจํ อสุภสญฺญิโน;

โทสคฺคึ ปน เมตฺตาย, นิพฺพาเปนฺติ นรุตฺตมา;

โมหคฺคึ ปน ปญฺญาย, ยายํ นิพฺเพธคามินี’’ติ. –

“恒常作不净想者，熄灭贪火；人中最上者以慈心熄灭嗔火；又以那导向决择的智慧熄灭痴火。”

อาห[Pg.283]. ตตฺถ อสุภสญฺญิโนติ ทฺวตฺตึสาการวเสน เจว อุทฺธุมาตกาทิวเสน จ อสุภภาวนานุโยเคน อสุภสญฺญิโน. เมตฺตายาติ ‘‘โส เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๖๔, ๖๖) วุตฺตาย เมตฺตาภาวนาย. เอตฺถ จ อสุภชฺฌานญฺจ ปาทกํ กตฺวา นิพฺพตฺติตอนาคามิมคฺเคน ราคคฺคิโทสคฺคีนํ นิพฺพาปนํ เวทิตพฺพํ. ปญฺญายาติ วิปสฺสนาปญฺญาสหิตาย มคฺคปญฺญาย. เตเนวาห ‘‘ยายํ นิพฺเพธคามินี’’ติ. สา หิ กิเลสกฺขนฺธํ วินิวิชฺฌนฺตี คจฺฉติ ปวตฺตตีติ นิพฺเพธคามินีติ วุจฺจติ. อเสสํ ปรินิพฺพนฺตีติ อรหตฺตมคฺเคน อเสสํ ราคคฺคิอาทึ นิพฺพาเปตฺวา สอุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ฐิตา ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺติยา นิปกา ปุพฺเพว สมฺมปฺปธาเนน สพฺพโส โกสชฺชสฺส สุปฺปหีนตฺตา ผลสมาปตฺติสมาปชฺชเนน อกิลาสุภาเวน จ รตฺตินฺทิวมตนฺทิตา จริมกจิตฺตนิโรเธน อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา อเสสํ ปรินิพฺพนฺติ. ตโต จ อเสสํ นิสฺเสสํ วฏฺฏทุกฺขํ อจฺจคุํ อติกฺกมํสุ.

文中说“修不净想者”，是指通过三十二身分以及膨胀尸等修习不净想的人。“慈”即《增支部》所说的“以与慈俱之心遍满一方而住”的慈心修习。此处应当知道，以不净禅为基础所生的不还道，能够熄灭贪火与嗔火。“慧”是指与观(vipassanā)慧相应的道慧。因此说“导向决择”，因为它能穿透诸烦恼蕴而前进，故称为“导向决择”。他们以阿罗汉道彻底熄灭贪火等后，安住于有余依涅槃界；因智慧增长而具念，先前已通过正勤完全断除懈怠，通过证入果定而不疲倦，昼夜不懈，最后心识息灭时，于无余依涅槃界究竟寂灭。由此，他们彻底、无余地超越了轮回之苦。

เอวํ เย ราคคฺคิอาทิเก นิพฺพาเปนฺติ, เตสํ อนุปาทิเสสนิพฺพาเนน นิพฺพุตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปฏิวิทฺธคุเณหิ โถเมนฺโต โอสานคาถมาห. ตตฺถ อริยทฺทสาติ อริเยหิ พุทฺธาทีหิ ปสฺสิตพฺพํ กิเลเสหิ วา อารกตฺตา อริยํ นิพฺพานํ, อริยํ จตุสจฺจเมว วา ทิฏฺฐวนฺโตติ อริยทฺทสา. เวทสฺส มคฺคญาณสฺส, เตน วา เวเทน สํสารสฺส ปริโยสานํ คตาติ เวทคุโน. สมฺมทญฺญายาติ สมฺมเทว สพฺพํ อาชานิตพฺพํ กุสลาทึ ขนฺธาทิญฺจ ชานิตฺวา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

如此，在为那些熄灭了贪火等的人以无余依涅槃显示寂灭之后，现在，以他们所通达的功德来赞颂，并说了总结偈。其中，“圣见者”(ariyaddasā)是指：已见圣者（佛陀等）所见的、或因远离诸烦恼而为“圣”的涅槃；或已见四圣谛者，故为“圣见者”。“知究竟者”(vedagū)是指：以道智，或凭此道智，已达轮回之终结者。“正知者”(sammadaññāya)是指：如实地了知一切应知法，如善法、诸蕴等。其余如前所述。

จตุตฺถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第四经释义终。

๕. อุปปริกฺขสุตฺตวณฺณนา

5. 审察经释义

๙๔. ปญฺจเม ตถา ตถาติ เตน เตน ปกาเรน. อุปปริกฺเขยฺยาติ วีมํเสยฺย ปริตุเลยฺย สมฺมเสยฺย วา. ยถา ยถาสฺส อุปปริกฺขโตติ ยถา ยถา อสฺส ภิกฺขุโน อุปปริกฺขนฺตสฺส. พหิทฺธา จสฺส วิญฺญาณํ อวิกฺขิตฺตํ อวิสฏนฺติ พหิทฺธา รูปาทิอารมฺมเณ อุปฺปชฺชนกวิกฺเขปาภาวโต อวิกฺขิตฺตํ สมาหิตํ, ตโต เอว อวิสฏํ สิยา[Pg.284]. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ภิกฺขเว, เยน เยน ปกาเรน อิมสฺส อารทฺธวิปสฺสกสฺส ภิกฺขุโน อุปปริกฺขโต สงฺขาเร สมฺมสนฺตสฺส ปุพฺเพ สมาหิตาการสลฺลกฺขณวเสน สมถนิมิตฺตํ คเหตฺวา สกฺกจฺจํ นิรนฺตรํ สมฺมสนญาณํ ปวตฺเตนฺตสฺส อตฺตโน วิปสฺสนาจิตฺตํ กมฺมฏฺฐานโต พหิทฺธา รูปาทิอารมฺมเณ อุปฺปชฺชนกํ น สิยา, อจฺจารทฺธวีริยตาย อุทฺธจฺจปกฺขิยํ น สิยา, เตน เตน ปกาเรน ภิกฺขุ อุปปริกฺเขยฺย ปริตุเลยฺยาติ. อชฺฌตฺตํ อสณฺฐิตนฺติ ยสฺมา วีริเย มนฺทํ วหนฺเต สมาธิสฺส พลวภาวโต โกสชฺชาภิภเวน อชฺฌตฺตํ โคจรชฺฌตฺตสงฺขาเต กมฺมฏฺฐานารมฺมเณ สงฺโกจวเสน ฐิตตฺตา สณฺฐิตํ นาม โหติ, วีริยสมตาย ปน โยชิตาย อสณฺฐิตํ โหติ วีถึ ปฏิปนฺนํ. ตสฺมา ยถา ยถาสฺส อุปปริกฺขโต วิญฺญาณํ อชฺฌตฺตํ อสณฺฐิตํ อสฺส, วีถิปฏิปนฺนํ สิยา, ตถา ตถา อุปปริกฺเขยฺย. อนุปาทาย น ปริตสฺเสยฺยาติ ยถา ยถาสฺส อุปปริกฺขโต ‘‘เอตํ มม, เอโส เม อตฺตา’’ติ ตณฺหาทิฏฺฐิคฺคาหวเสน รูปาทีสุ กญฺจิ สงฺขารํ อคฺคเหตฺวา ตโต เอว ตณฺหาทิฏฺฐิคฺคาหวเสน น ปริตสฺเสยฺย, ตถา ตถา อุปปริกฺเขยฺยาติ สมฺพนฺโธ. กถํ ปน อุปปริกฺขโต ติวิธมฺเปตํ สิยาติ? อุทฺธจฺจปกฺขิเย โกสชฺชปกฺขิเย จ ธมฺเม วชฺเชนฺโต วีริยสมตํ โยเชตฺวา ปุพฺเพว วิปสฺสนุปกฺกิเลเสหิ จิตฺตํ วิโสเธตฺวา ยถา สมฺมเทว วิปสฺสนาญาณํ วิปสฺสนาวีถึ ปฏิปชฺชติ, ตถา สมฺมสโต.

94. 在第五经中，“如是如是”指以各种方式。“应观察”即应审察、衡量或思惟。“随其观察时”即随该比丘如何观察。“其心识于外不散乱、不驰逸”即因对外在色等所缘不生起散乱，故不散乱而得定，由此亦不驰逸。此即是说：诸比丘，对于此已发起观(vipassanā)的比丘，当他以各种方式观察、思惟诸行时，依先前已安住的状态之相把握止相，恭敬、不间断地令思惟智转起时，其观心不应从业处转向外在色等所缘，亦不应因过度精进而落入掉举，故比丘应以各种方式观察、衡量。“于内不滞住”即：当精进力弱时，定力强盛，因懈怠所胜，于内境（即业处所缘）中收缩而住，此名为“滞住”；若能运用平衡的精进，则不滞住，行于（观）道。因此，随其观察时，其心识于内不滞住，行于（观）道，比丘应如是观察。“不执取故不生扰动”即：随其观察时，不以“此是我的，此是我”等爱见执取色等任何行，由此不因爱见执取而生扰动，应如是观察，此为关联。然则如何观察才能成就这三事呢？要避开倾向掉举与懈怠的法，调节精进平衡，先去除观的染污(vipassanupakkilesa)而净化其心，如理思惟，从而使观智行于观道。

อิติ ภควา จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานิกสฺส ภิกฺขุโน อนุกฺกเมน ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิยา อารทฺธาย อจฺจารทฺธวีริยอติสิถิลวีริยวิปสฺสนุปกฺกิเลเสหิ จิตฺตสฺส วิโสธนูปายํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตถา วิโสธิเต วิปสฺสนาญาเณ น จิรสฺเสว วิปสฺสนํ มคฺเคน ฆเฏตฺวา สกลวฏฺฏทุกฺขสมติกฺกมาย สํวตฺตนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘พหิทฺธา, ภิกฺขเว, วิญฺญาเณ’’ติอาทิมาห, ตํ วุตฺตนยเมว. ยํ ปน วุตฺตํ – ‘‘อายตึ ชาติชรามรณทุกฺขสมุทยสมฺภโว น โหตี’’ติ, ตสฺสตฺโถ – เอวํ วิปสฺสนํ มคฺเคน ฆเฏตฺวา มคฺคปฏิปาฏิยา อคฺคมคฺเคน อนวเสสโต กิเลเสสุ ขีเณสุ อายตึ อนาคเต ชาติชรามรณสกลวฏฺฏทุกฺขสมุทยสงฺขาโต สมฺภโว อุปฺปาโท จ น โหติ, ชาติสงฺขาโต วา ทุกฺขสมุทโย ชรามรณสงฺขาโต ทุกฺขสมฺภโว จ น โหติ.

如是，世尊为修习四圣谛业处的比丘，开示了为次第成就道智见清净(paṭipadāñāṇadassanavisuddhi)而净化内心、去除过度精进、过于懈怠及观之染污的方法。如今，为了开示当观智如此清净时，就能迅速地以道结合观，从而导向超越一切轮回之苦，而说了“诸比丘，于外识……”等，其义如前所述。至于所说“未来不再有生老死苦的集与生”，其义是：如此以道结合观，通过道的次第，以最高的道将烦恼无余灭尽后，在未来就不会再有被称为生老死的一切轮回苦的集起与生起；或者说，不会再有以生为名的苦集，以及以老死为名的苦生。

คาถายํ [Pg.285] สตฺตสงฺคปฺปหีนสฺสาติ ตณฺหาสงฺโค, ทิฏฺฐิสงฺโค, มานสงฺโค, โกธสงฺโค, อวิชฺชาสงฺโค, กิเลสสงฺโค, ทุจฺจริตสงฺโคติ อิเมสํ สตฺตนฺนํ สงฺคานํ ปหีนตฺตา สตฺตสงฺคปฺปหีนสฺส. เกจิ ปน ‘‘สตฺตานุสยา เอว สตฺต สงฺคา’’ติ วทนฺติ. เนตฺติจฺฉินฺนสฺสาติ ฉินฺนภวเนตฺติกสฺส. วิกฺขีโณ ชาติสํสาโรติ ปุนปฺปุนํ ชายนวเสน ปวตฺติยา ชาติเหตุกตฺตา จ ชาติภูโต สํสาโรติ ชาติสํสาโร, โส ภวเนตฺติยา ฉินฺนตฺตา วิกฺขีโณ ปริกฺขีโณ, ตโต เอว นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ.

于偈颂中，“已断七结”(sattasaṅgappahīnassa)是指：因已断除贪结、见结、慢结、瞋结、无明结、烦恼结、恶行结这七种结，故称“已断七结”。有些人则说：“七随眠(sattānusayā)即是七结”。“导管已断”(Netticchinnassa)是指已斩断有之导管(bhavanetti)。“生之轮回已尽”(Vikkhīṇo jātisaṃsāro)是指：由于一再出生而延续，且以生为因，故称“生之轮回”；此轮回因有之导管已被斩断而灭尽、竭尽，因此他不再有后有。

ปญฺจมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第五经释义终。

๖. กามูปปตฺติสุตฺตวณฺณนา

6. 欲生经释义

๙๕. ฉฏฺเฐ กามูปปตฺติโยติ กามปฏิลาภา กามปฏิเสวนา วา. ปจฺจุปฏฺฐิตกามาติ นิพทฺธกามา นิพทฺธารมฺมณา ยถา ตํ มนุสฺสา. มนุสฺสา หิ นิพทฺธวตฺถุสฺมึ วสํ วตฺเตนฺติ. ยตฺถ ปฏิพทฺธจิตฺตา โหนฺติ, สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ ทตฺวา ตเมว มาตุคามํ อาเนตฺวา นิพทฺธโภคํ ภุญฺชนฺติ. เอกจฺเจ จ เทวา. จาตุมหาราชิกโต ปฏฺฐาย หิ จตุเทวโลกวาสิโน นิพทฺธวตฺถุสฺมึเยว วสํ วตฺเตนฺติ. ปญฺจสิขวตฺถุ เจตฺถ นิทสฺสนํ. ตถา เอกจฺเจ อาปายิเก เนรยิเก ฐเปตฺวา เสสอปายสตฺตาปิ นิพทฺธวตฺถุสฺมึเยว วสํ วตฺเตนฺติ. มจฺฉา หิ อตฺตโน มจฺฉิยา, กจฺฉโป กจฺฉปิยาติ เอวํ สพฺเพปิ ติรจฺฉานา เปตา วินิปาติกา จ. ตสฺมา เนรยิเก ฐเปตฺวา เสสอปายสตฺเต อุปาทาย ยาว ตุสิตกายา อิเม สตฺตา ปจฺจุปฏฺฐิตกามา นาม, นิมฺมานรติโนติ สยํ นิมฺมิเต นิมฺมาเน รติ เอเตสนฺติ นิมฺมานรติโน. เต หิ นีลปีตาทิวเสน ยาทิสํ ยาทิสํ รูปํ อิจฺฉนฺติ, ตาทิสํ ตาทิสํ นิมฺมินิตฺวา รมนฺติ อายสฺมโต อนุรุทฺธสฺส ปุรโต มนาปกายิกา เทวตา วิย. ปรนิมฺมิตวสวตฺติโนติ ปเรหิ นิมฺมิเต กาเม วสํ วตฺเตนฺตีติ ปรนิมฺมิตวสวตฺติโน. เตสญฺหิ มนํ ญตฺวา ปเร ยถารุจิตํ กามโภคํ นิมฺมินนฺติ, เต ตตฺถ วสํ วตฺเตนฺติ. กถํ เต ปรสฺส มนํ ชานนฺตีติ? ปกติเสวนาวเสน. ยถา หิ กุสโล สูโท รญฺโญ ภุญฺชนฺตสฺส ยํ ยํ รุจฺจติ, ตํ ตํ ชานาติ, เอวํ ปกติยา อภิรุจิตารมฺมณํ ญตฺวา ตาทิเสเยว นิมฺมินนฺติ, เต ตตฺถ วสํ [Pg.286] วตฺเตนฺติ, เมถุนเสวนาทิวเสน กาเม ปริภุญฺชนฺติ. เกจิ ปน ‘‘หสิตมตฺเตน โอโลกิตมตฺเตน อาลิงฺคิตมตฺเตน หตฺถคฺคหณมตฺเตน จ เตสํ กามกิจฺจํ อิชฺฌตี’’ติ วทนฺติ, ตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘เอตํ ปน นตฺถี’’ติ ปฏิกฺขิตฺตํ. น หิ กาเยน อผุสนฺตสฺส โผฏฺฐพฺพํ กามกิจฺจํ สาเธติ. ฉนฺนมฺปิ กามาวจรเทวานํ กามา ปากติกา เอว. วุตฺตญฺเหตํ –

95. 于第六经中，“欲生”(kāmūpapatti)是指获得欲乐或享受欲乐。“现前欲乐”(Paccupaṭṭhitakāmā)是指那些执着于欲乐、心系欲乐对象者，例如人类。人类确实常在执着的事物上行事。他们心意执着于何处，即使布施了成百上千财物，仍要把同一个女人带来，执着地享受。某些天神也是如此。从四大王天(Cātumahārājika)开始，居住在四天界的天神同样在执着的事物上行事。五髻(Pañcasikha)的故事即是此例。同样，除了地狱众生，其他恶趣众生也都在执着的事物上行事。鱼执着于雌鱼，龟执着于雌龟，所有畜生、饿鬼和堕落者(vinipātika)皆是如此。因此，除了地狱众生，从其他恶趣众生直到兜率天(Tusita)，这些众生都称为“现前欲乐者”。“化乐天”(nimmānaratino)是指那些在自己变化出的事物中获得喜乐者。他们随心所欲地变化出青黄等色的形相而享乐，就像出现在具寿阿那律面前的意乐天(manāpakāyikā)天女一样。“他化自在天”(Paranimmitavasavattino)是指那些在他人所变化出的欲乐中行使自在者。他人了知其心意后，便按其喜好变化出欲乐享受，他们于其中行使自在。他们如何了知他人的心意呢？通过平时的侍奉。就像善巧的厨师知道国王用餐时的偏好一样，他们也是通过了知对方平时喜好的所缘，而变化出相应的境界，他们于其中行使自在，通过交合等方式享用欲乐。有些人说“仅通过微笑、注视、拥抱或执手，他们的欲事便得以完成”，但这在义注(aṭṭhakathā)中已被驳斥：“此事并不存在”。不以身触对所触，欲事是无法完成的。六欲界天神的欲事也是自然的。如所说：——

‘‘ฉ เอเต กามาวจรา, สพฺพกามสมิทฺธิโน;

สพฺเพสํ เอกสงฺขาตํ, อายุ ภวติ กิตฺตก’’นฺติ. (วิภ. ๑๐๒๓);

“此六欲界天，诸欲皆圆满；彼等诸寿命，究竟有几何？”

คาถาสุ เย จญฺเญติ เย ยถาวุตฺตเทเวหิ อญฺเญ จ กามโภคิโน มนุสฺสา เจว เอกจฺเจ อปายูปคา จ สพฺเพ เต. อิตฺถภาวญฺญถาภาวนฺติ อิมํ ยถาปฏิลทฺธตฺตภาวญฺเจว, อุปปตฺติภวนฺตรสงฺขาตํ อิโต อญฺญถาภาวญฺจาติ ทฺวิปฺปเภทํ สํสารํ นาติวตฺตเร น อติกฺกมนฺติ. สพฺเพ ปริจฺจเช กาเมติ ทิพฺพาทิเภเท สพฺเพปิ กาเม วตฺถุกาเม จ กิเลสกาเม จ ปริจฺจเชยฺย. กิเลสกาเม อนาคามิมคฺเคน ปชหนฺโตเยว หิ วตฺถุกาเม ปริจฺจชติ นาม. ปิยรูปสาตคธิตนฺติ ปิยรูเปสุ รูปาทีสุ สุขเวทนสฺสาเทน คธิตํ คิทฺธํ. เฉตฺวา โสตํ ทุรจฺจยนฺติ อญฺเญหิ ทุรจฺจยํ ทุรติกฺกมํ ตณฺหาโสตํ อรหตฺตมคฺเคน สมุจฺฉินฺทิตฺวา. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมวาติ.

偈颂中的“以及其他”，是指除了前述的天神外，其他享受欲乐的人类以及某些生于恶趣者，所有这些。“此有与他有”（itthabhāvaññathābhāvaṃ），是指此已得的存在状态，以及被称为转生到另一存在的他有，他们都无法超越这两种形态的轮回。“应当舍弃一切欲”，是指天界等各种欲，即物质欲（vatthukāma）和烦恼欲（kilesakāma），都应当舍弃。因为只有通过不还道（anāgāmimagga）舍断烦恼欲，才称得上是舍弃了物质欲。“贪著于可意可喜之色”，是指对可爱的色等境界，因快乐感受的滋味而贪著、执取。“斩断难以逾越之流”，是指以阿罗汉道（arahattamagga）彻底斩断他人难以逾越、难以超越的渴爱之流。其余意义如同前面所说的一样。

ฉฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第六经释义终。

๗. กามโยคสุตฺตวณฺณนา

7. 欲轭经释义

๙๖. สตฺตเม กามโยคยุตฺโตติ ปญฺจกามคุณิโก ราโค กามโยโค, เตน ยุตฺโต กามโยคยุตฺโต, อสมุจฺฉินฺนกามราคสฺเสตํ อธิวจนํ. รูปารูปภเวสุ ฉนฺทราโค ภวโยโค, ตถา ฌานนิกนฺติ สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต จ ราโค, เตน ยุตฺโต ภวโยคยุตฺโต, อปฺปหีนภวราโคติ อตฺโถ. อาคามีติ พฺรหฺมโลเก ฐิโตปิ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน อิมํ มนุสฺสโลกํ อาคมนสีโล. เตเนวาห ‘‘อาคนฺตา อิตฺถตฺต’’นฺติ. มนุสฺสตฺตภาวสงฺขาตํ อิตฺถภาวํ อาคมนธมฺโม[Pg.287], มนุสฺเสสุ อุปปชฺชนสีโลติ อตฺโถ. กามญฺเจตฺถ กามโยโค อิตฺถตฺตํ อาคมนสฺส การณํ. โย ปน กามโยคยุตฺโต, โส เอกนฺเตน ภวโยคยุตฺโตปิ โหตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘กามโยคยุตฺโต, ภิกฺขเว, ภวโยคยุตฺโต’’ติ อุภยมฺปิ เอกชฺฌํ กตฺวา วุตฺตํ.

96. 在第七经中，“与欲轭相应者”（kāmayogayutta）：对五妙欲的贪是欲轭（kāmayoga），与此相应者称为“与欲轭相应者”，这是对尚未根除欲贪者的称谓。对色界与无色界诸有的欲与贪是有轭（bhavayoga），同样，与禅定之乐（jhānanikanti）及常见（sassatadiṭṭhi）俱行的贪也是，与此相应者称为“与有轭相应者”，意思是尚未舍弃有贪。“还来者”（āgāmī）：指即使安住于梵天界，也因结生（paṭisandhi）而有来到此人间的倾向。因此说“会来到此界”（āgantā itthattaṃ）。即有来到此人间存在状态的属性，意思是有在人间投生的倾向。于此，欲轭是来到此界的原因。然而，为了表明“凡是与欲轭相应者，也必定与有轭相应”，所以将两者合在一起说：“诸比丘，与欲轭相应者，也与有轭相应。”

กามโยควิสํยุตฺโตติ เอตฺถ อสุภชฺฌานมฺปิ กามโยควิสํโยโค, ตํ ปาทกํ กตฺวา อธิคโต อนาคามิมคฺโค เอกนฺเตเนว กามโยควิสํโยโค นาม, ตสฺมา ตติยมคฺคผเล ฐิโต อริยปุคฺคโล ‘‘กามโยควิสํยุตฺโต’’ติ วุตฺโต. ยสฺมา ปน รูปารูปภเวสุ ฉนฺทราโค อนาคามิมคฺเคน น ปหียติ, ตสฺมา โส อปฺปหีนภวโยคตฺตา ‘‘ภวโยคยุตฺโต’’ติ วุตฺโต. อนาคามีติ กามโลกํ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน อนาคมนโต อนาคามี. กามโยควิสํโยควเสเนว หิ สทฺธึ อนวเสสโอรมฺภาคิยสํโยชนสมุคฺฆาเตน อชฺฌตฺตสํโยชนาภาวสิทฺธิโต อิตฺถตฺตํ อนาคนฺตฺวา โหติ, ตตฺถ ปรินิพฺพายี อนาวตฺติธมฺโม. ยสฺส ปน อนวเสสํ ภวโยโค ปหีโน, ตสฺส อวิชฺชาโยคาทิอวสิฏฺฐกิเลสาปิ ตเทกฏฺฐภาวโต ปหีนา เอว โหนฺตีติ, โส ปริกฺขีณภวสํโยชโน ‘‘อรหํ ขีณาสโว’’ติ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ ‘‘กามโยควิสํยุตฺโต, ภิกฺขเว, ภวโยควิสํยุตฺโต อรหํ โหติ ขีณาสโว’’ติ. เอตฺถ จ กามโยควิสํโยโค อนาคามี จตุตฺถชฺฌานสฺส สุขทุกฺขโสมนสฺสโทมนสฺสปฺปหานํ วิย, ตติยมคฺคสฺส ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสสํโยชนปริกฺขโย วิย จ จตุตฺถมคฺคสฺส วณฺณภณนตฺถํ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ปฐมปเทน โสตาปนฺนสกทาคามีหิ สทฺธึ สพฺโพ ปุถุชฺชโน คหิโต, ทุติยปเทน ปน สพฺโพ อนาคามี, ตติยปเทน อรหาติ อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.

“与欲轭不相应者”（kāmayogavisaṃyutta）：于此，不净禅（asubhajjhāna）也是与欲轭不相应，以此为基础而证得的不还道（anāgāmimagga）则完全名为与欲轭不相应。因此，安住于第三道果的圣人（ariyapuggala）被称为“与欲轭不相应者”。然而，因为对色界与无色界诸有的欲与贪未被不还道舍断，所以他因未舍断有轭而被称“与有轭相应者”。“不还者”（anāgāmī）：因不再以结生方式来到欲界，故名不还者。正是由于与欲轭不相应，连同五下分结（orambhāgiyasaṃyojana）被无余根除，内结已不存在，因此他不再来到此界，于彼处般涅槃，是不还来法。若有人已无余舍断有轭，其无明轭等剩余烦恼也因同一作用而被舍断，他即是已灭尽有结者，被称为“阿罗汉，漏尽者”。因此说：“诸比丘，与欲轭不相应者，与有轭不相应者，是为阿罗汉，漏尽者。”于此当知，说不还者与欲轭不相应，是为了称扬第四道，就像说及第四禅舍离苦、乐、喜、忧，以及第三道灭尽见、疑、戒禁取结一样。第一句含摄了所有凡夫以及预流者和一来者；第二句则含摄了所有不还者；第三句以阿罗汉为顶峰而结束了教说。

คาถาสุ อุภยนฺติ อุภเยน, กามโยเคน, ภวโยเคน จ สํยุตฺตาติ อตฺโถ. สตฺตา คจฺฉนฺติ สํสารนฺติ ปุถุชฺชนา โสตาปนฺนา สกทาคามิโนติ อิเม ติวิธา สตฺตา กามโยคภวโยคานํ อปฺปหีนตฺตา คจฺฉนฺติ สํสารนฺติ. ตโต เอว ชาติมรณคามิโน โหนฺติ. เอตฺถ เอกพีชี, โกลํโกโล, สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ ตีสุ โสตาปนฺเนสุ สพฺพมุทุ สตฺตกฺขตฺตุปรโม, โส อฏฺฐมํ ภวํ น นิพฺพตฺเตติ, อตฺตโน [Pg.288] ปริจฺฉินฺนชาติวเสน ปน สํสรติ, ตถา อิตเรปิ. สกทาคามีสุปิ โย อิธ สกทาคามิมคฺคํ ปตฺวา เทวโลเก อุปฺปชฺชิตฺวา ปุน อิธ นิพฺพตฺตติ, โส อตฺตโน ปริจฺฉินฺนชาติวเสเนว สํสรติ. เย ปน สกทาคามิโน โวมิสฺสกนเยน วินา ตตฺถ ตตฺถ เทเวสุเยว มนุสฺเสสุเยว วา นิพฺพตฺตนฺติ, เต อุปริมคฺคาธิคมาย ยาว อินฺทฺริยปริปากา ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชนโต สํสรนฺติเยว. ปุถุชฺชเน ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ สพฺพภวสํโยชนานํ อปริกฺขีณตฺตา. เตน วุตฺตํ –

偈颂中的“二者”，是指由欲轭（kāmayoga）和有轭（bhavayoga）所系缚，这是其含义。“众生流转于轮回”，是指凡夫（puthujjana）、预流者（sotāpanna）、一来者（sakadāgāmin）这三种众生，因为他们没有断除欲轭和有轭，所以流转于轮回。因此他们会趋向于生和死。这里，在一种子（ekabījī）、家家（kolaṃkola）、七返有（sattakkhattuparama）这三种预流者中，根器最钝的是七返有者，他不会再产生第八个有，而是根据他自身限定的生而轮回，其他的也是如此。一来者中，如果有人在此生证得一来道后，投生到天界，然后又回到此世投生，那么他也是根据自身限定的生而轮回。至于那些不以混合的方式，而是在天界中或人界中一再投生的一来者，为了获得更高的道，直到他们的根器成熟，还会一次又一次地投生，因此仍然在轮回。至于凡夫，那就更不用说了，因为他们还没有断尽所有的有结（bhavasaṃyojana）。因此说——

‘‘กามโยเคน สํยุตฺตา, ภวโยเคน จูภยํ;

สตฺตา คจฺฉนฺติ สํสารํ, ชาติมรณคามิโน’’ติ.

“为欲轭所系，亦为有轭所系；众生流转于轮回，趋向生与死。”

กาเม ปหนฺตฺวานาติ กามราคสงฺขาเต กิเลสกาเม อนาคามิมคฺเคน ปชหิตฺวา. ฉินฺนสํสยาติ สมุจฺฉินฺนกงฺขา, ตญฺจ โข โสตาปตฺติมคฺเคเนว. วณฺณภณนตฺถํ ปน จตุตฺถมคฺคสฺส เอวํ วุตฺตํ. อรหนฺโต หิ อิธ ‘‘ฉินฺนสํสยา’’ติ อธิปฺเปตา. เตเนวาห ‘‘ขีณมานปุนพฺภวา’’ติ. สพฺพโส ขีโณ นววิโธปิ มาโน อายตึ ปุนพฺภโว จ เอเตสนฺติ ขีณมานปุนพฺภวา. มานคฺคหเณน เจตฺถ ตเทกฏฺฐตาย ลกฺขณวเสน วา สพฺโพ จตุตฺถมคฺควชฺโฌ กิเลโส คหิโตติ. ขีณมานตาย จ สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ วุตฺตา โหติ, ขีณปุนพฺภวตาย อนุปาทิเสสา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“断欲”是指以不还道（anāgāmimagga）断除那称为欲贪（kāmarāga）的烦恼欲（kilesakāma）。“断疑”是指已根除疑惑，而这正是通过预流道（sotāpattimagga）实现的。然而，此处是为了称扬第四道（阿罗汉道）而如此说。在此，“断疑”意指阿罗汉。因此说“慢尽无再生”。他们的九种慢已完全灭尽，未来不再有再生，因此称为“慢尽无再生”。此处，通过提及“慢”，由于义同或作为特征，即已含摄了所有应由第四道断除的烦恼。“慢已尽”说的是有余依涅槃界（saupādisesā nibbānadhātu），“无再生”说的是无余依涅槃界（anupādisesā nibbānadhātu）。其余的则易于了知。

สตฺตมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第七经释义终。

๘. กลฺยาณสีลสุตฺตวณฺณนา

8. 善戒经释义

๙๗. อฏฺฐเม กลฺยาณสีโลติ สุนฺทรสีโล, ปสตฺถสีโล, ปริปุณฺณสีโล. ตตฺถ สีลปาริปูรี ทฺวีหิ การเณหิ โหติ สมฺมเทว สีลวิปตฺติยา อาทีนวทสฺสเนน, สีลสมฺปตฺติยา จ อานิสํสทสฺสเนน. อิธ ปน สพฺพปริพนฺธวิปฺปมุตฺตสฺส สพฺพาการปริปุณฺณสฺส มคฺคสีลสฺส ผลสีลสฺส จ วเสน กลฺยาณตา เวทิตพฺพา. กลฺยาณธมฺโมติ สพฺเพ โพธิปกฺขิยธมฺมา อธิปฺเปตา, ตสฺมา กลฺยาณา สติปฏฺฐานาทิโพธิปกฺขิยธมฺมา เอตสฺสาติ กลฺยาณธมฺโม. กลฺยาณปญฺโญติ จ มคฺคผลปญฺญาวเสเนว [Pg.289] กลฺยาณปญฺโญ. โลกุตฺตรา เอว หิ สีลาทิธมฺมา เอกนฺตกลฺยาณา นาม อกุปฺปสภาวตฺตา. เกจิ ปน ‘‘จตุปาริสุทฺธิสีลวเสน กลฺยาณสีโล, วิปสฺสนามคฺคธมฺมวเสน กลฺยาณธมฺโม, มคฺคผลปญฺญาวเสน กลฺยาณปญฺโญ’’ติ วทนฺติ. อเสกฺขา เอว เต สีลธมฺมปญฺญาติ เอเก. อปเร ปน ภณนฺติ – โสตาปนฺนสกทาคามีนํ มคฺคผลสีลํ กลฺยาณสีลํ นาม, ตสฺมา ‘‘กลฺยาณสีโล’’ติ อิมินา โสตาปนฺโน สกทาคามี จ คหิตา โหนฺติ. เต หิ สีเลสุ ปริปูรการิโน นาม. อนาคามิมคฺคผลธมฺมา อคฺคมคฺคธมฺมา จ กลฺยาณธมฺมา นาม. ตตฺถ หิ โพธิปกฺขิยธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. ตสฺมา ‘‘กลฺยาณธมฺโม’’ติ อิมินา ตติยมคฺคฏฺฐโต ปฏฺฐาย ตโย อริยา คหิตา โหนฺติ. ปญฺญากิจฺจสฺส มตฺถกปฺปตฺติยา อคฺคผเล ปญฺญา กลฺยาณปญฺญา นาม, ตสฺมา ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺโต อรหา ‘‘กลฺยาณปญฺโญ’’ติ วุตฺโต. เอวเมว ปุคฺคลา คหิตา โหนฺตีติ. กึ อิมินา ปปญฺเจน? อคฺคมคฺคผลธมฺมา อิธ กลฺยาณสีลาทโย วุตฺตาติ อยมมฺหากํ ขนฺติ. ธมฺมวิภาเคน หิ อยํ ปุคฺคลวิภาโค, น ธมฺมวิภาโคติ.

97. 第八，所谓具善戒者，即具美戒者、具可赞戒者、具圆满戒者。戒的圆满由两种原因而有：正确地见到毁戒的过患，以及见到持戒的利益。于此当知，善是就脱离一切束缚、一切行相圆满的道戒与果戒而言。所谓具善法者，意指一切菩提分法，因此，具有善的念处等菩提分法者，即是具善法者。所谓具善慧者，是就道慧与果慧而言为具善慧者。确实，唯有出世间的戒等诸法，因其不可动摇的自性，才名为一向善。有些人说：“就四遍净戒而言为具善戒者，就观(vipassanā)道法而言为具善法者，就道果慧而言为具善慧者。”一些人认为，那些戒、法、慧唯无学者所有。另一些人则说：须陀洹和斯陀含的道果戒名为善戒，因此“具善戒者”一词含摄了须陀洹和斯陀含，因为他们确实是在诸戒上圆满行持者。阿那含的道果法与顶首道之法名为善法，于此，菩提分法达到修习的圆满。因此，“具善法者”一词含摄了从第三道开始的三种圣者。由于智慧的作用达到顶点，顶首果中的慧名为善慧。因此，已达智慧广大的阿罗汉被称为“具善慧者”。如是，诸个体即被含摄。何需此等戏论？于此，最上道果法被称为善戒等——此为我等之见。因为这是依于法的个体分别，而非法的分别。

เกวลีติ เอตฺถ เกวลํ วุจฺจติ เกนจิ อโวมิสฺสกตาย สพฺพสงฺขตวิวิตฺตํ นิพฺพานํ, ตสฺส อธิคตตฺตา อรหา เกวลี. อถ วา ปหานภาวนาปาริปูริยา ปริโยสานอนวชฺชธมฺมปาริปูริยา จ กลฺยาณกฏฺเฐน อพฺยาเสกสุขตาย จ เกวลํ อรหตฺตํ, ตทธิคเมน เกวลี ขีณาสโว. มคฺคพฺรหฺมจริยวาสํ วสิตฺวา ปริโยสาเปตฺวา ฐิโตติ วุสิตวา. อุตฺตเมหิ อคฺคภูเตหิ วา อเสกฺขธมฺเมหิ สมนฺนาคตตฺตา ‘‘อุตฺตมปุริโส’’ติ วุจฺจติ.

于“究竟者”(kevalī)中，“究竟”(kevalaṃ)是指涅槃，因其不与任何事物混杂、远离一切有为法；因已证得它，阿罗汉被称为究竟者。再者，由于断除和修习的圆满，以及终极无过失之法的圆满，又因其善性与无间断的乐，阿罗汉果是“究竟”的；因证得它，漏尽者被称为究竟者。已完成圣道梵行并安住于此，故为“梵行已立者”(vusitavā)。因具足最上、第一的无学法，故被称为“无上士”(uttamapuriso)。

สีลวาติ เอตฺถ เกนฏฺเฐน สีลํ? สีลนฏฺเฐน สีลํ. กิมิทํ สีลนํ นาม? สมาธานํ, สุสีลฺยวเสน กายกมฺมาทีนํ อวิปฺปกิณฺณตาติ อตฺโถ. อถ วา อุปธารณํ, ฌานาทิกุสลธมฺมานํ ปติฏฺฐานวเสน อาธารภาโวติ อตฺโถ. ตสฺมา สีลติ, สีเลตีติ วา สีลํ. อยํ ตาว สทฺทลกฺขณนเยน สีลฏฺโฐ. อปเร ปน ‘‘สิรฏฺโฐ สีลฏฺโฐ, สีตลฏฺโฐ สีลฏฺโฐ, สิวฏฺโฐ สีลฏฺโฐ’’ติ นิรุตฺตินเยน อตฺถํ วณฺณยนฺติ. ตยิทํ ปาริปูริโต อติสยโต วา สีลํ อสฺส อตฺถีติ สีลวา, จตุปาริสุทฺธิสีลวเสน สีลสมฺปนฺโนติ อตฺโถ. ตตฺถ ยํ เชฏฺฐกสีลํ[Pg.290], ตํ วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ เอกจฺจานํ อาจริยานํ อธิปฺปาโย.

于“具戒者”(sīlavā)中，“戒”(sīlaṃ)是何义？以持守为义。此持守是何义？即收摄，意思是，由善持守故，身业等不散乱。或为支助，意思是，作为禅那等善法之基础而成为支柱。因此，因持守或能持守，故名为戒。以上是依语法解释戒的意义。另一些人则依词源学解释其义说：“首(sira)义是戒义，清凉(sītala)义是戒义，吉祥(siva)义是戒义。”因为他圆满地或卓越地具有此戒，故为具戒者，其义为：就四遍净戒而言，戒行圆满。于此，为详述那最主要的戒，故说“为波罗提木叉律仪所防护”等——此为某些阿阇梨之见。

อปเรน ปน ภณนฺติ – อุภยตฺถาปิ ปาติโมกฺขสํวโร ภควตา วุตฺโต. ปาติโมกฺขสํวโร เอว หิ สีลํ, อิตเรสุ อินฺทฺริยสํวโร ฉทฺวารรกฺขณมตฺตเมว, อาชีวปาริสุทฺธิ ธมฺเมน ปจฺจยุปฺปาทนมตฺตเมว, ปจฺจยสนฺนิสฺสิตํ ปฏิลทฺธปจฺจเย ‘‘อิทมตฺถ’’นฺติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชนมตฺตเมว. นิปฺปริยาเยน ปาติโมกฺขสํวโรว สีลํ. ยสฺส โส ภินฺโน, โส สีสจฺฉินฺโน ปุริโส วิย หตฺถปาเท ‘‘เสสานิ รกฺขิสฺสตี’’ติ น วตฺตพฺโพ. ยสฺส ปน โส อโรโค, อจฺฉินฺนสีโส วิย ปุริโส, ตานิ ปุน ปากติกานิ กตฺวา รกฺขิตุํ สกฺโกติ. ตสฺมา สีลวาติ อิมินา ปาติโมกฺขสีลเมว อุทฺทิสิตฺวา ตํ วิตฺถาเรตุํ ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ.

另有一些人则说：世尊在两种僧团中都宣说了波罗提木叉律仪。因为波罗提木叉律仪就是戒，其他的根律仪(indriyasaṃvara)仅仅是守护六根门而已，活命遍净(ājīvapārisuddhi)仅仅是以如法的方式生产资具而已，资具依止(paccayasannissita)也仅仅是在获得资具后，省察“为了这个目的”而使用而已。无庸置疑，波罗提木叉律仪才是戒。如果一个人毁坏了它，就好像被砍了头的人一样，不能说他还能保护“剩余的肢体”。但如果一个人没有毁坏它，就好像头没有被砍掉的人一样，能够使那些肢体恢复原状并加以保护。因此，用“具戒”(sīlavā)这个词，仅仅是指波罗提木叉戒，为了详细说明它，才说了“守护波罗提木叉律仪”等等。

ตตฺถ ปาติโมกฺขนฺติ สิกฺขาปทสีลํ. ตญฺหิ โย นํ ปาติ รกฺขติ, ตํ โมกฺเขติ โมเจติ อาปายิกาทีหิ ทุกฺเขหีติ ปาติโมกฺขํ. สํวรณํ สํวโร, กายวาจาหิ อวีติกฺกโม. ปาติโมกฺขเมว สํวโร ปาติโมกฺขสํวโร, เตน สํวุโต ปิหิตกายวาโจติ ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต. อิทมสฺส ตสฺมึ สีเล ปติฏฺฐิตภาวปริทีปนํ. วิหรตีติ ตทนุรูปวิหารสมงฺคิภาวปริทีปนํ. อาจารโคจรสมฺปนฺโนติ เหฏฺฐา ปาติโมกฺขสํวรสฺส, อุปริ วิเสสานุโยคสฺส จ อุปการกธมฺมปริทีปนํ. อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวีติ ปาติโมกฺขสีลโต อจวนธมฺมตาปริทีปนํ. สมาทายาติ สิกฺขาปทานํ อนวเสสโต อาทานปริทีปนํ. สิกฺขตีติ สิกฺขาย สมงฺคิภาวปริทีปนํ. สิกฺขาปเทสูติ สิกฺขิตพฺพธมฺมปริทีปนํ.

其中，“波罗提木叉”(pātimokkha)是指学处戒。因为它保护(pāti)守护它的人，使他从恶趣等痛苦中解脱(mokkheti)，所以称为“波罗提木叉”。“律仪”(saṃvara)是防护的意思，即身语的不违越。波罗提木叉就是律仪，故为“波罗提木叉律仪”(pātimokkhasaṃvara)；由此而守护，身语被防护，故为“守护波罗提木叉律仪者”(pātimokkhasaṃvarasaṃvuto)。这是为了阐明他安住于该戒的状态。“居住”(viharati)是为了阐明他具备与此相应的住法。“具足正行与行处”(ācāragocarasampanno)是为了阐明此法在下对波罗提木叉律仪、在上对殊胜的努力都有助益。“于微小过失见怖畏”(aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī)是为了阐明他不从波罗提木叉戒退失的自性。“受持”(samādāya)是为了阐明他毫无遗漏地领受诸学处。“学习”(sikkhati)是为了阐明他具备学。“于诸学处”(sikkhāpadesu)是为了阐明应学习的法。

อปโร นโย – กิเลสานํ พลวภาวโต ปาปกิริยาย สุกรภาวโต ปุญฺญกิริยาย จ ทุกฺกรภาวโต พหุกฺขตฺตุํ อปาเยสุ ปตนสีโลติ ปาตี, ปุถุชฺชโน. อนิจฺจตาย วา ภวาทีสุ กมฺมเวคกฺขิตฺโต ฆฏิยนฺตํ วิย อนวฏฺฐาเนน ปริพฺภมนโต คมนสีโลติ ปาตี, มรณวเสน วา ตมฺหิ ตมฺหิ สตฺตนิกาเย อตฺตภาวสฺส ปาตนสีโลติ ปาตี, สตฺตสนฺตาโน, จิตฺตเมว วา. ตํ ปาตินํ สํสารทุกฺขโต โมกฺเขตีติ ปาติโมกฺโข. จิตฺตสฺส หิ วิโมกฺเขน สตฺโต วิมุตฺโต[Pg.291]. ‘‘จิตฺตโวทานา วิสุชฺฌนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๐๐) ‘‘อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุตฺต’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๒๐๖) จ วุตฺตํ. อถ วา อวิชฺชาทินา เหตุนา สํสาเร ปตติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ ปาติ. ‘‘อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สนฺธาวตํ สํสรต’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑๒๔; ๕.๕๒๐) หิ วุตฺตํ. ตสฺส ปาติโน สตฺตสฺส ตณฺหาทิสํกิเลสตฺตยโต โมกฺโข เอเตนาติ ปาติโมกฺโข. ‘‘กณฺเฐกาโล’’ติอาทีนํ วิยสฺส สมาสสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

另一种解释：由于诸烦恼(kilesa)的力量强大，造作恶行容易而造作福德之行困难，凡夫(puthujjana)多次具有堕入恶趣的习性，所以是“堕者”(pātī)。或者因为无常，在诸有中被业力(kamma)所驱，像陶轮一样不停旋转而无法安住，具有行走的习性，所以是“行者”(pātī)。又或者因为死亡，在各个众生界(sattanikāya)中，自体(attabhāva)具有堕落的习性，所以是“堕者”(pātī)，即众生相续(sattasantāna)，或就是心本身。它能使那“堕者”从轮回之苦中解脱(mokkheti)，因此称为“波罗提木叉”。因为心的解脱就是有情的解脱。如所说：“由心清净而清净”，以及“心无执取而从诸漏解脱”。又或者，因为无明等原因，在轮回中堕落(patati)、行走(gacchati)、流转(pavattati)，所以是“堕者”(pāti)。如所说：“为无明所盖、为渴爱所缚的众生，流转、轮回”。通过它，能使那“堕者”有情从渴爱等三种杂染中解脱(mokkha)，因此称为“波罗提木叉”。其复合词的构成应知如“Kaṇṭhekālo”等词。

อถ วา ปาเตติ วินิปาเตติ ทุกฺเขติ ปาติ, จิตฺตํ. วุตฺตญฺหิ ‘‘จิตฺเตน นียติ โลโก, จิตฺเตน ปริกสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๖๒). ตสฺส ปาติโน โมกฺโข เอเตนาติ ปาติโมกฺโข. ปตติ วา เอเตน อปายทุกฺเข สํสารทุกฺเข จาติ ปาติ, ตณฺหาทิสํกิเลโส. วุตฺตญฺหิ ‘‘ตณฺหา ชเนติ ปุริสํ (สํ. นิ. ๑.๕๖-๕๗), ตณฺหาทุติโย ปุริโส’’ติ (อิติวุ. ๑๕, ๑๐๕; จูฬนิ. ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทส ๑๐๗) จ อาทิ. ตโต ปาติโต โมกฺโขติ ปาติโมกฺโข. อถ วา ปตติ เอตฺถาติ ปาติ, ฉ อชฺฌตฺติกานิ พาหิรานิ จ อายตนานิ. วุตฺตญฺหิ ‘‘ฉสุ โลโก สมุปฺปนฺโน, ฉสุ กุพฺพติ สนฺถว’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๗๐). ตโต ฉอชฺฌตฺติกพาหิรายตนสงฺขาตโต ปาติโต โมกฺโขติ ปาติโมกฺโข. อถ วา ปาโต วินิปาโต อสฺส อตฺถีติ ปาตี, สํสาโร. ตโต โมกฺโขติ ปาติโมกฺโข. อถ วา สพฺพโลกาธิปติภาวโต ธมฺมิสฺสโร ภควา ปตีติ วุจฺจติ, มุจฺจติ เอเตนาติ โมกฺโข, ปติโน โมกฺโข เตน ปญฺญตฺตตฺตาติ ปติโมกฺโข, ปติโมกฺโข เอว ปาติโมกฺโข. สพฺพคุณานํ วา มูลภาวโต อุตฺตมฏฺเฐน ปติ จ โส ยถาวุตฺตฏฺเฐน โมกฺโข จาติ ปติโมกฺโข, ปติโมกฺโข เอว ปาติโมกฺโข. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ปาติโมกฺขนฺติ มุขเมตํ ปมุขเมต’’นฺติ (มหาว. ๑๓๕) วิตฺถาโร.

或者，“堕”(pāti)是说它使心堕落、毁灭、受苦。如言：“世间为心所导，为心所牵引。”心即是“堕者”(pātino)。从此“堕者”中解脱(mokkho)，故为波罗提木叉(pātimokkho)。或者，“堕”(pāti)是指贪爱等杂染，因为人们由此堕入(patati)恶趣苦与轮回苦。如言：“渴爱生起人”，以及“人为渴爱所伴”等。从此堕落之因中解脱，故为波罗提木叉。或者，“堕”(pāti)是指于此堕落(patati)之处，即六内处与六外处。如言：“世间于六处生，于六处交往。”从此被称为六内外处的堕落之处解脱，故为波罗提木叉。或者，“堕者”(pātī)是指轮回，因其有堕落、毁灭。从此解脱，故为波罗提木叉。或者，世尊因其为一切世间之主、法主，故被称为“主”(pati)。“以此而解脱”，故为“解脱”(mokkho)。它是“主”的“解脱”，因由主所制定，故为“主解脱”(patimokkho)，而“主解脱”即是波罗提木叉(pātimokkho)。或者，因为它是一切善德的根本，故在最胜义上是“主”(pati)，并且如前所述，它也是“解脱”(mokkho)，因此称为“主解脱”(patimokkho)，而“主解脱”即是波罗提木叉。诚如详说中所言：“波罗提木叉是开端(mukha)，是首要(pamukha)。”

อถ วา ปอิติ ปกาเร, อตีติ อจฺจนฺตตฺเถ นิปาโต. ตสฺมา ปกาเรหิ อจฺจนฺตํ โมกฺเขตีติ ปาติโมกฺโข. อิทญฺหิ สีลํ สยํ ตทงฺควเสน, สมาธิสหิตํ ปญฺญาสหิตญฺจ วิกฺขมฺภนวเสน สมุจฺเฉทวเสน จ อจฺจนฺตํ โมกฺเขติ โมเจตีติ ปาติโมกฺขํ. ปติ ปติ โมกฺโขติ วา [Pg.292] ปติโมกฺโข, ตมฺหา ตมฺหา วีติกฺกมิตพฺพโทสโต ปติ ปจฺเจกํ โมกฺโขติ อตฺโถ. ปติโมกฺโข เอว ปาติโมกฺโข. โมกฺโขติ วา นิพฺพานํ, ตสฺส โมกฺขสฺส ปฏิพิมฺพภูตนฺติ ปติโมกฺขํ. ปาติโมกฺขสีลสํวโร หิ สูริยสฺส อรุณุคฺคมนํ วิย นิพฺพานสฺส อุทยภูโต ตปฺปฏิภาโค วิย โหติ ยถารหํ กิเลสนิพฺพาปนโตติ ปติโมกฺขํ, ปติโมกฺขํ เอว ปาติโมกฺขํ. อถ วา โมกฺขํ ปติ วตฺตติ โมกฺขาภิมุขนฺติ ปติโมกฺขํ, ปติโมกฺขเมว ปาติโมกฺขนฺติ เอวํ ตาเวตฺถ ปาติโมกฺขสทฺทสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

或者，“pā”是“种种方式”义，“ati”是“彻底”义。因此，以种种方式彻底地解脱，故为波罗提木叉。此戒本身以支分的方式，与定相应时以镇伏的方式，与慧相应时以断除的方式，彻底地解脱、释放，故为波罗提木叉。或者，“别别解脱”即是“别解脱”，其义为：从每一个当远离的过失中个别地解脱。而“别解脱”即是波罗提木叉。或者，“解脱”即是涅槃，波罗提木叉是那解脱的影像，故为“别解脱”。确实，波罗提木叉律仪之戒，犹如日出前的曙光，是涅槃的生起之因，如其对应部分，因为它能适当地熄灭烦恼，故为“别解脱”，而“别解脱”即是波罗提木叉。或者，它“朝向解脱”，故为“别解脱”，而“别解脱”即是波罗提木叉。如是，当知此处“波罗提木叉”一词的含义。

สํวรติ ปิทหติ เอเตนาติ สํวโร, ปาติโมกฺขเมว สํวโรติ ปาติโมกฺขสํวโร. อตฺถโต ปน ตโต ตโต วีติกฺกมิตพฺพโต วิรติโย เจตนา วา, เตน ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต สมนฺนาคโต ปาติโมกฺขสํวรสํวุโตติ วุตฺโต. วุตฺตญฺเหตํ วิภงฺเค –

以此防护、关闭，故为“防护”(saṃvaro)。波罗提木叉即是防护，故为“波罗提木叉防护”(pātimokkhasaṃvaro)。但就其义而言，是指远离那些应当远离的种种过犯的离心或思。具足、拥有此波罗提木叉防护者，被称为“为波罗提木叉防护所防护”(pātimokkhasaṃvarasaṃvuto)。正如《分别论》(Vibhaṅga)中所说——

‘‘อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต อุปคโต สมุปคโต สมฺปนฺโน สมนฺนาคโต. เตน วุจฺจติ ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต’’ติ (วิภ. ๕๑๑).

“他具足、完全具足、已达、完全已达、圆满、拥有此波罗提木叉防护。因此，他被称为‘为波罗提木叉防护所防护’。”（《分别论》511）

วิหรตีติ อิริยาปถวิหาเรน วิหรติ, อิริยติ, วตฺตติ. อาจารโคจรสมฺปนฺโนติ เวฬุทานาทิมิจฺฉาชีวสฺส กายปาคพฺภิยาทีนญฺจ อกรเณน, สพฺพโส อนาจารํ วชฺเชตฺวา ‘‘กายิโก อวีติกฺกโม, วาจสิโก อวีติกฺกโม’’ติ เอวํ วุตฺตภิกฺขุสารุปฺปอาจารสมฺปตฺติยา เวสิยาทิอโคจรํ วชฺเชตฺวา ปิณฺฑปาตาทิอตฺถํ อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺตฏฺฐานสงฺขาตโคจเรน จ สมฺปนฺนตฺตา อาจารโคจรสมฺปนฺโน. อปิจ โย ภิกฺขุ สตฺถริ สคารโว สปฺปติสฺโส สพฺรหฺมจารีสุ สคารโว สปฺปติสฺโส หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน สุนิวตฺโถ สุปารุโต ปาสาทิเกน อภิกฺกนฺเตน ปฏิกฺกนฺเตน อาโลกิเตน วิโลกิเตน สมิญฺชิเตน ปสาริเตน โอกฺขิตฺตจกฺขุ อิริยาปถสมฺปนฺโน อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โภชเน มตฺตญฺญู ชาคริยานุยุตฺโต สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต อปฺปิจฺโฉ สนฺตุฏฺโฐ ปวิวิตฺโต อสํสฏฺโฐ อาภิสมาจาริเกสุ สกฺกจฺจการี ครุจิตฺตีการพหุโล วิหรติ, อยํ วุจฺจติ อาจารสมฺปนฺโน.

住就是以四威仪而住、行动、生活。具足行止与行处就是指，不以竹筒等邪命为生，不做身行粗恶等事，完全舍离非行止后，如所说“身无违犯、语无违犯”，具足适合比丘的行止；远离淫女等非行处，仅于为托钵等而前往的适当之处行动，因此称为具足行止与行处者。此外，如果有个比丘，对导师心怀敬畏与尊重，对同梵行者心怀敬畏与尊重，具足惭与愧，衣着整洁，威仪具足，进退顾盼、屈伸俯仰都非常庄严，目光下敛，威仪圆满，守护根门，饮食知量，勤修清醒，具足正念正知，少欲知足，乐于独处、不与人混杂，对于根本行仪的学处恭敬奉行，常怀尊重之心而住，这样的人就称为具足行止者。

โคจโร [Pg.293] ปน – อุปนิสฺสยโคจโร, อารกฺขโคจโร, อุปนิพนฺธโคจโรติ ติวิโธ. ตตฺถ ทสกถาวตฺถุคุณสมนฺนาคโต วุตฺตลกฺขโณ กลฺยาณมิตฺโต ยํ นิสฺสาย อสุตํ สุณาติ, สุตํ ปริโยทเปติ, กงฺขํ วิตรติ, ทิฏฺฐึ อุชุกํ กโรติ, จิตฺตํ ปสาเทติ, ยสฺส จ อนุสิกฺขนฺโต สทฺธาย วฑฺฒติ, สีเลน, สุเตน, จาเคน, ปญฺญาย วฑฺฒติ, อยํ อุปนิสฺสยโคจโร. โย ภิกฺขุ อนฺตรฆรํ ปวิฏฺโฐ วีถึ ปฏิปนฺโน โอกฺขิตฺตจกฺขุ ยุคมตฺตทสฺสาวี สํวุโต คจฺฉติ, น หตฺถึ โอโลเกนฺโต, น อสฺสํ, น รถํ, น ปตฺตึ, น อิตฺถึ, น ปุริสํ โอโลเกนฺโต, น อุทฺธํ โอโลเกนฺโต, น อโธ โอโลเกนฺโต, น ทิสาวิทิสา เปกฺขมาโน คจฺฉติ, อยํ อารกฺขโคจโร. อุปนิพนฺธโคจโร ปน จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, ยตฺถ ภิกฺขุ อตฺตโน จิตฺตํ อุปนิพนฺธติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

行处有三种：依止行处、守护行处、系缚行处。在此，具备十种论事功德、具有上述特质的善友(kalyāṇamitta)，依止他能听闻未曾听闻的，使已听闻的更加清净，消除疑惑，端正见解，使内心清净，并且随他学习能增长信心、戒行、听闻、布施、智慧，这就是依止行处。比丘进入村内，行走在街道上，眼睛低垂，只看一轭的距离，防护而行，不看大象，不看马，不看车，不看步兵，不看女人，不看男人，不向上看，不向下看，不向四面八方张望而行，这就是守护行处。系缚行处则是四念处，比丘在那里系缚自己的心。世尊曾经说过：

‘‘โก จ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน โคจโร สโก เปตฺติโก วิสโย? ยทิทํ – จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๗๒).

“诸比丘，什么是比丘自己的行处，是祖传的领域？就是这四念处。”（《相应部》5.372）

อิติ ยถาวุตฺตาย อาจารสมฺปตฺติยา อิมาย จ โคจรสมฺปตฺติยา สมนฺนาคตตฺตา อาจารโคจรสมฺปนฺโน.

由于具足了上述的行止圆满与行处圆满，因此称为具足行止与行处者。

อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวีติ อปฺปมตฺตเกสุ อณุปฺปมาเณสุ อสญฺจิจฺจ อาปนฺนเสขิยอกุสลจิตฺตุปฺปาทาทิเภเทสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสนสีโล. โย หิ ภิกฺขุ ปรมาณุมตฺตํ วชฺชํ อฏฺฐสฏฺฐิโยชนสตสหสฺสุพฺเพธสิเนรุปพฺพตราชสทิสํ กตฺวา ปสฺสติ, โยปิ ภิกฺขุ สพฺพลหุกํ ทุพฺภาสิตมตฺตํ ปาราชิกสทิสํ กตฺวา ปสฺสติ, อยํ อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี นาม. สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ ยํ กิญฺจิ สิกฺขาปเทสุ สิกฺขิตพฺพํ, ตํ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อนวเสสํ สมาทิยิตฺวา สิกฺขติ วตฺตติ, ปูเรตีติ อตฺโถ. อิติ กลฺยาณสีโลติ อิมินา ปกาเรน กลฺยาณสีโล สมาโน. ปุคฺคลาธิฏฺฐานวเสน หิ นิทฺทิฏฺฐํ สีลํ ‘‘เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กลฺยาณสีโล โหตี’’ติ วุตฺตปุคฺคลาธิฏฺฐานวเสเนว นิคเมตฺวา ‘‘กลฺยาณธมฺโม’’ติ เอตฺถ วุตฺตธมฺเม นิทฺทิสิตุกาเมน ‘‘เตสํ ธมฺมานํ อิทํ สีลํ อธิฏฺฐาน’’นฺติ ทสฺเสตุํ ปุน ‘‘อิติ กลฺยาณสีโล’’ติ วุตฺตํ. สตฺตนฺนํ โพธิปกฺขิยานนฺติอาทิ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมว. ปุน กลฺยาณสีโลติอาทิ นิคมนํ.

于微细过失中见怖畏者，即对于极微小、无法衡量、非故意触犯的众学法过失，以及不善心生起等种种过失，具有见怖畏的习性。若有比丘将极微小的过失，看得如同高达十六万八千由旬的须弥山王；或有比丘将最轻微的恶说，看得如同波罗夷罪，此名为“于微细过失中见怖畏者”。受持学处而学，即对于一切学处中应学之法，全部、彻底、毫无遗漏地受持而学，意即实践圆满。如是，以此方式具足善戒。由于戒是依个体而阐释的，即以‘诸比丘，比丘如是具足善戒’这样依个体的方式作总结；为了阐明‘具足善法’中所说的法，并意图指出‘戒是那些法的基础’，所以再次说‘如是具足善戒’。七组菩提分法等一切义理都和前面所说的一样。‘又，具足善戒’等是总结。

คาถาสุ [Pg.294] ทุกฺกฏนฺติ ทุฏฺฐุ กตํ, ทุจฺจริตนฺติ อตฺโถ. หิริมนนฺติ หิริมนฺตํ หิริสมฺปนฺนํ, สพฺพโส ปาปปวตฺติยา ชิคุจฺฉนสภาวนฺติ อตฺโถ. หิริมนนฺติ วา หิริสหิตจิตฺตํ. หิริคฺคหเณเนว เจตฺถ โอตฺตปฺปมฺปิ คหิตนฺติ เวทิตพฺพํ. หิโรตฺตปฺปคฺคหเณน จ สพฺพโส ทุจฺจริตาภาวสฺส เหตุํ ทสฺเสนฺโต กลฺยาณสีลตํ เหตุโต วิภาเวติ. สมฺโพธีติ อริยญาณํ, ตํ คจฺฉนฺติ ภชนฺตีติ สมฺโพธิคามิโน, โพธิปกฺขิกาติ อตฺโถ. อนุสฺสทนฺติ ราคุสฺสทาทิรหิตํ. ‘‘ตถาวิธ’’นฺติปิ ปฐนฺติ. ‘‘โพธิปกฺขิกานํ ธมฺมานํ ภาวนานุโยคมนุยุตฺโต’’ติ ยถา ยถา ปุพฺเพ วุตฺตํ, ตถาวิธํ ตาทิสนฺติ อตฺโถ. ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส, วฏฺฏทุกฺขเหตุโน วา. อิเธว ขยมตฺตโนติ อาสวกฺขยาธิคเมน อตฺตโน วฏฺฏทุกฺขเหตุโน สมุทยปกฺขิยสฺส กิเลสคณสฺส อิเธว อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว ขยํ อนุปฺปาทํ ปชานาติ, วฏฺฏทุกฺขสฺเสว วา อิเธว จริมกจิตฺตนิโรเธน ขยํ ขีณภาวํ ปชานาติ. เตหิ ธมฺเมหิ สมฺปนฺนนฺติ เตหิ ยถาวุตฺตสีลาทิธมฺเมหิ สมนฺนาคตํ. อสิตนฺติ ตณฺหาทิฏฺฐินิสฺสยานํ ปหีนตฺตา อสิตํ, กตฺถจิ อนิสฺสิตํ. สพฺพโลกสฺสาติ สพฺพสฺมึ สตฺตโลเก. เสสํ วุตฺตนยเมว.

偈颂中“恶作(dukkaṭa)”是指做得不好的事，即是恶行的意思。“有惭者”是指有惭心、具足惭的人，其本性厌恶一切恶行。或者说“有惭者”是内心怀有惭的人。要知道，此处提及“惭”也包含了“愧”。通过把握惭和愧，显示了完全没有恶行的原因，从而从其因上阐明了善戒。“正觉”是指圣智，趣向它的人称为“正觉行者”，意思是与菩提分法相应者。“无染”是指没有贪染等。也有读作“如是类”。“精进修习菩提分法”，就像之前所说的那样，是指这样的性质、这样的类别。“苦”是指轮回之苦，或轮回苦的原因。“即于此处了知其灭尽”是指通过证得诸漏的灭尽，在此生中如实了知自己轮回苦的原因——即属于集谛的烦恼群——的灭尽、不生起；或者如实了知轮回之苦本身，在此生临终心识灭尽时达到灭尽的状态。“具足那些法”是指具备前面所说的戒等法。“无依”是指由于断除了贪爱和邪见的依靠，所以没有依止，不依赖任何东西。“一切世间”是指一切众生世界。其余的意思和前面说的一样。

อฏฺฐมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第八经释义终。

๙. ทานสุตฺตวณฺณนา

9. 布施经释义

๙๘. นวเม ทานนฺติ ทาตพฺพํ, สวตฺถุกา วา เจตนา ทานํ, สมฺปตฺติปริจฺจาคสฺเสตํ อธิวจนํ. อามิสทานนฺติ จตฺตาโร ปจฺจยา เทยฺยภาววเสน อามิสทานํ นาม. เต หิ ตณฺหาทีหิ อามสิตพฺพโต อามิสนฺติ วุจฺจนฺติ. เตสํ วา ปริจฺจาคเจตนา อามิสทานํ. ธมฺมทานนฺติ อิเธกจฺโจ ‘‘อิเม ธมฺมา กุสลา, อิเม ธมฺมา อกุสลา, อิเม ธมฺมา สาวชฺชา, อิเม ธมฺมา อนวชฺชา, อิเม วิญฺญุครหิตา, อิเม วิญฺญุปฺปสตฺถา; อิเม สมตฺตา สมาทินฺนา อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ, อิเม หิตาย สุขาย สํวตฺตนฺตี’’ติ กุสลากุสลกมฺมปเถ วิภชนฺโต กมฺมกมฺมวิปาเก อิธโลกปรโลเก ปจฺจกฺขโต ทสฺเสนฺโต วิย ปากฏํ กโรนฺโต อกุสเลหิ ธมฺเมหิ นิวตฺตาเปนฺโต, กุสเลสุ ธมฺเมสุ ปติฏฺฐาเปนฺโต, ธมฺมํ เทเสติ, อิทํ ธมฺมทานํ. โย ปน ‘‘อิเม ธมฺมา อภิญฺเญยฺยา[Pg.295], อิเม ปริญฺเญยฺยา, อิเม ปหาตพฺพา, อิเม สจฺฉิกาตพฺพา, อิเม ภาเวตพฺพา’’ติ สจฺจานิ วิภาเวนฺโต อมตาธิคมาย ปฏิปตฺติธมฺมํ เทเสติ, อิทํ สิขาปฺปตฺตํ ธมฺมทานํ นาม. เอตทคฺคนฺติ เอตํ อคฺคํ. ยทิทนฺติ ยํ อิทํ ธมฺมทานํ วุตฺตํ, เอตํ อิเมสุ ทฺวีสุ ทาเนสุ อคฺคํ เสฏฺฐํ อุตฺตมํ. วิวฏฺฏคามิธมฺมทานญฺหิ นิสฺสาย สพฺพานตฺถโต ปริมุจฺจติ, สกลํ วฏฺฏทุกฺขํ อติกฺกมติ. โลกิยํ ปน ธมฺมทานํ สพฺเพสํ ทานานํ นิทานํ สพฺพสมฺปตฺตีนํ มูลํ. เตนาห –

98. 第九经中，“布施”即是应予之物，或是有所依的思，这是舍弃所拥有之物的同义词。“物质布施”是指以可被给予的状态存在的四种资具，被称为物质布施。因为它们被贪爱等所触及，故被称为“物质”。或者，舍弃这些（物质）的思即是物质布施。“法布施”是指，于此有人这样区分：“这些法是善的，这些法是不善的；这些法是有过失的，这些法是无过失的；这些法是智者所呵斥的，这些法是智者所赞扬的；这些法若被完全受持，则导向不幸与苦；这些法若被完全受持，则导向利益与乐。”像这样区分善不善业道，如同亲眼所见般清晰地展示此世和来世的业和业报，使人从不善法中脱离，在善法中确立，这就是在宣讲法，这就是法布施。另外，如果有人这样区分：“这些法应亲知，这些法应遍知，这些法应断，这些法应证，这些法应修。”这样阐述诸谛，教导通往不死（涅槃）的修行方法，这就是达到顶峰的法布施。“此为最上”即是此为殊胜。此处所说的法布施，在两种布施中是最胜、最上、最优。因为依靠导向解脱的法布施，才能从一切不幸中完全解脱，超越整个轮回的痛苦。然而，世间的法布施是一切布施的因缘，一切成就的根本。因此说——

‘‘สพฺพทานํ ธมฺมทานํ ชินาติ, สพฺพรสํ ธมฺมรโส ชินาติ;

สพฺพรตึ ธมฺมรตี ชินาติ, ตณฺหกฺขโย สพฺพทุกฺขํ ชินาตี’’ติ. (ธ. ป. ๓๕๔) –

“法施胜一切施，法味胜一切味，法乐胜一切乐，爱尽胜一切苦。”

อภยทานเมตฺถ ธมฺมทาเนเนว สงฺคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

此处应知，无畏施已包含于法施之中。

สาธารณโภคิตาธิปฺปาเยน อตฺตนา ปริภุญฺชิตพฺพโต จตุปจฺจยโต สยเมว อภุญฺชิตฺวา ปเรสํ สํวิภชนํ อามิสสํวิภาโค. สาธารณโภคิตาธิปฺปาเยเนว อตฺตนา วิทิตสฺส อธิคตสฺส ธมฺมสฺส อปฺโปสฺสุกฺโก อหุตฺวา ปเรสํ อุปเทโส ธมฺมสํวิภาโค. จตูหิ ปจฺจเยหิ จตูหิ จ สงฺคหวตฺถูหิ ปเรสํ อนุคฺคณฺหนํ อนุกมฺปนํ อามิสานุคฺคโห. วุตฺตนเยเนว ธมฺเมน ปเรสํ อนุคฺคณฺหนํ อนุกมฺปนํ ธมฺมานุคฺคโห. เสสํ วุตฺตนยเมว.

以共同享用之意乐，不自己享用本应由自己享用的四资具，而与他人分享，是为“物质的分享”。以共同享用之意乐，对自己所知、所证之法不吝惜地教导他人，是为“法的分享”。以四资具和四摄事帮助、怜悯他人，是为“物质的帮助”。如前所述以法帮助、怜悯他人，是为“法的帮助”。其余皆如前说。

คาถาสุ ยมาหุ ทานํ ปรมนฺติ ยํ ทานํ จิตฺตเขตฺตเทยฺยธมฺมานํ อุฬารภาเวน ปรมํ อุตฺตมํ, โภคสมฺปตฺติอาทีนํ วา ปูรณโต ผลนโต, ปรสฺส วา โลภมจฺฉริยาทิกสฺส ปฏิปกฺขสฺส มทฺทนโต หึสนโต ‘‘ปรม’’นฺติ พุทฺธา ภควนฺโต อาหุ. อนุตฺตรนฺติ ยํ ทานํ เจตนาทิสมฺปตฺติยา สาติสยปวตฺติยา อคฺคภาเวน อคฺควิปากตฺตา จ อุตฺตรรหิตํ อนุตฺตรภาวสาธนํ จาติ อาหุ. ยํ สํวิภาคนฺติ เอตฺถาปิ ‘‘ปรมํ อนุตฺตร’’นฺติ ปททฺวยํ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. อวณฺณยีติ กิตฺตยิ, ‘‘โภชนํ, ภิกฺขเว, ททมาโน ทายโก ปฏิคฺคาหกานํ ปญฺจ ฐานานิ เทตี’’ติอาทินา (อ. นิ. ๕.๓๗), ‘‘เอวํ เจ, ภิกฺขเว, สตฺตา ชาเนยฺยุํ ทานสํวิภาคสฺส วิปาก’’นฺติอาทินา (อิติวุ. ๒๖) จ ปสํสยิ. ยถา ปน ทานํ สํวิภาโค จ ปรมํ อนุตฺตรญฺจ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อคฺคมฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อคฺคมฺหีติ สีลาทิคุณวิเสสโยเคน เสฏฺเฐ อนุตฺตเร ปุญฺญกฺเขตฺเต สมฺมาสมฺพุทฺเธ อริยสงฺเฆ จ. ปสนฺนจิตฺโตติ [Pg.296] กมฺมผลสทฺธาย รตนตฺตยสทฺธาย จ จิตฺตํ ปสาเทนฺโต โอกปฺเปนฺโต. จิตฺตสมฺปตฺติยา หิ เขตฺตสมฺปตฺติยา จ ปริตฺเตปิ เทยฺยธมฺเม ทานํ มหานุภาวํ โหติ มหาชุติกํ มหาวิปฺผารํ. วุตฺตญฺเหตํ –

偈颂中，“他们说布施为最上”，是指布施因心、福田、应施物之殊胜而为最上、最优；或因能圆满财富等果报，或因能摧毁、损害贪与悭吝等敌对烦恼，诸佛世尊说之为“最上”。“无上”，是指布施因思等之圆满、超胜之现行、最上性及最上果报性，而无有能超，且能成就无上境界，故说为无上。“所谓分享”，此处也应引入并结合“最上、无上”二词。“赞叹”即是称扬，如（世尊）说：“比丘们，布施食物者给予受者五种利益”（《增支部》5.37），以及“比丘们，若众生能了知布施分享之果报”（《如是语》26）等，皆是称赞。为显示布施与分享如何为最上且无上，故说“于最上者”等语。此处“于最上者”是指，以戒等殊胜功德之具足，于最上、无上之福田——正等觉者及圣僧团。“净信之心”是指以业果正信、三宝正信使心清净、安住。以心之圆满及福田之圆满，即使是少量应施物，布施亦具大威德、大光明、大遍照。如经所说——

‘‘นตฺถิ จิตฺเต ปสนฺนมฺหิ, อปฺปกา นาม ทกฺขิณา;

ตถาคเต วา สมฺพุทฺเธ, อถ วา ตสฺส สาวเก’’ติ. (วิ. ว. ๘๐๔;

เนตฺติ. ๙๕);

“若心虔敬，则供养无微少；于如来或正自觉者，或于其声闻。”

วิญฺญูติ สปฺปญฺโญ. ปชานนฺติ สมฺมเทว ทานผลํ ทานานิสํสํ ปชานนฺโต. โก น ยเชถ กาเลติ ยุตฺตปฺปตฺตกาเล โก นาม ทานํ น ทเทยฺย? สทฺธา, เทยฺยธมฺโม, ปฏิคฺคาหกาติ อิเมสํ ติณฺณํ สมฺมุขิภูตกาเลเยว หิ ทานํ สมฺภวติ, น อญฺญถา, ปฏิคฺคาหกานํ วา ทาตุํ ยุตฺตกาเล.

“智者”即是有慧者。“了知”即是正确地了知布施之果与布施之利益。“谁不在适时行施呢？”即是说，在适当的时机，谁会不布施呢？只有在信心、布施物、接受者这三者同时现前之时，布施才有可能发生，否则就不会。或者说，应当在适合布施给接受者的时机布施。

เอวํ ปฐมคาถาย อามิสทานสํวิภาคานุคฺคเห ทสฺเสตฺวา อิทานิ ธมฺมทานสํวิภาคานุคฺคเห ทสฺเสตุํ ‘‘เย เจว ภาสนฺตี’’ติ ทุติยคาถมาห. ตตฺถ อุภยนฺติ ‘‘ภาสนฺติ สุณนฺตี’’ติ วุตฺตา เทสกา ปฏิคฺคาหกาติ อุภยํ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – เย สุคตสฺส ภควโต สาสเน สทฺธมฺเม ปสนฺนจิตฺตา วิมุตฺตายตนสีเส ฐตฺวา เทเสนฺติ ปฏิคฺคณฺหนฺติ จ, เตสํ เทสกปฏิคฺคาหกานํ โส ธมฺมทานธมฺมสํวิภาคธมฺมานุคฺคหสงฺขาโต อตฺโถ. ปรมตฺถสาธนโต ปรโม. ตณฺหาสํกิเลสาทิสพฺพสํกิเลสมลวิโสธเนน วิสุชฺฌติ. กีทิสานํ? เย อปฺปมตฺตา สุคตสฺส สาสเน. เย จ –

如是，在第一偈中已显示物质布施、分享与帮助，现在为了显示法布施、分享与帮助，故说第二偈“凡演说者”。此处“二者”是指“演说者与听闻者”，即施教者与受教者双方。这里简要的含义是：那些对善逝、世尊的教法与正法有净信，安住于解脱之处而演说与受持者，对于这些演说者与受持者而言，此即名为法布施、法分享、法帮助之义。因能成就究竟义，故为最上。通过清净贪等一切杂染垢而得以清净。是怎样的人呢？就是那些在善逝教法中不放逸的人。亦即——

‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา;

สจิตฺตปริโยทปนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสน’’นฺติ. (ที. นิ. ๒.๙๐;

ธ. ป. ๑๘๓) –

“诸恶莫作，众善奉行，自净其意，是诸佛教。”

สงฺเขปโต เอวํ ปกาสิเต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสเน โอวาเท อนุสิฏฺฐิยํ อปฺปมตฺตา อธิสีลสิกฺขาทโย สกฺกจฺจํ สมฺปาเทนฺติ. เตสํ วิสุชฺฌติ, อรหตฺตผลวิสุทฺธิยา อติวิย โวทายตีติ.

简略地说，在如此开示的正等觉者之教法、教诫和训诫中，不放逸者认真地完成增上戒学等。他们得以清净，以阿罗汉果之清净而变得极其洁净。

นวมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第九经释义终。

๑๐. เตวิชฺชสุตฺตวณฺณนา

10. 三明经释义

๙๙. ทสเม ธมฺเมนาติ ญาเยน, สมฺมาปฏิปตฺติสงฺขาเตน เหตุนา การเณน. ยาย หิ ปฏิปทาย เตวิชฺโช โหติ, สา ปฏิปทา อิธ ธมฺโมติ [Pg.297] เวทิตพฺพา. กา ปน สา ปฏิปทาติ? จรณสมฺปทา จ วิชฺชาสมฺปทา จ. เตวิชฺชนฺติ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณาทีหิ ตีหิ วิชฺชาหิ สมนฺนาคตํ. พฺราหฺมณนฺติ พาหิตปาปพฺราหฺมณํ. ปญฺญาเปมีติ ‘‘พฺราหฺมโณ’’ติ ชานาเปมิ ปติฏฺฐเปมิ. นาญฺญํ ลปิตลาปนมตฺเตนาติ อญฺญํ ชาติมตฺตพฺราหฺมณํ อฏฺฐกาทีหิ ลปิตมตฺตวิปฺปลปนมตฺเตน พฺราหฺมณํ น ปญฺญาเปมีติ. อถ วา ลปิตลาปนมตฺเตนาติ มนฺตานํ อชฺเฌนอชฺฌาปนมตฺเตน. อุภยถาปิ ยํ ปน พฺราหฺมณา สามเวทาทิเวทตฺตยอชฺเฌเนน เตวิชฺชํ พฺราหฺมณํ วทนฺติ, ตํ ปฏิกฺขิปติ. ภควตา หิ ‘‘ปรมตฺถโต อเตวิชฺชํ พฺราหฺมณํเยว เจเต โภวาทิโน อวิชฺชานิวุตา ‘เตวิชฺโช พฺราหฺมโณ’ติ วทนฺติ, เอวํ ปน เตวิชฺโช พฺราหฺมโณ โหตี’’ติ ทสฺสนตฺถํ ตถา พุชฺฌนกานํ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสเยน อยํ เทสนา อารทฺธา.

99. 第十经中，“以法”是指以正理，即以名为“正行”的因缘。因为依此行道能成就三明，所以此处的“法”应理解为行道。那么，此行道是什么呢？即是行圆满与明圆满。“三明者”是指具备宿住随念智(pubbenivāsānussatiñāṇa)等三明者。“婆罗门”是指已断除恶法的婆罗门。“我宣说”是指我告知并确立其为“婆罗门”。不是仅凭言说，即不是仅凭种姓，或如《阿吒迦》(Aṭṭhaka)等仅凭言谈戏论，就宣说其为婆罗门。或者，“仅凭言说”是指仅凭咒语的诵习与教授。无论如何，婆罗门凭着学习《娑摩吠陀》(Sāmaveda)等三吠陀而自称三明婆罗门，这被驳斥了。因为世尊是为了向那些能够理解的个人(puggala)依其意向开示此教导，以显示：“从究竟义上说，那些自称‘三明婆罗门’者，实为无明所覆，并非真正的三明者，而真正的三明婆罗门是这样成就的。”

ตตฺถ ยสฺมา วิชฺชาสมฺปนฺโน จรณสมฺปนฺโนเยว โหติ จรณสมฺปทาย วินา วิชฺชาสมฺปตฺติยา อภาวโต, ตสฺมา จรณสมฺปทํ อนฺโตคธํ กตฺวา วิชฺชาสีเสเนว พฺราหฺมณํ ปญฺญาเปตุกาโม ‘‘ธมฺเมนาหํ, ภิกฺขเว, เตวิชฺชํ พฺราหฺมณํ ปญฺญาเปมี’’ติ เทสนํ สมุฏฺฐาเปตฺวา ‘‘กถญฺจาหํ, ภิกฺขเว, ธมฺเมน เตวิชฺชํ พฺราหฺมณํ ปญฺญาเปมี’’ติ กเถตุกมฺยตาย ปุจฺฉํ กตฺวา ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย วิชฺชตฺตยํ วิภชนฺโต ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขู’’ติอาทิมาห.

在此，因为具足明者必然也具足行，由于没有行圆满就没有明成就，所以将行圆满包含在内，想要以明为首来宣说婆罗门，便发起教说：“诸比丘，我依法宣说三明婆罗门。”继而为了说明“诸比丘，我如何依法宣说三明婆罗门”，以提问的方式，通过以个人为依止的教说来辨析三明而说：“诸比丘，于此，有比丘……”等。

ตตฺถ อเนกวิหิตนฺติ อเนกวิธํ, อเนเกหิ วา ปกาเรหิ ปวตฺติตํ, สํวณฺณิตนฺติ อตฺโถ. ปุพฺเพนิวาสนฺติ สมนนฺตราตีตภวํ อาทึ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ นิวุตฺถกฺขนฺธสนฺตานํ. นิวุตฺถนฺติ อชฺฌาวุตฺถํ อนุภูตํ, อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธํ, นิวุตฺถธมฺมํ วา นิวุตฺถํ, โคจรนิวาเสน นิวุตฺถํ, อตฺตโน วิญฺญาเณน วิญฺญาตํ ปรวิญฺญาณวิญฺญาตมฺปิ วา ฉินฺนวฏุมกานุสฺสรณาทีสุ. อนุสฺสรตีติ ‘‘เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย’’ติ เอวํ ชาติปฏิปาฏิวเสน อนุคนฺตฺวา สรติ, อนุเทว วา สรติ, จิตฺเต อภินินฺนามิเต ปริกมฺมสมนนฺตรํ สรติ.

其中，“种种”是指多种类，或以多种方式发生，义为“被善说的”。“宿住”是指以紧邻的前世为始，于彼彼之处住过的诸蕴的相续。“住过”意为居住过、体验过，在自身相续中生起并灭去；或“住过”是指住过的法，通过作为所缘而住过，被自己的识所了知，或甚至被他人的识所了知，如在忆念断线等情况中。“随念”是指如此“一生、二生”，依循生的次第而忆念，或持续地忆念，当心专注时，于作意之后立即忆念。

เสยฺยถิทนฺติ อารทฺธปฺปการทสฺสนตฺเถ นิปาโต. เตเนว ยฺวายํ ปุพฺเพนิวาโส อารทฺโธ โหติ, ตสฺส ปการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกมฺปิ ชาติ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ เอกมฺปิ ชาตินฺติ เอกมฺปิ ปฏิสนฺธิมูลกํ จุติปริโยสานํ เอกภวปริยาปนฺนํ ขนฺธสนฺตานํ. เอส นโย ทฺเวปิ ชาติโยติอาทีสุ. อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเปติอาทีสุ ปน ปริหายมาโน กปฺโป สํวฏฺฏกปฺโป[Pg.298], วฑฺฒมาโน วิวฏฺฏกปฺโป. ตตฺถ สํวฏฺเฏน สํวฏฺฏฏฺฐายี คหิโต โหติ ตมฺมูลกตฺตา, วิวฏฺเฏน จ วิวฏฺฏฏฺฐายี. เอวญฺหิ สติ ยานิ ตานิ ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, กปฺปสฺส อสงฺขฺเยยฺยานิ. กตมานิ จตฺตาริ? สํวฏฺโฏ, สํวฏฺฏฏฺฐายี, วิวฏฺโฏ, วิวฏฺฏฏฺฐายี’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๕๖) วุตฺตานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ, ตานิ ปริคฺคหิตานิ โหนฺติ.

“譬如”是用于显示已开始讲述之事的方式的虚词。因此，为了显示那已开始讲述的宿住的方式，而说“一生”等。其中，“一生”是指以结生为根本、以死为终结的，包含在一个生命期内的诸蕴的相续。此理亦适用于“二生”等。至于“许多坏劫”等，衰减的劫是坏劫，增长的劫是成劫。在此，以“坏”包含了坏住，因其以坏为根本；以“成”包含了成住。若如此，则经中所说的“诸比丘，有此四种不可数的劫。是哪四种呢？坏、坏住、成、成住”(a. ni. 4.156)这四种不可数劫，即被含摄了。

ตตฺถ ตโย สํวฏฺฏา – เตโชสํวฏฺโฏ, อาโปสํวฏฺโฏ, วาโยสํวฏฺโฏติ. ติสฺโส สํวฏฺฏสีมา – อาภสฺสรา, สุภกิณฺหา, เวหปฺผลาติ. ยทา กปฺโป เตเชน สํวฏฺฏติ, อาภสฺสรโต เหฏฺฐา อคฺคินา ฑยฺหติ. ยทา อุทเกน สํวฏฺฏติ, สุภกิณฺหโต เหฏฺฐา อุทเกน วิลียติ. ยทา วาเตน สํวฏฺฏติ, เวหปฺผลโต เหฏฺฐา วาเตน วิทฺธํสิยติ. วิตฺถารโต ปน โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬํ เอกโต วินสฺสติ. อิติ เอวรูโป อยํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรนฺโต ภิกฺขุ อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ วิวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเป อนุสฺสรติ. กถํ? อมุตฺราสินฺติอาทินา นเยน.

在此有三种坏劫——火坏劫、水坏劫、风坏劫。三种坏劫的界限是光音天(Ābhassarā)、遍净天、广果天。当劫毁于火时，从光音天以下都被火焰焚烧。当劫毁于水时，从遍净天以下都被水溶解。当劫毁于风时，从广果天以下都被风摧毁。广而言之，一万亿个轮围世界一同毁灭。像这样，忆念宿住的比丘，能忆念许多坏劫，许多成劫，许多坏成劫。如何忆念？以“我过去在那里”等方式。

ตตฺถ อมุตฺราสินฺติ อมุมฺหิ สํวฏฺฏกปฺเป อมุมฺหิ ภเว วา โยนิยา วา คติยา วา วิญฺญาณฏฺฐิติยา วา สตฺตาวาเส วา สตฺตนิกาเย วา อหมโหสึ. เอวํนาโมติ ติสฺโส วา ผุสฺโส วา. เอวํโคตฺโตติ โคตโม วา กสฺสโป วา. เอวํวณฺโณติ โอทาโต วา สาโม วา. เอวมาหาโรติ สาลิมํโสทนาหาโร วา ปวตฺตผลโภชโน วา. เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวทีติ อเนกปฺปการานํ กายิกเจตสิกานํ สามิสนิรามิสาทิปฺปเภทานํ วา สุขทุกฺขานํ ปฏิสํเวที. เอวมายุปริยนฺโตติ เอวํ วสฺสสตปริมาณายุปริยนฺโต วา จตุราสีติกปฺปสตสหสฺสปริมาณายุปริยนฺโต วา. โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทินฺติ โสหํ ตโต ภวโต โยนิโต คติโต วิญฺญาณฏฺฐิติโต สตฺตาวาสโต สตฺตนิกายโต วา จุโต ปุน อมุกสฺมึ นาม ภเว โยนิยา คติยา วิญฺญาณฏฺฐิติยา สตฺตาวาเส สตฺตนิกาเย วา อุทปาทึ. ตตฺราปาสินฺติ อถ ตตฺรปิ ภเว โยนิยา คติยา วิญฺญาณฏฺฐิติยา สตฺตาวาเส สตฺตนิกาเย วา ปุน อโหสึ. เอวํนาโมติอาทิ วุตฺตนยเมว.

其中，“我曾在某处”指的是：我曾在某个坏劫、某个有、某个胎、某个趣、某个识住、某个有情居处、某个有情众中存在。“如是名”指：帝沙（Tissa）或弗沙(Phussa)。“如是姓”指：乔达摩或迦叶。“如是肤色”指：白色或黑色。“如是食物”指：米饭和肉，或以天然水果为食。“如是苦乐感受”指：体验种种身体的、精神的、有染的、无染的等各种苦乐。“如是寿命终点”指：寿命终点为一百岁，或寿命终点为八万四千大劫。“我从那里死后，又投生到某处”指的是：我从那个有、那个胎、那个趣、那个识住、那个有情居处、那个有情众死后，又投生到某个名为某某的有、胎、趣、识住、有情居处、有情众中。“又在那里”指：然后在那里，也就是在那个有、胎、趣、识住、有情居处、有情众中再次存在。“如是名”等其余内容如前所述。

อถ [Pg.299] วา ยสฺมา ‘‘อมุตฺราสิ’’นฺติ อิทํ อนุปุพฺเพน อาโรหนฺตสฺส อตฺตโน อภินีหารานุรูปํ ยถาพลํ สรณํ, ‘‘โส ตโต จุโต’’ติ ปฏินิวตฺตนฺตสฺส ปจฺจเวกฺขณํ, ตสฺมา ‘‘อิธูปปนฺโน’’ติ อิมิสฺสา อิธูปปตฺติยา อนนฺตรํ ‘‘อมุตฺร อุทปาทิ’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺราปาสินฺติ ตตฺรปิ ภเว…เป… สตฺตนิกาเย วา อาสึ. เอวํนาโมติ ทตฺโต วา มิตฺโต วา, เอวํโคตฺโตติ วาเสฏฺโฐ วา กสฺสโป วา. เอวํวณฺโณติ กาโฬ วา โอทาโต วา. เอวมาหาโรติ สุธาหาโร วา สาลิโอทนาทิอาหาโร วา. เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวทีติ ทิพฺพสุขปฺปฏิสํเวที วา มานุสสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที วา. เอวมายุปริยนฺโตติ เอวํ ตํตํปรมายุปริยนฺโต. โส ตโต จุโตติ โสหํ ตโต ภวาทิโต จุโต. อิธูปปนฺโนติ อิธ อิมสฺมึ จริมภเว มนุสฺโส หุตฺวา อุปปนฺโน นิพฺพตฺโต.

或者，由于“我曾在彼处”是修行者逐步向上追溯时，根据自身愿力和能力所作的忆念；而“我从彼处死后”是回顾转生过程时的省察。因此，在“于此投生”之后，才说“于彼处投生”。其中“又曾在彼处”意指：同样在那个有……乃至有情众中存在。“如是名”指：达多(Datta)或弥陀(Mitta)。“如是姓”指：婆私吒(Vāseṭṭha)或迦叶。“如是肤色”指：黝黑或白皙。“如是食物”指：以天食为食，或以米饭等为食。“如是感受苦乐”指：体验天界的乐，或人间的苦乐。“如是寿命终点”指：如此，各自相应的寿命终点。“我从彼处死后”即：我从那个有等状态死后。“于此投生”即：如今在这最后一生中转生为人。

อิตีติ เอวํ. สาการํ สอุทฺเทสนฺติ นามโคตฺตาทิวเสน สอุทฺเทสํ, วณฺณาทิวเสน สาการํ. นามโคตฺเตน หิ สตฺตา ‘‘ติสฺโส โคตโม’’ติ อุทฺทิสียนฺติ, วณฺณาทีหิ ‘‘สาโม โอทาโต’’ติ นานตฺตโต ปญฺญายนฺติ. ตสฺมา นามโคตฺตํ อุทฺเทโส, อิตเร อาการา. อยมสฺส ปฐมา วิชฺชา อธิคตาติ อยํ อิมินา ภิกฺขุนา ปฐมํ อธิคมวเสน ปฐมา, วิทิตกรณฏฺเฐน วิชฺชา อธิคตา สจฺฉิกตา โหติ. กึ ปนายํ วิทิตํ กโรติ? ปุพฺเพนิวาสํ. อวิชฺชาติ ตสฺเสว ปุพฺเพนิวาสสฺส อวิทิตกรณฏฺเฐน ตสฺส ปฏิจฺฉาทกโมโห วุจฺจติ. ตโมติ สฺเวว โมโห ปฏิจฺฉาทกฏฺเฐน ตโมติ วุจฺจติ. อาโลโกติ สา เอว วิชฺชา โอภาสกรณฏฺเฐน อาโลโก. เอตฺถ จ วิชฺชา อธิคตาติ อยํ อตฺโถ, เสสํ ปสํสาวจนํ. โยชนา ปเนตฺถ – อยํ โข เตน ภิกฺขุนา วิชฺชา อธิคตา, ตสฺส อธิคตวิชฺชสฺส อวิชฺชา วิหตา, วินฏฺฐาติ อตฺโถ. กสฺมา? ยสฺมา วิชฺชา อุปฺปนฺนาติ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย.

如是这般。“具相与具述”指：以姓名、族姓等为“具述”，以肤色等为“具相”。众生确实以姓名、族姓被称呼为“帝须·乔达摩”，以肤色等差异被认知为“黝黑者或白皙者”。因此，姓名与族姓是“述”，其余是“相”。此乃他证得的第一明。即：此明是此比丘最初证得的，故为“第一”；因其有令所知显现的作用，故为“明”；此明已被证得、亲证。此明了知什么？宿住。无明，即是由于对此宿住不了知而起遮蔽作用的痴。黑暗，即那同样的痴，因其有遮蔽作用，故称为黑暗。光明，即那同样的明，因其有照明作用，故称为光明。此处，“明已证得”是其要义，其余是赞叹之辞。此处的句式结合是：此比丘确实已证得明，对已证得明的他来说，无明已被击破，已被摧毁。为何？因为明已生起。其余两句也是同样的道理。

ยถา ตนฺติ เอตฺถ ยถาติ โอปมฺมตฺเถ, ตนฺติ นิปาตมตฺตํ. สติยา อวิปฺปวาเสน อปฺปมตฺตสฺส. วีริยาตาเปน อาตาปิโน. กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขตาย ปหิตตฺตสฺส เปสิตจิตฺตสฺสาติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต อวิชฺชา วิหญฺเญยฺย, วิชฺชา อุปฺปชฺเชยฺย, ตโม วิหญฺเญยฺย, อาโลโก อุปฺปชฺเชยฺย; เอวเมว ตสฺส ภิกฺขุโน อวิชฺชา วิหตา, วิชฺชา อุปฺปนฺนา[Pg.300], ตโม วิหโต, อาโลโก อุปฺปนฺโน, ตสฺส ปธานานุโยคสฺส อนุรูปเมว ผลํ ลภิตฺวา วิหรตีติ.

在此，“yathā”是用于譬喻，“tanti”只是一个虚词。不放逸者，是因正念不离；热忱者，是因精进的热忱；已发遣自我者，是因对身体和生命无所顾念，其心已发遣。这是说：正如一位不放逸、热忱、已发遣自我的行者安住时，无明会被摧毁，明会生起，黑暗会被摧毁，光明会生起；同样地，那位比丘的无明已被摧毁，明已生起，黑暗已被摧毁，光明已生起，他正安住于获得与其精勤相应的果报。

ทิพฺเพน จกฺขุนาติ เอตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. วิสุทฺเธนาติ จุตูปปาตทสฺสเนน ทิฏฺฐิวิสุทฺธิเหตุภาวโต วิสุทฺธํ. โย หิ จุติมตฺตเมว ปสฺสติ น อุปปาตํ, โส อุจฺเฉททิฏฺฐึ คณฺหาติ. โย อุปปาตมตฺตเมว ปสฺสติ น จุตึ, โส นวสตฺตปาตุภาวทิฏฺฐึ คณฺหาติ. โย ปน ตทุภยํ ปสฺสติ, โส ยสฺมา ทุวิธมฺปิ ตํ ทิฏฺฐิคตํ อติวตฺตติ, ตสฺมาสฺส ตํ ทสฺสนํ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิเหตุ โหติ, ตทุภยมฺปายํ พุทฺธปุตฺโต ปสฺสติ. เตน วุตฺตํ ‘‘จุตูปปาตทสฺสเนน ทิฏฺฐิวิสุทฺธิเหตุภาวโต วิสุทฺธ’’นฺติ. เอกาทสอุปกฺกิเลสวิรหโต วา วิสุทฺธํ. ยถาห ‘‘วิจิกิจฺฉา จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลโสติ – อิติ วิทิตฺวา วิจิกิจฺฉํ จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสํ ปชหึ, อมนสิกาโร…เป… ถินมิทฺธํ, ฉมฺภิตตฺตํ, อุปฺปิลฺลํ, ทุฏฺฐุลฺลํ, อจฺจารทฺธวีริยํ, อติลีนวีริยํ, อภิชปฺปา, นานตฺตสญฺญา, อตินิชฺฌายิตตฺตํ รูปานํ จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลโส’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๔๒) เอวํ วุตฺเตหิ เอกาทสหิ อุปกฺกิเลเสหิ อนุปกฺกิลิฏฺฐตฺตา วิสุทฺธํ. มนุสฺสูปจารํ อติกฺกมิตฺวา รูปทสฺสเนน อติกฺกนฺตมานุสกํ, มํสจกฺขุํ วา อติกฺกนฺตตฺตา อติกฺกนฺตมานุสกํ. เตน ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน. สตฺเต ปสฺสตีติ มนุสฺสมํสจกฺขุนา วิย สตฺเต ปสฺสติ ทกฺขติ อาโลเกติ.

关于“以天眼”，凡当说者，下面已经说过。“以清净的”是指：因见到众生的死与生而成为见清净之因，故为清净。若人只见到死而不见生，他会执取断见；若人只见到生而不见死，他会执取新有情出现见。然而，若人见到此二者，因为他超越了这两种邪见，所以他的此见成为见清净之因，而这位佛子见到此二者。因此说：“因见到死与生而成为见清净之因，故为清净。”或者，是因远离十一种随烦恼而为清净。正如所说：“‘疑是心之随烦恼’——如是了知后，我舍弃了疑这个心之随烦恼；不作意……乃至昏沉睡眠、恐惧、浮躁、粗恶、过度精进、过弱精进、贪求、种种想、过度审视诸色，是心之随烦恼。”因不被如是所说的十一种随烦恼所染污，故为清净。“超越人类的”，是指因能见到色而超越了人类的范围，或因超越了肉眼。因此，以那清净、超越人类的天眼。“见到众生”是指：如以人的肉眼一般，见到、看见、照见众生。

จวมาเน อุปปชฺชมาเนติ เอตฺถ จุติกฺขเณ อุปปตฺติกฺขเณ วา ทิพฺพจกฺขุนาปิ ทฏฺฐุํ น สกฺกา. เย ปน อาสนฺนจุติกา อิทานิ จวิสฺสนฺติ, เต จวมานา. เย จ คหิตปฏิสนฺธิกา สมฺปตินิพฺพตฺตา วา, เต อุปปชฺชมานาติ อธิปฺเปตา. เต เอวรูเป จวมาเน อุปปชฺชมาเน จ ปสฺสตีติ ทสฺเสติ. หีเนติ โมหนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา หีนานํ ชาติกุลโภคาทีนํ วเสน หีฬิเต ปริภูเต. ปณีเตติ อโมหนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา ตพฺพิปรีเต. สุวณฺเณติ อโทสนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา อิฏฺฐกนฺตมนาปวณฺณยุตฺเต. ทุพฺพณฺเณติ โทสนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา อนิฏฺฐอกนฺตามนาปวณฺณยุตฺเต. อภิรูเป วิรูเปติปิ อตฺโถ. สุคเตติ สุคติคเต, อโลภนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา วา อฑฺเฒ มหทฺธเน. ทุคฺคเตติ ทุคฺคติคเต, โลภนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา วา ทลิทฺเท อปฺปนฺนปานโภชเน. ยถากมฺมูปเคติ ยํ ยํ กมฺมํ อุปจิตํ, เตน เตน อุปคเต[Pg.301]. ตตฺถ ปุริเมหิ ‘‘จวมาเน’’ติอาทีหิ ทิพฺพจกฺขุกิจฺจํ วุตฺตํ, อิมินา ปน ปเทน ยถากมฺมูปคญาณกิจฺจํ.

关于“正在死去与正在投生者”，在此，于死亡刹那或投生刹那，即便是天眼也无法看见。然而，那些临近死亡、现在将要死去者，是“正在死去者”；而那些已取结生或已再生者，则被意指为“正在投生者”。[经文]显示他见到这样正在死去和正在投生者。“下劣者”是指：因与痴的流漏相应，而在种姓、家族、财富等方面低劣，被轻视、被鄙视者。“胜妙者”是指：因与无痴的流漏相应，而与此相反者。“善色者”是指：因与无瞋的流漏相应，而具有可喜、可爱、可意之色者。“恶色者”是指：因与瞋的流漏相应，而具有不可喜、不可爱、不可意之色者。这也是“貌美者”与“貌丑者”的意思。“善趣者”是指：生于善趣者，或因与无贪的流漏相应而富裕、大富者。“恶趣者”是指：生于恶趣者，或因与贪的流漏相应而贫穷、缺少饮食者。“随业受报者”是指：随其所积之业而受报者。其中，前面的“正在死去者”等词说明了天眼的作用，而此“随业受报”一词则说明了随业趣智的作用。

ตสฺส จ ญาณสฺส อยํ อุปฺปตฺติกฺกโม – อิธ ภิกฺขุ เหฏฺฐา นิรยาภิมุขํ อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา เนรยิเก สตฺเต ปสฺสติ มหนฺตํ ทุกฺขํ อนุภวมาเน, อิทํ ทสฺสนํ ทิพฺพจกฺขุญาณกิจฺจเมว. โส จ เอวํ มนสิ กโรติ ‘‘กึ นุ โข กมฺมํ กตฺวา อิเม สตฺตา เอตํ ทุกฺขํ อนุภวนฺตี’’ติ, อถสฺส ‘‘อิทํ นาม กตฺวา’’ติ ตํกมฺมารมฺมณํ ญาณํ อุปฺปชฺชติ. ตถา อุปริ เทวโลกาภิมุขํ อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา นนฺทนวนมิสฺสกวนผารุสกวนาทีสุ สตฺเต ปสฺสติ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวมาเน, อิทมฺปิ ทสฺสนํ ทิพฺพจกฺขุญาณกิจฺจเมว. โส เอวํ มนสิ กโรติ ‘‘กึ นุ โข กมฺมํ กตฺวา อิเม สตฺตา เอตํ สมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี’’ติ? อถสฺส ‘‘อิทํ นาม กตฺวา’’ติ ตํกมฺมารมฺมณํ ญาณํ อุปฺปชฺชติ, อิทํ ยถากมฺมูปคญาณํ นาม. อิมสฺส วิสุํ ปริกมฺมํ นาม นตฺถิ. ยถา จิมสฺส, เอวํ อนาคตํสญาณสฺสปิ. ทิพฺพจกฺขุปาทกาเนว หิ อิมานิ ทิพฺพจกฺขุนา สเหว อิชฺฌนฺติ. กายทุจฺจริเตนาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. อิธ วิชฺชาติ ทิพฺพจกฺขุญาณวิชฺชา. อวิชฺชาติ สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิจฺฉาทิกา อวิชฺชา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

此智的生起过程如下：在此，比丘向下朝地狱方向扩展光明，看见地狱的众生正在感受巨大的痛苦，这种看见就是天眼智的作用。他如此思惟：“这些众生是造了什么业，才感受此等痛苦呢？”于是，他生起了以该业为所缘的智，了知“他们是造了此业”。同样地，他向上朝天界方向扩展光明，在欢喜园(Nandanavana)、杂树园(Missakavana)、粗涩园(Phārusakavana)等地看见众生正在享受天界的福报，这种看见也是天眼智的作用。他如此思惟：“这些众生是造了什么业，才享受此等福报呢？”于是，他生起了以该业为所缘的智，了知“他们是造了此业”，这即是所谓的随业趣智(yathākammūpagañāṇa)。此智没有另外的预备行。正如随业趣智，未来分智(anāgataṃsañāṇa)也是如此。因为这些智都是以天眼为基础，与天眼同时成就。关于“身恶行”等应说之义，如前所述。在此，“明”是指天眼智明，“无明”是指遮蔽众生死没与结生的无明。其余如前所述。

ตติยวาเร วิชฺชาติ อรหตฺตมคฺคญาณวิชฺชา. อวิชฺชาติ จตุสจฺจปฺปฏิจฺฉาทิกา อวิชฺชา. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว. เอวํ โขติอาทิ นิคมนํ.

在第三次，“明”是指阿罗汉道智明。“无明”是指遮蔽四圣谛的无明。其余部分因如前所述，故易于了知。“如是”等语是结论。

คาถาสุ อยํ สงฺเขปตฺโถ – โย ยถาวุตฺตํ ปุพฺเพนิวาสํ อเวติ อวคจฺฉติ, วุตฺตนเยน ปากฏํ กตฺวา ชานาติ. ‘‘โยเวที’’ติปิ ปาโฐ, โย อเวทิ วิทิตํ กตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. ฉพฺพีสติเทวโลกสงฺขาตํ สคฺคํ จตุพฺพิธํ อปายญฺจ วุตฺตนเยเนว ทิพฺพจกฺขุนา ปสฺสติ. อโถติ ตโต ปรํ ชาติกฺขยสงฺขาตํ อรหตฺตํ นิพฺพานเมว วา ปตฺโต อธิคโต. ตโต เอว อภิญฺญา อภิวิสิฏฺฐาย มคฺคปญฺญาย ชานิตพฺพํ จตุสจฺจธมฺมํ ชานิตฺวา กิจฺจโวสาเนน โวสิโต นิฏฺฐานปฺปตฺโต. โมเนยฺยธมฺมสมนฺนาคเมน มุนิ, ขีณาสโว ยสฺมา เอตาหิ ยถาวุตฺตาหิ ตีหิ วิชฺชาหิ สมนฺนาคตตฺตา ตโต ตติยวิชฺชาย สพฺพถา พาหิตปาปตฺตา จ เตวิชฺโช พฺราหฺมโณ นาม โหติ. ตสฺมา ตเมว อหํ เตวิชฺชํ พฺราหฺมณํ [Pg.302] วทามิ, อญฺญํ ปน ลปิตลาปนํ ยชุอาทิมนฺตปทานํ อชฺฌาปนปรํ เตวิชฺชํ พฺราหฺมณํ น วทามิ, เตวิชฺโชติ ตํ น กเถมีติ.

偈颂的简要意义如下：他如前所述了知宿住，依所述方法使其显现而了知。亦有读作“Yovedī”者，其义为：他已了知，安住于已了知中。他以天眼如前所述看见由二十六天界构成的善趣，以及四种恶趣。其后，他证得名为“生尽”的阿罗汉果，或说证得涅槃。然后，他以超胜的道慧了知应被了知的四圣谛法，以完成所作而达究竟，抵达终点。因具足牟尼之法而为牟尼，是漏尽者。由于他具足如上所述的三种明，且以第三明完全断除诸恶，故被称为三明婆罗门。因此，我称此人为三明婆罗门，而不称他人——专事诵习夜柔吠陀（Yaju）等咒句的空谈者——为三明婆罗门，我不说他们是三明者。

อิติ อิมสฺมึ วคฺเค ทุติยสุตฺเต วฏฺฏํ กถิตํ, ปญฺจมอฏฺฐมทสมสุตฺเตสุ วิวฏฺฏํ กถิตํ, อิตเรสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

应知，于此品中，第二经说流转，第五、第八、第十经说还灭，其余诸经则说流转与还灭。

ทสมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第十经释义终。

ปญฺจมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第五品释义终。

ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทกนิกาย-อฏฺฐกถาย

《胜义灯》，即《小部》之义注

อิติวุตฺตกสฺส ติกนิปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《如是语》三集释义终。

๔. จตุกฺกนิปาโต

4. 第四集

๑. พฺราหฺมณธมฺมยาคสุตฺตวณฺณนา

1. 婆罗门法祭经释义

๑๐๐. จตุกฺกนิปาตสฺส [Pg.303] ปฐเม อหนฺติ อตฺตนิทฺเทโส. โย หิ ปโร น โหติ, โส นิยกชฺฌตฺตสงฺขาโต อตฺตา ‘‘อห’’นฺติ วุจฺจติ. อสฺมีติ ปฏิชานนา. โย ปรมตฺถพฺราหฺมณภาโว ‘‘อห’’นฺติ วุจฺจมาโน, ตสฺส อตฺตนิ อตฺถิภาวํ ปฏิชานนฺโต หิ สตฺถา ‘‘อสฺมี’’ติ อโวจ. ‘‘อหมสฺมี’’ติ จ ยถา ‘‘อหมสฺมิ พฺรหฺมา มหาพฺรหฺมา, เสยฺโยหมสฺมี’’ติ จ อปฺปหีนทิฏฺฐิมานานุสยา ปุถุชฺชนา อตฺตโน ทิฏฺฐิมานมญฺญนาภินิเวสวเสน อภิวทนฺติ, น เอวํ วุตฺตํ. สพฺพโส ปน ปหีนทิฏฺฐิมานานุสโย ภควา สมญฺญํ อนติธาวนฺโต โลกสมญฺญานุโรเธน เวเนยฺยสนฺตาเนสุ ธมฺมํ ปติฏฺฐเปนฺโต เกวลํ ตาทิสสฺส คุณสฺส อตฺตนิ วิชฺชมานตํ ปฏิชานนฺโต ‘‘อหมสฺมี’’ติ อาห. พฺราหฺมโณติ พาหิตปาปตฺตา พฺรหฺมสฺส จ อณนโต พฺราหฺมโณ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ภิกฺขเว, อหํ ปรมตฺถโต พฺราหฺมโณสฺมีติ. ภควา สพฺพาการปริปุณฺณสฺส ทานสํยมาทิวตสมาทานสฺส นิรวเสสาย ตปจริยาย ปารํ คโต สมฺมเทว วุสิตพฺรหฺมจริยวาโส สกลเวทนฺตคู สุวิสุทฺธวิชฺชาจรโณ สพฺพถา นินฺหาตปาปมโล อนุตฺตรสฺส อริยมคฺคสงฺขาตสฺส พฺราหฺมณสฺส วตฺตา ปวตฺตา, สุปริสุทฺธสฺส จ สาสนพฺรหฺมจริยสฺส ปเวเทตา, ตสฺมา สพฺพโส พาหิตปาปตฺตา พฺรหฺมสฺส จ อณนโต กถนโต ปรมตฺเถน พฺราหฺมโณติ วุจฺจติ.

100. 在《四集》的第一经中，“我”（ahaṃ）是自身的指称。凡不是“他人”者，那被视为自己内在的“我”（attā），就被称为“我”。“我是”（asmi）是一种宣称。当胜义的婆罗门状态被称为“我”时，导师（satthā）为了肯定此状态存在于自身中，便说了“我是”。说“我是”，并非像那些未断除见、慢随眠的凡夫，由于对见、慢、我慢的执著而宣称“我是梵天（brahmā）、大梵天（mahābrahmā），我是最胜的”那样。全然断尽见、慢随眠的世尊，不逾越世俗惯例，随顺世间言说，在所化众生的心相续中建立正法，只是为了肯定自身中存在这样的功德，才说“我是”。所谓“婆罗门”（brāhmaṇa），是因其已排除（bāhita）诸恶（pāpa），并修行梵道（brahmassa aṇana），故为婆罗门。此处的含义是：诸比丘，我于胜义中是婆罗门。世尊圆满具足布施、自制等誓愿的受持，已究竟无余苦行，已圆满安住于梵行，通达一切吠陀（veda），具足极清净的明与行，彻底洗净了诸恶垢，是被称为“无上圣道”的婆罗门，是（正法的）宣说者与开创者，也是极清净教法梵行的开示者。因此，因其已彻底排除诸恶，并因其修行与教说梵道，故于胜义（paramattha）中被称为婆罗门。

อิติ ภควา สเทวเก โลเก อตฺตโน อนุตฺตรํ พฺราหฺมณภาวํ ปเวเทตฺวา ยานิ ตานิ พฺราหฺมณทานาทีนิ ฉ กมฺมานิ พฺราหฺมณสฺส ปญฺญาเปนฺติ, เตสมฺปิ สุปริสุทฺธานํ อุกฺกํสโต อตฺตนิ สํวิชฺชมานตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยาจโยโค’’ติอาทิมาห.

如是，世尊在天人世界中宣说自己无上的婆罗门身份之后，为了显示婆罗门所制定的布施等六种业，即使是最清净的，在自身中也以最殊胜的方式存在，所以才说了“乞求相应”等。

ตตฺถ ยาจโยโคติ ยาเจหิ ยุตฺโต. ยาจนฺตีติ ยาจา, ยาจกา, เต ปเนตฺถ เวเนยฺยา เวทิตพฺพา. เต หิ ‘‘เทเสตุ, ภนฺเต ภควา[Pg.304], ธมฺมํ; เทเสตุ, สุคโต, ธมฺม’’นฺติ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ธมฺมเทสนํ ยาจนฺติ. ภควา จ เตสํ อิจฺฉาวิฆาตํ อกโรนฺโต ยถารุจิ ธมฺมํ เทเสนฺโต ธมฺมทานํ เทตีติ ยาจโยโค, สทา สพฺพกาลํ เตหิ อวิรหิโต. อถ วา ยาจโยโคติ ยาจนโยคฺโค, อธิปฺปายปูรณโต ยาจิตุํ ยุตฺโตติ อตฺโถ ‘‘ยาชโยโค’’ติปิ ปาโฐ. ตตฺถ ยาโช วุจฺจติ มหาทานํ, ยิฏฺฐนฺติ อตฺโถ. อิธ ปน ธมฺมทานํ เวทิตพฺพํ, ยาเช นิยุตฺโตติ ยาชโยคา. สทาติ สพฺพทา, อนวรตปฺปวตฺตสทฺธมฺมมหาทาโนติ อตฺโถ. อถ วา ยาเชน โยเชตีติปิ ยาชโยโค. ติวิธทานสงฺขาเตน ยาเชน สตฺเต ยถารหํ โยเชติ, ตตฺถ ทาเน นิโยเชตีติ อตฺโถ. ‘‘ยาชโยโค สตต’’นฺติปิ ปฐนฺติ. ปยตปาณีติ ปริสุทฺธหตฺโถ. โย หิ ทานาธิมุตฺโต อามิสทานํ เทนฺโต สกฺกจฺจํ สหตฺเถน เทยฺยธมฺมํ ทาตุํ สทา โธตหตฺโถเยว โหติ, โส ‘‘ปยตปาณี’’ติ วุจฺจติ. ภควาปิ ธมฺมทานาธิมุตฺโต สกฺกจฺจํ สพฺพกาลํ ธมฺมทาเน ยุตฺตปฺปยุตฺโตติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ปยตปาณี’’ติ. ‘‘สทา’’ติ จ ปทํ อิมินาปิ สทฺธึ โยเชตพฺพํ ‘‘สทา ปยตปาณี’’ติ. อวิภาเคน หิ สตฺถา เวเนยฺยโลกสฺส สทฺธมฺมทานํ สทา สพฺพกาลํ ปวตฺเตนฺโต ตตฺถ ยุตฺตปฺปยุตฺโต หุตฺวา วิหรติ.

在此，“乞求相应”（yācayogo）是指与乞求者相应。所谓“乞求”（yācā），即乞求者（yācakā），在此应理解为所化众生。他们前往世尊处，请求开示法要：“尊者，请世尊说法；善逝，请说法。”他们如此请求法施。世尊不违逆他们的意愿，随其意乐而说法，给予法施，因此称为“乞求相应”，总是、在一切时与他们不相舍离。或者，“乞求相应”（yācayogo）是“堪受乞求”（yācanayoggo）的意思，即因能圆满其意愿而适合被乞求。也有读作“祭祀相应”（yājayogo）的。在此，“祭祀”（yājo）被称为大布施，意思是“已献供”。但在这里应理解为法施；“祭祀相应”即是致力于祭祀。“常”（sadā）即是“总是”，意思是恒常不断地行正法大布施。或者，“祭祀相应”也可以解释为“以祭祀连结”。即以三种布施所构成的祭祀，如其所应地连结众生，意思是令他们致力于布施。也有读作“常行祭祀相应”（yājayogo satataṃ）的。“净手者”（payatapāṇī）即手清净者。凡是乐于布施者，在给予物质布施时，恭敬地亲手施予应施之物，总是洗净双手，他被称为“净手者”。世尊也同样乐于法施，因其恭敬地、于一切时都精勤于法施，故被称为“净手者”。“常”（sadā）一词也应与此相连，成为“常净手者”（sadā payatapāṇī）。因为导师无差别地为所化世间，总是、于一切时都施予正法，并精勤不懈地安住于其中。

อปโร นโย – โยโค วุจฺจติ ภาวนา. ยถาห ‘‘โยคา เว ชายเต ภูรี’’ติ (ธ. ป. ๒๘๒). ตสฺมา ยาชโยโคติ ยาชภาวนํ, ปริจฺจาคภาวนํ อนุยุตฺโตติ อตฺโถ. ภควา หิ อภิสมฺโพธิโต ปุพฺเพ โพธิสตฺตภูโตปิ กรุณาสมุสฺสาหิโต อนวเสสโต ทานํ ปริพฺรูเหนฺโต ตตฺถ อุกฺกํสปารมิปฺปตฺโต หุตฺวา อภิสมฺโพธึ ปาปุณิ, พุทฺโธ หุตฺวาปิ ติวิธํ ทานํ ปริพฺรูเหสิ วิเสสโต ธมฺมทานํ, ปเรปิ ตตฺถ นิโยเชสิ. ตถา หิ โส เวเนยฺยยาจกานํ กสฺสจิ สรณานิ อทาสิ, กสฺสจิ ปญฺจ สีลานิ, กสฺสจิ ทส สีลานิ, กสฺสจิ จตุปาริสุทฺธิสีลํ, กสฺสจิ ธุตธมฺเม, กสฺสจิ จตฺตาริ ฌานานิ, กสฺสจิ อฏฺฐ สมาปตฺติโย, กสฺสจิ ปญฺจาภิญฺญาโย, จตฺตาโร มคฺเค, จตฺตาริ สามญฺญผลานิ, ติสฺโส วิชฺชา, จตสฺโส ปฏิสมฺภิทาติ เอวมาทิโลกิยโลกุตฺตรเภทํ คุณธนํ ธมฺมทานวเสน ยถาธิปฺปายํ เทนฺโต ปเร จ ‘‘เทถา’’ติ นิโยเชนฺโต ปริจฺจาคภาวนํ ปริพฺรูเหสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปริจฺจาคภาวนํ อนุยุตฺโต’’ติ.

另一种解释是，“瑜伽”（yoga）指的是修习。正如所说：“由瑜伽生智慧”（法句经282）。因此，“施瑜伽”（yājayoga）即是布施的修习，意为致力于舍离的修习。世尊在证得正觉之前，身为菩萨时，也为悲心所激励，无余地圆满布施，于此达到最胜波罗蜜，从而证得正觉；成佛之后，也圆满三种布施，特别是法布施，并且也引导他人行之。例如，他对于应受教化的求法者，有的授予皈依，有的授予五戒，有的授予十戒，有的授予四遍净戒，有的授予头陀支（dhutadhamma），有的授予四禅，有的授予八等至，有的授予五神通，有的授予四道，有的授予四沙门果，有的授予三明，有的授予四无碍解（paṭisambhidā），像这样，随其意乐，以法布施的方式，给予世间与出世间之功德财富，并敦促他人“你们要布施”，由此圆满了舍离的修习。因此说“致力于舍离的修习”。

ปยตปาณีติ [Pg.305] วา อายตปาณี, หตฺถคตํ กิญฺจิ ทาตุํ ‘‘เอหิ คณฺหา’’ติ ปสาริตหตฺโถ วิย อาจริยมุฏฺฐึ อกตฺวา สทฺธมฺมทาเน ยุตฺตปฺปยุตฺโตติ อตฺโถ. ปยตปาณีติ วา อุสฺสาหิตหตฺโถ, อามิสทานํ ทาตุํ อุสฺสาหิตหตฺโถ วิย ธมฺมทาเน กตุสฺสาโหติ อตฺโถ. อนฺติมเทหธโรติ พฺรหฺมจริยวเสน พฺราหฺมณกรณานํ ธมฺมานํ ปาริปูริยา ปจฺฉิมตฺตภาวธารี. อวุสิตวโต หิ วสลกรณานํ ธมฺมานํ อปฺปหาเนน วสลาทิสมญฺญา คติ อายตึ คพฺภเสยฺยา สิยา. เตน ภควา อตฺตโน อจฺจนฺตวุสิตพฺราหฺมณภาวํ ทสฺเสติ. อนุตฺตโร ภิสกฺโก สลฺลกตฺโตติ ทุตฺติกิจฺฉสฺส วฏฺฏทุกฺขโรคสฺส ติกิจฺฉนโต อุตฺตโม ภิสกฺโก, อญฺเญหิ อนุทฺธรณียานํ ราคาทิสลฺลานํ กนฺตนโต สมุจฺเฉทวเสน สมุทฺธรณโต อุตฺตโม สลฺลกนฺตนเวชฺโช. อิมินา นิปฺปริยายโต พฺราหฺมณกรณานํ ธมฺมานํ อตฺตนิ ปติฏฺฐิตานํ ปรสนฺตติยํ ปติฏฺฐาปเนน ปเรสมฺปิ พฺราหฺมณกรณมาห.

“常净手者”(payatapāṇī)或作“伸出手者”(āyatapāṇī)，意思是如同将手中的东西施与他人，说“来拿”而伸出手一样，指不作教师的保留(ācariyamuṭṭhi)，精勤不懈于正法布施。“常净手者”又作“振奋手者”(ussāhitahattho)，如同为行物质布施而振奋其手，意为在法布施上已作努力。“最后身持者”(antimadehadhara)指的是通过梵行的修习，圆满了使人成为婆罗门之法，持有最后之身。若未圆满梵行者，因未断除使人成为贱民(vasala)之法，未来世可能会有贱民等称号的归宿，或投生胎中。因此，世尊展示了自己彻底圆满的婆罗门身份。“无上医者、外科医者”(anuttaro bhisakko sallakatto)，是说因为能医治难以治疗的轮回苦病而是无上医者；因为能以根除的方式，拔除他人无法拔除的贪欲等毒箭而是无上外科医者。以此，（世尊）无碍地开示了：令（众生）成为婆罗门之法已于自身安立，并通过在他人相续中建立此法，亦令他人成为婆罗门。

ตสฺส เม ตุมฺเห ปุตฺตาติ ตสฺส เอวรูปสฺส มม ตุมฺเห, ภิกฺขเว, ปุตฺตา อตฺรชา โหถ. โอรสาติ อุรสิ สมฺพนฺธา. ยถา หิ สตฺตานํ โอรสปุตฺตา อตฺรชา วิเสเสน ปิตุสนฺตกสฺส ทายชฺชสฺส ภาคิโน โหนฺติ, เอวเมเตปิ อริยปุคฺคลา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ธมฺมสฺสวนนฺเต อริยาย ชาติยา ชาตา. ตสฺส สนฺตกสฺส วิมุตฺติสุขสฺส อริยธมฺมรตนสฺส จ เอกํสภาคิยตาย โอรสา. อถ วา ภควโต ธมฺมเทสนานุภาเวน อริยภูมึ โอกฺกมมานา โอกฺกนฺตา จ อริยสาวกา สตฺถุ อุเร วายามชนิตาภิชาติตาย นิปฺปริยาเยน ‘‘โอรสปุตฺตา’’ติ วตฺตพฺพตํ อรหนฺติ. ตถา หิ เต ภควตา อาสยานุสยจริยาธิมุตฺติอาทิโวโลกเนน วชฺชานุจินฺตเนน จ หทเย กตฺวา วชฺชโต นิวาเรตฺวา อนวชฺเช ปติฏฺฐเปนฺเตน สีลาทิธมฺมสรีรโปสเนน สํวฑฺฒิตา. มุขโต ชาตาติ มุขโต ชาตาย ธมฺมเทสนาย อริยาย ชาติยา ชาตตฺตา มุขโต ชาตา. อถ วา อนญฺญสาธารณโต สพฺพสฺส กุสลธมฺมสฺส มุขโต ปาติโมกฺขโต วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาสงฺขาตโต วิโมกฺขมุขโต วา อริยมคฺคชาติยา ชาตาติปิ มุขโต ชาตา. สิกฺขตฺตยสงฺคเห สาสนธมฺเม อริยมคฺคธมฺเม วา ชาตาติ ธมฺมชา. เตเนว ธมฺเมน นิมฺมิตา มาปิตาติ ธมฺมนิมฺมิตา. สติธมฺมวิจยาทิ ธมฺมทายาทา, น ลาภสกฺการาทิ [Pg.306] อามิสทายาทา, ธมฺมทายาทา โน อามิสทายาทา โหถาติ อตฺโถ.

“你们是我的儿子”，即是说：“比丘们，你们是我这样的人的儿子，是亲生子(atraja)。”“胸生子”(orasa)，意为与胸相连。正如世间的众生中，亲生子特别能继承父亲的遗产，同样地，这些圣人(ariyapuggala)在听闻正等正觉者之法后，由圣生而生。因为他们完全地继承了他的解脱之乐与圣法珍宝，故为胸生子。或者说，由于世尊说法的威力，这些正在进入或已进入圣地的圣弟子们，因由在导师胸中以精进所生的圣生，他们无歧义地值得被称为“胸生子”。确实，他们是由世尊通过观察其意向、随眠、行、胜解等，并在心中思惟其过失，令其远离过失而安住于无过失处，并以戒等法身滋养而成长起来的。“从口而生”(mukhato jāta)，是指因从口中所出的说法，由圣生而生，故为从口而生。或者说，因其不共性，从作为一切善法之首的波罗提木叉，从名为出离行观(vuṭṭhānagāminī vipassanā)的解脱门，或因由圣道生而生，故亦为从口而生。“法生”(dhammaja)，即在三学所摄的教法中，或于圣道法中生。“法所化现”(dhammanimmita)，即正由此法所造作、所化现。“法之继承者”(dhammadāyāda)，意为：“你们当为法之继承者，而非物质之继承者”，即成为正念、择法等法之继承者，而非利养、恭敬等物质之继承者。

ตตฺถ ธมฺโม ทุวิโธ – นิปฺปริยายธมฺโม, ปริยายธมฺโมติ. อามิสมฺปิ ทุวิธํ – นิปฺปริยายามิสํ, ปริยายามิสนฺติ. กถํ? มคฺคผลนิพฺพานปฺปเภโท หิ นววิโธ โลกุตฺตรธมฺโม นิปฺปริยายธมฺโม, นิพฺพตฺติตธมฺโมเยว, น เกนจิ ปริยาเยน การเณน วา เลเสน วา ธมฺโม. ยํ ปนิทํ วิวฏฺฏูปนิสฺสิตํ กุสลํ, เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ วิวฏฺฏํ ปตฺเถนฺโต ทานํ เทติ, สีลํ สมาทิยติ, อุโปสถกมฺมํ กโรติ, คนฺธมาลาทีหิ วตฺถุปูชํ กโรติ, ธมฺมํ สุณาติ, เทเสติ, ฌานสมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตติ, เอวํ กโรนฺโต อนุปุพฺเพน นิปฺปริยายํ อมตํ นิพฺพานํ ปฏิลภติ, อยํ ปริยายธมฺโม. ตถา จีวราทโย จตฺตาโร ปจฺจยา นิปฺปริยายามิสเมว, น อญฺเญน ปริยาเยน วา การเณน วา เลเสน วา อามิสํ. ยํ ปนิทํ วฏฺฏคามิกุสลํ, เสยฺยถิทํ – อิเธกจฺโจ วฏฺฏํ ปตฺเถนฺโต สมฺปตฺติภวํ อิจฺฉมาโน ทานํ เทติ…เป… สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตติ, เอวํ กโรนฺโต อนุปุพฺเพน เทวมนุสฺสสมฺปตฺติโย ปฏิลภติ, อิทํ ปริยายามิสํ นาม.

在此，法有两种：直接法与间接法。利得也有两种：直接利得与间接利得。如何是呢？由道、果、涅槃所区分的九种出世间法是直接法，它们就是已生起的法，不是通过任何间接方式、原因或少分而成为法。而那些作为脱离轮回之依止的善法，即是如此：于此，有人希求脱离轮回而行布施，受持戒律，行布萨业，以香、花环等物作供养，听闻法，开示法，成就禅那与等至，如此行持，他次第获得直接的、不死的涅槃，此即是间接法。同样，衣等四资具是直接利得，不是通过其他间接方式、原因或少分而成为利得。而那些导向轮回的善法，即是如此：于此，有人希求轮回，欲求圆满的存在而行布施……乃至……成就等至，如此行持，他次第获得天人福报，这称为间接利得。

ตตฺถ นิปฺปริยายธมฺโมปิ ภควโตเยว สนฺตโก. ภควตา หิ กถิตตฺตา ภิกฺขู มคฺคผลนิพฺพานานิ อธิคจฺฉนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ –

在此，直接法也属于世尊所有。因为世尊开示了法，比丘们才能证得道、果、涅槃。正如经中所说——

‘‘โส, หิ, พฺราหฺมณ, ภควา อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา, อสญฺชาตสฺส มคฺคสฺส สญฺชเนตา…เป… มคฺคานุคา จ ปเนตรหิ สาวกา วิหรนฺติ ปจฺฉา สมนฺนาคตา’’ติ (ม. นิ. ๓.๗๙; จูลนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕).

“婆罗门，世尊是未生道的生起者，是未现道的显现者……如今弟子们随道而行，于后成就。”

‘‘โส, หาวุโส, ภควา ชานํ ชานาติ, ปสฺสํ ปสฺสติ, จกฺขุภูโต ญาณภูโต ธมฺมภูโต พฺรหฺมภูโต, วตฺตา ปวตฺตา, อตฺถสฺส นินฺเนตา, อมตสฺส ทาตา, ธมฺมสฺสามี ตถาคโต’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๐๓; ๓.๒๘๑) จ.

“贤友，世尊是知者，是见者，是眼，是智，是法，是梵，是说者，是开创者，是义理的引导者，是不死之施与者，是法的拥有者，是如来。”

ปริยายธมฺโมปิ ภควโตเยว สนฺตโก. ภควตา หิ กถิตตฺตา เอว ชานนฺติ ‘‘วิวฏฺฏํ ปตฺเถตฺวา ทานํ เทนฺโต…เป… สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตนฺโต อนุกฺกเมน อมตํ นิพฺพานํ ปฏิลภตี’’ติ. นิปฺปริยายามิสมฺปิ ภควโตเยว [Pg.307] สนฺตกํ. ภควตา หิ อนุญฺญาตตฺตาเยว ภิกฺขูหิ ชีวกวตฺถุํ อาทึ กตฺวา ปณีตจีวรํ ลทฺธํ. ยถาห –

间接法也属于世尊所有。因为是世尊所开示，他们才知道“希求脱离轮回而行布施……乃至……成就等至，便能次第获得不死涅槃”。直接利得也属于世尊所有。因为世尊的允许，比丘们才得以接受以耆婆(Jīvaka)之事为开端的精美僧衣。如是说——

‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, คหปติจีวรํ. โย อิจฺฉติ, ปํสุกูลิโก โหตุ. โย อิจฺฉติ, คหปติจีวรํ สาทิยตุ. อิตรีตเรนปาหํ, ภิกฺขเว, สนฺตุฏฺฐึเยว วณฺเณมี’’ติ (มหาว. ๓๓๗).

“诸比丘，我允许居士衣。愿意者，可作粪扫衣者；愿意者，可受用居士衣。诸比丘，我赞叹对任何一种的知足。”

เอวํ อิตเรปิ ปจฺจยา ภควตา อนุญฺญาตตฺตา เอว ภิกฺขูหิ ปริภุญฺชิตุํ ลทฺธา. ปริยายามิสมฺปิ ภควโตเยว สนฺตกํ. ภควตา หิ กถิตตฺตา เอว ชานนฺติ ‘‘สมฺปตฺติภวํ ปตฺเถนฺโต ทานํ ทตฺวา สีลํ…เป… สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา อนุกฺกเมน ปริยายามิสํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ มนุสฺสสมฺปตฺติญฺจ ปฏิลภตี’’ติ. ยเทว ยสฺมา นิปฺปริยายธมฺโมปิ ปริยายธมฺโมปิ นิปฺปริยายามิสมฺปิ ปริยายามิสมฺปิ ภควโตเยว สนฺตกํ, ตสฺมา ตตฺถ อตฺตโน สามิภาวํ ทสฺเสนฺโต ตตฺถ จ ยํ เสฏฺฐตรํ อจฺจนฺตหิตสุขาวหํ ตตฺเถว เน นิโยเชนฺโต เอวมาห ‘‘ตสฺส เม ตุมฺเห ปุตฺตา โอรสา…เป… โน อามิสทายาทา’’ติ.

同样，由于世尊的允许，比丘们才得以受用其他资具。间接利得也属于世尊所有。因为是世尊所开示，他们才知道“希求福报者，通过布施、持戒……乃至……成就等至，便能次第获得间接利得，即天界与人间的福报”。正因为直接法与间接法，直接利得与间接利得，都属于世尊所有，所以世尊为了显示自己对此的所有权，并为了将他们导向那更殊胜、能带来究竟利益与安乐之处，才如此说道：“你们是我的亲生子……不是物质利得的继承人。”

อิติ ภควา ปริปุณฺณวตสมาทานํ ตปจริยํ สมฺมเทว วุสิตพฺรหฺมจริยํ สุวิสุทฺธวิชฺชาจรณสมฺปนฺนํ อนวเสสเวทนฺตปารคุํ พาหิตสพฺพปาปํ สตตํ ยาจโยคํ สเทวเก โลเก อนุตฺตรทกฺขิเณยฺยภาวปฺปตฺตํ อตฺตโน ปรมตฺถพฺราหฺมณภาวํ อริยสาวกานญฺจ อตฺตโน โอรสปุตฺตาทิภาวํ ปเวเทสิ. ภควา หิ ‘‘สีโหติ โข, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ (อ. นิ. ๕.๙๙) เอตฺถ สีหสทิสํ, ‘‘ปุริโส มคฺคกุสโลติ โข, ติสฺส, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๘๔) เอตฺถ มคฺคเทสกปุริสสทิสํ, ‘‘ราชาหมสฺมิ เสลา’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๙๙; สุ. นิ. ๕๕๙) เอตฺถ ราชสทิสํ, ‘‘ภิสกฺโก สลฺลกตฺโตติ โข, สุนกฺขตฺต, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๖๕) เอตฺถ เวชฺชสทิสํ, ‘‘พฺราหฺมโณติ โข, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อ. นิ. ๘.๘๕) เอตฺถ พฺราหฺมณสทิสํ อตฺตานํ กเถสิ. อิธาปิ พฺราหฺมณ สทิสํ กตฺวา กเถสิ.

如此，世尊宣说了他自己：圆满持戒、行持苦行、善住梵行、具足清净明行、完全通达吠陀、断除一切恶、恒常应请，在有天神的世界中达到无上应供的地位；并宣说了自己是究竟意义上的婆罗门，以及圣弟子们是自己亲生子嗣的地位。因为世尊曾说：“诸比丘，‘狮子’是如来、阿罗汉、正自觉者的称号”，于此，他如狮子；“帝沙（Tissa），‘善于道路之人’是如来的称号”，于此，他如指路之人；“塞拉(Sela)，我是一位国王”，于此，他如国王；“善星(Sunakkhatta)，‘医师、外科医师’是如来的称号”，于此，他如医师；“诸比丘，‘婆罗门’是如来的称号”，于此，他如婆罗门。在此处，他也把自己比作婆罗门而说。

อิทานิ เยหิ ทานาทีหิ ยุตฺตสฺส อิโต พาหิรกพฺราหฺมณสฺส พฺราหฺมณกิจฺจํ ปริปุณฺณํ มญฺญนฺติ, เตหิ อตฺตโน ทานาทีนํ อคฺคเสฏฺฐภาวํ ปกาเสตุํ ‘‘ทฺเวมานิ, ภิกฺขเว, ทานานี’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ยาคาติ มหายญฺญา[Pg.308], มหาทานานีติ อตฺโถ, ยานิ ‘‘ยิฏฺฐานี’’ติปิ วุจฺจนฺติ. ตตฺถ เวลามทานเวสฺสนฺตรทานมหาวิชิตยญฺญสทิสา อามิสยาคา เวทิตพฺพา, มหาสมยสุตฺตมงฺคลสุตฺตจูฬราหุโลวาทสุตฺตสมจิตฺตสุตฺตเทสนาทโย ธมฺมยาคา. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

现在，（世尊）为了开示自己的布施等行为比那些人们认为能完成外道婆罗门职责的布施等更为卓越优胜，便开始了“诸比丘，有两种布施”等说法。其中，祭祀指大供养、大布施，也就是所谓的“已祭祀”。应知韦拉玛(Velāma)布施、韦桑达拉(Vessantara)布施、大胜祭等属于物质祭祀，而《大集会经》、《吉祥经》、《小罗睺罗教诫经》、《等心经》等说法属于法祭祀。其余如前所述。

คาถายํ อยชีติ อทาสิ. อมจฺฉรีติ สพฺพมจฺฉริยานํ โพธิมูเลเยว สุปฺปหีนตฺตา มจฺเฉรรหิโต. สพฺพภูตานุกมฺปีติ มหากรุณาย สพฺพสตฺเต ปิยปุตฺตํ วิย อนุคฺคณฺหนสีโล. วุตฺตญฺเหตํ –

偈颂中，“他祭祀”意为他布施。“不吝啬”意为远离吝啬，因为在菩提树下已完全断除了一切吝啬。“怜悯一切众生”意为他有以大悲心怜悯一切有情如爱子般的品性。如是说——

‘‘วธเก เทวทตฺเต จ, โจเร องฺคุลิมาลเก;

ธนปาเล ราหุเล เจว, สมจิตฺโต มหามุนี’’ติ. (มิ. ป. ๖.๖.๕) –

“于杀者提婆达多，及盗贼鸯掘摩罗，于护财（象）与罗睺罗，大牟尼心皆平等。”

เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

其余则易于理解。

ปฐมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一经释义终。

๒. สุลภสุตฺตวณฺณนา

2. 易得经释义

๑๐๑. ทุติเย อปฺปานีติ ปริตฺตานิ. สุลภานีติ สุเขน ลทฺธพฺพานิ, ยตฺถ กตฺถจิ วา สกฺกา โหติ ลทฺธุํ. อนวชฺชานีติ วชฺชรหิตานิ นิทฺโทสานิ อาคมนสุทฺธิโต กายมณฺฑนาทิกิเลสวตฺถุภาวาภาวโต จ. ตตฺถ สุลภตาย ปริเยสนทุกฺขสฺส อภาโว ทสฺสิโต, อปฺปตาย ปริหรณทุกฺขสฺสปิ อภาโว ทสฺสิโต, อนวชฺชตาย อครหิตพฺพตาย ภิกฺขุสารุปฺปภาโว ทสฺสิโต โหติ. อปฺปตาย วา ปริตฺตาสสฺส อวตฺถุตา, สุลภตาย เคธาย อวตฺถุตา, อนวชฺชตาย อาทีนววเสน นิสฺสรณปญฺญาย วตฺถุตา ทสฺสิตา โหติ. อปฺปตาย วา ลาเภน น โสมนสฺสํ ชนยนฺติ, สุลภตาย อลาเภน น โทมนสฺสํ ชนยนฺติ, อนวชฺชตาย วิปฺปฏิสารนิมิตฺตํ อญฺญาณุเปกฺขํ น ชนยนฺติ อวิปฺปฏิสารวตฺถุภาวโต.

101. 在第二经中，“少量”意为微少。“易得”意为容易获得，在任何地方都能得到。“无过”意为没有过失、没有瑕疵，因其来源清净，且非身体装饰等烦恼事之物。于此，“易得”显示了没有寻求之苦，“少量”显示了没有守护之苦，“无过”则因其无可指责而显示了它适合比丘。或者，“少量”显示了无恐惧之因，“易得”显示了无贪婪之因，“无过”显示了它是通过观察过患而生起出离智慧的基础。再者，因其“少量”，得到时不会生起喜悦；因其“易得”，得不到时不会生起忧恼；因其“无过”，它不会生起后悔之相及基于无知的舍，因为它是无后悔的基础。

ปํสุกูลนฺติ รถิกาสุสานสงฺการกูฏาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ ปํสูนํ อุปริ ฐิตตฺตา อพฺภุคฺคตฏฺเฐน ปํสุกูลํ วิยาติ ปํสุกูลํ, ปํสุ วิย กุจฺฉิตภาวํ อุลติ คจฺฉตีติ ปํสุกูลนฺติ เอวํ ลทฺธนามํ รถิกาทีสุ ปติตนนฺตกานิ อุจฺจินิตฺวา กตจีวรํ. ปิณฺฑิยาโลโปติ ชงฺฆปิณฺฑิยา พเลน [Pg.309] จริตฺวา ฆเร ฆเร อาโลปมตฺตํ กตฺวา ลทฺธโภชนํ. รุกฺขมูลนฺติ วิเวกานุรูปํ ยํกิญฺจิ รุกฺขสมีปํ. ปูติมุตฺตนฺติ ยํกิญฺจิ โคมุตฺตํ. ยถา หิ สุวณฺณวณฺโณปิ กาโย ปูติกาโยว เอวํ อภินวมฺปิ มุตฺตํ ปูติมุตฺตเมว. ตตฺถ เกจิ โคมุตฺตภาวิตํ หริตกีขณฺฑํ ‘‘ปูติมุตฺต’’นฺติ วทนฺติ, ปูติภาเวน อาปณาทิโต วิสฺสฏฺฐํ ฉฑฺฑิตํ อปริคฺคหิตํ ยํกิญฺจิ เภสชฺชํ ปูติมุตฺตนฺติ อธิปฺเปตนฺติ อปเร.

“粪扫衣”(paṃsukūla)是指在街道、坟场、垃圾堆等任何地方，因其位于尘土之上而被视为像尘土堆一样，或因其像尘土一样趋于污秽而得名；它是从街道等地捡拾被丢弃的碎布所制成的袈裟。“乞食”(piṇḍiyālopa)是指用小腿的力量行走，在各家各户只取一小团食物而获得的饭食。“树下”(rukkhamūla)是指任何适合独住的树附近的地方。“腐尿药”(pūtimutta)是指任何牛尿。就像金色的身体也是腐烂的身体一样，新鲜的尿也是腐尿。于此，有些人把用牛尿浸泡的诃梨勒(haritakī)碎片称为“腐尿药”，另一些人则认为任何因为腐败而被商店等舍弃、丢弃、无人认领的药物都意为“腐尿药”。

ยโต โขติ ปจฺจตฺเต นิสฺสกฺกวจนํ, ยํ โขติ วุตฺตํ โหติ. เตน ‘‘ตุฏฺโฐ โหตี’’ติ วุตฺตกิริยํ ปรามสติ. ตุฏฺโฐติ สนฺตุฏฺโฐ. อิทมสฺสาหนฺติ ยฺวายํ จตุพฺพิเธน ยถาวุตฺเตน ปจฺจเยน อปฺเปน สุลเภน สนฺโตโส, อิทํ อิมสฺส ภิกฺขุโน สีลสํวราทีสุ อญฺญตรํ เอกํ สามญฺญงฺคํ สมณภาวการณนฺติ อหํ วทามิ. สนฺตุฏฺฐสฺส หิ จตุปาริสุทฺธิสีลํ สุปริปุณฺณํ โหติ, สมถวิปสฺสนา จ ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. อถ วา สามญฺญํ นาม อริยมคฺโค. ตสฺส สงฺเขปโต ทฺเว องฺคานิ – พาหิรํ, อชฺฌตฺติกนฺติ. ตตฺถ พาหิรํ สปฺปุริสูปนิสฺสโย สทฺธมฺมสฺสวนญฺจ, อชฺฌตฺติกํ ปน โยนิโส มนสิกาโร ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติ จ. เตสุ ยสฺมา ยถารหํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติภูตา ตสฺสา มูลภูตา เจเต ธมฺมา, ยทิทํ อปฺปิจฺฉตา สนฺตุฏฺฐิตา ปวิวิตฺตตา อสํสฏฺฐตา อารทฺธวีริยตาติ เอวมาทโย, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อิทมสฺสาหํ อญฺญตรํ สามญฺญงฺคนฺติ วทามี’’ติ.

“Yato kho”是用于个别指称的排除词，意为“那……”。它指涉“他感到满足”(tuṭṭho hoti)这句所说的行为。“Tuṭṭho”意为“santuṭṭho”(满足)。“我宣称这是他的一个沙门相”(idamassāhaṃ… aññataraṃ sāmaññaṅgaṃti vadāmi)的意思是：这位比丘以如前所述的四种资具，对少量、易得之物感到满足，我宣称，这即是此比丘在戒律防护等中的一个沙门相、一个成为沙门的原因。因为对于满足者，四种清净戒得以圆满，止与观(samathavipassanā)的修习也达到圆满。或者，所谓“沙门相”即是圣道。它扼要地有两个部分：外在的与内在的。其中，外在的是亲近善士与听闻正法；内在的则是如理作意与法随法行。在这些当中，因为少欲、知足、独处、不杂、发起精进等法，是与法随法行相应的，并且是它的基础，所以说：“我宣称这是他的一个沙门相”。

คาถาสุ เสนาสนมารพฺภาติ วิหาราทึ มญฺจปีฐาทิญฺจ เสนาสนํ นิสฺสาย. จีวรํ ปานโภชนนฺติ นิวาสนาทิจีวรํ, อมฺพปานกาทิปานํ, ขาทนียโภชนียาทิภุญฺชิตพฺพวตฺถุญฺจ อารพฺภาติ สมฺพนฺโธ. วิฆาโต วิหตภาโว เจโตทุกฺขํ น โหตีติ โยชนา. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ‘‘อสุกสฺมึ นาม อาวาเส ปจฺจยา สุลภา’’ติ ลภิตพฺพฏฺฐานคมเนน วา ‘‘มยฺหํ ปาปุณาติ น ตุยฺห’’นฺติ วิวาทาปชฺชเนน วา นวกมฺมกรณาทิวเสน วา เสนาสนาทีนิ ปริเยสนฺตานํ อสนฺตุฏฺฐานํ อิจฺฉิตลาภาทินา โย วิฆาโต จิตฺตสฺส โหติ, โส ตตฺถ สนฺตุฏฺฐสฺส น โหตีติ. ทิสา นปฺปฏิหญฺญตีติ สนฺตุฏฺฐิยา จาตุทฺทิสาภาเวน ทิสา นปฺปฏิหนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ –

在偈颂中，“关于住处”(senāsanamārabbha)是指依靠寺院等住处及床、座等卧具。“衣、饮、食”(cīvaraṃ pānabhojanaṃ)是指下裙等衣物，芒果汁等饮品，以及嚼食与啖食等食物。“心无恼害”，意思是说没有被打击的状态，心里没有痛苦。此处的简要含义是：那些不满足者，或通过前往据说资具易得的住处，或因“这是我的，不是你的”而起争论，或因从事新工程等方式寻求住处等，当得不到所求之物时，心中便生起恼害；而对于满足者，则无此恼害。“不为四方所障”，意思是说因为知足而心包四方，所以不会被四方所阻碍。正如经中所说——

‘‘จาตุทฺทิโส [Pg.310] อปฺปฏิโฆ จ โหติ,สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรนา’’ติ. (สุ. นิ. ๔๒;

จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๘);

“四方无碍行，随遇即安宁。”

ยสฺส หิ ‘‘อสุกฏฺฐานํ นาม คโต จีวราทีนิ ลภิสฺสามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ทิสา ปฏิหญฺญติ นาม. ยสฺส ปน เอวํ น อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ทิสา น ปฏิหญฺญติ นาม. ธมฺมาติ ปฏิปตฺติธมฺมา. สามญฺญสฺสานุโลมิกาติ สมณธมฺมสฺส สมถวิปสฺสนาภาวนาย อริยมคฺคสฺเสว วา อนุจฺฉวิกา อปฺปิจฺฉตาทโย. อธิคฺคหิตาติ สพฺเพ เต ตุฏฺฐจิตฺตสฺส สนฺตุฏฺฐจิตฺเตน ภิกฺขุนา อธิคฺคหิตา ปฏิปกฺขธมฺเม อภิภวิตฺวา คหิตา โหนฺติ อพฺภนฺตรคตา, น พาหิรคตาติ.

若有人心生“我到某地，就能得到衣等”之念，此即名为“方向受阻”。若不生起此念，则名“方向未受阻”。法，是指实践之法。“随顺沙门法”，是指适合沙门法之止观(samathavipassanā)禅修，或适合圣道的少欲等德。“已证得”，是指所有这些（少欲等德）都被内心知足、满足的比丘所证得，他克服了对立法，获得它们，使其成为内在的(abbhantara)，而非外在的。

ทุติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二经释义终。

๓. อาสวกฺขยสุตฺตวณฺณนา

3. 漏尽经释义

๑๐๒. ตติเย ชานโตติ ชานนฺตสฺส. ปสฺสโตติ ปสฺสนฺตสฺส. ยทิปิ อิมานิ ทฺเวปิ ปทานิ เอกตฺถานิ, พฺยญฺชนเมว นานํ, เอวํ สนฺเตปิ ‘‘ชานโต’’ติ ญาณลกฺขณํ อุปาทาย ปุคฺคลํ นิทฺทิสติ. ชานนลกฺขณญฺหิ ญาณํ. ‘‘ปสฺสโต’’ติ ญาณปฺปภาวํ อุปาทาย. ทสฺสนปฺปภาวญฺหิ อุปาทาย ญาณสมงฺคี ปุคฺคโล จกฺขุมา วิย ปุคฺคโล จกฺขุนา รูปานิ, ญาเณน วิวเฏ ธมฺเม ปสฺสติ. อถ วา ชานโตติ อนุโพธญาเณน ชานโต. ปสฺสโตติ ปฏิเวธญาเณน ปสฺสโต. ปฏิโลมโต วา ทสฺสนมคฺเคน ปสฺสโต, ภาวนามคฺเคน ชานโต. เกจิ ปน ‘‘ญาตตีรณปหานปริญฺญาหิ ชานโต, สิขาปฺปตฺตวิปสฺสนาย ปสฺสโต’’ติ วทนฺติ. อถ วา ทุกฺขํ ปริญฺญาภิสมเยน ชานโต, นิโรธํ สจฺฉิกิริยาภิสมเยน ปสฺสโต. ตทุภเย จ สติ ปหานภาวนาภิสมยา สิทฺธา เอว โหนฺตีติ จตุสจฺจาภิสมโย วุตฺโต โหติ. ยทา เจตฺถ วิปสฺสนาญาณํ อธิปฺเปตํ, ตทา ‘‘ชานโต ปสฺสโต’’ติ ปทานํ เหตุอตฺถทีปนตา ทฏฺฐพฺพา. ยทา ปน มคฺคญาณํ อธิปฺเปตํ, ตทา มคฺคกิจฺจตฺถทีปนตา.

102. 第三经中，“知者”指了知的人，“见者”指见的人。虽然这两个词意思相同，仅是文句有别，但“知者”一词是依智慧的相状来指称个人(puggala)，因为了知之相即是智慧。“见者”一词是依智慧的作用而言，犹如具眼者以眼见色，具智者以智见已显之法。或者说，“知者”是以随觉智而知，“见者”是以通达智而见。又或者，反过来说，是以见道而见，以修道而知。有人说：“通过知遍知、审遍知和断遍知而了知，通过达到顶峰的观(vipassanā)来见。”又或者，通过对苦的遍知现观来了知，通过对灭的作证现观来见。此二者若成就，则断与修的现观自然成就，故说为四谛现观。若此处意指观智，则“知者、见者”二词当理解为开示因义；若意指道智，则当理解为开示道之作用。

อาสวานํ [Pg.311] ขยนฺติ ‘‘ชานโต, อหํ ภิกฺขเว, ปสฺสโต อาสวานํ ขยํ วทามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๕; สํ. นิ. ๓.๑๐๑; ๕.๑๐๙๕) เอวมาคเต สพฺพาสวสํวรปริยาเย ‘‘อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺติ’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๓๘) จ สุตฺตปเทสุ อาสวานํ ปหานํ อจฺจนฺตกฺขโย อสมุปฺปาโท ขีณากาโร นตฺถิภาโว ‘‘อาสวกฺขโย’’ติ วุตฺโต. ‘‘อาสวานํ ขยา สมโณ โหตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๓๘) ผลํ.

“诸漏的灭尽”，如经中所说：“诸比丘，我为知者、见者说诸漏的灭尽。”(《中部》1.15；《相应部》3.101；5.1095) 在如此宣说的一切漏防护法门中，以及在“因诸漏灭尽而有无漏心解脱”(《中部》1.438)等经句中，诸漏的舍断、彻底灭尽、不再生起、灭尽的状态、不存在的状态，被称为“漏尽”。在“因诸漏灭尽而成为沙门”(《中部》1.438)等句中，则指其果。

‘‘ปรวชฺชานุปสฺสิสฺส, นิจฺจํ อุชฺฌานสญฺญิโน;

อาสวา ตสฺส วฑฺฒนฺติ, อารา โส อาสวกฺขยา’’ติ. (ธ. ป. ๒๕๓);

–

“常观人过者， 常怀讥评心； 诸漏增长， 他远离漏尽。”

อาทีสุ นิพฺพานํ.

在这些（经文）中，（漏尽）即是涅槃。

‘‘เสขสฺส สิกฺขมานสฺส, อุชุมคฺคานุสาริโน;

ขยสฺมึ ปฐมํ ญาณํ, ตโต อญฺญา อนนฺตรา;

ตโต อญฺญาวิมุตฺตสฺส, ญาณํ เว โหติ ตาทิโน’’ติ. (อ. นิ. ๓.๘๖;

อิติวุ. ๖๒) –

“学人修习循直道， 灭尽之智最初生； 随后无间是正智， 依正智解脱之后， 如是者自有其智。”

เอวมาคเต อินฺทฺริยสุตฺเต อิธ จ มคฺโค ‘‘อาสวกฺขโย’’ติ วุตฺโต. ตสฺมา ยถาวุตฺตนเยน ชานนฺตสฺส ปสฺสนฺตสฺส อหํ อริยมคฺคาธิคมํ วทามีติ วุตฺตํ โหติ. โน อชานโต โน อปสฺสโตติ โย ปน น ชานาติ น ปสฺสติ, ตสฺส โน วทามีติ อตฺโถ. เอเตน เย อชานโต อปสฺสโตปิ สํสารสุทฺธึ วทนฺติ, เต ปฏิกฺขิปติ. ปุริเมน วา ปททฺวเยน อุปาโย วุตฺโต, อิมินา อนุปายปฏิเสโธ. สงฺเขเปน เจตฺถ ญาณํ อาสวกฺขยกรํ, เสสํ ตสฺส ปริกฺขาโรติ ทสฺเสติ.

如此，在《根修习经》中以及在此处，道被称为“漏尽”。因此，这意思是说：“对于以如前所述的方式知、见的人，我说他能证得圣道。”“非不知者，非不见者”的意思是：对于不知、不见的人，我就不这么说。借此，他驳斥了那些宣称即使不知、不见也能清净轮回的人。前面的两个词组说的是方法，这句是否定非方法。简而言之，这里说明智慧能灭尽诸漏，其余的都是它的助缘。

อิทานิ ยํ ชานโต ยํ ปสฺสโต อาสวกฺขโย โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘กิญฺจ, ภิกฺขเว, ชานโต’’ติ ปุจฺฉํ อารภิ. ตตฺถ ชานนา พหุวิธา. ทพฺพชาติโก เอว หิ โกจิ ภิกฺขุ ฉตฺตํ กาตุํ ชานาติ, โกจิ จีวราทีนํ อญฺญตรํ, ตสฺส อีทิสานิ กมฺมานิ วตฺตสีเส ฐตฺวา กโรนฺตสฺส สา ชานนา ‘‘มคฺคผลานํ ปทฏฺฐานํ น โหตี’’ติ น วตฺตพฺพา. โย ปน สาสเน ปพฺพชิตฺวา เวชฺชกมฺมาทีนิ กาตุํ ชานาติ, ตสฺเสวํ ชานโต อาสวา วฑฺฒนฺติเยว. ตสฺมา ยํ ชานโต ยํ ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ, ตเทว ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานํ, ตํ เหฏฺฐา โยนิโสมนสิการสุตฺเต สงฺเขปโต วุตฺตเมว.

如今，为了阐明知什么、见什么能灭尽诸漏，世尊开始提问：“诸比丘，知什么……？”此处的“知”有多种。譬如，有的比丘天生善巧，知道制作伞，有的知道做衣等，当他立足于此职责而做这些工作时，不能说这种知不是道与果的近因。然而，若有人在教法中出家后还懂得行医等事，如此知解，其诸漏只会增长。因此，为了阐明知什么、见什么能灭尽诸漏，世尊才说“此是苦”等。关于应当讲述的四圣谛业处，已在前面的《如理作意经》(Yonisomanasikārasutta)中简略地解说过。

ตตฺถ [Pg.312] ปน ‘‘โยนิโส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ มนสิ กโรนฺโต อกุสลํ ปชหติ, กุสลํ ภาเวตี’’ติ (อิติวุ. ๑๖) อาคตตฺตา ‘‘อิทํ ทุกฺขนฺติ โยนิโส มนสิ กโรตี’’ติอาทินา อตฺถวิภาวนา กตา. อิธ ‘‘อิทํ ทุกฺขนฺติ, ภิกฺขเว, ชานโต ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๕; สํ. นิ. ๓.๑๐๑; ๕.๑๐๙๕) อาคตตฺตา ‘‘อิทํ ทุกฺขนฺติ ปริญฺญาปฏิเวธวเสน ปริญฺญาภิสมยวเสน มคฺคญาเณน ชานโต ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหตี’’ติอาทินา นเยน โยเชตพฺพํ. อาสเวสุ จ ปฐมมคฺเคน ทิฏฺฐาสโว ขียติ, ตติยมคฺเคน กามาสโว, จตุตฺถมคฺเคน ภวาสโว อวิชฺชาสโว จ ขียตีติ เวทิตพฺโพ.

如经中所说：“诸比丘，比丘如理作意时，能舍断不善，修习善法。”(《如是语》16) 因此，是以“如理作意‘此是苦’……”等方式来阐明其意义。而此处经文是：“诸比丘，知‘此是苦’，见‘此是苦’，就能灭尽诸漏。”(《中部》1.15；《相应部》3.101；5.1095) 故应依此理趣结合理解：以道智，通过遍知与通达，通过遍知现观，来了知、观看“此是苦”，就能灭尽诸漏。就诸漏而言，当知初道断见漏，三道断欲漏，四道断有漏与无明漏。

คาถาสุ วิมุตฺติญาณนฺติ วิมุตฺติยํ นิพฺพาเน ผเล จ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. อุตฺตมนฺติ อุตฺตมธมฺมารมฺมณตฺตา อุตฺตมํ. ขเย ญาณนฺติ อาสวานํ สํโยชนานญฺจ ขเย ขยกเร อริยมคฺเค ญาณํ. ‘‘ขีณา สํโยชนา อิติ ญาณ’’นฺติ อิธาปิ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. เตน ปหีนกิเลสปจฺจเวกฺขณํ ทสฺเสติ. เอวเมตฺถ จตฺตาริปิ ปจฺจเวกฺขณญาณานิ วุตฺตานิ โหนฺติ. อวสิฏฺฐกิเลสปจฺจเวกฺขณา หิ อิธ นตฺถิ อรหตฺตผลาธิคมสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ยถา เจตฺถ ชานโต ปสฺสโตติ นิพฺพานาธิคเมน สมฺมาทิฏฺฐิกิจฺจํ อธิกํ กตฺวา วุตฺตํ, เอวํ สมฺมปฺปธานกิจฺจมฺปิ อธิกเมว อิจฺฉิตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น ตฺเววิทํ กุสีเตนา’’ติ โอสานคาถมาห.

偈颂中的“解脱智”(vimuttiñāṇa)是指在解脱、涅槃和果位上的省察智(paccavekkhaṇañāṇa)。“最上”(uttama)是因为以最上法为所缘，故为最上。“尽智”(khaye ñāṇa)是指于能灭尽诸漏与诸结的、能灭尽的圣道中的智慧。“诸结已尽之智”也应在此联系起来理解。这显示了对已断烦恼的省察。如此，这里说了四种省察智。因为此处意在证得阿罗汉果，所以没有对残余烦恼的省察。正如“知者、见者”是为了强调通过证得涅槃而圆满了正见的作用，同样，为了显示正精进的作用也应被强调，故说“此非懈怠者所能”作为结尾偈。

ตตฺถ น ตฺเววิทนฺติ น ตุ เอว อิทํ. ตุสทฺโท นิปาตมตฺตํ. พาเลนมวิชานตาติ มกาโร ปทสนฺธิกโร. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – อิทํ เสกฺขมคฺเคน อเสกฺขมคฺเคน จ ปตฺตพฺพํ อภิชฺฌากายคนฺถาทิสพฺพคนฺถานํ ปโมจนํ ปโมจนสฺส นิมิตฺตภูตํ นิพฺพานํ ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติอาทินา จตฺตาริ สจฺจานิ ยถาภูตํ อวิชานตา ตโต เอว พาเลน อวิทฺทสุนา ยถา อธิคนฺตุํ น สกฺกา, เอวํ กุสีเตน นิพฺพีริเยนาปิ, ตสฺมา ตทธิคมาย อารทฺธวีริเยน ภวิตพฺพนฺติ. เตนาห ภควา ‘‘อารทฺธวีริยสฺสายํ ธมฺโม, โน กุสีตสฺส’’ (ที. นิ. ๓.๓๕๘).

其中“na tvevidaṃ”是“na tu eva idaṃ”。“tu”字只是一个助词。“bālenamavijānatā”中的“m”是用于连接词语的。此处的简要意思是：此涅槃(nibbāna)——可以通过有学道和无学道证得，能解脱贪欲身结等一切系缚，是解脱的因缘——是不能如实了知“此是苦”等四圣谛的愚痴无知者所无法证得的，同样，懈怠无精进者也无法证得。因此，为证得它，应当发起精进。所以世尊说：“此法是为已发起精进者而说，非为懈怠者。”(《长部》3.358)

‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถ, ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน;

ธุนาถ มจฺจุโน เสนํ, นฬาคารํว กุญฺชโร’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๘๕;

เนตฺติ. ๒๙;

มิ. ป. ๕.๑.๔);

“奋起、出离， 致力于佛陀的教法！ 扫荡死神的军队， 如象摧毁芦苇屋。”

ตติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第三经释义终。

๔. สมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

4. 沙门婆罗门经释义

๑๐๓. จตุตฺเถ [Pg.313] เย หิ เกจีติ เย เกจิ. อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺตีติ ‘‘อิทํ ทุกฺขํ, เอตฺตกํ ทุกฺขํ, น อิโต ภิยฺโย’’ติ อวิปรีตํ สภาวสรสลกฺขณโต วิปสฺสนาปญฺญาสหิตาย มคฺคปญฺญาย ทุกฺขสจฺจํ น ชานนฺติ น ปฏิวิชฺฌนฺติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. น เม เต, ภิกฺขเวติอาทีสุ อยํ สงฺเขปตฺโถ – ภิกฺขเว, จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานํ อนนุยุตฺตา ปพฺพชฺชามตฺตสมณา เจว ชาติมตฺตพฺราหฺมณา จ น มยา เต สมิตปาปสมเณสุ สมโณติ, พาหิตปาปพฺราหฺมเณสุ พฺราหฺมโณติ จ สมฺมตา อนุญฺญาตา. กสฺมา? สมณกรณานํ พฺราหฺมณกรณานญฺจ ธมฺมานํ อภาวโตติ. เตเนวาห ‘‘น จ ปน เต อายสฺมนฺโต’’ติอาทิ. ตตฺถ สามญฺญตฺถนฺติ สามญฺญสงฺขาตํ อตฺถํ, จตฺตาริ สามญฺญผลานีติ อตฺโถ. พฺรหฺมญฺญตฺถนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. อปเร ปน ‘‘สามญฺญตฺถนฺติ จตฺตาโร อริยมคฺคา, พฺรหฺมญฺญตฺถนฺติ จตฺตาริ อริยผลานี’’ติ วทนฺติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺโพ. คาถาสุ อปุพฺพํ นตฺถิ.

103. 第四，对于那些“不如实了知‘此是苦’”者，是说他们不以伴随观慧(vipassanāpaññā)的道慧，无颠倒地从其自性、作用与特相来了知与通达苦谛，即：“此是苦，苦有这么多，不复有更多”。对其余诸谛，方法亦同。在“诸比丘，他们不是我的……”等文句中，简要的意义是：诸比丘，那些不致力于四谛业处(catusaccakammaṭṭhāna)，仅以出家而为沙门、仅以出身而为婆罗门者，我并不认为他们是在已平息诸恶的沙门中的“沙门”，或是在已排除诸恶的婆罗门中的“婆罗门”，也未曾如此认可。为什么呢？因为他们缺少了成就沙门与成就婆罗门的法。因此（经中）说：“然而，那些具寿……”等。于此，“沙门义”(sāmaññattha)是指名为沙门身份的意义，义即四沙门果。“婆罗门义”(brahmaññattha)是它的同义词。但另有人说：“沙门义是指四圣道，婆罗门义是指四圣果。”其余的如前所述。白品应以与所述相反的方式来理解。偈颂中无新义。

จตุตฺถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第四经释义终。

๕. สีลสมฺปนฺนสุตฺตวณฺณนา

5. 具戒经释义

๑๐๔. ปญฺจเม สีลสมฺปนฺนาติ เอตฺถ สีลํ นาม ขีณาสวานํ โลกิยโลกุตฺตรสีลํ, เตน สมฺปนฺนา สมนฺนาคตาติ สีลสมฺปนฺนา. สมาธิปญฺญาสุปิ เอเสว นโย. วิมุตฺติ ปน ผลวิมุตฺติเยว, วิมุตฺติญาณทสฺสนํ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. เอวเมตฺถ สีลาทโย ตโย โลกิยโลกุตฺตรา, วิมุตฺติ โลกุตฺตราว, วิมุตฺติญาณทสฺสนํ โลกิยเมว. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ ยถารหํ ปเร โอวทนฺติ อนุสาสนฺตีติ โอวาทกา. วิญฺญาปกาติ กมฺมานิ กมฺมผลานิ จ, วิญฺญาปกา, ตตฺถ จ ‘‘อิเม ธมฺมา กุสลา, อิเม ธมฺมา อกุสลา. อิเม ธมฺมา สาวชฺชา, อิเม ธมฺมา อนวชฺชา’’ติอาทินา กุสลาทิวิภาคโต ขนฺธาทิวิภาคโต สลกฺขณโต สามญฺญลกฺขณโตติ วิวิเธหิ นเยหิ ธมฺมานํ ญาปกา อวโพธกา[Pg.314]. สนฺทสฺสกาติ เตเยว ธมฺเม หตฺเถน คเหตฺวา วิย ปรสฺส ปจฺจกฺขโต ทสฺเสตาโร. สมาทปกาติ ยํ สีลาทิ เยหิ อสมาทินฺนํ, ตสฺส สมาทาเปตาโร, ตตฺถ เต ปติฏฺฐาเปตาโร. สมุตฺเตชกาติ เอวํ กุสลธมฺเมสุ ปติฏฺฐิตานํ อุปริ อธิจิตฺตานุโยเค นิโยชนวเสน จิตฺตสฺส สมฺมา อุตฺเตชกา, ยถา วิเสสาธิคโม โหติ, เอวํ นิสามนวเสน เตชกา. สมฺปหํสกาติ เตสํ ยถาลทฺเธหิ อุปริลทฺธพฺเพหิ จ คุณวิเสเสหิ จิตฺตสฺส สมฺมา ปหํสกา, ลทฺธสฺสาทวเสน สุฏฺฐุ โตสกา. อลํสมกฺขาตาโรติ อลํ ปริยตฺตํ ยถาวุตฺตํ อปริหาเปตฺวา สมฺมเทว อนุคฺคหาธิปฺปาเยน อกฺขาตาโร.

104. 第五，于“具戒者”(sīlasampanna)，此中，所谓“戒”是指漏尽者(khīṇāsava)的世间与出世间戒，因其具足此戒，故称“具戒者”。于定与慧，方法亦同。而“解脱”仅是果解脱，“解脱智见”是省察智(paccavekkhaṇañāṇa)。如此，此中的戒、定、慧三者通于世间与出世间，解脱仅是出世间，解脱智见仅是世间。他们以现法、后法和胜义，恰如其分地教导和劝诫他人，故为“教导者”(ovādaka)。“令知者”(viññāpaka)，是令知业与业果者，于此，他们通过“此是善法，此是不善法；此是有罪法，此是无罪法”等方式，从善等的分别、蕴等的分别、自相与共相，以各种方法来说明、开示法。“示导者”(sandassaka)是如同以手执取一般，将那些法直接地展示给他人者。“劝导者”(samādapaka)是劝令那些未受持戒等者受持，并令他们安住于其中者。“激励者”(samuttejaka)是对于已安住于善法者，通过令其致力于增上心修习，来正当地激励其心，以使他们获得殊胜成就，如此通过令其倾听来磨砺他们。“令欢喜者”(sampahaṃsaka)是对于他们已得及当得的殊胜功德，来正当地令其心欢喜，以已得之味令其极为满足者。“善说者”(alaṃsamakkhātāro)是能干、充足地，不舍弃如所说，完全出于饶益之心而解说者。

อถ วา สนฺทสฺสกาติ ธมฺมํ เทเสนฺตา ปวตฺตินิวตฺติโย สภาวสรสลกฺขณโต สมฺมเทว ทสฺเสตาโร. สมาทปกาติ จิตฺเต ปติฏฺฐาปนวเสน ตสฺเสว อตฺถสฺส คาหาปกา. สมุตฺเตชกาติ ตทตฺถคฺคหเณ อุสฺสาหชนเนน สมฺมเทว โวทปกา โชตกา วา. สมฺปหํสกาติ ตทตฺถปฏิปตฺติยํ อานิสํสทสฺสเนน สมฺมเทว ปหํสกา โตสกา. อลํสมกฺขาตาโรติ สมตฺถา หุตฺวา วุตฺตนเยน สมกฺขาตาโร. สทฺธมฺมสฺสาติ ปฏิเวธสทฺธมฺมสฺส, ติวิธสฺสาปิ วา สทฺธมฺมสฺส เทเสตาโร.

或者，示导者是在说法时，能如实地从其自性、作用与特相上展示法的流转与还灭者。劝导者是通过令法义安住于心中而使人把握其义者。激励者是通过在把握其义上激发精进，而如实地净化或阐明者。令欢喜者是通过在实践其义上开示利益，而如实地令其欢喜、满足者。善说者是成为有能力者，并依前述方式解说者。“于正法”是指于通达正法，或者是三类正法的宣说者。

ทสฺสนมฺปหนฺติ ทสฺสนมฺปิ อหํ. ตํ ปเนตํ จกฺขุทสฺสนํ ญาณทสฺสนนฺติ ทุวิธํ. ตตฺถ ปสนฺเนหิ จกฺขูหิ อริยานํ โอโลกนํ จกฺขุทสฺสนํ นาม. อริยภาวกรานํ ปน ธมฺมานํ อริยภาวสฺส จ วิปสฺสนามคฺคผเลหิ อธิคโม ญาณทสฺสนํ นาม. อิมสฺมึ ปนตฺเถ จกฺขุทสฺสนํ อธิปฺเปตํ. อริยานญฺหิ ปสนฺเนหิ จกฺขูหิ โอโลกนมฺปิ สตฺตานํ พหูปการเมว. สวนนฺติ ‘‘อสุโก นาม ขีณาสโว อสุกสฺมึ นาม รฏฺเฐ วา ชนปเท วา คาเม วา นิคเม วา วิหาเร วา เลเณ วา วสตี’’ติ กเถนฺตานํ โสเตน สวนํ, เอตมฺปิ พหูปการเมว. อุปสงฺกมนนฺติ ‘‘ทานํ วา ทสฺสามิ, ปญฺหํ วา ปุจฺฉิสฺสามิ, ธมฺมํ วา โสสฺสามิ, สกฺการํ วา กริสฺสามี’’ติ เอวรูเปน จิตฺเตน อริยานํ อุปสงฺกมนํ. ปยิรุปาสนนฺติ ปญฺหปยิรุปาสนํ, อริยานํ คุเณ สุตฺวา เต อุปสงฺกมิตฺวา นิมนฺเตตฺวา ทานํ [Pg.315] วา ทตฺวา วตฺตํ วา กตฺวา ‘‘กึ, ภนฺเต, กุสล’’นฺติอาทินา นเยน ปญฺหปุจฺฉนนฺติ อตฺโถ. เวยฺยาวจฺจาทิกรณํ ปยิรุปาสนํเยว. อนุสฺสรณนฺติ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐาเนสุ นิสินฺนสฺส ‘‘อิทานิ อริยา คุมฺพเลณมณฺฑปาทีสุ ฌานวิปสฺสนามคฺคผลสุเขหิ วีตินาเมนฺตี’’ติ เตสํ ทิพฺพวิหาราทิคุณวิเสสารมฺมณํ อนุสฺสรณํ. โย วา เตสํ สนฺติกา โอวาโท ลทฺโธ โหติ, ตํ อาวชฺชิตฺวา ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน สีลํ กถิตํ, อิมสฺมึ สมาธิ, อิมสฺมึ วิปสฺสนา, อิมสฺมึ มคฺโค, อิมสฺมึ ผล’’นฺติ เอวํ อนุสฺสรณํ.

“我也说见”是“见，我也说”的意思。此见有两种：眼见与智见。其中，以清净之眼看圣者，称为眼见。而以观、道、果证得圣者性，以及成就圣者性的诸法，则称为智见。在此义中，意指眼见。因为以清净之眼看圣者，对众生有大利益。“闻”是指听人说：“某某漏尽者住在某国、某地、某村、某镇、某寺院或某洞窟里。”如此听闻，也有大利益。“亲近”是指怀着“我将布施、或提问、或闻法、或作恭敬”这样的心去到圣者跟前。“侍奉”是指以提问来侍奉，即听闻圣者的功德后，前去亲近、邀请、布施、履行义务，然后以“尊者，何为善？”等方式提问之义。服侍等行为也即是侍奉。“随念”是指在夜晚或白天的住处坐着时，如此忆念：“现在圣者们正在丛林、洞窟、殿堂等处，以禅那、观、道、果之乐度时。”如此随念他们神圣住处等的殊胜功德。或者，随念从他们那里得到的教诲，如此思惟：“此处说的是戒，此处说的是定，此处说的是观，此处说的是道，此处说的是果。”

อนุปพฺพชฺชนฺติ อริเยสุ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา ฆรา นิกฺขมฺม เตสํ สนฺติเก ปพฺพชฺชํ. อริเยสุ หิ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา เตสํเยว สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา เตสํเยว โอวาทานุสาสนึ ปจฺจาสีสมานสฺส จรโตปิ ปพฺพชฺชา อนุปพฺพชฺชา นาม, อญฺเญสํ สนฺติเก โอวาทานุสาสนึ ปจฺจาสีสมานสฺส จรโตปิ ปพฺพชฺชา อนุปพฺพชฺชา นาม, อริเยสุ ปสาเทน อญฺญตฺถ ปพฺพชิตฺวา อริยานํ สนฺติเก โอวาทานุสาสนึ ปจฺจาสีสมานสฺส จรโตปิ ปพฺพชฺชา อนุปพฺพชฺชาว. อญฺเญสุ ปน ปสาเทน อญฺเญสํเยว สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา อญฺเญสํเยว โอวาทานุสาสนึ ปจฺจาสีสมานสฺส จรโต ปพฺพชฺชา อนุปพฺพชฺชา นาม น โหติ. วุตฺตนเยน ปพฺพชิเตสุ ปน มหากสฺสปตฺเถรสฺส ตาว อนุปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตา สตสหสฺสมตฺตา อเหสุํ, ตถา เถรสฺเสว สทฺธิวิหาริกสฺส จนฺทคุตฺตตฺเถรสฺส, ตสฺสาปิ สทฺธิวิหาริกสฺส สูริยคุตฺตตฺเถรสฺส, ตสฺสาปิ สทฺธิวิหาริกสฺส อสฺสคุตฺตตฺเถรสฺส, ตสฺสาปิ สทฺธิวิหาริกสฺส โยนกธมฺมรกฺขิตตฺเถรสฺส. ตสฺส ปน สทฺธิวิหาริโก อโสกรญฺโญ กนิฏฺฐภาตา ติสฺสตฺเถโร นาม อโหสิ. ตสฺส อนุปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตา อฑฺฒเตยฺยโกฏิสงฺขา อเหสุํ. ทีปปฺปสาทกมหามหินฺทตฺเถรสฺส ปน อนุปพฺพชิตานํ คณนปริจฺเฉโท นตฺถิ. ยาวชฺชทิวสา ลงฺกาทีเป สตฺถริ ปสาเทน ปพฺพชนฺตา มหามหินฺทตฺเถรสฺเสว อนุปพฺพชฺชนฺติ นาม.

“随而出家”是指对圣者生起净信后，离家而在他们座下出家。确实，对圣者生起净信，就在他们座下出家，并期望奉行其教诫训示，这样的出家称为“随而出家”。即使期望奉行其他圣者的教诫训示，也称为“随而出家”。对圣者生起净信，但在他处出家，而期望奉行圣者的教诫训示，这样的出家也还是“随而出家”。然而，若对其他人而非圣者生起净信，就在他们座下出家，并期望奉行他们的教诫训示，这样的出家则不称为“随而出家”。依此所述，随大迦叶长老而出家者，约有十万之众。同样，随其弟子旃陀崛多(Candagutta)长老、后者的弟子苏利耶崛多(Sūriyagutta)长老、再后者的弟子马护长老、乃至其弟子优那迦达摩罗其多(Yonakadhammarakkhita)长老而出家者，也是如此。而优那迦达摩罗其多长老的弟子，是阿育王的弟弟，名为帝沙（Tissa）长老。随他出家者，有二千五百万之数。至于令楞伽岛(Laṅkādīpa)生信的大摩哂陀长老，随他出家者，其数无量。直到今日，在楞伽岛因对导师生起净信而出家者，都名为随大摩哂陀长老而出家。

อิทานิ เยน การเณน เตสํ อริยานํ ทสฺสนาทิ พหูปการนฺติ วุตฺตํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตถารูเป’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตถารูเปติ ตาทิเส สีลาทิคุณสมฺปนฺเน อริเย. ยสฺมา ทสฺสนสวนานุสฺสรณานิ อุปสงฺกมนปยิรุปาสนฏฺฐานานิ, ตสฺมา ตานิ อนามสิตฺวา อุปสงฺกมนปยิรุปาสนานิเยว ทสฺเสตุํ ‘‘เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต’’ติ วุตฺตํ[Pg.316]. ทสฺสนสวนานุสฺสรณโต หิ อริเยสุ อุปฺปนฺนสทฺโธ เต อุปสงฺกมิตฺวา ปยิรุปาสิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา ลทฺธสวนานุตฺตริโย อปริปูเร สีลาทิคุเณ ปริปูเรสฺสตีติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘สทฺธาชาโต อุปสงฺกมติ, อุปสงฺกมนฺโต ปยิรุปาสตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๒.๑๘๓).

现在，为了说明为何说见圣者等事有大利益，而说“于如是者”等。于此，“于如是者”，是指于那些具足戒等功德的圣者。由于见、闻、随念是亲近与侍奉的基础，因此，（经中）不提它们，而只说“亲近、交往、侍奉”。因为由见、闻、随念而对圣者生起信心者，通过亲近、侍奉、提问，获得无上之闻后，将圆满其未圆满的戒等功德。诚如所说：“信已生，则亲近；亲近时，则侍奉”等（《中部》2.183）。

ตตฺถ เสวโตติ วตฺตปฏิวตฺตกรณวเสน กาเลน กาลํ อุปสงฺกมโต. ภชโตติ สมฺปิยายนภตฺติวเสน ภชโต. ปยิรุปาสโตติ ปญฺหปุจฺฉเนน ปฏิปตฺติอนุกรเณน จ ปยิรุปาสโตติ ติณฺณํ ปทานํ อตฺถวิภาโค ทีเปตพฺโพ. วิมุตฺติญาณทสฺสนสฺส ปาริปูริ เอกูนวีสติมสฺส ปจฺจเวกฺขณญาณสฺส อุปฺปตฺติยา เวทิตพฺพา.

其中，“亲近”(sevati)是指以履行义务的方式，时常去拜访；“恭敬”(bhajati)是指以喜爱与虔诚的方式去侍奉；“承事”(payirupāsati)是指以请教问题和效仿佛行的方式去承事。这三个词的意义应作如此分别。解脱智见的圆满，当知是由十九种省察智(paccavekkhaṇañāṇa)的生起。

เอวรูปา จ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขูติอาทีสุ เย ยถาวุตฺตคุณสมนฺนาคเมน เอวรูปา เอทิสา ภินฺนสพฺพกิเลสา ภิกฺขู, เต ทิฏฺฐธมฺมิกาทิหิเตสุ สตฺตานํ นิโยชนวเสน อนุสาสนโต สตฺถาโรติปิ วุจฺจนฺติ. ชาติกนฺตาราทินิตฺถรณโต สตฺถวาหาติปิ, ราคาทิรณานํ ชหนโต ชหาปนโต จ รณญฺชหาติปิ, อวิชฺชาตมสฺส วิโนทนโต วิโนทาปนโต จ ตโมนุทาติปิ, สปรสนฺตาเนสุ ปญฺญาอาโลกปญฺญาโอภาสปญฺญาปชฺโชตานํ กรเณน นิพฺพตฺตเนน อาโลกาทิกราติปิ, ตถา ญาณุกฺกาญาณปฺปภาธมฺมุกฺกาธมฺมปฺปภานํ ธารเณน กรเณน จ อุกฺกาธาราติปิ, ปภงฺกราติปิ, อารกตฺตา กิเลเสหิ, อนเย น อิริยนโต, อเย จ อิริยนโต ปเรสํ ตถาภาวเหตุภาวโต, สเทวเกน โลเกน อรณียโต อริยาติปิ, ปญฺญาจกฺขุธมฺมจกฺขูนํ สาติสยปฏิลาเภน จกฺขุมนฺโตติปิ วุจฺจนฺติ.

诸比丘，在“如是比丘”等句中，那些具足上述功德、断尽一切烦恼的如是、如此的比丘，由于引导众生趋向现法等利益而教诫，故被称为“导师”(satthar)；由于引领众生渡过生之旷野等，故被称为“商队首领”(satthavāha)；由于舍弃并使他人舍弃贪等争斗，故被称为“舍争斗者”(raṇañjaha)；由于驱散并使他人驱散无明黑暗，故被称为“驱暗者”(tamonuda)；由于在自他相续中制造并生起智慧之光、智慧之明、智慧之灯，故被称为“光明制造者”(ālokakara)；同样，由于持有并制造智慧火炬、智慧光辉、法火炬、法光辉，故被称为“持火炬者”(ukkādhāra)、“发光者”(pabhaṅkara)；由于远离诸烦恼，不行于非道而行于正道，并作为他人成就此道的因缘，为包括天神在内的世间所尊崇，故被称为“圣者”(ariya)；由于获得超胜的智慧之眼与法眼，故被称为“具眼者”(cakkhumant)。

คาถาสุ ปาโมชฺชกรณํ ฐานนฺติ นิรามิสสฺส ปโมทสฺส นิพฺพตฺตกํ ฐานํ การณํ. เอตนฺติ อิทานิ วตฺตพฺพนิทสฺสนํ สนฺธาย วทติ. วิชานตนฺติ สํกิเลสโวทาเน ยาถาวโต ชานนฺตานํ. ภาวิตตฺตานนฺติ ภาวิตสภาวานํ, กายภาวนาทีหิ ภาวิตสนฺตานานนฺติ อตฺโถ. ธมฺมชีวินนฺติ มิจฺฉาชีวํ ปหาย ธมฺเมน ญาเยน ชีวิกกปฺปนโต, ธมฺเมน วา ญาเยน อตฺตภาวสฺส ปวตฺตนโต, สมาปตฺติพหุลตาย วา อคฺคผลธมฺเมน ชีวนโต ธมฺมชีวินํ. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยทิทํ ภาวิตตฺตานํ ปรินิฏฺฐิตสมาธิปญฺญาภาวนานํ ตโต เอว ธมฺมชีวินํ อริยานํ ทสฺสนํ[Pg.317]. เอตํ อวิปฺปฏิสารนิมิตฺตานํ สีลาทีนํ ปาริปูริเหตุภาวโต วิชานตํ สปฺปญฺญชาติกานํ เอกนฺเตเนว ปีติปาโมชฺชการณนฺติ.

在偈颂中，“生喜悦处”是指能产生无俗染之喜悦的处所、因缘。“此”是针对现在将要宣说的内容而言。“了知者”是指如实了知杂染与清净的人。“已修成自身者”是指已修成其自性者，即其心相续已通过身修习等得到修习。“依法生活者”是指舍弃邪命，以正法与正理谋生；或以正法与正理维持自身存在；或因多住于等至，而以最高果法为生命的人。此处的简要意义是：见到那些已修成自身、圆满了定与慧的修习、并因此而依法生活的圣者，此事对于有智慧的了知者而言，是喜悦与欢喜的唯一因缘，因为它能成为圆满戒等无追悔之相的助缘。

อิทานิ ตํ ตสฺส การณภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘เต โชตยนฺตี’’ติ โอสานคาถาทฺวยมาห. ตตฺถ เตติ เต ภาวิตตฺตา ธมฺมชีวิโน อริยา. โชตยนฺตีติ ปกาสยนฺติ. ภาสยนฺตีติ สทฺธมฺโมภาเสน โลกํ ปภาสยนฺติ, ธมฺมํ เทเสนฺตีติ อตฺโถ. เยสนฺติ เยสํ อริยานํ. สาสนนฺติ โอวาทํ. สมฺมทญฺญายาติ ปุพฺพภาคญาเณหิ สมฺมเทว ชานิตฺวา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

现在，为了说明此事是其因缘，他说了最后的两句偈颂：“他们照耀”等。其中，“他们”(te)是指那些已修成自身、依法生活的圣者。“照耀”(jotayanti)是指使其彰显。“发光”(bhāsayanti)是指以正法之光照亮世间，意思是宣说正法。“他们的”(yesaṃ)是指那些圣者的。“教诫”(sāsanaṃ)是指教诲。“完全了知后”(sammadaññāya)是指通过前分智而完全了知。其余的如前已说。

ปญฺจมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第五经释义终。

๖. ตณฺหุปฺปาทสุตฺตวณฺณนา

6. 渴爱生起经释义

๑๐๕. ฉฏฺเฐ ตณฺหุปฺปาทาติ เอตฺถ อุปฺปชฺชติ เอเตสูติ อุปฺปาทา. กา อุปฺปชฺชติ? ตณฺหา. ตณฺหาย อุปฺปาทา ตณฺหุปฺปาทา, ตณฺหาวตฺถูนิ ตณฺหาการณานีติ อตฺโถ. ยตฺถาติ เยสุ นิมิตฺตภูเตสุ. อุปฺปชฺชมานาติ อุปฺปชฺชนสีลา. จีวรเหตูติ ‘‘กตฺถ มนาปํ จีวรํ ลภิสฺสามี’’ติ จีวรการณา อุปฺปชฺชติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อิติภวาภวเหตูติ เอตฺถ ปน อิตีติ นิทสฺสนตฺเถ นิปาโต. ยถา จีวราทิเหตุ, เอวํ ภวาภวเหตุปีติ อตฺโถ. ภวาภวาติ เจตฺถ ปณีตปฺปณีตานิ สปฺปินวนีตาทีนิ อธิปฺเปตานิ ภวติ อาโรคฺยํ เอเตนาติ กตฺวา. ‘‘สมฺปตฺติภเวสุ ปณีตปฺปณีตตโร ภวาภโว’’ติปิ วทนฺติ. ภโวติ วา สมฺปตฺติ, อภโวติ วิปตฺติ. ภโวติ วุฑฺฒิ, อภโวติ หานิ. ตํ นิมิตฺตญฺจ ตณฺหา อุปฺปชฺชตีติ วุตฺตํ ‘‘ภวาภวเหตุ วา’’ติ.

105. 第六，关于“渴爱生起”(taṇhuppāda)：此处的“生起处”(uppādā)是指渴爱在其中生起的事物。什么生起？渴爱(taṇhā)。“渴爱的生起处”，意思是渴爱的对象和原因。“于何处”是指在那些作为相(nimitta)的事物中。“生起时”是指具有生起的性质。“因为衣”是指因“我在哪里能得到合意的衣呢？”而生起渴爱。其余诸句也是同样的道理。至于“因为此有与非有”，此处的“此”(iti)是用于举例的不变词。意思是，正如因为衣等原因，也因为有与非有(bhavābhava)。此处的“有与非有”意指上等与下等的物品，如酥油、奶油等，因为认为“由此带来健康”。也有人说：“有与非有是指在各种成就与有当中，更上等与更下等的。”或者，“有”(bhava)是成就，“非有”(abhava)是衰败；“有”是增长，“非有”是减损。渴爱缘于此相而生起，因此说“或因为有与非有”。

คาถา เหฏฺฐา วุตฺตตฺถา เอว. อปิจ ตณฺหาทุติโยติ ตณฺหาสหาโย. อยญฺหิ สตฺโต อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ สํสรนฺโต น เอกโกว สํสรติ, ตณฺหํ ปน ทุติยิกํ สหายิกํ ลภิตฺวาว สํสรติ. ตถา หิ ตํ ปปาตปาตํ อจินฺเตตฺวา มธุคณฺหนกลุทฺทกํ วิย อเนกาทีนวากุเลสุปิ ภเวสุ อานิสํสเมว ทสฺเสนฺตี อนตฺถชาเล สา ปริพฺภมาเปติ. เอตมาทีนวํ ญตฺวาติ เอตํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ ขนฺเธสุ [Pg.318] อิตฺถภาวญฺญถาภาวสญฺญิตํ อาทีนวํ ชานิตฺวา. ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวนฺติ ‘‘ตณฺหา จายํ วฏฺฏทุกฺขสฺส สมฺภโว ปภโว การณ’’นฺติ ชานิตฺวา. เอตฺตาวตา จ เอกสฺส ภิกฺขุโน วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตุปฺปตฺติ ทสฺสิตา. อิทานิ ตํ ขีณาสวํ โถเมนฺโต ‘‘วีตตณฺโห’’ติอาทิมาห. ยํ ปเนตฺถ อวุตฺตํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

偈颂的意义和前面所说的一样。再者，“以渴爱为第二”（taṇhādutiya）就是以渴爱为伴侣。此众生在无始的轮回中流转，并非独自流转，而是得到渴爱作为第二个伴侣才流转。就像那不顾坠崖危险的采蜜人一样，即使在充满许多过患的诸有中，渴爱也只向他显示利益，使他在无益之网中徘徊。“知道了这个过患”，即是知道了在过去、未来、现在诸蕴中，被称为“此有性与他有性”（itthabhāvaññathābhāva）的过患。“渴爱是苦的来源”，即是知道了“此渴爱是轮回苦的生起、来源、原因”。至此，已开示了一位比丘增长观（vipassanā）而生起阿罗汉果。现在，为了赞叹那位漏尽者，而说了“离渴爱”等。此处未说之事，其理与前面所说的一样。

ฉฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第六经释义终。

๗. สพฺรหฺมกสุตฺตวณฺณนา

7. 与梵天同在经释义

๑๐๖. สตฺตเม สพฺรหฺมกานีติ สเสฏฺฐกานิ. เยสนฺติ เยสํ กุลานํ. ปุตฺตานนฺติ ปุตฺเตหิ ปูชิตสทฺทโยเคน หิ อิทํ กรณตฺเถ สามิวจนํ. อชฺฌาคาเรติ สเก ฆเร. ปูชิตา โหนฺตีติ ยํ ฆเร อตฺถิ, เตน ปฏิชคฺคิตา มนาเปน เจว กายิกวาจสิเกน จ ปจฺจุปฏฺฐิตา โหนฺติ. อิติ มาตาปิตุปูชกานิ กุลานิ ‘‘สพฺรหฺมกานี’’ติ ปสํสิตฺวา อุปริปิ เนสํ ปสํสนียตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สปุพฺพเทวตานี’’ติอาทิมาห.

106. 第七，“与梵天同在”（sabrahmakāni）是指“与最上者同在”（saseṭṭhakāni）。“彼等”（yesaṃ）是指那些家族。“子女的”（puttānaṃ）：此处的属格具有工具格的含义，因为与“被恭敬”（pūjitā）一词相连，意思是“被子女”。“于家中”（ajjhāgāre）是指在自己的家。“被恭敬”是指：以家中所有来照料，并以令人愉悦的身、语行为来侍奉。如此，在赞叹恭敬父母的家族为“与梵天同在”后，为了进一步显示他们值得赞扬之处，而说了“与先神同在”（sapubbadevatāni）等。

ตตฺถ พฺรหฺมาติอาทีนิ เตสํ พฺรหฺมาทิภาวสาธนตฺถํ วุตฺตานิ. ตตฺรายมตฺถวิภาวนา – พฺรหฺมาติ เสฏฺฐาธิวจนํ. ยถา หิ พฺรหฺมุโน จตสฺโส ภาวนา อวิชหิตา โหนฺติ เมตฺตา, กรุณา, มุทิตา, อุเปกฺขาติ, เอวํ มาตาปิตูนํ ปุตฺเตสุ จตสฺโส ภาวนา อวิชหิตา โหนฺติ. ตา ตสฺมึ ตสฺมึ กาเล เวทิตพฺพา – กุจฺฉิคตสฺมิญฺหิ ทารเก ‘‘กทา น โข ปุตฺตกํ อโรคํ ปริปุณฺณงฺคปจฺจงฺคํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ มาตาปิตูนํ เมตฺตจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ยทา ปเนส มนฺโท อุตฺตานเสยฺยโก อูกาหิ วา มงฺกุเลหิ วา ทฏฺโฐ ทุกฺขเสยฺยาย วา ปีฬิโต ปโรทติ วิรวติ, ตทาสฺส สทฺทํ สุตฺวา มาตาปิตูนํ การุญฺญํ อุปฺปชฺชติ. อาธาวิตฺวา วิธาวิตฺวา กีฬนกาเล ปน โลภนียวยสฺมึ วา ฐิตกาเล ทารกํ โอโลเกตฺวา มาตาปิตูนํ จิตฺตํ สปฺปิมณฺเฑ ปกฺขิตฺตสตวิหตกปฺปาสปิจุปฏลํ วิย มุทุกํ อาโมทิตํ ปโมทิตํ, ตทา เนสํ มุทิตา ลพฺภติ. ยทา ปน เตสํ ปุตฺโต ทารภรณํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา ปาฏิเยกฺกํ อคารํ อชฺฌาวสติ, ตทา มาตาปิตูนํ ‘‘สกฺโกติ ทานิ โน ปุตฺตโก อตฺตโน ธมฺมตาย ชีวิตุ’’นฺติ มชฺฌตฺตภาโว [Pg.319] อุปฺปชฺชติ. เอวํ ตสฺมึ กาเล อุเปกฺขา ลพฺภติ. เอวํ มาตาปิตูนํ ปุตฺเตสุ ยถากาลํ จตุพฺพิธสฺสปิ พฺรหฺมวิหารสฺส ลพฺภนโต พฺรหฺมสทิสวุตฺติตาย วุตฺตํ ‘‘พฺรหฺมาติ, ภิกฺขเว, มาตาปิตูนํ เอตํ อธิวจน’’นฺติ.

此中，“梵天”等语是为了说明父母具备梵天等状态而说。此中义理的分别如下：“梵天”（brahmā）是“最胜”的同义词。正如梵天不离慈、悲、喜、舍这四种修习，父母对子女也不离这四种修习。它们应在不同时期被了知：当孩子尚在胎中，父母生起慈心，心想：“我们何时才能见到我们的孩子健康、肢体圆满呢？”当这无助的婴儿仰卧着，被虱子或臭虫叮咬，或因卧处不适而受苦，啼哭号叫时，父母听到其声音，便生起悲悯之心。当孩子在跑来跑去嬉戏的时期，或处在可爱年龄的时期，父母看着孩子，心变得柔软、欢喜、愉悦，犹如浸在酥油里的百梳棉絮一般，那时他们便获得喜。而当他们的儿子娶妻养家，分立门户而居时，父母心中生起中舍之想：“如今我们的儿子能够靠自己活下去了。”如此，那时他们便获得舍。如是，因父母对子女能适时获得所有四种梵住，以其行仪等同梵天，故说：“诸比丘，‘梵天’，是父母的同义词。”

ปุพฺพเทวตาติ เอตฺถ เทวา นาม ติวิธา – สมฺมุติเทวา, อุปปตฺติเทวา, วิสุทฺธิเทวาติ. เตสุ สมฺมุติเทวา นาม ราชาโน ขตฺติยา. เต หิ ‘‘เทโว, เทวี’’ติ โลเก โวหรียนฺติ, เทวา วิย โลกสฺส นิคฺคหานุคฺคหสมตฺถา จ โหนฺติ. อุปปตฺติเทวา นาม จาตุมหาราชิกโต ปฏฺฐาย ยาว ภวคฺคา อุปฺปนฺนา สตฺตา. วิสุทฺธิเทวา นาม ขีณาสวา สพฺพกิเลสวิสุทฺธิโต. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – ทิพฺพนฺติ, กีฬนฺติ, ลฬนฺติ, โชตนฺติ ปฏิปกฺขํ ชยนฺติ วาติ เทวา. เตสุ สพฺพเสฏฺฐา วิสุทฺธิเทวา. ยถา เต พาลชเนหิ กตํ อปราธํ อคเณตฺวา เอกนฺเตเนว เตสํ อนตฺถหานึ อตฺถุปฺปตฺติญฺจ อากงฺขนฺตาว ยถาวุตฺตพฺรหฺมวิหารโยเคน อตฺถาย หิตาย สุขาย ปฏิปชฺชนฺติ, ทกฺขิเณยฺยตาย จ เตสํ การานํ มหปฺผลตํ มหานิสํสตญฺจ อาวหนฺติ; เอวเมว มาตาปิตโรปิ ปุตฺตานํ อปราธํ อคเณตฺวา เอกนฺเตเนว เตสํ อนตฺถหานึ อตฺถุปฺปตฺติญฺจ อากงฺขนฺตา วุตฺตนเยเนว จตุพฺพิธสฺสปิ พฺรหฺมวิหารสฺส ลพฺภนโต อตฺถาย หิตาย สุขาย ปฏิปชฺชนฺตา ปรมทกฺขิเณยฺยา หุตฺวา อตฺตนิ กตานํ การานํ มหปฺผลตํ มหานิสํสตญฺจ อาวหนฺติ. สพฺพเทเวหิ จ ปฐมํ เตสํ อุปการวนฺตตาย เต อาทิโตเยว เทวา. เตสญฺหิ วเสน เต ปฐมํ อญฺเญ เทเว ‘‘เทวา’’ติ ชานนฺติ อาราเธนฺติ ปยิรุปาสนฺติ, อาราธนวิธึ ญตฺวา ตถา ปฏิปชฺชนฺตา ตสฺสา ปฏิปตฺติยา ผลํ อธิคจฺฉนฺติ, ตสฺมา เต ปจฺฉาเทวา นาม. เตน วุตฺตํ ‘‘ปุพฺพเทวตาติ, ภิกฺขเว, มาตาปิตูนํ เอตํ อธิวจน’’นฺติ.

于“先神”（pubbadevatā）一词中，此中，所谓天有三种：世俗天、生天、清净天。其中，世俗天是指刹帝利王族。他们在世间被称为“天”、“天后”，并且像天神一样，对世间有惩罚与恩惠的能力。生天是指从四天王天起，上至有顶天所生的有情。清净天是指因一切烦恼的清净而成为漏尽者。此中词义如下：因嬉戏、玩乐、欢喜、闪耀，或战胜敌对者，故名为“天”。在这些天中，最殊胜的是清净天。正如他们不计较凡夫所犯的过错，而是一心一意地期盼为他们去除无益、生起利益，以如前所述的梵住之行，为他们的利益、安乐而行道，并且以其应供性，为对他们所作的供养带来大果报、大利益；父母也是如此，不计较子女的过错，而是一心一意地期盼为他们去除无益、生起利益，以所述之理获得所有四种梵住，为他们的利益、安乐而行道，成为无上应供者，为对自己所作的奉养带来大果报、大利益。而且，在所有天神中，因父母最先有恩，故他们是最初的天神。正是通过他们，子女们才首先知道其他天神为“天神”，从而取悦、侍奉他们；了知取悦的方法后，如是而行，便获得那实践的果报。因此，那些被称为“后来的天神”。因此说：“诸比丘，‘先神’，是父母的同义词。”

ปุพฺพาจริยาติ ปฐมอาจริยา. มาตาปิตโร หิ ปุตฺเต สิกฺขาเปนฺตา อติตรุณกาลโต ปฏฺฐาย ‘‘เอวํ นิสีท, เอวํ คจฺฉ, เอวํ ติฏฺฐ, เอวํ สย, เอวํ ขาท, เอวํ ภุญฺช, อยํ เต ‘ตาตา’ติ วตฺตพฺโพ, อยํ ‘ภาติกา’ติ, อยํ ‘ภคินี’ติ, อิทํ นาม กาตุํ วฏฺฏติ, อิทํ น วฏฺฏติ, อสุกํ นาม อุปสงฺกมิตุํ วฏฺฏติ, อสุกํ นาม น วฏฺฏตี’’ติ คาเหนฺติ สิกฺขาเปนฺติ. อปรภาเค อญฺเญ อาจริยาปิ สิปฺปํ มุทฺทํ คณนนฺติ เอวมาทึ สิกฺขาเปนฺติ, อญฺเญ สรณานิ เทนฺติ, สีเลสุ ปติฏฺฐาเปนฺติ, ปพฺพาเชนฺติ[Pg.320], ธมฺมํ อุคฺคณฺหาเปนฺติ, อุปสมฺปาเทนฺติ, โสตาปตฺติมคฺคาทีนิ ปาเปนฺติ. อิติ สพฺเพปิ เต ปจฺฉาอาจริยา นาม. มาตาปิตโร ปน สพฺพปฐมํ. เตนาห ‘‘ปุพฺพาจริยาติ, ภิกฺขเว, มาตาปิตูนํ เอตํ อธิวจน’’นฺติ.

“先师”（pubbācariyā）是最初的老师。父母在子女年幼时就开始教导：“要这样坐，这样走，这样站，这样睡，这样吃，这样喝；这位要称作‘父亲’，这位是‘兄弟’，这位是‘姐妹’；这件事可以做，这件事不可以做；某人可以亲近，某人不可以亲近。”他们如此教导。后来其他的老师也教授技艺、印章、算术等等，还有的老师授予皈依，使安住于戒律，令人出家，教授佛法，授予具足戒，引导证得入流道等等。这些都称为后来的老师。但父母是第一位的。因此说：“诸比丘，‘先师’，是父母的同义词。”

อาหุเนยฺยาติ อาเนตฺวา หุนิตพฺพนฺติ อาหุนํ, ทูรโตปิ อาเนตฺวา ผลวิเสสํ อากงฺขนฺเตน คุณวนฺเตสุ ทาตพฺพานํ อนฺนปานวตฺถจฺฉาทนาทีนํ เอตํ นามํ, อุปการเขตฺตตาย ตํ อาหุนํ อรหนฺตีติ อาหุเนยฺยา. เตน วุตฺตํ ‘‘อาหุเนยฺยาติ, ภิกฺขเว, มาตาปิตูนํ เอตํ อธิวจน’’นฺติ.

“应供”（āhuneyya）的意思是，供品（āhuna）是应被带来而献奉的。这是指那些期望殊胜果报者，即使从远处带来食物、饮水、衣服、住所等，也应布施给具德之人的物品的名称。因为他们是施恩的福田，值得领受那份供品，故称为“应供”。因此说：“诸比丘，‘应供’，是父母的同义词。”

อิทานิ เตสํ พฺรหฺมาทิภาเว การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตํ กิสฺส เหตุ? พหุการา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํ กิสฺส เหตูติ ตํ มาตาปิตูนํ พฺรหฺมาทิอธิวจนํ เกน การเณนาติ เจติ อตฺโถ. พหุการาติ พหูปการา. อาปาทกาติ ชีวิตสฺส อาปาทกา, ปาลกา. ปุตฺตานญฺหิ มาตาปิตูหิ ชีวิตํ อาปาทิตํ ปาลิตํ ฆฏิตํ อนุปฺปพนฺเธน ปวตฺติตํ สมฺปาทิตํ. โปสกาติ หตฺถปาเท วฑฺเฒตฺวา หทยโลหิตํ ปาเยตฺวา โปเสตาโร. อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโรติ ปุตฺตานํ อิมสฺมึ โลเก อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณทสฺสนํ นาม มาตาปิตโร นิสฺสาย ชาตนฺติ เต เนสํ อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร นาม. อิติ เตสํ พหุการตฺตํ พฺรหฺมาทิภาวสฺส การณํ ทสฺสิตํ, เยน ปุตฺโต มาตาปิตูนํ โลกิเยน อุปกาเรน เกนจิ ปริยาเยน ปริยนฺตํ ปฏิการํ กาตุํ น สมตฺโถเยว. สเจ หิ ปุตฺโต ‘‘มาตาปิตูนํ อุปการสฺส ปจฺจุปการํ กริสฺสามี’’ติ อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย วายมนฺโต ทกฺขิเณ อํสกูเฏ มาตรํ, อิตรสฺมึ ปิตรํ ฐเปตฺวา วสฺสสตายุโก สกลํ วสฺสสตมฺปิ ปริหเรยฺย จตูหิ ปจฺจเยหิ อุจฺฉาทนปริมทฺทนนฺหาปนสมฺพาหนาทีหิ จ ยถารุจิ อุปฏฺฐหนฺโต เตสํ มุตฺตกรีสมฺปิ อชิคุจฺฉนฺโต, น เอตฺตาวตา ปุตฺเตน มาตาปิตูนํ ปฏิกาโร กโต โหติ อญฺญตฺร สทฺธาทิคุณวิเสเส ปติฏฺฐาปนา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

现在为了说明父母能够获得梵天(Brahmā)等称号的原因，所以说“何以故？恩德广大”等语。“何以故”是指父母被称为梵天等称号的原因是什么。“恩德广大”(Bahukārā)是指恩惠深厚。“生养者”(Āpādakā)是生命的给予者、养育者。子女的生命是由父母生养、守护、培养、持续不断地传承而成就的。“养育者”(Posakā)是使手足发育，倾注心血养育的人。“世间示现者”(Imassa lokassa dassetāro)是指子女在这个世间看见可爱与不可爱的事物，都是依赖父母而生，所以父母是子女在这个世间的示现者。像这样说明了父母恩德广大，是能够获得梵天等称号的原因，因此子女用世俗的恩惠，无论用什么方法，都无法完全报答。即使子女立誓“我要报答父母的恩情”，然后努力奋斗，将母亲置于右肩，将父亲置于另一肩，自己活一百岁，在整整一百年间，以四种资具供养，用涂身、按摩、沐浴、揉捏等方式，按照父母的喜好侍奉，甚至不嫌弃父母的大小便，这样也不能算是对父母有所作为或报答，除非能让父母安住在信等殊胜的功德上。这已由世尊所说：

‘‘ทฺวินฺนาหํ, ภิกฺขเว, น สุปฺปฏิการํ วทามิ. กตเมสํ ทฺวินฺนํ? มาตุ จ ปิตุ จ. เอเกน, ภิกฺขเว, อํเสน มาตรํ ปริหเรยฺย, เอเกน อํเสน ปิตรํ ปริหเรยฺย วสฺสสตายุโก วสฺสสตชีวี, โส จ เนสํ อุจฺฉาทนปริมทฺทนนฺหาปนสมฺพาหเนน, เต จ ตตฺเถว มุตฺตกรีสํ จเชยฺยุํ, น ตฺเวว, ภิกฺขเว, มาตาปิตูนํ กตํ [Pg.321] วา โหติ ปฏิกตํ วา. อิมิสฺสา จ, ภิกฺขเว, มหาปถวิยา ปหูตรตฺตรตนาย มาตาปิตโร อิสฺสริยาธิปจฺเจ รชฺเช ปติฏฺฐาเปยฺย, น ตฺเวว, ภิกฺขเว, มาตาปิตูนํ กตํ วา โหติ ปฏิกตํ วา. ตํ กิสฺส เหตุ? พหุการา, ภิกฺขเว, มาตาปิตโร ปุตฺตานํ อาปาทกา โปสกา อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร.

“比丘们，我说有两个人难以报答。是哪两个人呢？母亲与父亲。比丘们，假如有人用一肩荷母，一肩荷父，活了一百岁，寿命一百年，并为他们涂身、按摩、沐浴、揉捏，而他们就在他身上大小便，比丘们，这样仍未算是对父母有所作为或报答。比丘们，即使让父母在这充满众多珍宝的大地上安立于主权与统治权中，也仍未算是对父母有所作为或报答。那是什么原因呢？比丘们，父母对子女恩德广大，是他们的生育者、养育者，是让他们看见此世间的人。”

‘‘โย จ โข, ภิกฺขเว, มาตาปิตโร อสฺสทฺเธ สทฺธาสมฺปทาย สมาทเปติ นิเวเสติ ปติฏฺฐาเปติ. ทุสฺสีเล สีลสมฺปทาย, มจฺฉริโน จาคสมฺปทาย, ทุปฺปญฺเญ ปญฺญาสมฺปทาย สมาทเปติ นิเวเสติ ปติฏฺฐาเปติ. เอตฺตาวตา โข, ภิกฺขเว, มาตาปิตูนํ กตญฺจ โหติ ปฏิกตญฺจา’’ติ (อ. นิ. ๒.๓๔).

“然而，比丘们，若有子女能劝导、引导、安立无信的父母于信具足中；劝导、引导、安立无戒的父母于戒具足中；劝导、引导、安立吝啬的父母于舍具足中；劝导、引导、安立无慧的父母于慧具足中。比丘们，仅此，才算是对父母有所作为与报答。”

ตถา –

正如——

‘‘มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ, ปุตฺตทารสฺส สงฺคโห’’ติ;

(ขุ. ปา. ๕.๖);

‘‘มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตปญฺญตฺต’’นฺติ จ –

“奉侍父母，扶养妻儿”；以及“比丘们，奉侍父母是智者所制定的。”

เอวมาทีนิ มาตาปิตูนํ ปุตฺตสฺส พหูปการภาวสาธกานิ สุตฺตานิ ทฏฺฐพฺพานิ.

应当参阅这些以及其他证明父母对子女多有助益的经文。

คาถาสุ วุจฺจเรติ วุจฺจนฺติ กถียนฺติ. ปชาย อนุกมฺปกาติ ปเรสํ ปาณํ ฉินฺทิตฺวาปิ อตฺตโน สนฺตกํ ยํกิญฺจิ จชิตฺวาปิ อตฺตโน ปชํ ปฏิชคฺคนฺติ โคปยนฺติ, ตสฺมา ปชาย อตฺตโน ปุตฺตานํ อนุกมฺปกา อนุคฺคาหกา.

偈颂中的“vuccare”意为“被称为”(vuccanti)、“被讲述”(kathīyanti)。“对子女有悲悯心”(Pajāya anukampakā)是说：即使断除他人的生命，或舍弃自己任何的财产，他们也照顾、守护自己的子女。因此，他们对子女，即自己的孩子，是具悲悯心者、扶助者。

นมสฺเสยฺยาติ สายํ ปาตํ อุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา ‘‘อิทํ มยฺหํ อุตฺตมํ ปุญฺญกฺเขตฺต’’นฺติ นมกฺการํ กเรยฺย. สกฺกเรยฺยาติ สกฺกาเรน ปฏิมาเนยฺย. อิทานิ ตํ สกฺการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนฺเนนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อนฺเนนาติ ยาคุภตฺตขาทนีเยน. ปาเนนาติ อฏฺฐวิธปาเนน. วตฺเถนาติ นิวาสนปารุปเนน. สยเนนาติ มญฺจปีฐภิสิพิมฺโพหนาทินา สยเนน. อุจฺฉาทเนนาติ ทุคฺคนฺธํ ปฏิวิโนเทตฺวา สุคนฺธกรณุจฺฉาทเนน. นฺหาเนนาติ สีตกาเล อุณฺโหทเกน, อุณฺหกาเล สีโตทเกน คตฺตานิ ปริสิญฺจิตฺวา นฺหาปเนน. ปาทานํ โธวเนน จาติ อุณฺโหทกสีโตทเกหิ ปาทโธวเนน เจว เตลมกฺขเนน จ.

“应当礼敬”是说：早晚去侍奉时，应当思惟“这是我无上的福田”而行礼敬。“应当恭敬”是说：以敬物来恭敬。如今，为了说明此敬物，而说“以食物”等。其中，“以食物”是指以粥、饭和嚼食。“以饮料”是指以八种浆饮。“以衣物”是指以内衣和外衣。“以卧具”是指以床、座、坐垫、枕头等卧具。“以涂油”是指以去除臭味、带来芳香的涂油。“以沐浴”是指在寒冷时用热水、在热天时用冷水清洗身体而沐浴。“以及洗脚”是指用热水或冷水洗脚，并涂抹油。

ตาย [Pg.322] นํ ปาริจริยายาติ เอตฺถ นนฺติ นิปาตมตฺตํ, ยถาวุตฺตปริจรเณน. อถ วา ปาริจริยายาติ ภรณกิจฺจกรณกุลวํสปติฏฺฐาปนาทินา ปญฺจวิธอุปฏฺฐาเนน. วุตฺตญฺเหตํ –

在“tāya naṃ pāricariyāya”(以彼之服侍)一句中，“naṃ”仅是助词，意指通过如前所述的服侍。或者，“以服侍”是指通过五种奉侍方式，即扶养、为他们办事、维持家族传统等。正如所说——

‘‘ปญฺจหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ ปุตฺเตน ปุรตฺถิมา ทิสา มาตาปิตโร ปจฺจุปฏฺฐาตพฺพา ‘ภโต เน ภริสฺสามิ, กิจฺจํ เนสํ กริสฺสามิ, กุลวํสํ ฐเปสฺสามิ, ทายชฺชํ ปฏิปชฺชิสฺสามิ. อถ วา ปน เนสํ เปตานํ กาลกตานํ ทกฺขิณมนุปฺปทสฺสามี’ติ. อิเมหิ โข, คหปติปุตฺต, ปญฺจหิ ฐาเนหิ ปุตฺเตน ปุรตฺถิมา ทิสา มาตาปิตโร ปจฺจุปฏฺฐิตา ปญฺจหิ ฐาเนหิ ปุตฺตํ อนุกมฺปนฺติ – ปาปา นิวาเรนฺติ, กลฺยาเณ นิเวเสนฺติ, สิปฺปํ สิกฺขาเปนฺติ, ปติรูเปน ทาเรน สํโยเชนฺติ, สมเย ทายชฺชํ นิยฺยาเทนฺตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๖๗).

“居士子，儿子应以五种方式奉侍作为东方方位的父母：‘我受其扶养，必将回报扶养；我将为他们办事；我将维持家族传统；我将继承遗产；此外，在他们亡故后，我将为他们作追荐福。’居士子，儿子以此五种方式奉侍作为东方方位的父母，父母也以五种方式悲悯儿子：他们防止他作恶，鼓励他行善，为他传授技艺，为他迎娶合适的妻子，在适当的时候交予他遗产。”

อปิจ โย มาตาปิตโร ตีสุ วตฺถูสุ อภิปฺปสนฺเน กตฺวา สีเลสุ วา ปติฏฺฐาเปตฺวา ปพฺพชฺชาย วา นิโยเชตฺวา อุปฏฺฐหติ, อยํ มาตาปิตุอุปฏฺฐากานํ อคฺโคติ เวทิตพฺโพ. สา ปนายํ ปาริจริยา ปุตฺตสฺส อุภยโลกหิตสุขาวหาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิเธว นํ ปสํสนฺติ, เปจฺจ สคฺเค ปโมทตี’’ติ อาห. ตตฺถ อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. มาตาปิตุอุปฏฺฐากญฺหิ ปุคฺคลํ ปณฺฑิตมนุสฺสา ตตฺถ ปาริจริยาย ปสํสนฺติ วณฺเณนฺติ โถเมนฺติ, ตสฺส จ ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชนฺตา สยมฺปิ อตฺตโน มาตาปิตูสุ ตถา ปฏิปชฺชิตฺวา มหนฺตํ ปุญฺญํ ปสวนฺติ. เปจฺจาติ ปรโลกํ คนฺตฺวา สคฺเค ฐิโต มาตาปิตุปฏฺฐาโก ทิพฺพสมฺปตฺตีหิ โมทติ ปโมทติ อภินนฺทตีติ.

再者，若有人使父母对三宝生起净信，或使他们安住于诸戒，或鼓励他们出家，并如此奉侍他们，此人当知是奉侍父母者中的第一。为表明此种服侍能为儿子带来两世的利益和安乐，（佛陀）说：“他于此世受赞扬，去后于天界欢喜。”其中，“于此”是指在此世。有智慧的人们因其服侍而赞扬、称颂、赞美奉侍父母的个人(puggala)，并效仿他的榜样，自己也如此对待父母，从而产生大功德。“去后”是说：去到他世后，奉侍父母者住于天界，以天界的成就而喜悦、欢喜、欣喜。

สตฺตมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第七经释义终。

๘. พหุการสุตฺตวณฺณนา

8. 多助经释义

๑๐๗. อฏฺฐเม พฺราหฺมณคหปติกาติ พฺราหฺมณา เจว คหปติกา จ. ฐเปตฺวา พฺราหฺมเณ เย เกจิ อคารํ อชฺฌาวสนฺตา อิธ คหปติกาติ เวทิตพฺพา[Pg.323]. เยติ อนิยมโต นิทฺทิฏฺฐปรามสนํ. โวติ อุปโยคพหุวจนํ. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ภิกฺขเว, ตุมฺหากํ พหูปการา พฺราหฺมณคหปติกา, เย พฺราหฺมณา เจว เสสอคาริกา จ ‘‘ตุมฺเห เอว อมฺหากํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ, ยตฺถ มยํ อุทฺธคฺคิกํ ทกฺขิณํ ปติฏฺฐาเปม โสวคฺคิกํ สุขวิปากํ สคฺคสํวตฺตนิก’’นฺติ จีวราทีหิ ปจฺจเยหิ ปติอุปฏฺฐิตาติ.

107. 第八，“婆罗门居士”(brāhmaṇagahapatikā)是指婆罗门和居士。除了婆罗门，凡是住在家中的，在这里都应被理解为居士。文中的“那些”(ye)一词，是不确定的指代。“你们”(vo)是表示复数的用法。此处的简要意思是：比丘们，婆罗门居士对你们有很大的帮助，那些婆罗门及其他在家人，因为认为“你们确实是我们的福田(puññakkhetta)，我们于此中建立崇高的布施(dakkhiṇa)，能带来天上的安乐果报，有助于生天”，而用衣物等资具来侍奉你们。

เอวํ ‘‘อามิสทาเนน อามิสสํวิภาเคน อามิสานุคฺคเหน คหฏฺฐา ภิกฺขูนํ อุปการวนฺโต’’ติ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ธมฺมทาเนน ธมฺมสํวิภาเคน ธมฺมานุคฺคเหน ภิกฺขูนมฺปิ เตสํ อุปการวนฺตตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตุมฺเหปิ, ภิกฺขเว,’’ติอาทิ วุตฺตํ, ตํ วุตฺตนยเมว.

如此开示“在家人以物质布施(āmisadāna)、物质分享(āmisasaṃvibhāga)、物质扶助(āmisānuggaha)，于诸比丘有所助益”后，今为开示诸比丘亦能以法布施(dhammadāna)、法分享(dhammasaṃvibhāga)、法扶助(dhammānuggaha)于彼等有所助益，故说“汝等比丘……”等，其义如前所述。

อิมินา กึ กถิตํ? ปิณฺฑาปจายนํ นาม กถิตํ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – ภิกฺขเว, ยสฺมา อิเม พฺราหฺมณคหปติกา เนว ตุมฺหากํ ญาตกา, น มิตฺตา, น อิณํ วา ธาเรนฺติ, อถ โข ‘‘อิเม สมณา สมฺมคฺคตา สมฺมา ปฏิปนฺนา, เอตฺถ โน การา มหปฺผลา ภวิสฺสนฺติ มหานิสํสา’’ติ ผลวิเสสํ อากงฺขนฺตา ตุมฺเห จีวราทีหิ อุปฏฺฐหนฺติ. ตสฺมา ตํ เตสํ อธิปฺปายํ ปริปูเรนฺตา อปฺปมาเทน สมฺปาเทถ, ธมฺมเทสนาปิ โว การกานํเยว โสภติ, อาเทยฺยา จ โหติ, น อิตเรสนฺติ เอวํ สมฺมาปฏิปตฺติยํ อปฺปมาโท กรณีโยติ.

此说何义？此说名为“于所得食心怀崇敬”(piṇḍāpacāyana)。此中意趣为：诸比丘，此等婆罗门、居士，既非汝等之亲属，亦非朋友，亦不负债，然彼等期望殊胜之果，思惟“此等沙门(samaṇa)乃善行者，乃正行者，我等于此所作供养，将有大果、大利益”，故以衣等资助汝等。是故，汝等当不放逸，圆满彼等之意乐；汝等为供养者说法，方为善妙，且能被采纳，于余人则不然。如是，于正修行(sammāpaṭipatti)中，当不放逸。

เอวมิทํ, ภิกฺขเวติอาทีสุ อยํ สงฺเขปตฺโถ – ภิกฺขเว, เอวํ อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน คหฏฺฐปพฺพชิเตหิ อามิสทานธมฺมทานวเสน อญฺญมญฺญํ สนฺนิสฺสาย กามาทิวเสน จตุพฺพิธสฺสปิ โอฆสฺส นิตฺถรณตฺถาย สกลสฺสปิ วฏฺฏทุกฺขสฺส สมฺมเทว ปริโยสานกรณาย อุโปสถสีลนิยมาทิวเสน จตุปาริสุทฺธิสีลาทิวเสน วา อิทํ สาสนพฺรหฺมจริยํ มคฺคพฺรหฺมจริยญฺจ วุสฺสติ จรียตีติ.

于“诸比丘，如是此……”等句中，此为简义：诸比丘，如是，以此所说之方式，在家人与出家人，以物质布施及法布施互相依止，为渡欲等四种瀑流(ogha)，为正尽一切轮回之苦(vaṭṭadukkha)，以布萨(uposatha)、戒、律则等，或以四遍清净戒(catupārisuddhisīla)等，而行此教梵行(sāsanabrahmacariya)与道梵行(maggabrahmacariya)。

คาถาสุ สาคาราติ คหฏฺฐา. อนคาราติ ปริจฺจตฺตอคารา ปพฺพชิตา. อุโภ อญฺโญญฺญนิสฺสิตาติ เต อุโภปิ อญฺญมญฺญสนฺนิสฺสิตา. สาคารา หิ อนคารานํ ธมฺมทานสนฺนิสฺสิตา, อนคารา จ สาคารานํ ปจฺจยทานสนฺนิสฺสิตา. อาราธยนฺตีติ สาเธนฺติ สมฺปาเทนฺติ. สทฺธมฺมนฺติ ปฏิปตฺติสทฺธมฺมํ ปฏิเวธสทฺธมฺมญฺจ. ตตฺถ ยํ อุตฺตมํ, ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โยคกฺเขมํ [Pg.324] อนุตฺตร’’นฺติ อรหตฺตํ นิพฺพานญฺจ. สาคาเรสูติ สาคาเรหิ, นิสฺสกฺเก อิทํ ภุมฺมวจนํ, สาคารานํ วา สนฺติเก. ปจฺจยนฺติ วุตฺตาวเสสํ ทุวิธํ ปจฺจยํ ปิณฺฑปาตํ เภสชฺชญฺจ. ปริสฺสยวิโนทนนฺติ อุตุปริสฺสยาทิปริสฺสยหรณํ วิหาราทิอาวสถํ. สุคตนฺติ สมฺมา ปฏิปนฺนํ กลฺยาณปุถุชฺชเนน สทฺธึ อฏฺฐวิธํ อริยปุคฺคลํ. สาวโก หิ อิธ สุคโตติ อธิปฺเปโต. ฆรเมสิโนติ ฆรํ เอสิโน, เคเห ฐตฺวา ฆราวาสํ วสนฺตา โภคูปกรณานิ เจว คหฏฺฐสีลาทีนิ จ เอสนสีลาติ อตฺโถ. สทฺทหาโน อรหตนฺติ อรหนฺตานํ อริยานํ วจนํ, เตสํ วา สมฺมาปฏิปตฺตึ สทฺทหนฺตา. ‘‘อทฺธา อิเม สมฺมา ปฏิปนฺนา, ยถา อิเม กเถนฺติ, ตถา ปฏิปชฺชนฺตานํ สา ปฏิปตฺติ สคฺคโมกฺขสมฺปตฺติยา สํวตฺตตี’’ติ อภิสทฺทหนฺตาติ อตฺโถ. ‘‘สทฺทหนฺตา’’ติปิ ปาโฐ. อริยปญฺญายาติ สุวิสุทฺธปญฺญาย. ฌายิโนติ อารมฺมณลกฺขณูปนิชฺฌานวเสน ทุวิเธนปิ ฌาเนน ฌายิโน.

于诸偈中，“有家者”(sāgārā)谓在家人。“无家者”(anagārā)谓舍家之出家人。“二者互相依”(ubho aññoññanissitā)即彼二者互相依止。有家者依止无家者之法施，无家者则依止有家者之资具施。“成就”(ārādhayanti)谓达成、圆满。“正法”(saddhamma)谓行正法与证正法。为示其中最上者，故说“无上安稳”(yogakkhemaṃ anuttaraṃ)，即阿罗汉果(arahatta)与涅槃(nibbāna)。“于有家者中”(sāgāresu)意为“由有家者”(sāgārehi)，此处处格有用具格义，或谓“于有家者处”(sāgārānaṃ santike)。“资具”(paccaya)谓前所说之余二种资具：即食物与医药。“除危难”(parissayavinodanaṃ)谓除去时节等危难之住处等。“善逝”(sugata)谓正行者，即与善凡夫(kalyāṇaputhujjana)共住之八种圣人(ariyapuggala)。此处善逝意指声闻(sāvaka)。“求家者”(gharamesino)谓求家之人，即住于家中，营在家生活，追求资财、用具及在家戒等者。“信阿罗汉”(saddahāno arahataṃ)即信受阿罗汉(arahant)、圣者之言教，或信受彼等之正修行。义谓深信：“此等实为正行者，若如其所说而行，彼行必能导向天界与解脱之成就。”亦有“saddahantā”(信者)之读法。“以圣慧”(ariyapaññāya)谓以极清净之慧。“禅修者”(jhāyino)谓以审虑所缘(ārammaṇa)与审虑相(lakkhaṇa)二种禅那(jhāna)而禅修者。

อิธ ธมฺมํ จริตฺวานาติ อิมสฺมึ อตฺตภาเว, อิมสฺมึ วา สาสเน โลกิยโลกุตฺตรสุขสฺส มคฺคภูตํ สีลาทิธมฺมํ ปฏิปชฺชิตฺวา ยาว ปรินิพฺพานํ น ปาปุณนฺติ, ตาวเทว สุคติคามิโน. นนฺทิโนติ ปีติโสมนสฺสโยเคน นนฺทนสีลา. เกจิ ปน ‘‘ธมฺมํ จริตฺวาน มคฺคนฺติ โสตาปตฺติมคฺคํ ปาปุณิตฺวา’’ติ วทนฺติ. เทวโลกสฺมินฺติ ฉพฺพิเธปิ กามาวจรเทวโลเก. โมทนฺติ กามกามิโนติ ยถิจฺฉิตวตฺถุนิปฺผตฺติโต กามกามิโน กามวนฺโต หุตฺวา ปโมทนฺตีติ.

“于此行法后”谓于此生，或于此教法中，行于作为世间与出世间安乐之道的戒等法，乃至未证般涅槃，皆趣向善趣。“欢喜者”(Nandino)谓由喜与悦意相应而有欢喜之性。然有说者言：“行法而得道”谓证得须陀洹道。“于天界中”谓于所有六种欲界天中。“欲求者欢喜”(Modanti kāmakāmino)谓欲求者因所欲之物已成，有欲乐而欢喜。

อฏฺฐมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第八经释义终。

๙. กุหสุตฺตวณฺณนา

9. 欺诈经释义

๑๐๘. นวเม กุหาติ สามนฺตชปฺปนาทินา กุหนวตฺถุนา กุหกา, อสนฺตคุณสมฺภาวนิจฺฉาย โกหญฺญํ กตฺวา ปเรสํ วิมฺหาปกาติ อตฺโถ. ถทฺธาติ โกเธน จ มาเนน จ ถทฺธมานสา. ‘‘โกธโน โหติ อุปายาสพหุโล, อปฺปมฺปิ วุตฺโต สมาโน อภิสชฺชติ กุปฺปติ พฺยาปชฺชติ ปติตฺถียตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๒๕; ปุ. ป. ๑๐๑) เอวํ วุตฺเตน โกเธน จ, ‘‘ทุพฺพโจ โหติ โทวจสฺสกรเณหิ [Pg.325] ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อกฺขโม อปฺปทกฺขิณคฺคาหี อนุสาสนิ’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๑๘๑) เอวํ วุตฺเตน โทวจสฺเสน จ, ‘‘ชาติมโท, โคตฺตมโท, สิปฺปมโท, อาโรคฺยมโท, โยพฺพนมโท, ชีวิตมโท’’ติ (วิภ. ๘๓๒) เอวํ วุตฺเตน ชาติมทาทิเภเทน มเทน จ ครุกาตพฺเพสุ ครูสุ ปรมนิปจฺจการํ อกตฺวา อโยสลากํ คิลิตฺวา ฐิตา วิย อโนนตา หุตฺวา วิจรณกา. ลปาติ อุปลาปกา มิจฺฉาชีววเสน กุลสงฺคาหกา ปจฺจยตฺถํ ปยุตฺตวาจาวเสน นิปฺเปสิกตาวเสน จ ลปกาติ วา อตฺโถ.

108. 于第九经中，“欺诈者”(kuhā)谓以暗示等欺诈事而欺诈者，或为令他人惊奇，欲显示不实之德而行欺诈者。“顽固者”(thaddhā)谓因忿与慢而心顽固者。如经言：“有忿者，多有恼乱，虽被少言，亦生瞋恚、忿怒、敌对、顽固”(《增支部》3.25；《人施设论》101)，此即忿；“难教者，具足令其难教之法，不能堪忍，不善领受教诫”(《中部》I, 125)，此即难教；“生、氏、艺、健、少、命之慢”(《分别论》832)，此即生慢等差别之慢。于应敬之尊重者，不行最上之恭敬，如吞铁杖，不屈而行。“饶舌者”(lapā)谓谄谀者，以邪命笼络俗家，为得资具而巧言，或因饶舌而为饶舌者。

สิงฺคีติ ‘‘ตตฺถ กตมํ สิงฺคํ? ยํ สิงฺคํ สิงฺคารตา จาตุรตา จาตุริยํ ปริกฺขตฺตตา ปาริกฺขตฺติย’’นฺติ (วิภ. ๘๕๒) เอวํ วุตฺเตหิ สิงฺคสทิเสหิ ปากฏกิเลเสหิ สมนฺนาคตา. อุนฺนฬาติ อุคฺคตนฬา, นฬสทิสํ ตุจฺฉมานํ อุกฺขิปิตฺวา วิจรณกา. อสมาหิตาติ จิตฺเตกคฺคตามตฺตสฺสาปิ อลาภิโน. น เม เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู มามกาติ เต มยฺหํ ภิกฺขู มม สนฺตกา น โหนฺติ. เมติ อิทํ ปทํ อตฺตานํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิตตฺตา ภควตา วุตฺตํ. ยสฺมา ปน เต กุหนาทิโยคโต น สมฺมา ปฏิปนฺนา, ตสฺมา ‘‘น มามกา’’ติ วุตฺตา. อปคตาติ ยทิปิ เต มม สาสเน ปพฺพชิตา, ยถานุสิฏฺฐํ ปน อปฺปฏิปชฺชนโต อปคตา เอว อิมสฺมา ธมฺมวินยา, อิโต เต สุวิทูรวิทูเร ฐิตาติ ทสฺเสติ. วุตฺตญฺเหตํ –

“有角者”(siṅgī)谓如《分别论》(Vibhaṅga 852)所说：“于此，何为角？角者，狡猾、机巧、机智、欺诈、诡诈。”具足此等如角般显露之烦恼者。“高举者”(unnaḷā)谓高举芦苇者，即高举如芦苇般空虚之慢而行者。“不专注者”(asamāhitā)谓乃至不得刹那心一境性者。“诸比丘，彼等非我比丘”谓彼等比丘非我所有。“我”(me)一词，乃世尊(Bhagavā)所说，因彼等为己而出家故。然因彼等由欺诈等而不正行，故说“非我所有”。“已离去者”(apagatā)谓彼等虽于我教法中出家，然不如所教而行，故已离此法与律，此乃显示彼等住于离此法与律极远之处。如是说：

‘‘นภญฺจ ทูเร ปถวี จ ทูเร,ปารํ สมุทฺทสฺส ตทาหุ ทูเร;

ตโต หเว ทูรตรํ วทนฺติ,สตญฺจ ธมฺมํ อสตญฺจ ราชา’’ติ. (อ. นิ. ๔.๔๗;

ชา. ๒.๒๑.๔๑๔);

“虚空远，大地远，人言沧海彼岸远；王，更有遥于彼，谓善人之法与不善人之法。”(《增支部》4.47；《本生经》2.21.414)

วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนฺตีติ สีลาทิคุเณหิ วฑฺฒนวเสน วุทฺธึ, ตตฺถ นิจฺจลภาเวน วิรูฬฺหึ, สพฺพตฺถ ปตฺถฏภาเวน สีลาทิธมฺมกฺขนฺธปาริปูริยา เวปุลฺลํ. น จ เต กุหาทิสภาวา ภิกฺขู อาปชฺชนฺติ, น จ ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. เต โข เม, ภิกฺขเว, ภิกฺขู มามกาติ อิธาปิ เมติ อตฺตานํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิตตฺตา วทติ, สมฺมา ปฏิปนฺนตฺตา ปน ‘‘มามกา’’ติ อาห. วุตฺตวิปริยาเยน สุกฺกปกฺโข เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ยาว [Pg.326] อรหตฺตมคฺคา วิรูหนฺติ นาม, อรหตฺตผเล ปน สมฺปตฺเต วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปนฺนา นาม. คาถา สุวิญฺเญยฺยา เอว.

“达到增长、繁茂、广大”谓：由戒等德而增长，故为“增长”；于彼处以不动摇，故为“繁茂”；由戒等法蕴遍满一切处而圆满，故为“广大”。彼等具欺诈等性之比丘，不能达到，亦不能证得。“诸比丘，彼等实为我之比丘”，此处亦因彼等为己而出家而说“我”，然因彼等正行，故说“是我的”。与此相违之白品，当知亦然。其中，乃至阿罗汉道，名为“繁茂”；然证得阿罗汉果时，则名为已达“繁茂”与“广大”。诸偈易于了知。

นวมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第九经释义终。

๑๐. นทีโสตสุตฺตวณฺณนา

10. 河流经释义

๑๐๙. ทสเม เสยฺยถาปีติ โอปมฺมทสฺสนตฺเถ นิปาโต, ยถา นามาติ อตฺโถ. นทิยา โสเตน โอวุยฺเหยฺยาติ สีฆโสตาย หารหารินิยา นทิยา อุทกเวเคน เหฏฺฐโต วุยฺเหยฺย อโธ หริเยถ. ปิยรูปสาตรูเปนาติ ปิยสภาเวน สาตสภาเวน จ การณภูเตน, ตสฺสํ นทิยํ ตสฺสา วา ปรตีเร มณิสุวณฺณาทิ อญฺญํ วา ปิยวตฺถุ วิตฺตูปกรณํ อตฺถิ, ตํ คเหสฺสามีติ นทิยํ ปติตฺวา โสเตน อวกฑฺเฒยฺย. กิญฺจาปีติ อนุชานนอสมฺภาวนตฺเถ นิปาโต. กึ อนุชานาติ, กึ น สมฺภาเวติ? เตน ปุริเสน อธิปฺเปตสฺส ปิยวตฺถุสฺส ตตฺถ อตฺถิภาวํ อนุชานาติ, ตถาคมนํ ปน อาทีนววนฺตตาย น สมฺภาเวติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อมฺโภ, ปุริส, ยทิปิ ตยา อธิปฺเปตํ ปิยวตฺถุ ตตฺถ อุปลพฺภติ, เอวํ คมเน ปน อยมาทีนโว, ยํ ตฺวํ เหฏฺฐา รหทํ ปตฺวา มรณํ มรณมตฺตํ วา ทุกฺขํ ปาปุเณยฺยาสีติ.

109. 第十，“犹如”是用于表示譬喻的助词，意思是“就像是”。“被河流冲走”是指被水流湍急、奔流不息的河流以其水力从下方冲走，向下拖拽。“以可爱可意之物”是指以可爱和可意的本性为缘由，在那条河流中或者河流的对岸有珠宝、黄金等其他可爱的物品或资财用具，(他)心想“我要拿取它”，(于是)跳入河流中却被水流卷走。“即使”是用于表示容许与不认为可行的助词。容许什么？不认为可行的是什么？它容许那个人想要的可意之物确实存在于那里，但不认为那样前往是可行的，因为其中有危险。此话是说——喂，朋友，即使你想要的可意之物在那里能够找到，但是这样前去，会有这样的危险：你会落入下方的深潭，遭遇死亡或者如死亡般的痛苦。

อตฺถิ เจตฺถ เหฏฺฐา รหโทติ เอติสฺสา นทิยา เหฏฺฐา อนุโสตภาเค อติวิย คมฺภีรวิตฺถโต เอโก มหาสโร อตฺถิ. โส จ สมนฺตโต วาตาภิฆาตสมุฏฺฐิตาหิ มณิมยปพฺพตกูฏสนฺนิภาหิ มหตีหิ อูมีหิ วีจีหิ สอูมิ, วิสเมสุ ภูมิปฺปเทเสสุ สเวคํ อนุปกฺขนฺทนฺเตน อิมิสฺสา ตาว นทิยา มโหเฆน ตหึ ตหึ อาวฏฺฏมานวิปุลชลตาย พลวามุขสทิเสหิ สห อาวฏฺเฏหีติ สาวฏฺโฏ. ตํ รหทํ โอติณฺณสตฺเตเยว อตฺตโน นิพทฺธามิสโคจเร กตฺวา อชฺฌาวสนฺเตน อติวิย ภยานกทสฺสเนน โฆรเจตสา ทกรกฺขเสน สคโห สรกฺขโส, จณฺฑมจฺฉมกราทินา วา สคโห, ยถาวุตฺตรกฺขเสน สรกฺขโส.

“此处下方有一深潭”：即是说，在这条河的下游，有一个极其深广的大湖。它“有波浪”(saūmi)，因为湖的四周因风冲击而涌起如宝山之巅的巨浪。它“有漩涡”(sāvaṭṭo)，因为这条河的巨大水流猛烈地冲入崎岖地带，此处彼处的水流旋转汹涌，形成了如同猛兽之口的漩涡。它“有怪兽，有罗刹”(sagaho sarakkhaso)：有居住于此的水罗刹(dakarakkhasa)，它面目极其恐怖，心性凶残，将落入那深潭的众生当作自己固定的食物，因此说它“有罗刹”；又因有凶猛的鱼、摩伽罗(makara)等，因此说它“有怪兽”。

ยนฺติ [Pg.327] เอวํ สปฺปฏิภยํ ยํ รหทํ. อมฺโภ ปุริสาติ อาลปนํ. มรณํ วา นิคจฺฉสีติ ตาหิ วา อูมีหิ อชฺโฌตฺถโฏ, เตสุ วา อาวฏฺเฏสุ นิปติโต สีสํ อุกฺขิปิตุํ อสกฺโกนฺโต เตสํ วา จณฺฑมจฺฉมกราทีนํ มุเข นิปติโต. ตสฺส วา ทกรกฺขสสฺส หตฺถํ คโต มรณํ วา คมิสฺสสิ, อถ วา ปน อายุเสเส สติ ตโต มุจฺจิตฺวา อปคจฺฉนฺโต เตหิ อูมิอาทีหิ ชนิตฆฏฺฏิตวเสน มรณมตฺตํ มรณปฺปมาณํ ทุกฺขํ นิคจฺฉสิ. ปฏิโสตํ วายเมยฺยาติ โส ปุพฺเพ อนุโสตํ วุยฺหมาโน ตสฺส ปุริสสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘อนตฺโถ กิร เม อุปฏฺฐิโต, มจฺจุมุเข กิราหํ ปริวตฺตามี’’ติ อุปฺปนฺนพลวภโย สมฺภมนฺโต ทิคุณํ กตฺวา อุสฺสาหํ หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ วายเมยฺย ตเรยฺย, น จิเรเนว ตีรํ สมฺปาปุเณยฺย.

“他们就这样走向那充满危险的深潭”。“喂，朋友！”是称呼语。“你会面临死亡”：即你或被那些波浪淹没，或掉进那些漩涡中无法抬头，或落入那些凶猛的鱼、摩伽罗等的口中，或落入那水罗刹的手中，你就会死亡；或者，如果还有剩余的寿命，从那里逃脱出来，也会因被波浪等冲击、摩擦而遭受如死亡般的痛苦。“应当逆流努力！”：那先前顺流漂去的人，听到那个人的话后，心想：“灾祸真的降临到我身上了！我真的在死亡之口中徘徊！”于是生起强烈的恐惧与惊慌，付出加倍的努力，手脚并用奋力游泳，不久就能到达岸边。

อตฺถสฺส วิญฺญาปนายาติ จตุสจฺจปฏิเวธานุกูลสฺส อตฺถสฺส สมฺโพธนาย อุปมา กตา. อยญฺเจตฺถ อตฺโถติ อยเมว อิทานิ วุจฺจมาโน อิธ มยา อธิปฺเปโต อุปเมยฺยตฺโถ, ยสฺส วิญฺญาปนาย อุปมา อาหฏา.

“为令了知其义”：此譬喻是为了让人觉悟那有助于洞察四圣谛的意义而作的。“而此处的意义”：就是我现在所要说的、我在此处意指的喻旨，正是为了阐明此喻旨才引述了该譬喻。

ตณฺหาเยตํ อธิวจนนฺติ เอตฺถ จตูหิ อากาเรหิ ตณฺหาย โสตสทิสตา เวทิตพฺพา อนุกฺกมปริวุฑฺฒิโต อนุปฺปพนฺธโต โอสีทาปนโต ทุรุตฺตรณโต จ. ยถา หิ อุปริ มหาเมเฆ อภิปฺปวุฏฺเฐ อุทกํ ปพฺพตกนฺทรปทรสาขาโย ปูเรตฺวา ตโต ภสฺสิตฺวา กุสุพฺเภ ปูเรตฺวา ตโต ภสฺสิตฺวา กุนฺนทิโย ปูเรตฺวา ตโต มหานทิโย ปกฺขนฺทิตฺวา เอโกฆํ หุตฺวา ปวตฺตมานํ ‘‘นทีโสโต’’ติ วุจฺจติ, เอวเมว อชฺฌตฺติกพาหิราทิวเสน อเนกเภเทสุ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ โลโภ อุปฺปชฺชิตฺวา อนุกฺกเมน ปริวุฑฺฒึ คจฺฉนฺโต ‘‘ตณฺหาโสโต’’ติ วุจฺจติ, ยถา จ นทีโสโต อาคมนโต ยาว สมุทฺทปฺปตฺติ, ตาว สติ วิจฺเฉทปจฺจยาภาเว อวิจฺฉิชฺชมาโน อนุปฺปพนฺเธน ปวตฺตติ, เอวํ ตณฺหาโสโตปิ อาคมนโต ปฏฺฐาย อสติ วิจฺเฉทปจฺจเย อวิจฺฉิชฺชมาโน อปายสมุทฺทาภิมุโข อนุปฺปพนฺเธน ปวตฺตติ. ยถา ปน นทีโสโต ตทนฺโตคเธ สตฺเต โอสีทาเปติ, สีสํ อุกฺขิปิตุํ น เทติ, มรณํ วา มรณมตฺตํ วา ทุกฺขํ ปาเปติ, เอวํ ตณฺหาโสโตปิ อตฺตโน โสตนฺโตคเต สตฺเต โอสีทาเปติ, ปญฺญาสีสํ [Pg.328] อุกฺขิปิตุํ น เทติ, กุสลมูลจฺเฉทเนน สํกิเลสธมฺมสมาปชฺชเนน จ มรณํ วา มรณมตฺตํ วา ทุกฺขํ ปาเปติ.

此即所谓渴爱。此处当知渴爱有四种特征与河流相似：渐次增长、相续不断、使人沉溺、难以渡过。譬如，当上方巨大乌云降下豪雨，雨水先充满山洞、裂缝和树枝，然后溢出灌满小水洼，然后溢出灌满小河，然后汇入大河，形成一股洪流奔涌，这被称为“河流之流”；同样，当内在和外在等各种不同的色等境界中生起贪爱，并逐渐增长，就被称为“渴爱之流”。正如河流之流从源头到汇入大海，只要没有中断的因缘，就会连续不断地流动，渴爱之流也是这样，从开始生起，如果没有中断的因缘，就会连续不断地朝向恶趣之海流动。又如河流之流会使陷入其中的众生沉没，无法抬头，导致死亡或濒临死亡的痛苦，渴爱之流也是如此，使陷入其中的众生沉没，无法抬起智慧之头，通过断绝善根、造作烦恼之法而导致死亡或濒临死亡的痛苦。

ยถา จ นทิยา โสโต มโหฆภาเวน ปวตฺตมาโน อุฬุมฺปํ วา นาวํ วา พนฺธิตุํ เนตุญฺจ เฉกํ ปุริสํ นิสฺสาย ปรตีรํ คนฺตุํ อชฺฌาสยํ กตฺวา ตชฺชํ วายามํ กโรนฺเตน ตริตพฺโพ, น เยน วา เตน วาติ ทุรุตฺตโร, เอวํ ตณฺหาโสโตปิ กาโมฆภโวฆภูโต สีลสํวรํ ปูเรตุํ สมถวิปสฺสนาสุ กมฺมํ กาตุํ ‘‘นิปเกน อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสามี’’ติ อชฺฌาสยํ สมุฏฺฐาเปตฺวา กลฺยาณมิตฺเต นิสฺสาย สมถวิปสฺสนานาวํ อภิรุหิตฺวา สมฺมาวายามํ กโรนฺเตน ตริตพฺโพ, น เยน วา เตน วาติ ทุรุตฺตโร. เอวํ อนุกฺกมปริวุฑฺฒิโต อนุปฺปพนฺธโต โอสีทาปนโต ทุรุตฺตรณโตติ จตูหิ อากาเรหิ ตณฺหาย นทีโสตสทิสตา เวทิตพฺพา.

正如河水因其大水之势而奔流不息，若欲依靠筏或船，须凭借熟练之人，下定决心渡至彼岸，并为此作出相应努力，方能渡过；并非随意即可渡过，是难以渡越的。同样，贪爱之流，亦如欲流、有流，欲圆满戒律，于止观中用功，生起“我将以智慧证得阿罗汉”之决心，须依靠善友，登上止观之船，正勤精进，方能渡过；并非随意即可渡过，是难以渡越的。如是渐次增长、持续不断、令人沉没、难以渡越，当知贪爱之流在四方面与河水相似。

ปิยรูปํ สาตรูปนฺติ ปิยชาติกํ ปิยสภาวํ ปิยรูปํ, มธุรชาติกํ มธุรสภาวํ สาตรูปํ, อิฏฺฐสภาวนฺติ อตฺโถ. ฉนฺเนตนฺติ ฉนฺนํ เอตํ. อชฺฌตฺติกานนฺติ เอตฺถ ‘‘เอวํ มยํ อตฺตาติ คหณํ คมิสฺสามา’’ติ อิมินา วิย อธิปฺปาเยน อตฺตานํ อธิการํ กตฺวา ปวตฺตานีติ อชฺฌตฺติกานิ. ตตฺถ โคจรชฺฌตฺตํ, นิยกชฺฌตฺตํ, วิสยชฺฌตฺตํ, อชฺฌตฺตชฺฌตฺตนฺติ จตุพฺพิธํ อชฺฌตฺตํ. เตสุ ‘‘อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต’’ติ เอวมาทีสุ (ธ. ป. ๓๖๒) วุตฺตํ อิทํ โคจรชฺฌตฺตํ นาม. ‘‘อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทน’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๒๒๘; ธ. ส. ๑๖๑) อาคตํ อิทํ นิยกชฺฌตฺตํ นาม. ‘‘สพฺพนิมิตฺตานํ อมนสิการา อชฺฌตฺตํ สุญฺญตํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๘๗) เอวมาคตํ อิทํ วิสยชฺฌตฺตํ นาม. ‘‘อชฺฌตฺติกา ธมฺมา, พาหิรา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ติกมาติกา ๒๐) เอตฺถ วุตฺตํ อชฺฌตฺตํ อชฺฌตฺตชฺฌตฺตํ นาม. อิธาปิ เอตเทว อธิปฺเปตํ, ตสฺมา อชฺฌตฺตานิเยว อชฺฌตฺติกานิ. อถ วา ยถาวุตฺเตเนว อตฺเถน ‘‘อชฺฌตฺตา ธมฺมา, พหิทฺธา ธมฺมา’’ติอาทีสุ วิย เตสุ อชฺฌตฺเตสุ ภวานิ อชฺฌตฺติกานิ, จกฺขาทีนิ. เตสํ อชฺฌตฺติกานํ.

可爱之相、悦意之相，即指具有可爱本质、可爱性质之可爱相，以及具有甜美本质、悦意性质之悦意相，亦即令人喜爱之义。“六者”，意即此六者。“内在”，此指“我等将如是执取自我”等，以如是之意，以自我为中心而生起者。其中，内在有四种：所缘内在、自身内在、境界内在、纯粹内在。其中，如“内心安乐而得禅定”等(《法句经》362)所说，此名为所缘内在。如“内心得到澄净”(《长部》1.228；《法集论》161)所说，此名为自身内在。如“由于对一切相不作意，证得内在空性而住”(《中部》3.187)所说，此名为境界内在。如“内在法、外在法”(《法集论》三科论母20)此处所说，此名为纯粹内在。此处亦指此义，因此，内在的即是内在的。或者，如前所述之义，如在“内在法、外在法”等之中所说，存在于内在(法)之中的，即是内在的，如眼等。那些内在(法)的。

อายตนานนฺติ เอตฺถ อายตนโต, อายานํ ตนนโต, อายตสฺส จ นยนโต อายตนานีติ. จกฺขาทีสุ หิ ตํตํทฺวารวตฺถุกา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา สเกน สเกน อนุภวนาทินา กิจฺเจน อายตนฺติ อุฏฺฐหนฺติ ฆฏนฺติ วายมนฺติ, เต จ อายภูเต ธมฺเม เอตานิ ตโนนฺติ วิตฺถาเรนฺติ[Pg.329], ยญฺจ อนมตคฺเค สํสาเร ปวตฺตํ อติวิย อายตํ วฏฺฏทุกฺขํ, ตํ นยนฺติ ปวตฺเตนฺติ. อิติ สพฺพถาปิเม ธมฺมา อายตนโต, อายานํ ตนนโต, อายตสฺส จ นยนโต อายตนานีติ วุจฺจนฺติ. อปิจ นิวาสฏฺฐานฏฺเฐน, อากรฏฺเฐน, สโมสรณฏฺฐานฏฺเฐน, สญฺชาติเทสฏฺเฐน, การณฏฺเฐน จ อายตนํ เวทิตพฺพํ. ตถา หิ โลเก ‘‘อิสฺสรายตนํ เทวายตน’’นฺติอาทีสุ นิวาสฏฺฐานํ อายตนนฺติ วุจฺจติ. ‘‘สุวณฺณายตนํ รชตายตน’’นฺติอาทีสุ อากโร. สาสเน ปน ‘‘มโนรเม อายตเน, เสวนฺติ นํ วิหงฺคมา’’ติอาทีสุ สโมสรณฏฺฐานํ. ‘‘ทกฺขิณาปโถ คุนฺนํ อายตน’’นฺติอาทีสุ สญฺชาติเทโส. ‘‘ตตฺร ตตฺเรว สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาติ สติ สติอายตเน’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๑๕๘; อ. นิ. ๓.๑๐๒) การณํ อายตนนฺติ วุจฺจติ. จกฺขาทีสุ จ เต เต จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา นิวสนฺติ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ จกฺขาทโย เตสํ นิวาสฏฺฐานํ. ตตฺถ จ เต อากิณฺณา ตนฺนิสฺสิตตฺตาติ เต เนสํ อากโร, สโมสรณฏฺฐานญฺจ ตตฺถ วตฺถุทฺวารภาเวน สโมสรณโต, สญฺชาติเทโส จ ตนฺนิสฺสยภาเวน เตสํ ตตฺเถว อุปฺปตฺติโต, การณญฺจ ตทภาเว เตสํ อภาวโตติ. อิติ นิวาสฏฺฐานฏฺเฐน, อากรฏฺเฐน, สโมสรณฏฺฐานฏฺเฐน, สญฺชาติเทสฏฺเฐน, การณฏฺเฐนาติ อิเมหิ การเณหิ จกฺขาทีนิ อายตนานีติ วุจฺจนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ฉนฺเนตํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนาน’’นฺติ.

于“诸处”(āyatanāni)一词，由生起故(āyatanato)、由扩展所生起者故(āyānaṃ tananato)、由引导漫长者故(āyatassa ca nayanato)，而为“处”。于眼等中，以各自的门与事为所依的心与心所法(cittacetasikā dhammā)，通过各自的感受等作用而生起(āyatanti)、奋起(uṭṭhahanti)、努力(ghaṭanti)、精勤(vāyamanti)；此等法扩展已生起的法，使其广布；并引导在无始(anamatagge)轮回中流转的、极其漫长的轮回苦(vaṭṭadukkhaṃ)，使其相续。如是，此等法在各方面，由生起故，由扩展所生起者故，由引导漫长者故，被称为“处”。再者，应知“处”有住所、矿藏、汇集处、出生地及原因之义。诚然，世间于“自在天处(issarāyatana)、天处(devāyatana)”等语中，称住所为“处”。于“金矿(suvaṇṇāyatana)、银矿(rajatāyatana)”等语中，称矿藏为“处”。于教法中，于“于悦意处，众鸟聚集”等语中，称汇集处为“处”。于“南道(Dakkhiṇāpatho)为牛之出生地”等语中，称出生地为“处”。于“于彼彼处，若有其处，即能证得作证”等语中（《中部》3.158；《增支部》3.102），称原因为“处”。于眼等中，彼等心与心所法居住其中，因其活动依于彼处，故眼等为其住所。彼等法于彼处密集，因依止于彼，故眼等为其矿藏。因其为事与门而汇集于彼，故眼等为汇集处。因依止于彼而于彼处生起，故眼等为出生地。因无彼则无彼等法，故眼等为原因。如是，由住所、矿藏、汇集处、出生地及原因之义此等理由，眼等被称为“处”。是故说：“此六者为内处(ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ)。”

ยทิปิ รูปาทโยปิ ธมฺมา ‘‘รูปํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, เอตฺเถสา ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชตี’’ติ ตณฺหาวตฺถุภาวโต ปิยรูปสาตรูปภาเวน วุตฺตา. จกฺขาทิเก ปน มุญฺจิตฺวา อตฺตภาวปญฺญตฺติยา อภาวโต ‘‘มม จกฺขุ มม โสต’’นฺติอาทินา อธิกสิเนหวตฺถุภาเวน จกฺขาทโย สาติสยํ ปิยรูปํ สาตรูปนฺติ นิทฺเทสํ อรหนฺตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปิยรูปํ สาตรูปนฺติ โข, ภิกฺขเว, ฉนฺเนตํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อธิวจน’’นฺติ วุตฺตํ.

即便色等诸法，亦因其为贪爱之事，而被说为“色于世间是可爱相、悦意相，此贪爱生起时即于此处生起”，具有可爱、悦意之性质。然而，因离开眼等便无自体之施设，故以“我的眼、我的耳”等说法，眼等成为更强烈爱恋之事，因此更应被指为极其可爱、悦意。为示此义，故说：“诸比丘，所谓可爱相、悦意相，此乃六内处(ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ)之异名。”

โอรมฺภาคิยานนฺติ เอตฺถ โอรํ วุจฺจติ กามธาตุ, ตปฺปริยาปนฺนา โอรมฺภาคา, ปจฺจยภาเวน เตสํ หิตาติ โอรมฺภาคิยา. ยสฺส สํวิชฺชนฺติ, ตํ ปุคฺคลํ วฏฺฏสฺมึ สํโยเชนฺติ พนฺธนฺตีติ สํโยชนานิ. สกฺกายทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสกามราคพฺยาปาทานํ เอตํ อธิวจนํ. เต [Pg.330] หิ กามภวูปคานํ สงฺขารานํ ปจฺจยา หุตฺวา รูปารูปธาตุโต เหฏฺฐาภาเวน นิหีนภาเวน โอรมฺภาคภูเตน กามภเวน สตฺเต สํโยเชนฺติ. เอเตเนว เตสํ เหฏฺฐารหทสทิสตา ทีปิตาติ ทฏฺฐพฺพา. อูมิภยนฺติ โข, ภิกฺขเว, โกธุปายาสสฺเสตํ อธิวจนนฺติ ภายติ เอตสฺมาติ ภยํ, อูมิ เอว ภยนฺติ อูมิภยํ. กุชฺฌนฏฺเฐน โกโธ, สฺเวว จิตฺตสฺส สรีรสฺส จ อภิปฺปมทฺทนปเวธนุปฺปาทเนน ทฬฺหํ อายาสนฏฺเฐน อุปายาโส.

于“下分结”(Orambhāgiyā)一词，“下”(oraṃ)谓欲界(kāmadhātu)。属于此界者为下分(orambhāgā)，因其作为缘而有利于彼等，故为下分结。凡具此结者，能将个体(puggala)于轮回中结缚，故为“结”(saṃyojanāni)。此乃有身见(sakkāyadiṭṭhi)、疑(vicikicchā)、戒禁取(sīlabbataparāmāsa)、欲贪(kāmarāga)、嗔恚(byāpāda)之异名。彼等作为导向欲有之诸行的因缘，将众生结缚于比色界、无色界更下、更劣的下分——欲有(kāmabhāva)中。由此当知，此被阐明为犹如在下方的湖泊。“诸比丘，波涛怖畏者，此乃忿与恼(kodhupāyāsa)之异名。”因怖畏于彼，故为“怖畏”；波涛即是怖畏，故为“波涛怖畏”。忿(kodho)者，为愤怒义。其本身，通过产生对身心的压迫与动摇，有强烈的劳累义，故为“恼”(upāyāso)。

เอตฺถ จ อเนกวารํ ปวตฺติตฺวา อตฺตนา สมเวตํ สตฺตํ อชฺโฌตฺถริตฺวา สีสํ อุกฺขิปิตุํ อทตฺวา อนยพฺยสนาปาทเนน โกธุปายาสสฺส อูมิสทิสตา ทฏฺฐพฺพา. ตถา กามคุณานํ กิเลสาภิภูเต สตฺเต อิโต จ เอตฺโต, เอตฺโต จ อิโตติ เอวํ มนาปิยรูปาทิวิสยสงฺขาเต อตฺตนิ สํสาเรตฺวา ยถา ตโต พหิภูเต เนกฺขมฺเม จิตฺตมฺปิ น อุปฺปชฺชติ เอวํ อาวฏฺเฏตฺวา พฺยสนาปาทเนน อาวฏฺฏสทิสตา ทฏฺฐพฺพา. ยถา ปน คหรกฺขโสปิ อารกฺขรหิตํ อตฺตโน โคจรภูมิคตํ ปุริสํ อภิภุยฺย คเหตฺวา อโคจเร ฐิตมฺปิ รกฺขสมายาย โคจรํ เนตฺวา เภรวรูปทสฺสนาทินา อวสํ อตฺตโน อุปการํ กาตุํ อสมตฺถํ กตฺวา อนฺวาวิสิตฺวา วณฺณพลโภคยสสุเขหิปิ วิโยเชนฺโต มหนฺตํ อนยพฺยสนํ อาปาเทติ, เอวํ มาตุคาโมปิ โยนิโสมนสิการรหิตํ อวีรปุริสํ อิตฺถิกุตฺตภูเตหิ อตฺตโน หาวภาววิลาเสหิ อภิภุยฺย คเหตฺวา วีรชาติยมฺปิ อตฺตโน รูปาทีหิ ปโลภนวเสน อิตฺถิมายาย อนฺวาวิสิตฺวา อวสํ อตฺตโน อุปการธมฺเม สีลาทโย สมฺปาเทตุํ อสมตฺถํ กโรนฺโต คุณวณฺณาทีหิ วิโยเชตฺวา มหนฺตํ อนยพฺยสนํ อาปาเทติ, เอวํ มาตุคามสฺส คหรกฺขสสทิสตา ทฏฺฐพฺพา. เตน วุตฺตํ ‘‘อาวฏฺฏนฺติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนํ, คหรกฺขโสติ โข, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ.

于此，当知忿与恼(kodhupāyāsa)多次生起，淹没与己相应的众生，不令其抬头，通过带来不幸与灾难，而犹如波涛。同样，当知五欲(kāmaguṇa)使被烦恼征服的众生，在名为可爱色等境界的自身中，如此来回轮回，以至于对出离彼境之心亦不生起，如此将其卷入并带来灾难，而犹如漩涡。又如家宅夜叉(gaharakkhasa)，于无人守护时，抓住进入自己领地之人，即使立于领地之外，亦以夜叉幻术将其带回领地，通过展示恐怖形象等，使其无法自主，不能成办于己有利之事，进而控制之，剥夺其色、力、财、名誉与快乐，带来巨大的不幸与灾难。同样，女人亦以其女性的媚态等，抓住无如理作意(yonisomanasikāra)的非勇健之人(avīrapurisa)，即使是勇士之流，亦以自己的美貌等，通过女性幻术引诱而控制之，使其无法自主，不能成办于己有利的戒律等法，剥夺其功德、名誉等，带来巨大的不幸与灾难。如是，当知女人犹如家宅夜叉。是故说：“诸比丘，漩涡者，此乃五欲之异名。家宅夜叉者，诸比丘，此乃女人之异名。”

ปฏิโสโตติ โข ภิกฺขเว เนกฺขมฺมสฺเสตํ อธิวจนนฺติ เอตฺถ ปพฺพชฺชา สห อุปจาเรน ปฐมชฺฌานํ วิปสฺสนาปญฺญา จ นิพฺพานญฺจ เนกฺขมฺมํ นาม. สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา เนกฺขมฺมํ นาม. วุตฺตญฺเหตํ –

“诸比丘，逆流者，此乃出离(nekkhamma)之异名。”于此，出家(pabbajjā)、初禅及其近行定、观慧(vipassanāpaññā)及涅槃，名为“出离”。一切善法亦名为“出离”。诚如所说：

‘‘ปพฺพชฺชา [Pg.331] ปฐมํ ฌานํ, นิพฺพานญฺจ วิปสฺสนา;

สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา, เนกฺขมฺมนฺติ ปวุจฺจเร’’ติ.

“出家、初禅、涅槃与观(vipassanā)；一切善法，皆被称为出离。”

อิเมสํ ปน ปพฺพชฺชาทีนํ ตณฺหาโสตสฺส ปฏิโลมโต ปฏิโสตสทิสตา เวทิตพฺพา. อวิเสเสน หิ ธมฺมวินโย เนกฺขมฺมํ, ตสฺส อธิฏฺฐานํ ปพฺพชฺชา จ, ธมฺมวินโย จ ตณฺหาโสตสฺส ปฏิโสตํ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ –

然而，当知此等出家等，因与贪爱之流(taṇhāsota)相逆，而犹如逆流。诚然，总的来说，法与律即是出离，其立足处即是出家；法与律亦被称为贪爱之流的逆流。诚如所说：

‘‘ปฏิโสตคามึ นิปุณํ, คมฺภีรํ ทุทฺทสํ อณุํ;

ราครตฺตา น ทกฺขนฺติ, ตโมขนฺเธน อาวุตา’’ติ. (ที. นิ. ๒.๖๕;

ม. นิ. ๑.๒๘๑;

สํ. นิ. ๑.๑๗๒);

“逆流而上者，精微、甚深、难见、微细；贪染之人不见，为黑暗蕴所覆。”

วีริยารมฺภสฺสาติ จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานวีริยสฺส. ตสฺส กาโมฆาทิเภทตณฺหาโสตสนฺตรณสฺส หตฺเถหิ ปาเทหิ จตุรงฺคนทีโสตสนฺตรณวายามสฺส สทิสตา ปากฏาเยว. ตถา นทีโสตสฺส ตีเร ฐิตสฺส จกฺขุมโต ปุริสสฺส กามาทึ จตุพฺพิธมฺปิ โอฆํ ตริตฺวา ตสฺส ปรตีรภูเต นิพฺพานถเล ฐิตสฺส ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมโต ภควโต สทิสภาโว. เตน วุตฺตํ ‘‘จกฺขุมา ปุริโส…เป… สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ.

“发起精进”(vīriyārambha)是指四种正勤的精进。此（精进）能渡过欲瀑流等分别的贪爱之流，其与以手足努力横渡四支河流的相似性，是极为明显的。同样，（经中所说）立于河岸的有眼之人，与已渡过欲等四种瀑流、立于彼岸涅槃之地、具足五眼的世尊，两者是相似的。是故说：“有眼之人……乃至……正等觉者。”

ตตฺริทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – นทีโสโต วิย อนุปฺปพนฺธวเสน ปวตฺตมาโน ตณฺหาโสโต, เตน วุยฺหมาโน ปุริโส วิย อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ ปริพฺภมนโต ตณฺหาโสเตน วุยฺหมาโน สตฺโต, ตสฺส ตตฺถ ปิยรูปสาตรูปวตฺถุสฺมึ อภินิเวโส วิย อิมสฺส จกฺขาทีสุ อภินิเวโส, สอูมิสาวฏฺฏสคหรกฺขโส เหฏฺฐารหโท วิย โกธุปายาสปญฺจกามคุณมาตุคามสมากุโล ปญฺโจรมฺภาคิยสํโยชนสมูโห, ตมตฺถํ ยถาภูตํ วิทิตฺวา ตสฺส นทีโสตสฺส ปรตีเร ฐิโต จกฺขุมา ปุริโส วิย สกลํ สํสาราทีนวํ สพฺพญฺจ เญยฺยธมฺมํ ยถาภูตํ วิทิตฺวา ตณฺหาโสตสฺส ปรตีรภูเต นิพฺพานถเล ฐิโต สมนฺตจกฺขุ ภควา, ตสฺส ปุริสสฺส ตสฺมึ นทิยา โสเตน วุยฺหมาเน ปุริเส อนุกมฺปาย รหทสฺส รหทาทีนวสฺส จ อาจิกฺขนํ วิย ตณฺหาโสเตน วุยฺหมานสฺส สตฺตสฺส มหากรุณาย ภควโต ตณฺหาทีนํ ตทาทีนวสฺส จ วิภาวนา, ตสฺส วจนํ อสทฺทหิตฺวา อนุโสตคามิโน [Pg.332] ตสฺส ปุริสสฺส ตสฺมึ รหเท มรณปฺปตฺติมรณมตฺตทุกฺขปฺปตฺติโย วิย ภควโต วจนํ อสมฺปฏิจฺฉนฺตสฺส อปายุปฺปตฺติ, สุคติยํ ทุกฺขุปฺปตฺติ จ, ตสฺส ปน วจนํ สทฺทหิตฺวา หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ วายามกรณํ วิย เตน จ วายาเมน ปรตีรํ ปตฺวา สุเขน ยถิจฺฉิตฏฺฐานคมนํ วิย ภควโต วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตณฺหาทีสุ อาทีนวํ ปสฺสิตฺวา ตณฺหาโสตสฺส ปฏิโสตปพฺพชฺชาทิเนกฺขมฺมวเสน วีริยารมฺโภ, อารทฺธวีริยสฺส จ เตเนว วีริยารมฺเภน ตณฺหาโสตาติกฺกมนํ นิพฺพานตีรํ ปตฺวา อรหตฺตผลสมาปตฺติวเสน ยถารุจิ สุขวิหาโรติ.

此处有一个譬喻的对应关系：爱欲之流，如同河流般持续不断地流动；众生，如同被河流冲走的人在无始轮回中漂流，亦被爱欲之流所冲走。如同那人对可爱可喜之物的执着，此人亦执着于眼等；五下分结的聚集，亦如充满波涛、漩涡、水怪和罗刹的深湖，充满愤怒、忧愁、五欲、女色。如实了知这些之后，具遍知眼的世尊，如同站在河流彼岸的明眼人，如实了知一切轮回的过患及所有应知之法，安住于爱欲之流彼岸的涅槃之地。当那人被河流冲走时，出于悲悯而告知他深湖及其过患；世尊亦以大悲心为被爱欲之流冲走的众生开示爱欲等的过患。若不相信其言而随波逐流，那人将在深湖中遭遇死亡或接近死亡之痛苦，如同不接受世尊教导之人将堕入恶趣，即使投生善趣亦会遭受痛苦。然若相信其言，则如那人以手足努力划水，通过努力到达彼岸，快乐地到达所欲之处；相信世尊之教导，看到爱欲等的过患后，以逆流、出家等出离之方式开始精进，由于精进已开始，因此能够超越爱欲之流，到达涅槃之彼岸，以证得阿罗汉果定而随心所欲地安住于快乐之中。

คาถาสุ สหาปิ ทุกฺเขน ชเหยฺย กาเมติ ฌานมคฺคาธิคมตฺถํ สมถวิปสฺสนานุโยคํ กโรนฺโต ภิกฺขุ ยทิปิ เตสํ ปุพฺพภาคปฏิปทา กิจฺเฉน กสิเรน สมฺปชฺชติ, น สุเขน วีถึ โอตรติ ปุพฺพภาคภาวนาย กิเลสานํ พลวภาวโต, อินฺทฺริยานํ วา อติกฺขภาวโต. ตถา สติ สหาปิ ทุกฺเขน ชเหยฺย กาเม, ปฐมชฺฌาเนน วิกฺขมฺเภนฺโต ตติยมคฺเคน สมุจฺฉินฺทนฺโต กิเลสกาเม ปชเหยฺย. เอเตน ทุกฺขปฏิปเท ฌานมคฺเค ทสฺเสติ.

偈颂中说：“即使伴随着苦，也应舍弃诸欲。”为了证得禅那与道而修习止观的比丘，即使他们的前行道是艰难成就的，无法轻易地进入修道，这是因为前行修习中烦恼强盛，或者根器过于敏锐的缘故。在这种情况下，即使伴随着苦，也应舍弃诸欲，通过初禅来镇伏，通过第三道（不还道）来断除欲的烦恼。这显示了在苦行道中证得禅那与道。

โยคกฺเขมํ อายตึ ปตฺถยาโนติ อนาคามิตํ อรหตฺตํ อิจฺฉนฺโต อากงฺขมาโน. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – ยทิปิ เอตรหิ กิจฺเฉน กสิเรน ฌานปุริมมคฺเค อธิคจฺฉามิ, อิเม ปน นิสฺสาย อุปริ อรหตฺตํ อธิคนฺตฺวา กตกิจฺโจ ปหีนสพฺพทุกฺโข ภวิสฺสามีติ สหาปิ ทุกฺเขน ฌานาทีหิ กาเม ปชเหยฺยาติ. อถ วา โย กามวิตกฺกพหุโล ปุคฺคโล กลฺยาณมิตฺตสฺส วเสน ปพฺพชฺชํ สีลวิโสธนํ ฌานาทีนํ ปุพฺพภาคปฏิปตฺตึ วา ปฏิปชฺชนฺโต กิจฺเฉน กสิเรน อสฺสุมุโข โรทมาโน ตํ วิตกฺกํ วิกฺขมฺเภติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สหาปิ ทุกฺเขน ชเหยฺย กาเม’’ติ. โส หิ กิจฺเฉนปิ กาเม ปชหนฺโต ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนฺโต อนุกฺกเมน อรหตฺเต ปติฏฺฐเหยฺย. เตน วุตฺตํ ‘‘โยคกฺเขมํ อายตึ ปตฺถยาโน’’ติ.

“未来希求安稳者”，意即希求、渴望证得不还果与阿罗汉果。此中之意是：“即使现在我艰难困苦地证得禅那的前行道，然依靠这些，将来证得阿罗汉果后，便能完成应做之事，断除一切痛苦。”因此，即使伴随着痛苦，亦应以禅那等舍弃诸欲。或者，一个充满欲寻思的个体(puggala)，依仗善知识的力量出家，修习戒律清净及禅那等的前行，即便艰难痛苦、泪流满面，亦能镇伏这些欲念，因此说：“纵使痛苦亦应舍弃诸欲。”如是之人即使艰难地舍弃诸欲，亦能生起禅那，然后以此禅那为基础修习观(vipassanā)，逐渐安住于阿罗汉果。因此说：“未来希求安稳。”

สมฺมปฺปชาโนติ วิปสฺสนาสหิตาย มคฺคปญฺญาย สมฺมเทว ปชานนฺโต. สุวิมุตฺตจิตฺโตติ ตสฺส อริยมคฺคาธิคมสฺส อนนฺตรํ ผลวิมุตฺติยา สุฏฺฐุ วิมุตฺตจิตฺโต. วิมุตฺติยา ผสฺสเย ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ มคฺคผลาธิคมนกาเล [Pg.333] วิมุตฺตึ นิพฺพานํ ผสฺสเย ผุเสยฺย ปาปุเณยฺย อธิคจฺเฉยฺย สจฺฉิกเรยฺย. อุปโยคตฺเถ หิ ‘‘วิมุตฺติยา’’ติ อิทํ สามิวจนํ. วิมุตฺติยา วา อารมฺมณภูตาย ตตฺถ ตตฺถ ตํตํผลสมาปตฺติกาเล อตฺตโน ผลจิตฺตํ ผสฺสเย ผุเสยฺย ปาปุเณยฺย, นิพฺพาโนคธาย ผลสมาปตฺติยา วิหเรยฺยาติ อตฺโถ. ส เวทคูติ โส เวทสงฺขาเตน มคฺคญาเณน จตุนฺนํ สจฺจานํ คตตฺตา ปฏิวิทฺธตฺตา เวทคู. โลกนฺตคูติ ขนฺธโลกสฺส ปริยนฺตํ คโต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

正知者，即以与观(vipassanā)相应的道智正确了知。善解脱心者，即于圣道证得之后，随即于果解脱而善解脱其心。于解脱触证处处者，即于证得种种道果之时，触证解脱，即涅槃、到达涅槃、证得涅槃、现证涅槃。“解脱”在此是所有格的用法，表示凭借解脱。或者说以解脱为所缘，在各个果定之时，令其果心触证、到达、证得，安住于以涅槃为目标的果定中。彼为知究竟者，即以名为“知”的道智，通达四圣谛，故为知究竟者。世间边究竟者，即已到达五蕴世间的边际。其余易知。

ทสมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第十经释义终。

๑๑. จรสุตฺตวณฺณนา

11. 行经释义

๑๑๐. เอกาทสเม จรโตติ คจฺฉนฺตสฺส, จงฺกมนฺตสฺส วา. อุปฺปชฺชติ กามวิตกฺโก วาติ วตฺถุกาเมสุ อวีตราคตาย ตาทิเส ปจฺจเย กามปฏิสํยุตฺโต วา วิตกฺโก อุปฺปชฺชติ เจ, ยทิ อุปฺปชฺชติ. พฺยาปาทวิตกฺโก วา วิหึสาวิตกฺโก วาติ อาฆาตนิมิตฺตพฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต วา วิตกฺโก, เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ ปรวิเหฐนวเสน วิหึสาปฏิสํยุตฺโต วา วิตกฺโก อุปฺปชฺชติ เจติ สมฺพนฺโธ. อธิวาเสตีติ ตํ ยถาวุตฺตํ กามวิตกฺกาทึ ยถาปจฺจยํ อตฺตโน จิตฺเต อุปฺปนฺนํ ‘‘อิติปายํ วิตกฺโก ปาปโก, อิติปิ อกุสโล, อิติปิ สาวชฺโช, โส จ โข อตฺตพฺยาพาธายปิ สํวตฺตตี’’ติอาทินา นเยน ปจฺจเวกฺขณาย อภาวโต อธิวาเสติ อตฺตโน จิตฺตํ อาโรเปตฺวา วาเสติ เจ. อธิวาเสนฺโตเยว จ นปฺปชหติ ตทงฺคาทิปฺปหานวเสน น ปฏินิสฺสชฺชติ, ตโต เอว น วิโนเทติ อตฺตโน จิตฺตสนฺตานโต น นุทติ น นีหรติ, ตถา อวิโนทนโต น พฺยนฺตีกโรติ น วิคตนฺตํ กโรติ. อาตาปี ปหิตตฺโต ยถา เตสํ อนฺโตปิ นาวสิสฺสติ อนฺตมโส ภงฺคมตฺตมฺปิ เอวํ กโรติ, อยํ ปน ตถา น กโรตีติ อตฺโถ. ตถาภูโตว น อนภาวํ คเมติ อนุ อนุ อภาวํ น คเมติ. น ปชหติ เจ, น วิโนเทติ เจติอาทินา เจ-สทฺทํ โยเชตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

110. 在第十一经中，“行”(carato)是指行走或经行者。“生起欲寻思”是指对于欲的客体未离贪者，在这样的因缘下，若与欲相应的寻思生起。“或生起瞋恚寻思、或伤害寻思”是指若与怨恨之相相应的寻思，或以石块、棍棒等伤害他人而与伤害之相相应的寻思生起，是如此关联的。“忍受”是指，如前所述的欲寻思等，随其因缘于自心生起时，由于缺乏以“此寻思是恶的、是不善的、是应受呵责的，且将导致自害”等方式去省察，反而令其安住于自心。忍受着，却不以彼分断等方式舍弃，不舍离；因此也不从自心相续中驱除、遣除；如是未能驱除，故不能彻底灭除、令其永尽。精勤专志者，会使它们连最微细的残余也不留下，而此人却不如是行事，此是其义。如是者，亦不会令其逐渐消逝。“不舍弃、不驱除”等，应将“若”(ce)这个词与它们连在一起理解其意义。

จรนฺติ จรนฺโต. เอวํภูโตติ เอวํ กามวิตกฺกาทิปาปวิตกฺเกหิ สมงฺคีภูโต. อนาตาปี อโนตฺตาปีติ กิเลสานํ อาตาปนสฺส วีริยสฺส [Pg.334] อภาเวน อนาตาปี, ปาปุตฺราสอาตาปนปริตาปนลกฺขณสฺส โอตฺตปฺปสฺส อภาเวน อโนตฺตาปี. สตตํ สมิตนฺติ สพฺพกาลํ นิรนฺตรํ. กุสีโต หีนวีริโยติ กุสเลหิ ธมฺเมหิ ปริหายิตฺวา อกุสลปกฺเข กุจฺฉิตํ สีทนโต โกสชฺชสมนฺนาคเมน จ กุสีโต, สมฺมปฺปธานวีริยาภาเวน หีนวีริโย วีริยวิรหิโตติ วุจฺจติ กถียติ. ฐิตสฺสาติ คมนํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา ติฏฺฐโต. สยนอิริยาปถสฺส วิเสสโต โกสชฺชปกฺขิกตฺตา ยถา ตํสมงฺคิโน วิตกฺกา สมฺภวนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ชาครสฺสา’’ติ วุตฺตํ.

“行者”(caranto)是指正在行走者。“如是状态者”是指具足欲寻思等恶寻思者。“不热忱、不愧惧”是指，由于缺乏焚烧烦恼的精进，故不热忱；由于缺乏以怖畏恶行、焚烧、苦恼为特征的愧惧，故不愧惧。“恒常持续”是指一切时无间断。“懈怠、低劣精进”是指，由于退失善法而沉溺于不善方面，以及具足懈怠，故称懈怠；由于缺乏正勤精进，故称低劣精进或无精进。“站立者”是指中断行走而站立者。因为卧躺的威仪特别容易滋生懈怠，为了说明与懈怠相应者容易产生各种寻思，所以说“觉醒时”(jāgarassa)。

สุกฺกปกฺเข ตญฺเจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ นาธิวาเสตีติ อารทฺธวีริยสฺสาปิ วิหรโต อนาทิมติ สํสาเร จิรกาลภาวิเตน ตถารูปปฺปจฺจยสมาโยเคน สติสมฺโมเสน วา กามวิตกฺกาทิ อุปฺปชฺชติ เจ, ตํ ภิกฺขุ อตฺตโน จิตฺตํ อาโรเปตฺวา น วาเสติ เจ, อพฺภนฺตเร น วาเสติ เจติ อตฺโถ. อนธิวาเสนฺโต กึ กโรตีติ? ปชหติ ฉฑฺเฑติ. กึ กจวรํ วิย ปิฏเกน? น หิ, อปิจ โข ตํ วิโนเทติ นุทติ นีหรติ. กึ พลีพทฺทํ วิย ปโตเทน? น หิ, อถ โข นํ พฺยนฺตีกโรติ วิคตนฺตํ กโรติ. ยถา เตสํ อนฺโตปิ นาวสิสฺสติ อนฺตมโส ภงฺคมตฺตมฺปิ, ตถา เต กโรติ. กถํ ปน เต ตถา กโรติ? อนภาวํ คเมติ อนุ อนุ อภาวํ คเมติ, วิกฺขมฺภนปฺปหาเนน ยถา สุวิกฺขมฺภิตา โหนฺติ ตถา เน กโรตีติ วุตฺตํ โหติ.

“诸比丘，若比丘不忍受”（tañce, bhikkhave, bhikkhu nādhivāseti）是指，即使精进地安住，但由于在无始轮回中长期熏习，或因缘聚合，或因失念而生起欲寻等时，该比丘不让其占据自心，不让其住于内在，此即“不忍受”之义。不忍受者会如何做呢？舍弃、抛弃。是像用篮子清除垃圾那样吗？并非如此，而是驱散、排除、移除。是像用刺棒驱赶公牛那样吗？也非如此，而是将其灭尽，使其彻底终结。如此处理它们，以至于最终连最微细的残余都不留下。那么，如何才能这样处理它们呢？使其不复存在，逐渐使其消亡。也就是说，通过镇伏断的方式，如同已被善加镇伏一般来处理它们。

เอวํภูโตติอาทีสุ เอวํ กามวิตกฺกาทีนํ อนธิวาสเนน สุวิสุทฺธาสโย สมาโน ตาย จ อาสยสมฺปตฺติยา ตนฺนิมิตฺตาย จ ปโยคสมฺปตฺติยา ปริสุทฺธสีโล อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โภชเน มตฺตญฺญู สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต ชาคริยํ อนุยุตฺโต ตทงฺคาทิวเสน กิเลสานํ อาตาปนลกฺขเณน วีริเยน สมนฺนาคตตฺตา อาตาปี, สพฺพโส ปาปุตฺราเสน สมนฺนาคตตฺตา. โอตฺตาปี สตตํ รตฺตินฺทิวํ, สมิตํ นิรนฺตรํ สมถวิปสฺสนาภาวนานุโยควเสน จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานสิทฺธิยา, อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโต นิพฺพานํ ปฏิเปสิตจิตฺโตติ วุจฺจติ กถียตีติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

在“如是状态者”（evaṃbhūto）等句中，由于不忍受欲寻等，他的心已极清净。因为这种心清净的成就，以及因此而来的修行成就，他戒行清净，守护根门，饮食知量，具足正念正知，勤修觉醒，由于具备以彼分断等为表现形式、具有焚烧烦恼特性的精进，所以称为“热忱者”（ātāpī）；由于具足对一切罪恶的愧惧，故称“愧惧者”（ottāpī）；由于持续不断地昼夜精进，无间断地修习止观，成就四正勤，故称“发勤精进”（āraddhavīriyo），“下定决心趋向涅槃者”（pahitatto）。其余意义与前面所说相同。

คาถาสุ [Pg.335] เคหนิสฺสิตนฺติ เอตฺถ เคหวาสีหิ อปริจฺจตฺตตฺตา เคหวาสีนํ สภาวตฺตา เคหธมฺมตฺตา วา เคหํ วุจฺจติ วตฺถุกาโม. อถ วา เคหปฏิพทฺธภาวโต กิเลสกามานํ นิวาสฏฺฐานภาวโต ตํวตฺถุกตฺตา วา กามวิตกฺกาทิ เคหนิสฺสิตํ นาม. กุมฺมคฺคํ ปฏิปนฺโนติ ยสฺมา อริยมคฺคสฺส อุปฺปถภาวโต อภิชฺฌาทโย ตเทกฏฺฐธมฺมา จ กุมฺมคฺโค, ตสฺมา กามวิตกฺกาทิพหุโล ปุคฺคโล กุมฺมคฺคํ ปฏิปนฺโน นาม. โมหเนยฺเยสุ มุจฺฉิโตติ โมหสํวตฺตนิเยสุ รูปาทีสุ มุจฺฉิโต สมฺมตฺโต อชฺโฌปนฺโน. สมฺโพธินฺติ อริยมคฺคญาณํ. ผุฏฺฐุนฺติ ผุสิตุํ ปตฺตุํ, โส ตาทิโส มิจฺฉาสงฺกปฺปโคจโร อภพฺโพ, น กทาจิ ตํ ปาปุณาตีติ อตฺโถ.

在偈颂中，“居家所系”（gehanissitaṃ）是指，由于未被居家者舍弃，或由于是居家者的本性，或由于是居家之法，故“居家”（gehaṃ）指的是对资具的贪欲。或者因为与居家束缚相关联，作为烦恼欲的住所，或以其为客体，故欲寻等称为“居家所系”。“行邪道”（kummaggaṃ paṭipanno）是指，由于贪欲等与圣道背道而驰的法是邪道，因此，充满欲寻等的人，称为“行邪道者”。“于迷惑之境生染著”（mohaneyyesu mucchito）是指，对于导致愚痴的色等境界生起染著，迷醉执取。“正觉”（sambodhiṃ）是指圣道之智。“触”（phuṭṭhuṃ）意思是想要触及、证得，像这样以邪思惟为目标的人，是不可能证得正觉的，就是这个意思。

วิตกฺกํ สมยิตฺวานาติ ยถาวุตฺตํ มิจฺฉาวิตกฺกํ ปฏิสงฺขานภาวนาพเลหิ วูปสเมตฺวา. วิตกฺกูปสเม รโตติ นวนฺนมฺปิ มหาวิตกฺกานํ อจฺจนฺตวูปสมภูเต อรหตฺเต นิพฺพาเน เอว วา อชฺฌาสเยน รโต อภิรโต. ภพฺโพ โส ตาทิโสติ โส ยถาวุตฺโต สมฺมา ปฏิปชฺชมาโน ปุคฺคโล ปุพฺพภาเค สมถวิปสฺสนาพเลน สพฺพวิตกฺเก ยถารหํ ตทงฺคาทิวเสน วูปสเมตฺวา ฐิโต, วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา มคฺคปฏิปาฏิยา อรหตฺตมคฺคญาณสงฺขาตํ นิพฺพานสงฺขาตญฺจ อนุตฺตรํ สมฺโพธึ ผุฏฺฐุํ อธิคนฺตุํ ภพฺโพ สมตฺโถติ.

“调伏寻思已”（vitakkaṃ samayitvāna）是指，如前所说，以省察修习之力平息邪寻。“乐于平息寻思”（vitakkūpasame rato）是指，对于九种大寻思完全止息的阿罗汉果或涅槃，确实以意乐乐于安住。“彼堪能如是”（bhabbo so tādiso）是指，如前所说，如理正行之人，于前分以止观之力，随其所应以彼分断等方式平息一切寻思而住，努力修习观，依循道次第，堪能证得称为阿罗汉道智、称为涅槃的无上正等觉。

เอกาทสมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第十一经释义终。

๑๒. สมฺปนฺนสีลสุตฺตวณฺณนา

12. 具足戒经释义

๑๑๑. ทฺวาทสเม สมฺปนฺนสีลาติ เอตฺถ ติวิธํ สมฺปนฺนํ ปริปุณฺณสมงฺคีมธุรวเสน. เตสุ –

111. 在第十二经中“具足戒”：此处“具足”有三种意义：圆满、具备、甜美。其中：

‘‘สมฺปนฺนํ สาลิเกทารํ, สุวา ภุญฺชนฺติ โกสิย;

ปฏิเวเทมิ เต พฺรหฺเม, น เน วาเรตุมุสฺสเห’’ติ. (ชา. ๑.๑๔.๑) –

“稻田谷穗满，鹦鹉（suvā）竞相餐，乔尸耶（Kosiya）！婆罗门，我告汝，无力止其顽。”（《本生经》1.14.1）

เอตฺถ ปริปุณฺณตฺโถ สมฺปนฺนสทฺโท. ‘‘อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต อุปคโต สมุปคโต สมฺปนฺโน สมนฺนาคโต’’ติ (วิภ. ๕๑๑) เอตฺถ สมงฺคิภาวตฺโถ สมฺปนฺนสทฺโท. ‘‘อิมิสฺสา, ภนฺเต, มหาปถวิยา เหฏฺฐิมตลํ [Pg.336] สมฺปนฺนํ – เสยฺยถาปิ ขุทฺทมธุํ อนีลกํ, เอวมสฺสาท’’นฺติ (ปารา. ๑๗) เอตฺถ มธุรตฺโถ สมฺปนฺนสทฺโท. อิธ ปน ปริปุณฺณตฺเถปิ สมงฺคิภาเวปิ วฏฺฏติ, ตสฺมา สมฺปนฺนสีลาติ ปริปุณฺณสีลา หุตฺวาติปิ, สีลสมงฺคิโน หุตฺวาติปิ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

此处“具足”一词，表示圆满的意思。“他具足、完全具足、亲近、完全亲近、具足、具备此波罗提木叉律仪戒”（《分别论》511），此处“具足”一词，表示具备的意思。“尊者，这大地底层具足美味，就像没有杂质的蜂蜜一样，如此美味”（《波罗夷》17），此处“具足”一词，表示甜美的意思。而在此处，它在圆满和具备的意义上都适用，因此，“具足戒”既可以理解为圆满持戒，也可以理解为具备戒行，在此应如是理解其含义。

ตตฺถ ‘‘ปริปุณฺณสีลา’’ติ อิมินา อตฺเถน เขตฺตโทสวิคเมน เขตฺตปาริปูริ วิย ปริปุณฺณํ นาม โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เขตฺตโทสวิคเมน เขตฺตปาริปูริ วิย สีลโทสวิคเมน สีลปาริปูริ วุตฺตา’’ติ. ‘‘สีลสมงฺคิโน’’ติ อิมินา ปน อตฺเถน สีเลน สมงฺคีภูตา สโมธานคตา สมนฺนาคตา หุตฺวา วิหรถาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ ทฺวีหิ การเณหิ สมฺปนฺนสีลตา โหติ สีลวิปตฺติยา อาทีนวทสฺสเนน, สีลสมฺปตฺติยา อานิสํสทสฺสเนน จ. ตทุภยมฺปิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๐-๒๑) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ‘‘สมฺปนฺนสีลา’’ติ เอตฺตาวตา กิร ภควา จตุปาริสุทฺธิสีลํ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุตา’’ติ อิมินา เชฏฺฐกสีลํ ทสฺเสตีติอาทินา เอตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. กิมสฺส อุตฺตริ กรณียนฺติ เอวํ สมฺปนฺนสีลานํ วิหรตํ ตุมฺหากํ กินฺติ สิยา อุตฺตริ กาตพฺพํ, ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ เจติ อตฺโถ.

在此，“戒行圆满”这个词，就像通过去除田地的缺点而使田地圆满一样，是名为圆满的。因此说：“就像通过去除田地的缺点而使田地圆满一样，（这里）说的是通过去除戒律的缺点而使戒律圆满”。“具戒者”这个词，意思是通过戒律而相互结合、协调一致、完全具备并安住。在此，具备戒行通过两个原因达成：看到戒律违犯的坏处，以及看到戒律成就的好处。这两方面都应该按照《清净道论》（Visuddhimagga 1.20-21）中说的方式来理解。在这里，“戒行具足”这句话，据说世尊先概括地说了四种清净戒，然后用“守护波罗提木叉律仪”这句话来显示根本戒，等等，这里要说的内容，前面已经说过了。对于像你们这样戒行圆满而安住的人来说，还有什么额外的需要做呢？意思是说，你们还需要做些什么，还需要实践些什么呢？

เอวํ ‘‘สมฺปนฺนสีลา, ภิกฺขเว, วิหรถา’’ติอาทินา สมฺปาทนูปาเยน สทฺธึ สีลสมฺปทาย ภิกฺขู นิโยเชนฺโต อเนกปุคฺคลาธิฏฺฐานํ กตฺวา เทสนํ อารภิตฺวา อิทานิ ยสฺมา เอกปุคฺคลาธิฏฺฐานวเสน ปวตฺติตาปิ ภควโต เทสนา อเนกปุคฺคลาธิฏฺฐานาว โหติ สพฺพสาธารณตฺตา, ตสฺมา ตํ เอกปุคฺคลาธิฏฺฐานวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘จรโต เจปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน’’ติอาทิมาห.

如是，以“诸比丘，应具足戒而住”等语，连同成就的方法，教导比丘们具足戒，开始说法时，是以多人为对象。现在，因为即使是世尊以一人为对象的说法，由于其普遍性，实际上也是以多人为对象的，因此，世尊为了以一人为对象来展示，才说了“诸比丘，如果比丘行走时”等语。

ตตฺถ อภิชฺฌายติ เอตายาติ อภิชฺฌา, ปรภณฺฑาภิชฺฌายนลกฺขณสฺส โลภสฺเสตํ อธิวจนํ. พฺยาปชฺชติ ปูติภวติ จิตฺตํ เอเตนาติ พฺยาปาโท, ‘‘อนตฺถํ เม อจรี’’ติอาทินยปฺปวตฺตสฺส เอกูนวีสติอาฆาตวตฺถุวิสยสฺส โทสสฺเสตํ อธิวจนํ. อุภินฺนมฺปิ ‘‘ตตฺถ กตโม กามจฺฉนฺโท? โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท กามสฺเนโห กามปิปาสา กามปริฬาโห กามมุจฺฉา กามชฺโฌสาน’’นฺติ (ธ. ส. ๑๑๕๙), ตถา ‘‘โลโภ ลุพฺภนา ลุพฺภิตตฺตํ สาราโค สารชฺชนา สารชฺชิตตฺตํ อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูล’’นฺติอาทินา (ธ. ส. ๓๙๑), ‘‘โทโส ทุสฺสนา ทุสฺสิตตฺตํ [Pg.337] พฺยาปตฺติ พฺยาปชฺชนา พฺยาปชฺชิตตฺตํ วิโรโธ ปฏิวิโรโธ จณฺฑิกฺกํ อสุโรโป อนตฺตมนตา จิตฺตสฺสา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๔๑๘, ๑๒๓๗) จ วิตฺถาโร เวทิตพฺโพ. วิคโต โหตีติ อยญฺจ อภิชฺฌา, อยญฺจ พฺยาปาโท วิคโต โหติ อปคโต, ปหีโน โหตีติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา กามจฺฉนฺทนีวรณสฺส จ พฺยาปาทนีวรณสฺส จ ปหานํ ทสฺสิตํ โหติ.

其中，“贪欲”(abhijjhā)即是因此而贪求，它是以觊觎他人财物为特征之贪(lobha)的同义词。“嗔恚”(byāpādo)即是因此而心生恼害与腐化，它是对以“他曾对我行不益”等方式生起的、以十九种恨事为对象的嗔(dosa)的同义词。这两者的详尽解释，应通过《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)来了知，如(1159)：“其中，什么是欲贪？即于诸欲的欲贪、欲爱、欲渴、欲热、欲迷、欲执。”；又如(391)：“贪是贪婪、贪婪的状态、染著、染著的状态、贪欲、贪，是不善根。”；以及(418, 1237)：“嗔是憎恶、憎恶的状态、恼害、恼害的状态、敌对、违逆、暴恶、凶狠、心的不悦。”。“已去除”是指这贪欲和嗔恚都已去除、已远离、已断灭的意思。至此，即显示了欲贪盖和嗔恚盖的断除。

ถินมิทฺธนฺติ ถินญฺเจว มิทฺธญฺจ. เตสุ จิตฺตสฺส อกมฺมญฺญตา ถินํ, อาลสิยสฺเสตํ อธิวจนํ, เวทนาทีนํ ติณฺณํ ขนฺธานํ อกมฺมญฺญตา มิทฺธํ, ปจลายิกภาวสฺเสตํ อธิวจนํ. อุภินฺนมฺปิ ‘‘ตตฺถ กตมํ ถินํ? ยา จิตฺตสฺส อกลฺลตา อกมฺมญฺญตา โอลียนา สลฺลียนา. ตตฺถ กตมํ มิทฺธํ? ยา กายสฺส อกลฺลตา อกมฺมญฺญตา โอนาโห ปริโยนาโห’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๑๖๒-๑๑๖๓) นเยน วิตฺถาโร เวทิตพฺโพ.

“昏沉睡眠”即昏沉与睡眠。其中，心的不适作业性是昏沉，这是懒惰的同义词；受等三蕴的不适作业性是睡眠，这是昏昏欲睡状态的同义词。这两者的详尽解释，应通过《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)来了知(1162-1163)：“其中，什么是昏沉？即心的不健全、不适作业、退缩、蜷缩。其中，什么是睡眠？即名身（受、想、行三蕴）的不健全、不适作业、缠缚、遍缠。”

อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนฺติ อุทฺธจฺจญฺเจว กุกฺกุจฺจญฺจ. ตตฺถ อุทฺธจฺจํ นาม จิตฺตสฺส อุทฺธตากาโร, กุกฺกุจฺจํ นาม อกตกลฺยาณสฺส กตปาปสฺส ตปฺปจฺจยา วิปฺปฏิสาโร. อุภินฺนมฺปิ ‘‘ตตฺถ กตมํ อุทฺธจฺจํ? ยํ จิตฺตสฺส อุทฺธจฺจํ อวูปสโม เจตโส วิกฺเขโป ภนฺตตฺตํ จิตฺตสฺสา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๑๖๕) วิตฺถาโร. ‘‘อกตํ วต เม กลฺยาณํ, อกตํ กุสลํ, อกตํ ภีรุตฺตานํ; กตํ ปาปํ, กตํ ลุทฺทํ, กตํ กิพฺพิส’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๓.๒๔๘; เนตฺติ. ๑๒๐) ปวตฺติอากาโร เวทิตพฺโพ.

“掉举恶作”即掉举与恶作。其中，掉举是心的掉举状态，恶作是因未行善、已作恶而产生的后悔。掉举的详尽解释，应通过《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)来了知(1165)：“其中，什么是掉举？即心的掉举、不寂静、心的散乱、心的迷乱。”恶作的生起方式，应通过《中部》(Majjhima Nikāya)3.248和《导论》(Nettipakaraṇa)120中的引文来了知：“我未曾行善，未曾作善业，未曾为怖畏者提供庇护；我已作恶，已作残忍事，已作罪恶事。”

วิจิกิจฺฉาติ พุทฺธาทีสุ สํสโย. ตสฺสา ‘‘สตฺถริ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, นาธิมุจฺจติ น สมฺปสีทตี’’ติอาทินา (วิภ. ๙๑๕), ‘‘ตตฺถ กตมา วิจิกิจฺฉา? ยา กงฺขา กงฺขายนา กงฺขายิตตฺตํ วิมติ วิจิกิจฺฉา ทฺเวฬฺหกํ ทฺเวธาปโถ สํสโย อเนกํสคฺคาโห อาสปฺปนา ปริสปฺปนา อปริโยคาหนา ฉมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส มโนวิเลโข’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๐๐๘) จ นเยน วิตฺถาโร เวทิตพฺโพ.

“疑”即是对佛陀等的怀疑。其详尽解释，应通过《分别论》(Vibhaṅga)915中的引文来了知：“于导师怀疑、犹豫，不信解，不清净信。”；以及《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)1008中的引文：“其中，什么是疑？即是犹豫、犹豫的状态、迟疑、困惑、疑、摇摆、分歧、不确定、多方执取、徘徊、游移、不深入、心的僵滞、心的污浊。”

เอตฺถ จ อภิชฺฌาพฺยาปาทาทีนํ วิคมวเสน จ ปหานวเสน จ เตสํ วิกฺขมฺภนเมว เวทิตพฺพํ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

于此，应知贪欲、嗔恚等的远离与断除，即是镇伏。针对此而说：

‘‘โส อภิชฺฌํ โลเก ปหาย วิคตาภิชฺเฌน เจตสา วิหรติ, อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธติ. พฺยาปาทปโทสํ ปหาย อพฺยาปนฺนจิตฺโต วิหรติ, พฺยาปาทปโทสา จิตฺตํ ปริโสเธติ. ถินมิทฺธํ ปหาย วิคตถินมิทฺโธ วิหรติ อาโลกสญฺญี สโต [Pg.338] สมฺปชาโน, ถินมิทฺธา จิตฺตํ ปริโสเธติ. อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหาย อนุทฺธโต วิหรติ อชฺฌตฺตํ อุปสนฺตจิตฺโต อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจา จิตฺตํ ปริโสเธติ. วิจิกิจฺฉํ ปหาย ติณฺณวิจิกิจฺโฉ วิหรติ อกถํกถี กุสเลสุ ธมฺเมสุ, วิจิกิจฺฉาย จิตฺตํ ปริโสเธตี’’ติ (วิภ. ๕๐๘).

“他舍弃世间的贪欲，以离贪欲的心安住，从贪欲中净化其心。舍弃嗔恚与恶意，以无嗔心安住，从嗔恚与恶意中净化其心。舍弃昏沉睡眠，以离昏沉睡眠安住，具光明想，有念，有正知，从昏沉睡眠中净化其心。舍弃掉举恶作，以不掉举安住，内心寂静，从掉举恶作中净化其心。舍弃疑，以渡脱疑安住，于诸善法无疑，从疑中净化其心。”(vibha. 508)

ตตฺถ ยถา นีวรณานํ ปหานํ โหติ, ตํ เวทิตพฺพํ. กถญฺจ เนสํ ปหานํ โหติ? กามจฺฉนฺทสฺส ตาว อสุภนิมิตฺเต โยนิโสมนสิกาเรน ปหานํ โหติ, สุภนิมิตฺเต อโยนิโสมนสิกาเรนสฺส อุปฺปตฺติ. เตนาห ภควา –

于此，应知诸盖如何被断除。彼等如何被断除呢？首先，欲贪盖通过于不净相如理作意而被断除；于净相不如理作意，则会生起。因此，世尊说：

‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, สุภนิมิตฺตํ. ตตฺถ อโยนิโสมนสิการพหุลีกาโร อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา กามจฺฉนฺทสฺส อุปฺปาทาย, อุปฺปนฺนสฺส วา กามจฺฉนฺทสฺส ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลายา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒).

“诸比丘，有净相。于彼多作不如理作意——此是食，能令未生之欲贪生起，或令已生之欲贪增长、广大。”(saṃ. ni. 5.232)

เอวํ สุภนิมิตฺเต อโยนิโสมนสิกาเรน อุปฺปชฺชนฺตสฺส กามจฺฉนฺทสฺส ตปฺปฏิปกฺขโต อสุภนิมิตฺเต โยนิโสมนสิกาเรน ปหานํ โหติ. ตตฺถ อสุภนิมิตฺตํ นาม อสุภมฺปิ อสุภารมฺมณมฺปิ, โยนิโสมนสิกาโร นาม อุปายมนสิกาโร, ปถมนสิกาโร, อนิจฺเจ อนิจฺจนฺติ วา, ทุกฺเข ทุกฺขนฺติ วา, อนตฺตนิ อนตฺตาติ วา, อสุเภ อสุภนฺติ วา มนสิกาโร. ตํ ตตฺถ พหุลํ ปวตฺตยโต กามจฺฉนฺโท ปหียติ. เตนาห ภควา –

如是，于净相不如理作意而生起的欲贪，通过其对治法——即于不净相如理作意——而被断除。于此，不净相即不净之物与不净所缘；如理作意即方便作意、如理作意，亦即于无常作意为无常，于苦作意为苦，于无我作意为无我，或于不净作意为不净。于彼多行此作意者，其欲贪即被断除。因此，世尊说：

‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อสุภนิมิตฺตํ. ตตฺถ โยนิโสมนสิการพหุลีกาโร – อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา กามจฺฉนฺทสฺส อนุปฺปาทาย, อุปฺปนฺนสฺส วา กามจฺฉนฺทสฺส ปหานายา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒).

“诸比丘，有不净相。于彼多作如理作意——此是食，能令未生之欲贪不生起，或令已生之欲贪得以断除。”(saṃ. ni. 5.232)

อปิจ ฉ ธมฺมา กามจฺฉนฺทสฺส ปหานาย สํวตฺตนฺติ – อสุภนิมิตฺตสฺส อุคฺคโห, อสุภภาวนานุโยโค, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา, โภชเน มตฺตญฺญุตา, กลฺยาณมิตฺตตา, สปฺปายกถาติ. ทสวิธญฺหิ อสุภนิมิตฺตํ อุคฺคณฺหนฺตสฺสปิ กามจฺฉนฺโท ปหียติ, ภาเวนฺตสฺสปิ, อินฺทฺริเยสุ ปิหิตทฺวารสฺสปิ จตุนฺนํ ปญฺจนฺนํ อาโลปานํ โอกาเส สติ อุทกํ ปิวิตฺวา ยาปนสีลตาย โภชเน มตฺตญฺญุโนปิ. เตน วุตฺตํ –

再者，有六法导向欲贪的断除：学习不净相，勤修不净，守护根门，饮食知量，善友，适时之语。执取十种不净相者，其欲贪即被断除；修习者亦然；守护根门者亦然；饮食知量者，即有食缘时仅食四五口，而后饮水以维持生命者，亦然。因此说：

‘‘จตฺตาโร [Pg.339] ปญฺจ อาโลเป, อภุตฺวา อุทกํ ปิเว;

อลํ ผาสุวิหาราย, ปหิตตฺตสฺส ภิกฺขุโน’’ติ. (เถรคา. ๙๘๓);

“食四五口，不食余而饮水；于精勤比丘，此足令安住。”(theragā. 983)

อสุภกมฺมิกติสฺสตฺเถรสทิเส กลฺยาณมิตฺเต เสวนฺตสฺสปิ กามจฺฉนฺโท ปหียติ, ฐานนิสชฺชาทีสุ ทสอสุภนิสฺสิตสปฺปายกถายปิ ปหียติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ฉ ธมฺมา กามจฺฉนฺทสฺส ปหานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ.

亲近如修不净业的帝沙（Tissa）长老般的善友者，其欲贪即被断除；于行住坐卧等时，通过与十不净相关的适时之语，其欲贪亦被断除。因此说：“有六法导向欲贪的断除。”

ปฏิฆนิมิตฺเต อาโยนิโสมนสิกาเรน พฺยาปาทสฺส อุปฺปาโท โหติ. ตตฺถ ปฏิฆมฺปิ ปฏิฆนิมิตฺตํ, ปฏิฆารมฺมณมฺปิ ปฏิฆนิมิตฺตํ. อโยนิโสมนสิกาโร สพฺพตฺถ เอกลกฺขโณ เอว. ตํ ตสฺมึ นิมิตฺเต พหุลํ ปวตฺตยโต พฺยาปาโท อุปฺปชฺชติ. เตนาห ภควา –

于厌恶相不如理作意，则有嗔恚生起。于此，厌恶本身是厌恶相，厌恶所缘亦是厌恶相。不如理作意在一切处皆是同一相。于彼相多行此作意者，其嗔恚即生起。因此，世尊说：

‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, ปฏิฆนิมิตฺตํ. ตตฺถ อโยนิโสมนสิการพหุลีกาโร – อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา พฺยาปาทสฺส อุปฺปาทาย, อุปฺปนฺนสฺส วา พฺยาปาทสฺส ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลายา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒).

“诸比丘，有厌恶相。于彼多作不如理作意——此是食，能令未生之嗔恚生起，或令已生之嗔恚增长、广大。”(saṃ. ni. 5.232)

เมตฺตาย ปน เจโตวิมุตฺติยา โยนิโสมนสิกาเรนสฺส ปหานํ โหติ. ตตฺถ ‘‘เมตฺตา’’ติ วุตฺเต อปฺปนาปิ อุปจาโรปิ วฏฺฏติ, ‘‘เจโตวิมุตฺตี’’ติ ปน อปฺปนาว. โยนิโสมนสิกาโร วุตฺตลกฺขโณว. ตํ ตตฺถ พหุลํ ปวตฺตยโต พฺยาปาโท ปหียติ. เตนาห ภควา –

以慈心解脱作如理作意，则嗔恚得以断除。于此，言“慈”，通于安止定与近行定；言“心解脱”，则唯指安止定。如理作意之相已如前说。若于此多多修习，则嗔恚得以断除。是故，世尊说：

‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ. ตตฺถ โยนิโสมนสิการพหุลีกาโร อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา พฺยาปาทสฺส อนุปฺปาทาย อุปฺปนฺนสฺส วา พฺยาปาทสฺส ปหานายา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒).

“诸比丘，有慈心解脱。于此，多作如理作意，此即为食粮，能令未生之嗔恚不生，已生之嗔恚断除。”

อปิจ ฉ ธมฺมา พฺยาปาทสฺส ปหานาย สํวตฺตนฺติ – เมตฺตานิมิตฺตสฺส อุคฺคโห, เมตฺตาภาวนา, กมฺมสฺสกตาปจฺจเวกฺขณา, ปฏิสงฺขานพหุลตา, กลฺยาณมิตฺตตา, สปฺปายกถาติ. โอธิสกาโนธิสกทิสาผรณานญฺหิ อญฺญตรวเสน เมตฺตํ อุคฺคณฺหนฺตสฺสปิ พฺยาปาโท ปหียติ, โอธิโส อโนธิโส ทิสาผรณวเสน เมตฺตํ ภาเวนฺตสฺสปิ พฺยาปาโท ปหียติ, ‘‘ตฺวํ เอตสฺส กุทฺโธ กึ กริสฺสสิ, กิมสฺส สีลาทีนิ [Pg.340] วินาเสตุํ สกฺขิสฺสสิ นนุ ตฺวํ อตฺตโน กมฺเมน อาคนฺตฺวา อตฺตโน กมฺเมเนว คมิสฺสสิ, ปรสฺส กุชฺฌนํ นาม วีตจฺจิกงฺคารตตฺตอยสลากคูถาทีนิ คเหตฺวา ปรํ ปหริตุกามตา วิย โหติ. เอโสปิ ตว กุทฺโธ กึ กริสฺสติ, กึ เต สีลาทีนิ วินาเสตุํ สกฺขิสฺสติ เอส อตฺตโน กมฺเมน อาคนฺตฺวา อตฺตโน กมฺเมเนว คมิสฺสติ, อปฺปฏิจฺฉิตปเหณกํ วิย, ปฏิวาตํ ขิตฺตรโชมุฏฺฐิ วิย จ เอตสฺเสว เอส โกโธ มตฺถเก ปติสฺสตี’’ติ เอวํ อตฺตโน จ ปรสฺส จาติ อุภเยสํ กมฺมสฺสกตํ ปจฺจเวกฺขโตปิ, ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปฏิสงฺขาเน ฐิตสฺสปิ, อสฺสคุตฺตตฺเถรสทิเส เมตฺตาภาวนารเต กลฺยาณมิตฺเต เสวนฺตสฺสาปิ พฺยาปาโท ปหียติ, ฐานนิสชฺชาทีสุ เมตฺตานิสฺสิตสปฺปายกถายปิ ปหียติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ฉ ธมฺมา พฺยาปาทสฺส ปหานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ.

此外，有六法能导致嗔恚的断除：执取慈相、修习慈心、思惟业为己有、多加省察、亲近善友、作适宜说。因为，无论是通过限定或不限定对象的方式执取慈相，其嗔恚皆得以断除；无论是通过限定、不限定、或遍满诸方的方式修习慈心，其嗔恚亦得以断除。“你对此人动怒，能做什么？难道能毁坏他的戒等吗？你岂不是随自己的业而来，亦将随自己的业而去？对他人动怒，犹如手持炽燃的炭火、滚烫的铁条、粪秽等，意图投掷于人。此人对你动怒，又能做什么？难道能毁坏你的戒等吗？他也是随自己的业而来，亦将随自己的业而去。此怒火犹如未被接受的赠礼，亦如逆风扬尘，终将落于其自己头上。”如是思惟自己与他人皆为业的所有者，并安住于省察者；亲近如马护(Assagutta)长老般乐于修习慈心的善友者，其嗔恚亦得以断除；于行住坐卧中，作与慈心相应的适宜言谈，嗔恚亦得以断除。是故说“有六法能导致嗔恚的断除”。

อรติอาทีสุ อโยนิโสมนสิกาเรน ถินมิทฺธสฺส อุปฺปาโท โหติ. อรติ นาม อุกฺกณฺฐิตตา, ตนฺที นาม กายาลสิยํ, วิชมฺภิตา นาม กายวินมนา, ภตฺตสมฺมโท นาม ภตฺตมุจฺฉา ภตฺตปริฬาโห, เจตโส ลีนตฺตํ นาม จิตฺตสฺส ลีนากาโร. อิเมสุ อรติอาทีสุ อโยนิโสมนสิการํ พหุลํ ปวตฺตยโต ถินมิทฺธํ อุปฺปชฺชติ. เตนาห ภควา –

于不乐等法不如理作意，则生起昏沉睡眠。不乐，即是厌烦；迟钝，即是身体的懒惰；呵欠，即是身体的屈伸；饭后昏沉，即是食醉与食热；心沉，即是心的沉滞状态。于此不乐等法中，若多作不如理作意，则生起昏沉睡眠。是故，世尊说：

‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อรติ ตนฺที วิชมฺภิตา ภตฺตสมฺมโท เจตโส ลีนตฺตํ. ตตฺถ อโยนิโสมนสิการพหุลีกาโร – อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา ถินมิทฺธสฺส อุปฺปาทาย, อุปฺปนฺนสฺส วา ถินมิทฺธสฺส ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลายา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒).

“诸比丘，有不乐、迟钝、呵欠、饭后昏沉、心沉。于此，多作不如理作意，此即为食粮，能令未生之昏沉睡眠生起，或令已生之昏沉睡眠增长广大。”

อารมฺภธาตุอาทีสุ ปน โยนิโสมนสิกาเรน ถินมิทฺธสฺส ปหานํ โหติ. อารมฺภธาตุ นาม ปฐมารมฺภวีริยํ, นิกฺกมธาตุ นาม โกสชฺชโต นิกฺขนฺตตาย ตโต พลวตรํ, ปรกฺกมธาตุ นาม ปรํ ปรํ ฐานํ อกฺกมนโต ตโตปิ พลวตรํ. อิมสฺมึ ติปฺปเภเท วีริเย โยนิโสมนสิการํ พหุลํ ปวตฺตยโต ถินมิทฺธํ ปหียติ. เตนาห –

于发起界等法如理作意，则昏沉睡眠得以断除。发起界，即是初发起的精进；出离界，是因出离懈怠而比前者更强；勇猛界，是因不断趋向更高境界而又比前者更强。于此三品精进中，若多作如理作意，则昏沉睡眠得以断除。是故说：

‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อารมฺภธาตุ, นิกฺกมธาตุ, ปรกฺกมธาตุ. ตตฺถ โยนิโสมนสิการพหุลีกาโร – อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส [Pg.341] วา ถินมิทฺธสฺส อนุปฺปาทาย, อุปฺปนฺนสฺส วา ถินมิทฺธสฺส ปหานายา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒).

“诸比丘，有发起界、出离界、勇猛界。于此，多作如理作意，此即为食粮，能令未生之昏沉睡眠不生，已生之昏沉睡眠断除。”

อปิจ ฉ ธมฺมา ถินมิทฺธสฺส ปหานาย สํวตฺตนฺติ, อติโภชเน นิมิตฺตคฺคาโห – อิริยาปถสมฺปริวตฺตนตา, อาโลกสญฺญามนสิกาโร, อพฺโภกาสวาโส, กลฺยาณมิตฺตตา, สปฺปายกถาติ. อาหรหตฺถกภุตฺตวมิตกตตฺถวฏฺฏกอลํสาฏกกากมาสกโภชนํ ภุญฺชิตฺวา รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐาเน นิสินฺนสฺส หิ สมณธมฺมํ กโรโต ถินมิทฺธํ มหาหตฺถี วิย โอตฺถรนฺตํ อาคจฺฉติ, จตุปญฺจอาโลปโอกาสํ ปน ฐเปตฺวา ปานียํ ปิวิตฺวา ยาปนสีลสฺส ภิกฺขุโน ตํ น โหติ. เอวํ อติโภชเน นิมิตฺตํ คณฺหนฺตสฺสปิ ถินมิทฺธํ ปหียติ. ยสฺมึ อิริยาปเถ ถินมิทฺธํ โอกฺกมติ, ตโต อญฺญํ ปริวตฺเตนฺตสฺสปิ, รตฺตึ จนฺทาโลกํ ทีปาโลกํ อุกฺกาโลกํ ทิวา สูริยาโลกํ มนสิกโรนฺตสฺสปิ, อพฺโภกาเส วสนฺตสฺสปิ มหากสฺสปตฺเถรสทิเส วิคตถินมิทฺเธ กลฺยาณมิตฺเต เสวนฺตสฺสปิ ถินมิทฺธํ ปหียติ, ฐานนิสชฺชาทีสุ ธุตงฺคนิสฺสิตสปฺปายกถายปิ ปหียติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ฉ ธมฺมา ถินมิทฺธสฺส ปหานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ.

此外，有六法能导致昏沉睡眠的断除：于饮食知量、转换威仪、作意光明想、住于露地、亲近善友、作适宜说。若比丘过量饮食，如食满手、食呕吐物、食残食、食狗食、食乌鸦所得之摩沙迦(māsaka)食，而后于夜住处或日住处坐禅修行，昏沉睡眠便如大象压身般袭来。反之，若比丘仅食四五口，饮水以维持生命，则无此患。如是，于饮食知量者，昏沉睡眠得以断除。若于某种威仪下昏沉来袭，则转换至其他威仪；夜里作意月光、灯光、火光，白日作意日光；住于露地；亲近如大迦叶(Mahākassapa)长老般已除昏沉睡眠的善友，其昏沉睡眠亦得以断除；于行住坐卧中，作与头陀行相应的适宜言谈，昏沉睡眠亦得以断除。是故说“有六法能导致昏沉睡眠的断除”。

เจตโส อวูปสเม อโยนิโสมนสิกาเรน อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส อุปฺปาโท โหติ. อวูปสโม นาม อวูปสนฺตากาโร, อตฺถโต ตํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจเมว. ตตฺถ อโยนิโสมนสิการํ พหุลํ ปวตฺตยโต อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ อุปฺปชฺชติ. เตนาห –

于心不寂静不如理作意，则生起掉举和恶作。不寂静，即是不寂静的状态，其义即是掉举和恶作。于此，若多作不如理作意，则掉举和恶作生起。是故说：

‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, เจตโส อวูปสโม. ตตฺถ อโยนิโสมนสิการพหุลีกาโร – อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส อุปฺปาทาย, อุปฺปนฺนสฺส วา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลายา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒).

“诸比丘，有心不寂静。于此，多作不如理作意，此即为食粮，能令未生之掉举和恶作生起，或令已生之掉举和恶作增长广大。”

สมาธิสงฺขาเต ปน เจตโส วูปสเม โยนิโสมนสิกาเรนสฺส ปหานํ โหติ. เตนาห –

于名为“定”的心寂静中，通过如理作意，则掉举和恶作得以断除。是故说：

‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, เจตโส วูปสโม. ตตฺถ โยนิโสมนสิการพหุลีกาโร – อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส อนุปฺปาทาย, อุปฺปนฺนสฺส วา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส ปหานายา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒).

“诸比丘，有心寂静。于此，多作如理作意，此即为食粮，能令未生之掉举和恶作不生，已生之掉举和恶作断除。”

อปิจ [Pg.342] ฉ ธมฺมา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส ปหานาย สํวตฺตนฺติ – พหุสฺสุตตา, ปริปุจฺฉกตา, วินเย ปกตญฺญุตา, วุฑฺฒเสวิตา, กลฺยาณมิตฺตตา, สปฺปายกถาติ. พาหุสจฺเจนปิ หิ เอกํ วา ทฺเว วา ตโย วา จตฺตาโร วา ปญฺจ วา นิกาเย ปาฬิวเสน จ อตฺถวเสน จ อุคฺคณฺหนฺตสฺสปิ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหียติ, กปฺปิยากปฺปิยปริปุจฺฉาพหุลสฺสปิ, วินยปญฺญตฺติยํ จิณฺณวสีภาวตาย ปกตญฺญุโนปิ, วุฑฺเฒ มหลฺลกตฺเถเร อุปสงฺกมนฺตสฺสปิ, อุปาลิตฺเถรสทิเส วินยธเร กลฺยาณมิตฺเต เสวนฺตสฺสปิ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหียติ, ฐานนิสชฺชาทีสุ กปฺปิยากปฺปิยนิสฺสิตสปฺปายกถายปิ ปหียติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ฉ ธมฺมา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส ปหานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ.

此外，有六法能导致掉举和恶作的断除：多闻、善问、通晓戒律、承事长老、亲近善友、作适宜说。因为，通过听闻与受持一部、二部、三部、四部或五部尼柯耶(Nikāya)的经文与义理，其掉举和恶作得以断除；常请问何者如法、何者不如法，亦得以断除；于戒律的规定熟练通晓，亦得以断除；亲近年高德劭的长老，亦得以断除；亲近如优波离(Upāli)长老般持律的善友，其掉举和恶作亦得以断除；于行住坐卧中，作与如法、不如法相关的适宜言谈，亦得以断除。是故说“有六法能导致掉举和恶作的断除”。

วิจิกิจฺฉาฏฺฐานิเยสุ ธมฺเมสุ อโยนิโสมนสิกาเรน วิจิกิจฺฉาย อุปฺปาโท โหติ. วิจิกิจฺฉาฏฺฐานิยา ธมฺมา นาม ปุนปฺปุนํ วิจิกิจฺฉาย การณตฺตา วิจิกิจฺฉาว. ตตฺถ อโยนิโสมนสิการํ พหุลํ ปวตฺตยโต วิจิกิจฺฉา อุปฺปชฺชติ. เตนาห –

于令疑之法，由不如理作意而生起疑惑。所谓“令疑之法”，因其一再成为疑惑之因，故即是疑惑。于此，若多行不如理作意，疑惑即生。故说：

‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, วิจิกิจฺฉาฏฺฐานิยา ธมฺมา. ตตฺถ อโยนิโสมนสิการพหุลีกาโร – อยมาหาโร อนุปฺปนฺนาย วา วิจิกิจฺฉาย อุปฺปาทาย, อุปฺปนฺนาย วา วิจิกิจฺฉาย ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลายา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒).

“诸比丘，有令疑之法。于此，多作不如理作意——此是令未生之疑生起、已生之疑增长广大的食粮。”

กุสลาทิธมฺเมสุ ปน โยนิโสมนสิกาเรน วิจิกิจฺฉาย ปหานํ โหติ. เตนาห –

然而，于善等法中，以如理作意能断疑惑。是故说：

‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, กุสลากุสลา ธมฺมา, สาวชฺชานวชฺชา ธมฺมา, เสวิตพฺพาเสวิตพฺพา ธมฺมา, หีนปณีตา ธมฺมา, กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคา ธมฺมา. ตตฺถ โยนิโสมนสิการพหุลีกาโร อยมาหาโร อนุปฺปนฺนาย วา วิจิกิจฺฉาย อนุปฺปาทาย, อุปฺปนฺนาย วา วิจิกิจฺฉาย ปหานายา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒).

“诸比丘，有善不善法、有罪无罪法、应行不应行法、劣胜法、黑白对法。于此，多作如理作意——此是令未生之疑不生、已生之疑断除的食粮。”

อปิจ ฉ ธมฺมา วิจิกิจฺฉาย ปหานาย สํวตฺตนฺติ พหุสฺสุตตา, ปริปุจฺฉกตา, วินเย ปกตญฺญุตา, อธิโมกฺขพหุลตา, กลฺยาณมิตฺตตา, สปฺปายกถาติ[Pg.343]. พาหุสจฺจวเสนปิ หิ เอกํ วา…เป… ปญฺจ วา นิกาเย ปาฬิวเสน จ อตฺถวเสน จ อุคฺคณฺหนฺตสฺสปิ วิจิกิจฺฉา ปหียติ, ตีณิ รตนานิ อารพฺภ กุสลาทิเภเทสุ ธมฺเมสุ ปริปุจฺฉาพหุลสฺสปิ, วินเย จิณฺณวสีภาวสฺสปิ, ตีสุ รตเนสุ โอกปฺปนีย, สทฺธาสงฺขาต, อธิโมกฺขพหุลสฺสปิ, สทฺธาธิมุตฺเต วกฺกลิตฺเถรสทิเส กลฺยาณมิตฺเต เสวนฺตสฺสปิ วิจิกิจฺฉา ปหียติ, ฐานนิสชฺชาทีสุ ติณฺณํ รตนานํ คุณนิสฺสิตสปฺปายกถายปิ ปหียติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ฉ ธมฺมา วิจิกิจฺฉาย ปหานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ.

此外，有六法有助于断除疑惑：多闻、好问、通晓戒律、多胜解、善知识、应时语。由多闻故，若人学习一部乃至五部尼迦耶(Nikāya)，通晓文义，其疑即断；于三宝及善等法多请问者，其疑亦断；于律行已得自在者，其疑亦断；于三宝具足信心、多胜解者，其疑亦断；亲近如信胜解之瓦咖利(Vakkali)长老般的善知识者，其疑亦断；于行住坐卧中，作随顺三宝功德之应时语者，其疑亦断。故云“六法有助于断除疑惑”。

เอตฺถ จ ยถาวุตฺเตหิ เตหิ เตหิ ธมฺเมหิ วิกฺขมฺภนวเสน ปหีนานํ อิเมสํ นีวรณานํ กามจฺฉนฺทนีวรณสฺส ตาว อรหตฺตมคฺเคน อจฺจนฺตปฺปหานํ โหติ, ตถา ถินมิทฺธนีวรณสฺส อุทฺธจฺจนีวรณสฺส จ. พฺยาปาทนีวรณสฺส ปน กุกฺกุจฺจนีวรณสฺส จ อนาคามิมคฺเคน, วิจิกิจฺฉานีวรณสฺส โสตาปตฺติมคฺเคน อจฺจนฺตปฺปหานํ โหติ. ตสฺมา เตสํ ตถา ปหานาย อุปการธมฺเม ทสฺเสตุํ ‘‘อารทฺธํ โหติ วีริย’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. อิทเมว วา ยถาวุตฺตํ อภิชฺฌาทีนํ นีวรณานํ ปหานํ, ยสฺมา หีนวีริยตาย กุสีเตน, อนุปฏฺฐิตสฺสติตาย มุฏฺฐสฺสตินา, อปฏิปฺปสฺสทฺธทรถตาย สารทฺธกาเยน, อสมาหิตตาย วิกฺขิตฺตจิตฺเตน น กทาจิปิ เต สกฺกา นิพฺพตฺเตตุํ, ปเคว อิตรํ, ตสฺมา ยถา ปฏิปนฺนสฺส โส อภิชฺฌาทีนํ วิคโม ปหานํ สมฺภวติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อารทฺธํ โหติ วีริย’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ตสฺสตฺโถ – เตสํ นีวรณานํ ปหานาย สพฺเพสมฺปิ วา สํกิเลสธมฺมานํ สมุจฺฉินฺทนตฺถาย วีริยํ อารทฺธํ โหติ, ปคฺคหิตํ อสิถิลปฺปวตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. อารทฺธตฺตา เอว จ อนฺตรา สงฺโกจสฺส อนาปชฺชนโต อสลฺลีนํ.

于此，当知：由前述诸法以镇伏方式断除此等盖时，其中欲贪盖(kāmacchandanīvaraṇa)由阿罗汉道(arahattamagga)究竟断除，惛沉睡眠盖(thinamiddhanīvaraṇa)与掉举盖(uddhaccanīvaraṇa)亦然。嗔恚盖(byāpādanīvaraṇa)与恶作盖(kukkuccanīvaraṇa)由阿那含道(anāgāmimagga)究竟断除，疑盖(vicikicchānīvaraṇa)则由须陀洹道(sotāpattimagga)究竟断除。为示断此等盖之助益法，故说“发起精进”等。或谓，此即如前所述断除贪欲(abhijjhā)等诸盖。盖因懈怠者精进力弱，失念者正念不现，身焦躁者身不安息，心散乱者心无等持，彼等绝不能成办，遑论其他。是故，为示如理行者如何能远离、断除贪欲等，故说“发起精进”等。其义为：为断此等盖，或为根绝一切杂染法，而发起精进，此即谓策励、不懈怠而行。又因已发起，故中不退缩，亦不沉滞。

อุปฏฺฐิตา สติ อสมฺมุฏฺฐาติ น เกวลญฺจ วีริยเมว, สติปิ อารมฺมณาภิมุขภาเวน อุปฏฺฐิตา โหติ, ตถา อุปฏฺฐิตตฺตา เอว จ จิรกตจิรภาสิตานํ สรณสมตฺถตาย อสมฺมุฏฺฐา. ปสฺสทฺโธติ กายจิตฺตทรถปฺปสฺสมฺภเนน กาโยปิสฺส ปสฺสทฺโธ โหติ. ตตฺถ ยสฺมา นามกาเย ปสฺสทฺเธ รูปกาโยปิสฺส ปสฺสทฺโธ เอว โหติ, ตสฺมา ‘‘นามกาโย รูปกาโย’’ติ อวิเสเสตฺวา ‘‘ปสฺสทฺโธ กาโย’’ติ วุตฺตํ. อสารทฺโธติ โส จ ปสฺสทฺธตฺตา เอว อสารทฺโธ, วิคตทรโถติ วุตฺตํ โหติ. สมาหิตํ จิตฺตํ เอกคฺคนฺติ จิตฺตมฺปิสฺส สมฺมา อาหิตํ สุฏฺฐุ ฐปิตํ อปฺปิตํ วิย โหติ, สมาหิตตฺตา เอว จ เอกคฺคํ อจลํ นิปฺผนฺทนํ นิริญฺชนนฺติ.

“念现前而不忘失”者，谓非独精进，念亦因面向所缘而现前；又因如是现前，故能忆念久作久说之事而不忘失。“轻安”者，谓由身心之热恼平息，其身亦得轻安。于此，因名身轻安，色身亦轻安，故不分别“名身、色身”，而说“身轻安”。“无躁动”者，谓由轻安故无躁动，即是热恼已息。“心住一境”者，谓心已善安住、善确立，犹如固定；由得定故，心遂一境、不动、不摇、不扰。

เอตฺตาวตา [Pg.344] ฌานมคฺคานํ ปุพฺพภาคปฏิปทา กถิตา. เตเนวาห –

至此，已说禅那(jhāna)与道(magga)之前分行道(pubbabhāgapaṭipadā)。故说——

‘‘จรมฺปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํภูโต อาตาปี โอตฺตาปี สตตํ สมิตํ อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโตติ วุจฺจตี’’ติ (อิติวุ. ๑๑๐).

“诸比丘，比丘如是，乃至行时，亦具热忱(ātāpī)、具愧(ottāpī)，恒常发起精进(āraddhavīriyo)，是名‘已策励者’(pahitatto)。”

ตสฺสตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโต เอว.

其义已如前述。

คาถาสุ ยตํ จเรติ ยตมาโน จเรยฺย, จงฺกมนาทิวเสน คมนํ กปฺเปนฺโตปิ ‘‘อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมตี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๖๕๑-๖๖๒; วิภ. ๓๙๐) นเยน วุตฺตสมฺมปฺปธานวีริยวเสน ยตนฺโต ฆเฏนฺโต วายมนฺโต ยถา อกุสลา ธมฺมา ปหียนฺติ, กุสลา ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ, เอวํ คมนํ กปฺเปยฺยาติ อตฺโถ. เอส นโย เสเสสุปิ. เกจิ ปน ‘‘ยต’’นฺติ เอตสฺส สํยโตติ อตฺถํ วทนฺติ. ติฏฺเฐติ ติฏฺเฐยฺย ฐานํ กปฺเปยฺย. อจฺเฉติ นิสีเทยฺย. สเยติ นิปชฺเชยฺย. ยตเมนํ ปสารเยติ เอตํ ปสาเรตพฺพํ หตฺถปาทาทึ ยตํ ยตมาโน ยถาวุตฺตวีริยสมงฺคีเยว หุตฺวา ปสาเรยฺย, สพฺพตฺถ ปมาทํ วิชเหยฺยาติ อธิปฺปาโย.

于偈颂中，“精勤行”(yataṃ care)意为“当努力而行”(yatamāno careyya)。即是说，乃至以经行(caṅkamana)等方式行走时，亦当依（《相应部》5.651-662；《分别论》390）所说“为令未生之恶不善法不生而起欲、勤行”等正精进(sammappadhāna)之力，努力、奋斗、精勤，以期断除不善法、圆满修习善法。此理亦通于其余威仪。又，有人说“yata”义为“调伏”(saṃyata)。“当住”(tiṭṭhe)即“tiṭṭheyya”，安住其身。“当坐”(acche)即“nisīdeyya”。“当卧”(saye)即“nipajjeyya”。“精勤伸展”(yataṃ...pasāraye)者，谓伸展手足等时，亦当具足前述精进，努力而行。其意在于，于一切处舍离放逸(pamāda)。

อิทานิ ยถา ปฏิปชฺชนฺโต ยตํ ยตมาโน นาม โหติ, ตํ ปฏิปทํ ทสฺเสตุํ ‘‘อุทฺธ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อุทฺธนฺติ อุปริ. ติริยนฺติ ติริยโต, ปุรตฺถิมทิสาทิวเสน สมนฺตโต ทิสาภาเคสูติ อตฺโถ. อปาจีนนฺติ เหฏฺฐา. ยาวตา ชคโต คตีติ ยตฺตกา สตฺตสงฺขารเภทสฺส โลกสฺส ปวตฺติ, ตตฺถ สพฺพตฺถาติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา อนวเสสโต สมฺมสนญาณสฺส วิสยํ สงฺคเหตฺวา ทสฺเสติ. สมเวกฺขิตาติ สมฺมา เหตุนา ญาเยน อเวกฺขิตา, อนิจฺจาทิวเสน วิปสฺสโกติ วุตฺตํ โหติ. ธมฺมานนฺติ สตฺตสุญฺญานํ. ขนฺธานนฺติ รูปาทีนํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ. อุทยพฺพยนฺติ อุทยญฺจ วยญฺจ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อุปริ ติริยํ อโธติ ติสงฺคเห สพฺพสฺมึ โลเก อตีตาทิเภทภินฺนานํ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธสงฺขาตานํ สพฺเพสํ รูปารูปธมฺมานํ อนิจฺจตาทิสมฺมสนาธิคเตน อุทยพฺพยญาเณน ปญฺจวีสติยา อากาเรหิ อุทยํ, ปญฺจวีสติยา อากาเรหิ วยญฺจ สมเวกฺขิตา สมนุปสฺสิตา ภเวยฺยาติ.

今为示行者如何名为“精勤者”，故说“向上”等。其中，“向上”(uddhaṃ)即上方。“横向”(tiriyaṃ)即横向，谓东方等一切方分。“向下”(apācīnaṃ)即下方。“遍及世间所行处”(yāvatā jagato gatī)意为，有情与行所构成之世间所及之处，即一切处。至此，已无遗总摄观慧之境而作开示。“正观”(samavekkhitā)者，谓以正因、正理而观，即依无常等作毗婆舍那(vipassanā)之义。“诸法”(dhammānaṃ)者，谓空无有情之法。“诸蕴”(khandhānaṃ)者，谓色等五蕴。“生灭”(udayabbayaṃ)者，谓生与灭。此即是说：于上、下、横三方所摄之一切世间中，对于过去等差别所分、名为五取蕴之一切色法、无色法，以观无常等而证得之生灭智，依二十五行相观其生，依二十五行相观其灭，当如是正观、随观。

เจโตสมถสามีจินฺติ [Pg.345] จิตฺตสํกิเลสานํ อจฺจนฺตวูปสมนโต เจโตสมถสงฺขาตสฺส อริยมคฺคสฺส อนุจฺฉวิกปฏิปทํ ญาณทสฺสนวิสุทฺธึ. สิกฺขมานนฺติ ปฏิปชฺชมานํ ภาเวนฺตํ ญาณปรมฺปรํ นิพฺพตฺเตนฺตํ. สทาติ สพฺพกาลํ, รตฺติญฺเจว ทิวา จ. สตนฺติ จตุสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคตาย สติยา สโตการึ. สตตํ ปหิตตฺโตติ สพฺพกาลํ ปหิตตฺโต นิพฺพานํ ปฏิเปสิตตฺโตติ ตถาวิธํ ภิกฺขุํ พุทฺธาทโย อริยา อาหุ อาจิกฺขนฺติ กเถนฺติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

心寂止之相应行(cetosamathasāmīci)，即因彻底平息心之杂染，故为名为心寂止之圣道的随顺行，亦即智见清净。修学者(sikkhamāna)，即实践、修习，令智慧相续生起者。常(sadā)，即一切时，无论日夜。念(sata)，即具足四种正知(catusampajañña)，以念而行。恒常策励其心(satataṃ pahitatta)，即一切时策励其心，心向涅槃。如是比丘，为佛陀等圣者所称说、开示、讲说。其余如前已说。

ทฺวาทสมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第十二经释义终。

๑๓. โลกสุตฺตวณฺณนา

13. 世间经释义

๑๑๒. เตรสเม โลโกติ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโก, อตฺถโต ปุริมํ อริยสจฺจทฺวยํ อิธ ปน ทุกฺขํ อริยสจฺจํ เวทิตพฺพํ. สฺวายํ สตฺตโลโก, สงฺขารโลโก, โอกาสโลโกติ วิภาคโต สรูปโต จ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อปิจ ขนฺธโลกาทิวเสน จ อเนกวิโธ โลโก. ยถาห –

112. 于第十三经，世间(loka)者，以毁坏(lujjana)和败坏(palujjana)为义，故名世间。就其义而言，可指前二圣谛，然于此处，当知为苦圣谛。此世间，从有情世间(sattaloka)、行世间(saṅkhāraloka)、器世间(okāsaloka)之分别及其自性，于前已说。复次，世间亦有蕴世间等多种。如言：

‘‘โลโกติ ขนฺธโลโก, ธาตุโลโก, อายตนโลโก, วิปตฺติภวโลโก, วิปตฺติสมฺภวโลโก, สมฺปตฺติภวโลโก, สมฺปตฺติสมฺภวโลโก, เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อหารฏฺฐิติกา, ทฺเว โลกา นามญฺจ รูปญฺจ, ตโย โลกา ติสฺโส เวทนา, จตฺตาโร โลกา จตฺตาโร อาหารา, ปญฺจ โลกา ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา, ฉ โลกา ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ, สตฺต โลกา สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย, อฏฺฐ โลกา อฏฺฐ โลกธมฺมา, นว โลกา นว สตฺตาวาสา, ทส โลกา ทสายตนานิ, ทฺวาทส โลกา ทฺวาทสายตนานิ, อฏฺฐารส โลกา อฏฺฐารส ธาตุโย’’ติ (มหานิ. ๓; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒).

“‘世间’者，谓蕴世间、界世间、处世间、衰损有世间、衰损生世间、成就有世间、成就生世间。一世间：一切有情依食而住；二世间：名与色；三世间：三受；四世间：四食；五世间：五取蕴；六世间：六内处；七世间：七识住；八世间：八世间法；九世间：九有情居；十世间：十处；十二世间：十二处；十八世间：十八界。”(《大义释》3；《小义释·阿耆多所问解释》2)

เอวมเนกธา วิภตฺโตปิ โลโก ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ เอว สงฺคหํ สโมสรณํ คจฺฉติ, อุปาทานกฺขนฺธา จ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ชาติปิ ทุกฺขา [Pg.346] …เป… สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาปิ ทุกฺขาติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อตฺถโต ปุริมํ อริยสจฺจทฺวยํ, อิธ ปน ทุกฺขํ อริยสจฺจํ เวทิตพฺพ’’นฺติ. นนุ จ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺโฐ อวิเสเสน ปญฺจสุ ขนฺเธสุ สมฺภวตีติ? สจฺจํ สมฺภวติ. ยํ ปน น ลุชฺชตีติ คหิตํ, ตํ ตถา น โหติ, เอกํเสเนว ลุชฺชติ ปลุชฺชตีติ โส โลโกติ อุปาทานกฺขนฺเธสฺเวว โลกสทฺโท นิรูฬฺโหติ เวทิตพฺโพ. ตสฺมา โลโกติ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ เอว.

如是，世间虽有多种分别，然皆摄入、汇归于五取蕴中。五取蕴即是苦圣谛：生亦是苦……乃至总言之，五取蕴即是苦。是故言：“就其义而言，可指前二圣谛，然于此处，当知为苦圣谛。”然则，毁坏、败坏之义，岂非无差别地存于五蕴中耶？诚然存在。然凡所执为“不毁坏”者，彼实不然，必皆毁坏、败坏，故名为“世间”。当知“世间”一词，唯立于取蕴。是故，“世间”即是苦圣谛。

ยทิปิ ตถาคต-สทฺทสฺส เหฏฺฐา ตถาคตสุตฺเต นานานเยหิ วิตฺถารโต อตฺโถ วิภตฺโต, ตถาปิ ปาฬิยา อตฺถสํวณฺณนามุเขน อยมตฺถวิภาวนา – อภิสมฺพุทฺโธติ ‘‘อภิญฺเญยฺยโต ปริญฺเญยฺยโต’’ติ ปุพฺเพ วุตฺตวิภาเคน วา อวิเสสโต ตาว อาสยานุสยจริยาธิมุตฺติอาทิเภทโต กุสลากุสลาทิวิภาคโต วฏฺฏปฺปมาณสณฺฐานาทิเภทโต, วิเสสโต วา ปน ‘‘อยํ สสฺสตาสโย, อยํ อุจฺเฉทาสโย’’ติอาทินา ‘‘กกฺขฬลกฺขณา ปถวีธาตุ, ปคฺฆรณลกฺขณา อาโปธาตู’’ติอาทินา จ อภิวิสิฏฺเฐน สยมฺภุญาเณน สมฺมา อวิปรีตํ โย โย อตฺโถ ยถา ยถา พุชฺฌิตพฺโพ, ตถา ตถา พุทฺโธ ญาโต อตฺตปจฺจกฺโข กโตติ อภิสมฺพุทฺโธ.

虽然“如来”一词，已于前《如来经》中以多种理路详细分别其义，然今以圣典义释之方式，阐明其义如下：正等觉(abhisambuddha)者，或依前述“所应证知、所应遍知”之分别，或总相地依意乐(āsaya)、随眠(anusaya)、行(cariya)、胜解(adhimutti)等之差别，依善、不善等之分别，依轮回之量、状等之差别；或别相地依“此是常见意乐，此是断见意乐”等，及“坚硬是地界(pathavīdhātu)之相，流动是水界(āpodhātu)之相”等，以殊胜之无师智(sayambhuñāṇa)，如理、无倒地，于种种应觉了之义，如其所应，如实觉了、知解、亲证，故名正等觉。

โลกสฺมาติ ยถาวุตฺตโลกโต. วิสํยุตฺโตติ วิสํสฏฺโฐ, ตปฺปฏิพทฺธานํ สพฺเพสํ สํโยชนานํ สมฺมเทว สมุจฺฉินฺนตฺตา ตโต วิปฺปมุตฺโตติ อตฺโถ. โลกสมุทโยติ สุตฺตนฺตนเยน ตณฺหา, อภิธมฺมนเยน ปน อภิสงฺขาเรหิ สทฺธึ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ. ปหีโนติ โพธิมณฺเฑ อรหตฺตมคฺคญาเณน สมุจฺเฉทปฺปหานวเสน สวาสนํ ปหีโน. โลกนิโรโธติ นิพฺพานํ. สจฺฉิกโตติ อตฺตปจฺจกฺโข กโต. โลกนิโรธคามินี ปฏิปทาติ สีลาทิกฺขนฺธตฺตยสงฺคโห อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. โส หิ โลกนิโรธํ นิพฺพานํ คจฺฉติ อธิคจฺฉติ, ตทตฺถํ อริเยหิ ปฏิปชฺชียติ จาติ โลกนิโรธคามินี ปฏิปทาติ วุจฺจติ.

“从世间(lokasmā)”者，谓从如前所说之世间。“离系(visaṃyutta)”者，谓不交杂；因与彼相关之一切结(saṃyojana)已被正断，其义为“从彼解脱”。“世间集(lokasamudaya)”者，依经藏之理为爱(taṇhā)，依阿毗达摩之理则为与诸行(abhisaṅkhāra)俱之一千五百烦恼。“已断(pahīna)”者，谓于菩提座，以阿罗汉道智，以永断而断，连同习气(vāsana)皆已断除。“世间灭(lokanirodha)”者，谓涅槃。“已证(sacchikata)”者，谓已亲证。“趣向世间灭之道(lokanirodhagāminī paṭipadā)”者，谓摄戒等三蕴之圣八支道。彼实能趣向、证达世间灭之涅槃，且为圣者为彼而行，故名“趣向世间灭之道”。

เอตฺตาวตา ตถานิ อภิสมฺพุทฺโธ ยาถาวโต คโตติ ตถาคโตติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต โหติ. จตฺตาริ หิ อริยสจฺจานิ ตถานิ นาม. ยถาห –

至此，“已正等觉诸谛(tathāni)，已如实而行(yāthāvato gato)，故名如来”之义已被开显。盖四圣谛名为“谛”(tathāni)。如言：

‘‘จตฺตาริมานิ[Pg.347], ภิกฺขเว, ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานิ. กตมานิ จตฺตาริ? อิทํ ทุกฺขนฺติ, ภิกฺขเว, ตถเมตํ อวิตถเมตํ, อนญฺญถเมต’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๐) วิตฺถาโร.

“诸比丘，有此四法是谛(tathāni)、不虚(avitathāni)、不异(anaññathāni)。云何为四？诸比丘，‘此是苦’，此是谛，此是不虚，此是不异。”(《相应部》5.1090)等广说。

อปิจ ตถาย คโตติ ตถาคโต, ตถํ คโตติ ตถาคโต, คโตติ จ อวคโต อตีโต ปตฺโต ปฏิปนฺโนติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยสฺมา ภควา สกลโลกํ ตีรณปริญฺญาย ตถาย อวิปรีตาย คโต อวคโต, ตสฺมา โลโก ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺโธติ ตถาคโต. โลกสมุทยํ ปหานปริญฺญาย ตถาย คโต อตีโตติ ตถาคโต. โลกนิโรธํ สจฺฉิกิริยาย ตถาย คโต ปตฺโตติ ตถาคโต. โลกนิโรธคามินึ ปฏิปทํ ตถํ อวิปรีตํ คโต ปฏิปนฺโนติ ตถาคโตติ. เอวํ อิมิสฺสา ปาฬิยา ภควโต ตถาคตภาวทีปนวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

复次，依实理而行(tathāya gato)，故名如来；趣向实理而行(tathaṃ gato)，故名如来。而“行(gata)”者，义为通达(avagata)、超越(atīta)、证得(patta)、实践(paṭipanna)。此言：世尊以真实无倒之审察遍知(tīraṇapariññā)行于、通达于一切世间，故世间为如来所正等觉，是为如来。以真实之断遍知(pahānapariññā)行于、超越于世间集，是为如来。以真实之作证(sacchikiriyā)行于、证得于世间灭，是为如来。以真实无倒行于、实践于趣向世间灭之道，是为如来。当知此圣典乃以开示世尊之如来性为义。

อิติ ภควา จตุสจฺจาภิสมฺโพธนวเสน อตฺตโน ตถาคตภาวํ ปกาเสตฺวา อิทานิ ตตฺถ ทิฏฺฐาทิอภิสมฺโพธิวเสนปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ, ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห. องฺคุตฺตรฏฺฐกถายํ (อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔.๒๓) ปน ‘‘จตูหิ สจฺเจหิ อตฺตโน พุทฺธภาวํ กเถตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํ ตถาคตสทฺท-พุทฺธสทฺทานํ อตฺถโต นินฺนานากรณตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตถา เจว หิ ปาฬิ ปวตฺตาติ. ตตฺถ ทิฏฺฐนฺติ รูปายตนํ. สุตนฺติ สทฺทายตนํ. มุตนฺติ ปตฺวา คเหตพฺพโต คนฺธายตนํ, รสายตนํ, โผฏฺฐพฺพายตนญฺจ. วิญฺญาตนฺติ สุขทุกฺขาทิธมฺมารมฺมณํ. ปตฺตนฺติ ปริเยสิตฺวา วา อปริเยสิตฺวา วา ปตฺตํ. ปริเยสิตนฺติ ปตฺตํ วา อปฺปตฺตํ วา ปริเยสิตํ. อนุวิจริตํ มนสาติ จิตฺเตน อนุสญฺจริตํ. กสฺส ปน อนุวิจริตํ มนสาติ? สเทวกสฺส…เป… สเทวมนุสฺสายาติ สมฺพนฺธนียํ. ตตฺถ สห เทเวหีติ สเทวโก, ตสฺส สเทวกสฺส. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

如是，世尊以正等觉四谛开显自身之如来性后，今为以正等觉所见等而开示之，故说“诸比丘，凡……”等。然于《增支部义注》中言：“以四谛说自己成佛”等。此为显示“如来”与“佛陀”二词于义无别而说，圣典亦如是传承。于此，“所见(diṭṭha)”者，谓色处；“所闻(suta)”者，谓声处；“所触(muta)”者，谓由触达而取，即香处、味处、触处；“所识(viññāta)”者，谓以乐、苦等法为所缘。“所得(patta)”者，谓或寻求或不寻求而得；“所求(pariyesita)”者，谓或得或不得而求；“意所随行(anuvicaritaṃ manasā)”者，谓心所随行。然则，为谁之“意所随行”耶？当与“有天……乃至……有天人”相连结。于此，“与天俱(saha devehi)”，故为“有天(sadevako)”；“彼有天者(tassa sadevakassa)”。余句亦同此理。

สเทวกวจเนน เจตฺถ ปญฺจกามาวจรเทวคฺคหณํ เวทิตพฺพํ, สมารกวจเนน ฉฏฺฐกามาวจรเทวคฺคหณํ, สพฺรหฺมกวจเนน พฺรหฺมกายิกาทิพฺรหฺมคฺคหณํ, สสฺสมณพฺราหฺมณิวจเนน สาสนสฺส ปจฺจตฺถิกสมณพฺราหฺมณคฺคหณญฺเจว สมิตปาปพาหิตปาปสมณพฺราหฺมณคฺคหณญฺจ, ปชาวจเนน สตฺตโลกคฺคหณํ[Pg.348], สเทวมนุสฺสวจเนน สมฺมุติเทวอวเสสมนุสฺสคฺคหณํ. เอวเมตฺถ ตีหิ ปเทหิ เทวมารพฺรหฺเมหิ สทฺธึ สตฺตโลโก, ทฺวีหิ ปชาวเสน สตฺตโลโก คหิโตติ เวทิตพฺโพ.

在此，由“与天”一词，当知是含摄五欲界天；由“与魔”一词，是含摄第六欲界天；由“与梵”一词，是含摄梵众天等诸梵天；由“与沙门婆罗门”一词，既含摄此教的敌对沙门婆罗门，也含摄已止息、断除罪恶的沙门婆罗门；由“众”一词，是含摄有情世间；由“与天人”一词，是含摄世俗天与其余人类。如是当知，此处由天、魔、梵这三词，已含摄有情世间；由后二词，以“众”的方式，也含摄了有情世间。

อปโร นโย – สเทวกคฺคหเณน อรูปาวจรเทวโลโก คหิโต, สมารกวจเนน ฉกามาวจรเทวโลโก, สพฺรหฺมกวจเนน รูปีพฺรหฺมโลโก, สสฺสมณพฺราหฺมณาทิวจเนน สมฺมุติเทเวหิ สห อวเสสสตฺตโลโก คหิโต. อปิเจตฺถ สเทวกวจเนน อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทโต สพฺพโลกวิสยสฺส ภควโต อภิสมฺพุทฺธภาเว ปกาสิเต เยสเมวํ สิยา ‘‘มาโร นาม มหานุภาโว ฉกามาวจริสฺสโร วสวตฺตี, พฺรหฺมา ปน ตโตปิ มหานุภาวตโร ทสหิ องฺคุลีหิ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ อาโลกํ ผรติ, อุตฺตมชฺฌานสมาปตฺติสุขํ ปฏิสํเวเทติ. ปุถู จ สมณพฺราหฺมณา อิทฺธิมนฺโต ทิพฺพจกฺขุกา ปรจิตฺตวิทุโน มหานุภาวา สํวิชฺชนฺติ. อยญฺจ สตฺตกาโย อนนฺโต อปริมาโณ, กิเมเตสํ สพฺเพสํเยว วิสโย อนวเสสโต ภควตา อภิสมฺพุทฺโธ’’ติ? เตสํ วิมตึ วิธเมนฺโต ภควา ‘‘สเทวกสฺส โลกสฺสา’’ติอาทิมาห.

另一种解释是：由“与天众”一词含摄无色界天，由“与魔众”一词含摄六欲天，由“与梵众”一词含摄色界梵天，由“与沙门婆罗门等”一词则含摄其余有情及世俗天。此外，此处之所以用“与天众”一词来宣示世尊对一切世间的圆满觉悟是至高无上的，是因为有人可能会这样想：“魔罗确有大威力，是六欲天之主、自在天主；而梵天威力比他还大，能以十指于一万个世界体系中放光，感受最上禅定之乐。又有众多沙门、婆罗门，有神通、天眼、能知他心，具大威力。而此众生身无量无边，世尊如何能毫无遗漏地完全觉悟他们所有的一切呢？”为断除他们的疑惑，世尊才说“与天众的世界”等。

โปราณา ปนาหุ – ‘‘สเทวกสฺสา’’ติ เทวตาหิ สทฺธึ อวเสสโลกํ ปริยาทิยติ, ‘‘สมารกสฺสา’’ติ มาเรน สทฺธึ อวเสสโลกํ, ‘‘สพฺรหฺมกสฺสา’’ติ พฺรหฺเมหิ สทฺธึ อวเสสโลกํ. เอวํ สพฺเพปิ ติภวูปเค สตฺเต ตีสุ ปเทสุ ปกฺขิปิตฺวา ปุน ทฺวีหิ ปเทหิ ปริยาทิยนฺโต ‘‘สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสายา’’ติ อาห. เอวํ ปญฺจหิปิ ปเทหิ ขนฺธตฺตยปริจฺฉินฺเน สพฺพสตฺเต ปริยาทิยติ.

古师又说：“与天”是指连同天神含摄其余世界；“与魔”是指连同魔罗含摄其余世界；“与梵”是指连同梵天含摄其余世界。如是，将所有处于三有中的众生归入此三词后，又用二词概括，说：“与沙门婆罗门的众，与天人”。如是，由这五词，含摄了所有为三蕴所限的众生。

ยสฺมา ตํ ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธนฺติ อิมินา อิทํ ทสฺเสติ – ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส ‘‘นีลํ ปีตก’’นฺติอาทิ รูปารมฺมณํ จกฺขุทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, ตํ สพฺพํ ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม รูปารมฺมณํ ทิสฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ. ตถา ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส ‘‘เภริสทฺโท มุทิงฺคสทฺโท’’ติอาทิ สทฺทารมฺมณํ โสตทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘มูลคนฺโธ ตจคนฺโธ’’ติอาทิ คนฺธารมฺมณํ ฆานทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉติ, ‘‘มูลรโส ขนฺธรโส’’ติอาทิ รสารมฺมณํ ชิวฺหาทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉติ[Pg.349], ‘‘กกฺขฬํ มุทุก’’นฺติอาทิ ปถวีธาตุเตโชธาตุวาโยธาตุเภทํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ กายทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉติ, ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ.

“如来已正等觉彼”，此言显示：于无量世界中，此与天众的世界中，凡有“青、黄”等色所缘于眼门现起，彼一切皆为如来如是正等觉，知“此有情于此刹那见此色所缘后，生起悦、忧或舍心”。同样，于无量世界中，此与天众的世界中，凡有“鼓声、小鼓声”等声所缘于耳门现起，“根香、皮香”等香所缘于鼻门现起，“根味、茎味”等味所缘于舌门现起，“粗、软”等地、火、风界差别之触所缘于身门现起，彼一切皆为如来如是正等觉，知“此有情于此刹那触此触所缘后，生起悦、忧或舍心”。

ตถา ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส สุขาทิเภทํ ธมฺมารมฺมณํ มโนทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉติ, ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม ธมฺมารมฺมณํ ชานิตฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ. เอวํ ยํ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาตํ, ตํ ตถาคเตน อทิฏฺฐํ วา อสุตํ วา อมุตํ วา อวิญฺญาตํ วา นตฺถิ. อิมสฺส ปน มหาชนสฺส ปริเยสิตฺวา อปฺปตฺตมฺปิ อตฺถิ, อปริเยสิตฺวา อปฺปตฺตมฺปิ อตฺถิ, ปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ, อปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ. สพฺพมฺปิ ตถาคตสฺส อปฺปตฺตํ นาม นตฺถิ ญาเณน อสจฺฉิกตํ. ตโต เอว ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อปริมาณานํ สตฺตานํ จกฺขุทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉนฺตํ รูปารมฺมณํ นาม อตฺถิ, ตํ ภควา สพฺพํ สพฺพากาเรน ชานาติ ปสฺสติ. เอวํ ชานตา ปสฺสตา จาเนน ตํ อิฏฺฐานิฏฺฐาทิวเสน วา ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาเตสุ ลพฺภมานปทวเสน วา ‘‘กตมํ ตํ รูปํ รูปายตนํ? ยํ รูปํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย วณฺณนิภา สนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ นีลํ ปีตก’’นฺติอาทินา (ธ. ส. ๖๑๗) นเยน อเนเกหิ นาเมหิ เตรสหิ วาเรหิ ทฺเวปญฺญาสาย นเยหิ วิภชฺชมานํ ตเถว โหติ, วิตถํ นตฺถิ. เอส นโย โสตทฺวาราทีสุปิ อาปาถมาคจฺฉนฺเตสุ สทฺทาทีสุ.

同样，于无量世界中，此与天众的世界中，凡有乐等差别之法所缘于意门现起，彼一切皆为如来如是正等觉，知“此有情于此刹那识知此法所缘后，生起悦、忧或舍心”。如是，此与天众的世界中所有被见、闻、觉、识者，无有不为如来所见、闻、觉、识者。然而，于此大众，有寻求而不得者，有不寻求而不得者，有寻求而得者，有不寻求而得者。于如来，则无有任何未得、未以智所证者。是故，于无量世界中，无量有情眼门所现起之色所缘，世尊皆以一切行相了知、照见。由如此知见，彼色所缘无论以可意、不可意等方式，或依所见、闻、觉、识中所得之句，如“何者为色、色处？即依四大所成，有显色、有形相、有对碍，青黄等”（《法集论》617）之理，以种种名相，由十三门、五十二理分别，皆如其是，并无虚妄。此理于耳门等所现声等亦复如是。

ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจตีติ ยํ ยถา โลเกน คตํ, ตสฺส ตเถว คตตฺตา ตถาคโตติ วุจฺจติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘อภิสมฺพุทฺธ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ ตถาคตสทฺเทน สมานตฺถํ. อิมินา ตถาทสฺสิภาวโต ตถาคโตติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต โหติ. วุตฺตญฺเหตํ ธมฺมเสนาปตินา –

因此被称为如来。世间万法如何运行，他便如实地通达，故名如来。然而，在巴利教典中所说的“已正等觉”(abhisambuddha)，此词与“如来”一词同义。由此显示了“因如实见，故为如来”的含义。法将曾说——

‘‘น ตสฺส อทฺทิฏฺฐมิธตฺถิ กิญฺจิ,อโถ อวิญฺญาตมชานิตพฺพํ;

สพฺพํ อภิญฺญาสิ ยทตฺถิ เนยฺยํ,ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขู’’ติ. (มหานิ. ๑๕๖;

จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕;

ปฏิ. ม. ๑.๑๒๑);

“于此无未见之物，亦无未识、未应知者；一切应知皆遍知，如来故号遍眼者。”（《大义释》156；《小义释》〈弥伽罗阇童子所问品解释〉85；《无碍解道》1.121）

สุตฺตนฺเตปิ [Pg.350] วุตฺตํ ภควตา –

世尊在经中也曾说过——

‘‘ยํ, ภิกฺขเว, สเทวกสฺส โลกสฺส…เป… สเทวมนุสฺสาย ปชาย ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาตํ ปตฺตํ ปริเยสิตํ อนุวิจริตํ มนสา, ตมหํ ชานามิ, ตมหํ อพฺภญฺญาสึ, ตํ ตถาคตสฺส วิทิตํ, ตํ ตถาคโต น อุปฏฺฐาสี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔).

“诸比丘，于此与天众的世界……乃至与天人众中，凡所有被见、闻、觉、识、得、寻求、意所随行者，我皆了知，我皆遍知。彼为如来所知，然如来不执着于彼。”（《增支部》4.24）

ยญฺจ, ภิกฺขเว, รตฺตึ ตถาคโต อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌตีติ ยสฺสญฺจ วิสาขปุณฺณมรตฺติยํ ตถา อาคตาทิอตฺเถน ตถาคโต ภควา โพธิมณฺเฑ อปราชิตปลฺลงฺเก นิสินฺโน ติณฺณํ มารานํ มตฺถกํ มทฺทิตฺวา อุตฺตริตราภาวโต อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อาสวกฺขยญาเณน สทฺธึ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อธิคจฺฉติ. ยญฺจ รตฺตึ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายตีติ ยสฺสญฺจ วิสาขปุณฺณมรตฺติยํเยว กุสินารายํ อุปวตฺตเน มลฺลานํ สาลวเน ยมกสาลานมนฺตเร อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายติ. ยํ เอตสฺมึ อนฺตเรติ อิมาสํ ทฺวินฺนํ สอุปาทิเสสอนุปาทิเสสนิพฺพานธาตูนํ เวมชฺเฌ ปญฺจจตฺตาลีสวสฺสปริมาเณ กาเล ปฐมโพธิยมฺปิ, มชฺฌิมโพธิยมฺปิ, ปจฺฉิมโพธิยมฺปิ ยํ สุตฺตเคยฺยาทิปฺปเภทํ ธมฺมํ ภาสติ นิทฺทิสนวเสน, ลปติ อุทฺธิสนวเสน, นิทฺทิสติ ปฏินิทฺทิสนวเสน. สพฺพํ ตํ ตเถว โหตีติ ตํ เอตฺถนฺตเร เทสิตํ สพฺพํ สุตฺตเคยฺยาทินวงฺคํ พุทฺธวจนํ อตฺถโต พฺยญฺชนโต จ อนุปวชฺชํ อนูนํ อนธิกํ สพฺพาการปริปุณฺณํ ราคมทนิมฺมทนํ…เป… โมหมทนิมฺมทนํ, นตฺถิ ตตฺถ วาลคฺคมตฺตมฺปิ อวกฺขลิตํ, เอกมุทฺทิกาย ลญฺฉิตํ วิย เอกนาฬิยา มิตํ วิย เอกตุลาย ตุลิตํ วิย จ ตํ ตเถว โหติ ยสฺสตฺถาย ภาสิตํ, เอกนฺเตเนว ตสฺส สาธนโต, โน อญฺญถา. ตสฺมา ตถํ, อวิตถํ, อนญฺญถํ. เอเตน ตถาวาทิตาย ตถาคโตติ ทสฺเสติ. คทอตฺโถ อยํ คตสทฺโท ทการสฺส ตการํ กตฺวา, ตสฺมา ตถํ คทตีติ ตถาคโตติ อตฺโถ. อถ วา อาคทนํ อาคโท, วจนนฺติ อตฺโถ. ตโถ อวิปรีโต อาคโท ยสฺสาติ ทการสฺส ตการํ กตฺวา ตถาคโตติ เอวเมตฺถ ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

诸比丘，如来在哪一夜证得无上正等觉？即在哪一个毘舍佉月圆之夜，如来世尊于菩提道场不败座上，降伏三魔，以超胜之故，证得无上正等觉，以及漏尽智及一切知智。又在哪一夜般涅槃于无余依涅槃界？即在哪一个毘舍佉月圆之夜，在古西那罗末罗人的优波伐檀那(Upavattana)娑罗林中双娑罗树之间，般涅槃于无余依涅槃界。在这期间，即此有余依涅槃界与无余依涅槃界之间，约四十五年期间，在初菩提、中菩提、后菩提时，以分别解说的方式宣说经、应颂等法，以提纲挈领的方式讲述，以再三解说的方式解说。所有这些都是如实的。在这期间所说的一切经、应颂等九分教佛语，在义理和文句上都无过失、无减、无增，在各个方面都圆满具足，能降伏贪欲之憍慢……乃至降伏愚痴之憍慢，没有丝毫的偏差，犹如以一印章所盖，犹如以一容器所量，犹如以一秤所称，皆如实。其所说皆为达成其目的，完全是为了成就彼义，绝无其他。因此是如实、不虚妄、无异的。以此显示了以如实说而为如来。此`gata`一词有`gada`（言说）之义，是将`d`音变为`t`音而成，因此“如实说者”即是“如来”之义。或者说，`āgadana`即是`āgada`，意为“言说”。其言说真实不颠倒，将`d`音变为`t`音而成“如来”，应知此词在此处之成立。

ยถาวาที ตถาการีติ เย ธมฺเม ภควา ‘‘อิเม ธมฺมา อกุสลา สาวชฺชา วิญฺญุครหิตา สมตฺตา สมาทินฺนา อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺตี’’ติ [Pg.351] ปเรสํ ธมฺมํ เทเสนฺโต วทติ, เต ธมฺเม เอกนฺเตเนว สยํ ปหาสิ. เย ปน ธมฺเม ภควา ‘‘อิเม ธมฺมา กุสลา อนวชฺชา วิญฺญุปฺปสตฺถา สมตฺตา สมาทินฺนา หิตาย สุขาย สํวตฺตนฺตี’’ติ วทติ, เต ธมฺเม เอกนฺเตเนว สยํ อุปสมฺปชฺช วิหาสิ. ตสฺมา ยถาวาที ภควา, ตถาการีติ เวทิตพฺโพ. ยถาการี ตถาวาทีติ สมฺมเทว สีลาทิปริปูรณวเสน สมฺมา ปฏิปนฺโน สยํ ยถาการี ภควา, ตเถว ธมฺมเทสนาย ปเรสํ ตตฺถ ปติฏฺฐาปนวเสน ตถาวาที. ภควโต หิ วาจาย กาโย อนุโลเมติ, กายสฺสปิ วาจา. ตสฺมา ยถาวาที ตถาการี, ยถาการี ตถาวาที จ โหติ. เอวํภูตสฺส จสฺส ยถา วาจา, กาโยปิ ตถา คโต ปวตฺโต. ยถา จ กาโย, วาจาปิ ตถา คตา ปวตฺตาติ อตฺโถ.

如说而行，是因为世尊在为他人说法时说：“这些法是不善的、有罪的、为智者所呵责的、若已受持、已奉行，会导致无益与苦”，他自己就彻底断除了这些法。而世尊说：“这些法是善的、无罪的、为智者所称赞的、若已受持、已奉行，会导致利益与乐”，他自己就彻底证得并安住于这些法。因此，应当知道世尊是如说而行。如行而说，是因为世尊通过圆满戒等，自己如实地实践，也通过说法引导他人安住于此。世尊之语与身相应，身亦与语相应。因此，世尊是如说而行，亦是如行而说。对于已达此境者，其言如何，其身亦如是行；其身如何，其言亦如是行，此即是其义。

อภิภู อนภิภูโตติ อุปริ ภวคฺคํ เหฏฺฐา อวีจินิรยํ ปริยนฺตํ กตฺวา ติริยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ ภควา สพฺพสตฺเต อภิภวติ สีเลนปิ สมาธินาปิ ปญฺญายปิ วิมุตฺติยาปิ วิมุตฺติญาณทสฺสเนนปิ, น ตสฺส ตุลา วา ปมาณํ วา อตฺถิ, อสโม อสมสโม อปฺปฏิโม อปฺปฏิภาโค อปฺปฏิปุคฺคโล อตุโล อปฺปเมยฺโย อนุตฺตโร ธมฺมราชา เทวานํ อติเทโว สกฺกานํ อติสกฺโก พฺรหฺมานํ อติพฺรหฺมา. ตโต เอว สยํ น เกนจิ อภิภูโตติ อนภิภูโต. อญฺญทตฺถูติ เอกํสตฺเถ นิปาโต. ยญฺหิ กิญฺจิ เนยฺยํ นาม, สพฺพํ ตํ หตฺถตเล อามลกํ วิย ปสฺสตีติ ทโส. อวิปรีตํ อาสยาทิอวโพเธน หิตูปสํหาราทินา จ สตฺเต, ภาวญฺญถตฺตูปนยวเสน สงฺขาเร สพฺพากาเรน สุจิณฺณวสิตาย สมาปตฺติโย จิตฺตญฺจ วเส วตฺเตตีติ วสวตฺตี. เอตฺตาวตา อภิภวนฏฺเฐน ภควา อตฺตโน ตถาคตภาวํ ทสฺเสติ.

胜伏者，是无被胜伏者。上面到有顶天，下面到无间地狱，横向遍及无量世界中，世尊以戒、定、慧、解脱、解脱知见，胜伏一切众生。没有他的等同者，没有能比拟者，没有匹敌者，没有可比者，没有对应的个人，无可衡量，无上法王，是天中之天，诸释天之上的释天，诸梵天之上的梵天。因此，他自己不被任何人胜伏，所以是无被胜伏者。“Aññadatthū”是表示确定意义的助词。凡是应知者，都像掌中的庵摩罗果一样看得清楚，所以是具眼者。以无颠倒的意乐等觉悟众生，以利益等摄受众生，以令诸行变化之方式调御诸行，凭借完全的熟练和修习，以及能随心所欲地控制禅定和心，所以是自在者。世尊这样以胜伏之义，显示自己如来的状态。

ตตฺเรวํ ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา – อคโท วิย อคโท. โก ปเนส? เทสนาวิลาโส เจว ปุญฺญุสฺสโย จ. เตเนว เหส มหานุภาโว ภิสกฺโก วิย ทิพฺพาคเทน สปฺเป, สพฺเพ ปรปฺปวาทิโน สเทวกญฺจ โลกํ อภิภวติ. อิติ สพฺพโลกาภิภวเน ตโถ อวิปรีโต เทสนาวิลาโส เจว ปุญฺญุสฺสโย จ อคโท อสฺสาติ ทการสฺส ตการํ กตฺวา [Pg.352] ตถาคโตติ เวทิตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว, โลเก…เป… วสวตฺตี, ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจตี’’ติ.

此处应知语词的成立是这样的——如药，即是真正的药。这是什么呢？即是说法的善巧和福德的积聚。正因为这样，这位大威德者犹如医生用天药治疗蛇毒一样，能够征服一切外道以及包括天神在内的整个世间。这样，在征服一切世间时，说法的善巧和福德的积聚真实不虚，因此将“药（agado）”的“da”改为“ta”，应当知道这就是“如来（Tathāgata）”。因此世尊说：“诸比丘，在包括天神在内的世间……乃至……为自在者，因此被称为如来。”

คาถาสุ สพฺพโลกํ อภิญฺญายาติ เตธาตุกโลกสนฺนิวาสํ ชานิตฺวา. สพฺพโลเก ยถาตถนฺติ ตสฺมึ เตธาตุกโลกสนฺนิวาเส ยํกิญฺจิ เนยฺยํ, ตํ สพฺพํ ยถาตถํ อวิปรีตํ ชานิตฺวา. สพฺพโลกวิสํยุตฺโตติ จตุนฺนํ โยคานํ อนวเสสปฺปหาเนน สพฺเพนปิ โลเกน วิสํยุตฺโต วิปฺปมุตฺโต. อนูปโยติ สพฺพสฺมิมฺปิ โลเก ตณฺหาทิฏฺฐิอุปเยหิ อนูปโย เตหิ อุปเยหิ วิรหิโต.

偈颂中说“遍知一切世间”，是指了知三界众生居住之处。说“于一切世间如实知见”，是指对于这三界众生居住之处，凡是应该了解的，都如实无颠倒地了知。说“远离一切世间”，是指由于完全断除了四种系缚，因此与一切世间没有系缚、已经解脱。说“无执着”，是指对于一切世间，没有贪爱、邪见等执着，远离这些执着。

สพฺพาภิภูติ รูปาทีนิ สพฺพารมฺมณานิ, สพฺพํ สงฺขารคตํ, สพฺเพปิ มาเร อภิภวิตฺวา ฐิโต. ธีโรติ ธิติสมฺปนฺโน. สพฺพคนฺถปฺปโมจโนติ สพฺเพ อภิชฺฌากายคนฺถาทิเก โมเจตฺวา ฐิโต เวเนยฺยสนฺตาเนปิ อตฺตโน เทสนาวิลาเสน เตสํ ปโมจนโต สพฺพคนฺถปฺปโมจโน. ผุฏฺฐาสฺสาติ ผุฏฺฐา อสฺส. กรณตฺเถ อิทํ สามิวจนํ, ผุฏฺฐา อเนนาติ อตฺโถ. ปรมา สนฺตีติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ เตน ญาณผุสเนน ผุฏฺฐํ. เตเนวาห ‘‘นิพฺพานํ อกุโตภย’’นฺติ. อถ วา ปรมา สนฺตีติ อุตฺตมา สนฺติ. กตรา สาติ? นิพฺพานํ. ยสฺมา ปน นิพฺพาเน กุโตจิ ภยํ นตฺถิ, ตสฺมา ตํ อกุโตภยนฺติ วุจฺจติ.

一切胜伏者，即是胜伏色等一切所缘境、一切行（有为法），降伏一切魔而住立者。贤智者(Dhīro)，即是具足坚毅(dhiti)者。解脱一切结缚者，即是断除一切贪欲身结等结缚，并且以说法善巧，令可调伏的众生也获得解脱，因此称为解脱一切结缚者。`Phuṭṭhā'ssa`即是`phuṭṭhā assa`（为彼所触证）。此处的属格有工具格之义，意思是“被此所触证”。最上寂静，即是涅槃。因为涅槃被他以智慧之触所触及。因此说“涅槃是无畏”。或者说，最上寂静，即是最高的寂静。什么是最高的寂静呢？即是涅槃。因为在涅槃中没有任何怖畏，因此被称为无畏。

อนีโฆติ นิทฺทุกฺโข. สพฺพกมฺมกฺขยํ ปตฺโตติ สพฺเพสํ กมฺมานํ ขยํ ปริโยสานํ อจฺจนฺตาภาวํ ปตฺโต. วิมุตฺโต อุปธิสงฺขเยติ อุปธิสงฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน ตทารมฺมณาย ผลวิมุตฺติยา วิมุตฺโต. เอส โสติ เอโส โส. สีโห อนุตฺตโรติ ปริสฺสยานํ สหนฏฺเฐน, กิเลสานํ หนนฏฺเฐน จ, ตถาคโต อนุตฺตโร สีโห นาม. พฺรหฺมนฺติ เสฏฺฐํ. จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกํ. ปวตฺตยีติ ติปริวฏฺฏํ ทฺวาทสาการํ ปวตฺเตสิ.

无恼者，是说没有痛苦。到达一切业尽，是说已到达诸业的灭尽、终结、完全消失。解脱于执取灭，是说在于称为执取灭的涅槃中，以彼为所缘而得到果解脱。此即是他。无上狮子，如来因为能够忍受各种危难，以及能够摧毁烦恼，所以称为无上狮子。梵，是最殊胜的。“轮”(Cakkaṃ)，即是法轮。“令转”(Pavattayi)，是说转动了三转十二行相的法轮。

อิตีติ [Pg.353] เอวํ ตถาคตสฺส คุเณ ชานิตฺวา. สงฺคมฺมาติ สมาคนฺตฺวา. ตํ นมสฺสนฺตีติ ตํ ตถาคตํ เต สรณํ คตา เทวมนุสฺสา นมสฺสนฺติ. มหนฺเตหิ สีลาทิคุเณหิ สมนฺนาคตตฺตา มหนฺตํ, จตุเวสารชฺชโยเคน วีตสารทํ. อิทานิ ยํ วทนฺตา เต นมสฺสนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ทนฺโตติอาทิ วุตฺตํ. ตํ อุตฺตานตฺถเมว.

“Iti”(如是)，即是如此了知如来功德。“Saṅgamma”(集会)，即是聚集。“Taṃ namassanti”(礼敬彼)，即是那些已皈依如来的天人礼敬那位如来。因具足戒等大功德，故为“大”(mahantaṃ)；因具足四无畏(catuvesārajja)，故为“无畏”(vītasāradaṃ)。如今，为显示他们礼敬时所说的“调御”(danto)等，故说“调御”等。其义显而易见。

อิติ อิมสฺมึ จตุกฺกนิปาเต ฉฏฺเฐ สตฺตเม จ สุตฺเต วฏฺฏํ กถิตํ, ปฐมทุติยตติยทฺวาทสมเตรสเมสุ วิวฏฺฏํ กถิตํ, เสเสสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

应知，于此四集品(catukkanipāta)中，第六经与第七经说的是轮回(vaṭṭa)，第一、二、三、十二、十三经说的是解脱(vivaṭṭa)，其余诸经说的是轮回与解脱。

เตรสมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第十三经释义终。

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา

于《胜义灯》中，

ขุทฺทกนิกาย-อฏฺฐกถาย

即《小部》义注中，

อิติวุตฺตกสฺส จตุกฺกนิปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《如是语》四集品释义终。

นิคมนกถา

结语

เอตฺตาวตา [Pg.354] จ –

至此——

ธมฺมิสฺสเรน ชคโต, ธมฺมาโลกวิธายินา;

ธมฺมานํ โพธเนยฺยานํ, ชานตา เทสนาวิธึ.

世间之法王，为作正法光；善知可教法，及说法仪则。

ตํ ตํ นิทานมาคมฺม, สพฺพโลกหิเตสินา;

เอกกาทิปฺปเภเทน, เทสิตานิ มเหสินา.

大仙为利诸世间，依于种种之因缘；以一集等诸分别，宣说如是种种法。

ทสุตฺตรสตํ ทฺเว จ, สุตฺตานิ อิติวุตฺตกํ;

อิติวุตฺตปฺปเภเทน, สงฺคายึสุ มเหสโย.

《如是语》共一百一十二经，诸大仙依“如是说”之体例，结集而诵。

ฉฬภิญฺญา วสิปฺปตฺตา, ปภินฺนปฏิสมฺภิทา;

ยํ ตํ สาสนโธรยฺหา, ธมฺมสงฺคาหกา ปุเร.

六通自在皆成就，四无碍解已圆满；彼为圣教之栋梁，往昔结集正法者。

ตสฺส อตฺถํ ปกาเสตุํ, โปราณฏฺฐกถานยํ;

นิสฺสาย ยา สมารทฺธา, อตฺถสํวณฺณนา มยา.

为开显此经之义，我依循古义注之法，而作此义释。

สา ตตฺถ ปรมตฺถานํ, สุตฺตนฺเตสุ ยถารหํ;

ปกาสนา ปรมตฺถ-ทีปนี นาม นามโต.

此论于诸经中，如理开显胜义，是故得名《胜义灯》。

สมฺปตฺตา ปรินิฏฺฐานํ, อนากุลวินิจฺฉยา;

อฏฺฐตฺตึสปฺปมาณาย, ปาฬิยา ภาณวารโต.

此论抉择明晰，现已究竟圆满，所释圣典篇幅计有三十八诵。

อิติ ตํ สงฺขโรนฺเตน, ยํ ตํ อธิคตํ มยา;

ปุญฺญํ ตสฺสานุภาเวน, โลกนาถสฺส สาสนํ.

我因撰此释论，所获之功德，愿以此殊胜力，

โอคาเหตฺวา วิสุทฺธาย, สีลาทิปฏิปตฺติยา;

สพฺเพปิ ปาณิโน โหนฺตุ, วิมุตฺติรสภาคิโน.

令一切有情深入世尊教法，行持清净戒等，共飨解脱之味。

จิรํ [Pg.355] ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสนํ;

ตสฺมึ สคารวา นิจฺจํ, โหนฺตุ สพฺเพปิ ปาณิโน.

愿正等觉教，久住于世间；愿一切有情，于此常恭敬。

สมฺมา วสฺสตุ กาเลน, เทโวปิ ชคติปฺปติ;

สทฺธมฺมนิรโต โลกํ, ธมฺเมเนว ปสาสตูติ.

愿天依时降甘雨，世间主者乐正法，恒以正法治天下。

อิติ พทรติตฺถวิหารวาสินา อาจริยธมฺมปาเลน กตา

此为住于跋陀罗铁塔寺的法护阿阇梨所作。

อิติวุตฺตกสฺส อฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

《如是语》义注终。