1Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.
Vuttodayaṃ
वुत्तोदय
1. Saññāparibhāsāniddesa-paṭhamapariccheda
१. संज्ञा आणि परिभाषा निर्देश - प्रथम परिच्छेद
Ratanattayappaṇāma
त्रिरत्न वंदना
1.
१.
Nama’tthu jana santāna, tama santāna bhedino;
Dhammu’jjalanta rucino, munindo’dāta rocino.
मानवसमूहाच्या अज्ञानाचा (अंधकाराचा) नाश करणाऱ्या, सद्धम्माच्या प्रकाशाने तळपणाऱ्या आणि निर्मळ कांतीने सुशोभित असणाऱ्या मुनींद्रांना (बुद्धांना) माझा नमस्कार असो.
Nimitta
निमित्त
2.
२.
Piṅgalā’cariyādīhi, chandaṃ ya muditaṃ purā;
Suddhamāgadhikānaṃ taṃ, na sādheti yathicchitaṃ.
पूर्वी आचार्य पिंगल इत्यादींनी जे छंदशास्त्र सांगितले आहे, ते शुद्ध मागधी (पाली) भाषा वापरणाऱ्यांच्या इच्छेनुसार पूर्णपणे उपयुक्त ठरत नाही.
Ganthaparimāṇa
ग्रंथाचे परिमाण
3.
३.
Tato māgadhabhāsāya, mattā,vaṇṇa,vibhedanaṃ;
Lakkhya lakkhaṇa saṃyuttaṃ, pasanna’ttha,pada,kkamaṃ.
म्हणून, मागधी भाषेमध्ये (पालीमध्ये), मात्रा आणि वर्णांचे वर्गीकरण करणारे, उदाहरण व नियमांनी युक्त, आणि स्पष्ट अर्थ व सुबोध पदरचना असलेले [हे शास्त्र मी रचतो].
Abhidhānādi
नाव इत्यादी
4.
४.
Idaṃ vuttodayaṃ nāma, lokiya’cchandanissitaṃ;
Ārabhissa’mahaṃ dāni, tesaṃ sukhavibuddhiyā.
लौकिक छंदांवर आधारित असलेल्या या 'वुत्तोदय' नावाच्या ग्रंथाचा आरंभ मी आता त्यांच्या (शिकाऊ लोकांच्या) सुलभ आकलनासाठी करत आहे.
Gaṇasaṅketasaññā
गणसंकेत संज्ञा
5.
५.
Sabbaglā mnā,’digalahū, bhyā’,majjha’nta garū jasā;
Majjha’ntalā ra,te’te’ṭṭha, gaṇā go garu,lo lahu.
सर्व गुरू असलेला 'म' गण, सर्व लघू असलेला 'न' गण; आधी गुरू असलेला 'भ' गण, आधी लघू असलेला 'य' गण; मध्ये गुरू असलेला 'ज' गण, मध्ये लघू असलेला 'र' गण; शेवटी गुरू असलेला 'स' गण, शेवटी लघू असलेला 'त' गण - हे आठ गण आहेत. 'गो' म्हणजे गुरू आणि 'लो' म्हणजे लघू.
Gaṇaniyama
गणांचे नियम
6.
६.
Bha,ja,sā [Pg.192] sabbaga,lahū, pañci’me saṇṭhitā gaṇā;
Ariyādimhi viññeyyā, gaṇo idha catu’kkalo.
भ, ज, स, सर्व-गुरू (म) आणि सर्व-लघू (न) - हे पाच गण निश्चित केले आहेत. अरिया (आर्या) इत्यादी छंदांमध्ये हे जाणावेत. येथे एक गण चार मात्रांचा (चतुष्कल) असतो.
Garu,lahusarūpa
गुरू आणि लघूचे स्वरूप
7.
७.
Saṃyogā’di ca, dīgho ca, niggahītaparo ca, yo;
Garu, vaṅko, pādanto,vā, rasso’ñño mattiko lu’ju.
जो जोडाक्षराच्या आधी येतो, जो दीर्घ स्वर आहे, आणि ज्याच्यापुढे निग्गहीत (अनुस्वार) आहे, तो 'गुरू' समजावा. तो वक्र रेषेने (ऽ) दर्शवला जातो. चरणाच्या शेवटी असलेला स्वरही गुरू मानला जाऊ शकतो. याव्यतिरिक्त इतर र्‍हस्व स्वर हा एक मात्रेचा 'लघू' असतो, जो सरळ रेषेने (।) दर्शवला जातो.
8.
८.
Pare pādādisaṃyoge, yo pubbo garuka’kkharo;
Lahu sa kvaci viññeyyo, tadudāharaṇaṃ yathā.
पुढील चरणाच्या सुरुवातीला जोडाक्षर असल्यास, त्यापूर्वीचे गुरू अक्षर कधीकधी लघू मानले जावे. त्याचे उदाहरण खालीलप्रमाणे आहे:
9.
९.
Dassanarasā’nubhāvane, nibaddhagedhā jinassa’yaṃ janatā;
Vimhayajananī saññata, kriyā nu kaṃ nā’nurañjayati.
जिनांच्या (बुद्धांच्या) दर्शनाचा रस अनुभवण्यात मग्न झालेली ही जनता; त्यांची आश्चर्यकारक आणि संयमित क्रिया कोणाचे मन रंजित करत नाही?
10.
१०.
Viññeyyā lokato saññā, samuddo,su,rasādinaṃ;
Pādoñeyyo catutthaṃ’so, padacchedo yatī bhave.
समुद्र (४), सुर (३३), रस (६) इत्यादी संज्ञा लोकव्यवहारावरून समजून घ्याव्यात. चरणाचा चौथा भाग म्हणजे 'पाद' (चरण) होय. शब्दाचा जेथे छेद (विराम) होतो, त्याला 'यती' म्हणतात.
11.
११.
Sama,maḍḍhasamaṃ, vuttaṃ, visamaṃ cā’paraṃ tidhā;
Samā lakkhaṇato pādā, cattāro yassa taṃ samaṃ.
वृत्त (छंद) हे सम, अर्धसम आणि विषम असे तीन प्रकारचे असते. ज्याचे चारही चरण लक्षणांच्या दृष्टीने समान असतात, ते 'सम वृत्त' होय.
12.
१२.
Yassa’ntimena dutiyo, tatiyenā’dimo samo;
Ta’daḍḍhasama, maññaṃ tu, bhinna lakkhaṇa pādikaṃ.
ज्याचा दुसरा चरण चौथ्या चरणासारखा आणि पहिला चरण तिसऱ्या चरणासारखा असतो, ते 'अर्धसम वृत्त' होय. याहून भिन्न लक्षणे असलेले चरण असणारे वृत्त 'विषम वृत्त' होय.
13.
१३.
Pāda’mekakkharā’rabbha, yāva chabbīsata’kkharā;
Bhave pādehi taṃ chandaṃ, nānānāmo’ditaṃ tato.
एका अक्षरापासून सुरू करून प्रत्येक चरणात सव्वीस अक्षरांपर्यंत असणारे छंद विविध नावांनी ओळखले जातात.
14.
१४.
Daṇḍakā caṇḍavuṭṭhyā’di, pādehi chahi, tīhi tu;
‘Gāthā’ti ca paratthe’vaṃ, chando saññā pakāsitā.
दंडक, चंडवृष्टी इत्यादी छंद, तसेच सहा किंवा तीन चरणांचे छंद इतरत्र 'गाथा' या सामान्य संज्ञेने ओळखले जातात. अशा प्रकारे छंदांच्या संज्ञा स्पष्ट केल्या आहेत.
15.
१५.
Anantaro’ditaṃ ca’ñña, metaṃ sāmañña nāmato;
‘Gāthā’icceva niddiṭṭhaṃ, munindavacane pana.
परंतु मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) वचनांमध्ये (त्रिपिटकात) नुकतेच सांगितलेले आणि इतर सर्व छंद सामान्यतः 'गाथा' या नावानेच निर्दिष्ट केले आहेत.
16.
१६.
Visesanāmato kiñci, gahetvā sabbatho’citaṃ;
Dassayissāma’haṃ te’ttha, nāmānā’vi bhavissare.
त्यांतील काही विशेष नावे घेऊन, सर्वथा योग्य पद्धतीने मी ती येथे दाखवीन, जेणेकरून त्यांची नावे स्पष्ट होतील.
Iti vuttodaye chandasi saññāparibhāsā niddeso nāma
अशा प्रकारे 'वुत्तोदय' छंदशास्त्रातील संज्ञा आणि परिभाषा निर्देश नावाचा
Paṭhamo paricchedo.
पहिला परिच्छेद समाप्त.
2. Mattāvuttiniddesa-dutiyapariccheda
२. मात्रावृत्त निर्देश - द्वितीय परिच्छेद
Gaṇaniyama
गणांचे नियम
17.
१७.
Chaṭṭho’khilalahu,jo [Pg.193] vā,Gayutā’ññe,cha’ggaṇā,na jo visame,;
Ariyāya’ntaḍḍhe lo, chaṭṭho,’nte go,gaṇā cha’ññe.
अरिया (आर्या) छंदात [पहिल्या अर्ध्या भागात] आठ गण असतात. त्यातील सहावा गण एकतर सर्व-लघू (न-गण) किंवा 'ज' गण असतो, किंवा एका लघूने युक्त (ग-युक्त) असतो. विषम स्थानांवर (१, ३, ५) 'ज' गण नसतो. दुसऱ्या अर्ध्या भागात शेवटी एक लघू (लो) असतो, सहावा गण केवळ एक लघू असतो आणि उर्वरित सहा गण असतात.
Yatiniyama
यतीचे नियम
18.
१८.
Paṭhamaḍḍhe chaṭṭho ce,Sabbalahe,’tthā’dilahuni bhavatiyati;
Tapparako,ntepi, sace, carimepi, bhavati catuttho’nte.
पहिल्या अर्ध्या भागात जर सहावा गण सर्व-लघू असेल, तर यती त्याच्या पहिल्या लघू अक्षरावर होते. जर तो पुढील अक्षराशी जोडलेला असेल, तर शेवटीही; आणि जर तो शेवटच्या भागात असेल, तर यती चौथ्या गणाच्या शेवटी होते.
19. Ariyāsāmaññaṃ ce, pubbo’dita lakkhaṇaṃ bhave yassā.
१९. ज्या छंदात पूर्वी सांगितलेली लक्षणे असतात, त्याला 'सामान्य अरिया' (सामान्य आर्या) म्हणतात.
20. Ādima’matha pādayugaṃ, yassā tyaṃ’sehi sā pathyā.
२०. ज्या छंदात पहिल्या दोन चरणांमध्ये (पहिल्या भागात) तीन गणांच्या शेवटी यती असते, ती 'पथ्या' होय.
21.
२१.
Yattha gaṇattaya mullaṅghi,Yo’bhayatthā’dimo bhave vipulā.
ज्या छंदात दोन्ही भागांत पहिल्या तीन गणांचे उल्लंघन करून यती येते, ती 'विपुला' होय.
22. Garumajjhago jakāro, catutthako dutiyako capalā.
२२. ज्या छंदात दुसरा आणि चौथा गण हा मध्य-गुरू असलेला 'ज' गण असतो, ती 'चपला' होय.
23.
२३.
Capalā’gatā’khilaṃ ce, dalā’dimaṃ lakkhaṇaṃ bhajati yassā;
Pathyālakkhaṇa’maññaṃ, mukhacapalā nāma sā bhavati.
ज्या छंदाचा पहिला भाग (पूर्वार्ध) चपलाची सर्व लक्षणे धारण करतो आणि दुसरा भाग (उत्तरार्ध) पथ्याची लक्षणे धारण करतो, ती 'मुखचपला' होय.
24.
२४.
Pathyāya lakkhaṇaṃ ce, paṭhamaḍḍhe lakkhaṇaṃ tu capalāya;
Dutiye dale’tha yassā, pakittitā sā jaghanacapalā.
ज्याच्या पहिल्या भागात पथ्याची लक्षणे आणि दुसऱ्या भागात चपलाची लक्षणे असतात, ती 'जघनचपला' म्हणून ओळखली जाते.
Ariyājātiyo.
अरिया (आर्या) जातीचे प्रकार.
25.
२५.
Sabbaṃpaṭhamadale yadi, lakkhaṇa’mariyāya vutta’mubhayesu;
Yassā dalesu yuttaṃ,Vuttā sā gīti vutta yati lalitā.
जर आर्या छंदाच्या पहिल्या अर्ध्या भागाचे (पूर्वार्धाचे) लक्षण दोन्ही अर्ध्या भागांत लागू होत असेल आणि त्यात सुंदर यती असेल, तर त्याला 'गीती' छंद म्हणतात.
26.
२६.
Ariyāyaṃ dutiya’ḍḍhe, gaditā’khilalakkhaṇaṃ yaṃ taṃ;
Bhavati dalesu’bhayesupi,Yadi yassā sā’ya mupagīti.
जर आर्या छंदाच्या दुसऱ्या अर्ध्या भागाचे (उत्तरार्धाचे) संपूर्ण लक्षण दोन्ही अर्ध्या भागांत लागू होत असेल, तर त्याला 'उपगीती' छंद म्हणतात.
27.
२७.
Ariyāya’ḍḍhadvitayaṃ, pubbodita lakkhaṇo’petaṃ;
Vipariyayenā’bhihitaṃ,Yassā sambhavati ce’ha so’ggīti.
जर आर्या छंदाचे पूर्वी सांगितलेल्या लक्षणांनी युक्त असलेले दोन्ही अर्धे भाग उलट क्रमाने आले, तर त्याला येथे 'उद्गीती' (उग्गीती) छंद म्हणतात.
28.
२८.
Ariyāpubba’ḍḍhaṃ [Pg.194] yadi, garune’kenā’dhikena nidhane yuttaṃ;
Yadi pubba’ḍḍhasamānaṃ, dala mitaraṃ co’ditā’ya’mariyāgīti.
जर आर्या छंदाचा पूर्वार्ध शेवटी एका अधिक गुरूने युक्त असेल आणि दुसरा भागही पूर्वार्धासारखाच असेल, तर त्याला 'आर्यागीती' छंद म्हटले जाते.
Gītijātiyo.
गीतीचे प्रकार (गीती जाती).
29.
२९.
Visame cha siyuṃ kalā mukhe,Same tva’ṭṭha, ra,la,gā, tato’pari;
Vetālīyaṃ ta muccate, lahu chakkaṃ na nirantaraṃ same.
विषम चरणांच्या सुरुवातीला सहा मात्रा आणि सम चरणांच्या सुरुवातीला आठ मात्रा असाव्यात, त्यानंतर 'र' गण, लघू आणि गुरू असावेत; त्याला 'वैतालीय' छंद म्हणतात. सम चरणांमध्ये सलग सहा लघू नसावेत.
30.
३०.
Vetālīyopamaṃ mukhe taṃ,Opacchandasakaṃ ra,yā ya’dante.
जे सुरुवातीला वैतालीय छंदासारखेच असते, परंतु ज्याच्या शेवटी 'र' आणि 'य' गण असतात, त्याला 'औपच्छन्दसक' छंद म्हणतात.
31. Āpātalikā kathitā’yaṃ, bhagagā’nte yadi pubbamiva’ññaṃ.
३१. जर इतर सर्व भाग पूर्वीप्रमाणेच असेल, परंतु शेवटी 'भ' गण आणि दोन गुरू (भ, ग, गा) असतील, तर त्याला 'आपातलिका' छंद म्हटले जाते.
32.
३२.
Yadā’dito dakkhiṇantikā,Ṭhite’ttha pādesvā’khilesu jo.
जेव्हा या छंदाच्या सर्व चरणांच्या सुरुवातीला 'ज' गण असतो, तेव्हा त्याला 'दक्षिणांतिका' छंद म्हणतात.
33.
३३.
‘Udiccavuttī’ti vuccate,Jo cā’do visamesu saṇṭhito.
जर विषम चरणांच्या सुरुवातीला 'ज' गण असेल, तर त्याला 'उदीच्यवृत्ती' छंद म्हणतात.
34. Pubbattha, samesu ce ga, jā, ‘paccavutti’ ruditā’ti saṇṭhitā.
३४. जर पूर्वोक्त लक्षणांमध्ये सम चरणांच्या सुरुवातीला 'ग' आणि 'ज' गण असतील, तर त्याला 'प्रतीच्यवृत्ती' (पच्चवृत्ती) छंद म्हणतात.
35.
३५.
Samāsamā’trā’dinaṃ samā,Saṃyutā bhavati taṃ pavattakaṃ.
जेव्हा सम आणि विषम चरणांच्या मात्रांचे संयोजन होते, तेव्हा त्याला 'प्रवर्तक' (पवत्तक) छंद म्हणतात.
36. Assa sā sama katā’ parantikā.
३६. जर याचे सम चरण समान केले, तर तो 'अपरांतिका' छंद होतो.
37. Tada’ññajā cāruhāsinī.
३७. याहून भिन्न प्रकारे निर्माण होणाऱ्या छंदाला 'चारुहासिनी' म्हणतात.
Vetālīyajātiyo.
वैतालीयचे प्रकार (वैतालीय जाती).
38. Dvika vihata vasu lahu acaladhiti ri’ha.
३८. येथे सोळा (दोन गुणिले आठ) लघू अक्षरे असलेला छंद 'अचलधृती' (अचलधिती) म्हणून ओळखला जातो.
39. Mattāsamakaṃ navamo lga’nte.
३९. ज्याच्या शेवटी लघू आणि गुरू असतात आणि नववे अक्षर लघू असते, तो 'मात्रासमक' छंद होय.
40. Jo nlā’ thavā’ṇṇavā visiloko.
४०. जर आठव्या अक्षरानंतर 'ज' गण किंवा 'न' गण आणि लघू असेल, तर तो 'विशिलोक' (विष्लॉक) छंद होतो.
41. Tadvayato vānavāsikā’khyā.
४१. त्या दोघांच्या मिश्रणाने बनलेल्या छंदाला 'वानवासिका' म्हणतात.
42. Pañca,ṭṭha,navasu yadi lo citrā.
४२. जर पाचव्या, आठव्या आणि नवव्या स्थानावर लघू असेल, तर तो 'चित्रा' छंद होतो.
43. Ga,lyā’ṭṭhahi ce’sā vu’pacitrā.
४३. जर आठव्या स्थानावर गुरू आणि लघू असतील, तर त्याला 'उपचित्रा' छंद म्हणतात.
44.
४४.
Ya’matīta lakkhaṇa visesa yutaṃ, (citrā)Mattā samā’di pādā’bhihitaṃ;
(Visiloka)Aniyata vutta parimāṇa sahitaṃ, (vānavāsikā)Pathitaṃ janesu pādākulakaṃ. (visiloka)
जे वरील विशिष्ट लक्षणांनी युक्त असते, ज्याचे चरण मात्रासमक इत्यादींनी युक्त असतात आणि ज्याची वृत्त-संख्या अनिश्चित असते, त्याला लोकांमध्ये 'पादाकुलक' छंद म्हटले जाते.
Mattāsamaka jātiyo.
मात्रासमकचे प्रकार (मात्रासमक जाती).
45.
४५.
Vinā [Pg.195] vaṇṇehi mattā gā, vinā vaṇṇā garūhi tu;
Vinā lahūhi garavo, dale pathyādino matā.
वर्णांशिवाय मात्रा मोजल्या जातात, वर्णांशिवाय गुरू मोजले जातात; लघूंशिवाय केवळ गुरूच पथ्या इत्यादींच्या अर्ध्या भागात मानले जातात.
Iti vuttodaye chandasi mattāvuttiniddeso nāma
अशा प्रकारे 'वृत्तोदय' छंदशास्त्रामध्ये 'मात्रावृत्ती निर्देश' नावाचा दुसरा परिच्छेद समाप्त झाला.
Dutiyo paricchedo.
दुसरा परिच्छेद.
3. Samavuttiniddesa-tatiyapariccheda
३. समवृत्ती निर्देश - तिसरा परिच्छेद.
46. Tyā’ ce tanumajjhā.
४६. जर 'त' आणि 'य' गण असतील, तर तो 'तनुमध्या' छंद होतो.
Gāyattī.
गायत्री छंद.
47. Kumāra lalitā jsgā.
४७. 'कुमारललिता' छंदात 'ज' गण, 'स' गण आणि एक गुरू (ज, स, गा) असतात.
Uṇhikā.
उष्णिहा (उण्हिका) छंद.
48. Citrapadā yadi bhā gā.
४८. जर दोन 'भ' गण आणि दोन गुरू (भ, भ, गा, गा) असतील, तर तो 'चित्रपदा' छंद होतो.
49. Mo mo go go vijjummālā.
४९. जर दोन 'म' गण आणि दोन गुरू (म, म, गो, गो) असतील, तर तो 'विद्युन्माला' (विज्जुम्माला) छंद होतो.
50. Bhā ta, la, gā māṇavakaṃ.
५०. जर 'भ' गण, 'त' गण, एक लघू आणि एक गुरू (भ, त, ल, गा) असतील, तर तो 'माणवक' छंद होतो.
51. Glā samānikā ra,jā ca.
५१. जर 'र' गण, 'ज' गण, एक गुरू आणि एक लघू (र, ज, ग, ल) असतील, तर तो 'समानिका' छंद होतो.
52. Pamāṇikā ja, rā la, gā.
५२. जर 'ज' गण, 'र' गण, एक लघू आणि एक गुरू (ज, र, ल, गा) असतील, तर तो 'प्रमाणिका' (पमाणिका) छंद होतो.
Anuṭṭhubhā.
अनुष्टुभा (अनुष्टुभ्) छंद.
53. Rā na,sā yadi halamukhī.
५३. जर 'र' गण, 'न' गण आणि 'स' गण असतील, तर तो 'हलमुखी' छंद होतो.
54. Bhujaga susu saṭā nā mo.
५४. 'भुजगशिशुसृता' (भुजगसुसुसटा) छंदात 'न' गण आणि 'म' गण असतात.
Brahatī.
बृहती (ब्रहती) छंद.
55. Msājgā suddhavirājitaṃ mataṃ.
५५. म, स, ज आणि दोन गुरू (ग, ग) यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'शुद्धविराजित' मानले जाते.
56. Mnā yo go yadi paṇavo khyāto.
५६. जर म, न, य आणि एक गुरू असेल, तर ते 'पणव' वृत्त म्हणून ओळखले जाते.
57. Mbhā sa,gayuttā rummavatī sā.
५७. म, भ, स आणि एका गुरूने युक्त असलेल्या वृत्ताला 'रुम्मवती' म्हणतात.
58. Ñeyyā mattā ma, bha, sa, gayuttā.
५८. म, भ, स आणि एका गुरूने युक्त असलेल्या वृत्ताला 'मत्ता' म्हणून जाणावे.
59. Campakamālā ce bha, ma, sā go.
५९. जर भ, म, स आणि एक गुरू असेल, तर ते 'चम्पकमाला' वृत्त होय.
60. Na, ra, ja, gehi sā manoramā.
६०. न, र, ज आणि एका गुरूने युक्त असलेल्या वृत्ताला 'मनोरमा' म्हणतात.
61. Ubbhāsakaṃ taṃ ce to ma, rā lca.
६१. जर त, म, र, एक लघु आणि एक गुरू असेल, तर त्याला 'उब्भासक' म्हणतात.
62. To jā garunā’ya’mupaṭṭhitā.
६२. दोन त, एक ज आणि एका गुरूने युक्त असलेल्या या वृत्ताला 'उपट्टिता' म्हणतात.
Panti.
पंती (दहा अक्षरांचा वर्ग).
63. Indādikā [Pg.196] tā vajirā ja, gā go.
६३. दोन त, एक ज आणि दोन गुरू यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'इन्द्रवजिरा' म्हणतात.
64. Upādikā sā’va ja,tā ja,gā go.
६४. तशीच, जर ज, त, ज आणि दोन गुरू असतील, तर त्याला 'उपेन्द्रवजिरा' म्हणतात.
65.
६५.
Anantaro’dīrita lakkhaṇā ce, (upendavajira)Pādā vimissā upajātiyo tā;
(Indavajira)Evaṃ kila’ññāsupi missitāsu, (indavajira)Vadanti jātisvida’ meva nāmaṃ. (upendavajira)
जर आधी सांगितलेली लक्षणे असलेले चरण मिश्रित असतील, तर त्यांना 'उपजाती' म्हणतात. अशा प्रकारे इतर वृत्तांच्या मिश्रणातही या छंदप्रकारात हेच नाव दिले जाते.
66. Na, ja, ja, la, gā gaditā sumukhī.
६६. न, ज, ज, एक लघु आणि एक गुरू यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'सुमुखी' म्हटले जाते.
67. Dodhaka micchati ce bha,bha,bhā gā.
६७. जर तीन भ आणि दोन गुरू असतील, तर त्याला 'दोधक' वृत्त म्हणतात.
68. Veda,ssehi,dhtā tgagā,sālinī sā.
६८. चार (वेद) आणि सात (अश्व) अक्षरांवर यती असणारे, दोन त, एक ज आणि दोन गुरू यांनी युक्त असलेले वृत्त म्हणजे 'शालिनी' होय.
69. Vātommī sā, yati sā mbhā ta, gā go.
६९. म, भ, त आणि दोन गुरू यांनी युक्त असलेल्या आणि त्याच ठिकाणी यती असणाऱ्या वृत्ताला 'वातोर्मी' म्हणतात.
70. Bhā ta, na, gā go’su, rasa sirī sā.
७०. भ, त, न आणि दोन गुरू यांनी युक्त असलेल्या, तसेच पाच (बाण) आणि सहा (रस) अक्षरांवर यती असणाऱ्या वृत्ताला 'श्री' म्हणतात.
71. Ro na, rā iha rathoddhatā la, gā.
७१. र, न, र, एक लघु आणि एक गुरू यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला येथे 'रथोद्धता' म्हणतात.
72. Svāgate’ti ra, na, bhā garukā dve.
७२. र, न, भ आणि दोन गुरू यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'स्वागता' म्हणतात.
73. Na,na,ra,lahu,garūhi bhaddikā.
७३. दोन न, एक र, एक लघु आणि एक गुरू यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'भद्रिका' म्हणतात.
Tiṭṭhubhā.
तिट्ठुभा (अकरा अक्षरांचा वर्ग).
74. Vadanti vaṃsaṭṭhami’daṃ ja, tā ja, rā.
७४. ज, त, ज, र यांनी युक्त असलेल्या या वृत्ताला 'वंशस्था' म्हणतात.
75. Sā indavaṃsā khalu yattha tā ja,rā.
७५. जेथे दोन त, एक ज आणि एक र असेल, त्याला खरोखर 'इन्द्रवंशा' म्हणतात.
76. Idha toṭaka mambudhi,sehi mitaṃ.
७६. येथे चार 'स' गणांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'तोटक' म्हणतात.
77. Dutavilambita māha na, bhā bha,rā.
७७. न, bh, bh, र यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'द्रुतविलंबित' म्हटले आहे.
78. Vasu yuga viratī nā,myā’ puṭo’yaṃ.
७८. आठ (वसु) आणि चार (युग) अक्षरांवर यती असणाऱ्या, दोन न, एक म आणि एक य यांनी युक्त असलेल्या या वृत्ताला 'पुट' म्हणतात.
79. Na, ya, sahitā nyā’ kusumavicittā.
७९. दोन न आणि दोन य यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'कुसुमविचित्रा' म्हणतात.
80. Bhujaṅga’ppayātaṃ bhave veda, yehi.
८०. चार 'य' गणांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'भुजंगप्रयात' म्हणतात.
81. Na, bha, ja, rehi bhavati’ppiyaṃvadā.
८१. न, भ, ज, र यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'प्रियंवदा' म्हणतात.
82. Vuttā sudhīhi lalitā ta, bhā ja, rā.
८२. त, भ, ज, र यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला विद्वानांनी 'ललिता' म्हटले आहे.
83. Pamitakkharā sa, ja, sa,sehu’ditā.
८३. स, ज, स, स यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'प्रमिताक्षरा' म्हटले आहे.
84. Na,na,bha,ra,sahitā’bhihitu’jjalā.
८४. दोन न, एक भ आणि एक र यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'उज्ज्वला' म्हटले आहे.
85. Pañca’ssa’cchinnā, vessadevī ma,mā yā.
८५. पाच आणि सात अक्षरांवर यती असणाऱ्या, दोन म आणि दोन य यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'वैश्वदेवी' म्हणतात.
86. Bhavati [Pg.197] hi tāmarasaṃ na, ja, jā yo.
८६. न, ज, ज, य यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला 'तामरस' म्हणतात.
87. ‘Kamalā’ti ñeyyā sa,ya,sehi yo ce.
८७. जर स, य, स, य असेल, तर त्याला 'कमला' म्हणून जाणावे.
Jagatī.
जगती (बारा अक्षरांचा वर्ग).
88. Mnā jrā go, tidasayati’ppahassiṇī sā.
८८. म, न, ज, र आणि एक गुरू यांनी युक्त असलेल्या, तसेच तेरा अक्षरांवर यती असणाऱ्या वृत्ताला 'प्रहर्षिणी' म्हणतात.
89. Catu,ggahe,hi’ha rucirā, ja,bhā sja,gā.
८९. चार आणि नऊ अक्षरांवर यती असणाऱ्या, ज, भ, स, ज आणि एक गुरू यांनी युक्त असलेल्या वृत्ताला येथे 'रुचिरा' म्हणतात.
Atijagatī.
अतिजगती (तेरा अक्षरांचा वर्ग).
90. Na,na,ra,sa,lahu,gā,sarehi’parājitā.
९०. दोन न, एक र, एक स, एक लघु आणि एक गुरू यांनी युक्त असलेल्या, तसेच स्वरांवर (सात अक्षरांवर) यती असणाऱ्या वृत्ताला 'अपराजिता' म्हणतात.
91. Na,na,bha,na,la,gi’ti,ppaharaṇakalikā.
९१. 'न', 'न', 'भ', 'न', 'ल' आणि 'ग' (गुरू) हे 'प्पहारणकलिका' वृत्त होय.
92. Vuttā vasantatilakā ta,bha,jā ja,gā go.
९२. 'त', 'भ', 'ज', 'ज' आणि दोन 'ग' (गुरू) हे 'वसंततिलका' वृत्त म्हटले जाते.
Sakkarī.
सक्करी (छंद).
93. Dvihata haya lahu ra’tha gi’ti sasikalā.
९३. दोन वेळा हय (७) आणि लघु, 'र' व 'ग' हे 'ससिकला' वृत्त होय.
94. Vasu,haya,yati ri’ha,maṇiguṇanikaro.
९४. येथे वसु (८) आणि हय (७) वर यती असणारे 'मणीगुणनिकर' वृत्त होय.
95. Na,na,ma,ya,ya,yutā’yaṃ,mālinī bhogi’sīhi.
९५. 'न', 'न', 'म', 'य', 'य' यांनी युक्त आणि भोगी (८) व ईश (७) वर यती असणारे हे 'मालिनी' वृत्त होय.
96. Bhavati na,jā,bha,jā rasahitā pabhaddakaṃ.
९६. 'न', 'ज', 'भ', 'ज' आणि 'र' यांनी युक्त असणारे 'पभद्द्क' वृत्त होते.
Atisakkarī.
अतिसक्करी (छंद).
97. Na,ja,bha,ja,rā sadā bhavati vāṇinī ga, yuttā.
९७. 'न', 'ज', 'भ', 'ज', 'र' आणि 'ग' (गुरू) ने युक्त असणारे नेहमी 'वाणिनी' वृत्त होते.
Aṭṭhi.
अठ्ठी (छंद).
98. Ya, mā no so bhalgā, rasa, haravirāmā sikharaṇī.
९८. 'य', 'म', 'न', 'स', 'भ', 'ल' आणि 'ग' असून रस (६) आणि हर (११) वर विराम (यती) असणारे 'सिखरिणी' वृत्त होय.
99. Rasa, yugi, sito, no so mrā slā, gya’dā hariṇī tadā.
९९. रस (६), युग (४) आणि हय (७) वर यती असणारे, 'न', 'स', 'म', 'र', 'स', 'ल' आणि 'ग' असलेले तेव्हा 'हरिणी' वृत्त होय.
100. Mandakkantā, ma,bha,na,ta,ta,gā, go yugu,tva,ssakehi.
१००. 'म', 'भ', 'न', 'त', 'त' आणि दोन 'ग' (गुरू) असून युग (४), ऋतु (६) आणि अश्व (७) वर यती असणारे 'मन्दक्कान्ता' वृत्त होय.
Accaṭṭhi.
अच्चठ्ठी (छंद).
101. Mo to no yo yā, kusumitalatā, vellitā’ kkhu,tvi,sīhi.
१०१. 'म', 'त', 'न', 'य', 'य', 'य' असून अक्ष (५), ऋतु (६) आणि ईश (७) वर यती असणारे 'कुसुमितलतावेल्लिता' वृत्त होय.
Dhuti.
धुती (छंद).
102. Rasu,tva,ssehi ymā, na,sa,ra,ra,garū, meghavipphujjitā sā.
१०२. रस (६), ऋतु (६) आणि अश्व (७) वर यती असणारे, 'य', 'म', 'न', 'स', 'र', 'र' आणि 'ग' (गुरू) असलेले 'मेघविप्फुज्जिता' वृत्त होय.
103. Akkassehi yati msa,jāsa,ta,ta,gā, saddūlavikkīḷitaṃ.
१०३. अर्क (१२) आणि अश्व (७) वर यती असणारे, 'म', 'स', 'ज', 'स', 'त', 'त' आणि 'ग' (गुरू) असलेले 'सद्दूलविक्कीळित' वृत्त होय.
Atidhuti.
अतिधुती (छंद).
104. Vutta [Pg.198] mīdisaṃ tu nāmato ra,jā ra,jā ra,jā garū,lahū ca.
१०४. 'र', 'ज', 'र', 'ज', 'र', 'ज' आणि गुरू व लघु असणारे अशा प्रकारचे वृत्त या नावाने ओळखले जाते.
Kati.
कती (छंद).
105. Mrā bhnā yo yo’tra yena,tti,muni, yatiyutā, sandharā kittitā’yaṃ.
१०५. 'म', 'र', 'भ', 'न', 'य', 'य', 'य' असून सात-सात-सात (मुनी) वर यती असणारे हे 'सद्धरा' वृत्त म्हटले गेले आहे.
Pakati.
पकती (छंद).
106. O na,ra,nā ra,nā ca tha garū dasa,kka,viramañhi bhaddaka’midaṃ.
१०६. 'न', 'र', 'न', 'र', 'न' आणि गुरू असून दहा (१०) व अर्क (१२) वर विराम असणारे हे 'भद्द्क' वृत्त होय.
Ākati.
आकती (छंद).
Iti vuttodaye chandasi samavuttiniddeso nāma
अशा प्रकारे, 'वृत्तोदय' छंदशास्त्रातील 'समवुत्तिनिद्देस' (समवृत्तनिर्देश) नावाचा...
Tatiyo paricchedo.
तिसरा परिच्छेद.
4. Aḍḍhasamavuttiniddesa-catutthapariccheda
४. अड्ढसमवुत्तिनिद्देस (अर्धसमवृत्तनिर्देश) - चौथा परिच्छेद.
107.
१०७.
Visame yadi sā sa,la,gā same,Bha,ttayato garukā vu’pacittaṃ.
जर विषम चरणात 'स', 'स', 'स', 'ल', 'ग' आणि सम चरणात तीन 'भ' आणि दोन 'ग' (गुरू) असतील, तर ते 'उपचित्त' वृत्त होय.
108.
१०८.
Bha,ttayato yadi gā dutamajjhā;
Yadi punare’va bhavanti na, jā jyā.
जर (विषम चरणात) तीन 'भ' आणि दोन 'ग' (गुरू) असतील तर ते 'दुतमज्झा' वृत्त होय; आणि जर (सम चरणात) 'न', 'ज', 'ज', 'य' असतील तर...
109.
१०९.
Yadi sa,ttitayaṃ garuyuttaṃ,Vegavatī yadi bha,ttitayā gā.
जर (विषम चरणात) तीन 'स' आणि गुरू असेल, आणि (सम चरणात) तीन 'भ' आणि गुरू असेल, तर ते 'वेगवती' वृत्त होय.
110.
११०.
To jo visame rato garū ce;
Smā jgā bhaddavirāja mettha go ce.
जर विषम चरणात 'त', 'ज', 'र' आणि 'ग' (गुरू) असतील, आणि सम चरणात 'स', 'म', 'ज' आणि दोन 'ग' (गुरू) असतील, तर येथे 'भद्दविराज' वृत्त होते.
111.
१११.
Visame sa, jā sa,garu,yuttā;
Ketumatī same bha,ra,na,gā go.
विषम चरणात 'स', 'ज', 'स' आणि गुरूने युक्त; आणि सम चरणात 'भ', 'र', 'न' आणि दोन 'ग' (गुरू) असतील तर ते 'केतुमती' वृत्त होय.
112.
११२.
Ākhyānakī tā visame ja, gā go;
(Indavajira)Ja,tā ja,gā go tu same’tha pāde. (upendavajira)
विषम चरणात 'त', 'त', 'ज', 'ग', 'ग' (इन्द्रवज्रा) आणि सम चरणात 'ज', 'त', 'ज', 'ग', 'ग' (उपेन्द्रवज्रा) असतील तर ते 'आख्यानकी' वृत्त होय.
113.
११३.
Ja,tā ja,gā go visame same tu;
(Upendavajira)Tā jo ga,gā ce viparītapubbā. (indavajira)
जर विषम चरणात 'ज', 'त', 'ज', 'ग', 'ग' (उपेन्द्रवज्रा) आणि सम चरणात 'त', 'त', 'ज', 'ग', 'ग' (इन्द्रवज्रा) असतील तर ते 'विपरीतपुब्बा' वृत्त होय.
114.
११४.
Sa,sa,to sa,la,gā visame same;
Na,bha,bha,rā bhavate hariṇaplutā.
जर विषम चरणात 'स', 'स', 'त', 'स', 'ल', 'ग' आणि सम चरणात 'न', 'भ', 'भ', 'र' असतील तर ते 'हरिणप्लुता' वृत्त होते.
115.
११५.
Yadi na,na,ra,la,gā na,jā ja,rā,Yadi ca tadā’paravatta micchati.
जर विषम चरणात 'न', 'न', 'र', 'ल', 'ग' आणि सम चरणात 'न', 'ज', 'ज', 'र' असतील तर त्याला 'अपरवत्त' वृत्त मानले जाते.
116.
११६.
Visama [Pg.199] mupagatā na,nā ra,yā ce;
Na,ja,ja,ra,gā samake ca pupphitaggā.
जर विषम चरणात 'न', 'न', 'र', 'य' आणि सम चरणात 'न', 'ज', 'ज', 'र', 'ग' असतील तर ते 'पुप्फितग्गा' वृत्त होय.
Dvayaṃ midaṃ vetālīya’ppabhedo.
हे दोन्ही 'वेतालीइय' वृत्ताचे भेद आहेत.
117.
११७.
Sā yavādikā matī ra,jā ra,jā tva,Same same ja,rā ja,rā garū bhaveyyuṃ.
जर विषम चरणात 'र', 'ज', 'र', 'ज' आणि सम चरणात 'ज', 'र', 'ज', 'र' व गुरू असतील तर ते 'यवादिका' वृत्त मानले जाते.
Iti vuttodaye chandasi aḍḍhasamavuttiniddeso nāma
अशा प्रकारे 'वृत्तोदय' छंदातील 'अर्धसमवृत्त निर्देश' नावाचा
Catuttho paricchedo.
चौथा परिच्छेद समाप्त.
5. Visamavuttiniddesa-pañcamapariccheda
५. विषमवृत्त निर्देश - पाचवा परिच्छेद.
118. Na’ṭṭhakkharesu pādesu, snā’dimhā yo’ṇṇavā vattaṃ.
११८. आठ अक्षरांच्या चरणांमध्ये, सुरुवातीला 'स' आणि 'न' गणांनंतर जर 'य' गण असेल, तर ते 'वक्त्र' वृत्त होते.
119. Samesu sindhuto jena, pathyāvattaṃ pakittitaṃ.
११९. सम चरणांमध्ये चौथ्या अक्षरापासून जर 'ज' गण असेल, तर त्याला 'पथ्यावक्त्र' म्हटले जाते.
120. Ojesu jena sindhuto, ta’meva vīparītā’di.
१२०. विषम चरणांमध्ये चौथ्या अक्षरापासून जर 'ज' गण असेल, तर त्यालाच 'विपरीतपथ्यावक्त्र' म्हटले जाते.
121. Na,kāro ce jaladhito, capalāvatta’micce’taṃ.
१२१. जर चौथ्या अक्षरापासून 'न' गण असेल, तर त्याला 'चपलावक्त्र' असे म्हणतात.
122. Same lo sattamo yassā, vipulā piṅgalassa sā.
१२२. ज्याच्या सम चरणांमध्ये सातवे अक्षर लघु असते, पिङ्गलाचार्यांच्या मते ती 'विपुला' होय.
123. Setavassā’khilesupi.
१२३. सेतव ऋषींच्या मते सर्व चरणांमध्येही (असेच होते).
124. Bhena’ṇṇavā bha’bbipulā.
१२४. चौथ्या अक्षरापासून 'भ' गण असल्यास ती 'भ-विपुला' होय.
125. Eva’maññā ro catutthā.
१२५. त्याचप्रमाणे चौथ्या अक्षरापासून 'र' गण असल्यास ती 'र-विपुला' होते.
126. No’ṇṇavā ce navipulā.
१२६. जर चौथ्या अक्षरापासून 'न' गण असेल, तर ती 'न-विपुला' होय.
127. To’ṇṇavā tathā’ññā siyā.
१२७. तसेच चौथ्या अक्षरापासून 'त' गण असेल, तर ती 'त-विपुला' होते.
Vatta’ppabhedo.
वक्त्र वृत्ताचे भेद.
128.
१२८.
Nadissate’ttha yaṃ chandaṃ, payoge dissate yadi;
Visama’kkharapādaṃ taṃ, gāthā sāmaññanāmato.
येथे जे छंद सांगितले गेले नाहीत, परंतु प्रयोगात आढळतात; आणि ज्यांचे चरण विषम अक्षरांचे असतात, त्यांना सामान्यतः 'गाथा' या नावाने ओळखले जाते.
Iti vuttodaye chandasi visamavutti niddeso nāma
अशा प्रकारे 'वृत्तोदय' छंदातील 'विषमवृत्त निर्देश' नावाचा
Pañcamo paricchedo.
पाचवा परिच्छेद समाप्त.
6. Chappaccayavibhāga-chaṭṭhapariccheda
६. षट्प्रत्यय विभाग - सहावा परिच्छेद.
Patthāranaya
प्रस्तार पद्धती (प्रस्तारनय).
129.
१२९.
Patthāre [Pg.200] sabbage pāde, pubbagā’dho lpa’re samā;
Pubbe garu te ca mime, kattabbā yāva sabbalā.
प्रस्तारामध्ये सर्व गुरु अक्षरांच्या चरणात, पहिल्या गुरूच्या खाली लघु लिहावा आणि उर्वरित अक्षरे समान ठेवावीत; पूर्वीचे जे गुरु होते ते तसेच ठेवावेत, आणि हे सर्व लघु होईपर्यंत करावे.
Naṭṭhanaya
नष्ट पद्धती (नष्टनय).
130.
१३०.
Naṭṭhassa yo bhaveyya’ṅko, tasmiṃ lo’ddhikate same;
Visame tve’kasahite, bhaveyya’ddhikate garu.
नष्ट छंदाचा जो अंक असेल, तो सम असल्यास त्याला अर्धे करून 'लघु' लिहावा; आणि विषम असल्यास त्यात एक मिळवून अर्धे करावे आणि 'गुरु' लिहावा.
Uddiṭṭhanaya
उद्दिष्ट पद्धती (उद्दिष्टनय).
131.
१३१.
Ekā’dinukkamena’ṅke, pubbādho dviguṇe likhe;
Missakehi lahuṭṭhehi, se’kehu’ddiṭṭhakaṃ bhave.
एक इत्यादी अनुक्रमाने अंकाखाली दुप्पट अंक लिहावेत; लघु अक्षरांच्या स्थानावरील अंकांची बेरीज करून त्यात एक मिळवल्यास 'उद्दिष्ट' अंक प्राप्त होतो.
Sabbagalakriyanaya
सर्वगुरु-लघु क्रिया पद्धती.
132.
१३२.
Vutta’kkhara samā saṅkhyā, likkhya seko’parū’pari;
Ekekahīna mekādi, nu’ṭṭhāne sabbagādikaṃ.
वृत्ताच्या अक्षरांच्या संख्येइतके अंक एकावर एक (एक मिळवून) लिहावेत; एक-एक कमी करत एक इत्यादी स्थानांवर सर्वगुरु इत्यादींची संख्या मिळते.
Vuttasaṅkhyānaya
वृत्तसंख्या पद्धती.
133.
१३३.
Garukriyā’ṅka sandohe, bhave saṅkhyā vimissite;
Uddiṭṭha’ṅka samāhāro, se’ko ve’maṃ samā’naye.
गुरु-लघु क्रियांच्या अंकांच्या समूहात मिश्रित संख्या असते; उद्दिष्ट अंकांच्या बेरजेमध्ये एक मिळवल्यास ही संख्या प्राप्त होते.
Vuttaaddhānaya
वृत्ताध्व पद्धती (छंदाच्या जागेचे प्रमाण).
134.
१३४.
Saṅkhyeva dviguṇe’kūnā, vitthārā’yāmasambhavā;
Vuttassa’ddha’ntarānañca, garulānañca aṅgulaṃ.
एकूण संख्येच्या दुपटीपेक्षा एक कमी, विस्तार आणि लांबीच्या प्रमाणात; वृत्ताच्या मधील अंतरासाठी आणि गुरु-लघूसाठी एक अंगूळ जागा असावी.
Iti vuttodaye chandasi chappaccayavibhāgo nāma
अशा प्रकारे 'वृत्तोदय' छंदातील 'षट्प्रत्यय विभाग' नावाचा
Chaṭṭho paricchedo.
सहावा परिच्छेद समाप्त.
Nigamana
उपसंहार (निगमन).
135.
१३५.
Sela’ntarā’yatana [Pg.201] vāsika sīla’tthera,Pādo garu gguṇagaru jjayataṃ mame’so;
Yassa ppabhāva’mavalamba maye’disopi,Sampādito’bhimata siddhikaro parattho.
शैलान्तर विहारात राहणारे माझे आदरणीय गुरु शीलस्थेवीर, जे गुणांनी थोर आहेत, ते विजयी होवोत; ज्यांच्या प्रभावाचा अवलंब करून माझ्यासारख्यानेही हा इतरांचे कल्याण करणारा आणि इच्छित साध्य करणारा ग्रंथ पूर्ण केला आहे.
136.
१३६.
Parattha sampādanato, puññenā’dhigatena’haṃ;
Parattha sampādanako, bhaveyyaṃ jāti jātiyaṃ.
इतरांचे कल्याण साधल्यामुळे मला जे पुण्य प्राप्त झाले आहे, त्या पुण्याच्या बळावर मी प्रत्येक जन्मात परोपकार (इतरांचे कल्याण) करणारा व्हावे.
137.
१३७.
Avalokita mattena, yathā chappaccayā mayā;
Sādhitā sādhayante’va, micchitatthampi pāṇinoti.
ज्याप्रमाणे केवळ अवलोकनाने मी हे सहा प्रत्यय सिद्ध केले आहेत, त्याचप्रमाणे सर्व प्राणी देखील त्यांच्या इच्छित गोष्टी साध्य करोत.
Iti saṅgharakkhitamahāsāmittherena viracitaṃ
अशा प्रकारे संघरक्षित महासामी स्थेविरांनी रचलेला
Vuttodayappakaraṇaṃ pariniṭṭhitaṃ.
'वृत्तोदय' हा ग्रंथ समाप्त झाला.