နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ඒ භාග්‍යවත් වූ, අර්හත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා.

သံယုတ္တနိကာယေ

සංයුත්ත නිකායෙහි

သဠာယတနဝဂ္ဂ-အဋ္ဌကထာ

සළායතන වර්ග අට්ඨකථාව

၁. သဠာယတနသံယုတ္တံ

1. සළායතන සංයුත්තය

၁. အနိစ္စဝဂ္ဂေါ

1. අනිච්ච වර්ගය

၁. အဇ္ဈတ္တာနိစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. අජ්ඣත්තානිච්ච සූත්‍ර වර්ණනාව

၁. သဠာယတနဝဂ္ဂဿ [Pg.1] ပဌမေ စက္ခုန္တိ ဒွေ စက္ခူနိ – ဉာဏစက္ခု စေဝ မံသစက္ခု စ. တတ္ထ ဉာဏစက္ခု ပဉ္စဝိဓံ – ဗုဒ္ဓစက္ခု, ဓမ္မစက္ခု, သမန္တစက္ခု, ဒိဗ္ဗစက္ခု, ပညာစက္ခူတိ. တေသု ဗုဒ္ဓစက္ခု နာမ အာသယာနုသယဉာဏဉ္စေဝ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏဉ္စ, ယံ – ‘‘ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ လောကံ ဝေါလောကေန္တော’’တိ (မဟာဝ. ၉; မ. နိ. ၁.၂၈၃; ၂.၃၃၈) အာဂတံ. ဓမ္မစက္ခု နာမ ဟေဋ္ဌိမာ တယော မဂ္ဂါ တီဏိ စ ဖလာနိ, ယံ – ‘‘ဝိရဇံ ဝီတမလံ ဓမ္မစက္ခုံ ဥဒပါဒီ’’တိ (မဟာဝ. ၁၆; မ. နိ. ၂.၃၉၅) အာဂတံ. သမန္တစက္ခု နာမ သဗ္ဗညုတညာဏံ, ယံ – ‘‘ပါသာဒမာရုယှ သမန္တစက္ခူ’’တိ (မဟာဝ. ၈; မ. နိ. ၁.၂၈၂; ၂.၃၃၈) အာဂတံ. ဒိဗ္ဗစက္ခု နာမ အာလောကဖရဏေန ဥပ္ပန္နံ ဉာဏံ, ယံ – ‘‘ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဝိသုဒ္ဓေနာ’’တိ (ပါရာ. ၁၃; မ. နိ. ၂.၃၄၁) အာဂတံ. ပညာစက္ခု နာမ စတုသစ္စပရိစ္ဆေဒကဉာဏံ, ယံ – ‘‘စက္ခုံ ဥဒပါဒီ’’တိ (သ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၅) အာဂတံ.

1. සළායතන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, ‘චක්ඛු’ යනු ඥාන චක්ඛු සහ මංස චක්ඛු වශයෙන් ඇස් දෙකකි. එහි ඥාන චක්ඛුව බුද්ධ චක්ඛු, ධම්ම චක්ඛු, සමන්ත චක්ඛු, දිබ්බ චක්ඛු සහ පඤ්ඤා චක්ඛු වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. ඒ අතුරින් බුද්ධ චක්ඛු යනු සත්වයන්ගේ ආශය හා අනුශය දැනගන්නා ඥානයත්, ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මෝරා ඇති නැති බව දැනගන්නා ඥානයත් වේ. එය ‘බුද්ධ චක්ඛුයෙන් ලොව බලන සේක්’ යනාදී තැන්වල එයි. ධම්ම චක්ඛු යනු පහළ මග තිදෙන සහ ඵල තිදෙනයි. එය ‘ක්ලේශ රජස් රහිත වූ, මලකඩ රහිත වූ ධම්ම චක්ඛුව පහළ විය’ යනාදී තැන්වල එයි. සමන්ත චක්ඛු යනු සර්වඥතා ඥානයයි. එය ‘ප්‍රාසාදයට නැඟී සමන්ත චක්ඛු ඇත්තා වූ’ යනාදී තැන්වල එයි. දිබ්බ චක්ඛු යනු ආලෝක කසිණ වැඩීමෙන් උපන් ඥානයයි. එය ‘පිරිසිදු වූ දිවැසින්’ යනාදී තැන්වල එයි. පඤ්ඤා චක්ඛු යනු සිවුසච්චය පිරිසිඳ දකින ඥානයයි. එය ‘ඇස (ඥානය) පහළ විය’ යනාදී තැන්වල එයි.

မံသစက္ခုပိ [Pg.2] ဒုဝိဓံ – သသမ္ဘာရစက္ခု, ပသာဒစက္ခူတိ. တေသု ယွာယံ အက္ခိကူပကေ အက္ခိပဋလေဟိ ပရိဝါရိတော မံသပိဏ္ဍော, ယတ္ထ စတဿော ဓာတုယော ဝဏ္ဏဂန္ဓရသောဇာ သမ္ဘဝေါ ဇီဝိတံ ဘာဝေါ စက္ခုပသာဒေါ ကာယပသာဒေါတိ သင်္ခေပတော တေရသ သမ္ဘာရာ ဟောန္တိ. ဝိတ္ထာရတော ပန စတဿော ဓာတုယော ဝဏ္ဏဂန္ဓရသောဇာ သမ္ဘဝေါတိ ဣမေ နဝ စတုသမုဋ္ဌာနဝသေန ဆတ္တိံသ, ဇီဝိတံ ဘာဝေါ စက္ခုပသာဒေါ ကာယပသာဒေါတိ ဣမေ ကမ္မသမုဋ္ဌာနာ တာဝ စတ္တာရောတိ စတ္တာရီသ သမ္ဘာရာ ဟောန္တိ. ဣဒံ သသမ္ဘာရစက္ခု နာမ. ယံ ပနေတ္ထ သေတမဏ္ဍလပရိစ္ဆိန္နေန ကဏှမဏ္ဍလေန ပရိဝါရိတေ ဒိဋ္ဌိမဏ္ဍလေ သန္နိဝိဋ္ဌံ ရူပဒဿနသမတ္ထံ ပသာဒမတ္တံ, ဣဒံ ပသာဒစက္ခု နာမ. တဿ တတော ပရေသဉ္စ သောတာဒီနံ ဝိတ္ထာရကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တာဝ.

මංස චක්ඛුව ද සසම්භාර චක්ඛු සහ ප්‍රසාද චක්ඛු වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. ඒ අතුරින් ඇස් කුහරයෙහි ඇස් පිහාටුවලින් වටවී ඇති යම් මාංශ පිණ්ඩයක් ඇද්ද, එහි සතර මහා භූතයන්, වර්ණ, ගන්ධ, රස, ඕජා, සම්භව රූපය, ජීවිත රූපය, භාව රූපය, චක්ඛු ප්‍රසාදය සහ කාය ප්‍රසාදය වශයෙන් කෙටියෙන් සම්භාර දහතුනක් ඇත. විස්තර වශයෙන් ගත් කල, සතර මහා භූතයන්, වර්ණ, ගන්ධ, රස, ඕජා සහ සම්භව රූපය යන නවය, සතර සමුට්ඨානයන් (කර්ම, චිත්ත, උතු, ආහාර) අනුව තිස් හයක් වේ. ජීවිත රූපය, භාව රූපය, චක්ඛු ප්‍රසාදය සහ කාය ප්‍රසාදය යන කර්ම සමුට්ඨාන රූප සතර ද සමඟ සම්භාර හතළිහක් වේ. මෙය ‘සසම්භාර චක්ඛු’ නම් වේ. එහිම සුදු පැහැ මණ්ඩලයෙන් වට වූ කළු පැහැ මණ්ඩලය මධ්‍යයෙහි පිහිටි, රූප බැලීමට සමත් වූ යම් ප්‍රසාද මාත්‍රයක් ඇද්ද, එය ‘ප්‍රසාද චක්ඛු’ නම් වේ. එම ඇස ගැනත්, ඉන්පසු කන ආදී සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් ගැනත් විස්තරාත්මක විග්‍රහය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි දක්වා ඇත.

တတ္ထ ယဒိဒံ ပသာဒစက္ခု, တံ ဂဟေတွာ ဘဂဝါ – စက္ခုံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ – ‘‘စတူဟိ ကာရဏေဟိ အနိစ္စံ ဥဒယဗ္ဗယဝန္တတာယာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝိတ္ထာရကထာ ဟေဋ္ဌာ ပကာသိတာယေဝ. သောတမ္ပိ ပသာဒသောတမေဝ အဓိပ္ပေတံ, တထာ ဃာနဇိဝှာကာယာ. မနောတိ တေဘူမကသမ္မသနစာရစိတ္တံ. ဣတိ ဣဒံ သုတ္တံ ဆသု အဇ္ဈတ္တိကာယတနေသု တီဏိ လက္ခဏာနိ ဒဿေတွာ ကထိတေ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တံ.

එහි යම් මේ ප්‍රසාද චක්ඛුවක් ඇද්ද, එය ගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, ඇස අනිත්‍යය’ යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. එහි ‘හේතූන් හතරක් නිසාත්, ඇති වී නැති වන ස්වභාවය නිසාත් අනිත්‍ය වේ’ යනාදී ක්‍රමයෙන් විස්තර කථාව පෙර දක්වා ඇත. කන ද ප්‍රසාද සෝතයම අදහස් කරන ලදී. නාසය, දිව සහ ශරීරය ද එසේමය. ‘මනස’ යනු භූමි තුනෙහිම හැසිරෙන විදර්ශනා චිත්තයයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රය, ආධ්‍යාත්මික ආයතන සයෙහි ත්‍රිලක්ෂණය දක්වා, සත්‍යය අවබෝධ කළ හැකි පුද්ගලයන්ගේ අදහසට අනුව දේශනා කරන ලදී.

၂-၃. အဇ္ဈတ္တဒုက္ခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

2-3. අජ්ඣත්ත දුක්ඛ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၂-၃. ဒုတိယံ ဒွေ လက္ခဏာနိ, တတိယံ ဧကလက္ခဏံ ဒဿေတွာ ကထိတေ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တံ. သေသာနိ ပန တေဟိ သလ္လက္ခိတာနိ ဝါ ဧတ္တကေနေဝ ဝါ သလ္လက္ခေဿန္တီတိ.

2-3. දෙවන සූත්‍රය ලක්ෂණ දෙකක් ද, තෙවන සූත්‍රය එක් ලක්ෂණයක් ද දක්වා, අවබෝධ කරගත හැකි පුද්ගලයන්ගේ අදහස පරිදි දේශනා කරන ලදී. සෙසු ලක්ෂණ ඔවුන් විසින් දැනටමත් තේරුම් ගෙන ඇති බැවින් හෝ, මේ පමණකින් තේරුම් ගන්නා බැවින් මෙසේ වදාළහ.

၄-၆. ဗာဟိရာနိစ္စသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4-6. බාහිරානිච්ච සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၄-၆. စတုတ္ထေ ရူပဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗာ စတုသမုဋ္ဌာနာ, သဒ္ဒေါ ဒွိသမုဋ္ဌာနော, ဓမ္မာတိ တေဘူမကဓမ္မာရမ္မဏံ. ဣဒမ္ပိ ဗာဟိရေသု ဆသု အာယတနေသု တိလက္ခဏံ ဒဿေတွာ ကထိတေ ဗုဇ္ဈနကာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ. ပဉ္စမေ ဆဋ္ဌေ စ ဒုတိယတတိယေသု ဝုတ္တသဒိသောဝ နယော.

4-6. හතරවන සූත්‍රයෙහි රූප, ගන්ධ, රස, පොට්ඨබ්බ යන මේවා සතර සමුට්ඨානයන්ගෙන් උපදී. ශබ්දය සමුට්ඨාන දෙකකින් උපදී. ‘ධම්මා’ යනු භූමි තුනට අයත් ධර්ම අරමුණුයි. මෙය ද බාහිර ආයතන සයෙහි ත්‍රිලක්ෂණය දක්වා, අවබෝධ කළ හැකි අය උදෙසා වදාරන ලදී. පස්වන සහ සයවන සූත්‍රයන්හි ක්‍රමය දෙවන සහ තෙවන සූත්‍රයන්හි වදාළ ක්‍රමයට සමානය.

၇-၁၂. အဇ္ဈတ္တာနိစ္စာတီတာနာဂတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-12. අජ්ඣත්තානිච්ච අතීතානාගත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၇-၁၂. သတ္တမာဒီနိ [Pg.3] အတီတာနာဂတေသု စက္ခာဒီသု အနိစ္စလက္ခဏာဒီနိ သလ္လက္ခေတွာ ပစ္စုပ္ပန္နေသု ဗလဝဂါဟေန ကိလမန္တာနံ ဝသေန ဝုတ္တာနိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

7-12. හත්වන සූත්‍රයේ සිට ඇති සූත්‍ර, අතීත සහ අනාගත ඇස ආදියෙහි අනිත්‍ය ලක්ෂණ ආදිය මෙනෙහි කර, වර්තමාන ඇස ආදිය කෙරෙහි දැඩි ඇලීමෙන් පීඩා විඳින්නන් උදෙසා වදාරන ලදී. සෙසු සියල්ල පෙර දක්වන ලද ක්‍රමයමය.

အနိစ္စဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

පළමු අනිච්ච වර්ගය නිම විය.

၂. ယမကဝဂ္ဂေါ

2. යමක වර්ගය

၁-၄. ပဌမပုဗ္ဗေသမ္ဗောဓသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-4. පළමු පුබ්බේ සම්බෝධ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၁၃-၁၆. ယမကဝဂ္ဂဿ ပဌမဒုတိယေသု အဇ္ဈတ္တိကာနန္တိ အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တဝသေန အဇ္ဈတ္တိကာနံ. သော ပန နေသံ အဇ္ဈတ္တိကဘာဝေါ ဆန္ဒရာဂဿ အဓိမတ္တဗလဝတာယ ဝေဒိတဗ္ဗော. မနုဿာနဉှိ အန္တောဃရံ ဝိယ ဆ အဇ္ဈတ္တိကာယတနာနိ, ဃရူပစာရံ ဝိယ ဆ ဗာဟိရာယတနာနိ. ယထာ နေသံ ပုတ္တဒါရဓနဓညပုဏ္ဏေ အန္တောဃရေ ဆန္ဒရာဂေါ အဓိမတ္တဗလဝါ ဟောတိ, တတ္ထ ကဿစိ ပဝိသိတုံ န ဒေန္တိ, အပ္ပမတ္တေန ဘာဇနသဒ္ဒမတ္တေနာပိ ‘‘ကိံ ဧတ’’န္တိ? ဝတ္တာရော ဘဝန္တိ. ဧဝမေဝံ ဆသု အဇ္ဈတ္တိကေသု အာယတနေသု အဓိမတ္တဗလဝဆန္ဒရာဂေါတိ. ဣတိ ဣမာယ ဆန္ဒရာဂဗလဝတာယ တာနိ ‘‘အဇ္ဈတ္တိကာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ. ဃရူပစာရေ ပန နော တထာ ဗလဝါ ဟောတိ, တတ္ထ စရန္တေ မနုဿေပိ စတုပ္ပဒါနိပိ န သဟသာ နိဝါရေန္တိ. ကိဉ္စာပိ န နိဝါရေန္တိ, အနိစ္ဆန္တာ ပန ပသုပစ္ဆိမတ္တမ္ပိ ဂဟိတုံ န ဒေန္တိ. ဣတိ နေသံ တတ္ထ န အဓိမတ္တဗလဝဆန္ဒရာဂေါ ဟောတိ. ရူပါဒီသုပိ တထေဝ န အဓိမတ္တဗလဝဆန္ဒရာဂေါ, တသ္မာ တာနိ ‘‘ဗာဟိရာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ. ဝိတ္ထာရတော ပန အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တာဝ. သေသံ ဒွီသုပိ သုတ္တေသု ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ. တထာ တတိယစတုတ္ထေသု.

13-16. යමක වර්ගයේ පළමු සහ දෙවන සූත්‍රයන්හි ‘ආධ්‍යාත්මික වූ’ යන්නෙන් අදහස් කළේ තමා තුළම පවත්නා බැවිනි. ඔවුන්ගේ එම ආධ්‍යාත්මික බව අධික ඡන්දරාගය (ඇලීම) නිසා හඳුනාගත යුතුය. මිනිසුන්ගේ ගේ ඇතුළත වැනි ආධ්‍යාත්මික ආයතන සයක් ද, ගේ මිදුල වැනි බාහිර ආයතන සයක් ද ඇත. දූ දරුවන්, ධන ධාන්‍ය පිරුණු තමාගේ ගෙය ඇතුළත යම් සේ බලවත් ඡන්දරාගයක් පවතී ද, එහි කිසිවෙකුට ඇතුළු වීමට ඉඩ නොදෙයි, සුළු භාජන ශබ්දයකට පවා ‘ඒ කුමක්ද’ කියා සොයා බලයි. එසේම මෙම ආධ්‍යාත්මික ආයතන සයෙහි අධික බලවත් ඡන්දරාගයක් පවතී. මෙසේ ඡන්දරාගයේ බලවත් බව නිසා මේවා ‘ආධ්‍යාත්මික’ යැයි වදාරන ලදී. ගේ මිදුලෙහි එතරම් බලවත් ඇලීමක් නැත, එහි යන එන මිනිසුන් හෝ සිවුපාවුන් වහා වැළැක්වීමට උත්සාහ නොකරති. එසේම බාහිර රූප ආදියෙහි එතරම් බලවත් ඡන්දරාගයක් නැත, එබැවින් ඒවා ‘බාහිර’ යැයි වදාරන ලදී. ආධ්‍යාත්මික සහ බාහිර පිළිබඳ විස්තරය විසුද්ධි මාර්ගයේ එයි. සෙසු කරුණු පෙර සේමය.

၅-၆. ပဌမနောစေအဿာဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-6. පළමු නෝ චේ අස්සාද සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၁၇-၁၈. ပဉ္စမေ နိဿဋာတိ နိက္ခန္တာ. ဝိသညုတ္တာတိ နောသံယုတ္တာ. ဝိပ္ပမုတ္တာတိ နော အဓိမုတ္တာ ဝိမရိယာဒီကတေန စေတသာတိ နိမ္မရိယာဒီကတေန စေတသာ. ယဉှိ ကိလေသဇာတံ ဝါ ဝဋ္ဋံ ဝါ အပ္ပဟီနံ ဟောတိ, တေန [Pg.4] သေခါနံ စိတ္တံ သမရိယာဒီကတံ နာမ. ယံ ပဟီနံ, တေန ဝိမရိယာဒီကတံ. ဣဓ ပန သဗ္ဗသော ကိလေသာနဉ္စေဝ ဝဋ္ဋဿ စ ပဟီနတ္တာ ဝိမရိယာဒီကတေန ကိလေသဝဋ္ဋမရိယာဒံ အတိက္ကန္တေန စိတ္တေန ဝိဟရိံသူတိ အတ္ထော. ဆဋ္ဌေပိ ဧသေဝ နယော. ဆသုပိ ပနေတေသု သုတ္တေသု စတုသစ္စမေဝ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

17-18. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘නිස්සට’ යනු (සංසාරයෙන්) බැහැර වූවෝ ය. ‘විසංයුත්ත’ යනු (ක්ලේශයන්ගෙන්) වෙන් වූවෝ ය. ‘විප්පමුත්ත’ යනු (දුකෙන්) මිදුණෝ ය. ‘සීමා රහිත කළ සිතින්’ යනු කෙලෙස් සීමාවන් දුරු කළ සිතින් යන්නයි. යම් කෙලෙස් ජාතයක් හෝ සංසාරයක් ප්‍රහීණ කර නැද්ද, ඒ තාක් සේඛ පුද්ගලයන්ගේ සිත සීමා සහිත වේ. එය ප්‍රහීණ කළ විට සීමා රහිත වේ. මෙහි සියලු ආකාරයෙන්ම කෙලෙස් සහ සංසාර වෘත්තය ප්‍රහීණ කළ බැවින් සීමා රහිත වූ සිතින් වාසය කළහ යන අර්ථයයි. සයවන සූත්‍රයෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙම සූත්‍ර හයේම චතුරාර්ය සත්‍යයම දේශනා කරන ලදැයි දත යුතුය.

၇-၁၀. ပဌမာဘိနန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-10. පළමු අභිනන්ද සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၁၉-၂၂. သတ္တမာဒီသု စတူသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ. အနုပုဗ္ဗကထာ ပန နေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ.

19-22. හත්වන සූත්‍රයේ සිට සූත්‍ර හතරක වෘත්ත (සංසාරය) සහ විවෘත්ත (නිවන) ගැන දේශනා කරන ලදී. ඒ පිළිබඳ අනුපිළිවෙළ කථාව පෙර දක්වා ඇති ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ယမကဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

දෙවන යමක වර්ගය නිම විය.

၃. သဗ္ဗဝဂ္ဂေါ

3. සබ්බ වර්ගය

၁. သဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සබ්බ සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၃. သဗ္ဗဝဂ္ဂဿ ပဌမေ သဗ္ဗံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေတိ သဗ္ဗံ နာမ စတုဗ္ဗိဓံ – သဗ္ဗသဗ္ဗံ, အာယတနသဗ္ဗံ, သက္ကာယသဗ္ဗံ, ပဒေသသဗ္ဗန္တိ. တတ္ထ –

23. සබ්බ වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'මහණෙනි, මම ඔබට සියල්ල (සබ්බං) දේශනා කරමි' යන තැන 'සියල්ල' (සබ්බ) යනු සිව් වැදෑරුම් වේ. එනම්: සබ්බසබ්බ (සියල්ලම වූ සියල්ල), ආයතනසබ්බ (ආයතන සියල්ල), සක්කායසබ්බ (සක්කාය සියල්ල) සහ පදේසසබ්බ (ප්‍රාදේශීය හෙවත් කොටසක් වූ සියල්ල) යනුවෙනි. එහිදී -

‘‘န တဿ အဒ္ဒိဋ္ဌမိဓအတ္ထိ ကိဉ္စိ,အထော အဝိညာတမဇာနိတဗ္ဗံ;

သဗ္ဗံ အဘိညာသိ ယဒတ္ထိ နေယျံ,တထာဂတော တေန သမန္တစက္ခူ’’တိ. (မဟာနိ. ၁၅၆;

စူဠနိ. ဓောတကမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသော ၃၂;

ပဋိ. မ. ၁.၁၂၁) –

''මේ ලෝකයෙහි උන්වහන්සේට නොදක්නා ලද කිසිවක් නැත. එමෙන්ම නොදන්නා ලද හෝ දැනගත යුතු වූ නොදත් කිසිවක් ද නැත. දත යුතු (ඥෙය) වූ යම් තාක් ධර්මයන් ඇද්ද, ඒ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේ විශිෂ්ට ඥානයෙන් දැන වදාළ සේක. එබැවින් උන්වහන්සේ 'සමන්තචක්ඛු' (සමතැස් ඇති සේක) නම් වන සේක.'’

ဣဒံ သဗ္ဗသဗ္ဗံ နာမ. ‘‘သဗ္ဗံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ, တံ သုဏာထာ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၄) ဣဒံ အာယတနသဗ္ဗံ နာမ. ‘‘သဗ္ဗဓမ္မမူလပရိယာယံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁) ဣဒံ သက္ကာယသဗ္ဗံ နာမ. ‘‘သဗ္ဗဓမ္မေသု ဝါ ပန ပဌမသမန္နာဟာရော ဥပ္ပဇ္ဇတိ စိတ္တံ မနော မာနသံ…ပေ… တဇ္ဇာမနောဓာတူ’’တိ ဣဒံ ပဒေသသဗ္ဗံ နာမ. ဣတိ ပဉ္စာရမ္မဏမတ္တံ ပဒေသသဗ္ဗံ. တေဘူမကဓမ္မာ သက္ကာယသဗ္ဗံ. စတုဘူမကဓမ္မာ အာယတနသဗ္ဗံ. ယံကိဉ္စိ နေယျံ သဗ္ဗသဗ္ဗံ. ပဒေသသဗ္ဗံ သက္ကာယသဗ္ဗံ [Pg.5] န ပါပုဏာတိ, သက္ကာယသဗ္ဗံ အာယတနသဗ္ဗံ န ပါပုဏာတိ, အာယတနသဗ္ဗံ သဗ္ဗသဗ္ဗံ န ပါပုဏာတိ. ကသ္မာ? သဗ္ဗညုတညာဏဿ အယံ နာမ ဓမ္မော အာရမ္မဏံ န ဟောတီတိ နတ္ထိတာယ. ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ အာယတနသဗ္ဗံ အဓိပ္ပေတံ.

මෙය 'සබ්බසබ්බ' (සියල්ලම වූ සියල්ල) නම් වේ. ''මහණෙනි, මම ඔබට සියල්ල දේශනා කරමි, එය ශ්‍රවණය කරන්න'' යන්න 'ආයතනසබ්බ' නම් වේ. ''මහණෙනි, මම ඔබට සියලු ධර්මයන්ගේ මූලපරියාය දේශනා කරමි'' යන්න 'සක්කායසබ්බ' නම් වේ. ''සියලු ධර්මයන් කෙරෙහි පළමු මනසිකාරය උපදී ද, සිත, මනස, මානස... තජ්ජා මනෝධාතුව...'' යන්න 'පදේසසබ්බ' නම් වේ. මෙසේ පංච ආරම්මණයන් පමණක් වූයේ පදේසසබ්බ යි. තේභූමක (භූමි තුනට අයත්) ධර්මයන් සක්කායසබ්බ යි. චතුභූමක (භූමි සතරට අයත්) ධර්මයන් ආයතනසබ්බ යි. දත යුතු යම් තාක් ධර්ම ඇද්ද (ඥෙය මණ්ඩලය) එය සබ්බසබ්බ යි. පදේසසබ්බය සක්කායසබ්බයට නොපැමිණේ (එයට වඩා කුඩාය), සක්කායසබ්බය ආයතනසබ්බයට නොපැමිණේ, ආයතනසබ්බය සබ්බසබ්බයට නොපැමිණේ. ඒ මන්ද? සර්වඥතා ඥානයට අරමුණු නොවන කිසිදු ධර්මයක් නොමැති බැවිනි. නමුත් මේ සූත්‍රයෙහි අදහස් කරන ලද්දේ 'ආයතනසබ්බ' යයි.

ပစ္စက္ခာယာတိ ပဋိက္ခိပိတွာ. ဝါစာဝတ္ထုကမေဝဿာတိ, ဝါစာယ ဝတ္တဗ္ဗဝတ္ထုမတ္တကမေဝ ဘဝေယျ. ဣမာနိ ပန ဒွါဒသာယတနာနိ အတိက္ကမိတွာ အယံ နာမ အညော သဘာဝဓမ္မော အတ္ထီတိ ဒဿေတုံ န သက္ကုဏေယျ. ပုဋ္ဌော စ န သမ္ပာယေယျာတိ, ‘‘ကတမံ အညံ သဗ္ဗံ နာမာ’’တိ? ပုစ္ဆိတော, ‘‘ဣဒံ နာမာ’’တိ ဝစနေန သမ္ပာဒေတုံ န သက္ကုဏေယျ. ဝိဃာတံ အာပဇ္ဇေယျာတိ ဒုက္ခံ အာပဇ္ဇေယျ. ယထာ တံ, ဘိက္ခဝေ, အဝိသယသ္မိန္တိ ဧတ္ထ တန္တိ နိပါတမတ္တံ. ယထာတိ ကာရဏဝစနံ, ယသ္မာ အဝိသယေ ပုဋ္ဌောတိ အတ္ထော. အဝိသယသ္မိဉှိ သတ္တာနံ ဝိဃာတောဝ ဟောတိ, ကူဋာဂါရမတ္တံ သိလံ သီသေန ဥက္ခိပိတွာ ဂမ္ဘီရေ ဥဒကေ တရဏံ အဝိသယော, တထာ စန္ဒိမသူရိယာနံ အာကဍ္ဎိတွာ ပါတနံ, တသ္မိံ အဝိသယေ ဝါယမန္တော ဝိဃာတမေဝ အာပဇ္ဇတိ, ဧဝံ ဣမသ္မိမ္ပိ အဝိသယေ ဝိဃာတမေဝ အာပဇ္ဇေယျာတိ အဓိပ္ပာယော.

'පච්චක්ඛාය' යනු බැහැර කර හෙවත් ප්‍රතික්ෂේප කර යන්නයි. 'වාචාවත්ථුකමේවස්ස' යනු වචනයෙන් කියන කරුණක් පමණක්ම වන්නේය යන්නයි. එනම්, මේ දොළොස් ආයතනයන් ඉක්මවා 'සබ්බ' (සියල්ල) යැයි කිව හැකි වෙනත් ස්වභාව ධර්මයක් ඇතැයි පෙන්විය නොහැකි බවයි. 'පුට්ඨෝ ච න සම්පායෙය්‍ය' යනු ''අන්‍ය වූ සියල්ල (සබ්බ) නම් කවරේද?'' යි ප්‍රශ්න කළ විට, ''මෙයයි'' කියා පිළිතුරකින් කරුණු දැක්වීමට නොහැකි වන බවයි. 'විඝාතං ආපජ්ජෙය්‍ය' යනු දුකට පත්වන්නේය යන්නයි. ''මහණෙනි, එය ඔහුගේ විෂය නොවන බැවිනි'' යන මෙහි 'තං' යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. 'යථා' යනු හේතුව දැක්වීමකි. අවිෂය වූ (තමාට කළ නොහැකි) කරුණකදී ප්‍රශ්න කළ නිසා යන අරුතයි. සත්වයන්ට තමන්ගේ විෂය පථයෙන් බැහැර වූ කරුණුවලදී වෙහෙසීම දුකටම හේතු වෙයි. කූටාගාරයක් තරම් විශාල ගලක් හිසින් ඔසවාගෙන ගැඹුරු දියෙහි පිහිනා යෑම අවිෂය වූවකි. එසේම සඳ හිරු ඇද පහතට හෙළීම ද අවිෂය වූවකි. එවැනි අවිෂය කටයුත්තක නිරත වන්නා දුකට පත්වන්නා සේම, මේ අවිෂය වූ කරුණෙහිද (ආයතනවලින් බැහැරව 'සියල්ල' පැනවීමේදී) වෙහෙසෙන්නා වෙහෙසට පත්වන්නේය යනු මෙහි අදහසයි.

၂. ပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. පහාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၄. ဒုတိယေ သဗ္ဗပ္ပဟာနာယာတိ သဗ္ဗဿ ပဟာနာယ. စက္ခုသမ္ဖဿပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဝေဒယိတန္တိ စက္ခုသမ္ဖဿံ မူလပစ္စယံ ကတွာ ဥပ္ပန္နာ သမ္ပဋိစ္ဆနသန္တီရဏဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဇဝနဝေဒနာ. စက္ခုဝိညာဏသမ္ပယုတ္တာယ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. သောတဒွါရာဒိဝေဒနာပစ္စယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ ပန မနောတိ ဘဝင်္ဂစိတ္တံ. ဓမ္မာတိ အာရမ္မဏံ. မနောဝိညာဏန္တိ သဟာဝဇ္ဇနကဇဝနံ. မနောသမ္ဖဿောတိ ဘဝင်္ဂသဟဇာတော သမ္ဖဿော. ဝေဒယိတန္တိ သဟာဝဇ္ဇနဝေဒနာယ ဇဝနဝေဒနာ. ဘဝင်္ဂသမ္ပယုတ္တာယ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. အာဝဇ္ဇနံ ဘဝင်္ဂတော အမောစေတွာ မနောတိ သဟာဝဇ္ဇနေန ဘဝင်္ဂံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဓမ္မာတိ အာရမ္မဏံ. မနောဝိညာဏန္တိ ဇဝနဝိညာဏံ. မနောသမ္ဖဿောတိ ဘဝင်္ဂသဟဇာတော သမ္ဖဿော. ဝေဒယိတန္တိ ဇဝနသဟဇာတာ ဝေဒနာ. သဟာဝဇ္ဇနေန ဘဝင်္ဂသဟဇာတာပိ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ယာ ပနေတ္ထ ဒေသနာ အနုသိဋ္ဌိအာဏာ, အယံ ပဏ္ဏတ္တိ နာမာတိ.

24. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'සබ්බප්පහානාය' යනු සියල්ල ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස යන්නයි. 'චක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයා උප්පජ්ජති වේදයිතං' යනු චක්ඛු සම්ඵස්සය මූලික හේතුව කරගෙන උපදින්නා වූ සම්පටිච්ඡන, සන්තීරණ, වොට්ඨබ්බන, ජවන වේදනාවන්ය. චක්ඛු විඤ්ඤාණය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ වේදනාව ගැන නම් කිව යුතුම නොවේ. සෝත ද්වාරාදී වේදනාවන්හිදී ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මෙහි 'මනෝ' යනු භවංග සිතයි. 'ධම්මා' යනු අරමුණුයි. 'මනෝවිඤ්ඤාණං' යනු ආවර්ජනාව සමඟ පවතින ජවනයයි. 'මනෝසම්ඵස්සෝ' යනු භවංගය සමඟ උපදින සම්ඵස්සයයි. 'වේදයිතං' යනු ආවර්ජනා වේදනාව සමඟ පවතින ජවන වේදනාවයි. භවංග සම්ප්‍රයුක්ත වේදනාව ගැන නම් කිව යුතුම නොවේ. ආවර්ජනාව භවංගයෙන් වෙන් නොකොට 'මනස' යන්න ආවර්ජනාව සමඟ පවතින භවංගය ලෙස දත යුතුය. 'ධම්මා' යනු අරමුණුයි. 'මනෝවිඤ්ඤාණං' යනු ජවන විඤ්ඤාණයයි. 'මනෝසම්ඵස්සෝ' යනු භවංගය සමඟ උපදින සම්ඵස්සයයි. 'වේදයිතං' යනු ජවනය සමඟ උපදින වේදනාවයි. ආවර්ජනාව සමඟ භවංග සහජාත වේදනාව ද මෙහි අදාළ වේ. මෙහි යම් දේශනාවක් ඇද්ද එය අවවාදාත්මක ආඥාවකි; එය 'පණ්ණත්ති' (පැනවීමක්) නම් වේ.

၃. အဘိညာပရိညာပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. අභිඤ්ඤා පරිඤ්ඤා පහාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၅. တတိယေ [Pg.6] သဗ္ဗံ အဘိညာ ပရိညာ ပဟာနာယာတိ သဗ္ဗံ အဘိဇာနိတွာ ပရိဇာနိတွာ ပဇဟနတ္ထာယ. အဘိညာ ပရိညာ ပဟာတဗ္ဗန္တိ အဘိဇာနိတွာ ပရိဇာနိတွာ ပဟာတဗ္ဗံ. သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

25. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'සබ්බං අභිඤ්ඤා පරිඤ්ඤා පහානාය' යනු සියල්ල (ආයතන) විශිෂ්ට ඥානයෙන් දැන, පිරිසිඳ දැන, ප්‍රහාණය කරනු පිණිස යන්නයි. 'අභිඤ්ඤා පරිඤ්ඤා පහාතබ්බං' යනු විශිෂ්ට ඥානයෙන් හා පිරිසිඳ දැකීමෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු බවයි. සෙසු පද පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

၄. ပဌမအပရိဇာနနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. පළමු අපරිජානන සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၆. စတုတ္ထေ အနဘိဇာနံ အပရိဇာနံ အဝိရာဇယံ အပ္ပဇဟန္တိ အနဘိဇာနန္တော အပရိဇာနန္တော အဝိရာဇေန္တော အပ္ပဇဟန္တော. ဧတ္ထ စ အဝိရာဇေန္တောတိ အဝိဂစ္ဆာပေန္တော. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ တိဿောပိ ပရိညာ ကထိတာ ဟောန္တိ. ‘‘အဘိဇာန’’န္တိ ဟိ ဝစနေန ဉာတပရိညာ ကထိတာ, ‘‘ပရိဇာန’’န္တိ ဝစနေန တီရဏပရိညာ, ‘‘ဝိရာဇယံ ပဇဟ’’န္တိ ဒွီဟိ ပဟာနပရိညာတိ.

26. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'අනභිජානං අපරිජානං අවිරාජයං අප්පජහං' යනු විශිෂ්ට ඥානයෙන් නොදක්නා, පිරිසිඳ නොදන්නා, ඇල්ම දුරු නොකරන, ප්‍රහාණය නොකරන තැනැත්තා යන්නයි. මෙහි 'අවිරාජෙන්තෝ' යනු ඇල්ම පහ නොකරන තැනැත්තායි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි පිරිඤ්ඤා (පරිඥා) තුනම පවසන ලදී. 'අභිජානං' යන වචනයෙන් ඥාතපරිඤ්ඤාව ද, 'පරිජානං' යන වචනයෙන් තීරණපරිඤ්ඤාව ද, 'විරාජයං පජහං' යන වචන දෙකෙන් පහානපරිඤ්ඤාව ද කියන ලදී.

၅. ဒုတိယအပရိဇာနနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. දෙවන අපරිජානන සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၇. ပဉ္စမေ စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗာ ဓမ္မာတိ ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတရူပမေဝ ဂဟေတွာ ဒဿေတိ. ဟေဋ္ဌာ ဝါ အာပါထဂတံ ဂဟိတံ, ဣဓ အနာပါထဂတံ. ဣဒံ ပနေတ္ထ သန္နိဋ္ဌာနံ – ဟေဋ္ဌာ အာပါထဂတမ္ပိ အနာပါထဂတမ္ပိ ဂဟိတမေဝ, ဣဓ ပန စက္ခုဝိညာဏသမ္ပယုတ္တာ တယော ခန္ဓာ. တေ ဟိ စက္ခုဝိညာဏေန သဟ ဝိညာတဗ္ဗတ္တာ ‘‘စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တာ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

27. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බා ධම්මා' යන්නෙන් පෙර සඳහන් කරන ලද රූපයන්ම නැවත ගෙන දක්වයි. එසේත් නැතිනම් පෙර සඳහන් කළේ ඇසට හමුවන (ආපාථගත) රූපයන්ය; මෙහිදී ඇසට හමු නොවන (අනාපාථගත) රූපයන් ගනු ලැබේ. මෙහි නිශ්චය නම් මෙයයි - පෙර ඇසට හමුවන හා හමු නොවන රූප දෙවර්ගයම ගන්නා ලදී; මෙහිදී චක්ඛු විඤ්ඤාණය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ස්කන්ධ තුන (වේදනා, සංඥා, සංඛාර) අදහස් කෙරේ. ඒවා චක්ඛු විඤ්ඤාණය සමඟම දත යුතු බැවින් 'චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බා' යැයි කියන ලදී. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

၆. အာဒိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. ආදිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၈. ဆဋ္ဌေ ဂယာသီသေတိ ဂယာဂါမဿ ဟိ အဝိဒူရေ ဂယာတိ ဧကာ ပေါက္ခရဏီပိ အတ္ထိ နဒီပိ, ဂယာသီသနာမကော ဟတ္ထိကုမ္ဘသဒိသော ပိဋ္ဌိပါသာဏောပိ, ယတ္ထ ဘိက္ခုသဟဿဿပိ ဩကာသော ပဟောတိ, ဘဂဝါ တတ္ထ ဝိဟရတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဂယာသီသေ’’တိ. ဘိက္ခူ အာမန္တေသီတိ တေသံ သပ္ပာယဓမ္မဒေသနံ ဝိစိနိတွာ တံ ဒေသေဿာမီတိ အာမန္တေသိ.

28. හයවන සූත්‍රයෙහි 'ගයාසීසයෙහි' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. ගයා නම් ගමට නොදුරින් 'ගයා' නම් වූ එක් පොකුණක් මෙන්ම ගංගාවක් ද ඇත. ඇතෙකුගේ කුම්භස්ථලය වැනි 'ගයාසීස' නම් වූ ගල්තලාවක් ද ඇත. එහි භික්ෂූන් දහසකට වුවද වැඩ සිටීමට ඉඩකඩ ඇත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි වැඩ විසූ සේක. එබැවින් 'ගයාසීසයෙහි' යයි පවසන ලදී. 'භික්ෂූන් ඇමතූ සේක' යනු ඔවුන්ට උචිත වූ ධර්ම දේශනාවක් තෝරාගෙන, එය දේශනා කරමි යන අදහසින් ආමන්ත්‍රණය කළ සේක යන්නයි.

တတြာယံ အနုပုဗ္ဗိကထာ – ဣတော ကိရ ဒွါနဝုတိကပ္ပေ မဟိန္ဒော နာမ ရာဇာ အဟောသိ. တဿ ဇေဋ္ဌပုတ္တော ဖုဿော နာမ. သော ပူရိတပါရမီ ပစ္ဆိမဘဝိကသတ္တော, ပရိပါကဂတေ ဉာဏေ ဗောဓိမဏ္ဍံ အာရုယှ သဗ္ဗညုတံ ပဋိဝိဇ္ဈိ[Pg.7]. ရညော ကနိဋ္ဌပုတ္တော တဿ အဂ္ဂသာဝကော အဟောသိ, ပုရောဟိတပုတ္တော ဒုတိယသာဝကော. ရာဇာ စိန္တေသိ – ‘‘မယှံ ဇေဋ္ဌပုတ္တော နိက္ခမိတွာ ဗုဒ္ဓေါ ဇာတော, ကနိဋ္ဌပုတ္တော အဂ္ဂသာဝကော, ပုရောဟိတပုတ္တော ဒုတိယသာဝကော’’တိ. သော ‘‘အမှာကံယေဝ ဗုဒ္ဓေါ, အမှာကံ ဓမ္မော, အမှာကံ သံဃော’’တိ ဝိဟာရံ ကာရေတွာ ဝိဟာရဒွါရကောဋ္ဌကတော ယာဝ အတ္တနော ဃရဒွါရာ ဥဘတော ဝေဠုဘိတ္တိကုဋိကာဟိ ပရိက္ခိပိတွာ မတ္ထကေ သုဝဏ္ဏတာရကခစိတသမောသရိတဂန္ဓဒါမမာလာဒါမဝိတာနံ ဗန္ဓာပေတွာ ဟေဋ္ဌာ ရဇတဝဏ္ဏံ ဝါလုကံ သန္ထရိတွာ ပုပ္ဖာနိ ဝိကိရာပေတွာ တေန မဂ္ဂေန ဘဂဝတော အာဂမနံ ကာရေသိ.

මේ සම්බන්ධ අනුපිළිවෙළ කතාව මෙසේය: මෙයින් කල්ප අනූ දෙකකට පෙර මහින්ද නමින් රජෙක් විසීය. ඔහුගේ වැඩිමහල් පුත්‍රයා ‘ඵුස්ස’ නම් විය. පාරමී ධර්මයන් සම්පූර්ණ කළ ඒ පශ්චිමභවික සත්ත්වයා, තමන්ගේ ඥානය මුහුකුරා ගිය කල්හි බෝධි මණ්ඩපයට පැමිණ සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරගත්තේය. රජුගේ බාල පුත්‍රයා උන්වහන්සේගේ අග්‍රශ්‍රාවකයා වූ අතර, පුරෝහිත පුත්‍රයා ද්විතීය ශ්‍රාවකයා විය. රජතුමා මෙසේ සිතීය: “මාගේ වැඩිමහල් පුත්‍රයා අභිනිෂ්ක්‍රමණය කර බුදු විය, බාල පුත්‍රයා අග්‍රශ්‍රාවක විය, පුරෝහිත පුත්‍රයා ද්විතීය ශ්‍රාවක විය.” හෙතෙම “බුදුන් වහන්සේ අපටමය, ධර්මය අපටමය, සංඝයා අපටමය”යි සිතා විහාරයක් කරවා, විහාර ද්වාර මණ්ඩපයේ සිට තම මාලිගාවේ දොරටුව දක්වා දෙපස උණ ලීවලින් කළ බිත්ති සහිත කුටිවලින් ආවරණය කර, ඉහළින් රන් තාරකාවලින් විසිතුරු කළ සුවඳ මල්දම් එල්ලා ඇති වියන් බඳවා, පහළ රිදී පැහැති වැලි අතුරා මල් ඉස්සවා ඒ මාර්ගය ඔස්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කරවීමට කටයුතු සම්පාදනය කළේය.

သတ္ထာ ဝိဟာရသ္မိံယေဝ ဌိတော စီဝရံ ပါရုပိတွာ အန္တောသာဏိယာဝ သဒ္ဓိံ ဘိက္ခုသံဃေန ရာဇဂေဟံ အာဂစ္ဆတိ, ကတဘတ္တကိစ္စော အန္တောသာဏိယာဝ ဂစ္ဆတိ. ကောစိ ကဋစ္ဆုဘိက္ခာမတ္တမ္ပိ ဒါတုံ န လဘတိ. တတော နာဂရာ ဥဇ္ဈာယိံသု, ‘‘ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဥပ္ပန္နော, န စ မယံ ပုညာနိ ကာတုံ လဘာမ. ယထာ ဟိ စန္ဒိမသူရိယာ သဗ္ဗေသံ အာလောကံ ကရောန္တိ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓါ နာမ သဗ္ဗေသံ ဟိတတ္ထာယ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, အယံ ပန ရာဇာ သဗ္ဗေသံ ပုညစေတနံ အတ္တနောယေဝ အန္တော ပဝေသေတီ’’တိ.

ශාස්තෘන් වහන්සේ විහාරයේදීම සිවුරු පෙරවාගෙන, ඒ තිර රෙදි ආවරණය (සාණිප්‍රාකාරය) තුළින්ම භික්ෂු සංඝයා සමඟ රජ මාලිගයට වැඩම කරන අතර, දන් වළඳා අවසන් වූ පසු නැවතත් ඒ තිර රෙදි ආවරණය තුළින්ම විහාරයට වැඩම කරන සේක. වෙනත් කිසිවෙකුට හැන්දක් පමණ වූ දානයක් පවා පූජා කිරීමට අවස්ථාවක් නොලැබුණි. ඒ හේතුවෙන් නගර වැසියෝ මෙසේ දොස් නැගූහ: “බුදුන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ නමුත් අපට පින්කම් කිරීමට අවස්ථාවක් නොලැබේ. සඳු සහ හිරු සියල්ලන්ගේම යහපත පිණිස ආලෝකය ලබා දෙන්නාක් මෙන්, බුදුවරු යනු සියල්ලන්ගේම හිතසුව පිණිස ලොව පහළ වන්නෝ වෙති. එහෙත් මේ රජතුමා සියල්ලන්ගේම පින් සිත තමා වෙතටම පමණක් යොමු කර ගනියි.”

တဿ စ ရညော အညေ တယော ပုတ္တာ အတ္ထိ. နာဂရာ တေဟိ သဒ္ဓိံ ဧကတော ဟုတွာ သမ္မန္တယိံသု, ‘‘ရာဇကုလေဟိ သဒ္ဓိံ အဋ္ဋော နာမ နတ္ထိ, ဧကံ ဥပါယံ ကရောမာ’’တိ. တေ ပစ္စန္တေ စောရေ ဥဋ္ဌာပေတွာ, ‘‘ကတိပယာ ဂါမာ ပဟဋာ’’တိ သာသနံ အာဟရာပေတွာ ရညော အာရောစယိံသု. ရာဇာ ပုတ္တေ ပက္ကောသာပေတွာ‘‘တာတာ, အဟံ မဟလ္လကော, ဂစ္ဆထ စောရေ ဝူပသမေထာ’’တိ ပေသေသိ. ပယုတ္တစောရာ ဣတော စိတော စ အဝိပ္ပကိရိတွာ တေသံ သန္တိကမေဝ အာဂစ္ဆိံသု. တေ အနာဝါသေ ဂါမေ ဝါသေတွာ ‘‘ဝူပသမိတာ စောရာ’’တိ အာဂန္တွာ ရာဇာနံ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌံသု.

එම රජුට තවත් පුතුන් තිදෙනෙකු සිටියහ. නගර වැසියෝ ඔවුන් සමඟ එකතු වී මෙසේ සාකච්ඡා කළහ: “රාජ කුලය සමඟ නඩු හබ කීමෙන් පලක් නැත, අපි වෙනත් උපක්‍රමයක් යොදමු.” ඔවුහු දේශසීමාවේ සොරුන් ඇති කරවා, “ගම් කිහිපයක් කොල්ලකෑහ” යන පණිවිඩය රජුට සැල කළහ. රජතුමා පුතුන් කැඳවා, “පුත්‍රයෙනි, මම දැන් මහලුය, ඔබ ගොස් එම සොර කලබල මර්දනය කරවු” යැයි පිටත් කළේය. සැලසුම් කළ සොරුන් තැන තැන විසිරී නොගොස් කුමාරවරුන් වෙතම පැමිණියහ. කුමාරවරු ජනශූන්‍ය වූ ගම් නැවත පදිංචි කරවා, “සොරුන් මර්දනය කරන ලදී” යැයි පවසමින් රජු බැහැදැක සිටියහ.

ရာဇာ တုဋ္ဌော ‘‘တာတာ, ဝရံ ဝေါ ဒေမီ’’တိ အာဟ. တေ အဓိဝါသေတွာ ဂန္တွာ နာဂရေဟိ သဒ္ဓိံ မန္တယိံသု, ‘‘ရညာ အမှာကံ ဝရော ဒိန္နော. ကိံ ဂဏှာမာ’’တိ? အယျပုတ္တာ, တုမှာကံ ဟတ္ထိအဿာဒယော န ဒုလ္လဘာ, ဗုဒ္ဓရတနံ ပန ဒုလ္လဘံ, န သဗ္ဗကာလံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တုမှာကံ ဇေဋ္ဌဘာတိကဿ ဖုဿဗုဒ္ဓဿ ပဋိဇဂ္ဂနဝရံ ဂဏှထာတိ. တေ ‘‘ဧဝံ ကရိဿာမာ’’တိ နာဂရာနံ ပဋိဿုဏိတွာ [Pg.8] ကတမဿုကမ္မာ သုနှာတာ သုဝိလိတ္တာ ရညော သန္တိကံ ဂန္တွာ, ‘‘ဒေဝ, နော ဝရံ ဒေထာ’’တိ ယာစိံသု. ကိံ ဂဏှိဿထ တာတာတိ? ဒေဝ, အမှာကံ ဟတ္ထိအဿာဒီဟိ အတ္ထော နတ္ထိ, ဇေဋ္ဌဘာတိကဿ နော ဖုဿဗုဒ္ဓဿ ပဋိဇဂ္ဂနဝရံ ဒေထာတိ. ‘‘အယံ ဝရော န သက္ကာ မယာ ဇီဝမာနေန ဒါတု’’န္တိ ဒွေ ကဏ္ဏေ ပိဒဟိ. ‘‘ဒေဝ, န တုမှေ အမှေဟိ ဗလက္ကာရေန ဝရံ ဒါပိတာ, တုမှေဟိ အတ္တနော ရုစိယာ တုဋ္ဌေဟိ ဒိန္နော. ကိံ, ဒေဝ, ရာဇကုလဿ ဒွေ ကထာ ဝဋ္ဋန္တီ’’တိ? သစ္စဝါဒိတာယ ဘဏိံသု.

පැහැදුණු රජතුමා, “පුත්‍රයෙනි, මම ඔබට වරයක් දෙමි”යි පැවසීය. ඔවුහු එය පිළිගෙන ගොස් නගර වැසියන් සමඟ සාකච්ඡා කළහ: “රජු අපට වරයක් දුන්නේය, අප කුමක් ගත යුතුද?” “හිමියනි, ඔබට ඇත් අස් ආදී සම්පත් දුර්ලභ නැත. එහෙත් බුද්ධ රත්නය ලොව ඉතා දුර්ලභය, එය හැම කල්හිම පහළ නොවේ. එබැවින් ඔබේ වැඩිමහල් සොහොයුරු වූ ඵුස්ස බුදුන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමට වරයක් ඉල්ලන්න” යැයි නගර වැසියෝ පැවසූහ. ඔවුහු “එසේ කරමු” යැයි නුවර වැසියන්ට පොරොන්දු වී, මනාකොට කෙස් රැවුල් කපා, ස්නානය කර, සුවඳ විලවුන් ගල්වා රජු වෙත ගොස් “දේවයන් වහන්ස, අපට වරය ලබා දෙනු මැනව”යි ඉල්ලා සිටියහ. “පුත්‍රයෙනි, කුමන වරයක් ද?” “දේවයන් වහන්ස, අපට ඇත් අස් ආදියෙන් පලක් නැත, අපගේ වැඩිමහල් සොහොයුරු ඵුස්ස බුදුන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමේ වරය ලබා දෙනු මැනව.” “මා ජීවත්ව සිටින තුරු මේ වරය දිය නොහැක” යැයි පවසමින් රජු කන් දෙක වසා ගත්තේය. “දේවයන් වහන්ස, ඔබෙන් අපි බලහත්කාරයෙන් වරයක් ඉල්ලුවේ නැත, ඔබම කැමැත්තෙන් සතුටු වී දුන් වරයකි. දේවයන් වහන්ස, රාජ කුලයට වචන දෙකක් තිබිය හැකිද?” යි ඔවුහු සත්‍යවාදී බව ගැන පැවසූහ.

ရာဇာ ဝိနိဝတ္တိတုံ အလဘန္တော – ‘‘တာတာ, သတ္တ သံဝစ္ဆရေ သတ္တ မာသေ သတ္တ စ ဒိဝသေ ဥပဋ္ဌဟိတွာ တုမှာကံ ဒဿာမီ’’တိ အာဟ. ‘‘သုန္ဒရံ, ဒေဝ, ပါဋိဘောဂံ ဒေထာ’’တိ. ‘‘ကိဿ ပါဋိဘောဂံ တာတာ’’တိ? ‘‘ဧတ္တကံ ကာလံ အမရဏပါဋိဘောဂံ ဒေဝါ’’တိ. ‘‘တာတာ, အယုတ္တံ ပါဋိဘောဂံ ဒါပေထ, န သက္ကာ ဧဝံ ပါဋိဘောဂံ ဒါတုံ, တိဏဂ္ဂေ ဥဿာဝဗိန္ဒုသဒိသံ သတ္တာနံ ဇီဝိတ’’န္တိ. ‘‘နော စေ, ဒေဝ, ပါဋိဘောဂံ ဒေထ, မယံ အန္တရာ မတာ ကိံ ကုသလံ ကရိဿာမာ’’တိ? ‘‘တေန ဟိ, တာတာ, ဆ သံဝစ္ဆရာနိ ဒေထာ’’တိ. ‘‘န သက္ကာ, ဒေဝါ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ ပဉ္စ, စတ္တာရိ, တီဏိ, ဒွေ, ဧကံ သံဝစ္ဆရံ ဒေထ’’. ‘‘သတ္တ, ဆ မာသေ ဒေထ…ပေ… မာသဍ္ဎမတ္တံ ဒေထာ’’တိ. ‘‘န သက္ကာ, ဒေဝါ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ သတ္တဒိဝသမတ္တံ ဒေထာ’’တိ. ‘‘သာဓု, ဒေဝါတိ သတ္တ ဒိဝသေ သမ္ပဋိစ္ဆိံသု’’. ရာဇာ သတ္တ သံဝစ္ဆရေ သတ္တ မာသေ သတ္တ ဒိဝသေ ကတ္တဗ္ဗသက္ကာရံ သတ္တသုယေဝ ဒိဝသေသု အကာသိ.

රජුට පොරොන්දුවෙන් බැහැර විය නොහැකිව, “පුත්‍රයෙනි, වසර හතක්, මාස හතක් සහ දින හතක් මා උපස්ථාන කර ඉන්පසු ඔබට ලබා දෙන්නෙමි”යි කීවේය. “දේවයන් වහන්ස, ඉතා යහපත්ය, ඒ සඳහා ඇපයක් ලබා දෙනු මැනව”යි ඔවුහු කීහ. “පුත්‍රයෙනි, කුමන ඇපයක්ද?” “දේවයන් වහන්ස, ඒ කාලය පුරා අප නොමැරී සිටින බවට ඇපයක්.” “පුත්‍රයෙනි, නුසුදුසු ඇපයක් ඉල්ලන්න එපා, එවැනි ඇපයක් දිය නොහැක, සත්වයන්ගේ ජීවිතය තණ අග පිනිබිඳක් වැනි ය.” “දේවයන් වහන්ස, ඇපයක් නොදෙන්නේ නම්, ඒ කාලය තුළ අප මියගියහොත් අප කුමන කුසලයක් කරන්නද?” “එසේ නම් පුත්‍රයෙනි, වසර හයක් ගන්න.” “දේවයන් වහන්ස, එය නොහැක.” “එසේ නම් වසර පහක්, හතරක්, තුනක්, දෙකක්, වසරක් ගන්න.” “මාස හතක්, හයක් ගන්න... (පෙ)... අඩ මාසයක් (දින පහළොවක්) ගන්න.” “දේවයන් වහන්ස, එය ද නොහැක.” “එසේ නම් දින හතක් පමණක් ගන්න.” “දේවයන් වහන්ස, ඉතා යහපතැ”යි පවසා ඔවුහු දින හත පිළිගත්තහ. රජතුමා වසර හතක්, මාස හතක් සහ දින හතක් තිස්සේ කළ යුතු සියලු සත්කාරයන් එම දින හතේදීම සම්පූර්ණයෙන් සිදු කළේය.

တတော ပုတ္တာနံ ဝသနဋ္ဌာနံ သတ္ထာရံ ပေသေတုံ အဋ္ဌဥသဘဝိတ္ထတံ မဂ္ဂံ အလင်္ကာရာပေသိ, မဇ္ဈဋ္ဌာနေ စတုဥသဘပ္ပမာဏံ ပဒေသံ ဟတ္ထီဟိ မဒ္ဒါပေတွာ ကသိဏမဏ္ဍလသဒိသံ ကတွာ ဝါလုကာယ သန္ထရာပေတွာ ပုပ္ဖာဘိကိဏ္ဏမကာသိ, တတ္ထ တတ္ထ ကဒလိယော စ ပုဏ္ဏဃဋေ စ ဌပါပေတွာ ဓဇပဋာကာ ဥက္ခိပါပေသိ. ဥသဘေ ဥသဘေ ပေါက္ခရဏိံ ခဏာပေသိ, အပရဘာဂေ ဒွီသု ပဿေသု ဂန္ဓမာလာပုပ္ဖာပဏေ ပသာရာပေသိ. မဇ္ဈဋ္ဌာနေ စတုဥသဘဝိတ္ထာရဿ အလင်္ကတမဂ္ဂဿ ဥဘောသု ပဿေသု ဒွေ ဒွေ ဥသဘဝိတ္ထာရေ မဂ္ဂေ ခါဏုကဏ္ဋကေ ဟရာပေတွာ ဒဏ္ဍဒီပိကာယော ကာရာပေသိ. ရာဇပုတ္တာပိ အတ္တနော အာဏာပဝတ္တိဋ္ဌာနေ သောဠသဥသဘမဂ္ဂံ တထေဝ အလင်္ကာရာပေသုံ.

ඉන්පසු පුතුන් වසන ස්ථානයට ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කරවනු පිණිස උසභ අටක් පළල මාර්ගයක් අලංකාර කරවීය. මාර්ගය මැද උසභ හතරක් පමණ ප්‍රදේශයක් ඇතින් ලවා පාගවා කසින මණ්ඩලයක් මෙන් මට්ටම් කරවා, වැලි අතුරා මල් ඉස්සවීය. තැනින් තැන කෙසෙල් ගස් සහ පුන්කලස් තබවා ධජ පතාක ඔසවනු ලැබීය. සෑම උසභයකට වරක්ම පොකුණ බැගින් කැණවීය. මාවතේ පිටුපස දෙපස සුවඳ ද්‍රව්‍ය, මල්දම් සහ මල් වෙළඳසැල් ඇති කරවීය. මාර්ගය මැද උසභ හතරක් පළල වූ අලංකාර මාවතේ දෙපස, උසභ දෙක බැගින් පළල මාවතේ තිබූ කණු සහ කටු පඳුරු ඉවත් කරවා පහන් ටැම් කරවීය. රාජ කුමාරවරු ද තම අණසක පවතින ප්‍රදේශවල උසභ දහසයක් පළල මාර්ගය එලෙසම අලංකාර කරවූහ.

ရာဇာ [Pg.9] အတ္တနော အာဏာပဝတ္တိဋ္ဌာနဿ ကေဒါရသီမံ ဂန္တွာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ပရိဒေဝမာနော, ‘‘တာတာ, မယှံ ဒက္ခိဏက္ခိံ ဥပ္ပာဋေတွာ ဂဏှန္တာ ဝိယ ဂစ္ဆထ, ဧဝံ ဂဏှိတွာ ဂတာ ပန ဗုဒ္ဓါနံ အနုစ္ဆဝိကံ ကရေယျာထ. မာ သုရာသောဏ္ဍာ ဝိယ ပမတ္တာ ဝိစရိတ္ထာ’’တိ အာဟ. တေ ‘‘ဇာနိဿာမ မယံ, ဒေဝါ’’တိ သတ္ထာရံ ဂဟေတွာ ဂတာ, ဝိဟာရံ ကာရေတွာ သတ္ထု နိယျာတေတွာ တတ္ထ သတ္ထာရံ ပဋိဇဂ္ဂန္တာ ကာလေန ထေရာသနေ, ကာလေန မဇ္ဈိမာသနေ, ကာလေန သံဃနဝကာသနေ တိဋ္ဌန္တိ. ဒါနံ ဥပပရိက္ခမာနာနံ တိဏ္ဏမ္ပိ ဇနာနံ ဧကသဒိသမေဝ အဟောသိ. တေ ဥပကဋ္ဌာယ ဝဿူပနာယိကာယ စိန္တယိံသု – ‘‘ကထံ နု ခေါ သတ္ထု အဇ္ဈာသယံ ဂဏှေယျာမာ’’တိ? အထ နေသံ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဗုဒ္ဓါ နာမ ဓမ္မဂရုနော, န အာမိသဂရုနော, သီလေ ပတိဋ္ဌမာနာ မယံ သတ္ထု အဇ္ဈာသယံ ဂဟေတုံ သက္ခိဿာမာ’’တိ ဒါနသံဝိဓာယကေ မနုဿေ ပက္ကောသာပေတွာ, ‘‘တာတာ, ဣမိနာဝ နီဟာရေန ယာဂုဘတ္တခါဒနီယာဒီနိ သမ္ပာဒေန္တာ ဒါနံ ပဝတ္တေထာ’’တိ ဝတွာ ဒါနသံဝိဒဟနပလိဗောဓံ ဆိန္ဒိံသု.

රජතුමා සිය අණසක පැතිරෙන සීමාව දක්වා ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳ වැළපෙමින් මෙසේ කීවේය: "දරුවෙනි, මාගේ දකුණු ඇස උගුල්ලා ගන්නාක් මෙන් ඔබලා යන්නහුය. එසේ ගියත් බුදුවරුන්ට සුදුසු පරිදි කටයුතු කරන්න. මත්පැන් බොන්නන් මෙන් ප්‍රමාද වී නොහැසිරෙන්න." ඔවුහු "දේවයන් වහන්ස, අපි එය වටහා ගන්නෙමු" යි පවසා බුදුරජාණන් වහන්සේ කැටුව ගොස්, විහාර කරවා පූජා කොට, එහිදී බුදුරජාණන් වහන්සේට උපස්ථාන කරමින් වරෙක වැඩිමහල් තෙරුන්ගේ අසුනේ ද, වරෙක මධ්‍යම තෙරුන්ගේ අසුනේ ද, වරෙක නවක භික්ෂූන්ගේ අසුනේ ද වැඩසිටියහ. දානය පිරික්සන විට තිදෙනාගේම දානය එක හා සමාන විය. ඔවුන් වස් එළඹෙන කාලය ආසන්න වූ විට, "බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අභිප්‍රාය කෙසේ තේරුම් ගනිමුද?" යි සිතූහ. එවිට ඔවුන්ට මෙසේ සිතුණි: "බුදුවරු ධර්මයම ගරු කරති, ආමිසය ගරු නොකරති. අප සීලයේ පිහිටා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අභිප්‍රාය තේරුම් ගැනීමට උත්සාහ කරන්නෙමු." ඉන්පසු දාන කටයුතු සංවිධානය කරන මිනිසුන් කැඳවා, "දරුවෙනි, මේ අයුරින්ම කැඳ, බත්, කැවිලි ආදිය පිළියෙළ කර දානය පවත්වන්න" යි පවසා දාන කටයුතු පිළිබඳ වූ පලිබෝධය කපා හැරියහ.

အထ နေသံ ဇေဋ္ဌဘာတာ ပဉ္စသတေ ပုရိသေ အာဒါယ ဒသသု သီလေသု ပတိဋ္ဌာယ ဒွေ ကာသာယာနိ အစ္ဆာဒေတွာ ကပ္ပိယံ ဥဒကံ ပရိဘုဉ္ဇမာနော ဝါသံ ကပ္ပေသိ. မဇ္ဈိမော တီဟိ, ကနိဋ္ဌော ဒွီဟိ ပုရိသသတေဟိ သဒ္ဓိံ တထေဝ ပဋိပဇ္ဇိ. တေ ယာဝဇီဝံ သတ္ထာရံ ဥပဋ္ဌဟိံသု. သတ္ထာ တေသံယေဝ သန္တိကေ ပရိနိဗ္ဗာယိ.

ඉන්පසු ඔවුන් අතරින් වැඩිමහල් සොහොයුරා පන්සියයක් පිරිස සමඟ දස සීලයෙහි පිහිටා, කෂාය වස්ත්‍ර දෙකක් හැඳ, කැප වූ පැන් පමණක් පරිභෝජනය කරමින් වාසය කළේය. මධ්‍යම සොහොයුරා තුන්සියයක් පිරිස සමඟ ද, බාල සොහොයුරා දෙසියයක් පිරිස සමඟ ද එලෙසම පිළිපැද්දහ. ඔවුහු දිවි හිමියෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේට උපස්ථාන කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔවුන් සමීපයේදීම පිරිනිවන් පෑහ.

တေပိ ကာလံ ကတွာ တတော ပဋ္ဌာယ ဒွါနဝုတိကပ္ပေ မနုဿလောကတော ဒေဝလောကံ, ဒေဝလောကတော စ မနုဿလောကံ သံသရန္တာ အမှာကံ သတ္ထုကာလေ ဒေဝလောကာ စဝိတွာ မနုဿလောကေ နိဗ္ဗတ္တိံသု. တေသံ ဒါနဂ္ဂေ ဗျာဝဋော မဟာအမစ္စော အင်္ဂမဂဓာနံ ရာဇာ ဗိမ္ဗိသာရော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. တေ တဿေဝ ရညော ရဋ္ဌေ ဗြာဟ္မဏမဟာသာလကုလေ နိဗ္ဗတ္တိံသု. ဇေဋ္ဌဘာတာ ဇေဋ္ဌောဝ ဇာတော, မဇ္ဈိမကနိဋ္ဌာ မဇ္ဈိမကနိဋ္ဌာယေဝ. ယေပိ တေသံ ပရိဝါရမနုဿာ, တေ ပရိဝါရမနုဿာဝ ဇာတာ. တေ ဝုဒ္ဓိမနွာယ တယောပိ ဇနာ တံ ပုရိသသဟဿံ အာဒါယ နိက္ခမိတွာ တာပသာ ဟုတွာ ဥရုဝေလာယံ နဒီတီရေယေဝ ဝသိံသု. အင်္ဂမဂဓဝါသိနော မာသေ မာသေ တေသံ မဟာသက္ကာရံ အဘိဟရန္တိ.

ඔවුහු ද කළුරිය කර එතැන් සිට කල්ප අනූ දෙකක් පුරා මිනිස් ලොවින් දෙව්ලොවට ද දෙව්ලොවින් මිනිස් ලොවට ද සැරිසරමින් අප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ දෙව්ලොවින් චුතව මිනිස් ලොව උපන්හ. ඔවුන්ගේ දාන කටයුතුවල නිරත වූ මහා අමාත්‍යවරයා අංග මගධ වැසියන්ගේ රජ වූ බිම්බිසාර රජු ලෙස උපන්නේය. ඔවුන් ද ඒ රජුගේ රාජ්‍යයෙහි බ්‍රාහ්මණ මහාසාල කුලවල උපන්හ. වැඩිමහල් සොහොයුරා වැඩිමලා ලෙසම උපන් අතර, මැද හා බාල සොහොයුරන් ද එලෙසම උපන්හ. එකල ඔවුන්ගේ පිරිවර වූ මිනිස්සු ද එලෙසම පිරිවර ලෙස උපන්හ. ඔවුන් වැඩුණු පසු ඒ දහසක් පිරිස සමඟ අභිනිෂ්ක්‍රමණය කර තාපසයන් වී උරුවෙලාවෙහි නදී තීරයෙහි වාසය කළහ. අංග මගධ වැසියෝ මසක් පාසා ඔවුන්ට මහා සත්කාර පැවැත්වූහ.

အထ [Pg.10] အမှာကံ ဗောဓိသတ္တော ကတာဘိနိက္ခမနော အနုပုဗ္ဗေန သဗ္ဗညုတံ ပတွာ ပဝတ္တိတဝရဓမ္မစက္ကော ယသာဒယော ကုလပုတ္တေ ဝိနေတွာ သဋ္ဌိ အရဟန္တေ ဓမ္မဒေသနတ္ထာယ ဒိသာသု ဥယျောဇေတွာ သယံ ပတ္တစီဝရမာဒါယ – ‘‘တေ တယော ဇဋိလဘာတိကေ ဒမေဿာမီ’’တိ ဥရုဝေလံ ဂန္တွာ အနေကေဟိ ပါဋိဟာရိယသတေဟိ တေသံ ဒိဋ္ဌိံ ဘိန္ဒိတွာ တေ ပဗ္ဗာဇေသိ. သော တံ ဣဒ္ဓိမယပတ္တစီဝရဓရံ သမဏသဟဿံ အာဒါယ ဂယာသီသံ ဂန္တွာ တေဟိ ပရိဝါရိတော နိသီဒိတွာ, – ‘‘ကတရာ နု ခေါ ဧတေသံ ဓမ္မကထာ သပ္ပာယာ’’တိ စိန္တေန္တော, ‘‘ဣမေ သာယံပါတံ အဂ္ဂိံ ပရိစရန္တိ. ဣမေသံ ဒွါဒသာယတနာနိ အာဒိတ္တာနိ သမ္ပဇ္ဇလိတာနိ ဝိယ ကတွာ ဒေသေဿာမိ, ဧဝံ ဣမေ အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ သက္ခိဿန္တီ’’တိ သန္နိဋ္ဌာနမကာသိ. အထ နေသံ တထာ ဓမ္မံ ဒေသေတုံ ဣမံ အာဒိတ္တပရိယာယံ အဘာသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဘိက္ခူ အာမန္တေသီတိ တေသံ သပ္ပာယဓမ္မဒေသနံ ဝိစိနိတွာ တံ ဒေသေဿာမီတိ အာမန္တေသီ’’တိ. တတ္ထ အာဒိတ္တန္တိ ပဒိတ္တံ သမ္ပဇ္ဇလိတံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဒုက္ခလက္ခဏံ ကထိတံ.

එකල අප බෝධිසත්වයන් වහන්සේ අභිනිෂ්ක්‍රමණය කර පිළිවෙළින් සර්වඥතා ඥානය ලබා, උතුම් දම්සක් පැවැත්ම සිදු කොට, යස කුලපුත්‍රයා ඇතුළු පිරිස හික්මවා, රහතන් වහන්සේලා හැට නම ධර්ම දේශනා කිරීම සඳහා දසතට යවා, තමන් වහන්සේම පාසිවුරු ගෙන "ඒ ජටිල සොහොයුරන් තිදෙනා දමනය කරන්නෙමි" යි උරුවෙලාවට වැඩම කළහ. අනේක විධ ප්‍රාතිහාර්යයන් පෙන්වා ඔවුන්ගේ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය බිඳ ඔවුන් පැවිදි කළහ. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සෘද්ධියෙන් ලද පාසිවුරු දරා සිටින ඒ දහසක් භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිවරා ගයාසීසයට වැඩම කර එහි වැඩහිඳ, "මොවුන්ට කවර ධර්ම කථාවක් සුදුසුද?" යි සිතූහ. "මොවුහු උදය සවස ගිනි පුදන්නෝය. මොවුන්ගේ දොළොස් ආයතනයන් ඇවිලෙන ගිනි මෙන් දක්වා ධර්මය දේශනා කරන්නෙමි. එවිට මොවුන්ට රහත් විය හැකිය" යි තීරණය කළහ. ඉන්පසු ඔවුන්ට එලෙස ධර්මය දේශනා කිරීම සඳහා මෙම ආදිත්තපරියාය සූත්‍රය දේශනා කළහ. ඒ නිසා "භික්ෂූන් ඇමතූහ" යනුවෙන් පවසන ලදී. එහි 'ආදිත්තං' යනු රගාදී ගින්නෙන් ඇවිලුණු, දැල්වුණු යන අර්ථයයි. සෙසු කොටස් පෙර පරිදිමය. මෙලෙස මෙම සූත්‍රයෙහි දුක්ඛ ලක්ෂණය දේශනා කරන ලදී.

၇. အဒ္ဓဘူတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. අද්භූත සූත්‍ර වර්ණනාව (අර්ථ විවරණය).

၂၉. သတ္တမေ အဒ္ဓဘူတန္တိ အဓိဘူတံ အဇ္ဈောတ္ထဋံ, ဥပဒ္ဒုတန္တိ အတ္ထော. ဣမသ္မိမ္ပိ သုတ္တေ ဒုက္ခလက္ခဏမေဝ ကထိတံ.

29. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'අද්භූතං' යනු මැඩ පවත්වන ලද, වැසී ගිය, බෙහෙවින් පීඩිත වූ යන අර්ථයයි. මෙම සූත්‍රයෙහි ද දුක්ඛ ලක්ෂණයම දේශනා කරන ලදී.

၈. သမုဂ္ဃာတသာရုပ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. සමුග්ඝාතසාරුප්ප සූත්‍ර වර්ණනාව.

၃၀. အဋ္ဌမေ သဗ္ဗမညိတသမုဂ္ဃာတသာရုပ္ပန္တိ သဗ္ဗေသံ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိမညိတာနံ သမုဂ္ဃာတာယ အနုစ္ဆဝိကံ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ. စက္ခုံ န မညတီတိ စက္ခုံ အဟန္တိ ဝါ မမန္တိ ဝါ ပရောတိ ဝါ ပရဿာတိ ဝါ န မညတိ. စက္ခုသ္မိံ န မညတီတိ အဟံ စက္ခုသ္မိံ, မမ ကိဉ္စနပလိဗောဓော စက္ခုသ္မိံ ပရော စက္ခုသ္မိံ, ပရဿ ကိဉ္စနပလိဗောဓော စက္ခုသ္မိန္တိ န မညတိ. စက္ခုတော န မညတီတိ အဟံ စက္ခုတော နိဂ္ဂတော, မမ ကိဉ္စနပလိဗောဓော စက္ခုတော နိဂ္ဂတော, ပရော စက္ခုတော နိဂ္ဂတော, ပရဿ ကိဉ္စနပလိဗောဓော စက္ခုတော နိဂ္ဂတောတိ ဧဝမ္ပိ န မညတိ, တဏှာမာနဒိဋ္ဌိမညနာနံ ဧကမ္ပိ န ဥပ္ပာဒေတီတိ အတ္ထော. စက္ခုံ မေတိ န မညတီတိ မမ စက္ခူတိ န မညတိ, မမတ္တဘူတံ တဏှာမညနံ န ဥပ္ပာဒေတီတိ အတ္ထော. သေသံ ဥတ္တာနမေဝါတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ စတုစတ္တာလီသာယ ဌာနေသု အရဟတ္တံ ပါပေတွာ ဝိပဿနာ ကထိတာ.

30. අටවන සූත්‍රයෙහි 'සබ්බමඤ්ඤිත සමුග්ඝාත සාරුප්පං' යනු සියලු තණ්හා, මාන, දිට්ඨි සංකල්පනාවන් මුලිනුපුටා දැමීමට සුදුසු වූ යන්නයි. 'ඉධ' යනු මෙම ශාසනයෙහි යන්නයි. 'චක්ඛුං න මඤ්ඤති' යනු ඇස 'මම' කියා හෝ 'මාගේ' කියා හෝ 'අනුන්ගේ' කියා හෝ අනුන්ට අයිති දෙයක් කියා හෝ නොසිතයි. 'ඇසෙහි නොසිතයි' යනු 'මම ඇසෙහි සිටිමි' කියා හෝ 'මාගේ පීඩාකාරී බාධාවන් ඇසෙහි පවතී' කියා හෝ 'අන් අය ඇසෙහි සිටිති' කියා හෝ 'අන් අයගේ පීඩාකාරී බාධාවන් ඇසෙහි පවතී' කියා හෝ නොසිතයි. 'ඇසෙන් බැහැරව නොසිතයි' යනු 'මම ඇසෙන් බැහැර වූවෙමි' කියා හෝ 'මාගේ බාධාවන් ඇසෙන් බැහැර විය' කියා හෝ 'අන් අය ඇසෙන් බැහැර වූහ' කියා හෝ 'අන් අයගේ බාධාවන් ඇසෙන් බැහැර විය' කියා හෝ මෙලෙස නොසිතයි. තණ්හා, මාන, දිට්ඨි සංකල්පනාවන්ගෙන් එකක්වත් ඇති නොකරගනී යන්න අර්ථයයි. 'ඇස මාගේ යැයි නොසිතයි' යනු 'මාගේ ඇස' කියා නොසිතයි, එනම් මමත්වය ඇති කරන තණ්හා සංකල්පනාව ඇති කර නොගනී යන්නයි. සෙසු කොටස් පැහැදිලිය. මෙම සූත්‍රයෙහි කරුණු හතළිස් හතරක් ඔස්සේ රහත් භාවයට පමුණුවන විදර්ශනාව දේශනා කරන ලදී.

၉. ပဌမသမုဂ္ဃာတသပ္ပာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ප්‍රථම සමුග්ඝාතසප්පාය සූත්‍ර වර්ණනාව.

၃၁. နဝမေ [Pg.11] သမုဂ္ဃာတသပ္ပာယာတိ သမုဂ္ဃာတဿ ဥပကာရဘူတာ. တတော တံ ဟောတိ အညထာတိ တတော တံ အညေနာကာရေန ဟောတိ. အညထာဘာဝီ ဘဝသတ္တော လောကော ဘဝမေဝါဘိနန္ဒတီတိ အညထာဘာဝံ ဝိပရိဏာမံ ဥပဂမနေန အညထာဘာဝီ ဟုတွာပိ ဘဝေသု သတ္တော လဂ္ဂေါ လဂိတော ပလိဗုဒ္ဓေါ အယံ လောကော ဘဝံယေဝ အဘိနန္ဒတိ. ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, ခန္ဓဓာတုအာယတနန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ယတ္တကံ ဣဒံ ခန္ဓာ စ ဓာတုယော စ အာယတနာနိ စာတိ ခန္ဓဓာတုအာယတနံ. တမ္ပိ န မညတီတိ သဗ္ဗမ္ပိ န မညတီတိ ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတမေဝ သံကဍ္ဎိတွာ ပုန ဒဿေတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အဋ္ဌစတ္တာလီသာယ ဌာနေသု အရဟတ္တံ ပါပေတွာ ဝိပဿနာ ကထိတာ.

31. නවවන සූත්‍රයෙහි 'සමුග්ඝාතසප්පාය' යනු කෙලෙස් මුලිනුපුටා දැමීමට උපකාරී වන යන්නයි. 'තතෝ තං හෝති අඤ්ඤථා' යනු ඉන්පසු එය වෙනත් ආකාරයකින් පවතියි යන්නයි. 'වෙනස් වන ස්වභාවය ඇති, භවයෙහි ඇලුණු ලෝකයා භවයෙහිම සතුටු වෙයි' යනු වෙනස් වීමට හා විපරිණාමයට පත්වීමෙන් වෙනස් වන ස්වභාවය ඇතිව භවයන්හි ඇලී, බැඳී, පීඩිතව සිටින මෙම ලෝකයා භවයටම කැමති වෙයි යන්නයි. 'මහණෙනි, යම් පමණ වූ ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන' යනු ස්කන්ධ, ධාතු හා ආයතන යන සියල්ලයි. 'එය ද නොසිතයි' යන්නෙන් පෙන්වන්නේ කලින් සඳහන් කළ කරුණුම නැවත ස්කන්ධ වශයෙන් ගොනු කර පෙන්වා දීමයි. මෙම සූත්‍රයෙහි කරුණු හතළිස් අටක් ඔස්සේ රහත් භාවය ලබා දෙන විදර්ශනාව දේශනා කරන ලදී.

၁၀. ဒုတိယသမုဂ္ဃာတသပ္ပာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ද්විතීය සමුග්ඝාතසප්පාය සූත්‍ර වර්ණනාව.

၃၂. ဒသမေ ဧတံ မမာတိအာဒီဟိ တီဟိ တီဟိ ပဒေဟိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဂါဟေ ဒဿေတွာ တိပရိဝဋ္ဋနယေန ဒေသနာ ကတာ. ပဋိပါဋိယာ ပန တီသုပိ ဣမေသု သုတ္တေသု သဟ ဝိပဿနာယ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ ကထိတာတိ.

32. දසවන සූත්‍රයෙහි 'ඒතං මම' යනාදී පද තුනෙන් තණ්හා ග්‍රහණය, මාන ග්‍රහණය හා දිට්ඨි ග්‍රහණය පෙන්වා දී තුන් ආකාරයකින් දේශනාව සිදු කරන ලදී. පිළිවෙළින් ගත් කල මෙම සූත්‍ර තුනෙහිම විදර්ශනාව සමඟ සතර මාර්ගයන්ම දේශනා කරන ලදී.

သဗ္ဗဝဂ္ဂေါ တတိယော.

තෙවන සබ්බ වර්ගය නිමා විය.

၄. ဇာတိဓမ္မဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

4. ජාතිධම්ම වර්ග වර්ණනාව.

၃၃-၄၂. ဇာတိဓမ္မဝဂ္ဂေ ဇာတိဓမ္မန္တိ ဇာယနဓမ္မံ နိဗ္ဗတ္တနသဘာဝံ. ဇရာဓမ္မန္တိ ဇီရဏသဘာဝံ. ဗျာဓိဓမ္မန္တိ ဗျာဓိနော ဥပ္ပတ္တိပစ္စယဘာဝေန ဗျာဓိသဘာဝံ. မရဏဓမ္မန္တိ မရဏသဘာဝံ. သောကဓမ္မန္တိ သောကဿ ဥပ္ပတ္တိပစ္စယဘာဝေန သောကသဘာဝံ. သံကိလေသိကဓမ္မန္တိ သံကိလေသိကသဘာဝံ. ခယဓမ္မန္တိ ခယဂမနသဘာဝံ. ဝယဓမ္မာဒီသုပိ ဧသေဝ နယောတိ.

33-42. ජාතිධර්ම වර්ගයෙහි 'ජාතිධර්ම' යනු ඉපදීම ස්වභාව කොට ඇති, හටගන්නා සුළු බවයි. 'ජරාධර්ම' යනු දිරාපත්වන ස්වභාවයයි. 'බ්‍යාධිධර්ම' යනු ව්‍යාධීන් (රෝග) හටගැනීමේ ප්‍රත්‍ය ස්වභාවය ඇති බැවින් ලෙඩවන ස්වභාවයයි. 'මරණධර්ම' යනු මරණය ස්වභාව කොට ඇති බවයි. 'සෝකධර්ම' යනු ශෝකය හටගැනීමේ ප්‍රත්‍ය ස්වභාවය ඇති බැවින් ශෝක කරන ස්වභාවයයි. 'සංකිලේසිකධර්ම' යනු තෘෂ්ණාව ආදිය නිසා කිලිටි වන ස්වභාවයයි. 'ඛයධර්ම' යනු ක්ෂය වී යන ස්වභාවයයි. වයධර්ම ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

ဇာတိဓမ္မဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

සතරවන ජාතිධර්ම වර්ගය අවසන් විය.

၅. သဗ္ဗအနိစ္စဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

5. සියලු අනිච්ච වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

၄၃-၅၂. အနိစ္စဝဂ္ဂေ [Pg.12] အဘိညေယျန္တိ ပဒေ ဉာတပရိညာ အာဂတာ, ဣတရာ ပန ဒွေ ဂဟိတာယေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပရိညေယျပဟာတဗ္ဗပဒေသုပိ တီရဏပဟာနပရိညာဝ အာဂတာ, ဣတရာပိ ပန ဒွေ ဂဟိတာယေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သစ္ဆိကာတဗ္ဗန္တိ ပစ္စက္ခံ ကာတဗ္ဗံ. အဘိညာပရိညေယျန္တိ ဣဓာပိ ပဟာနပရိညာ အဝုတ္တာပိ ဂဟိတာယေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဥပဒ္ဒုတန္တိ အနေကဂ္ဂဋ္ဌေန. ဥပဿဋ္ဌန္တိ ဥပဟတဋ္ဌေန. သေသံ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

43-52. අනිච්ච වර්ගයෙහි 'අභිඤ්ඤෙය්‍ය' (විශේෂඥානයෙන් දත යුතු) යන පදයෙහි 'ඥාත පරිඥාව' ඇතුළත් වේ. සෙසු පරිඥා දෙක (තීර්ණ හා ප්‍රහාණ) ද එහිම ඇතුළත් බව දත යුතුය. 'පරිඤ්ඤෙය්‍ය' (පිරිසිඳ දත යුතු) සහ 'පහාතබ්බ' (පහ කළ යුතු) යන පදයන්හි 'තීර්ණ පරිඥාව' සහ 'ප්‍රහාණ පරිඥාව' ඇතුළත් වේ. සෙසු ඥාත පරිඥාව ද එහිම ඇතුළත් බව දත යුතුය. 'සච්ඡිකාතබ්බ' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතු බවයි. 'අභිඤ්ඤා පරිඤ්ඤෙය්‍ය' යන මෙහි ද ප්‍රහාණ පරිඥාව ගැන වචනයෙන් පවසා නැතත් එය ද ඇතුළත් බව දත යුතුය. 'උපද්දුත' යනු එකම ස්වභාවයක නොපිහිටන (කැලඹුණු) අර්ථයෙනි. 'උපස්සට්ඨ' යනු පෙළෙන හෝ විනාශ වන අර්ථයෙනි. ඉතිරිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

သဗ္ဗအနိစ္စဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

පස්වන සබ්බඅනිච්ච වර්ගය අවසන් විය.

ပဌမော ပဏ္ဏာသကော.

පළමු පණ්ණාසකය අවසන් විය.

၆. အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

6. අවිජ්ජා වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

၅၃-၆၂. အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂေ အဝိဇ္ဇာတိ စတူသု သစ္စေသု အညာဏံ. ဝိဇ္ဇာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဝိဇ္ဇာ. အနိစ္စတော ဇာနတော ပဿတောတိ ဒုက္ခာနတ္တဝသေနာပိ ဇာနတော ပဿတော ပဟီယတိယေဝ, ဣဒံ ပန အနိစ္စဝသေန ကထိတေ ဗုဇ္ဈနကပုဂ္ဂလဿ အဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တံ. ဧသေဝ နယော သဗ္ဗတ္ထ. အပိ စေတ္ထ သံယောဇနာတိ ဒသ သံယောဇနာနိ. အာသဝါတိ စတ္တာရော အာသဝါ. အနုသယာတိ သတ္တ အနုသယာ. သဗ္ဗုပါဒါနပရိညာယာတိ သဗ္ဗေသံ စတုန္နမ္ပိ ဥပါဒါနာနံ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနနတ္ထာယ. ပရိယာဒါနာယာတိ ခေပနတ္ထာယ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

53-62. අවිජ්ජා වර්ගයෙහි 'අවිජ්ජා' යනු සතර අරිය සත්‍යය පිළිබඳව ඇති නොදැනීම (මෝහය) යි. 'විජ්ජා' යනු අර්හත් මාර්ගයට සම්බන්ධ වූ විද්‍යාවයි. අනිත්‍ය වශයෙන් දන්නා හා දක්නා තැනැත්තාට දුක්ඛ හා අනාත්ම වශයෙන් දන්නා බැවින් අවිද්‍යාව ප්‍රහීණ වේ. මෙය අනිත්‍ය වශයෙන් දේශනා කරන ලද්දේ අවබෝධ කරගන්නා පුද්ගලයාගේ අභිලාෂය පරිදිය. අනෙකුත් සූත්‍රයන්හි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. තවද මෙහි 'සංයෝජන' යනු දස සංයෝජනයි. 'ආසව' යනු සතර ආශ්‍රවයන්ය. 'අනුසය' යනු සප්ත අනුසය ධර්මයන්ය. 'සබ්බුපාදානපරිඤ්ඤාය' යනු සතර වැදෑරුම් උපාදානයන් තුන් ආකාර පරිඥාවන්ගෙන් පිරිසිඳ දැනගැනීම පිණිසයි. 'පරියාදානාය' යනු ගෙවා දැමීම (ක්ෂය කිරීම) පිණිසයි. අනෙකුත් සියලු තැන්හි ඉතිරිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂေါ ဆဋ္ဌော.

හයවන අවිජ්ජා වර්ගය අවසන් විය.

၇. မိဂဇာလဝဂ္ဂေါ

7. මිගජාල වර්ගය.

၁. ပဌမမိဂဇာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. පළමු මිගජාල සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၆၃. မိဂဇာလဝဂ္ဂဿ ပဌမေ စက္ခုဝိညေယျာတိ စက္ခုဝိညာဏေန ပဿိတဗ္ဗာ. သောတဝိညေယျာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣဋ္ဌာတိ ပရိယိဋ္ဌာ ဝါ ဟောန္တု [Pg.13] မာ ဝါ, ဣဋ္ဌာရမ္မဏဘူတာတိ အတ္ထော. ကန္တာတိ ကမနီယာ. မနာပါတိ မနဝဍ္ဎနကာ. ပိယရူပါတိ ပိယဇာတိကာ. ကာမူပသံဟိတာတိ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေန ကာမေန ဥပသံဟိတာ ရဇနီယာတိ ရဉ္ဇနီယာ, ရာဂုပ္ပတ္တိကာရဏဘူတာတိ အတ္ထော. နန္ဒီတိ တဏှာနန္ဒီ. သံယောဂေါတိ သံယောဇနံ. နန္ဒိသံယောဇနသံယုတ္တောတိ နန္ဒီဗန္ဓနေန ဗဒ္ဓေါ. အရညဝနပတ္ထာနီတိ အရညာနိ စ ဝနပတ္ထာနိ စ. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ အဘိဓမ္မေ နိပ္ပရိယာယေန ‘‘နိက္ခမိတွာ ဗဟိ ဣန္ဒခီလာ သဗ္ဗမေတံ အရည’’န္တိ (ဝိဘ. ၅၂၉) ဝုတ္တံ, တထာပိ ယံ တံ ‘‘ပဉ္စဓနုသတိကံ ပစ္ဆိမ’’န္တိ (ပါရာ. ၆၅၄) အရညကင်္ဂနိပ္ဖာဒကံ သေနာသနံ ဝုတ္တံ, တဒေဝ အဓိပ္ပေတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝနပတ္ထန္တိ ဂါမန္တံ အတိက္ကမိတွာ မနုဿာနံ အနုပစာရဋ္ဌာနံ, ယတ္ထ န ကသီယတိ န ဝပီယတိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

63. මිගජාල වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍ය' යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් (ඇසින්) දැකිය යුතු වූ දේවල්ය. සෝතවිඤ්ඤෙය්‍ය ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'ඉට්ඨා' යනු සොයන ලද්දා වූ හෝ නොලද්දා වූ හෝ ඉෂ්ට අරමුණු බවට පත් වූ යන අර්ථයයි. 'කන්තා' යනු කැමති විය යුතු වූ (ප්‍රිය) දේය. 'මනාපා' යනු සිත වඩවන (පිනවන) දේය. 'පියරූපා' යනු ප්‍රිය ස්වභාවය ඇති දේය. 'කාමූපසංහිතා' යනු අරමුණු කොට උපදින්නා වූ ක්ලේශ කාමය හා සම්බන්ධ වූ දේය. 'රජනීයා' යනු ඇලිය යුතු වූ, එනම් රාගය ඉපදීමට හේතු වන්නා වූ යන අර්ථයයි. 'නන්දි' යනු තෘෂ්ණා නන්දියයි. 'සංයෝග' යනු සංයෝජනයයි. 'නන්දිසංයෝජනසංයුත්ත' යනු තෘෂ්ණාව නමැති බැඳීමෙන් බැඳුනු තැනැත්තායි. 'අරඤ්ඤවනපත්ථානි' යනු ආරණ්‍ය හා වනප්‍රස්ථයන්ය. එහි අභිධර්ම ක්‍රමයට අනුව සීමා කණුවෙන් (ඉන්ද්‍රඛීලයෙන්) පිටත ඇති සියල්ල ආරණ්‍ය ලෙස හැඳින්වුව ද, මෙහි අදහස් කරන්නේ 'දුනු පන්සියයක් දුරින් පිහිටි' ආරණ්‍යකංග සම්පූර්ණ කරන සේනාසනයම බව දත යුතුය. 'වනප්‍රස්ථ' යනු ගම ඉක්මවා ගිය, මිනිසුන් ගැවසීමක් නැති, සීසෑම හෝ වැපිරීම් නොකරන ස්ථානයයි.

‘‘ဝနပတ္ထန္တိ ဒူရာနမေတံ သေနာသနာနံ အဓိဝစနံ. ဝနပတ္ထန္တိ ဝနသဏ္ဍာနမေတံ, ဝနပတ္ထန္တိ ဘိံသနကာနမေတံ, ဝနပတ္ထန္တိ သလောမဟံသာနမေတံ, ဝနပတ္ထန္တိ ပရိယန္တာနမေတံ, ဝနပတ္ထန္တိ အမနုဿူပစာရာနံ သေနာသနာနမေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (ဝိဘ. ၅၃၁).

"වනප්‍රස්ථ යනු දුර බැහැර සේනාසනවලට නමකි. වනප්‍රස්ථ යනු ඝන වනාන්තර සේනාසනවලට නමකි. වනප්‍රස්ථ යනු භයානක සේනාසනවලට නමකි. වනප්‍රස්ථ යනු ලොමු දැහැගන්වන සේනාසනවලට නමකි. වනප්‍රස්ථ යනු කෙළවර පිහිටි සේනාසනවලට නමකි. වනප්‍රස්ථ යනු මිනිසුන් නොගැවසෙන සේනාසනවලට නමකි."

ဧတ္ထ စ ပရိယန္တာနန္တိ ဣမံ ဧကံ ပရိယာယံ ဌပေတွာ သေသပရိယာယေဟိ ဝနပတ္ထာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ပန္တာနီတိ ပရိယန္တာနိ အတိဒူရာနိ. အပ္ပသဒ္ဒါနီတိ ဥဒုက္ခလမုသလဒါရကသဒ္ဒါဒီနံ အဘာဝေန အပ္ပသဒ္ဒါနိ. အပ္ပနိဂ္ဃောသာနီတိ တေသံ တေသံ နိန္နာဒမဟာနိဂ္ဃောသဿ အဘာဝေန အပ္ပနိဂ္ဃောသာနိ. ဝိဇနဝါတာနီတိ သဉ္စရဏဇနဿ သရီရဝါတဝိရဟိတာနိ. မနုဿရာဟဿေယျကာနီတိ မနုဿာနံ ရဟောကမ္မဿ အနုစ္ဆဝိကာနိ. ပဋိသလ္လာနသာရုပ္ပာနီတိ နိလီယနသာရုပ္ပာနိ.

මෙහි 'පරියන්තානං' යන එක් ක්‍රමයක් හැර සෙසු ක්‍රම මඟින් වනප්‍රස්ථයන් දත යුතුය. 'පන්තානි' යනු අත්‍යන්තයෙන්ම දුර පිහිටි සීමාන්තයන්ය. 'අප්පසද්දානි' යනු වංගෙඩි, මෝල්ගස්, දරුවන්ගේ ශබ්ද ආදිය නැති බැවින් නිශ්ශබ්ද වූ ස්ථානයන්ය. 'අප්පනිග්ඝෝසානි' යනු ඒ ඒ සතුන්ගේ මහත් හඬ හෝ ප්‍රතිඝෝෂා නැති බැවින් ශබ්ද රහිත වූ ස්ථානයන්ය. 'විජනවතානි' යනු මිනිසුන් ගැවසීමෙන් නිකුත් වන ශරීර වාතයෙන් තොර වූ (මිනිසුන් නැති) ස්ථානයන්ය. 'මනුස්සරාහස්සෙය්‍යකානි' යනු මිනිසුන්ගේ රහස් කටයුතු සඳහා සුදුසු වූ ස්ථානයන්ය. 'පටිසල්ලානසාරුප්පානි' යනු විවේකීව භාවනා කිරීමට (සැඟවී සිටීමට) සුදුසු වූ ස්ථානයන්ය.

၂. ဒုတိယမိဂဇာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. දෙවන මිගජාල සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၆၄. ဒုတိယေ နန္ဒိနိရောဓာ ဒုက္ခနိရောဓောတိ တဏှာနန္ဒိယာ နိရောဓေန ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ နိရောဓော.

64. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'නන්දි නිරෝධා දුක්ඛ නිරෝධෝ' යනු තෘෂ්ණාව නමැති නන්දිය නිරුද්ධ වීමෙන් වට්ට දුක්ඛය නිරුද්ධ වන බවයි.

၃-၅. ပဌမသမိဒ္ဓိမာရပဉှာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3-5. පළමු සමිද්ධි මාරපඤ්හ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၆၅-၆၇. တတိယေ [Pg.14] သမိဒ္ဓီတိ အတ္တဘာဝဿ သမိဒ္ဓတာယ ဧဝံ လဒ္ဓနာမော. တဿ ကိရ ထေရဿ အတ္တဘာဝေါ အဘိရူပေါ အဟောသိ ပါသာဒိကော, ဥက္ခိတ္တမာလာပုဋော ဝိယ အလင်္ကတမာလာဂဗ္ဘော ဝိယ စ သဗ္ဗာကာရပါရိပူရိယာ သမိဒ္ဓေါ. တသ္မာ သမိဒ္ဓိတွေဝ သင်္ခံ ဂတော. မာရောတိ မရဏံ ပုစ္ဆတိ. မာရပညတ္တီတိ မာရောတိ ပညတ္တိ နာမံ နာမဓေယျံ. အတ္ထိ တတ္ထ မာရော ဝါ မာရပညတ္တိ ဝါတိ တတ္ထ မရဏံ ဝါ မရဏန္တိ ဣဒံ နာမံ ဝါ အတ္ထီတိ ဒဿေတိ. စတုတ္ထံ ဥတ္တာနမေဝ, တထာ ပဉ္စမံ.

65-67. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'සමිද්ධි' යනු ආත්මභාවයේ (ශරීරයේ) සම්පූර්ණත්වය නිසා ලද නමයකි. ඒ ස්වාමීන් වහන්සේගේ ආත්මභාවය ඉතා අභිරූපී වූ ද, ප්‍රසාදජනක වූ ද එකක් විය. එය එසවූ මල් මල්ලක් මෙන් ද, සරසන ලද මල් ගැබක් මෙන් ද සියලු අංගයන්ගෙන් පිරිපුන් විය. එබැවින් උන්වහන්සේ 'සමිද්ධි' යන නමින් ප්‍රකට වූහ. 'මාරෝ' යනු මරණය ගැන විමසයි. 'මාරපඤ්ඤත්ති' යනු මාරයා යන පැනවීම හෙවත් නමය. එහි මාරයා හෝ මාර පැනවීම ඇතැයි කීවේ මරණය හෝ මරණය යන නාමය එහි පවතින බව දැක්වීමටයි. සතරවන සූත්‍රය පැහැදිලිය, පස්වන සූත්‍රය ද එසේමය.

၆. သမိဒ္ဓိလောကပဉှာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. සමිද්ධි ලෝකපඤ්හ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၆၈. ဆဋ္ဌေ လောကောတိ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကော. ဣတိ မိဂဇာလတ္ထေရဿ အာယာစနသုတ္တတော ပဋ္ဌာယ ပဉ္စသုပိ သုတ္တေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ.

68. හයවන සූත්‍රයෙහි 'ලෝකෝ' යනු වැය වන, බිඳෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් ලෝකයයි. මෙසේ මිගජාල තෙරුන් වහන්සේගේ ආයාචනා සූත්‍රයේ සිට සූත්‍ර පහකදීම වට්ට-විවට්ට (සංසාරය හා නිවන) ගැනම දේශනා කරන ලදී.

၇. ဥပသေနအာသီဝိသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. උපසේන ආසීවිස සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၆၉. သတ္တမေ သီတဝနေတိ ဧဝံနာမကေ သုသာနဝနေ. သပ္ပသောဏ္ဍိကပဗ္ဘာရေတိ သပ္ပဖဏသဒိသတာယ ဧဝံလဒ္ဓနာမေ ပဗ္ဘာရေ. ဥပသေနဿာတိ ဓမ္မသေနာပတိနော ကနိဋ္ဌဘာတိကဥပသေနတ္ထေရဿ. အာသီဝိသော ပတိတော ဟောတီတိ ထေရော ကိရ ကတဘတ္တကိစ္စော မဟာစီဝရံ ဂဟေတွာ လေဏစ္ဆာယာယ မန္ဒမန္ဒေန ဝါတပါနဝါတေန ဗီဇိယမာနော နိသီဒိတွာ ဒုပဋ္ဋနိဝါသနေ သူစိကမ္မံ ကရောတိ. တသ္မိံ ခဏေ လေဏစ္ဆဒနေ ဒွေ အာသီဝိသပေါတကာ ကီဠန္တိ. တေသု ဧကော ပတိတွာ ထေရဿ အံသကူဋေ အဝတ္ထာသိ. သော စ ဖုဋ္ဌဝိသော ဟောတိ. တသ္မာ ပတိတဋ္ဌာနတော ပဋ္ဌာယ ထေရဿ ကာယေ ဒီပသိခါ ဝိယ ဝဋ္ဋိံ ပရိယာဒိယမာနမေဝဿ ဝိသံ ဩတိဏ္ဏံ. ထေရော ဝိသဿ တထာဂမနံ ဒိသွာ ကိဉ္စာပိ တံ ပတိတမတ္တမေဝ ယထာပရိစ္ဆေဒေန ဂတံ, အတ္တနော ပန ဣဒ္ဓိဗလေန ‘‘အယံ အတ္တဘာဝေါ လေဏေ မာ ဝိနဿတူ’’တိ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ. ပုရာယံ ကာယော ဣဓေဝ ဝိကိရတီတိ ယာဝ န ဝိကိရတိ, တာဝ နံ ဗဟိဒ္ဓါ နီဟရထာတိ အတ္ထော. အညထတ္တန္တိ အညထာဘာဝံ. ဣန္ဒြိယာနံ ဝါ ဝိပရိဏာမန္တိ စက္ခုသောတာဒီနံ ဣန္ဒြိယာနံ [Pg.15] ပကတိဝိဇဟနဘာဝံ. တတ္ထေဝ ဝိကိရီတိ ဗဟိ နီဟရိတွာ ဌပိတဋ္ဌာနေ မဉ္စကသ္မိံယေဝ ဝိကိရိ.

69. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි, 'සීතවනය' යනු එම නම ඇති සොහොන් වනයයි. 'සප්පසොණ්ඩික පබ්භාරය' යනු සර්ප පෙනයකට සමාන හැඩයක් ඇති බැවින් එම නම ලැබූ කඳු බෑවුමකි. 'උපසේනස්ස' යනු ධර්මසේනාපති සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේගේ බාල සොහොයුරු උපසේන තෙරුන් වහන්සේටයි. 'ආසීවිසෝ පතිතෝ හෝති' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ තෙරුන් වහන්සේ දන් වැළඳීමෙන් පසු, සඟල සිවුර පසෙක තබා, ලෙන් සෙවණෙහි මද පවනින් ගත නිවා ගනිමින් වැඩහිඳ දෙපට සිවුරේ මැහුම් කටයුත්තක් කරමින් සිටි බවයි. එම අවස්ථාවේදී ලෙන් වියනෙහි සර්ප පැටවුන් දෙදෙනෙකු ක්‍රීඩා කරමින් සිටි අතර, උන්ගෙන් එක් අයෙකු තෙරුන් වහන්සේගේ උරහිස මතට වැටුණි. ඌ ස්පර්ශ වූ පමණින් විෂ ශරීරගත වන සර්පයෙකි. එම නිසා සර්පයා වැටුණු තැන සිට තෙරුන් වහන්සේගේ ශරීරය පුරා, පහන් සිළුවක් පහන් තිරය දවා හළු කරන්නාක් මෙන් විෂ පැතිරී ගියේය. තෙරුන් වහන්සේ විෂ ශරීරගත වූ බව දැක, තම සෘද්ධි බලයෙන් 'මෙම ආත්මභාවය ලෙන තුළම විනාශ නොවේවා' යි අධිෂ්ඨාන කර, 'මෙම ශරීරය මෙහිම විසිරී යාමට පෙර වහාම මෙතැනින් පිටතට ගන්න' යැයි භික්ෂූන් ඇමතූහ. 'අඤ්ඤථත්තං' යනු වෙනස් වීමයි. 'ඉන්ද්‍රියානං විපරිණාමං' යනු ඇස කන ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ ප්‍රකෘති ස්වභාවය වෙනස් වීමයි. 'තත්ථේව විකිරි' යනු ශරීරය පිටතට ගෙන ගොස් තැබූ ඇඳ මතදීම විසිරී ගිය බවයි.

၈. ဥပဝါဏသန္ဒိဋ္ဌိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. උපවාණ සන්දිට්ඨික සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇၀. အဋ္ဌမေ ရူပပ္ပဋိသံဝေဒီတိ နီလပီတာဒိဘေဒံ အာရမ္မဏံ ဝဝတ္ထာပေန္တော ရူပံ ပဋိသံဝိဒိတံ ကရောတိ, တသ္မာ ရူပပ္ပဋိသံဝေဒီ နာမ ဟောတိ. ရူပရာဂပ္ပဋိသံဝေဒီတိ ကိလေသဿ အတ္ထိဘာဝေနေဝ ပန ရူပရာဂံ ပဋိသံဝိဒိတံ ကရောတိ နာမ, တသ္မာ ရူပရာဂပ္ပဋိသံဝေဒီတိ ဝုစ္စတိ. သန္ဒိဋ္ဌိကောတိအာဒီနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ. နော စ ရူပရာဂပ္ပဋိသံဝေဒီတိ ကိလေသဿ နတ္ထိဘာဝေနေဝ န ရူပရာဂံ ပဋိသံဝိဒိတံ ကရောတိ နာမ, တသ္မာ ‘‘နော စ ရူပရာဂပ္ပဋိသံဝေဒီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သေခါသေခါနံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ကထိတာ.

70. අටවැනි සූත්‍රයෙහි 'රූපප්පටිසංවේදී' යනු නිල් කහ ආදී ප්‍රභේද සහිත අරමුණු වෙන්කර හඳුනා ගනිමින් රූපය පිළිබඳ අවබෝධයක් ඇති කර ගැනීමයි. 'රූපරාගප්පටිසංවේදී' යනු කෙලෙස් ඇති බව නිසා රූපරාගය පවතින බව අවබෝධ කර ගැනීමයි. 'සන්දිට්ඨිකෝ' ආදී පද විසුද්ධි මාර්ගයෙහි සඳහන් පරිදි අර්ථ දැක්විය යුතුය. 'නෝ ච රූපරාගප්පටිසංවේදී' යනු කෙලෙස් ප්‍රහීණ වීම නිසා රූපරාගය පවතින බවක් අවබෝධ නොකරන බවයි. මෙම සූත්‍රයෙහි සේඛ හා අසේඛ පුද්ගලයන්ගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය ගැන කියැවේ.

၉. ပဌမဆဖဿာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. පළමු ඡඵස්සායතන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇၁. နဝမေ ဖဿာယတနာနန္တိ ဖဿာကရာနံ. အဝုသိတန္တိ အဝုဋ္ဌံ. အာရကာတိ ဒူရေ. ဧတ္ထာဟံ, ဘန္တေ, အနဿသန္တိ, ဘန္တေ, အဟံ ဧတ္ထ အနဿသိံ, နဋ္ဌော နာမ အဟန္တိ ဝဒတိ. ဘဂဝါ – ‘‘အယံ ဘိက္ခု ‘အဟံ နာမ ဣမသ္မိံ သာသနေ နဋ္ဌော’တိ ဝဒတိ, ကိန္နု ခွဿ အညေသု ဓာတုကမ္မဋ္ဌာန-ကသိဏကမ္မဋ္ဌာနာဒီသု အဘိယောဂေါ အတ္ထီ’’တိ စိန္တေတွာ, တမ္ပိ အပဿန္တော – ‘‘ကတရံ နု ခေါ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဣမဿ သပ္ပာယံ ဘဝိဿတီ’’တိ စိန္တေသိ. တတော ‘‘အာယတနကမ္မဋ္ဌာနမေဝ သပ္ပာယ’’န္တိ ဒိသွာ တံ ကထေန္တော တံ ကိံ မညသိ ဘိက္ခူတိအာဒိမာဟ. သာဓူတိ တဿ ဗျာကရဏေ သမ္ပဟံသနံ. ဧသေဝန္တော ဒုက္ခဿာတိ အယမေဝ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿန္တော ပရိစ္ဆေဒေါ, နိဗ္ဗာနန္တိ အတ္ထော.

71. නවවැනි සූත්‍රයෙහි 'ඵස්සායතනානං' යනු ඵස්සයන්ට හේතු වන ආයතනයන්ගේය. 'අවුසිතං' යනු වාසය නොකළ හෙවත් පුරුදු නොකළ යන්නයි. 'ආරකා' යනු ඉතා ඈතය. 'එත්ථාහං භන්තේ අනස්සසං' යනු 'ස්වාමීනි, මම මෙහිදී විනාශ වුණෙමි' යැයි පැවසීමයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මෙම භික්ෂුව ශාසනයෙන් විනාශ වූ බව පවසයි, මොහුට ධාතු කමටහන් හෝ කසිණ කමටහන් ආදියෙහි නියැලීමක් තිබේදැයි' සිතා බලා, එවැනි අභ්‍යාසයක් නොදැක 'මොහුට ගැළපෙන කමටහන කුමක්දැයි' විමසා බැලූහ. ඉන්පසු ආයතන කමටහන මොහුට සුදුසු බව දැක 'තං කිං මඤ්ඤසි භික්ඛු' ආදී වශයෙන් දේශනා කළහ. 'සාධූ' යනු ඔහුගේ පිළිතුර ගැන සතුටු වී කළ ප්‍රකාශයකි. 'එසේවන්තෝ දුක්ඛස්ස' යනු වට්ට දුක්ඛයාගේ කෙළවර හෙවත් නිවනයි.

၁၀. ဒုတိယဆဖဿာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. දෙවැනි ඡඵස්සායතන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇၂. ဒသမေ အနဿသန္တိ နဿသိံ, နဋ္ဌော နာမမှိ ဣစ္စေဝ အတ္ထော. အာယတိံ အပုနဗ္ဘဝါယာတိ ဧတ္ထ အာယတိံ အပုနဗ္ဘဝေါ နာမ နိဗ္ဗာနံ, နိဗ္ဗာနတ္ထာယ ပဟီနံ ဘဝိဿတီတိ အတ္ထော.

72. දසවැනි සූත්‍රයෙහි 'අනස්සසං' යනු විනාශ වුණෙමි යන්නයි. 'ආයතිං අපුනබ්භවාය' යන්නෙහි 'අපුනබ්භව' යනු නිවන වන අතර, නිවන පිණිස අකුසල ධර්මයන් ප්‍රහීණ වන්නේය යන්න මෙහි අර්ථයයි.

၁၁. တတိယဆဖဿာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

11. තුන්වැනි ඡඵස්සායතන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇၃. ဧကာဒသမေ [Pg.16] အနဿသန္တိ နဋ္ဌော, ပနဿသန္တိ အတိနဋ္ဌော. သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ.

73. එකොළොස්වැනි සූත්‍රයෙහි 'අනස්සසං' යනු විනාශ වූ බවයි, 'පනස්සසං' යනු බෙහෙවින් විනාශ වූ බවයි. සෙසු අර්ථ පෙර පරිදිම වේ.

မိဂဇာလဝဂ္ဂေါ သတ္တမော.

මිගජාල වර්ගය සත්වැනිය.

၈. ဂိလာနဝဂ္ဂေါ

8. ගිලාන වර්ගය.

၁-၅. ပဌမဂိလာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-5. පළමු ගිලාන සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၇၄-၇၈. ဂိလာနဝဂ္ဂဿ ပဌမေ အမုကသ္မိန္တိ အသုကသ္မိံ. အယမေဝ ဝါ ပါဌော. အပ္ပညာတောတိ အညာတော အပါကဋော. နဝေါပိ ဟိ ကောစိ ပညာတော ဟောတိ ရာဟုလတ္ထေရော ဝိယ သုမနသာမဏေရော ဝိယ စ, အယံ ပန နဝေါ စေဝ အပညာတော စ. သေသမေတ္ထ ဝုတ္တနယမေဝါတိ. တထာ ဣတော ပရေသု စတူသု.

74-78. ගිලාන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'අමුකස්මිං' යනු අසවල් ස්ථානයෙහිය. 'අප්පඤ්ඤාතෝ' යනු නමින්, ගෝත්‍රයෙන් හෝ ගුණධර්මයන්ගෙන් ප්‍රකට නොවූ තැනැත්තායි. රාහුල තෙරුන් වහන්සේ හෝ සුමන සාමණේරයන් වහන්සේ මෙන් ඇතැම් නවක භික්ෂූහු ප්‍රකට වෙති, නමුත් මෙම භික්ෂුව නවකයෙකු මෙන්ම අප්‍රකට අයෙකු ද විය. සෙසු පද පෙර පරිදිම වේ. ඊළඟ සූත්‍ර හතරේද මෙසේමය.

၆. ပဌမအဝိဇ္ဇာပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. පළමු අවිජ්ජාපහාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၇၉. ဆဋ္ဌေ အနိစ္စတော ဇာနတောတိ ဒုက္ခာနတ္တဝသေန ဇာနတောပိ ပဟီယတိယေဝ, ဣဒံ ပန အနိစ္စလက္ခဏံ ဒဿေတွာ ဝုတ္တေ ဗုဇ္ဈနကဿ အဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တံ.

79. හයවැනි සූත්‍රයෙහි 'අනිච්චතෝ ජානතෝ' යනු දුක්ඛ අනිච්ච අනාත්ම වශයෙන් දන්නා තැනැත්තා හටද අවිද්‍යාව ප්‍රහීණ වන බවයි. මෙහිදී අනිච්ච ලක්ෂණය පෙන්වා දේශනා කර ඇත්තේ අවබෝධ කරගන්නා පුද්ගලයාගේ අදහස අනුවයි.

၇. ဒုတိယအဝိဇ္ဇာပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. දෙවැනි අවිජ්ජාපහාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈၀. သတ္တမေ သဗ္ဗေ ဓမ္မာတိ သဗ္ဗေ တေဘူမကဓမ္မာ. နာလံ အဘိနိဝေသာယာတိ အဘိနိဝေသပရာမာသဂ္ဂါဟေန ဂဏှိတုံ န ယုတ္တာ. သဗ္ဗနိမိတ္တာနီတိ သဗ္ဗာနိ သင်္ခါရနိမိတ္တာနိ. အညတော ပဿတီတိ ယထာ အပရိညာတာဘိနိဝေသော ဇနော ပဿတိ, တတော အညတော ပဿတိ. အပရိညာတာဘိနိဝေသော ဟိ ဇနော သဗ္ဗနိမိတ္တာနိပိ အတ္တတော ပဿတိ. ပရိညာတာဘိနိဝေသော ပန အနတ္တတော ပဿတိ, နော အတ္တတောတိ ဧဝံ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အနတ္တလက္ခဏမေဝ ကထိတံ.

80. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි 'සබ්බේ ධම්මා' යනු සියලු ත්‍රෛභූමික ධර්මයන්ය. 'නාලං අභිනිවේසාය' යනු නිත්‍ය ආදී වශයෙන් ගනු ලබන දැඩි ග්‍රහණයෙන් ගැනීමට නුසුදුසු බවයි. 'සබ්බනිමිත්තානි' යනු සියලු සංස්කාර නිමිත්තන්ය. 'අඤ්ඤතෝ පස්සති' යනු අවබෝධයක් නැති පෘථග්ජනයා දකින ආකාරයට වඩා වෙනස් ආකාරයකින් දැකීමයි. අනවබෝධයෙන් යුතු තැනැත්තා සියලු නිමිති 'ආත්ම' වශයෙන් දකින අතර, අවබෝධයෙන් යුතු තැනැත්තා ඒවා 'අනාත්ම' වශයෙන් දකියි. මෙහිදී අනාත්ම ලක්ෂණයම දේශනා කර ඇත.

၈. သမ္ဗဟုလဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. සම්බහුලභික්ඛු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈၁. အဋ္ဌမေ [Pg.17] ဣဓ နောတိ ဧတ္ထ နော-ကာရော နိပါတမတ္တမေဝ. သေသံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ကေဝလံ ဣဓ ဒုက္ခလက္ခဏံ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

81. අටවැනි සූත්‍රයෙහි 'ඉධ නෝ' යන්නෙහි 'නෝ' යනු නිපාත පදයකි. සෙසු අර්ථ පැහැදිලිය. මෙහිදී හුදෙක් දුක්ඛ ලක්ෂණය පමණක් දේශනා කර ඇත.

၉. လောကပဉှာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ලෝකපඤ්හ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈၂. နဝမေ လုဇ္ဇတီတိ ပလုဇ္ဇတိ ဘိဇ္ဇတိ. ဣဓ အနိစ္စလက္ခဏံ ကထိတံ.

82. නවවැනි සූත්‍රයෙහි 'ලුජ්ජති' යනු බිඳී යයි, විනාශ වෙයි යන්නයි. මෙහි අනිච්ච ලක්ෂණය දේශනා කර ඇත.

၁၀. ဖဂ္ဂုနပဉှာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ඵග්ගුනපඤ්හ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈၃. ဒသမေ ဆိန္နပပဉ္စေတိ တဏှာပပဉ္စဿ ဆိန္နတ္တာ ဆိန္နပပဉ္စေ. ဆိန္နဝဋုမေတိ တဏှာဝဋုမဿေဝ ဆိန္နတ္တာ ဆိန္နဝဋုမေ. ကိံ ပုစ္ဆာမီတိ ပုစ္ဆတိ? အတိက္ကန္တဗုဒ္ဓေဟိ ပရိဟရိတာနိ စက္ခုသောတာဒီနိ ပုစ္ဆာမီတိ ပုစ္ဆတိ. အထ ဝါ သစေ မဂ္ဂေ ဘာဝိတေပိ အနာဂတေ စက္ခုသောတာဒိဝဋ္ဋံ ဝဍ္ဎေယျ, တံ ပုစ္ဆာမီတိ ပုစ္ဆတီတိ.

83. දසවැනි සූත්‍රයෙහි 'ඡින්නපපඤ්චේ' යනු තණ්හා පපංචයන් සිඳ දැමූ බැවිනි. 'ඡින්නවටුමේ' යනු තණ්හා නැමති මාවත සිඳ දැමූ බැවිනි. 'කිං පුච්ඡාමීති' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ 'මම කුමක් විමසන්නද?' යන්නයි. එනම්, අතීත බුදුවරුන් විසින් පරිහරණය කරන ලද ඇස කන ආදී ඉන්ද්‍රියයන් ගැන විමසන බවයි. එසේත් නැත්නම්, මඟ පල වඩා තිබියදීත් අනාගතයෙහි ඇස කන ආදී සංසාර වෘත්තය පවතීද යන්න විමසන බවයි.

ဂိလာနဝဂ္ဂေါ အဋ္ဌမော.

ගිලාන වර්ගය අටවැනිය.

၉. ဆန္နဝဂ္ဂေါ

9. ඡන්න වර්ගය.

၁. ပလောကဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. පලෝකධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈၄. ဆန္နဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ပလောကဓမ္မန္တိ ဘိဇ္ဇနကသဘာဝံ. ဧဝမေတ္ထ အနိစ္စလက္ခဏမေဝ ကထိတံ.

84. ඡන්න වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'පලෝකධම්මං' යනු බිඳෙන සුලු ස්වභාවයයි. මෙහිදී අනිච්ච ලක්ෂණයම දේශනා කර ඇත.

၂. သုညတလောကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. සුඤ්ඤතලෝක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈၅. ဒုတိယေ အတ္တနိယေနာတိ အတ္တနော သန္တကေန ပရိက္ခာရေန. ဧဝမေတ္ထ အနတ္တလက္ခဏမေဝ ကထိတံ.

85. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි 'අත්තනියේන' යනු තමාට අයත් පිරිකර යන්නයි. මෙහිදී අනාත්ම ලක්ෂණය දේශනා කර ඇත.

၃. သံခိတ္တဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. සංඛිත්තධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈၆. တတိယံ ခန္ဓိယဝဂ္ဂေ အာနန္ဒောဝါဒေ (သံ. နိ. ၃.၈၃) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

86. තෙවන සූත්‍රයෙහි: සංයුක්ත නිකායේ (3.83) ඛන්ධක වර්ගයේ ආනන්දෝවාද සූත්‍රයෙහි සඳහන් වූ ක්‍රමයට ම මෙය දත යුතුය.

၄. ဆန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. ඡන්න සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၇. စတုတ္ထေ [Pg.18] ဆန္နောတိ ဧဝံနာမကော ထေရော, န အဘိနိက္ခမနံ နိက္ခန္တထေရော. ပဋိသလ္လာနာတိ ဖလသမာပတ္တိတော. ဂိလာနပုစ္ဆကာတိ ဂိလာနုပဋ္ဌာကာ. ဂိလာနုပဋ္ဌာနံ နာမ ဗုဒ္ဓပသတ္ထံ ဗုဒ္ဓဝဏ္ဏိတံ, တသ္မာ ဧဝမာဟ. သီသဝေဌံ ဒဒေယျာတိ သီသေ ဝေဌနံ သီသဝေဌံ, တဉ္စ ဒဒေယျ. သတ္ထန္တိ ဇီဝိတဟာရကသတ္ထံ. နာဝကင်္ခါမီတိ န ဣစ္ဆာမိ. ပရိစိဏ္ဏောတိ ပရိစရိတော. မနာပေနာတိ မနဝဍ္ဎနကေန ကာယကမ္မာဒိနာ. ဧတ္ထ စ သတ္တ သေခါ ပရိစရန္တိ နာမ, အရဟာ ပရိစာရီ နာမ, ဘဂဝါ ပရိစိဏ္ဏော နာမ.

87. සිව්වන සූත්‍රයෙහි: 'ඡන්නෝ' යනු එම නම ඇති තෙරණුවෝ ය. මොහු අභිනිෂ්ක්‍රමණයට සහභාගී වූ ඡන්න තෙරුන් නොවේ. 'පටිසල්ලානා' යනු ඵලසමාපත්තියෙන් (නැගී සිටීමයි). 'ගිලානපුච්ඡකා' යනු ගිලනුන්ට උපස්ථාන කරන්නෝ ය. ගිලන් උපස්ථානය යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පසසන ලද, වර්ණනා කරන ලද උතුම් ක්‍රියාවකි, එබැවින් එසේ වදාළහ. 'සීසවේඨං දදෙය්‍ය' යනු හිසෙහි වෙළුමක් දැමීමයි, එය දිය යුතුය. 'සත්ථං' යනු ජීවිතය නසන ආයුධයයි. 'නාවකංඛාමි' යනු (ජීවිතය කෙරෙහි) ආශාවක් නැත යන්නයි. 'පරිචිණ්ණෝ' යනු උපස්ථාන කරන ලද්දේ යන්නයි. 'මනාපේන' යනු සිත පිනවන කාය කර්මාදියෙනි. මෙහි හික්මෙන පුද්ගලයන් (සේඛයන්) සත්දෙනා 'උපස්ථාන කරන්නෝ' නම් වෙති, රහතන් වහන්සේ 'උපස්ථායක' නම් වෙති, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'උපස්ථාන ලබන්නා' (පරිචිණ්ණ) නම් වෙති.

ဧတဉှိ, အာဝုသော, သာဝကဿ ပတိရူပန္တိ, အာဝုသော, သာဝကဿ နာမ ဧတံ အနုစ္ဆဝိကံ. အနုပဝဇ္ဇန္တိ အပ္ပဝတ္တိကံ အပ္ပဋိသန္ဓိကံ. ပုစ္ဆာဝုသော သာရိပုတ္တ, သုတွာ ဝေဒိဿာမာတိ အယံ သာဝကပဝါရဏာ နာမ. ဧတံ မမာတိအာဒီနိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟဝသေန ဝုတ္တာနိ. နိရောဓံ ဒိသွာတိ ခယဝယံ ဉတွာ. နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာတိ သမနုပဿာမီတိ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ သမနုပဿာမိ. ဧတ္တကေသု ဌာနေသု ဆန္နတ္ထေရော သာရိပုတ္တတ္ထေရေန ပုစ္ဆိတံ ပဉှံ အရဟတ္တေ ပက္ခိပိတွာ ကထေသိ. သာရိပုတ္တတ္ထေရော ပန တဿ ပုထုဇ္ဇနဘာဝံ ဉတွာပိ တံ ‘‘ပုထုဇ္ဇနော’’တိ ဝါ ‘‘ခီဏာသဝေါ’’တိ ဝါ အဝတွာ တုဏှီယေဝ အဟောသိ. စုန္ဒတ္ထေရော ပနဿ ပုထုဇ္ဇနဘာဝံ သညာပေဿာမီတိ စိန္တေတွာ ဩဝါဒံ အဒါသိ.

"ඇවැත්නි, ශ්‍රාවකයෙකුට මෙය සුදුසුය" යනු ඇවැත්නි, ශ්‍රාවකයෙකුට මෙය අනුරූප බවයි. 'අනුපවජ්ජං' යනු නැවත උත්පත්තියක් හෝ ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති නොකරන යන්නයි. "ඇවැත් ශාරීපුත්‍රයෙනි, අසනු මැනව, මම පවසන්නෙමි" යනු ශ්‍රාවක ප්‍රවාරණය නම් වේ. "මෙය මගේ ය" ආදිය තෘෂ්ණා, මාන, දිට්ඨි යන ග්‍රහණයන්ගේ වසයෙන් පවසන ලදී. "නිරෝධය දැක" යනු උදය වැය (ඇතිවීම හා නැතිවීම) දැනගෙන යන්නයි. "මෙය මගේ නොවේ, මම මෙය නොවෙමි, මෙය මාගේ ආත්මය නොවේ" යයි අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනත්ත ලෙස දක්නා ලදී. මෙතෙක් ස්ථානයන්හි ඡන්න තෙරණුවෝ සැරියුත් තෙරුන් විසින් අසන ලද ප්‍රශ්න රහත් ඵලයෙහි පිහිටා පිළිතුරු දුන්හ. සැරියුත් තෙරණුවෝ ඔහුගේ පෘථග්ජන භාවය දැනගෙන පවා මොහු පෘථග්ජනයෙකැයි හෝ රහතන් වහන්සේ නමකැයි හෝ නොකියා නිශ්ශබ්ද වූහ. එහෙත් චුන්ද තෙරණුවෝ මොහුට පෘථග්ජන භාවය අවබෝධ කරවමි යි සිතා අවවාද දුන්හ.

တတ္ထ တသ္မာတိ ယသ္မာ မာရဏန္တိကံ ဝေဒနံ အဓိဝါသေတုံ အသက္ကောန္တော သတ္ထံ အာဟရာမီတိ ဝဒတိ, တသ္မာ ပုထုဇ္ဇနော အာယသ္မာ, တေန ဣဒမ္ပိ မနသိကရောဟီတိ ဒီပေတိ. ယသ္မာ ဝါ ဆန္နံ အာယတနာနံ နိရောဓံ ဒိသွာ စက္ခာဒီနိ တိဏ္ဏံ ဂါဟာနံ ဝသေန န သမနုပဿာမီတိ ဝဒသိ. တသ္မာ ဣဒမ္ပိ တဿ ဘဂဝတော သာသနံ အာယသ္မတာ မနသိကာတဗ္ဗန္တိပိ ပုထုဇ္ဇနဘာဝမေဝ ဒီပေန္တော ဝဒတိ. နိစ္စကပ္ပန္တိ နိစ္စကာလံ. နိဿိတဿာတိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌီဟိ နိဿိတဿ. စလိတန္တိ ဝိပ္ဖန္ဒိတံ ဟောတိ. ယထယိဒံ အာယသ္မတော ဥပ္ပန္နံ ဝေဒနံ အဓိဝါသေတုံ အသက္ကောန္တဿ ‘‘အဟံ ဝေဒယာမိ, မမ ဝေဒနာ’’တိ အပ္ပဟီနဂ္ဂါဟဿ ဣဒါနိ ဝိပ္ဖန္ဒိတံ ဟောတိ, ဣမိနာပိ နံ ‘‘ပုထုဇ္ဇနောဝ တွ’’န္တိ ဝဒတိ.

එහි 'තස්මා' (එබැවින්) යනු, යම් හෙයකින් මරණාසන්න වේදනාව ඉවසා ගත නොහැකිව ආයුධය ගනිමියි පවසන්නේ ද, එබැවින් ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ පෘථග්ජනයෙකි, එබැවින් මෙය ද මෙනෙහි කරන්නැයි පෙන්වයි. නොහොත් ආයතන සයෙහි නිරෝධය දැක චක්ඛු ආදිය කෙරෙහි ග්‍රහණයන් තුනෙහි වසයෙන් නොදකිමියි පවසන බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මෙම අනුශාසනාව ද ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ විසින් මෙනෙහි කළ යුතු යැයි පෘථග්ජන භාවය ම දක්වමින් පවසයි. 'නිච්චකප්පං' යනු නිරන්තරයෙන් ම යන්නයි. 'නිස්සිතස්ස' යනු තෘෂ්ණා, මාන, දිට්ඨි මත යැපෙන්නාට ය. 'චලිතං' යනු චංචල වීමයි. යම් සේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේට ඇති වූ වේදනාව ඉවසා ගත නොහැකිව "මම විඳිමි, මාගේ වේදනාවයි" යනුවෙන් ප්‍රහීණ නොකළ ග්‍රහණයන් ඇති තැනැත්තාට දැන් චංචල බවක් ඇති වේ ද, මෙයින් ද ඔහුට පවසන්නේ "ඔබ පෘථග්ජනයෙකි" යනුවෙනි.

ပဿဒ္ဓီတိ [Pg.19] ကာယစိတ္တပဿဒ္ဓိ, ကိလေသပဿဒ္ဓိ နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော. နတိယာတိ တဏှာနတိယာ. အသတီတိ ဘဝတ္ထာယ အာလယနိကန္တိပရိယုဋ္ဌာနေ အသတိ. အာဂတိဂတိ န ဟောတီတိ ပဋိသန္ဓိဝသေန အာဂတိ နာမ, စုတိဝသေန ဂမနံ နာမ န ဟောတိ. စုတူပပါတောတိ စဝနဝသေန စုတိ, ဥပပဇ္ဇနဝသေန ဥပပါတော. နေဝိဓ န ဟုရံ န ဥဘယမန္တရေနာတိ န ဣဓလောကေ န ပရလောကေ န ဥဘယတ္ထ ဟောတိ. ဧသေဝန္တော ဒုက္ခဿာတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခကိလေသဒုက္ခဿ အယမေဝ အန္တော အယံ ပရိစ္ဆေဒေါ ပရိဝဋုမဘာဝေါ ဟောတိ. အယမေဝ ဟိ ဧတ္ထ အတ္ထော. ယေ ပန ‘‘ဥဘယမန္တရေနာ’’တိ ဝစနံ ဂဟေတွာ အန္တရာဘဝံ ဣစ္ဆန္တိ, တေသံ ဝစနံ နိရတ္ထကံ. အန္တရာဘဝဿ ဟိ ဘာဝေါ အဘိဓမ္မေ ပဋိက္ခိတ္တောယေဝ. ‘‘အန္တရေနာ’’တိ ဝစနံ ပန ဝိကပ္ပန္တရဒီပနံ. တသ္မာ အယမေတ္ထ အတ္ထော – နေဝ ဣဓ န ဟုရံ, အပရော ဝိကပ္ပော န ဥဘယန္တိ.

'පස්සද්ධි' යනු කාය පස්සද්ධි සහ චිත්ත පස්සද්ධි නම් වූ කෙලෙස් සන්සිඳීමයි. 'නතියා' යනු තෘෂ්ණා නැමියාවයි. 'අසති' යනු භවය සඳහා වූ ඇල්ම හා කෙලෙස් පර්යුට්ඨාන නොමැති කල්හිය. 'ආගතිගති න හෝති' යනු ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් පැමිණීමක් හෝ චුති වශයෙන් යාමක් නොමැති වීමයි. 'චුතූපපාතො' යනු චුත වීම සහ උපත ලැබීමයි. 'මෙලොව හෝ පරලොව හෝ ඒ දෙක අතර හෝ නොවේ' යනු මෙලොවෙහි ද නැත, පරලොවෙහි ද නැත, දෙතැන ම නැත යන්නයි. 'ඒසෙවන්තෝ දුක්ඛස්ස' යනු සංසාර දුක්ඛයේ හා ක්ලේශ දුක්ඛයේ කෙළවර හෙවත් සීමාවයි. මෙය ම මෙහි අර්ථයයි. යම් කෙනෙක් 'උභයමන්ත රේන' යන වචනය ගෙන අන්තරාභවයක් අපේක්ෂා කරත් ද, ඔවුන්ගේ වචනය නිශ්ඵල ය. අන්තරාභවයේ පැවැත්ම අභිධර්ම කථාවස්තු ප්‍රකරණයෙහි ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. 'අන්තරේන' යන වචනය වෙනත් විකල්පයක් පෙන්වීමට යොදා ඇත. එබැවින් මෙහි අර්ථය නම් - මෙලොව ද නැත, පරලොව ද නැත, වෙනත් විකල්පයක් වූ ඒ දෙකෙහි ම නැත යන්නයි.

သတ္ထံ အာဟရေသီတိ ဇီဝိတဟာရကသတ္ထံ အာဟရိ, အာဟရိတွာ ကဏ္ဌနာဠံ ဆိန္ဒိ. အထဿ တသ္မိံ ခဏေ မရဏဘယံ ဩက္ကမိ, ဂတိနိမိတ္တံ ဥပဋ္ဌာသိ. သော အတ္တနော ပုထုဇ္ဇနဘာဝံ ဉတွာ, သံဝိဂ္ဂစိတ္တော ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ, သင်္ခါရေ ပရိဂ္ဂဏှန္တော အရဟတ္တံ ပတွာ, သမသီသီ ဟုတွာ ပရိနိဗ္ဗုတော. သမ္မုခါယေဝ အနုပဝဇ္ဇတာ ဗျာကတာတိ ကိဉ္စာပိ ဣဒံ ထေရဿ ပုထုဇ္ဇနကာလေ ဗျာကရဏံ ဟောတိ; ဧတေန ပန ဗျာကရဏေန အနန္တရာယမဿ ပရိနိဗ္ဗာနံ အဟောသိ. တသ္မာ ဘဂဝါ တဒေဝ ဗျာကရဏံ ဂဟေတွာ ကထေသိ.

'සත්ථං ආහරේසි' යනු ජීවිතය නසන ආයුධය ගෙන ගෙල සිඳගත්තේ ය. එවිට එම මොහොතේ ඔහුට මරණ බිය ඇති විය, ගති නිමිත්ත දර්ශනය විය. ඔහු තමාගේ පෘථග්ජන භාවය දැන, සංවේගයට පත්ව විදර්ශනාව වඩා සංස්කාරයන් පිරිසිඳ දැක අර්හත් භාවයට පත්ව, සමසීසී රහතන් වහන්සේ නමක් වී පිරිනිවන් පෑහ. "සම්මුඛායෙව අනුපවජ්ජතා බ්යාකතා" යනු මෙම ප්‍රකාශය තෙරුන් පෘථග්ජන කාලයේ කළ ප්‍රකාශයක් වුව ද, එම ප්‍රකාශය නිසා ඔහුගේ පිරිනිවන් පෑමට බාධාවක් නොවී ය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම ප්‍රකාශය ම ගෙන වදාළහ.

ဥပဝဇ္ဇကုလာနီတိ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗကုလာနိ. ဣမိနာ ထေရော, ‘‘ဘန္တေ, ဧဝံ ဥပဋ္ဌာကေသု စ ဥပဋ္ဌာယိကာသု စ ဝိဇ္ဇမာနာသု သော ဘိက္ခု တုမှာကံ သာသနေ ပရိနိဗ္ဗာယိဿတီ’’တိ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပတ္တိယံ ကုလသံသဂ္ဂဒေါသံ ဒဿေန္တော ပုစ္ဆတိ. အထဿ ဘဂဝါ ကုလေသု သံသဂ္ဂါဘာဝံ ဒီပေန္တော ဟောန္တိ ဟေတေ သာရိပုတ္တာတိအာဒိမာဟ. ဣမသ္မိံ ကိရ ဌာနေ ထေရဿ ကုလေသု အသံသဋ္ဌဘာဝေါ ပါကဋော အဟောသိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

'උපවජ්ජකුලානි' යනු ඇසුරු කළ යුතු කුලයන් ය. මෙයින් තෙරුන් වහන්සේ, "ස්වාමීනි, මෙබඳු උපස්ථායකයන් හා උපස්ථායිකාවන් සිටිය දී ඒ භික්ෂුව ඔබ වහන්සේගේ ශාසනයෙහි කෙසේ පිරිනිවන් පාන්නේ ද?" යි පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවෙහි කුලයන් හා මිශ්‍රවීමේ දෝෂය පෙන්වමින් ප්‍රශ්න කළහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ කුලයන් කෙරෙහි ඇලීමක් නොමැති බව දක්වමින් "සැරියුත්, ඔවුහු සිටිති" යනාදිය වදාළහ. මෙම ස්ථානයෙහි තෙරුන් වහන්සේ කුලයන් සමඟ මිශ්‍ර නොවී සිටි බව ප්‍රකට විය. ඉතිරි සියල්ල පැහැදිලි ය.

၅-၆. ပုဏ္ဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-6. පුණ්ණ සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

၈၈-၈၉. ပဉ္စမေ တဉ္စေတိ တံ စက္ခုဉ္စေဝ ရူပဉ္စ. နန္ဒိသမုဒယာ ဒုက္ခသမုဒယောတိ တဏှာယ သမောဓာနေန ပဉ္စက္ခန္ဓဒုက္ခဿ သမောဓာနံ ဟောတိ. ဣတိ [Pg.20] ဆသု ဒွါရေသု ‘‘နန္ဒိသမုဒယာ ဒုက္ခသမုဒယော’’တိ ဣမိနာ ဒွိန္နံ သစ္စာနံ ဝသေန ဝဋ္ဋံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဒဿေသိ. ဒုတိယနယေ နိရောဓော မဂ္ဂေါတိ ဒွိန္နံ သစ္စာနံ ဝသေန ဝိဝဋ္ဋံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဒဿေသိ. ဣမိနာ တွံ ပုဏ္ဏာတိ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ. ဧဝံ တာဝ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋဝသေန ဒေသနံ အရဟတ္တေ ပက္ခိပိတွာ ဣဒါနိ ပုဏ္ဏတ္ထေရံ သတ္တသု ဌာနေသု သီဟနာဒံ နဒါပေတုံ ဣမိနာ တွန္တိအာဒိမာဟ.

88-89. පස්වන සූත්‍රයෙහි: 'තංචේ' යනු එම ඇස හා රූපයයි. 'නන්දිසමුදයා දුක්ඛසමුදයෝ' යනු තෘෂ්ණාව එක්වීමෙන් පංචස්කන්ධ දුක්ඛයාගේ හටගැනීම සිදු වේ යන්නයි. මෙසේ ද්වාර හයෙහි දුක්ඛ සහ සමුදය යන සත්‍යයන් දෙක මගින් සංසාර වෘත්තය කෙළවරට පමුණුවා පෙන්වූහ. දෙවන ක්‍රමයේ දී නිරෝධය හා මාර්ගය යන සත්‍යයන් දෙක මගින් විවෘත්තය (නිවන) කෙළවරට පමුණුවා පෙන්වූහ. "ඉමිනා ත්වං පුණ්ණ" යන්න තවත් අනුසන්ධියකි. මෙසේ පළමුව වට්ට-විවට්ට වශයෙන් දේශනාව අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටුවා, දැන් පුණ්ණ තෙරුන් ලවා කරුණු හතක දී සීහනාද පැවැත්වීමට "ඉමිනා ත්වං" යනාදිය වදාළහ.

စဏ္ဍာတိ ဒုဋ္ဌာ ကိဗ္ဗိသာ. ဖရုသာတိ ကက္ခဠာ အက္ကောသိဿန္တီတိ ဒသဟိ အက္ကောသဝတ္ထူဟိ အက္ကောသိဿန္တိ. ပရိဘာသိဿန္တီတိ ‘‘ကိံ သမဏော နာမ တွံ, ဣဒဉ္စိဒဉ္စ တေ ကရိဿာမာ’’တိ တဇ္ဇေဿန္တိ. ဧဝမေတ္ထာတိ ဧဝံ မယှံ ဧတ္ထ ဘဝိဿတိ. ဒဏ္ဍေနာတိ စတုဟတ္ထဒဏ္ဍေန ဝါ ခဒိရဒဏ္ဍေန ဝါ ဃဋိကမုဂ္ဂရေန ဝါ. သတ္ထေနာတိ ဧကတောဓာရာဒိနာ သတ္ထေန. သတ္ထဟာရကံ ပရိယေသန္တီတိ ဇီဝိတဟာရကသတ္ထံ ပရိယေသန္တိ. ဣဒံ ထေရော တတိယပါရာဇိကဝတ္ထုသ္မိံ အသုဘကထံ သုတွာ အတ္တဘာဝေန ဇိဂုစ္ဆန္တာနံ ဘိက္ခူနံ သတ္ထဟာရကပရိယေသနံ သန္ဓာယာဟ. ဒမူပသမေနာတိ ဧတ္ထ ဒမောတိ ဣန္ဒြိယသံဝရာဒီနံ ဧတံ နာမံ.

'චණ්ඩ' යනු ද්වේෂ සහගත ලාමක පුද්ගලයන්ය. 'ඵරුස' යනු රළු තැනැත්තන්ය. 'ආක්ක්‍රෝශ කරන්නාහුය' යනු දස වැදෑරුම් ආක්ක්‍රෝශ වස්තූන්ගෙන් බණින්නාහුය යන්නයි. 'පරිභාෂණය කරන්නාහුය' යනු "නුඹ මොන වගේ මහණෙක්ද? අපි ඔබට මෙසේ මෙසේ කරන්නෙමු" යි තර්ජනය කිරීමයි. 'එවමෙත්ථ' යනු මෙහිදී මට මෙසේ සිතෙන්නේය යන්නයි. 'දණ්ඩෙන්' යනු රියන් හතරක් දිගැති දණ්ඩකින් හෝ කිහිරි දණ්ඩකින් හෝ මුගුරකින් පහර දීමයි. 'ශස්ත්‍රයෙන්' යනු එක් පැත්තක් මුවහත් ආයුධ ආදියෙනි. 'ශස්ත්‍ර සොයන්නාහුය' යනු ජීවිතය නැති කර ගැනීම පිණිස ආයුධ සොයන්නාහුය යන්නයි. තෙරණුවෝ මෙය වදාළේ, තෙවන පාරාජිකා වස්තුවේදී අසුභ කථාව අසා තමාගේ ශරීරය කෙරෙහි පිළිකුලක් ඇති කරගෙන ජීවිතය නසාගැනීමට අවි සොයන භික්ෂූන් වහන්සේලා අරභයාය. 'දමූපසමෙන' යන්නෙහි 'දම' යනු ඉන්ද්‍රිය සංවරය ආදියට නමකි.

‘‘သစ္စေန ဒန္တော ဒမသာ ဥပေတော,ဝေဒန္တဂူ ဝုသိတဗြဟ္မစရိယော’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၉၅;

သု. နိ. ၄၆၇) –

"සත්‍යයෙන් දමනය වූ, ඉන්ද්‍රිය සංවරයෙන් යුක්ත වූ, වේදාන්තයට පැමිණි (මාර්ග ඵල ඥානයෙන් නිවනට පැමිණි), වැස නිම කළ බ්‍රහ්මචරියාව ඇති තැනැත්තා" යන්නයි.

ဧတ္ထ ဟိ ဣန္ဒြိယသံဝရော ဒမောတိ ဝုတ္တော. ‘‘ယဒိ သစ္စာ ဒမာ စာဂါ, ခန္တျာ ဘိယျောဓ ဝိဇ္ဇတီ’’တိ (သု. နိ. ၁၉၁; သံ. နိ. ၁.၂၄၆) ဧတ္ထ ပညာ ဒမောတိ ဝုတ္တာ. ‘‘ဒါနေန ဒမေန သံယမေန သစ္စဝဇ္ဇေနာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၅; မ. နိ. ၂.၂၂၆) ဧတ္ထ ဥပေါသထကမ္မံ ဒမောတိ ဝုတ္တံ. ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ ခန္တိ ဒမောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥပသမောတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ.

මෙහි ඉන්ද්‍රිය සංවරය 'දම' යනුවෙන් දක්වා ඇත. "සත්‍යය, දමය, ත්‍යාගය හා ඉවසීමට වඩා උතුම් දෙයක් මෙලොව ඇත්ද?" යන්නෙහි 'ප්‍රඥාව' දමය ලෙස දක්වා ඇත. "දානයෙන්, දමනයෙන්, සංයමයෙන් හා සත්‍ය වචනයෙන්" යන තැන උපෝසථ කර්මය 'දම' ලෙස දක්වා ඇත. එහෙත් මේ සූත්‍රයෙහි 'දම' යනු ඉවසීම (ක්ෂාන්තිය) බව දත යුතුය. 'උපසම' යනු එයටම පර්යාය වචනයකි.

အထ ခေါ အာယသ္မာ ပုဏ္ဏောတိ ကော ပနေသ ပုဏ္ဏော, ကသ္မာ စ ပနေတ္ထ ဂန္တုကာမော အဟောသီတိ? သုနာပရန္တဝါသိကော ဧဝ ဧသ, သာဝတ္ထိယံ ပန အသပ္ပာယဝိဟာရံ သလ္လက္ခေတွာ တတ္ထ ဂန္တုကာမော အဟောသိ.

"ඉක්බිති ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරණුවෝ" යනු කවරෙක්ද? කුමක් නිසා එහි යෑමට කැමති වූයේද? මොහු සුනාපරන්ත ජනපදයේම වාසය කළ අයෙකි. සැවැත් නුවර වාසය තමාට අසප්පාය බව වටහාගෙන එහි යෑමට කැමති විය.

တတြာယံ [Pg.21] အနုပ္ပုဗ္ဗိကထာ – သုနာပရန္တရဋ္ဌေ ကိရ ဧကသ္မိံ ဝါဏိဇဂါမေ ဧတေ ဒွေ ဘာတရော. တေသု ကဒါစိ ဇေဋ္ဌော ပဉ္စ သကဋသတာနိ ဂဟေတွာ ဇနပဒံ ဂန္တွာ ဘဏ္ဍံ အာဟရတိ, ကဒါစိ ကနိဋ္ဌော. ဣမသ္မိံ ပန သမယေ ကနိဋ္ဌံ ဃရေ ဌပေတွာ, ဇေဋ္ဌဘာတိကော ပဉ္စ သကဋသတာနိ ဂဟေတွာ, ဇနပဒစာရိကံ စရန္တော အနုပုဗ္ဗေန သာဝတ္ထိံ ပတွာ, ဇေတဝနဿ နာတိဒူရေ သကဋသတ္ထံ နိဝေသေတွာ ဘုတ္တပါတရာသော ပရိဇနပရိဝုတော ဖာသုကဋ္ဌာနေ နိသီဒိ.

එහි අනුපූර්ව කථා පුවත මෙසේය: සුනාපරන්ත රටේ එක්තරා වෙළෙඳ ගමක මේ සොහොයුරන් දෙදෙනෙක් වූහ. ඔවුන් අතරින් වරෙක වැඩිමහල් සොහොයුරා ගැල් පන්සියයක් ගෙන ජනපදවල සැරිසරා වෙළෙඳ බඩු රැගෙන එයි, වරෙක බාල සොහොයුරා එසේ කරයි. මේ අවස්ථාවේදී බාල සොහොයුරා නිවසේ නතර කර, වැඩිමහල් සොහොයුරා ගැල් පන්සියයක් ද සමඟ ජනපද චාරිකාවේ යෙදෙමින් පිළිවෙළින් සැවැත් නුවරට පැමිණියේය. ඔහු ජේතවනාරාමයට නුදුරු තැනක ගැල් පන්තිය නතර කර, උදෑසන ආහාරය ගෙන පිරිවර සමඟ පහසු ස්ථානයක වාඩි වී සිටියේය.

တေန စ သမယေန သာဝတ္ထိဝါသိနော ဘုတ္တပါတရာသာ ဥပေါသထင်္ဂါနိ အဓိဋ္ဌာယ သုဒ္ဓုတ္တရာသင်္ဂါ ဂန္ဓပုပ္ဖာဒိဟတ္ထာ ယေန ဗုဒ္ဓေါ, ယေန ဓမ္မော, ယေန သံဃော, တန္နိန္နာ တပ္ပောဏာ တပ္ပဗ္ဘာရာ ဟုတွာ, ဒက္ခိဏဒွါရေန နိက္ခမိတွာ ဇေတဝနံ ဂစ္ဆန္တိ. သော တေ ဒိသွာ ‘‘ကဟံ ဣမေ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ ဧကံ မနုဿံ ပုစ္ဆိ. ကိံ တွံ, အယျော, န ဇာနာသိ? လောကေ ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃရတနာနိ နာမ ဥပ္ပန္နာနိ, ဣစ္စေသော မဟာဇနော သတ္ထု သန္တိကံ ဓမ္မကထံ သောတုံ ဂစ္ဆတီတိ. တဿ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဝစနံ ဆဝိစမ္မာဒီနိ ဆိန္ဒိတွာ အဋ္ဌိမိဉ္ဇံ အာဟစ္စ အဋ္ဌာသိ. သော အတ္တနော ပရိဇနပရိဝုတော တာယ ပရိသာယ သဒ္ဓိံ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ, သတ္ထု မဓုရဿရေန ဓမ္မံ ဒေသေန္တဿ ပရိသပရိယန္တေ ဌိတော, ဓမ္မံ သုတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေသိ. အထ တထာဂတေန ကာလံ ဝိဒိတွာ ပရိသာယ ဥယျောဇိတာယ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ, ဝန္ဒိတွာ, သွာတနာယ နိမန္တေတွာ, ဒုတိယဒိဝသေ မဏ္ဍပံ ကာရေတွာ, အာသနာနိ ပညာပေတွာ, ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ သံဃဿ မဟာဒါနံ ဒတွာ, ဘုတ္တပါတရာသော ဥပေါသထင်္ဂါနိ အဓိဋ္ဌာယ ဘဏ္ဍာဂါရိကံ ပက္ကောသာပေတွာ, ‘‘ဧတ္တကံ ဓနံ ဝိဿဇ္ဇိတံ, ဧတ္တကံ ဓနံ န ဝိဿဇ္ဇိတ’’န္တိ သဗ္ဗံ အာစိက္ခိတွာ, ‘‘ဣမံ သာပတေယျံ မယှံ ကနိဋ္ဌဿ ဒေဟီ’’တိ သဗ္ဗံ နိယျာတေတွာ, သတ္ထု သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ, ကမ္မဋ္ဌာနပရာယဏော အဟောသိ.

එම අවස්ථාවේදී සැවැත්නුවර වැසියෝ උදෑසන ආහාරය ගෙන, උපෝසථ අංග සමාදන්ව, පිරිසිදු සළු පොරවාගෙන, සුවඳ මල් ආදිය අතැතිව බුදුරජාණන් වහන්සේ දහම් දෙසන තැනට, ධර්මය ඇති තැනට, සංඝයා වහන්සේ ඇති තැනටම යොමු වූ සිත් ඇතිව දකුණු දොරටුවෙන් නික්ම ජේතවනයට යති. ඔහු ඔවුන් දැක "මොවුන් කොහේ යන්නේදැයි" එක් මිනිසෙකුගෙන් ඇසීය. "ස්වාමීනි, ඔබ නොදන්නේද? ලොව බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන රත්නත්‍රය පහළ වී ඇත. මේ මහජනයා බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් දහම් ඇසීමට යති" යි ඔහු කීවේය. ඒ ඇසූ ඔහුගේ සම, මස්, නහර විනිවිද ගොස් ඇටමිදුළු දක්වාම "බුද්ධ" යන වචනය කිඳා බැස ගියේය. ඔහු තම පිරිවර සමඟ ඒ පිරිස සමඟ විහාරයට ගොස්, බුදුරජාණන් වහන්සේ මියුරු හඬින් දහම් දෙසන කල්හි පිරිසේ කෙළවරක සිට දහම් අසා පැවිදි වීමට සිතක් ඇති කරගත්තේය. ඉක්බිති තථාගතයන් වහන්සේ සුදුසු කාලය දැන පිරිස විසිර යන්නට හැරි කල්හි, උන්වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ නමස්කාර කොට පසුදින දානයට ආරාධනා කළේය. පසුදින මණ්ඩපයක් කරවා, අසුන් පනවා, බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා වහන්සේට මහා දානයක් පිරිනමා, උදෑසන ආහාරයෙන් පසු උපෝසථ අංග සමාදන්ව, ගබඩා පාලකයා කැඳවා "මෙපමණ ධනයක් වියදම් විය, මෙපමණ ධනයක් ඉතිරිව ඇතැයි" සියල්ල පවසා, "මේ වස්තුව මගේ බාල සොහොයුරාට දෙන්නැ" යි සියල්ල භාර දී, බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වී කර්මස්ථානයෙහි නිරත වූයේය.

အထဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ န ဥပဋ္ဌာတိ. တတော စိန္တေသိ – ‘‘အယံ ဇနပဒေါ မယှံ အသပ္ပာယော, ယံနူနာဟံ သတ္ထု သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ သကရဋ္ဌမေဝ ဂစ္ဆေယျ’’န္တိ. အထ ပုဗ္ဗဏှသမယေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ, သာယနှေ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌဟိတွာ, ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ, ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထာပေတွာ, သတ္တ သီဟနာဒေ နဒိတွာ, ပက္ကာမိ. တေန ဝုတ္တံ, ‘‘အထ ခေါ အာယသ္မာ ပုဏ္ဏော…ပေ… ဝိဟရတီ’’တိ.

ඉක්බිති ඔහු කර්මස්ථාන මෙනෙහි කරන විට එය මනසට වහා හසු නොවීය. එවිට ඔහු "මේ ජනපදය මට අසප්පායයි, මම බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් කර්මස්ථාන ලබාගෙන මගේම රටට යන්නෙමි" යි සිතීය. පසුව උදෑසන පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කර, සවස් භාගයේ විවේකයෙන් නැගී සිට බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස් කර්මස්ථාන විමසා සත් වරක් සිංහනාද පවත්වා නික්ම ගියේය. ඒ පිළිබඳව "ඉක්බිති ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරණුවෝ...පෙ... වාසය කරති" යි වදාරන ලදී.

ကတ္ထ [Pg.22] ပနာယံ ဝိဟာသီတိ? စတူသု ဌာနေသု ဝိဟာသိ. သုနာပရန္တရဋ္ဌံ တာဝ ပဝိသိတွာ စ အဗ္ဗုဟတ္ထပဗ္ဗတံ နာမ ပတွာ ဝါဏိဇဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. အထ နံ ကနိဋ္ဌဘာတာ သဉ္ဇာနိတွာ ဘိက္ခံ ဒတွာ, ‘‘ဘန္တေ, အညတ္ထ အဂန္တွာ ဣဓေဝ ဝသထာ’’တိ ပဋိညံ ကာရေတွာ တတ္ထေဝ ဝသာပေသိ.

උන්වහන්සේ කොහි වාසය කළේද? ස්ථාන හතරක වාසය කළේය. පළමුව සුනාපරන්ත රටට ඇතුළු වී 'අබ්භහට්ඨ' නම් පර්වතයට පැමිණ වෙළෙඳ ගමට පිණ්ඩපාතය පිණිස වැඩම කළහ. එහිදී බාල සොහොයුරා උන්වහන්සේ හඳුනාගෙන දානය පිරිනමා "ස්වාමීනි, වෙනත් තැනක නොවැඩම කර මෙහිම වැඩ සිටිනු මැනවැ" යි පොරොන්දු කරවාගෙන එහිම නතර කරවා ගත්තේය.

တတော သမုဒ္ဒဂိရိဝိဟာရံ နာမ အဂမာသိ. တတ္ထ အယကန္တပါသာဏေဟိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ကတစင်္ကမော အတ္ထိ, ကောစိ တံ စင်္ကမိတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ. တတ္ထ သမုဒ္ဒဝီစိယော အာဂန္တွာ အယကန္တပါသာဏေသု ပဟရိတွာ မဟာသဒ္ဒံ ကရောန္တိ. ထေရော ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တာနံ ဖာသုဝိဟာရော ဟောတူ’’တိ သမုဒ္ဒံ နိဿဒ္ဒံ ကတွာ အဓိဋ္ဌာသိ.

ඉන්පසු 'සමුද්දගිරි' විහාරයට වැඩම කළේය. එහි කාන්දම් වැනි තද ගල්වලින් වට වූ සක්මන් මළුවක් විය. එහි මුහුදු රළ පැමිණ ඒ ගල්වල වැදී මහා ශබ්දයක් ඇති කරයි. තෙරණුවෝ "කර්මස්ථාන මෙනෙහි කරන භික්ෂූන්ට පහසුවක් වේවා" යි මුහුද නිහඬ කර අධිෂ්ඨාන කළහ.

တတော မာတုလဂိရိံ နာမ အဂမာသိ. တတ္ထပိ သကုဏသံဃော ဥဿန္နော ရတ္တိဉ္စ ဒိဝါ စ သဒ္ဒေါ ဧကာဗဒ္ဓေါဝ အဟောသိ. ထေရော ‘‘ဣဒံ ဌာနံ န ဖာသုက’’န္တိ တတော မကုလကာရာမဝိဟာရံ နာမ ဂတော. သော ဝါဏိဇဂါမဿ နာတိဒူရော နစ္စာသန္နော ဂမနာဂမနသမ္ပန္နော ဝိဝိတ္တော အပ္ပသဒ္ဒေါ. ထေရော ‘‘ဣမံ ဌာနံ ဖာသုက’’န္တိ တတ္ထ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနစင်္ကမနာဒီနိ ကာရေတွာ ဝဿံ ဥပဂစ္ဆိ. ဧဝံ စတူသု ဌာနေသု ဝိဟာသိ.

ඉන්පසු 'මාතුලගිරි' නම් ස්ථානයට වැඩම කළේය. එහිද පක්ෂි සමූහයා බොහෝ වූ බැවින් රෑ දහවල් දෙකෙහිම එක දිගට ශබ්දය පැවතුණි. "මේ ස්ථානය සප්පාය නැතැ" යි සිතූ තෙරණුවෝ එතැනින් 'මකුළකාරාම' විහාරයට වැඩම කළහ. එය වෙළෙඳ ගමට ඉතා දුරත් නොවන ඉතා ළඟත් නොවන, ගමනාගමනයට පහසු, විවේකී, ශබ්ද අඩු තැනකි. "මේ ස්ථානය පහසුය" යි සිතා තෙරණුවෝ එහි රාත්‍රී වාසය, දිවා වාසය හා සක්මන් මළු ආදිය කරවා වස් සමාදන් වූහ. මෙසේ ස්ථාන හතරක උන්වහන්සේ වාසය කළහ.

အထေကဒိဝသံ တသ္မိံယေဝ အန္တောဝဿေ ပဉ္စ ဝါဏိဇသတာနိ ‘‘ပရသမုဒ္ဒံ ဂစ္ဆာမာ’’တိ နာဝါယ ဘဏ္ဍံ ပက္ခိပိံသု. နာဝါရောဟနဒိဝသေ ထေရဿ ကနိဋ္ဌဘာတာ ထေရံ ဘောဇေတွာ, ထေရဿ သန္တိကေ သိက္ခာပဒါနိ ဂဟေတွာ, ဝန္ဒိတွာ, ‘‘ဘန္တေ, သမုဒ္ဒေါ နာမ အသဒ္ဓေယျော အနေကန္တရာယော, အမှေ အာဝဇ္ဇေယျာထာ’’တိ ဝတွာ နာဝံ အာရုဟိ. နာဝါ ဥတ္တမဇဝေန ဂစ္ဆမာနာ အညတရံ ဒီပကံ ပါပုဏိ. မနုဿာ ‘‘ပါတရာသံ ကရိဿာမာ’’တိ ဒီပကေ ဥတ္တိဏ္ဏာ. တသ္မိံ ပန ဒီပကေ အညံ ကိဉ္စိ နတ္ထိ, စန္ဒနဝနမေဝ အဟောသိ.

ඉක්බිති එක් දිනෙක, එම වස් කාලය තුළදීම පන්සියයක් වෙළෙන්දෝ “මුහුදෙන් එතෙරට යන්නෙමු” යි පවසා නැවක බඩු පැටවූහ. නැවට නගින දිනයේදී මහාපුණ්ණ තෙරුන්ගේ මලනුවන් වූ (චූළපුණ්ණ) තෙරුන් වහන්සේට දන් පිරිනමා, උන්වහන්සේ සමීපයෙහි සිල් පද සමාදන් වී, වැඳ නමස්කාර කොට, “ස්වාමීනි, මහා සාගරය නම් විශ්වාස කළ නොහැකි තැනකි, බොහෝ අන්තරායන් සහිතය, අප ගැන මෙනෙහි කළ මැනව” යි පවසා නැවට නැංගේය. නැව ඉතා වේගයෙන් ගමන් කරමින් එක්තරා කුඩා දූපතකට පැමිණියාය. මිනිස්සු “අපි උදෑසන ආහාරය පිළියෙළ කරගන්නෙමු” යි එම දූපතට බැස ගත්හ. එහෙත් එම දූපතෙහි සඳුන් වනයක් මිස වෙනත් කිසිදු ගසක් නොවීය.

အထေကော ဝါသိယာ ရုက္ခံ အာကောဋေတွာ လောဟိတစန္ဒနဘာဝံ ဉတွာ အာဟ – ‘‘ဘော, မယံ လာဘတ္ထာယ ပရသမုဒ္ဒံ ဂစ္ဆာမ, ဣတော စ ဥတ္တရိ လာဘော နာမ နတ္ထိ, စတုရင်္ဂုလမတ္တာ ဃဋိကာ သတသဟဿံ အဂ္ဃတိ. ဟာရေတဗ္ဗယုတ္တကံ ဘဏ္ဍံ ဟာရေတွာ စန္ဒနဿ ပူရေဿာမာ’’တိ တေ တထာ ကရိံသု[Pg.23]. စန္ဒနဝနေ အဓိဝတ္ထာ အမနုဿာ ကုဇ္ဈိတွာ, ‘‘ဣမေဟိ အမှာကံ စန္ဒနဝနံ နာသိတံ ဃာတေဿာမ နေ’’တိ စိန္တေတွာ – ‘‘ဣဓေဝ ဃာတိတေသု သဗ္ဗံ ဧကကုဏပံ ဘဝိဿတိ, သမုဒ္ဒမဇ္ဈေ နေသံ နာဝံ ဩသီဒေဿာမာ’’တိ အာဟံသု. အထ နေသံ နာဝံ အာရုယှ မုဟုတ္တံ ဂတကာလေယေဝ ဥပ္ပာတိကံ ဥဋ္ဌပေတွာ သယမ္ပိ တေ အမနုဿာ ဘယာနကာနိ ရူပါနိ ဒဿယိံသု. ဘီတာ မနုဿာ အတ္တနော အတ္တနော ဒေဝတာနံ နမဿန္တိ. ထေရဿ ကနိဋ္ဌော စူဠပုဏ္ဏကုဋုမ္ဗိကော ‘‘မယှံ ဘာတာ အဝဿယော ဟောတူ’’တိ ထေရဿ နမဿမာနော အဋ္ဌာသိ.

එවිට එක් අයෙක් වෑයකින් ගසකට කොටා එය රත් සඳුන් බව දැනගෙන මෙසේ කීවේය. “පින්වත්නි, අප ලාභ ප්‍රයෝජන පිණිස මුහුදෙන් එතෙර යන්නෙමු. එහෙත් මෙයට වඩා උතුම් ලාභයක් තවත් නැත. සතර අඟලක් පමණ වූ සඳුන් කැබැල්ලක් පවා ලක්ෂයක් වටී. එබැවින් ඉවත් කළ යුතු බඩු බාහිරාදිය ඉවත් කර නැව සඳුන්වලින් පුරවා ගනිමු” යි කීහ. ඔවුහු එසේම කළහ. සඳුන් වනයෙහි අධිගෘහිත අමනුෂ්‍යයෝ කිපී, “මොවුන් අපගේ සඳුන් වනය විනාශ කළහ, මොවුන් මරා දමමු” යි සිතූහ. එසේ සිතා “මෙහිදීම මැරුවහොත් මුළු දූපතම කුණුපයන්ගෙන් පිරී යනු ඇත, එබැවින් මුහුද මැදදී මොවුන්ගේ නැව ගිල්වමු” යි කීහ. ඉන්පසු ඔවුන් නැවට නැගී මොහොතක් ගිය තැන මහත් රළ පහරක් නංවා ඒ අමනුෂ්‍යයෝ තමන්ම බියකරු රූප මවා පෑහ. බියට පත් මිනිස්සු තම තමන් අදහන දෙවියන් වැන්දහ. තෙරුන්ගේ මලනුවන් වූ චූළපුණ්ණ සිටුවරයා “මගේ සොහොයුරා මට පිහිට වේවා” යි තෙරුන් වහන්සේගේ නාමය සිහිපත් කරමින් සිටියේය.

ထေရောပိ ကိရ တသ္မိံယေဝ ခဏေ အာဝဇ္ဇေတွာ, တေသံ ဗျသနုပ္ပတ္တိံ ဉတွာ, ဝေဟာသံ ဥပ္ပတိတွာ, အဘိမုခေါ အဋ္ဌာသိ. အမနုဿာ ထေရံ ဒိသွာဝ ‘‘အယျော ပုဏ္ဏတ္ထေရော ဧတီ’’တိ အပက္ကမိံသု, ဥပ္ပာတိကံ သန္နိသီဒိ. ထေရော ‘‘မာ ဘာယထာ’’တိ တေ အဿာသေတွာ ‘‘ကဟံ ဂန္တုကာမတ္ထာ’’တိ ပုစ္ဆိ. ဘန္တေ, အမှာကံ သကဋ္ဌာနမေဝ ဂစ္ဆာမာတိ. ထေရော နာဝင်္ဂဏေ အက္ကမိတွာ ‘‘ဧတေသံ ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာသိ. ဝါဏိဇာ သကဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ, တံ ပဝတ္တိံ ပုတ္တဒါရဿ အာရောစေတွာ, ‘‘ဧထ ထေရံ သရဏံ ဂစ္ဆာမာ’’တိ ပဉ္စသတာပိ အတ္တနော ပဉ္စဟိ မာတုဂါမသတေဟိ သဒ္ဓိံ တီသု သရဏေသု ပတိဋ္ဌာယ ဥပါသကတ္တံ ပဋိဝေဒေသုံ. တတော နာဝါယ ဘဏ္ဍံ ဩတာရေတွာ ထေရဿ ဧကံ ကောဋ္ဌာသံ ကတွာ, ‘‘အယံ, ဘန္တေ, တုမှာကံ ကောဋ္ဌာသော’’တိ အာဟံသု. ထေရော မယှံ ဝိသုံ ကောဋ္ဌာသကိစ္စံ နတ္ထိ. သတ္ထာ ပန တုမှေဟိ ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗောတိ. န ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော, ဘန္တေတိ. တေန ဟိ ဣမိနာ သတ္ထု မဏ္ဍလမာဠံ ကရောထ. ဧဝံ သတ္ထာရံ ပဿိဿထာတိ. တေ သာဓု, ဘန္တေတိ. တေန စ ကောဋ္ဌာသေန အတ္တနော စ ကောဋ္ဌာသေဟိ မဏ္ဍလမာဠံ ကာတုံ အာရဘိံသု.

තෙරුන් වහන්සේද ඒ මොහොතේම ආවර්ජනය කොට ඔවුන්ට සිදු වන්නට යන විපත දැන, අහසට පැන නැගී ඔවුන් ඉදිරියෙහි පෙනී සිටියහ. අමනුෂ්‍යයෝ තෙරුන් වහන්සේ දැකම “පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ වඩින සේකැ” යි පවසා පලා ගියහ. රළ පහර ද සංසිඳුණි. තෙරුන් වහන්සේ “බිය නොවන්න” යි ඔවුන් අස්වසා “කොහේ යාමට කැමතිද?” යි ඇසූහ. “ස්වාමීනි, අපගේ ගමටම යන්නෙමු” යි ඔවුහු කීහ. තෙරුන් වහන්සේ නැවෙහි මතුපිට පෑගූ විට “මොවුන්ගේ කැමති ස්ථානයට නැව යේවා” යි අධිෂ්ඨාන කළහ. වෙළෙන්දෝ තම ගමට ගොස් ඒ තොරතුරු දූ දරුවන්ට පවසා, “එන්න, තෙරුන් වහන්සේ සරණ යමු” යි පන්සියයක් දෙනාම තම භාර්යාවන් පන්සියය සමඟ තිසරණයෙහි පිහිටා උපාසක භාවයට පත් වූහ. ඉන්පසු නැවෙන් බඩු බා දමා තෙරුන් වහන්සේට එක් කොටසක් වෙන් කර, “ස්වාමීනි, මෙය ඔබ වහන්සේගේ කොටසය” යි කීහ. තෙරුන් වහන්සේ “මට වෙනම කොටසකින් වැඩක් නැත, එහෙත් ඔබ බුදුන් වහන්සේ මීට පෙර දැක තිබේද?” යි ඇසූහ. “ස්වාමීනි, දැක නැත” යි පැවසූ විට, “එසේ නම් මේ සඳුන්වලින් බුදුන් වහන්සේට මණ්ඩලමාලයක් කරවන්න, එවිට බුදුන් වහන්සේ දැකගත හැකි වනු ඇත” යි පැවසූහ. ඔවුහු “යහපති ස්වාමීනි” යි පවසා එම කොටසින් ද තමන්ගේ කොටස්වලින් ද මණ්ඩලමාලයක් තැනීමට පටන් ගත්හ.

သတ္ထာပိ ကိရ တံ အာရဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယ ပရိဘောဂံ အကာသိ. အာရက္ခမနုဿာ ရတ္တိံ ဩဘာသံ ဒိသွာ, ‘‘မဟေသက္ခာ ဒေဝတာ အတ္ထီ’’တိ သညံ ကရိံသု. ဥပါသကာ မဏ္ဍလမာဠဉ္စ ဘိက္ခုသံဃဿ စ သေနာသနာနိ နိဋ္ဌာပေတွာ ဒါနသမ္ဘာရံ သဇ္ဇေတွာ, ‘‘ကတံ, ဘန္တေ, အမှေဟိ အတ္တနော ကိစ္စံ, သတ္ထာရံ ပက္ကောသထာ’’တိ ထေရဿ အာရောစေသုံ. ထေရော သာယနှသမယေ ဣဒ္ဓိယာ သာဝတ္ထိံ ဂန္တွာ, ‘‘ဘန္တေ, ဝါဏိဇဂါမဝါသိနော တုမှေ ဒဋ္ဌုကာမာ[Pg.24], တေသံ အနုကမ္ပံ ကရောထာ’’တိ ဘဂဝန္တံ ယာစိ. ဘဂဝါ အဓိဝါသေသိ. ထေရော သကဋ္ဌာနမေဝ ပစ္စာဂတော.

බුදුන් වහන්සේ ද එය තැනීමට පටන් ගත් දින සිටම එහි සමාපත්ති සුවයෙන් වැඩසිටිමින් පරිභෝජනය කළ සේක. මුරකරුවන් රාත්‍රියේ බුදුරැස් මාලා දැක “මහානුභාව සම්පන්න දෙවියෙක් මෙහි සිටියි” යි සිතූහ. උපාසකවරු මණ්ඩලමාලය ද භික්ෂු සංඝයාට සේනාසන ද නිමවා දන් වස්තු පිළියෙළ කොට “ස්වාමීනි, අපගේ කටයුතු අවසන්ය, බුදුන් වහන්සේට ඇරයුම් කරනු මැනවි” යි තෙරුන්ට දැන්වූහ. තෙරුන් වහන්සේ සවස් කාලයේ සෘද්ධියෙන් සැවැත් නුවරට වැඩම කර, “ස්වාමීනි, වාණිජ ගම්වැසියෝ ඔබ වහන්සේ දැකීමට කැමතිය, ඔවුන්ට අනුකම්පා කරනු මැනවි” යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආරාධනා කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය පිළිගත්හ. තෙරුන් වහන්සේ ද නැවත ස්වකීය ස්ථානයට වැඩම කළහ.

ဘဂဝါပိ အာနန္ဒတ္ထေရံ အာမန္တေသိ, ‘‘အာနန္ဒ, သွေ သုနာပရန္တေ ဝါဏိဇဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိဿာမ, တွံ ဧကူနပဉ္စသတာနံ ဘိက္ခူနံ သလာကံ ဒေဟီ’’တိ. ထေရော ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ဘိက္ခုသံဃဿ တမတ္ထံ အာရောစေတွာ, ‘‘အာကာသစာရီ ဘိက္ခူ သလာကံ ဂဏှန္တူ’’တိ အာဟ. တံဒိဝသံ ကုဏ္ဍဓာနတ္ထေရော ပဌမံ သလာကံ အဂ္ဂဟေသိ. ဝါဏိဇဂါမဝါသိနောပိ ‘‘သွေ ကိရ သတ္ထာ အာဂမိဿတီ’’တိ ဂါမမဇ္ဈေ မဏ္ဍပံ ကတွာ ဒါနဂ္ဂံ သဇ္ဇယိံသု. ဘဂဝါ ပါတောဝ သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ, ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိသိတွာ, ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ, နိသီဒိ. သက္ကဿ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာသနံ ဥဏှံ အဟောသိ. သော ‘‘ကိံ ဣဒ’’န္တိ အာဝဇ္ဇေတွာ သတ္ထု သုနာပရန္တဂမနံ ဒိသွာ, ဝိဿကမ္မံ အာမန္တေသိ, ‘‘တာတ, အဇ္ဇ ဘဂဝါ တိံသမတ္တာနိ ယောဇနသတာနိ ပိဏ္ဍစာရံ ဂမိဿတိ. ပဉ္စ ကူဋာဂါရသတာနိ မာပေတွာ ဇေတဝနဒွါရကောဋ္ဌကမတ္ထကေ ဂမနသဇ္ဇာနိ ကတွာ ဌပေဟီ’’တိ. သော တထာ အကာသိ. ဘဂဝတော ကူဋာဂါရံ စတုမုခံ အဟောသိ, ဒွိန္နံ အဂ္ဂသာဝကာနံ ဒွိမုခါနိ, သေသာနိ ဧကမုခါနိ, သတ္ထာ ဂန္ဓကုဋိတော နိက္ခမိတွာ ပဋိပါဋိယာ ဌပိတကူဋာဂါရေသု ဓုရကူဋာဂါရံ ပါဝိသိ. ဒွေ အဂ္ဂသာဝကေ အာဒိံ ကတွာ ဧကူနပဉ္စဘိက္ခုသတာနိပိ ကူဋာဂါရဂတာနိ အဟေသုံ. ဧကံ တုစ္ဆံ ကူဋာဂါရံ အဟောသိ, ပဉ္စပိ ကူဋာဂါရသတာနိ အာကာသေ ဥပ္ပတ္တိံသု.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ආනන්ද තෙරුන් අමතා, “ආනන්ද, හෙට සුනාපරන්තයේ වාණිජ ගමට පිණ්ඩපාතය සඳහා යන්නෙමු, ඔබ එක් නමක් අඩු පන්සියයක් භික්ෂූන්ට සලාක ලබා දෙන්න” යි වදාළහ. තෙරුන් වහන්සේ “එසේය ස්වාමීනි” යි පවසා භික්ෂු සංඝයාට ඒ බව දන්වා, “අහසින් ගමන් කරන භික්ෂූන් වහන්සේලා සලාක ලබා ගනිත්වා” යි පැවසූහ. එදින කොණ්ඩධාන තෙරුන් පළමුවෙන්ම සලාකය ගත්හ. වාණිජ ගම්වැසියෝ ද “හෙට බුදුන් වහන්සේ වඩින සේකැ” යි පවසා ගම මැද මණ්ඩපයක් තනවා දානය පිළියෙළ කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අලුයම ශරීර කෘත්‍ය නිමවා ගන්ධකුටියට වැදී ඵලසමාපත්තියට සමවැදී වැඩසිටියහ. සක්දෙවිඳුගේ පණ්ඩුකාම්බල ශෛලාසනය උණු විය. ඔහු “මේ කුමක්ද?” යි ආවර්ජනය කර බුදුන් වහන්සේ සුනාපරන්තයට වැඩම කිරීමට සූදානම් බව දැක විශ්වකර්ම දිව්‍ය පුත්‍රයා අමතා, “පින්වත, අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යොදුන් තුන්සියයක් පමණ දුර පිණ්ඩපාතය පිණිස වඩින සේක. පන්සියයක් කූටාගාර මවා ජේතවන ද්වාර කොට්ටාසය මත්තෙහි ගමනට සූදානම් කර තබන්න” යි පැවසීය. ඔහු එසේම කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කූටාගාරය සිවුමුව සහිත විය, අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙනමගේ කූටාගාර ද්විමුව සහිත විය, ඉතිරි ඒවා ඒකමුව සහිත විය. බුදුන් වහන්සේ ගන්ධකුටියෙන් නික්ම පිළිවෙළින් තබා තිබූ කූටාගාර අතුරින් ප්‍රධාන කූටාගාරයට වැඩි සේක. අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙනම ප්‍රමුඛව එක් නමක් අඩු පන්සියයක් භික්ෂූහු ද කූටාගාරවලට නැංගහ. එක් කූටාගාරයක් හිස්ව තිබුණි. පන්සියයක්ම කූටාගාර අහසට පැන නැංගහ.

သတ္ထာ သစ္စဗန္ဓပဗ္ဗတံ နာမ ပတွာ ကူဋာဂါရံ အာကာသေ ဌပေသိ. တသ္မိံ ပဗ္ဗတေ သစ္စဗန္ဓော နာမ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကတာပသော မဟာဇနံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ ဥဂ္ဂဏှာပေန္တော လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပ္ပတ္တော ဟုတွာ ဝသတိ, အဗ္ဘန္တရေ စဿ အန္တောစာဋိယံ ပဒီပေါ ဝိယ အရဟတ္တဖလဿ ဥပနိဿယော ဇလတိ. တံ ဒိသွာ ‘‘ဓမ္မမဿ ကထေဿာမီ’’တိ ဂန္တွာ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. တာပသော ဒေသနာပရိယောသာနေ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. မဂ္ဂေနေဝဿ အဘိညာ အာဂတာ. သော ဧဟိဘိက္ခု ဟုတွာ ဣဒ္ဓိမယပတ္တစီဝရဓရော တုစ္ဆကူဋာဂါရံ ပါဝိသိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සච්චබන්ධ නම් පර්වතයට පැමිණ කූටාගාරය අහසෙහි නැවැත්වූ සේක. ඒ පර්වතයෙහි සච්චබන්ධ නම් මිථ්‍යාදෘෂ්ටික තැපසෙක් මහා ජනයාට මිථ්‍යාදෘෂ්ටිය උගන්වමින් මහත් ලාභ සත්කාර හා කීර්තිය සහිතව වාසය කළේය. ඔහු තුළ සැළියක් තුළ දල්වන ලද පහනක් මෙන් අර්හත් ඵලයට උපනිශ්‍රය මෝරා තිබුණි. එය දැක “මොහුට ධර්මය දේශනා කරන්නෙමි” යි වැඩම කර ධර්මය දේශනා කළ සේක. තැපස තෙමේ දේශනාව කෙළවර අර්හත් ඵලයට පත් විය. මග ඵල සමඟම ඔහුට අභිඥාවෝ පහළ වූහ. ඔහු “ඒහි භික්ෂු” භාවයෙන් පැවිදි වී සෘද්ධිමය පාත්‍ර සිවුරු දරා හිස්ව තිබූ කූටාගාරයට ඇතුළු විය.

ဘဂဝါ [Pg.25] ကူဋာဂါရဂတေဟိ ပဉ္စဟိ ဘိက္ခုသတေဟိ သဒ္ဓိံ ဝါဏိဇဂါမံ ဂန္တွာ, ကူဋာဂါရာနိ အဒိဿမာနကာနိ ကတွာ, ဝါဏိဇဂါမံ ပါဝိသိ. ဝါဏိဇာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ သံဃဿ မဟာဒါနံ ဒတွာ သတ္ထာရံ မကုလကာရာမံ နယိံသု. သတ္ထာ မဏ္ဍလမာဠံ ပါဝိသိ. မဟာဇနော ယာဝ သတ္ထာ ဘတ္တဒရထံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတိ, တာဝ ပါတရာသံ ကတွာ ဥပေါသထင်္ဂါနိ သမာဒါယ ဗဟုံ ဂန္ဓဉ္စ ပုပ္ဖဉ္စ အာဒါယ ဓမ္မဿဝနတ္ထာယ အာရာမံ ပစ္စာဂမာသိ. သတ္ထာ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. မဟာဇနဿ ဗန္ဓနမောက္ခော ဇာတော, မဟန္တံ ဗုဒ္ဓကောလာဟလံ အဟောသိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කූටාගාර (ප්‍රාසාද) පන්සියයක වැඩහුන් භික්ෂූන් වහන්සේලා පන්සිය නමක් සමඟ වාණිජග්‍රාමයට වැඩම කොට, එම කූටාගාරයන් (අන් අයට) නොපෙනෙන ලෙස සලස්වා වාණිජග්‍රාමයට පිවිසි සේක. වෙළෙන්දෝ බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා වහන්සේට මහා දානයක් පූජා කොට, ශාස්තෘන් වහන්සේව මකුළකාරාමයට වැඩම කරවූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ (එහි වූ) මණ්ඩලමාලයට (සඳුන් මණ්ඩපයට) පිවිසි සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේ ශරීරයේ වෙහෙස නිවාගන්නා තෙක් මහජනයා උදෑසන ආහාර ගෙන, උපෝසථ අංග සමාදන්ව, බොහෝ සුවඳ විලවුන් හා මල් රැගෙන ධර්ම ශ්‍රවණය සඳහා ආරාමයට පැමිණියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කළ සේක. මහජනයාට ක්ලේශ බන්ධනයෙන් මිදීම ඇති විය, මහත් වූ බුද්ධ කෝලාහලයක් (සාධුකාර හඬක්) ඇති විය.

သတ္ထာ မဟာဇနဿ သင်္ဂဟတ္ထာယ သတ္တာဟံ တတ္ထေဝ ဝသိ, အရုဏံ ပန မဟာဂန္ဓကုဋိယံယေဝ ဥဋ္ဌပေသိ. သတ္တာဟမ္ပိ ဓမ္မဒေသနာပရိယောသာနေ စတုရာသီတိယာ ပါဏသဟဿာနံ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ. တတ္ထ သတ္တာဟံ ဝသိတွာ, ဝါဏိဇဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ, ‘‘တွံ ဣဓေဝ ဝသာဟီ’’တိ ပုဏ္ဏတ္ထေရံ နိဝတ္တေတွာ အန္တရေ နမ္မဒါနဒီ နာမ အတ္ထိ, တဿာ တီရံ အဂမာသိ. နမ္မဒါ နာဂရာဇာ သတ္ထု ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကတွာ, နာဂဘဝနံ ပဝေသေတွာ, တိဏ္ဏံ ရတနာနံ သက္ကာရံ အကာသိ. သတ္ထာ တဿ ဓမ္မံ ကထေတွာ နာဂဘဝနာ နိက္ခမိ. သော ‘‘မယှံ, ဘန္တေ, ပရိစရိတဗ္ဗံ ဒေထာ’’တိ ယာစိ. ဘဂဝါ နမ္မဒါနဒီတီရေ ပဒစေတိယံ ဒဿေသိ. တံ ဝီစီသု အာဂတာသု ပိဓီယတိ, ဂတာသု ဝိဝရီယတိ. မဟာသက္ကာရပတ္တံ အဟောသိ. သတ္ထာ တတော နိက္ခမိတွာ သစ္စဗန္ဓပဗ္ဗတံ ဂန္တွာ သစ္စဗန္ဓံ အာဟ – ‘‘တယာ မဟာဇနော အပါယမဂ္ဂေ ဩတာရိတော. တွံ ဣဓေဝ ဝသိတွာ, ဧတေသံ လဒ္ဓိံ ဝိဿဇ္ဇာပေတွာ, နိဗ္ဗာနမဂ္ဂေ ပတိဋ္ဌာပေဟီ’’တိ. သောပိ ပရိစရိတဗ္ဗံ ယာစိ. သတ္ထာ ဃနပိဋ္ဌိပါသာဏေ အလ္လမတ္တိကပိဏ္ဍမှိ လဉ္ဆနံ ဝိယ ပဒစေတိယံ ဒဿေသိ. တတော ဇေတဝနမေဝ ဂတော. ဧတမတ္ထံ သန္ဓာယ တေနေဝ အန္တရဝဿေနာတိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ශාස්තෘන් වහන්සේ මහජනයාට සංග්‍රහ පිණිස සත් දිනක් එහිම වැඩසිටි සේක, එහෙත් අරුණෝදය (අලුයම කාලය) මහා ගන්ධකුටියෙහිම (ජේතවනාරාමයේ) ගත කළ සේක. සත් දිනක් මුළුල්ලේම ධර්ම දේශනා අවසානයේ අසූ හතර දහසක් ප්‍රාණීන්ට ධර්මාවබෝධය විය. එහි සත් දිනක් වැඩසිට, වාණිජග්‍රාමයේ පිණ්ඩපාතය පිණිස හැසිර, “නුඹ මෙහිම වසන්න” යැයි පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේව නතර කරවා, (ජේතවනයට වඩිනා) අතරමගදී නර්මදා නම් ගඟක් ඇති තැනට වැඩම කළ සේක. නර්මදා නා රජු ශාස්තෘන් වහන්සේව පෙරගමන් කොට පිළිගෙන, නාග භවනයට වැඩම කරවා, තෙරුවන් උදෙසා සත්කාර කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුට ධර්මය දේශනා කොට නාග භවනයෙන් නික්මුණු සේක. ඔහු, “ස්වාමීනි, මට නිරන්තරයෙන් වන්දනා කිරීමට සුදුසු යමක් ලබා දුන මැනව” යැයි අයැද සිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නර්මදා නදී තීරයෙහි ශ්‍රී පාද සටහන (පද චේතිය) දැක්වූ සේක. රළ එන විට එය වැසී යයි, රළ යන විට එය විවෘත වේ. එය මහත් වූ සත්කාරයට පත් විය. ශාස්තෘන් වහන්සේ එතැනින් නික්ම සච්චබන්ධ පර්වතයට වැඩම කොට සච්චබන්ධ තෙරුන්ට මෙසේ වදාළ සේක: “නුඹ විසින් මහජනයා අපාය මාර්ගයෙහි (මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙහි) හෙළන ලදහ. නුඹ මෙහිම නැවතී, ඔවුන්ගේ එම මිථ්‍යා ලබ්ධිය අත්හරවා, නිර්වාණ මාර්ගයෙහි පිහිටුවන්න.” ඒ තෙරුන් වහන්සේ ද තමන්ට වන්දනාමාන කිරීමට සුදුසු යමක් අයැද සිටියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඝන ගල් පර්වතයක් මත තෙත මැටි පිඬක ලකුණක් තබන්නාක් මෙන් ශ්‍රී පාද සටහන දැක්වූ සේක. එතැනින් ජේතවනයටම වැඩම කළ සේක. මේ කරුණ අරභයා ‘තේනේව අන්තරවස්සේන’ (එම අතරවස් කාලයෙහිම) යනාදිය වදාරන ලදී.

ပရိနိဗ္ဗာယီတိ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယိ. မဟာဇနော ထေရဿ သတ္တ ဒိဝသာနိ သရီရပူဇံ ကတွာ, ဗဟူနိ ဂန္ဓကဋ္ဌာနိ သမောဓာနေတွာ, သရီရံ ဈာပေတွာ ဓာတုယော အာဒါယ စေတိယံ အကာသိ. သမ္ဗဟုလာ ဘိက္ခူတိ ထေရဿ အာဠာဟနဋ္ဌာနေ ဌိတဘိက္ခူ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ. ဆဋ္ဌံ ဥတ္တာနမေဝ.

‘පරිනිබ්බායී’ යනු අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑවේය යන්නයි. මහජනයා තෙරුන් වහන්සේගේ ශරීරය (දේහය) උදෙසා සත් දිනක් පූජා පවත්වා, බොහෝ සුවඳ දර එක්රැස් කොට ආදාහනය කර, ධාතූන් වහන්සේලා තැන්පත් කර චෛත්‍යයක් කළහ. ‘සම්බහුලා භික්ඛූ’ යනු තෙරුන් වහන්සේගේ ආදාහන භූමියෙහි සිටි භික්ෂූන් වහන්සේලාය. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකදීම පැහැදිලිය. හයවන සූත්‍රය ද පැහැදිලිය.

၇-၈. ပဌမဧဇာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-8. පළමු ඒජා සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၉၀-၉၁. သတ္တမေ [Pg.26] ဧဇာတိ တဏှာ. သာ ဟိ စလနဋ္ဌေန ဧဇာတိ ဝုစ္စတိ. သာဝ အာဗာဓနဋ္ဌေန ရောဂေါ, အန္တော ဒုဿနဋ္ဌေန ဂဏ္ဍော, နိကန္တနဋ္ဌေန သလ္လံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧဇာ ရောဂေါ စေဝ ဂဏ္ဍော စ သလ္လဉ္စ, တသ္မာ. စက္ခုံ န မညေယျာတိအာဒိ ဝုတ္တနယမေဝ, ဣဓာပိ သဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတမေဝ သံကဍ္ဎိတွာ ဒဿိတံ. အဋ္ဌမံ ဝုတ္တနယမေဝ.

90-91. සත්වන සූත්‍රයෙහි ‘ඒජා’ යනු තණ්හාවයි. එය සැලෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘ඒජා’ යයි කියනු ලැබේ. එයම පීඩා කරන අර්ථයෙන් රෝගයකි, ඇතුළත දූෂණය කරන අර්ථයෙන් ගෙඩියකි (පිළිකාවකි), ඇතුළට විදින අර්ථයෙන් හී උලකි. ‘තස්මා’ යනු යම් හෙයකින් තණ්හාව රෝගයක් ද, ගෙඩියක් ද, හී උලක් ද වන බැවින් එහෙයිනි. ‘චක්ඛුං න මඤ්ඤෙය්‍ය’ යනාදිය කලින් කියන ලද ක්‍රමයම වේ; මෙහි ද කලින් දක්වන ලද සියල්ලම එක්තැන් කොට දක්වා ඇත. අටවන සූත්‍රය ද කලින් කියන ලද ක්‍රමයම වේ.

၉-၁၀. ပဌမဒွယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

9-10. පළමු ද්වය සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၉၂-၉၃. နဝမေ ဒွယန္တိ ဒွေ ဒွေ ကောဋ္ဌာသေ. ဒသမေ ဣတ္ထေတံ ဒွယန္တိ ဧဝမေတံ ဒွယံ. စလဉ္စေဝ ဗျထဉ္စာတိ အတ္တနော သဘာဝေန အသဏ္ဌဟနတော စလတိ စေဝ ဗျထတိ စ. ယောပိ ဟေတု ယောပိ ပစ္စယောတိ စက္ခုဝိညာဏဿ ဝတ္ထာရမ္မဏံ ဟေတု စေဝ ပစ္စယော စ. ကုတော နိစ္စံ ဘဝိဿတီတိ ကေန ကာရဏေန နိစ္စံ ဘဝိဿတိ. ယထာ ပန ဒါသဿ ဒါသိယာ ကုစ္ဆိသ္မိံ ဇာတော ပုတ္တော ပရောဝ ဒါသော ဟောတိ, ဧဝံ အနိစ္စမေဝ ဟောတီတိ အတ္ထော. သင်္ဂတီတိ သဟဂတိ. သန္နိပါတောတိ ဧကတော သန္နိပတနံ. သမဝါယောတိ ဧကတော သမာဂမော. အယံ ဝုစ္စတိ စက္ခုသမ္ဖဿောတိ ဣမိနာ သင်္ဂတိသန္နိပါတသမဝါယသင်္ခါတေန ပစ္စယေန ဥပ္ပန္နတ္တာ ပစ္စယနာမေနေဝ သင်္ဂတိ သန္နိပါတော သမဝါယောတိ အယံ ဝုစ္စတိ စက္ခုသမ္ဖဿော.

92-93. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘ද්වයං’ යනු කොටස් දෙක දෙක බැගින් වූ රාශීන්ය. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘ඉත්ථේතං ද්වයං’ යනු මෙසේ වූ මේ ද්වයයි (සංගති ආදියයි). ‘චලඤ්චේච ව්‍යථඤ්ච’ යනු තමාගේ ස්වභාවයෙන්ම නොපිහිටන බැවින් සැලෙන්නේ ද වෙයි, පීඩාවට (ව්‍යසනයට) පත් වන්නේ ද වෙයි. ‘යෝපි හේතු යෝපි පච්චයෝ’ යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණයට වස්තුව (ඇස) සහ අරමුණ (රූපය) හේතුව ද ප්‍රත්‍යය ද වන බවයි. ‘කුතෝ නිච්චං භවිස්සති’ යනු කිනම් හේතුවකින් එය නිත්‍ය වන්නේ ද? යම්සේ දාසයෙකුට හා දාසියකගේ කුසෙහි උපන් පුත්‍රයා අතිශයින්ම දාසයෙකුම වේ ද, එසේම (අනිත්‍ය හේතූන්ගෙන් උපන් ඵලය ද) අනිත්‍යම වේ යනු අර්ථයයි. ‘සංගති’ යනු සහගති (එක්ව පැවතීම) යි. ‘සන්නිපාතෝ’ යනු එකට එක්වීමයි. ‘සමවායෝ’ යනු එක්ව රැස්වීමයි. ‘අයං වුච්චති චක්ඛුසම්ඵස්සෝ’ යන මෙයින් සංගති, සන්නිපාත, සමවාය යනුවෙන් හැඳින්වෙන ප්‍රත්‍යයන් නිසා උපන් බැවින්, ප්‍රත්‍යයේ නාමයෙන්ම සංගති, සන්නිපාත, සමවාය යනු මේ චක්ඛු සම්ඵස්සය යැයි කියනු ලැබේ.

သောပိ ဟေတူတိ ဖဿဿ ဝတ္ထု အာရမ္မဏံ သဟဇာတာ တယော ခန္ဓာတိ အယံ ဟေတု. ဖုဋ္ဌောတိ ဥပယောဂတ္ထေ ပစ္စတ္တံ, ဖဿေန ဖုဋ္ဌမေဝ ဂေါစရံ ဝေဒနာ ဝေဒေတိ, စေတနာ စေတေတိ, သညာ သဉ္ဇာနာတီတိ အတ္ထော. ဖုဋ္ဌောတိ ဝါ ဖဿသမင်္ဂီပုဂ္ဂလော, ဖဿေန ဖုဋ္ဌာရမ္မဏမေဝ ဝေဒနာဒီဟိ ဝေဒေတိ စေတေတိ သဉ္ဇာနာတီတိပိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သမတိံသက္ခန္ဓာ ကထိတာ ဟောန္တိ. ကထံ? စက္ခုဒွါရေ တာဝ ဝတ္ထု စေဝ အာရမ္မဏဉ္စ ရူပက္ခန္ဓော, ဖုဋ္ဌော ဝေဒေတီတိ ဝေဒနာက္ခန္ဓော, စေတေတီတိ သင်္ခါရက္ခန္ဓော, သဉ္ဇာနာတီတိ သညာက္ခန္ဓော, ဝိဇာနာတီတိ ဝိညာဏက္ခန္ဓောတိ. သေသဒွါရေသုပိ ဧသေဝ နယော. မနောဒွါရေပိ ဟိ ဝတ္ထုရူပံ ဧကန္တတော ရူပက္ခန္ဓော, ရူပေ ပန အာရမ္မဏေ သတိ အာရမ္မဏမ္ပိ ရူပက္ခန္ဓောတိ ဆ ပဉ္စကာတိံသ ဟောန္တိ. သင်္ခေပေန ပနေတေ ဆသုပိ ဒွါရေသု ပဉ္စေဝ [Pg.27] ခန္ဓာတိ သပစ္စယေ ပဉ္စက္ခန္ဓေ အနိစ္စာတိ ဝိတ္ထာရေတွာ ဝုစ္စမာနေ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယေန ဣဒံ သုတ္တံ ဒေသိတန္တိ.

‘සෝපි හේතු’ යනු ඵස්සයට වස්තුව, අරමුණ සහ සහජාත ස්කන්ධ තුන යන මේවා හේතුව වන බවයි. ‘ඵුට්ඨෝ’ යන්න කර්ම අර්ථයෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය ලෙස යෙදී ඇති අතර, එහි අර්ථය නම් ස්පර්ශය මගින් ස්පර්ශ කළා වූම අරමුණ වේදනාව විඳියි, චේතනාව මෙහෙයවයි, සංඥාව හඳුනාගනියි යන්නයි. එසේත් නැතිනම් ‘ඵුට්ඨෝ’ යනු ස්පර්ශයෙන් යුක්ත පුද්ගලයා, ස්පර්ශ කරන ලද අරමුණම වේදනා ආදියෙන් විඳියි, සිතයි, හඳුනාගනියි යන්න ද කියන ලදී. මෙසේ මේ සූත්‍රයෙහි ස්කන්ධ තිහක් ගැන වදාරන ලදී. ඒ කෙසේද? චක්ඛු ද්වාරයෙහි වස්තුව සහ අරමුණ රූපස්කන්ධයයි, ‘ඵුට්ඨෝ වේදේති’ යනුවෙන් විඳින බැවින් වේදනාස්කන්ධයයි, ‘චේතේති’ යනුවෙන් සිතන බැවින් සංස්කාරස්කන්ධයයි, ‘සංජානාති’ යනුවෙන් හඳුනාගන්නා බැවින් සංඥාස්කන්ධයයි, ‘විජානාති’ යනුවෙන් දැනගන්නා බැවින් විඤ්ඤාණස්කන්ධයයි. සෙසු ද්වාරයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මනෝ ද්වාරයෙහි ද වස්තු රූපය (හෘදය වස්තුව) ඒකාන්තයෙන්ම රූපස්කන්ධය වේ, රූප අරමුණක් ඇති කල්හි එම අරමුණ ද රූපස්කන්ධය වේ. මෙසේ පංචක (පහේ ගොඩවල්) හයක් තිහක් වේ. සංක්ෂේපයෙන් පවසතොත් මේ ද්වාර හයෙහිම පංච ස්කන්ධයන්ම පවතී. ප්‍රත්‍ය සහිත පංච ස්කන්ධයන් අනිත්‍යයයි විස්තර වශයෙන් වදාරන කල්හි, අවබෝධ කරගැනීමේ හැකියාව ඇති වෛනෙයයන්ගේ අභිප්‍රාය පරිදි මේ සූත්‍රය දේශනා කරන ලදී.

ဆန္နဝဂ္ဂေါ နဝမော.

නවවන ඡන්න වර්ගයයි.

၁၀. သဠဝဂ္ဂေါ

10. සළ වර්ගය

၁. အဒန္တအဂုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. අදන්ත අගුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၉၄. သဠဝဂ္ဂဿ ပဌမေ အဒန္တာတိ အဒမိတာ. အဂုတ္တာတိ အဂေါပိတာ. အရက္ခိတာတိ န ရက္ခိတာ. အသံဝုတာတိ အပိဟိတာ. ဒုက္ခာဓိဝါဟာ ဟောန္တီတိ နေရယိကာဒိဘေဒံ အဓိကဒုက္ခံ အာဝဟနကာ ဟောန္တိ. သုခါဓိဝါဟာ ဟောန္တီတိ ဈာနမဂ္ဂဖလပဘေဒံ အဓိကသုခံ အာဝဟနကာ ဟောန္တိ. အဓိဝဟာတိပိ ပါဌော, ဧသေဝတ္ထော.

94. සළ වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘අදන්තා’ යනු දමනය නොකරන ලද්දා වූ යන්නයි. ‘අගුත්තා’ යනු රකිනු (ගෝපනය කරනු) නොලැබූ යන්නයි. ‘අරක්ඛිතා’ යනු ආරක්ෂා නොකරන ලද්දා වූ යන්නයි. ‘අසංවුතා’ යනු වසන (නතර කරන) නොලැබූ යන්නයි. ‘දුක්ඛාධිවාහා හොන්ති’ යනු නරක ආදී වශයෙන් පවතින අධික දුක් ගෙන දෙන්නාහු වෙති. ‘සුඛාධිවාහා හොන්ති’ යනු ධ්‍යාන, මාර්ග, ඵල වශයෙන් පවතින අධික සැප ගෙන දෙන්නාහු වෙති. ‘අධිවහා’ කියා ද පාඨයක් ඇති අතර, එහි අර්ථය ද මෙයම වේ.

သဠေဝါတိ ဆ ဧဝ. အသံဝုတော ယတ္ထ ဒုက္ခံ နိဂစ္ဆတီတိ ယေသု အာယတနေသု သံဝရဝိရဟိတော ဒုက္ခံ ပါပုဏာတိ. တေသဉ္စ ယေ သံဝရဏံ အဝေဒိသုန္တိ ယေ တေသံ အာယတနာနံ သံဝရံ ဝိန္ဒိံသု ပဋိလဘိံသု. ဝိဟရန္တာနဝဿုတာတိ ဝိဟရန္တိ အနဝဿုတာ အတိန္တာ.

‘සළේව’ යනු හයම යන්නයි. ‘අසංවුතෝ යත්ථ දුක්ඛං නිගච්ඡති’ යනු යම් ආයතනයන්හි සංවරයෙන් තොරවූ තැනැත්තා දුකට පැමිණෙන්නේ ද යන්නයි. ‘තේසඤ්ච යේ සංවරණං අවේදිසුං’ යනු යමෙක් ඒ ආයතනයන්ගේ සංවරය (ප්‍රතිපත්තිය) ලබා ගත්තෝ ද යන්නයි. ‘විහරන්තානවස්සුතා’ යනු (රාගාදී කෙලෙස්වලින්) තෙත් නොවූවාහු, කෙලෙස්වලින් නොඇලුණාහු වාසය කරති යන්නයි.

အသာဒိတဉ္စ သာဒုန္တိ အဿာဒဝန္တဉ္စ မဓုရဉ္စ. ဖဿဒွယံ သုခဒုက္ခေ ဥပေက္ခေတိ သုခဖဿဉ္စ ဒုက္ခဖဿဉ္စာတိ ဣဒံ ဖဿဒွယံ ဥပေက္ခေ, ဥပေက္ခာမေဝေတ္ထ ဥပ္ပာဒေယျာတိ အတ္ထော. ဖဿဒွယံ သုခဒုက္ခံ ဥပေက္ခောတိ ဝါ ပါဌော, ဖဿဟေတုကံ သုခဒုက္ခံ ဥပေက္ခော, သုခေ အနုရောဓံ ဒုက္ခေ စ ဝိရောဓံ အနုပ္ပာဒေန္တော ဥပေက္ခကော ဘဝေယျာတိပိ အတ္ထော. အနာနုရုဒ္ဓေါ အဝိရုဒ္ဓေါ ကေနစီတိ ကေနစိ သဒ္ဓိံ နေဝ အနုရုဒ္ဓေါ န ဝိရုဒ္ဓေါ ဘဝေယျ.

'ආසාදිත' යනු ආශ්වාදජනක බවයි, 'සාදු' යනු මධුර බවයි. ස්පර්ශ ද්වය (සැප-දුක්) හමුවේ උපේක්ෂාවෙන් සිටීම යනු, එම ස්පර්ශයන් හමුවේ උපේක්ෂාවම ඇති කර ගැනීමයි. තවද, සැපයෙහි ඇලීමක් (අනුරෝධ) හෝ දුකයෙහි ගැටීමක් (විරෝධ) ඇති කර නොගෙන උපේක්ෂා සහගතව සිටිය යුතුය. කිසිවෙකු සමඟ අනුරෝධ හෝ විරෝධ බවට පත් නොවිය යුතුය යන්න මෙහි අර්ථයයි.

ပပဉ္စသညာတိ ကိလေသသညာယ ပပဉ္စသညာ နာမ ဟုတွာ. ဣတရီတရာ နရာတိ လာမကသတ္တာ ပပဉ္စယန္တာ ဥပယန္တီတိ ပပဉ္စယမာနာ ဝဋ္ဋံ ဥပဂစ္ဆန္တိ. သညိနောတိ သသညာ သတ္တာ. မနောမယံ ဂေဟသိတဉ္စ သဗ္ဗန္တိ သဗ္ဗမေဝ ပဉ္စကာမဂုဏဂေဟနိဿိတံ မနောမယံ ဝိတက္ကံ. ပနုဇ္ဇာတိ ပနုဒိတွာ နီဟရိတွာ. နေက္ခမ္မသိတံ ဣရီယတီတိ ဒဗ္ဗဇာတိကော ဘိက္ခု နေက္ခမ္မသိတံ ဣရိယေန ဣရီယတိ.

'පපඤ්චසඤ්ඤා' යනු කෙලෙස් සඤ්ඤාවන් නිසා ප්‍රපඤ්ච සංඥාවන් ඇති කර ගැනීමයි. ලාමක සත්වයෝ ප්‍රපඤ්චයන් (තණ්හා, මාන, දිට්ඨි) වර්ධනය කරමින් සංසාර වක්‍රයට පැමිණෙති. 'සඤ්ඤිනෝ' යනු සංඥා සහිත සත්වයෝය. පංච කාම ගුණයන් ඇසුරු කළ සියලුම මනෝමය විතර්කයන් බැහැර කොට, ප්‍රඥාවන්ත භික්ෂුව නෙක්ඛම්මය (නෛෂ්ක්‍රම්‍යය) ඇසුරු කළ ප්‍රතිපදාවෙහි හැසිරෙයි.

ဆဿု ယဒါ [Pg.28] သုဘာဝိတောတိ ဆသု အာရမ္မဏေသု ယဒါ သုဋ္ဌု ဘာဝိတော. ဖုဋ္ဌဿ စိတ္တံ န ဝိကမ္ပတေ ကွစီတိ သုခဖဿေန ဝါ ဒုက္ခဖဿေန ဝါ ဖုဋ္ဌဿ ကိသ္မိဉ္စိ စိတ္တံ န ကမ္ပတိ န ဝေဓတိ. ဘဝတ္ထ ဇာတိမရဏဿ ပါရဂါတိ ဇာတိမရဏာနံ ပါရံ နိဗ္ဗာနံ ဂမကာ ဟောထ.

හය වැදෑරුම් අරමුණු කෙරෙහි යම් කලෙක මැනවින් සිත වඩන ලද්දේ ද, සැප හෝ දුක් ස්පර්ශයන්ගෙන් පහස ලැබූ ඒ භික්ෂුවගේ සිත කිසිදු අරමුණකදී කම්පා නොවේ. ජාති මරණවලින් එතෙර වූ නිවනට පත්වන්නෝ වන්න.

၂. မာလုကျပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. මාලුක්‍යපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၉၅. ဒုတိယေ မာလုကျပုတ္တောတိ မာလုကျဗြာဟ္မဏိယာ ပုတ္တော. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ တဝ ဩဝါဒါယာစနေ. ဣမိနာ ထေရံ အပသာဒေတိပိ ဥဿာဒေတိပိ. ကထံ? အယံ ကိရ ဒဟရကာလေ ရူပါဒီသု ပမဇ္ဇိတွာ ပစ္ဆာ မဟလ္လကကာလေ အရညဝါသံ ပတ္ထေန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ယာစတိ. အထ ဘဂဝါ ‘‘ဧတ္ထ ဒဟရေ ကိံ ဝက္ခာမ? မာလုကျပုတ္တော ဝိယ တုမှေပိ တရုဏကာလေ ပမဇ္ဇိတွာ မဟလ္လကကာလေ အရညံ ပဝိသိတွာ သမဏဓမ္မံ ကရေယျာထာ’’တိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ဘဏန္တော ထေရံ အပသာဒေတိ နာမ.

95. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'මාලුක්‍යපුත්ත' යනු මාලුක්‍ය නම් බැමිණියගේ පුත්‍රයාය. මෙහිදී බුදුරජාණන් වහන්සේ තෙරුන් වහන්සේට නිග්‍රහ කිරීමක් මෙන්ම ප්‍රශංසා කිරීමක් ද සිදු කරති. තරුණ කාලයේ රූපාදියෙහි ප්‍රමාද වී සිට පසුව මහලු වියේදී අරණ්‍යවාසී වීමට කැමතිව කමටහන් ඉල්ලීම පිළිබඳව, "තරුණ භික්ෂූන්ට මා කුමක් කියම්ද? මාලුක්‍යපුත්ත මෙන් තරුණ කල ප්‍රමාද වී මහලු වූ පසු මහණදම් පුරන්න කියාද?" යන අභිප්‍රායෙන් වදාළේ නිග්‍රහ කිරීමක් (අපසාදනය) වශයෙනි.

ယသ္မာ ပန ထေရော မဟလ္လကကာလေပိ အရညံ ပဝိသိတွာ သမဏဓမ္မံ ကာတုကာမော, တသ္မာ ဘဂဝါ ‘‘ဧတ္ထ ဒဟရေ ကိံ ဝက္ခာမ? အယံ အမှာကံ မာလုကျပုတ္တော မဟလ္လကကာလေပိ အရညံ ပဝိသိတွာ သမဏဓမ္မံ ကတ္တုကာမော ကမ္မဋ္ဌာနံ ယာစတိ, တုမှေ နာမ တရုဏကာလေပိ ဝီရိယံ န ကရောထာ’’တိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ဘဏန္တော ထေရံ ဥဿာဒေတိ နာမ.

එහෙත් තෙරුන් වහන්සේ මහලු වියේදී පවා අරණ්‍යගතව මහණදම් පිරීමට කැමති වූ බැවින්, බුදුරජාණන් වහන්සේ "අපගේ මෙම මාලුක්‍යපුත්ත මහලු වියේදීත් මහණදම් පිරීමට කමටහන් ඉල්ලයි, ඔබලා තරුණ වියේදීවත් වීර්යය නොකරන්නහුද?" යන අභිප්‍රායෙන් වදාළේ උසස් කිරීමක් (උස්සාදනය) වශයෙනි.

ယတြ ဟိ နာမာတိ ယော နာမ. ကိဉ္စာပါဟန္တိ ကိဉ္စာပိ ‘‘အဟံ မဟလ္လကော’’တိ ဉာတံ. ယဒိ အဟံ မဟလ္လကော, မဟလ္လကော သမာနောပိ သက္ခိဿာမိ သမဏဓမ္မံ ကာတုံ, ဒေသေတု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါတိ အဓိပ္ပာယေန မဟလ္လကဘာဝံ အနုဂ္ဂဏှန္တော ဩဝါဒဉ္စ ပသံသန္တော ဧဝမာဟ.

"මා මහලු බව දනිමි, එහෙත් මහලු වුවද මට මහණදම් පිරීමට හැකි වනු ඇත, එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට අවවාද දෙන සේක්වා" යන අභිප්‍රායෙන් තෙරුන් වහන්සේ තම මහලු බව පිළිගනිමින්, අවවාදය ප්‍රාර්ථනා කරමින් මෙසේ පැවසූහ.

အဒိဋ္ဌာ အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗာတိ ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ အဒိဋ္ဌာ အတီတေပိ အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗာ. န စ ပဿသီတိ ဧတရဟိပိ န ပဿသိ. န စ တေ ဟောတိ ပဿေယျန္တိ ဧဝံ သမန္နာဟာရောပိ တေ ယတ္ထ နတ္ထိ, အပိ နု တေ တတ္ထ ဆန္ဒာဒယော ဥပ္ပဇ္ဇေယျုန္တိ ပုစ္ဆတိ.

මෙම ආත්මභාවයෙහි මීට පෙර කිසිදා නොදුටු රූප පිළිබඳවයි. "දැන් ද නොදකින්නෙහිද, දැකීමට කැමැත්තක් ද නැති තැන, ඔබ තුළ ඒ කෙරෙහි ඡන්දරාගාදිය උපදීද?" යනුවෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ විමසති.

ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌမတ္တန္တိ ရူပါယတနေ စက္ခုဝိညာဏေန ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌမတ္တံ ဘဝိဿတိ. စက္ခုဝိညာဏဉှိ ရူပေ ရူပမတ္တမေဝ ပဿတိ, န နိစ္စာဒိသဘာဝံ, ဣတိ သေသဝိညာဏေဟိပိ မေ ဧတ္ထ ဒိဋ္ဌမတ္တမေဝ စိတ္တံ ဘဝိဿတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ [Pg.29] ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌံ နာမ စက္ခုဝိညာဏံ, ရူပေ ရူပဝိဇာနနန္တိ အတ္ထော. မတ္တာတိ ပမာဏံ, ဒိဋ္ဌံ မတ္တာ အဿာတိ ဒိဋ္ဌမတ္တံ, စိတ္တံ, စက္ခုဝိညာဏမတ္တမေဝ မေ စိတ္တံ ဘဝိဿတီတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ အာပါထဂတရူပေ စက္ခုဝိညာဏံ န ရဇ္ဇတိ န ဒုဿတိ န မုယှတိ, ဧဝံ ရာဂါဒိဝိရဟေန စက္ခုဝိညာဏမတ္တမေဝ ဇဝနံ ဘဝိဿတိ, စက္ခုဝိညာဏပမာဏေနေဝ ဇဝနံ ဌပေဿာမီတိ. အထ ဝါ ဒိဋ္ဌံ နာမ စက္ခုဝိညာဏေန ဒိဋ္ဌရူပံ, ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌမတ္တံ နာမ တတ္ထေဝ ဥပ္ပန္နံ သမ္ပဋိစ္ဆနသန္တီရဏဝေါဋ္ဌဗ္ဗနသင်္ခါတံ စိတ္တတ္တယံ. ယထာ တံ န ရဇ္ဇတိ, န ဒုဿတိ, န မုယှတိ, ဧဝံ အာပါထဂတေ ရူပေ တေနေဝ သမ္ပဋိစ္ဆနာဒိပ္ပမာဏေန ဇဝနံ ဥပ္ပာဒေဿာမိ, နာဟံ တံ ပမာဏံ အတိက္ကမိတွာ ရဇ္ဇနာဒိဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ ဒဿာမီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ဧသေဝ နယော သုတမုတေသု.

'දුටු දෙයෙහි දැකීම පමණක් වනු ඇත' යනු රූපයෙහි චක්ඛුවිඤ්ඤාණයෙන් දුටු මාත්‍රයම පමණක් වීමයි. චක්ඛුවිඤ්ඤාණය රූප මාත්‍රයම දකින අතර නිත්‍ය ආදී ස්වභාවයන් නොදකියි. එසේම ජවන සිත් ද චක්ඛුවිඤ්ඤාණය මෙන් රාගාදියෙන් තොරව දැකීම පමණක් කරනු ඇත. නැතහොත් චක්ඛුවිඤ්ඤාණයෙන් දුටු රූපයෙහි හටගන්නා සම්පටිච්ඡන, සන්තීරණ, වොට්ඨබ්බ යන සිත් ප්‍රමාණය ඉක්මවා රාගාදියෙන් යුත් ජවනයන් හටගැනීමට ඉඩ නොතබා එම ප්‍රමාණයෙන්ම සිත රඳවා ගැනීම මෙහි අර්ථයයි. ඇසූ, ස්පර්ශ කළ සහ දන්නා දේ පිළිබඳව ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

ဝိညာတေ ဝိညာတမတ္တန္တိ ဧတ္ထ ပန ဝိညာတံ နာမ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနေန ဝိညာတာရမ္မဏံ, တသ္မိံ ဝိညာတေ ဝိညာတမတ္တန္တိ အာဝဇ္ဇနပမာဏံ. ယထာ အာဝဇ္ဇနေန န ရဇ္ဇတိ န ဒုဿတိ န မုယှတိ, ဧဝံ ရဇ္ဇနာဒိဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အဒတွာ အာဝဇ္ဇနပမာဏေနေဝ စိတ္တံ ဌပေဿာမီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော.

මෙහි 'විඤ්ඤාත' යනු මනෝද්වාරාවජ්ජනයෙන් දන්නා ලද අරමුණුයි. ආවජ්ජනයෙහි රාග, දෝෂ, මෝහයන් නොමැති වන්නා සේම, රාගාදියට ඉඩ නොතබා එම ආවජ්ජන ප්‍රමාණයෙන්ම සිත රඳවා ගැනීම මෙහි අර්ථයයි.

ယတောတိ ယဒါ. တတောတိ တဒါ. န တေနာတိ တေန ရာဂေန ဝါ ရတ္တော, ဒေါသေန ဝါ ဒုဋ္ဌော, မောဟေန ဝါ မူဠှော န ဘဝိဿတိ. တတော တွံ မာလုကျပုတ္တ န တတ္ထာတိ ယဒါ တွံ တေန ရာဂေန ဝါ ဒေါသမောဟေဟိ ဝါ ရတ္တော ဝါ ဒုဋ္ဌော ဝါ မူဠှော ဝါ န ဘဝိဿသိ, တဒါ တွံ န တတ္ထ တသ္မိံ ဒိဋ္ဌေ ဝါ သုတမုတဝိညာတေ ဝါ ပဋိဗဒ္ဓေါ အလ္လီနော ပတိဋ္ဌိတော နာမ ဘဝိဿသိ. နေဝိဓာတိအာဒိ ဝုတ္တတ္ထမေဝ.

යම් කලෙක ඔබ රාගයෙන්, දෝෂයෙන් හෝ මෝහයෙන් යුක්ත නොවන්නේද, එවිට ඔබ එම රූපයෙහි, ශබ්දයෙහි හෝ අරමුණෙහි බැඳුණේ හෝ ඇලුනේ හෝ එහි රැඳුණේ හෝ නොවන්නේය. 'නෙවිධ' යනාදියෙහි අර්ථය පෙර සේමය.

သတိ မုဋ္ဌာတိ သတိ နဋ္ဌာ. တဉ္စ အဇ္ဈောသာတိ တံ အာရမ္မဏံ ဂိလိတွာ. အဘိဇ္ဈာ စ ဝိဟေသာ စာတိ အဘိဇ္ဈာယ စ ဝိဟိံသာယ စ. အထ ဝါ ‘‘တဿ ဝဍ္ဎန္တီ’’တိ ပဒေနာပိ သဒ္ဓိံ ယောဇေတဗ္ဗံ, အဘိဇ္ဈာ စ ဝိဟေသာ စာတိ ဣမေပိ ဒွေ ဓမ္မာ တဿ ဝဍ္ဎန္တီတိ အတ္ထော.

'සති මුට්ඨා' යනු සිහිය මුළා වීමයි. ඒ අරමුණෙහි ඇලී ගැලී සිටීම නිසා අභිධ්‍යාව හා විහිංසාව (විරෝධය) යන අකුසල ධර්මයන් ඔහු තුළ වර්ධනය වන බව මෙහි අර්ථයයි.

စိတ္တမဿူပဟညတီတိ အဘိဇ္ဈာဝိဟေသာဟိ အဿ စိတ္တံ ဥပဟညတိ. အာစိနတောတိ အာစိနန္တဿ. အာရာ နိဗ္ဗာန ဝုစ္စတီတိ ဧဝရူပဿ ပုဂ္ဂလဿ နိဗ္ဗာနံ နာမ ဒူရေ ပဝုစ္စတိ. ဃတွာတိ ဃာယိတွာ. ဘောတွာတိ ဘုတွာ သာယိတွာ [Pg.30] လေဟိတွာ. ဖုဿာတိ ဖုသိတွာ. ပဋိဿတောတိ ပဋိဿတိသင်္ခါတာယ သတိယာ ယုတ္တော. သေဝတော စာပိ ဝေဒနန္တိ စတုမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တံ နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရဝေဒနံ သေဝန္တဿ. ခီယတီတိ ခယံ ဂစ္ဆတိ. ကိံ တံ? ဒုက္ခမ္ပိ ကိလေသဇာတမ္ပိ. အညတရောတိ အသီတိယာ မဟာသာဝကာနံ အဗ္ဘန္တရော ဧကော. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဂါထာဟိပိ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ.

"ඔහුගේ සිත පීඩාවට පත් වෙයි" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ අභිධ්‍යාව සහ විහිංසාව මගින් එම පුද්ගලයාගේ සිත පීඩාවට පත් වන බවයි. "රැස් කරන්නාට" යනු (වට්ට දුක්ඛය) වර්ධනය කරන්නාටයි. "නිවන දුර බැහැර යැයි කියනු ලැබේ" යනු මෙබඳු (වට්ටය වර්ධනය කරන) පුද්ගලයාට නිවන නම් වූ ධර්මය ඉතා ඈත බව කියනු ලබන බවයි. "ඝත්වා" යනු ආඝ්‍රාණය කොටයි. "භොත්වා" යනු අනුභව කොට, රස විඳ, ලෙවකා යන අර්ථයයි. "ඵුස්සා" යනු ස්පර්ශ කොටයි. "පටිස්සතෝ" යනු (එම අරමුණෙහි) නොපිරිහුණු මනා සිහියෙන් යුක්තවයි. "වේදනාව සේවනය කරන්නාට" යනු සතර මඟ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ, ලෝකයෙන් නික්මුණු ලෝකෝත්තර වේදනාව අත්විඳින්නාටයි. "ගෙවී යයි" යනු ක්ෂය වීමයි. ඒ කුමක්ද? වට්ට දුක්ඛය මෙන්ම කෙලෙස් සමූහයද ක්ෂය වී යයි. "අන්‍යතර" යනු අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් අතරින් එක්තරා ශ්‍රාවකයෙකි. මෙසේ මෙම මාලුක්‍ය සූත්‍රයෙහි ගාථාවලින් ද වට්ටය හා විවට්ටයම දේශනා කරන ලදී.

၃. ပရိဟာနဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. පරිහානධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၆. တတိယေ ပရိဟာနဓမ္မန္တိ ပရိဟာနသဘာဝံ. အဘိဘာယတနာနီတိ အဘိဘဝိတာနိ အာယတနာနိ. သရသင်္ကပ္ပာတိ ဧတ္ထ သရန္တီတိ သရာ, ဓာဝန္တီတိ အတ္ထော. သရာ စ တေ သင်္ကပ္ပာ စ သရသင်္ကပ္ပာ. သံယောဇနိယာတိ ဗန္ဓနိယာ ဗန္ဓနဿ ပစ္စယဘူတာ. တဉ္စေ ဘိက္ခူတိ တံ ဧဝံ ဥပ္ပန္နံ ကိလေသဇာတံ, တံ ဝါ အာရမ္မဏံ. အဓိဝါသေတီတိ စိတ္တေ အာရောပေတွာ ဝါသေတိ. နပ္ပဇဟတီတိ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန န ပဇဟတိ. ဧဝံ သဗ္ဗပဒေဟိ ယောဇေတဗ္ဗံ. အဘိဘာယတနဉှေတံ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာတိ ဧတံ ဗုဒ္ဓေန ဘဂဝတာ အဘိဘဝိတံ အာယတနန္တိ ကထိတံ. ဣဓ ဓမ္မံ ပုစ္ဆိတွာ ဝိဘဇန္တေန ပုဂ္ဂလေန ဓမ္မော ဒဿိတော.

96. තුන්වන සූත්‍රයෙහි "පරිහානධම්ම" යනු පිරිහෙන ස්වභාවයයි. "අභිභායතන" යනු (ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්) මැඩපවත්වන ආයතනයි. "සරසංකප්ප" යන්නෙහි විවිධ අරමුණුවල සැරිසරන (නොනැවතී දුවන) බැවින් "සර" නම් වේ. එබැවින් දිවයන යන අර්ථයයි. එම සැරිසරන ස්වභාවය හා මිථ්‍යා විතර්ක නමැති සංකල්පනා එක් වූ කල "සරසංකප්ප" නම් වේ. "සංයෝජනීය" යනු සංයෝජන මගින් බැඳෙන හෙවත් සංයෝජන ඇති වීමට හේතු වන ධර්මයන්ය. "එම භික්ෂුව" යනු එසේ උපන් කෙලෙස් සමූහය හෝ එම අරමුණයි. "ඉවසයි (අධිවාසෙති)" යනු සිතෙහි තබාගෙන වාසය කිරීමට ඉඩ දෙයි. "ප්‍රහාණය නොකරයි" යනු ඡන්දරාගය අත්හැරීමෙන් අරමුණ බැහැර නොකිරීමයි. සියලු පදයන්හි මෙසේ අර්ථ යෙදිය යුතුය. "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය අභිභායතනයක් යැයි වදාරන ලදී" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මැඩපවත්වන ලද ආයතනයක් ලෙස දේශනා කරන ලද බවයි. මෙහි ධර්මය ගැන විමසා, එය විස්තර කිරීමේදී පුද්ගලාධිෂ්ඨාන දේශනාවෙන් ධර්මය පෙන්වා දෙන ලදී.

၄. ပမာဒဝိဟာရီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. පමාදවිහාරී සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၇. စတုတ္ထေ အသံဝုတဿာတိ အပိဟိတဿ န ပိဒဟိတွာ သဉ္ဆာဒိတွာ ဌပိတဿ. ဗျာသိဉ္စတီတိ ဝိအာသိဉ္စတိ, ကိလေသတိန္တံ ဟုတွာ ဝတ္တတိ. ပါမောဇ္ဇန္တိ ဒုဗ္ဗလပီတိ. ပီတီတိ ဗလဝပီတိ. ပဿဒ္ဓီတိ ဒရထပဿဒ္ဓိ. ဓမ္မာ န ပါတုဘဝန္တီတိ သမထဝိပဿနာဓမ္မာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပုဂ္ဂလံ ပုစ္ဆိတွာ ဝိဘဇန္တေန ဓမ္မေန ပုဂ္ဂလော ဒဿိတော.

97. සිව්වන සූත්‍රයෙහි "අසංවුතස්ස" යනු සිහිය නමැති දොරටුවෙන් වසා නොමැති හෙවත් රක්ෂා නොකළ ඉඳුරන් ඇති තැනැත්තාටයි. "තෙත් කරයි (බ්‍යාසිංචති)" යනු කෙලෙස් නමැති ජලයෙන් විශේෂයෙන් තෙත් කිරීමයි; කෙලෙස්වලින් තෙත් වූ ස්වභාවයක් පවතී. "ප්‍රමෝදය" යනු දුබල ප්‍රීතියයි. "ප්‍රීතිය" යනු ප්‍රබල ප්‍රීතියයි. "පස්සද්ධිය" යනු දැවිලි ගති සංසිඳීමයි. "ධර්මයන් පහළ නොවේ" යනු සමථ හා විපස්සනා ධර්මයන් නූපදියි යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි පුද්ගලයා ගැන විමසා, එය විස්තර කිරීමේදී ධර්මය මගින් පුද්ගලයා පෙන්වා දෙන ලදී.

၅. သံဝရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. සංවර සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၈. ပဉ္စမေ ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အသံဝရောတိ ဣဒံ မဂ္ဂကုသလဿ ဝါမံ မုဉ္စိတွာ ဒက္ခိဏံ ဂဏှေယျာသီတိ ပဌမံ ပဟာတဗ္ဗမဂ္ဂက္ခာနံ ဝိယ ဥဒ္ဒေသက္ကမေန အဝတွာ ဒေသနာကုသလတာယ ပဌမံ ပဟာတဗ္ဗဓမ္မက္ခာနဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣဓ ဓမ္မံ ပုစ္ဆိတွာ ဓမ္မောဝ ဝိဘတ္တော.

98. පස්වන සූත්‍රයෙහි "මහණෙනි, අසංවරය යනු කුමක්ද?" යන මෙම වචනය, මගෙහි දක්ෂයෙකු විසින් "වම් මග හැර දකුණු මග ගන්න" යැයි පවසමින් පළමුව අත්හැරිය යුතු මග පෙන්වා දෙන්නාක් මෙන්, දේශනා කෞශල්‍යය නිසා උද්දේශ ක්‍රමයට අනුව නොව, පළමුව ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්මයන් පෙන්වා දීමේ අනුසාරයෙන් වදාරන ලද්දක් බව දත යුතුය. මෙහි ධර්මය ගැන විමසා ධර්මයම විස්තර කරන ලදී.

၆. သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. සමාධි සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၉. ဆဋ္ဌေ [Pg.31] သမာဓိန္တိ စိတ္တေကဂ္ဂတံ. ဣဒဉှိ သုတ္တံ စိတ္တေကဂ္ဂတာယ ပရိဟာယမာနေ ဒိသွာ, ‘‘ဣမေသံ စိတ္တေကဂ္ဂတံ လဘန္တာနံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဖာတိံ ဂမိဿတီ’’တိ ဉတွာ ကထိတံ.

99. හයවන සූත්‍රයෙහි "සමාධිය" යනු සිතේ ඒකාග්‍රතාවයි. සිතේ ඒකාග්‍රතාව හෙවත් සමථයෙන් පිරිහෙන භික්ෂූන් දැක, "මේ භික්ෂූන් සිතේ ඒකාග්‍රතාව ලබා ගන්නේ නම් ඔවුන්ගේ විපස්සනා කමටහන් දියුණු වනු ඇතැයි" දැන මෙම සූත්‍රය දේශනා කරන ලදී.

၇. ပဋိသလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. පටිසල්ලාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၀. သတ္တမေ ပဋိသလ္လာနန္တိ ကာယဝိဝေကံ. ဣဒဉှိ သုတ္တံ ကာယဝိဝေကေန ပရိဟာယမာနေ ဒိသွာ, ‘‘ဣမေသံ ကာယဝိဝေကံ လဘန္တာနံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဖာတိံ ဂမိဿတီ’’တိ ဉတွာ ကထိတံ.

100. හත්වන සූත්‍රයෙහි "පටිසල්ලානය" යනු කාය විවේකයයි. කාය විවේකයෙන් පිරිහෙන භික්ෂූන් දැක, "මේ භික්ෂූන් කාය විවේකය ලබා ගන්නේ නම් ඔවුන්ගේ සමථ හා විපස්සනා කමටහන් දියුණු වනු ඇතැයි" දැන මෙම සූත්‍රය දේශනා කරන ලදී.

၈-၉. ပဌမနတုမှာကံသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

8-9. පළමු නතුම්හාකං සූත්‍රාදියේ වර්ණනාව

၁၀၁-၁၀၂. အဋ္ဌမံ ဥပမာယ ပရိဝါရေတွာ ကထိတေ ဗုဇ္ဈနကာနံ, နဝမံ သုဒ္ဓိကဝသေနေဝ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ဝုတ္တံ. အတ္ထော ပန ဥဘယတ္ထာပိ ခန္ဓိယဝဂ္ဂေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

101-102. අටවන සූත්‍රය උපමාවලින් පිරිවරා දේශනා කළ කල්හි අවබෝධ කරගන්නන්ගේ අදහස් අනුව වදාරන ලදී. නවවන සූත්‍රය උපමා රහිතව හුදෙක් කරුණු වශයෙන්ම දේශනා කළ කල්හි අවබෝධ කරගන්නන්ගේ අදහස් අනුව වදාරන ලදී. සූත්‍ර දෙකෙහිම අර්ථය ඛන්ධක වග්ගයෙහි පවසන ලද අයුරින්ම දත යුතුය.

၁၀. ဥဒကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. උදක සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၃. ဒသမေ ဥဒကော သုဒန္တိ ဧတ္ထ သုဒန္တိ နိပါတမတ္တံ. ဥဒကောတိ တဿ နာမံ. ဣဒံ ဇာတု ဝေဒဂူတိ ဧတ္ထ ဣဒန္တိ နိပါတမတ္တံ. အထ ဝါ ဣဒံ မမ ဝစနံ သုဏာထာတိ ဒီပေန္တော ဧဝမာဟ. ဇာတု ဝေဒဂူတိ အဟံ ဧကံသေနေဝ ဝေဒဂူ, ဝေဒသင်္ခါတေန ဉာဏေန နေယျေသု ဂတော, ဝေဒံ ဝါ ဂတော အဓိဂတော, ပဏ္ဍိတောဟမသ္မီတိ အတ္ထော. သဗ္ဗဇီတိ ဧကံသေန သဗ္ဗဝဋ္ဋံ ဇိနိတွာ အဘိဘဝိတွာ ဌိတောသ္မီတိ ဝဒတိ. အပလိခတံ ဂဏ္ဍမူလန္တိ အပလိခတံ ဒုက္ခမူလံ. ပလိခဏိန္တိ ပလိခတံ မယာ, ခနိတွာ ဌိတောသ္မီတိ ဒီပေတိ.

103. දසවන සූත්‍රයෙහි "උදකො සුදං" යන්නෙහි "සුදං" යනු නිපාත මාත්‍රයකි. "උදක" යනු එම තාපසයාගේ නමයි. "ඉදං ජාතු වේදගූ" යන්නෙහි "ඉදං" යනු නිපාතයකි. නැතහොත් "මාගේ මේ වචනය අසන්න" යැයි හඟවමින් මෙසේ වදාළහ. "ජාතු වේදගූ" යනු මම ඒකාන්තයෙන්ම වේද සංඛ්‍යාත ඥානයෙන් දතයුතු දෑ අවබෝධ කළ, අවබෝධයට පැමිණි පණ්ඩිතයෙක් වෙමි යන්න අර්ථයයි. "සබ්බජී" යනු ඒකාන්තයෙන්ම සියලු වට්ටය දිනා, මැඩපවත්වා සිටින්නෙක් වෙමි යැයි තමාගේ ගුණය ප්‍රකාශ කරයි. "නොකණින ලද ගෙඩි මුල" යනු උදුරා නොදමන ලද වට්ට දුක්ඛයාගේ මුලයි. "පලිඛණිං" යනු මා විසින් එය සර්වප්‍රකාරයෙන්ම උදුරා දමන ලදී, උදුරා දමා සිටිමි යන්න පෙන්වා දෙයි.

မာတာပေတ္တိကသမ္ဘဝဿာတိ မာတိတော စ ပိတိတော စ နိဗ္ဗတ္တေန မာတာပေတ္တိကေန သုက္ကသောဏိတေန သမ္ဘူတဿ. ဩဒနကုမ္မာသူပစယဿာတိ ဩဒနေန စေဝ ကုမ္မာသေန စ ဥပစိတဿ ဝဍ္ဎိတဿ. အနိစ္စုစ္ဆာဒနပရိမဒ္ဒနဘေဒနဝိဒ္ဓံသနဓမ္မဿာတိ ဧတ္ထ အယံ ကာယော ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စဓမ္မော, ဒုဂ္ဂန္ဓဝိဃာတတ္ထာယ တနုဝိလေပနေန ဥစ္ဆာဒနဓမ္မော, အင်္ဂပစ္စင်္ဂါဗာဓဝိနောဒနတ္ထာယ ခုဒ္ဒကသမ္ဗာဟနေန ပရိမဒ္ဒနဓမ္မော, ဒဟရကာလေ [Pg.32] ဝါ ဦရူသု သယာပေတွာ ဂဗ္ဘဝါသေန ဒုဿဏ္ဌိတာနံ တေသံ တေသံ အင်္ဂါနံ သဏ္ဌာနသမ္ပာဒနတ္ထံ အဉ္ဆနပီဠနာဒီနံ ဝသေန ပရိမဒ္ဒနဓမ္မော, ဧဝံ ပရိဟရိတောပိ စ ဘေဒနဝိဒ္ဓံသနဓမ္မော ဘိဇ္ဇတိ စေဝ ဝိကိရတိ စ, ဧဝံ သဘာဝေါတိ အတ္ထော.

"මවුපියන්ගෙන් හටගත්" යනු මවගෙන් සහ පියාගෙන් හටගත් මවුපිය දෙදෙනාගේ ශුක්‍ර හා ශෝණිතයෙන් හටගත් (කය) යන්නයි. "බත් හා කොල්ලු ආහාරයෙන් වැඩුණු" යනු බත් හා කොල්ලු කැඳ වැනි ආහාරයෙන් පෝෂණය වූ හා වැඩුණු යන්නයි. "අනිත්‍ය වූ, පිරිමැදිය යුතු, බිඳෙන, විසිරෙන ස්වභාවය ඇති" යන්නෙහි - මෙම කය හටගෙන නැති වී යන බැවින් අනිත්‍ය ධර්මයකි; දුගඳ නැති කිරීම සඳහා සුවඳ විලවුන් ආදියෙන් පිරිබාහනය කළ යුතු ස්වභාවය ඇත්තකි; අඟපසඟවල වේදනා නැති කිරීම සඳහා සෙමෙන් පිරිමැදීම කළ යුතු ස්වභාවය ඇත්තකි. නොහොත් කුඩා කල කලවා මත තබාගෙන මවු කුසෙහි පටු බව නිසා විකෘති ලෙස පිහිටි අඟපසඟ නිවැරදි කිරීම සඳහා ඇදීම, තෙරපීම ආදියෙන් පිරිමැදිය යුතු ස්වභාවය ඇත්තකි. මෙසේ මනාකොට පෝෂණය කළද, මෙය බිඳෙන හා විසිරෙන ස්වභාවයෙන් යුක්තය; බිඳී යයි, විසිරී යයි. මෙබඳු ස්වභාවයක් ඇත්තේය යනු අර්ථයයි.

တတ္ထ မာတာပေတ္တိကသမ္ဘဝဩဒနကုမ္မာသူပစယပရိမဒ္ဒနပဒေဟိ ဝဍ္ဎိ ကထိတာ, အနိစ္စဘေဒနဝိဒ္ဓံသနပဒေဟိ ပရိဟာနိ. ပုရိမေဟိ ဝါ တီဟိ သမုဒယော, ပစ္ဆိမေဟိ အတ္ထင်္ဂမောတိ. ဧဝံ စာတုမဟာဘူတိကဿ ကာယဿ ဝဍ္ဎိပရိဟာနိနိဗ္ဗတ္တိဘေဒါ ဒဿိတာ. သေသံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

එහි 'මවුපියන්ගෙන් හටගත්', 'බත් හා කොල්ලු ආහාරයෙන් වැඩුණු', 'පිරිමැදීම' යන පදවලින් වර්ධනය පවසන ලදී. 'අනිත්‍ය', 'බිඳෙන', 'විසිරෙන' යන පදවලින් පරිහානිය පවසන ලදී. නොහොත් මුල් පද තුනෙන් හටගැනීම ද, පසු පදවලින් විනාශය ද කියවේ. මෙසේ සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුම්ලත් කයේ වර්ධනය, පරිහානිය, හටගැනීම හා බිඳීම පෙන්වා දෙන ලදී. ඉතිරි කොටසෙහි අර්ථය පැහැදිලිය.

သဠဝဂ္ဂေါ ဒသမော.

දසවන සළ වර්ගයයි.

ဒုတိယော ပဏ္ဏာသကော.

දෙවන පණ්ණාසකයයි.

၁၁. ယောဂက္ခေမိဝဂ္ဂေါ

11. යෝගක්ඛේමි වර්ගය

၁. ယောဂက္ခေမိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. යෝගක්ඛේමි සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၄. ယောဂက္ခေမိဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ယောဂက္ခေမိပရိယာယန္တိ စတူဟိ ယောဂေဟိ ခေမိနော ကာရဏဘူတံ. ဓမ္မပရိယာယန္တိ ဓမ္မကာရဏံ. အက္ခာသိ ယောဂန္တိ ယုတ္တိံ ကထေသိ. တသ္မာတိ ကသ္မာ? ကိံ အက္ခာတတ္တာ, ဥဒါဟု ပဟီနတ္တာတိ? ပဟီနတ္တာ. န ဟိ အက္ခာနေန ယောဂက္ခေမိ နာမ ဟောတိ.

104. යෝගක්ඛේමි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි "යෝගක්ඛේමි පරියාය" යනු සතර යෝගයන්ගෙන් මිදුණු, බිය රහිත නිවනට හේතු වූ කරුණයි. "ධර්ම පරියාය" යනු ධර්මය අවබෝධ වීමට හේතුවයි. "යෝගය ප්‍රකාශ කළේය" යනු සුදුසු උපක්‍රමය (සමථ විපස්සනා ධර්මය) දේශනා කළේය යන්නයි. "එබැවින්" යනු කුමන හේතුවක් නිසාද? දේශනා කළ පමණින් "යෝගක්ඛේමි" නම් වේද? නැතහොත් (යෝගයන්) ප්‍රහාණය කළ බැවින් "යෝගක්ඛේමි" නම් වේද? (යෝගයන්) ප්‍රහාණය කළ බැවිනි. දේශනා කළ පමණින්ම යෝගක්ඛේමි නම් නොවේ.

၂-၁၀. ဥပါဒါယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

2-10. උපාදාය සූත්‍රාදියේ වර්ණනාව

၁၀၅-၁၁၃. ဒုတိယေ ဝေဒနာသုခဒုက္ခံ ကထိတံ, တံ ပန ဝိပါကသုခဒုက္ခံ ဝဋ္ဋတိ. တတိယေ ဒုက္ခဿာတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ. စတုတ္ထေ လောကဿာတိ သင်္ခါရလောကဿ. ပဉ္စမာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ ခန္ဓိယဝဂ္ဂေ ဝုတ္တနယမေဝ.

105-113. දෙවන සූත්‍රයෙහි වේදනාමය සැප දුක් ගැන පවසන ලදී. එය විපාක සැප දුක් ලෙස ගැනීම උචිතය. තුන්වන සූත්‍රයෙහි "දුක්ඛස්ස" යනු වට්ට දුක්ඛයාගේය. සිව්වන සූත්‍රයෙහි "ලෝකස්ස" යනු සංස්කාර ලෝකයාගේය. පස්වන සූත්‍රයේ සිට ඉදිරියට පැවසිය යුතු යමක් වේද, එය ඛන්ධක වග්ගයෙහි පවසන ලද අයුරින්මය.

ယောဂက္ခေမိဝဂ္ဂေါ ဧကာဒသမော.

එකොළොස්වන යෝගක්ඛේමි වර්ගය නිමවිය.

၁၂. လောကကာမဂုဏဝဂ္ဂေါ

12. ලෝකකාමගුණ වර්ගය

၁-၂. ပဌမမာရပါသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. පළමු මාරපාස සූත්‍රාදියේ වර්ණනාව

၁၁၄-၁၁၅. လောကကာမဂုဏဝဂ္ဂဿ [Pg.33] ပဌမေ အာဝါသဂတောတိ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂတော. မာရဿ ဝသံ ဂတောတိ တိဝိဓဿာပိ မာရဿ ဝသံ ဂတော. ပဋိမုက္က’ဿ မာရပါသောတိ အဿ ဂီဝါယ မာရပါသော ပဋိမုက္ကော ပဝေသိတော. ဒုတိယံ ဥတ္တာနမေဝ.

114-115. ලෝකකාමගුණ වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘ආවාසගතෝ’ යනු (මාරයාගේ) වාසස්ථානයට හෙවත් වාසය කරන තැනට ගිය යන අර්ථයයි. ‘මාරස්ස වසං ගතෝ’ යනු තෙවැදෑරුම් වූ මාරයාගේම වසඟයට පත් වූ බවයි. ‘පටිමුක්කස්ස මාරපාසෝ’ යනු මොහුගේ ගෙලෙහි තණ්හාව නමැති මාර පාශය (මලපුඩුව) බඳින ලද්දේය, පටලවන ලද්දේය යන්නයි. දෙවන සූත්‍රයෙහි අර්ථය ඉතා පැහැදිලිය.

၃. လောကန္တဂမနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. ලෝකන්තගමන සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၁၆. တတိယေ လောကဿာတိ စက္ကဝါဠလောကဿ. လောကဿ အန္တန္တိ သင်္ခါရလောကဿ အန္တံ. ဝိဟာရံ ပါဝိသီတိ ‘‘မယိ ဝိဟာရံ ပဝိဋ္ဌေ ဣမေ ဘိက္ခူ, ဣမံ ဥဒ္ဒေသံ အာနန္ဒံ ပုစ္ဆိဿန္တိ, သော စ တေသံ မမ သဗ္ဗညုတညာဏေန သံသန္ဒိတွာ ကထေဿတိ. တတော နံ ထောမေဿာမိ, မမ ထောမနံ သုတွာ ဘိက္ခူ အာနန္ဒံ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗံ, ဝစနဉ္စဿ သောတဗ္ဗံ သဒ္ဓါတဗ္ဗံ မညိဿန္တိ, တံ နေသံ ဘဝိဿတိ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယာ’’တိ စိန္တေတွာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အဝိဘဇိတွာဝ နိသိန္နာသနေ အန္တရဟိတော ဂန္ဓကုဋိယံ ပါတုရဟောသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဥဋ္ဌာယာသနာ ဝိဟာရံ ပါဝိသီ’’တိ.

116. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘ලෝකස්ස’ යනු සක්වළ ලෝකය පිළිබඳවයි. ‘ලෝකස්ස අන්තං’ යනු සංස්කාර ලෝකයේ කෙළවරයි. ‘විහාරං පාවිසි’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: “මා විහාරයට (ගන්ධකුටියට) වැඩම කළ පසු, මේ භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙම මාතෘකාව පිළිබඳව ආනන්දගෙන් විමසනු ඇත. ඔහුද මාගේ සර්වඥතා ඥානය හා ගැලපෙන පරිදි එය විස්තර කරනු ඇත. එවිට මම ඔහුට ප්‍රශංසා කරන්නෙමි. මාගේ ප්‍රශංසාව අසා භික්ෂූන් වහන්සේලා ආනන්ද තෙරුන් ඇසුරු කළ යුතු බවත්, ඔහුගේ වචනය ශ්‍රවණය කළ යුතු බවත්, එය විශ්වාස කළ යුතු බවත් වටහා ගනු ඇත. එය ඔවුන්ට බොහෝ කල් හිතසුව පිණිස පවතිනු ඇත.” මෙසේ සිතා සංක්ෂිප්තයෙන් දේශනා කළ කරුණෙහි අර්ථය විස්තරාත්මකව බෙදා නොදක්වාම හුන් ආසනයෙන් අතුරුදන්ව ගන්ධකුටියෙහි පහළ වූ සේක. එහෙයින් “අසුනෙන් නැගී විහාරයට වැඩම කළහ” යි වදාරන ලදී.

သတ္ထု စေဝ သံဝဏ္ဏိတောတိ သတ္ထာရာ စ ပသတ္ထော. ဝိညူနန္တိ ဣဒမ္ပိ ကရဏတ္ထေ သာမိဝစနံ, ပဏ္ဍိတေဟိ သဗြဟ္မစာရီဟိ စ သမ္ဘာဝိတောတိ အတ္ထော. ပဟောတီတိ သက္ကောတိ. အတိက္ကမ္မေဝ မူလံ အတိက္ကမ္မေဝ ခန္ဓန္တိ သာရော နာမ မူလေ ဝါ ခန္ဓေ ဝါ ဘဝေယျ, တမ္ပိ အတိက္ကမိတွာတိ အတ္ထော. ဧဝံသမ္ပဒမိဒန္တိ ဧဝံသမ္ပတ္တိကံ, ဤဒိသန္တိ အတ္ထော. အတိသိတွာတိ အတိက္ကမိတွာ. ဇာနံ ဇာနာတီတိ ဇာနိတဗ္ဗမေဝ ဇာနာတိ. ပဿံ ပဿတီတိ ပဿိတဗ္ဗမေဝ ပဿတိ. ယထာ ဝါ ဧကစ္စော ဝိပရီတံ ဂဏှန္တော ဇာနန္တောပိ န ဇာနာတိ, ပဿန္တောပိ န ပဿတိ, န ဧဝံ ဘဂဝါ. ဘဂဝါ ပန ဇာနန္တော ဇာနာတိ, ပဿန္တော ပဿတိယေဝ. သွာယံ ဒဿနပရိဏာယကဋ္ဌေန စက္ခုဘူတော. ဝိဒိတကရဏဋ္ဌေန ဉာဏဘူတော. အဝိပရီတသဘာဝဋ္ဌေန ပရိယတ္တိဓမ္မပဝတ္တနတော ဝါ ဟဒယေန စိန္တေတွာ ဝါစာယ နိစ္ဆာရိတဓမ္မမယောတိ ဓမ္မဘူတော. သေဋ္ဌဋ္ဌေန ဗြဟ္မဘူတော. အထ ဝါ စက္ခု ဝိယ ဘူတောတိ စက္ခုဘူတော. ဧဝမေတေသု ပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သွာယံ ဓမ္မဿ [Pg.34] ဝတ္တနတော ဝတ္တာ. ပဝတ္တနတော ပဝတ္တာ. အတ္ထံ နီဟရိတွာ နီဟရိတွာ ဒဿနသမတ္ထတာယ အတ္ထဿ နိန္နေတာ. အမတာဓိဂမာယ ပဋိပတ္တိံ ဒေသေတီတိ အမတဿ ဒါတာ.

‘සත්ථු චේව සංවණ්ණිතෝ’ යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින්ම පසසන ලද්දේය. ‘විඤ්ඤූනං’ යන මෙහි හයවන විභක්තිය තෙවන විභක්තියේ (කර්තෘ කාරක) අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. පණ්ඩිත වූ සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා විසින්ද ගරු කරන ලද යන අර්ථයයි. ‘පහෝති’ යනු සමර්ථ වෙයි. ‘අතික්කම්මේව මූලං අතික්කම්මේව කන්ධං’ යනු හරය යනු මුලෙහි හෝ කඳෙහි තිබිය යුත්තකි, එයද ඉක්මවා ගොස් යන අර්ථයයි. ‘ඒවංසම්පදමිදං’ යනු මෙබඳු සම්පත්තියකින් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. ‘අතිසිත්වා’ යනු ඉක්මවා ගොස් යන්නයි. ‘ජානං ජානාති’ යනු දත යුතු දෙයම දනියි. ‘පස්සං පස්සති’ යනු දැකිය යුතු දෙයම දකියි. නැතහොත්, ඇතැම් විපරීත දෘෂ්ටි ගත්තවුන් දනිමි යි කීවද නිවැරදිව නොදන්නා සේ ද, දකිමි යි කීවද නිවැරදිව නොදකින්නා සේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ නොවෙති. උන්වහන්සේ දනිමින්ම දන්නා සේක, දකිමින්ම දකින සේක. උන්වහන්සේ ලෝකයට දර්ශනය ලබා දෙන බැවින් ‘චක්ඛුභූත’ (ප්‍රඥා ඇස බඳු) වන සේක. දත යුතු දේ දන්වන බැවින් ‘ඤාණභූත’ වන සේක. අවිපරීත ස්වභාවය ඇති බැවින් ද, පරියත්ති ධර්මය පවත්වන බැවින් ද, හෘදයෙන් සිතා වචනයෙන් ප්‍රකාශ කළ ධර්මයෙන් යුක්ත බැවින් ද ‘ධම්මභූත’ වන සේක. ශ්‍රේෂ්ඨ බැවින් ‘බ්‍රහ්මභූත’ වන සේක. නොහොත් ඇසක් මෙන් වූ බැවින් ‘චක්ඛුභූත’ නම් වන සේක. මෙම පදයන්හි අර්ථ මෙසේ දත යුතුය. උන්වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරන බැවින් ‘වත්තා’ නම් වන සේක. ධර්මය පවත්වන බැවින් ‘පවත්තා’ නම් වන සේක. අර්ථය මතු කොට පෙන්වීමට සමර්ථ බැවින් ‘අත්ථස්ස නින්නේතා’ නම් වන සේක. අමෘත නිවන ලබා ගැනීමේ ප්‍රතිපදාව දේශනා කරන බැවින් ‘අමතස්ස දාතා’ (අමෘතය දානය කරන්නා) නම් වන සේක.

အဂရုံ ကရိတွာတိ ပုနပ္ပုနံ ယာစာပေန္တောပိ ဟိ ဂရုံ ကရောတိ နာမ. အတ္တနော သေက္ခပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏေ ဌတွာ သိနေရုပါဒတော ဝါလိကံ ဥဒ္ဓရမာနော ဝိယ ဒုဗ္ဗိညေယျံ ကတွာ ကထေန္တောပိ ဂရုံ ကရောတိယေဝ နာမ. ဧဝံ အကတွာ အမှေ ပုနပ္ပုနံ အယာစာပေတွာ သုဝိညေယျမ္ပိ နော ကတွာ ကထေဟီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

‘අගරුං කරිත්වා’ යනු නැවත නැවත අයැදීමට සැලැස්වීම ද බරක් කිරීමකි. තමාගේ ශෛක්ෂ පටිසම්භිදා ඥානයෙහි පිහිටා මහා මේරු පර්වත පාමුලින් වැලි කැටයක් උසවන්නාක් මෙන්, වටහා ගැනීමට අපහසු වන සේ දේශනා කිරීම ද බරක් කිරීමකි. එසේ නොකොට, අප ලවා නැවත නැවත අයැදීමට නොසලස්වා, අපට පහසුවෙන් වටහා ගත හැකි පරිදි දේශනා කළ මැනවි යනු මෙහි අදහසයි.

ယံ ခေါ ဝေါတိ ယံ ခေါ တုမှာကံ. စက္ခုနာ ခေါ, အာဝုသော, လောကသ္မိံ လောကသညီ ဟောတိ လောကမာနီတိ စက္ခုဉှိ လောကေ အပ္ပဟီနဒိဋ္ဌိ ပုထုဇ္ဇနော သတ္တလောကဝသေန လောကောတိ သဉ္ဇာနာတိ စေဝ မညတိ စ, တထာ စက္ကဝါဠလောကဝသေန. န ဟိ အညတြ စက္ခာဒီဟိ ဒွါဒသာယတနေဟိ တဿ သာ သညာ ဝါ မာနော ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တေန ဝုတ္တံ, ‘‘စက္ခုနာ ခေါ, အာဝုသော, လောကသ္မိံ လောကသညီ ဟောတိ လောကမာနီ’’တိ. ဣမဿ စ လောကဿ ဂမနေန အန္တော နာမ ဉာတုံ ဝါ ဒဋ္ဌုံ ဝါ ပတ္တုံ ဝါ န သက္ကာ. လုဇ္ဇနဋ္ဌေန ပန တဿေဝ စက္ခာဒိဘေဒဿ လောကဿ နိဗ္ဗာနသင်္ခါတံ အန္တံ အပ္ပတွာ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အန္တကိရိယာ နာမ နတ္ထီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

‘යං ඛෝ වෝ’ යනු තොපට යම් (උද්දේශයක්) වේ ද එයයි. “ඇවැත්නි, ඇස නිසා ලෝකයෙහි ලෝක සංඥාව ඇති වෙයි, ලෝක මානය ඇති වෙයි” යනු ලෝකයෙහි දෘෂ්ටිය ප්‍රහීණය නොකළ පෘථග්ජනයා සත්ව ලෝකය වශයෙන් (ඇස) ලෝකය යැයි හඳුනා ගනියි, මැනීම (මානය) කරයි. එසේම සක්වළ ලෝකය වශයෙන් ද එසේම කරයි. ඇස ආදී වූ දොළොස් ආයතනයන්ගෙන් බාහිරව ඔහුට එවැනි සංඥාවක් හෝ මානයක් ඇති නොවේ. එහෙයින් ආනන්ද තෙරුන් එසේ වදාළහ. තවද මෙම ලෝකයෙහි ගමනින් කෙළවරක් දැන ගැනීමට හෝ දැකීමට හෝ පැමිණීමට හෝ නොහැකිය. එහෙත් බිඳෙන සුලු ස්වභාවය නිසා ඇස ආදී ප්‍රභේද ඇති එම ලෝකයේම නිවන නම් වූ කෙළවරට නොපැමිණ, වෘත්ත දුක්ඛයාගේ කෙළවර කිරීමක් නම් නැති බව දත යුතුය.

ဧဝံ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဣဒါနိ ‘‘သာဝကေန ပဉှော ကထိတောတိ မာ နိက္ကင်္ခါ အဟုဝတ္ထ, အယံ ဘဂဝါ သဗ္ဗညုတညာဏတုလံ ဂဟေတွာ နိသိန္နော. ဣစ္ဆမာနာ တမေဝ ဥပသင်္ကမိတွာ နိက္ကင်္ခါ ဟောထာ’’တိ ဥယျောဇေန္တော အာကင်္ခမာနာ ပနာတိအာဒိမာဟ.

මෙසේ ප්‍රශ්නය විසඳා දැන්, “ශ්‍රාවකයෙකු විසින් ප්‍රශ්නය විසඳන ලද්දේය කියා සැක රහිතව නොසිටින්න. මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සර්වඥතා ඥානය නමැති තරාදිය ගෙන වැඩසිටින සේක. කැමති නම් උන්වහන්සේ වෙතම එළඹ සැක දුරු කරගන්න” යැයි උනන්දු කරවමින් ‘ආකංඛමානා පන’ යනාදිය පැවසූහ.

ဣမေဟိ အာကာရေဟီတိ ဣမေဟိ ကာရဏေဟိ စက္ကဝါဠလောကဿ အန္တာဘာဝကာရဏေဟိ စေဝ သင်္ခါရလောကဿ အန္တာပတ္တိကာရဏေဟိ စ. ဣမေဟိ ပဒေဟီတိ ဣမေဟိ အက္ခရသမ္ပိဏ္ဍနေဟိ. ဗျဉ္ဇနေဟီတိ ပါဋိယေက္ကအက္ခရေဟိ.

‘ඉමේහි ආකාරේහි’ යනු සක්වළ ලෝකයේ කෙළවරක් නොමැති වීමේ හේතූන්ගෙන් මෙන්ම සංස්කාර ලෝකයේ කෙළවරට පැමිණීමේ හේතූන්ගෙන් ද යන අර්ථයයි. ‘ඉමේහි පදේහි’ යනු මෙම අක්ෂර සමූහයන්ගෙන් හෙවත් පදයන්ගෙන් යන්නයි. ‘බ්‍යඤ්ජනේහි’ යනු වෙන් වෙන් වශයෙන් වූ අක්ෂරයන්ගෙන් යන්නයි.

ပဏ္ဍိတောတိ ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတော. စတူဟိ ကာရဏေဟိ ပဏ္ဍိတော ဓာတုကုသလော အာယတနကုသလော ပစ္စယာကာရကုသလော ကာရဏာကာရဏကုသလောတိ. မဟာပညောတိ မဟန္တေ အတ္ထေ မဟန္တေ ဓမ္မေ မဟန္တာ [Pg.35] နိရုတ္တိယော မဟန္တာနိ ပဋိဘာနာနိ ပဋိဂ္ဂဏှနသမတ္ထတာယ မဟာပညာယ သမန္နာဂတော. ယထာ တံ အာနန္ဒေနာတိ ယထာ အာနန္ဒေန ဗျာကတံ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယထာ အာနန္ဒေန တံ ဗျာကတံ, အဟမ္ပိ တံ ဧဝမေဝ ဗျာကရေယျန္တိ အတ္ထော.

‘පණ්ඩිතෝ’ යනු ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. හේතූන් හතරක් නිසා පණ්ඩිත නම් වෙයි: එනම් ධාතු කුසලතාවය, ආයතන කුසලතාවය, ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාද (ප්‍රත්‍යාකාර) කුසලතාවය සහ කරුණු අකරුණු (ස්ථානාස්ථාන) පිළිබඳ කුසලතාවයයි. ‘මහාපඤ්ඤෝ’ යනු මහා අර්ථයන්, මහා ධර්මයන්, මහා නිරුක්තීන් හා මහා පටිභානයන් වටහා ගැනීමට සමර්ථ මහා ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘යථා තං ආනන්දේන’ යනු ආනන්ද තෙරුන් විසින් යම් සේ විස්තර කරන ලද්දේ ද, එය අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි. “ආනන්ද ඒ අර්ථය යම් සේ විස්තර කළේ ද, මම ද එය එසේම විස්තර කරන්නෙමි” යනු අර්ථයයි.

၄. ကာမဂုဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. කාමගුණ සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၁၇. စတုတ္ထေ ယေ မေတိ ယေ မမ. စေတသော သမ္ဖုဋ္ဌပုဗ္ဗာတိ စိတ္တေန အနုဘူတပုဗ္ဗာ. တတြ မေ စိတ္တံ ဗဟုလံ ဂစ္ဆမာနံ ဂစ္ဆေယျာတိ တေသု ပါသာဒတ္တယတိဝိဓနာဋကာဒိဘေဒသမ္ပတ္တိဝသေန အနုဘူတပုဗ္ဗေသု ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ဗဟူသု ဝါရေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာတိ ဒီပေတိ. ပစ္စုပ္ပန္နေသု ဝါတိ ဣဓ ပဓာနစရိယကာလေ ဆဗ္ဗဿာနိ သုပုပ္ဖိတဝနသဏ္ဍဇာတာနံ ဒိဇဂဏာဒီနံ ဝသေန ဒိဋ္ဌသုတာဒိဘေဒံ မနောရမာရမ္မဏံ ကာမဂုဏံ ကတွာ ဒဿေန္တော ‘‘ဧဝရူပေသု ပစ္စုပ္ပန္နေသု ဝါ ဗဟုလံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ ဒဿေတိ. အပ္ပံ ဝါ အနာဂတေသူတိ အနာဂတေ ‘‘မေတ္တေယျော နာမ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတိ, သင်္ခေါ နာမ ရာဇာ, ကေတုမတီ နာမ ရာဇဓာနီ’’တိအာဒိဝသေန (ဒီ. နိ. ၃.၁၀၆) ပရိတ္တကမေဝ အနာဂတေသု ကာမဂုဏေသု ဥပ္ပဇ္ဇေယျာတိ ဒဿေတိ. တတြ မေ အတ္တရူပေနာတိ တတြ မယာ အတ္တနော ဟိတကာမဇာတိကေန. အပ္ပမာဒေါတိ သာတစ္စကိရိယာ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု စိတ္တဿ အဝေါဿဂ္ဂေါ. သတီတိ အာရမ္မဏပရိဂ္ဂဟိတသတိ. အာရက္ခောတိ အယံ အပ္ပမာဒေါ စ သတိ စ စေတသော အာရက္ခော ကရဏီယော, ဧဝံ မေ အဟောသီတိ ဒဿေတိ, အာရက္ခတ္ထာယ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ ကာတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

117. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘යේ මේ’ යනු මාගේ යම් කාම ගුණ වෙද්ද යන්නයි. ‘චේතසෝ සම්ඵුට්ඨපුබ්බා’ යනු සිතින් පෙර අත්දකින ලද (විඳින ලද) යන්නයි. ‘තත්‍ර මේ චිත්තං බාහුලං ගච්ඡමානං ගච්ඡෙය්‍ය’ යනු ප්‍රාසාද තුනක් සහ නාටක ස්ත්‍රීන් ආදී විවිධ සම්පත් වශයෙන් පෙර අත්විඳින ලද ඒ පංච කාම ගුණයන් කෙරෙහි බොහෝ වාරයක් සිත උපදින්නේ නම් උපදියි යන්න පෙන්වා දෙයි. ‘පච්චුප්පන්නෙසු වා’ යනු මෙහි (උරුවේලාවෙහි) ප්‍රධාන වීර්යය වැඩූ සය වසරක කාලය තුළ, මනාව පිපුණු වනාන්තර සහ පක්ෂි සමූහයා ආදී වශයෙන් දුටු අසන ලද මනෝරම්‍ය වූ අරමුණු කාම ගුණ වශයෙන් ගෙන දක්වමින්, “මෙබඳු වූ වර්තමාන අරමුණුවල ද සිත බහුලව උපදින්නේය” යි දක්වයි. ‘අප්පං වා අනාගතේසු’ යනු අනාගතයෙහි “මෛත්‍රී බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වන්නාහ, සංඛ නම් සක්විති රජකු වන්නේය” යනාදී වශයෙන් ඉතා අල්ප වශයෙන් අනාගත කාම ගුණයන්හි සිත උපදින්නේය යි දක්වයි. ‘තත්‍ර මේ අත්තරූපේන’ යනු එහි ස්වකීය යහපත කැමති වූ මා විසින් යන්නයි. ‘අප්පමාදෝ’ යනු කුසල් දහමෙහි පවතින නිරන්තර උත්සාහය හෙවත් පංච කාම ගුණයන් කෙරෙහි සිත මුදා නොහැරීමයි. ‘සතී’ යනු අරමුණ පිරිසිඳ ගන්නා සිහියයි. ‘ආරක්ඛෝ’ යනු මෙම අප්‍රමාදය හා සිහිය සිතේ ආරක්ෂාව පිණිස කටයුතුය, මෙසේ මට සිතුණේය යි පෙන්වා දෙයි. ආරක්ෂාව පිණිස මෙම ධර්ම දෙකම වැඩිය යුතු බව මෙයින් කියැවේ.

တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ, သေ အာယတနေ ဝေဒိတဗ္ဗေတိ ယသ္မာ စေတသော အာရက္ခတ္ထာယ အပ္ပမာဒေါ စ သတိ စ ကာတဗ္ဗာ, ယသ္မာ တသ္မိံ အာယတနေ ဝိဒိတေ အပ္ပမာဒေန ဝါ သတိယာ ဝါ ကာတဗ္ဗံ နတ္ထိ, တသ္မာ သေ အာယတနေ ဝေဒိတဗ္ဗေ, တံ ကာရဏံ ဇာနိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. သဠာယတနနိရောဓန္တိ သဠာယတနနိရောဓော ဝုစ္စတိ နိဗ္ဗာနံ, တံ သန္ဓာယ ဘာသိတန္တိ အတ္ထော. နိဗ္ဗာနသ္မိဉှိ စက္ခုအာဒီနိ စေဝ နိရုဇ္ဈန္တိ ရူပသညာဒယော စ နိရုဇ္ဈန္တီတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

එබැවින් මහණෙනි, ඒ ආයතනය (නිවන) දත යුතුය. සිත රැකගැනීම පිණිස අප්‍රමාදය හා සිහිය පැවැත්විය යුතුය. ඒ ආයතනය අවබෝධ කළ කල්හි අප්‍රමාදයෙන් හෝ සිහියෙන් කළ යුතු දෙයක් නැත. එබැවින් ඒ ආයතනය දත යුතුය, ඒ කාරණය තේරුම් ගත යුතුය යනු අර්ථයයි. 'සළායතන නිරෝධය' යනු නිවනට කියනු ලබන නමකි. එය අරභයා මෙය වදාරන ලදී. නිවනෙහි චක්ඛු ආදී ඉන්ද්‍රියයන් ද රූප සංඥා ආදිය ද නිරුද්ධ වේ. ඉතිරි කොටස කලින් කියන ලද ක්‍රමයටම වේ.

၅-၆. သက္ကပဉှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-6. සක්කපඤ්හ සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၁၈-၁၁၉. ပဉ္စမေ [Pg.36] ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ. ပရိနိဗ္ဗာယန္တီတိ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာယန္တိ. တန္နိဿိတံ ဝိညာဏံ ဟောတီတိ တဏှာနိဿိတံ ကမ္မဝိညာဏံ ဟောတိ. တဒုပါဒါနန္တိ တံဂဟဏံ, တဏှာဂဟဏေန သဟဂတံ ဝိညာဏံ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဆဋ္ဌံ ဥတ္တာနမေဝ.

118-119. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'දිට්ඨේව ධම්මේ' යනු මේ ආත්මභාවයෙහිම යන්නයි. 'පරිනිබ්බායන්ති' යනු කෙලෙස් පිරිනිවනින් පිරිනිවෙත් යන්නයි. 'තන්නිස්සිතං විඤ්ඤාණං හෝති' යනු තණ්හාව ඇසුරු කළ කර්ම විඤ්ඤාණය වෙයි යන්නයි. 'තදුපාදානං' යනු එය ග්‍රහණය කර ගැනීමයි, තණ්හාවෙන් ග්‍රහණය කර ගැනීම හා සහගත වූ විඤ්ඤාණය වේ යනු අර්ථයයි. හයවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

၇. သာရိပုတ္တသဒ္ဓိဝိဟာရိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. සාරිපුත්ත සද්ධිවිහාරික සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၂၀. သတ္တမေ သန္တာနေဿတီတိ ဃဋေဿတိ, ယောဂဝိစ္ဆေဒမဿ ပါပုဏိတုံ န ဒဿတိ.

120. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'සන්තානෙස්සති' යනු උත්සාහ කරනු ඇත, ඒ උතුම් පැවිදි දිවියේ යෝගය බිඳී යාමට ඉඩ නොදෙන්නේය යනුයි.

၈. ရာဟုလောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. රාහුලෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၂၁. အဋ္ဌမေ ဝိမုတ္တိပရိပါစနိယာတိ ဝိမုတ္တိံ ပရိပါစေန္တီတိ ဝိမုတ္တိပရိပါစနိယာ. ဓမ္မာတိ ပန္နရသ ဓမ္မာ, တေ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီနံ ဝိသုဒ္ဓိကရဏဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှေတံ –

121. අටවන සූත්‍රයෙහි 'විමුත්තිපරිපාචනියා' යනු විමුක්තිය (අරහත් ඵලය) මෝරා යන්නට සලස්වන බැවින් විමුත්තිපරිපාචනියා නම් වේ. 'ධම්මා' යනු කරුණු පසළොසකි. ඒවා සද්ධින්ද්‍රිය ආදිය පිරිසිදු කරන ආකාරයෙන් දත යුතුය. මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘အဿဒ္ဓေ ပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇယတော, သဒ္ဓေ ပုဂ္ဂလေ သေဝတော ဘဇတော ပယိရုပါသတော, ပသာဒနီယေ သုတ္တန္တေ ပစ္စဝေက္ခတော, ဣမေဟိ တီဟာကာရေဟိ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဝိသုဇ္ဈတိ. ကုသီတေ ပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇယတော, အာရဒ္ဓဝီရိယေ ပုဂ္ဂလေ သေဝတော ဘဇတော ပယိရုပါသတော, သမ္မပ္ပဓာနေ ပစ္စဝေက္ခတော, ဣမေဟိ တီဟာကာရေဟိ ဝီရိယိန္ဒြိယံ ဝိသုဇ္ဈတိ. မုဋ္ဌဿတီ ပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇယတော, ဥပဋ္ဌိတဿတီ ပုဂ္ဂလေ သေဝတော ဘဇတော ပယိရုပါသတော, သတိပဋ္ဌာနေ ပစ္စဝေက္ခတော, ဣမေဟိ တီဟာကာရေဟိ သတိန္ဒြိယံ ဝိသုဇ္ဈတိ. အသမာဟိတေ ပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇယတော, သမာဟိတေ ပုဂ္ဂလေ သေဝတော ဘဇတော ပယိရုပါသတော, ဈာနဝိမောက္ခေ ပစ္စဝေက္ခတော, ဣမေဟိ တီဟာကာရေဟိ သမာဓိန္ဒြိယံ ဝိသုဇ္ဈတိ. ဒုပ္ပညေ ပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇယတော, ပညဝန္တေ ပုဂ္ဂလေ သေဝတော ဘဇတော ပယိရုပါသတော, ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယံ ပစ္စဝေက္ခတော, ဣမေဟိ တီဟာကာရေဟိ ပညိန္ဒြိယံ ဝိသုဇ္ဈတိ. ဣတိ ဣမေ ပဉ္စ ပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇယတော, ပဉ္စ ပုဂ္ဂလေ သေဝတော ဘဇတော ပယိရုပါသတော[Pg.37], ပဉ္စ သုတ္တန္တေ ပစ္စဝေက္ခတော, ဣမေဟိ ပန္နရသဟိ အာကာရေဟိ ဣမာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ ဝိသုဇ္ဈန္တီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၈၄).

ශ්‍රද්ධාව නැති පුද්ගලයන් දුරු කිරීමෙන් ද, ශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයන් සේවනය කිරීමෙන් හා ඇසුරු කිරීමෙන් ද, ප්‍රසාදය දනවන සූත්‍රවල කරුණු මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන මේ කරුණු තුනෙන් සද්ධින්ද්‍රිය පිරිසිදු වෙයි. කුසීත පුද්ගලයන් දුරු කිරීමෙන් ද, ආරම්භ කළ වීර්යය ඇති පුද්ගලයන් සේවනය කිරීමෙන් හා ඇසුරු කිරීමෙන් ද, සම්මප්පධාන වීර්යය ගැන මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන මේ කරුණු තුනෙන් විරියින්ද්‍රිය පිරිසිදු වෙයි. මුළා වූ සිහි ඇති පුද්ගලයන් දුරු කිරීමෙන් ද, එළඹ සිටි සිහිය ඇති පුද්ගලයන් සේවනය කිරීමෙන් හා ඇසුරු කිරීමෙන් ද, සතිපට්ඨාන සූත්‍ර මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන මේ කරුණු තුනෙන් සතින්ද්‍රිය පිරිසිදු වෙයි. සමාහිත නොවූ පුද්ගලයන් දුරු කිරීමෙන් ද, සමාහිත පුද්ගලයන් සේවනය කිරීමෙන් හා ඇසුරු කිරීමෙන් ද, ධ්‍යාන හා විමොක්ඛ මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන මේ කරුණු තුනෙන් සමාධින්ද්‍රිය පිරිසිදු වෙයි. දුප්පඤ්ඤ (ප්‍රඥාව අඩු) පුද්ගලයන් දුරු කිරීමෙන් ද, ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයන් සේවනය කිරීමෙන් හා ඇසුරු කිරීමෙන් ද, ගැඹුරු ඥානයට විෂය වූ ඛන්ධ, ආයතන, ධාතු, පටිච්චසමුප්පාද ආදිය මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන මේ කරුණු තුනෙන් පඤ්ඤින්ද්‍රිය පිරිසිදු වෙයි. මෙසේ මේ පුද්ගලයන් පස් දෙනෙකු දුරු කිරීමෙන් ද, පුද්ගලයන් පස් දෙනෙකු ඇසුරු කිරීමෙන් ද, සූත්‍ර පහක් මෙනෙහි කිරීමෙන් ද යන මේ පසළොස් ආකාරයකින් මේ ඉන්ද්‍රිය පහ පිරිසිදු වෙයි.

အပရေပိ ပန္နရသ ဓမ္မာ ဝိမုတ္တိပရိပါစနိယာ – သဒ္ဓါပဉ္စမာနိ ဣန္ဒြိယာနိ, အနိစ္စသညာ, အနိစ္စေ ဒုက္ခသညာ, ဒုက္ခေ အနတ္တသညာ, ပဟာနသညာ, ဝိရာဂသညာတိ ဣမာ ပဉ္စ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ သညာ, မေဃိယတ္ထေရဿ ကထိတာ ကလျာဏမိတ္တတာဒယော ပဉ္စ ဓမ္မာတိ (ဥဒါ. ၃၁). ကာယ ပန ဝေလာယ ဘဂဝတော ဧတဒဟောသီတိ? ပစ္စူသသမယေ လောကံ ဝေါလောကေန္တဿ.

විමුක්තිය මෝරා යාමට හේතු වන තවත් ධර්ම පසළොසක් ඇත. ශ්‍රද්ධාව ආදී ඉන්ද්‍රිය පහ ද, අනිච්ච සංඥාව, අනිච්චයෙහි දුක්ඛ සංඥාව, දුක්ඛයෙහි අනත්ත සංඥාව, පහාන සංඥාව සහ විරාග සංඥාව යන මේ නිර්වේධභාගීය සංඥා පහ ද, මේඝිය තෙරුන්ට වදාළ කල්‍යාණ මිත්‍රත්වය ආදී කරුණු පහ ද යන මේ ධර්ම පසළොස අරහත් ඵලය මෝරා යෑමට හේතු වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මේ අදහස ඇති වූයේ කිනම් වේලාවක ද? අලුයම් කාලයෙහි ලෝකය දෙස බලන සේක්,

အနေကာနိ ဒေဝတာသဟဿာနီတိ အာယသ္မတာ ရာဟုလေန ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ပါဒမူလေ ပါလိတနာဂရာဇကာလေ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေန္တေန သဒ္ဓိံ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပိတဒေဝတာသု ပန ကာစိ ဘူမဋ္ဌကာ ဒေဝတာ, ကာစိ အန္တလိက္ခဋ္ဌကာ, ကာစိ စာတုမဟာရာဇိကာ, ကာစိ ဒေဝလောကေ, ကာစိ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တာ. ဣမသ္မိံ ပန ဒိဝသေ သဗ္ဗာပိ တာ ဧကဋ္ဌာနေ အန္ဓဝနသ္မိံယေဝ သန္နိပတိတာ, တာ သန္ဓာယာဟ – ‘‘အနေကာနိ ဒေဝတာသဟဿာနီ’’တိ. ဓမ္မစက္ခုန္တိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ စတ္တာရော စ မဂ္ဂါ စတ္တာရိ စ ဖလာနိ ဓမ္မစက္ခုန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. တတ္ထ ဟိ ကာစိ ဒေဝတာ သောတာပန္နာ အဟေသုံ, ကာစိ သကဒါဂါမီ, အနာဂါမီ, ခီဏာသဝါ. တာသဉ္စ ပန ဒေဝတာနံ ဧတ္တကာတိ ဂဏနဝသေန ပရိစ္ဆေဒေါ နတ္ထိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

'අනේකානි දේවතාසහස්සානි' යනු රාහුල තෙරුන් වහන්සේ පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාමුල පාලිත නාගරාජව සිටි කාලයෙහි ප්‍රාර්ථනාවක් කළ කල්හි, උන්වහන්සේ සමඟ ප්‍රාර්ථනා තැබූ දෙවිවරුන්ගෙන් ඇතැමෙක් භූමාටු දෙවිවරු වූහ, ඇතැමෙක් අහසෙහි වසන දෙවිවරු වූහ, ඇතැමෙක් චාතුම්මහාරාජිකයෙහි ද, ඇතැමෙක් දෙව්ලොව ද, ඇතැමෙක් බඹලොව ද උපන්හ. එදින ඒ සියලු දෙවිවරු එක් ස්ථානයකට, එනම් අන්ධවනයටම රැස් වූහ. ඔවුන් අරභයා 'දේවතාවුන් දහස් ගණනක්' යයි වදාරන ලදී. 'ධම්මචක්ඛුං' යනු මේ සූත්‍රයෙහි සතර මඟ හා සතර ඵල ධර්මචක්ෂුස ලෙස දත යුතුය. එහි ඇතැම් දෙවිවරු සෝවාන් වූහ, ඇතැමෙක් සකෘදාගාමී, අනාගාමී හා රහත් වූහ. ඒ දෙවිවරුන්ගේ සංඛ්‍යාව මෙතෙකැයි ගණනය කර ප්‍රමාණයක් කිව නොහැක. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

၉-၁၀. သံယောဇနိယဓမ္မသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

9-10. සංයෝජනීය ධර්ම සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၂၂-၁၂၃. နဝမဒသမာနိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏဝသေန ကထိယမာနေ ဗုဇ္ဈနကာနံ ဝသေန ဝုတ္တာနီတိ.

122-123. නවවන හා දසවන සූත්‍ර ඉෂ්ට අරමුණු වශයෙන් දේශනා කරන ලද්දේ, අවබෝධ කරගත හැකි පුද්ගලයන්ගේ ස්වභාවය අනුවය.

လောကကာမဂုဏဝဂ္ဂေါ ဒွါဒသမော.

දොළොස්වන ලෝකකාමගුණ වර්ගය නිමවිය.

၁၃. ဂဟပတိဝဂ္ဂေါ

13. ගහපති වර්ගය.

၁-၃. ဝေသာလီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-3. වේසාලී සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၂၄-၁၂၆. ဂဟပတိဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ဥဂ္ဂေါတိ ပဏီတဒါယကာနံ အဂ္ဂဥဂ္ဂေါ, သော ဘဂဝတာ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ပဏီတဒါယကာနံ ယဒိဒံ [Pg.38] ဥဂ္ဂေါ ဂဟပတီ’’တိ ဧဝံ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော. သေသမေတေသု စေဝ ဒွီသု, တတိယေ စ ဝုတ္တတ္ထမေဝ.

124-126. ගහපති වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'උග්ගෝ' යනු ප්‍රණීත දෑ දන් දෙන්නන් අතර අග්‍ර වූ උග්ග ගහපති තුමාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'මහණෙනි, මාගේ ශ්‍රාවක වූ ප්‍රණීත දෑ දන් දෙන්නන් අතර උග්ග ගහපති අග්‍ර වන්නේය' යැයි වදාරමින් ඔහුව ඒ තනතුරෙහි තබන ලදී. ඉතිරි කොටස මේ සූත්‍ර දෙකෙහි හා තෙවන සූත්‍රයෙහි ද කලින් කියන ලද අර්ථ ඇත්තේමය.

၄-၅. ဘာရဒွါဇသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4-5. භාරද්වාජ සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၂၇-၁၂၈. စတုတ္ထေ ပိဏ္ဍံ ဥလမာနော ပရိယေသမာနော ပဗ္ဗဇိတောတိ ပိဏ္ဍောလော. သော ကိရ ပရိဇိဏ္ဏဘောဂေါ ဗြာဟ္မဏော အဟောသိ. အထ ဘိက္ခုသံဃဿ လာဘသက္ကာရံ ဒိသွာ ပိဏ္ဍတ္ထာယ နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇိတော. သော မဟန္တံ ကပလ္လပတ္တံ ဂဟေတွာ စရတိ, တေန ကပလ္လပူရံ ယာဂုံ ပိဝတိ, ကပလ္လပူရေ ပူဝေ ခါဒတိ, ကပလ္လပူရံ ဘတ္တံ ဘုဉ္ဇတိ. အထဿ မဟဂ္ဃသဘာဝံ သတ္ထု အာရောစယိံသု. သတ္ထာ တဿ ပတ္တတ္ထဝိကံ နာနုဇာနိ. ဟေဋ္ဌာမဉ္စေ ပတ္တံ နိက္ကုဇ္ဇိတွာ ဌပေတိ. သော ဌပေန္တောပိ ဃံသန္တောဝ ပဏာမေတွာ ဌပေတိ, ဂဏှန္တောပိ ဃံသန္တောဝ အာကဍ္ဎိတွာ ဂဏှာတိ. တံ ဂစ္ဆန္တေ ကာလေ ဓံသနေန ပရိက္ခီဏံ နာဠိကောဒနမတ္တမေဝ ဂဏှနကံ ဇာတံ. တတော သတ္ထု အာရောစေသုံ, အထဿ သတ္ထာ ပတ္တတ္ထဝိကံ အနုဇာနိ. ထေရော အပရေန သမယေန ဣန္ဒြိယဘာဝနံ ဘာဝေတွာ အဂ္ဂဖလေ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာသိ. ဣတိ သော ပိဏ္ဍတ္ထာယ ပဗ္ဗဇိတတ္တာ ပိဏ္ဍောလော, ဂေါတ္တေန ပန ဘာရဒွါဇောတိ ဥဘယံ ဧကတော ကတွာ ပိဏ္ဍောလဘာရဒွါဇောတိ ဝုစ္စတိ.

127-128. හතරවන සූත්‍රයෙහි, පිණ්ඩපාතය සොයමින් පැවිදි වූ බැවින් 'පිණ්ඩෝල' නම් විය. ඔහු පෙර සම්පත් පිරිහුණු බ්‍රාහ්මණයෙක් වූයේලු. ඉන්පසු භික්ෂු සංඝයාගේ ලාභ සත්කාර දැක, ආහාර පිණිස ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි විය. ඔහු විශාල කබල් පාත්‍රයක් ගෙන පිඬු සිඟා වඩියි. එයින් පාත්‍රය පිරෙන්නට කැඳ පානය කරයි, පාත්‍රය පිරෙන්නට කැවිලි අනුභව කරයි, පාත්‍රය පිරෙන්නට බත් වළඳයි. ඉක්බිති ඔහුගේ ඒ අතිශය ආහාර ගැනීම ගැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දැන්වූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුට පාත්‍ර මල්ලක් අනුදැන වදාළේ නැත. (ඔහු) පාත්‍රය යට පැත්ත උඩට හරවා තබයි. තබන විටත් පොළොවේ ඇතිල්ලෙන සේ තබයි, ගන්නා විටත් ඇතිල්ලෙන සේ අදියි. කාලය ගත වෙද්දී ඇතිල්ලීම නිසා පාත්‍රය ගෙවී ගොස් නැළියක බත් පමණක් ගත හැකි කුඩා එකක් බවට පත් විය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඒ බව දැන්වූහ. පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුට පාත්‍ර මල්ලක් අනුදැන වදාළහ. ඒ තෙරුන් වහන්සේ පසුව ඉන්ද්‍රිය භාවනාව වඩා අග්‍ර ඵලය වූ අරහත් භාවයට පත් වූහ. මෙසේ පිණ්ඩපාතය උදෙසා පැවිදි වූ බැවින් 'පිණ්ඩෝල' වන අතර, ගෝත්‍රයෙන් 'භාරද්වාජ' වෙයි. මේ නම් දෙක එක් කොට 'පිණ්ඩෝල භාරද්වාජ' යැයි කියනු ලැබේ.

ဥပသင်္ကမီတိ ဥဂ္ဂတုဂ္ဂတေဟိ မဟာအမစ္စေဟိ ပရိဝုတော ဥပသင်္ကမိ. ထေရော ကိရ ဧကဒိဝသံ သာဝတ္ထိယံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကတဘတ္တကိစ္စော နိဒါဃသမယေ သီတဌာနေ ဒိဝါဝိဟာရံ နိသီဒိဿာမီတိ အာကာသေန ဂန္တွာ ဂင်္ဂါတီရေ ဥဒေနဿ ရညော ဥဒပါနံ နာမ ဥယျာနံ အတ္ထိ, တတ္ထ ပဝိသိတွာ အညတရသ္မိံ ရုက္ခမူလေ ဒိဝါဝိဟာရံ နိသီဒိ သီတေန ဥဒကဝါတေန ဗီဇိယမာနော.

“උපසංකමි” යනු ඉතා ප්‍රකට වූ මහා අමාත්‍යවරුන් පිරිවරා පැමිණියේය යන්නයි. එක් දිනක් පිණ්ඩෝල භාරද්වාජ තෙරුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර පිඬුසිඟා වැඩම කර, දන් වළඳා අවසන් කොට, ග්‍රීෂ්ම කාලයේ සිසිල් ස්ථානයක දිවා විහරණය (දහවල් කාලය ගත කිරීම) සඳහා වැඩ සිටිමි යි අදහස් කර අහසින් වැඩම කළහ. ගංගා තීරයෙහි උදේන රජුගේ “උදපාන” නම් උයනක් ඇත. එහි පිවිසි තෙරුන් වහන්සේ එක්තරා රුක් මුලක සිසිල් දිය රළින් එන සුළඟින් පවන් සැලෙමින් දිවා විහරණය සඳහා වැඩ සිටියහ.

ဥဒေနောပိ ခေါ နာမ ရာဇာ သတ္တာဟံ မဟာပါနံ ပိဝိတွာ သတ္တမေ ဒိဝသေ ဥယျာနံ ပဋိဇဂ္ဂါပေတွာ မဟာဇနပရိဝါရော ဥယျာနံ ဂန္တွာ မင်္ဂလသိလာပဋ္ဋေ အတ္ထတာယ သေယျာယ နိပဇ္ဇိ. တဿ ဧကာ ပရိစာရိကာ ပါဒေ သမ္ဗာဟမာနာ နိသိန္နာ. ရာဇာ ကမေန နိဒ္ဒံ ဩက္ကမိ. တသ္မိံ နိဒ္ဒံ ဩက္ကန္တေ နာဋကိတ္ထိယော ‘‘ယဿတ္ထာယ မယံ ဂီတာဒီနိ ပယောဇေယျာမ, သော နိဒ္ဒံ ဥပဂတော, န စ နိဒ္ဒါကာလေ [Pg.39] မဟာသဒ္ဒံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ အတ္တနော အတ္တနော တူရိယာနိ ဌပေတွာ ဥယျာနံ ပက္ကန္တာ. တာ တတ္ထ တတ္ထ ဖလာဖလာနိ ခါဒမာနာ ပုပ္ဖာနိ ပိဠန္ဓမာနာ ဝိစရန္တိယော ထေရံ ဒိသွာ ‘‘မာ သဒ္ဒံ ကရိတ္ထာ’’တိ အညမညံ နိဝါရယမာနာ ဝန္ဒိတွာ နိသီဒိံသု. ထေရော ‘‘ဣဿာ ပဟာတဗ္ဗာ, မစ္ဆေရံ ဝိနောဒေတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိနာ နယေန တာသံ အနုရူပံ ဓမ္မကထံ ကထေသိ.

උදේන රජු ද සත් දිනක් පුරා මහා පානයෙහි (සුරා පානයෙහි) යෙදී සිට, සත්වැනි දිනයෙහි උයන පිරිසිදු කරවා, මහා පිරිසක් පිරිවරා උයනට ගොස් මංගල සිලා පට්ටයෙහි පනවන ලද යහනක සැතපුණේය. එක් පරිචාරිකාවක් ඔහුගේ පාද සම්බාහනය කරමින් හිඳ සිටියාය. රජුට ක්‍රමයෙන් නින්ද ගියේය. රජු නිදාගත් කල්හි නාට්‍ය ස්ත්‍රීහු “යමෙකු උදෙසා අපි ගීත ආදිය පවත්වමු ද, ඒ රජු නිදාගත්තේය; නිදන වේලාවෙහි මහ හඬ නැගීම සුදුසු නැතැ”යි තම තමන්ගේ තූර්ය භාණ්ඩ තබා උයන පුරා සැරිසැරූහ. ඔවුහු තැනින් තැන පලවැල කමින් සහ මල් පලඳිමින් ඇවිදින අතරතුර තෙරුන් වහන්සේ දැක “ශබ්ද නොකරව්” යැයි එකිනෙකා වළක්වා ගනිමින්, වැඳ එකත්පසක වාඩි වූහ. තෙරුන් වහන්සේ “ඊර්ෂ්‍යාව ප්‍රහාණය කළ යුතුය, මසුරුකම දුරු කළ යුතුය” යන ආදී වශයෙන් ඔවුන්ට අනුරූප ධර්ම කථාවක් දේශනා කළහ.

သာပိ ခေါ ရညော ပါဒေ သမ္ဗာဟမာနာ နိသိန္နာ ဣတ္ထီ ပါဒေ စာလေတွာ ရာဇာနံ ပဗောဓေသိ. သော ‘‘ကဟံ တာ ဂတာ’’တိ ပုစ္ဆိ. ကိံ တာသံ တုမှေဟိ? တာ ဧကံ သမဏံ ပရိဝါရေတွာ နိသိန္နာတိ. ရာဇာ ကုဒ္ဓေါ ဥဒ္ဓနေ ပက္ခိတ္တလောဏံ ဝိယ တဋတဋာယမာနော ဥဋ္ဌဟိတွာ ‘‘တမ္ဗကိပိလ္လိကာဟိ နံ ခါဒါပေဿာမီ’’တိ ဂစ္ဆန္တော ဧကသ္မိံ အသောကရုက္ခေ တမ္ဗကိပိလ္လိကာနံ ပုဋံ ဒိသွာ ဟတ္ထေနာကဍ္ဎိတွာ သာခံ ဂဏှိတုံ နာသက္ခိ. ကိပိလ္လိကပုဋော ဆိဇ္ဇိတွာ ရညော သီသေ ပတိ, သကလသရီရံ သာလိထုသေဟိ ပရိကိဏ္ဏံ ဝိယ ဒဏ္ဍဒီပိကာဟိ ဍယှမာနံ ဝိယ စ အဟောသိ. ထေရော ရညော ပဒုဋ္ဌဘာဝံ ဉတွာ ဣဒ္ဓိယာ အာကာသံ ပက္ခန္ဒိ. တာပိ ဣတ္ထိယော ဥဋ္ဌာယ ရညော သန္တိကံ ဂန္တွာ သရီရံ ပုဉ္ဆန္တိယော ဝိယ ဘူမိယံ ပတိတပတိတာ ကိပိလ္လိကာယော ဂဟေတွာ သရီရေ ခိပမာနာ သဗ္ဗာ မုခသတ္တီဟိ ဝိဇ္ဈိံသု – ‘‘ကိံ နာမေတံ, အညေ ရာဇာနော ပဗ္ဗဇိတေ ဒိသွာ ဝန္ဒန္တိ, ပဉှံ ပုစ္ဆန္တိ, အယံ ပန ရာဇာ ကိပိလ္လိကပုဋံ သီသေ ဘိန္ဒိတုကာမော ဇာတော’’တိ.

රජුගේ පාද සම්බාහනය කරමින් සිටි ඒ ස්ත්‍රිය ද පාද සලකා රජු අවදි කළාය. රජු “ඒ අය කොහේ ගියෝ ද?” කියා විමසීය. (ඇය) “ඔබට ඔවුන්ගෙන් ඇති වැඩක් කුමක්ද? ඔවුන් එක් ශ්‍රමණයෙකු පිරිවරාගෙන වාඩි වී සිටිති” යනුවෙන් කේලාම් කීවාය. රජු කෝපයට පත්ව, රත්වූ උදුනකට දැමූ ලුණු මෙන් ‘තට තට’ හඬ නගමින් නැගිට, “රතු කූඹින් ලවා මොහුව කවන්නෙමි” යි යමින් සිටියදී, එක් අසෝක ගසක රතු කූඹි ගුලක් දැක අතින් ඇද අත්ත අල්ලා ගැනීමට උත්සාහ කළත් එය නොහැකි විය. කූඹි ගුල කැඩී රජුගේ හිස මත පතිත විය. එවිට මුළු ශරීරයම ඇල් වී පොතු ඉසින්නාක් මෙන් ද, හුළු අතුවලින් දවන්නාක් මෙන් ද දැවෙන්නට විය. තෙරුන් වහන්සේ රජුගේ දූෂිත අදහස දැන සෘද්ධියෙන් අහසට පැන නැඟුණහ. ඒ ස්ත්‍රීහු ද නැගිට රජු වෙත ගොස් ශරීරය පිසදමන්නාක් මෙන් බිම වැටී සිටි කූඹින් ගෙන රජුගේ ශරීරයටම දමමින් “මෙය කුමක් ද? අනෙක් රජවරු පැවිද්දන් දැක වඳිති, ප්‍රශ්න විමසති; නමුත් මේ රජු පැවිද්දෙකුගේ හිස මත කූඹි ගුලක් කඩා දැමීමට කැමති විය” යි නින්දා සහගත වචනවලින් රජුට පීඩා කළහ.

ရာဇာ အတ္တနော အပရာဓံ ဒိသွာ ဥယျာနပါလံ ပက္ကောသာပေတွာ ပုစ္ဆိ – ‘‘ကိံ ဧသ ပဗ္ဗဇိတော? အညေသုပိ ဒိဝသေသု ဣဓ အာဂစ္ဆတီ’’တိ? အာမ, ဒေဝါတိ. ဣဓ တွံ အာဂတဒိဝသေ မယှံ အာရောစေယျာသီတိ. ထေရောပိ ကတိပါဟေနေဝ ပုန အာဂန္တွာ ရုက္ခမူလေ နိသီဒိ. ဥယျာနပါလော ဒိသွာ – ‘‘မဟန္တော မေ အယံ ပဏ္ဏာကာရော’’တိ ဝေဂေန ဂန္တွာ ရညော အာရောစေသိ. ရာဇာ ဥဋ္ဌဟိတွာ သင်္ခပဏဝါဒိသဒ္ဒံ နိဝါရေတွာ ဥဂ္ဂတုဂ္ဂတေဟိ အမစ္စေဟိ သဒ္ဓိံ ဥယျာနံ အဂမာသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဥပသင်္ကမီ’’တိ.

රජු තමාගේ වරද වටහාගෙන උයන්පල්ලා කැඳවා “මේ පැවිද්දා වෙනත් දිනවලත් මෙහි පැමිණෙන්නේද?” කියා විමසීය. “එසේය දේවයන් වහන්ස”යි කී කල, “ඔහු පැමිණි දිනක මට දන්වන්න”යි රජු කීවේය. තෙරුන් වහන්සේ ද දින කිහිපයකට පසු නැවත පැමිණ රුක් මුලක වැඩ සිටියහ. උයන්පල්ලා එය දැක “මට මෙය මහා පඬුරකි” කියා වේගයෙන් ගොස් රජුට දැන්වීය. රජු එකෙණෙහිම නැගිට සක් සහ පණා බෙර හඬ නවත්වා, ඉතා ප්‍රකට වූ අමාත්‍යවරුන් සමග උයනට ගියේය. ඒ පිළිබඳව “උපසංකමි” (පැමිණියේය) යන්න කියන ලදී.

အနိကီဠိတာဝိနော ကာမေသူတိ ယာ ကာမေသု ကာမကီဠာ, တံ အကီဠိတပုဗ္ဗာ, အပရိဘုတ္တကာမာတိ အတ္ထော. အဒ္ဓါနဉ္စ အာပါဒေန္တီတိ ပဝေဏိံ ပဋိပါဒေန္တိ, ဒီဃရတ္တံ အနုဗန္ဓာပေန္တိ. မာတုမတ္တီသူတိ မာတုပမာဏာသု. လောကသ္မိဉှိ မာတာ ဘဂိနီ ဓီတာတိ ဣဒံ တိဝိဓံ ဂရုကာရမ္မဏံ နာမ[Pg.40], ဣတိ ဂရုကာရမ္မဏေ ဥပနိဗန္ဓံ စိတ္တံ ဝိမောစေတုံ န လဘတီတိ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. အထဿ တေန ပဉှေန စိတ္တံ အနောတရန္တံ ဒိသွာ ဘဂဝတာ ပဋိကူလမနသိကာရဝသေန စိတ္တူပနိဗန္ဓနတ္ထံ ဝုတ္တံ ဒွတ္တိံသာကာရကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေသိ.

“අනිකීළිතාවිනෝ කාමේසු” යනු කාමයන්හි යම් කාම ක්‍රීඩාවක් වේ ද, එය පෙර නොකළ, කාමයන් අනුභව නොකළ යන අර්ථයයි. “අද්ධානඤ්ච ආපාදෙන්තීති” යනු පරම්පරාව පවත්වාගෙන යති, දිගු කලක් අඛණ්ඩව පවත්වාගෙන යති යන්නයි. “මාතුමත්තීසූති” යනු මව වැනි වූ ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි යන්නයි. ලෝකයෙහි මව, සහෝදරිය, දියණිය යන මේ තෙවැදෑරුම් අරමුණ ගරු කළ යුතු අරමුණු නම් වේ. මෙසේ ගරු කටයුතු අරමුණක බැඳුණු සිත ඉන් මුදවා ගැනීමට පහසු නොවන බව දක්වමින් මෙසේ වදාළහ. ඉන්පසු එම ප්‍රශ්නයෙන් රජුගේ සිත පැහැදීමට පත් නොවන බව දැක, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පිළිකුල් මනසිකාරය වශයෙන් සිත බැඳ තැබීම සඳහා වදාරන ලද දෙතිස් කුණප කර්මස්ථානය තෙරුන් වහන්සේ දේශනා කළහ.

အဘာဝိတကာယာတိ အဘာဝိတပဉ္စဒွါရိကကာယာ. တေသံ တံ ဒုက္ကရံ ဟောတီတိ တေသံ တံ အသုဘကမ္မဋ္ဌာနံ ဘာဝေတုံ ဒုက္ကရံ ဟောတိ. ဣတိဿ ဣမိနာပိ စိတ္တံ အနောတရန္တံ ဒိသွာ ဣန္ဒြိယသံဝရသီလံ ကထေသိ. ဣန္ဒြိယသံဝရသ္မိဉှိ ဥပနိဗန္ဓစိတ္တံ ဝိဟေဌေတုံ န လဘတိ. ရာဇာ တံ သုတွာ တတ္ထ ဩတိဏ္ဏစိတ္တော အစ္ဆရိယံ, ဘော ဘာရဒွါဇာတိအာဒိမာဟ.

“අභාවිතකායා” යනු නොවඩන ලද පංචද්වාරික කාය ඇත්තෝය. “තේසං තං දුක්කරං හෝතීති” යනු ඒ නොවැඩූ පංචද්වාරික කයින් යුතු අයට ඒ අසුභ කර්මස්ථානය වැඩීම දුෂ්කර වේ යන්නයි. මෙසේ මෙයින් ද රජුගේ සිත නොපැහැදෙන බව දැක ඉන්ද්‍රිය සංවර සීලය දේශනා කළහ. ඉන්ද්‍රිය සංවරයෙහි සතිය නමැති හුයෙන් බැඳුණු සිත පීඩාවට පත් කිරීමට (කෙලෙසුන්ට) නොලැබේ. රජු එය අසා එහි සිත පැහැදී “භාරද්වාජයන් වහන්ස, ආශ්චර්යයකි” යනාදිය පැවසීය.

အရက္ခိတေနေဝ ကာယေနာတိအာဒီသု ဟတ္ထပါဒေ ကီဠာပေန္တော ဂီဝံ ပရိဝတ္တေန္တော ကာယံ န ရက္ခတိ နာမ, နာနပ္ပကာရံ ဒုဋ္ဌုလ္လံ ကထေန္တော ဝစနံ န ရက္ခတိ နာမ, ကာမဝိတက္ကာဒယော ဝိတက္ကေန္တော စိတ္တံ န ရက္ခတိ နာမ. ရက္ခိတေနေဝ ကာယေနာတိအာဒီသု ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

“අරක්ඛිතේනේව කායේනා” යනාදියෙහි අත් පා පද්දමින්, බෙල්ල හරවමින් සිටින්නා කය නොරකින අයෙකු ලෙස හැඳින්වේ. විවිධ ප්‍රකාර අශිෂ්ට වචන කතා කරන්නා වචනය නොරකින අයෙකු ලෙස හැඳින්වේ. කාම විතර්කාදිය සිතන්නා සිත නොරකින අයෙකු ලෙස හැඳින්වේ. “රක්ඛිතේනේව කායේනා” යනාදියෙහි මෙහි ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථය දත යුතුය.

အတိဝိယ မံ တသ္မိံ သမယေ လောဘဓမ္မာ ပရိသဟန္တီတိ မံ တသ္မိံ သမယေ အတိက္ကမိတွာ လောဘော အဓိဘဝတီတိ အတ္ထော. ဥပဋ္ဌိတာယ သတိယာတိ ကာယဂတာယ သတိယာ သုပဋ္ဌိတာယ. န မံ တထာ တသ္မိံ သမယေတိ တသ္မိံ သမယေ မံ ယထာ ပုဗ္ဗေ, န တထာ လောဘော အတိက္ကမိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ပရိသဟန္တီတိ ပဒဿ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိပိ အတ္ထောယေဝ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ တယော ကာယာ ကထိတာ. ကထံ? ‘‘ဣမမေဝ ကာယ’’န္တိ ဧတ္ထ ဟိ ကရဇကာယော ကထိတော, ‘‘ဘာဝိတကာယော’’တိ ဧတ္ထ ပဉ္စဒွါရိကကာယော, ‘‘ရက္ခိတေနေဝ ကာယေနာ’’တိ ဧတ္ထ စောပနကာယော, ကာယဝိညတ္တီတိ အတ္ထော. ပဉ္စမံ ဥတ္တာနမေဝ.

“අතිවිය මං තස්මිං සමයේ ලෝභධම්මා පරිසහන්තීති” යනු ඒ අවස්ථාවෙහි මාව ඉක්මවා ලෝභය මැඩ පවත්වයි යන අර්ථයයි. “උපට්ඨිතාය සතියාති” යනු කය පිළිබඳ වූ සතිය (කායගතාසතිය) මැනවින් පිහිටුවා ගැනීමෙනි. “න මං තථා තස්මිං සමයේති” යනු ඒ අවස්ථාවෙහි පෙර මෙන් ලෝභය මාව ඉක්මවා හට නොගනී යන අර්ථයයි. “පරිසහන්ති” යන පදයට ‘හටගනී’ යන අර්ථය ද වේ. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි කයවල් තුනක් ගැන කියැවිණි. ඒ කෙසේද? “ඉමමේව කායං” යන්නෙන් මෙහි කරජ කාය ගැන කියැවිණි, “භාවිතකායෝ” යන්නෙන් පංචද්වාරික කාය ගැන ද, “රක්ඛිතේනේව කායේන” යන්නෙන් චෝපන කාය හෙවත් කාය විඤ්ඤත්තිය ගැන ද කියැවිණි. පස්වැනි සූත්‍රය ඉතා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

၆. ဃောသိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. ඝෝසිත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၂၉. ဆဋ္ဌေ ရူပါ စ မနာပါတိ ရူပါ စ မနာပါ သံဝိဇ္ဇန္တိ. စက္ခုဝိညာဏဉ္စာတိ စက္ခုဝိညာဏဉ္စ သံဝိဇ္ဇတိ. သုခဝေဒနိယံ ဖဿန္တိ စက္ခုဝိညာဏသမ္ပယုတ္တံ ဥပနိဿယဝသေန ဇဝနကာလေ သုခဝေဒနာယ ပစ္စယဘူတံ ဖဿံ. သုခါ ဝေဒနာတိ ဧကံ ဖဿံ ပဋိစ္စ ဇဝနဝသေန သုခဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

129. හයවැනි සූත්‍රයෙහි “රූපා ච මනාපා” යනු මනාප වූ රූප ද විද්‍යමාන වේ යන්නයි. “චක්ඛුවිඤ්ඤාණඤ්චාති” යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණය ද විද්‍යමාන වේ යන්නයි. “සුඛවේදනීයං ඵස්සන්ති” යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ, උපනිශ්‍රය වශයෙන් ජවන අවස්ථාවෙහි සුඛ වේදනාවට ප්‍රත්‍ය වූ ස්පර්ශයයි. “සුඛා වේදනාති” යනු එක් ස්පර්ශයක් නිසා ජවන වශයෙන් සුඛ වේදනාව හටගනී යන්නයි. ඉතිරි පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

ဣတိ [Pg.41] ဣမသ္မိံ သုတ္တေ တေဝီသတိ ဓာတုယော ကထိတာ. ကထံ? ဧတ္ထ ဟိ စက္ခုပသာဒေါ စက္ခုဓာတု, တဿ အာရမ္မဏံ ရူပဓာတု, စက္ခုဝိညာဏံ ဝိညာဏဓာတု, စက္ခုဝိညာဏဓာတုယာ သဟဇာတာ တယော ခန္ဓာ ဓမ္မဓာတု, ဧဝံ ပဉ္စသု ဒွါရေသု စတုန္နံ စတုန္နံ ဝသေန ဝီသတိ. မနောဒွါရေ ‘‘မနောဓာတူ’’တိ အာဝဇ္ဇနစိတ္တံ ဂဟိတံ, အာရမ္မဏဉ္စေဝ ဟဒယဝတ္ထု စ ဓမ္မဓာတု, ဝတ္ထုနိဿိတံ မနောဝိညာဏဓာတူတိ ဧဝံ တေဝီသတိ ဟောန္တိ. ဧဝံ တေဝီသတိယာ ဓာတူနံ ဝသေန ဓာတုနာနတ္တံ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာတိ ဒဿေတိ.

මෙලෙස මෙම සූත්‍රයෙහි ධාතු විසිතුනක් දේශනා කරන ලදී. ඒ කෙසේද? මෙහි චක්ඛුපසාදය 'චක්ඛුධාතුව'යි, එහි ආරම්මණය වූ රූපය 'රූපධාතුව'යි, චක්ඛුවිඤ්ඤාණය 'විඤ්ඤාණධාතුව'යි, චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුව සමඟ සහජාතව උපදින්නා වූ ස්කන්ධ තුන 'ධම්මධාතුව'යි. මෙසේ පංච ද්වාරයන්හි හතර බැගින් විස්සක් (20) වේ. මනෝද්වාරයෙහි ආවජ්ජන සිත 'මනෝධාතුව' ලෙස ගන්නා ලදී. ආරම්මණය සහ හෘදය වස්තුව 'ධම්මධාතුව'යි. වස්තුව ඇසුරු කළ සිත 'මනෝවිඤ්ඤාණධාතුව'යි. මෙලෙස ධාතූන් විසිතුනක් (23) වේ. මෙසේ ධාතු විසිතුනක් මගින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධාතු නානත්වය (ධාතූන්ගේ විවිධත්වය) දේශනා කළ බව පෙන්වා දෙයි.

၇-၈. ဟာလိဒ္ဒိကာနိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-8. හාලිද්දිකානි සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၃၀-၁၃၁. သတ္တမေ မနာပံ ဣတ္ထေတန္တိ ပဇာနာတီတိ ယံ အနေန မနာပံ ရူပံ ဒိဋ္ဌံ, တံ ဣတ္ထေတန္တိ ဧဝမေတံ မနာပမေဝ တန္တိ ပဇာနာတိ. စက္ခုဝိညာဏံ သုခဝေဒနိယဉ္စ ဖဿံ ပဋိစ္စာတိ စက္ခုဝိညာဏဉ္စေဝ, ယော စ ဥပနိဿယကောဋိယာ ဝါ အနန္တရကောဋိယာ ဝါ သမနန္တရကောဋိယာ ဝါ သမ္ပယုတ္တကောဋိယာ ဝါ သုခဝေဒနာယ ပစ္စယော ဖဿော, တံ သုခဝေဒနိယံ ဖဿဉ္စ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခဝေဒနာတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ဣတိ ဣမေသု ဒွီသု သုတ္တေသု ကိရိယာမနောဝိညာဏဓာတု အာဝဇ္ဇနကိစ္စာ, မနောဓာတုယေဝ ဝါ သမာနာ မနောဓာတုနာမေန ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဋ္ဌမံ ဥတ္တာနမေဝ.

130-131. හත්වන සූත්‍රයෙහි: 'මනාපං ඉට්ඨේතන්ති පජානාති' යනු මේ භික්ෂුව විසින් යම් මනාප රූපයක් දකින ලද්දේ ද, එය 'ඉෂ්ට වූ දෙයකි' ලෙසත් 'මෙය මනාප වූවකි' ලෙසත් මනාව දැනගනී. 'චක්ඛුවිඤ්ඤාණං සුඛවේදනීයඤ්ච ඵස්සං පටිච්ච' යනු චක්ඛුවිඤ්ඤාණය ද, උපනිස්සය වශයෙන් හෝ අනන්තර වශයෙන් හෝ සමනන්තර වශයෙන් හෝ සම්පයුක්ත වශයෙන් හෝ සුඛ වේදනාවට ප්‍රත්‍ය වූ යම් ඵස්සයක් වේ ද, ඒ සුඛවේදනීය ඵස්සය ද නිසා සුඛ වේදනාව උපදී යන්නයි. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙලෙස මෙම සූත්‍ර දෙකෙහි ආවජ්ජන කිස කරන්නා වූ ක්‍රියා මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුව හෝ මනෝධාතුවම වූවත් 'මනෝධාතු' යන නාමයෙන් දේශනා කරන ලද බව දත යුතුය. අටවන සූත්‍රය අර්ථයෙන් පැහැදිලිය.

၉. လောဟိစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ලෝහිච්ච සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၃၂. နဝမေ မက္ကရကတေတိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ အရညကုဋိကာယန္တိ အရညေ ကတာယ ပါဋိယေက္ကာယ ကုဋိယံ, န ဝိဟာရပစ္စန္တကုဋိယံ. မာဏဝကာတိ ယေပိ တတ္ထ မဟလ္လကာ, တေ မဟလ္လကကာလေပိ အန္တေဝါသိကတာယ မာဏဝကာတွေဝ ဝုတ္တာ. တေနုပသင်္ကမိံသူတိ ပါတော သိပ္ပံ ဥဂ္ဂဏှိတွာ သာယံ ‘‘အာစရိယဿ ကဋ္ဌာနိ အာဟရိဿာမာ’’တိ အရညံ ပဝိသိတွာ ဝိစရန္တာ ယေန သာ ကုဋိကာ, တေနုပသင်္ကမိံသု. ပရိတော ပရိတော ကုဋိကာယာတိ တဿာ ကုဋိကာယ သမန္တတော သမန္တတော. သေလေယျကာနီတိ အညမညဿ ပိဋ္ဌိံ ဂဟေတွာ လင်္ဃိတွာ ဣတော စိတော စင်္ကမနကီဠနာနိ.

132. නවවන සූත්‍රයෙහි: 'මක්කරකතේ' යනු එම නම ඇති නගරයෙහිය. 'අරඤ්ඤකුටිකායං' යනු වනයෙහි සාදන ලද වෙන් වූ කුටියක මිස විහාරයේ අන්තයේ ඇති කුටියක නොවේ. 'මාණවකා' යනු එහි සිටි යම් වැඩිහිටි පිරිසක් වේ ද, ඔවුන් මහලු වයසට පත්ව සිටියත් අතේවැසියන් වූ බැවින් 'මාණවකයන්' ලෙසම හඳුන්වන ලදහ. 'තේනුපසංකමිංසු' යනු උදෑසන ශිල්ප හදාරා, සවස් කාලයේ "ආචාර්යවරයාට දර සොයාගෙන එන්නෙමු" යි වනයට වැදී ඇවිදින අතරතුර යම් තැනක ඒ කුටිය තිබුණේ ද, ඒ දෙසට පැමිණියහ. 'පරිතෝ පරිතෝ කුටිකාය' යනු ඒ කුටිය වටා සෑම තැනමය. 'සේලෙය්‍යකානි' යනු එකිනෙකාගේ පිට උඩ නැගී පැන පැන ඔබ මොබ ඇවිදිමින් කරන්නා වූ ක්‍රීඩාවන් ය.

မုဏ္ဍကာတိအာဒီသု [Pg.42] မုဏ္ဍေ မုဏ္ဍာတိ, သမဏေ စ သမဏာတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋေယျ, ဣမေ ပန ဟီဠေန္တာ ‘‘မုဏ္ဍကာ သမဏကာ’’တိ အာဟံသု. ဣဗ္ဘာတိ ဂဟပတိကာ. ကဏှာတိ ကဏှာ, ကာဠကာတိ အတ္ထော. ဗန္ဓုပါဒါပစ္စာတိ ဧတ္ထ ဗန္ဓူတိ ဗြဟ္မာ အဓိပ္ပေတော. တဉှိ ဗြာဟ္မဏာ ပိတာမဟောတိ ဝေါဟရန္တိ. ပါဒါနံ အပစ္စာ ပါဒါပစ္စာ, ဗြဟ္မုနော ပိဋ္ဌိပါဒတော ဇာတာတိ အဓိပ္ပာယော. တေသံ ကိရ အယံ လဒ္ဓိ ‘‘ဗြာဟ္မဏာ ဗြဟ္မုနော မုခတော နိက္ခန္တာ, ခတ္တိယာ ဥရတော, ဝေဿာ နာဘိတော, သုဒ္ဒါ ဇာဏုတော, သမဏာ ပိဋ္ဌိပါဒတော’’တိ. ဘရတကာနန္တိ ကုဋိမ္ဗိကာနံ. ကုဋိမ္ဗိကာ ဟိ ယသ္မာ ရဋ္ဌံ ဘရန္တိ, တသ္မာ ဘရတာတိ ဝုစ္စန္တိ. ဣမေ ပန ပရိဘဝံ ကတွာ ဝဒမာနာ ‘‘ဘရတကာန’’န္တိ အာဟံသု.

'මුණ්ඩකා' යනාදියෙහි මුඩු වූවන්ට 'මුඩු' යැයි ද, ශ්‍රමණයන්ට 'ශ්‍රමණ' යැයි ද කීම සුදුසු වුවත් මොවුන් නිග්‍රහ කරනු පිණිස 'මුඩු මහණා, ශ්‍රමණ මහණා' යැයි පැවසූහ. 'ඉබ්භා' යනු ගෘහපතියෝය. 'කණ්හා' යනු කළු වූ හෙවත් පහත් ජාති ඇති යන අර්ථයයි. 'බන්ධුපාදාපච්චා' යන්නෙහි 'බන්ධු' යනු බ්‍රහ්මයායි. බමුණෝ ඔහු 'පිතාමහ' ලෙස හඳුන්වති. පාදයන්ගේ දරුවන් (පාදාපච්චා) යනු බ්‍රහ්මයාගේ පතුල් පිටුපසින් උපන් අය යන අදහසයි. ඔවුන්ගේ මතය මෙසේලු: "බමුණෝ බ්‍රහ්මයාගේ මුඛයෙන් නික්මුණහ, ක්ෂත්‍රියයෝ ළයෙනි, වෛශ්‍යයෝ පෙකණියෙනි, ශුද්‍රයෝ දණහිසෙනි, ශ්‍රමණයෝ පතුල් පිටුපසින් නික්මුණහ" යන්නයි. 'භරතකානං' යනු කුටුම්භිකයන්ටයි. කුටුම්භිකයන් රට භරණය කරන නිසා 'භරත' යැයි කියනු ලැබේ. මොවුන් පරිභව කරමින් පවසන නිසා 'භරතකානං' යැයි කීහ.

ဝိဟာရာ နိက္ခမိတွာတိ ‘‘ရတ္တိဋ္ဌကာပရိစ္ဆန္နေ ရဇတပဋ္ဋသန္နိဘသမဝိပ္ပကိဏ္ဏဝါလိကေ ရမဏီယေ ပရိဝေဏေ ကဋ္ဌကလာပေ ဗန္ဓိတွာ ခိပမာနာ ဝါလိကံ အာလုဠေတွာ, ဟတ္ထေန ဟတ္ထံ အာဒါယ ပဏ္ဏကုဋိံ ပရိယာယန္တာ ‘ဣမေ ဣမေသံ ဘရတကာနံ သက္ကတာ, ဣမေ ဣမေသံ ဘရတကာနံ သက္ကတာ’တိ ပုနပ္ပုနံ ဝိရဝန္တာ အတိဝိယ ဣမေ မာဏဝကာ ကီဠံ ကရောန္တိ, ဝိဟာရေ ဘိက္ခူနံ အတ္ထိဘာဝမ္ပိ န ဇာနန္တိ, ဒဿေဿာမိ နေသံ ဘိက္ခူနံ အတ္ထိဘာဝ’’န္တိ စိန္တေတွာ ပဏ္ဏကုဋိတော နိက္ခမိ.

'විහාරා නික්ඛමිත්වා' යනු "රාත්‍රියේ ගඩොලින් වට කරන ලද, රිදී තහඩුවක් වැනි වූ සමතල වැලි ඉසින ලද රමණීය පිරිවෙණෙහි, දර මිටි බැඳ විසි කරමින්, වැලි අවුස්සමින්, එකිනෙකාගේ අත් අල්ලාගෙන පන්සල් කුටිය වටා යමින් 'මොවුන් මේ ගැති සේවකයන් විසින් පුදන ලදහ, මොවුන් මේ ගැති සේවකයන් විසින් පුදන ලදහ' යි නැවත නැවතත් කෑගසමින් මේ මාණවකයෝ ඉතා අධික ලෙස ක්‍රීඩා කරති; විහාරයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩසිටින බවවත් මොවුන් නොදනිති, මොවුන්ට භික්ෂූන්ගේ පැවැත්ම පෙන්වන්නෙමි" යි සිතා පන්සල් කුටියෙන් පිටතට වැඩියහ.

သီလုတ္တမာ ပုဗ္ဗတရာ အဟေသုန္တိ ဂုဏဝန္တာနံ ဂုဏေ ကထိတေ နိဂ္ဂုဏာနံ ဂုဏာဘာဝေါ ပါကဋောဝ ဘဝိဿတီတိ ပေါရာဏကဗြာဟ္မဏာနံ ဂုဏေ ကထေန္တော ဧဝမာဟ. တတ္ထ သီလုတ္တမာတိ သီလဇေဋ္ဌကာ. သီလဉှိ တေသံ ဥတ္တမံ, န ဇာတိဂေါတ္တံ. ယေ ပုရာဏံ သရန္တီတိ ယေ ပေါရာဏကံ ဗြာဟ္မဏဓမ္မံ သရန္တိ. အဘိဘုယျ ကောဓန္တိ ကောဓံ အဘိဘဝိတွာ တေသံ ဒွါရာနိ သုဂုတ္တာနိ သုရက္ခိတာနိ အဟေသုံ. ဓမ္မေ စ ဈာနေ စ ရတာတိ ဒသဝိဓေ ကုသလကမ္မပထဓမ္မေ အဋ္ဌသမာပတ္တိဈာနေသု စ ရတာ.

'සීලුත්තමා පුබ්බතරා අහේසුං' යනු ගුණවතුන්ගේ ගුණ ප්‍රකාශ කළ විට ගුණහීනයන්ගේ ගුණාභාවය ප්‍රකට වන බැවින්, පුරාණ බමුණන්ගේ ගුණය පවසමින් මෙසේ වදාළහ. එහි 'සීලුත්තමා' යනු සීලයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ වූවෝය. ඔවුන්ට උතුම් වූයේ සීලයයි, ජාතිය හෝ ගෝත්‍රය නොවේ. 'යේ පුරාණං සරන්ති' යනු යම් බමුණු කෙනෙක් පැරණි බ්‍රාහ්මණ ධර්මය සිහි කරත් ද යන්නයි. 'අභිභුය්‍ය කෝධං' යනු ක්‍රෝධය මැඩපවත්වා ඔවුන්ගේ ද්වාරයන් මනාව සංවර කරගන්නා ලද, මනාව ආරක්ෂා කරගන්නා ලද බවයි. 'ධම්මේ ච ඣානේ ච රතා' යනු දස වැදෑරුම් කුසල කර්මපථ ධර්මයන්හි සහ අෂ්ට සමාපත්ති ධ්‍යානයන්හි ඇලී වාසය කළහ යන්නයි.

ဧဝံ ပေါရာဏာနံ ဂုဏံ ကထေတွာ အထေတရဟိ ဗြာဟ္မဏာနံ မာနံ နိမ္မဒ္ဒေန္တော ဣမေ စ ဝေါက္ကမ္မ ဇပါမသေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝေါက္ကမ္မာတိ ဧတေဟိ ဂုဏေဟိ အပက္ကမိတွာ. ဇပါမသေတိ မယံ ဇပါမ သဇ္ဈာယာမာတိ ဧတ္တကေနေဝ ဗြာဟ္မဏမှာတိ မညမာနာ ဗြာဟ္မဏာ မယန္တိ ဣမိနာ ဂေါတ္တေန မတ္တာ ဟုတွာ ဝိသမံ စရန္တိ, ဝိသမာနိ ကာယကမ္မာဒီနိ ကရောန္တီတိ အတ္ထော. ပုထုအတ္တဒဏ္ဍာတိ [Pg.43] ပုထု အတ္တာ ဒဏ္ဍာ ဧတေဟီတိ ပုထုအတ္တဒဏ္ဍာ, ဂဟိတနာနာဝိဓဒဏ္ဍာတိ အတ္ထော. သတဏှာတဏှေသူတိ သတဏှနိတ္တဏှေသု. အဂုတ္တဒွါရဿ ဘဝန္တိ မောဃာတိ အသံဝုတဒွါရဿ သဗ္ဗေပိ ဝတသမာဒါနာ မောဃာ ဘဝန္တီတိ ဒီပေတိ. ယထာ ကိန္တိ? သုပိနေဝ လဒ္ဓံ ပုရိသဿ ဝိတ္တန္တိ ယထာ သုပိနေ ပုရိသဿ လဒ္ဓံ မဏိမုတ္တာဒိနာနာဝိဓံ ဝိတ္တံ မောဃံ ဟောတိ, ပဗုဇ္ဈိတွာ ကိဉ္စိ န ပဿတိ, ဧဝံ မောဃာ ဘဝန္တီတိ အတ္ထော.

මෙසේ පුරාණ බමුණන්ගේ ගුණ පවසා, දැන් වර්තමාන බමුණන්ගේ මානය මර්දනය කරනු පිණිස 'ඉමේ ච වොක්කම්ම ජපාමසේ' යනාදිය වදාළහ. එහි 'වොක්කම්ම' යනු ඒ සඳහන් කළ ගුණවලින් බැහැර වී යන්නයි. 'ජපාමසේ' යනු "අපි මන්ත්‍ර ජප කරමු, සජ්ඣායනා කරමු" යි මෙපමණකින්ම තමන් බමුණන් යැයි සිතා, 'අපි බමුණෝ වෙමු' යන ගෝත්‍ර මානයෙන් මත්ව විෂමව හැසිරෙති, එනම් විෂම වූ කාය කර්මාදිය කරති යන්නයි. 'පුථුඅත්තදණ්ඩා' යනු තමන් විසින්ම නානාප්‍රකාර දඬු (ආයුධ) ගත් අය යන අර්ථයයි. 'සතණ්හාතණ්හේසු' යනු තණ්හාව සහිත සහ තණ්හාව රහිත අය කෙරෙහිය. 'අගුත්තද්වාරස්ස භවන්ති මෝඝා' යනු ද්වාරයන් අසංවර වූ තැනැත්තාගේ සියලු වත් සමාදන් වීම් නිෂ්ඵල වන බව පෙන්වයි. ඒ කෙසේද? 'සුපිනේව ලද්ධං පුරිසස්ස විත්තං' යනු සිහිනයකින් මිනිසෙකුට ලැබුණු මිණි මුතු ආදී නානාප්‍රකාර වස්තුව අවදි වූ විට නිෂ්ඵල වන්නාක් මෙන්, කිසිවක් දක්නට නොලැබෙන්නාක් මෙන්, (සංවර නොවූවන්ගේ වත් පිළිවෙත්) නිෂ්ඵල වන බව අර්ථයයි.

အနာသကာတိ ဧကာဟဒွီဟာဒိဝသေန အနာဟာရကာ. ထဏ္ဍိလသာယိကာ စာတိ ဟရိတကုသသန္ထတေ ဘူမိဘာဂေ သယနံ, ပါတော သိနာနဉ္စ တယော စ ဝေဒါတိ ပါတောဝ ဥဒကံ ပဝိသိတွာ နှာနဉ္စေဝ တယော စ ဝေဒါ. ခရာဇိနံ ဇဋာ ပင်္ကောတိ ခရသမ္ဖဿံ အဇိနစမ္မဉ္စေဝ ဇဋာကလာပေါ စ ပင်္ကော စ, ပင်္ကော နာမ ဒန္တမလံ. မန္တာ သီလဗ္ဗတံ တပေါတိ မန္တာ စ အဇသီလဂေါသီလသင်္ခါတံ သီလံ အဇဝတဂေါဝတသင်္ခါတံ ဝတဉ္စ. အယံ ဣဒါနိ ဗြာဟ္မဏာနံ တပေါတိ ဝဒတိ. ကုဟနာ ဝင်္ကဒဏ္ဍာ စာတိ ပဋိစ္ဆန္နကူပေါ ဝိယ ပဋိစ္ဆန္နဒေါသံ ကောဟညဉ္စေဝ ဝင်္ကဒဏ္ဍော, စ ဥဒုမ္ဗရပလာသဗေဠုဝရုက္ခာနံ အညတရတော ဂဟိတံ ဝင်္ကဒဏ္ဍဉ္စာတိ အတ္ထော. ဥဒကာစမနာနိ စာတိ ဥဒကေန မုခပရိမဇ္ဇနာနိ. ဝဏ္ဏာ ဧတေ ဗြာဟ္မဏာနန္တိ ဧတေ ဗြာဟ္မဏာနံ ပရိက္ခာရဘဏ္ဍကဝဏ္ဏာတိ ဒဿေတိ. ကတ ကိဉ္စိက္ခဘာဝနာတိ ကတာ ကိဉ္စိက္ခဘာဝနာ. အယမေဝ ဝါ ပါဌော, အာမိသကိဉ္စိက္ခဿ ဝဍ္ဎနတ္ထာယ ကတန္တိ အတ္ထော.

'අනාසකා' යනු දිනක් හෝ දෙකක් ආදී වශයෙන් නිරාහාරව සිටින්නන්ය. 'ථණ්ඩලසායිකා ච' යනු ලපටි කුස තණ ඇතිරූ බිම නිදාගැනීමයි. 'පාතෝ සිනානඤ්ච තයෝ ච වේදා' යනු උදෑසනම දියට බැස ස්නානය කිරීම හා වේදත්‍රයයි. 'ඛරාජිනං ජටා පංකෝ' යනු රළු ස්පර්ශ ඇති අඳුන් දිවි සම, ජටා මණ්ඩලය හා මලකඩ (කුණු) ය. 'පංකෝ' යනු දත් මලයි. 'මන්තා සීලබ්බතං තපෝ' යනු මන්ත්‍ර ද, එළු වත හා ගව වත යනුවෙන් හැඳින්වෙන සීලය හා වත ද වේ. මෙය වර්තමාන බ්‍රාහ්මණයන්ගේ තපස යැයි කියනු ලැබේ. 'කුහනා වංකදණ්ඩා ච' යනු වැසුණු ළිඳක් මෙන් සඟවන ලද දොස් ඇති කුහකකම සහ වංක දණ්ඩයි. එය දිඹුල්, කොබෝලීල හෝ බෙලි යන ගස්වලින් එකක වක්‍ර දණ්ඩක් ගැනීම යන අර්ථයයි. 'උදකාචමනානි ච' යනු පැන් මඟින් මුහුණ පිරිමැදීමයි. 'වණ්ණා ඒතේ බ්‍රාහ්මණානං' යනු මොහු බ්‍රාහ්මණයන්ගේ පරිෂ්කාර හා භාණ්ඩයන්ගේ ගුණ බව දක්වයි. 'කත කිඤ්චික්ඛ භාවනා' යනු ස්වල්ප වූ ආමිස වර්ධනයක් සිදු කරන ලදී. නැතහොත්, ස්වල්ප වූ ආමිසයක් තමන් කෙරෙහි බැඳ තබා ගැනීම පිණිස කරන ලද්දක් යන්න අර්ථයයි.

ဧဝံ ဧတရဟိ ဗြာဟ္မဏာနံ မာနံ နိမ္မဒ္ဒိတွာ ပုန ပေါရာဏကဗြာဟ္မဏာနံ ဝဏ္ဏံ ကထေန္တော စိတ္တဉ္စ သုသမာဟိတန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုသမာဟိတန္တိ တေသံ ဗြာဟ္မဏာနံ စိတ္တံ ဥပစာရပ္ပနာသမာဓီဟိ သုသမာဟိတံ အဟောသီတိ ဒဿေတိ. အခိလန္တိ မုဒု အထဒ္ဓံ. သော မဂ္ဂေါ ဗြဟ္မပတ္တိယာတိ သော သေဋ္ဌပတ္တိယာ မဂ္ဂေါ, တုမှေ ပန ကိံ ဗြာဟ္မဏာ နာမာတိ ဒီပေန္တော ဧဝမာဟ.

මෙසේ වර්තමාන බ්‍රාහ්මණයන්ගේ මානය මර්දනය කොට, නැවත පුරාණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ගුණ පවසමින් 'චිත්තඤ්ච සුසමාහිතං' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සුසමාහිතං' යනු එම බ්‍රාහ්මණයන්ගේ සිත උපචාර හා අප්පනා සමාධීන්ගෙන් මැනවින් සමාහිත වූ බව දක්වයි. 'අඛිලං' යනු මෘදු වූ, තද නොවන බවයි. 'සෝ මග්ගෝ බ්‍රහ්මපත්තියා' යනු එය ශ්‍රේෂ්ඨත්වය (රහත් බව) ලැබීමේ මාවතයි. 'නුමුත් ඔබලා කුමන බ්‍රාහ්මණයෝද?' යන්න දක්වමින් මෙසේ වදාළ සේක.

အာဂမံသု နု ခွိဓာတိ အာဂမံသု နု ခေါ ဣဓ. အဓိမုစ္စတီတိ ကိလေသဝသေန အဓိမုတ္တော ဂိဒ္ဓေါ ဟောတိ. ဗျာပဇ္ဇတီတိ ဗျာပါဒဝသေန ပူတိစိတ္တံ ဟောတိ. ပရိတ္တစေတသောတိ အနုပဋ္ဌိတသတိတာယ သံကိလေသစိတ္တေန ပရိတ္တစိတ္တော. စေတောဝိမုတ္တိန္တိ ဖလသမာဓိံ. ပညာဝိမုတ္တိန္တိ ဖလပညံ. အပ္ပမာဏစေတသောတိ ဥပဋ္ဌိတသတိတာယ နိက္ကိလေသစိတ္တေန အပ္ပမာဏစိတ္တော.

'ආගමංසු නු ඛ්විධා' යනු 'ආගමංසු නු ඛෝ ඉධ' යන්නයි. 'අධිමුච්චතී' යනු ක්ලේශයන්ගේ වශයෙන් බැසගත්, ගිජු වූ බවයි. 'බ්‍යාපජ්ජතී' යනු ව්‍යාපාදය හේතුවෙන් දූෂිත වූ සිතක් ඇති වීමයි. 'පරිත්තචේතසෝ' යනු එළඹ සිටි සිහියක් නොමැති බැවින් කෙලෙස් සහිත සිතින් යුක්ත වූ කුඩා සිතක් ඇති බවයි. 'චේතෝවිමුත්තිං' යනු ඵල සමාධියයි. 'පඤ්ඤාවිමුත්තිං' යනු ඵල ප්‍රඥාවයි. 'අප්පමාණචේතසෝ' යනු එළඹ සිටි සිහිය හේතුවෙන් කෙලෙස් රහිත සිතින් යුක්ත වූ අප්‍රමාණ සිතක් ඇති බවයි.

၁၀. ဝေရဟစ္စာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. වේරහච්චානි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၃၃. ဒသမေ [Pg.44] ကာမဏ္ဍာယန္တိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ. ယဂ္ဃေတိ စောဒနတ္ထေ နိပါတော. သေသံ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

133. දසවන සූත්‍රයේ 'කාමණ්ඩායං' යනු එම නම ඇති නගරයෙහි ය. 'යග්ඝේ' යනු මෙහෙයවීමේ අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයකි. ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය.

ဂဟပတိဝဂ္ဂေါ တေရသမော.

දහතුන්වන ගහපති වර්ගය නිමාවිය.

၁၄. ဒေဝဒဟဝဂ္ဂေါ

14. දේවදහ වර්ගය

၁. ဒေဝဒဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. දේවදහ සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၃၄. ဒေဝဒဟဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ဒေဝဒဟန္တိ နပုံသကလိင်္ဂေန လဒ္ဓနာမော နိဂမော. မနောရမာတိ မနံ ရမယန္တာ, မနာပါတိ အတ္ထော. အမနောရမာတိ အမနာပါ.

134. දේවදහ වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'දේවදහං' යනු නපුංසක ලිංගයෙන් නම් කරන ලද නියම්ගමකි. 'මනෝරමා' යනු සිත පිනවන, මනාප වූ යන අර්ථයයි. 'අමනෝරමා' යනු අමනාප වූ යන්නයි.

၂. ခဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. ඛණ සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၃၅. ဒုတိယေ ဆဖဿာယတနိကာ နာမာတိ ဝိသုံ ဆဖဿာယတနိကာ နာမ နိရယာ နတ္ထိ. သဗ္ဗေသုပိ ဟိ ဧကတိံသမဟာနိရယေသု ဆဒွါရဖဿာယတနပညတ္တိ ဟောတိယေဝ. ဣဒံ ပန အဝီစိမဟာနိရယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သဂ္ဂါတိ ဣဓာပိ တာဝတိံသပုရမေဝ အဓိပ္ပေတံ. ကာမာဝစရဒေဝလောကေ ပန ဧကသ္မိမ္ပိ ဆဖဿာယတနပညတ္တိယာ အဘာဝေါ နာမ နတ္ထိ. ဣမိနာ ကိံ ဒီပေတိ? နိရယေ ဧကန္တဒုက္ခသမပ္ပိတဘာဝေန, ဒေဝလောကေ စ ဧကန္တသုခသမပ္ပိတတ္တာ ဧကန္တခိဍ္ဍာရတိဝသေန ဥပ္ပန္နပမာဒေန မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဝါသံ ဝသိတုံ န သက္ကာ. မနုဿလောကော ပန ဝေါကိဏ္ဏသုခဒုက္ခော, ဣဓေဝ အပါယောပိ သဂ္ဂေါပိ ပညာယတိ. အယံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ ကမ္မဘူမိ နာမ, သာ တုမှေဟိ လဒ္ဓါ. တသ္မာ ယေ ဝေါ ဣမေ မာနုဿကာ ခန္ဓာ လဒ္ဓါ, တေ ဝေါ လာဘာ. ယဉ္စ ဝေါ ဣဒံ မနုဿတ္တံ လဒ္ဓံ, ပဋိလဒ္ဓေါ ဝေါ ဗြဟ္မစရိယဝါသဿ ခဏော သမယောတိ. ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ ပေါရာဏေဟိ –

135. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'ඡඵස්සායතනිකා නාම' යනු වෙන් වශයෙන් ඡඵස්සායතනික නම් වූ නිරයන් නැත. මන්දයත් එක්තිස් මහා නිරයන්හිම ද්වාර හයේ ස්පර්ශය පිළිබඳ පැනවීමක් පවතින බැවිනි. නමුත් මෙය අවීචි මහා නිරය අරභයා වදාරන ලද්දකි. 'සග්ගා' යනු මෙහිදී තාවතිංස භවනයම අදහස් කෙරේ. කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකවල එක් තැනක හෝ ඡඵස්සායතන පැනවීමක් නොමැති තැනක් නැත. මෙයින් කුමක් දක්වයිද? නිරයෙහි ඒකාන්ත දුක්ඛයෙන් පීඩිත බැවින් ද, දිව්‍ය ලෝකයෙහි ඒකාන්ත සුඛයෙන් යුක්තව ක්‍රීඩා රතියෙන් උපන් ප්‍රමාදය නිසා ද මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරීමට නොහැකිය. මිනිස් ලොව සැප හා දුක මිශ්‍රව පවතී. මෙහිම අපාය ද ස්වර්ගය ද දැකිය හැකිය. මෙය මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව සඳහා වූ 'කර්ම භූමිය' වේ. එය ඔබලා විසින් ලබන ලදී. එබැවින් ඔබ ලැබූ මේ මානුෂීය ස්කන්ධයෝ ඔබගේ ලාභයකි. ඔබ ලැබූ මේ මනුෂ්‍ය භාවය බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරීමට ලැබුණු අවස්ථාවකි, කාලයකි. පැරැන්නන් විසින් මෙසේ ද පවසන ලදී -

‘‘အယံ ကမ္မဘူမိ ဣဓ မဂ္ဂဘာဝနာ,ဌာနာနိ သံဝေဇနိယာ ဗဟူ ဣဓ;

သံဝေဂသံဝေဇနိယေသု ဝတ္ထုသု,သံဝေဂဇာတောဝ ပယုဉ္စ ယောနိသော’’တိ.

''මෙය කර්ම භූමියයි, මෙහි මාර්ග භාවනාව සිදු කළ හැකිය. මෙහි සංවේගය උපදවන ස්ථාන බොහෝය. සංවේගය උපදවන කරුණු කෙරෙහි සංවේගය උපදවාගෙන නුවණින් යුතුව වීර්යයෙහි යෙදිය යුතුය.''

၃. ပဌမရူပါရာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. පළමු රූපාරාම සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၃၆. တတိယေ [Pg.45] ရူပသမ္မုဒိတာတိ ရူပေ သမ္မုဒိတာ ပမောဒိတာ. ဒုက္ခာတိ ဒုက္ခိတာ. သုခေါတိ နိဗ္ဗာနသုခေန သုခိတော. ကေဝလာတိ သကလာ. ယာဝတတ္ထီတိ ဝုစ္စတီတိ ယတ္တကာ အတ္ထီတိ ဝုစ္စတိ. ဧတေ ဝေါတိ ဧတ္ထ ဝေါ-ကာရော နိပါတမတ္တံ. ပစ္စနီကမိဒံ ဟောတိ, သဗ္ဗလောကေန ပဿတန္တိ ယံ ဣဒံ ပဿန္တာနံ ပဏ္ဍိတာနံ ဒဿနံ, တံ သဗ္ဗလောကေန ပစ္စနီကံ ဟောတိ ဝိရုဒ္ဓံ. လောကော ဟိ ပဉ္စက္ခန္ဓေ နိစ္စာ သုခါ အတ္တာ သုဘာတိ မညတိ, ပဏ္ဍိတာ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ အနတ္တာ အသုဘာတိ. သုခတော အာဟူတိ သုခန္တိ ကထေန္တိ. သုခတော ဝိဒူတိ သုခန္တိ ဇာနန္တိ. သဗ္ဗမေတံ နိဗ္ဗာနမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

136. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'රූපසම්මුදිතා' යනු රූපයෙහි සතුටු වූ, ප්‍රමෝදයට පත් වූ බවයි. 'දුක්ඛා' යනු දුක්ඛිත වූවෝය. 'සුඛෝ' යනු නිබ්බාන සුඛයෙන් සුඛිත වූයේය. 'කේවලා' යනු සකල වූය. 'යාවතත්ථීති වුච්චති' යනු යම් තාක් පවතී යැයි කියනු ලබන දේය. 'ඒතේ වෝ' යන්නෙහි 'වෝ' යනු නිපාතයකි. 'පච්චනීකමිදං හෝති සබ්බලෝකේන පස්සතං' යනු යම් නුවණැති පණ්ඩිතයන්ගේ දර්ශනයක් වේද, එය මුළු ලෝකයා සමඟම ප්‍රතිවිරුද්ධ වේ. ලෝකයා පංචස්කන්ධය නිත්‍ය, සුඛ, ආත්ම සහ සුභ ලෙස සිතන අතර පණ්ඩිතයෝ අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම සහ අසුභ ලෙස පවසති. 'සුඛතෝ ආහූ' යනු සැප යැයි පවසති. 'සුඛතෝ විදූ' යනු සැප යැයි දනිති. මේ සියල්ල නිවන අරභයා පවසන ලදී.

သမ္မူဠှေတ္ထာတိ ဧတ္ထ နိဗ္ဗာနေ သမ္မူဠှာ. အဝိဒ္ဒသူတိ ဗာလာ. သဗ္ဗေပိ ဟိ ဆန္နဝုတိပါသဏ္ဍိနော ‘‘နိဗ္ဗာနံ ပါပုဏိဿာမာ’’တိ သညိနော ဟောန္တိ, တေ ပန ‘‘နိဗ္ဗာနံ နာမ ဣဒ’’န္တိပိ န ဇာနန္တိ. နိဝုတာနန္တိ ကိလေသနီဝရဏေန နိဝုတာနံ ပရိယောနဒ္ဓါနံ. အန္ဓကာရော အပဿတန္တိ အပဿန္တာနံ အန္ဓကာရော ဟောတိ. ကိံ တံ ဧဝံ ဟောတိ? နိဗ္ဗာနံ ဝါ နိဗ္ဗာနဒဿနံ ဝါ အပဿန္တာနဉှိ ဗာလာနံ နိဗ္ဗာနမ္ပိ နိဗ္ဗာနဒဿနမ္ပိ ကာဠမေဃအဝစ္ဆာဒိတံ ဝိယ စန္ဒမဏ္ဍလံ ကဋာဟေန ပဋိကုဇ္ဇိတပတ္တော ဝိယ စ နိစ္စကာလံ တမော စေဝ အန္ဓကာရော စ သမ္ပဇ္ဇတိ.

'සම්මූළ්හෙත්ථා' යනු මේ නිවනෙහි මුළා වූවෝය. 'අවිද්දසූ' යනු අඥානයෝය. සියලු අනූ හයක් බාහිර ලබ්ධිකයෝ 'නිවනට පැමිණෙමු' යැයි සිතති, නමුදු ඔවුන් 'නිවන යනු මෙබඳු දෙයකි' යන්න හෝ නොදනිති. 'නිවුතානං' යනු කෙලෙස් නීවරණයන්ගෙන් වැසුණු, වෙළී ගිය අයයි. 'අන්ධකාරෝ අපස්සතං' යනු නොදකින්නන්හට අඳුරක් වන බවයි. කුමක් එසේ වේද? නිවන හෝ නිවන දැකීම නොදක්නා අඥානයන්ට, නිවන හා නිවන් දැක්ම යන දෙකම කළු වලාකුළෙන් වැසුණු සඳ මඩල මෙන් ද මුනින් නැමූ බඳුනක් මෙන් ද නිරන්තරයෙන්ම අන්ධකාරය හා අඳුරම වන්නේය.

သတဉ္စ ဝိဝဋံ ဟောတိ, အာလောကော ပဿတာမိဝါတိ သတဉ္စ သပ္ပုရိသာနံ ပညာဒဿနေန ပဿန္တာနံ နိဗ္ဗာနံ အာလောကော ဝိယ ဝိဝဋံ ဟောတိ. သန္တိကေ န ဝိဇာနန္တိ, မဂါ ဓမ္မဿ အကောဝိဒါတိ ယံ အတ္တနော သရီရေ ကေသေ ဝါ လောမာဒီသု ဝါ အညတရကောဋ္ဌာသံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ အနန္တရမေဝ အဓိဂန္တဗ္ဗတော အတ္တနော ဝါ ခန္ဓာနံ နိရောဓမဂ္ဂတော သန္တိကေ နိဗ္ဗာနံ. တံ ဧဝံ သန္တိကေ သမာနမ္ပိ မဂ္ဂဘူတာ ဇနာ မဂ္ဂါမဂ္ဂဓမ္မဿ စတုသစ္စဓမ္မဿ ဝါ အကောဝိဒါ န ဇာနန္တိ.

'සතඤ්ච විවටං හෝති, ආලෝකෝ පස්සතාමිව' යනු ප්‍රඥා දර්ශනයෙන් දක්නා සත්පුරුෂයන්ට නිවන ආලෝකය මෙන් විවෘතව පවතී. 'සන්තිකේ න විජානන්ති, මගා ධම්මස්ස අකෝවිදා' යනු තම ශරීරයෙහි කේශ හෝ ලෝම ආදී යම් කොටසක් වෙන් කර බැලීමෙන් අනතුරුවම අවබෝධ කරගත හැකි බැවින් හෝ තම ස්කන්ධයන්ගේ නිරෝධ මාර්ගය වන බැවින් නිවන ඉතා සමීපය. එසේ සමීප වුවද, මෘගයන් වැනි මිනිස්සු මාර්ගය පිළිබඳව හෝ චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය පිළිබඳව දක්ෂ නොවන බැවින් එය නොදනිති.

မာရဓေယျာနုပန္နေဟီတိ တေဘူမကဝဋ္ဋံ မာရဿ နိဝါသဋ္ဌာနံ အနုပန္နေဟိ. ကော နု အညတြ အရိယေဘီတိ ဌပေတွာ အရိယေ ကော နု အညော နိဗ္ဗာနပဒံ ဇာနိတုံ အရဟတိ. သမ္မဒညာယ ပရိနိဗ္ဗန္တီတိ အရဟတ္တပညာယ သမ္မာ ဇာနိတွာ အနန္တရမေဝ အနာသဝါ ဟုတွာ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗန္တိ. အထ ဝါ သမ္မဒညာယ အနာသဝါ ဟုတွာ အန္တေ ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာယန္တိ.

"මාරධෙය්‍යානුපන්නෙහි" යනු තුන් භූමියෙහි වූ වෘත්ත ධර්ම නමැති මාරයාගේ වාසස්ථානයට නැවත නැවතත් (අත්නොහැර) පැමිණෙන්නන් පිළිබඳවයි. "කෝ නු අඤ්ඤත්‍ර අරියෙහි" යනු ආර්යයන් වහන්සේලා හැර වෙනත් කවරෙක් නම් මාර්ග ඥාන ඵල ඥාණයන්ගෙන් පමණක් පැමිණිය යුතු නිවන් පදය දැනගැනීමට සුදුසු වේද? (නොවේය යන්නයි). "සම්මදඤ්ඤාය පරිනිබ්බන්ති" යනු අර්හත් ඵල ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් දැන, එම මොහොතේදීම ආශ්‍රව රහිතව කෙලෙස් පිරිනිවන් පෑමෙන් පිරිනිවන් පාති යන්නයි. එසේත් නැතහොත්, මැනවින් දැන ආශ්‍රව රහිතව අවසානයේදී ස්කන්ධ පිරිනිවනින් පිරිනිවන් පාති යන්නයි.

၄-၁၂. ဒုတိယရူပါရာမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4-12. දෙවන රූපාරාම සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၃၇-၁၄၅. စတုတ္ထံ [Pg.46] သုဒ္ဓိကံ ကတွာ ဒေသိယမာနေ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တံ. ပဉ္စမာဒီနိ တထာ တထာ ဗုဇ္ဈန္တာနံ အဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တာနိ. အတ္ထော ပန တေသံ ပါကဋောယေဝါတိ.

137-145. සිව්වන සූත්‍රය ශුද්ධක (ගාථා රහිත ගද්‍ය) කොට දේශනා කරන ලද්දේ අවබෝධ කරගන්නා පුද්ගලයන්ගේ අදහස් (අධ්‍යාශය) අනුවය. පස්වන ආදී සූත්‍රයන් ද ඒ ඒ ලෙසින් අවබෝධ කරගන්නන්ගේ අභිප්‍රාය පරිදි වදාරන ලදී. ඒවායේ අර්ථය ඉතා පැහැදිලිය.

ဒေဝဒဟဝဂ္ဂေါ စုဒ္ဒသမော.

දේවදහ වර්ගය දහහතරවැනි ය.

၁၅. နဝပုရာဏဝဂ္ဂေါ

15. නවපුරාණ වර්ගය.

၁. ကမ္မနိရောဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. කම්මනිරෝධ සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၄၆. နဝပုရာဏဝဂ္ဂဿ ပဌမေ နဝပုရာဏာနီတိ နဝါနိ စ ပုရာဏာနိ စ. စက္ခု, ဘိက္ခဝေ, ပုရာဏကမ္မန္တိ န စက္ခု ပုရာဏံ, ကမ္မမေဝ ပုရာဏံ, ကမ္မတော ပန နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ပစ္စယနာမေန ဧဝံ ဝုတ္တံ. အဘိသင်္ခတန္တိ ပစ္စယေဟိ အဘိသမာဂန္တွာ ကတံ. အဘိသဉ္စေတယိတန္တိ စေတနာယ ပကပ္ပိတံ. ဝေဒနိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ဝေဒနာယ ဝတ္ထူတိ ပဿိတဗ္ဗံ. နိရောဓာ ဝိမုတ္တိံ ဖုသတီတိ ဣမဿ တိဝိဓဿ ကမ္မဿ နိရောဓေန ဝိမုတ္တိံ ဖုသတိ. အယံ ဝုစ္စတီတိ အယံ တဿာ ဝိမုတ္တိယာ အာရမ္မဏဘူတော နိရောဓော ကမ္မနိရောဓောတိ ဝုစ္စတိ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ ကထိတာ.

146. නවපුරාණ වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි "නවපුරාණානි" යනු අලුත් කර්ම සහ පැරණි කර්මයන්ය. "මහණෙනි, ඇස වනාහි පැරණි කර්මයකි" යන්නෙහි, ඇස යනු පැරණි කර්මය නොවේ, එය උපදවන කර්මයම පැරණි කර්මයයි. එහෙත් කර්මයෙන් හටගත් බැවින් ප්‍රත්‍යයේ (හේතුවේ) නාමයෙන් මෙසේ පවසන ලදී. "අභිසංඛත" යනු ප්‍රත්‍යයන් එක්වී සකස් කරන ලද යන්නයි. "අභිසඤ්චේතයිත" යනු චේතනාවෙන් පිළියෙළ කරන ලද්දකි. "වේදනීයං දට්ඨබ්බං" යනු වේදනාවට වස්තුව (උපදින ස්ථානය) ලෙස දැක්විය යුතුය. "නිරෝධා විමුක්තිං ඵුසති" යනු මේ තෙවැදෑරුම් කර්මයන්ගේ නිරෝධයෙන් (නැවත නූපදනා සේ කෙලෙස් නැති කිරීමෙන්) විමුක්තිය ස්පර්ශ කරයි යන්නයි. "අයං වුච්චති" යනු ඒ විමුක්තියට අරමුණු වූ නිරෝධය හෙවත් නිවන 'කර්ම නිරෝධය' යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ මේ සූත්‍රයෙහි පූර්වභාග විපස්සනාව දේශනා කරන ලදී.

၂-၅. အနိစ္စနိဗ္ဗာနသပ္ပာယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

2-5. අනිච්ච නිබ්බානසප්පාය සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၄၇-၁၅၀. ဒုတိယေ နိဗ္ဗာနသပ္ပာယန္တိ နိဗ္ဗာနဿ သပ္ပာယံ ဥပကာရပဋိပဒံ. တတိယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ပဋိပါဋိယာ ပန စတူသုပိ ဧတေသု သုတ္တေသု သဟ ဝိပဿနာယ စတ္တာရော မဂ္ဂါ ကထိတာ.

147-150. දෙවන සූත්‍රයෙහි "නිබ්බානසප්පාය" යනු නිවන සාක්ෂාත් කර ගැනීමට සුදුසු වූ, උපකාරී වූ පිළිවෙතයි. තෙවන ආදී සූත්‍රවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. පිළිවෙළින් ඇති මේ සූත්‍ර සතරෙහිම විපස්සනාව සමඟ සතර මාර්ගයෝ වදාරන ලදී.

၆-၇. အန္တေဝါသိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

6-7. අන්තේවාසික සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၅၁-၁၅၂. ဆဋ္ဌေ အနန္တေဝါသိကန္တိ အန္တော ဝသနကကိလေသဝိရဟိတံ. အနာစရိယကန္တိ အာစရဏကကိလေသဝိရဟိတံ. အန္တဿ ဝသန္တီတိ အန္တော အဿ ဝသန္တိ. တေ နံ သမုဒါစရန္တီတိ တေ ဧတံ အဓိဘဝန္တိ အဇ္ဈောတ္ထရန္တိ သိက္ခာပေန္တိ ဝါ. ‘‘ဧဝံ ဝေဇ္ဇကမ္မံ ကရောဟိ, ဧဝံ ဒူတကမ္မ’’န္တိ ဣတိ သိက္ခာပနသင်္ခါတေန သမုဒါစရဏတ္ထေနဿ တေ အာစရိယာ နာမ ဟောန္တိ, တေဟိ [Pg.47] အာစရိယေဟိ သာစရိယကောတိ ဝုစ္စတိ. သေသမေတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သတ္တမံ ဟေဋ္ဌာ ကထိတနယမေဝ.

151-152. හයවන සූත්‍රයෙහි "අන්තේවාසික" යනු අභ්‍යන්තරයෙහි වසන කෙලෙස් නමැති නපුරු ශිෂ්‍යයාගෙන් තොර වූ යන්නයි. "අනාචරියක" යනු තමා මැඩපවත්වමින් අණසක පවත්වන කෙලෙස් නමැති නපුරු ගුරුවරයාගෙන් තොර වූ යන්නයි. "අන්තස්ස වසන්ති" යනු ඒ පුද්ගලයා තුළ වසති යන්නයි. "තේ නං සමුදාචරන්ති" යනු ඒ කෙලෙස් ඔහු යටපත් කරති, මැඩ පවත්වති හෝ "මෙසේ වෙදකම් කරව, මෙසේ දූත මෙහෙවර කරව" යනාදී වශයෙන් (පව් කිරීමට) උගන්වති. මෙසේ ඉගැන්වීම් කරන අර්ථයෙන් ඔවුන් ඔහුට 'ගුරුවරු' වෙති. ඒ කෙලෙස් ගුරුවරුන් විසින් පාලනය කරනු ලබන බැවින් ඔහු 'ගුරුවරයෙකු සහිත' (සාචරියක) පුද්ගලයෙකු යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි සෙසු පද පෙර කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. සත්වන සූත්‍රය ද යට දැක්වූ ක්‍රමයම වේ.

၈. အတ္ထိနုခေါပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. අත්ථිනුඛෝපරියාය සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၅၃. အဋ္ဌမေ ယံ ပရိယာယံ အာဂမ္မာတိ ယံ ကာရဏံ အာဂမ္မ. အညတြေဝ သဒ္ဓါယာတိ ဝိနာ သဒ္ဓါယ သဒ္ဓံ အပနေတွာ. ဧတ္ထ စ သဒ္ဓါတိ န ပစ္စက္ခာ သဒ္ဓါ. ယော ပန ပရဿ ဧဝံ ကိရ ဧဝံ ကိရာတိ ကထေန္တဿ သုတွာ ဥပ္ပန္နော သဒ္ဒဟနာကာရော, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ရုစိအာဒီသုပိ ရုစာပေတွာ ခမာပေတွာ အတ္ထေတန္တိ ဂဟဏာကာရော ရုစိ နာမ, ဧဝံ ကိရ ဘဝိဿတီတိ အနုဿဝနံ အနုဿဝေါ, နိသီဒိတွာ ဧကံ ကာရဏံ စိန္တေန္တဿ ကာရဏံ ဥပဋ္ဌာတိ, ဧဝံ ဥပဋ္ဌိတဿ အတ္ထေတန္တိ ဂဟဏံ အာကာရပရိဝိတက္ကော နာမ, ကာရဏဝိတက္ကောတိ အတ္ထော. ကာရဏံ စိန္တေန္တဿ ပါပိကာ လဒ္ဓိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ အတ္ထေသာတိ ဂဟဏာကာရော ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိ နာမ. အညံ ဗျာကရေယျာတိ ဣမာနိ ပဉ္စ ဌာနာနိ မုဉ္စိတွာ အရဟတ္တံ ဗျာကရေယျ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သေခါသေခါနံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ကထိတာ.

153. අටවන සූත්‍රයෙහි "යං පරියායං ආගම්ම" යනු යම් කරුණක් ඇසුරු කොට ගෙන යන්නයි. "අඤ්ඤත්‍රේව සද්ධාවා" යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් තොරව, ශ්‍රද්ධාව බැහැර කොට යන්නයි. මෙහි "සද්ධා" යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන් අත්දුටු ශ්‍රද්ධාව නොවේ. යමෙකු "මෙසේලු, මෙසේලු" යැයි කියනු අසා උපදින විශ්වාසය මෙයින් අදහස් කෙරේ. "රුචි" ආදියෙහි ද තමාගේ කැමැත්ත පරිදි "මෙය විය හැකිය" යි පිළිගැනීම රුචි නම වේ. "මෙසේ වනු ඇතැයි" ඇසීම අනුස්සව නම වේ. විවේකීව හිඳ යම් කරුණක් සිතන්නෙකුට කරුණක් වැටහෙයි ද, එසේ වැටහුණු විට "මෙය සත්‍යයකි" යි ගැනීම ආකාර පරිවිතක්ක නම වේ, එහි අර්ථය කරුණු තර්ක කිරීමයි. කරුණු සිතන්නෙකුට ලාමක දෘෂ්ටියක් උපදී ද, එය "මෙසේ මාගේ දෘෂ්ටිය පිහිටා ඇත" කියා පිළිගැනීම දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්ති නම වේ. "අඤ්ඤං බ්‍යාකරෙය්‍ය" යනු මේ කරුණු පහෙන් තොරව අර්හත් භාවය ප්‍රකාශ කිරීමයි. මෙහි සේඛ සහ අසේඛයන්ගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය පවසන ලදී.

၉-၁၀. ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

9-10. ඉන්ද්‍රියසම්පන්න සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၅၄-၁၅၅. နဝမေ ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နောတိ ပရိပုဏ္ဏိန္ဒြိယော. တတ္ထ ယေန ဆ ဣန္ဒြိယာနိ သမ္မသိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တံ, သော တေဟိ နိဗ္ဗိသေဝနေဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ, စက္ခာဒီနိ ဝါ ဆ ဣန္ဒြိယာနိ သမ္မသန္တဿ ဥပ္ပန္နေဟိ သဒ္ဓါဒီဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ပရိပုဏ္ဏိန္ဒြိယော နာမ ဟောတိ, တံ သန္ဓာယ ဘဂဝါ စက္ခုန္ဒြိယေ စေတိအာဒိနာ နယေန ဒေသနံ ဝိတ္ထာရေတွာ ဧတ္တာဝတာ ခေါ ဘိက္ခု ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နော ဟောတီတိ အာဟ. ဒသမံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

154-155. නවවන සූත්‍රයෙහි "ඉන්ද්‍රියසම්පන්න" යනු පිරිපුන් ඉන්ද්‍රියයන් ඇති බවයි. එහි යම් භික්ෂුවක් ඉන්ද්‍රිය සය පිරික්සා අර්හත් භාවයට පත් වේ ද, උන්වහන්සේ ඒ කෙලෙස් රහිත ඉන්ද්‍රියන්ගෙන් යුක්ත බැවින් "පිරිපුන් ඉන්ද්‍රිය ඇත්තෙක්" නම් වේ. නැතහොත් ඇස ආදී ඉන්ද්‍රිය සය පිරික්සන්නාට උපන් ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ද "පිරිපුන් ඉන්ද්‍රිය ඇත්තෙක්" නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය අරභයා "චක්ඛුන්ද්‍රියේ ච" යනාදී වශයෙන් දේශනාව විස්තර කර, "මහණෙනි, මෙපමණකින් භික්ෂුව ඉන්ද්‍රියසම්පන්න වේ" යැයි වදාළ සේක. දසවන සූත්‍රය ද යට දැක්වූ ක්‍රමයම වේ.

နဝပုရာဏဝဂ္ဂေါ ပဉ္စဒသမော.

නවපුරාණ වර්ගය පසළොස්වැනි ය.

တတိယော ပဏ္ဏာသကော.

තුන්වන පණ්ණාසකය අවසන්ය.

၁၆. နန္ဒိက္ခယဝဂ္ဂေါ

16. නන්දික්ඛය වර්ගය.

၁-၄. အဇ္ဈတ္တနန္ဒိက္ခယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-4. අජ්ඣත්තනන්දික්ඛය සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၅၆-၁၅၉. နန္ဒိက္ခယဝဂ္ဂဿ [Pg.48] ပဌမေ နန္ဒိက္ခယာ ရာဂက္ခယော, ရာဂက္ခယာ နန္ဒိက္ခယောတိ နန္ဒိယာ စ ရာဂဿ စ အတ္ထတော ဧကတ္တာ ဝုတ္တံ. သုဝိမုတ္တန္တိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိဝသေန သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တံ. သေသမေတ္ထ ဒုတိယာဒီသု စ ဥတ္တာနမေဝ.

156-159. නන්දික්ඛය වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි "නන්දි (තෘෂ්ණාව) ක්ෂය වීමෙන් රාගය ක්ෂය වේ, රාගය ක්ෂය වීමෙන් නන්දි ක්ෂය වේ" යැයි වදාළේ නන්දියත් රාගයත් අර්ථය අතින් එකක්ම වන බැවිනි. "සුවිමුත්තං" යනු අර්හත් ඵල විමුක්තියෙන් මැනවින් මිදුණු බවයි. සෙසු පද මෙහි ද දෙවන ආදී සූත්‍රවල ද ඉතා පැහැදිලිය.

၅-၆. ဇီဝကမ္ဗဝနသမာဓိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-6. ජීවකම්බවන සමාධි සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၆၀-၁၆၁. ပဉ္စမံ သမာဓိဝိကလာနံ, ဆဋ္ဌံ ပဋိသလ္လာနဝိကလာနံ စိတ္တေကဂ္ဂတဉ္စ ကာယဝိဝေကဉ္စ လဘန္တာနံ ဧတေသံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဖာတိံ ဂမိဿတီတိ ဉတွာ ကထိတံ. တတ္ထ ဩက္ခာယတီတိ (ပစ္စက္ခာယတိ) ပညာယတိ ပါကဋံ ဟောတိ. ဣတိ ဒွီသုပိ ဧတေသု သဟ ဝိပဿနာယ စတ္တာရော မဂ္ဂါ ကထိတာ.

160-161. පස්වන සූත්‍රය සමාධිය පිරිහුණු අයට ද, හයවන සූත්‍රය කාය විවේකයෙන් පිරිහුණු අයට ද චිත්ත ඒකාග්‍රතාව සහ කාය විවේකය ලබන කල්හි ඔවුන්ගේ කර්මස්ථානය දියුණු වන බව දැන වදාරන ලදී. එහි "ඔක්ඛායති" යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ වේ, වැටහෙයි, ප්‍රකට වේ යන්නයි. මෙසේ මේ සූත්‍ර දෙකෙහිම විපස්සනාව සමඟ සතර මාර්ගයෝ වදාරන ලදී.

၇-၉. ကောဋ္ဌိကအနိစ္စသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-9. කෝට්ඨික අනිච්ච සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၆၂-၁၆၄. သတ္တမာဒီသု တီသု ထေရဿ ဝိမုတ္တိပရိပါစနိယာ ဓမ္မာဝ ကထိတာ.

162-164. සත්වන ආදී සූත්‍ර තුනෙහි තේරුන් වහන්සේගේ (කෝට්ඨික තෙරුන්ගේ) විමුක්තිය මෝරා යාමට හේතු වන ධර්මයන්ම වදාරන ලදී.

၁၀-၁၂. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပဟာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

10-12. මිච්ඡාදිට්ඨිපහාන සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၆၅-၁၆၇. ဒသမာဒီနိ တီဏိ ပါဋိယေက္ကေန ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယဝသေန ဝုတ္တာနိ. တေသံ အတ္ထော ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.

165-167. දසවන ආදී සූත්‍ර තුන වෙන් වෙන් වශයෙන් පුද්ගලයන්ගේ අධ්‍යාශය (අදහස්) පරිදි වදාරන ලදී. ඒවායේ අර්ථය කලින් දැක්වූ ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

နန္ဒိက္ခယဝဂ္ဂေါ သောလသမော.

නන්දික්ඛය වර්ගය දහසයවැනි ය.

၁၇. သဋ္ဌိပေယျာလဝဂ္ဂေါ

17. සැට පෙය්‍යාල වර්ගය.

၁-၆၀. အဇ္ဈတ္တအနိစ္စဆန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-60. අජ්ඣත්තඅනිච්චඡන්ද සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၆၈-၂၂၇. တဒနန္တရော သဋ္ဌိပေယျာလော နာမ ဟောတိ, သော ဥတ္တာနတ္ထောဝ. ယာနိ ပနေတ္ထ သဋ္ဌိ သုတ္တာနိ ဝုတ္တာနိ, တာနိ ‘‘ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော’’တိ [Pg.49] ဧဝံ တဿ တဿေဝ ပဒဿ ဝသေန ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ဝုတ္တာနိ. ဣတိ သဗ္ဗာနိ တာနိ ပါဋိယေက္ကေန ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယဝသေန ကထိတာနိ. ဧကေကသုတ္တပရိယောသာနေ စေတ္ထ သဋ္ဌိ သဋ္ဌိ ဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပတ္တာတိ.

168-227. ඉන් පසුව 'සැට පෙය්‍යාලය' නම වේ. එහි අර්ථය පැහැදිලිය. මෙහි වදාරන ලද සූත්‍ර සැට "ඡන්දය ප්‍රහීණ කළ යුතුය" යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ පදයන්ගේ බලයෙන් අවබෝධ කරගන්නා පුද්ගලයන්ගේ අදහස් පරිදි වදාරන ලදී. මෙසේ ඒ සියල්ල වෙන් වෙන් වශයෙන් පුද්ගල අධ්‍යාශය පරිදි වදාරන ලදී. එක් එක් සූත්‍රයක් අවසානයේ සැට බැගින් භික්ෂූන් වහන්සේලා අර්හත් භාවයට පත් වූ සේක.

သဋ္ဌိပေယျာလဝဂ္ဂေါ.

සැට වැදෑරුම් පෙය්‍යාල වර්ගය.

၁၈. သမုဒ္ဒဝဂ္ဂေါ

18. සමුද්‍ර වර්ගය.

၁. ပဌမသမုဒ္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ප්‍රථම සමුද්‍ර සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၂၈. သမုဒ္ဒဝဂ္ဂဿ ပဌမေ စက္ခု, ဘိက္ခဝေ, ပုရိသဿ သမုဒ္ဒေါတိ ယဒိ ဒုပ္ပူရဏဋ္ဌေန ယဒိ ဝါ သမုဒ္ဒနဋ္ဌေန သမုဒ္ဒေါ, စက္ခုမေဝ သမုဒ္ဒေါ. တဿ ဟိ ပထဝိတော ယာဝ အကနိဋ္ဌဗြဟ္မလောကာ နီလာဒိအာရမ္မဏံ သမောသရန္တံ ပရိပုဏ္ဏဘာဝံ ကာတုံ န သက္ကောတိ, ဧဝံ ဒုပ္ပူရဏဋ္ဌေနပိ သမုဒ္ဒေါ. စက္ခု စ တေသု တေသု နီလာဒီသု အာရမ္မဏေသု သမုဒ္ဒတိ, အသံဝုတံ ဟုတွာ ဩသရမာနံ ကိလေသုပ္ပတ္တိယာ ကာရဏဘာဝေန သဒေါသဂမနေန ဂစ္ဆတီတိ သမုဒ္ဒနဋ္ဌေနပိ သမုဒ္ဒေါ. တဿ ရူပမယော ဝေဂေါတိ သမုဒ္ဒဿ အပ္ပမာဏော ဦမိမယော ဝေဂေါ ဝိယ တဿာပိ စက္ခုသမုဒ္ဒဿ သမောသရန္တဿ နီလာဒိဘေဒဿ အာရမ္မဏဿ ဝသေန အပ္ပမေယျော ရူပမယော ဝေဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယော တံ ရူပမယံ ဝေဂံ သဟတီတိ ယော တံ စက္ခုသမုဒ္ဒေ သမောသဋံ ရူပမယံ ဝေဂံ, မနာပေ ရူပေ ရာဂံ, အမနာပေ ဒေါသံ, အသမပေက္ခိတေ မောဟန္တိ ဧဝံ ရာဂါဒိကိလေသေ အနုပ္ပာဒေန္တော ဥပေက္ခကဘာဝေန သဟတိ.

228. සමුද්‍ර වර්ගයේ ප්‍රථම සූත්‍රයෙහි: 'මහණෙනි, ඇස වනාහි පුරුෂයාගේ සමුද්‍රයයි' යනු පුරවාලීමට නොහැකි යන අර්ථයෙන් හෝ සමුද්‍ර යන අර්ථයෙන් සමුද්‍රයකි. ඇසම සමුද්‍රය නම් වේ. මක්නිසාද යත්, පෘථිවියේ සිට අකනිට්ඨ බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා ඇති නිල් ආදී වූ සියලු අරමුණු එහි පැමිණියද, එය පිරුණු බවක් කිරීමට නොහැකිය. මෙසේ පිරවීමට අපහසු යන අර්ථයෙන් ඇස සමුද්‍රයයි. එමෙන්ම ඇස ඒ ඒ නිල් ආදී අරමුණු කෙරෙහි නැඹුරු වේ. අසංවරව පවතිමින්, කෙලෙස් ඉපදීමට හේතු වෙමින්, දෝෂ සහිත ගමනින් යන බැවින් 'සමුද්‍ර' යන අර්ථයෙන්ද ඇස සමුද්‍රයයි. 'තස්ස රූපමයෝ වේගෝ' යනු සමුද්‍රයේ ප්‍රමාණ කළ නොහැකි රළ වේගය මෙන්, ඇස නමැති සමුද්‍රයේ පැමිණෙන නිල් ආදී විවිධ අරමුණු නිසා ඇති වන ප්‍රමාණ කළ නොහැකි රූපමය වේගය දත යුතුය. 'යෝ තං රූපමයං වේගං සහති' යනු ඇස නමැති සමුද්‍රයේ පහළ වන රූපමය වේගය, එනම් මනාප රූප කෙරෙහි රාගයද, අමනාප රූප කෙරෙහි ද්වේෂයද, මෝහයද යන ආදී වශයෙන් රාගාදී කෙලෙස් නූපදවා උපේක්ෂා සහගතව විඳදරා ගැනීමයි.

သဦမိန္တိအာဒီသု ကိလေသဦမီဟိ သဦမိံ. ကိလေသာဝဋ္ဋေဟိ သာဝဋ္ဋံ. ကိလေသဂါဟေဟိ သဂါဟံ. ကိလေသရက္ခသေဟိ သရက္ခသံ. ကောဓူပါယာသဿ စ ဝသေန သဦမိံ. ဝုတဉှေတံ ‘‘ဦမိဘယန္တိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ကောဓူပါယာသဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (ဣတိဝု. ၁၀၉; မ. နိ. ၂.၁၆၂; အ. နိ. ၄.၁၂၂). ကာမဂုဏဝသေန သာဝဋ္ဋံ. ဝုတဉှေတံ ‘‘အာဝဋ္ဋဂ္ဂါဟောတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စန္နေတံ ကာမဂုဏာနံ အဓိဝစန’’န္တိ (သံ. နိ. ၄.၂၄၁). မာတုဂါမဝသေန သဂါဟံ သရက္ခသံ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဂါဟရက္ခသောတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, မာတုဂါမဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (ဣတိဝု. ၁၀၉). သေသဝါရေသုပိ ဧသေဝ [Pg.50] နယော. သဘယံ ဒုတ္တရံ အစ္စတရီတိ ဦမိဘယေန သဘယံ ဒုရတိက္ကမံ အတိက္ကမိ. လောကန္တဂူတိ သင်္ခါရလောကဿ အန္တံ ဂတော. ပါရဂတောတိ ဝုစ္စတီတိ နိဗ္ဗာနံ ဂတောတိ ကထီယတိ.

'සඌමිං' ආදී පදවල කෙලෙස් නමැති රළ සහිත බැවින් 'සඌමිං' නම් වේ. කෙලෙස් නමැති වැලුම් (සුවිලි) සහිත බැවින් 'සාවට්ටං' නම් වේ. කෙලෙස් නමැති ග්‍රහයන් (මෝරුන්) සහිත බැවින් 'සගාහං' නම් වේ. කෙලෙස් නමැති රක්ෂසයන් සහිත බැවින් 'සරක්ඛසං' නම් වේ. ක්‍රෝධය හා උපයාසය හේතුවෙන් ද රළ සහිත වේ. 'මහණෙනි, රළ බිය යනු ක්‍රෝධයට හා උපයාසයට නමකි' යි වදාරන ලදී. කාමගුණයන්ගේ වශයෙන් 'සාවට්ටං' (වැලුම් සහිත) වේ. 'මහණෙනි, වැලුම් හා ග්‍රහණය යනු පස්කම් ගුණයන්ට නමකි' යි වදාරන ලදී. මාතුගාමයා (ස්ත්‍රිය) හේතුවෙන් 'සගාහං' හා 'සරක්ඛසං' (ග්‍රහයන් හා රක්ෂසයන් සහිත) වේ. 'මහණෙනි, ග්‍රහයා හා රක්ෂසයා යනු මාතුගාමයාට නමකි' යි වදාරන ලදී. සෙසු පදවලද මේ ක්‍රමයම වේ. 'සභයං දුත්තරං අච්චතරී' යනු රළ බිය සහිත වූ, තරණය කිරීමට අපහසු වූ සංසාරය තරණය කළේය යන්නයි. 'ලෝකන්තගූ' යනු සංස්කාර ලෝකයේ කෙළවරට ගිය බැවින් 'පාරගත' යැයි කියනු ලැබේ, එනම් නිවනට පැමිණි බවයි.

၂-၃. ဒုတိယသမုဒ္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

2-3. ද්විතීය සමුද්‍ර සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

၂၂၉-၂၃၀. ဒုတိယေ သမုဒ္ဒေါတိ သမုဒ္ဒနဋ္ဌေန သမုဒ္ဒေါ, ကိလေဒနဋ္ဌေန တေမနဋ္ဌေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယေဘုယျေနာတိ ဌပေတွာ အရိယသာဝကေ. သမုန္နာတိ ကိလိန္နာ တိန္တာ နိမုဂ္ဂါ. တန္တာကုလကဇာတာတိအာဒိ ဟေဋ္ဌာ ဝိတ္ထာရိတမေဝ. မစ္စုဇဟောတိ တယော မစ္စူ ဇဟိတွာ ဌိတော. နိရုပဓီတိ တီဟိ ဥပဓီဟိ အနုပဓိ. အပုနဗ္ဘဝါယာတိ နိဗ္ဗာနတ္ထာယ. အမောဟယီ မစ္စုရာဇန္တိ ယထာ တဿ ဂတိံ န ဇာနာတိ, ဧဝံ မစ္စုရာဇာနံ မောဟေတွာ ဂတော. တတိယံ ဝုတ္တနယမေဝ.

229-230. දෙවන සූත්‍රයෙහි: 'සමුද්දෝ' යනු සමුද්‍රය යන අර්ථයෙන්ද, තෙත් කරන (කෙලෙස් සහිත කරන) අර්ථයෙන්ද සමුද්‍රය යැයි කියනු ලැබේ. 'යෙභුය්‍යෙන' යනු ආර්ය ශ්‍රාවකයන් හැර සෙසු බොහෝ දෙනාය. 'සමුන්නා' යනු තෙමුණු, ගිලුණු අර්ථයයි. 'තන්තාකුලකජාතා' ආදිය පෙර විස්තර කරන ලදී. 'මච්චුජහෝ' යනු මරණ තුන අත්හැර සිටින බවයි. 'නිරුපධී' යනු උපධි තුනෙන් තොර බවයි. 'අපුනබ්භවාය' යනු නිවන පිණිසයි. 'අමෝහයී මච්චුරාජං' යනු ඔහුගේ ගමන මාරයාට නොදත හැකි වන පරිදි, මාරයා මුළා කර ගියේය යන්නයි. තුන්වන සූත්‍රයෙහි වර්ණනාවද කියන ලද ක්‍රමයම වේ.

၄-၆. ခီရရုက္ခောပမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4-6. කිරි ගස් උපමා සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

၂၃၁-၂၃၃. စတုတ္ထေ အပ္ပဟီနဋ္ဌေန အတ္ထိ, တေနေဝါဟ သော အပ္ပဟီနောတိ. ပရိတ္တာတိ, ပဗ္ဗတမတ္တမ္ပိ ရူပံ အနိဋ္ဌံ အရဇနီယံ ပရိတ္တံ နာမ ဟောတိ, ဧဝရူပါပိဿ ရူပါ စိတ္တံ ပရိယာဒိယန္တီတိ ဒဿေတိ. ကော ပန ဝါဒေါ အဓိမတ္တာနန္တိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏံ ပနဿ ရဇနီယံ ဝတ္ထု စိတ္တံ ပရိယာဒိယတီတိ ဧတ္ထ ကာ ကထာ? ဧတ္ထ စ နခပိဋ္ဌိပမာဏမ္ပိ မဏိမုတ္တာဒိ ရဇနီယံ ဝတ္ထု အဓိမတ္တာရမ္မဏမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒဟရောတိအာဒီနိ တီဏိပိ အညမညဝေဝစနာနေဝ. အာဘိန္ဒေယျာတိ ပဟရေယျ ပဒါလေယျ ဝါ. ပဉ္စမေ တဒုဘယန္တိ တံ ဥဘယံ. ဆဋ္ဌံ ဥတ္တာနမေဝ.

231-233. හතරවන සූත්‍රයෙහි: ප්‍රහීණ නොකළ අර්ථයෙන් 'ඇත' යැයි කියන ලදී. එබැවින් 'සෝ අප්පහීනෝ' යැයි වදාළ සේක. 'පරිත්තා' යනු පර්වතයක් තරම් වූ රූපයක් වුවද, අනිෂ්ට වූ, ඇලීමට නුසුදුසු වූයේ නම් එය 'පරිත්ත' (කුඩා) නම වේ. මෙබඳු රූප වුවද ප්‍රහීණ නොකළ කෙලෙස් ඇත්තහුගේ සිත වෙළා ගනී යන්න මෙයින් දක්වයි. ඉතා ප්‍රිය වූ රූප ගැන කවර කතාද? ඉෂ්ට අරමුණු වූ ඇලීමට සුදුසු වස්තූන් කෙලෙස් ප්‍රහීණ නොකළ අයගේ සිත වෙළා ගනී. මෙහි නියපිට තරම් වූ මිණි මුතු ආදී ඇලීමට සුදුසු වස්තූන්ද අධිමාත්‍ර අරමුණුම බව දත යුතුය. 'දහරෝ' ආදී පද තුනම එකිනෙකට පර්යාය පද වේ. 'ආභින්දෙය්‍ය' යනු පහර දෙන්නේය හෝ පලා දමන්නේය යන්නයි. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'තදුභයං' යනු ඒ ඇස හා රූප යන දෙකය. හයවන සූත්‍රය පැහැදිලිය.

၇. ဥဒါယီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. උදායී සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၃၄. သတ္တမေ အနေကပရိယာယေနာတိ အနေကေဟိ ကာရဏေဟိ. ဣတိပါယန္တိ ဣတိပိ အယံ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အနိစ္စေန အနတ္တလက္ခဏံ ကထိတံ.

234. හත්වන සූත්‍රයෙහි: 'අනේක පරියායෙන' යනු බොහෝ කරුණු මගිනි. 'ඉතිපායං' යනු මෙසේ වූ මේ කයයි. මේ සූත්‍රයෙහි අනිත්‍යය මගින් අනාත්ම ලක්ෂණය දක්වන ලදී.

၈. အာဒိတ္တပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. ආදිත්තපරියාය සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၃၅. အဋ္ဌမေ အနုဗျဉ္ဇနသော နိမိတ္တဂ္ဂါဟောတိ ‘‘ဟတ္ထာ သောဘနာ ပါဒါ သောဘနာ’’တိ ဧဝံ အနုဗျဉ္ဇနဝသေန နိမိတ္တဂ္ဂါဟော. နိမိတ္တဂ္ဂါဟောတိ ဟိ [Pg.51] သံသန္ဒေတွာ ဂဟဏံ, အနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂါဟောတိ ဝိဘတ္တိဂဟဏံ. နိမိတ္တဂ္ဂါဟော ကုမ္ဘီလသဒိသော သဗ္ဗမေဝ ဂဏှာတိ, အနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂါဟော ရတ္တပါသဒိသော ဝိဘဇိတွာ ဟတ္ထပါဒါဒီသု တံ တံ ကောဋ္ဌာသံ. ဣမေ ပန ဒွေ ဂါဟာ ဧကဇဝနဝါရေပိ လဗ္ဘန္တိ, နာနာဇဝနဝါရေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ.

235. අටවන සූත්‍රයෙහි: අනුව්‍යංජන වශයෙන් නිමිත්ත ග්‍රහණය කිරීම යනු 'අත් ලස්සනයි, පය ලස්සනයි' ආදී වශයෙන් අනුව්‍යංජන මගින් නිමිති ගැනීමයි. 'නිමිත්තග්ගාහෝ' යනු මුළුමනින් එක්කොට ගැනීමයි. 'අනුව්‍යංජනග්ගාහෝ' යනු විභජනය කොට වෙන් වෙන්ව ගැනීමයි. නිමිත්ත ග්‍රහණය කිඹුලකු මෙන් සියල්ලම එකවර ගනී. අනුව්‍යංජන ග්‍රහණය කූඩැල්ලකු මෙන් අත් පා ආදී ඒ ඒ කොටස් වෙන් වෙන්ව ගනී. මේ ග්‍රහණයන් දෙකම එකම ජවන වාරයකදී වුවද ලැබිය හැකිය. නානා ජවන වාර ගැන කවර කතාද.

နိမိတ္တဿာဒဂထိတန္တိ နိမိတ္တဿာဒေန ဂန္ထိတံ ဗဒ္ဓံ. ဝိညာဏန္တိ ကမ္မဝိညာဏံ. တသ္မိံ စေ သမယေ ကာလံ ကရေယျာတိ န ကောစိ သံကိလိဋ္ဌေန စိတ္တေန ကာလံ ကရောန္တော နာမ အတ္ထိ. သဗ္ဗသတ္တာနဉှိ ဘဝင်္ဂေနေဝ ကာလကိရိယာ ဟောတိ. ကိလေသဘယံ ပန ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. သမယဝသေန ဝါ ဧဝံ ဝုတ္တံ. စက္ခုဒွါရသ္မိဉှိ အာပါထဂတေ အာရမ္မဏေ ရတ္တစိတ္တံ ဝါ ဒုဋ္ဌစိတ္တံ ဝါ မူဠှစိတ္တံ ဝါ အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝိတွာ ဘဝင်္ဂံ ဩတရတိ, ဘဝင်္ဂေ ဌတွာ ကာလကိရိယံ ကရောတိ. တသ္မိံ သမယေ ကာလံ ကရောန္တဿ ဒွေဝ ဂတိယော ပါဋိကင်္ခါ, ဣမဿ သမယဿ ဝသေနေတံ ဝုတ္တံ.

'නිමිත්තස්සාදගථිතං' යනු නිමිත්තෙහි ආශ්වාදයෙන් බැඳුණු බවයි. 'විඤ්ඤාණං' යනු කර්ම විඤ්ඤාණයයි. 'තස්මිං චේ සමයේ කාලං කරෙය්‍ය' යනු කිසිවෙක් කෙලෙස් සහිත සිතකින්ම කළුරිය කරන්නේ නැත. සියලු සත්වයන්ගේ චුතිය භවාංග සිතින්ම සිදු වේ. එහෙත් කෙලෙස්වල භයානකකම දැක්වීම සඳහා මෙසේ වදාළ සේක. එසේත් නැතිනම් මරණාසන්න කාලය අනුව මෙසේ කියන ලදී. ඇසෙහි අරමුණක් ගැටුණු විට, රාග, ද්වේෂ හෝ මෝහ සිතක් අරමුණේ රස විඳ භවාංගයට බසී, භවාංගයෙහි සිට කළුරිය කරයි. ඒ අවස්ථාවේදී කළුරිය කරන්නහුට ගති දෙකක් බලාපොරොත්තු විය යුතුය. ඒ කාලය අරභයා මෙසේ වදාළ සේක.

ဣမံ ခွာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အာဒီနဝန္တိ ဣမံ အနေကာနိ ဝဿသတသဟဿာနိ နိရယေ အနုဘဝိတဗ္ဗံ ဒုက္ခံ သမ္ပဿမာနော ဧဝံ ဝဒါမိ တတ္တာယ အယောသလာကာယ အက္ခီနိ အဉ္ဇာပေတုကာမောတိ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယောသင်္ကုနာတိ အယသူလေန. သမ္ပလိမဋ္ဌန္တိ ဒွေပိ ကဏ္ဏစ္ဆိဒ္ဒါနိ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ ပထဝိယံ အာကောဋနဝသေန သမ္ပလိမဋ္ဌံ.

'මහණෙනි, මම මෙහි ආදීනව' යනු නිරයෙහි වසර ලක්ෂ ගණනක් අනුභව කළ යුතු දුක දැක මෙසේ පවසමි. රත්වූ යකඩ හුලකින් ඇස් විද ගැනීමට වඩා අරමුණු ගැනීම නපුරුය යනාදී වශයෙන් සියලු තන්හි අර්ථ දත යුතුය. 'අයෝසංකුනා' යනු යකඩ හුලකිනි. 'සම්පලිමට්ඨං' යනු කන් සිදුරු දෙක විනිවිද යන සේ පොළොවෙහි ගසා තදින් පීඩා කිරීමයි.

တတိယဝါရေ သမ္ပလိမဋ္ဌန္တိ နခစ္ဆေဒနံ ပဝေသေတွာ ဥက္ခိပိတွာ သဟဓုနဋ္ဌေန ဆိန္ဒိတွာ ပါတနဝသေန သမ္ပလိမဋ္ဌံ. စတုတ္ထဝါရေ သမ္ပလိမဋ္ဌန္တိ ဗန္ဓနမူလံ ဆေတွာ ပါတနဝသေန သမ္ပလိမဋ္ဌံ. ပဉ္စမဝါရေ သမ္ပလိမဋ္ဌန္တိ တိခိဏာယ သတ္တိယာ ကာယပသာဒံ ဥပ္ပာဋေတွာ ပတနဝသေန သမ္ပလိမဋ္ဌံ. သတ္တိယာတိ ဧတ္ထ မဟတီ ဒဏ္ဍကဝါသိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သောတ္တန္တိ နိပဇ္ဇိတွာ နိဒ္ဒေါက္ကမနံ. ယထာရူပါနံ ဝိတက္ကာနံ ဝသံ ဂတော သံဃံ ဘိန္ဒေယျာတိ ဣမိနာ ဝိတက္ကာနံ ယာဝ သံဃဘေဒါ ပါပကမ္မာဝဟနတာ ဒဿိတာ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

තුන්වන වාරයෙහි 'සම්පලිමට්ඨං' යනු නිය කපන ආයුධයකින් නාසය සිදුරු කොට කපා හෙළීමෙන් කරන පීඩාවයි. හතරවන වාරයෙහි දිව මුලින් කපා හෙළීමෙන් කරන පීඩාවයි. පස්වන වාරයෙහි මුවහත් ආයුධයකින් කය පීඩා කිරීමයි. 'සත්තියා' යනු මෙහිදී විශාල දඬු පිහියක් වැනි ආයුධයකි. 'සොත්තං' යනු නිදා වැටීමයි. 'යථාරූපානං විතක්කානං...' යනු සඟ භේදය දක්වා වූ පාප කර්ම ගෙන දෙන මිච්ඡා විතක්කයන්ගේ බලපෑම මෙයින් දක්වන ලදී. සෙසු අර්ථ පැහැදිලිය.

၉-၁၀. ပဌမဟတ္ထပါဒေါပမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

9-10. ප්‍රථම හත්ථපාදූපම සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

၂၃၆-၂၃၇. နဝမေ [Pg.52] ဟတ္ထေသု, ဘိက္ခဝေ, သတီတိ ဟတ္ထေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု. ဒသမေ န ဟောတီတိ ဝုစ္စမာနေ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ဝုတ္တံ. ဒွီသုပိ စေတေသု ဝိပါကသုခဒုက္ခမေဝ ဒဿေတွာ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတန္တိ.

236-237. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'මහණෙනි, අත් ඇති කල්හි' යනු අත් පවතින කල්හි යන්නයි. දසවන සූත්‍රයෙහි 'නොවේ' යයි කියන ලද්දේ (චතුරාර්ය සත්‍යය) අවබෝධ කරගන්නා වූ අයගේ අදහස් අනුවය. මේ සූත්‍ර දෙකෙහිම විපාක සැප දුක් පෙන්වා දී වෘත්ත හා විවෘත්ත (සංසාරය හා නිවන) දේශනා කරන ලදී.

သမုဒ္ဒဝဂ္ဂေါ နိဋ္ဌိတော.

සමුද්ද වර්ගය නිමාවට පත් විය.

၁၉. အာသီဝိသဝဂ္ဂေါ

19. ආසීවිස වර්ගය.

၁. အာသီဝိသောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ආසීවිසෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව (අටුවාව).

၂၃၈. အာသီဝိသဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ဘိက္ခူ အာမန္တေသီတိ ဧကစာရိကဒွိစာရိကတိစာရိကစတုစာရိကပဉ္စစာရိကေ သဘာဂဝုတ္တိနော ကာရကေ ယုတ္တပယုတ္တေ သဗ္ဗေပိ ဒုက္ခလက္ခဏကမ္မဋ္ဌာနိကေ ပရိဝါရေတွာ နိသိန္နေ ယောဂါဝစရေ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ. ဣဒဉှိ သုတ္တံ ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တံ. ပုဂ္ဂလေသုပိ ဝိပဉ္စိတညူနံ ဒိသာဝါသိကာနံ ဒုက္ခလက္ခဏကမ္မဋ္ဌာနိကာနံ ဥပဋ္ဌာနဝေလာယ အာဂန္တွာ သတ္ထာရံ ပရိဝါရေတွာ နိသိန္နာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ. ဧဝံ သန္တေပိ ဥဂ္ဃဋိတညူအာဒီနံ စတုန္နမ္ပိ ပုဂ္ဂလာနံ ပစ္စယဘူတမေဝေတံ. ဥဂ္ဃဋိတညူ ပုဂ္ဂလော ဟိ ဣမဿ သုတ္တဿ မာတိကာနိက္ခေပေနေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿတိ, ဝိပဉ္စိတညူ မာတိကာယ ဝိတ္ထာရဘာဇနေန, နေယျပုဂ္ဂလော ဣမမေဝ သုတ္တံ သဇ္ဈာယန္တော ပရိပုစ္ဆန္တော ယောနိသော မနသိကရောန္တော ကလျာဏမိတ္တေ သေဝန္တော ဘဇန္တော ပယိရုပါသန္တော အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿတိ. ပဒပရမဿေတံ သုတ္တံ အနာဂတေ ဝါသနာ ဘဝိဿတီတိ ဧဝံ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဥပကာရဘာဝံ ဉတွာ ဘဂဝါ သိနေရုံ ဥက္ခိပန္တော ဝိယ အာကာသံ ဝိတ္ထာရေန္တော ဝိယ စက္ကဝါဠပဗ္ဗတံ ကမ္ပေန္တော ဝိယ စ မဟန္တေန ဥဿာဟေန သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေတိ ဣမံ အာသီဝိသောပမသုတ္တံ အာရဘိ.

238. ආසීවිස වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'භික්ෂූන් ඇමතූහ' යනු තනිව හෝ දෙදෙනෙකු, තිදෙනෙකු, සිවුදෙනෙකු හෝ පස්දෙනෙකු බැගින් සමූහ ලෙස කමටහන් වඩන්නා වූ, වීර්යවන්ත වූ, සියලු දුක් ලක්ෂණ මෙනෙහි කරන්නා වූ කමටහන්ලාභී යෝගාවචර භික්ෂූන් ඇමතූහ යන්නයි. මේ සූත්‍රය පුද්ගලයන්ගේ අදහස් අනුව දේශනා කරන ලදී. එහිදී විපඤ්චිතඤ්ඤූ වූ, විවිධ ප්‍රදේශවල වසන්නා වූ, දුක් ලක්ෂණ කමටහන් වඩන්නා වූ, උපස්ථාන පිණිස පැමිණ බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිවරා සිටි පිරිස උදෙසා මෙය දේශනා කරන ලදී. එසේ වුවද, උග්ඝටිතඤ්ඤූ ආදී සිව්වැදෑරුම් පුද්ගලයන්ට ද මෙය උපනිශ්‍රය වේ. උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයාට මේ සූත්‍රයේ මාතෘකාව ඉදිරිපත් කිරීමෙන්ම රහත් විය හැක. විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුද්ගලයාට මාතෘකාව විස්තරාත්මකව බෙදා දැක්වීමෙන් ද, නෙය්‍ය පුද්ගලයාට මේ සූත්‍රයම සජ්ඣායනා කරමින්, විමසමින්, යෝනිසෝ මනසිකාරය කරමින් හා කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරමින් ද රහත් විය හැක. පදපරම පුද්ගලයාට මේ සූත්‍රය අනාගතයෙහි වාසනා ගුණයක් වනු ඇත. මෙලෙස සියල්ලන්ටම වන උපකාරය දැන බුදුරජාණන් වහන්සේ මහාමේරු පර්වතය එසවන්නාක් මෙන්, අහස පතුරුවන්නාක් මෙන් සහ සක්වළ පර්වතය පලඹවන්නාක් මෙන් වූ මහා උත්සාහයකින් 'මහණෙනි, එය මෙසේය' යනාදී වශයෙන් මේ ආසීවිසෝපම සූත්‍රය ආරම්භ කළ සේක.

တတ္ထ စတ္တာရော အာသီဝိသာတိ ကဋ္ဌမုခေါ, ပူတိမုခေါ, အဂ္ဂိမုခေါ, သတ္ထမုခေါတိ ဣမေ စတ္တာရော. တေသု ကဋ္ဌမုခေန ဒဋ္ဌဿ သကလသရီရံ သုက္ခကဋ္ဌံ ဝိယ ထဒ္ဓံ ဟောတိ, သန္ဓိပဗ္ဗေသု အဓိမတ္တံ အယသူလသမပ္ပိတံ ဝိယ တိဋ္ဌတိ. ပူတိမုခေန ဒဋ္ဌဿ ပက္ကပူတိပနသံ ဝိယ ဝိပုဗ္ဗကဘာဝံ အာပဇ္ဇိတွာ ပဂ္ဃရတိ[Pg.53], စင်္ဂဝါရေ ပက္ခိတ္တဥဒကံ ဝိယ ဟောတိ. အဂ္ဂိမုခေန ဒဋ္ဌဿ သကလသရီရံ ဈာယိတွာ ဘသ္မမုဋ္ဌိ ဝိယ ထုသမုဋ္ဌိ ဝိယ စ ဝိပ္ပကိရီယတိ. သတ္တမုခေန ဒဋ္ဌဿ သကလသရီရံ ဘိဇ္ဇတိ, အသနိပါတဋ္ဌာနံ ဝိယ မဟာနိခါဒနေန ခတသန္ဓိမုခံ ဝိယ စ ဟောတိ. ဧဝံ ဝိသဝသေန ဝိဘတ္တာ စတ္တာရော အာသီဝိသာ.

එහි 'සතර ආසීවිසයෝ' යනු කට්ඨමුඛ, පූතිමුඛ, අග්ගිමුඛ සහ සත්ථමුඛ යන සතර දෙනාය. ඔවුන් අතරින් කට්ඨමුඛ සර්පයා දෂ්ට කළ තැනැත්තාගේ මුළු ශරීරයම වියළි ලී කැබැල්ලක් සේ තද වෙයි. සන්ධිස්ථානවල අතිශය වේදනාව යකඩ හුලකින් ඇන්නාක් මෙන් පවතියි. පූතිමුඛ සර්පයා දෂ්ට කළ තැනැත්තාගේ මුළු සිරුර ඉදුණු කුණු වූ කොස් ගෙඩියක් මෙන් සැරව බවට පත්ව වැගිරෙයි; එය පෙරහනකට දැමූ ජලය මෙන් වෙයි. අග්ගිමුඛ සර්පයා දෂ්ට කළ තැනැත්තාගේ මුළු සිරුර දැවී අළු මිටක් මෙන් හෝ දහයියා මිටක් මෙන් විසිරී යයි. සත්ථමුඛ සර්පයා දෂ්ට කළ තැනැත්තාගේ මුළු සිරුර කැඩී බිඳී යයි; එය අකුණු පහරක් වැදුණු තැනක් මෙන් හෝ මහා වෑයකින් සන්ධිස්ථාන කපා දැමුවාක් මෙන් වෙයි. මෙසේ විෂ අනුව සතර වැදෑරුම් ආසීවිසයෝ වෙති.

ဝိသဝေဂဝိကာရေန ပနေတေ သောဠသ ဟောန္တိ. ကဋ္ဌမုခေါ ဟိ ဒဋ္ဌဝိသော, ဒိဋ္ဌဝိသော, ဖုဋ္ဌဝိသော, ဝါတဝိသောတိ စတုဗ္ဗိဓော ဟောတိ. တေန ဟိ ဒဋ္ဌမ္ပိ ဒိဋ္ဌမ္ပိ ဖုဋ္ဌမ္ပိ တဿ ဝါတေန ပဟဋမ္ပိ သရီရံ ဝုတ္တပ္ပကာရေန ထဒ္ဓံ ဟောတိ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယောတိ. ဧဝံ ဝိသဝေဂဝိကာရဝသေန သောဠသ ဟောန္တိ.

විෂ වේගයේ වෙනස්කම් අනුව මොවුන් දහසය දෙනෙකු වෙති. කට්ඨමුඛ සර්පයා දෂ්ට කිරීමෙන් විෂ වන (දට්ඨවිස), බැලීමෙන් විෂ වන (දිට්ඨවිස), ස්පර්ශයෙන් විෂ වන (ඵුට්ඨවිස) සහ වාතයෙන් විෂ වන (වාතවිස) යයි සිව්වැදෑරුම් වේ. ඔහු දෂ්ට කළත්, බැලුවත්, ස්පර්ශ කළත්, ඔහුගේ නාස් හුළඟ වැදුණත් ශරීරය ඉහත කී පරිදි තද වෙයි. ඉතිරි සර්පයන් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මෙසේ විෂ වේගයේ වෙනස්කම් අනුව දහසය දෙනෙකු වෙති.

ပုန ပုဂ္ဂလပဏ္ဏတ္တိဝသေန စတုသဋ္ဌိ ဟောန္တိ. ကထံ? ကဋ္ဌမုခေသု တာဝ ဒဋ္ဌဝိသော စ အာဂတဝိသော နော ဃောရဝိသော, ဃောရဝိသော နော အာဂတဝိသော, အာဂတဝိသော စေဝ ဃောရဝိသော စ, နေဝါဂတဝိသော န ဃောရဝိသောတိ စတုဗ္ဗိဓော ဟောတိ. တတ္ထ ယဿ ဝိသံ သမ္ပဇ္ဇလိတတိဏုက္ကာယ အဂ္ဂိ ဝိယ သီဃံ အဘိရုဟိတွာ အက္ခီနိ ဂဟေတွာ ခန္ဓံ ဂဟေတွာ သီသံ ဂဟေတွာ ဌိတန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ မဏိသပ္ပာဒီနံ ဝိသံ ဝိယ, မန္တံ ပန ပရိဝတ္တေတွာ ကဏ္ဏဝါတံ ဒတွာ ဒဏ္ဍကေန ပဟဋမတ္တေ ဩတရိတွာ ဒဋ္ဌဋ္ဌာနေယေဝ တိဋ္ဌတိ, အယံ အာဂတဝိသော နော ဃောရဝိသော နာမ. ယဿ ပန ဝိသံ သဏိကံ အဘိရုဟတိ, အာရုဠှာရုဠှဋ္ဌာနေ ပန အယံ သီတဥဒကံ ဝိယ ဟောတိ ဥဒကသပ္ပာဒီနံ ဝိသံ ဝိယ, ဒွါဒသဝဿစ္စယေနာပိ ကဏ္ဏပိဋ္ဌိခန္ဓပိဋ္ဌိကာဒီသု ဂဏ္ဍပိဠကာဒိဝသေန ပညာယတိ, မန္တပရိဝတ္တနာဒီသု စ ကယိရမာနာသု သီဃံ န ဩတရတိ, အယံ ဃောရဝိသော နော အာဂတဝိသော နာမ. ယဿ ပန ဝိသံ သီဃံ အဘိရုဟတိ, န သီဃံ ဩတရတိ အနေဠကသပ္ပာဒီနံ ဝိသံ ဝိယ, အယံ အာဂတဝိသော စေဝ ဃောရဝိသော စ. ယဿ ပန ဝိသံ မန္ဒံ ဟောတိ, ဩတာရိယမာနမ္ပိ သုခေနေဝ ဩတရတိ နီလသပ္ပဓမ္မနိသပ္ပာဒီနံ ဝိသံ ဝိယ, အယံ နေဝါဂတဝိသော န ဃောရဝိသော နာမ. ဣမိနာ ဥပါယေန ကဋ္ဌမုခေ ဒဋ္ဌဝိသာဒယော ပူတိမုခါဒီသု စ ဒဋ္ဌဝိသာဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာတိ. ဧဝံ ပုဂ္ဂလပဏ္ဏတ္တိဝသေန စတုသဋ္ဌိ.

නැවත පුද්ගල ප්‍රඥප්ති වශයෙන් සැට හතර දෙනෙකු (64) වෙති. ඒ කෙසේද? කට්ඨමුඛයන් අතර පළමුව දට්ඨවිස සර්පයා; ඉක්මනින් විෂ නගින නමුත් දරුණු විෂ නොවන (ආගතවිස නොඝෝරවිස), දරුණු විෂ වුවද ඉක්මනින් විෂ නොනගින (ඝෝරවිස නොආගතවිස), ඉක්මනින් විෂ නගින මෙන්ම දරුණු විෂ ද වන (ආගතවිස මෙන්ම ඝෝරවිස), ඉක්මනින් විෂ නොනගින මෙන්ම දරුණු විෂ ද නොවන (ආගතවිසත් නොවන ඝෝරවිසත් නොවන) යනුවෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ. එහි යමෙකුගේ විෂ ඇවිළී ගිය පිදුරු හුලක ගින්නක් මෙන් වේගයෙන් ඉහළට නැග, ඇස් අල්ලාගෙන, උරහිස් අල්ලාගෙන, හිස අල්ලාගෙන පවතියි කියා කිව හැකි නම්, එය මිණි සර්පයන්ගේ විෂ මෙනි. එහෙත් මන්ත්‍ර ජප කර කන්වලට පිඹ, ලී කැබැල්ලකින් තට්ටු කළ පමණින් විෂ බැස දෂ්ට කළ තැනම පවතියි නම්, ඔහු 'ආගතවිස නොඝෝරවිස' නම් වේ. යමෙකුගේ විෂ සෙමින් නැගෙයි ද, එහෙත් නැගුණු නැගුණු තැන සිසිල් පැන් මෙන් දැනෙයි නම් (දියබරියන්ගේ විෂ මෙන්), දොළොස් වසරක් ගිය පසුත් කන් පිටුපස, කරපිටුපස ආදී තැන්වල ගෙඩි හෝ බිබිලි මතු වේ නම්, මන්ත්‍ර ජප කළත් ඉක්මනින් විෂ නොබසී නම්, ඔහු 'ඝෝරවිස නොආගතවිස' නම් වේ. යමෙකුගේ විෂ වේගයෙන් නගියි ද, ඉක්මනින් නොබසී ද (පිඹුරන්ගේ විෂ මෙන්), ඔහු 'ආගතවිස මෙන්ම ඝෝරවිස' වේ. යමෙකුගේ විෂ මද වේ ද, පහත හෙළන විට පහසුවෙන් බසී ද (පළා පොළඟුන් හෝ ගැරඬියන්ගේ විෂ මෙන්), ඔහු 'ආගතවිසත් නොවන ඝෝරවිසත් නොවන' නම වේ. මේ ක්‍රමයෙන් කට්ඨමුඛ සර්පයාගේ දට්ඨවිස ආදීන් ද, පූතිමුඛ ආදීන්ගේ දට්ඨවිස ආදීන් ද දත යුතුය. මෙසේ පුද්ගල ප්‍රඥප්ති වශයෙන් සැට හතරකි.

တေသု [Pg.54] ‘‘အဏ္ဍဇာ နာဂါ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၃.၃၄၂-၃၄၄) ယောနိဝသေန ဧကေကံ စတုဓာ ဝိဘဇိတွာ ဆပဏ္ဏာသာဓိကာနိ ဒွေ သတာနိ ဟောန္တိ. တေ ဇလဇာထလဇာတိ ဒွိဂုဏိတာ ဒွါဒသာဓိကာနိ ပဉ္စသတာနိ ဟောန္တိ, တေ ကာမရူပအကာမရူပါနံ ဝသေန ဒွိဂုဏိတာ စတုဝီသာဓိကသဟဿသင်္ခါ ဟောန္တိ. ပုန ဂတမဂ္ဂဿ ပဋိလောမတော သံခိပ္ပမာနာ ကဋ္ဌမုခါဒိဝသေန စတ္တာရောဝ ဟောန္တီတိ. တေ သန္ဓာယ ဘဂဝါ ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, စတ္တာရော အာသီဝိသာ’’တိ အာဟ. ကုလဝသေန ဟိ ဧတေ ဂဟိတာ.

ඔවුන් අතර 'අණ්ඩජ නාගයෝ' යනාදී වශයෙන් යෝනි (උපත) අනුව එකිනෙකා සිවු වැදෑරුම් ලෙස බෙදූ විට දෙසිය පනස් හයක් (256) වෙති. ඔවුන් ජලජ හා තලජ වශයෙන් දෙගුණ කළ විට පන්සිය දොළහක් (512) වෙති. ඔවුන් කැමති රූප මවාගත හැකි හා නොහැකි (කාමරූප-අකාමරූප) වශයෙන් දෙගුණ කළ විට එක්දහස් විසිහතරක් (1024) වෙති. නැවත ආ මගට ප්‍රතිලෝමව සංක්ෂේප කළ විට කට්ඨමුඛාදී වශයෙන් සතර දෙනෙක්ම වෙති. බුදුරජාණන් වහන්සේ 'මහණෙනි, සතර ආසීවිසයෝ' යයි වදාළේ ඔවුන් අරමුණු කරගෙනය. මොවුන් ගනු ලැබුවේ කුල (වර්ග) වශයෙනි.

တတ္ထ အာသီဝိသာတိ အာသိတ္တဝိသာတိပိ အာသီဝိသာ, အသိတဝိသာတိပိ အာသီဝိသာ, အသိသဒိသဝိသာတိပိ အာသီဝိသာ. အာသိတ္တဝိသာတိ သကလကာယေ အာသိဉ္စိတွာ ဝိယ ဌပိတဝိသာ, ပရဿ စ အတ္တနော သရီရေ စ အာသိဉ္စနဝိသာတိ အတ္ထော. အသိတဝိသာတိ ယံ ယံ ဧတေဟိ အသိတံ ဟောတိ ပရိဘုတ္တံ, တံ တံ ဝိသမေဝ သမ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ အသိတံ ဝိသံ ဟောတိ ဧတေသန္တိ အာသီဝိသာ. အသိသဒိသဝိသာတိ အသိဝိယ တိခိဏံ ပရမမ္မစ္ဆေဒနသမတ္ထံ ဝိသံ ဧတေသန္တိ အာသီဝိသာတိ ဧဝမေတ္ထ ဝစနတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥဂ္ဂတေဇာတိ ဥဂ္ဂတတေဇာ ဗလဝတေဇာ. ဃောရဝိသာတိ ဒုန္နိမ္မဒ္ဒနဝိသာ.

එහි 'ආසීවිස' යනු: (1) ආසිත්තවිස - සිරුර පුරා විෂ වත්කළාක් මෙන් පවතින බැවින් ද, අනුන්ගේ හා තමාගේ සිරුරෙහි විෂ වත්කරන බැවින් ද ආසීවිස නම් වේ. (2) අසිතවිස - මොවුන් අනුභව කරන යම් ආහාරයක් වේ ද, එය විෂ බවටම පත්වෙයි. එබැවින් අනුභව කළ දෑ (අසිත) විෂ වන බැවින් ආසීවිස නම් වේ. (3) අසිසදිසවිස - කඩුවක් මෙන් තියුණු වූ ද, අතිශයින් සිඳලීමට සමත් වූ ද විෂ මොවුන්ට ඇති බැවින් ආසීවිස නම් වේ. මෙලෙස මෙහි පද නිරුක්තිය දත යුතුය. 'උග්ගතේජා' යනු තියුණු තේජසක් ඇති, බලවත් තේජසක් ඇති යන්නයි. 'ඝෝරවිසා' යනු මන්ත්‍ර ඖෂධවලින් මැඩපැවැත්වීමට අපහසු විෂ ඇති යන්නයි.

ဧဝံ ဝဒေယျုန္တိ ပဋိဇဂ္ဂါပနတ္ထံ ဧဝံ ဝဒေယျုံ. ရာဇာနော ဟိ အာသီဝိသေ ဂါဟာပေတွာ – ‘‘တထာရူပေ စောရေ ဝါ ဧတေဟိ ဍံသာပေတွာ မာရေဿာမ, နဂရူပရောဓကာလေ ပရသေနာယ ဝါ တံ ခိပိဿာမ, ပရဗလံ နိမ္မဒ္ဒေတုံ အသက္ကောန္တာ သုဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဝရသယနံ အာရုယှ ဧတေဟိ အတ္တာနံ ဍံသာပေတွာ သတ္တူနံ ဝသံ အနာဂစ္ဆန္တာ အတ္တနော ရုစိယာ မရိဿာမာ’’တိ အာသီဝိသေ ဇဂ္ဂါပေန္တိ. တေ ယံ စောရံ သဟသာဝ မာရေတုံ န ဣစ္ဆန္တိ, ‘‘ဧဝမေတေ ဒီဃရတ္တံ ဒုက္ခပ္ပတ္တော ဟုတွာ မရိဿန္တီ’’တိ ဣစ္ဆန္တာ တံ ပုရိသံ ဧဝံ ဝဒန္တိ ဣမေ တေ အမ္ဘော ပုရိသ စတ္တာရော အာသီဝိသာတိ.

එසේ පවසන්නාහු යනු - පෝෂණය කරනු පිණිස මෙසේ පැවසිය යුතු ය. රජවරු දරුණු විෂ සහිත සර්පයන් අල්ලාගෙන - 'මෙවැනි අපරාධකාරී සොරුන් ලවා මුන් ලවා දෂ්ට කරවා මරන්නෙමු, නගරය වටලන අවස්ථාවල සතුරු සේනාවන් වෙත මුන් මුදා හරින්නෙමු, සතුරු බලමුළු මර්දනය කිරීමට නොහැකි වුවහොත් ප්‍රණීත භෝජන අනුභව කොට උතුම් යහනකට නැගී මුන් ලවා අපටම දෂ්ට කරවාගෙන සතුරන්ට යටත් නොවී අපගේ කැමැත්තෙන්ම මිය යන්නෙමු' යි සිතා සර්පයන් ඇති කරති. යම් සොරෙකු වහාම මැරීමට අකමැති වූ විට 'මොහු බොහෝ කල් දුක් විඳ මිය යේවා' යි පතමින් ඒ පුරුෂයාට මෙසේ පවසති; 'එම්බා පුරුෂය, මේ තා හට සර්පයන් සතර දෙනෙකි' යනුවෙනි.

တတ္ထ ကာလေန ကာလန္တိ ကာလေ ကာလေ. သံဝေသေတဗ္ဗာတိ နိပဇ္ဇာပေတဗ္ဗာ. အညတရော ဝါ အညတရော ဝါတိ ကဋ္ဌမုခါဒီသု ယော ကောစိ. ယံ တေ အမ္ဘော ပုရိသ ကရဏီယံ, တံ ကရောဟီတိ ဣဒံ အတ္ထစရကဿ ဝစနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တဿ ကိရ ပုရိသဿ ဧဝံ အာသီဝိသေ ပဋိပါဒေတွာ ‘အယံ ဝေါ ဥပဋ္ဌာကော’တိ စတူသု ပေဠာသု ဌပိတာနံ အာသီဝိသာနံ အာရောစေန္တိ. အထေကော နိက္ခမိတွာ အာဂမ္မ တဿ ပုရိသဿ ဒက္ခိဏပါဒါနုသာရေန အဘိရုဟိတွာ [Pg.55] ဒက္ခိဏဟတ္ထံ မဏိဗန္ဓတော ပဋ္ဌာယ ဝေဌေတွာ ဒက္ခိဏကဏ္ဏသောတမူလေ ဖဏံ ကတွာ သုသူတိ ကရောန္တော နိပဇ္ဇိ. အပရော ဝါမပါဒါနုသာရေန အဘိရုဟိတွာ တထေဝ ဝါမဟတ္ထံ ဝေဌေတွာ ဝါမကဏ္ဏသောတမူလေ ဖဏံ ကတွာ သုသူတိ ကရောန္တော နိပဇ္ဇိ, တတိယော နိက္ခမိတွာ အဘိမုခံ အဘိရုဟိတွာ ကုစ္ဆိံ ဝေဌေတွာ ဂလဝါဋကမူလေ ဖဏံ ကတွာ သုသူတိ ကရောန္တော နိပဇ္ဇိ, စတုတ္ထော ပိဋ္ဌိဘာဂေန အဘိရုဟိတွာ ဂီဝံ ဝေဌေတွာ ဥပရိမုဒ္ဓနိ ဖဏံ ဌပေတွာ သုသူတိ ကရောန္တော နိပဇ္ဇိ.

එහි 'කාලෙන කාලං' යනු කලින් කලට යන්නයි. 'සංවේසෙතබ්බා' යනු සැතපවිය යුතු ය යන්නයි. 'අඤ්ඤතරෝ වා අඤ්ඤතරෝ වා' යනු කටුමුඛ ආදී සර්පයන් අතරින් කවරෙකු හෝ වේවා යන්නයි. 'එම්බා පුරුෂය, තා විසින් කළ යුතු යමක් වේ නම් එය කරව' යන්න අර්ථචරයෙකුගේ (හිතවතෙකුගේ) වචනයක් ලෙස දත යුතු ය. ඒ පුරුෂයාට මෙසේ සර්පයන් භාර දී 'මොහු නුඹලාගේ උපස්ථායකයා ය' යි පෙට්ටි සතරක සිටින සර්පයන්ට පවසති. එවිට එක් සර්පයෙක් පිටතට පැමිණ ඒ පුරුෂයාගේ දකුණු පය දිගේ ඉහළට නැග, මැණික්කටුවෙන් පටන්ගෙන දකුණු අත වෙළාගෙන දකුණු කන් සිදුර අසල පෙනය තබා 'සූ සූ' හඬ නගමින් වැතිර ගත්තේ ය. තවකෙක් වම් පය දිගේ නැග එලෙසම වම් අත වෙළාගෙන වම් කන් සිදුර අසල පෙනය තබා 'සූ සූ' හඬ නගමින් වැතිර ගත්තේ ය. තුන්වැන්නා ඉදිරිපසින් නැග බඩ වෙළාගෙන උගුරු දණ්ඩ අසල පෙනය තබා 'සූ සූ' හඬ නගමින් වැතිර ගත්තේ ය. හතරවැන්නා පිටුපසින් නැග බෙල්ල වෙළාගෙන හිස මුදුනේ පෙනය තබා 'සූ සූ' හඬ නගමින් වැතිර ගත්තේ ය.

ဧဝံ စတူသု အာသီဝိသေသု သရီရဋ္ဌကေသုယေဝ ဇာတေသု ဧကော တဿ ပုရိသဿ အတ္ထစရကပုရိသော တံ ဒိသွာ ‘‘ကိံ တေ, ဘော ပုရိသ, လဒ္ဓ’’န္တိ, ပုစ္ဆိ. တတော တေန ‘‘ဣမေ မေ, ဘော, ဟတ္ထေသု ဟတ္ထကဋကံ ဝိယ ဗာဟာသု ကေယူရံ ဝိယ ကုစ္ဆိမှိ ကုစ္ဆိဝေဌနသာဋကော ဝိယ ကဏ္ဏေသု ကဏ္ဏစူဠိကာ ဝိယ ဂလေ မုတ္တာဝလိယော ဝိယ သီသေ သီသပသာဓနံ ဝိယ ကေစိ အလင်္ကာရဝိသေသာ ရညာ ဒိန္နာ’’တိ ဝုတ္တေ သော အာဟ – ‘‘ဘော အန္ဓဗာလ, မာ ဧဝံ မညိတ္ထ ‘ရညာ မေ တုဋ္ဌေနေတံ ပသာဓနံ ဒိန္န’န္တိ. တွံ ရညော အာဂုစာရီ စောရော, ဣမေ စ စတ္တာရော အာသီဝိသာ ဒုရုပဋ္ဌာဟာ ဒုပ္ပဋိဇဂ္ဂိယာ, ဧကသ္မိံ ဥဋ္ဌာတုကာမေ ဧကော နှာယိတုကာမော ဟောတိ, ဧကသ္မိံ နှာယိတုကာမေ ဧကော ဘုဉ္ဇိတုကာမော, ဧကသ္မိံ ဘုဉ္ဇိတုကာမေ ဧကော နိပဇ္ဇိတုကာမော. တေသု ယဿေဝ ဣစ္ဆာ န ပူရတိ, သော တတ္ထေဝ ဍံသိတွာ မာရေတီ’’တိ. အတ္ထိ ပန, ဘော, ဧဝံ သန္တေ ကောစိ သောတ္ထိမဂ္ဂေါတိ? အာမ, ရာဇပုရိသာနံ ဝိက္ခိတ္တဘာဝံ ဉတွာ ပလာယနံ သောတ္ထိဘာဝေါတိ ဝတွာ ‘‘ယံ တေ ကရဏီယံ, တံ ကရောဟီ’’တိ ဝဒေယျ.

මෙසේ සර්පයන් සතර දෙනා ශරීරය මතම රැඳී සිටියදී, ඒ පුරුෂයාගේ යහපත කැමති එක් හිතවතෙකු ඔහුව දැක 'පින්වත, තා හට කුමක් ලැබුණේ දැ' යි ඇසීය. එවිට ඔහු 'පින්වත, රජතුමා විසින් මට අත්වල වළලු මෙන් ද, බාහුවල රන් අබරණ මෙන් ද, බඩෙහි උදර බන්ධන වස්ත්‍රයක් මෙන් ද, කන්වල කන් ආභරණ මෙන් ද, ගෙලෙහි මුතු මාලයක් මෙන් ද, හිසෙහි හිස් පළඳනාවක් මෙන් ද වූ මේ විශේෂ ආභරණ කිහිපයක් ලබා දී ඇතැ' යි පැවසූ විට ඔහු මෙසේ කීවේ ය - 'එම්බා අන්ධ බාලය, රජතුමා මා කෙරෙහි පැහැදී මේ ආභරණ දුන්නේ යැයි එසේ නොසිතව. තා රජුට වරද කළ සොරෙකි. මේ සර්පයන් සතර දෙනා උපස්ථාන කිරීමට හා රැකබලා ගැනීමට ඉතා අපහසු ය. එකෙකු නැගී සිටීමට කැමති වූ විට අනෙකා ස්නානය කිරීමට කැමති වෙයි. එකෙකු ස්නානය කිරීමට කැමති වූ විට අනෙකා අනුභව කිරීමට ද, එකෙකු අනුභව කිරීමට කැමති වූ විට අනෙකා සැතපීමට ද කැමති වෙයි. ඔවුන් අතරින් යමෙකුගේ කැමැත්ත ඉටු නොවන්නේ ද, ඔහු එතැනදීම දෂ්ට කොට මරා දමන්නේ ය' යනුවෙනි. 'පින්වත, එසේ නම් මෙයින් මිදීමට කිසියම් සෙත් මගක් තිබේ ද?' 'එසේ ය, රාජ පුරුෂයන්ගේ අවධානය ගිලිහී ඇති බව දැන පලායාම සෙතට කරුණකි' යි පවසා 'තා කළ යුතු දෙය කරව' යි කීවේ ය.

တံ သုတွာ ဣတရော စတုန္နံ အာသီဝိသာနံ ပမာဒက္ခဏံ ရာဇပုရိသေဟိ စ ပဝိဝိတ္တံ ဒိသွာ, ဝါမဟတ္ထေန ဒက္ခိဏဟတ္ထံ ဝေဌေတွာ, ဒက္ခိဏကဏ္ဏစူဠိကာယ ဖဏံ ဌပေတွာ, သယိတာသီဝိသဿ သရီရံ ပရိမဇ္ဇန္တော ဝိယ သဏိကံ တံ အပနေတွာ, ဧတေနေဝ ဥပါယေန သေသေပိ အပနေတွာ တေသံ ဘီတော ပလာယေယျ. အထ နံ တေ အာသီဝိသာ ‘‘အယံ အမှာကံ ရညာ ဥပဋ္ဌာကော ဒိန္နော’’တိ အနုဗန္ဓမာနာ အာဂစ္ဆေယျုံ. ဣဒံ သန္ဓာယ အထ ခေါ သော, ဘိက္ခဝေ, ပုရိသော ဘီတော စတုန္နံ အာသီဝိသာနံ…ပေ… ပလာယေထာတိ ဝုတ္တံ.

එය ඇසූ අනෙක් තැනැත්තා සර්පයන් සතර දෙනාගේ නොසැලකිලිමත් මොහොතක් සහ රාජ පුරුෂයන්ගෙන් තොර බව දැක, වම් අතින් දකුණු අත වෙළාගෙන, දකුණු කන් පළඳනාව මත පෙනය තබා නිදා සිටින සර්පයාගේ ශරීරය පිරිමදින්නාක් මෙන් සෙමින් ඌව ඉවත් කළේ ය. එම උපක්‍රමයෙන්ම සෙසු සර්පයන් ද ඉවත් කොට ඔවුන්ට බියෙන් පලා ගියේ ය. එකල්හි 'මොහු රජතුමා විසින් අපට ලබා දුන් උපස්ථායකයා ය' යි පවසමින් ඒ සර්පයෝ ඔහු පසුපස ලුහුබැඳ ආහ. මෙය අරභයා 'මහණෙනි, එකල්හි ඒ පුරුෂයා බියපත් ව සර්පයන් සතර දෙනාගෙන් ...පෙ... පලා යන්නේ ය' යි වදාරන ලදී.

တသ္မိံ ပန ပုရိသေ ဧဝံ အာဂတမဂ္ဂံ ဩလောကေတွာ ဩလောကေတွာ ပလာယန္တေ ရာဇာ ‘‘ပလာတော သော ပုရိသော’’တိ သုတွာ ‘‘ကော နု ခေါ တံ အနုဗန္ဓိတွာ ဃာတေတုံ သက္ခိဿတီ’’တိ ဝိစိနန္တော တဿေဝ ပစ္စတ္ထိကေ ပဉ္စ [Pg.56] ဇနေ လဘိတွာ ‘‘ဂစ္ဆထ နံ အနုဗန္ဓိတွာ ဃာတေထာ’’တိ ပေသေယျ. အထဿ အတ္ထစရာ ပုရိသာ တံ ပဝတ္တိံ ဉတွာ အာရောစေယျုံ. သော ဘိယျောသောမတ္တာယ ဘီတော ပလာယေထ. ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ တမေနံ ဧဝံ ဝဒေယျုန္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ඒ පුරුෂයා මෙසේ පැමිණි මග දෙස නැවත නැවත බලමින් පලා යද්දී, 'ඒ පුරුෂයා පලා ගියේ ය' යි අසා, 'ඔහු ලුහුබැඳ ගොස් මරා දැමීමට කවුරුන් සමත් වේ දැ' යි සොයන රජු, ඒ පුරුෂයාගේම සතුරන් පස් දෙනෙකු ලබාගෙන 'ගොස් ඔහුව ලුහුබැඳ මරා දමව්' යි පිටත් කර හැරියේ ය. එකල්හි ඔහුගේ හිතවත් පුරුෂයෝ ඒ පුවත දැන ඔහුට දන්වා සිටියහ. ඔහු ඉන් පෙරටත් වඩා බියපත් ව පලා ගියේ ය. මේ අර්ථය අරභයා 'ඔහුට මෙසේ කියන්නාහු ය' යනාදිය වදාරන ලදී.

ဆဋ္ဌော အန္တရစရော ဝဓကောတိ ‘‘ပဌမံ အာသီဝိသေဟိ အနုဗဒ္ဓေါ ဣတော စိတော စ တေ ဝဉ္စေန္တော ပလာယိ, ဣဒါနိ ပဉ္စဟိ ပစ္စတ္ထိကေဟိ အနုဗဒ္ဓေါ သုဋ္ဌုတရံ ပလာယတိ, န သက္ကာ သော ဧဝံ ဂဟေတုံ, ဥပလာဠနာယ ပန သက္ကာ, တသ္မာ ဒဟရကာလတော ပဋ္ဌာယ ဧကတော ခါဒိတွာ စ ပိဝိတွာ စ သန္ထဝံ အန္တရစရံ ဝဓကမဿ ပေသေထာ’’တိ အမစ္စေဟိ ဝုတ္တေန ရညာ ပရိယေသိတွာ ပေသိတော အန္တရစရော ဝဓကော.

'හයවන අන්තරචර වධකයා' යනු - පළමුව සර්පයන් විසින් ලුහුබඳිනු ලැබූ ඔහු ඒ සර්පයන් රවටමින් මෙහා මෙහා පලා ගියේ ය. දැන් සතුරන් පස් දෙනෙකු විසින් ලුහුබඳිනු ලබන ඔහු වඩාත් වේගයෙන් පලා යයි. ඔහුව එසේ අල්ලා ගත නොහැකි ය, නමුත් රැවටීමෙන් අල්ලා ගත හැකි ය. එබැවින් කුඩා කල පටන් එකට කා බී මිතුරුකම් ඇති, ඔහුගේ ඇතුළාන්තය දන්නා වධකයෙකු ඔහු වෙත යවන්නැ' යි අමාත්‍යයන් විසින් කියන ලදුව, රජු විසින් සොයා යවන ලද අන්තරචර වධකයා ය.

သော ပဿေယျ သုညံ ဂါမန္တိ နိဝတ္တိတွာ ဩလောကေန္တော ပဒံ ဃာယိတွာ ဃာယိတွာ ဝေဂေနာဂစ္ဆန္တေ စတ္တာရော အာသီဝိသေ ပဉ္စ ဝဓကေ ပစ္စတ္ထိကေ ဆဋ္ဌဉ္စ အန္တရစရံ ဝဓကံ ‘‘နိဝတ္တ ဘော, မာ ပလာယိ, ပုတ္တဒါရေန သဒ္ဓိံ ကာမေ ပရိဘုဉ္ဇန္တော သုခံ ဝသိဿသီ’’တိ ဝတွာ အာဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ, ဘိယျောသောမတ္တာယ ယေန ဝါ တေန ဝါ ပလာယန္တော ပစ္စန္တရဋ္ဌေ အဘိမုခဂတံ ဧကံ ဆကုဋိကံ သုညံ ဂါမံ ပဿေယျ. ရိတ္တကညေဝ ပဝိသေယျာတိ ဓနဓညမဉ္စပီဌာဒီဟိ ဝိရဟိတတ္တာ ရိတ္တကညေဝ ပဝိသေယျ. တုစ္ဆကံ သုညကန္တိ ဧတဿေဝ ဝေဝစနံ. ပရိမသေယျာတိ ‘‘သစေ ပါနီယံ ဘဝိဿတိ, ပိဝိဿာမိ, သစေ ဘတ္တံ ဘဝိဿတိ, ဘုဉ္ဇိဿာမီ’’တိ ဘာဇနံ ဝိဝရိတွာ ဟတ္ထံ အန္တော ပဝေသေတွာ ပရိမသေယျ.

'ඔහු ශූන්‍ය ග්‍රාමයක් දකින්නේ ය' යනු - පලා යන ඔහු හැරී බලද්දී පා සටහන් ඉව කරමින් වේගයෙන් ලුහුබැඳ එන සර්පයන් සතර දෙනා ද, වධක සතුරන් පස් දෙනා ද, හයවන අන්තරචර වධකයා ද දැක, 'මිතුර, නවතින්න, පලා නොයන්න, අඹුදරුවන් සමග කාමභෝගී ව සුවසේ වෙසෙන්න' යි පවසමින් එන්නා දැක, පෙරටත් වඩා බියෙන් කොහේ හෝ පලා යන්නේ, ප්‍රත්‍යන්ත දේශයක හමුවූ නිවාස හයක් ඇති එක් ශූන්‍ය ග්‍රාමයක් දකින්නේ ය. 'හිස් වූවක්ම ඇතුළු වන්නේ ය' යනු ධනය, ධාන්‍ය, ඇඳ පුටු ආදියෙන් තොර බැවින් හිස් වූ ගෙයකටම ඇතුළු වන්නේ ය යන්නයි. 'තුච්ඡකං', 'සුඤ්ඤකං' යන වචන දෙකම ඒ 'රිත්තක' යන පදයටම සමාන පද වේ. 'පරිමසෙය්‍ය' යනු 'ඉදින් පැන් තිබේ නම් බොන්නෙමි, බත් තිබේ නම් අනුභව කරන්නෙමි' යන බලාපොරොත්තුවෙන් භාජන විවෘත කොට අත ඇතුළට දමා පිරික්සන්නේ ය යන්නයි.

တမေနံ ဧဝံ ဝဒေယျုန္တိ ဆန္နံ ဃရာနံ ဧကဃရေပိ ကိဉ္စိ အလဘိတွာ ဂါမမဇ္ဈေ ဧကော သန္ဒစ္ဆာယော ရုက္ခော အတ္ထိ, တတ္ထ ဝင်္ကဖလကံ အတ္ထတံ ဒိသွာ, ‘‘ဣဓ တာဝ နိသီဒိဿာမီ’’တိ ဂန္တွာ, တတ္ထ နိသိန္နံ မန္ဒမန္ဒေန ဝါတေန ဗီဇိယမာနံ တတ္တကမတ္တမ္ပိ သုခံ သန္တတော အဿာဒယမာနံ, တမေနံ ပုရိသံ ကေစိဒေဝ အတ္ထစရကာ ဗဟိ ပဝတ္တိံ ဉတွာ အာဂတာ ဧဝံ ဝဒေယျုံ. ဣဒါနိ အမ္ဘော ပုရိသာတိ အမ္ဘော, ပုရိသ, ဣဒါနိ. စောရာ ဂါမဃာတကာတိ ‘‘ယဒေဝေတ္ထ လဘိဿာမ, တံ ဂဏှိဿာမ ဝါ ဃာတေဿာမ ဝါ’’တိ အာဂတာ ဆ ဂါမဃာတကစောရာ.

"ඔවුහු ඔහුට මෙසේ කියන්නාහුය" යනු, ගෙවල් හයකින් යුත් එක් ගමක එකදු නිවසකින් හෝ කිසිවක් ලබාගත නොහැකිව, ගම මැද සිසිල් සෙවණැති එක් ගසක් තිබේ. එහි පනවන ලද අසුනක් දැක, "මෙහි මඳක් වාඩි වන්නෙමි"යි ගොස් එහි වාඩි වී, මඳ පවනින් සැලෙමින්, ඒ තාක් වූ සැපය ශාන්ත යැයි සිතා අස්වද්දමින් සිටින ඒ පුරුෂයා හට, ඔහුගේ තත්ත්වය පිටතින් දැනගත් යම් හිතවතුන් පිරිසක් අවුත් මෙසේ කියන්නාහුය. "එම්බා පුරුෂය, දැන්" යනු "එම්බා පුරුෂය, මෙකල්හි" යන්නයි. "ගම් පහරන සොරු" යනු "මෙහි යමක් ලබමු ද එය ගනිමු හෝ මරමු" යැයි සිතා පැමිණි ගම් පහරන සොරුන් හයදෙනාය.

ဥဒကဏ္ဏဝန္တိ [Pg.57] ဂမ္ဘီရံ ပုထုလံ ဥဒကံ. ဂမ္ဘီရမ္ပိ ဟိ အပုထုလံ, ပုထုလံ ဝါ အဂမ္ဘီရံ, န အဏ္ဏဝေါတိ ဝုစ္စတိ, ယမ္ပန ဂမ္ဘီရဉ္စ ပုထုလဉ္စ, တဿေဝေတံ နာမံ. သာသင်္ကံ သပ္ပဋိဘယန္တိ စတုန္နံ အာသီဝိသာနံ ပဉ္စန္နံ ဝဓကာနံ ဆဋ္ဌဿ အန္တရစရဿ ဆန္နဉ္စ ဂါမဃာတကစောရာနံ ဝသေန သာသင်္ကံ သပ္ပဋိဘယံ. ခေမံ အပ္ပဋိဘယန္တိ တေသံယေဝ အာသီဝိသာဒီနံ အဘာဝေန ခေမဉ္စ နိဗ္ဘယဉ္စ ဝိစိတြဥယျာနဝရံ ဗဟွန္နပါနံ ဒေဝနဂရသဒိသံ. န စဿ နာဝါ သန္တာရဏီတိ ‘‘ဣမာယ နာဝါယ ဩရိမတီရတော ပရတီရံ ဂမိဿန္တီ’’တိ ဧဝံ ဌပိတာ စ သန္တာရဏီ နာဝါ န ဘဝေယျ. ဥတ္တရသေတု ဝါတိ ရုက္ခသေတု-ဇင်္ဃသေတု-သကဋသေတူနံ အညတရော ဥတ္တရသေတု ဝါ န ဘဝေယျ. တိဋ္ဌတိ ဗြာဟ္မဏောတိ န ခေါ ဧသ ဗြာဟ္မဏော. ကသ္မာ နံ ဗြာဟ္မဏောတိ အာဟ? ဧတ္တကာနံ ပစ္စတ္ထိကာနံ ဗာဟိတတ္တာ, ဒေသနံ ဝါ ဝိနိဝတ္တေန္တော ဧကံ ခီဏာသဝဗြာဟ္မဏံ ဒဿေတုမ္ပိ ဧဝမာဟ.

"උදකණ්ණව" යනු ගැඹුරු වූ ද පෘථුල වූ ද ජලයයි. ගැඹුරු වුව ද පෘථුල නොවූ, හෝ පෘථුල වුව ද ගැඹුරු නොවූ ජලය "අණ්ණව" යැයි නොකියනු ලැබේ. යම් ජලයක් ගැඹුරු ද පෘථුල ද වේ ද, එයටම මේ නම යෙදේ. "සසංක සප්පටිබය" යනු සතර මහා සර්පයන්, පස් දෙනෙකු වූ වධකයන්, හයවැන්නා වූ ඇතුළත හැසිරෙන සොරෙක් සහ ගම් පහරන සොරුන් හයදෙනා නිසා ඇතිවන සැකය හා බිය සහිත බවයි. "ඛේම අප්පටිබය" යනු ඒ සර්පයාදීන්ගේ අභාවය නිසා ඇතිවන නිර්භය වූ ද සුරක්ෂිත වූ ද, විසිතුරු උද්‍යාන සහිත, බොහෝ ආහාර පාන ඇති දෙව්පුරයක් බඳු ස්ථානයයි. "සන්තාරණී නෞකාවක් නැත" යනු "මේ නෞකාවෙන් මෙතෙර සිට එතෙරට යන්නෙමු" යි තබන ලද එතෙර කරවන නෞකාවක් නැති බවයි. "උත්තර සේතු" යනු රුක් සේතු, ජංඝ සේතු හෝ ශකට සේතු යන පාලම්වලින් එකදු පාලමක් හෝ නැති බවයි. "බ්‍රාහ්මණයා සිටියි" යනු මොහු පරමාර්ථ වශයෙන් බ්‍රාහ්මණයෙක් නොවේ. කුමක් නිසා ඔහුට බ්‍රාහ්මණ යැයි කීවේ ද? මෙපමණ වූ සතුරන් බැහැර කළ හෙයින් ඔහුට බ්‍රාහ්මණ යැයි කීහ. නැතහොත් දේශනාව නිමවමින් එක් රහත් බ්‍රාහ්මණයෙකු දැක්වීමට ද මෙසේ වදාළහ.

တသ္မိံ ပန ဧဝံ ဥတ္တိဏ္ဏေ စတ္တာရော အာသီဝိသာ ‘‘န လဒ္ဓေါ ဝတာသိ အမှေဟိ, အဇ္ဇ တေ မုရုမုရာယ ဇီဝိတံ ခါဒိတွာ ဆဍ္ဍေယျာမ’’. ပဉ္စ ပစ္စတ္ထိကာ ‘‘န လဒ္ဓေါ ဝတာသိ အမှေဟိ, အဇ္ဇ တေ ပရိဝါရေတွာ အင်္ဂမင်္ဂါနိ ဆိန္ဒိတွာ ရညော သန္တိကံ ဂတာ သတံ ဝါ သဟဿံ ဝါ လဘေယျာမ’’. ဆဋ္ဌော အန္တရစရော ‘‘န လဒ္ဓေါ ဝတာသိ မယာ, အဇ္ဇ တေ ဖလိကဝဏ္ဏေန အသိနာ သီသံ ဆိန္ဒိတွာ, သေနာပတိဋ္ဌာနံ လဘိတွာ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝေယျံ’’. ဆ စောရာ ‘‘န လဒ္ဓေါ ဝတာသိ အမှေဟိ, အဇ္ဇ တေ ဝိဝိဓာနိ ကမ္မကာရဏာနိ ကာရေတွာ ဗဟုဓနံ အာဟရာပေဿာမာ’’တိ စိန္တေတွာ, ဥဒကဏ္ဏဝံ ဩတရိတုံ အသက္ကောန္တာ ရညော အာဏာယ ကောပိတတ္တာ ပရတော ဂန္တုမ္ပိ အဝိသဟန္တာ တတ္ထေဝ သုဿိတွာ မရေယျုံ.

ඔහු එසේ එතෙර වූ කල්හි, සර්පයන් සතර දෙනා "අපට මොහු හමු නොවීය, අද මොහුගේ ජීවිතය කැබලි කර කා දමන්නට තිබුණි" යැයි සිතති. සතුරන් පස්දෙනා "අපට මොහු හමු නොවීය, අද මොහු වට කර අවයව කපා රජු වෙත ගොස් සියයක් හෝ දහසක් තෑගි ලබන්නට තිබුණි" යැයි සිතති. හයවන ඇතුළත හැසිරෙන සොරා "මට මොහු හමු නොවීය, අද මොහුගේ හිස පළිඟු පැහැති කඩුවෙන් කපා, සේනාපති තනතුර ලබා සම්පත් අනුභව කරන්නට තිබුණි" යැයි සිතයි. සොරුන් හයදෙනා "අපට මොහු හමු නොවීය, අද මොහු ලවා විවිධ වධ බන්ධන කරවා බොහෝ ධනය ලබා ගන්නට තිබුණි" යැයි සිතා, මහා ජලය බැසීමට නොහැකිව රජුගේ අණින් කෝපයට පත්ව, ඉදිරියට යාමට නොහැකිව එහිම වියළී මියයන්නාහුය.

ဥပမာ ခေါ မျာယန္တိ ဧတ္ထ ဧဝံ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – ရာဇာ ဝိယ ဟိ ကမ္မံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ရာဇာပရာဓိကပုရိသော ဝိယ ဝဋ္ဋနိဿိတော ပုထုဇ္ဇနော. စတ္တာရော အာသီဝိသာ ဝိယ စတ္တာရိ မဟာဘူတာနိ, ရညော တဿ စတ္တာရော အာသီဝိသေ ပဋိစ္ဆာပိတကာလော ဝိယ ကမ္မုနာ ပုထုဇ္ဇနဿ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေယေဝ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ဒိန္နကာလော. ‘‘ဣမေသံ အာသီဝိသာနံ ပမာဒက္ခဏေ ရာဇပုရိသာနဉ္စ ဝိဝိတ္တက္ခဏေ နိက္ခမိတွာ ယံ တေ အမ္ဘော, ပုရိသ, ကရဏီယံ, တံ ကရောဟီ’’တိ ဝစနေန ‘‘ပလာယဿူ’’တိ ဝုတ္တကာလော ဝိယ သတ္ထာရာ ဣမဿ ဘိက္ခုနော မဟာဘူတကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေတွာ [Pg.58] ‘‘ဣမေသု စတူသု မဟာဘူတေသု နိဗ္ဗိန္ဒ ဝိရဇ္ဇ, ဧဝံ ဝဋ္ဋတော ပရိမုစ္စိဿသီ’’တိ ကထိတကာလော, တဿ ပုရိသဿ အတ္ထစရကဝစနံ သုတွာ စတုန္နံ အာသီဝိသာနံ ပမာဒက္ခဏေ ရာဇပုရိသာနဉ္စ ဝိဝိတ္တက္ခဏေ နိက္ခမိတွာ ယေန ဝါ တေန ဝါ ပလာယနံ ဝိယ ဣမဿ ဘိက္ခုနော သတ္ထု သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ လဘိတွာ မဟာဘူတာသီဝိသေဟိ ပရိမုစ္စနတ္ထာယ ဉာဏပလာယနေန ပလာယနံ.

"මෙය මා විසින් දක්වන ලද උපමාවකි" යන්නෙහි මෙසේ මුල සිට උපමා උපමේය සැසඳීම දත යුතුය - රජු මෙන් "කර්මය" දත යුතුය. රජුට වරද කළ පුරුෂයා මෙන් වට (සංසාර) නිශ්‍රිත "පෘථග්ජනයා" දත යුතුය. සර්පයන් සතර දෙනා මෙන් "සතර මහා භූතයන්" දත යුතුය. රජු විසින් ඒ පුරුෂයාට සර්පයන් සතර දෙනා භාර දුන් කාලය මෙන්, කර්මය විසින් පෘථග්ජනයාට ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේදීම සතර මහා භූතයන් ලබා දුන් කාලය දත යුතුය. "මේ සර්පයන් ප්‍රමාද වූ කල ද රජපුරුෂයන් විවේකී වූ කල ද නික්ම ගොස් තා කළ යුතු දෙය කරව" යන වචනයෙන් "පලා යව" යැයි කී කාලය මෙන්, ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ භික්ෂුවට මහාභූත කර්මස්ථානය පවසා "මේ සතර මහා භූතයන් කෙරෙහි කලකිරෙව, නොඇලෙව, එවිට සංසාරයෙන් මිදෙන්නෙහිය" යැයි වදාළ කාලය දත යුතුය. ඒ පුරුෂයා හිතවතාගේ වචනය අසා සර්පයන් හා රජපුරුෂයන්ගෙන් මිදී කෙසේ හෝ පලා යාම මෙන්, මේ භික්ෂුව ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් කර්මස්ථානය ලබා මහාභූත නැමති සර්පයන්ගෙන් මිදීම පිණිස ඥාන සංඛ්‍යාත පලායාමෙන් පලායාම දත යුතුය.

ဣဒါနိ စတုန္နေတံ မဟာဘူတာနံ အဓိဝစနံ ပထဝီဓာတုယာ အာပေါဓာတုယာတိအာဒီသု စတုမဟာဘူတကထာ စ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓကထာ စ အာယတနကထာ စ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧတ္ထ စ ကဋ္ဌမုခအာသီဝိသော ဝိယ ပထဝီဓာတု ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, ပူတိမုခအဂ္ဂိမုခသတ္ထမုခါ ဝိယ သေသဓာတုယော. ယထေဝ ဟိ ကဋ္ဌမုခေန ဒဋ္ဌဿ သကလကာယော ထဒ္ဓေါ ဟောတိ, ဧဝံ ပထဝီဓာတုပကောပေနာပိ. ယထာ စ ပူတိမုခါဒီဟိ ဒဋ္ဌဿ ပဂ္ဃရတိ စေဝ ဈာယတိ စ ဆိဇ္ဇတိ စ, ဧဝံ အာပေါဓာတုတေဇောဓာတုဝါယောဓာတုပကောပေနာပီတိ. တေနာဟု အဋ္ဌကထာစရိယာ –

දැන් මේ සතර මහා භූතයන්ගේ අධිවචනය වූ පඨවි ධාතු, ආපෝ ධාතු ආදියෙහි සතර මහා භූත කථා ද, පංච උපාදානස්කන්ධ කථා ද, ආයතන කථා ද විසුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තර කළ ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. මෙහිදී කට්ඨමුඛ සර්පයා මෙන් පඨවි ධාතුව දත යුතුය. පූතිමුඛ, අග්ගිමුඛ හා සත්ථමුඛ සර්පයන් මෙන් සෙසු ධාතූන් දත යුතුය. යම් සේ කට්ඨමුඛ සර්පයා දෂ්ට කළ තැනැත්තාගේ මුළු සිරුර තද වේ ද, එසේම පඨවි ධාතුව කිපීමෙන් ද සිදු වේ. යම් සේ පූතිමුඛාදීන් දෂ්ට කළ විට වැගිරෙන්නේ ද, දැවෙන්නේ ද, කැපෙන්නේ ද, එසේම ආපෝ, තේජෝ, වායෝ ධාතූන් කිපීමෙන් ද සිදු වේ. එහෙයින් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා මෙසේ වදාළහ -

‘‘ပတ္ထဒ္ဓေါ ဘဝတီ ကာယော, ဒဋ္ဌော ကဋ္ဌမုခေန ဝါ;

ပထဝီဓာတုပကောပေန, ဟောတိ ကဋ္ဌမုခေဝ သော.

"කට්ඨමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළ විට ශරීරය තද වෙයි. පඨවි ධාතුව කිපීමෙන් ද ඒ ශරීරය කට්ඨමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළාක් මෙන් තද වෙයි."

‘‘ပူတိကော ဘဝတီ ကာယော, ဒဋ္ဌော ပူတိမုခေန ဝါ;

အာပေါဓာတုပကောပေန, ဟောတိ ပူတိမုခေဝ သော.

"පූතිමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළ විට ශරීරය පූති වෙයි. ආපෝ ධාතුව කිපීමෙන් ද ඒ ශරීරය පූතිමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළාක් මෙන් කුණු වෙයි."

‘‘သန္တတ္တော ဘဝတီ ကာယော, ဒဋ္ဌော အဂ္ဂိမုခေန ဝါ;

တေဇောဓာတုပကောပေန, ဟောတိ အဂ္ဂိမုခေဝ သော.

"අග්ගිමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළ විට ශරීරය බෙහෙවින් තැවෙයි. තේජෝ ධාතුව කිපීමෙන් ද ඒ ශරීරය අග්ගිමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළාක් මෙන් දැවෙන සුලු වෙයි."

‘‘သဉ္ဆိန္နော ဘဝတီ ကာယော, ဒဋ္ဌော သတ္ထမုခေန ဝါ;

ဝါယောဓာတုပကောပေန, ဟောတိ သတ္ထမုခေဝ သော’’တိ. –

"සත්ථමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළ විට ශරීරය සිඳී බිඳී යයි. වායෝ ධාතුව කිපීමෙන් ද ඒ ශරීරය සත්ථමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළාක් මෙන් සිඳී බිඳී යන සුලු වෙයි."

ဧဝံ တာဝေတ္ထ ဝိသေသတော သဒိသဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙසේ මෙහි විශේෂ වශයෙන් සමාන බව දත යුතුය.

အဝိသေသတော ပန အာသယတော ဝိသဝေဂဝိကာရတော အနတ္ထဂ္ဂဟဏတော ဒုရုပဋ္ဌာနတော ဒုရာသဒတော အကတညုတတော အဝိသေသကာရိတော အနန္တဒေါသူပဒ္ဒဝတောတိ ဣမေဟိ ကာရဏေဟိ ဧတေသံ အာသီဝိသသဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထ အာသယတောတိ အာသီဝိသာနဉှိ ဝမ္မိကော အာသယော, တတ္ထေဝ တေ ဝသန္တိ. မဟာဘူတာနမ္ပိ ကာယဝမ္မိကော အာသယော[Pg.59]. အာသီဝိသာနဉ္စ ရုက္ခသုသိရတိဏပဏ္ဏဂဟနသင်္ကာရဋ္ဌာနာနိပိ အာသယော. ဧတေသုပိ ဟိ တေ ဝသန္တိ. မဟာဘူတာနမ္ပိ ကာယသုသိရံ ကာယဂဟနံ ကာယသင်္ကာရဋ္ဌာနံ အာသယောတိ. ဧဝံ တာဝ အာသယတော သဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

පොදුවේ ගත් කල, වාසස්ථානය අනුව ද, විෂ වේගයේ විකෘති වීම් අනුව ද, අනර්ථය සිදු කිරීම අනුව ද, උපස්ථාන කිරීමට අපහසු බව ද, ළඟාවීමට අපහසු බව ද, අකෘතඥ බව ද, විශේෂයක් නොමැතිව ක්‍රියා කිරීම ද, අනන්ත දෝෂ හා උපද්‍රව සහිත බව ද යන මේ කරුණු නිසා සර්පයන් හා සමාන බව දත යුතුය. එහි වාසස්ථානය අනුව යනු: සර්පයන්ගේ වාසස්ථානය තුඹසයි, ඔවුහු එහි වෙසෙති. මහා භූතයන්ගේ වාසස්ථානය ද ශරීරය නැමති තුඹසයි. සර්පයන්ට වෘක්ෂ කුහර, තණ පඳුරු, කොළ අතු හා කුණු ගොඩවල් ද වාසස්ථාන වේ. ඔවුහු ඒවායෙහි ද වෙසෙති. මහා භූතයන්ට ද ශරීර කුහර, ශරීර පඳුරු හා ශරීරයේ අශුචි ස්ථාන වාසස්ථාන වේ. මෙසේ වාසස්ථානය අනුව සමාන බව දත යුතුය.

ဝိသဝေဂဝိကာရတောတိ အာသီဝိသာ ဟိ ကုလဝသေန ကဋ္ဌမုခါဒိဘေဒတော စတ္တာရော. တတ္ထ ဧကေကော ဝိသဝိကာရတော ဝိဘဇ္ဇမာနော ဒဋ္ဌဝိသာဒိဝသေန စတုဗ္ဗိဓော ဟောတိ. မဟာဘူတာနိပိ ပစ္စတ္တလက္ခဏဝသေန ပထဝီအာဒိဘေဒတော စတ္တာရိ. ဧတ္ထ ဧကေကံ ကမ္မသမုဋ္ဌာနာဒိဝသေန စတုဗ္ဗိဓံ ဟောတိ. ဧဝံ ဝိသဝေဂဝိကာရတော သဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

'විෂ වේග විකාරතෝ' යන්නෙන්; සර්පයෝ කුල වශයෙන් කට්ඨමුඛ ආදී ප්‍රභේදයන්ගෙන් සතර දෙනෙකි. එහි එක් එක් සර්පයෙක් විෂ විකාරයන් බෙදා දක්වන කල්හි දෂ්ට විෂ ආදී වශයෙන් සිවු වැදෑරුම් වේ. මහාභූතයෝ ද ප්‍රත්‍යත්ම ලක්ෂණ වශයෙන් පඨවි ආදී ප්‍රභේදයන්ගෙන් සතර දෙනෙකි. එහි එක් එක් මහාභූතයක් කර්ම සමුට්ඨාන ආදී වශයෙන් සිවු වැදෑරුම් වේ. මෙසේ විෂ වේග විකාරයෙන් සමාන බව දත යුතුය.

အနတ္ထဂ္ဂဟဏတောတိ အာသီဝိသေ ဂဏှန္တာ ပဉ္စ အနတ္ထေ ဂဏှန္တိ – ဒုဂ္ဂန္ဓံ ဂဏှန္တိ, အသုစိံ ဂဏှန္တိ, ဗျာဓိံ ဂဏှန္တိ, ဝိသံ ဂဏှန္တိ, မရဏံ ဂဏှန္တိ. မဟာဘူတာနိပိ ဂဏှန္တာ ပဉ္စ အနတ္ထေ ဂဏှန္တိ – ဒုဂ္ဂန္ဓံ ဂဏှန္တိ, အသုစိံ ဂဏှန္တိ, ဗျာဓိံ ဂဏှန္တိ, ဇရံ ဂဏှန္တိ, မရဏံ ဂဏှန္တိ. တေနာဟု ပေါရာဏာ –

'අනත්ථග්ගහණතෝ' යන්නෙන්; සර්පයන් අල්ලන්නෝ පඤ්ච අනර්ථයන් ලබා ගනිති - දුර්ගන්ධය ලබති, අශුචි බව ලබති, ව්‍යාධි ලබති, විෂ ලබති, මරණය ලබති. මහාභූතයන් උපාදානය කරන්නෝ ද පඤ්ච අනර්ථයන් ලබා ගනිති - දුර්ගන්ධය ලබති, අශුචි බව ලබති, රෝග ලබති, ජරාව ලබති, මරණය ලබති. එහෙයින් පුරාණාචාර්යවරයෝ මෙසේ පැවසූහ:

‘‘ယေကေစိ သပ္ပံ ဂဏှန္တိ, မီဠှလိတ္တံ မဟာဝိသံ;

ပဉ္စ ဂဏှန္တုနတ္ထာနိ, လောကေ သပ္ပာဘိနန္ဒိနော.

"ලෝකයෙහි යම් කෙනෙක් මල මූත්‍ර තැවරුණු, මහා විෂ ඇති සර්පයෙකු අල්ලද්ද, සර්පයන් කෙරෙහි ඇලුම් කරන්නෝ පඤ්ච අනර්ථයන් ලබා ගනිති."

‘‘ဒုဂ္ဂန္ဓံ အသုစိံ ဗျာဓိံ, ဝိသံ မရဏပဉ္စမံ;

အနတ္ထာ ဟောန္တိ ပဉ္စေတေ, မီဠှလိတ္တေ ဘုဇင်္ဂမေ.

"දුර්ගන්ධය, අශුචි බව, රෝග, විෂ සහ පස්වැන්න වූ මරණය යන මේ අනර්ථ පහ මල මූත්‍ර තැවරුණු සර්පයා කෙරෙහි ඇත්තේය."

‘‘ဧဝမေဝံ အကုသလာ, အန္ဓဗာလပုထုဇ္ဇနာ;

ပဉ္စ ဂဏှန္တုနတ္ထာနိ, ဘဝေ ဇာတာဘိနန္ဒိနော.

"එලෙසම, අකුසලවන්ත වූ අඥාන පෘථග්ජනයෝ භවයෙහි ඉපදීම කෙරෙහි ඇලුම් කරමින් පඤ්ච අනර්ථයන් ලබා ගනිති."

‘‘ဒုဂ္ဂန္ဓံ အသုစိံ ဗျာဓိံ, ဇရံ မရဏပဉ္စမံ;

အနတ္ထာ ဟောန္တိ ပဉ္စေတေ, မီဠှလိတ္တေဝ ပန္နဂေ’’တိ. –

"දුර්ගන්ධය, අශුචි බව, රෝග, ජරාව සහ පස්වැන්න වූ මරණය යන මේ අනර්ථ පහ මල මූත්‍ර තැවරුණු සර්පයෙකු හා සමානය."

ဧဝံ အနတ္ထဂ္ဂဟဏတော သဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

මෙසේ අනර්ථය ගැනීමෙන් සමාන බව දත යුතුය.

ဒုရုပဋ္ဌာနတောတိ တေ အာသီဝိသာ ဒုရုပဋ္ဌာနာ, ဧကသ္မိံ ဥဋ္ဌာတုကာမေ ဧကော နှာယိတုကာမော ဟောတိ, တသ္မိံ နှာယိတုကာမေ အပရော ဘုဉ္ဇိတုကာမော, တသ္မိံ ဘုဉ္ဇိတုကာမေ အညော နိပဇ္ဇိတုကာမော ဟောတိ. တေသု ယဿ ယဿေဝ အဇ္ဈာသယော န ပူရတိ, သော တတ္ထေဝ ဍံသိတွာ မာရေတိ. ဣမေဟိ ပန အာသီဝိသေဟိ ဘူတာနေဝ ဒုရုပဋ္ဌာနတရာနိ. ပထဝီဓာတုယာ ဟိ ဘေသဇ္ဇေ ကယိရမာနေ အာပေါဓာတု ကုပ္ပတိ, တဿေဝ ဘေသဇ္ဇံ ကရောန္တဿ တေဇောဓာတူတိ [Pg.60] ဧဝံ ဧကိဿာ ဘေသဇ္ဇေ ကယိရမာနေ အပရာ ကုပ္ပန္တီတိ. ဧဝံ ဒုရုပဋ္ဌာနတော သဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

'දුරුපට්ඨානතෝ' යන්නෙන්; ඒ සර්පයෝ උපස්ථාන කිරීමට අපහසුය. එක් සර්පයෙකු නැගී සිටීමට කැමති කල්හි, තවත් සර්පයෙකු ස්නානය කිරීමට කැමති වෙයි. ඔහු ස්නානය කිරීමට කැමති කල්හි අනෙකා අනුභව කිරීමට ද, ඔහු අනුභව කිරීමට කැමති කල්හි තවත් අයෙකු නිදා ගැනීමට ද කැමති වෙයි. ඔවුන් අතුරින් යම් සර්පයෙකුගේ අභිප්‍රාය ඉටු නොවන්නේ ද, ඔහු එතැනදීම දෂ්ට කොට මරා දමයි. එහෙත් මේ සර්පයන්ටත් වඩා මහාභූතයෝ උපස්ථාන කිරීමට අපහසු වෙති. පඨවි ධාතුව සඳහා පිළියම් කරන කල්හි ආපෝ ධාතුව කිපෙයි. එයටම පිළියම් කරන කල්හි තේජෝ ධාතුව කිපෙයි. මෙසේ එක් ධාතුවකට පිළියම් කරන විට අනෙකක් කිපෙයි. මෙසේ උපස්ථාන කිරීමට අපහසු බැවින් සමාන බව දත යුතුය.

ဒုရာသဒတောတိ ဒုရာသဒါ ဟိ အာသီဝိသာ, ဂေဟဿ ပုရိမဘာဂေ အာသီဝိသံ ဒိသွာ ပစ္ဆိမဘာဂေန ပလာယန္တိ, ပစ္ဆိမဘာဂေ ဒိသွာ ပုရိမဘာဂေန, ဂေဟမဇ္ဈေ ဒိသွာ ဂဗ္ဘံ ပဝိသန္တိ, ဂဗ္ဘေ ဒိသွာ မဉ္စပီဌံ အဘိရုဟန္တိ. မဟာဘူတာနိ တတောပိ ဒုရာသဒတရာနိ. တထာရူပေန ဟိ ကုဋ္ဌရောဂေန ဖုဋ္ဌဿ ကဏ္ဏနာသာဒီနိ ဆိန္ဒိတွာ ပတန္တိ, သရီရံ သမ္ဖုဋတိ နီလမက္ခိကာ ပရိဝါရေန္တိ, သရီရဂန္ဓော ဒူရတောဝ ဥဗ္ဗာဟတိ. တံ ပုရိသံ အက္ကောသမာနမ္ပိ ပရိဒေဝမာနမ္ပိ နေဝ ရောသဝသေန, န ကာရုညေန, ဥပသင်္ကမိတုံ သက္ကောန္တိ, နာသိကံ ပိဒဟိတွာ ခေဠံ ပါတေန္တာ ဒူရတောဝ နံ ဝိဝဇ္ဇေန္တိ. ဧဝံ အညေသမ္ပိ ဘဂန္ဒရကုစ္ဆိရောဂဝါတရောဂါဒီနံ ဗီဘစ္ဆဇေဂုစ္ဆဘာဝကရာနဉ္စ ရောဂါနံ ဝသေန အယမေဝတ္ထော ဝိဘာဝေတဗ္ဗောတိ. ဧဝံ ဒုရာသဒတော သဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

'දුරාසදතෝ' යන්නෙන්; සර්පයෝ ළංවීමට අපහසුය. නිවසක ඉදිරි කොටසෙහි සර්පයෙකු දැක පසුපස කොටසින් පලා යති. පසුපස දැක ඉදිරිපසින් ද, නිවස මැද දැක ඇතුළු ගැබට ද, ඇතුළු ගැබෙහි දැක ඇඳ පුටු මතට ද නැග ගනිති. මහාභූතයෝ ඊටත් වඩා ළංවීමට අපහසුය. එබඳු වූ කුෂ්ඨ රෝගයකින් පෙළෙන තැනැත්තාගේ කන්, නාසා ආදිය සිඳී වැටෙයි. ශරීරය පැළී යයි. නිල් මැස්සෝ වට වෙති. ශරීරයේ දුර්ගන්ධය දුරටම විහිදෙයි. ඒ පුද්ගලයා බණින විට හෝ හඬන විට හෝ කෝපය නිසා හෝ කරුණාව නිසා හෝ ඔහු වෙත ළං වීමට කිසිවෙකුට නොහැකිය. නාසය වසාගෙන කෙළ ගසමින් දුරින්ම ඔහුව මගහරිති. මෙසේ පිළිකුල් සහගත බව ඇති කරන භගන්දරා, කුච්ඡිරෝග, වාත රෝග ආදී අනෙක් රෝගයන්ගේ වශයෙන් ද මේ අර්ථයම විස්තර කළ යුතුය. මෙසේ ළංවීමට අපහසු බැවින් සමාන බව දත යුතුය.

အကတညုတတောတိ အာသီဝိသာ ဟိ အကတညုနော ဟောန္တိ, နှာပိယမာနာပိ ဘောဇိယမာနာပိ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ ပူဇိယမာနာပိ ပေဠာယံ ပက္ခိပိတွာ ပရိဟရိယမာနာပိ ဩတာရမေဝ ဂဝေသန္တိ. ယတ္ထ ဩတာရံ လဘန္တိ, တတ္ထေဝ နံ ဍံသိတွာ မာရေန္တိ. အာသီဝိသေဟိပိ မဟာဘူတာနေဝ အကတညုတရာနိ. ဧတေသဉှိ ကတံ နာမ နတ္ထိ, သီတေန ဝါ ဥဏှေန ဝါ နိမ္မလေန ဇလေန နှာပိယမာနာနိပိ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ သက္ကရိယမာနာနိပိ မုဒုဝတ္ထမုဒုသယနမုဒုယာနာဒီဟိ ပရိဟရိယမာနာနိပိ, ဝရဘောဇနံ ဘောဇိယမာနာနိပိ, ဝရပါနံ ပါယာပိယမာနာနိပိ ဩတာရမေဝ ဂဝေသန္တိ. ယတ္ထ ဩတာရံ လဘန္တိ, တတ္ထေဝ ကုပ္ပိတွာ အနယဗျသနံ ပါပေန္တီတိ. ဧဝံ အကတညုတတော သဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

'අකතඤ්ඤුතතෝ' යන්නෙන්; සර්පයෝ කළ ගුණ නොදන්නෝ වෙති. නාවනු ලැබුවත්, කවනු ලැබුවත්, සුවඳ මල් ආදියෙන් පුදනු ලැබුවත්, පෙට්ටියක බහා රැගෙන යනු ලැබුවත් ඔවුහු දෂ්ට කිරීමට අවස්ථාවක්ම සොයති. යම් තැනක අවස්ථාවක් ලබද්ද, එතැනදීම දෂ්ට කොට මරා දමති. සර්පයන්ටත් වඩා මහාභූතයෝ කළ ගුණ නොදන්නෝ වෙති. ඔවුන්ට කරන ලද කිසිදු උපකාරයක් ඔවුන් නොහඳුනති. සීතල හෝ උණුසුම් හෝ පිරිසිදු ජලයෙන් නෑවුවත්, සුවඳ මල් ආදියෙන් සැලකූවත්, මෘදු වස්ත්‍ර, මෘදු යහන්, මෘදු වාහන ආදියෙන් පරිහරණය කළත්, ප්‍රණීත ආහාර පාන දුන්නත් ඔවුහු විනාශ කිරීමට අවස්ථාවක්ම සොයති. අවස්ථාවක් ලද තැනදීම කිපී විපතට පත් කරති. මෙසේ කළ ගුණ නොදන්නා බැවින් සමාන බව දත යුතුය.

အဝိသေသကာရိတောတိ အာသီဝိသာ ဟိ ‘‘အယံ ခတ္တိယော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဝေဿော ဝါ သုဒ္ဒေါ ဝါ ဂဟဋ္ဌော ဝါ ပဗ္ဗဇိတော ဝါ’’တိ ဝိသေသံ န ကရောန္တိ, သမ္ပတ္တသမ္ပတ္တမေဝ ဍံသိတွာ မာရေန္တိ. မဟာဘူတာနိပိ ‘‘အယံ ခတ္တိယော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဝေဿော ဝါ သုဒ္ဒေါ ဝါ ဂဟဋ္ဌော ဝါ ပဗ္ဗဇိတော ဝါ ဒေဝေါ ဝါ မနုဿော ဝါ မာရော ဝါ ဗြဟ္မာ ဝါ နိဂ္ဂုဏော ဝါ သဂုဏော ဝါ’’တိ ဝိသေသံ န ကရောန္တိ. ယဒိ ဟိ နေသံ ‘‘အယံ ဂုဏဝါ’’တိ လဇ္ဇာ [Pg.61] ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, သဒေဝကေ လောကေ အဂ္ဂပုဂ္ဂလေ တထာဂတေ လဇ္ဇံ ဥပ္ပာဒေယျုံ. အထာပိ နေသံ ‘‘အယံ မဟာပညော အယံ မဟိဒ္ဓိကော အယံ ဓုတဝါဒေါ’’တိအာဒိနာ နယေန လဇ္ဇာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, ဓမ္မသေနာပတိသာရိပုတ္တတ္ထေရာဒီသု လဇ္ဇံ ဥပ္ပာဒေယျုံ. အထာပိ နေသံ ‘‘အယံ နိဂ္ဂုဏော ဒါရုဏော ထဒ္ဓေါ’’တိ ဘယံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, သဒေဝကေ လောကေ နိဂ္ဂုဏထဒ္ဓဒါရုဏာနံ အဂ္ဂဿ ဒေဝဒတ္တဿ ဆန္နံ ဝါ သတ္ထာရာနံ ဘာယေယျုံ, န စ လဇ္ဇန္တိ န စ ဘာယန္တိ, ကုပ္ပိတွာ ယံကိဉ္စိ အနယဗျသနံ အာပါဒေန္တိယေဝ. ဧဝံ အဝိသေသကာရိတော သဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

'අවිශේෂකාරිතෝ' යන්නෙන්; සර්පයෝ "මොහු ක්ෂත්‍රියයෙකි, බ්‍රාහ්මණයෙකි, වෛශ්‍යයෙකි, ක්ෂුද්‍රයෙකි, ගිහියෙකි හෝ පැවිද්දෙකි" කියා වෙනසක් නොකරති. තමන් වෙත පැමිණි යමෙකු වේද, ඔහුව දෂ්ට කොට මරා දමති. මහාභූතයෝ ද "මොහු ක්ෂත්‍රියයෙකි, බ්‍රාහ්මණයෙකි, වෛශ්‍යයෙකි, ක්ෂුද්‍රයෙකි, ගිහියෙකි, පැවිද්දෙකි, දෙවියෙකි, මනුෂ්‍යයෙකි, මාරයෙකි, බ්‍රහ්මයෙකි, ගුණහීනයෙකි හෝ ගුණවන්තයෙකි" කියා විශේෂයක් නොකරති. ඉදින් ඔවුන්ට "මොහු ගුණවන්තයෙකි" කියා ලැජ්ජාවක් උපදින්නේ නම්, දෙවියන් සහිත ලෝකයේ අග්‍ර පුද්ගල වූ තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි ද ලැජ්ජාවක් උපදවනු ඇත. ඉදින් ඔවුන්ට "මොහු මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකි, මහා ඉද්ධිමත් අයෙකි, ධුතවාදියෙකි" ආදී වශයෙන් ලැජ්ජාවක් උපදින්නේ නම්, ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආදීන් කෙරෙහි ද ලැජ්ජාවක් උපදවනු ඇත. ඉදින් ඔවුන්ට "මොහු ගුණහීනයෙකි, දරුණුය, තද ගති ඇත්තෙකි" කියා බියක් උපදින්නේ නම්, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි ගුණහීන, තද ගති ඇති, දරුණු අයගෙන් අග්‍ර වූ දේවදත්තට හෝ තීර්ථක ශාස්තෘවරුන් හය දෙනාට හෝ බිය වනු ඇත. එහෙත් ඔවුහු ලැජ්ජා නොවෙති, බිය නොවෙති. කිපුණු කල්හි යම්කිසි විපතක්ම පමුණුවති. මෙසේ විශේෂයක් නොකරන බැවින් සමාන බව දත යුතුය.

အနန္တဒေါသူပဒ္ဒဝတောတိ အာသီဝိသေ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇနကာနဉှိ ဒေါသူပဒ္ဒဝါနံ ပမာဏံ နတ္ထိ. တထာ ဟေတေ ဍံသိတွာ ကာဏမ္ပိ ကရောန္တိ ခုဇ္ဇမ္ပိ ပီဌသပ္ပိမ္ပိ ဧကပက္ခလမ္ပီတိ ဧဝံ အပရိမာဏံ ဝိပ္ပကာရံ ဒဿေန္တိ. ဘူတာနိပိ ကုပ္ပိတာနိ န ကာဏာဒိဘာဝေသု န ကိဉ္စိ ဝိပ္ပကာရံ န ကရောန္တိ, အပ္ပမာဏော ဧတေသံ ဒေါသူပဒ္ဒဝေါတိ. ဧဝံ အနန္တဒေါသူပဒ္ဒဝတော သဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

'අනන්තදෝසූපද්දවතෝ' යන්නෙන්; සර්පයන් නිසා හටගන්නා දෝෂ හා උපද්‍රවයන්ට ප්‍රමාණයක් නැත. එසේම ඔවුහු දෂ්ට කොට අන්ධ බව, කොඳු වක් වූ බව, කොර බව, ඇස් වපර බව ආදී අප්‍රමාණ වූ විකෘතිතා ඇති කරති. මහාභූතයෝ ද කිපුණු කල්හි අන්ධභාවය ආදී විකෘතිතා ඇති නොකරන්නේ නොවේ, කරති. මොවුන්ගේ දෝෂ උපද්‍රවයන් අප්‍රමාණය. මෙසේ කෙළවරක් නැති දෝෂ හා උපද්‍රව පවතින බැවින් සමාන බව දත යුතුය.

ဣဒါနေတ္ထ စတုမဟာဘူတဝသေန ယာဝ အရဟတ္တာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေတဗ္ဗံ သိယာ, တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ စတုဓာတုဝဝတ္ထာနနိဒ္ဒေသေ ကထိတမေဝ.

දැන් මෙහි සතර මහා භූතයන්ගේ වශයෙන් අර්හත් ඵලය දක්වා කර්මස්ථානය විස්තර කළ යුතුය. එය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි 'චතුධාතුවවත්ථාන නිද්දේසයෙහි' විස්තර කර ඇති පරිදිම දත යුතුය.

ပဉ္စ ဝဓကာ ပစ္စတ္ထိကာတိ ခေါ ဘိက္ခဝေ ပဉ္စန္နေတံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ အဓိဝစနန္တိ ဧတ္ထ ဒွီဟိ အာကာရေဟိ ခန္ဓာနံ ဝဓကပစ္စတ္ထိကသဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ခန္ဓာ ဟိ အညမညဉ္စ ဝဓေန္တိ, တေသု စ သန္တေသု ဝဓော နာမ ပညာယတိ. ကထံ? ရူပံ တာဝ ရူပမ္ပိ ဝဓေတိ အရူပမ္ပိ, တထာ အရူပံ အရူပမ္ပိ ဝဓေတိ ရူပမ္ပိ. ကထံ? အယဉှိ ပထဝီဓာတု ဘိဇ္ဇမာနာ ဣတရာ တိဿော ဓာတုယော ဂဟေတွာဝ ဘိဇ္ဇတိ, အာပေါဓာတုအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော, ဧဝံ တာဝ ရူပံ ရူပမေဝ ဝဓေတိ. ရူပက္ခန္ဓော ပန ဘိဇ္ဇမာနော စတ္တာရော အရူပက္ခန္ဓေ ဂဟေတွာဝ ဘိဇ္ဇတိ, ဧဝံ ရူပံ အရူပမ္ပိ ဝဓေတိ. ဝေဒနာက္ခန္ဓောပိ ဘိဇ္ဇမာနော သညာသင်္ခါရဝိညာဏက္ခန္ဓေ ဂဟေတွာဝ ဘိဇ္ဇတိ. သညာက္ခန္ဓာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝံ အရူပံ အရူပမေဝ ဝဓေတိ. စုတိက္ခဏေ ပန စတ္တာရော အရူပက္ခန္ဓာ ဘိဇ္ဇမာနာ ဝတ္ထုရူပမ္ပိ ဂဟေတွာဝ ဘိဇ္ဇန္တိ, ဧဝံ အရူပံ ရူပမ္ပိ ဝဓေတိ. ဧဝံ တာဝ အညမညံ ဝဓေန္တီတိ ဝဓကာ. ယတ္ထ ပန ခန္ဓာ အတ္ထိ, တတ္ထ ဆေဒနဘေဒနဝဓဗန္ဓနာဒယော ဟောန္တိ, န အညတ္ထာတိ. ဧဝံ ခန္ဓေသု သန္တေသု ဝဓော ပညာယတီတိပိ ဝဓကာ.

"මහණෙනි, 'වධකයෝ පස්දෙනෙක් සහ සතුරෝය' යනු පඤ්ච උපාදානස්කන්ධයන්ට නමකි." එහිදී කරුණු දෙකක් නිසා ස්කන්ධයන් වධක සතුරන් හා සමාන බව දත යුතුය. ස්කන්ධයන් එකිනෙකා නසන අතර, ඒවා පවතින විට 'මැරීම' යන්න ප්‍රකට වේ. ඒ කෙසේද? පළමුව රූපය, රූපයද නසයි, අරූපයද (නාමයද) නසයි. එසේම අරූපය, අරූපයද නසයි, රූපයද නසයි. ඒ කෙසේද? මේ පඨවි ධාතුව බිඳෙන විට සෙසු ධාතු තුන ද තමා සමඟම ගෙන බිඳෙයි. ආපෝ ධාතුව ආදියේදී ද ක්‍රමය මෙයමය. මෙසේ පළමුව රූපය රූපයම නසයි. රූපස්කන්ධය බිඳෙන විට අරූපස්කන්ධ සතරද තමා සමඟම ගෙන බිඳෙයි. මෙසේ රූපය අරූපයද නසයි. වේදනාස්කන්ධය ද බිඳෙන විට සඤ්ඤා, සංඛාර, විඤ්ඤාණ ස්කන්ධයන් ද තමා සමඟම ගෙන බිඳෙයි. සඤ්ඤාස්කන්ධය ආදියේදී ද ක්‍රමය මෙයමය. මෙසේ අරූපය අරූපයම නසයි. චුති ක්ෂණයේදී අරූපස්කන්ධ සතර බිඳෙන විට වත්ථු රූපය ද තමා සමඟම ගෙන බිඳෙයි. මෙසේ අරූපය රූපයද නසයි. මෙසේ එකිනෙකා නසන බැවින් ඔවුහු වධකයෝ වෙති. තවද, යම් තැනක ස්කන්ධයන් පවතී ද, එහිම සිඳීම්, බිඳීම්, මැරීම් හා බැඳීම් ආදිය සිදු වේ; වෙනත් තැනක සිදු නොවේ. මෙසේ ස්කන්ධයන් ඇති තැනම මැරීම ප්‍රකට වන බැවින් ද ඔවුහු වධකයෝ නම් වෙති.

ဣဒါနိ [Pg.62] ပဉ္စက္ခန္ဓေ ရူပါရူပဝသေန ဒွေ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ, ရူပဝသေန ဝါ နာမဝသေန ဝါ ရူပပရိဂ္ဂဟံ အာဒိံ ကတွာ, ယာဝ အရဟတ္တာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေတဗ္ဗံ သိယာ တမ္ပိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ကထိတမေဝ.

දැන් පඤ්චස්කන්ධය රූප සහ අරූප වශයෙන් කොටස් දෙකකට බෙදා, රූපය හෝ නාමය පිරිසිඳ ගැනීමෙන් ආරම්භ කර අරහත්වය දක්වා කර්මස්ථානය පැවසිය යුතුය. එය විසුද්ධිමග්ගයෙහි කියන ලද පරිදිම වේ.

ဆဋ္ဌော အန္တရစရော ဝဓကော ဥက္ခိတ္တာသိကောတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, နန္ဒီရာဂဿေတံ အဓိဝစနန္တိ ဧတ္ထ ဒွီဟာကာရေဟိ နန္ဒီရာဂဿ ဥက္ခိတ္တာသိကဝဓကသဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ ပညာသိရပါတနတော စ ယောနိသမ္ပဋိပါဒနတော စ. ကထံ? စက္ခုဒွါရသ္မိဉှိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ တံ အာရမ္မဏံ နိဿာယ လောဘော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧတ္တာဝတာ ပညာသီသံ ပတိတံ နာမ ဟောတိ, သောတဒွါရာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝံ တာဝ ပညာသိရပါတနတော သဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. နန္ဒီရာဂေါ ပနေသ အဏ္ဍဇာဒိဘေဒါ စတဿော ယောနိယော ဥပနေတိ. တဿ ယောနိဥပဂမနမူလကာနိ ပဉ္စဝီသတိ မဟာဘယာနိ ဒွတ္တိံသ ကမ္မကာရဏာနိ စ အာဂတာနေဝ ဟောန္တီတိ ဧဝံ ယောနိသမ္ပဋိပါဒနတောပိဿ ဥက္ခိတ္တာသိကဝဓကသဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

"මහණෙනි, 'කඩුවක් එසවූ හයවන අභ්‍යන්තර වධකයා' යනු නන්දීරාගයට නමකි." එහිදී නන්දීරාගය කඩුවක් එසවූ වධකයෙකු හා සමාන බව කරුණු දෙකකින් දත යුතුය. එනම් ප්‍රඥාව නමැති හිස සිඳලීම සහ යෝනිවල ඉපදවීමට මඟ පෑදීම මගිනි. ඒ කෙසේද? චක්ඛුද්වාරයට ඉෂ්ට අරමුණක් පැමිණි විට, ඒ අරමුණ ඇසුරු කරගෙන ලෝභය උපදියි. එපමණකින්ම ප්‍රඥාව නමැති හිස වැටුණා (සිඳුණා) නම් වෙයි. සෝත ද්වාරාදියේදී ද ක්‍රමය මෙයමය. මෙසේ ප්‍රඥාව නමැති හිස සිඳලන බැවින් වධකයා හා සමානත්වය දත යුතුය. තවද මේ නන්දීරාගය අණ්ඩජ ආදී සතර යෝනියට සත්වයා පමුණුවයි. ඔහුට ඒ යෝනිවලට පැමිණීම මුල් කරගත් විසිපස් මහා භය සහ තිස් දෙකක් වූ වධ බන්ධන (කර්ම කාරණාවෝ) පැමිණෙන්නේමය. මෙසේ යෝනිවල ඉපදවීමට මඟ පාදන බැවින් ද ඔහු කඩුවක් එසවූ වධකයෙකු හා සමාන බව දත යුතුය.

ဣတိ နန္ဒီရာဂဝသေနာပိ ဧကဿ ဘိက္ခုနော ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထိတမေဝ ဟောတိ. ကထံ? အယဉှိ နန္ဒီရာဂေါ သင်္ခါရက္ခန္ဓော, တံ သင်္ခါရက္ခန္ဓောတိ ဝဝတ္ထပေတွာ တံသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာ ဝေဒနာက္ခန္ဓော, သညာ သညာက္ခန္ဓော, စိတ္တံ ဝိညာဏက္ခန္ဓော, တေသံ ဝတ္ထာရမ္မဏံ ရူပက္ခန္ဓောတိ, ဧဝံ ပဉ္စက္ခန္ဓေ ဝဝတ္ထပေတိ. ဣဒါနိ တေ ပဉ္စက္ခန္ဓေ နာမရူပဝသေန ဝဝတ္ထပေတွာ, တေသံ ပစ္စယပရိယေသနတော ပဋ္ဌာယ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ, အနုပုဗ္ဗေန ဧကော အရဟတ္တံ ပါပုဏာတီတိ ဧဝံ နန္ဒီရာဂဝသေန ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထိတံ ဟောတိ.

මෙසේ නන්දීරාගය මුල් කරගෙන ද එක් භික්ෂුවකට කර්මස්ථානය පවසන ලද්දේම වෙයි. ඒ කෙසේද? මේ නන්දීරාගය සංඛාරස්කන්ධයයි. එය සංඛාරස්කන්ධය යැයි නුවණින් වෙන් කරගෙන, එය හා සම්ප්‍රයුක්ත වේදනාව වේදනාස්කන්ධය ලෙසත්, සඤ්ඤාව සඤ්ඤාස්කන්ධය ලෙසත්, සිත විඤ්ඤාණස්කන්ධය ලෙසත්, ඒවායේ වත්ථු සහ අරමුණු රූපස්කන්ධය ලෙසත් පඤ්චස්කන්ධය වෙන් කර ගනියි. දැන් ඒ පඤ්චස්කන්ධය නාම-රූප වශයෙන් වෙන් කර, ඒවායේ ප්‍රත්‍යයන් සෙවීමේ පටන් විදර්ශනාව වඩා අනුපිළිවෙළින් එක් පුද්ගලයෙක් අරහත්වයට පත් වෙයි. මෙසේ නන්දීරාගය ඇසුරින් කර්මස්ථානය පවසන ලද්දේ වෙයි.

ဆန္နံ အဇ္ဈတ္တိကာယတနာနံ သုညဂါမေန သဒိသတာ ပါဠိယံယေဝ အာဂတာ. အယံ ပနေတ္ထ ကမ္မဋ္ဌာနနယော – ယထာ စ တေ ဆ စောရာ ဆကုဋိကံ သုညံ ဂါမံ ပဝိသိတွာ အပရာပရံ ဝိစရန္တာ ကိဉ္စိ အလဘိတွာ ဂါမေန အနတ္ထိကာ ဟောန္တိ, ဧဝမေဝံ ဘိက္ခု ဆသု အဇ္ဈတ္တိကာယတနေသု အဘိနိဝိသိတွာ ဝိစိနန္တော ‘‘အဟ’’န္တိ ဝါ ‘‘မမ’’န္တိ ဝါ ဂဟေတဗ္ဗံ ကိဉ္စိ အဒိသွာ တေဟိ အနတ္ထိကော ဟောတိ. သော ‘‘ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေဿာမီ’’တိ ဥပါဒါရူပကမ္မဋ္ဌာနဝသေန စက္ခုပသာဒါဒယော ပရိဂ္ဂဟေတွာ ‘‘အယံ ရူပက္ခန္ဓော’’တိ ဝဝတ္ထပေတိ, မနာယတနံ ‘‘အရူပက္ခန္ဓော’’တိ. ဣတိ သဗ္ဗာနိပေတာနိ နာမဉ္စေဝ ရူပဉ္စာတိ နာမရူပဝသေန ဝဝတ္ထပေတွာ, တေသံ ပစ္စယံ ပရိယေသိတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ[Pg.63], သင်္ခါရေ သမ္မသန္တော အနုပုဗ္ဗေန အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာတိ. ဣဒံ ဧကဿ ဘိက္ခုနော ယာဝ အရဟတ္တာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထိတံ ဟောတိ.

අභ්‍යන්තර ආයතන සයෙහි ශුන්‍ය ග්‍රාමයක් (පාළු ගමක්) හා ඇති සමානත්වය පෙළ දහමෙහිම සඳහන් වේ. එහි කර්මස්ථාන ක්‍රමය මෙසේය - සොරකම් කරන ඒ සොර පිරිස නිවාස හයක් ඇති පාළු ගමකට වැදී එහා මෙහා ඇවිද කිසිවක් සොයාගත නොහැකිව ඒ ගමෙන් පලක් නැතැයි සිතන්නාක් මෙන්, භික්ෂුව ද අභ්‍යන්තර ආයතන සයෙහි විදර්ශනා මනසින් සොයන විට 'මම' කියා හෝ 'මගේ' කියා ගැනීමට කිසිවක් නොදැක ඒ කෙරෙහි ඇල්මක් නැති වෙයි. ඔහු 'විදර්ශනාව ආරම්භ කරමි' යි උපාදා රූප කර්මස්ථාන වශයෙන් චක්ඛුපසාදාදිය පිරිසිඳගෙන 'මෙය රූපස්කන්ධයයි' ද, මනායතනය 'නාමස්කන්ධයයි' ද වෙන් කර ගනියි. මෙසේ මේ සියලු අභ්‍යන්තර ආයතන නාම සහ රූප වශයෙන් වෙන් කර, ඒවායේ ප්‍රත්‍යයන් සොයා විදර්ශනාව වඩා, සංස්කාරයන් පිරික්සමින් අනුපිළිවෙළින් අරහත්වයෙහි පිහිටයි. මෙය එක් භික්ෂුවකට අරහත්වය දක්වා වූ කර්මස්ථානය පවසන ලද ආකාරයයි.

ဣဒါနိ ဗာဟိရာနံ ဂါမဃာတကစောရေဟိ သဒိသတံ ဒဿေန္တော စောရာ ဂါမဃာတကာတိ ခေါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ မနာပါမနာပေသူတိ ကရဏတ္ထေ ဘုမ္မံ, မနာပါမနာပေဟီတိ အတ္ထော. တတ္ထ စောရေသု ဂါမံ ဟနန္တေသု ပဉ္စ ကိစ္စာနိ ဝတ္တန္တိ – စောရာ တာဝ ဂါမံ ပရိဝါရေတွာ ဌိတာ အဂ္ဂိံ ဒတွာ ကဋကဋသဒ္ဒံ ဥဋ္ဌာပေန္တိ, တတော မနုဿာ ဟတ္ထသာရံ ဂဟေတွာ ဗဟိ နိက္ခမန္တိ. တတော တေဟိ သဒ္ဓိံ ဘဏ္ဍကဿ ကာရဏာ ဟတ္ထပရာမာသံ ကရောန္တိ. ကေစိ ပနေတ္ထ ပဟာရံ ပါပုဏန္တိ, ကေစိ ပဟာရဋ္ဌာနေ ပတန္တိ, အဝသေသေ ပန အရောဂဇနေ ဗန္ဓိတွာ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနံ နေတွာ ရဇ္ဇုဗန္ဓနာဒီဟိ ဗန္ဓိတွာ ဒါသပရိဘောဂေန ပရိဘုဉ္ဇန္တိ.

දැන් බාහිර ආයතන හය ගම් පහරන සොරුන් හා සමාන බව පෙන්වීමට 'සොරුන් ගම් පහරන්නෝය' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'මනාපාමනාපේසු' යන්නෙහි සත්තමී විභක්තිය කරණ අර්ථයෙහි යෙදේ. මනාප වූ ද අමනාප වූ ද රූප ආදියෙන් යනු එහි අර්ථයයි. සොරුන් ගමක් පහරන විට එහි කටයුතු පහක් සිදු වේ - සොරු ප්‍රථමයෙන් ගම වට කර ගිනි තබා කට-කට යන හඬ නගති. එවිට මිනිස්සු අතැති ධනය රැගෙන පිටතට පලා යති. එවිට ඒ ධනය උදෙසා ඔවුන් සමඟ පොරබැදීම් සිදු වේ. එහිදී ඇතැමෙක් පහර කෑමට ලක් වෙති, ඇතැමෙක් පහර කා එතැනම වැටෙති. ඉතිරි වූ නීරෝගී මිනිසුන් බැඳ තම වාසස්ථානයට රැගෙන ගොස් රැහැනින් බැඳ වහලුන් ලෙස පරිභෝජනය කරති.

တတ္ထ ဂါမဃာတကစောရာနံ ဂါမံ ပရိဝါရေတွာ အဂ္ဂိဒါနံ ဝိယ ဆသု ဒွါရေသု အာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ ကိလေသပရိဠာဟုပ္ပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဟတ္ထသာရံ အာဒါယ ဗဟိ နိက္ခမနံ ဝိယ. တင်္ခဏေ ကုသလဓမ္မံ ပဟာယ အကုသလသမင်္ဂိတာ, ဘဏ္ဍကဿ ကာရဏာ ဟတ္ထပရာမသနာပဇ္ဇနံ ဝိယ ဒုက္ကဋဒုဗ္ဘာသိတပါစိတ္တိယထုလ္လစ္စယာနံ အာပဇ္ဇနကာလော, ပဟာရလဒ္ဓကာလော ဝိယ သံဃာဒိသေသံ အာပဇ္ဇနကာလော, ပဟာရံ လဒ္ဓါ ပန ပဟာရဋ္ဌာနေ ပတိတကာလော ဝိယ ပါရာဇိကံ အာပဇ္ဇိတွာ အဿမဏကာလော, အဝသေသဇနဿ ဗန္ဓိတွာ ဝသနဋ္ဌာနံ နေတွာ ဒါသပရိဘောဂေန ပရိဘုဉ္ဇနကာလော ဝိယ တမေဝ အာရမ္မဏံ နိဿာယ သဗ္ဗေသံ ပဿန္တာနံယေဝ စူဠသီလမဇ္ဈိမသီလမဟာသီလာနိ ဘိန္ဒိတွာ သိက္ခံ ပစ္စက္ခာယ ဂိဟိဘာဝံ အာပဇ္ဇနကာလော. တတြဿ ပုတ္တဒါရံ ပေါသေန္တဿ သန္ဒိဋ္ဌိကော ဒုက္ခက္ခန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော, ကာလံ ကတွာ အပါယေ နိဗ္ဗတ္တဿ သမ္ပရာယိကော.

එහිදී ගම් පහරන සොරුන් ගම වට කර ගිනි තැබීම වැනි යැයි ද්වාර සයෙහි අරමුණු ගැටෙන විට ඇති වන කෙලෙස් දැවිල්ල දත යුතුය. අතැති ධනය රැගෙන පලා යාම වැනි යැයි එම මොහොතේ කුසල් දහම් අතහැර අකුසල් සමඟ එක් වීම දත යුතුය. ධනය වෙනුවෙන් පොරබැදීම හා සමාන යැයි දුක්කට, දුබ්භාසිත, පාචිත්තිය හා ථුල්ලච්චය යන ඇවැත්වලට පැමිණෙන කාලය දත යුතුය. පහර ලැබීම වැනි යැයි සංඝාදිසේස ඇවැතට පැමිණෙන කාලය දත යුතුය. පහර කා එතැනම වැටීම වැනි යැයි පාරාජිකා ඇවැතට පැමිණ මහණකම අහිමි වන කාලය දත යුතුය. ඉතිරි මිනිසුන් බැඳ ගෙන ගොස් වහලුන් ලෙස පරිභෝජනය කිරීම වැනි යැයි එම අරමුණම ඇසුරු කරමින් සියල්ලන් බලා සිටියදීම චූලසීල, මජ්ඣිමසීල, මහාසීල බිඳ දමා ශික්ෂා පද අතහැර ගිහි බවට පත්වන කාලය දත යුතුය. එහිදී අඹුදරුවන් පෝෂණය කරන ඔහුගේ පසක් කරගත හැකි දුක් සමූහය දත යුතුය. මිය ගොස් අපායෙහි උපන් විට ඔහුට ලැබෙන පරලොව දුක් සමූහය ද දත යුතුය.

ဣမာနိပိ ဗာဟိရာယတနာနိ ဧကဿ ဘိက္ခုနော ကမ္မဋ္ဌာနဝသေနေဝ ကထိတာနိ. ဧတ္ထ ဟိ ရူပါဒီနိ စတ္တာရိ ဥပါဒါရူပါနိ, ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနံ တိဿော ဓာတုယော, ဓမ္မာယတနေ အာပေါဓာတုယာ သဒ္ဓိံ တာ စတဿောတိ ဣမာနိ စတ္တာရိ ဘူတာနိ, တေသံ ပရိစ္ဆေဒဝသေန အာကာသဓာတု, လဟုတာဒိဝသေန လဟုတာဒယောတိ ဧဝမိဒံ သဗ္ဗမ္ပိ ဘူတုပါဒါယရူပံ ရူပက္ခန္ဓော, တဒါရမ္မဏာ ဝေဒနာဒယော စတ္တာရော အရူပက္ခန္ဓာ. တတ္ထ ‘‘ရူပက္ခန္ဓော ရူပံ, စတ္တာရော အရူပိနော [Pg.64] ခန္ဓာ နာမ’’န္တိ. နာမရူပံ ဝဝတ္ထပေတွာ ပုရိမနယေနေဝ ပဋိပဇ္ဇန္တဿ ယာဝ အရဟတ္တာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထိတံ ဟောတိ.

මෙම බාහිර ආයතනයන් ද එක්තරා භික්ෂුවකගේ කමටහන් වශයෙන් ම වදාරන ලද්දකි. එහි රූපායතනය ආදී සතරක් වූ ආයතනයෝ උපාදාය රූප වෙති. පොට්ඨබ්බායතනය (පඨවි, තේජෝ, වායෝ යන) ධාතු තුනකි. ධම්මායතනයෙහි වූ ආපෝ ධාතුව ද සමග ඒ සතර ම සතර මහා භූත රූප වෙති. ඒවායේ පරිච්ඡේදය (සීමාව) වශයෙන් ආකාශ ධාතුව ද, ලහුතා (සැහැල්ලු බව) ආදී වශයෙන් ලහුතාදීහු ද වෙති. මෙසේ මේ සියලු ම භූත රූප හා උපාදාය රූප සමූහය රූපක්ඛන්ධය යි. එය අරමුණු කොට උපදින වේදනාදීහු සතරක් වූ අරූපක්ඛන්ධයෝ වෙති. එහි 'රූපක්ඛන්ධය යනු රූපය යි, සතරක් වූ අරූපී ස්කන්ධයෝ නාමය යි' මෙසේ නාම-රූප ව්‍යවස්ථාපනය කොට (වෙන් කොට හඳුනාගෙන) පෙර ක්‍රමයෙන් ම පිළිපදින්නා වූ තැනැත්තා හට අර්හත්වය දක්වා වූ කමටහන වදාරන ලද්දේ වෙයි.

ဩဃာနန္တိ ဧတ္ထ ဒုရုတ္တရဏဋ္ဌော ဩဃဋ္ဌော. ဧတေ ဟိ ‘‘သီလသံဝရံ ပူရေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿာမီ’’တိ အဇ္ဈာသယံ သမုဋ္ဌာပေတွာ ကလျာဏမိတ္တေ နိဿာယ သမ္မာ ဝါယမန္တေန တရိတဗ္ဗာ, ယေန ဝါ တေန ဝါ ဒုရုတ္တရာ. ဣမိနာ ဒုရုတ္တရဏဋ္ဌေန ဩဃာတိ ဝုစ္စန္တိ. တေပိ ဧကဿ ဘိက္ခုနော ကမ္မဋ္ဌာနဝသေန ကထိတာ. စတ္တာရောပိ ဟိ ဧတေ ဧကော သင်္ခါရက္ခန္ဓော ဝါတိ. သေသံ နန္ဒီရာဂေ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတွာ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ.

'ඕඝා' (සැඩ පහරවල්) යන්නෙහි එතෙර වීමට ඇති අපහසු බව ඕඝයන්ගේ අර්ථය යි. මේ ඕඝ සතර 'සීල සංවරය සම්පූර්ණ කොට අර්හත්වයට පැමිණෙන්නෙමි' යන අධිෂ්ඨානය ඇති කරගෙන, කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කොට, නිවැරදි ලෙස වෙහෙසෙන්නා විසින් එතෙර විය යුතුය. කවරෙකුට හෝ එසේ එතෙර විය නොහැකිය. එතෙර වීමට ඇති මෙම දුෂ්කර බව නිසාම 'ඕඝ' යැයි කියනු ලැබේ. ඒවා ද එක්තරා භික්ෂුවකගේ කමටහන් වශයෙන් වදාරන ලද්දකි. මේ ඕඝ සතර ම එක් සංඛාරක්ඛන්ධයක් ම වෙයි. ඉතිරිය නන්දීරාග කොටසෙහි සඳහන් කළ ක්‍රමයට ම යොදා විස්තර කළ යුතුය.

သက္ကာယဿေတံ အဓိဝစနန္တိ, သက္ကာယောပိ ဟိ အာသီဝိသာဒီဟိ ဥဒကဏ္ဏဝဿ ဩရိမတီရံ ဝိယ စတုမဟာဘူတာဒီဟိ သာသင်္ကော သပ္ပဋိဘယော, သောပိ ဧကဿ ဘိက္ခုနော ကမ္မဋ္ဌာနဝသေနေဝ ကထိတော. သက္ကာယော ဟိ တေဘူမကပဉ္စက္ခန္ဓာ, တေ စ သမာသတော နာမရူပမေဝါတိ. ဧဝမေတ္ထ နာမရူပဝဝတ္ထာနံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ အရဟတ္တာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗန္တိ.

'සක්කායස්සේතං අධිවචනං' යන්නෙහි, සක්කාය යනු ද සර්පාදීන්ගෙන් ගහණ වූ මහා සාගරයේ මෙතෙර ඉවුර මෙන් සතර මහා භූතයන් ආදිය නිසා බිය සහිත වූවකි. එය ද එක්තරා භික්ෂුවකගේ කමටහන් වශයෙන් ම වදාරන ලද්දකි. සක්කාය යනු තෛභූමක පඤ්චස්කන්ධය යි. ඒවා කෙටියෙන් නාම-රූප පමණක් ම වෙයි. මෙසේ මෙහි නාම-රූප ව්‍යවස්ථාපනය කිරීම (වෙන් කොට හඳුනාගැනීම) පටන් අර්හත්වය දක්වා කමටහන විස්තර කළ යුතුය.

နိဗ္ဗာနဿေတံ အဓိဝစနန္တိ နိဗ္ဗာနဉှိ ဥဒကဏ္ဏဝဿ ပါရိမတီရံ ဝိယ စတုမဟာဘူတာဒီဟိ ခေမံ အပ္ပဋိဘယံ. ဝီရိယာရမ္ဘဿေတံ အဓိဝစနန္တိ ဧတ္ထ စိတ္တကိရိယဒဿနတ္ထံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တဝါယာမမေဝ ဝီရိယန္တိ ဂဏှိတွာ ဒဿေတိ. တိဏ္ဏော ပါရင်္ဂတောတိ တရိတွာ ပါရံ ဂတော.

'නිබ්බානස්සේතං අධිවචනං' යන්නෙහි, නිර්වාණය යනු මහා සාගරයේ එතෙර ඉවුර මෙන් සතර මහා භූතයන් ආදියෙන් තොර වූ, නිර්භය වූ, ක්ෂේමස්ථානයකි. 'වීරියාරම්භස්සේතං අධිවචනං' යන්නෙහි සිතේ ක්‍රියාකාරිත්වය දැක්වීම පිණිස යට කියන ලද වීර්යය ම 'වීර්යය' යනුවෙන් ගෙන දක්වයි. 'තිණ්ණෝ පාරංගතෝ' යනු එතෙර වී පරතීරයට (අර්හත්වයට) පත් වූ තැනැත්තා යි.

တတ္ထ ယထာ သာသင်္ကဩရိမတီရေ ဌိတေန ဥဒကဏ္ဏဝံ တရိတုကာမေန ကတိပါဟံ ဝသိတွာ သဏိကံ နာဝံ သဇ္ဇေတွာ ဥဒကကီဠံ ကီဠန္တေန ဝိယ န နာဝါ အဘိရုဟိတဗ္ဗာ. ဧဝံ ကရောန္တော ဟိ အနာရုဠှောဝ ဗျသနံ ပါပုဏာတိ. ဧဝမေဝ ကိလေသဏ္ဏဝံ တရိတုကာမေန ‘‘တရုဏော တာဝမှိ, မဟလ္လကကာလေ အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂကုလ္လံ ဗန္ဓိဿာမီ’’တိ ပပဉ္စော န ကာတဗ္ဗော. ဧဝံ ကရောန္တော ဟိ မဟလ္လကကာလံ အပတွာပိ ဝိနာသံ ပါပုဏာတိ, ပတွာပိ ကာတုံ န သက္ကောတိ. ဘဒ္ဒေကရတ္တာဒီနိ ပန အနုဿရိတွာ ဝေဂေနေဝ အယံ အရိယမဂ္ဂကုလ္လော ဗန္ဓိတဗ္ဗော.

එහි උපමාවක් දක්වන්නේ නම්, බිය සහිත වූ මෙතෙර ඉවුරේ සිටින මහා සාගරයෙන් එතෙර වීමට කැමති තැනැත්තෙකු විසින්, දින කිහිපයක් නැවතී සෙමෙන් නැවක් සකසා ජල ක්‍රීඩා කරන්නෙකු මෙන් නැවට නොනැගිය යුතුය. එසේ කරන්නා නැවට නැගීමටත් පෙර ම විපතට පත් වෙයි. එමෙන්ම, කෙලෙස් සයුරෙන් එතෙර වීමට කැමති තැනැත්තා විසින් "තවම මම තරුණ වෙමි, මහලු වූ කල ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය නමැති පහුර බඳින්නෙමි" යි පමාව (ප්‍රපංච) නොකළ යුතුය. එසේ කරන්නා මහලු වියට පැමිණීමට පෙර ම විනාශයට පත් විය හැකිය, නැතහොත් මහලු වූවත් එය කිරීමට අපොහොසත් වෙයි. එබැවින් භද්දේකරත්ත ආදී සූත්‍රයන් සිහිපත් කොට ඉතා ඉක්මනින් ම මෙම ආර්ය මාර්ගය නමැති පහුර බැඳගත යුතුය.

ယထာ စ ကုလ္လံ ဗန္ဓန္တဿ ဟတ္ထပါဒပါရိပူရိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. ကုဏ္ဌပါဒေါ ဟိ ခဉ္ဇပါဒေါ ဝါ ပတိဋ္ဌာတုံ န သက္ကောတိ, ဖဏဟတ္ထကာဒယော တိဏပဏ္ဏာဒီနိ ဂဟေတုံ န သက္ကောန္တိ. ဧဝမိမမ္ပိ အရိယမဂ္ဂကုလ္လံ ဗန္ဓန္တဿ သီလပါဒါနဉ္စေဝ သဒ္ဓါဟတ္ထဿ [Pg.65] စ ပါရိပူရိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. န ဟိ ဒုဿီလော အဿဒ္ဓေါ သာသနေ အပ္ပတိဋ္ဌိတော ပဋိပတ္တိံ အဿဒ္ဒဟန္တော အရိယမဂ္ဂကုလ္လံ ဗန္ဓိတုံ သက္ကောတိ. ယထာ စ ပရိပုဏ္ဏဟတ္ထပါဒေါပိ ဒုဗ္ဗလော ဗျာဓိပီဠိတော ကုလ္လံ ဗန္ဓိတုံ န သက္ကောတိ, ထာမသမ္ပန္နောဝ သက္ကောတိ, ဧဝံ သီလဝါ သဒ္ဓေါပိ အလသော ကုသီတော ဣမံ မဂ္ဂကုလ္လံ ဗန္ဓိတုံ န သက္ကောတိ, အာရဒ္ဓဝီရိယောဝ သက္ကောတီတိ ဣမံ ဗန္ဓိတုကာမေန အာရဒ္ဓဝီရိယေန ဘဝိတဗ္ဗံ. ယထာ သော ပုရိသော ကုလ္လံ ဗန္ဓိတွာ တီရေ ဌတွာ ယောဇနဝိတ္ထာရံ ဥဒကဏ္ဏဝံ ‘‘အယံ မယာ ပစ္စတ္တပုရိသကာရံ နိဿာယ နိတ္ထရိတဗ္ဗော’’တိ မာနသံ ဗန္ဓတိ, ဧဝံ ယောဂိနာပိ စင်္ကမာ ဩရုယှ ‘‘အဇ္ဇ မယာ စတုမဂ္ဂဝဇ္ဈံ ကိလေသဏ္ဏဝံ တရိတွာ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာတဗ္ဗ’’န္တိ မာနသံ ဗန္ဓိတဗ္ဗံ.

පහුරක් බඳින්නා වූ තැනැත්තෙකු හට අත් පා වල සම්පූර්ණ බව අවශ්‍ය වන්නාක් මෙනි. කොර වූ පාද ඇති හෝ අත් අඩපණ වූවෙකුට පහුරක් බැඳීමට හෝ තෘණ කොළ ආදිය ගැනීමට නොහැකිය. එසේම මෙම ආර්ය මාර්ග පහුර බඳින්නා විසින් ද ශීලය නමැති පාදයන්ගේත්, ශ්‍රද්ධාව නමැති හස්තයේත් සම්පූර්ණ බව අපේක්ෂා කළ යුතුය. දුශ්ශීල වූ, ශ්‍රද්ධාව නැති, ශාසනයෙහි නොපිහිටි, ප්‍රතිපත්තිය කෙරෙහි විශ්වාසයක් නැති තැනැත්තාට ආර්ය මාර්ග පහුර බැඳිය නොහැකිය. අත් පා සම්පූර්ණ වුවත් දුර්වල වූ හෝ රෝගී වූ තැනැත්තාට පහුර බැඳිය නොහැකි වන්නාක් මෙන් ද, ශක්ති සම්පන්න වූවෙකුට ම එය කළ හැකි වන්නාක් මෙන් ද, ශීලවන්ත වුවත්, ශ්‍රද්ධාවන්ත වුවත් අලස වූ තැනැත්තාට මෙම මාර්ග පහුර බැඳිය නොහැකිය. එය කළ හැක්කේ වීරිය පටන් ගත් තැනැත්තාට ම ය. එබැවින් මෙය බැඳීමට කැමති තැනැත්තා ආරද්ධ වීරිය ඇත්තෙකු විය යුතුය. යම් සේ එම පුරුෂයා පහුර බැඳ වෙරළේ සිට යොදුන් ගණන් පළල් සාගරය දැක, "මෙම සාගරය මාගේ ම පුරුෂ වීර්යය මත පිහිටා එතෙර විය යුතුය" යි සිත දැඩි කරගන්නේ ද, එමෙන්ම යෝගාවචරයා ද සක්මනින් බැස, "අද මා මාර්ග සතරින් නැසිය යුතු කෙලෙස් සයුරෙන් එතෙර වී අර්හත්වයෙහි පිහිටිය යුතුය" යි සිත දැඩි කරගත යුතුය.

ယထာ စ သော ပုရိသော ကုလ္လံ နိဿာယ ဥဒကဏ္ဏဝံ တရန္တော ဂါဝုတမတ္တံ ဂန္တွာ နိဝတ္တိတွာ ဩလောကေန္တော ‘‘ဧကကောဋ္ဌာသံ အတိက္ကန္တောမှိ, အညေ တယော သေသာ’’တိ ဇာနာတိ, အပရမ္ပိ ဂါဝုတမတ္တံ ဂန္တွာ နိဝတ္တိတွာ ဩလောကေန္တော ‘‘ဒွေ အတိက္ကန္တောမှိ, ဒွေ သေသာ’’တိ ဇာနာတိ, အပရမ္ပိ ဂါဝုတမတ္တံ ဂန္တွာ နိဝတ္တိတွာ ဩလောကေန္တော ‘‘တယော အတိက္ကန္တောမှိ, ဧကော သေသော’’တိ ဇာနာတိ, တမ္ပိ အတိက္ကမ္မ နိဝတ္တိတွာ ဩလောကေန္တော ‘‘စတ္တာရောပိ မေ ကောဋ္ဌသာ အတိက္ကန္တာ’’တိ ဇာနာတိ, တဉ္စ ကုလ္လံ ပါဒေန အက္ကမိတွာ သောတာဘိမုခံ ခိပိတွာ ဥတ္တရိတွာ တီရေ တိဋ္ဌတိ. ဧဝံ အယမ္ပိ ဘိက္ခု အရိယမဂ္ဂကုလ္လံ နိဿာယ ကိလေသဏ္ဏဝံ တရန္တော သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဈေ ကိလေသေ တရိတွာ မဂ္ဂါနန္တရေ ဖလေ ဌိတော ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေန နိဝတ္တိတွာ ဩလောကေန္တော ‘‘စတုမဂ္ဂဝဇ္ဈာနံ မေ ကိလေသာနံ ဧကော ကောဋ္ဌာသော ပဟီနော, ဣတရေ တယော သေသာ’’တိ ဇာနာတိ. ပုန တထေဝ ဣန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂါနိ သမောဓာနေတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တော သကဒါဂါမိမဂ္ဂေန ဒုတိယမဂ္ဂဝဇ္ဈေ ကိလေသေ တရိတွာ မဂ္ဂါနန္တရေ ဖလေ ဌိတော ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေန နိဝတ္တိတွာ, ဩလောကေန္တော ‘‘စတုမဂ္ဂဝဇ္ဈာနံ မေ ကိလေသာနံ ဒွေ ကောဋ္ဌာသာ ပဟီနာ[Pg.66], ဣတရေ ဒွေ သေသာ’’တိ ဇာနာတိ. ပုန တထေဝ ဣန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂါနိ သမောဓာနေတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တော အနာဂါမိမဂ္ဂေန တတိယမဂ္ဂဝဇ္ဈေ ကိလေသေ တရိတွာ မဂ္ဂါနန္တရေ ဖလေ ဌိတော ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေန နိဝတ္တိတွာ ဩလောကေန္တော ‘‘စတုမဂ္ဂဝဇ္ဈာနံ မေ ကိလေသာနံ တယော ကောဋ္ဌာသာ ပဟီနာ, ဧကော သေသော’’တိ ဇာနာတိ. ပုန တထေဝ ဣန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂါနိ သမောဓာနေတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တော အရဟတ္တမဂ္ဂေန စတုတ္ထမဂ္ဂဝဇ္ဈေ ကိလေသေ တရိတွာ မဂ္ဂါနန္တရေ ဖလေ ဌိတော ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေန နိဝတ္တိတွာ ဩလောကေန္တော ‘‘သဗ္ဗကိလေသာ မေ ပဟီနာ’’တိ ဇာနာတိ.

එම පුරුෂයා පහුරේ ආධාරයෙන් සාගරය තරණය කරන විට, ගාවුතයක් පමණ දුර ගොස් ආපසු හැරී බලා "මම එක කොටසක් පසු කළෙමි, තව කොටස් තුනක් ඉතිරිව ඇතැ" යි දැනගන්නාක් මෙන් ද, තවත් ගාවුතයක් ගොස් ආපසු හැරී බලා "කොටස් දෙකක් පසු කළෙමි, දෙකක් ඉතිරිව ඇතැ" යි දැනගන්නාක් මෙන් ද, තවත් ගාවුතයක් ගොස් ආපසු හැරී බලා "කොටස් තුනක් පසු කළෙමි, එකක් ඉතිරිව ඇතැ" යි දැනගන්නාක් මෙන් ද, එය ද පසු කොට ආපසු හැරී බලා "මම කොටස් සතර ම පසු කළෙමි" යි දැනගෙන, එම පහුර පාදයෙන් තල්ලු කොට දිය වැලට දමා ගොඩට නැගී වෙරළේ සිටින්නාක් මෙන් ද, එසේම මෙම භික්ෂුව ද ආර්ය මාර්ග පහුරට නැගී කෙලෙස් සයුරෙන් එතෙර වන විට, සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් ප්‍රථම මාර්ගයෙන් නැසිය යුතු කෙලෙස් තරණය කොට, මාර්ගයට අනතුරුව ලැබෙන ඵලයෙහි පිහිටා පච්චවෙක්ඛණ ඥානයෙන් ආපසු හැරී බලමින් "මාගේ සිවුමඟින් නැසිය යුතු කෙලෙස් අතුරින් එක් කොටසක් ප්‍රහීණ විය, අනෙක් කොටස් තුන ඉතිරිව ඇතැ" යි දැනගනියි. නැවතත් එලෙස ම ඉන්ද්‍රිය, බල, බෝධ්‍යංගයන් එක්තැන් කොට සංස්කාරයන් මෙනෙහි කරමින් සකදාගාමී මාර්ගයෙන් දෙවන මාර්ගයෙන් නැසිය යුතු කෙලෙස් තරණය කොට, ඵලයෙහි පිහිටා පච්චවෙක්ඛණ ඥානයෙන් ආපසු හැරී බලමින් "මාගේ කෙලෙස් අතුරින් කොටස් දෙකක් ප්‍රහීණ විය, අනෙක් කොටස් දෙක ඉතිරිව ඇතැ" යි දැනගනියි. නැවතත් එලෙස ම අනාගාමී මාර්ගයෙන් තෙවන මාර්ගයෙන් නැසිය යුතු කෙලෙස් තරණය කොට, ඵලයෙහි පිහිටා පච්චවෙක්ඛණ ඥානයෙන් ආපසු හැරී බලමින් "මාගේ කෙලෙස් අතුරින් කොටස් තුනක් ප්‍රහීණ විය, එක කොටසක් ඉතිරිව ඇතැ" යි දැනගනියි. නැවතත් එලෙස ම අර්හත් මාර්ගයෙන් සිව්වන මාර්ගයෙන් නැසිය යුතු කෙලෙස් තරණය කොට, ඵලයෙහි පිහිටා පච්චවෙක්ඛණ ඥානයෙන් ආපසු හැරී බලමින් "මාගේ සියලු කෙලෙස් ප්‍රහීණ විය" යි දැනගනියි.

ယထာ သော ပုရိသော တံ ကုလ္လံ သောတေ ပဝါဟေတွာ ဥတ္တရိတွာ ထလေ ဌိတော နဂရံ ပဝိသိတွာ ဥပရိပါသာဒဝရဂတော ‘‘ဧတ္တကေန ဝတမှိ အနတ္ထေန မုတ္တော’’တိ ဧကဂ္ဂစိတ္တော တုဋ္ဌမာနသော နိသီဒတိ, ဧဝံ တသ္မိံယေဝ ဝါ အာသနေ အညေသု ဝါ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနာဒီသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ နိသိန္နော ‘‘ဧတ္တကေန ဝတမှိ အနတ္ထေန မုတ္တော’’တိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ ဧကဂ္ဂစိတ္တော တုဋ္ဌမာနသော နိသီဒတိ. ဣဒံ ဝါ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ တိဏ္ဏော ပါရင်္ဂတော ထလေ တိဋ္ဌတိ ဗြာဟ္မဏောတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရဟတော ဧတံ အဓိဝစနန္တိ. ဧဝံ တာဝေတ္ထ နာနာကမ္မဋ္ဌာနာနိ ကထိတာနိ, သမောဓာနေတွာ ပန သဗ္ဗာနိပိ ဧကမေဝ ကတွာ ဒဿေတဗ္ဗာနိ. ဧကံ ကတွာ ဒဿေန္တေနာပိ ပဉ္စက္ခန္ဓဝသေနေဝ ဝိနိဝတ္တေတဗ္ဗာနိ.

යම් සේ ඒ පුරුෂයා ඒ පහුර දිය පහරෙහි පා කර හැර, එතර වී ගොඩට පැමිණ, නගරයට වැදී, උතුම් ප්‍රාසාදයක මතු මහලට ගොස්, “මම සැබවින් ම මෙතෙක් වූ අනර්ථයෙන් මිදුණෙමි” යි එකඟ වූ සිතින් හා සතුටු වූ මනසින් යුතුව හිඳී ද; එමෙන් ම ඒ අසුනෙහි ම හෝ රාත්‍රී ස්ථාන, දිවා ස්ථාන ආදී වෙනත් යම් තැනක හෝ වැඩහිඳිමින්, “මම සැබවින් ම මෙතෙක් වූ අනර්ථයෙන් මිදුණෙමි” යි නිවන අරමුණු කොට ඇති ඵලසමාපත්තියට සමවැදී, එකඟ වූ සිතින් හා සතුටු වූ මනසින් යුතුව වැඩහිඳී. “මහණෙනි, ‘තරණය කොට පරතෙරට පැමිණ ගොඩෙහි සිටින බ්‍රාහ්මණයා’ යන මෙය රහතන් වහන්සේට නමකි” යි වදාරන ලද්දේ මෙය අරමුණු කොට ය. මෙසේ මෙහි විවිධ කමටහන් වදාරන ලදහ. එහෙත් ඒ සියල්ල ම එක්කොට දැක්විය යුතු ය. එක්කොට දක්වන්නා විසින් ද පඤ්චස්කන්ධ වශයෙන් ම විමසා බැලිය යුතු ය.

ကထံ? ဧတ္ထ ဟိ စတ္တာရိ မဟာဘူတာနိ အဇ္ဈတ္တိကာနိ ပဉ္စာယတနာနိ ဗာဟိရာနိ ပဉ္စာယတနာနိ ဓမ္မာယတနေ ပန္နရသ သုခုမရူပါနိ သက္ကာယဿ ဧကဒေသောတိ အယံ ရူပက္ခန္ဓော, မနာယတနံ ဝိညာဏက္ခန္ဓော ဓမ္မာယတနေကဒေသော စတ္တာရော ဩဃာ သက္ကာယေကဒေသောတိ ဣမေ စတ္တာရော အရူပိနော ခန္ဓာ. တတ္ထ ရူပက္ခန္ဓော ရူပံ, စတ္တာရော အရူပိနော ခန္ဓာ နာမန္တိ ဣဒံ နာမရူပံ. တဿ နန္ဒီရာဂေါ ကာမောဃော ဘဝေါဃော ဓမ္မာယတနေကဒေသော သက္ကာယေကဒေသောတိ ဣမေ ပစ္စယာ. ဣတိ သပ္ပစ္စယံ နာမရူပံ ဝဝတ္ထပေတိ နာမ. သပ္ပစ္စယံ နာမရူပံ ဝဝတ္ထပေတွာ တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တော အရဟတ္တံ ပါပုဏာတီတိ ဣဒံ ဧကဿ ဘိက္ခုနော နိယျာနမုခံ.

ඒ කෙසේ ද? මෙහි සතර මහා භූතයන් ද, ආධ්‍යාත්මික ආයතන පහක් ද, බාහිර ආයතන පහක් ද, ධම්මායතනයට අයත් සූක්ෂ්ම රූප පහළොවක් ද, සක්කායයෙහි එක් කොටසක් ද යන මෙය රූපස්කන්ධය යි. මනායතනය විඤ්ඤාණස්කන්ධය යි. ධම්මායතනයෙන් කොටසක් ද, සතර ඕඝයන් ද, සක්කායයෙහි කොටසක් ද යන මොහු සතර අරූපී ස්කන්ධයෝ ය. එහි රූපස්කන්ධය රූපය වන අතර, සතර අරූපී ස්කන්ධයෝ නාමය වේ; මෙය නාමරූපය යි. එහි නන්දි රාගය, කාම ඕඝය, භව ඕඝය, ධම්මායතනයෙන් කොටසක් සහ සක්කායයෙන් කොටසක් යන මොහු ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. මෙසේ ප්‍රත්‍ය සහිත වූ නාමරූපය ව්‍යවස්ථාපනය කරයි. ප්‍රත්‍ය සහිත නාමරූප ව්‍යවස්ථාපනය කොට, ත්‍රිලක්ෂණයට නංවා, විදර්ශනාව වඩා, සංස්කාරයන් පිරික්සන්නේ අර්හත්වයට පැමිණෙයි. මෙය එක් භික්ෂුවකගේ විමුක්තියට මඟ (නිර්යාණ මුඛය) වේ.

တတ္ထ စတ္တာရော မဟာဘူတာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာနိ ဧကာဒသာယတနာနိ ဓမ္မာယတနေကဒေသော ဒိဋ္ဌောဃော အဝိဇ္ဇောဃော သက္ကာယေကဒေသောတိ ဣဒံ ဒုက္ခသစ္စံ, နန္ဒီရာဂေါ ဓမ္မာယတနေကဒေသော ကာမောဃော ဘဝေါဃော သက္ကာယေကဒေသောတိ ဣဒံ သမုဒယသစ္စံ, ပါရိမတီရသင်္ခါတံ [Pg.67] နိဗ္ဗာနံ နိရောဓသစ္စံ, အရိယမဂ္ဂေါ မဂ္ဂသစ္စံ. တတ္ထ ဒွေ သစ္စာနိ ဝဋ္ဋံ, ဒွေ ဝိဝဋ္ဋံ, ဒွေ လောကိယာနိ, ဒွေ လောကုတ္တရာနီတိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ သောဠသဟာကာရေဟိ သဋ္ဌိနယသဟဿေဟိ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတဗ္ဗာနီတိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ ဝိပဉ္စိတညူ ပဉ္စသတာ ဘိက္ခူ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌဟိံသု. သုတ္တံ ပန ဒုက္ခလက္ခဏဝသေန ကထိတံ.

එහි සතර මහා භූතයෝ ද, පඤ්ච උපාදානස්කන්ධයෝ ද, ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වූ එකොළොස් ආයතනයෝ ද, ධම්මායතනයෙන් කොටසක් ද, දිට්ඨි ඕඝය ද, අවිජ්ජා ඕඝය ද, සක්කායයෙන් කොටසක් ද යන මෙය දුක්ඛ සත්‍යය යි. නන්දි රාගය ද, ධම්මායතනයෙන් කොටසක් ද, කාම ඕඝය ද, භව ඕඝය ද, සක්කායයෙන් කොටසක් ද යන මෙය සමුදය සත්‍යය යි. පරතෙර යැයි කියනු ලබන නිවන නිරෝධ සත්‍යය යි. ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය මග්ග සත්‍යය යි. එහි සත්‍යයන් දෙකක් වෘත්ත (සංසාරය) වන අතර, දෙකක් විවෘත්ත (නිවන) වේ. දෙකක් ලෞකික වන අතර, දෙකක් ලෝකෝත්තර වේ. මෙසේ සතර සත්‍යයන් දහසය ආකාරයකින් හා සැට දහසක් නය ක්‍රමයන්ගෙන් බෙදා දැක්විය යුතු ය. දේශනාව අවසානයේ විපඤ්චිතඤ්ඤූ වූ භික්ෂූන් පන්සිය නමක් අර්හත්වයෙහි පිහිටියහ. මේ සූත්‍රය දුක්ඛ ලක්ෂණය වශයෙන් වදාරන ලද්දකි.

၂. ရထောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. රථෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව (රථෝපම සූත්‍ර විවරණය)

၂၃၉. ဒုတိယေ သုခသောမနဿဗဟုလောတိ ကာယိကသုခဉ္စေဝ စေတသိကသောမနဿဉ္စ ဗဟုလံ အဿာတိ သုခသောမနဿဗဟုလော. ယောနိ စဿ အာရဒ္ဓါ ဟောတီတိ ကာရဏဉ္စဿ ပရိပုဏ္ဏံ ဟောတိ. အာသဝါနံ ခယာယာတိ ဣဓ အာသဝက္ခယောတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ အဓိပ္ပေတော, တဒတ္ထာယာတိ အတ္ထော. ဩဓသ္တပတောဒေါတိ ရထမဇ္ဈေ တိရိယံ ဌပိတပတောဒေါ. ယေနိစ္ဆကန္တိ ယေန ဒိသာဘာဂေန ဣစ္ဆတိ. ယဒိစ္ဆကန္တိ ယံ ယံ ဂမနံ ဣစ္ဆတိ. သာရေယျာတိ ပေသေယျ. ပစ္စာသာရေယျာတိ ပဋိဝိနိဝတ္တေယျ. အာရက္ခာယာတိ ရက္ခဏတ္ထာယ. သံယမာယာတိ ဝေဂနိဂ္ဂဟဏတ္ထာယ. ဒမာယာတိ နိဗ္ဗိသေဝနတ္ထာယ. ဥပသမာယာတိ ကိလေသူပသမတ္ထာယ.

239. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘සුඛසෝමනස්සබහුලෝ’ යනු - ඔහුට කායික සැපය මෙන් ම චෛතසික සෝමනස්සය ද බහුල වන බැවින් සුඛසෝමනස්ස බහුල නම් වේ. ‘යෝනි චස්ස ආරද්ධා හෝති’ යනු - ඒ භික්ෂුවට හේතුව සම්පූර්ණ වී ඇත යන්නයි. ‘ආසවානං ඛයාය’ යන්නෙහි මෙහි ආසවක්ඛය යනු අර්හත් මාර්ගය අදහස් වේ, ඒ අර්හත් මාර්ගය පිණිස යනු අර්ථය යි. ‘ඕධස්තපතෝදෝ’ යනු රථය මැද හරහට තබා ඇති කෙවිට ය. ‘යේනිච්ඡකං’ යනු යම් දිශාවකට කැමති ද ඒ දෙසට ය. ‘යදිච්ඡකං’ යනු යම් යම් ගමනකට කැමති ද එයයි. ‘සාරෙය්‍ය’ යනු පදවන්නේ ය. ‘පච්චාසාරෙය්‍ය’ යනු ආපසු හරවන්නේ ය. ‘ආරක්ඛාය’ යනු රක්ෂාව පිණිස ය. ‘සංයමාය’ යනු වේගය මැඬපැවැත්වීම පිණිස ය. ‘දමාය’ යනු ප්‍රතිපක්ෂ සේවනයෙන් වැළකීම පිණිස ය. ‘උපසමාය’ යනු ක්ලේශයන් සන්සිඳුවීම පිණිස ය.

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ယထာ အကုသလဿ သာရထိနော အဒန္တေ သိန္ဓဝေ ယောဇေတွာ ဝိသမမဂ္ဂေန ရထံ ပေသေန္တဿ စက္ကာနိပိ ဘိဇ္ဇန္တိ, အက္ခောပိ သိန္ဓဝါနဉ္စ ခုရာ, အတ္တနာပိ အနယဗျသနံ ပါပုဏာတိ, န စ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတေန ဂမနေန သာရေတုံ သက္ကောတိ; ဧဝံ ဆသု ဣန္ဒြိယေသု အဂုတ္တဒွါရော ဘိက္ခု န ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတံ သမဏရတိံ အနုဘဝိတုံ သက္ကောတိ. ယထာ ပန ဆေကော သာရထိ ဒန္တေ သိန္ဓဝေ ယောဇေတွာ, သမေ ဘူမိဘာဂေ ရထံ ဩတာရေတွာ ရသ္မိယော ဂဟေတွာ, သိန္ဓဝါနံ ခုရေသု သတိံ ဌပေတွာ, ပတောဒံ အာဒါယ နိဗ္ဗိသေဝနေ ကတွာ, ပေသေန္တော ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတေန ဂမနေန သာရေတိ. ဧဝမေဝ ဆသု ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရော ဘိက္ခု ဣမသ္မိံ သာသနေ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတံ သမဏရတိံ အနုဘောတိ, သစေ အနိစ္စာနုပဿနာဘိမုခံ ဉာဏံ ပေသေတုကာမော ဟောတိ, တဒဘိမုခံ ဉာဏံ ဂစ္ဆတိ. ဒုက္ခာနုပဿနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

‘ඒවමේව ඛෝ’ යනු මෙහි - අදක්ෂ රථ පාලකයෙකු නොදැමුණු සින්ධව අශ්වයන් යොදා, විෂම මාර්ගයක රථය පදවන කල්හි, රථ රෝද ද බිඳෙයි, අක්ෂය ද, අශ්වයන්ගේ කුර ද බිඳෙයි; තමා ද විනාශයට පත් වෙයි; කැමති පරිදි වූ ගමනකින් රථය පැදවීමට ද ඔහු අපොහොසත් වෙයි. එමෙන් ම සය ඉන්ද්‍රියයන්හි අසංවෘත ද්වාර ඇති භික්ෂුව ද තමා රුචි කරන මහණදම්හි ඇල්ම (සමථ විදර්ශනා ආදිය) විඳීමට අපොහොසත් වෙයි. දක්ෂ රථ පාලකයෙකු දැමුණු සින්ධව අශ්වයන් යොදා, සම භූමියක රථය පදවා, රැහැන් පටවල් ගෙන, අශ්වයන්ගේ කුර කෙරෙහි සිහිය පිහිටුවා, කෙවිට ගෙන, ප්‍රතිපක්ෂ සේවනයෙන් තොර ව රථය පදවන කල්හි, රුචි පරිදි වූ ගමනකින් රථය පදවයි. එමෙන් ම සය ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවෘත ද්වාර ඇති භික්ෂුව මේ ශාසනයෙහි තමා රුචි කරන මහණදම්හි ඇල්ම විඳියි. ඉදින් අනිච්චානුපස්සනාව දෙසට ඥානය යොමු කිරීමට කැමති වේ නම්, ඔහුගේ ඥානය ඒ දෙසට ම ගලා යයි. දුක්ඛානුපස්සනා ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමය ම දත යුතු ය.

ဘောဇနေ မတ္တညူတိ ဘောဇနမှိ ပမာဏညူ. တတ္ထ ဒွေ ပမာဏာနိ – ပဋိဂ္ဂဟဏပမာဏဉ္စ ပရိဘောဂပမာဏဉ္စ. တတ္ထ ပဋိဂ္ဂဟဏပမာဏေ ဒါယကဿ ဝသော [Pg.68] ဝေဒိတဗ္ဗော, ဒေယျဓမ္မဿ ဝသော ဝေဒိတဗ္ဗော, အတ္တနော ထာမော ဇာနိတဗ္ဗော. ဧဝရူပေါ ဟိ ဘိက္ခု သစေ ဒေယျဓမ္မော ဗဟုကော ဟောတိ, ဒါယကော အပ္ပံ ဒါတုကာမော, ဒါယကဿ ဝသေန အပ္ပံ ဂဏှာတိ. ဒေယျဓမ္မော အပ္ပော, ဒါယကော ဗဟုံ ဒါတုကာမော, ဒေယျဓမ္မဿ ဝသေန အပ္ပံ ဂဏှာတိ. ဒေယျဓမ္မောပိ ဗဟု, ဒါယကောပိ ဗဟုံ ဒါတုကာမော, အတ္တနော ထာမံ ဉတွာ ပမာဏေန ဂဏှာတိ. သော တာယ ပဋိဂ္ဂဟဏေ မတ္တညုတာယ အနုပ္ပန္နဉ္စ လာဘံ ဥပ္ပာဒေတိ, ဥပ္ပန္နဉ္စ ထာဝရံ ကရောတိ ဓမ္မိကတိဿမဟာရာဇကာလေ သတ္တဝဿိကော သာမဏေရော ဝိယ.

‘භෝජනේ මත්තඤ්ඤූ’ යනු භෝජනයෙහි පමණ දන්නා බව යි. එහි ප්‍රමාණ දෙකකි - පිළිගැනීමේ ප්‍රමාණය හා පරිභෝජනය කිරීමේ ප්‍රමාණය යි. එහි පිළිගැනීමේ ප්‍රමාණය දායකයාගේ රුචිය අනුව ද, දිය යුතු වස්තුවේ ප්‍රමාණය අනුව ද, තම ශක්තිය අනුව ද දත යුතු ය. මෙබඳු වූ භික්ෂුව, ඉදින් දිය යුතු වස්තුව බොහෝ වුව ද දායකයා ස්වල්පයක් දීමට කැමති නම්, දායකයාගේ රුචිය පරිදි ස්වල්පයක් පිළිගනියි. දිය යුතු වස්තුව ස්වල්ප වුව ද දායකයා බොහෝ කොට දීමට කැමති නම්, වස්තුවේ ප්‍රමාණය සලකා ස්වල්පයක් ම පිළිගනියි. දිය යුතු වස්තුව ද බොහෝ වී, දායකයා ද බොහෝ කොට දීමට කැමති නම්, තමාගේ ශක්තිය දැන පමණ දැන පිළිගනියි. ඔහු ඒ පිළිගැනීමෙහි පමණ දැනීම හේතුවෙන් නූපන් ලාභයන් උපදවා ගනියි, උපන් ලාභයන් ස්ථාවර කර ගනියි. ධම්මික තිස්ස මහරජුගේ කාලයෙහි විසූ සත් හැවිරිදි සාමණේරයන් වහන්සේ මෙනි.

ရညော ကိရ ပဉ္စဟိ သကဋသတေဟိ ဂုဠံ အာဟရိံသု. ရာဇာ ‘‘မနာပေါ ပဏ္ဏာကာရော, အယျေဟိ ဝိနာ န ခါဒိဿာမာ’’တိ အဍ္ဎတေယျာနိ သကဋသတာနိ မဟာဝိဟာရံ ပေသေတွာ သယမ္ပိ ဘုတ္တပါတရာသော အဂမာသိ. ဘေရိယာ ပဟဋာယ ဒွါဒသ ဘိက္ခုသဟဿာနိ သန္နိပတိံသု. ရာဇာ ဧကမန္တေ ဌိတော အာရာမိကံ ပက္ကောသာပေတွာ အာဟ – ‘‘ရညော နာမ ဒါနေ ပတ္တပူရောဝ ပမာဏံ, ဂဟိတဘာဇနံ ပူရေတွာဝ ဒေဟိ, သစေ ကောစိ မတ္တပဋိဂ္ဂဟဏေ ဌိတော န ဂဏှာတိ, မယှံ အာရောစေယျာသီ’’တိ.

රජතුමා වෙත කරත්ත පන්සියයකින් හකුරු රැගෙන ආ බව කියවේ. රජු, “මේ තෑග්ග මනහර ය, ආර්යයන් වහන්සේලාගෙන් තොර ව මම මෙය අනුභව නොකරමි” යි පවසා කරත්ත දෙසිය පනහක් මහා විහාරයට යවා, තමා ද උදෑසන ආහාරය ගෙන විහාරයට ගියේ ය. බෙර හඬ පතුරා දොළොස් දහසක් භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස් කරවන ලදහ. රජු එක් පසෙක සිට ආරාමිකයෙකු කැඳවා මෙසේ කී ය - “රජෙකුගේ දානයක දී පාත්‍රය පිරීම ම ප්‍රමාණය යි. පාත්‍රය පුරවා ම දෙන්න. ඉදින් යමෙකු පමණ දැන පිළිගැනීමෙහි සිට පාත්‍රය පුරවා නොගන්නේ නම්, මට දැනුම් දෙන්න.”

အထေကော မဟာထေရော ‘‘မဟာဗောဓိမဟာစေတိယာနိ ဝန္ဒိဿာမီ’’တိ စေတိယပဗ္ဗတာ အာဂန္တွာ, ဝိဟာရံ ပဝိသန္တော မဟာမဏ္ဍပဋ္ဌာနေ ဘိက္ခူ ဂုဠံ ဂဏှန္တေ ဒိသွာ ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တံ သာမဏေရံ အာဟ, ‘‘နတ္ထိ တေ ဂုဠေန အတ္ထော’’တိ. ‘‘အာမ, ဘန္တေ, နတ္ထီ’’တိ. သာမဏေရ မယံ မဂ္ဂကိလန္တာ, ဧကေန ကပိဋ္ဌဖလမတ္တေန ပိဏ္ဍကေန အမှာကံ အတ္ထောတိ. သာမဏေရော ထာလကံ နီဟရိတွာ ထေရဿ ဝဿဂ္ဂပဋိပါဋိယံ အဋ္ဌာသိ. အာရာမိကော ဂဟဏမာနံ ပူရေတွာ ဥက္ခိပိ, သာမဏေရော အင်္ဂုလိံ စာလေသိ. တာတ သာမဏေရ, ရာဇကုလာနံ ဒါနေ ဘာဇနပူရမေဝ ပမာဏံ, ထာလကပူရံ ဂဏှာဟီတိ. အာမ, ဥပါသက, ရာဇာနော နာမ မဟဇ္ဈာသယာ ဟောန္တိ, အမှာကံ ပန ဥပဇ္ဈာယဿ ဧတ္တကေနေဝ အတ္ထောတိ.

ඉක්බිති එක්තරා මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමක් "මහා බෝධිය සහ මහා චෛත්‍යය වන්දනා කරන්නෙමි" යි සිතා චේතියපබ්බතයේ සිට වැඩම කළහ. උන්වහන්සේ විහාරයට ඇතුළු වන කල්හි, මහා මණ්ඩපයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා හකුරු පිළිගන්නා බව දැක, තමන් වහන්සේ පිටුපසින් වැඩම කළ සාමණේරයන් වහන්සේට මෙසේ වදාළහ: "ඔබට හකුරුවලින් ප්‍රයෝජනයක් නැද්ද?" එවිට සාමණේරයන් වහන්සේ "එසේය ස්වාමීනි, ප්‍රයෝජනයක් නැත" යැයි පැවසූහ. "සාමණේරයෙනි, අපි මාර්ගයෙහි ගමන් කර විඩාපත්ව සිටිමු. අපට දිවුල් ගෙඩියක පමණ වූ හකුරු කැටයකින් ප්‍රයෝජනයක් ඇත" යි ස්ථවිරයන් වහන්සේ නැවත වදාළහ. එවිට සාමණේරයන් වහන්සේ පාත්‍රය ගෙන ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ වස් පිළිවෙළ අනුව (පේළියෙහි) සිටගත්හ. ආරාමිකයා (හකුරු බෙදන්නා) භාජනය පුරවා හකුරු බෙදන්නට සැරසුණු විට, සාමණේරයන් වහන්සේ ඇඟිල්ලෙන් සන් කළහ (වැඩිපුර එපා යැයි). "දරුව සාමණේරයෙනි, රජකුලයෙන් දෙන දානයෙහි ප්‍රමාණය නම් භාජනය පිරී තිබීමයි. එබැවින් පාත්‍රය පිරෙන්නට හකුරු පිළිගන්න" යැයි ආරාමිකයා කීවේය. "එසේය උපාසකය, රජවරුන් යනු මහා අදහස් ඇති (ත්‍යාගශීලී) අය වෙති. එහෙත් අපගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේට ප්‍රයෝජනය ඇත්තේ මෙපමණකින් පමණකි" යැයි සාමණේරයන් වහන්සේ පැවසූහ.

ရာဇာ တဿ ကထံ သုတွာ, ‘‘ကိံ ဘော သာမဏေရော ဘဏတီ’’တိ? တဿ သန္တိကံ ဂတော. အာရာမိကော အာဟ – ‘‘သာမိ, သာမဏေရဿ ဘာဇနံ ခုဒ္ဒကံ, ဗဟုံ န ဂဏှာတီ’’တိ. ရာဇာ အာဟ, ‘‘အာနီတဘာဇနံ ပူရေတွာ ဂဏှထ, ဘန္တေ’’တိ. မဟာရာဇ, ရာဇာနော နာမ မဟဇ္ဈာသယာ ဟောန္တိ[Pg.69], ဥက္ခိတ္တဘာဇနံ ပူရေတွာဝ ဒါတုကာမာ, အမှာကံ ပန ဥပဇ္ဈာယဿ ဧတ္တကေနေဝ အတ္ထောတိ. ရာဇာ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ သတ္တဝဿိကဒါရကော, အဇ္ဇာပိဿ မုခတော ခီရဂန္ဓော န မုစ္စတိ, ဂဟေတွာ ကုဋေ ဝါ ကုဋုမ္ဗေ ဝါ ပူရေတွာ သွေပိ ပုနဒိဝသေပိ ခါဒိဿာမာတိ န ဝဒတိ, သက္ကာ ဗုဒ္ဓသာသနံ ပရိဂ္ဂဟေတု’’န္တိ ပုရိသေ အာဏာပေသိ, ‘‘ဘော, ပသန္နောမှိ သာမဏေရဿ, ဣတရာနိပိ အဍ္ဎတေယျာနိ သကဋသတာနိ အာနေတွာ သဃံဿ ဒေထာ’’တိ.

රජතුමා ඒ කතාව අසා, "පින්වත්නි, සාමණේරයන් වහන්සේ කුමක් පවසන්නේදැයි" විමසා ඒ අසලට ගියේය. ආරාමිකයා පවසනුයේ, "ස්වාමීනි, සාමණේරයන් වහන්සේගේ භාජනය කුඩාය, උන්වහන්සේ වැඩියෙන් පිළිගන්නේ නැත" යනුවෙනි. රජතුමා පවසනුයේ, "ස්වාමීනි, ගෙනා පාත්‍රය පුරවා පිළිගන්න" යනුවෙනි. එවිට සාමණේරයන් වහන්සේ, "මහාරාජයාණෙනි, රජවරුන් යනු මහා අදහස් ඇති අය වෙති. ඔවුහු භාජනය පුරවා දීමට කැමති වෙති. එහෙත් අපගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේට ප්‍රයෝජනය ඇත්තේ මෙපමණකින් පමණකි" යැයි කීහ. රජතුමා මෙසේ සිතුවේය: "මේ සත් හැවිරිදි දරුවෙකි. තවමත් මොහුගේ කටින් මව්කිරි සුවඳ පහ නොවෙයි. එසේ වුවත් 'කලයක හෝ මුට්ටියක පුරවා ගෙන ගොස් හෙට හෝ අනිද්දා කන්නෙමි' යි පවසන්නේ නැත. බුද්ධ ශාසනය නඟාසිටුවීමට මෙවැනි අය සමත් වෙති." මෙසේ සිතා රජතුමා රාජපුරුෂයන්ට මෙසේ අණ කළේය: "පින්වත්නි, මම මේ සාමණේරයන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදුණෙමි. එබැවින් තවත් කරත්ත දෙසිය පනහක් පුරා බඩු බාහිරාදිය ගෙනැත් සංඝයා වහන්සේට පූජා කරන්න."

သောယေဝ ပန ရာဇာ ဧကဒိဝသံ တိတ္တိရမံသံ ခါဒိတုကာမော စိန္တေသိ – ‘‘သစေ အဟံ အင်္ဂါရပက္ကံ တိတ္တိရမံသံ ခါဒိတုကာမောသ္မီတိ အညဿ ကထေဿာမိ, သမန္တာ ယောဇနဋ္ဌာနေ တိတ္တိရသမုဂ္ဃာတံ ကရိဿန္တီ’’တိ ဥပ္ပန္နံ ပိပါသံ အဓိဝါသေန္တော တီဏိ သံဝစ္ဆရာနိ ဝီတိနာမေသိ. အထဿ ကဏ္ဏေသု ပုဗ္ဗော သဏ္ဌာသိ, သော အဓိဝါသေတုံ အသက္ကောန္တော ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ, ဘော, အမှာကံ ကောစိ ဥပဋ္ဌာကုပါသကော သီလရက္ခကော’’တိ ပုစ္ဆိ. အာမ, ဒေဝ, အတ္ထိ, တိဿော နာမ သော အခဏ္ဍသီလံ ရက္ခတီတိ. အထ နံ ဝီမံသိတုကာမော ပက္ကောသာပေသိ. သော အာဂန္တွာ ရာဇာနံ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ. တတော နံ အာဟ – ‘‘တွံ, တာတ, တိဿော နာမာ’’တိ? ‘‘အာမ ဒေဝါ’’တိ. တေန ဟိ ဂစ္ဆာတိ. တသ္မိံ ဂတေ ဧကံ ကုက္ကုဋံ အာဟရာပေတွာ ဧကံ ပုရိသံ အာဏာပေသိ, ‘‘ဂစ္ဆ တိဿံ ဝဒါဟိ, ဣမံ တီဟိ ပါကေဟိ ပစိတွာ အမှာကံ ဥပဋ္ဌာပေဟီ’’တိ. သော ဂန္တွာ တထာ အဝေါစ. သော အာဟ – ‘‘သစေ, ဘော, အယံ မတကော အဿ, ယထာ ဇာနာမိ, တထာ ပစိတွာ ဥပဋ္ဌဟေယျံ. ပါဏာတိပါတံ ပနာဟံ န ကရောမီ’’တိ. သော အာဂန္တွာ ရညော အာရောစေသိ.

එම රජතුමාම එක් දවසක් වටු මස් අනුභව කිරීමට කැමතිව මෙසේ සිතුවේය: "මම අඟුරු මත පුලුස්සන ලද වටු මස් අනුභව කිරීමට කැමති බව අන් අයට පැවසුවහොත්, ඔවුහු යොදුනක් මානයේ සිටින සියලුම වටුවන් මරා දමනු ඇත." මෙසේ සිතා ඔහු තමන් තුළ හටගත් ආශාව යටපත් කරගනිමින් අවුරුදු තුනක් ගත කළේය. එවිට රජතුමාගේ කන්වලින් සැරව ගලන්නට විය. එය දරාගත නොහැකි වූ රජතුමා, "පින්වත්නි, අපට ශීලය රකින කිසියම් උපස්ථායක දරුවෙකු සිටීද?" යි විමසීය. "එසේය දේවයන් වහන්සේ, තිස්ස නම් වූ දරුවෙක් සිටී, ඔහු අඛණ්ඩව ශීලය රකියි" යැයි ඔවුහු පැවසූහ. එවිට රජතුමා ඔහුව පරීක්ෂා කරනු පිණිස කැඳවීය. ඔහු පැමිණ රජතුමාට වැඳ එකත්පසක සිටියේය. රජතුමා ඔහුගෙන් "දරුව, ඔබ තිස්ස නේද?" යි විමසීය. "එසේය දේවයන් වහන්සේ" (තිස්ස කීවේය). "එසේ නම් යන්න." ඔහු ගිය පසු රජතුමා කුකුළෙකු ගෙන්වා ගෙන එක් පුරුෂයෙකුට මෙසේ අණ කළේය: "ගොස් තිස්සට පවසන්න, මේ කුකුළා ක්‍රම තුනකට පිස අපට පූජා කරන්න කියා." ඔහු ගොස් එලෙසම කීවේය. තිස්ස මෙසේ කීවේය: "පින්වත, මොහු මළ එකෙකු (පංශුකූල) වූයේ නම්, මා දන්නා පරිදි පිස පිළිගන්වන්නෙමි. එහෙත් මම ප්‍රාණඝාතයක් නොකරමි." ඔහු පැමිණ රජතුමාට ඒ බව දැන්වීය.

ရာဇာ ပုန ‘‘ဧကဝါရံ ဂစ္ဆာ’’တိ ပေသေသိ. သော ဂန္တွာ, ‘‘ဘော, ရာဇုပဋ္ဌာနံ နာမ ဘာရိယံ, မာ ဧဝံ ကရိ, ပုနပိ သီလံ သက္ကာ သမာဒါတုံ, ပစေတ’’န္တိ အာဟ. အထ နံ တိဿော အဝေါစ, ‘‘ဘော, ဧကသ္မိံ နာမ အတ္တဘာဝေ ဓုဝံ ဧကံ မရဏံ, နာဟံ ပါဏာတိပါတံ ကရိဿာမီ’’တိ. သော ပုနပိ ရညော အာရောစေသိ. ရာဇာ တတိယမ္ပိ ပေသေတွာ အသမ္ပဋိစ္ဆန္တံ ပက္ကောသာပေတွာ အတ္တနာ ပုစ္ဆိ. ရညောပိ တထေဝ ပဋိဝစနံ အဒါသိ. အထ ရာဇာ ပုရိသေ အာဏာပေသိ, ‘‘အယံ ရညော အာဏံ ကောပေတိ, ဂစ္ဆထေတဿ အာဃာတနဘဏ္ဍိကာယံ ဌပေတွာ, သီသံ ဆိန္ဒထာ’’တိ. ရဟော [Pg.70] စ ပန နေသံ သညမဒါသိ – ‘‘ဣမံ သန္တဇ္ဇယမာနာ နေတွာ သီသမဿ အာဃာတနဘဏ္ဍိကာယံ ဌပေတွာ အာဂန္တွာ မယှံ အာရောစေထာ’’တိ.

රජතුමා නැවතත් "තව එක වරක් ගොස් කියන්න" යි ඔහුව යැවීය. ඔහු ගොස් "පින්වත, රජුට උපස්ථාන කිරීම යනු බරපතළ කාර්යයකි, මෙසේ නොකරන්න. පසුව වුවත් නැවත ශීලය සමාදන් විය හැකිය, එබැවින් මොහුව පිසින්න" යැයි කීවේය. එවිට තිස්ස ඔහුට මෙසේ පැවසීය: "පින්වත, එක් ආත්මභාවයකදී මරණය සිදුවන්නේ එක් වරක් පමණි. මම ප්‍රාණඝාතයක් නොකරමි." ඔහු නැවතත් රජතුමාට ඒ බව දැන්වීය. රජතුමා තුන්වන වරටත් පණිවිඩ යවා ඔහු එය පිළි නොගන්නා කල්හි, ඔහුව කැඳවා රජතුමාම විමසීය. ඔහු රජතුමාටද පෙර පරිදිම පිළිතුරු දුන්නේය. එවිට රජතුමා රාජපුරුෂයන්ට මෙසේ අණ කළේය: "මොහු රජුගේ අණ උල්ලංඝනය කරයි. එබැවින් මොහුව වධකස්ථානයට ගෙන ගොස්, හිස ගසා දමන්න." එසේ වුවද රජතුමා රහසින් ඔවුන්ට මෙසේ උපදෙස් දුන්නේය: "මොහුව බිය ගන්වමින් ගෙන ගොස්, වධක පීඨය මත හිස තබා, පසුව පැමිණ මට දන්වන්න."

တေ တံ အာဃာတနဘဏ္ဍိကာယံ နိပဇ္ဇာပေတွာ တမဿ ကုက္ကုဋံ ဟတ္ထေသု ဌပယိံသု. သော တံ ဟဒယေ ဌပေတွာ ‘‘အဟံ, တာတ, မမ ဇီဝိတံ တုယှံ ဒေမိ, တဝ ဇီဝိတံ အဟံ ဂဏှာမိ, တွံ နိဗ္ဘယော ဂစ္ဆာ’’တိ ဝိဿဇ္ဇေသိ. ကုက္ကုဋော ပက္ခေ ပပ္ဖောဋေတွာ အာကာသေန ဂန္တွာ ဝဋရုက္ခေ နိလီယိ. တဿ ကုက္ကုဋဿ အဘယဒိန္နဋ္ဌာနံ ကုက္ကုဋဂိရိ နာမ ဇာတံ.

ඔවුහු ඔහුව වධක පීඨයෙහි නිදි කරවා ඒ කුකුළා ඔහුගේ දෑතට දුන්හ. ඔහු ඒ කුකුළා පපුවට තබාගෙන, "දරුව, මම මගේ ජීවිතය ඔබට දෙමි, ඔබගේ ජීවිතය මම (සුරක්ෂිතව) ගනිමි, ඔබ බිය නැතිව යන්න" යැයි පවසා මුදා හැරියේය. කුකුළා පියාපත් ගසා අහසින් ගොස් වෘක්ෂයක ලැගුම් ගත්තේය. ඒ කුකුළාට අභයදානය දුන් ස්ථානය "කුක්කුටගිරි" නමින් ප්‍රසිද්ධ විය.

ရာဇာ တံ ပဝတ္တိံ သုတွာ အမစ္စပုတ္တံ ပက္ကောသာပေတွာ သဗ္ဗာဘရဏေဟိ အလင်္ကရိတွာ အာဟ – ‘‘တာတ, မယာ တွံ ဧတဒတ္ထမေဝ ဝီမံသိတော, မယှံ တိတ္တိရမံသံ ခါဒိတုကာမဿ တီဏိ သံဝစ္ဆရာနိ အတိက္ကန္တာနိ, သက္ခိဿသိ မေ တိကောဋိပရိသုဒ္ဓံ ကတွာ ဥပဋ္ဌာပေတု’’န္တိ. ‘‘ဧတံ နာမ, ဒေဝ, မယှံ ကမ္မ’’န္တိ နိက္ခမိတွာ ဒွါရန္တရေ ဌိတော ဧကံ ပုရိသံ ပါတောဝ တယော တိတ္တိရေ ဂဟေတွာ ပဝိသန္တံ ဒိသွာ, ဒွေ ကဟာပဏေ ဒတွာ တိတ္တိရေ အာဒါယ ပရိသောဓေတွာ, ဇီရကာဒီဟိ ဝါသေတွာ, အင်္ဂါရေသု သုပက္ကေ ပစိတွာ ရညော ဥပဋ္ဌာပေသိ. ရာဇာ မဟာတလေ သိရီပလ္လင်္ကေ နိသိန္နောဝ ဧကံ ဂဟေတွာ ထောကံ ဆိန္ဒိတွာ မုခေ ပက္ခိပိ, တာဝဒေဝဿ သတ္တရသဟရဏီသဟဿာနိ ဖရိတွာ အဋ္ဌာသိ.

රජතුමා ඒ පුවත අසා ඇමති පුත්‍රයාව කැඳවා සියලු අබරණින් සරසා මෙසේ කීවේය: "දරුව, මා ඔබව පරීක්ෂා කළේ මේ සඳහාමය. මට වටු මස් අනුභව කිරීමට සිත්වී වසර තුනක් ගත විය. මට ත්‍රිකෝටි පාරිශුද්ධව (නොදුටු, නොඇසූ, සැක රහිතව) එය පිළියෙළ කර දීමට ඔබට හැකිද?" "දේවයන් වහන්සේ, එය මගේ කාර්යයකි" යි පවසා ඔහු පිටත්ව ගොස් දොරටුව අසල සිටින විට, උදෑසනම වටුවන් තිදෙනෙකු ගෙන එන මිනිසෙකු දැක, කහාපණ දෙකක් දී ඒ වටුවන් රැගෙන පවිත්‍ර කොට, සූදුරු ආදියෙන් සුවඳවත් කර, අඟුරු මත මැනවින් පිස රජතුමාට පිළිගැන්වීය. රජතුමා මහා ප්‍රාසාදයෙහි සිරි යහන මත හිඳගෙන එක වටු මස් කැබැල්ලක් ගෙන මුවෙහි තබා ගත්තේය. එවෙලේම ඔහුගේ සත්දහසක් රස නහර විහිදුවමින් ඒ රසය පැතිර ගියේය.

တသ္မိံ သမယေ ဘိက္ခုသံဃံ သရိတွာ, ‘‘မာဒိသော နာမ ပထဝိဿရော ရာဇာ တိတ္တိရမံသံ ခါဒိတုကာမော တီဏိ သံဝစ္ဆရာနိ န လဘိ, အပစ္စမာနော ဘိက္ခုသံဃော ကုတော လဘိဿတီ’’တိ? မုခေ ပက္ခိတ္တက္ခဏ္ဍံ ဘူမိယံ ဆဍ္ဍေသိ. အမစ္စပုတ္တော ဇဏ္ဏုကေဟိ ပတိတွာ မုခေန ဂဏှိ. ရာဇာ ‘‘အပေဟိ, တာတ, ဇာနာမဟံ တဝ နိဒ္ဒေါသဘာဝံ, ဣမိနာ နာမ ကာရဏေန မယာ ဧတံ ဆဍ္ဍိတ’’န္တိ ကထေတွာ, ‘‘သေသကံ တထေဝ သင်္ဂေါပေတွာ ဌပေဟီ’’တိ အာဟ.

ඒ මොහොතේ මහා සංඝරත්නය සිහිපත් කළ රජතුමා, "මා වැනි පෘථිවීශ්වර රජෙකුට වටු මස් අනුභව කිරීමට වසර තුනක් ගත වූයේ නම්, තමන්ටම කියා පිස නොගන්නා සංඝයා වහන්සේලාට මෙය කොහෙන් ලැබෙන්නද?" යි සිතා මුවෙහි තිබූ මස් කැබැල්ල බිමට දැමීය. එවිට ඇමති පුත්‍රයා දණින් වැටී එය තමාගේ මුවින් පිළිගත්තේය. රජතුමා පවසනුයේ, "දරුව, එය නවත්වන්න, ඔබ නිවැරදි බව මම දනිමි. මම මෙය බිම දැමුවේ මෙන්න මේ හේතුව (සංඝයා වහන්සේලා කෙරෙහි උපන් ගෞරවය) නිසාය" යි පවසා, "ඉතිරි මස් කොටස එලෙසම සුරක්ෂිතව තබන්න" යැයි කීවේය.

ပုနဒိဝသေ ရာဇကုလူပကော ထေရော ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. အမစ္စပုတ္တော တံ ဒိသွာ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ရာဇဂေဟံ ပဝေသေသိ. အညတရော ဝုဍ္ဎပဗ္ဗဇိတောပိ ထေရဿ ပစ္ဆာသမဏော ဝိယ ဟုတွာ အနုဗန္ဓန္တော ပါဝိသိ. ထေရော ‘‘ရညာ ပက္ကောသာပိတဘိက္ခု ဘဝိဿတီ’’တိ ပမဇ္ဇိ. အမစ္စပုတ္တောပိ ‘‘ထေရဿ ဥပဋ္ဌာကော ဘဝိဿတီ’’တိ ပမာဒံ အာပဇ္ဇိ. တေသံ နိသီဒါပေတွာ ယာဂုံ အဒံသု. ယာဂုယာ ပီတာယ ရာဇာ တိတ္တိရေ ဥပနေသိ. ထေရော ဧကံ ဂဏှိ, ဣတရောပိ [Pg.71] ဧကံ ဂဏှိ. ရာဇာ ‘‘အနုဘာဂေါ အတ္ထိ, အနာပုစ္ဆိတွာ ခါဒိတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ မဟာထေရံ အာပုစ္ဆိ. ထေရော ဟတ္ထံ ပိဒဟိ, မဟလ္လကတ္ထေရော သမ္ပဋိစ္ဆိ. ရာဇာ အနတ္တမနော ဟုတွာ ကတဘတ္တကိစ္စံ ထေရံ ပတ္တံ အာဒါယ အနုဂစ္ဆန္တော အာဟ – ‘‘ဘန္တေ, ကုလဂေဟံ အာဂစ္ဆန္တေဟိ ဥဂ္ဂဟိတဝတ္တံ ဘိက္ခုံ ဂဟေတွာ အာဂန္တုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. ထေရော တသ္မိံ ခဏေ အညာသိ ‘‘န ဧသ ရညာ ပက္ကောသာပိတော’’တိ.

පසු දින රාජකුලයට හිතවත් වූ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ පිඬු පිණිස වැඩම කළ සේක. ඇමති පුත්‍රයෙක් උන්වහන්සේ දැක පාත්‍රය ගෙන රජ ගෙට වැඩම කරවීය. මහලු කල පැවිදි වූ එක්තරා භික්ෂුවක් ද මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ පශ්චාත් ශ්‍රමණයා මෙන් උන්වහන්සේ පිටුපසින් රජ ගෙට ඇතුළු විය. "මොහු රජු විසින් ආරාධනා කරන ලද භික්ෂුවකැයි" සිතා මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද ඒ පිළිබඳව සැලකිලිමත් නොවූහ. ඇමති පුත්‍රයා ද "මොහු මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ උපස්ථායකයෙකැයි" සිතා ඒ පිළිබඳව විමසීමක් නොකළේය. ඔවුන් දෙදෙනාට අසුන් පනවා කැඳ පිළිගන්වන ලදී. කැඳ පානය කිරීමෙන් පසු රජු වටු මස් පිළිගැන්වීය. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ එක් වටුවෙකු පිළිගත්තේය; අනෙක් භික්ෂුව ද එක් වටුවෙකු පිළිගත්තේය. තවත් මස් කොටසක් ඉතිරිව තිබූ බැවින්, "නොවිමසා අනුභව කිරීම නුසුදුසුය" යන අදහසින් රජතුමා මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගෙන් විමසීය. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ අතින් වසා එය ප්‍රතික්ෂේප කළ ද, මහලු භික්ෂුව එය පිළිගත්තේය. රජු එයින් අසතුටට පත් විය. දන් වැළඳීමෙන් පසු රජු මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ පාත්‍රය ගෙන පෙරමගට යන අතරතුර මෙසේ කීවේය: "ස්වාමීනි, කුල ගෙවල්වලට වැඩම කරන විට විනය වත් පිළිවෙත් දන්නා භික්ෂුවක කැටුව වැඩම කිරීම සුදුසුය." එකල මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ "මොහු රජු විසින් ආරාධනා කරන ලද අයෙකු නොවන බව" වටහා ගත්හ.

ပုနဒိဝသေ ဥပဋ္ဌာကသာမဏေရံ ဂဟေတွာ ပါဝိသိ. ရာဇာ တဒါပိ ယာဂုယာ ပီတာယ တိတ္တိရေ ဥပနာမေသိ. ထေရော ဧကံ အဂ္ဂဟေသိ, သာမဏေရော အင်္ဂုလိံ စာလေတွာ မဇ္ဈေ ဆိန္ဒာပေတွာ ဧကကောဋ္ဌာသမေဝ အဂ္ဂဟေသိ. ရာဇာ တံ ကောဋ္ဌာသံ မဟာထေရဿ ဥပနာမေသိ. မဟာထေရော ဟတ္ထံ ပိဒဟိ, သာမဏေရောပိ ပိဒဟိ. ရာဇာ အဝိဒူရေ နိသီဒိတွာ ခဏ္ဍာခဏ္ဍံ ဆိန္ဒိတွာ ခါဒန္တော ‘‘ဥဂ္ဂဟိတဝတ္တေ နိဿာယ ဒိယဍ္ဎတိတ္တိရေ ခါဒိတုံ လဘိမှာ’’တိ အာဟ. တဿ မံသေ ခါဒိတမတ္တေဝ ကဏ္ဏေဟိ ပုဗ္ဗော နိက္ခမိ. တတော မုခံ ဝိက္ခာလေတွာ သာမဏေရံ ဥပသင်္ကမိတွာ, ‘‘ပသန္နောသ္မိ, တာတ, အဋ္ဌ တေ ဓုဝဘတ္တာနိ ဒေမီ’’တိ အာဟ. အဟံ, မဟာရာဇ, ဥပဇ္ဈာယဿ ဒမ္မီတိ. အပရာနိ အဋ္ဌ ဒေမီတိ. တာနိ အမှာကံ အာစရိယဿ ဒမ္မီတိ. အပရာနိပိ အဋ္ဌ ဒေမီတိ. တာနိ သမာနုပဇ္ဈာယာနံ ဒမ္မီတိ. အပရာနိပိ အဋ္ဌ ဒေမီတိ. တာနိ ဘိက္ခုသံဃဿ ဒမ္မီတိ. အပရာနိပိ အဋ္ဌ ဒေမီတိ. သာမဏေရော အဓိဝါသေသိ. ဧဝံ ပဋိဂ္ဂဟဏမတ္တံ ဇာနန္တော အနုပ္ပန္နဉ္စေဝ လာဘံ ဥပ္ပာဒေတိ, ဥပ္ပန္နဉ္စ ထာဝရံ ကရောတိ. ဣဒံ ပဋိဂ္ဂဟဏပမာဏံ နာမ. တတ္ထ ပရိဘောဂပမာဏံ ပစ္စဝေက္ခဏပယောဇနံ, ‘‘ဣဒမတ္ထိယံ ဘောဇနံ ဘုဉ္ဇာမီ’’တိ ပန ပစ္စဝေက္ခိတပရိဘောဂဿေဝ ပယောဇနတ္တာ ပရိဘောဂပမာဏံယေဝ နာမ, တံ ဣဓ အဓိပ္ပေတံ. တေနေဝ ပဋိသင်္ခါ ယောနိသောတိအာဒိမာဟ, ဣတရမ္ပိ ပန ဝဋ္ဋတိယေဝ.

පසු දින උන්වහන්සේ උපස්ථායක සාමණේරයන් වහන්සේ නමක් කැටුව වැඩම කළහ. එදින ද කැඳ වැළඳීමෙන් පසු රජු වටු මස් පිළිගැන්වීය. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ එක් වටුවෙකු පිළිගත්හ. සාමණේරයන් වහන්සේ ඇඟිල්ලෙන් සලකුණු කොට, එය දෙකට බෙදවා ඉන් එක් කොටසක් පමණක් පිළිගත්හ. රජු ඉතිරි කොටස මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේට පිළිගැන්වීය. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ අතින් වසා එය ප්‍රතික්ෂේප කළහ; සාමණේරයන් වහන්සේ ද එසේම කළහ. රජු අසලක වාඩි වී, මස් කැබලිවලට කපා අනුභව කරමින්, "වත් පිළිවෙත් දන්නා අය නිසා මට වටු මස් එකහමාරක් අනුභව කිරීමට ලැබුණි" යයි පැවසීය. එම මස් අනුභව කළ සැණින් රජුගේ කන්වලින් සැරව පිට විය. ඉන්පසු කට සෝදා ගත් රජතුමා සාමණේරයන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, "පින්වත් පුත්‍රය, මම ඔබ කෙරෙහි පැහැදුනෙමි. මම ඔබට අටක් වූ නිත්‍ය දානයන් පූජා කරමි" යයි පැවසීය. "මහරජ, මම ඒවා මගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේට දෙමි" යි සාමණේරයන් වහන්සේ පැවසූහ. "තවත් අටක් දෙමි" යි රජු කී විට, "ඒවා අපගේ ආචාර්යයන් වහන්සේට දෙමි" යි පැවසූහ. "තවත් අටක් දෙමි" යි රජු කී විට, "ඒවා සබ්‍රහ්මචාරී භික්ෂූන්ට දෙමි" යි පැවසූහ. "තවත් අටක් දෙමි" යි රජු කී විට, "ඒවා මහා සංඝයා වහන්සේට දෙමි" යි පැවසූහ. සාමණේරයන් වහන්සේ එය පිළිගත්හ. මෙසේ පිළිගැනීමේ ප්‍රමාණය දන්නා තැනැත්තා නොලැබුණු ලාභයන් උපදවා ගනියි, ලැබුණු ලාභයන් ස්ථාවර කරගනියි. මෙය 'පිළිගැනීමේ ප්‍රමාණය' නම් වේ. එහි පරිභෝජනය කිරීමේ ප්‍රමාණය යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමේ ප්‍රයෝජනයයි. "මම මෙම ආහාරය අනුභව කරමි" යනාදී වශයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට පරිභෝජනය කිරීමම ප්‍රයෝජනවත් බැවින්, එය 'පරිභෝජන ප්‍රමාණය' නම් වේ. මෙහි අදහස් කළේ එයයි. එබැවින් "පටිසංඛා යෝනිසෝ" යනාදිය වදාරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, අනෙක් පිළිගැනීමේ ප්‍රමාණය ද සුදුසුමය.

သီဟသေယျန္တိ ဧတ္ထ ကာမဘောဂိသေယျာ, ပေတသေယျာ, သီဟသေယျာ, တထာဂတသေယျာတိ စတဿော သေယျာ. တတ္ထ ‘‘ယေဘုယျေန, ဘိက္ခဝေ, ကာမဘောဂီ ဝါမေန ပဿေန သေန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄၆) အယံ ကာမဘောဂိသေယျာ. တေသဉှိ ယေဘုယျေန ဒက္ခိဏပဿေန သယာနော နာမ နတ္ထိ.

"සීහ සෙය්‍යාව" යන්නෙහි කාමභෝගී සෙය්‍යාව, පේත සෙය්‍යාව, සීහ සෙය්‍යාව සහ තථාගත සෙය්‍යාව යනුවෙන් සෙය්‍යාවන් හතරකි. එහි, "මහණෙනි, බොහෝ සෙයින් කාමභෝගීහු වම් ඇලයෙන් නිදති" යනු කාමභෝගී සෙය්‍යාවයි. ඔවුන් අතර බොහෝ විට දකුණු ඇලයෙන් නිදන්නෝ නොවෙති.

‘‘ယေဘုယျေန[Pg.72], ဘိက္ခဝေ, ပေတာ ဥတ္တာနာ သေန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄၆) အယံ ပေတသေယျာ. ပေတာ ဟိ အပ္ပမံသလောဟိတတ္တာ အဋ္ဌိသံဃာဋဇဋိတာ ဧကေန ပဿေန သယိတုံ န သက္ကောန္တိ, ဥတ္တာနာဝ သယန္တိ.

"මහණෙනි, බොහෝ සෙයින් ප්‍රේතයෝ උඩුබැලි අතට නිදති" යනු පේත සෙය්‍යාවයි. ප්‍රේතයන්ගේ මස් ලේ අල්ප බැවින් ද, ඇටසැකිල්ලෙන් පමණක් ගැවසී ඇති බැවින් ද, ඔවුන්ට එක ඇලයකින් නිදිය නොහැකිය; ඔවුහු උඩුබැලි අතටම නිදති.

‘‘ယေဘုယျေန, ဘိက္ခဝေ, သီဟော မိဂရာဇာ နင်္ဂုဋ္ဌံ အန္တရသတ္ထိမှိ အနုပက္ခိပိတွာ ဒက္ခိဏေန ပဿေန သယတီ’’တိ အယံ သီဟသေယျာ. တေဇုဿဒတ္တာ ဟိ သီဟော မိဂရာဇာ ဒွေ ပုရိမပါဒေ ဧကသ္မိံ, ပစ္ဆိမပါဒေ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဌပေတွာ နင်္ဂုဋ္ဌံ အန္တရသတ္ထိမှိ ပက္ခိပိတွာ ပုရိမပါဒပစ္ဆိမပါဒနင်္ဂုဋ္ဌာနံ ဌိတောကာသံ သလ္လက္ခေတွာ ဒွိန္နံ ပုရိမပါဒါနံ မတ္ထကေ သီသံ ဌပေတွာ သယတိ, ဒိဝသမ္ပိ သယိတွာ ပဗုဇ္ဈမာနော န ဥတြသန္တော ပဗုဇ္ဈတိ, သီသံ ပန ဥက္ခိပိတွာ ပုရိမပါဒါဒီနံ ဌိတောကာသံ သလ္လက္ခေတိ. သစေ ကိဉ္စိ ဌာနံ ဝိဇဟိတွာ ဌိတံ ဟောတိ, ‘‘နယိဒံ တုယှံ ဇာတိယာ သူရဘာဝဿ စ အနုရူပ’’န္တိ အနတ္တမနော ဟုတွာ တတ္ထေဝ သယတိ, န ဂေါစရာယ ပက္ကမတိ. အဝိဇဟိတွာ ဌိတေ ပန ‘‘တုယှံ ဇာတိယာ စ သူရဘာဝဿ စ အနုရူပမိဒ’’န္တိ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော ဥဋ္ဌာယ သီဟဝိဇမ္ဘိတံ ဝိဇမ္ဘိတွာ ကေသရဘာရံ ဝိဓုနိတွာ တိက္ခတ္တုံ သီဟနာဒံ နဒိတွာ ဂေါစရာယ ပက္ကမတိ.

"මහණෙනි, බොහෝ සෙයින් මෘගරාජ වූ සිංහයා වලිගය කලවා අතර තබාගෙන දකුණු ඇලයෙන් නිදයි" යනු සීහ සෙය්‍යාවයි. තේජවන්ත බව නිසා මෘගරාජ වූ සිංහයා ඉදිරි පාද දෙක එක් ස්ථානයක ද, පසුපස පාද දෙක එක් ස්ථානයක ද තබා, වලිගය කලවා අතර රඳවා, ඉදිරි පාද, පසුපස පාද සහ වලිගය පිහිටි ස්ථාන හොඳින් සලකුණු කරගෙන ඉදිරි පාද දෙක මත හිස තබා නිදයි. දවස පුරා නිදා පිබිදෙන විට ද තැතිගැනීමකින් තොරව පිබිදෙයි. හිස ඔසවා ඉදිරි පාදාදියේ පිහිටීම පරීක්ෂා කරයි. ඉදිරි පාදාදිය තිබූ තැනින් යම් ප්‍රමාණයකින් හෝ වෙනස් වී තිබේ නම්, "මෙය තාගේ ජාතියට හෝ වීරත්වයට ගැලපෙන්නක් නොවේ" යයි නොසතුටට පත්ව එතැනම නිදාගන්නා අතර ගොදුරු පිණිස පිටත් නොවේ. ඉදිරි පාදාදිය වෙනස් නොවී තිබේ නම්, "මෙය තාගේ ජාතියට හා වීරත්වයට ගැලපෙන්නකි" යයි සතුටට පත්ව නැගී සිට සිංහ ලීලාවෙන් ඇඟ පත සොලවා, කේසර විදහා, තෙවරක් සිංහ නාද පවත්වා ගොදුරු පිණිස පිටත් වෙයි.

စတုတ္ထဇ္ဈာနသေယျာ ပန တထာဂတသေယျာတိ ဝုစ္စတိ. တာသု ဣဓ သီဟသေယျာ အာဂတာ. အယဉှိ တေဇုဿဒဣရိယာပထတ္တာ ဥတ္တမသေယျာ နာမ.

සතරවන ධ්‍යානය හා සම්බන්ධ වූ සෙය්‍යාව 'තථාගත සෙය්‍යාව' යයි කියනු ලැබේ. ඒවා අතුරින් මෙහි සඳහන් වූයේ සීහ සෙය්‍යාවයි. මෙය තේජවන්ත ඉරියව්වක් බැවින් 'උත්තම සෙය්‍යාව' නම් වේ.

ပါဒေ ပါဒန္တိ ဒက္ခိဏပါဒေ ဝါမပါဒံ. အစ္စာဓာယာတိ အတိအာဓာယ, ဤသကံ အတိက္ကမ္မ ဌပေတွာ. ဂေါပ္ဖကေန ဟိ ဂေါပ္ဖကေ, ဇာဏုနာ ဝါ ဇာဏုမှိ သံဃဋ္ဋိယမာနေ အဘိဏှံ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ န ဟောတိ, သေယျာ အဖာသုကာ ဟောတိ. ယထာ ပန န သံဃံဋ္ဋေတိ, ဧဝံ အတိက္ကမ္မ ဌပိတေ ဝေဒနာ နုပ္ပဇ္ဇတိ, စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ, သေယျာ ဖာသုကာ ဟောတိ. တသ္မာ ဧဝံ သေယျံ ကပ္ပေတိ.

'පාදේ පාදං' යනු දකුණු පය මත වම් පය තැබීමයි. 'අච්චාධාය' යනු මදක් ඉක්මවා තැබීමයි. වළලුකර මත වළලුකර හෝ දණහිස මත දණහිස ගැටෙන පරිදි තැබුවහොත් නිරන්තරයෙන් වේදනාව උපදියි, සිත එකඟ නොවේ, එවිට සෙය්‍යාව අපහසු වේ. යම් සේ නොගැටේද, එසේ මදක් ඉක්මවා තැබූ විට වේදනාව හට නොගනියි, සිත එකඟ වෙයි, සෙය්‍යාව ද පහසු වෙයි. එබැවින් මෙලෙස සෙය්‍යාව සිදු කරයි.

သတော သမ္ပဇာနောတိ သတိယာ စေဝ သမ္ပဇညေန စ သမန္နာဂတော. ကထံ နိဒ္ဒါယန္တော သတော သမ္ပဇာနော ဟောတီတိ? သတိသမ္ပဇညဿ အပ္ပဟာနေန. အယဉှိ ဒိဝသဉ္စေဝ သကလယာမဉ္စ အာဝရဏီယေဟိ ဓမ္မေဟိ စိတ္တံ ပရိသောဓေတွာ ပဌမယာမာဝသာနေ စင်္ကမာ ဩရုယှ ပါဒေ ဓောဝန္တောပိ မူလကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဇဟန္တောဝ ဓောဝတိ, တံ အဝိဇဟန္တောဝ ဒွါရံ [Pg.73] ဝိဝရတိ, မဉ္စေ နိသီဒတိ, အဝိဇဟန္တောဝ နိဒ္ဒံ ဩက္ကမတိ. ပဗုဇ္ဈန္တော ပန မူလကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာဝ ပဗုဇ္ဈတိ. ဧဝံ နိဒ္ဒံ ဩက္ကမန္တောပိ သတော သမ္ပဇာနော ဟောတိ. ဧဝံ ပန ဉာဏဓာတုကန္တိ န ရောစယိံသု.

'සතෝ සම්පජානෝ' යනු සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. නිදාගන්නා තැනැත්තා සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වන්නේ කෙසේද? සිහිය හා ප්‍රඥාව අත්නොහැරීමෙනි. මෙම යෝගී භික්ෂුව දහවල් කාලයෙහි ද, මුළු පූර්ව යාමයෙහි ද නීවරණාදී අකුසල ධර්මයන්ගෙන් සිත පිරිසිදු කොට, පූර්ව යාමය අවසානයේ සක්මනින් බැස පාද සෝදන විට ද මූලික කර්මස්ථානය අත්නොහැරම සෝදයි. එය අත්නොහැරම දොර විවෘත කරයි, ඇඳ මත වාඩි වෙයි, කර්මස්ථානය අත්නොහැරම නින්දට පිවිසෙයි. පිබිදෙන විට ද මූලික කර්මස්ථානය ගෙනම පිබිදෙයි. මෙසේ නින්දට පිවිසෙන්නා ද සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූවෙක් වෙයි. එසේ වුවද, නිදා සිටින කාලයෙහි පවා එය ඥාන ස්වභාවයෙන් යුක්ත යයි පැරණි ආචාර්යවරු රුචි නොකළහ.

ဝုတ္တနယေန ပနေသ စိတ္တံ ပရိသောဓေတွာ ပဌမယာမာဝသာနေ ‘‘ဥပါဒိန္နကံ သရီရံ နိဒ္ဒါယ သမဿာသေဿာမီ’’တိ စင်္ကမာ ဩရုယှ မူလကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဇဟန္တောဝ ပါဒေ ဓောဝတိ, ဒွါရံ ဝိဝရတိ, မဉ္စေ ပန နိသီဒိတွာ မူလကမ္မဋ္ဌာနံ ပဟာယ, ‘‘ခန္ဓာဝ ခန္ဓေသု, ဓာတုယောဝ ဓာတူသု ပဋိဟညန္တီ’’တိ သေနာသနံ ပစ္စဝေက္ခန္တော ကမေန နိဒ္ဒံ ဩက္ကမတိ, ပဗုဇ္ဈန္တော ပန မူလကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာဝ ပဗုဇ္ဈတိ. ဧဝံ နိဒ္ဒံ ဩက္ကမန္တောပိ သတော သမ္ပဇာနော နာမ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

තවද, පවසන ලද ක්‍රමයටම මෙම යෝගාවචර භික්ෂුව සිත පිරිසිදු කරගෙන, ප්‍රථම යාමයේ අවසානයේදී 'උපාදින්නක වූ (කර්මයෙන් හටගත්) ශරීරය නින්දෙන් සනසවන්නෙමි' යි සක්මනින් බැස, මූලික කමටහන අත්නොහරිමින්ම පාද සෝදයි; දොර විවෘත කරයි. යහනෙහි හිඳ මූලික කමටහන අත්හැර, 'ස්කන්ධයන් ස්කන්ධයන් කෙරෙහිම, ධාතූන් ධාතූන් කෙරෙහිම ගැටෙන්නේය' යි සේනාසනය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමින් පිළිවෙළින් නින්දට පිවිසෙයි. පිබිදෙන කල්හි වනාහි මූලික කමටහන ගෙනම පිබිදෙයි. මෙසේ නින්දට පිවිසෙන්නා වූ තැනැත්තාද සිහි නුවණින් යුක්ත වූවෙක් යයි දත යුතුය.

ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ တိဝင်္ဂိကာ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာဝ ကထိတာ. ဧတ္တကေနေဝ ပန ဝေါသာနံ အနာပဇ္ဇိတွာ တာနေဝ ဣန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂါနိ သမောဓာနေတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ ဘိက္ခု အရဟတ္တံ ပါပုဏာတီတိ. ဧဝံ ယာဝ အရဟတ္တာ ဒေသနာ ကထေတဗ္ဗာ.

මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි අංග තුනකින් යුත් පූර්වභාග විපස්සනාවම පවසන ලදී. එපමණකින්ම උත්සාහය නතර නොකර, ඒ ඉන්ද්‍රිය, බල සහ බොජ්ඣංගයන්ම එක්තැන් කොට විපස්සනාව වඩා භික්ෂුව අර්හත් ඵලයට පැමිණෙයි. මෙසේ අර්හත් ඵලය දක්වාම දේශනාව පැවසිය යුතුය.

၃. ကုမ္မောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. කුම්මෝපම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၄၀. တတိယေ ကုမ္မောတိ အဋ္ဌိကုမ္မော. ကစ္ဆပေါတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အနုနဒီတီရေတိ နဒိယာ အနုတီရေ. ဂေါစရပသုတောတိ ‘‘သစေ ကိဉ္စိ ဖလာဖလံ လဘိဿာမိ, ခါဒိဿာမီ’’တိ ဂေါစရတ္ထာယ ပသုတော ဥဿုက္ကော တန္နိဗန္ဓော. သမောဒဟိတွာတိ သမုဂ္ဂေ ဝိယ ပက္ခိပိတွာ. သင်္ကသာယတီတိ အစ္ဆတိ. သမောဒဟန္တိ သမောဒဟန္တော ဌပေန္တော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ ကုမ္မော အင်္ဂါနိ သကေ ကပါလေ သမောဒဟန္တော သိင်္ဂါလဿ ဩတာရံ န ဒေတိ, န စ နံ သိင်္ဂါလော ပသဟတိ, ဧဝံ ဘိက္ခု အတ္တနော မနောဝိတက္ကေ သကေ အာရမ္မဏကပါလေ သမောဒဟန္တော ကိလေသမာရဿ ဩတာရံ န ဒေတိ, န စ နံ မာရော ပသဟတိ.

240. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'කුම්මෝ' යනු කටු සහිත ඉබ්බාය. 'කච්ඡපෝ' යනු එම පදය සඳහාම වූ පර්යාය පදයකි. 'අනුනදීතීරේ' යනු නදී තීරයෙහි ය. 'ගෝචරපසුතෝ' යනු 'යම් පලවැලක් ලබන්නෙම් නම්, අනුභව කරන්නෙමි' යි ගොදුරු සෙවීම සඳහා උත්සාහවත් වූ, ඒ කෙරෙහි බැඳුණු බවයි. 'සමෝදහිත්වා' යනු මංජුසාවක බහාලන්නාක් මෙනි. 'සංකසායති' යනු වෙසෙයි. 'සමෝදහන්ති' යනු මැනවින් ඇතුළට ගෙන තබා ගැනීමයි. මෙයින් මෙය කියන ලදි - යම්සේ ඉබ්බෙක් තමාගේ අවයවයන් තමාගේම කටුව තුළට ගුළි කරගෙන නරියාට අවස්ථාවක් නොදේද, නරියාට ඔහුව යටපත් කළ නොහැකිද, එලෙසම භික්ෂුව තමාගේ මනෝ විතර්කයන් තමාගේම අරමුණු නමැති කටුව තුළට (කමටහන තුළට) මැනවින් යොමු කරමින් කෙලෙස් මාරයාට අවස්ථාවක් නොදෙයි, මාරයාට ඔහුව යටපත් කළ නොහැකිය.

အနိဿိတောတိ တဏှာဒိဋ္ဌိနိဿယေဟိ အနိဿိတော. အညမဟေဌယာနောတိ အညံ ကဉ္စိ ပုဂ္ဂလံ အဝိဟေဌေန္တော. ပရိနိဗ္ဗုတောတိ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗုတော. နူပဝဒေယျ ကဉ္စီတိ အညံ ကဉ္စိ ပုဂ္ဂလံ သီလဝိပတ္တိယာ ဝါ အာစာရဝိပတ္တိယာ ဝါ အတ္တာနံ ဥက္ကံသေတုကာမတာယ ဝါ [Pg.74] ပရံ ဝမ္ဘေတုကာမတာယ ဝါ န ဥပဝဒေယျ, အညဒတ္ထု ပဉ္စ ဓမ္မေ အဇ္ဈတ္တံ ဥပဋ္ဌပေတွာ, ‘‘ကာလေန ဝက္ခာမိ, နော အကာလေန, ဘူတေန ဝက္ခာမိ, နော အဘူတေန, သဏှေန ဝက္ခာမိ, နော ဖရုသေန, အတ္ထသံဟိတေန ဝက္ခာမိ, နော အနတ္ထသံဟိတေန, မေတ္တစိတ္တော ဝက္ခာမိ, နော ဒေါသန္တရော’’တိ ဧဝံ ဥလ္လုမ္ပနသဘာဝသဏ္ဌိတေနေဝ စိတ္တေန ဝိဟရတိ.

'අනිස්සිතෝ' යනු තණ්හා හා දිට්ඨි ඇසුරෙන් තොර වූවෙකි. 'අඤ්ඤමහේඨයානෝ' යනු අන් කිසිම පුද්ගලයෙකුට හිංසා නොකරන්නෙකි. 'පරිනිබ්බුතෝ' යනු කෙලෙස් පිරිනිවනින් ශාන්ත වූවෙකි. 'නූපවදෙය්‍ය කඤ්චී' යනු අන් කිසිම පුද්ගලයෙකුට ශීල විපත්තියෙන් හෝ ආචාර විපත්තියෙන් හෝ තමා උසස් කර ගැනීමේ කැමැත්තෙන් හෝ අනුන් පහත් කිරීමේ කැමැත්තෙන් හෝ පරිභව නොකළ යුතුය. ඒ වෙනුවට තමා තුළ ධර්ම පහක් පිහිටුවාගෙන, 'සුදුසු කල්හි පවසන්නෙමි, අකල්හි නොවෙයි; සත්‍යය පවසන්නෙමි, අසත්‍යය නොවෙයි; මෘදු ලෙස පවසන්නෙමි, රළු ලෙස නොවෙයි; වැඩදායී දේ පවසන්නෙමි, අවැඩදායී දේ නොවෙයි; මෙත් සිතින් පවසන්නෙමි, ද්වේෂයෙන් නොවෙයි' යනුවෙන් මෙසේ අනුන් දුකින් මුදවා ගැනීමේ ස්වභාවයෙන් යුත් සිතින් වාසය කරයි.

၄. ပဌမဒါရုက္ခန္ဓောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. පළමු දාරුක්ඛන්ධෝපම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၄၁. စတုတ္ထေ အဒ္ဒသာတိ ဂင်္ဂါတီရေ ပညတ္တဝရဗုဒ္ဓါသနေ နိသိန္နော အဒ္ဒသ. ဝုယှမာနန္တိ စတုရဿံ တစ္ဆေတွာ ပဗ္ဗတန္တရေ ဌပိတံ ဝါတာတပေန သုပရိသုက္ခံ ပါဝုဿကေ မေဃေ ဝဿန္တေ ဥဒကေန ဥပ္လဝိတွာ အနုပုဗ္ဗေန ဂင်္ဂါယ နဒိယာ သောတေ ပတိတံ တေန သောတေန ဝုယှမာနံ. ဘိက္ခူ အာမန္တေသီတိ ‘‘ဣမိနာ ဒါရုက္ခန္ဓေန သဒိသံ ကတွာ မမ သာသနေ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတံ ကုလပုတ္တံ ဒဿေဿာမီ’’တိ ဓမ္မံ ဒေသေတုကာမတာယ အာမန္တေသိ. အမုံ မဟန္တံ ဒါရုက္ခန္ဓံ ဂင်္ဂါယ နဒိယာ သောတေန ဝုယှမာနန္တိ ဣဒံ ပန အဋ္ဌဒေါသဝိမုတ္တတ္တာ သောတပဋိပန္နဿ ဒါရုက္ခန္ဓဿ အပရေ သမုဒ္ဒပတ္တိယာ အန္တရာယကရေ အဋ္ဌ ဒေါသေ ဒဿေတုံ အာရဘိ.

241. හතරවන සූත්‍රයෙහි 'අද්දසා' යනු ගංගා තීරයෙහි පනවන ලද උතුම් බුද්ධ ආසනයෙහි වැඩහිඳිමින් දුටු සේක යන්නයි. 'වුය්හමානං' යනු සිවුරැස්ව කපා, කන්දක් අතර තබන ලද, සුළඟින් හා අව්වෙන් මැනවින් වියලුණු, වැසි සමයේ මුලදී මහා වැසි වසින කල්හි ජලයෙන් පාවී අවුත් පිළිවෙළින් ගංගා නදියේ සැඩ පහරට වැටී, එම සැඩ පහරින් පාවී යන දැව කඳයි. 'භික්ඛූ ආමන්තේසි' යනු 'මේ දැව කඳට සමාන කර මාගේ ශාසනයෙහි ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ කුලපුත්‍රයෙකු පෙන්වන්නෙමි' යි ධර්මය දේශනා කිරීමට කැමති වූ බැවින් ආමන්ත්‍රණය කළහ යන්නයි. ගංගා නදියේ සැඩ පහරින් පාවී යන ඒ මහත් වූ දැව කඳ අරභයා, දෝෂ අටකින් තොර වූ බැවින් සාගරයට පැමිණෙන දැව කඳක් මෙන් නොව, සාගරයට පැමිණීමට බාධා පමුණුවන වෙනත් දෝෂ අටක් පෙන්වීමට ආරම්භ කළ සේක.

တတြဿ ဧဝံ အဋ္ဌဒေါသဝိမုတ္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ဧကော ဟိ ဂင်္ဂါယ နဒိယာ အဝိဒူရေ ပဗ္ဗတတလေ ဇာတော နာနာဝလ္လီဟိ ပလိဝေဌိတော ပဏ္ဍုပလာသတံ အာပဇ္ဇိတွာ ဥပစိကာဒီဟိ ခဇ္ဇမာနော တသ္မိံယေဝ ဌာနေ အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝံ ဂစ္ဆတိ, အယံ ဒါရုက္ခန္ဓော ဂင်္ဂံ ဩတရိတွာ ဝင်္ကဋ္ဌာနေသု ဝိလာသမာနော သာဂရံ ပတွာ မဏိဝဏ္ဏေ ဦမိပိဋ္ဌေ သောဘိတုံ န လဘတိ.

එහි එම දැව කඳෙහි දෝෂ අටෙන් තොර බව මෙසේ දත යුතුය - එක්තරා දැව කඳක් ගංගා නදියට නුදුරු පර්වත තලයක හටගෙන, නොයෙක් වැල්වලින් එතී, පඬු පැහැ ගැන්වුණු පත්‍ර බවට පත්ව, වේයන් වැනි සතුන් විසින් කනු ලැබ, එම ස්ථානයේදීම 'දැව කඳක්' යන නාමය පවා අහිමි වන තත්ත්වයට පත්වෙයි. මෙම දැව කඳ ගංගාවට බැස වක් වූ තැන්වල සැරිසරා, මහා සාගරයට පැමිණ මැණික් පැහැති රළ මත බැබළීමට වරම් නොලබයි.

အပရော ဂင်္ဂါတီရေ ဗဟိမူလော အန္တောသာခေါ ဟုတွာ ဇာတော, အယံ ကိဉ္စာပိ ကာလေန ကာလံ ဩလမ္ဗိနီဟိ သာခါဟိ ဥဒကံ ဖုသတိ, ဗဟိမူလတ္တာ ပန ဂင်္ဂံ ဩတရိတွာ ဝင်္ကဋ္ဌာနေသု ဝိလာသမာနော သာဂရံ ပတွာ မဏိဝဏ္ဏေ ဦမိပိဋ္ဌေ သောဘိတုံ န လဘတိ.

තවත් දැව කඳක් ගංගා තීරයෙහි ගොඩබිම මුල් ඇද, ගංගාව දෙසට අතු විහිදා හටගත්තේය. මෙය කලින් කලට පහතට එල්ලෙන අතුවලින් ජලය ස්පර්ශ කළද, මුල් ගොඩබිමෙහි වූ බැවින් ගංගාවට බැස සාගරයට පැමිණ මැණික් පැහැති රළ මත බැබළීමට වරම් නොලබයි.

အပရော မဇ္ဈေ ဂင်္ဂါယ ဇာတော, ဒဠှမူလေန ပန သုပ္ပတိဋ္ဌိတော, ဗဟိ စဿ ဂတာ ဝင်္ကသာခါ နာနာဝလ္လီဟိ အာဗဒ္ဓါ, အယမ္ပိ ဒဠှမူလတ္တာ ဗဟိဒ္ဓါ ဝလ္လီဟိ အာဗဒ္ဓတ္တာ စ ဂင်္ဂံ ဩတရိတွာ…ပေ… သောဘိတုံ န လဘတိ.

තවත් දැව කඳක් ගංගාව මැද හටගත්තේය. එය ශක්තිමත් මුල්වලින් මැනවින් පිහිටියේය. එහි පිටතට විහිදුණු වක් වූ අතු නොයෙක් වැල්වලින් බැඳී තිබුණි. මෙයද දැඩි මුල් බැස තිබීම නිසාත්, පිටතින් වැල්වලින් බැඳී තිබීම නිසාත් ගංගාවට බැස... බැබළීමට වරම් නොලබයි.

အပရော [Pg.75] ပတိတဋ္ဌာနေယေဝ ဝါလိကာယ ဩတ္ထဋော ပူတိဘာဝံ အာပဇ္ဇတိ, အယမ္ပိ ဂင်္ဂံ ဩတရိတွာ…ပေ… န လဘတိ.

තවත් දැව කඳක් වැටුණු ස්ථානයේදීම වැල්ලෙන් වැසී කුණු වී යයි. මෙයද ගංගාවට බැස... බැබළීමට වරම් නොලබයි.

အပရော ဒွိန္နံ ပါသာဏာနံ အန္တရေ ဇာတတ္တာ, သုနိခါတော ဝိယ နိစ္စလော ဌိတော, အာဂတာဂတံ ဥဒကံ ဒွိဓာ ဖာလေတိ, အယံ ပါသာဏန္တရေ သုဋ္ဌု ပတိဋ္ဌိတတ္တာ ဂင်္ဂံ ဩတရိတွာ…ပေ… န လဘတိ.

තවත් දැව කඳක් ගල් දෙකක් අතර හටගත් බැවින්, මැනවින් කෙටූ සලකුණක් මෙන් නිශ්චලව පිහිටා, එන එන ජල පහර දෙකට බෙදා හරියි. මෙය ගල් අතර මැනවින් පිහිටි බැවින් ගංගාවට බැස... බැබළීමට වරම් නොලබයි.

အပရော အဗ္ဘောကာသဋ္ဌာနေ နဘံ ပူရေတွာ ဝလ္လီဟိ အာဗဒ္ဓေါ ဌိတော. ဧကံ ဒွေ သံဝစ္ဆရေ အတိက္ကမိတွာ အာဂတေ မဟောဃေ သကိံ ဝါ ဒွိက္ခတ္တုံ ဝါ တေမေတိ, အယမ္ပိ နဘံ ပူရေတွာ ဌိတတာယ စေဝ ဧကဿ ဝါ ဒွိန္နံ ဝါ သံဝစ္ဆရာနံ အစ္စယေန သကိံ ဝါ ဒွိက္ခတ္တုံ ဝါ တေမနတာယ စ ဂင်္ဂံ ဩတရိတွာ…ပေ… န လဘတိ.

තවත් දැව කඳක් එළිමහන් තැනක අහස දෙසට විහිදී වැල්වලින් බැඳී පවතී. වසරක් දෙකක් ගිය පසු පැමිණෙන මහා ජල ගැලීම්වලදී එක් වරක් හෝ දෙවරක් තෙමෙයි. මෙයද අහස දෙසට විහිදී තිබීම නිසාත්, වසරක් දෙකක් ගිය පසු එක් වරක් දෙවරක් තෙමෙන බැවින් ගංගාවට බැස... බැබළීමට වරම් නොලබයි.

အပရောပိ မဇ္ဈေ ဂင်္ဂါယ ဒီပကေ ဇာတော မုဒုက္ခန္ဓသာခေါ ဩဃေ အာဂတေ အနုသောတံ နိပဇ္ဇိတွာ, ဥဒကေ ဂတေ သီသံ ဥက္ခိပိတွာ, နစ္စန္တော ဝိယ တိဋ္ဌတိ. ယဿတ္ထာယ သာဂရော ဂင်္ဂံ ဧဝံ ဝိယ ဝဒတိ, ‘‘ဘောတိ ဂင်္ဂေ တွံ မယှံ စန္ဒနသာရသလဠသာရာဒီနိ နာနာဒါရူနိ အာဟရသိ, ဒါရုက္ခန္ဓံ ပန နာဟရသီ’’တိ. သုလဘော ဧသ, ဒေဝ, ပုနဝါရေ ဇာနိဿာမီတိ. ပုနဝါရေ တမ္ဗဝဏ္ဏေန ဥဒကေန အာလိင်္ဂမာနာ ဝိယ အာဂစ္ဆတိ. သောပိ တထေဝ အနုသောတံ နိပဇ္ဇိတွာ, ဥဒကေ ဂတေ သီသံ ဥက္ခိပိတွာ, နစ္စန္တော ဝိယ တိဋ္ဌတိ. အယံ အတ္တနော မုဒုတာယ ဂင်္ဂံ ဩတရိတွာ…ပေ… န လဘတိ.

තවත් දැව කඳක් ගංගාව මැද කුඩා දූපතක හටගත්තේය. එය මෘදු කඳක් හා අතු ඇත්තකි. ජල රළ පැමිණි කල්හි දිය පහරට අනුව වැතිරෙයි; ජලය බැස ගිය පසු හිස ඔසවා නටන්නාක් මෙන් සිටියි. යම් දැව කඳක් වෙනුවෙන් මහා සාගරය ගංගාවට මෙසේ පවසන්නාක් වැනි වේ: 'පින්වත් ගංගාවෙනි, ඔබ මට සඳුන් සාරය, දේවදාර සාරය ආදී නොයෙක් වටිනා ලී වර්ග ගෙන එන්නෙහිය. එහෙත් මේ දැව කඳ (මෘදු දැව කඳ) ගෙන නොඑන්නෙහිය.' එවිට 'දේවයන් වහන්ස, එය පහසුවෙන් සොයාගත හැකිය, මතු වාරයක ගෙන එන්නෙමි' යි පවසන්නාක් වැනි වේ. මතු වාරයක තඹ පැහැති ජලයෙන් වැළඳගන්නාක් මෙන් සැඩ පහර පැමිණෙයි. එයද එලෙසම දිය පහරට අනුව වැතිර, ජලය බැස ගිය පසු හිස ඔසවා නටන්නාක් මෙන් සිටියි. මෙය තමාගේම මෘදු බව නිසා ගංගාවට බැස... බැබළීමට වරම් නොලබයි.

အပရော ဂင်္ဂါယ နဒိယာ တိရိယံ ပတိတော ဝါလိကာယ ဩတ္ထရိတော အန္တရသေတု ဝိယ ဗဟူနံ ပစ္စယော ဇာတော, ဥဘောသု တီရေသု ဝေဠုနဠကရဉ္ဇကကုဓာဒယော ဥပ္လဝိတွာ တတ္ထေဝ လဂ္ဂန္တိ. တထာ နာနာဝိဓာ ဂစ္ဆာ ဝုယှမာနာ ဘိန္နမုသလဘိန္နသုပ္ပအဟိကုက္ကုရဟတ္ထိအဿာဒိကုဏပါနိပိ တတ္ထေဝ လဂ္ဂန္တိ. မဟာဂင်္ဂါပိ နံ အာသဇ္ဇ ဘိဇ္ဇိတွာ ဒွိဓာ ဂစ္ဆတိ, မစ္ဆကစ္ဆပကုမ္ဘီလမကရာဒယောပိ တတ္ထေဝ ဝါသံ ကပ္ပေန္တိ. အယမ္ပိ တိရိယံ ပတိတွာ မဟာဇနဿ ပစ္စယတ္တကတဘာဝေန ဂင်္ဂံ ဩတရိတွာ ဝင်္ကဋ္ဌာနေသု ဝိလာသမာနော သာဂရံ ပတွာ မဏိဝဏ္ဏေ ဦမိပိဋ္ဌေ သောဘိတုံ န လဘတိ.

වෙනත් එක් දැව කඳක් ගංගා නදියට හරස් අතට වැටී, වැල්ලෙන් වැසී ගොස්, කුඩා දූපත් දෙකක් අතර වූ පාලමක් මෙන් බොහෝ දෙනෙකුට උපකාරී විය. ගඟේ දෙපස ඉවුරුවල වූ උණ, බට, කරඤ්ඤ, කුඹුක් ආදී ගස් පාවී අවුත් එහිම රැඳෙයි. එමෙන්ම නොයෙක් ආකාරයේ පඳුරු ද පාවී එන මෝල්ගස් කැබලි, වට්ටියක කැබලි, මියගිය සර්පයන්, බල්ලන්, ඇතුන්, අසුන් ආදී කුණුපයන් ද එහිම රැඳෙයි. මහා ගංගාව ද එම පාලමක් බඳු වූ දැව කඳෙහි වැදී දෙකට බෙදී ගලා යයි. මසුන්, ඉබ්බන්, කිඹුලන්, මෝරුන් ආදීහු ද එහිම වාසය කරති. මෙම දැව කඳ ද හරස් අතට වැටී මහා ජනයාට උපකාරයක් වීමේ හේතුවෙන් ද, ගඟේ වංගු සහිත තැන්වල රැඳී තිබීමෙන් ද, මැණික් පැහැති රළ පෙළින් යුත් මහා සාගරයට පැමිණ බැබළීමට අවස්ථාවක් නොලබයි.

ဣတိ ဘဂဝါ ဣမေဟိ အဋ္ဌဟိ ဒေါသေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ သောတပဋိပန္နဿ ဒါရုက္ခန္ဓဿ အပရေ သမုဒ္ဒပတ္တိယာ အန္တရာယကရေ အဋ္ဌ ဒေါသေ ဒဿေတုံ အမုံ [Pg.76] မဟန္တံ ဒါရုက္ခန္ဓံ ဂင်္ဂါယ နဒိယာ သောတေန ဝုယှမာနန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ န ထလေ ဥဿီဒိဿတီတိ ထလံ နာဘိရုဟိဿတိ. န မနုဿဂ္ဂါဟော ဂဟေဿတီတိ ‘‘မဟာ ဝတာယံ ဒါရုက္ခန္ဓော’’တိ ဒိသွာ, ဥဠုမ္ပေန တရမာနာ ဂန္တွာ, ဂေါပါနသီအာဒီနံ အတ္ထာယ မနုဿာ န ဂဏှိဿန္တိ. န အမနုဿဂ္ဂါဟော ဂဟေဿတီတိ ‘‘မဟဂ္ဃော အယံ စန္ဒနသာရော, ဝိမာနဒွါရေ နံ ဌပေဿာမာ’’တိ မညမာနာ န အမနုဿာ ဂဏှိဿန္တိ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම අට වැදෑරුම් දෝෂයන්ගෙන් මිදී දිය පහරෙහි පාවී යන දැව කඳක් වැනි සෝවාන් පුද්ගලයාට, සාගරයට (නිවනට) පැමිණීමට බාධා පමුණුවන සෙසු අට දෝෂයන් පෙන්වා දෙනු පිණිස, 'ගංගා නදියෙහි දිය පහරේ පාවී යන මේ මහත් වූ දැව කඳ බලන්න' යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. එහි 'න ථලේ උස්සීදිස්සති' යනු ගොඩබිමට ගොඩ නොගසන්නේය යන්නයි. 'න මනුස්සග්ගාහෝ ගහෙස්සති' යනු, 'මේ දැව කඳ ඉතා විශාලය' යැයි දැක, පහුරකින් එතෙර වන්නෝ අවුත් පරාල ආදිය සඳහා මිනිසුන් එය ගෙනයාම නොකරන බවයි. 'න අමනුස්සග්ගාහෝ ගහෙස්සති' යනු, 'මේ සඳුන් හරයකි, ඉතා අගනේය, මෙය අපගේ විමාන ද්වාරයෙහි තබමු' යැයි සිතා අමනුෂ්‍යයන් එය පැහැර නොගන්නා බවයි.

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ သဒ္ဓိံ ဗာဟိရေဟိ အဋ္ဌဟိ ဒေါသေဟိ ဧဝံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – ဂင်္ဂါယ အဝိဒူရေ ပဗ္ဗတတလေ ဇာတော တတ္ထေဝ ဥပစိကာဒီဟိ ခဇ္ဇမာနော အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝံ ဂတဒါရုက္ခန္ဓော ဝိယ ဟိ ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိကာယ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယဉှိ သာသနဿ ဒူရီဘူတတ္တာ အရိယမဂ္ဂံ ဩရုယှ သမာဓိကုလ္လေ နိသိန္နော နိဗ္ဗာနသာဂရံ ပါပုဏိတုံ န သက္ကောတိ.

'එසේම මහණෙනි' යන්නෙහි, බාහිර වූ අට දෝෂයන් සමඟ උපමාව ගැලපීම මෙසේ දත යුතුය. ගංගාවට නුදුරු කඳු මුදුනක වැවී, එතැනදීම වේයන් ආදීන් විසින් කන ලදුව, නමක් පවා ශේෂ නොවන පරිදි විනාශයට පත් දැව කඳක් මෙන්, 'දීමෙහි විපාක නැත' යනාදී මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් යුත් පුද්ගලයා දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, මෙම පුද්ගලයා ශාසනයෙන් දුරස් වූ බැවින් ආර්ය මාර්ගයට බැස, සමාධිය නමැති පහුරෙහි හිඳ නිවන් සාගරයට පැමිණීමට සමත් නොවන බැවිනි.

ဂင်္ဂါတီရေ ဗဟိမူလော အန္တောသာခေါ ဟုတွာ ဇာတော ဝိယ အစ္ဆိန္နဂိဟိဗန္ဓနော သမဏကုဋိမ္ဗိကပုဂ္ဂလော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အယဉှိ ‘‘စိတ္တံ နာမေတံ အနိဗဒ္ဓံ, ‘သမဏောမှီ’တိ ဝဒန္တောဝ ဂိဟီ ဟောတိ, ‘ဂိဟီမှီ’တိ ဝဒန္တောဝ သမဏော ဟောတိ. ကော ဇာနိဿတိ, ကိံ ဘဝိဿတီ’’တိ? မဟလ္လကကာလေ ပဗ္ဗဇန္တောပိ ဂိဟိဗန္ဓနံ န ဝိဿဇ္ဇေတိ. မဟလ္လကပဗ္ဗဇိတာနဉ္စ သမ္ပတ္တိ နာမ နတ္ထိ. တဿ သစေ စီဝရံ ပါပုဏာတိ, အန္တစ္ဆိန္နကံ ဝါ ဇိဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏံ ဝါ ပါပုဏာတိ. သေနာသနမ္ပိ ဝိဟာရပစ္စန္တေ ပဏ္ဏသာလာ ဝါ မဏ္ဍပေါ ဝါ ပါပုဏာတိ. ပိဏ္ဍာယ စရန္တေနာပိ ပုတ္တနတ္တကာနံ ဒါရကာနံ ပစ္ဆတော စရိတဗ္ဗံ ဟောတိ, ပရိယန္တေ နိသီဒိတဗ္ဗံ ဟောတိ. တေန သော ဒုက္ခီ ဒုမ္မနော အဿူနိ မုဉ္စန္တော, ‘‘အတ္ထိ မေ ကုလသန္တကံ ဓနံ, ကပ္ပတိ နု ခေါ တံ ခါဒန္တေန ဇီဝိတု’’န္တိ စိန္တေတွာ ဧကံ ဝိနယဓရံ ပုစ္ဆတိ – ‘‘ကိံ, ဘန္တေ အာစရိယ, အတ္တနော သန္တကံ ဝိစာရေတွာ ခါဒိတုံ ကပ္ပတိ, နော ကပ္ပတီ’’တိ? ‘‘နတ္ထေတ္ထ ဒေါသော, ကပ္ပတေတ’’န္တိ. သော အတ္တနော ဘဇမာနကေ ကတိပယေ ဒုဗ္ဗစေ ဒုရာစာရေ ဘိက္ခူ ဂဟေတွာ, သာယနှသမယေ အန္တောဂါမံ ဂန္တွာ, ဂါမမဇ္ဈေ ဌိတော ဂါမိကေ ပက္ကောသာပေတွာ, ‘‘အမှာကံ ပယောဂတော ဥဋ္ဌိတံ အာယံ ကဿ ဒေထာ’’တိ အာဟ. ဘန္တေ, တုမှေ ပဗ္ဗဇိတာ, မယံ ကဿ ဒဿာမာတိ? ကိံ ပဗ္ဗဇိတာနံ အတ္တနော သန္တကံ န ဝဋ္ဋတီတိ? ကုဒ္ဒါလ-ပိဋကံ ဂဟေတွာ, ခေတ္တမရိယာဒဗန္ဓနာဒီနိ ကရောန္တော နာနာပ္ပကာရံ ပုဗ္ဗဏ္ဏာပရဏ္ဏဉ္စေဝ [Pg.77] ဖလာဖလေ စ သင်္ဂဏှိတွာ, ဟေမန္တဂိမှဝဿာနေသု ယံ ယံ ဣစ္ဆတိ, တံ တံ ပစာပေတွာ ခါဒန္တော သမဏကုဋုမ္ဗိကော ဟုတွာ ဇီဝတိ. ကေဝလမဿ ပဉ္စစူဠကေန ဒါရကေန သဒ္ဓိံ ပါဒပရိစာရိကာဝ ဧကာ နတ္ထိ. အယံ ပုဂ္ဂလော ကိဉ္စာပိ ဩလမ္ဗိနီဟိ သာခါဟိ ဥဒကံ ဖုသမာနော အန္တောသာခေါ ရုက္ခော ဝိယ စေတိယင်္ဂဏဗောဓိယင်္ဂဏာဒီသု ဘိက္ခူနံ ကာယသာမဂ္ဂိံ ဒေတိ, ဂိဟိဗန္ဓနဿ ပန အစ္ဆိန္နတာယ ဗဟိမူလတ္တာ အရိယမဂ္ဂံ ဩတရိတွာ သမာဓိကုလ္လေ နိသိန္နော နိဗ္ဗာနသာဂရံ ပါပုဏိတုံ န သက္ကောတိ.

ගංගා ඉවුරෙහි, මුල් පිටතට විහිදුණු අතර අතු ගඟ දෙසට නැඹුරු වී වැඩුණු ගසක් මෙන්, ගිහි බැඳීම් නොසිඳුණු 'ශ්‍රමණ-කුටුම්බික' පුද්ගලයා දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, මේ පුද්ගලයා 'මේ සිත නම් අස්ථිරය, 'මම මහණෙමි' යි කියන අතරම ගිහියෙක් වෙයි; 'මම ගිහියෙමි' යි කියන අතරම මහණෙක් වෙයි. මතු කුමක් වේදැයි කවුරු දනිත්ද?' යි සිතයි. මහලු වයසේදී පැවිදි වූවද ගිහි බැඳීම් අත් නොහරියි. එබඳු මහලු පැවිද්දන්ට (ශාසනික) සම්පත්තියක් නැත. ඔහුට සිවුරක් ලැබුණද එය දාර කැඩුණු, දිරාගිය හෝ අවලස්සන පැහැති එකක් වෙයි. සේනාසනයක් ලැබුණද එය විහාර කෙළවරක වූ පන්සලක් හෝ මණ්ඩපයක් වෙයි. පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙන කලද තමාගේ පුත්-මුනුබුරු වයසේ සාමණේරයන්ට පිටුපසින් යා යුතුය, පේළියේ කෙළවර අසුන් ගත යුතුය. එම නිසා ඔහු දුකටත් නොසතුටටත් පත්ව, කඳුළු සලමින්, 'මගේ කුලයට අයත් ධනය ඇත, එය අනුභව කරමින් ජීවත් වීම සුදුසුද?' යි සිතා විනයධරයෙකුගෙන් මෙසේ අසයි: 'ස්වාමීනි, ආචාර්යයන් වහන්ස, තමාගේම වස්තුව කළමනාකරණය කරමින් අනුභව කිරීම සුදුසුද නැද්ද?' එවිට 'මෙහි දෝෂයක් නැත, එය සුදුසුය' යි කී කල්හි, ඔහු තමා ඇසුරු කරන අකීකරු, දුශ්ශීල භික්ෂූන් කිහිප දෙනෙකු ද කැටුව, සවස් කාලයේ ගමට ගොස්, ගම් මැද සිට ගම්වැසියන් කැඳවා, 'අපගේ වෑයමෙන් උපන් මේ කෙත්-වතු ආදියේ ආදායම කාට දෙන්නහුද?' යි අසයි. 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා පැවිදි වූහ, අපි කාට දෙමුද?' යි ඔවුන් කී කල, 'පැවිද්දන්ට තමාගේ වස්තුව අකැපද?' යි පවසා, උදලු-කූඩ ගෙන, නියරවල් බැඳීම ආදිය කරමින්, නොයෙක් වර්ගයේ ධාන්‍ය හා පලවැල රැස්කර, හේමන්ත-ගිම්හාන-වස්සාන කාලයන්හි යම් යම් දෙයක් කැමති වේද, ඒ ඒ දේ පිසවා අනුභව කරමින් ශ්‍රමණ-කුටුම්බිකයෙකු වී ජීවත් වෙයි. ඔහුට අඩුවකට ඇත්තේ හිස කෙස් පහක් තබා ඇති ළමයෙකු සහ බිරිඳක පමණි. මේ පුද්ගලයා පහළට එල්ලා වැටෙන අතුවලින් ජලය ස්පර්ශ කරමින් ගඟට නැඹුරු වූ ගසක් මෙන්, චෛත්‍ය අංගණ බෝධි අංගණ ආදියේදී භික්ෂූන් සමඟ ශරීර ශක්තිය යොදමින් කටයුතු කළද, ගිහි බැඳීම් නොසිඳුණු බැවින් හා ශාසනයෙන් බාහිරව මුල් ඇද ඇති බැවින්, ආර්ය මාර්ගයට බැස සමාධි පහුරෙහි හිඳ නිවන් සාගරයට පැමිණීමට සමත් නොවේ.

ဂင်္ဂါယ မဇ္ဈေ ဇာတော ဗဟိဒ္ဓါ ဝလ္လီဟိ အာဗဒ္ဓဝင်္ကသာခါ ဝိယ သံဃသန္တကံ နိဿာယ ဇီဝမာနော ဘိန္နာဇီဝပုဂ္ဂလော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧကစ္စော ဂိဟိဗန္ဓနံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇန္တောပိ သာရုပ္ပဋ္ဌာနေ ပဗ္ဗဇ္ဇံ န လဘတိ. ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဟိ နာမေသာ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏသဒိသာ. ယထာ မနုဿာ ယတ္ထ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တိ, တေသံယေဝ ကုလာနံ အာစာရံ သိက္ခန္တိ, ဧဝံ ဘိက္ခူပိ ယေသံ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇန္တိ, တေသံယေဝ အာစာရံ ဂဏှန္တိ. တသ္မာ ဧကစ္စော အသာရုပ္ပဋ္ဌာနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဩဝါဒါနုသာသနီဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာဒီဟိ ပရိဗာဟိရော ဟုတွာ ပါတောဝ မုဏ္ဍဃဋံ ဂဟေတွာ ဥဒကတိတ္ထံ ဂစ္ဆတိ, အာစရိယုပဇ္ဈာယာနံ ဘတ္တတ္ထာယ ခန္ဓေ ပတ္တံ ကတွာ ဘတ္တသာလံ ဂစ္ဆတိ, ဒုဗ္ဗစသာမဏေရေဟိ သဒ္ဓိံ နာနာကီဠံ ကီဠတိ, အာရာမိကဒါရကေဟိ သံသဋ္ဌော ဝိဟရတိ.

ගඟ මැද හටගත්, පිටතින් වැල්වලින් බැඳුණු වකුටු අතු ඇති ගසක් මෙන්, සඟ සතු දේ ඇසුරු කරමින් වැරදි ජීවිකාවෙන් ජීවත් වන පුද්ගලයා දත යුතුය. ඇතැමෙක් ගිහි බැඳීම් අත්හැර පැවිදි වූවද, සුදුසු තැනක පැවිද්ද නොලබයි. පැවිද්ද යනු පිළිසිඳ ගැනීමක් බඳුය. මිනිසුන් යම් කුලයක උපදියිද, ඒ කුලයේ සිරිත් විරිත් ඉගෙන ගන්නාක් මෙන්, භික්ෂූන් ද යම් ගුරුවරුන් සමීපයේ පැවිදි වෙයිද, ඒ ගුරුවරුන්ගේම සිරිත් විරිත් ඉගෙන ගනියි. එබැවින් ඇතැමෙක් නුසුදුසු තැනක පැවිදි වී, අවවාද අනුශාසනා, පෙළ දහම ඉගෙනීම, ප්‍රශ්න විචාරීම ආදියෙන් බැහැරව, අලුයම මුවවිට කැඩුණු කළයක් ගෙන දිය තොටට යයි. ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන්ගේ දානය පිණිස කරෙහි පාත්‍රය එල්ලාගෙන දාන ශාලාවට යයි. අකීකරු සාමණේරයන් සමඟ නොයෙක් සෙල්ලම් කරයි. ආරාමයේ සේවය කරන ළමයින් සමඟ ඇලුම් කරමින් වාසය කරයි.

သော ဒဟရဘိက္ခုကာလေ အတ္တနော အနုရူပေဟိ ဒဟရဘိက္ခူဟိ စေဝ အာရာမိကေဟိ စ သဒ္ဓိံ သံဃဘောဂံ ဂန္တွာ, ‘‘အယံ ခီဏာသဝေဟိ အသုကရညော သန္တိကာ ပဋိဂ္ဂဟိတသံဃဘောဂေါ, တုမှေ သံဃဿ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ န ဒေထ, န ဟိ တုမှာကံ ပဝတ္တိံ သုတွာ ရာဇာ ဝါ ရာဇမဟာမတ္တာ ဝါ အတ္တမနာ ဘဝိဿန္တိ, ဧထ ဒါနိ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ကရောထာ’’တိ ကုဒ္ဒါလ-ပိဋကာနိ ဂါဟာပေတွာ ဟေဋ္ဌာ တဠာကမာတိကာသု ကတ္တဗ္ဗကိစ္စာနိ ကာရာပေတွာ ဗဟုံ ပုဗ္ဗဏ္ဏာပရဏ္ဏံ ဝိဟာရံ ပဝေသေတွာ အာရာမိကေဟိ အတ္တနော ဥပကာရဘာဝံ သံဃဿ အာရောစာပေတိ. သံဃော ‘‘အယံ ဒဟရော ဗဟူပကာရော, ဣမဿ သတံ ဝါ ဒွိသတံ ဝါ ဒေထာ’’တိ ဒါပေတိ. ဣတိ သော ဣတော စိတော စ သံဃသန္တကေနေဝ ဝဍ္ဎန္တော ဗဟိဒ္ဓါ ဧကဝီသတိဝိဓာဟိ အနေသနာဟိ ဗဒ္ဓေါ အရိယမဂ္ဂံ ဩတရိတွာ သမာဓိကုလ္လေ နိသိန္နော နိဗ္ဗာနသာဂရံ ပါပုဏိတုံ န သက္ကောတိ.

ඔහු තරුණ භික්ෂු කාලයෙහි තමාට ගැළපෙන තරුණ භික්ෂූන් හා ආරාමිකයන් සමඟ එක්ව සංඝ සන්තක දේ පරිහරණය කරමින්, "මේ ඉඩම් රහතන් වහන්සේලා විසින් අසවල් රජුගෙන් ලබාගත් සංඝ සන්තක දේ වේ, ඔබලා සංඝයාට මේ මේ දේ නොදෙන්නහුය, ඔබලාගේ පුවත අසා රජු හෝ රජමහා ඇමතියෝ සතුටු නොවන්නාහ, දැන් මෙහි පැමිණ මේ මේ දේ කරව්" යැයි පවසා උදලු කූඩ ලබා දී වැව් අමුණු හා කානු ආදියෙහි කටයුතු කරවා, බොහෝ ධාන්‍ය වර්ග විහාරයට ගෙන්වාගෙන, ආරාමිකයන් ලවා තමාගේ උපකාරී බව සංඝයාට දන්වයි. එවිට සංඝයා "මේ තරුණ භික්ෂුව බොහෝ උපකාරී වේ, මොහුට සියයක් හෝ දෙසියයක් දෙන්න" යැයි පවසමින් ඔහුට ප්‍රතිලාභ ලබා දෙයි. මෙසේ ඔහු ඒ ඒ තැන්වලින් සංඝ සන්තක දෙයින්ම දියුණු වෙමින්, ශාසනයෙන් බැහැර වූ විසි එක් වැදෑරුම් අනේසනාවන්ගෙන් බැඳී, ආර්ය මාර්ගයට බැස සමාධි නැමැති පහුරෙහි හිඳ නිවන් සාගරයට පැමිණීමට අපොහොසත් වෙයි.

ပတိတဋ္ဌာနေယေဝ [Pg.78] ဝါလိကာယ ဩတ္ထရိတွာ ပူတိဘာဝံ အာပါဒိတရုက္ခော ဝိယ အာလသိယမဟဂ္ဃသော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝရူပဉှိ ပုဂ္ဂလံ အာမိသစက္ခုံ ပစ္စယလောလံ ဝိဿဋ္ဌအာစရိယုပဇ္ဈာယဝတ္တံ ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာယောနိသောမနသိကာရဝဇ္ဇိတံ သန္ဓာယ ပဉ္စ နီဝရဏာနိ အတ္ထတော ဧဝံ ဝဒန္တိ – ‘‘ဘော, ကဿ သန္တိကံ ဂစ္ဆာမာ’’တိ? အထ ထိနမိဒ္ဓံ ဥဋ္ဌာယ ဧဝမာဟ – ‘‘ကိံ န ပဿထ? ဧသော အသုကဝိဟာရဝါသီ ကုသီတပုဂ္ဂလော အသုကံ နာမ ဂါမံ ဂန္တွာ ယာဂုမတ္ထကေ ယာဂုံ, ပူဝမတ္ထကေ ပူဝံ, ဘတ္တမတ္ထကေ ဘတ္တံ အဇ္ဈောဟရိတွာ ဝိဟာရံ အာဂမ္မ ဝိဿဋ္ဌသဗ္ဗဝတ္တော ဥဒ္ဒေသာဒိဝိရဟိတော မဉ္စံ ဥပဂစ္ဆန္တော မယှံ ဩကာသံ ကရောတီ’’တိ.

වැටුණු තැනම වැලිවලින් යට වී කුණු වීමට පත් වූ ගසක් මෙන් අලස වූද අධික ලෙස අනුභව කරන්නා වූද මහණා දත යුතුය. ආමිසයෙහි ඇස යොමා සිටින, ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි ගිජු වූ, ගුරු උපධ්‍යායයන් කෙරෙහි කළ යුතු වත්පිළිවෙත් අත්හළ, උදේස පරිපුච්ඡා හා යෝනිසෝමනසිකාරයෙන් තොර වූ මෙබඳු පුද්ගලයා අරභයා පංච නීවරණයෝ අර්ථ වශයෙන් මෙසේ පවසති - "පින්වත්නි, අපි කා වෙත යමුද?" එවිට ථීනමිද්ධය නැගී සිට මෙසේ පවසයි - "ඇයි ඔබලා නොදකින්නේද? අසවල් විහාරයෙහි වසන මේ අලස පුද්ගලයා අසවල් ගමට ගොස් කැඳ මතුපිට තවත් කැඳද, කැවුම් මතුපිට තවත් කැවුම්ද, බත් මතුපිට තවත් බත්ද අනුභව කොට විහාරයට පැමිණ සියලු වත්පිළිවෙත් අත්හැර පාළි අටුවා ඉගෙනීමෙන් තොරව ඇඳට යමින් මට අවකාශ සලසා දෙයි."

တတော ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ ဥဋ္ဌာယာဟ – ‘‘ဘော, တဝ ဩကာသေ ကတေ မယှံ ကတောဝ ဟောတိ, ဣဒါနေဝ သော နိဒ္ဒါယိတွာ ကိလေသာနုရဉ္ဇိတောဝ ပဗုဇ္ဈိတွာ ကာမဝိတက္ကံ ဝိတက္ကေဿတီ’’တိ. တတော ဗျာပါဒနီဝရဏံ ဥဋ္ဌာယာဟ – ‘‘တုမှာကံ ဩကာသေ ကတေ မယှံ ကတောဝ ဟောတိ. ဣဒါနေဝ နိဒ္ဒါယိတွာ ဝုဋ္ဌိတော ‘ဝတ္တပဋိဝတ္တံ ကရောဟီ’တိ ဝုစ္စမာနော, ‘ဘော, ဣမေ အတ္တနော ကမ္မံ အကတွာ အမှေသု ဗျာဝဋာ’တိ နာနပ္ပကာရံ ဖရုသဝစနံ ဝဒန္တော အက္ခီနိ နီဟရိတွာ ဝိစရိဿတီ’’တိ. တတော ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏံ ဥဋ္ဌာယာဟ – ‘‘တုမှာကံ ဩကာသေ ကတေ မယှံ ကတောဝ ဟောတိ, ကုသီတော နာမ ဝါတာဟတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ဝိယ ဥဒ္ဓတော ဟောတီ’’တိ. အထ ကုကုစ္စနီဝရဏံ ဥဋ္ဌာယာဟ – ‘‘တုမှာကံ ဩကာသေ ကတေ မယှံ ကတောဝ ဟောတိ, ကုသီတော နာမ ကုက္ကုစ္စပကတောဝ ဟောတိ, အကပ္ပိယေ ကပ္ပိယသညံ ကပ္ပိယေ စ အကပ္ပိယသညံ ဥပ္ပာဒေတီ’’တိ. အထ ဝိစိကိစ္ဆာနီဝရဏံ ဥဋ္ဌာယာဟ – ‘‘တုမှာကံ ဩကာသေ ကတေ မယှံ ကတောဝ ဟောတိ. ဧဝရူပေါ ဟိ အဋ္ဌသု ဌာနေသု မဟာဝိစိကိစ္ဆံ ဥပ္ပာဒေသီ’’တိ. ဧဝံ အာလသိယမဟဂ္ဃသံ ပဉ္စ နီဝရဏာနိ စဏ္ဍသုနခါဒယော ဝိယ သိင်္ဂစ္ဆိန္နံ ဇရဂ္ဂဝံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ဂဏှန္တိ. သောပိ အရိယမဂ္ဂသောတံ ဩတရိတွာ သမာဓိကုလ္လေ နိသိန္နော နိဗ္ဗာနသာဂရံ ပါပုဏိတုံ န သက္ကောတိ.

ඉක්බිති කාමච්ඡන්ද නීවරණය නැගී සිට මෙසේ කීවේය - "පින්වත, නුඹට අවකාශ ලැබුණු විට මටද අවකාශ ලැබුණා හා සමානයි. දැන් මොහු හොඳින් නිදාගෙන කෙලෙසුන්ගෙන් රංජනය වූ සිතින්ම පිබිදී කාම විතර්කයන් කල්පනා කරනු ඇත." එවිට ව්‍යාපාද නීවරණය නැගී සිට මෙසේ කීවේය - "ඔබලාට අවකාශ ලැබුණු විට මටද අවකාශ ලැබුණා හා සමානයි. දැන් නිදාගෙන නැගිටින විට 'වත්පිළිවෙත් කරව'යි කී කල්හි, 'මේ මහණූන් තමන්ගේ වැඩ නොකර අප පසුපස ලුහුබඳිති'යි පවසමින් නන්විධ රළු වචන කියමින් ඇස් නළල තබාගෙන හැසිරෙනු ඇත." එවිට උද්ධච්ච නීවරණය නැගී සිට මෙසේ කීවේය - "ඔබලාට අවකාශ ලැබුණු විට මටද අවකාශ ලැබුණා හා සමානයි. අලසයා යනු සුළඟට අසු වූ ගිනි කඳක් මෙන් විසිරුණු සිතැත්තෙකි." ඉක්බිති කුක්කුච්ච නීවරණය නැගී සිට මෙසේ කීවේය - "ඔබලාට අවකාශ ලැබුණු විට මටද අවකාශ ලැබුණා හා සමානයි. අලසයා නිතරම පසුතැවිල්ලෙන් යුක්තය. ඔහු අකැප දේ කැප ලෙසද, කැප දේ අකැප ලෙසද සලකයි." ඉක්බිති විචිකිච්ඡා නීවරණය නැගී සිට මෙසේ කීවේය - "ඔබලාට අවකාශ ලැබුණු විට මටද අවකාශ ලැබුණා හා සමානයි. මෙබඳු පුද්ගලයා අටතැන්හි මහත් වූ සැකයක් උපදවයි." මෙසේ අලස වූද අධික ලෙස අනුභව කරන්නා වූද මහණා, චණ්ඩ සුනඛයන් විසින් බෙලහීන වූ නාකි ගොනෙකු වට කර ගනු ලබන්නාක් මෙන් පංච නීවරණයෝ වට කර ගනිති. ඔහුද ආර්ය මාර්ග නැමැති සැඩ පහරට බැස සමාධි නැමැති පහුරෙහි හිඳ නිවන් සාගරයට පැමිණීමට අපොහොසත් වෙයි.

ဒွိန္နံ ပါသာဏာနံ အန္တရေ နိခါတမူလာကာရေန ဌိတရုက္ခော ဝိယ ဒိဋ္ဌိံ ဥပ္ပာဒေတွာ ဌိတော ဒိဋ္ဌိဂတိကော ဝေဒိတဗ္ဗော. သော ဟိ ‘‘အရူပဘဝေ ရူပံ အတ္ထိ, အသညီဘဝေ စိတ္တံ ပဝတ္တတိ, ဗဟုစိတ္တက္ခဏိကော လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ, အနုသယော [Pg.79] စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တော, တေ စ သတ္တာ သန္ဓာဝန္တိ သံသရန္တီ’’တိ ဝဒန္တော အရိဋ္ဌော ဝိယ ကဏ္ဋကသာမဏေရော ဝိယ စ ဝိစရတိ. ပိသုဏဝါစော ပန ဟောတိ, ဥပဇ္ဈာယာဒယော သဒ္ဓိဝိဟာရိကာဒီဟိ ဘိန္ဒန္တော ဝိစရတိ. သောပိ အရိယမဂ္ဂသောတံ ဩတရိတွာ သမာဓိကုလ္လေ နိသိန္နော နိဗ္ဗာနသာဂရံ ပါပုဏိတုံ န သက္ကောတိ.

පර්වත දෙකක් අතරෙහි මුල් ගැසී පවතින ගසක් මෙන් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ගෙන සිටින දෘෂ්ටිගතික පුද්ගලයා දත යුතුය. ඔහු "අරූප ලෝකයෙහි රූප ඇත, අසඤ්ඤී භවයෙහි සිත පවතී, ලෝකෝත්තර මාර්ගය බොහෝ චිත්තක්ෂණ පවතී, අනුසය සිතින් වෙන්ව පවතී, ඒ සත්ත්වයෝ මේ භවයෙන් ඒ භවයට සැරිසරති" යනාදී වශයෙන් මිථ්‍යා වාද පවසමින් අරිට්ඨ භික්ෂුව මෙන්ද කණ්ඨක සාමණේරයන් මෙන්ද හැසිරෙයි. තවද ඔහු කේලාම් කියන්නෙක් වෙයි. උපධ්‍යායයන් වහන්සේලා සද්ධිවිහාරිකයන්ගෙන් බිඳවමින් හැසිරෙයි. ඔහුද ආර්ය මාර්ග නැමැති සැඩ පහරට බැස සමාධි නැමැති පහුරෙහි හිඳ නිවන් සාගරයට පැමිණීමට අපොහොසත් වෙයි.

အဗ္ဘောကာသေ နဘံ ပူရေတွာ ဝလ္လီဟိ အာဗဒ္ဓေါ ဌိတော ဧကံ ဒွေ သံဝစ္ဆရေ အတိက္ကမိတွာ အာဂတေ မဟောဃေ သကိံ ဝါ ဒွိက္ခတ္တုံ ဝါ တေမနရုက္ခော ဝိယ မဟလ္လကကာလေ ပဗ္ဗဇိတွာ ပစ္စန္တေ ဝသမာနော ဒုလ္လဘသံဃဒဿနော စေဝ ဒုလ္လဘဓမ္မဿဝနော စ ပုဂ္ဂလော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧကစ္စော ဟိ ဝုဍ္ဎကာလေ ပဗ္ဗဇိတော ကတိပါဟေန ဥပသမ္ပဒံ လဘိတွာ ပဉ္စဝဿကာလေ ပါတိမောက္ခံ ပဂုဏံ ကတွာ ဒသဝဿကာလေ ဝိနယဓရတ္ထေရဿ သန္တိကေ ဝိနယကထာကာလေ မရိစံ ဝါ ဟရီတကခဏ္ဍံ ဝါ မုခေ ဌပေတွာ ဗီဇနေန မုခံ ပိဓာယ နိဒ္ဒါယန္တော နိသီဒိတွာ လေသကပ္ပေန ကတဝိနယော နာမ ဟုတွာ ပတ္တစီဝရံ အာဒါယ ပစ္စန္တံ ဂစ္ဆတိ. တတြ နံ မနုဿာ သက္ကရိတွာ ဘိက္ခုဒဿနဿ ဒုလ္လဘတာယ ‘‘ဣဓေဝ, ဘန္တေ, ဝသထာ’’တိ ဝိဟာရံ ကာရေတွာ ပုပ္ဖူပဂဖလူပဂရုက္ခေ ရောပေတွာ တတ္ထ ဝါသေန္တိ.

එළිමහනක අහස පුරා පැතිරී වැල්වලින් බැඳී තිබෙන, වසරක් දෙකක් ඉක්ම ගිය පසු එන මහ වතුරකදී එක් වරක් හෝ දෙවරක් තෙමෙන ගසක් මෙන්, මහලු කල පැවිදි වී පසල් දනව්වක වසන සංඝයා දැකීම හා ධර්මය ඇසීම දුර්ලභ වූ පුද්ගලයා දත යුතුය. ඇතැම් කෙනෙක් වයසට ගිය කල පැවිදි වී ස්වල්ප දිනකින් උපසම්පදාව ලබා පස් වසක් පිරුණු කල පාතිමොක්ඛය ප්‍රගුණ කොට, දස වසක් පිරුණු කල විනයධර තෙරුන් වහන්සේ නමක සමීපයෙහි විනය ඉගෙන ගන්නා අවස්ථාවෙහි මිරිස් ඇටයක් හෝ අරළු කැබැල්ලක් කටේ තබාගෙන වටාපතින් මුහුණ වසාගෙන නිදි කිරමින් හිඳ, බොරුවට විනය ඉගෙන ගත්තෙකු සේ පෙනී සිට පාත්‍ර සිවුරු ගෙන පසල් දනව්වකට යයි. එහිදී මිනිස්සු ඔහුට සත්කාර කොට, භික්ෂූන් දැකීමේ දුර්ලභ බව නිසා "ස්වාමීනි, මෙහිම වැඩ වසනු මැනව"යි පවසා විහාර කරවා, මල් පල දරන ගස් සිටුවා එහි වස්වති.

အထ မဟာဝိဟာရသဒိသဝိဟာရာ ဗဟုဿုတာ ဘိက္ခူ, ‘‘ဇနပဒေ စီဝရရဇနာဒီနိ ကတွာ အာဂမိဿာမာ’’တိ တတ္ထ ဂစ္ဆန္တိ. သော တေ ဒိသွာ, ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော ဝတ္တပဋိဝတ္တံ ကတွာ, ပုနဒိဝသေ အာဒါယ ဘိက္ခာစာရဂါမံ ပဝိသိတွာ, ‘‘အသုကော ထေရော သုတ္တန္တိကော, အသုကော အဘိဓမ္မိကော, အသုကော ဝိနယဓရော, အသုကော တေပိဋကော, ဧဝရူပေ ထေရေ ကဒါ လဘိဿထ, ဓမ္မသဝနံ ကာရေထာ’’တိ ဝဒတိ. ဥပါသကာ ‘‘ဓမ္မဿဝနံ ကာရေဿာမာ’’တိ ဝိဟာရမဂ္ဂံ သောဓေတွာ, သပ္ပိတေလာဒီနိ အာဒါယ, မဟာထေရံ ဥပသင်္ကမိတွာ, ‘‘ဘန္တေ, ဓမ္မဿဝနံ ကာရေဿာမ, ဓမ္မကထိကာနံ ဝိစာရေထာ’’တိ ဝတွာ ပုနဒိဝသေ အာဂန္တွာ ဓမ္မံ သုဏန္တိ.

ඉක්බිති මහාවිහාරය වැනි විහාරවල සිට බහුශ්‍රුත භික්ෂූන් වහන්සේලා "ජනපදයෙහි සිවුරු පඬු පෙවීම් ආදිය කරගෙන එන්නෙමු"යි සිතා එහි වැඩම කරති. ඔහු ඒ භික්ෂූන් දැක සතුටට පත්ව වත්පිළිවෙත් කොට, පසුදින උන්වහන්සේලා කැටුව පිඬු සිඟා යන ගමට ගොස්, "මේ තෙරුන් වහන්සේ සූත්‍ර දේශනාවන්හි දක්ෂය, මොහු අභිධර්මයෙහි දක්ෂය, මොහු විනයධරය, මොහු තිපිටකධරය, මෙබඳු තෙරුන් වහන්සේලා ඔබට කවදා ලැබේද? ධර්ම ශ්‍රවණය කරව"යි පවසයි. උපාසකයෝ "ධර්මය අසන්නෙමු"යි පවසා විහාරයට යන මග ශුද්ධ පවිත්‍ර කොට, ගිතෙල් තෙල් ආදිය රැගෙන මහා තෙරුන් වහන්සේ වෙත එළඹ "ස්වාමීනි, අපි ධර්මය අසන්නෙමු, ධර්ම කථිකයන් වහන්සේලාට දන්වනු මැනව"යි පවසා පසුදින පැමිණ ධර්මය ශ්‍රවණය කරති.

နေဝါသိကတ္ထေရော အာဂန္တုကာနံ ပတ္တစီဝရာနိ ပဋိသာမေန္တော အန္တောဂဗ္ဘေယေဝ ဒိဝသဘာဂံ ဝီတိနာမေတိ. ဒိဝါကထိကော ဥဋ္ဌိတော သရဘာဏကော ဃဋေန ဥဒကံ ဝမေန္တော ဝိယ သရဘာဏံ ဘဏိတွာ ဥဋ္ဌိတော, တမ္ပိ [Pg.80] သော န ဇာနာတိ. ရတ္တိကထိကော သာဂရံ ခေါဘေန္တော ဝိယ ရတ္တိံ ကထေတွာ ဥဋ္ဌိတော, တမ္ပိ သော န ဇာနာတိ. ပစ္စူသကထိကော ကထေတွာ ဥဋ္ဌာသိ, တမ္ပိ သော န ဇာနာတိ. ပါတောဝ ပန ဥဋ္ဌာယ မုခံ ဓောဝိတွာ, ထေရာနံ ပတ္တစီဝရာနိ ဥပနာမေတွာ, ဘိက္ခာစာရံ ဥပဂစ္ဆန္တော မဟာထေရံ အာဟ – ‘‘ဘန္တေ, ဒိဝါကထိကော ကတရံ ဇာတကံ နာမ ကထေသိ, သရဘာဏကော ကတရံ သုတ္တံ နာမ ဘဏိ, ရတ္တိကထိကော ကတရံ ဓမ္မကထံ နာမ ကထေသိ, ပစ္စူသကထိကော ကတရံ ဇာတကံ နာမ ကထေသိ, ခန္ဓာ နာမ ကတိ, ဓာတုယော နာမ ကတိ, အာယတနာ နာမ ကတီ’’တိ. ဧဝရူပေါ ဧကံ ဒွေ သံဝစ္ဆရာနိ အတိက္ကမိတွာ ဘိက္ခုဒဿနဉ္စေဝ ဓမ္မဿဝနဉ္စ လဘန္တောပိ ဩဃေ အာဂတေ ဥဒကေန သကိံ ဝါ ဒွိက္ခတ္တုံ ဝါ တေမိတရုက္ခသဒိသော ဟောတိ. သော ဧဝံ သံဃဒဿနတော စ ဓမ္မဿဝနတော စ ပဋိက္ကမ္မ ဒူရေ ဝသန္တော အရိယမဂ္ဂံ ဩတရိတွာ သမာဓိကုလ္လေ နိသိန္နော နိဗ္ဗာနသာဂရံ ပါပုဏိတုံ န သက္ကောတိ.

ආවාසික තෙරණුවෝ පැමිණි භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පාත්‍ර සිවුරු තැන්පත් කරමින්, මුළු දහවල් කාලයම ගෘහය ඇතුළතම ගත කරති. දහවල් කාලයේ ධර්ම දේශනා කළ තෙරණුවෝ දේශනය නිමවා නැගිට ගියහ. මිහිරි හඬින් සූත්‍ර ගායනා කරන තෙරණුවෝ කලයකින් පැන් වත් කරන්නාක් මෙන් සූත්‍ර ගායනා කොට නැගිට ගියහ. ඒ කිසිවක් උන්වහන්සේ නොදනිති. රාත්‍රී කාලයේ ධර්ම දේශනා කරන තෙරණුවෝ මහා සාගරය කැළඹීමක් මෙන් මුළු රැය පුරා ධර්මය දේශනා කොට නැගිට ගියහ. ඒ කිසිවක් ද උන්වහන්සේ නොදනිති. අලුයම් කාලයේ දේශනා කළ තෙරණුවෝ ද දේශනා කොට නැගිට ගියහ. ඒ කිසිවක් ද උන්වහන්සේ නොදනිති. එහෙත් උදෑසනම අවදි වී මුහුණ සෝදා, තෙරණුවරුන්ගේ පාත්‍ර සිවුරු පිළිගන්වා, පිණ්ඩපාතය සඳහා වඩින මහා තෙරණුවන්ට මෙසේ පවසති: 'ස්වාමීනි, දහවල් දේශකයන් වහන්සේ කිනම් ජාතකයක් දේශනා කළ සේක්ද? සරභාණකයන් වහන්සේ කිනම් සූත්‍රයක් ගායනා කළ සේක්ද? රාත්‍රී දේශකයන් වහන්සේ කිනම් ධර්ම කතාවක් කළ සේක්ද? අලුයම් දේශකයන් වහන්සේ කිනම් ජාතකයක් දේශනා කළ සේක්ද? ස්කන්ධ කීයද? ධාතු කීයද? ආයතන කීයද?' යනුවෙනි. මෙබඳු පුද්ගලයා වසරක් දෙකක් ගත වී භික්ෂූන් දැකීමටත් ධර්මය ඇසීමටත් ලැබුණද, සැඩ පහරක් පැමිණි විට ජලයෙන් එක් වරක් හෝ දෙවරක් තෙමුණු වෘක්ෂයක් බඳු වේ. ඔහු මෙසේ සංඝයා දැකීමෙන් හා ධර්මය ඇසීමෙන් බැහැරව දුරස්ව වසමින්, ආර්ය මාර්ගයට බැස සමාධි නමැති පහුරේ හිඳ නිවන් සාගරයට පැමිණීමට සමත් නොවේ.

မဇ္ဈေ ဂင်္ဂါယ ဒီပကေ ဇာတော မုဒုရုက္ခော ဝိယ မဓုရဿရဘာဏကပုဂ္ဂလော ဝေဒိတဗ္ဗော. သော ဟိ အဘိညာတာနိ အဘိညာတာနိ ဝေဿန္တရာဒီနိ ဇာတကာနိ ဥဂ္ဂဏှိတွာ, ဒုလ္လဘဘိက္ခုဒဿနံ ပစ္စန္တံ ဂန္တွာ, တတ္ထ ဓမ္မကထာယ ပသာဒိတဟဒယေန ဇနေန ဥပဋ္ဌိယမာနော အတ္တာနံ ဥဒ္ဒိဿ ကတေ သမ္ပန္နပုပ္ဖဖလရုက္ခေ နန္ဒနဝနာဘိရာမေ ဝိဟာရေ ဝသတိ. အထဿ ဘာရဟာရဘိက္ခူ တံ ပဝတ္တိံ သုတွာ, ‘‘အသုကော ကိရ ဧဝံ ဥပဋ္ဌာကေသု ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တော ဝိဟရတိ. ပဏ္ဍိတော ဘိက္ခု ပဋိဗလော ဗုဒ္ဓဝစနံ ဝါ ဥဂ္ဂဏှိတုံ, ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝါ မနသိကာတုံ, အာနေတွာ တေန သဒ္ဓိံ အသုကတ္ထေရဿ သန္တိကေ ဓမ္မံ ဥဂ္ဂဏှိဿာမ, အသုကတ္ထေရဿ သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာန’’န္တိ တတ္ထ ဂစ္ဆန္တိ.

ගංගා නදිය මැද දූපතක හටගත් මෘදු වෘක්ෂයක් මෙන් මිහිරි හඬින් ධර්මය ගායනා කරන පුද්ගලයා ගැන දත යුතුය. ඔහු වෙසතුරු ආදී ප්‍රසිද්ධ ජාතක කතා ඉගෙනගෙන, භික්ෂූන් දැකීමට අපහසු ප්‍රත්‍යන්ත දේශයකට ගොස්, එහි ධර්ම කතාවෙන් පැහැදුණු මිනිසුන් විසින් උපස්ථාන කරනු ලබමින්, තමා උදෙසා කරවන ලද, මල් පලතුරු පිරි නන්දන වනයක් මෙන් රමණීය විහාරයක වසයි. එවිට උන්වහන්සේගේ භාරකාර භික්ෂූන් වහන්සේලා ඒ පුවත අසා, 'අසවල් භික්ෂුව මෙසේ උපස්ථායකයන් කෙරෙහි බැඳුණු සිතින් වසන බව අසන්නට ලැබේ. එහෙත් ඒ පණ්ඩිත භික්ෂුව බුද්ධ වචනය ඉගෙනීමට හෝ කමටහන් මෙනෙහි කිරීමට සමත්ය. එබැවින් ඔහු කැඳවාගෙන ගොස්, ඔහු සමඟ අසවල් තෙරුන් වෙතින් ධර්මය ඉගෙන ගනිමු, අසවල් තෙරුන් වෙතින් කමටහන් ඉගෙන ගනිමු' යි සිතා එහි වඩිනහ.

သော တေသံ ဝတ္တံ ကတွာ သာယနှသမယံ ဝိဟာရစာရိကံ နိက္ခန္တေဟိ တေဟိ ‘‘ဣမံ, အာဝုသော, စေတိယံ တယာ ကာရိတ’’န္တိ ပုဋ္ဌော, ‘‘အာမ, ဘန္တေ’’တိ ဝဒတိ. ‘‘အယံ ဗောဓိ, အယံ မဏ္ဍပေါ, ဣဒံ ဥပေါသထာဂါရံ, ဧသာ အဂ္ဂိသာလာ, အယံ စင်္ကမော တယာ ကာရိတော. ဣမေ ရုက္ခေ ရောပါပေတွာ တယာ နန္ဒနဝနာဘိရာမော ဝိဟာရော ကာရိတော’’တိ. ‘‘အာမ, ဘန္တေ’’တိ, ဝဒတိ.

උන්වහන්සේ ඔවුන්ට වත්පිළිවෙත් ඉටු කළහ. සවස් කාලයේ විහාරය වටා ඇවිදීමට නික්මුණු ඔවුන්, 'ඇවැත්නි, මේ චෛත්‍යය ඔබ කරවන ලද්දක්ද?' යි විමසූ විට, 'එසේය ස්වාමීනි' යි පවසයි. 'මේ බෝධිය, මේ මණ්ඩපය, මේ උපෝසථාගාරය, මේ ගිනිහල් ගෙය, මේ සක්මන් මළුව ඔබ විසින් කරවන ලද්දක්ද? මේ වෘක්ෂයන් රෝපණය කොට නන්දන වනයක් මෙන් මේ රමණීය විහාරය ඔබ විසින් කරවන ලද්දක්ද?' යි විමසූ විට, 'එසේය ස්වාමීනි' යි පවසයි.

သော သာယံ ထေရုပဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ ပုစ္ဆတိ – ‘‘ကသ္မာ, ဘန္တေ, အာဂတတ္ထာ’’တိ? ‘‘အာဝုသော, တံ အာဒါယ ဂန္တွာ, အသုကတ္ထေရဿ သန္တိကေ [Pg.81] ဓမ္မံ ဥဂ္ဂဏှိတွာ, အသုကတ္ထေရဿ သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ, အသုကသ္မိံ နာမ အရညေ သမဂ္ဂါ သမဏဓမ္မံ ကရိဿာမာတိ ဣမိနာ ကာရဏေန အာဂတမှာ’’တိ. သာဓု, ဘန္တေ, တုမှေ နာမ မယှံ အတ္ထာယ အာဂတာ, အဟမ္ပိ စိရနိဝါသေန ဣဓ ဥက္ကဏ္ဌိတော ဂစ္ဆာမိ, ပတ္တစီဝရံ ဂဏှာမိ, ဘန္တေတိ. အာဝုသော, သာမဏေရဒဟရာ မဂ္ဂကိလန္တာ, အဇ္ဇ ဝသိတွာ သွေ ပစ္ဆာဘတ္တံ ဂမိဿာမာတိ. သာဓု, ဘန္တေတိ ပုနဒိဝသေ တေဟိ သဒ္ဓိံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသတိ. ဂါမဝါသိနော ‘‘အမှာကံ အယျော ဗဟူ အာဂန္တုကေ ဘိက္ခူ ဂဟေတွာ အာဂတော’’တိ အာသနာနိ ပညာပေတွာ ယာဂုံ ပါယေတွာ သုခနိသိန္နကထံ သုတွာ ဘတ္တံ အဒံသု. ထေရာ ‘‘တွံ, အာဝုသော, အနုမောဒနံ ကတွာ နိက္ခမ, မယံ ဥဒကဖာသုကဋ္ဌာနေ ဘတ္တကိစ္စံ ကရိဿာမာ’’တိ နိက္ခန္တာ.

උන්වහන්සේ සවස් කාලයේ මහා තෙරුන් බැහැදැකීමට ගොස් වැඳ, 'ස්වාමීනි, කුමන කරුණකට වැඩම කළ සේක්ද?' යි විමසීය. 'ඇවැත්නි, ඔබ කැඳවාගෙන ගොස් අසවල් තෙරුන් වෙතින් ධර්මය ඉගෙන, අසවල් තෙරුන් වෙතින් කමටහන් ඉගෙන, අසවල් වනයේ සමගිව මහණ දම් පුරන්නට මේ කරුණ නිසා පැමිණියෙමු' යි පැවසූහ. 'ඉතා යහපත් ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා මා වෙනුවෙන්ම වැඩම කළ සේක. මම ද මෙහි බොහෝ කලක් විසීමෙන් වෙහෙසට පත්ව සිටිමි, එබැවින් මම එන්නෙමි, පාත්‍ර සිවුරු ගෙන එන්නෙමි' යි පැවසීය. එවිට, 'ඇවැත්නි, තරුණ භික්ෂූන් මාර්ගයෙහි ගමන් කර වෙහෙසට පත්ව සිටිති. අද මෙහි නැවතී හෙට දහවල් දානයෙන් පසු පිටත් වෙමු' යි පැවසූහ. 'යහපත් ස්වාමීනි' යි පවසා පසුදින ඔවුන් සමඟ පිණ්ඩපාතය සඳහා ගමට වැදුණහ. ගම්වැසියෝ, 'අපේ ස්වාමීන් වහන්සේ අමුත්තන් බොහෝ දෙනෙකු කැඳවාගෙන වැඩම කළ සේක' යි පවසා අසුන් පනවා, කැඳ පිළිගන්වා, සුව දුක් විමසා දන් පිළිගැන්වූහ. මහා තෙරණුවෝ, 'ඇවැත්නි, ඔබ අනුමෝදනාව පවත්වා පැමිණෙන්න, අපි ජලය පහසු ස්ථානයකදී දන් වළඳන්නෙමු' යි පවසා පිටත් වූහ.

ဂါမဝါသိနော အနုမောဒနံ သုတွာ ပုစ္ဆိံသု, ‘‘ကုတော, ဘန္တေ, ထေရာ အာဂတာ’’တိ? ဧတေ အမှာကံ အာစရိယုပဇ္ဈာယာ သမာနုပဇ္ဈာယာ သန္ဒိဋ္ဌာ သမ္ဘတ္တာတိ. ကသ္မာ အာဂတာတိ? မံ ဂဟေတွာ ဂန္တုကာမတာယာတိ. တုမှေ ပန ဂန္တုကာမာတိ? အာမာဝုသောတိ. ကိံ ဝဒေထ, ဘန္တေ, အမှေဟိ ကဿ ဥပေါသထာဂါရံ ကာရိတံ, ကဿ ဘောဇနသာလာ, ကဿ အဂ္ဂိသာလာဒယော ကာရိတာ, မယံ မင်္ဂလာမင်္ဂလေသု ကဿ သန္တိကံ ဂမိဿာမာတိ? မဟာဥပါသိကာယောပိ တတ္ထေဝ နိသီဒိတွာ အဿူနိ ပဝတ္တယိံသု. ဒဟရော ‘‘တုမှေသု ဧဝံ ဒုက္ခိတေသု အဟံ ဂန္တွာ ကိံ ကရိဿာမိ? ထေရေ ဥယျောဇေဿာမီ’’တိ ဝိဟာရံ ဂတော.

ගම්වැසියෝ අනුමෝදනාව අසා, 'ස්වාමීනි, මේ තෙරණුවෝ කොහි සිට වැඩම කළ සේක්ද?' යි විමසූහ. 'මොවුන් මාගේ ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලා හා හිතවත් මිත්‍රයන් වහන්සේලාය' යි පැවසීය. 'කුමන කරුණකට වැඩම කළ සේක්ද?' යි විමසූ විට 'මා කැඳවාගෙන යාමටය' යි පැවසීය. 'එතකොට ඔබ වහන්සේත් වඩින්නද හදන්නේ?' යි විමසූ විට 'එසේය ඇවැත්නි' යි කීහ. 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ කුමක් පවසනවාද? අප කවුරුන් වෙනුවෙන් උපෝසථාගාරය, දන්හල, ගිනිහල්ගෙය ආදිය කරවූවාද? අපගේ මංගල්‍ය හා අමංගල්‍ය අවස්ථාවලදී අප කා වෙත යන්නද?' යි මහත් ශෝකයෙන් විමසූහ. මහා උපාසිකාවෝ ද එහිම හිඳ කඳුළු වෑස්සූහ. එවිට ඒ තරුණ භික්ෂුව, 'ඔබලා මෙසේ දුකට පත්ව සිටියදී මා ගොස් කුමක් කරන්නද? මම ඒ තෙරණුවන් පිටත් කර හරින්නෙමි' යි සිතා විහාරයට වැඩියහ.

ထေရာပိ ကတဘတ္တကိစ္စာ ပတ္တစီဝရာနိ ဂဟေတွာ နိသိန္နာ တံ ဒိသွာဝ, ‘‘ကိံ, အာဝုသော, စိရာယသိ, ဒိဝါ ဟောတိ, ဂစ္ဆာမာ’’တိ အာဟံသု. အာမ, ဘန္တေ, တုမှေ သုခိတာ, အသုကဂေဟဿ ဣဋ္ဌကာမူလံ ဌိတသဏ္ဌာနေနေဝ ဌိတံ, အသုကဂေဟာဒီနံ စိတ္တကမ္မမူလာဒီနိ အတ္ထိ, ဂတဿာပိ မေ စိတ္တဝိက္ခေပေါ ဘဝိဿတိ, တုမှေ ပုရတော ဂန္တွာ အသုကဝိဟာရေ စီဝရဓောဝနရဇနာဒီနိ ကရောထ, အဟံ တတ္ထ သမ္ပာပုဏိဿာမီတိ. တေ တဿ ဩသက္ကိတုကာမတံ ဉတွာ တွံ ပစ္ဆာ အာဂစ္ဆေယျာသီတိ ပက္ကမိံသု.

තෙරණුවෝ ද දන් වළඳා පාත්‍ර සිවුරු ගෙන වාඩි වී සිට ඔහු දැක, 'ඇවැත්නි, ඇයි ප්‍රමාද? දැන් දවල් වී ඇත, අපි යමු' යි පැවසූහ. 'එසේය ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලාට සුවයි. අසවල් ගොඩනැගිල්ලේ ගඩොල් අත්තිවාරම තිබූ ලෙසම තිබේ. අසවල් ගොඩනැගිල්ලේ සිතුවම් වැඩ ආදිය එලෙසම ඇත. එබැවින් මා ගියත් මගේ සිත විසිරෙනු ඇත. ඔබ වහන්සේලා පෙරටුව වැඩම කර අසවල් විහාරයේදී සිවුරු සේදීම, පඬු පෙවීම් ආදිය කරගන්න. මම එහි එන්නෙමි' යි පැවසීය. උන්වහන්සේගේ පසුබෑමේ කැමැත්ත හඳුනාගත් මහා තෙරණුවෝ, 'ඔබ පසුව එන්න හෝ නොඑන්න' යි පවසා පිටත් වූහ.

သော ထေရေ အနုဂန္တွာ နိဝတ္တော ဝိဟာရမေဝ အာဂန္တွာ ဘောဇနသာလာဒီနိ ဩလောကေန္တော ဝိဟာရံ ရာမဏေယျကံ ဒိသွာ စိန္တေသိ – ‘‘သာဓု ဝတမှိ န ဂတော. သစေ အဂမိဿံ, ကောစိ, ဒေဝ, ဓမ္မကထိကော အာဂန္တွာ[Pg.82], သဗ္ဗေသံ မနံ ဘိန္ဒိတွာ, ဝိဟာရံ အတ္တနော နိကာယသန္တကံ ကရေယျ, အထ မယာ ပစ္ဆာ အာဂန္တွာ ဧတဿ ပစ္ဆတော လဒ္ဓပိဏ္ဍံ ဘုဉ္ဇန္တေန စရိတဗ္ဗံ ဘဝိဿတီ’’တိ.

උන්වහන්සේ ඒ තෙරණුවන් පසුපස මඳ දුරක් ගොස් ආපසු හැරී විහාරයටම පැමිණ, දන්හල ආදිය දෙස බලමින් විහාරයේ රමණීයත්වය දැක මෙසේ සිතූහ: 'මා නොගිය එක කොතරම් හොඳද! ඉදින් මා ගියේ නම්, යම් කිසි ධර්ම කථිකයෙකු පැමිණ සැමගේ සිත් දිනාගෙන, මේ විහාරය තමාගේ හෝ තම නිකායේ සන්තක කරගනු ඇත. එවිට මට පසුව පැමිණ ඔහුට පසුපසින් සිට ඔහුට ලැබෙන දානය වළඳමින් වසන්නට සිදුවනු ඇත' යනුවෙනි.

သော အပရေန သမယေန သုဏာတိ, ‘‘တေ ကိရ ဘိက္ခူ ဂတဋ္ဌာနေ ဧကနိကာယဒွေနိကာယဧကပိဋကဒွေပိဋကာဒိဝသေန ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဏှိတွာ အဋ္ဌကထာစရိယာ ဇာတာ ဝိနယဓရာ ဇာတာ သတပရိဝါရာပိ သဟဿပရိဝါရာပိ စရန္တိ. ယေ ပနေတ္ထ သမဏဓမ္မံ ကာတုံ ဂတာ, တေ ဃဋေန္တာ ဝါယမန္တာ သောတာပန္နာ ဇာတာ, သကဒါဂါမိနော အနာဂါမိနော အရဟန္တော ဇာတာ, မဟာသက္ကာရေန ပရိနိဗ္ဗုတာ’’တိ. သော စိန္တေသိ – ‘‘သစေ အဟမ္ပိ အဂမိဿံ, မယှမ္ပေသာ သမ္ပတ္တိ အဘဝိဿ, ဣမံ ပန ဌာနံ မုဉ္စိတုံ အသက္ကောန္တော အတိဝိယ ပရိဟီနမှီ’’တိ. အယံ ပုဂ္ဂလော အတ္တနော မုဒုတာယ တံ ဌာနံ အမုဉ္စန္တော အရိယမဂ္ဂံ ဩတရိတွာ သမာဓိကုလ္လေ နိသိန္နော နိဗ္ဗာနသာဂရံ ပါပုဏိတုံ န သက္ကောတိ.

මෑත කාලයකදී ඔහුට මෙසේ ඇසෙන්නට ලැබුණි: "එම භික්ෂූන් වහන්සේලා ගිය ගිය තැන්වලදී එක් නිකායක්, නිකාය දෙකක්, එක් පිටකයක් හෝ පිටක දෙකක් වශයෙන් බුද්ධ වචනය උගෙන අටුවාචාර්යවරුන් වී, විනයධරයන් වී, සියයක් පිරිවර ඇතිව හෝ දහසක් පිරිවර ඇතිව හෝ හැසිරෙති. එහි යම් කෙනෙක් ශ්‍රමණ ධර්මය පිරීම සඳහා වැඩම කළාහුද, ඔවුහු වීර්ය කරමින් මහන්සි වී සෝවාන් වූහ, සකෘදාගාමී, අනාගාමී සහ රහත් වූහ, මහත් වූ සත්කාර මැද පිරිනිවන් පෑහ." ඔහු මෙසේ සිතුවේය: "ඉදින් මම ද ගියේ නම්, මට ද මේ සම්පත්තිය ලැබෙන්නේය. නමුත් මේ ස්ථානය අත්හැරීමට නොහැකි වීම නිසා මම බෙහෙවින් පිරිහුණෙමි." තම මෘදු බව නිසා ඒ ස්ථානය අත් නොහරින මේ පුද්ගලයා, ආර්ය මාර්ගයට බැස සමාධි නැමති පහුරේ හිඳ නිවන් සාගරයට පැමිණීමට සමර්ථ නොවේ.

ဂင်္ဂါယ နဒိယာ တိရိယံ ပတိတွာ, ဝါလိကာယ ဩတ္ထဋဘာဝေန အန္တရသေတု ဝိယ ဟုတွာ, ဗဟူနံ ပစ္စယော ဇာတရုက္ခော ဝိယ ရထဝိနီတမဟာအရိယဝံသစန္ဒောပမာဒိပဋိပဒါသု အညတရံ ပဋိပဒံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဌိတော ဩလီနဝုတ္တိကော ပုဂ္ဂလော ဝေဒိတဗ္ဗော. သော ဟိ တံ ပဋိပတ္တိနိဿိတံ ဓမ္မံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ပကတိယာ မဉ္ဇုဿရော စိတ္တလပဗ္ဗတာဒိသဒိသံ မဟန္တံ ဌာနံ ဂန္တွာ စေတိယင်္ဂဏဝတ္တာဒီနိ ကရောတိ. အထ နံ ဓမ္မဿဝနဂ္ဂံ ပတ္တံ အာဂန္တုကာ ဒဟရာ ‘‘ဓမ္မံ ကထေဟီ’’တိ ဝဒန္တိ. သော သမ္မာ ဥဂ္ဂဟိတံ ဓမ္မံ ပဋိပဒံ ဒီပေတွာ ကထေတိ. အထဿ ပံသုကူလိကပိဏ္ဍပါတိကာဒယော သဗ္ဗေ ထေရနဝမဇ္ဈိမာ ဘိက္ခူ ‘‘အဟော သပ္ပုရိသော’’တိ အတ္တမနာ ဘဝန္တိ.

ගංගා නදියට හරහට වැටී වැලි වලින් වැසී ගොස් අතුරු පාලමක් මෙන් වී බොහෝ දෙනෙකුට උපකාරී වන වෘක්ෂයක් මෙන්, රථවිනීත සූත්‍රය හෝ මහා අරියවංශ සූත්‍රය හෝ චන්දෝපම පටිපදාව ආදී පිළිවෙත්වලින් යම් පිළිවෙතක් උගෙන සිටින, එහෙත් පසුබට වූ පැවැත්මක් ඇති පුද්ගලයා දත යුතුය. ඔහු පිළිවෙත් ඇසුරු කළ ඒ ධර්මය උගෙන, ස්වභාවයෙන්ම මියුරු හඬැතිව, චිත්තල පබ්බත වැනි උතුම් ස්ථානයකට ගොස් චේතියංගණ වත් ආදිය පුරයි. එවිට ධර්ම ශාලාවට පැමිණි ආගන්තුක තරුණ භික්ෂූහු "ස්වාමීනි, ධර්මය දේශනා කරනු මැනව"යි පවසති. ඔහු මැනවින් උගත් ධර්මය හා පිළිවෙත පැහැදිලි කරමින් දේශනා කරයි. එවිට පාංශුකූලික, පිණ්ඩපාතික ආදී සියලුම තෙර, මධ්‍යම හා නවක භික්ෂූහු "අහෝ, සත්පුරුෂයෙකි"යි පවසා සතුටු වෙති.

သော ကဿစိ နိဒါနမတ္တံ, ကဿစိ ဥပဍ္ဎဂါထံ, ကဿစိ ဂါထံ ဥပဋ္ဌာပေန္တော အယပဋ္ဋကေန အာဗန္ဓန္တော ဝိယ ဒဟရသာမဏေရေ သင်္ဂဏှိတွာ မဟာထေရေ ဥပသင်္ကမိတွာ, ‘‘ဘန္တေ, အယံ ပေါရာဏကဝိဟာရော အတ္ထိ, ဧတ္ထ ကောစိ တတြုပ္ပာဒေါ’’တိ?, ပုစ္ဆတိ. ထေရာ – ‘‘ကိံ ဝဒေသိ, အာဝုသော, စတုဝီသတိ ကရီသသဟဿာနိ တတြုပ္ပာဒေါ’’တိ. ဘန္တေ, တုမှေ ဧဝံ ဝဒေထ, ဥဒ္ဓနေ ပန အဂ္ဂိပိ န ဇလတီတိ. အာဝုသော, မဟာဝိဟာရဝါသီဟိ လဒ္ဓါ [Pg.83] နာမ ဧဝမေဝ နဿန္တိ, န ကောစိ သဏ္ဌပေတီတိ. ဘန္တေ, ပေါရာဏကရာဇူဟိ ဒိန္နံ ခီဏာသဝေဟိ ပဋိဂ္ဂဟိတံ ကသ္မာ ဧတေ နာသေန္တီတိ? အာဝုသော, တာဒိသေန ဓမ္မကထိကေန သက္ကာ ဘဝေယျ လဒ္ဓုန္တိ. ဘန္တေ, မာ ဧဝံ ဝဒေထ, အမှေ ပဋိပတ္တိဒီပကဓမ္မကထိကာ နာမ, တုမှေ မံ ‘‘သံဃကုဋုမ္ဗိကော ဝိဟာရုပဋ္ဌာကော’’တိ မညမာနာ ကာတုကာမာတိ. ကိံ နု ခေါ, အာဝုသော, အကပ္ပိယမေတံ, တုမှာဒိသေဟိ ပန ကထိတေ အမှာကံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာတိ? တေန ဟိ, ဘန္တေ, အာရာမိကေသု အာဂတေသု အမှာကံ ဘာရံ ကရောထ, ဧကံ ကပ္ပိယဒွါရံ ကထေဿာမာတိ.

ඔහු ඇතමෙකුට නිදානය පමණක් ද, ඇතමෙකුට ගාථාවකින් අඩක් ද, ඇතමෙකුට සම්පූර්ණ ගාථාව ද උගන්වමින්, යකඩ පටියකින් බඳින්නාක් මෙන් තරුණ සාමණේරයන් තමා වෙත රඳවා ගෙන, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා වෙත ගොස්, "ස්වාමීනි, මේ පැරණි විහාරයකි, මෙහි කිසියම් ආදායම් මාර්ගයක් තිබේද?"යි විමසයි. තෙරවරු "ඇවැත්නි, කුමක් පවසන්නෙහිද? කරීස විසි හතර දහසක භූමිය මහා විහාරයට අයත් ආදායම් මාර්ගය වේ"යි පැවසූහ. "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා එසේ පැවසුවද, ලිපෙහි ගින්නක්වත් නොදැල්වෙයි." "ඇවැත්නි, මහා විහාරවාසීන්ට ලැබුණු දේ මෙසේම විනාශ වී යයි, කිසිවෙකු එය රැකගන්නේ නැත." "ස්වාමීනි, පැරණි රජවරුන් විසින් පූජා කළ, රහතන් වහන්සේලා විසින් පිළිගත් මේවා ඔවුන් විනාශ වීමට ඉඩ දෙන්නේ ඇයි?" "ඇවැත්නි, ඔබ වැනි ධර්ම කථිකයෙකු විසින් කරුණු පැහැදිලි කළහොත් ඒවා නැවත ලබාගත හැකි වනු ඇත." "ස්වාමීනි, එසේ පවසන්න එපා. අපි පිළිවෙත් පෙන්වා දෙන ධර්ම කථිකයෝ වෙමු. ඔබ වහන්සේලා මාව සංඝයාගේ ගෘහපතියා හෝ විහාර සේවකයා කියා සිතා වැඩ ගන්නට හදන්නේද?" "ඇවැත්නි, මෙය අකැප දෙයක්ද? ඔබ වැනි අයෙකු දේශනා කළහොත් අපට ලාභ ලැබෙනු ඇත." "එසේ නම් ස්වාමීනි, ආරාමිකයන් පැමිණි විට අපට එම වගකීම පවරන්න. අපි එක් සුදුසු කරුණක් පවසන්නෙමු"යි කීවේය.

သော ပါတောဝ ဂန္တွာ, သန္နိပါတသာလာယံ ဌတွာ, အာရာမိကေသု အာဂတေသု ‘‘ဥပါသကာ အသုကခေတ္တေ ဘာဂေါ ကုဟိံ, အသုကခေတ္တေ ကဟာပဏံ ကုဟိ’’န္တိအာဒီနိ ဝတွာ, အညဿ ခေတ္တံ ဂဟေတွာ, အညဿ ဒေတိ. ဧဝံ အနုက္ကမေန တံ တံ ပဋိသေဓေန္တော တဿ တဿ ဒေန္တော တထာ အကာသိ, ယထာ ယာဂုဟတ္ထာ ပူဝဟတ္ထာ ဘတ္တဟတ္ထာ တေလမဓုဖာဏိတဃတာဒိဟတ္ထာ စ အတ္တနောဝ သန္တိကံ အာဂစ္ဆန္တိ. သကလဝိဟာရော ဧကကောလာဟလော ဟောတိ, ပေသလာ ဘိက္ခူ နိဗ္ဗိဇ္ဇ အပက္ကမိံသု.

ඔහු අලුයම ගොස් රැස්වීම් ශාලාවේ සිට ආරාමිකයන් පැමිණි විට, "උපාසකවරුනි, අසවල් කුඹුරේ කොටස කොහේද? අසවල් කුඹුරේ කහවණු කොහේද?" යනාදිය පවසා, එක් අයෙකුගෙන් කුඹුර ගෙන තවකෙකුට දෙයි. මෙසේ අනුපිළිවෙලින් එක් එක් අයාව වළක්වමින් වෙනත් අයට දෙමින්, කැඳ, කැවිලි, බත්, තෙල්, මීපැණි, පැණි සහ ගිතෙල් ආදිය රැගත් පිරිස තමා වෙතම පැමිණෙන ආකාරයට කටයුතු කළේය. මුළු විහාරයම එකම ඝෝෂාවක් විය. සිල්වත් භික්ෂූහු කලකිරී බැහැරට වැඩියහ.

သောပိ အာစရိယုပဇ္ဈာယေဟိ ဝိဿဋ္ဌကာနံ ဗဟူနံ ဒုဗ္ဗစပုဂ္ဂလာနံ ဥပဇ္ဈံ ဒေန္တော ဝိဟာရံ ပူရေတိ. အာဂန္တုကာ ဘိက္ခူ ဝိဟာရဒွါရေ ဌတွာဝ ‘‘ဝိဟာရေ ကေ ဝသန္တီ’’တိ, ပုစ္ဆိတွာ, ‘‘ဧဝရူပါ နာမ ဘိက္ခူ’’တိ သုတွာ ဗာဟိရေနေဝ ပက္ကမန္တိ. အယံ ပုဂ္ဂလော သာသနေ တိရိယံ နိပန္နတာယ မဟာဇနဿ ပစ္စယဘာဝံ ဥပဂတော အရိယမဂ္ဂံ ဩတရိတွာ သမာဓိကုလ္လေ နိသိန္နော နိဗ္ဗာနသာဂရံ ပါပုဏိတုံ န သက္ကောတိ.

ඔහු ද ආචාර්ය උපාධ්‍යායන් වහන්සේලා විසින් අත්හැර දමන ලද අකීකරු පුද්ගලයන් බොහෝ දෙනෙකුට උපාධ්‍යාය වෙමින් විහාරය පුරවයි. ආගන්තුක භික්ෂූහු විහාර ද්වාරයෙහි සිටම "විහාරයෙහි කවුරුන් වාසය කරත්ද?"යි විමසා, "මෙවැනි භික්ෂූන් වහන්සේලාය"යි අසා පිටතින්ම යති. මේ පුද්ගලයා ශාසනයෙහි හරහට වැතිරී සිටින්නාක් මෙන් මහා ජනයාට උපකාරක බවට පැමිණියද, ආර්ය මාර්ගයට බැස සමාධි නැමති පහුරේ හිඳ නිවන් සාගරයට පැමිණීමට සමර්ථ නොවේ.

ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစာတိ ‘‘နိဗ္ဗာနပဗ္ဘာရာ’’တိ ပဒေန ဩသာပိတံ ဓမ္မဒေသနံ ဉတွာ အနုသန္ဓိကုသလတာယ ဧတံ ‘‘ကိံ နု ခေါ, ဘန္တေ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. တထာဂတောပိ ဟိ ဣမိဿံ ပရိသတိ နိသိန္နော ‘‘အနုသန္ဓိကုသလော ဘိက္ခု အတ္ထိ, သော မံ ပဉှံ ပုစ္ဆိဿတီ’’တိ တဿေဝ ဩကာသကရဏတ္ထာယ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ සැළ කළේය යනු, "නිවනට නැඹුරු වූ" යන පදයෙන් අවසන් කරන ලද ධර්ම දේශනාව දැනගෙන, අනුසන්ධි ගැළපීමෙහි දක්ෂ බැවින් "ස්වාමීනි, මෙය කුමක්ද?" යනාදී වචන පැවසීය. තථාගතයන් වහන්සේ ද මේ පිරිස අතර අනුසන්ධියෙහි දක්ෂ භික්ෂුවක සිටින බවත්, ඔහු තමාගෙන් ප්‍රශ්න විමසන බවත් දැන, ඔහුට අවස්ථාව ලබා දීම සඳහාම මෙම ස්ථානයේදී දේශනාව නිම කළ සේක.

ဣဒါနိ ဩရိမံ တီရန္တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တေသု အဇ္ဈတ္တိကာယတနာဒီသု ဧဝံ ဥပဂမနာနုပဂမနာဒီနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ‘‘မယှံ စက္ခု-ပသန္နံ, အဟံ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ရူပါရမ္မဏံ [Pg.84] ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သက္ကောမီ’’တိ ဧတံ နိဿာယ စက္ခုံ အဿာဒေန္တောပိ တိမိရကဝါတာဒီဟိ ဥပဟတပသာဒေါ ‘‘အမနာပံ မယှံ စက္ခု, မဟန္တမ္ပိ ရူပါရမ္မဏံ ဝိဘာဝေတုံ န သက္ကောမီ’’တိ ဒေါမနဿံ အာပဇ္ဇန္တောပိ စက္ခာယတနံ ဥပဂစ္ဆတိ နာမ. အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ တိဏ္ဏံ လက္ခဏာနံ ဝသေန ဝိပဿန္တော ပန န ဥပဂစ္ဆတိ နာမ. သောတာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

දැන් "මෙතෙර" යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාරන ලද ආධ්‍යාත්මික ආයතන ආදියෙහි පැමිණීම හා නොපැමිණීම මෙසේ දත යුතුය. "මගේ ඇස පැහැපත්ය, මට ඉතා සියුම් රූප පවා දැකීමට පුළුවනැ"යි එය ඇසුරු කරමින් ඇස ගැන සතුටු වන්නා ද, තිමිර රෝග හෝ වාත දෝෂ ආදියෙන් ඇස් පෙනීම දුර්වල වූ විට "මගේ ඇස අප්‍රියජනකයි, මට විශාල රූපයක් පවා පැහැදිලිව දැකීමට නොහැකියැ"යි දොම්නසට පත්වන්නා ද චක්ඛායතනයට පැමිණෙයි. අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යන ලක්ෂණ තුන අනුව විදර්ශනා වඩන්නා වූ තැනැත්තා චක්ඛායතනයට නොපැමිණෙයි. කන ආදී සෙසු ආයතනවලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ.

မနာယတနေ ပန ‘‘မနာပံ ဝတ မေ မနော, ကိဉ္စိ ဝါမတော အဂ္ဂဟေတွာ သဗ္ဗံ ဒက္ခိဏတောဝ ဂဏှာတီ’’တိ ဝါ ‘‘မနေန မေ စိန္တိတစိန္တိတဿ အလာဘော နာမ နတ္ထီ’’တိ ဝါ ဧဝံ အဿာဒေန္တောပိ, ‘‘ဒုစိန္တိတစိန္တိတဿ မေ မနော အပ္ပဒက္ခိဏဂ္ဂါဟီ’’တိ ဧဝံ ဒေါမနဿံ ဥပ္ပာဒေန္တောပိ မနာယတနံ ဥပဂစ္ဆတိ နာမ. ဣဋ္ဌေ ပန ရူပေ ရာဂံ, အနိဋ္ဌေ ပဋိဃံ ဥပ္ပာဒေန္တော ရူပါယတနံ ဥပဂစ္ဆတိ နာမ. သဒ္ဒါယတနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

මනායතනයෙහි "මගේ සිත මනරම්ය, කිසිවක් වැරදි ලෙස නොගෙන සියල්ල නිවැරදිවම වටහා ගන්නේය" කියා හෝ "සිතින් සිතන සිතන දේ මට ලැබේ" කියා හෝ මෙසේ සතුටු වන්නා ද, "වැරදි ලෙස සිතන මගේ සිත වැරදි දේම ගන්නේය" කියා මෙසේ දොම්නස උපදවා ගන්නා ද මනායතනයට පැමිණෙයි. ප්‍රිය රූප කෙරෙහි රාගය ද, අප්‍රිය රූප කෙරෙහි පටිඝය උපදවන්නා රූපායතනයට පැමිණෙයි. ශබ්දායතන ආදියේදී ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

နန္ဒီရာဂဿေတံ အဓိဝစနန္တိ ယထာ ဟိ မဇ္ဈေ သံသီဒိတွာ ထလံ ပတ္တံ ဒါရုက္ခန္ဓံ သဏှထူလဝါလိကာ ပိဒဟတိ, သော ပုန သီသံ ဥက္ခိပိတုံ န သက္ကောတိ, ဧဝံ နန္ဒီရာဂေန အာဗဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော စတူသု မဟာအပါယေသု ပတိတော မဟာဒုက္ခေန ပိဓီယတိ, သော အနေကေဟိပိ ဝဿသဟဿေဟိ ပုန သီသံ ဥက္ခိပိတုံ န သက္ကောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘နန္ဒီရာဂဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ.

නන්දිරාගය යනු මෙයට නමකි යනු, මැද ගිලී වැලි තලාවට පැමිණි ලී කඳක් සිහින් සහ ගොරෝසු වැලි වලින් වැසී ගිය විට, එයට නැවත හිස එසවිය නොහැකි වන්නාක් මෙන්ම, නන්දිරාගයෙන් බැඳුණු පුද්ගලයා සතර මහා අපායෙහි වැටී මහත් දුකකින් වැසී යයි. ඔහු දහස් ගණන් වසරක් ගිය ද නැවත හිස එසවීමට සමර්ථ නොවේ. එබැවින් 'නන්දිරාගය යනු මෙයට නමකි'යි වදාරන ලදී.

အသ္မိမာနဿေတံ အဓိဝစနန္တိ ယထာ ဟိ ထလေ အာရုဠှော ဒါရုက္ခန္ဓော ဟေဋ္ဌာ ဂင်္ဂေါဒကေန စေဝ ဥပရိ ဝဿေန စ တေမေန္တော အနုက္ကမေန သေဝါလပရိယောနဒ္ဓေါ ‘‘ပါသာဏော နု ခေါ ဧသ ခါဏုကော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ, ဧဝမေဝ အသ္မိမာနေန ဥန္နတော ပုဂ္ဂလော ပံသုကူလိကဋ္ဌာနေ ပံသုကူလိကော ဟောတိ, ဓမ္မကထိကဋ္ဌာနေ ဓမ္မကထိကော, ဘဏ္ဍနကာရကဋ္ဌာနေ ဘဏ္ဍနကာရကော, ဝေဇ္ဇဋ္ဌာနေ ဝေဇ္ဇော, ပိသုဏဋ္ဌာနေ ပိသုဏော. သော နာနပ္ပကာရံ အနေသနံ အာပဇ္ဇန္တော တာဟိ တာဟိ အာပတ္တီဟိ ပလိဝေဌိတော ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ အဿ အဗ္ဘန္တရေ ကိဉ္စိ သီလံ, ဥဒါဟု နတ္ထီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အသ္မိမာနဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ.

අස්මිමානය යන්නෙහි තේරුම මෙයයි: යම් සේ ගොඩබිම තිබෙන ලී කඳක් යටින් ගංගා ජලයෙන් ද, ඉහළින් වැසි දියෙන් ද තෙමී, ක්‍රමයෙන් සෙවලින් වැසී ගිය විට, ‘මේ ගලක්ද නැතිනම් කොටයක්ද?’ යනුවෙන් විමසන තත්වයට පත් වන්නේද, එලෙසම ‘මම උසස් වෙමි’, ‘මම සමාන වෙමි’ ආදී වශයෙන් වූ අස්මිමානයෙන් උඩඟු වූ පුද්ගලයා, පාංශුකූලිකයන් සිටින තැන පාංශුකූලිකයෙකු ලෙසද, ධර්ම කථිකයන් සිටින තැන ධර්ම කථිකයෙකු ලෙසද, රණ්ඩු දබර කරන්නන් සිටින තැන රණ්ඩු කරන්නෙකු ලෙසද, වෙදකම් කරන තැන වෙදෙකු ලෙසද, කේලාම් කියන්නන් අතර කේලාම් කියන්නෙකු ලෙසද පෙනී සිටියි. ඔහු විවිධ වැරදි ජීවිකාවන්හි (අනේසන) යෙදෙමින් එම එම ඇවැත්වලින් වෙලී සිටින විට, ‘මොහු තුළ යම් කිසි සීලයක් තිබේද? නැතහොත් සීලයක් නැද්ද?’ යනුවෙන් විමසන තත්වයට පත් වෙයි. එබැවින් ‘අස්මිමානයට මෙය නමක්’ යැයි වදාරන ලදී.

ပဉ္စန္နေတံ ကာမဂုဏာနံ အဓိဝစနန္တိ ယထာ ဟိ အာဝဋ္ဋေ ပတိတဒါရုခန္ဓော အန္တောယေဝ ပါသာဏာဒီသု အာဟတသမဗ္ဘာဟတော ဘိဇ္ဇိတွာ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ ဟောတိ, ဧဝံ ပဉ္စကာမဂုဏာဝဋ္ဋေ ပတိတပုဂ္ဂလော စတူသု [Pg.85] အပါယေသု ကမ္မကာရဏခုပ္ပိပါသာဒိဒုက္ခေဟိ အာဟတသမဗ္ဘာဟတော ဒီဃရတ္တံ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏတံ အာပဇ္ဇတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပဉ္စန္နေတံ ကာမဂုဏာနံ အဓိဝစန’’န္တိ.

පංච කාම ගුණයන්ට මෙය නමකි: ජල සුළියකට වැටුණු ලී කඳක් එහි ඇතුළතම ගල් ආදියේ හැපී කැබලි වී කුඩු පට්ටම් වන්නාක් මෙනි. එලෙසම, පංච කාම ගුණ නමැති සුළියට වැටුණු පුද්ගලයා සතර අපායෙහි කර්ම දඬුවම්, බඩගින්න, පිපාසය ආදී දුක්වලින් බැටකා දීර්ඝ කාලයක් විනාශයට පත්වෙයි. එබැවින් ‘පංච කාම ගුණයන්ට මෙය නමකි’ යැයි වදාරන ලදී.

ဒုဿီလောတိ နိဿီလော. ပါပဓမ္မောတိ လာမကဓမ္မော. အသုစီတိ န သုစိ. သင်္ကဿရသမာစာရောတိ ‘‘ဣမဿ မညေ ဣမဿ မညေ ဣဒံ ကမ္မ’’န္တိ ဧဝံ ပရေဟိ သင်္ကာယ သရိတဗ္ဗသမာစာရော. သင်္ကာယ ဝါ ပရေသံ သမာစာရံ သရတီတိပိ သင်္ကဿရသမာစာရော. တဿ ဟိ ဒွေ တယော ဇနေ ကထေန္တေ ဒိသွာ, ‘‘မမ ဒေါသံ မညေ ကထေန္တီ’’တိ တေသံ သမာစာရံ သင်္ကဿရတိ ဓာဝတီတိ သင်္ကဿရသမာစာရော.

දුශ්ශීල යනු සීලයක් නැති තැනැත්තායි. පාපධර්ම යනු ලාමක ස්වභාවයයි. අශුචි යනු පිරිසිදු නොවීමයි. ‘සංකස්සර සමාචාර’ යනු ‘මේ ක්‍රියාව මොහුගේ විය යුතුයි’ කියා අන්‍යන් විසින් සැකයෙන් යුතුව සිහිපත් කරන හැසිරීමයි. එසේත් නැතහොත් තමා කෙරෙහි පවතින සැකය නිසා අන්‍යන්ගේ හැසිරීම් ගැන සැක කරන්නා සංකස්සර සමාචාර නම් වෙයි. ඔහු දෙතුන් දෙනෙකු කතා කරනු දැක, ‘ඔවුන් කතා කරන්නේ මගේ වරදක් ගැන විය යුතුයි’ කියා ඔවුන්ගේ හැසිරීම් ගැන සැකයෙන් පසුවන බැවින් ‘සංකස්සර සමාචාර’ නම් වෙයි.

သမဏပဋိညောတိ သလာကဂ္ဂဟဏာဒီသု ‘‘ကိတ္တကာ ဝိဟာရေ သမဏာ’’တိ ဂဏနာယ အာရဒ္ဓါယ ‘‘အဟမ္ပိ သမဏော, အဟမ္ပိ သမဏော’’တိ ပဋိညံ ဒေတိ, သလာကဂ္ဂဟဏာဒီနိ ကရောတိ. ဗြဟ္မစာရိပဋိညောတိ ဥပေါသထပဝါရဏာဒီသု ‘‘အဟမ္ပိ ဗြဟ္မစာရီ’’တိ ပဋိညာယ တာနိ ကမ္မာနိ ပဝိသတိ. အန္တောပူတီတိ ဝက္ကဟဒယာဒီသု အပူတိကဿပိ ဂုဏာနံ ပူတိဘာဝေန, အန္တောပူတိ. အဝဿုတောတိ ရာဂေန တိန္တော. ကသမ္ဗုဇာတောတိ ရာဂါဒီဟိ ကိလေသေဟိ ကစဝရဇာတော.

ශ්‍රමණ ප්‍රතිඥා යනු සලාක බෙදන අවස්ථාවලදී ‘මේ විහාරයේ මහණවරු කී දෙනෙක් සිටිනවාද?’ කියා ගණින විට, ‘මමත් මහණෙක්’ කියා පොරොන්දු දී සලාක ලබා ගැනීම ආදිය කිරීමයි. බ්‍රහ්මචාරී ප්‍රතිඥා යනු උපෝසථ පවාරණ ආදියේදී ‘මමත් බ්‍රහ්මචාරීව වාසය කරන්නෙක්’ කියා පොරොන්දු වී එම විනය කර්මවලට සහභාගී වීමයි. ‘අන්තෝපූති’ යනු වකුගඩු, හෘදය ආදිය නොකුණු වුවද, ගුණධර්ම විනාශ වීම නිසා ඇතුළතින් කුණු වූ තැනැත්තායි. ‘අවස්සුත’ යනු රාගයෙන් තෙමුණු තැනැත්තායි. ‘කසම්බුජාත’ යනු රාගාදී කෙලෙස් නමැති කසළවලින් පිරුණු තැනැත්තායි.

ဧတဒဝေါစာတိ ဂေါဂဏံ ဂင်္ဂါတီရာဘိမုခံ ကတွာ ပရိသပရိယန္တေ ဌိတော အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပရိယောသာနာ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ, ‘‘သတ္ထာ ဩရိမတီရာဒီနံ အနုပဂစ္ဆန္တာဒိဝသေန သက္ကာ ပဋိပတ္တိံ ပူရေတုန္တိ ဝဒတိ. ယဒိ ဧဝံ ပူရေတုံ သက္ကာ, အဟံ ပဗ္ဗဇိတွာ ပူရေဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ဧတံ ‘‘အဟံ ခေါ, ဘန္တေ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ.

‘මෙය පැවසුවේය’ යනු, ගව රැල ගංගා තීරයට මුහුණ ලා හරවා පිරිස කෙළවර සිට මුල සිට අග දක්වා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා, ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙතෙරට නොපැමිණීම ආදී පිළිවෙත් පිරීමෙන් නිවන කරා යා හැකි යැයි වදාරති. ඉදින් එසේ කළ හැක්කේ නම්, මම පැවිදි වී එය සම්පූර්ණ කරමි’ යි සිතා, ‘ස්වාමීනි, මම...’ යනාදී වචනය පැවසුවේය.

ဝစ္ဆဂိဒ္ဓိနိယောတိ ဝစ္ဆေသု သသ္နေဟာ ထနေဟိ ခီရံ ပဂ္ဃရန္တေဟိ ဝစ္ဆကသ္နေဟေန သယမေဝ ဂမိဿန္တီတိ. နိယျာတေဟေဝါတိ နိယျာတေဟိယေဝ. ဂါဝီသု ဟိ အနိယျာတိတာသု ဂေါသာမိကာ အာဂန္တွာ, ‘‘ဧကာ ဂါဝီ န ဒိဿတိ, ဧကော ဂေါဏော, ဧကော ဝစ္ဆကော န ဒိဿတီ’’တိ တုယှံ ပိဋ္ဌိတော ပိဋ္ဌိတော ဝိစရိဿန္တိ, ဣတိ တေ အဖာသုကံ ဘဝိဿတိ. ပဗ္ဗဇ္ဇာ စ နာမေသာ သဣဏဿ န ရုဟတိ, အဏဏာ ပဗ္ဗဇ္ဇာ စ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ သံဝဏ္ဏိတာတိ ဒဿနတ္ထံ ဧဝမာဟ. နိယျာတာတိ နိယျာတိတာ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

‘වච්ඡගිද්ධිනියෝ’ යනු වස්සන් කෙරෙහි ඇති සෙනෙහස නිසා ස්වභාවයෙන්ම තන පුඩුවලින් කිරි වෑහෙන එළදෙනුන්, වස්සන් කෙරෙහි ඇති ආදරයෙන් තමන්ම යනු ඇත යන්නයි. ‘නිය්‍යාතේහේවා’ යනු පවරා දීමයි. එළදෙනුන් පවරා නොදුන් විට, ගව හිමියන් පැමිණ ‘එක් එළදෙනක් පෙනෙන්නට නැත, එක් ගොනෙක් නැත, එක් වස්සෙක් නැත’ කියමින් ඔබ පස්සේ පස්සේ එනු ඇත. එවිට ඔබට පීඩාවක් වනු ඇත. මේ පැවිද්ද ණය ඇති තැනැත්තාට සුදුසු නැත. ණය නැති තැනැත්තාගේ පැවිද්ද බුද්ධාදී උතුමන් විසින් වර්ණනා කරන ලදී. එම අදහස දැක්වීමට මෙසේ වදාරන ලදී. ‘නිය්‍යාතා’ යනු පවරා දෙන ලදී යන්නයි. මේ සූත්‍රයෙහි වට්ටය (සංසාරය) සහ විවට්ටය (නිවන) ගැන කියැවිණි.

၅. ဒုတိယဒါရုက္ခန္ဓောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. දෙවන දාරුක්ඛන්ධෝපම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၄၂. ပဉ္စမေ [Pg.86] ကိမိလာယန္တိ ကိမိလာနာမကေ နဂရေ. သံကိလိဋ္ဌန္တိ ပဋိစ္ဆန္နကာလတော ပဋ္ဌာယ အသံကိလိဋ္ဌာ နာမ အာပတ္တိ နတ္ထိ, ဧဝရူပံ သံကိလိဋ္ဌံ အာပတ္တိံ. န ဝုဋ္ဌာနံ ပညာယတီတိ ပရိဝါသမာနတ္တအဗ္ဘာနေဟိ ဝုဋ္ဌာနံ န ဒိဿတိ.

242. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘කිමිලායං’ යනු කිමිලා නම් නගරයෙහිය. ‘සංකිලිට්ඨං’ යනු ඇවැතක් සඟවා තැබූ කාලයේ සිටම එය කිලිටි වූ ඇවැතක් වන බැවිනි. ‘ඇවැතින් මිදීමක් පෙනෙන්නට නැත’ යනු පරිවාස, මානත්ත, අබ්භාන යන විනය කර්ම මගින් ශුද්ධියට පත්වීමක් නොපෙනෙන බවයි.

၆. အဝဿုတပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. අවස්සුතපරියාය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၄၃. ဆဋ္ဌေ နဝံ သန္ထာဂါရန္တိ အဓုနာ ကာရိတံ သန္ထာဂါရံ, ဧကာ မဟာသာလာတိ အတ္ထော. ဥယျောဂကာလာဒီသု ဟိ ရာဇာနော တတ္ထ ဌတွာ, ‘‘ဧတ္တကာ ပုရတော ဂစ္ဆန္တု, ဧတ္တကာ ပစ္ဆာ, ဧတ္တကာ ဥဘောဟိ ပဿေဟိ, ဧတ္တကာ ဟတ္ထီ အဘိရုဟန္တု, ဧတ္တကာ အဿေ, ဧတ္တကာ ရထေသု တိဋ္ဌန္တူ’’တိ ဧဝံ သန္ထံ ကရောန္တိ, မရိယာဒံ ဗန္ဓန္တိ, တသ္မာ တံ ဌာနံ သန္ထာဂါရန္တိ ဝုစ္စတိ. ဥယျောဂဋ္ဌာနတော စ အာဂန္တွာ ယာဝ ဂေဟေသု အလ္လဂေါမယပရိဘဏ္ဍာဒီနိ ကာရေန္တိ, တာဝ ဒွေ တီဏိ ဒိဝသာနိ တေ ရာဇာနော တတ္ထ သန္ထရန္တီတိပိ သန္ထာဂါရံ. တေသံ ရာဇူနံ သဟ အတ္ထာနုသာသနံ အဂါရန္တိပိ သန္ထာဂါရံ. ဂဏရာဇာနော ဟိ တေ, တသ္မာ ဥပ္ပန္နံ ကိစ္စံ ဧကဿ ဝသေန န ဆိဇ္ဇတိ, သဗ္ဗေသံ ဆန္ဒောပိ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ, တသ္မာ သဗ္ဗေ တတ္ထ သန္နိပတိတွာ အနုသာသန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဟ အတ္ထာနုသာသနံ အဂါရန္တိပိ သန္ထာဂါရ’’န္တိ. ယသ္မာ ပန တေ တတ္ထ သန္နိပတိတွာ, ‘‘ဣမသ္မိံ ကာလေ ကသိတုံ ဝဋ္ဋတိ, ဣမသ္မိံ ကာလေ ဝပိတု’’န္တိ ဧဝမာဒိနာ နယေန ဃရာဝါသကိစ္စာနိ သမ္မန္တယန္တိ, တသ္မာ ဆိဒ္ဒါဝဆိဒ္ဒံ ဃရာဝါသံ တတ္ထ သန္ထရန္တီတိပိ, သန္ထာဂါရံ. အစိရကာရိတံ ဟောတီတိ ဣဋ္ဌကကမ္မသုဓာကမ္မစိတ္တကမ္မာဒိဝသေန သုသဇ္ဇိတံ ဒေဝဝိမာနံ ဝိယ အဓုနာ နိဋ္ဌာပိတံ. သမဏေန ဝါတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ ဃရဝတ္ထုပရိဂ္ဂဟဏကာလေယေဝ ဒေဝတာ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနံ ဂဏှန္တိ, တသ္မာ ‘‘ဒေဝေန ဝါ’’တိ အဝတွာ, ‘‘သမဏေန ဝါ ဗြာဟ္မဏေန ဝါ ကေနစိ ဝါ မနုဿဘူတေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

243. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘නව සන්ථාගාරය’ යනු අලුතින් කරවන ලද රැස්වීම් ශාලාවයි; එය එක් විශාල ශාලාවක් යන්න අදහසයි. යුද්ධයට පිටත්වන කාලවලදී රජවරු එහි සිට ‘මෙපමණ පිරිසක් ඉදිරියෙන් යන්න, මෙපමණක් පසුපසින්, මෙපමණක් දෙපසින්, මෙපමණක් ඇතන් පිට, මෙපමණක් අසුන් පිට, මෙපමණක් රථවල සිටින්න’ යනාදී වශයෙන් පිළිවෙළ (සන්ථ) කරති, සීමා පනවති. එබැවින් එම ස්ථානයට ‘සන්ථාගාරය’ යැයි කියනු ලැබේ. තවද යුද බිමේ සිට පැමිණ නිවෙස්වල අලුත් ගොම පිරියම් කරන තෙක් දින දෙක තුනක් රජවරු එහි විවේක ගනිති (සන්ථරන්ති). එබැවින් ද සන්ථාගාරය නම් වේ. රජවරුන් එක්ව රාජ්‍ය අනුශාසනා කරන ශාලාව ද සන්ථාගාරයයි. ඔවුන් ගණ රජවරු වූ බැවින්, පැනනගින කාර්යයන් එක් රජෙකුගේ මතයට පමණක් තීරණය කළ නොහැක, සැමගේම කැමැත්ත ගත යුතුය. එබැවින් සියල්ලෝම එහි රැස්වී අනුශාසනා කරති. තවද ඔවුන් එහි රැස්වී ‘මේ කාලයේ සීසෑම් කළ යුතුය, මේ කාලයේ වැපිරිය යුතුය’ ආදී වශයෙන් ගිහි ගෙයි කටයුතු සාකච්ඡා කරති, එවිට ගිහි ගෙයි අඩුපාඩු පිරිමසන (සන්ථරන්ති) බැවින් ද සන්ථාගාරය නම් වේ. ‘අලුතින් කරවන ලද්දක්’ යනු ගඩොල් වැඩ, බදාම වැඩ, සිත්තම් වැඩ ආදියෙන් මනාව සැරසූ දිව්‍ය විමානයක් බඳු වූවකි. ‘ශ්‍රමණයෙකු විසින් හෝ’ යන්නෙන් අදහස් කළේ, ගෘහ වස්තූන් පරිග්‍රහ කරන අවස්ථාවේදීම දේවතාවන් තම වාසස්ථාන තෝරාගන්නා බැවින් ‘දෙවියෙකු විසින්’ යැයි නොපවසා ‘ශ්‍රමණයෙකු, බ්‍රාහ්මණයෙකු හෝ යම් මනුෂ්‍යයෙකු විසින්’ යැයි පවසන ලදී.

ယေန [Pg.87] ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသူတိ သန္ထာဂါရံ နိဋ္ဌိတန္တိ သုတွာ ‘‘ဂစ္ဆာမ နံ ပဿိဿာမာ’’တိ ဂန္တွာ ဒွါရကောဋ္ဌကတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗံ ဩလောကေတွာ ‘‘ဣဒံ သန္ထာဂါရံ အတိဝိယ မနောရမံ သဿိရိကံ. ကေန ပဌမံ ပရိဘုတ္တံ အမှာကံ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ အဿာ’’တိ စိန္တေတွာ – ‘‘အမှာကံ ဉာတိသေဋ္ဌဿ ပဌမံ ဒိယျမာနေပိ သတ္ထုနောဝ အနုစ္ဆဝိကံ, ဒက္ခိဏေယျဝသေန ဒိယျမာနေပိ သတ္ထုနောဝ အနုစ္ဆဝိကံ, တသ္မာ သတ္ထာရံ ပဌမံ ပရိဘုဉ္ဇာပေဿာမ, ဘိက္ခုသံဃဿ စ အာဂမနံ ကရိဿာမ, ဘိက္ခုသံဃေ အာဂတေ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ အာဂတမေဝ ဘဝိဿတိ, သတ္ထာရံ တိယာမရတ္တိံ အမှာကံ ဓမ္မကထံ ကထာပေဿာမ, ဣတိ တီဟိ ရတနေဟိ ပရိဘုတ္တံ ပစ္ဆာ မယံ ပရိဘုဉ္ဇိဿာမ, ဧဝံ နော ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတီ’’တိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတွာ ဥပသင်္ကမိံသု.

"භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියෝය" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ: සන්ථාගාර ශාලාවේ වැඩ අවසන් වූ බව අසා, "අපි ගොස් එය බලමු" යි ගොස්, ද්වාර කොෂ්ඨකයේ (දොරටුවේ) සිට සියල්ල නිරීක්ෂණය කර, "මේ සන්ථාගාරය ඉතා මනරම් ය, ශ්‍රී සෝභා සම්පන්න ය. මෙය පළමුවෙන් කවුරුන් විසින් පරිභෝජනය කළහොත් අපට බොහෝ කලක් හිතසුව පිණිස පවතී ද?" යි සිතා - "අපගේ නෑයන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූවකුට මෙය පළමුව දුන්න ද, ශාස්තෘන් වහන්සේට ම මෙය වඩාත් සුදුසු ය. දක්ෂිණෙය්‍ය භාවය (පින්කෙතක් වීම) අතින් ද මෙය උන්වහන්සේට ම සුදුසු ය. එබැවින් පළමුව ශාස්තෘන් වහන්සේට මෙය පරිභෝජනය කිරීමට සලස්වා, භික්ෂු සංඝයාට ද වැඩම කිරීමට ආරාධනා කරන්නෙමු. භික්ෂු සංඝයා වැඩි කල පූර්ණ ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය ම වැඩි ලෙස වන්නේ ය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ලවා මුළු රැය පුරා (යාම තුනෙහි ම) අපට ධර්ම දේශනා කරවන්නෙමු. මෙසේ තෙරුවන් විසින් පරිභෝජනය කළ පසු අප පරිභෝජනය කරන්නෙමු. එය අපට බොහෝ කලක් හිතසුව පිණිස වන්නේ ය" යි නිශ්චය කරගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියහ.

ယေန နဝံ သန္ထာဂါရံ တေနုပသင်္ကမိံသူတိ တံဒိဝသံ ကိရ သန္ထာဂါရံ ကိဉ္စာပိ ရာဇကုလာနံ ဒဿနတ္ထာယ ဒေဝဝိမာနံ ဝိယ သုသဇ္ဇိတံ ဟောတိ သုပဋိဇဂ္ဂိတံ, ဗုဒ္ဓါရဟံ ပန ကတွာ အပညတ္တံ. ဗုဒ္ဓါ ဟိ နာမ အရညဇ္ဈာသယာ အရညာရာမာ အန္တောဂါမေ ဝသေယျုံ ဝါ နော ဝါ, တသ္မာ ‘‘ဘဂဝတော မနံ ဇာနိတွာဝ, ပညာပေဿာမာ’’တိ စိန္တေတွာ, တေ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိံသု, ဣဒါနိ ပန မနံ လဘိတွာ ပညာပေတုကာမာ ယေန သန္ထာဂါရံ တေနုပသင်္ကမိံသု.

"අලුත් සන්ථාගාර ශාලාව තිබූ තැනට පැමිණියහ" යනු: එදින සන්ථාගාරය රාජකීයයන්ට දැකගැනීම පිණිස දිව්‍ය විමනක් මෙන් මනාව සරසා තිබුණ ද, බුදුරජාණන් වහන්සේට සුදුසු පරිදි අසුන් පනවා නොතිබුණි. මක්නිසාද යත්, බුදුවරු ආරණ්‍යවාසයට කැමති බැවින් ගම් මැද වැඩසිටින්නේ ද නැද්ද යන්න සැක සහිත වූ බැවිනි. එබැවින් "භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහස දැනගෙන ම අසුන් පනවන්නෙමු" යි සිතා, ඔවුහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියහ. දැන් උන්වහන්සේගේ අදහස දැනගෙන, අසුන් පැනවීමේ අභිලාෂයෙන් සන්ථාගාරය තිබූ තැනට ගියහ.

သဗ္ဗသန္ထရိံ သန္ထာဂါရံ သန္ထရိတွာတိ ယထာ သဗ္ဗမေဝ သန္ထတံ ဟောတိ, ဧဝံ တံ သန္ထရာပေတွာ. သဗ္ဗပဌမံ တာဝ ‘‘ဂေါမယံ နာမ သဗ္ဗမင်္ဂလေသု ဝဋ္ဋတီ’’တိ သုဓာပရိကမ္မကတမ္ပိ ဘူမိံ အလ္လဂေါမယေန ဩပုဉ္ဇာပေတွာ, ပရိသုက္ခဘာဝံ ဉတွာ, ယထာ အက္ကန္တဋ္ဌာနေ ပဒံ ပညာယတိ, ဧဝံ စတုဇ္ဇာတိယဂန္ဓေဟိ လိမ္ပာပေတွာ ဥပရိ နာနာဝဏ္ဏကဋသာရကေ သန္ထရိတွာ တေသံ ဥပရိ မဟာပိဋ္ဌိကကောဇဝေ အာဒိံ ကတွာ ဟတ္ထတ္ထရအဿတ္ထရသီဟတ္ထရဗျဂ္ဃတ္ထရစန္ဒတ္ထရကသူရိယတ္ထရကစိတ္တတ္ထရကာဒီဟိ နာနာဝဏ္ဏေဟိ အတ္ထရကေဟိ သန္ထရိတဗ္ဗယုတ္တကံ သဗ္ဗောကာသံ သန္ထရာပေသုံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗသန္ထရိံ သန္ထာဂါရံ သန္ထရိတွာ’’တိ.

"සන්ථාගාරය මුළුමනින් ම අතුරා" යනු: මුළු ශාලාව ම ආවරණය වන පරිදි ඇතිරිලි අතුරුවා යන්නයි. පළමුවෙන්ම, "සියලු මංගල අවස්ථාවල දී ගොම පිරිබඩ ගෑම සුදුසු ය" යි සලකා, බදාම පිරියම් කළ පොළොව වුව ද අමු ගොමයෙන් පිරිබඩ ගා, එය මනාව වේළුණු බව දැන, පෑගුණු තැන පිය සටහන් නොසිටින සේ සිව්වැදෑරුම් සුවඳ පැන් ගල්වා, ඒ මත නානා වර්ණ පැදුරු අතුරා, ඒ මත සොළොස් දෙනෙකුට නැටිය හැකි තරම් වූ මහා කොජව (කම්බිලි ඇතිරිලි) ආදිය ද, ඇත් ඇතිරිලි, අස් ඇතිරිලි, සිංහ සම්, ව්‍යාඝ්‍ර සම්, චන්ද්‍ර රූප සහිත ඇතිරිලි, සූර්ය රූප සහිත ඇතිරිලි සහ විසිතුරු ඇතිරිලි ආදී නානා වර්ණ ඇතිරිලිවලින් මුළු බිම් පෙදෙස ම අතුරුවන ලදී. ඒ නිසා "මුළුමනින් ම අතුරා" යි කියන ලදී.

အာသနာနိ ပညာပေတွာတိ မဇ္ဈဋ္ဌာနေ တာဝ မင်္ဂလထမ္ဘံ နိဿာယ မဟာရဟံ ဗုဒ္ဓါသနံ ပညာပေတွာ, တတ္ထ တတ္ထ ယံ ယံ မုဒုကဉ္စ မနောရမဉ္စ ပစ္စတ္ထရဏံ[Pg.88], တံ တံ ပစ္စတ္ထရိတွာ ဥဘတောလောဟိတကံ မနုညဒဿနံ ဥပဓာနံ ဥပဒဟိတွာ ဥပရိ သုဝဏ္ဏရဇတတာရကဝိစိတ္တဝိတာနံ ဗန္ဓိတွာ ဂန္ဓဒါမပုပ္ဖဒါမပတ္တဒါမာဒီဟိ အလင်္ကရိတွာ သမန္တာ ဒွါဒသဟတ္ထေ ဌာနေ ပုပ္ဖဇာလံ ကာရေတွာ, တိံသဟတ္ထမတ္တံ ဌာနံ ပဋသာဏိယာ ပရိက္ခိပါပေတွာ ပစ္ဆိမဘိတ္တိံ နိဿာယ ဘိက္ခုသံဃဿ ပလ္လင်္ကပီဌအပဿယပီဌမုဏ္ဍပီဌာနိ ပညာပေတွာ ဥပရိ သေတပစ္စတ္ထရဏေဟိ ပစ္စတ္ထရာပေတွာ ပါစီနဘိတ္တိံ နိဿာယ အတ္တနော အတ္တနော မဟာပိဋ္ဌိကကောဇဝေ ပညာပေတွာ မနောရမာနိ ဟံသလောမာဒိပူရိတာနိ ဥပဓာနာနိ ဌပါပေသုံ ‘‘ဧဝံ အကိလမမာနာ သဗ္ဗရတ္တိံ ဓမ္မံ သုဏိဿာမာ’’တိ. ဣဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘အာသနာနိ ပညာပေတွာ’’တိ.

"අසුන් පනවා" යනු: පළමුව මධ්‍යයෙහි වූ මංගල කණුව අසල ඉතා වටිනා බුද්ධාසනයක් පනවා, එහි මෘදු වූ ද සිත්කළු වූ ද ඇතිරිලි අතුරා, දෙපස රතු පැහැති මනරම් කොට්ට තබා, ඉහළින් රන් රිදී තරු සහිත විසිතුරු වියනක් බැඳ, සුවඳ මල් දම් හා පත්‍ර දම් ආදියෙන් අලංකාර කර, වටිනා මල් දැල් දොළොස් රියනක් පමණ තැනක පනවා, රියන් තිහක පමණ ප්‍රමාණයක් රෙදි තිරවලින් වට කරවන ලදී. බටහිර බිත්තිය දෙසට වන්නට භික්ෂු සංඝයා උදෙසා පල්ලැක්කි, ඇඳි පුටු හා හිස් පුටු පනවා ඒ මත සුදු ඇතිරිලි අතුරුවා, නැගෙනහිර බිත්තිය දෙසට වන්නට තමන් වෙනුවෙන් මහා කොජව ඇතිරිලි පනවා, හංස ලෝම ආදිය පුරවන ලද මනරම් කොට්ට තබන ලදී. ඒ "මෙසේ වෙහෙසක් නොමැතිව මුළු රැය පුරා ධර්මය ශ්‍රවණය කරන්නෙමු" යන අදහසිනි. මෙය අරභයා "අසුන් පනවා" යි කියන ලදී.

ဥဒကမဏိကံ ပတိဋ္ဌာပေတွာတိ မဟာကုစ္ဆိကံ ဥဒကစာဋိံ ပတိဋ္ဌာပေတွာ ‘‘ဧဝံ ဘဂဝါ စ ဘိက္ခုသံဃော စ ယထာရုစိယာ ဟတ္ထေ ဝါ ဓောဝိဿန္တိ ပါဒေ ဝါ, မုခံ ဝါ ဝိက္ခာလေဿန္တီ’’တိ တေသု တေသု ဌာနေသု မဏိဝဏ္ဏဿ ဥဒကဿ ပူရာပေတွာ ဝါသတ္ထာယ နာနာပုပ္ဖာနိ စေဝ ဥဒကဝါသစုဏ္ဏာနိ စ ပက္ခိပိတွာ ကဒလိပဏ္ဏေဟိ ပိဒဟိတွာ ပတိဋ္ဌာပေသုံ. ဣဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဒကမဏိကံ ပတိဋ္ဌာပေတွာ’’တိ.

"දිය බඳුන් තබා" යනු: විශාල කුසක් ඇති දිය කළ (ජල බඳුන්) තැබීමයි. "භාග්‍යවතුන් වහන්සේත් භික්ෂු සංඝයාත් කැමති පරිදි අත් පා සෝදා ගනිත්වා, මුහුණ සෝදා ගනිත්වා" යි සිතා ඒ ඒ තැන්වල මැණික් පැහැති ජලය පුරවා, සුවඳවත් කිරීම පිණිස නානා මල් වර්ග හා සුවඳ කුඩු දමා, කෙසෙල් පත්‍රවලින් වසා තැබූහ. මෙය අරභයා "දිය බඳුන් තබා" යි කියන ලදී.

တေလပ္ပဒီပံ အာရောပေတွာတိ ရဇတသုဝဏ္ဏာဒိမယဒဏ္ဍဒီပိကာသု ယောနကရူပကိရာတရူပကာဒီနံ ဟတ္ထေ ဌပိတသုဝဏ္ဏရဇတာဒိမယကပလ္လိကာသု စ တေလပ္ပဒီပံ ဇာလာပေတွာတိ အတ္ထော. ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသူတိ ဧတ္ထ ပန တေ သကျရာဇာနော န ကေဝလံ သန္ထာဂါရမေဝ, အထ ခေါ ယောဇနာဝဋ္ဋေ ကပိလဝတ္ထုသ္မိံ နဂရဝီထိယောပိ သမ္မဇ္ဇာပေတွာ ဓဇေ ဥဿာပေတွာ ဂေဟဒွါရေသု ပုဏ္ဏဃဋေ စ ကဒလိယော စ ဌပါပေတေဝါ သကလနဂရံ ဒီပမာလာဒီဟိ ဝိပ္ပကိဏ္ဏတာရကံ ဝိယ ကတွာ ‘‘ခီရူပဂေ ဒါရကေ ခီရံ ပါယေထ, ဒဟရေ ကုမာရေ လဟုံ လဟုံ ဘောဇေတွာ သယာပေထ, ဥစ္စာသဒ္ဒံ မာ ကရိတ္ထ, အဇ္ဇ ဧကရတ္တိံ သတ္ထာ အန္တောဂါမေ ဝသိဿတိ, ဗုဒ္ဓါ နာမ အပ္ပသဒ္ဒကာမာ ဟောန္တီ’’တိ ဘေရိံ စရာပေတွာ သယံ ဒဏ္ဍဒီပိကာ အာဒါယ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသု.

"තෙල් පහන් දල්වා" යනු: රන් රිදී ආදියෙන් නිමවන ලද පහන් රුකවල සිටින යෝනක රූප හා කිරාත රූප ආදියේ දෑත්වල තබා ඇති රන් රිදී පහන් තැටිවල තෙල් පහන් දැල්වීමයි. "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියෝය" යන්නෙහි තවදුරටත් විස්තරය නම්: ඒ ශාක්‍ය රජවරු සන්ථාගාරය පමණක් නොව, යොදුනක් පමණ වූ කපිලවස්තු නුවර වීදි ද පිරිසිදු කරවා, කොඩි ඔසවා, ගෙදොරකඩ පුන්කලස් හා කෙසෙල් ගස් තබවා, මුළු නුවරම පහන් මාලාවලින් බබළන තරු පිරි අහසක් මෙන් කරවා, "කිරි බොන දරුවන්ට කිරි පොවන්න, කුඩා දරුවන්ට වහා ආහාර දී නිදිකරවන්න, ශබ්ද නොකරන්න, අද එක රැයක් ශාස්තෘන් වහන්සේ ගම මැද වැඩසිටිති, බුදුවරු අල්ප ශබ්දයට කැමති වෙති" යි අණබෙර යවා, පසුව තමන් ද පන්දම් අතින් ගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියහ.

အထ [Pg.89] ခေါ ဘဂဝါ နိဝါသေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ သဒ္ဓိံ ဘိက္ခုသံဃေန ယေန နဝံ သန္ထာဂါရံ တေနုပသင်္ကမီတိ ‘‘ယဿ ဒါနိ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ကာလံ မညတီ’’တိ ဧဝံ ကိရ ကာလေ အာရောစိတေ ဘဂဝါ လာခါရသတိန္တရတ္တကောဝိဠာရပုပ္ဖဝဏ္ဏံ ရတ္တဒုပဋ္ဋံ ကတ္တရိယာ ပဒုမံ ကန္တေန္တော ဝိယ, သံဝိဓာယ တိမဏ္ဍလံ ပဋိစ္ဆာဒေန္တော နိဝါသေတွာ သုဝဏ္ဏပါမင်္ဂေန ပဒုမကလာပံ ပရိက္ခိပန္တော ဝိယ, ဝိဇ္ဇုလတာသဿိရိကံ ကာယဗန္ဓနံ ဗန္ဓိတွာ ရတ္တကမ္ဗလေန ဂဇကုမ္ဘံ ပရိယောနန္ဓန္တော ဝိယ, ရတနသတုဗ္ဗေဓေ သုဝဏ္ဏဂ္ဃိကေ ပဝါဠဇာလံ ခိပမာနော ဝိယ သုဝဏ္ဏစေတိယေ ရတ္တကမ္ဗလကဉ္စုကံ ပဋိမုဉ္စန္တော ဝိယ, ဂစ္ဆန္တံ ပုဏ္ဏစန္ဒံ ရတ္တဝဏ္ဏဝလာဟကေန ပဋိစ္ဆာဒယမာနော ဝိယ, ကဉ္စနပဗ္ဗတမတ္ထကေ သုပက္ကလာခါရသံ ပရိသိဉ္စန္တော ဝိယ, စိတ္တကူဋပဗ္ဗတမတ္ထကံ ဝိဇ္ဇုလတာယ ပရိက္ခိပန္တော ဝိယ စ သစက္ကဝါဠသိနေရုယုဂန္ဓရံ မဟာပထဝိံ သဉ္စာလေတွာ ဂဟိတံ နိဂြောဓပလ္လဝသမာနဝဏ္ဏံ ရတ္တဝရပံသုကူလံ ပါရုပိတွာ, ဂန္ဓကုဋိဒွါရတော နိက္ခမိ ကဉ္စနဂုဟတော သီဟော ဝိယ ဥဒယပဗ္ဗတကူဋတော ပုဏ္ဏစန္ဒော ဝိယ စ. နိက္ခမိတွာ ပန ဂန္ဓကုဋိပမုခေ အဋ္ဌာသိ.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිවුරු හැඳ පෙරව, පාත්‍ර සිවුරු ගෙන භික්ෂු සංඝයා සමඟ නව සන්ථාගාරය වෙත වැඩි සේක. 'ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, වැඩම කිරීමට දැන් කාලයයි ඔබ වහන්සේ හඟින සේක් නම්' යැයි මෙසේ කාලය දැන්වූ කල්හි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලාක්ෂා රසයෙන් තෙත් වූ කිණිහිරි මලක පැහැය ඇති, ඉතා රතු පැහැති දෙපට සිවුර කතුරකින් නෙළුම් මලක් කපන්නාක් මෙන් මනාව සකසා, තිමණ්ඩලය වැසෙන සේ හැඳ, රන් දමකින් නෙළුම් මල් මිටියක් බඳින්නාක් මෙන් විදුලි ලතාවක් බඳු කාය බන්ධනය බැඳ, රතු කම්බලයකින් ඇත් කුම්භස්තලයක් වසන්නාක් මෙන් ද, රියන් සියයක් උසැති රන් සෑයක පබළු දැලක් එලන්නාක් මෙන් ද, රන් සෑයකට රතු කම්බල කංචුකයක් පළඳවන්නාක් මෙන් ද, රතු පැහැති වලාකුළකින් වැසී යන පූර්ණ චන්ද්‍රයා මෙන් ද, රන් පර්වත මුදුනක මනාව පැසුණු ලාක්ෂා රස වත්කරන්නාක් මෙන් ද, චිත්තකූට පර්වත මුදුන විදුලි ලතාවකින් වට කරන්නාක් මෙන් ද, සක්වළ පර්වතය, මහා මේරුව හා යුගන්ධර පර්වතය සහිත මහා පෘථිවිය කම්පා කරවමින් ලබා ගත් නුග පල්ලවයක පැහැය ඇති උතුම් රතු පාංශුකූල සිවුර පෙරවාගෙන, රන් ගුහාවකින් නික්මෙන සිංහ රාජයෙකු මෙන් ද, උදය පර්වත මුදුනින් පායා එන පූර්ණ චන්ද්‍රයා මෙන් ද ගන්ධකුටි ද්වාරයෙන් නික්මුණු සේක. එසේ නික්ම ගන්ධකුටිය ඉදිරිපස වැඩසිටි සේක.

အထဿ ကာယတော မေဃမုခေဟိ ဝိဇ္ဇုကလာပါ ဝိယ ရသ္မိယော နိက္ခမိတွာ သုဝဏ္ဏရသဓာရာပရိသေကပိဉ္ဇရပတ္တပုပ္ဖဖလဝိဋပေ ဝိယ အာရာမရုက္ခေ ကရိံသု. တာဝဒေဝ စ အတ္တနော အတ္တနော ပတ္တစီဝရမာဒါယ မဟာဘိက္ခုသံဃော ဘဂဝန္တံ ပရိဝါရေသိ. တေ ပန ပရိဝါရေတွာ ဌိတာ ဘိက္ခူ ဧဝရူပါ အဟေသုံ – အပ္ပိစ္ဆာ သန္တုဋ္ဌာ ပဝိဝိတ္တာ အသံသဋ္ဌာ အာရဒ္ဓဝီရိယာ ဝတ္တာရော ဝစနက္ခမာ စောဒကာ ပါပဂရဟိနော သီလသမ္ပန္နာ သမာဓိသမ္ပန္နာ ပညာဝိမုတ္တိဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနသမ္ပန္နာ. တေဟိ ပရိဝါရိတော ဘဂဝါ ရတ္တကမ္ဗလပရိက္ခိတ္တော ဝိယ သုဝဏ္ဏက္ခန္ဓော, ရတ္တပဒုမသဏ္ဍမဇ္ဈဂတာ ဝိယ သုဝဏ္ဏနာဝါ, ပဝါဠဝေဒိကာပရိက္ခိတ္တော ဝိယ သုဝဏ္ဏပါသာဒေါ ဝိရောစိတ္ထ. သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာဒယော မဟာထေရာပိ နံ မေဃဝဏ္ဏံ ပံသုကူလံ ပါရုပိတွာ မဏိဝမ္မဝမ္မိကာ ဝိယ မဟာနာဂါ ပရိဝါရယိံသု ဝန္တရာဂါ ဘိန္နကိလေသာ ဝိဇဋိတဇဋာ ဆိန္နဗန္ဓနာ ကုလေ ဝါ ဂဏေ ဝါ အလဂ္ဂါ.

එකල්හි උන්වහන්සේගේ ශරීරයෙන්, නීල වර්ණ මේඝයන් අතරින් නික්මෙන විදුලි ලතාවන් මෙන් රශ්මි මාලාවන් නික්මී, රන් රස ධාරාවන්ගෙන් ස්නානය කළාක් වැනි රන්වන් පැහැති පත්‍ර, පුෂ්ප, ඵල හා අතු පතරින් යුත් ආරාම වෘක්ෂයන් බවට පත් කළහ. එකෙණෙහිම මහා භික්ෂු සංඝයා තමන් තමන්ගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිවරා ගත්හ. උන්වහන්සේ පිරිවරා සිටි ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙබඳු ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූහ; එනම් අල්පේච්ඡ වූ, සන්තෘප්ත වූ, විවේකී වූ, ජන සමූහයා සමඟ මිශ්‍ර නොවූ, ආරම්භ කළ වීර්යය ඇති, අවවාද කරන්නා වූ, අවවාද ඉවසන්නා වූ, වැරදි පෙන්වා දෙන්නා වූ, පවට ගර්හා කරන්නා වූ, ශීල සම්පන්න වූ, සමාධි සම්පන්න වූ, ප්‍රඥාවෙන් හා විමුක්ති ඥාන දර්ශනයෙන් සම්පන්න වූ මහා රහතන් වහන්සේලා ය. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලාගෙන් පිරිවරන ලද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, රතු කම්බලයකින් වට කරන ලද රන් කඳක් මෙන් ද, රතු නෙළුම් වනයක් මැදින් යන රන් නෞකාවක් මෙන් ද, පබළු වේදිකාවකින් වට කරන ලද රන් ප්‍රාසාදයක් මෙන් ද බැබළුණු සේක. සැරියුත් මුගලන් ආදී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ද මේඝ වර්ණ පාංශුකූල සිවුරු පෙරවාගෙන, මිණි ආභරණයෙන් සැරසුණු මහා හස්තීන් මෙන් උන්වහන්සේ පිරිවරා වැඩ සිටියහ. ඒ රහතන් වහන්සේලා රාගය බැහැර කළ, කෙලෙසුන් බින්දා වූ, තණ්හා ජාලය ලිහා දැමූ, සසර බැඳීම් සිඳ දැමූ, කුලයෙහි හෝ ගණයෙහි නොඇලී සිටි උතුමෝ වූහ.

ဣတိ ဘဂဝါ သယံ ဝီတရာဂေါ ဝီတရာဂေဟိ, ဝီတဒေါသော ဝီတဒေါသေဟိ, ဝီတမောဟော ဝီတမောဟေဟိ, နိတ္တဏှော နိတ္တဏှေဟိ, နိက္ကိလေသော နိက္ကိလေသေဟိ, သယံ ဗုဒ္ဓေါ ဗဟုဿုတဗုဒ္ဓေဟိ ပရိဝါရိတော ပတ္တပရိဝါရိတံ ဝိယ [Pg.90] ကေသရံ, ကေသရပရိဝါရိတာ ဝိယ ကဏ္ဏိကာ, အဋ္ဌနာဂသဟဿပရိဝါရိတော ဝိယ ဆဒ္ဒန္တော နာဂရာဇာ, နဝုတိဟံသသဟဿပရိဝါရိတော ဝိယ ဓတရဋ္ဌော ဟံသရာဇာ, သေနင်္ဂပရိဝါရိတော ဝိယ စက္ကဝတ္တိရာဇာ, မရုဂဏပရိဝါရိတော ဝိယ သက္ကော ဒေဝရာဇာ, ဗြဟ္မဂဏပရိဝါရိတော ဝိယ ဟာရိတမဟာဗြဟ္မာ, တာရာဂဏပရိဝါရိတော ဝိယ ပုဏ္ဏစန္ဒော အသမေန ဗုဒ္ဓဝေသေန အပရိမာဏေန ဗုဒ္ဓဝိလာသေန ကပိလဝတ္ထုဂါမိမဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇိ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ වීතරාගීව වීතරාගී රහතුන් පිරිවරා ද, වීතදෝෂීව වීතදෝෂී රහතුන් පිරිවරා ද, වීතමෝහීව වීතමෝහී රහතුන් පිරිවරා ද, නිස්තණ්හව නිස්තණ්හ රහතුන් පිරිවරා ද, නික්ලේශීව නික්ලේශී රහතුන් පිරිවරා ද, තමන් වහන්සේ බුදුවී බහුශ්‍රුත බුද්ධිමතුන් පිරිවරා ද, පෙතිවලින් වට වූ මල් රේණුවක් මෙන් ද, රේණුවලින් වට වූ මල් කර්ණිකාවක් මෙන් ද, අටදහසක් ඇතන් පිරිවරා සිටින ඡද්දන්ත ඇත් රජු මෙන් ද, අනූදහසක් හංසයන් පිරිවරා සිටින ධතරට්ඨ හංස රාජයා මෙන් ද, සිවුරඟ සේනාව පිරිවරා සිටින සක්විති රජකු මෙන් ද, දෙවි පිරිස පිරිවරා සිටින ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා මෙන් ද, බ්‍රහ්ම පිරිස පිරිවරා සිටින හාරිත මහා බ්‍රහ්මයා මෙන් ද, තාරකා පිරිවරා සිටින පූර්ණ චන්ද්‍රයා මෙන් ද, අසම වූ බුද්ධ වේශයෙන් හා අපරිමාණ වූ බුද්ධ විලාසයෙන් කිඹුල්වත් පුරයට යන මාවතට පිළිපන් සේක.

အထဿ ပုရတ္ထိမကာယတော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ရသ္မိ ဥဋ္ဌဟိတွာ အသီတိဟတ္ထဋ္ဌာနံ အဂ္ဂဟေသိ ပစ္ဆိမ-ကာယတော, ဒက္ခိဏဟတ္ထတော, ဝါမဟတ္ထတော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ရသ္မိ ဥဋ္ဌဟိတွာ အသီတိဟတ္ထဋ္ဌာနံ အဂ္ဂဟေသိ. ဥပရိ ကေသန္တတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗကေသာဝဋ္ဋေဟိ မောရဂီဝဝဏ္ဏာ ရသ္မိ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဂဂနတလေ အသီတိဟတ္ထဋ္ဌာနံ အဂ္ဂဟေသိ. ဟေဋ္ဌာ ပါဒတလေဟိ ပဝါဠဝဏ္ဏာ ရသ္မိ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဃနပထဝိံ အသီတိဟတ္ထဋ္ဌာနံ အဂ္ဂဟေသိ. ဧဝံ သမန္တာ အသီတိဟတ္ထဋ္ဌာနံ ဆဗ္ဗဏ္ဏာ ဗုဒ္ဓရသ္မိယော ဝိဇ္ဇောတမာနာ ဝိပ္ဖန္ဒမာနာ ကဉ္စနဒဏ္ဍဒီပိကာဟိ နိစ္ဆရိတွာ အာကာသံ ပက္ခန္ဒဇာလာ ဝိယ စာတုဒ္ဒီပိကမဟာမေဃတော နိက္ခန္တဝိဇ္ဇုလတာ ဝိယ ဝိဓာဝိံသု. သဗ္ဗဒိသာဘာဂါ သုဝဏ္ဏစမ္ပကပုပ္ဖေဟိ ဝိကိရိယမာနာ ဝိယ, သုဝဏ္ဏဃဋတော နိက္ခန္တသုဝဏ္ဏရသဓာရာဟိ သိဉ္စမာနာ ဝိယ, ပသာရိတသုဝဏ္ဏပဋပရိက္ခိတ္တာ ဝိယ, ဝေရမ္ဘဝါတသမုဋ္ဌိတကိံသုကကဏိကာရပုပ္ဖစုဏ္ဏသမောကိဏ္ဏာ ဝိယ ဝိပ္ပဘာသိံသု.

එකල්හි උන්වහන්සේගේ ශරීරයේ පෙරදිග (ඉදිරිපස) කොටසින් රන්වන් පැහැති රශ්මියක් නැගී අසූ රියන් තැනක් ගත්තේය. එමෙන්ම පසුපසින් ද, දකුණු පසින් ද, වම් පසින් ද රන්වන් පැහැති රශ්මි මාලාවන් නැගී අසූ රියන් තැනක් බැගින් පැතිර ගියේය. ඉහළින් කෙස් අග සිට සියලු කෙස් කැරලිවලින් මොනර කරක පැහැය බඳු රශ්මියක් නැගී අහස් තලයෙහි අසූ රියන් තැනක් ගත්තේය. පහළින් පතුල් තලවලින් පබළු පැහැති රශ්මියක් නැගී ඝන පෘථිවිය විනිවිද යමින් අසූ රියන් තැනක් ගත්තේය. මෙසේ හාත්පස අසූ රියන් බැගින් පැතිරෙන සවනක් රැස් බුදුරැස් මාලාවෝ බබළමින් හා සැලෙමින් රන් පහන් ටැඹකින් නික්ම අහසට පැන නගින ගිනි දැල් මෙන් ද, සිව් මහා දීපයෙහි වසින මහා මේඝයකින් නික්මෙන විදුලි ලතාවන් මෙන් ද දිව ගියහ. සියලු දිශා භාගයන් රන් කණේරු මල්වලින් විසුරුවන්නාක් මෙන් ද, රන් කළයකින් නික්මෙන රන් රස ධාරාවන්ගෙන් තෙත් කරන්නාක් මෙන් ද, පතුරුවන ලද රන් පලසකින් වට කරන්නාක් මෙන් ද, වේරම්භ වාතයෙන් සැලෙන කිණිහිරි සහ හෝපලු මල් රේණුවලින් ගැවසී ගත්තාක් මෙන් ද බැබළුණහ.

ဘဂဝတောပိ အသီတိအနုဗျဉ္ဇနဗျာမပ္ပဘာဒွတ္တိံသဝရလက္ခဏသမုဇ္ဇလသရီရံ သမုဂ္ဂတတာရကံ ဝိယ ဂဂနတလံ, ဝိကသိတမိဝ ပဒုမဝနံ, သဗ္ဗပါလိဖုလ္လော ဝိယ ယောဇနသတိကော ပါရိစ္ဆတ္တကော, ပဋိပါဋိယာ ဌပိတာနံ ဒွတ္တိံသစန္ဒာနံ ဒွတ္တိံသသူရိယာနံ ဒွတ္တိံသစက္ကဝတ္တီနံ ဒွတ္တိံသဒေဝရာဇာနံ ဒွတ္တိံသမဟာဗြဟ္မာနံ သိရိယာ သိရိံ အဘိဘဝမာနံ ဝိယ ဝိရောစိတ္ထ, ယထာ တံ ဒသဟိ ပါရမီဟိ ဒသဟိ ဥပပါရမီဟိ ဒသဟိ ပရမတ္ထပါရမီဟိ သမ္မဒေဝ ပူရိတာဟိ သမတိံသပါရမိတာဟိ အလင်္ကတံ. ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ဒိန္နဒါနံ ရက္ခိတသီလံ ကတကလျာဏကမ္မံ ဧကသ္မိံ အတ္တဘာဝေ ဩတရိတွာ ဝိပါကံ ဒါတုံ ဌာနံ အလဘမာနံ သမ္ဗာဓပတ္တံ ဝိယ အဟောသိ. နာဝါသဟဿဘဏ္ဍံ ဧကနာဝံ အာရောပနကာလော ဝိယ, သကဋသဟဿဘဏ္ဍံ ဧကသကဋံ အာရောပနကာလော ဝိယ, ပဉ္စဝီသတိယာ ဂင်္ဂါနံ [Pg.91] ဩဃဿ သမ္ဘိဇ္ဇ မုခဒွါရေ ဧကတော ရာသိဘူတကာလော ဝိယ အဟောသိ.

අසූවක් අනුව්‍යඤ්ජනවලින් ද, ව්‍යාමප්‍රභාවෙන් ද, දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණවලින් ද බබළන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරය, තරු පිරි අහස් තලයක් මෙන් ද, පිපී ගිය නෙළුම් වනයක් මෙන් ද, මුළුමනින්ම මල් පිපී ගිය යොදුන් සියයක් උසැති පාරිච්ඡත්තක වෘක්ෂයක් මෙන් ද විය. උන්වහන්සේගේ ශෝභාව, පිළිවෙළින් තබන ලද චන්ද්‍රයන් තිස් දෙදෙනෙකුගේ ද, සූර්යයන් තිස් දෙදෙනෙකුගේ ද, සක්විති රජවරුන් තිස් දෙදෙනෙකුගේ ද, දේවේන්ද්‍රයන් තිස් දෙදෙනෙකුගේ ද, මහා බ්‍රහ්මයන් තිස් දෙදෙනෙකුගේ ද ශ්‍රී විභූතිය එකම ශ්‍රීයකින් අභිබවා යමින් බැබළුණේය. දස පාරමී, දස උප පාරමී, දස පරමත්ථ පාරමී යන සමතිස් පෙරුම් දම් මනාව පුරවා අලංකාර වූ ඒ ශරීරය එලෙසින්ම බැබළුණේය. කල්ප ලක්ෂයකට අධික වූ සතර අසංඛ්‍යයක් මුළුල්ලෙහි දෙන ලද දානයන්, රකින ලද ශීලයන් හා කරන ලද සියලු කල්‍යාණ කර්මයන් එකම ආත්ම භාවයකදී එක්ව විපාක දීමට ඉඩක් නොලැබී තෙරපෙන්නාක් මෙන් විය. එය නැව් දහසක බඩු එකම නැවකට පටවන අවස්ථාවක් මෙන් ද, කරත්ත දහසක බඩු එකම කරත්තයකට පටවන අවස්ථාවක් මෙන් ද, ගංගා විසි පහක ජල කඳ මුහුදු මුවදොරදී එකට එක් වී මහා ජල සමූහයක් වූ අවස්ථාවක් මෙන් ද විය.

ဣမာယ ဗုဒ္ဓသိရိယာ ဩဘာသမာနဿာပိ စ ဘဂဝတော ပုရတော အနေကာနိ ဒဏ္ဍဒီပိကာသဟဿာနိ ဥက္ခိပိံသု, တထာ ပစ္ဆတော, ဝါမပဿေ, ဒက္ခိဏပဿေ. ဇာတိသုမနစမ္ပကဝနမလ္လိကာရတ္တုပ္ပလ-နီလုပ္ပလ-ဗကုလသိန္ဒုဝါရပုပ္ဖာနိ စေဝ နီလပီတာဒိဝဏ္ဏသုဂန္ဓဂန္ဓစုဏ္ဏာနိ စ စာတုဒ္ဒီပိကမေဃဝိဿဋ္ဌာ ဥဒကဝုဋ္ဌိယော ဝိယ ဝိပ္ပကိရိယိံသု. ပဉ္စင်္ဂိကတူရိယနိဂ္ဃောသာ စေဝ ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃဂုဏပဋိသံယုတ္တာ ထုတိဃောသာ စ သဗ္ဗာ ဒိသာ ပူရယိံသု. ဒေဝမနုဿနာဂသုပဏ္ဏဂန္ဓဗ္ဗယက္ခာဒီနံ အက္ခီနိ အမတပါနံ ဝိယ လဘိံသု. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ ဌတွာ ပဒသဟဿေန ဂမနဝဏ္ဏံ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. တတြိဒံ မုခမတ္တံ –

මෙම බුදුසිරියෙන් බබළන්නා වූ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඉදිරියෙන් දහස් ගණන් පහන් වැටවල් ඔසවන ලදී. එසේම පිටුපසින් ද, වම් පසින් ද, දකුණු පසින් ද පහන් වැටවල් ඔසවන ලදී. දෑසමන්, සපු, වනමල්, බණ්ඩුවද, නිල් මහනෙල්, මූණමල්, කෑල මල් ආදී මල් ද, නිල් කහ ආදී වර්ණ ඇති සුවඳ විලවුන් ද සිව් මහා ද්වීපයන්හි වසින මහා වර්ෂාවක් මෙන් සැදැහැවතුන් විසින් විසුරුවන ලදී. පංචාංගික තූර්ය නාදයෝ ද, බුද්ධ ධම්ම සංඝ යන රත්නත්‍රයේ ගුණයන් හා සම්බන්ධ ස්තුති ඝෝෂාවෝ ද සියලු දිශාවන් පුරවාලූහ. දෙව් මිනිස් නා ගුරුළු ගඳබ් යක් ආදීන්ගේ නෙත් අමෘත පානයක් ලැබුවාක් මෙන් විය. මෙම ස්ථානයෙහි සිට පද දහසකින් බුදුන් වහන්සේගේ ගමනෙහි ගුණ වර්ණනා කළ යුතුය. එහි සංක්ෂේපය මෙසේය -

‘‘ဧဝံ သဗ္ဗင်္ဂသမ္ပန္နော, ကမ္ပယန္တော ဝသုန္ဓရံ;

အဟေဌယန္တော ပါဏာနိ, ယာတိ လောကဝိနာယကော.

මෙසේ සියලු අංගයන්ගෙන් සම්පූර්ණ වූ, මහ පොළොව කම්පා කරවන්නා වූ ද, සත්වයන්ට හිංසා පීඩා නොකරන්නා වූ ද ලෝක විනායකයාණන් වහන්සේ වඩිනා සේක.

‘‘ဒက္ခိဏံ ပဌမံ ပါဒံ, ဥဒ္ဓရန္တော နရာသဘောဂစ္ဆန္တော သိရိသမ္ပန္နော, သောဘတေ ဒွိပဒုတ္တမော.

නරෝත්තම වූ, ශ්‍රී සම්පන්න වූ, ද්විපදෝත්තම වූ බුදුන් වහන්සේ පළමුව දකුණු ශ්‍රී පාදය ඔසවමින් වඩිනා කල්හි බෙහෙවින් ශෝභමාන වන සේක.

‘‘ဂစ္ဆတော ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌဿ, ဟေဋ္ဌာပါဒတလံ မုဒု;

သမံ သမ္ဖုသတေ ဘူမိံ, ရဇသာ နုပလိပ္ပတိ.

වඩින්නා වූ බුද්ධ ශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්සේගේ මෘදු වූ යටි පතුල් පොළොවෙහි සමව ස්පර්ශ වෙයි. කිසිදු රජස් අංශුවක් එහි නොතැවරෙයි.

‘‘နိန္နဋ္ဌာနံ ဥန္နမတိ, ဂစ္ဆန္တေ လောကနာယကေ;

ဥန္နတဉ္စ သမံ ဟောတိ, ပထဝီ စ အစေတနာ.

ලෝකනාථයන් වහන්සේ වඩිනා කල්හි පල්ලම් තැන් ඉහළට එසවෙයි, උස් තැන් සමතලා වෙයි. අචේතනික වූ මහ පොළොව පවා බුදුන් වහන්සේ කෙරෙහි සෙනෙහසින් මෙන් මෙසේ හැසිරෙයි.

‘‘ပါသာဏာ သက္ခရာ စေဝ, ကထလာ ခါဏုကဏ္ဋကာ;

သဗ္ဗေ မဂ္ဂါ ဝိဝဇ္ဇန္တိ, ဂစ္ဆန္တေ လောကနာယကေ.

ලෝකනායකයන් වහන්සේ වඩිනා කල්හි ගල්, බොරළු, කැට කැබලි, කණු හා කටු ආදී මඟෙහි ඇති සියලු බාධාවෝ ඉවත් වී යති.

‘‘နာတိဒူရေ ဥဒ္ဓရတိ, နစ္စာသန္နေ စ နိက္ခိပံ;

အဃဋ္ဋယန္တော နိယျာတိ, ဥဘော ဇာဏူ စ ဂေါပ္ဖကေ.

ශ්‍රී පාදය ඉතා ඈතින් ඔසවන්නේවත්, ඉතා ළඟින් තබන්නේවත් නැත. දණහිස් දෙක හා වළලුකර දෙක එකිනෙක නොවද්දමින් උන්වහන්සේ මැනවින් වඩිනා සේක.

‘‘နာတိသီဃံ ပက္ကမတိ, သမ္ပန္နစရဏော မုနိ;

န စာပိ သဏိကံ ယာတိ, ဂစ္ဆမာနော သမာဟိတော.

චරණ ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ මුනිඳුන් ඉතා වේගයෙන් වඩින්නේ නැත. ඉතා හෙමින් වඩින්නේ ද නැත. මැනවින් සමාහිත වූ සිත් ඇතිව උන්වහන්සේ වඩිනා සේක.

‘‘ဥဒ္ဓံ အဓော စ တိရိယဉ္စ, ဒိသဉ္စ ဝိဒိသံ တထာ;

န ပေက္ခမာနော သော ယာတိ, ယုဂမတ္တဉှိ ပေက္ခတိ.

උඩ, යට, හරහට හෝ අනු දිශාවන් බලමින් උන්වහන්සේ නොවඩින සේක. වියදණ්ඩක පමණ දුරක් ඉදිරිය බලමින්ම උන්වහන්සේ වඩිනා සේක.

‘‘နာဂဝိက္ကန္တစာရော [Pg.92] သော, ဂမနေ သောဘတေ ဇိနော;

စာရုံ ဂစ္ဆတိ လောကဂ္ဂေါ, ဟာသယန္တော သဒေဝကေ.

ඇත් රජකුගේ ගමනක් බඳු ගමනක් ඇති ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ වඩිනා කල්හි ඉතා ශෝභමානය. ලෝකග්‍ර වූ බුදුන් වහන්සේ දෙව් මිනිසුන් සතුටු කරවමින් මනහර ලෙස වඩිනා සේක.

‘‘ဥဠုရာဇာဝ သောဘန္တော, စတုစာရီဝ ကေသရီ;

တောသယန္တော ဗဟူ သတ္တေ, ပုရံ သေဋ္ဌံ ဥပါဂမီ’’တိ.

තාරකා රජු වූ චන්ද්‍රයා මෙන් බබළමින් ද, සිව්පා ඇති කේසර සිංහ රාජයකු මෙන් ද, බොහෝ සත්වයන් පීති ප්‍රමෝදයට පත් කරවමින් උන්වහන්සේ ශ්‍රේෂ්ඨ වූ පුරයට වැඩි සේක.

ဝဏ္ဏကာလော နာမ ကိရေသ, ဧဝံဝိဓေသု ကာလေသု ဗုဒ္ဓဿ သရီရဝဏ္ဏေ ဝါ ဂုဏဝဏ္ဏေ ဝါ ဓမ္မကထိကဿ ထာမောယေဝ ပမာဏံ. စုဏ္ဏိယပဒေဟိ ဝါ ဂါထာဗန္ဓေန ဝါ ယတ္တကံ သက္ကောတိ, တတ္တကံ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဒုက္ကထိတန္တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. အပ္ပမာဏဝဏ္ဏာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ. တေသံ ဗုဒ္ဓါပိ အနဝသေသတော ဝဏ္ဏံ ဝတ္တုံ အသမတ္ထာ, ပဂေဝ ဣတရာ ပဇာတိ. ဣမိနာ သိရိဝိလာသေန အလင်္ကတပဋိယတ္တံ သကျရာဇကုလံ ပဝိသိတွာ ဘဂဝါ ပသန္နစိတ္တေန ဇနေန ဂန္ဓဓူမဝါသစုဏ္ဏာဒီဟိ ပူဇိယမာနော သန္ထာဂါရံ ပါဝိသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အထ ခေါ ဘဂဝါ နိဝါသေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ သဒ္ဓိံ ဘိက္ခုသံဃေန ယေန နဝံ သန္ထာဂါရံ တေနုပသင်္ကမီ’’တိ.

මේ වනාහි බුදුගුණ වර්ණනා කිරීමට සුදුසුම කාලයයි. මෙවැනි අවස්ථාවන්හි බුදුන් වහන්සේගේ ශරීර වර්ණනාව හෝ ගුණ වර්ණනාව පිළිබඳව ධර්ම කථිකයාගේ ශක්තියම ප්‍රමාණය වෙයි. ගද්‍යයෙන් හෝ පද්‍යයෙන් තමාට හැකි උපරිමයෙන් එය වර්ණනා කළ යුතුය. එය ප්‍රමාණවත් නැතැයි නොකිය යුතුය. මන්ද බුදුන් වහන්සේලා අප්‍රමාණ ගුණයෙන් යුක්ත වන බැවිනි. එම බුදුගුණ ඉතිරි නැතිව වර්ණනා කිරීමට බුදුවරු පවා අසමත් වෙති, එවිට අන් සත්වයන් ගැන කුමන කතාද? මෙවැනි ශ්‍රී විලාසයකින් යුක්තව, සරසන ලද ශාක්‍ය රාජ පරපුරේ වාසස්ථානයට ඇතුළු වී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පහන් සිත් ඇති ජනයා විසින් සුවඳ දුම් මල් ආදියෙන් පුදන ලබමින් සන්ථාගාරයට වැඩි සේක. ඒ නිසාම “ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිවුරු හැඳ පොරවා පාත්‍ර සිවුරු ගෙන භික්ෂු සංඝයා සමඟ අලුත් සන්ථාගාරය වෙත වැඩි සේක” යැයි වදාරන ලදී.

ဘဂဝန္တံယေဝ ပုရက္ခတွာတိ ဘဂဝန္တံ ပုရတော ကတွာ. တတ္ထ ဘဂဝါ ဘိက္ခူနဉ္စေဝ ဥပါသကာနဉ္စ မဇ္ဈေ နိသိန္နော ဂန္ဓောဒကေန နှာပေတွာ ဒုကူလစုမ္ဗဋကေန ဝေါဒကံ ကတွာ ဇာတိဟိင်္ဂုလကေန မဇ္ဇိတွာ ရတ္တကမ္ဗလပလိဝေဌိတေ ပီဌေ ဌပိတရတ္တသုဝဏ္ဏဃနပဋိမာ ဝိယ အတိဝိရောစိတ္ထ. အယံ ပနေတ္ထ ပေါရာဏာနံ ဝဏ္ဏဘဏနမဂ္ဂေါ –

‘භගවන්තංයේව පුරක්ඛත්වා’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙන් තබාගෙන යන්නයි. එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් හා උපාසකයන් මැද වැඩ හිඳ, සුවඳ පැණින් ස්නානය කොට, වටිනා වස්ත්‍රයෙන් ජලය පිස දමා, ජාති හිඟුල්වලින් තැවරූ රතු කම්බලයකින් වට කරන ලද ආසනයක තැන්පත් කරන ලද රන් පිළිමයක් මෙන් බැබළුණු සේක. මේ පිළිබඳව පුරාණාචාර්යවරුන්ගේ වර්ණනා ක්‍රමය මෙසේය -

‘‘ဂန္တွာန မဏ္ဍလမာဠံ, နာဂဝိက္ကန္တစာရဏော;

ဩဘာသယန္တော လောကဂ္ဂေါ, နိသီဒိ ဝရမာသနေ.

ඇත් රජකු මෙන් ගමනක් ඇති ලෝකග්‍ර වූ බුදුන් වහන්සේ මණ්ඩල මාලයට (සන්ථාගාරයට) වැඩම කොට, මුළු ප්‍රදේශයම ආලෝකවත් කරමින් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ආසනයෙහි වැඩ සිටි සේක.

‘‘တဟိံ နိသိန္နော နရဒမ္မသာရထိ,ဒေဝါတိဒေဝေါ သတပုညလက္ခဏော;

ဗုဒ္ဓါသနေ မဇ္ဈဂတော ဝိရောစတိ,သုဝဏ္ဏနေက္ခံ ဝိယ ပဏ္ဍုကမ္ဗလေ.

එහි වැඩ සිටින, හික්මවිය යුත්තන් දමනය කිරීමෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, දේව අතිදේව වූ, සියලු පින් ලකුණින් යුක්ත වූ ඒ බුදුන් වහන්සේ පිරිස මැද වැඩ හිඳිමින් පඬු ඇඹුල් සෛලාසනය මත තැබූ ස්වර්ණමය රන් පිණ්ඩයක් මෙන් බබළන සේක.

‘‘နေက္ခံ ဇမ္ဗောနဒဿေဝ, နိက္ခိတ္တံ ပဏ္ဍုကမ္ဗလေ;

ဝိရောစတိ ဝီတမလော, မဏိဝေရောစနော ယထာ.

පඬු ඇඹුල් සෛලාසනය මත තබන ලද ජම්බුනද ස්වර්ණමය රන් පිණ්ඩයක් මෙන් ද, සියලු කෙලෙස් මලින් තොර වූ බුදුන් වහන්සේ බබළන වෛරෝචන මැණිකක් මෙන් ද බබළන සේක.

‘‘မဟာသာလောဝ [Pg.93] သမ္ဖုလ္လော, နေရုရာဇာဝ’လင်္ကတော;

သုဝဏ္ဏယူပသင်္ကာသော, ပဒုမော ကောကနဒေါ ယထာ.

මැනවින් පිපුණු මහා සල් රුකක් මෙන් ද, අලංකාරවත් වූ මේරු පර්වතය මෙන් ද, රන් ටැඹකට සමාන වූ ද, රතු මහනෙල් මලක් මෙන් ද බබළන සේක.

‘‘ဇလန္တော ဒီပရုက္ခောဝ, ပဗ္ဗတဂ္ဂေ ယထာ သိခီ;

ဒေဝါနံ ပါရိစ္ဆတ္တောဝ, သဗ္ဗဖုလ္လော ဝိရောစတီ’’တိ.

දිලෙන පහන් රුකක් මෙන් ද, පර්වත මුදුනක ඇති ගින්නක් මෙන් ද, දෙවියන්ගේ පරසතු රුකක් මෙන් ද සියලු අයුරින් බුදුන් වහන්සේ බබළන සේක.

ကာပိလဝတ္ထဝေ သကျေ ဗဟုဒေဝ ရတ္တိံ ဓမ္မိယာ ကထာယာတိ ဧတ္ထ ဓမ္မကထာ နာမ သန္ထာဂါရာနုမောဒနာပဋိသံယုတ္တာ ပကိဏ္ဏကကထာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တဒါ ဟိ ဘဂဝါ အာကာသဂင်္ဂံ ဩတာရေန္တော ဝိယ ပထဝေါဇံ အာကဍ္ဎန္တော ဝိယ မဟာဇမ္ဗုံ မတ္ထကေ ဂဟေတွာ စာလေန္တော ဝိယ ယောဇနိကံ မဓုဘဏ္ဍံ စက္ကယန္တေန ပီဠေတွာ မဓုပါနံ ပါယမာနော ဝိယ ကပိလဝတ္ထုဝါသီနံ သကျာနံ ဟိတသုခါဝဟံ ပကိဏ္ဏကကထံ ကထေသိ. ‘‘အာဝါသဒါနံ နာမေတံ, မဟာရာဇ, မဟန္တံ, တုမှာကံ အာဝါသော မယာ ပရိဘုတ္တော, ဘိက္ခုသံဃေန စ ပရိဘုတ္တော, မယာ စ ဘိက္ခုသံဃေန စ ပရိဘုတ္တော ပန ဓမ္မရတနေန ပရိဘုတ္တောယေဝါတိ တီဟိ ရတနေဟိ ပရိဘုတ္တော နာမ ဟောတိ. အာဝါသဒါနသ္မိဉှိ ဒိန္နေ သဗ္ဗဒါနံ ဒိန္နမေဝ ဟောတိ. ဘုမ္မဋ္ဌကပဏ္ဏသာလာယ ဝါ သာခါမဏ္ဍပဿ ဝါပိ အာနိသံသော နာမ ပရိစ္ဆိန္ဒိတုံ န သက္ကာ. အာဝါသဒါနာနုဘာဝေန ဟိ ဘဝေ ဘဝေ နိဗ္ဗတ္တဿာပိ သမ္ဗာဓိတဂဗ္ဘဝါသော န ဟောတိ, ဒွါဒသဟတ္ထော ဩဝရကော ဝိယ မာတုကုစ္ဆိ အသမ္ဗာဓောဝ ဟောတီ’’တိ. ဧဝံ နာနာနယဝိစိတ္တံ ဗဟုံ ဓမ္မိံ ကထံ ကထေတွာ –

“කපිලවස්තුවේ ශාක්‍යයන්ට බොහෝ වේලාවක් දහම් දෙසූහ” යන මෙහි දහම් කතාව යනු සන්ථාගාරය අනුමෝදනා කිරීම සම්බන්ධ විවිධ කරුණු අඩංගු දේශනාවයි. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අහස් ගඟ බිමට බස්වන්නාක් මෙන් ද, පොළොවේ සාරය උඩට අදින්නාක් මෙන් ද, මහා දඹ රුකක් මුදුනෙන් අල්ලා සොලවන්නාක් මෙන් ද, යොදුනක් පමණ වූ මී වදයෙක් යන්ත්‍රයකින් මිරිකා මී පැණි පානය කරවන්නාක් මෙන් ද කපිලවස්තු වාසී ශාක්‍යයන්ට හිතසුව පිණිස විවිධ දහම් කරුණු දෙසූ සේක. “මහ රජතුමනි, මෙම ආවාස දානය ඉතා උතුම් ය. ඔබගේ මෙම ආවාසය මා විසින් පරිභෝග කරන ලදී, භික්ෂු සංඝයා විසින් ද පරිභෝග කරන ලදී. මා සහ භික්ෂු සංඝයා විසින් පරිභෝග කිරීම යනු ධර්ම රත්නය විසින් පරිභෝග කිරීමයි. මෙසේ රත්නත්‍රය විසින්ම එය පරිභෝග කරන ලදී. ආවාස දානයක් දුන් කල්හි සියලු දානයන් දුන්නා හා සමාන වෙයි. පොළොවෙහි තැනූ පන්සලක හෝ අතු සෙවිලි කළ මණ්ඩපයක හෝ ආනිසංස මෙපමණ යැයි කියා නිම කළ නොහැකිය. ආවාස දානයෙහි ආනුභාවයෙන් භවයක් පාසා උපදින කල්හි පවා මව්කුසෙහි තද වී වාසය කිරීමට සිදු නොවේ. රියන් දොළහක කාමරයක් මෙන් මව්කුස අපහසුවකින් තොරව ඉඩකඩ ඇති එකක් වෙයි.” මෙසේ විවිධ ක්‍රමවලින් විචිත්‍ර වූ බොහෝ දහම් කතා දෙසා මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘သီတံ ဥဏှံ ပဋိဟန္တိ, တတော ဝါဠမိဂါနိ စ;

သိရီသပေ စ မကသေ, သိသိရေ စာပိ ဝုဋ္ဌိယော.

විහාරය සීතල හා උෂ්ණය වළක්වයි. එසේම වන මෘගයන්ගෙන් ද, සර්පයන් හා මදුරුවන්ගෙන් ද, සිසිර කාලයේ සීතලෙන් හා වැස්සෙන් ද ආරක්ෂාව ලබා දෙයි.

‘‘တတော ဝါတာတပေါ ဃောရော, သဉ္ဇာတော ပဋိဟညတိ;

လေဏတ္ထဉ္စ သုခတ္ထဉ္စ, ဈာယိတုဉ္စ ဝိပဿိတုံ.

එසේම ඉන් දරුණු සුළඟ හා අව් රශ්මිය වළකයි. එය ධ්‍යාන වැඩීමට ද, විදර්ශනා වැඩීමට ද, සැප පිණිස ද, රැකවරණය පිණිස ද වෙයි.

‘‘ဝိဟာရဒါနံ သံဃဿ, အဂ္ဂံ ဗုဒ္ဓေန ဝဏ္ဏိတံ;

တသ္မာ ဟိ ပဏ္ဍိတော ပေါသော, သမ္ပဿံ အတ္ထမတ္တနော.

සංඝයා වහන්සේට විහාර පූජා කිරීම අග්‍ර බව බුදුන් වහන්සේ වර්ණනා කළ සේක. එබැවින් තමාගේ යහපත දකින්නා වූ නුවණැති පුරුෂයා මනරම් වූ විහාර කරවිය යුතුය.

‘‘ဝိဟာရေ ကာရယေ ရမ္မေ, ဝါသယေတ္ထ ဗဟုဿုတေ;

တေသံ အန္နဉ္စ ပါနဉ္စ, ဝတ္ထသေနာသနာနိ စ.

මනරම් විහාර කරවා එහි බහුශ්‍රැත උතුමන්ට වාසය කිරීමට ඉඩ සැලසිය යුතුය. එම භික්ෂූන්ට ආහාර පාන ද, වස්ත්‍ර හා සේනාසන ද ලබා දිය යුතුය.

‘‘ဒဒေယျ [Pg.94] ဥဇုဘူတေသု, ဝိပ္ပသန္နေန စေတသာ;

တေ တဿ ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ, သဗ္ဗဒုက္ခာပနူဒနံ;

ယံ သော ဓမ္မံ ဣဓညာယ, ပရိနိဗ္ဗာတိ အနာသဝေါ’’တိ. (စူဠဝ. ၂၉၅) –

සෘජු ගුණ ඇති උතුමන්ට පහන් වූ සිතින් දන් දිය යුතුය. එවිට උන්වහන්සේලා සියලු දුක් දුරු කරන්නා වූ ධර්මය ඔහුට දේශනා කරති. ඔහු මෙලොව දී ඒ ධර්මය අවබෝධ කරගෙන ආශ්‍රවයන්ගෙන් තොරව පිරිනිවන් පාන්නේය.

ဧဝံ ‘‘အယမ္ပိ အာဝါသေ အာနိသံသော, အယမ္ပိ အာဝါသေ အာနိသံသော’’တိ ဗဟုဒေဝ ရတ္တိံ အတိရေကတရံ ဒိယဍ္ဎယာမံ အာဝါသာနိသံသကထံ ကထေသိ. တတ္ထ ဣမာ တာဝ ဂါထာဝ သင်္ဂဟံ အာရုဠှာ, ပကိဏ္ဏကဓမ္မဒေသနာ ပန သင်္ဂဟံ နာရောဟတိ. သန္ဒဿေတွာတိအာဒီနိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ.

මෙසේ ‘‘මෙය ද ආවාසයෙහි (විහාර පූජාවෙහි) ආනිසංසයකි, මෙය ද ආවාසයෙහි ආනිසංසයකි’’ යනුවෙන් බොහෝ වේලාවක් රාත්‍රියෙහි, එක් යාමකුත් තව යාම භාගයකටත් වඩා (යාම එකහමාරකට වඩා) වැඩි කාලයක් ආවාසයන්හි ආනිසංස පිළිබඳ ධර්ම දේශනාව වදාළ සේක. එහිදී මෙම ගාථාවන් පමණක් සංගායනාවට ඇතුළත් කරන ලද අතර, ප්‍රකීර්ණක (විවිධ) ධර්ම දේශනාවන් සංගායනාවට ඇතුළත් නොවීය. 'සන්දස්සෙත්වා' ආදී පදයන්හි අර්ථ පෙර සඳහන් කළ පරිදිම වේ.

အဘိက္ကန္တာတိ အတိက္ကန္တာ ဒွေ ယာမာ ဂတာ. ယဿ ဒါနိ ကာလံ မညထာတိ ယဿ တုမှေ ဂမနဿ ကာလံ မညထ, ဂမနကာလော တုမှာကံ, ဂစ္ဆထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ တေ ဥယျောဇေသီတိ? အနုကမ္ပာယ. သုခုမာလာ ဟိ တေ, တိယာမရတ္တိံ နိသီဒိတွာ ဝီတိနာမေန္တာနံ သရီရေ အာဗာဓော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ. ဘိက္ခုသံဃောပိ မဟာ, တဿ ဌာနနိသဇ္ဇာနံ ဩကာသော လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဥဘယာနုကမ္ပာယ ဥယျောဇေသိ.

'අභික්කන්තා' යනු ඉක්ම ගිය හෙවත් යාම දෙකක් ගෙවී ගිය බවයි. 'යස්ස දානි කාලං මඤ්ඤථ' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ඔබලා යම් ගමනක් යාමට කාලය දන්නේ නම්, දැන් ඔබලාට යාමට කාලයයි, එබැවින් යන්න යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන් පිටත් කර හැරියේ මක්නිසාද? අනුකම්පාව නිසාය. මන්ද ඔවුන් (ශාක්‍ය රජවරුන්) ඉතා සියුම් ශරීර ඇති අය වූ බැවින්, රාත්‍රී යාම තුනක් මුළුල්ලෙහි වාඩි වී සිටීමෙන් ඔවුන්ගේ ශරීරවල ආබාධ ඇති විය හැකි බැවිනි. තවද භික්ෂු සංඝයා ද බොහෝය, උන්වහන්සේලාට ද සිට ගැනීමට හෝ වාඩි වීමට ඉඩකඩ ලැබිය යුතු බැවින්, මෙසේ දෙපිරිසටම අනුකම්පාවෙන් ඔවුන් පිටත් කර හැරිය සේක.

ဝိဂတထိနမိဒ္ဓေါတိ တတြ ကိရ ဘိက္ခူ ယာမဒွယံ ဌိတာပိ နိသိန္နာပိ အစာလယိံသု, ပစ္ဆိမယာမေ ပန အာဟာရော ပရိဏမတိ, တဿ ပရိဏတတ္တာ ဘိက္ခုသံဃော ဝိဂတထိနမိဒ္ဓေါ ဇာတောတိ အကာရဏမေတံ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ ကထံ သုဏန္တဿ ကာယိကစေတသိကဒရထာ န ဟောန္တိ, ကာယစိတ္တလဟုတာဒယော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တေန တေသံ ဒွေ ယာမေ ဌိတာနမ္ပိ နိသိန္နာနမ္ပိ ဓမ္မံ သုဏန္တာနံ ထိနမိဒ္ဓံ ဝိဂတံ, ပစ္ဆိမယာမေပိ သမ္ပတ္တေ တထာ ဝိဂတမေဝ ဇာတံ. တေနာဟ ‘‘ဝိဂတထိနမိဒ္ဓေါ’’တိ.

'විගතථිනමිද්ධො' (කම්මැලිකම හා නිදිමත පහ වූ) යන්න ගැන කියතොත්, එහි සිටි භික්ෂූන් වහන්සේලා යාම දෙකක් මුළුල්ලෙහි හිටගෙන හෝ වාඩි වී හෝ නොසැලී සිටියහ. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ පසුපස යාමයේදී ආහාර දිරවන බැවින් භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ නිදිමත පහ වූ බවයි. නමුත් එය සැබෑ හේතුව නොවේ. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්මය ශ්‍රවණය කරන්නාට කායික හෝ චෛතසික පීඩාවන් ඇති නොවන අතර, කය හා සිතේ සැහැල්ලු බව ඇති වේ. එබැවින් යාම දෙකක් මුළුල්ලෙහි හිටගෙන හෝ වාඩි වී හෝ ධර්මය ශ්‍රවණය කළ ඒ භික්ෂූන්ගේ නිදිමත පහ විය. පසුපස යාමය පැමිණි විට ද පෙර පරිදිම නිදිමත පහව තිබුණි. එහෙයින් 'විගතථිනමිද්ධො' යැයි වදාරන ලදී.

ပိဋ္ဌိ မေ အာဂိလာယတီတိ ကသ္မာ အာဂိလာယတိ? ဘဂဝတော ဟိ ဆဗ္ဗဿာနိ မဟာပဓာနံ ပဒဟန္တဿ မဟန္တံ ကာယဒုက္ခံ အဟောသိ, အထဿ အပရဘာဂေ မဟလ္လကကာလေ ပိဋ္ဌိဝါတော ဥပ္ပဇ္ဇီတိ. အကာရဏံ ဝါ ဧတံ. ပဟောတိ ဟိ ဘဂဝါ ဥပ္ပန္နံ ဝေဒနံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ဧကမ္ပိ ဒွေပိ သတ္တာဟာနိ ဧကပလ္လင်္ကေန နိသီဒိတုံ. သန္ထာဂါရသာလံ ပန စတူဟိ ဣရိယာပထေဟိ ပရိဘုဉ္ဇိတုကာမော အဟောသိ. တတ္ထ ပါဒဓောဝနဋ္ဌာနတော ယာဝ ဓမ္မာသနာ အဂမာသိ, ဧတ္တကေ ဌာနေ ဂမနံ နိပ္ဖန္နံ. ဓမ္မာသနံ ပတ္တံ ထောကံ ဌတွာ နိသီဒိ, ဧတ္တကေ ဌာနေ ဌာနံ နိပ္ဖန္နံ. ဒွေယာမံ ဓမ္မာသနေ နိသီဒိ, ဧတ္တကေ ဌာနေ [Pg.95] နိသဇ္ဇာ နိပ္ဖန္နာ. ဣဒါနိ ဒက္ခိဏေန ပဿေန ထောကံ နိပန္နေ သယနံ နိပ္ဖဇ္ဇိဿတီတိ ဧဝံ စတူဟိ ဣရိယာပထေဟိ ပရိဘုဉ္ဇိတုကာမော အဟောသိ. ဥပါဒိန္နကသရီရဉ္စ နာမ ‘‘နော အာဂိလာယတီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ, တသ္မာ စိရနိသဇ္ဇာယ သဉ္ဇာတံ အပ္ပကမ္ပိ အာဂိလာယနံ ဂဟေတွာ ဧဝမာဟ.

'පිට්ඨි මෙ ආගිලායති' (මගේ පිට රිදෙයි) යනුවෙන් වදාළේ ඇයි? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සය වසක් මුළුල්ලෙහි මහා ප්‍රධාන වීර්යය වැඩූ බැවින් විශාල කායික දුක් ඇති විය. පසුව වයස්ගත වූ කල පිටෙහි වාත රෝගයක් හටගත්තේය. එසේත් නැතිනම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙම සන්ථාගාර ශාලාව ඉරියව් හතරෙන්ම පරිභෝජනය කිරීමට අවශ්‍ය විය. උන්වහන්සේ පා දොවන තැන සිට ධර්මාසනය දක්වා වැඩි සේක, එයින් 'ගමන' ඉරියව්ව සම්පූර්ණ විය. ධර්මාසනයට පැමිණ ස්වල්ප වේලාවක් හිටගෙන සිටි සේක, එයින් 'සිට ගැනීම' සම්පූර්ණ විය. යාම දෙකක් ධර්මාසනයෙහි වැඩ සිටි සේක, එයින් 'හිඳීම' සම්පූර්ණ විය. දැන් දකුණු ඇලයෙන් ස්වල්ප වේලාවක් සැතපෙන කල 'සැතපීම' ඉරියව්ව සම්පූර්ණ වන්නේය යනුවෙන් මෙසේ සතර ඉරියව්වෙන්ම පරිභෝජනය කිරීමට අදහස් කළ සේක. තවද උපාදින්නක ශරීරය 'නොරිදෙයි' කියා කිව නොහැක. එබැවින් බොහෝ වේලාවක් වාඩි වී සිටීම නිසා ඇති වූ ස්වල්ප රිදුමක් වුවද ගෙන මෙසේ වදාළ සේක.

သံဃာဋိံ ပညာပေတွာတိ သန္ထာဂါရဿ ကိရ ဧကပဿေ တေ ရာဇာနော ပဋသာဏိံ ပရိက္ခိပါပေတွာ ကပ္ပိယမဉ္စကံ ပညာပေတွာ ကပ္ပိယပစ္စတ္ထရဏေန အတ္ထရိတွာ ဥပရိ သုဝဏ္ဏတာရကဂန္ဓမာလာဒိဒါမပဋိမဏ္ဍိတံ ဝိတာနံ ဗန္ဓိတွာ ဂန္ဓတေလပ္ပဒီပံ အာရောပယိံသု, ‘‘အပ္ပေဝ နာမ သတ္ထာ ဓမ္မာသနတော ဝုဋ္ဌာယ ထောကံ ဝိဿမန္တော ဣဓ နိပဇ္ဇေယျ, ဧဝံ နော ဣမံ သန္ထာဂါရံ ဘဂဝတာ စတူဟိ ဣရိယာပထေဟိ ပရိဘုတ္တံ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတီ’’တိ. သတ္ထာပိ တဒေဝ သန္ဓာယ တတ္ထ သံဃာဋိံ ပညာပေတွာ နိပဇ္ဇိ. ဥဋ္ဌာနသညံ မနသိ ကရိတွာတိ ‘‘ဧတ္တကံ ကာလံ အတိက္ကမိတွာ ဝုဋ္ဌဟိဿာမီ’’တိ ဝုဋ္ဌာနသညံ စိတ္တေ ဌပေတွာ, တဉ္စ ခေါ အနိဒ္ဒါယန္တောဝ ထေရဿ ဓမ္မကထံ သုဏမာနော.

'සංඝාටිං පඤ්ඤාපෙත්වා' (සඟළ සිවුර පනවා) යනු සන්ථාගාර ශාලාවේ එක් පැත්තක ඒ රජවරු රෙදි තිර ඇද, සුදුසු ඇඳක් පනවා, සුදුසු ඇතිරිලි අතුරා, මතුපිට රන් තරු හා මල් මාලා ආදියෙන් අලංකාර කළ වියනක් බැඳ, සුවඳ තෙල් පහන් දැල්වූහ. "බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මාසනයෙන් නැගිට ස්වල්ප වේලාවක් විවේක ගනිමින් මෙහි සැතපෙන්නේ නම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතර ඉරියව්වෙන්ම පරිභෝජනය කළ මෙම සන්ථාගාරය අපට බොහෝ කලක් හිතසුව පිණිස පවතින්නේය" යි ඔවුන් සිතූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ද ඔවුන්ගේ ඒ යහපත සලකා එහි සඟළ සිවුර පනවා සැතපුණු සේක. 'උට්ඨානසඤ්ඤං මනසිකරිත්වා' යනු මෙපමණ වේලාවකින් අවදි වන්නෙමියි සිතෙහි අධිෂ්ඨාන කරගෙන, නිද්රාවට පත් නොවී ධර්ම ගෞරවයෙන් යුතුව මොග්ගල්ලාන තෙරුන්ගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කරමින් සැතපුණු බවයි.

အဝဿုတပရိယာယန္တိ အဝဿုတဿ ပရိယာယံ, အဝဿုတဿ ကာရဏန္တိ အတ္ထော. အဓိမုစ္စတီတိ ကိလေသာဓိမုစ္စနေန အဓိမုစ္စတိ, ဂိဒ္ဓေါ ဟောတိ. ဗျာပဇ္ဇတီတိ ဗျာပါဒဝသေန ပူတိစိတ္တော ဟောတိ. စက္ခုတောတိ စက္ခုဘာဝေန. မာရောတိ ကိလေသမာရောပိ ဒေဝပုတ္တမာရောပိ. ဩတာရန္တိ ဝိဝရံ. အာရမ္မဏန္တိ ပစ္စယံ. နဠာဂါရတိဏာဂါရံ ဝိယ ဟိ သဝိသေဝနာနိ အာယတနာနိ, တိဏုက္ကာ ဝိယ ကိလေသုပ္ပတ္တိရဟံ အာရမ္မဏံ, တိဏုက္ကာယ ဌပိတဌပိတဋ္ဌာနေ အင်္ဂါရဿုဇ္ဇလနံ ဝိယ အာရမ္မဏေ အာပါထမာဂတေ ကိလေသာနံ ဥပ္ပတ္တိ. တေန ဝုတ္တံ လဘေထ မာရော ဩတာရန္တိ.

'අවස්සුතපරියායං' යනු කෙලෙස්වලින් තෙත් වූ ස්වභාවය, හෙවත් කෙලෙස්වලින් තෙත් වීමේ හේතුවයි. 'අධිමුච්චති' යනු කෙලෙස් මගින් සිත අරමුණෙහි දැඩිව බැඳීම හෙවත් ගිජු වීමයි. 'බ්‍යාපජ්ජති' යනු ව්‍යාපාදය හේතුවෙන් දූෂිත වූ සිතක් ඇති වීමයි. 'චක්ඛුතො' යනු ඇස නිසා යන්නයි. 'මාරො' යනු ක්ලේශ මාරයා හෝ දේවපුත්ත මාරයායි. 'ඔතාරං' යනු සිදුර හෙවත් අවස්ථාවයි. 'ආරම්මණං' යනු ප්‍රත්‍යය හෙවත් හේතුවයි. බට පැලකින් හෝ තණකොළින් කළ ගෙයක් මෙන් විරුද්ධ දේ සේවනය කරන ආයතනයන් දත යුතුය. තණ පන්දමක් මෙන් කෙලෙස් ඉපදීමට සුදුසු අරමුණ දත යුතුය. තණ පන්දම තැබූ තැබූ තැන ගෙය දැවී යන්නාක් මෙන්, අරමුණ හමුවූ විට කෙලෙස් උපදී. එහෙයින් "මාරයාට අවස්ථාවක් (සිදුරක්) ලැබේ" යැයි කියන ලදී.

သုက္ကပက္ခေ ဗဟလမတ္တိကပိဏ္ဍာဝလေပနံ ကူဋာဂါရံ ဝိယ နိဗ္ဗိသေဝနာနိ အာယတနာနိ, တိဏုက္ကာ ဝိယ ဝုတ္တပကာရာရမ္မဏံ, တိဏုက္ကာယ ဌပိတဌပိတဋ္ဌာနေ နိဗ္ဗာပနံ ဝိယ နိဗ္ဗိသေဝနာနံ အာယတနာနံ အာရမ္မဏေ အာပါထမာဂတေ ကိလေသပရိဠာဟဿ အနုပ္ပတ္တိ. တေန ဝုတ္တံ နေဝ လဘေထ မာရော ဩတာရန္တိ.

සුක්ක පක්ෂයෙහි (කුසල පක්ෂයෙහි) ඝන මැටි ආලේප කළ කූටාගාරයක් මෙන් විරුද්ධ දේ සේවනය නොකරන ආයතනයන් දත යුතුය. තණ පන්දම මෙන් පෙර කී අරමුණ දත යුතුය. තණ පන්දම තැබූ තැබූ තැන නොදැවී නිවී යන්නාක් මෙන්, කෙලෙස්වලට ඉඩ නොදෙන ආයතනවල අරමුණු හමුවූ විට කෙලෙස් ගින්න හට නොගනී. එහෙයින් "මාරයාට කිසිසේත් අවස්ථාවක් නොලැබේ" යැයි වදාරන ලදී.

၇. ဒုက္ခဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. දුක්ඛධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၄၄. သတ္တမေ [Pg.96] ဒုက္ခဓမ္မာနန္တိ ဒုက္ခသမ္ဘဝဓမ္မာနံ. ပဉ္စသု ဟိ ခန္ဓေသု သတိ ဆေဒနဝဓဗန္ဓနာဒိဘေဒံ ဒုက္ခံ သမ္ဘဝတိ, တသ္မာ တေ ဒုက္ခသမ္ဘဝဓမ္မတ္တာ ဒုက္ခဓမ္မာတိ ဝုစ္စန္တိ. တထာ ခေါ ပနဿာတိ တေနာကာရေနဿ. ယထာဿ ကာမေ ပဿတောတိ ယေနာကာရေနဿ ကာမေ ပဿန္တဿ. ယထာ စရန္တန္တိ ယေနာကာရေန စာရဉ္စ ဝိဟာရဉ္စ အနုဗန္ဓိတွာ စရန္တံ. အင်္ဂါရကာသူပမာ ကာမာ ဒိဋ္ဌာ ဟောန္တီတိ ပရိယေဋ္ဌိမူလကဿ စေဝ ပဋိသန္ဓိမူလကဿ စ ဒုက္ခဿ ဝသေန အင်္ဂါရကာသု ဝိယ မဟာပရိဠာဟာတိ ဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ. ကာမေ ပရိယေသန္တာနဉှိ နာဝါယ မဟာသမုဒ္ဒေါဂါဟနအဇပထသင်္ကုပထပဋိပဇ္ဇနဥဘတောဗျူဠှသင်္ဂါမပက္ခန္ဒနာဒိဝသေန ပရိယေဋ္ဌိမူလကမ္ပိ, ကာမေ ပရိဘုဉ္ဇန္တာနံ ကာမပရိဘောဂစေတနာယ စတူသု အပါယေသု ဒိန္နပဋိသန္ဓိမူလကမ္ပိ မဟာပရိဠာဟဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝမေတဿ ဒုဝိဓဿာပိ ဒုက္ခဿ ဝသေန အင်္ဂါရကာသု ဝိယ မဟာပရိဠာဟာတိ ဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ.

244. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'දුක්ඛධම්මානං' යනු දුක හටගැනීමට හේතු වන පංචස්කන්ධයන්ය. කැපීම්, වැදීම්, බැඳීම් ආදී විවිධ දුක් හටගන්නේ පංචස්කන්ධය ඇති කල්හිය. එබැවින් ඒවා දුක උපදවන දහම් නිසා 'දුක්ඛධම්ම' යැයි කියනු ලැබේ. 'තථා ඛො පනස්ස' යනු කාමච්ඡන්ද ආදිය නොමැති ඒ ආකාරයෙන්ම යන්නයි. 'යථාස්ස කාමෙ පස්සතො' යනු ඔහු කාමයන් දකින ආකාරයට අනුව යන්නයි. 'යථා චරන්තං' යනු සිත පංච ද්වාරයෙහි හැසිරෙන ආකාරයයි. 'අංගාරකාසූපමා කාමා දිට්ඨා හොන්ති' යනු කාමයන් සෙවීමේදී ලබන දුක සහ ප්‍රතිසන්ධිය නිසා ලබන දුක හේතුවෙන් වස්තු කාම හා ක්ලේශ කාමයන් ගිනි අඟුරු වළක් මෙන් මහා දැවීමක් ඇති කරන බව පෙනී යයි. කාමයන් සොයන්නන්ට මුහුදු යාම, කඳු හෙල් මැදින් දුෂ්කර ගමන් යාම, සටන් වැදීම ආදිය නිසා සෙවීමේ දුක ඇති වේ. කාමයන් අනුභව කරන්නන්ට අකුසල් චේතනා නිසා සතර අපායෙහි මහා දුක් ඇති වේ. මෙසේ මේ දෙවැදෑරුම් දුක් නිසා කාමයන් ගිනි අඟුරු වළක් මෙන් මහත් පීඩාකාරී ලෙස පෙනේ.

ဒါယန္တိ အဋဝိံ. ပုရတောပိ ကဏ္ဋကောတိ ပုရိမပဿေ ဝိဇ္ဈိတုကာမော ဝိယ အာသန္နဋ္ဌာနေယေဝ ဌိတကဏ္ဋကော. ပစ္ဆတောတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဟေဋ္ဌာ ပန ပါဒေဟိ အက္ကန္တဋ္ဌာနဿ သန္တိကေ, န အက္ကန္တဋ္ဌာနေယေဝ. ဧဝံ သော ကဏ္ဋကဂဗ္ဘံ ပဝိဋ္ဌော ဝိယ ဘဝေယျ. မာ မံ ကဏ္ဋကောတိ မာ မံ ကဏ္ဋကော ဝိဇ္ဈီတိ ကဏ္ဋကဝေဓံ ရက္ခမာနော.

'දායං' යනු වනයයි. 'පුරතොපි කණ්ටකො' යනු ඉදිරිපසින් ඇනීමට සැරසී සිටින්නාක් මෙන් පාදය අසලම ඇති කටුවයි. 'පච්ඡතො' (පසුපස) ආදී පදවල ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. පාදය තබන තැනට පහළින් හා ඒ අවට ද කටු ඇත. මෙසේ ඔහු කටු පඳුරකට ඇතුළු වූවෙකු මෙන් වෙයි. "මට කටුවක් නොඇනේවා" යි කටු ඇනීමෙන් ආරක්ෂා වෙමින් (පරෙස්සමෙන්) සිටින බව මෙයින් අදහස් වේ.

ဒန္ဓော, ဘိက္ခဝေ, သတုပ္ပာဒေါတိ သတိယာ ဥပ္ပာဒေါယေဝ ဒန္ဓော, ဥပ္ပန္နမတ္တာယ ပန တာယ ကာစိ ကိလေသာ နိဂ္ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ, န သဏ္ဌာတုံ သက္ကောန္တိ. စက္ခုဒွါရသ္မိဉှိ ရာဂါဒီသု ဥပ္ပန္နေသု ဒုတိယဇဝနဝါရေန ‘‘ကိလေသာ မေ ဥပ္ပန္နာ’’တိ ဉတွာ တတိယေ ဇဝနဝါရေ သံဝရဇဝနံယေဝ ဇဝတိ. အနစ္ဆရိယဉ္စေတံ, ယံ ဝိပဿကော တတိယဇဝနဝါရေ ကိလေသေ နိဂ္ဂဏှေယျ. စက္ခုဒွါရေ ပန ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ ဘဝင်္ဂံ အာဝဋ္ဋေတွာ အာဝဇ္ဇနာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနာနန္တရံ သမ္ပတ္တကိလေသဇဝနဝါရံ နိဝတ္တေတွာ ကုသလမေဝ ဥပ္ပာဒေတိ. အာရဒ္ဓဝိပဿကာနဉှိ အယမာနိသံသော ဘာဝနာပဋိသင်္ခါနေ ပတိဋ္ဌိတဘာဝဿ.

මහණෙනි, 'මන්ද' (දන්ධ) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සිහිය උපදවා ගැනීම ප්‍රමාද වීමයි. එහෙත් එම සිහිය උපන් සැණින් කිසිදු කෙලෙසකට ඉඩක් නොදී ඒවා මර්දනය කරයි, එම කෙලෙස් වලට නැවත නැගී සිටීමට හෝ පැවතීමට ඉඩක් නොලැබේ. ඇස නමැති ද්වාරයෙහි රාගාදී කෙලෙස් උපන් විට, දෙවන ජවන වාරයේදී 'මට කෙලෙස් උපන්නේය' යි දැනගෙන, තුන්වන ජවන වාරයේදී සංවරයට අදාළ ජවනයක්ම ඇතිවේ. විදර්ශකයකු තුන්වන ජවන වාරයේදී කෙලෙස් මැඩපැවැත්වීම පුදුමයට කරුණක් නොවේ. නමුත් ඇසට ඉෂ්ට අරමුණක් හමු වූ විට භවාංග සිත ආවර්ජනය කොට, ආවර්ජනාදී සිත් උපන් පසු වොට්ඨබ්බනයට අනතුරුව පැමිණීමට ඇති කෙලෙස් සහගත ජවන වාරය වළක්වා කුසල් ජවනයන්ම උපදවයි. ආරද්ධ විපස්සකයන් (විදර්ශනා වඩන්නන්) තමන් වඩන භාවනාව නිරන්තරයෙන් මෙනෙහි කිරීමෙහි පිහිටා සිටීමේ ආනිසංසය මෙයයි.

အဘိဟဋ္ဌုံ [Pg.97] ပဝါရေယျုန္တိ သုဒိန္နတ္ထေရဿ ဝိယ ရဋ္ဌပါလကုလပုတ္တဿ ဝိယ စ ကာယေန ဝါ သတ္တ ရတနာနိ အဘိဟရိတွာ ဝါစာယ ဝါ ‘‘အမှာကံ ဓနတော ယတ္တကံ ဣစ္ဆသိ, တတ္တကံ ဂဏှာ’’တိ ဝဒန္တာ ပဝါရေယျုံ. အနုဒဟန္တီတိ သရီရေ ပလိဝေဌိတတ္တာ ဥဏှပရိဠာဟံ ဇနေတွာ အနုဒဟန္တိ. သဉ္ဇာတသေဒေ ဝါ သရီရေ လဂ္ဂန္တာ အနုသေန္တီတိပိ အတ္ထော. ယဉှိ တံ, ဘိက္ခဝေ, စိတ္တန္တိ ဣဒံ ယသ္မာ စိတ္တေ အနာဝဋ္ဋန္တေ ပုဂ္ဂလဿ အာဝဋ္ဋနံ နာမ နတ္ထိ. ဧဝရူပဉှိ စိတ္တံ အနာဝဋ္ဋန္တိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝိပဿနာဗလမေဝ ဒီပိတံ.

'අභිහට්ඨුං පවාරෙය්‍යුං' යන්නෙහි අර්ථය සුදින්න තෙරුන් වහන්සේට හෝ රට්ඨපාල කුලපුත්‍රයාට මෙන් ශරීරයෙන් සත් රුවන ඉදිරිපත් කරමින් හෝ වචනයෙන් 'අපගේ ධනයෙන් ඔබ කැමති පමණක් ගන්න' යැයි පවසමින් ආරාධනා කිරීමයි. 'අනුදහන්ති' යනු ශරීරයේ වෙළී පවතින බැවින් දාහයක් ඇති කරමින් පුළුස්සන්නාක් වැනි වීමයි. නැතහොත් දහඩිය දැමූ ශරීරයේ තැවරී පවතින අර්ථයයි. මහණෙනි, 'යම් සිතක් ඇත්ද' යන්න වදාරන ලද්දේ, සිත මහණකමෙන් බැහැර නොවී පවතින තාක් පුද්ගලයාගේ පෙරළීමක් සිදු නොවන බැවිනි. මෙබඳු සිතක් කිසිවිටෙකත් මහණකමෙන් බැහැර නොවන බැවින් එසේ වදාරන ලදී. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි විදර්ශනා බලයම දක්වන ලදී.

၈. ကိံသုကောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. කිංශුකෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၄၅. အဋ္ဌမေ ဒဿနန္တိ ပဌမမဂ္ဂဿေတံ အဓိဝစနံ. ပဌမမဂ္ဂေါ ဟိ ကိလေသပဟာနကိစ္စံ သာဓေန္တော ပဌမံ နိဗ္ဗာနံ ပဿတိ, တသ္မာ ဒဿနန္တိ ဝုစ္စတိ. ဂေါတြဘုဉာဏံ ပန ကိဉ္စာပိ မဂ္ဂတော ပဌမတရံ ပဿတိ, ပဿိတွာ ပန ကတ္တဗ္ဗကိစ္စဿ ကိလေသပဟာနဿ အဘာဝေန န ဒဿနန္တိ ဝုစ္စတိ. အပိစ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ ဒဿနမေဝ. ကသ္မာ? သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေ ဒဿနံ ဝိသုဇ္ဈတိ, ဖလက္ခဏေ ဝိသုဒ္ဓံ. သကဒါဂါမိအနာဂါမိအရဟတ္တမဂ္ဂက္ခဏေ ဝိသုဇ္ဈတိ, ဖလက္ခဏေ ဝိသုဒ္ဓန္တိ ဧဝံ ကထေန္တာနံ ဘိက္ခူနံ သုတွာ သော ဘိက္ခု ‘‘အဟမ္ပိ ဒဿနံ ဝိသောဓေတွာ အရဟတ္တဖလေ ပတိဋ္ဌိတော ဒဿနဝိသုဒ္ဓိကံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကတွာ ဝိဟရိဿာမီ’’တိ တံ ဘိက္ခုံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧဝံ ပုစ္ဆိ. သော ဖဿာယတနကမ္မဋ္ဌာနိကော ဆန္နံ ဖဿာယတနာနံ ဝသေန ရူပါရူပဓမ္မေ ပရိဂ္ဂဟေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တော. ဧတ္ထ ဟိ ပုရိမာနိ ပဉ္စ အာယတနာနိ ရူပံ, မနာယတနံ အရူပံ. ဣတိ သော အတ္တနာ အဓိဂတမဂ္ဂမေဝ ကထေသိ.

245. අටවන සූත්‍රයෙහි 'දස්සනං' යනු ප්‍රථම මාර්ගයට (සෝතාපත්ති මාර්ගයට) නමකි. ප්‍රථම මාර්ගය කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීමේ කෘත්‍යය සිදු කරමින් ප්‍රථමයෙන් නිවන දකින බැවින් එයට 'දර්ශනය' යැයි කියනු ලැබේ. ගෝත්‍රභූ ඥානය මාර්ගයට වඩා පෙර නිවන දුටුවද, සිදු කළ යුතු කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීමේ කෘත්‍යය සිදු නොවන බැවින් එයට 'දර්ශනය' යැයි නොකියනු ලැබේ. තවද මාර්ග හතරම දර්ශනය නම් වේ. මන්දයත්? සෝතාපත්ති මාර්ග ක්ෂණයේදී දර්ශනය පිරිසිදු වේ, ඵල ක්ෂණයේදී පිරිසිදු වූවකි. සකදාගාමී, අනාගාමී හා අර්හත් මාර්ග ක්ෂණවලදී පිරිසිදු වේ, ඵල ක්ෂණවලදී පිරිසිදු වූවකි. මෙසේ පවසන භික්ෂූන්ගෙන් අසා, ඒ භික්ෂුව "මම ද දර්ශනය පිරිසිදු කරගෙන අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටා, දර්ශන විශුද්ධිය සහිත නිවන සාක්ෂාත් කරගෙන වාසය කරන්නෙමි" යි සිතා එම භික්ෂුව වෙත එළඹ මෙසේ විමසීය. එම භික්ෂුව ඵස්සායතන කර්මස්ථානය මුල් කරගනිමින් ආයතන හයෙහි රූප අරූප ධර්මයන් පිරිසිඳ දැක අර්හත් භාවයට පත් වූවෙකි. එහි මුල් ආයතන පහ රූප වන අතර මනායතනය අරූප වේ. මෙසේ ඔහු තමා අවබෝධ කරගත් මාර්ගයම විස්තර කළේය.

အသန္တုဋ္ဌောတိ ပဒေသသင်္ခါရေသု ဌတွာ ကထိတတ္တာ အသန္တုဋ္ဌော. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘အယံ ပဒေသသင်္ခါရေသု ဌတွာ ကထေသိ. သက္ကာ နု ခေါ ပဒေသသင်္ခါရေသု ဌတွာ ဒဿနဝိသုဒ္ဓိကံ နိဗ္ဗာနံ ပါပုဏိတု’’န္တိ? တတော နံ ပုစ္ဆိ – ‘‘အာဝုသော, တွံယေဝ နု ခေါ ဣဒံ ဒဿနဝိသုဒ္ဓိကံ နိဗ္ဗာနံ ဇာနာသိ, ဥဒါဟု အညေပိ ဇာနန္တာ အတ္ထီ’’တိ. အတ္ထာဝုသော, အသုကဝိဟာရေ အသုကတ္ထေရော နာမာတိ. သော တမ္ပိ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိ. ဧတေနုပါယေန အညမ္ပိ အညမ္ပီတိ.

'අසන්තුට්ඨෝ' යනු සංස්කාරයන්ගේ එක් කොටසක් මත පමණක් පිහිටා දේශනා කළ බැවින් සෑහීමකට පත් නොවීමයි. ඔහුට මෙසේ සිතිණි: "මොහු සංස්කාර කොටසක් ගැන පවසයි. සංස්කාරයන්ගෙන් කොටසක් මත පිහිටා දර්ශන විශුද්ධිය සහිත නිවනට පැමිණිය හැකිද?" පසුව ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසීය: "ඇවැත්නි, ඔබ පමණක්මද මෙම දර්ශන විශුද්ධිය සහිත නිවන දන්නේ, නැතහොත් තවත් දන්නා අය සිටීද?" එවිට "ඇවැත්නි, අසවල් විහාරයේ අසවල් තෙරුන් සිටිති" යි පැවසීය. ඔහු උන්වහන්සේ වෙත ද ගොස් විමසීය. මේ අයුරින් තවත් කෙනෙකුගෙන් ද තවත් කෙනෙකුගෙන් ද විමසීය.

ဧတ္ထ [Pg.98] စ ဒုတိယော ပဉ္စက္ခန္ဓကမ္မဋ္ဌာနိကော ရူပက္ခန္ဓဝသေန ရူပံ, သေသက္ခန္ဓဝသေန နာမန္တိ နာမရူပံ ဝဝတ္ထပေတွာ အနုက္ကမေန အရဟတ္တံ ပတ္တော. တသ္မာ သောပိ အတ္တနာ အဓိဂတမဂ္ဂမေဝ ကထေသိ. အယံ ပန ‘‘ဣမေသံ အညမညံ န သမေတိ, ပဌမေန သပ္ပဒေသသင်္ခါရေသု ဌတွာဝ ကထိတံ, ဣမိနာ နိပ္ပဒေသေသူ’’တိ အသန္တုဋ္ဌော ဟုတွာ တထေဝ တံ ပုစ္ဆိတွာ ပက္ကာမိ.

එහි දෙවන භික්ෂුව පංචස්කන්ධ කර්මස්ථානය ඇසුරු කළ අයෙකි. රූපස්කන්ධය වශයෙන් රූපය ද, සෙසු ස්කන්ධයන් වශයෙන් නාමය ද ලෙස නාම-රූප වෙන් කොට ගෙන අනුපිළිවෙලින් අර්හත් භාවයට පත් විය. එබැවින් ඔහු ද තමා අවබෝධ කරගත් මාර්ගයම පැවසීය. මේ භික්ෂුව වනාහි "මොවුන්ගේ වචන එකිනෙකට නොගැළපේ, පළමුවැන්නා අසම්පූර්ණ (සප්පදේස) සංස්කාරයන් ගැන ද, මොහු සම්පූර්ණ (නිප්පදේස) සංස්කාරයන් ගැන ද පවසයි" යනුවෙන් සෑහීමකට පත් නොවී පෙර පරිදිම ඔහුගෙන් ද විමසා නික්ම ගියේය.

တတိယော မဟာဘူတကမ္မဋ္ဌာနိကော စတ္တာရိ မဟာဘူတာနိ သင်္ခေပတော စ ဝိတ္ထာရတော စ ပရိဂ္ဂဟေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တော, တသ္မာ အယမ္ပိ အတ္တနာ အဓိဂတမဂ္ဂမေဝ ကထေသိ. အယံ ပန ‘‘ဣမေသံ အညမညံ န သမေတိ, ပဌမေန သပ္ပဒေသသင်္ခါရေသု ဌတွာ ကထိတံ, ဒုတိယေန နိပ္ပဒေသေသု, တတိယေန အတိသပ္ပဒေသေသူ’’တိ အသန္တုဋ္ဌော ဟုတွာ တထေဝ တံ ပုစ္ဆိတွာ ပက္ကာမိ.

තුන්වන භික්ෂුව මහාභූත කර්මස්ථානය ඇසුරු කළ අයෙකි. සතර මහා භූතයන් සංක්ෂේපයෙන් හා විස්තර වශයෙන් පිරිසිඳ දැක අර්හත් භාවයට පත් විය. එබැවින් ඔහු ද තමා අවබෝධ කරගත් මාර්ගයම පැවසීය. මේ භික්ෂුව වනාහි "මොවුන්ගේ වචන එකිනෙකට නොගැළපේ, පළමුවැන්නා අසම්පූර්ණ සංස්කාරයන් ගැන ද, දෙවැන්නා සම්පූර්ණ සංස්කාරයන් ගැන ද, තුන්වැන්නා අතිශය අසම්පූර්ණ (අතිසප්පදේස) සංස්කාරයන් ගැන ද පැවසීය" යැයි සෑහීමකට පත් නොවී පෙර පරිදිම ඔහුගෙන් ද විමසා නික්ම ගියේය.

စတုတ္ထော တေဘူမကကမ္မဋ္ဌာနိကော. တဿ ကိရ သမပ္ပဝတ္တာ ဓာတုယော အဟေသုံ, ကလ္လသရီရံ ဗလပတ္တံ, ကမ္မဋ္ဌာနာနိပိဿ သဗ္ဗာနေဝ သပ္ပာယာနိ, အတီတာ ဝါ သင်္ခါရာ ဟောန္တု အနာဂတာ ဝါ ပစ္စုပ္ပန္နာ ဝါ ကာမာဝစရာ ဝါ ရူပါဝစရာ ဝါ အရူပါဝစရာ ဝါ, သဗ္ဗေပိ သပ္ပာယာဝ. အသပ္ပာယကမ္မဋ္ဌာနံ နာမ နတ္ထိ. ကာလေသုပိ ပုရေဘတ္တံ ဝါ ဟောတု ပစ္ဆာဘတ္တံ ဝါ ပဌမယာမာဒယော ဝါ, အသပ္ပာယော ကာလော နာမ နတ္ထိ. ယထာ နာမ စာရိဘူမိံ ဩတိဏ္ဏော မဟာဟတ္ထီ ဟတ္ထေန ဂဟေတဗ္ဗံ ဟတ္ထေနေဝ လုဉ္စိတွာ ဂဏှာတိ, ပါဒေဟိ ပဟရိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ ပါဒေဟိ ပဟရိတွာ ဂဏှာတိ, ဧဝမေဝ သကလေ တေဘူမကဓမ္မေ ကလာပဂ္ဂါဟေန ဂဟေတွာ သမ္မသန္တော အရဟတ္တံ ပတ္တော, တသ္မာ ဧသောပိ အတ္တနာ အဓိဂတမဂ္ဂမေဝ ကထေသိ. အယံ ပန ‘‘ဣမေသံ အညမညံ န သမေတိ. ပဌမေန သပ္ပဒေသသင်္ခါရေသု ဌတွာ ကထိတံ, ဒုတိယေန နိပ္ပဒေသေသု, ပုန တတိယေန သပ္ပဒေသေသု, စတုတ္ထေန နိပ္ပဒေသေသုယေဝါ’’တိ အသန္တုဋ္ဌော ဟုတွာ တံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ကိံ နု ခေါ, အာဝုသော, ဣဒံ ဒဿနဝိသုဒ္ဓိကံ နိဗ္ဗာနံ တုမှေဟိ အတ္တနောဝ ဓမ္မတာယ ဉာတံ, ဥဒါဟု ကေနစိ ဝေါ အက္ခာတ’’န္တိ? အာဝုသော, မယံ ကိံ ဇာနာမ? အတ္ထိ ပန သဒေဝကေ လောကေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ, တံ နိဿာယေတံ အမှေဟိ ဉာတန္တိ. သော စိန္တေသိ – ‘‘ဣမေ ဘိက္ခူ မယှံ အဇ္ဈာသယံ ဂဟေတွာ ကထေတုံ န သက္ကောန္တိ, အဟံ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓမေဝ ပုစ္ဆိတွာ နိက္ကင်္ခေါ ဘဝိဿာမီ’’တိ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ.

හතරවන භික්ෂුව තේභූමක කර්මස්ථානය ඇසුරු කළ අයෙකි. උන්වහන්සේගේ ධාතූන් සමතුලිතව පැවති අතර ශරීරය නිරෝගීව හා ශක්තිමත්ව තිබුණි. උන්වහන්සේට සියලු කර්මස්ථානයන් සුදුසු විය. අතීත, අනාගත හෝ වර්තමාන වේවා, කාමාවචර, රූපාවචර හෝ අරූපාවචර වේවා සියලු සංස්කාරයන් සුදුසු විය. නුසුදුසු කර්මස්ථානයක් කියා දෙයක් නොවීය. දානයට පෙර හෝ පසුව වේවා, පෙරයම් ආදී කාලයන්හිදී වේවා, නුසුදුසු කාලයක් කියා දෙයක් ද නොවීය. යම් සේ තමා හැසිරෙන භූමියට බැසගත් මහා ඇතෙකු තම සොඬින් ගත යුතු දෙය සොඬින්ම උදුරා ගන්නේද, පයින් පහර දී ගත යුතු දෙය පයින් පහර දී ගන්නේද, එමෙන්ම මොහු ද සියලු තේභූමක ධර්මයන් සමූහ වශයෙන් ගෙන මෙනෙහි කොට අර්හත් භාවයට පත් විය. එබැවින් ඔහු ද තමා අවබෝධ කරගත් මාර්ගයම පැවසීය. මේ භික්ෂුව වනාහි "මොවුන්ගේ වචන එකිනෙකට නොගැළපේ. පළමුවැන්නා අසම්පූර්ණ සංස්කාර ගැන ද, දෙවැන්නා සම්පූර්ණ සංස්කාර ගැන ද, නැවත තුන්වැන්නා අසම්පූර්ණ සංස්කාර ගැන ද, හතරවැන්නා සම්පූර්ණ සංස්කාර ගැන ද පැවසීය" යැයි සෑහීමකට පත් නොවී ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසීය: "ඇවැත්නි, ඔබලා මේ දර්ශන විශුද්ධිය සහිත නිවන දන්නේ තමන්ගේම ස්වභාවයෙන්ද, නැතහොත් යමෙකු ඔබට පවසා දීමෙන්ද?" එවිට "ඇවැත්නි, අප තනිව කෙසේ දැනගන්නද? දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටින සේක. උන්වහන්සේ ඇසුරෙන් අප මෙය දැනගත්තෙමු" යි පැවසීය. එවිට ඔහු "මේ භික්ෂූන්ට මාගේ අදහස තේරුම් ගෙන දේශනා කිරීමට නොහැකිය, මම සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන්ම විමසා සැක දුරු කරගන්නෙමි" යි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට එළඹියේය.

ဘဂဝါ [Pg.99] တဿ ဝစနံ သုတွာ ‘‘ယေဟိ တေ ပဉှော ကထိတော, တေ စတ္တာရောပိ ခီဏာသဝါ, သုကထိတံ တေဟိ, တွံ ပန အတ္တနော အန္ဓဗာလတာယ တံ န သလ္လက္ခေသီ’’တိ န ဧဝံ ဝိဟေသေသိ. ကာရကဘာဝံ ပနဿ ဉတွာ ‘‘အတ္ထဂဝေသကော ဧသ, ဓမ္မဒေသနာယ ဧဝ နံ ဗုဇ္ဈာပေဿာမီ’’တိ ကိံသုကောပမံ အာဟရိ. တတ္ထ ဘူတံ ဝတ္ထုံ ကတွာ ဧဝမတ္ထော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော – ဧကသ္မိံ ကိရ မဟာနဂရေ ဧကော သဗ္ဗဂန္ထဓရော ဗြာဟ္မဏဝေဇ္ဇော ပဏ္ဍိတော ပဋိဝသတိ. အထေကော နဂရဿ ပါစီနဒွါရဂါမဝါသီ ပဏ္ဍုရောဂပုရိသော တဿ သန္တိကံ အာဂန္တွာ တံ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ. ဝေဇ္ဇပဏ္ဍိတော တေန သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိတွာ ‘‘ကေနတ္ထေန အာဂတောသိ ဘဒြမုခါ’’တိ, ပုစ္ဆိ. ရောဂေနမှိ, အယျ, ဥပဒ္ဒုတော, ဘေသဇ္ဇံ မေ ကထေဟီတိ. တေန ဟိ, ဘော, ဂစ္ဆ, ကိံသုကရုက္ခံ ဆိန္ဒိတွာ, သောသေတွာ ဈာပေတွာ, တဿ ခါရောဒကံ ဂဟေတွာ ဣမိနာ စိမိနာ စ ဘေသဇ္ဇေန ယောဇေတွာ, အရိဋ္ဌံ ကတွာ ပိဝ, တေန တေ ဖာသုကံ ဘဝိဿတီတိ. သော တထာ ကတွာ နိရောဂေါ ဗလဝါ ပါသာဒိကော ဇာတော.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ වචනය අසා, ''යම් භික්ෂූන් සිවුදෙනෙකු විසින් ඔබට ප්‍රශ්නය විසඳන ලද්දේ ද, ඒ සිවුදෙනාම රහතන් වහන්සේලාය. ඔවුන් විසින් එය මැනවින් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේය. එහෙත් ඔබ ඔබගේම අඥාන බව නිසා එය වටහා නොගත්තේය'' යි පවසමින් ඔහුට දොස් නොපැවරූ සේක. එහෙත් එම භික්ෂුවගේ පිළිවෙත් පිරීමෙහි ඇති කැමැත්ත දැන, ''මොහු අර්ථය සොයන්නෙකි, එබැවින් ධර්ම දේශනාවකින්ම මොහුට මෙය වටහා දෙන්නෙමි'' යි වදාරා කිංසුක වෘක්ෂය පිළිබඳ උපමාව ගෙන හැර දැක්වූ සේක. එහි සැබෑ කථා පුවත මෙසේ තේරුම් ගත යුතුය – එක්තරා මහනුවරක සියලු ග්‍රන්ථයන් දන්නා, උගත් බ්‍රාහ්මණ වෛද්‍ය පණ්ඩිතයෙක් වාසය කළේය. එකල පණ්ඩු රෝගයෙන් (ඇඟ සුදුමැලි වීමේ රෝගයෙන්) පෙළෙන නගරයේ නැගෙනහිර දොරටු ගම්මානයක වාසය කරන එක්තරා පුරුෂයෙක් ඔහු වෙත පැමිණ, ඔහුට වැඳ එකත්පසක සිටියේය. වෛද්‍ය පණ්ඩිතයා ඔහු සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදී, ''පින්වත, ඔබ කුමන කරුණක් සඳහා පැමිණියේද?'' යි විමසීය. ''ස්වාමීනි, මම රෝගයකින් පීඩා විඳිමි, මට ඖෂධයක් පවසනු මැනවි'' යි ඔහු පැවසීය. ''පින්වත, එසේ නම් ඔබ ගොස් කිංසුක (එරබදු) ගසක් කපා, එය වියළා, පුළුස්සා, එහි අළු ජලය (ක්ෂාර ජලය) ගෙන, මෙම මෙම ඖෂධ සමඟ මිශ්‍ර කර, අරිෂ්ටයක් සාදා පානය කරන්න. එවිට ඔබට සුවයක් වනු ඇත'' යි පැවසීය. ඔහු ද එසේ කොට රෝගයෙන් මිදී, ශක්තිමත් වූ, ප්‍රසන්න පෙනුම ඇති අයෙක් බවට පත් විය.

အထညော ဒက္ခိဏဒွါရဂါမဝါသီ ပုရိသော တေနေဝ ရောဂေန အာတုရော ‘‘အသုကော ကိရ ဘေသဇ္ဇံ ကတွာ အရောဂေါ ဇာတော’’တိ သုတွာ တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိ – ‘‘ကေန တေ, သမ္မ, ဖာသုကံ ဇာတ’’န္တိ. ကိံသုကာရိဋ္ဌေန နာမ, ဂစ္ဆ တွမ္ပိ ကရောဟီတိ. သောပိ တထာ ကတွာ တာဒိသောဝ ဇာတော.

ඉන්පසු දකුණු දොරටු ගම්මානයෙහි වාසය කරන පණ්ඩු රෝගයෙන් පීඩිත වූ තවත් පුරුෂයෙක්, ''අසවල් පුද්ගලයා ඖෂධ ලබා රෝගයෙන් සුවය ලැබුවේලු'' යන්න අසා, ඔහු වෙත ගොස්, ''යහළුව, ඔබ සුවය ලැබුවේ කුමන ඖෂධයකින්ද?'' යි විමසීය. ''කිංසුක අරිෂ්ටයෙන් යහළුව, ඔබත් ගොස් එය කරන්න'' යි ඔහු පැවසීය. ඔහු ද එලෙසම කොට සුවය ලැබුවේය.

အထညော ပစ္ဆိမဒွါရဂါမဝါသီ…ပေ… ဥတ္တရဒွါရဂါမဝါသီ ပုရိသော တေနေဝ ရောဂေန အာတုရော ‘‘အသုကော ကိရ ဘေသဇ္ဇံ ကတွာ အရောဂေါ ဇာတော’’တိ တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိ ‘‘ကေန တေ, သမ္မ, ဖာသုကံ ဇာတ’’န္တိ? ကိံသုကာရိဋ္ဌေန နာမ, ဂစ္ဆ တွမ္ပိ ကရောဟီတိ. သောပိ တထာ ကတွာ တာဒိသောဝ ဇာတော.

ඉන්පසු බටහිර දොරටු ගම්වැසි පුරුෂයෙක් ද... (පෙ)... උතුරු දොරටු ගම්වැසි පුරුෂයෙක් ද එම රෝගයෙන්ම පීඩා විඳිමින්, ''අසවල් පුද්ගලයා ඖෂධ ලබා සුවය ලැබුවේලු'' යැයි අසා ඔහු වෙත ගොස්, ''යහළුව, ඔබ සුවය ලැබුවේ කුමන ඖෂධයකින්ද?'' යි විමසීය. ''කිංසුක අරිෂ්ටයෙන් යහළුව, ඔබත් ගොස් එය කරන්න'' යි ඔහු පැවසීය. ඔහු ද එසේ කොට සුවය ලැබුවේය.

အထညော ပစ္စန္တဝါသီ အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗကိံသုကော ဧကော ပုရိသော တေနေဝ ရောဂေန အာတုရော စိရံ တာနိ တာနိ ဘေသဇ္ဇာနိ ကတွာ ရောဂေ အဝူပသမမာနေ ‘‘အသုကော ကိရ နဂရဿ ပါစီနဒွါရဂါမဝါသီ ပုရိသော ဘေသဇ္ဇံ ကတွာ အရောဂေါ ဇာတော’’တိ သုတွာ ‘‘ဂစ္ဆာမဟမ္ပိ, တေန ကတဘေသဇ္ဇံ ကရိဿာမီ’’တိ ဒဏ္ဍမောလုဗ္ဘ အနုပုဗ္ဗေန တဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ, ‘‘ကေန တေ, သမ္မ, ဖာသုကံ ဇာတ’’န္တိ ပုစ္ဆိ. ကိံသုကာရိဋ္ဌေန သမ္မာတိ. ကီဒိသော [Pg.100] ပန သော ကိံသုကောတိ. ဈာပိတဂါမေ ဌိတဈာမထူဏော ဝိယာတိ. ဣတိ သော ပုရိသော အတ္တနာ ဒိဋ္ဌာကာရေနဝ ကိံသုကံ အာစိက္ခိ. တေန ဟိ ဒိဋ္ဌကာလေ ကိံသုကော ပတိတပတ္တော ခါဏုကကာလေ ဒိဋ္ဌတ္တာ တာဒိသောဝ ဟောတိ.

ඉන්පසු කිංසුක ගසක් මින් පෙර කිසිදා දැක නොතිබූ, ප්‍රත්‍යන්ත දේශයක වාසය කරන එක්තරා පුරුෂයෙක් එම රෝගයෙන්ම පීඩිතව බොහෝ කලක් විවිධ ඖෂධ කළ ද රෝගය සුව නොවූයෙන්, ''නගරයේ නැගෙනහිර දොරටු ගම්වැසි පුරුෂයා ඖෂධ ලබා සුවය ලැබුවේලු'' යන්න අසා, ''මම ද ගොස් ඔහු කළ ඖෂධයම කරන්නෙමි'' යි සිතා සැරයටියකට වාරු වෙමින් ක්‍රමයෙන් ඔහු වෙත ගොස්, ''යහළුව, ඔබ සුවය ලැබුවේ කුමන ඖෂධයකින්ද?'' යි විමසීය. ''යහළුව, කිංසුක අරිෂ්ටයෙන්'' යැයි පැවසූ කල්හි, ''පින්වත, ඒ කිංසුක ගස කෙබඳුද?'' යි විමසීය. ''දැවී ගිය ගමක ඉතිරි වූ පිළිස්සුණු කණුවක් වැනිය'' යි ඔහු පැවසීය. මෙසේ ඒ පුරුෂයා තමා දුටු ආකාරයටම කිංසුක ගස ගැන විස්තර කළේය. ඒ මන්ද යත්, ඔහු කිංසුක ගස දුටු අවස්ථාවේදී එහි පත්‍ර හැලී තිබූ බැවින් එය කොටයක් මෙන් දිස් වූ බැවිනි.

သော ပန ပုရိသော သုတမင်္ဂလိကတ္တာ ‘‘အယံ ‘ဈာပိတဂါမေ ဈာမထူဏော ဝိယာ’တိ အာဟ, အမင်္ဂလမေတံ. ဧတသ္မိဉှိ မေ ဘေသဇ္ဇေ ကတေပိ ရောဂေါ န ဝူပသမိဿတီ’’တိ တဿ ဝေယျာကရဏေန အသန္တုဋ္ဌော တံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ကိံ နု ခေါ, ဘော, တွညေဝ ကိံသုကံ ဇာနာသိ, ဥဒါဟု အညောပိ အတ္ထီ’’တိ. အတ္ထိ, ဘော, ဒက္ခိဏဒွါရဂါမေ အသုကော နာမာတိ. သော တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိ, သွာဿ ပုပ္ဖိတကာလေ ဒိဋ္ဌတ္တာ အတ္တနော ဒဿနာနုရူပေန ‘‘လောဟိတကော ကိံသုကော’’တိ အာဟ. သော ‘‘အယံ ပုရိမေန ဝိရုဒ္ဓံ အာဟ, ကာဠကော လောဟိတကတော သုဝိဒူရဒူရေ’’တိ တဿပိ ဝေယျာကရဏေန အသန္တုဋ္ဌော ‘‘အတ္ထိ ပန, ဘော, အညောပိ ကောစိ ကိံသုကဒဿာဝီ, ယေန ကိံသုကော ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော’’တိ? ပုစ္ဆိတွာ, ‘‘အတ္ထိ ပစ္ဆိမဒွါရဂါမေ အသုကော နာမာ’’တိ ဝုတ္တေ တမ္ပိ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိ. သွာဿ ဖလိတကာလေ ဒိဋ္ဌတ္တာ အတ္တနော ဒဿနာနုရူပေန ‘‘ဩစိရကဇာတော အာဒိန္နသိပါဋိကော’’တိ အာဟ. ဖလိတကာလသ္မိဉှိ ကိံသုကော ဩလမ္ဗမာနစီရကော ဝိယ အဓောမုခံ ကတွာ ဂဟိတအသိကောသော ဝိယ စ သိရီသရုက္ခော ဝိယ စ လမ္ဗမာနဖလော ဟောတိ. သော ‘‘အယံ ပုရိမေဟိ ဝိရုဒ္ဓံ အာဟ, န သက္ကာ ဣမဿ ဝစနံ ဂဟေတု’’န္တိ တဿပိ ဝေယျာကရဏေန အသန္တုဋ္ဌော ‘‘အတ္ထိ ပန, ဘော, အညောပိ ကောစိ ကိံသုကဒဿာဝီ, ယေန ကိံသုကော ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော’’တိ? ပုစ္ဆိတွာ, ‘‘အတ္ထိ ဥတ္တရဒွါရဂါမေ အသုကော နာမာ’’တိ ဝုတ္တေ တမ္ပိ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိ. သော အဿ သဉ္ဆန္နပတ္တကာလေ ဒိဋ္ဌတ္တာ အတ္တနော ဒဿနာနုရူပေန ‘‘ဗဟလပတ္တပလာသော သန္ဒစ္ဆာယော’’တိ အာဟ. သန္ဒစ္ဆာယော နာမ သံသန္ဒိတွာ ဌိတစ္ဆာယော.

වචනවල මංගල අමංගල බව සලකන ඒ පුරුෂයා, ''මොහු මේ ගස දැවී ගිය ගමක පිළිස්සුණු කණුවක් වැනි යැයි පවසයි, මෙය අමංගල වචනයකි. මේ ඖෂධය කළ ද මගේ රෝගය සුව නොවේ ය'' යි සිතා ඔහුගේ පිළිතුරෙන් සෑහීමකට පත් නොවී, ''පින්වත, ඔබ පමණක්ම ද කිංසුක ගස ගැන දන්නේ, නැතහොත් වෙනත් දන්නා අයත් සිටීද?'' යි විමසීය. ''පින්වත, දකුණු දොරටු ගමේ අසවල් පුද්ගලයා සිටී'' යි පැවසූ විට ඔහු වෙත ගොස් විමසීය. ඔහු ගස මල් පිපුණු කාලයේ දැක තිබූ බැවින් තමා දුටු පරිදි, ''කිංසුක ගස ලේ පැහැතිය'' යි පැවසීය. ඔහු, ''මොහු කලින් පුද්ගලයා පැවසූ දෙයට විරුද්ධ දෙයක් පවසයි, කළු පැහැය සහ ලේ පැහැය අහසට පොළොව මෙන් දුරස් ය'' යි සිතා ඔහුගේ පිළිතුරෙන් ද සෑහීමකට පත් නොවී, ''පින්වත, කිංසුක ගස මින් පෙර දුටු වෙනත් අයෙක් සිටීද?'' යි විමසීය. ''බටහිර දොරටු ගමේ අසවල් පුද්ගලයා සිටී'' යි පැවසූ විට ඔහු වෙත ද ගොස් විමසීය. ඔහු ගස ගෙඩි හටගත් කාලයේ දැක තිබූ බැවින් තමා දුටු පරිදි, ''එය එල්ලෙන කරල් සහිත, සිවියකින් වැසුණු ගෙඩි ඇති ගසකි'' යි පැවසීය. සැබවින්ම ගෙඩි හටගත් කාලයේ කිංසුක ගස පහළට එල්ලෙන රෙදි කඩවල් මෙන් ද, මිටිවල බහාලූ කඩු මෙන් ද, මුරුංගා ගසක් මෙන් ද එල්ලෙන ගෙඩිවලින් යුක්ත වෙයි. ඔහු ද, ''මොහු කලින් දෙදෙනාටම විරුද්ධ දෙයක් පවසයි, මොහුගේ වචනය පිළිගත නොහැකිය'' යි සිතා ඔහුගේ පිළිතුරෙන් ද සෑහීමකට පත් නොවී, ''පින්වත, කිංසුක ගස දුටු වෙනත් අයෙක් සිටීද?'' යි විමසීය. ''උතුරු දොරටු ගමේ අසවල් පුද්ගලයා සිටී'' යි පැවසූ විට ඔහු වෙත ද ගොස් විමසීය. ඔහු පත්‍රවලින් ගස වැසී තිබුණු කාලයේ එය දැක තිබූ බැවින් තමා දුටු පරිදි, ''එය ඝන පත්‍ර ඇති, තද සෙවණ ඇති ගසකි'' යි පැවසීය. තද සෙවණ යනු පත්‍ර එකිනෙක ගැටී ඇති වන සෙවණයි.

သော ‘‘အယမ္ပိ ပုရိမေဟိ ဝိရုဒ္ဓံ အာဟ, န သက္ကာ ဣမဿ ဝစနံ ဂဟေတု’’န္တိ တဿပိ ဝေယျာကရဏေန အသန္တုဋ္ဌော တံ အာဟ, ‘‘ကိံ နု ခေါ, ဘော, တုမှေ အတ္တနောဝ ဓမ္မတာယ ကိံသုကံ ဇာနာထ, ဥဒါဟု ကေနစိ ဝေါ အက္ခာတော’’တိ? ကိံ, ဘော, မယံ ဇာနာမ? အတ္ထိ ပန မဟာနဂရဿ မဇ္ဈေ [Pg.101] အမှာကံ အာစရိယော ဝေဇ္ဇပဏ္ဍိတော, တံ နိဿာယ အမှေဟိ ဉာတန္တိ. ‘‘တေန ဟိ အဟမ္ပိ အာစရိယမေဝ ဥပသင်္ကမိတွာ နိက္ကင်္ခေါ ဘဝိဿာမီ’’တိ တဿ သန္တိကံ ဥပသင်္ကမိတွာ တံ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ. ဝေဇ္ဇပဏ္ဍိတော တေန သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိတွာ, ‘‘ကေနတ္ထေန အာဂတောသိ ဘဒြမုခါ’’တိ ပုစ္ဆိ. ရောဂေနမှိ, အယျ, ဥပဒ္ဒုတော, ဘေသဇ္ဇံ မေ ကထေထာတိ. တေန ဟိ, ဘော, ဂစ္ဆ, ကိံသုကရုက္ခံ ဆိန္ဒိတွာ သောသေတွာ ဈာပေတွာ တဿ ခါရောဒကံ ဂဟေတွာ ဣမိနာ စိမိနာ စ ဘေသဇ္ဇေန ယောဇေတွာ အရိဋ္ဌံ ကတွာ ပိဝ, ဧတေန တေ ဖာသုကံ ဘဝိဿတီတိ. သော တထာ ကတွာ နိရောဂေါ ဗလဝါ ပါသာဒိကော ဇာတော.

ඔහු ද, ''මොහු ද කලින් තිදෙනාටම විරුද්ධ දෙයක් පවසයි, මොහුගේ වචනය ද පිළිගත නොහැකිය'' යි සිතා ඔහුගේ පිළිතුරෙන් ද සෑහීමකට පත් නොවී ඔහුට මෙසේ පැවසීය. ''පින්වත, ඔබලා කිංසුක ගස ගැන දන්නේ ඔබලාගේම දැනුමෙන් ද, නැතහොත් යමෙකු ඔබට එය පැවසුවේ ද?'' එවිට ඔවුන්, ''පින්වත, අප දන්නේ කෙසේද? නගරය මධ්‍යයෙහි අපගේ ආචාර්ය වූ වෛද්‍ය පණ්ඩිතයාණන් වහන්සේ නමක් සිටී, අප එය දැනගත්තේ උන්වහන්සේ ඇසුරෙනි'' යි පැවසූහ. ''එසේ නම් මම ද ඒ ආචාර්යවරයා වෙතම ගොස් සැකය දුරු කරගන්නෙමි'' යි සිතා ඔහු වෙත ගොස් වැඳ එකත්පසක සිටියේය. වෛද්‍ය පණ්ඩිතයා ඔහු සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදී, ''පින්වත, ඔබ කුමන කරුණක් සඳහා පැමිණියේද?'' යි විමසීය. ''ස්වාමීනි, මම රෝගයකින් පීඩා විඳිමි, මට ඖෂධයක් පවසනු මැනවි'' යි ඔහු පැවසීය. ''පින්වත, එසේ නම් ඔබ ගොස් කිංසුක ගසක් කපා, වියළා, පුළුස්සා, එහි අළු ජලය ගෙන, මෙම මෙම ඖෂධ සමඟ මිශ්‍ර කර, අරිෂ්ටයක් සාදා පානය කරන්න, එයින් ඔබට සුවයක් වනු ඇත'' යි පැවසීය. ඔහු ද එසේ කොට රෝගයෙන් මිදී, ශක්තිමත් වූ, ප්‍රසන්න පෙනුම ඇති අයෙක් බවට පත් විය.

တတ္ထ မဟာနဂရံ ဝိယ နိဗ္ဗာနနဂရံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝေဇ္ဇပဏ္ဍိတော ဝိယ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. ဝုတ္တမ္ပိ စေ တံ ‘‘ဘိသက္ကော သလ္လကတ္တောတိ ခေါ, သုနက္ခတ္တ, တထာဂတဿေတံ အဓိဝစနံ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၆၅) စတူသု ဒွါရဂါမေသု စတ္တာရော ဝေဇ္ဇန္တေဝါသိကာ ဝိယ စတ္တာရော ဒဿနဝိသုဒ္ဓိပတ္တာ ခီဏာသဝါ. ပစ္စန္တဝါသီ ပဌမပုရိသော ဝိယ ပဉှပုစ္ဆကော ဘိက္ခု. ပစ္စန္တဝါသိနော စတုန္နံ ဝေဇ္ဇန္တေဝါသိကာနံ ကထာယ အသန္တုဋ္ဌဿ အာစရိယမေဝ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆနကာလော ဝိယ ဣမဿ ဘိက္ခုနော စတုန္နံ ဒဿနဝိသုဒ္ဓိပတ္တာနံ ခီဏာသဝါနံ ကထာယ အသန္တုဋ္ဌဿ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆနကာလော.

එහි මහා නගරය මෙන් නිබ්බාන නගරය දත යුතුය. වෙදැදුරු පණ්ඩිතයා මෙන් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දත යුතුය. “සුනක්ඛත්ත, තථාගත වූ අරහත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට භිෂක්ක (වෙදැදුරු) කියා ද, සල්ලකත්ත (ශල්‍ය වෛද්‍ය) කියා ද නමක් වේ” යැයි මෙය වදාරන ලදී. සතර ද්වාරයන්හි සිටින වෙද අතවැසියන් සතර දෙනා මෙන් දර්ශන විසුද්ධියට පත් ක්ෂීණාශ්‍රව රහතන් වහන්සේලා සතර නම දත යුතුය. ප්‍රත්‍යන්තයේ වසන පළමු පුරුෂයා මෙන් ප්‍රශ්න විමසන භික්ෂුව දත යුතුය. ප්‍රත්‍යන්තයේ වසන වැසියා වෙද අතවැසියන් සතර දෙනාගේ කථාවෙන් සතුටු නොවී ගුරුවරයා වෙත ම පැමිණ විමසන අවස්ථාව මෙන්, මේ භික්ෂුව දර්ශන විසුද්ධියට පත් ක්ෂීණාශ්‍රව රහතන් වහන්සේලා සතර නමගේ කථාවෙන් සතුටු නොවී ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පැමිණ විමසන අවස්ථාව දත යුතුය.

ယထာ ယထာ အဓိမုတ္တာနန္တိ ယေန ယေနာကာရေန အဓိမုတ္တာနံ. ဒဿနံ သုဝိသုဒ္ဓန္တိ နိဗ္ဗာနဒဿနံ သုဋ္ဌု ဝိသုဒ္ဓံ. တထာ တထာ ခေါ တေဟိ သပ္ပုရိသေဟိ ဗျာကတန္တိ တေန တေနေဝါကာရေန တုယှံ တေဟိ သပ္ပုရိသေဟိ ကထိတံ. ယထာ ဟိ ‘‘ကာဠကော ကိံသုကော’’တိ ကထေန္တော န အညံ ကထေသိ, အတ္တနာ ဒိဋ္ဌနယေန ကိံသုကမေဝ ကထေသိ, ဧဝမေဝ ဆဖဿာယတနာနံ ဝသေန ဒဿနဝိသုဒ္ဓိပတ္တခီဏာသဝေါပိ ဣမံ ပဉှံ ကထေန္တော န အညံ ကထေသိ, အတ္တနာ အဓိဂတမဂ္ဂေန ဒဿနဝိသုဒ္ဓိကံ နိဗ္ဗာနမေဝ ကထေသိ.

‘යථා යථා අධිමුත්තානං’ යනු යම් යම් ආකාරයකින් (විපස්සනා මනසිකාරයෙහි) අධිමුක්ත වූවන් යන්නයි. ‘දස්සනං සුවිසුද්ධං’ යනු නිවන දැකීම හෙවත් ආර්ය මාර්ගය මැනවින් පිරිසිදු වූ බවයි. ‘තථා තථා ඛො තෙහි සප්පුරිසෙහි බ්‍යාකතං’ යනු ඒ ඒ ආකාරයෙන් (තමා මෙනෙහි කළ සළායතන ආදී ආකාරයෙන්) ඒ සත්පුරුෂයන් විසින් ඔබට පවසන ලදී. යම් සේ “කිංශුක වෘක්ෂය කළු පැහැතිය” යි පවසන්නා අන් දෙයක් නොපවසා, තමා දුටු ආකාරයට කිංශුක වෘක්ෂය ම පැවසුවේ ද, එමෙන්ම සළායතන වශයෙන් දර්ශන විසුද්ධියට පත් ක්ෂීණාශ්‍රව රහතන් වහන්සේ ද මේ ප්‍රශ්නය විසඳීමේ දී අන් දෙයක් නොව, තමා අවබෝධ කරගත් මාර්ගය තුළින් දර්ශන විසුද්ධිය වූ නිවන ම පැවසූහ.

ယထာ စ ‘‘လောဟိတကော ဩစိရကဇာတော ဗဟလပတ္တပလာသော ကိံသုကော’’တိ ကထေန္တောပိ န အညံ ကထေသိ, အတ္တနာ ဒိဋ္ဌနယေန ကိံသုကမေဝ ကထေသိ, ဧဝမေဝ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓဝသေန စတုမဟာဘူတဝသေန တေဘူမကဓမ္မဝသေန ဒဿနဝိသုဒ္ဓိပတ္တခီဏာသဝေါပိ ဣမံ ပဉှံ ကထေန္တော [Pg.102] န အညံ ကထေသိ, အတ္တနာ အဓိဂတမဂ္ဂေန ဒဿနဝိသုဒ္ဓိကံ နိဗ္ဗာနမေဝ ကထေသိ.

යම් සේ “කිංශුක වෘක්ෂය රතු පාටය, කරල් හටගෙන ඇත, ඝන පත්‍ර හා දලු ඇතැයි” පවසන්නා ද අන් දෙයක් නොපවසා තමා දුටු ආකාරයට කිංශුක වෘක්ෂය ම පැවසුවේ ද, එමෙන්ම පංචුපාදානස්කන්ධ වශයෙන් ද, සතර මහා භූත වශයෙන් ද, තෛභූමක ධර්ම වශයෙන් ද දර්ශන විසුද්ධියට පත් ක්ෂීණාශ්‍රව රහතන් වහන්සේලා ද මේ ප්‍රශ්නය විසඳීමේ දී අන් දෙයක් නොව, තමා අවබෝධ කරගත් මාර්ගය තුළින් දර්ශන විසුද්ධිය වූ නිවන ම පැවසූහ.

တတ္ထ ယထာ ကာဠကကာလေ ကိံသုကဒဿာဝိနောပိ တံ ဒဿနံ ဘူတံ တစ္ဆံ န တေန အညံ ဒိဋ္ဌံ, ကိံသုကောဝ ဒိဋ္ဌော, ဧဝမေဝ ဆဖဿာယတနဝသေန ဒဿနဝိသုဒ္ဓိပတ္တဿာပိ ခီဏာသဝဿ ဒဿနံ ဘူတံ တစ္ဆံ, န တေန အညံ ကထိတံ, အတ္တနာ အဓိဂတမဂ္ဂေန ဒဿနဝိသုဒ္ဓိကံ နိဗ္ဗာနမေဝ ကထိတံ. ယထာ စ လောဟိတကာလေ ဩစိရကဇာတကာလေ ဗဟလပတ္တပလာသကာလေ ကိံသုကဒဿာဝိနောပိ တံ ဒဿနံ ဘူတံ တစ္ဆံ, န တေန အညံ ဒိဋ္ဌံ, ကိံသုကောဝ ဒိဋ္ဌော, ဧဝမေဝ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓဝသေန စတုမဟာဘူတဝသေန တေဘူမကဓမ္မဝသေန ဒဿနဝိသုဒ္ဓိပတ္တဿာပိ ခီဏာသဝဿ ဒဿနံ ဘူတံ တစ္ဆံ, န တေန အညံ ကထိတံ, အတ္တနာ အဓိဂတမဂ္ဂေန ဒဿနဝိသုဒ္ဓိကံ နိဗ္ဗာနမေဝ ကထိတံ.

එහි යම් සේ කිංශුක වෘක්ෂය කළු පැහැති කාලයේ දී දුටු තැනැත්තාගේ ද ඒ දැකීම සත්‍යයකි, යථාර්ථයකි. ඔහු විසින් අන් දෙයක් නොව කිංශුක වෘක්ෂය ම දකින ලදී. එමෙන්ම සළායතන වශයෙන් දර්ශන විසුද්ධියට පත් ක්ෂීණාශ්‍රව රහතන් වහන්සේගේ දැකීම ද සත්‍යයකි, යථාර්ථයකි. උන්වහන්සේ විසින් අන් දෙයක් නොව තමා අවබෝධ කරගත් මාර්ගයෙන් දර්ශන විසුද්ධිය වූ නිවන ම පවසන ලදී. යම් සේ රතු පැහැති කාලයේ දී, කරල් හටගත් කාලයේ දී, ඝන පත්‍ර හා දලු හටගත් කාලයේ දී කිංශුක වෘක්ෂය දුටු තැනැත්තාගේ ද ඒ දැකීම සත්‍යයකි, යථාර්ථයකි. ඔහු ද අන් දෙයක් නොව කිංශුක වෘක්ෂය ම දුටුවේය. එමෙන්ම පංචුපාදානස්කන්ධ වශයෙන් ද, සතර මහා භූත වශයෙන් ද, තෛභූමක ධර්ම වශයෙන් ද දර්ශන විසුද්ධියට පත් රහතන් වහන්සේගේ දැකීම ද සත්‍යයකි, යථාර්ථයකි. උන්වහන්සේ විසින් ද අන් දෙයක් නොව තමා අවබෝධ කරගත් මාර්ගයෙන් දර්ශන විසුද්ධිය වූ නිවන ම පවසන ලදී.

သေယျထာပိ, ဘိက္ခု ရညော ပစ္စန္တိမံ နဂရန္တိ ဣဒံ ကသ္မာ အာရဒ္ဓံ? သစေ တေန ဘိက္ခုနာ တံ သလ္လက္ခိတံ, အထဿ ဓမ္မဒေသနတ္ထံ အာရဒ္ဓံ. သစေ န သလ္လက္ခိတံ, အထဿ ဣမိနာ နဂရောပမေန တဿေဝတ္ထဿ ဒီပနတ္ထာယ အာဝိဘာဝနတ္ထာယ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ ယသ္မာ မဇ္ဈိမပဒေသေ နဂရဿ ပါကာရာဒီနိ ထိရာနိ ဝါ ဟောန္တု ဒုဗ္ဗလာနိ ဝါ, သဗ္ဗသော ဝါ မာ ဟောန္တု, စောရာသင်္ကာ န ဟောန္တိ, တသ္မာ တံ အဂ္ဂဟေတွာ ‘‘ပစ္စန္တိမံ နဂရ’’န္တိ အာဟ. ဒဠှုဒ္ဓါပန္တိ ထိရပါကာရံ. ဒဠှပါကာရတောရဏန္တိ ထိရပါကာရဉ္စေဝ ထိရတောရဏဉ္စ. တောရဏာနိ နာမ ဟိ ပုရိသုဗ္ဗေဓာနိ နဂရဿ အလင်္ကာရတ္ထံ ကရီယန္တိ, စောရနိဝါရဏတ္ထာနိပိ ဟောန္တိယေဝ. အထ ဝါ တောရဏန္တိ ပိဋ္ဌသံဃာဋဿေတံ နာမံ, ထိရပိဋ္ဌသံဃာဋန္တိပိ အတ္ထော. ဆဒွါရန္တိ နဂရဒွါရံ နာမ ဧကမ္ပိ ဟောတိ ဒွေပိ သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ, ဣဓ ပန သတ္ထာ ဆဒွါရိကနဂရံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. ပဏ္ဍိတောတိ ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတော. ဗျတ္တောတိ ဝေယျတ္တိယေန သမန္နာဂတော ဝိသဒဉာဏော. မေဓာဝီတိ ဌာနုပ္ပတ္တိကပညာသင်္ခါတာယ မေဓာယ သမန္နာဂတော.

“මහණෙනි, රජෙකුගේ ප්‍රත්‍යන්ත නගරයක් යම් සේ ද” යන මෙම උපමාව කුමක් නිසා ආරම්භ කරන ලද්දේ ද? ඉදින් ඒ භික්ෂුව විසින් (කිංශුක උපමාවෙන්) දක්වන ලද අර්ථය වටහා ගන්නා ලද්දේ නම්, එවිට ඔහුට ධර්ම දේශනා කරනු පිණිස මෙය ආරම්භ කරන ලදී. ඉදින් එය වටහා නොගත්තේ නම්, එවිට ඔහුට මේ නගර උපමාව මගින් එම දර්ශන විසුද්ධිය යන අර්ථය ම පැහැදිලි කර දීම පිණිස ද, ප්‍රකාශ කරනු පිණිස ද මෙය ආරම්භ කරන ලදී. එහි මධ්‍ය දේශයෙහි නගරයක ප්‍රාකාර ආදිය ශක්තිමත් වුව ද, දුර්වල වුව ද, නැතහොත් කොහෙත්ම නොතිබුණ ද, සොරුන්ගෙන් බියක් නැත. එබැවින් එය නොගෙන “ප්‍රත්‍යන්ත නගරය” යැයි වදාළ සේක. ‘දළ්හුද්ධාපං’ යනු ස්ථිර ප්‍රාකාරයක් ඇති බවයි. ‘දළ්හපාකාරතෝරණං’ යනු ස්ථිර ප්‍රාකාර ද ස්ථිර තොරණ ද ඇති බවයි. තොරණ යනු මිනිසුන් තිදෙනෙකුගේ උස පමණ වන, නගරයේ අලංකාරය පිණිස කරන ලද්දකි. ඒවා සොරුන් වැළැක්වීම පිණිස ද වන්නේ ය. එසේත් නැතහොත් ‘තොරණ’ යනු දොරටුවේ උළුවස්සට නමකි. ස්ථිර උළුවහු ඇති බව එහි අර්ථයයි. ‘ඡද්වාරං’ යනු නගරයේ දොරටු එකක් හෝ සියයක් හෝ දහසක් හෝ විය හැකිය. එහෙත් මෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේ දොරටු හයක් ඇති නගරයක් දක්වමින් මෙසේ වදාළ සේක. ‘පණ්ඩිතෝ’ යනු ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ බවයි. ‘බ්‍යත්තෝ’ යනු දක්ෂ වූ පිරිසිදු ඥානයෙන් යුක්ත වූ බවයි. ‘මේධාවී’ යනු ඒ ඒ කරුණු වලදී වහා උපදින ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ බවයි.

ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယာတိအာဒိမှိ ဘူတမတ္ထံ ကတွာ ဧဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော – သမိဒ္ဓေ ကိရ မဟာနဂရေ သတ္တရတနသမ္ပန္နော ရာဇာ စက္ကဝတ္တိ ရဇ္ဇံ အနုသာသတိ, တဿေတံ ပစ္စန္တနဂရံ ရာဇာယုတ္တဝိရဟိတံ, အထ ပုရိသာ အာဂန္တွာ [Pg.103] ‘‘အမှာကံ, ဒေဝ, နဂရေ အာယုတ္တကော နတ္ထိ, ဒေဟိ နော ကိဉ္စိ အာယုတ္တက’’န္တိ အာဟံသု. ရာဇာ ဧကံ ပုတ္တံ ဒတွာ ‘‘ဂစ္ဆထ, ဧတံ အာဒါယ တတ္ထ အဘိသိဉ္စိတွာ ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနာဒီနိ ကတွာ ဝသထာ’’တိ. တေ တထာ အကံသု. ရာဇပုတ္တော ပါပမိတ္တသံသဂ္ဂေန ကတိပါဟေယေဝ သုရာသောဏ္ဍော ဟုတွာ, သဗ္ဗာနိ ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနာဒီနိ ဟာရေတွာ, နဂရမဇ္ဈေ ဓုတ္တေဟိ ပရိဝါရိတော သုရံ ပိဝန္တော နစ္စဂီတာဒိရတိယာ ဝီတိနာမေတိ. အထ ရညော အာဂန္တွာ အာရောစယိံသု.

‘පුරත්ථිමාය දිසාය’ යනාදී පාඨයන්හි පවත්නා වූ අර්ථය ගෙන මෙසේ අර්ථය දත යුතුය: සමෘද්ධිමත් වූ මහා නගරයක සප්ත රත්නයෙන් යුක්ත සක්විති රජෙක් ධර්මානුකූලව රාජ්‍ය අනුශාසනා කරයි. ඔහුගේ එක්තරා ප්‍රත්‍යන්ත නගරයක රජු විසින් පත් කරන ලද නිලධාරියෙකු නොවීය. එවිට මිනිස්සු පැමිණ “දේවයන් වහන්ස, අපගේ නගරයෙහි නිලධාරියෙකු නැත, අපට කිසියම් නිලධාරියෙකු ලබා දුන මැනව” යි පැවසූහ. රජතුමා එක් පුත්‍රයෙකු දී “යව්, මොහු කැඳවාගෙන ගොස් එහි අභිෂේක කරවා, විනිශ්චය ශාලා ආදිය පිහිටුවා වාසය කරව්” යැයි පැවසීය. ඔවුහු එසේ කළහ. රාජකුමාරයා පාපමිත්‍ර සේවනය නිසා දින කිහිපයකින් ම සුරාවට ලොල් වූවෙකු වී, සියලු විනිශ්චය ශාලා ආදිය අතහැර දමා, නගර මධ්‍යයෙහි සල්ලාලයන් පිරිවරාගෙන සුරා පානය කරමින් නැටුම් ගැයුම් ආදී කාම රතීන්ගෙන් කාලය ගෙවයි. පසුව රජතුමා වෙත පැමිණි (මිනිස්සු) ඒ බව සැළ කළහ.

ရာဇာ ဧကံ ပဏ္ဍိတံ အမစ္စံ အာဏာပေသိ – ‘‘ဂစ္ဆ ကုမာရံ ဩဝဒိတွာ, ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနာဒီနိ ကာရေတွာ, ပုန အဘိသေကံ ကတွာ, ဧဟီ’’တိ. န သက္ကာ, ဒေဝ, ကုမာရံ ဩဝဒိတုံ, စဏ္ဍော ကုမာရော ဃာတေယျာပိ မန္တိ. အထေကံ ဗလသမ္ပန္နံ ယောဓံ အာဏာပေသိ – ‘‘တွံ ဣမိနာ သဒ္ဓိံ ဂန္တွာ သစေ သော ဩဝါဒေ န တိဋ္ဌတိ, သီသမဿ ဆိန္ဒာဟီ’’တိ. ဣတိ သော အမစ္စော ယောဓော စာတိ ဣဒံ သီဃံ ဒူတယုဂံ တတ္ထ ဂန္တွာ ဒေါဝါရိကံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ကဟံ, ဘော, နဂရဿ သာမိ ကုမာရော’’တိ. ဧသ မဇ္ဈေသိင်္ဃာဋကေ သုရံ ပိဝန္တော ဓုတ္တပရိဝါရိတော ဂီတာဒိရတိံ အနုဘောန္တော နိသိန္နောတိ. အထ တံ ဒူတယုဂံ ဂန္တွာ အမစ္စော တာဝေတ္ထ, ‘‘သာမိ, ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနာဒီနိ ကိရ ကာရေတွာ သာဓုကံ ရဇ္ဇံ အနုသာသာ’’တိ အာဟ. ကုမာရော အသုဏန္တော ဝိယ နိသီဒိ. အထ နံ ယောဓော သီသေ ဂဟေတွာ, ‘‘သစေ ရညော အာဏံ ကရောသိ, ကရ, နော စေ, ဧတ္ထေဝ တေ သီသံ ပါတေဿာမီ’’တိ ခဂ္ဂံ အဗ္ဗာဟိ. ပရိစာရကာ ဓုတ္တာ တာဝဒေဝ ဒိသာသု ပလာယိံသု. ကုမာရော ဘီတော သာသနံ သမ္ပဋိစ္ဆိ. အထဿ တေ တတ္ထေဝ အဘိသေကံ ကတွာ သေတစ္ဆတ္တံ ဥဿာပေတွာ ‘‘သမ္မာ ရဇ္ဇံ အနုသာသာဟီ’’တိ ရညာ ဝုတ္တံ ယထာဘူတဝစနံ နိယျာတေတွာ ယထာဂတမဂ္ဂမေဝ ပဋိပဇ္ဇိံသု. ဣမမတ္ထံ အာဝိကရောန္တော ဘဂဝါ ‘‘ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယာ’’တိ အာဟ.

රජතුමා එක්තරා පණ්ඩිත අමාත්‍යවරයෙකුට මෙසේ අණ කළේය: “ඔබ ගොස් කුමාරයාට අවවාද කොට, අධිකරණ කටයුතු කරවා, නැවත අභිෂේක කරවා එන්න.” එවිට අමාත්‍යවරයා, “දේවයන් වහන්ස, ඒ කුමාරයාට අවවාද කළ නොහැකිය, සැඩපරුෂ කුමාරයා මා මරා දැමීමට වුවද පුළුවන” යි කීවේය. ඉක්බිති රජතුමා බලසම්පන්න එක් යෝධයෙකුට මෙසේ අණ කළේය: “ඔබ මොහු සමඟ ගොස්, ඉදින් ඒ කුමාරයා අවවාදයෙහි නොපිහිටන්නේ නම්, ඔහුගේ හිස ගසා දමන්න.” මෙසේ ඒ අමාත්‍යවරයා සහ යෝධයා යන ශීඝ්‍රගාමී දූත යුවළ එතැනට ගොස් දොරටුපාලයාගෙන් මෙසේ ඇසූහ: “පින්වත, නගර ස්වාමි වූ කුමාරයා කොහේද?” එවිට ඔහු, “ඔහු නගර මධ්‍යයේ සතරමං සන්ධියක සුරා පානය කරමින්, පාපී මිතුරන් පිරිවරාගෙන, ගීත ගායනා ආදියේ ඇලී වාසය කරන්නේය” යි කීවේය. ඉක්බිති ඒ දූත යුවළ එහි ගොස් අමාත්‍යවරයා පළමුව මෙසේ කීවේය: “ස්වාමීනි, රජතුමාගේ නියමය පරිදි අධිකරණ කටයුතු කරවා මැනවින් රාජ්‍යය පාලනය කරන්න.” කුමාරයා එය නොඇසෙන සේ නිහඬව සිටියේය. එවිට යෝධයා ඔහුගේ හිසෙන් අල්ලා, “ඉදින් රජුගේ අණ පිළිපදින්නේ නම් පිළිපදින්න, නැතහොත් මෙතැනම ඔබගේ හිස ගසා දමන්නෙමි” යි පවසා කඩුව අතට ගත්තේය. එවිටම පිරිවර පාපී මිතුරෝ දසත පලා ගියහ. කුමාරයා බියට පත්ව රජුගේ පණිවිඩය පිළිගත්තේය. ඉක්බිති ඔවුහු එතැනදීම ඔහු අභිෂේක කර, සේසත් නංවා, “මැනවින් රාජ්‍යය අනුශාසනා කරන්න” යි රජු පැවසූ සත්‍ය වචනය පවසා, ආ මගින්ම ආපසු ගියහ. මේ අර්ථය පැහැදිලි කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “පෙර දිශාවෙන්” යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක.

တတြိဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – သမိဒ္ဓမဟာနဂရံ ဝိယ ဟိ နိဗ္ဗာနနဂရံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, သတ္တရတနသမန္နာဂတော ရာဇာ စက္ကဝတ္တိ ဝိယ သတ္တဗောဇ္ဈင်္ဂရတနသမန္နာဂတော ဓမ္မရာဇာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ, ပစ္စန္တိမနဂရံ ဝိယ သက္ကာယနဂရံ, တသ္မိံ နဂရေ ကူဋရာဇပုတ္တော ဝိယ ဣမဿ ဘိက္ခုနော ကူဋစိတ္တုပ္ပာဒေါ, ကူဋရာဇပုတ္တဿ ဓုတ္တေဟိ ပရိဝါရိတကာလော ဝိယ ဣမဿ ဘိက္ခုနော ပဉ္စဟိ နီဝရဏေဟိ သမင်္ဂိကာလော, ဒွေ သီဃဒူတာ ဝိယ သမထကမ္မဋ္ဌာနဉ္စ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနဉ္စ, မဟာယောဓေန သီသေ ဂဟိတကာလော ဝိယ ဥပ္ပန္နပဌမဇ္ဈာနသမာဓိနာ [Pg.104] နိစ္စလံ ကတွာ စိတ္တဂ္ဂဟိတကာလော, ယောဓေန သီသေ ဂဟိတမတ္တေ ဓုတ္တာနံ ဒိသာသု ပလာယိတွာ ဒူရီဘာဝေါ ဝိယ ပဌမဇ္ဈာနမှိ ဥပ္ပန္နမတ္တေ နီဝရဏာနံ ဒူရီဘာဝေါ, ‘‘ကရိဿာမိ ရညော သာသန’’န္တိ သမ္ပဋိစ္ဆိတမတ္တေ ဝိဿဋ္ဌကာလော ဝိယ ဈာနတော ဝုဋ္ဌိတကာလော, အမစ္စေန ရညော သာသနံ အာရောစိတကာလော ဝိယ သမာဓိနာ စိတ္တံ ကမ္မနိယံ ကတွာ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနဿ ဝဍ္ဎိတကာလော, တတ္ထေဝဿ တေဟိ ဒွီဟိ ဒူတေဟိ ကတာဘိသေကဿ သေတစ္ဆတ္တဥဿာပနံ ဝိယ သမထဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနံ နိဿာယ အရဟတ္တပ္ပတ္တဿ ဝိမုတ္တိသေတစ္ဆတ္တုဿာပနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙහි උපමා සැසඳීම මෙසේය: සකල සෞභාග්‍යයෙන් පිරි මහ නගරය මෙන් නිවන් නගරය දත යුතුය. සප්ත රත්නයෙන් යුත් සක්විති රජු මෙන් සප්ත බොජ්ඣංග රත්නයන්ගෙන් යුක්ත වූ ධර්මරාජ වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දත යුතුය. ප්‍රත්‍යන්ත නගරය මෙන් සක්කාය (ආත්ම දෘෂ්ටිය) නැමැති නගරය දත යුතුය. එම නගරයේ සිටින කපටි කුමාරයා මෙන් මේ භික්ෂුවගේ වංචනික වූ චිත්තෝත්පාදය දත යුතුය. කපටි කුමාරයා පාපී මිතුරන් පිරිවරා සිටින කාලය මෙන් මේ භික්ෂුව පංච නීවරණයන්ගෙන් යුක්තව සිටින කාලය දත යුතුය. ශීඝ්‍රගාමී දූතයන් දෙදෙනා මෙන් සමථ කර්මස්ථානය හා විපස්සනා කර්මස්ථානය දත යුතුය. මහා යෝධයා විසින් හිසෙන් අල්ලා ගත් කාලය මෙන් උපන් ප්‍රථම ධ්‍යාන සමාධියෙන් සිත නිශ්චල කොට අල්ලා ගත් කාලය දත යුතුය. යෝධයා හිසෙන් අල්ලා ගත් සැණින් පාපී මිතුරන් දසත පලා ගොස් වෙන් වන්නා සේ, ප්‍රථම ධ්‍යානය උපන් සැණින් නීවරණයන් දුරු වී යන බව දත යුතුය. “රජුගේ අණ පිළිපදින්නෙමි” යි පිළිගත් සැණින් යෝධයා විසින් අත්හළ කාලය මෙන් ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටි කාලය දත යුතුය. අමාත්‍යවරයා විසින් රජුගේ පණිවිඩය දැන්වූ කාලය මෙන් සමාධියෙන් සිත කර්මණ්‍ය කොට විපස්සනා කර්මස්ථානය වැඩූ කාලය දත යුතුය. එතැනදීම ඒ දූතයන් දෙදෙනා විසින් කළ අභිෂේකය හා සේසත් නැංවීම මෙන්, සමථ විපස්සනා කර්මස්ථාන ඇසුරු කොට අර්හත් ඵලයට පත් වූ යෝගාවචරයාට ලැබෙන විමුක්ති නැමැති සේසත් නැංවීම දත යුතුය.

နဂရန္တိ ခေါ ဘိက္ခု ဣမဿေတံ စာတုမဟာဘူတိကဿ ကာယဿ အဓိဝစနန္တိအာဒီသု ပန စာတုမဟာဘူတိကဿာတိအာဒီနံ ပဒါနံ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝိတ္ထာရိတောဝ. ကေဝလံ ပန ဝိညာဏရာဇပုတ္တဿ နိဝါသဋ္ဌာနတ္တာ ဧတ္ထ ကာယော ‘‘နဂရ’’န္တိ ဝုတ္တော, တဿေဝ ဒွါရဘူတတ္တာ ဆ အာယတနာနိ ‘‘ဒွါရာနီ’’တိ, တေသု ဒွါရေသု နိစ္စံ သုပ္ပတိဋ္ဌိတတ္တာ သတိ ‘‘ဒေါဝါရိကော’’တိ, ကမ္မဋ္ဌာနံ အာစိက္ခန္တေန ဓမ္မရာဇေန ပေသိတတ္တာ သမထဝိပဿနာ ‘‘သီဃံ ဒူတယုဂ’’န္တိ. ဧတ္ထ မဟာယောဓော ဝိယ သမထော, ပဏ္ဍိတာမစ္စော ဝိယ ဝိပဿနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

“මහණෙනි, නගරය යනු සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුම්ලත් මේ ශරීරයට නමකි” යනාදී පාඨයන්හි “සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුම්ලත්” ආදී පදවල අර්ථය මීට පෙර විස්තර කරන ලදී. විශේෂයෙන්ම විඤ්ඤාණ නැමැති කුමාරයාගේ වාසස්ථානය වන බැවින් මෙහි ශරීරය “නගරය” යයි කියන ලදී. එම නගරයේ දොරටු බඳු බැවින් සය ආයතනයෝ “දොරටු” යයි කියන ලදහ. එම දොරටු අසල නිරතුරුව මැනවින් පිහිටා සිටින බැවින් සතිය (සිහිය) “දොරටුපාලයා” යයි කියන ලදී. කර්මස්ථානය පවසන ධර්මරාජයන් වහන්සේ විසින් එවන ලද බැවින් සමථය හා විපස්සනාව “ශීඝ්‍රගාමී දූත යුවළ” යයි කියන ලදී. මෙහි මහා යෝධයා මෙන් සමථය ද, පණ්ඩිත අමාත්‍යවරයා මෙන් විපස්සනාව ද දත යුතුය.

မဇ္ဈေ သိင်္ဃာဋကောတိ နဂရမဇ္ဈေ သိင်္ဃာဋကော. မဟာဘူတာနန္တိ ဟဒယဝတ္ထုဿ နိဿယဘူတာနံ မဟာဘူတာနံ. ဝတ္ထုရူပဿ ဟိ ပစ္စယဒဿနတ္ထမေဝေတံ စတုမဟာဘူတဂ္ဂဟဏံ ကတံ. နဂရမဇ္ဈေ ပန သော ရာဇကုမာရော ဝိယ သရီရမဇ္ဈေ ဟဒယရူပသိင်္ဃာဋကေ နိသိန္နော သမထဝိပဿနာဒူတေဟိ အရဟတ္တာဘိသေကေန အဘိသိဉ္စိတဗ္ဗော ဝိပဿနာဝိညာဏရာဇပုတ္တော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. နိဗ္ဗာနံ ပန ယထာဘူတသဘာဝံ အကုပ္ပံ အဓိကာရီတိ ကတွာ ယထာဘူတံ ဝစနန္တိ ဝုတ္တံ. အရိယမဂ္ဂေါ ပန ယာဒိသောဝ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာမဂ္ဂေါ, အယမ္ပိ အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတတ္တာ တာဒိသောယေဝါတိ ကတွာ ယထာဂတမဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တော. ဣဒံ တာဝေတ္ထ ဓမ္မဒေသနတ္ထံ အာဘတာယ ဥပမာယ သံသန္ဒနံ.

“මධ්‍යයෙහි සතරමං සන්ධිය” යනු නගර මධ්‍යයේ ඇති සතරමං සන්ධියයි. “මහා භූතයන්ගේ” යනු හෘදය වස්තුවට නිශ්‍රය (ආධාර) වූ මහා භූතයන්ගේ නමකි. වස්තු රූපයට ඇති ප්‍රත්‍ය භාවය දැක්වීම සඳහාම මේ සතර මහා භූතයන් ගැනීම කරන ලදී. නගර මධ්‍යයේ සිටින ඒ රජ කුමාරයා මෙන් ශරීර මධ්‍යයේ හෘදය රූප නැමැති සතරමං සන්ධියෙහි සිටින, සමථ විපස්සනා නැමැති දූතයන් විසින් අර්හත් ඵල නැමැති අභිෂේකයෙන් අභිෂේක කළ යුතු වූ විපස්සනා විඤ්ඤාණ නැමැති රජ කුමාරයා දත යුතුය. නිවන යනු යථාර්ථ ස්වභාවය වූ ද, නොවෙනස් වන්නා වූ ද උත්තරීතර තත්ත්වය බැවින් එය “සත්‍ය වචනය” (යථාභූත වචනය) යයි කියන ලදී. ආර්ය මාර්ගය යම්බඳු ද, පූර්වභාග විපස්සනා මාර්ගය ද එබඳුමය. මෙය ද අෂ්ටාංගික බැවින් එබඳුම වේ යයි සලකා “පැමිණි මගම” (යථාගත මග්ග) යයි කියන ලදී. මෙය මෙහි ධර්ම දේශනා අර්ථය සඳහා ගෙනෙන ලද උපමාවේ සැසඳීමයි.

တဿေဝတ္ထဿ ပါကဋီကရဏတ္ထံ အာဘတပက္ခေ ပန ဣဒံ သံသန္ဒနံ – ဧတ္ထ ဟိ ဆဒွါရူပမာ ဆဖဿာယတနဝသေန ဒဿနဝိသုဒ္ဓိပတ္တံ ခီဏာသဝံ ဒဿေတုံ [Pg.105] အာဘတာ, နဂရသာမိဥပမာ ပဉ္စက္ခန္ဓဝသေန, သိင်္ဃာဋကူပမာ စတုမဟာဘူတဝသေန, နဂရူပမာ တေဘူမကဓမ္မဝသေန ဒဿနဝိသုဒ္ဓိပတ္တံ ခီဏာသဝံ ဒဿေတုံ အာဘတာ. သင်္ခေပတော ပနိမသ္မိံ သုတ္တေ စတုသစ္စမေဝ ကထိတံ. သကလေနပိ ဟိ နဂရသမ္ဘာရေန ဒုက္ခသစ္စမေဝ ကထိတံ, ယထာဘူတဝစနေန နိရောဓသစ္စံ, ယထာဂတမဂ္ဂေန မဂ္ဂသစ္စံ, ဒုက္ခဿ ပန ပဘာဝိကာ တဏှာ သမုဒယသစ္စံ. ဒေသနာပရိယောသာနေ ပဉှပုစ္ဆကော ဘိက္ခု သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌိတောတိ.

එම අර්ථයම තවදුරටත් පැහැදිලි කිරීම සඳහා ගෙනෙන ලද අනෙක් පැත්තෙහි සැසඳීම මෙසේය: මෙහි සය දොරටු උපමාව සය ඵස්සායතනයන්ගේ වශයෙන් දර්ශන විසුද්ධියට පත් ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ දැක්වීමට ගෙනෙන ලදී. නගර ස්වාමි උපමාව පංචස්කන්ධ වශයෙන් ද, සතරමං සන්ධි උපමාව සතර මහා භූත වශයෙන් ද, නගර උපමාව තෛභූමික ධර්මයන්ගේ වශයෙන් දර්ශන විසුද්ධියට පත් ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ දැක්වීමට ගෙනෙන ලදී. කෙටියෙන් පවසතොත්, මේ සූත්‍රයෙහි චතුරාර්ය සත්‍යයම දේශනා කරන ලදී. මුළු නගරය නැමැති සම්භාරයෙන් දුක්ඛ සත්‍යයම කියන ලදී, “යථාභූත වචනයෙන්” නිරෝධ සත්‍යය ද, “යථාගත මාර්ගයෙන්” මාර්ග සත්‍යය ද කියන ලදී. දුක උපදවන තණ්හාව සමුදය සත්‍යයයි. දේශනාව අවසානයෙහි ප්‍රශ්න ඇසූ භික්ෂුව සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය.

၉. ဝီဏောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. වීණෝපම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၄၆. နဝမေ ယဿ ကဿစိ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုဿ ဝါ ဘိက္ခုနိယာ ဝါတိ ဣဒံ သတ္ထာ ယထာ နာမ မဟာကုဋုမ္ဗိကော မဟန္တံ ကသိကမ္မံ ကတွာ, နိပ္ဖန္နသဿော ဃရဒွါရေ မဏ္ဍပံ ကတွာ, ဥဘတောသံဃဿ ဒါနံ ပဝတ္တေယျ. ကိဉ္စာပိ တေန ဥဘတောသံဃဿ ဒါနံ ပဋ္ဌပိတံ, ဒွီသု ပန ပရိသာသု သန္တပ္ပိတာသု သေသဇနမ္ပိ သန္တပ္ပေတိယေဝ, ဧဝမေဝ ဘဂဝါ သမဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ပါရမိယော ပူရေတွာ ဗောဓိမဏ္ဍေ သဗ္ဗညုတညာဏံ အဓိဂန္တွာ ပဝတ္တိတဝရဓမ္မစက္ကော ဇေတဝနမဟာဝိဟာရေ နိသိန္နော ဘိက္ခုပရိသာယ စေဝ ဘိက္ခုနိပရိသာယ စ မဟာဓမ္မယာဂံ ယဇန္တော ဝီဏောပမသုတ္တံ အာရဘိ. တံ ပေနေတံ ကိဉ္စာပိ ဒွေ ပရိသာ သန္ဓာယ အာရဒ္ဓံ, စတုန္နမ္ပိ ပန ပရိသာနံ အဝါရိတံ. တသ္မာ သဗ္ဗေဟိပိ သောတဗ္ဗဉ္စေဝ သဒ္ဓါတဗ္ဗဉ္စ, ပရိယောဂါဟိတွာ စဿ အတ္ထရသော ဝိန္ဒိတဗ္ဗောတိ.

246. නවවන සූත්‍රයේ ‘මහණෙනි, යම්කිසි භික්ෂුවකගේ හෝ භික්ෂුණියකගේ...’ යනාදී පාඨයෙහි අර්ථය මෙසේය: ශාස්තෘන් වහන්සේ, යම් සේ මහා කෙළෙඹියෙකු විසින් මහා කෘෂිකර්මාන්තයක් කොට, අස්වැන්න නිපදවා, නිවෙස් දොරකඩ මණ්ඩපයක් කරවා, උභය සංඝයා උදෙසා මහා දානයක් පවත්වන්නේද; ඔහු විසින් උභය සංඝයා විෂයෙහි දානය පවත්වන ලද්දේ වුවද, පිරිස් දෙක (භික්ෂු-භික්ෂුණී) සතුටු වූ කල්හි සෙසු ජනයා ද සතුටු වන්නාක් මෙනි. එලෙසම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් පාරමිතා පුරා, බෝ මැඩදී සර්වඥතා ඥානය ලබා, උතුම් දම්සක් පවත්වා, ජේතවන මහා විහාරයෙහි වැඩ වසමින් භික්ෂු පිරිසට හා භික්ෂුණී පිරිසට මහා ධර්ම යාගයක් පවත්වනු කැමතිව ‘වීණෝපම සූත්‍රය’ ආරම්භ කළ සේක. එය පිරිස් දෙකක් උදෙසා ආරම්භ කරන ලද්දක් වුවද, සතර පිරිසටම එය විවෘතය. එබැවින් සියලු දෙනාම මෙය ඇසිය යුතුය, විශ්වාස කළ යුතුය, මනාව වටහාගෙන එහි අර්ථ රසය විඳිය යුතුය.

တတ္ထ ဆန္ဒောတိအာဒီသု ဆန္ဒော နာမ ပုဗ္ဗုပ္ပတ္တိကာ ဒုဗ္ဗလတဏှာ, သော ရဉ္ဇေတုံ န သက္ကောတိ. အပရာပရံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ပန ဗလဝတဏှာ ရာဂေါ နာမ, သော ရဉ္ဇေတုံ သက္ကောတိ. ဒဏ္ဍာဒါနာဒီနိ ကာတုံ အသမတ္ထော ပုဗ္ဗုပ္ပတ္တိကော ဒုဗ္ဗလကောဓော ဒေါသော နာမ. တာနိ ကာတုံ သမတ္ထော အပရာပရုပ္ပတ္တိကော ဗလဝကောဓော ပဋိဃံ နာမ. မောဟော ပန မောဟနသမ္မောဟနဝသေန ဥပ္ပန္နံ အညာဏံ. ဧဝမေတ္ထ ပဉ္စဟိပိ ပဒေဟိ တီဏိ အကုသလမူလာနိ ဂဟိတာနိ. တေသု ဂဟိတေသု သဗ္ဗေပိ တမ္မူလကာ ကိလေသာ ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ. ‘‘ဆန္ဒော ရာဂေါ’’တိ ဝါ ပဒဒွယေန အဋ္ဌလောဘသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒါ, ‘‘ဒေါသော [Pg.106] ပဋိဃ’’န္တိ ပဒဒွယေန ဒွေ ဒေါမနဿသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒါ, မောဟပဒေန လောဘဒေါသရဟိတာ ဒွေ ဥဒ္ဓစ္စဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒါ ဂဟိတာတိ. ဧဝံ သဗ္ဗေပိ ဒွါဒသ စိတ္တုပ္ပာဒါ ဒဿိတာဝ ဟောန္တိ.

එහි ‘ඡන්ද’ යනාදී පදවල, ‘ඡන්දය’ යනු අරමුණක මුලින්ම උපදින දුර්වල තෘෂ්ණාවයි; එය ඇලීමට අසමත්ය. නැවත නැවත උපදින බලවත් තෘෂ්ණාව ‘රාගය’ නම් වේ; එය ඇලීමට සමත්ය. දඬු මුගුරු ගැනීම් ආදිය කිරීමට අසමත් වූ, මුලින් උපදින දුර්වල ක්‍රෝධය ‘දෝස’ නම් වේ. ඒවා කිරීමට සමත් වූ, නැවත නැවත උපදින බලවත් ක්‍රෝධය ‘පටිඝ’ නම් වේ. ‘මෝහය’ යනු මුළා කිරීමේ හා දැඩි ලෙස මුළා කිරීමේ ස්වභාවයෙන් උපදින නොදැනීමයි. මෙසේ මෙහි පද පහකින් අකුසල මූලයන් තුනක් ගන්නා ලදී. ඒවා ගත් කල්හි ඒවා මූලික කරගත් සියලු ක්ලේශයන් (මායාව, මානය, දිට්ඨිය ආදිය) ගන්නා ලද්දේම වෙයි. ‘ඡන්දය හා රාගය’ යන පද දෙකෙන් ලෝභ සහගත සිත් අට ද, ‘දෝස හා පටිඝ’ යන පද දෙකෙන් දෝමනස්ස සහගත සිත් දෙක ද, ‘මෝහ’ පදයෙන් ලෝභ-දෝස රහිත උද්ධච්ච සහ විචිකිච්ඡා සහගත සිත් දෙක ද ගන්නා ලදී. මෙසේ අකුසල් සිත් දොළොසම දක්වන ලද්දේ වෙයි.

သဘယောတိ ကိလေသစောရာနံ နိဝါသဋ္ဌာနတ္တာ သဘယော. သပ္ပဋိဘယောတိ ဝဓဗန္ဓနာဒီနံ ကာရဏတ္တာ သပ္ပဋိဘယော. သကဏ္ဋကောတိ ရာဂါဒီဟိ ကဏ္ဋကေဟိ သကဏ္ဋကော. သဂဟနောတိ ရာဂဂဟနာဒီဟိ သဂဟနော. ဥမ္မဂ္ဂေါတိ ဒေဝလောကံ ဝါ မနုဿလောကံ ဝါ နိဗ္ဗာနံ ဝါ ဂစ္ဆန္တဿ အမဂ္ဂေါ. ကုမ္မဂ္ဂေါတိ ကုစ္ဆိတဇေဂုစ္ဆိဘူတဋ္ဌာနဂမနဧကပဒိကမဂ္ဂေါ ဝိယ အပါယသမ္ပာပကတ္တာ ကုမ္မဂ္ဂေါ. ဒုဟိတိကောတိ ဧတ္ထ ဣဟိတီတိ ဣရိယနာ, ဒုက္ခာ ဣဟိတိ ဧတ္ထာတိ, ဒုဟိတိကော. ယသ္မိဉှိ မဂ္ဂေ မူလဖလာဒိခါဒနီယံ ဝါ သာယနီယံ ဝါ နတ္ထိ, တသ္မိံ ဣရိယနာ ဒုက္ခာ ဟောတိ, န သက္ကာ တံ ပဋိပဇ္ဇိတွာ ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနံ ဂန္တုံ. ကိလေသမဂ္ဂမ္ပိ ပဋိပဇ္ဇိတွာ န သက္ကာ သမ္ပတ္တိဘဝံ ဂန္တုန္တိ ကိလေသမဂ္ဂေါ ဒုဟိတိကောတိ ဝုတ္တော. ဒွီဟိတိကောတိပိ ပါဌော, ဧသေဝတ္ထော. အသပ္ပုရိသသေဝိတောတိ ကောကာလိကာဒီဟိ အသပ္ပုရိသေဟိ သေဝိတော.

‘සභයෝ’ යනු ක්ලේශ නමැති සොරුන්ගේ වාසස්ථානයක් වන බැවින් බිය සහිත වූවකි. ‘සප්පටිබයෝ’ යනු වධ බන්ධන ආදියට හේතු වන බැවින් බිය ජනක වූවකි. ‘සකණ්ටකෝ’ යනු රාගාදී කටු පිරී පවතින බැවින් කටු සහිත වූවකි. ‘සගහනෝ’ යනු රාගාදී වන මෘගයන් වැනි අන්තරායන් සහිත බැවින් ඝන වූවකි. ‘උම්මග්ගෝ’ යනු දෙව්ලොවට, මිනිස් ලොවට හෝ නිවනට යන්නාට මඟ නොවන (වැරදි) මඟකි. ‘කුම්මග්ගෝ’ යනු පිළිකුල් සහගත තැන්වලට යන, එක් පියවරක් පමණක් තැබිය හැකි, අපායට පමුණුවන බැවින් නපුරු මඟකි. ‘දුහීතිකෝ’ යන්නෙහි ‘ඉහිතී’ යනු හැසිරීමයි; මෙහි දුක් සහිත හැසිරීමක් ඇති බැවින් ‘දුහීතික’ නම් වේ. යම් මඟක අල මුල් ගෙඩි ආදී කෑමට කිසිවක් නැත්නම්, එහි ගමන දුක් සහිත වේ; එවැනි මඟක ගොස් කැමති තැනකට යා නොහැක. ක්ලේශ මාර්ගයෙහි ගොස් ද සම්පත්තියට පැමිණිය නොහැකි බැවින් ක්ලේශ මාර්ගය ‘දුහීතික’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ද්වීහීතිකෝ’ යන පාඨය ද ඇත, එහි අර්ථය ද මෙයමයි. ‘අසප්පුරිසසේවිතෝ’ යනු කොකාලික ආදී අසත්පුරුෂයන් විසින් සේවනය කරන ලද යන්නයි.

တတော စိတ္တံ နိဝါရယေတိ တေဟိ စက္ခုဝိညေယျေဟိ ရူပေဟိ တံ ဆန္ဒာဒိဝသေန ပဝတ္တစိတ္တံ အသုဘာဝဇ္ဇနာဒီဟိ ဥပါယေဟိ နိဝါရယေ. စက္ခုဒွါရသ္မိဉှိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ ရာဂေ ဥပ္ပန္နေ အသုဘတော အာဝဇ္ဇန္တဿ စိတ္တံ နိဝတ္တတိ, အနိဋ္ဌာရမ္မဏေ ဒေါသေ ဥပ္ပန္နေ မေတ္တတော အာဝဇ္ဇန္တဿ စိတ္တံ နိဝတ္တတိ, မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏေ မောဟေ ဥပ္ပန္နေ ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆံ ဂရုဝါသံ အာဝဇ္ဇန္တဿ စိတ္တံ နိဝတ္တတိ. ဧဝံ အသက္ကောန္တေန ပန သတ္ထုမဟတ္တတံ ဓမ္မဿ သွာက္ခာတတာ သံဃဿ သုပ္ပဋိပတ္တိ စ အာဝဇ္ဇိတဗ္ဗာ. သတ္ထုမဟတ္တတံ ပစ္စဝေက္ခတောပိ ဟိ ဓမ္မဿ သွာက္ခာတတံ သံဃဿ သုပ္ပဋိပတ္တိံ ပစ္စဝေက္ခတောပိ စိတ္တံ နိဝတ္တတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အသုဘာဝဇ္ဇနာဒီဟိ ဥပါယေဟိ နိဝါရယေ’’တိ.

‘එයින් සිත වළක්වන්නේය’ යනු ඒ ඇසට පෙනෙන රූපයන් කෙරෙහි ඡන්දය ආදී වශයෙන් පවතින සිත, අසුභය මෙනෙහි කිරීම ආදී උපක්‍රමයන්ගෙන් වැළැක්විය යුතුය යන්නයි. ඇස ඉදිරියට පැමිණි ඉෂ්ට අරමුණකදී රාගය උපන් කල්හි, අසුභ වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නාගේ සිත (රාගයෙන්) පසුබසී. අනිෂ්ට අරමුණකදී දෝසය උපන් කල්හි, මෙත්තාව (මෛත්‍රිය) මෙනෙහි කරන්නාගේ සිත (දෝසයෙන්) පසුබසී. මධ්‍යස්ථ අරමුණකදී මෝහය උපන් කල්හි, ධර්මය ඉගෙනීම, ප්‍රශ්න විමසීම හා ගුරුවරුන් ඇසුරේ වාසය කිරීම මෙනෙහි කරන්නාගේ සිත (මෝහයෙන්) පසුබසී. එසේ කිරීමට අසමත් වන්නේ නම්, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය ද ධර්මයේ ස්වාක්ඛාත බව ද සංඝයාගේ සුපටිපන්න බව ද මෙනෙහි කළ යුතුය. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය, ධර්මයේ හා සංඝයාගේ ගුණය මෙනෙහි කරන්නාගේ සිත ද අකුසලයෙන් පසුබසී. එබැවින් ‘අසුභය මෙනෙහි කිරීම ආදී උපක්‍රමයන්ගෙන් සිත වැළැක්විය යුතුය’ යි පවසන ලදී.

ကိဋ္ဌန္တိ ကိဋ္ဌဋ္ဌာနေ ဥပ္ပန္နသဿံ. သမ္ပန္နန္တိ ပရိပုဏ္ဏံ သုနိပ္ဖန္နံ. ကိဋ္ဌာဒေါတိ သဿခါဒကော. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ သမ္ပန္နကိဋ္ဌံ ဝိယ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, ကိဋ္ဌာဒေါ ဂေါဏော ဝိယ ကူဋစိတ္တံ, ကိဋ္ဌာရက္ခဿ ပမာဒကာလော ဝိယ ဘိက္ခုနော ဆသု ဒွါရေသု သတိံ ပဟာယ ဝိစရဏကာလော, ကိဋ္ဌာရက္ခဿ ပမာဒမာဂမ္မ ဂေါဏေန ဂဟိတဂဗ္ဘဿ ကိဋ္ဌဿ ခါဒိတတ္တာ သဿသာမိနော [Pg.107] သဿဖလာနဓိဂမော ဝိယ ဆဒွါရရက္ခိကာယ သတိယာ ဝိပ္ပဝါသမာဂမ္မ ပဉ္စကာမဂုဏံ အဿာဒေန္တေန စိတ္တေန ကုသလပက္ခဿ နာသိတတ္တာ ဘိက္ခုနော သာမညဖလာဓိဂမာဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘කිට්ඨං’ යනු වගා බිමක හටගත් අස්වැන්නයි. ‘සම්පන්නං’ යනු පිරිපුන් වූ, මනාව නිපන් අස්වැන්නයි. ‘කිට්ඨාදෝ’ යනු අස්වැන්න කන්නා (ගොනා) ය. ‘එලෙසම’ යන්නෙන් මෙහි පිරිපුන් අස්වැන්න මෙන් පංච කාමගුණයන් ද, අස්වැන්න කන ගොනා මෙන් වංචනික සිත ද, අස්වැන්න රකින්නාගේ ප්‍රමාදය මෙන් භික්ෂුව සය දොරෙහි සිහිය අතහැර හැසිරෙන කාලය ද දත යුතුය. අස්වැන්න රකින්නාගේ ප්‍රමාදය නිසා ගොනා විසින් ගැබ් ගත් අස්වැන්න කා දැමීමෙන් ගොවියාට අස්වැන්නෙහි ඵල නොලැබෙන්නාක් මෙන්, සය දොරෙහි සිහියෙන් තොරවීම නිසා පංච කාමගුණයන් විඳින සිත විසින් කුසල් පක්ෂය විනාශ කරනු ලබන බැවින්, භික්ෂුවට ශ්‍රාමණ්‍ය ඵල නොලැබෙන බව දත යුතුය.

ဥပရိဃဋာယန္တိ ဒွိန္နံ သိင်္ဂါနံ အန္တရေ. သုနိဂ္ဂဟိတံ နိဂ္ဂဏှေယျာတိ ဃဋာယံ ပတိဋ္ဌိတေ နာသာရဇ္ဇုကေ သုဋ္ဌု နိဂ္ဂဟိတံ ကတွာ နိဂ္ဂဏှေယျ. ဒဏ္ဍေနာတိ မုဂ္ဂရသဒိသေန ထူလဒဏ္ဍကေန. ဧဝဉှိ သော ဘိက္ခဝေ ဂေါဏောတိ ဧဝံ သော ကိဋ္ဌာရက္ခဿ ပမာဒမနွာယ ယသ္မိံ ယသ္မိံ ခဏေ ကိဋ္ဌံ ဩတရိတုကာမော ဟောတိ, တသ္မိံ တသ္မိံ ခဏေ ဧဝံ နိဂ္ဂဏှိတွာ တာဠေတွာ ဩသဇ္ဇနေန နိဗ္ဗိသေဝနဘာဝံ ဥပနီတော ဂေါဏော.

‘උපරිඝටායං’ යනු අං දෙක අතර ය. ‘මනාව මැඩපවත්වන්නේය’ යනු අං දෙක මැද පිහිටි නහය විදින ලණුවෙන් තදින් අල්ලා මැඩපැවැත්වීමයි. ‘දණ්ඩෙන’ යනු මුගුරක් බඳු මහත් වූ දඬුවකිනි. ‘මහණෙනි, ඒ ගොනා මෙසේය’ යන්නෙන්, අස්වැන්න රකින්නාගේ ප්‍රමාදය නිසා යම් යම් අවස්ථාවල අස්වැන්න කෑමට බසින්නට කැමති වන ඒ ගොනා, ඒ ඒ අවස්ථාවල මෙසේ මැඩපවත්වා, තළා, අත්හැරීමෙන් අස්වැන්න කෑමෙන් වැළකුණු බවට පත් කරනු ලබයි.

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဣဓာပိ သမ္ပန္နကိဋ္ဌမိဝ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, ကိဋ္ဌာဒေါ ဝိယ ကူဋစိတ္တံ, ကိဋ္ဌာရက္ခဿ အပ္ပမာဒေါ ဝိယ ဣမဿ ဘိက္ခုနော ဆသု ဒွါရေသု သတိယာ အဝိဿဇ္ဇနံ, ဒဏ္ဍော ဝိယ သုတ္တန္တော, ဂေါဏဿ ကိဋ္ဌာဘိမုခကာလေ ဒဏ္ဍေန တာဠနံ ဝိယ စိတ္တဿ ဗဟိဒ္ဓါ ပုထုတ္တာရမ္မဏာဘိမုခကာလေ အနမတဂ္ဂိယဒေဝဒူတအာဒိတ္တအာသီဝိသူပမအနာဂတဘယာဒီသု တံ တံ သုတ္တံ အာဝဇ္ဇေတွာ စိတ္တုပ္ပာဒဿ ပုထုတ္တာရမ္မဏတော နိဝါရေတွာ မူလကမ္မဋ္ဌာနေ ဩတာရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေနာဟု ပေါရာဏာ –

‘එලෙසම’ යන්නෙන් මෙහි ද පිරිපුන් අස්වැන්න මෙන් පංච කාමගුණයන් ද, අස්වැන්න කන ගොනා මෙන් වංචනික සිත ද, අස්වැන්න රකින්නාගේ අප්‍රමාදය මෙන් මේ භික්ෂුව සය දොරෙහි සිහිය අත නොහැරීම ද දත යුතුය. දණ්ඩ මෙන් සූත්‍රාන්තයන් දත යුතුය. ගොනා අස්වැන්න දෙසට හැරෙන කල්හි දණ්ඩෙන් තළන්නාක් මෙන්, සිත පිටත නානාවිධ අරමුණු දෙසට හැරෙන කල්හි අනමතග්ගිය, දේවදූත, ආදිත්ත, ආසීවිසූපම, අනාගතභය ආදී ඒ ඒ සූත්‍රයන් මෙනෙහි කොට, සිත නානාවිධ අරමුණුවලින් වළක්වා මූල කර්මස්ථානයට පැමිණවීම දත යුතුය. එබැවින් පුරාණ ඇදුරන් මෙසේ වදාළහ –

‘‘သုဘာသိတံ သုတွာ မနော ပသီဒတိ,ဒမေတိ နံ ပီတိသုခဉ္စ ဝိန္ဒတိ;

တဒဿ အာရမ္မဏေ တိဋ္ဌတေ မနော,ဂေါဏောဝ ကိဋ္ဌာဒကော ဒဏ္ဍတဇ္ဇိတော’’တိ.

"සුභාෂිතය (ධර්මය) ඇසීමෙන් සිත පැහැදෙයි, එය දමනය කරයි, ප්‍රීතිය හා සැපය ද විඳියි; එවිට ඔහුගේ සිත අරමුණෙහි පිහිටයි, හරියට දණ්ඩෙන් තැති ගැන්වූ අස්වැන්න කන ගොනා (එම පාපී ක්‍රියාවෙන් වැළකී) සිටින්නාක් මෙනි."

ဥဒုဇိတန္တိ တဇ္ဇိတံ. သုဒုဇိတန္တိ သုတဇ္ဇိတံ, သုဇိတန္တိပိ အတ္ထော. ဥဒု, သုဒူတိ ဣဒံ ပန နိပါတမတ္တမေဝ. အဇ္ဈတ္တန္တိ ဂေါစရဇ္ဈတ္တံ. သန္တိဋ္ဌတီတိအာဒီသု ပဌမဇ္ဈာနဝသေန သန္တိဋ္ဌတိ, ဒုတိယဇ္ဈာနဝသေန သန္နိသီဒတိ, တတိယဇ္ဈာနဝသေန ဧကောဒိ ဟောတိ, စတုတ္ထဇ္ဈာနဝသေန သမာဓိယတိ. သဗ္ဗမ္ပိ ဝါ ဧတံ ပဌမဇ္ဈာနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတ္တာဝတာ ဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန သမထာနုရက္ခဏဣန္ဒြိယသံဝရသီလံ နာမ ကထိတံ.

‘උදුජිත’ ඛයනු ත්‍ැතිගන්වන ඛලද යන්නයි. ‘සුදුජිත’ ඛයනු මැනවින් ත්‍ැතිගන්වන ඛලද, මැනවින් මඬින ඛලද යනු අර්ථයයි. ‘උදු’, ‘සුදු’ ඛයනු නිපාත්‍යන් පමණි. ‘අජ්ඣත්ත්‍ං’ ඛයනු ගෝචර අජ්ඣත්ත්‍යයි (කර්මස්ථාන අරමුණයි). ‘සන්තිට්ඨත්‍ී’ යනාදී තැන්හි ප්‍රථම ධ්‍යාන වශඛයන් මැනවින් පිහිටයි, ද්විත්‍ීය ධ්‍යාන වශඛයන් මැනවින් හිඳියි (සන්තිසීදත්‍ි), ත්‍ෘත්‍ීය ධ්‍යාන වශඛයන් ඒකග්ගත්‍ාවයට පත්‍්ඛවයි, චත්‍ුර්ථ ධ්‍යාන වශඛයන් සමාධිගත්‍ ඛවයි. නැත්‍ඛහාත්‍් මේ සියල්ඛලම ප්‍රථම ධ්‍යාන වශඛයන් දත්‍ යුතුය. මෙපමණකින් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් සමථඛයන් සුරැකි ඉන්ද්‍රිය සංවර සීලය නම් වූ ධර්මය වදාරන ලදී.

ရညော ဝါတိ ကဿစိဒေဝ ပစ္စန္တရညော ဝါ. သဒ္ဒံ သုဏေယျာတိ ပစ္စူသကာလေ ပဗုဒ္ဓေါ ကုသလေန ဝီဏာဝါဒကေန ဝါဒိယမာနာယ မဓုရသဒ္ဒံ သုဏေယျ. ရဇနီယောတိအာဒီသု စိတ္တံ ရဉ္ဇေတီတိ ရဇနီယော. ကာမေတဗ္ဗတာယ [Pg.108] ကမနီယော. စိတ္တံ မဒယတီတိ မဒနီယော. စိတ္တံ မုစ္ဆိတံ ဝိယ ကရဏတော မုစ္ဆိယတီတိ မုစ္ဆနီယော. အာဗန္ဓိတွာ ဝိယ ဂဟဏတော ဗန္ဓတီတိ ဗန္ဓနီယော. အလံ မေ, ဘောတိ ဝီဏာယ သဏ္ဌာနံ ဒိသွာ တံ အနိစ္ဆန္တော ဧဝမာဟ. ဥပဓာရဏေတိ ဝေဋ္ဌကေ. ကောဏန္တိ စတုရဿံ သာရဒဏ္ဍကံ.

‘රඤ්ඤෝ වා’ ඛයනු යම්කිසි ප්‍රත්‍්‍යන්ත්‍ දේශයක රජඛෙකුට හෝ ඛේවා යන්නයි. ‘සද්දං සුණෙය්‍ය’ ඛයනු අලුයම් කාලඛය් පිබිදුණු රජු දක්ෂ වීණා වාදකඛයකු විසින් වයන ඛලද වීණාවක මධුර ශබ්දය අසන්ඛන්ය. ‘රජනීයෝ’ යනාදී තැන්හි, සිත්‍ ඇල කරවන බැවින් ‘රජනීය’ නම් ඛේ. කැමත්‍ි විය යුතු බැවින් ‘කමනීය’ නම් ඛේ. සිත්‍ මත්‍් කරවන බැවින් ‘මදනීය’ නම් ඛේ. සිත්‍ මුළා කරවන බැවින් ‘මුච්ඡනීය’ නම් ඛේ. බැඳ තබන්නාක් මෙන් ග්‍රහණය කරන බැවින් ‘බන්ධනීය’ නම් ඛේ. ‘අලං මේ ඛභෝ’ ඛයනු වීණාඛේ ස්වරූපය දැක ඒ ඛකඛරහි අකමැත්‍ි වී ඛමසේ කීඛේය. ‘උපධාරඛණේ’ ඛයනු වීණා ත්‍ත්‍් එතූ තැන්වලය. ‘කෝණං’ ඛයනු සත්‍ැස් වූ ශක්ත්‍ිමත් දණ්ඩකි.

သော တံ ဝီဏန္တိ သော ရာဇာ ‘‘အာဟရထ နံ ဝီဏံ, အဟမဿာ သဒ္ဒံ ပသိဿာမီ’’တိ တံ ဝီဏံ ဂဟေတွာ. ဒသဓာ ဝါတိအာဒီသု ပဌမံ တာဝ ဒသဓာ ဖာလေယျ, အထဿာ သဒ္ဒံ အပဿန္တော သတဓာ ဖာလေယျ, တထာပိ အပဿန္တော သကလိကံ သကလိကံ ကရေယျ, တထာပိ အပဿန္တော ‘‘သကလိကာ ဈာယိဿန္တိ, သဒ္ဒေါ ပန နိက္ခမိတွာ ပလာယိဿတိ, တဒါ နံ ပဿိဿာမီ’’တိ အဂ္ဂိနာ ဍဟေယျ. တထာပိ အပဿန္တော ‘‘သလ္လဟုကာနိ မသိစုဏ္ဏာနိ ဝါတေန ဘဿိဿန္တိ, သဒ္ဒေါ သာရဓညံ ဝိယ ပါဒမူလေ ပတိဿတိ, တဒါ နံ ပဿိဿာမီ’’တိ မဟာဝါတေ ဝါ ဩဖုနေယျ. တထာပိ အပဿန္တော ‘‘မသိစုဏ္ဏာနိ ယထောဒကံ ဂမိဿန္တိ, သဒ္ဒေါ ပန ပါရံ ဂစ္ဆန္တော ပုရိသော ဝိယ နိက္ခမိတွာ တရိဿတိ, တဒါ နံ ပဿိဿာမီ’’တိ နဒိယာ ဝါ သီဃသောတာယ ပဝါဟေယျ.

‘සෝ තං වීණං’ ඛයනු ඒ රජු “මට ඒ වීණාව ඛගඛනන්න, මම එහි ශබ්දය බලන්ඛනමි” යි කියා ඒ වීණාව ඛගන, දස ආකාරයකින් පලා දැමිය යුතුය, එඛසේත්‍් ශබ්දය ඛනාදැක සියක් ආකාරයකින් පලා දැමිය යුතුය. එඛසේත්‍් ඛනාදැක කැබලිවලට කපා දැමිය යුතුය. එඛසේත්‍් ඛනාදැක “කැබලි දැවී යනු ඇත, ශබ්දය ඉන් පිටවී පලා යනු ඇත, එවිට මම එය බලන්ඛනමි” යි ගින්ඛනන් දැවිය යුතුය. එඛසේත්‍් ඛනාදැක “සැහැල්ලු අළු සුළඟේ පාවී යනු ඇත, ශබ්දය සාරවත් ධාන්‍යයක් මෙන් පාමුල වැඛටනු ඇත, එවිට මම එය බලන්ඛනමි” යි මහා සුළඟේ විසුරුවා හැරිය යුතුය. එඛසේත්‍් ඛනාදැක “අළු ජලඛය් ගසාඛගන යනු ඇත, ශබ්දය පරත්‍ෙරට යන මිනිඛසකු මෙන් පිටවී පීනනු ඇත, එවිට මම එය බලන්ඛනමි” යි ඛේගඛයන් ගලා යන ගඟක පා කර හැරිය යුතුය.

ဧဝံ ဝဒေယျာတိ သဗ္ဗေဟိပိမေဟိ ဥပါယေဟိ အပဿန္တော တေ မနုဿေ ဧဝံ ဝဒေယျ. အသတီ ကိရာယန္တိ အသတီ ကိရ အယံ ဝီဏာ, လာမိကာတိ အတ္ထော. အသတီတိ လာမကာဓိဝစနမေတံ. ယထာဟ –

‘ඒවං වදෙය්‍ය’ ඛයනු මේ සියලු උපක්‍රමවලිනුත්‍් ශබ්දය ඛනාදැක ඒ රජු මිනිසුන්ට ඛමසේ කියන්ඛනය. “ඇත්‍්ත්‍ටම මේ වීණාව අසත්‍්‍යයකි (නිසරු එකකි)” යනු එහි අර්ථයයි. ‘අසත්‍ී’ ඛයනු ලාමක වූ හෝ පහත්‍් වූ යන්නට නමකි. එය ඛමසේ වදාරන ලදී -

‘‘အသာ လောကိတ္ထိယော နာမ, ဝေလာ တာသံ န ဝိဇ္ဇတိ;

သာရတ္တာ စ ပဂဗ္ဘာ စ, သိခီ သဗ္ဗဃသော ယထာ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁.၆၁);

“ඛලෝකඛය් ස්ත්‍්‍රීන් නම් අසද්පුරුෂය (අසත්‍ී), ඔවුන්ට සීමාවක් නැත්‍. ඔවුන් ඉතා ඇලුණු සහ දඩබ්බරය, සියල්ල ගිලගන්නා ගින්නක් බඳුය.”

ယထေဝံ ယံကိဉ္စိ ဝီဏာ နာမာတိ န ကေဝလဉ္စ ဝီဏာယေဝ လာမိကာ, ယထေဝ ပန အယံ ဝီဏာ နာမ, ဧဝံ ယံကိဉ္စိ အညမ္ပိ တန္တိဗဒ္ဓံ, သဗ္ဗံ တံ လာမကမေဝါတိ အတ္ထော. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဝီဏာ ဝိယ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, ရာဇာ ဝိယ ယောဂါဝစရော. ယထာ သော ရာဇာ တံ ဝီဏံ ဒသဓာ ဖာလနတော ပဋ္ဌာယ ဝိစိနန္တော သဒ္ဒံ အဒိသွာ ဝီဏာယ အနတ္ထိကော ဟောတိ, ဧဝံ ယောဂါဝစရော ပဉ္စက္ခန္ဓေ သမ္မသန္တော အဟန္တိ ဝါ မမန္တိ ဝါ ဂဟေတဗ္ဗံ အပဿန္တော ခန္ဓေဟိ အနတ္ထိကော ဟောတိ. တေနဿ တံ ခန္ဓသမ္မသနံ [Pg.109] ဒဿေန္တော ရူပံ သမနွေသတိ ယာဝတာ ရူပဿ ဂတီတိအာဒိမာဟ.

‘යඛථේවං යංකිඤ්චි වීණා නාම’ ඛයනු හුදෙක් වීණාව පමණක් ලාමක ඛනාඛේ, යම් ඛසේ මේ වීණාව ලාමකද, එඛසේම ත්‍ත්‍්වලින් බැඳුණු අන් ඕනෑම වාද්‍ය භාණ්ඩයක්ම ලාමක වන්ඛනය. එඛලසම ඛමහි වීණාව මෙන් පංචස්කන්ධය දත්‍ යුතුය, රජු මෙන් ඛයෝගාවචරයා දත්‍ යුතුය. යම් ඛසේ ඒ රජු ඒ වීණාව දස ආකාරයකින් පලා ඛසායන කල්හි ශබ්දයක් ඛනාදැක වීණාඛවන් පලක් නැත්‍ි බව තීරණය කරයිද, එඛසේම ඛයෝගාවචරයා පංචස්කන්ධය විමසන කල්හි ‘මම’ කියා හෝ ‘මඛග්’ කියා හෝ ගැනීමට කිසිවක් ඛනාදැක ස්කන්ධයන් ඛකඛරහි නිශ්ඵල බව දකියි. එබැවින් ඔහුට ඒ ස්කන්ධ විමර්ශනය ඛපන්වනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “රූපය ඛසායයි, රූපඛය් ගත්‍ිය යම්ත්‍ාක්ද” යනාදිය වදාළ ඛසේක.

တတ္ထ သမနွေသတီတိ ပရိယေသတိ. ယာဝတာ ရူပဿ ဂတီတိ ယတ္တကာ ရူပဿ ဂတိ. တတ္ထ ဂတီတိ ဂတိဂတိ, သဉ္ဇာတိဂတိ, သလက္ခဏဂတိ, ဝိဘဝဂတိ, ဘေဒဂတီတိ ပဉ္စဝိဓာ ဟောန္တိ. တတ္ထ ဣဒံ ရူပံ နာမ ဟေဋ္ဌာ အဝီစိပရိယန္တံ ကတွာ ဥပရိ အကနိဋ္ဌဗြဟ္မလောကံ အန္တော ကတွာ ဧတ္ထန္တရေ သံသရတိ ဝတ္တတိ, အယမဿ ဂတိဂတိ နာမ.

එහි ‘සමන්ඛවසත්‍ි’ ඛයනු ඛසායයි යන්නයි. ‘යාවත්‍ා රූපස්ස ගත්‍ී’ ඛයනු රූපඛය් පැවැත්‍්ම යම්ත්‍ාක්ද යන්නයි. එහි ‘ගත්‍ි’ ඛයනු ගත්‍ී-ගත්‍ි, සංජාත්‍ි-ගත්‍ි, සලක්ඛණ-ගත්‍ි, විභව-ගත්‍ි සහ භේද-ගත්‍ි යනුවෙන් පස් ආකාරයකි. එහි ‘රූපය’ නම් යටින් අවීචි නිරය දක්වාත්‍්, උඩින් අකනිට්ඨ බ්‍රහ්ම ඛලෝකය දක්වාත්‍් ඇතුළත්‍් ඛකාට මේ අත්‍ෙර සංසරණය වීම හා පැවැත්‍්මයි. මෙය මෙහි ‘ගත්‍ී-ගත්‍ි’ නම් ඛේ.

အယံ ပန ကာယော နေဝ ပဒုမဂဗ္ဘေ, န ပုဏ္ဍရီကနီလုပ္ပလာဒီသု သဉ္ဇာယတိ, အာမာသယပက္ကာသယာနံ ပန အန္တရေ ဗဟလန္ဓကာရေ ဒုဂ္ဂန္ဓပဝနဝိစရိတေ ပရမဇေဂုစ္ဆေ ဩကာသေ ပူတိမစ္ဆာဒီသု ကိမိ ဝိယ သဉ္ဇာယတိ, အယံ ရူပဿ သဉ္ဇာတိဂတိ နာမ.

මේ ශරීරය නෙළුම් ගැබක හෝ සුදු නෙළුම්, නිල් නෙළුම් ආදීයකුත්‍් ඛනාඋපදී. ආමාශය හා පක්වාශය අත්‍ෙර ඉතා අඳුරු වූ, දුර්ගන්ධ වාත්‍ය හමන, ඉතා පිළිකුල් සහගත්‍ ස්ථානයක කුණු වූ මළසිරුරක පණුවන් මෙන් උපදී. මෙය රූපඛය් ‘සංජාත්‍ි-ගත්‍ි’ නම් ඛේ.

ဒုဝိဓံ ပန ရူပဿ လက္ခဏံ, ‘‘ရုပ္ပတီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ ရူပ’’န္တိ (သံ. နိ. ၃.၇၉) ဧဝံ ဝုတ္တ ရုပ္ပနသင်္ခါတံ ပစ္စတ္တလက္ခဏဉ္စ အနိစ္စာဒိဘေဒံ သာမညလက္ခဏဉ္စ, အယမဿ သလက္ခဏဂတိ နာမ.

රූපඛය් ලක්ෂණය ඛදයාකාරය. “මහඛණනි, පීඩාවට පත්‍්වන බැවින් රූපය යැයි කියනු ලැඛේ” යි ඛමසේ වදාළ පරිදි පීඩාවන බව (රුප්පන) සංඛ්‍යාත්‍ ප්‍රත්‍්‍යත්‍්ම ලක්ෂණය සහ අනිත්‍්‍ය ආදී වශඛයන් වූ සාමාන්‍ය ලක්ෂණයයි. මෙය මෙහි ‘සලක්ඛණ-ගත්‍ි’ නම් ඛේ.

‘‘ဂတိ မိဂါနံ ပဝနံ, အာကာသော ပက္ခိနံ ဂတိ;

ဝိဘဝေါ ဂတိ ဓမ္မာနံ, နိဗ္ဗာနံ အရဟတော ဂတီ’’တိ. (ပရိ. ၃၃၉) –

“මෘගයන්ඛග් ගත්‍ිය වනයයි, පක්ෂීන්ඛග් ගත්‍ිය අහසයි, ධර්මයන්ඛග් ගත්‍ිය විභවයයි (විනාශයයි), රහත්‍න් වහන්සේඛග් ගත්‍ිය නිවනයි.”

ဧဝံ ဝုတ္တော ရူပဿ အဘာဝေါ ဝိဘဝဂတိ နာမ. ယော ပနဿ ဘေဒေါ, အယံ ဘေဒဂတိ နာမ. ဝေဒနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ကေဝလဉှေတ္ထ ဥပရိ ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ တေသံ သဉ္ဇာတိဂတိ, သလက္ခဏဂတိယဉ္စ ဝေဒယိတသဉ္ဇာနနအဘိသင်္ခရဏဝိဇာနနဝသေန ပစ္စတ္တလက္ခဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

එඛසේ වදාළ රූපඛය් නැත්‍ිවීම ‘විභව-ගත්‍ි’ නම් ඛේ. එහි යම් බිඳී යාමක් ඛේද එය ‘භේද-ගත්‍ි’ නම් ඛේ. ඛේදනා ආදිකය්දීත්‍් මේ ක්‍රමයම ඛේ. හුදෙක් මෙහි භවග්ගය දක්වා වූ ඒ ධර්මයන්ඛග් සංජාත්‍ි ගත්‍ියද, සලක්ඛණ ගත්‍ිඛය්දී ඛේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ වශඛයන් ඒ ඒ ධර්මයන්ඛග් ප්‍රත්‍්‍යත්‍්ම ලක්ෂණ දත්‍ යුතුය.

တမ္ပိ တဿ န ဟောတီတိ ယဒေတံ ရူပါဒီသု အဟန္တိ ဝါ မမန္တိ ဝါ အသ္မီတိ ဝါ ဧဝံ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ ဒိဋ္ဌိတဏှာမာနဂ္ဂါဟတ္တယံ, တမ္ပိ တဿ ခီဏာသဝဿ န ဟောတီတိ ယထာနုသန္ဓိနာဝ သုတ္တာဂတံ. တေန ဝုတ္တံ မဟာအဋ္ဌကထာယံ –

‘ත්‍ම්පි ත්‍ස්ස න ඛහෝත්‍ි’ ඛයනු රූපය ආදියෙහි ‘මම’ කියා හෝ ‘මඛග්’ කියා හෝ ‘මම ඛවමි’ කියා හෝ දක්වන ඛලද යම් මේ දෘෂ්ටි, ත්‍ණ්හා, මාන යන ග්‍රහණයන් ත්‍ිඛදනෙක් ඛවත්ද, ඒවා රහත්‍න් වහන්සේට නැත්‍ යන්න අනුසන්ධි වශඛයන් සූත්‍්‍රඛයහි සඳහන් ඛේ. ඒ බව මහා අටුවාඛෙහි මෙසේ කියන ලදී -

‘‘အာဒိမှိ သီလံ ကထိတံ, မဇ္ဈေ သမာဓိဘာဝနာ;

ပရိယောသာနေ စ နိဗ္ဗာနံ, ဧသာ ဝီဏောပမာ ကထာ’’တိ.

“ආරම්භඛය්දී සීලය වදාරන ලදී, මැදදී සමාධි භාවනාව වදාරන ලදී, අවසානඛය්දී නිර්වාණය වදාරන ලදී. මෙය වීණොපම කථාවයි.”

၁၀. ဆပ္ပာဏကောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ඡප්පාණකෝපම සූත්‍්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၄၇. ဒသမေ [Pg.110] အရုဂတ္တောတိ ဝဏသရီရော. တေသံယေဝ အရူနံ ပက္ကတ္တာ ပက္ကဂတ္တော. သရဝနန္တိ ကဏ္ဍဝနံ. ဧဝမေဝ ခေါတိ အရုဂတ္တော ပုရိသော ဝိယ ဒုဿီလပုဂ္ဂလော ဝေဒိတဗ္ဗော. တဿ ကုသကဏ္ဋကေဟိ ဝိဒ္ဓဿ သရပတ္တေဟိ စ အသိဓာရူပမေဟိ ဝိလိခိတဂတ္တဿ ဘိယျောသောမတ္တာယ ဒုက္ခဒေါမနဿံ ဝိယ တတ္ထ တတ္ထ သဗြဟ္မစာရီဟိ ‘‘အယံ သော ဣမေသဉ္စ ဣမေသဉ္စ ကမ္မာနံ ကာရကော’’တိ ဝုစ္စမာနဿ ဥပ္ပဇ္ဇနဒုက္ခံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

247. දසවන සූත්‍්‍රඛයහි ‘අරුගත්‍්ඛත්‍ා’ ඛයනු වණ වූ ශරීරයක් ඇති තැනැත්‍්ත්‍ායි. ඒ වණ පැසී ඇති බැවින් ‘පක්කගත්‍්ඛත්‍ා’ නම් ඛේ. ‘සරවනං’ ඛයනු කුසත්‍ණ සහිත වනයයි. ‘ඒවමේව ඛෝ’ ඛයනු වණ වූ ශරීරයක් ඇති මිනිඛසකු මෙන් දුශ්ශීල පුද්ගලයා දත්‍ යුතුය. කුසත්‍ණවලින් විදින ඛලද, කඩු මෙන් තියුණු පත්‍්‍රවලින් ඉීරී ගිය ශරීරයක් ඇති ඔහුට මහා දුක් ඛදාම්නස් ඇති වන්නාක් මෙන්, තැනින් තැන සබ්‍රහ්මචාරීන් විසින් “මූ මේ මේ අකටයුත්‍ු කරන්නඛකි” යි කියනු ලබන දුශ්ශීලයාට ඇතිවන දුක දත්‍ යුතුය.

လဘတိ ဝတ္တာရန္တိ လဘတိ စောဒကံ. ဧဝံကာရီတိ ဧဝရူပါနံ ဝေဇ္ဇကမ္မဒူတကမ္မာဒီနံ ကာရကော. ဧဝံသမာစာရောတိ ဝိဓဝါ ဂေါစရာဒိဝသေန ဧဝရူပဂေါစရော. အသုစိဂါမကဏ္ဋကောတိ အသုဒ္ဓဋ္ဌေန အသုစိ, ဂါမဝါသီနံ ဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန ကဏ္ဋကောတိ ဂါမကဏ္ဋကော.

‘ලභත්‍ි වත්‍්ත්‍ාරං’ ඛයනු චෝදනා කරන්නඛකු ලබයි යන්නයි. ‘ඒවංකාරී’ ඛයනු මෙවැනි ඛවදකම් කිරීම්, දූත්‍ මෙඛහවරවල් ආදීඛයහි නිරත්‍ වන්නා යන්නයි. ‘ඒවංසමාචාරෝ’ ඛයනු වැන්දඹුවන් ඇසුරු කිරීම් ආදී වශඛයන් මෙවැනි ගෝචරයන් ඇත්‍්ත්‍ා යන්නයි. ‘අසුචිගාමකණ්ටකෝ’ ඛයනු අශුද්ධ බැවින් ‘අසුචි’ ද, ගම්වැසියන්ට පීඩා කරන බැවින් ‘කණ්ටක’ (කටුවක්) ද වන බැවින් ගම්-කටුවක් වැනිය යන්නයි.

ပက္ခိန္တိ ဟတ္ထိသောဏ္ဍသကုဏံ. ဩဿဇ္ဇေယျာတိ ဝိဿဇ္ဇေယျ. အာဝိဉ္ဆေယျုန္တိ အာကဍ္ဎေယျုံ. ပဝေက္ခာမီတိ ပဝိသိဿာမိ. အာကာသံ ဍေဿာမီတိ အာကာသံ ဥပ္ပတိဿာမိ.

‘පක්ඛී’ යනු ඇත් සොඬක් බඳු හොටක් ඇති පක්ෂියෙකි. ‘ඔස්සජ්ජෙය්‍ය’ යනු මුදා හරින්නේය යන්නයි. ‘ආවිඤ්ඡෙය්‍යුං’ යනු ඇදගන්නාහුය (ඇදගන්නාහු නම් වෙති) යන්නයි. ‘පවෙක්ඛාමි’ යනු ඇතුළු වන්නෙමි යන්නයි. ‘ආකාසං ඩෙස්සාමි’ යනු අහසට පියඹා යන්නෙමි යන්නයි.

ဧတေသု ပန အဟိ ‘‘ဘောဂေဟိ မဏ္ဍလံ ဗန္ဓိတွာ သုပိဿာမီ’’တိ ဝမ္မိကံ ပဝိသိတုကာမော ဟောတိ. သုသုမာရော ‘‘ဒူရေ ဗိလံ ပဝိသိတွာ နိပဇ္ဇိဿာမီ’’တိ ဥဒကံ ပဝိသိတုကာမော ဟောတိ. ပက္ခီ ‘‘အဇဋာကာသေ သုခံ ဝိစရိဿာမီ’’တိ အာကာသံ ဍေတုကာမော ဟောတိ. ကုက္ကုရော ‘‘ဥဒ္ဓနဋ္ဌာနေ ဆာရိကံ ဗျူဟိတွာ ဥသုမံ ဂဏှန္တော နိပဇ္ဇိဿာမီ’’တိ ဂါမံ ပဝိသိတုကာမော ဟောတိ. သိင်္ဂါလော ‘‘မနုဿမံသံ ခါဒိတွာ ပိဋ္ဌိံ ပသာရေတွာ သယိဿာမီ’’တိ အာမကသုသာနံ ပဝိသိတုကာမော ဟောတိ. မက္ကဋော ‘‘ဥစ္စေ ရုက္ခေ အဘိရုဟိတွာ ဒိသာဒိသံ ပက္ခန္ဒိဿာမီ’’တိ ဝနံ ပဝိသိတုကာမော ဟောတိ.

එහි නයා ‘දඟර ගැසී නිදාගන්නෙමි’ යි හුඹසට ඇතුළු වීමට කැමති වෙයි. කිඹුලා ‘ගැඹුරු දියේ බිලයකට (ගුහාවකට) ඇතුළු වී නිදාගන්නෙමි’ යි ජලයට ඇතුළු වීමට කැමති වෙයි. පක්ෂියා ‘හිස් අහසේ සැපසේ සැරිසරන්නෙමි’ යි අහසට පියඹා යෑමට කැමති වෙයි. බල්ලා ‘ලිප අසල අළු අවුස්සා රස්නය ගනිමින් නිදාගන්නෙමි’ යි ගමට ඇතුළු වීමට කැමති වෙයි. හිවලා ‘මිනී මස් කා මිනී පිට උඩුකුරුව වැතිර නිදාගන්නෙමි’ යි අමු සොහොනට ඇතුළු වීමට කැමති වෙයි. වඳුරා ‘උස ගසකට නැග විවිධ දිසාවලට පනින්නෙමි’ යි වනයට ඇතුළු වීමට කැමති වෙයි.

အနုဝိဓာယေယျုန္တိ အနုဂစ္ဆေယျုံ, အနုဝိဓိယေယျုန္တိပိ ပါဌော, အနုဝိဓာနံ အာပဇ္ဇေယျုန္တိ အတ္ထော. ယတ္ထ သော ယာတိ, တတ္ထေဝ ဂစ္ဆေယျုန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝမေဝါတိ ဧတ္ထ ဆ ပါဏကာ ဝိယ ဆာယတနာနိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ, ဒဠှရဇ္ဇု ဝိယ တဏှာ, မဇ္ဈေ ဂဏ္ဌိ ဝိယ အဝိဇ္ဇာ. ယသ္မိံ ယသ္မိံ ဒွါရေ အာရမ္မဏံ ဗလဝံ ဟောတိ, တံ တံ အာယတနံ တသ္မိံ တသ္မိံ အာရမ္မဏေ အာဝိဉ္ဆတိ.

‘අනුවිධායෙය්‍යුං’ යනු අනුව යන්නාහුය යන්නයි, ‘අනුවිධියෙය්‍යුං’ යනුවෙන් ද පාඨයක් පවතී. ශක්තිමත් සත්වයා අනුව යෑමට පැමිණෙන්නාහුය යනු එහි අර්ථයයි. ඔහු (ඒ ශක්තිමත් සත්වයා) යම් තැනකට යයි ද, එතැනටම අනුන් ද යන්නාහුය යන්න මෙහි අදහසයි. එලෙසම මෙහි සතුන් හය දෙනා මෙන් ආයතන හය දත යුතුය. ස්ථිර රැහැන මෙන් තණ්හාව දත යුතුය. මැද ගැටය මෙන් අවිද්‍යාව දත යුතුය. යම් යම් ද්වාරයක අරමුණ බලවත් වේද, ඒ ඒ ආයතනය (ඉන්ද්‍රිය) ඒ ඒ අරමුණ දෙසට ඒ පුද්ගලයා ඇදගනියි.

ဣမံ [Pg.111] ပန ဥပမံ ဘဂဝါ သရိက္ခကေန ဝါ အာဟရေယျ အာယတနာနံ ဝါ နာနတ္တဒဿနဝသေန. တတ္ထ သရိက္ခကေန တာဝ ဝိသုံ အပ္ပနာကိစ္စံ နတ္ထိ, ပါဠိယံယေဝ အပ္ပိတာ. အာယတနာနံ နာနတ္တဒဿနေန ပန အယံ အပ္ပနာ – အဟိ နာမေသ ဗဟိ သိတ္တသမ္မဋ္ဌေ ဌာနေ နာဘိရမတိ, သင်္ကာရဋ္ဌာနတိဏပဏ္ဏဂဟနဝမ္မိကာနိယေဝ ပန ပဝိသိတွာ နိပန္နကာလေ အဘိရမတိ, ဧကဂ္ဂတံ အာပဇ္ဇတိ. ဧဝမေဝ စက္ခုပေတံ ဝိသမဇ္ဈာသယံ, မဋ္ဌာသု သုဝဏ္ဏဘိတ္တိအာဒီသု နာဘိရမတိ, ဩလောကေတုမ္ပိ န ဣစ္ဆတိ, ရူပစိတ္တပုပ္ဖလတာဒိဝိစိတ္တေသုယေဝ ပန အဘိရမတိ. တာဒိသေသု ဟိ ဌာနေသု စက္ခုမှိ အပ္ပဟောန္တေ မုခမ္ပိ ဝိဝရိတွာ ဩလောကေတုကာမော ဟောတိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම උපමාව ආයතනයන්ගේ සමානත්වය අනුව හෝ ආයතනයන්ගේ නානත්වය (විවිධත්වය) දැක්වීමේ වශයෙන් හෝ ගෙන හැර දක්වන සේක. එහි සමානත්වය අනුව උපමාව දැක්වීමේදී වෙනම විග්‍රහයක් අවශ්‍ය නොවේ, එය පාළියෙහිම දක්වා ඇත. ආයතනයන්ගේ විවිධත්වය අනුව විග්‍රහය මෙසේය - නයා පිටත පිරිසිදු කරන ලද සමතලා බිමෙහි නොඇලෙයි, කුණු කසළ ඇති තැන්, තණකොළ හා කොළ රොඩු සහිත තැන් සහ හුඹස් තුළටම ඇතුළු වී නිදාගත් කල ඇලෙයි, සිතේ එකඟතාවට පැමිණෙයි. එලෙසම මේ චක්ඛු ආයතනය විෂම වූ අරමුණෙහි ඇලෙන ස්වභාව ඇත්තේය. සුමට වූ රන් බිත්ති ආදියෙහි නොඇලෙයි, ඒවා බැලීමටවත් අකමැතිය. එහෙත් රූප, චිත්‍ර, මල්, ලියවැල් ආදියෙන් විසිතුරු වූ අරමුණුවලම ඇලෙයි. එවැනි තැන්වලදී ඇසෙන් බලා නොසෑහී කටත් ඇරගෙන බලා සිටීමට කැමති වෙයි.

သုသုမာရောပိ ဗဟိ နိက္ခန္တော ဂဟေတဗ္ဗံ န ပဿတိ, အက္ခိံ နိမီလေတွာ စရတိ. ယဒါ ပန ဗျာမသတမတ္တံ ဥဒကံ ဩဂါဟိတွာ ဗိလံ ပဝိသိတွာ နိပန္နော ဟောတိ, တဒါ တဿ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ, သုခံ သုပတိ. ဧဝမေဝ သောတမ္ပေတံ ဗိလဇ္ဈာသယံ အာကာသသန္နိဿိတံ, ကဏ္ဏစ္ဆိဒ္ဒကူပကေယေဝ အဇ္ဈာသယံ ကရောတိ, ကဏ္ဏစ္ဆိဒ္ဒါကာသောယေဝ တဿ သဒ္ဒသဝနေ ပစ္စယော ဟောတိ. အဇဋာကာသောပိ ဝဋ္ဋတိယေဝ. အန္တောလေဏသ္မိဉှိ သဇ္ဈာယေ ကယိရမာနေ န လေဏစ္ဆဒနံ ဘိန္ဒိတွာ သဒ္ဒေါ ဗဟိ နိက္ခမတိ, ဒွါရဝါတပါနဆိဒ္ဒေဟိ ပန နိက္ခမိတွာ ဓာတုပရမ္ပရာ ဃဋ္ဋေန္တော အာဂန္တွာ သောတပသာဒံ ဃဋ္ဋေတိ. အထ တသ္မိံ ကာလေ ‘‘အသုကံ နာမ သဇ္ဈာယတီ’’တိ လေဏပိဋ္ဌေ နိသိန္နာ ဇာနန္တိ.

කිඹුලා ද ගොඩට පැමිණි කල ගත යුතු දෙයක් නොදකියි, ඇස් පියාගෙන හැසිරෙයි. යම් කලෙක වඹ සියයක් පමණ ගැඹුරු ජලයට බැස බිලයකට (ගුහාවකට) ඇතුළු වී සැතපෙන්නේ ද, එකල්හි ඔහුගේ සිත එකඟ වෙයි, සුවසේ නිදයි. එලෙසම මේ කන (සෝතය) ද සිදුරු ඇසුරු කරන අදහස් ඇත්තේය, ආකාශය ඇසුරු කරන්නේය. කන් සිදුර නමැති ළිඳෙහිම කැමැත්ත ඇති කරයි. කන් සිදුරෙහි ඇති ආකාශ ධාතුවම එහි ශබ්දය ඇසීමට ප්‍රත්‍යය වෙයි. විවෘත ආකාශය ද ඊට සුදුසුමය. ලෙනක් ඇතුළත සජ්ඣායනා කරන කල, ලෙන් වහලය පලාගෙන ශබ්දය පිටතට නොයයි. එහෙත් දොරවල් සහ වාතායන සිදුරු තුළින් නික්මී මහාභූත පරම්පරාවල හැපෙමින් පැමිණ සෝත ප්‍රසාදයෙහි ගැටෙයි. එකල්හි ‘අසවල් දෙය සජ්ඣායනා කරති’ යි ලෙන මතුපිට සිටින්නෝ දැනගනිති.

ဧဝံ သန္တေ သမ္ပတ္တဂေါစရတာ ဟောတိ, ကိံ ပနေတံ သမ္ပတ္တဂေါစရန္တိ? အာမ သမ္ပတ္တဂေါစရံ. ယဒိ ဧဝံ ဒူရေ ဘေရိအာဒီသု ဝဇ္ဇမာနေသု ‘‘ဒူရေ သဒ္ဒေါ’’တိ ဇာနနံ န ဘဝေယျာတိ. နော န ဘဝတိ. သောတပသာဒသ္မိဉှိ ဃဋ္ဋိတေ ‘‘ဒူရေ သဒ္ဒေါ, အာသန္နေ သဒ္ဒေါ, ပရတီရေ ဩရိမတီရေ’’တိ တထာ တထာ ဇာနနာကာရော ဟောတိ, ဓမ္မတာ ဧသာတိ. ကိံ ဧတာယ ဓမ္မတာယ? ယတော ယတော ဆိဒ္ဒံ, တတော တတော သဝနံ ဟောတိ စန္ဒိမသူရိယာဒီနံ ဒဿနံ ဝိယာတိ အသမ္ပတ္တဂေါစရမေဝေတံ.

මෙසේ වූ කල අරමුණ පැමිණි කල්හි (සම්පත්තගෝචර) දැනගැනීම සිදු වේ. ‘එය සම්පත්තගෝචර ද?’ යනුවෙන් විමසන්නේ නම්, එසේය එය සම්පත්තගෝචර වේ. ‘යම් හෙයකින් දුර තිබෙන බෙර ආදිය වයන කල ‘දුරින් ශබ්දය ඇසේ’ යන්න සිදු නොවිය යුතුය’ යනුවෙන් චෝදනාවක් නැගිය හැක. එසේ නොවන්නේ නොවේ. සෝත ප්‍රසාදයෙහි ශබ්දය ගැටුණු කල, ‘දුරින් ශබ්දයයි, ළඟින් ශබ්දයයි, එතෙරින් හෝ මෙතෙරින් ශබ්දයයි’ ආදී වශයෙන් ඒ ඒ ආකාරයෙන් දැනගැනීම සිදු වේ, එය ස්වභාවයයි (ධර්මතාවයි). ඒ ධර්මතාවයෙන් කුමක් වේද? යම් යම් තැනක සිදුරු ඇත්ද, ඒ ඒ දෙසින් ඇසීම සිදු වේ. චන්ද්‍ර සූර්යයා දැකීම මෙන් මෙය අසම්පත්තගෝචරම (නොපැමිණි අරමුණු ගන්නා ඉන්ද්‍රියක්) වන්නේය.

ပက္ခီပိ ရုက္ခေ ဝါ ဘူမိယံ ဝါ န ရမတိ. ယဒါ ပန ဧကံ ဝါ ဒွေ ဝါ လေဍ္ဍုပါတေ အတိက္ကမ္မ အဇဋာကာသံ ပက္ခန္ဒော ဟောတိ, တဒါ ဧကဂ္ဂစိတ္တတံ အာပဇ္ဇတိ. ဧဝမေဝ ဃာနမ္ပိ အာကာသဇ္ဈာသယံ ဝါတူပနိဿယဂန္ဓဂေါစရံ. တထာ [Pg.112] ဟိ ဂါဝေါ နဝဝုဋ္ဌေ ဒေဝေ ဘူမိံ ဃာယိတွာ ဃာယိတွာ အာကာသာဘိမုခေါ ဟုတွာ ဝါတံ အာကဍ္ဎန္တိ. အင်္ဂုလီဟိ ဂန္ဓပိဏ္ဍံ ဂဟေတွာပိ စ ဥပသိင်္ဃနကာလေ ဝါတံ အနာကဍ္ဎန္တော နေဝ တဿ ဂန္ဓံ ဇာနာတိ.

පක්ෂියා ද ගසෙහි හෝ බිමෙහි නොඇලෙයි. යම් කලෙක ගල් පියුම් (ගලක් විසි කළ හැකි දුර) එකක් හෝ දෙකක් ඉක්මවා හිස් අහසට පියඹා යයිද, එකල්හි සිතේ එකඟතාවට පැමිණෙයි. එලෙසම නාසය (ඝානය) ද ආකාශය ඇසුරු කළ අදහස් ඇත්තේය, වාතය ඇසුරු කොට ගන්ධය අරමුණු කරයි. ඒ අනුව, ගවයෝ අලුත වැසි වැටුණු කල බිම සිඹ සිඹ අහස දෙස බලා වාතය ආශ්වාස කරති. ඇඟිලිවලින් සුවඳ පිණ්ඩයක් ගෙන ආඝ්‍රාණය කරන කල ද වාතය ආශ්වාස නොකරන්නේ නම් එහි සුවඳ නොදන්නේය.

ကုက္ကုရောပိ ဗဟိ စရန္တော ခေမဋ္ဌာနံ န ပဿတိ, လေဍ္ဍုဒဏ္ဍာဒီဟိ ဥပဒ္ဒုတော ဟောတိ. အန္တောဂါမံ ပဝိသိတွာ ဥဒ္ဓနဋ္ဌာနေ ဆာရိကံ ဗျူဟိတွာ နိပန္နဿ ပနဿ ဖာသု ဟောတိ. ဧဝမေဝ ဇိဝှာပိ ဂါမဇ္ဈာသယာ အာပေါသန္နိဿိတရသာရမ္မဏာ. တထာ ဟိ တိယာမရတ္တိံ သမဏဓမ္မံ ကတွာပိ ပါတောဝ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ဂါမံ ပဝိသိတဗ္ဗံ ဟောတိ. သုက္ခခါဒနီယဿ စ န သက္ကာ ခေဠေန အတေမိတဿ ရသံ ဇာနိတုံ.

බල්ලා ද පිටත හැසිරෙන කල ආරක්ෂිත ස්ථානයක් නොදකියි, කැට කැබලි හා මුගුරු ආදියෙන් පීඩා විඳියි. ගමට ඇතුළු වී ලිප අසල අළු අවුස්සා වැතිර සිටින ඔහුට සුවයක් දැනෙයි. එලෙසම දිව (ජිව්හාව) ද ගම ඇසුරු කළ අදහස් ඇත්තේය (රසය ගම මෙන් විවිධය), ආපෝ ධාතුව ඇසුරු කොට රස අරමුණු කරයි. එබැවින් රෑ තුන් යාමයෙහි මහණ දම් පුරා වුව ද උදෑසනම පා සිවුරු ගෙන ගමට ඇතුළු විය යුතු වෙයි. කෙළින් තෙත් නොකරන ලද වියළි ආහාරයක රසය දැනගත නොහැකිය.

သိင်္ဂါလောပိ ဗဟိ စရန္တော ရတိံ န ဝိန္ဒတိ, အာမကသုသာနေ မနုဿမံသံ ခါဒိတွာ နိပန္နဿေဝ ပနဿ ဖာသု ဟောတိ. ဧဝမေဝ ကာယောပိ ဥပါဒိဏ္ဏကဇ္ဈာသယော ပထဝီသန္နိဿိတဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏော. တထာ ဟိ အညံ ဥပါဒိဏ္ဏကံ အလဘမာနာ သတ္တာ အတ္တနောဝ ဟတ္ထတလေ သီသံ ကတွာ နိပဇ္ဇန္တိ. အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာ စဿ ပထဝီ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏေ ပစ္စယော ဟောတိ. သုသန္ထတဿာပိ ဟိ သယနဿ ဟေဋ္ဌာဌိတာနမ္ပိ ဝါ ဖလကာနံ န သက္ကာ အနိသီဒန္တေန ဝါ အနုပ္ပီဠန္တေန ဝါ ထဒ္ဓမုဒုဘာဝေါ ဇာနိတုန္တိ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာ ပထဝီ ဧတဿ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဇာနနေ ပစ္စယော ဟောတိ.

හිවලා ද පිටත හැසිරෙමින් සතුටක් නොලබයි, අමු සොහොනෙහි මිනී මස් කා වැතිර සිටින ඔහුට සුවයක් දැනෙයි. එලෙසම කය (කාය) ද උපාදින්නක (සජීවී ශරීර ස්පර්ශය) ඇසුරු කළ අදහස් ඇත්තේය, පඨවි ධාතුව ඇසුරු කොට ස්පර්ශය (ඵොට්ඨබ්බය) අරමුණු කරයි. එබැවින් වෙනත් උපාදින්නක ශරීරයක් නොලබන සත්වයෝ තමන්ගේම අල්ල මතුපිට හිස තබාගෙන නිදති. ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර පඨවි ධාතුව මොහුට අරමුණු ගැනීමෙහි ප්‍රත්‍යය වෙයි. මැනවින් අතුරන ලද යහනක වුවද, යටින් ඇති ලෑලිවල තද හෝ මොළොක් බව ඒවා මත වාඩි නොවී හෝ ඒවා තද නොකර දැනගත නොහැකිය. එබැවින් ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර පඨවි ධාතුව ස්පර්ශය දැනගැනීමට ප්‍රත්‍යය වේ.

မက္ကဋောပိ ဘူမိယံ ဝိစရန္တော နာဘိရမတိ, ဟတ္ထသတုဗ္ဗေဓံ ပနဿ ရုက္ခံ အာရုယှ ဝိဋပပိဋ္ဌေ နိသီဒိတွာ ဒိသာဝိဒိသာ ဩလောကေန္တဿေဝ ဖာသုကော ဟောတိ. ဧဝံ မနောပိ နာနဇ္ဈာသယော ဘဝင်္ဂပစ္စယော, ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗေပိ နာနာရမ္မဏဇ္ဈာသယံ ကရောတိယေဝ မူလဘဝင်္ဂံ ပနဿ ပစ္စယော ဟောတီတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရေန ပန အာယတနာနံ နာနတ္တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ အာယတနနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တမေဝ.

වඳුරා ද බිම හැසිරෙමින් නොඇලෙයි, අතින් මනින ලද රියන් සියයක් උස ගසකට නැග අතු බෙදුණු තැනක වාඩි වී නන්දෙස බලන ඔහුට සුවයක් දැනෙයි. මෙසේ මනස ද විවිධ වූ අදහස් (නානා අජ්ඣාසය) ඇතිව භවාංගයට ප්‍රත්‍යය වෙයි, පෙර දුටු විවිධ අරමුණුවල ද ඇලෙයි. මූල භවාංගය මීට ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. ආයතනයන්ගේ විවිධත්වය (නානත්වය) පිළිබඳ විස්තර විසුද්ධිමග්ගයෙහි ආයතන නිද්දේසයෙහි දක්වා ඇත.

တံ စက္ခု နာဝိဉ္ဆတီတိ တဏှာရဇ္ဇုကာနံ အာယတနပါဏကာနံ ကာယဂတာသတိထမ္ဘေ ဗဒ္ဓါနံ နိဗ္ဗိသေဝနဘာဝံ အာပန္နတ္တာ နာကဍ္ဎတီတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာဝ ကထိတာ.

‘තං චක්ඛු නාවිඤ්ඡති’ යනු තණ්හාව නමැති රැහැනින් බැඳි ආයතන නමැති සතුන්, කායගතාසතිය නමැති ටැඹෙහි බැඳීම නිසා නොසන්සුන් බවින් තොරව (සෙලවීමකින් තොරව) සිටින බැවින් ඇදගත නොහැකිය යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි පූර්වභාග විපස්සනාවම දේශනා කරන ලදී.

၁၁. ယဝကလာပိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

11. යවකලාපි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၄၈. ဧကာဒသမေ [Pg.113] ယဝကလာပီတိ လာယိတွာ ဌပိတယဝပုဉ္ဇော. ဗျာဘင်္ဂိဟတ္ထာတိ ကာဇဟတ္ထာ. ဆဟိ ဗျာဘင်္ဂီဟိ ဟနေယျုန္တိ ဆဟိ ပုထုလကာဇဒဏ္ဍကေဟိ ပေါထေယျုံ. သတ္တမောတိ တေသု ဆသု ဇနေသု ယဝေ ပေါထေတွာ ပသိဗ္ဗကေ ပူရေတွာ အာဒါယ ဂတေသု အညော သတ္တမော အာဂစ္ဆေယျ. သုဟတတရာ အဿာတိ ယံ တတ္ထ အဝသိဋ္ဌံ အတ္ထိ ဘုသပလာပမတ္တမ္ပိ, တဿ ဂဟဏတ္ထံ သုဋ္ဌုတရံ ဟတာ.

248. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි: 'යවකලාපී' යනු කපා ගොඩගසන ලද යව මිටියකි. 'බ්‍යාභංගිහත්ථා' යනු කදවල් (වියගස්) අතින් ගත් අයයි. 'ඡහි බ්‍යාභංගීහි හනෙය්‍යුං' යනු මහත වියගස් (තැලීමේ දඬු) හයකින් තලන්නේය යන්නයි. 'සත්තමෝ' යනු ඒ පුද්ගලයන් හයදෙනා යව තලා, මලුවල පුරවාගෙන රැගෙන ගිය පසු පැමිණෙන හත්වැනි පුද්ගලයායි. 'සුහතතරා අස්සා' යනු එහි ඉතිරි වී ඇති බොල් හෝ පතොක් මාත්‍රයක් පවා ලබාගැනීම පිණිස පෙරට වඩා හොඳින් (තදින්) තැලීමයි.

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ စတုမဟာပထော ဝိယ ဆ အာယတနာနိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ, စတုမဟာပထေ နိက္ခိတ္တယဝကလာပီ ဝိယ သတ္တော, ဆ ဗျာဘင်္ဂိယော ဝိယ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌမဇ္ဈတ္တဝသေန အဋ္ဌာရသ အာရမ္မဏာနိ, သတ္တမာ ဗျာဘင်္ဂီ ဝိယ ဘဝပတ္ထနာ ကိလေသာ. ယထာ စတုမဟာပထေ ဌပိတာ ယဝကလာပီ ဆဟိ ဗျာဘင်္ဂီဟိ ဟညတိ, ဧဝမိမေ သတ္တာ အဋ္ဌာရသဟိ အာရမ္မဏဒဏ္ဍကေဟိ ဆသု အာယတနေသု ဟညန္တိ. ယထာ သတ္တမေန သုဟတတရာ ဟောန္တိ, ဧဝံ သတ္တာ ဘဝပတ္ထနကိလေသေဟိ သုဟတတရာ ဟောန္တိ ဘဝေမူလကံ ဒုက္ခံ အနုဘဝမာနာ.

එලෙසම මෙහි සතරමං හන්දියක් මෙන් ආයතන හය දත යුතුය. සතරමං හන්දියක තබන ලද යව මිටිය මෙන් සත්වයා දත යුතුය. මනා වූ වියගස් හය මෙන් ඉෂ්ට, අනිෂ්ට හා මධ්‍යස්ථ වශයෙන් වූ අරමුණු දහඅට දත යුතුය. හත්වැනි වියගස මෙන් භව ප්‍රාර්ථනා සහිත කෙලෙස් දත යුතුය. සතරමං හන්දියක තැබූ යව මිටියට වියගස් හයකින් තලන්නාක් මෙන්, මේ සත්වයන්ට ආයතන හයෙහිදී අරමුණු නමැති දඬු දහඅටකින් නිරන්තරයෙන් පීඩා කරනු ලබයි. හත්වැනි වියගසින් ඉතා හොඳින් තැලෙන්නාක් මෙන්, භව ප්‍රාර්ථනා කෙලෙස් නිසා භවය මුල් කරගත් වට්ට දුක විඳින සත්වයෝ පෙරට වඩා දැඩි ලෙස පීඩාවට පත් වෙති.

ဣဒါနိ နေသံ တံ ဘဝပတ္ထနကိလေသံ ဒဿေတုံ ဘူတပုဗ္ဗံ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတြာတိ သုဓမ္မာယံ ဘုမ္မံ, သုဓမ္မာယ ဒေဝသဘာယ ဒွါရေတိ အတ္ထော. ဓမ္မိကာ ခေါ ဒေဝါတိ ဓမ္မိကာ ဧတေ ဒေဝါ နာမ, ယေဟိ မာဒိသံ အသုရာဓိပတိံ ဂဟေတွာ မယှံ ဘေဒနမတ္တမ္ပိ န ကတန္တိ သန္ဓာယ ဝဒတိ. အဓမ္မိကာ ဒေဝါတိ အဓမ္မိကာ ဧတေ ဒေဝါ နာမ, ယေ မာဒိသံ အသုရာဓိပတိံ နဝဂူထသူကရံ ဝိယ ကဏ္ဌပဉ္စမေဟိ ဗန္ဓနေဟိ ဗန္ဓိတွာ နိသီဒါပေန္တိ. ဧဝံ သုခုမံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဝေပစိတ္တိဗန္ဓနန္တိ တံ ကိရ ပဒုမနာဠသုတ္တံ ဝိယ မက္ကဋဇာလသုတ္တံ ဝိယ စ သုခုမံ ဟောတိ, ဆေတ္တုံ ပန နေဝ ဝါသိယာ န ဖရသုနာ သက္ကာ. ယသ္မာ ပန စိတ္တေနေဝ ဗဇ္ဈတိ, စိတ္တေန မုစ္စတိ, တသ္မာ ‘‘ဝေပစိတ္တိဗန္ဓန’’န္တိ ဝုတ္တံ.

දැන් ඔවුන්ගේ ඒ භව ප්‍රාර්ථනා කෙලෙස් දැක්වීම පිණිස 'භූතපුබ්බං භික්ඛවේ' යනාදිය වදාළ සේක. 'තත්‍ර' යනු සුධම්මා සභාවේ දොරකඩ අසල යන අර්ථයයි. 'ධම්මිකා ඛෝ දේවා' යනු මා වැනි අසුරාධිපතියෙකු අල්ලාගෙන මට සුළු පීඩාවක්වත් නොකළ බැවින් 'මේ දෙවියෝ ධාර්මිකයෝය' යන අදහසින් පවසන්නකි. 'අධම්මිකා දේවා' යනු මා වැනි අසුරාධිපතියෙකු අල්ලාගෙන අලුත් අසූචි කන ඌරෙකු මෙන් පංචවිධ බන්ධනයෙන් බැඳ වාඩි කරවා තැබූ බැවින් 'මේ දෙවියෝ අධාර්මිකයෝය' යන අදහසින් පවසන්නකි. 'වේපචිත්ති බන්ධනය' නෙළුම් දඬු නූල් මෙන් හෝ මකුළු දැල් නූල් මෙන් ඉතා සියුම් බව කියනු ලැබේ. එසේ සියුම් වුවද එය වෑයකින් හෝ පොරවකින් කැපිය නොහැක. සිතින්ම බැඳෙන බැවින් හා සිතින්ම මිදෙන බැවින් එයට 'වේපචිත්ති බන්ධනය' යැයි කියනු ලැබේ.

တတော သုခုမတရံ မာရဗန္ဓနန္တိ ကိလေသဗန္ဓနံ ပနေသံ တတောပိ သုခုမတရံ, နေဝ စက္ခုဿ အာပါထံ ဂစ္ဆတိ, န ဣရိယာပထံ နိဝါရေတိ. တေန ဟိ ဗဒ္ဓါ သတ္တာ ပထဝိတလေပိ အာကာသေပိ ယောဇနသတမ္ပိ ယောဇနသဟဿမ္ပိ [Pg.114] ဂစ္ဆန္တိပိ အာဂစ္ဆန္တိပိ. ဆိဇ္ဇမာနံ ပနေတံ ဉာဏေနေဝ ဆိဇ္ဇတိ, န အညေနာတိ ‘‘ဉာဏမောက္ခံ ဗန္ဓန’’န္တိပိ ဝုစ္စတိ.

'තතෝ සුඛුමතරං මාරබන්ධනං' යනු කෙලෙස් බැම්ම ඊටත් වඩා සියුම් බවයි. එය ඇසට පෙනෙන්නේ නැත, ඉරියව් පැවැත්වීම වළක්වන්නේද නැත. එම මාර බැම්මෙන් බැඳුනු සත්වයෝ පොළොවෙහි හෝ අහසෙහි යොදුන් සිය ගණන් දහස් ගණන් යති, එති. නමුත් එය කැපෙන්නේ මග්ග ඥානයෙන්ම පමණි, වෙනත් කිසිවකින් කපාලිය නොහැක. එබැවින් එය 'ඥානමොක්ඛ බන්ධනය' (ඥානයෙන්ම මිදිය යුතු බැම්ම) යැයි ද කියනු ලැබේ.

မညမာနောတိ တဏှာဒိဋ္ဌိမာနာနံ ဝသေန ခန္ဓေ မညန္တော. ဗဒ္ဓေါ မာရဿာတိ မာရဗန္ဓနေန ဗဒ္ဓေါ. ကရဏတ္ထေ ဝါ ဧတံ သာမိဝစနံ, ကိလေသမာရေန ဗဒ္ဓေါတိ အတ္ထော. မုတ္တော ပါပိမတောတိ မာရဿ ဗန္ဓနေန မုတ္တော. ကရဏတ္ထေယေဝ ဝါ ဣဒံ သာမိဝစနံ, ပါပိမတာ ကိလေသဗန္ဓနေန မုတ္တောတိ အတ္ထော.

'මඤ්ඤමානෝ' යනු තණ්හා, දිට්ඨි, මාන යන මඤ්ඤනා මගින් උපාදානස්කන්ධයන් පිළිබඳව වැරදි ලෙස සිතීමයි. 'බද්ධෝ මාරස්ස' යනු මාරයාගේ බන්ධනයෙන් බැඳුනු බවයි. නොහොත් කෙලෙස් මාරයා විසින් බඳින ලද බවයි. 'මුත්තෝ පාපිමතෝ' යනු මාරයාගේ බැම්මෙන් මිදුණු බවයි. නොහොත් පාපිෂ්ඨ වූ කෙලෙස් බන්ධනයෙන් මිදුණු බවයි.

အသ္မီတိ ပဒေန တဏှာမညိတံ ဝုတ္တံ. အယမဟသ္မီတိ ဒိဋ္ဌိမညိတံ. ဘဝိဿန္တိ သဿတဝသေန ဒိဋ္ဌိမညိတမေဝ. န ဘဝိဿန္တိ ဥစ္ဆေဒဝသေန. ရူပီတိအာဒီနိ သဿတဿေဝ ပဘေဒဒီပနာနိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ မညိတံ အာဗာဓံ အန္တောဒေါသနိကန္တနဝသေန ရောဂေါ စေဝ ဂဏ္ဍော စ သလ္လဉ္စ, တသ္မာ. ဣဉ္ဇိတန္တိအာဒီနိ ယသ္မာ ဣမေဟိ ကိလေသေဟိ သတ္တာ ဣဉ္ဇန္တိ စေဝ ဖန္ဒန္တိ စ ပပဉ္စိတာ စ ဟောန္တိ ပမတ္တာကာရပတ္တာ, တသ္မာ တေသံ အာကာရဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တာနိ.

'අස්මි' යන පදයෙන් තණ්හා මඤ්ඤනාව කියවේ. 'අයමහමස්මි' යන්නෙන් දිට්ඨි මඤ්ඤනාව කියවේ. 'භවිස්සන්ති' යන්නෙන් ශාශ්වත වශයෙන් වූ දිට්ඨි මඤ්ඤනාවම කියවේ. 'න භවිස්සන්ති' යන්නෙන් උච්ඡේද දෘෂ්ටිය කියවේ. 'රූපී' යනාදිය ශාශ්වත දෘෂ්ටියේම ප්‍රභේදයන්ය. මේ වැරදි ලෙස සිතීම (මඤ්ඤනය) අභ්‍යන්තර දෝෂයන් නිසා දැඩි ලෙස පීඩා කරන බැවින් රෝගයක්, ගෙඩියක් හා හීයක් බඳු වේ. මෙම කෙලෙස් නිසා සත්වයෝ වෙව්ලන (සැලෙන) බැවින්, පීඩාවට පත්වන බැවින් හා ප්‍රමාදයට පත්වන බැවින් ඒවායේ ස්වභාවය දැක්වීම පිණිස මේ පදයන් වදාරන ලදී.

မာနဂတဝါရေ ပန မာနဿ ဂတံ မာနဂတံ, မာနပဝတ္တီတိ အတ္ထော. မာနောယေဝ မာနဂတံ ဂူထဂတံ မုတ္တဂတံ ဝိယ. တတ္ထ အသ္မီတိ ဣဒံ တဏှာယ သမ္ပယုတ္တမာနဝသေန ဝုတ္တံ. အယမဟမသ္မီတိ ဒိဋ္ဌိဝသေန. နနု စ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တော နာမ မာနော နတ္ထီတိ? အာမ နတ္ထိ, မာနဿ ပန အပ္ပဟီနတ္တာ ဒိဋ္ဌိ နာမ ဟောတိ. မာနမူလကံ ဒိဋ္ဌိံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

මානගත වාරයේදී 'මානගත' යනු මානය පැවැත්මයි. 'අස්මි' යන්න තණ්හාව හා සම්ප්‍රයුක්ත මානයයි. 'අයමහමස්මි' යන්න දෘෂ්ටිය මුල් කරගත් මානයයි. දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්ත මානයක් නොමැති වුවද, මානය ප්‍රහීණ නොවීම නිසා දෘෂ්ටිය ඇති වන බැවින් මානය මුල් කරගත් දෘෂ්ටිය මෙහි අදහස් වේ. සෙසු කොටස් සෑම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

အာသီဝိသဝဂ္ဂေါ.

ආසීවිස වග්ගයයි.

စတုတ္ထော ပဏ္ဏာသကော.

සතරවන පණ්ණාසකයයි.

သဠာယတနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සළායතන සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၂. ဝေဒနာသံယုတ္တံ

2. වේදනා සංයුත්තය.

၁. သဂါထာဝဂ္ဂေါ

1. සගාථා වග්ගය.

၁. သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සමාධි සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၄၉. ဝေဒနာသံယုတ္တေ [Pg.115] သဂါထာဝဂ္ဂဿ ပဌမေ သမာဟိတောတိ ဥပစာရေန ဝါ အပ္ပနာယ ဝါ သမာဟိတော. ဝေဒနာ စ ပဇာနာတီတိ ဝေဒနာ ဒုက္ခသစ္စဝသေန ပဇာနာတိ. ဝေဒနာနဉ္စ သမ္ဘဝန္တိ တာသံယေဝ သမ္ဘဝံ သမုဒယသစ္စဝသေန ပဇာနာတိ. ယတ္ထ စေတာတိ ယတ္ထေတာ ဝေဒနာ နိရုဇ္ဈန္တိ, တံ နိဗ္ဗာနံ နိရောဓသစ္စဝသေန ပဇာနာတိ. ခယဂါမိနန္တိ တာသံယေဝ ဝေဒနာနံ ခယဂါမိနံ မဂ္ဂံ မဂ္ဂသစ္စဝသေန ပဇာနာတိ. နိစ္ဆာတော ပရိနိဗ္ဗုတောတိ နိတ္တဏှော ဟုတွာ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗုတော. ဧဝမေတ္ထ သုတ္တေ သမ္မသနစာရဝေဒနာ ကထိတာ. ဂါထာသု ဒွီဟိ ပဒေဟိ သမထဝိပဿနာ ကထိတာ, သေသေဟိ စတုသစ္စံ ကထိတံ. ဧဝမေတ္ထ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကော စတုဘူမကဓမ္မပရိစ္ဆေဒေါ ဝုတ္တော.

249. වේදනා සංයුත්තයේ සගාථා වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'සමාහිතෝ' යනු උපචාර හෝ අප්පනා සමාධියෙන් මනාව සිත තැන්පත් කර ගැනීමයි. 'වේදනා ච පජානාති' යනු වේදනාවන් දුක්ඛ සත්‍යය වශයෙන් දැනගැනීමයි. 'වේදනානඤ්ච සම්භවං' යනු ඒ වේදනාවන්ගේ හටගැනීම (තෘෂ්ණාව ආදී හේතු) සමුදය සත්‍යය වශයෙන් දැනගැනීමයි. 'යත්ථ චේතා' යනු යම් නිවනකදී මේ වේදනාවෝ නිරුද්ධ වෙත්ද, ඒ නිවන නිරෝධ සත්‍යය වශයෙන් දැනගැනීමයි. 'ඛයගාමිනං' යනු වේදනාවන් ක්ෂය වීමට යන මාර්ගය මාර්ග සත්‍යය වශයෙන් දැනගැනීමයි. 'නිච්ඡාතෝ පරිනිබ්බුතෝ' යනු තෘෂ්ණාව රහිතව කෙලෙස් පරිනිර්වාණයෙන් පිරිනිවී යාමයි. මෙහි විදර්ශනාවට අරමුණු වන වේදනා හා සතර මට්ටමක ධර්මයන් (චතුභූමක ධර්ම) ඇතුළත් කරමින් දේශනා කර ඇත.

၂. သုခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. සුඛ සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၅၀. ဒုတိယေ အဒုက္ခမသုခံ သဟာတိ အဒုက္ခမသုခဉ္စ သုခဒုက္ခေဟိ သဟ. အဇ္ဈတ္တဉ္စ ဗဟိဒ္ဓါ စာတိ အတ္တနော စ ပရဿ စ. မောသဓမ္မန္တိ နဿနသဘာဝံ. ပလောကိနန္တိ ပလုဇ္ဇနကံ ဘိဇ္ဇနသဘာဝံ. ဖုဿ ဖုဿ ဝယံ ပဿန္တိ ဉာဏေန ဖုသိတွာ ဖုသိတွာ ဝယံ ပဿန္တော. ဧဝံ တတ္ထ ဝိရဇ္ဇတီတိ ဧဝံ တာသု ဝေဒနာသု ဝိရဇ္ဇတိ. ဣဓာပိ သုတ္တေ သမ္မသနစာရဝေဒနာ ကထိတာ, ဂါထာသု ဉာဏဖုသနံ.

250. දෙවන සූත්‍රයෙහි: 'අදුක්ඛමසුඛං සහ' යනු සැප දුක් සමග උපේක්ෂා වේදනාවයි. 'අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච' යනු තමාගේ හා අනුන්ගේ සන්තානගතවයි. 'මෝසධම්මං' යනු විනාශ වන ස්වභාවයයි. 'පලෝකිනං' යනු බිඳී යන ස්වභාවයයි. විදර්ශනා ඥානයෙන් නැවත නැවත මේවායේ වැයවීම ස්පර්ශ කරමින් (දකිමින්) ඒ කෙරෙහි නොඇලෙයි. මෙහිද විදර්ශනාවට අරමුණු වන වේදනාවන් හා ඥානයෙන් ස්පර්ශ කිරීම දක්වා ඇත.

၃. ပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. පහාන සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၅၁. တတိယေ အစ္ဆေစ္ဆိ တဏှန္တိ သဗ္ဗမ္ပိ တဏှံ ဆိန္ဒိ သမုစ္ဆိန္ဒိ. ဝိဝတ္တယိ သံယောဇနန္တိ ဒသဝိဓမ္ပိ သံယောဇနံ ပရိဝတ္တယိ နိမ္မူလကမကာသိ. သမ္မာတိ ဟေတုနာ ကာရဏေန. မာနာဘိသမယာတိ မာနဿ ဒဿနာဘိသမယာ, ပဟာနာဘိသမယာ စ. အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဟိ ကိစ္စဝသေန မာနံ သမ္ပဿတိ, အယမဿ [Pg.116] ဒဿနာဘိသမယော. တေန ဒိဋ္ဌော ပန သော တာဝဒေဝ ပဟီယတိ, ဒိဋ္ဌဝိသေန ဒိဋ္ဌသတ္တာနံ ဇီဝိတံ ဝိယ. အယမဿ ပဟာနာဘိသမယော.

251. තුන්වන සූත්‍රයෙහි: 'අච්ඡෙජ්ජි තණ්හං' යනු සියලු තෘෂ්ණාව සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහීණ කිරීමයි. 'විවත්තයි සංයෝජනං' යනු දස වැදෑරුම් සංයෝජනයන් මුලිනුපුටා දැමීමයි. 'සම්මා' යනු නිසි හේතු යුක්තවය. 'මානාභිසමයා' යනු මානය දැකීමෙන් හා ප්‍රහීණ කිරීමෙන් අවබෝධ කර ගැනීමයි. අරහත් මාර්ගය විසින් කෘත්‍ය වශයෙන් මානය දකිනු ලබන අතර, එය මානය දැකීම නමැති අභිසමයයි. ඒ සමගම එම මානය ප්‍රහීණ වේ, එය මානය ප්‍රහීණ කිරීම නමැති අභිසමයයි.

အန္တမကာသိ ဒုက္ခဿာတိ ဧဝံ အရဟတ္တမဂ္ဂေန မာနဿ ဒိဋ္ဌတ္တာ စ ပဟီနတ္တာ စ ယေ ဣမေ ‘‘ကာယဗန္ဓနဿ အန္တော ဇီရတိ (စူဠဝ. ၂၇၈) ဟရိတန္တံ ဝါ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၀၄) ဧဝံ ဝုတ္တအန္တိမမရိယာဒန္တော စ, ‘‘အန္တမိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဇီဝိကာန’’န္တိ (ဣတိဝု. ၉၁; သံ. နိ. ၃.၈၀) ဧဝံ ဝုတ္တလာမကန္တော စ, ‘‘သက္ကာယော ဧကော အန္တော’’တိ (အ. နိ. ၆.၆၁; စူဠနိ. တိဿမေတ္တေယျမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၁၁) ဧဝံ ဝုတ္တကောဋ္ဌာသန္တော စ, ‘‘ဧသေဝန္တော ဒုက္ခဿ သဗ္ဗပစ္စယသင်္ခယာ’’တိ (သံ နိ. ၂.၅၁; ၂.၄.၇၁; ဥဒါ. ၇၁) ဧဝံ ဝုတ္တကောဋန္တော စာတိ စတ္တာရော အန္တာ, တေသု သဗ္ဗဿေဝ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အဒုံ စတုတ္ထကောဋိသင်္ခါတံ အန္တမကာသိ, ပရိစ္ဆေဒံ ပရိဝဋုမံ အကာသိ, အန္တိမသမုဿယမတ္တာဝသေသံ ဒုက္ခမကာသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

"දුකේ කෙළවර කළේය" (අන්තමකාසි දුක්ඛස්ස) යනු මෙසේ අර්හත් මාර්ගය මගින් මානය දුටු බැවින් හා ප්‍රහීණ කළ බැවින් ද, මෙහි දැක්වෙන අන්ත (කෙළවර) සතරකි: 1. ඉණ පටියක කෙළවර හෝ තණකොළ ආදියේ කෙළවර වැනි මරියාද අන්තය (සීමාව), 2. මහණෙනි, මේ ජීවිකාවන් අතර මෙය අන්තය (පහත්ය) යැයි වදාළ ලාමක අන්තය (අධම බව), 3. සක්කාය යනු එක් අන්තයකි යැයි වදාළ කොට්ඨාස අන්තය (කොටස), සහ 4. සියලු ප්‍රත්‍යයන් ක්ෂය වීමෙන් මෙයම දුකේ අන්තය යැයි වදාළ කෝටි අන්තය (නිමාව) යනුයි. මෙම සතර අන්ත අතුරින්, සියලු වට්ට දුකෙහි ඒ සිව්වන කෝටි සංඛ්‍යාත අන්තය සිදු කළේය, එනම් දුකෙහි සීමාව හා කෙළවර සිදු කළේය, අවසන් ආත්මභාවය පමණක් ඉතිරි වන සේ දුක අවසන් කළේය යන්න මෙහි අදහසයි.

သမ္ပဇညံ န ရိဉ္စတီတိ သမ္ပဇညံ န ဇဟတိ. သင်္ချံ နောပေတီတိ ရတ္တော ဒုဋ္ဌော မူဠှောတိ ပညတ္တိံ န ဥပေတိ, တံ ပညတ္တိံ ပဟာယ ခီဏာသဝေါ နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အာရမ္မဏာနုသယော ကထိတော.

"සම්පජඤ්ඤය අත්නොහරියි" (සම්පජඤ්ඤං න රිඤ්චති) යනු සම්පජඤ්ඤය අත් නොහරියි යන්නයි. "සංඛ්‍යාවට (නම් කිරීමට) පත් නොවේ" (සංඛ්‍යං නෝපේති) යනු රාගී, ද්වේෂී හෝ මෝහී යන පැනවීමට පත් නොවේ යන්නයි. එම පැනවීම් ප්‍රහීණ කර ක්ෂීණාශ්‍රව නමකට පත් වේ යනු අර්ථයයි. මෙම සූත්‍රයෙහි ආරම්මණානුසය ගැන වදාරන ලදී.

၄. ပါတာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. පාතාල සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၂၅၂. စတုတ္ထေ ပါတာလောတိ ပါတဿ အလံ ပရိယတ္တော, နတ္ထိ ဧတ္ထ ပတိဋ္ဌာတိ ပါတာလော. အသန္တံ အဝိဇ္ဇမာနန္တိ အသမ္ဘူတတ္တံ အပညာယမာနတ္တံ. ဧဝံ ဝါစံ ဘာသတီတိ အတ္ထိ မဟာသမုဒ္ဒေ ပါတာလောတိ ဧဝံ ဝါစံ. သော ဟိ ယံ တံ ဗလဝါမုခံ မဟာသမုဒ္ဒဿ ဥဒကံ ဝေဂေန ပက္ခန္ဒိတွာ စက္ကဝါဠံ ဝါ သိနေရုံ ဝါ အာဟစ္စ ယောဇနဒွိယောဇနဒသယောဇနပ္ပမာဏမ္ပိ ဥဂ္ဂန္တွာ ပုန မဟာသမုဒ္ဒေ ပတတိ, ယဿ ပတိတဋ္ဌာနေ မဟာနရကပပါတော ဝိယ ဟောတိ, ယံ လောကေ ဗလဝါမုခန္တိ ဝုစ္စတိ. တံ သန္ဓာယ ဧဝံ ဝဒတိ.

252. සතරවන සූත්‍රයෙහි "පාතාල" යනු වැටීමට සුදුසු ස්ථානයයි, මෙහි පිහිටක් නැති බැවින් පාතාලය නම් වේ. "නැති වූ, දක්නට නොලැබෙන" (අසන්තං අවිජ්ජමානං) යනු සත්‍ය නොවන, පැහැදිලිව දක්නට නොලැබෙන අර්ථයයි. "මෙසේ වචනයක් පවසයි" යනු මහා සමුද්‍රයෙහි පාතාලයක් ඇතැයි පවසන ලෝක සම්මුතියයි. යම් මහා සමුද්‍රයක බලවත් ජල ප්‍රවාහයක් වේගයෙන් ගොස් සක්වළ ගලෙහි හෝ මහා මේරු පර්වතයෙහි වැදී යොදුනක්, දෙයොදුනක් හෝ දස යොදුනක් පමණ උසට නැගී නැවත මහා සමුද්‍රයට වැටෙන්නේද, එම වැටෙන ස්ථානය මහා නිරයක අගාධයක් මෙන් වේද, එය ලෝකයෙහි "බලවාමුඛ" (වළගැබ) යැයි කියනු ලැබේ. එය අරභයා මෙසේ පවසයි.

ယသ္မာ ပန တတ္ထ တထာရူပါနံ မစ္ဆကစ္ဆပဒေဝဒါနဝါနံ ပတိဋ္ဌာပိ ဟောတိ သုခနိဝါသောပိ, တသ္မာ အသန္တံ အသံဝိဇ္ဇမာနံ တံ တံ ဝါစံ ဘာသတိ နာမ. ယသ္မာ ပန သဗ္ဗပုထုဇ္ဇနာ သာရီရိကာယ ဒုက္ခဝေဒနာယ ပတိဋ္ဌာတုံ န သက္ကောန္တိ, တသ္မာ ပါတဿ အလန္တိ အတ္ထေန အယမေဝ ပါတာလောတိ ဒဿေန္တော သာရီရိကာနံ ခေါ ဧတံ ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ.

එහෙත්, එහි ඒ ඒ මසුන්ට, කැස්බෑවුන්ට, දේවතාවන්ට හා අසුරයන්ට වාසස්ථාන හා සැපවත් වාසය පවතින බැවින්, එය සැබෑ පාතාලයක් නොවන අර්ථයෙන් "අසන්ත අවිජ්ජමාන" වචනයක් යැයි කියනු ලැබේ. යම් හෙයකින් සියලු පෘථග්ජනයෝ ශාරීරික දුක්ඛ වේදනාව හමුවේ නොසැලී සිටීමට අපොහොසත් වෙත්ද, එබැවින් වැටීමට සුදුසු යන අර්ථයෙන් මෙම ශාරීරික වේදනාවම සැබෑ පාතාලය බව දක්වමින් "මහණෙනි, මෙය ශාරීරික වූ (වේදනාවට නමකි)" යනාදිය වදාළ සේක.

ပါတာလေ [Pg.117] န ပစ္စုဋ္ဌာသီတိ ပါတာလသ္မိံ န ပတိဋ္ဌာသိ. ဂါဓန္တိ ပတိဋ္ဌံ. အက္ကန္ဒတီတိ အနိဗဒ္ဓံ ဝိပ္ပလာပံ ဝိလပန္တော ကန္ဒတိ. ဒုဗ္ဗလောတိ ဒုဗ္ဗလဉာဏော. အပ္ပထာမကောတိ ဉာဏထာမဿ ပရိတ္တတာယ ပရိတ္တထာမကော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အရိယသာဝကောတိ သောတာပန္နော. သောတာပန္နော ဟိ ဧတ္ထ ဓုရံ, ဗလဝဝိပဿကော န တိက္ခဗုဒ္ဓိ ဥပ္ပန္နံ ဝေဒနံ အနနုဝတ္တိတွာ ပတိဋ္ဌာတုံ သမတ္ထော ယောဂါဝစရောပိ ဝဋ္ဋတိ.

"පාතාලයෙහි නොපිහිටියේය" යනු ඒ පාතාලය බඳු ශාරීරික දුක්ඛ වේදනාවෙහි ස්ථාවරව සිටීමට නොහැකි විය යන්නයි. "ගාධ" යනු පිහිටයි. "වැලපෙයි" (අක්කන්දති) යනු අසම්බන්ධ ලෙස විලාප නගමින් හඬා වැලපීමයි. "දුබල" යනු දුබල ප්‍රඥාව ඇති තැනැත්තායි. "අල්ප ශක්ති ඇති" යනු ප්‍රඥා ශක්තියේ අඩුව නිසා අල්ප වීර්ය ඇති තැනැත්තායි. මෙම සූත්‍රයෙහි "ආර්ය ශ්‍රාවක" යනු සෝතාපන්න තැනැත්තායි. මෙහි සෝතාපන්න තැනැත්තා ප්‍රධාන වුවද, බලවත් විපස්සනා ඇති, තියුණු ප්‍රඥාව ඇති, උපන් වේදනාවට යට නොවී ස්ථාවරව සිටීමට සමත් යෝගාවචරයා ද මෙයට ඇතුළත් වේ.

၅. ဒဋ္ဌဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. දට්ඨබ්බ සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၂၅၃. ပဉ္စမေ ဒုက္ခတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ ဝိပရိဏာမနဝသေန ဒုက္ခတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သလ္လတောတိ ဒုက္ခာပနဝိနိဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန သလ္လာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အနိစ္စတောတိ အဒုက္ခမသုခါ ဟုတွာ အဘာဝါကာရေန အနိစ္စတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အဒ္ဒါတိ အဒ္ဒသ. သန္တန္တိ သန္တသဘာဝံ.

253. පස්වන සූත්‍රයෙහි "දුකක් ලෙස දැක්ක යුතුය" යනු විපරිණාම ලක්ෂණයෙන් දුකක් ලෙස දැක්ක යුතුය යන්නයි. "හුලක් (ශල්‍යයක්) ලෙස" යනු පීඩා කරන බැවින් හා විනිවිද යන බැවින් දුක්ඛ වේදනාව හුලක් ලෙස දැක්ක යුතුය. "අනිත්‍ය ලෙස" යනු අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව පහව යන ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් අනිත්‍ය ලෙස දැක්ක යුතුය. "දැක්කේය" (අද්දා) යනු දැක්කේය යන්නයි. "ශාන්ත" යනු ශාන්ත ස්වභාවයයි.

၆. သလ္လသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. සල්ල සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၂၅၄. ဆဋ္ဌေ တတြာတိ တေသု ဒွီသု ဇနေသု. အနုဝေဓံ ဝိဇ္ဈေယျာတိ တဿေဝ ဝဏမုခဿ အင်္ဂုလန္တရေ ဝါ ဒွင်္ဂုလန္တရေ ဝါ အာသန္နပဒေသေ အနုဂတဝေဓံ. ဧဝံ ဝိဒ္ဓဿ ဟိ သာ အနုဝေဓာ ဝေဒနာ ပဌမဝေဒနာယ ဗလဝတရာ ဟောတိ, ပစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဒေါမနဿဝေဒနာပိ ဧဝမေဝ ပုရိမဝေဒနာယ ဗလဝတရာ ဟောတိ. ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ နိဿရဏန္တိ ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ ဟိ သမာဓိမဂ္ဂဖလာနိ နိဿရဏံ, တံ သော န ဇာနာတိ, ကာမသုခမေဝ နိဿရဏန္တိ ဇာနာတိ. တာသံ ဝေဒနာနန္တိ တာသံ သုခဒုက္ခဝေဒနာနံ. သညုတ္တော နံ ဝေဒယတီတိ ကိလေသေဟိ သမ္ပယုတ္တောဝ ဟုတွာ တံ ဝေဒနံ ဝေဒယတိ, န ဝိပ္ပယုတ္တော. သညုတ္တော ဒုက္ခသ္မာတိ ကရဏတ္ထေ နိဿက္ကံ, ဒုက္ခေန သမ္ပယုတ္တောတိ အတ္ထော. သင်္ခါတဓမ္မဿာတိ ဝိဒိတဓမ္မဿ တုလိတဓမ္မဿ. ဗဟုဿုတဿာတိ ပရိယတ္တိဗဟုဿုတဿ ပဋိဝေဓဗဟုဿုတဿ စ. သမ္မာ ပဇာနာတိ ဘဝဿ ပါရဂူတိ ဘဝဿ ပါရံ နိဗ္ဗာနံ ဂတော, တဒေဝ နိဗ္ဗာနံ သမ္မာ ပဇာနာတိ. ဣမသ္မိမ္ပိ သုတ္တေ အာရမ္မဏာနုသယောဝ ကထိတော. အရိယသာဝကေသု စ ခီဏာသဝေါ ဧတ္ထ ဓုရံ, အနာဂါမီပိ ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ.

254. හයවන සූත්‍රයෙහි "එහි" (තත්‍ර) යනු ඒ පුද්ගලයන් දෙදෙනා අතුරින් යන්නයි. "අනුකූලව විදින්නේය" (අනුුවේධං විජ්ඣෙය්‍ය) යනු එම තුවාලයේම ඇඟිලි පුරුකක හෝ දෙකක නුදුරු ස්ථානයක නැවත විදීමයි. මෙසේ විදිනු ලැබූවහුට ඒ පසු වේදනාව පළමු වේදනාවට වඩා බලවත් වන්නා සේම, පසුව උපදින දොමනස්ස වේදනාව ද පෙර වේදනාවට වඩා බලවත් වේ. "දුක්ඛ වේදනාවෙන් නිස්සරණය" (නික්මීම) යනු දුක්ඛ වේදනාවෙන් මිදීමට ඇති සමාධි, මාර්ග හා ඵලයන්ය. අඥාන පෘථග්ජනයා එය නොදන්නා බැවින් කාම සැපයම නිස්සරණය යැයි (වැරදියට) සිතයි. "එම වේදනාවන්ගේ" යනු ඒ සැප දුක් වේදනාවන්ගේ යන්නයි. "එය විඳියි" යනු කෙලෙසුන් සහිතව ඒ වේදනාව විඳියි මිස කෙලෙසුන්ගෙන් වෙන්ව නොවේ. "දුකෙන් යුක්තය" යන්නෙහි අර්ථය දුක හා සම්ප්‍රයුක්ත බවයි. "සංඛ්‍යාත ධර්මය ඇති" යනු පිරිසිඳ දන්නා ලද, තුලනය කරන ලද ධර්ම ඇති තැනැත්තායි. "බහුශ්‍රැත" යනු පර්යාප්ති හා ප්‍රතිවේධ බහුශ්‍රැත භාවයයි. "නිවැරදිව දන්නා භවයේ පරතෙරට ගිය තැනැත්තා" යනු භවයේ එතෙර වූ නිවනට ගිය, එම නිවන නිවැරදිව පිරිසිඳ දන්නා තැනැත්තායි. මෙම සූත්‍රයෙහි ද ආරම්මණානුසයම වදාරන ලදී. ආර්ය ශ්‍රාවකයන් අතුරින් මෙහි රහතන් වහන්සේ ප්‍රධාන වන අතර අනාගාමී උතුමන් ද මෙයට ඇතුළත් වන බව ආචාර්යවරු පවසති.

၇. ပဌမဂေလညသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. ප්‍රථම ගේලඤ්ඤ සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၂၅၅. သတ္တမေ [Pg.118] ယေန ဂိလာနသာလာ တေနုပသင်္ကမီတိ ‘‘သဒေဝကေ လောကေ အဂ္ဂပုဂ္ဂလော တထာဂတောပိ ဂိလာနုပဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆတိ, ဥပဋ္ဌာတဗ္ဗယုတ္တကာ နာမ ဂိလာနာတိ ဘိက္ခူ သဒ္ဒဟိတွာ ဩကပ္ပေတွာ ဂိလာနေ ဥပဋ္ဌာတဗ္ဗေ မညိဿန္တီ’’တိ စ ‘‘ယေ တတ္ထ ကမ္မဋ္ဌာနသပ္ပာယာ, တေသံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေဿာမီ’’တိ စ စိန္တေတွာ ဥပသင်္ကမိ. ကာယေ ကာယာနုပဿီတိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ပရတော ဝက္ခာမ. အနိစ္စာနုပဿီတိ အနိစ္စတံ အနုပဿန္တော. ဝယာနုပဿီတိ ဝယံ အနုပဿန္တော. ဝိရာဂါနုပဿီတိ ဝိရာဂံ အနုပဿန္တော. နိရောဓာနုပဿီတိ နိရောဓံ အနုပဿန္တော. ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီတိ ပဋိနိဿဂ္ဂံ အနုပဿန္တော.

255. හත්වන සූත්‍රයෙහි "යම් තැනක ගිලාන ශාලාව වූයේද එතැනට වැඩි සේක" යනු, "දෙවියන් සහිත ලෝකයාට අග්‍ර පුද්ගල වූ තථාගතයන් වහන්සේ පවා ගිලාන උපස්ථානයට වඩින සේක, එබැවින් ගිලානුන් යනු උපස්ථාන කළ යුතු අය යැයි භික්ෂූන් වහන්සේලා ශ්‍රද්ධාවෙන් පිළිගනු ඇත" යන අදහසින් හා "එහි කර්මස්ථානවලට සුදුසු භික්ෂූන් වෙත්ද, ඔවුන්ට කර්මස්ථාන පවසන්නෙමි" යි සිතා වැඩි සේක. "කයෙහි කය අනුව බලන" යනාදියේ විස්තර ඉදිරියේදී (සතිපට්ඨාන සංයුක්තයේදී) පවසන්නෙමු. අනිච්චානුපස්සී යනු අනිත්‍ය බව නැවත නැවත බලන, වයානුපස්සී යනු වැය වීම බලන, විරාගානුපස්සී යනු විරාගය බලන, නිරෝධානුපස්සී යනු නිරෝධය බලන, පටිනිස්සග්ගානුපස්සී යනු අත්හැරීම නැවත නැවත බලන තැනැත්තායි.

ဧတ္တာဝတာ ကိံ ဒဿိတံ ဟောတိ? ဣမဿ ဘိက္ခုနော အာဂမနီယပဋိပဒါ, သတိပဋ္ဌာနာပိ ဟိ ပုဗ္ဗဘာဂါယေဝ, သမ္ပဇညေပိ အနိစ္စာနုပဿနာ ဝယာနုပဿနာ ဝိရာဂါနုပဿနာတိ စ ဣမာပိ တိဿော အနုပဿနာ ပုဗ္ဗဘာဂါယေဝ, နိရောဓာနုပဿနာပိ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာပိ ဣမာ ဒွေ မိဿကာ. ဧတ္တာဝတာ ဣမဿ ဘိက္ခုနော ဘာဝနာကာလော ဒဿိတောတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

මේ මගින් කුමක් දක්වයිද? මෙම භික්ෂුවගේ ආගමනීය ප්‍රතිපදාව දක්වයි. සතිපට්ඨානයන් ද පූර්වභාග (මූලික) අවධියට අයත් වේ. සම්පජඤ්ඤයෙහි ද අනිත්‍ය, වැය, විරාග යන අනුපස්සනා තුනම පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවට අයත්ය. නිරෝධානුපස්සනාව හා පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාව යන දෙක ලෞකික-ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වේ. මෙපමණකින් මෙම භික්ෂුවගේ භාවනා කාලය දක්වන ලදී. ඉතිරි කොටස පෙර පවසා ඇති පරිදිය.

၈-၉. ဒုတိယဂေလညသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

8-9. ද්විතීය ගේලඤ්ඤ සූත්‍රාදියේ වර්ණනාව

၂၅၆-၂၅၇. အဋ္ဌမေ ဣမမေဝ ဖဿံ ပဋိစ္စာတိ ဝုတ္တေ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တံ, အတ္ထတော ပနေတံ နိန္နာနာကရဏံ. ကာယောဝ ဟိ ဧတ္ထ ဖဿောတိ ဝုတ္တော. နဝမံ ဥတ္တာနမေဝ.

256-257. අටවන සූත්‍රයෙහි මෙයම "ඵස්සය (ස්පර්ශය) ප්‍රත්‍ය කොට" යැයි වදාළේ අවබෝධ කරගන්නා තැනැත්තන්ගේ අභිලාෂය පරිදිය. අර්ථය අතින් මෙහි විශේෂ වෙනසක් නැත. මෙහි "කය" යන්නම "ඵස්ස" (ස්පර්ශ) ලෙස වදාරන ලදී. නවවන සූත්‍රය අර්ථයෙන් පැහැදිලිය.

၁၀. ဖဿမူလကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ඵස්සමූලක සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၂၅၈. ဒသမေ သုခဝေဒနိယန္တိ သုခဝေဒနာယ ပစ္စယဘူတံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. အနုပဒဝဏ္ဏနာ ပနေတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဝိတ္ထာရိတာဝ. ဣမသ္မိံ သုတ္တဒွယေ သမ္မသနစာရဝေဒနာ ကထိတာ.

258. දහවන (සූත්‍රයෙහි): ‘සුඛවේදනීයං’ යනු සුඛ වේදනාවට ප්‍රත්‍ය වූ දෙයයි. ඉතිරි (දුක්ඛ වේදනීය ආදී) පදවල ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහි අනුපද වර්ණනාව යට පවසන ලද සූත්‍රවල විස්තර කර ඇත. මෙම සූත්‍ර දෙකෙහි (නවම සහ දසම) විදර්ශනා ඥානයට අරමුණු වන වේදනාවන් පවසන ලදී.

သဂါထာဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

පළමු සගාථ වර්ගය නිම විය.

၂. ရဟောဂတဝဂ္ဂေါ

2. රහෝගත වර්ගය.

၁. ရဟောဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. රහෝගත සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၅၉. ရဟောဂတဝဂ္ဂဿ [Pg.119] ပဌမေ ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ, တံ ဒုက္ခသ္မိန္တိ ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ, တံ သဗ္ဗံ ဒုက္ခန္တိ အတ္ထော. သင်္ခါရာနံယေဝ အနိစ္စတန္တိအာဒီသု ယာ ဧသာ သင်္ခါရာနံ အနိစ္စတာ ခယဓမ္မတာ ဝယဓမ္မတာ ဝိပရိဏာမဓမ္မတာ, ဧတံ သန္ဓာယ ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ, တံ ဒုက္ခန္တိ မယာ ဘာသိတန္တိ ဒီပေတိ. ယာ ဟိ သင်္ခါရာနံ အနိစ္စတာ, ဝေဒနာနမ္ပိ သာ အနိစ္စတာ ဧဝ. အနိစ္စတာ စ နာမေသာ မရဏံ, မရဏတော ဥတ္တရိ ဒုက္ခံ နာမ နတ္ထီတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန သဗ္ဗာ ဝေဒနာ ဒုက္ခာတိ ဝုတ္တာ. အထ ခေါ ပန ဘိက္ခု မယာတိ ဣဒံ န ကေဝလံ အဟံ ဝေဒနာနံယေဝ နိရောဓံ ပညာပေမိ, ဣမေသမ္ပိ ဓမ္မာနံ နိရောဓံ ပညာပေမီတိ ဒဿနတ္ထံ အာရဒ္ဓံ. ဝူပသမော စ ပဿဒ္ဓိယော စ ဧဝရူပါယ ဒေသနာယ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တာ. သညာဝေဒယိတနိရောဓဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ စတ္တာရော အာရုပ္ပာ ဂဟိတာဝ ဟောန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

259. රහෝගත වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, ‘යං කිඤ්චි වේදයිතං තං දුක්ඛස්මිං’ යනු යම්කිසි විඳීමක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල දුකක් යන අර්ථයයි. ‘සංඛාරානංයේව අනිච්චතං’ ආදී පාඨයන්හි සංඛාර ධර්මයන්ගේ යම් අනිත්‍ය බවක්, ක්ෂය වන ස්වභාවයක්, වැය වන ස්වභාවයක්, විපරිණාමයට පත්වන ස්වභාවයක් ඇද්ද, එය අරභයා ‘යම්කිසි විඳීමක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල දුකකැයි මා විසින් වදාරන ලදී’ යන්න මෙයින් පැහැදිලි කරයි. මන්ද, සංඛාරයන්ගේ යම් අනිත්‍යතාවයක් ඇද්ද, වේදනාවන්ගේ ද අනිත්‍යතාවය එයමය. අනිත්‍යතාවය යනු විනාශයයි; විනාශයට වඩා වැඩි දුකක් නම් නැත යන අදහසින් සියලු වේදනා දුක් බව වදාරන ලදී. ‘අථ ඛෝ පන භික්ඛු මයා’ යන මෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කේවල වේදනාවන්ගේම නිරෝධය නොව, මෙම (අනෙකුත් සංඛාර) ධර්මයන්ගේ ද නිරෝධය පනවන බව දැක්වීමට ආරම්භ කරන ලදී. ‘වූපසම’ හා ‘පස්සද්ධි’ යන වචන මෙවැනි දේශනාවන්ගෙන් අවබෝධය ලබන අයගේ අදහස් අනුව වදාරන ලදී. මෙහි ‘සඤ්ඤාවේදයිත නිරෝධ’ යන්නෙන් අරූප සමාපත්ති හතර ද ගන්නා ලබන බව දත යුතුය.

၂-၃. ပဌမအာကာသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

2-3. පළමු ආකාස සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව.

၂၆၀-၂၆၁. ဒုတိယေ ပုထူ ဝါယန္တိ မာလုတာတိ ဗဟူ ဝါတာ ဝါယန္တိ. သေသံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ. တတိယံ ဝိနာ ဂါထာဟိ ဗုဇ္ဈန္တာနံ အဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တံ.

260-261. දෙවන සූත්‍රයෙහි, ‘පුථූ වායන්ති මාලුතා’ යනු බොහෝ සුළං හමයි යන්නයි. ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ සහිතය. තෙවන සූත්‍රය, ගාථාවලින් තොරව අවබෝධ කරගන්නා අයගේ අදහස් පරිදි වදාරන ලදී.

၄. အဂါရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. අගාර සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၆၂. စတုတ္ထေ ပုရတ္ထိမာတိ ပုရတ္ထိမာယ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ. သာမိသာပိ သုခါ ဝေဒနာတိအာဒီသု သာမိသာ သုခါ နာမ ကာမာမိသပဋိသံယုတ္တာ ဝေဒနာ. နိရာမိသာ သုခါ နာမ ပဌမဇ္ဈာနာဒိဝသေန ဝိပဿနာဝသေန အနုဿတိဝသေန စ ဥပ္ပန္နာ ဝေဒနာ. သာမိသာ ဒုက္ခာ နာမ ကာမာမိသေနေဝ သာမိသာ ဝေဒနာ, နိရာမိသာ ဒုက္ခာ နာမ အနုတ္တရေသု ဝိမောက္ခေသု ပိဟံ ဥပဋ္ဌာပယတော ပိဟပစ္စယာ ဥပ္ပန္နဒေါမနဿဝေဒနာ. သာမိသာ အဒုက္ခမသုခါ နာမ ကာမာမိသေနေဝ သာမိသာ ဝေဒနာ. နိရာမိသာ အဒုက္ခမသုခါ နာမ စတုတ္ထဇ္ဈာနဝသေန ဥပ္ပန္နာ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ.

262. හතරවන සූත්‍රයෙහි, ‘පුරත්ථිමා’ යනු පෙරදිගින් යන අර්ථයයි. සෑම තැනකම මෙසේම වේ. ‘සාමිසාපි සුඛා වේදනා’ ආදී තන්හි සාමිස සැප වේදනාව නම් කාම ලෝකය හා සම්බන්ධ වූ වේදනාවයි. නිරාමිස සැප වේදනාව නම් ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදියෙන් ද, විදර්ශනාවෙන් ද, අනුස්සති (බුද්ධානුස්සති ආදී) බලයෙන් ද උපන් වේදනාවයි. සාමිස දුක් වේදනාව නම් කාමයන් නිසාම ඇතිවන සාමිස වේදනාවයි. නිරාමිස දුක් වේදනාව නම් උත්තරීතර විමුක්තිය ප්‍රාර්ථනා කරන්නෙකුට එම ප්‍රාර්ථනාව (පිහය) ප්‍රත්‍ය කොටගෙන උපදින දෝමනස්ස වේදනාවයි. සාමිස අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව නම් කාමයන් නිසාම ඇතිවන සාමිස වේදනාවයි. නිරාමිස අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව නම් සිව්වන ධ්‍යානය නිසා උපන් අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවයි.

၅-၈. ပဌမအာနန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-8. පළමු ආනන්ද සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව.

၂၆၃-၂၆၆. ပဉ္စမာဒီနိ [Pg.120] စတ္တာရိ ဟေဋ္ဌာ ကထိတနယာနေဝ. ပုရိမာနိ ပနေတ္ထ ဒွေ ပရိပုဏ္ဏပဿဒ္ဓိကာနိ, ပစ္ဆိမာနိ ဥပဍ္ဎပဿဒ္ဓိကာနိ. ဒေသနာယ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တာနိ.

263-266. පස්වන සූත්‍රයේ සිට සතරක්ම යට පවසන ලද ක්‍රමයම වේ. මෙහි පළමු සූත්‍ර දෙක සම්පූර්ණ පස්සද්ධිය (සන්සිඳීම) සහිතය, අවසන් දෙක අඩක් පස්සද්ධිය සහිතය. දේශනාව අවබෝධ කරගන්නා අයගේ අභිලාෂය පරිදි මේවා වදාරන ලදී.

၉-၁၀. ပဉ္စကင်္ဂသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

9-10. පඤ්චකංග සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව.

၂၆၇-၂၆၈. နဝမေ ပဉ္စကင်္ဂေါ ထပတီတိ ပဉ္စကင်္ဂေါတိ တဿ နာမံ, ဝါသိဖရသုနိခါဒနဒဏ္ဍမုဂ္ဂရကာဠသုတ္တနာဠိသင်္ခါတေဟိ ဝါ ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ သော ပဉ္စကင်္ဂေါတိ ပညာတော. ထပတီတိ ဝဍ္ဎကီဇေဋ္ဌကော. ဥဒါယီတိ ပဏ္ဍိတဥဒါယိတ္ထေရော. ပရိယာယန္တိ ကာရဏံ. ဒွေပါနန္ဒာတိ ဒွေပိ, အာနန္ဒ, ပရိယာယေနာတိ ကာရဏေန. ဧတ္ထ စ ကာယိကစေတသိကဝသေန ဒွေ ဝေဒိတဗ္ဗာ, သုခါဒိဝသေန တိဿောပိ, ဣန္ဒြိယဝသေန သုခိန္ဒြိယာဒိကာ ပဉ္စ, ဒွါရဝသေန စက္ခုသမ္ဖဿဇာဒိကာ ဆ, ဥပဝိစာရဝသေန ‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ သောမနဿဌာနိယံ ရူပံ ဥပဝိစရတီ’’တိအာဒိကာ အဋ္ဌာရသ, ဆ ဂေဟသိတာနိ သောမနဿာနိ, ဆ နေက္ခမ္မသိတာနိ, ဆ ဂေဟသိတာနိ ဒေါမနဿာနိ, ဆ နေက္ခမ္မသိတာနိ, ဆ ဂေဟသိတာ ဥပေက္ခာ, ဆ နေက္ခမ္မသိတာတိ ဧဝံ ဆတ္တိံသ. တာ အတီတေ ဆတ္တိံသ, အနာဂတေ ဆတ္တိံသ, ပစ္စုပ္ပန္နေ ဆတ္တိံသာတိ ဧဝံ အဋ္ဌသတံ ဝေဒနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

267-268. නවවන සූත්‍රයෙහි: ‘පඤ්චකංගෝ ථපතී’ යනු පඤ්චකංග යනු ඒ වඩුවාගේ නමයි. වෑය, පොරව, නියන, දණ්ඩ (මිට), මුගුර සහ කළු නූල සහිත නළය යන මේ අංග පහෙන් යුක්ත වූ නිසා ඔහු ‘පඤ්චකංග’ නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. ‘ථපති’ යනු වඩු කාර්මිකයන්ගේ ප්‍රධානියාය. ‘උදායී’ යනු පණ්ඩිත උදායී තෙරුන් වහන්සේය. ‘පරියාය’ යනු කරුණයි. ‘ද්වේපානන්ද’ යනු ආනන්දය, (කරුණු වශයෙන්) වේදනා දෙකක් ද වේ. මෙහි කායික හා චෛතසික වශයෙන් වේදනා දෙකක් ද, සැප දුක් ආදී වශයෙන් තුනක් ද, ඉන්ද්‍රිය වශයෙන් සුඛින්ද්‍රිය ආදී පහක් ද, ද්වාර වශයෙන් චක්ඛුසම්ඵස්සජ ආදී හයක් ද, උපවිචාර වශයෙන් ‘ඇසින් රූපයක් දැක සෝමනස්සයට කරුණු වන රූපය අනුව හැසිරෙයි’ ආදී වශයෙන් දහඅටක් ද, ගෙහසිත සෝමනස්ස හයක්, නෙක්ඛම්මසිත සෝමනස්ස හයක්, ගෙහසිත දෝමනස්ස හයක්, නෙක්ඛම්මසිත දෝමනස්ස හයක්, ගෙහසිත උපේක්ඛා හයක්, නෙක්ඛම්මසිත උපේක්ඛා හයක් වශයෙන් තිස් හයක් වේ. ඒවා අතීතයෙහි තිස් හයක්, අනාගතයෙහි තිස් හයක් සහ වර්තමානයෙහි තිස් හයක් වශයෙන් එකසිය අටක් වේදනා දත යුතුය.

ပဉ္စိမေ အာနန္ဒ ကာမဂုဏာတိ အယံ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ. န ကေဝလဉှိ ဒွေ အာဒိံ ကတွာ ဝေဒနာ ဘဂဝတာ ပညတ္တာ, ပရိယာယေန ဧကာပိ ဝေဒနာ ကထိတာ, တံ ဒဿေန္တော ပဉ္စကင်္ဂဿ ထပတိနော ဝါဒံ ဥပတ္ထမ္ဘေတုံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. အဘိက္ကန္တတရန္တိ သုန္ဒရတရံ. ပဏီတတရန္တိ အတပ္ပကတရံ. ဧတ္ထ စ စတုတ္ထဇ္ဈာနတော ပဋ္ဌာယ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ, သာပိ သန္တဋ္ဌေန ပဏီတဋ္ဌေန စ သုခန္တိ ဝုတ္တာ. နိရောဓော အဝေဒယိတသုခဝသေန သုခံ နာမ ဇာတော. ပဉ္စကာမဂုဏဝသေန ဟိ အဋ္ဌသမာပတ္တိဝသေန စ ဥပ္ပန္နံ ဝေဒယိတံ သုခံ နာမ, နိရောဓော အဝေဒယိတသုခံ နာမ. ဣတိ ဝေဒယိတသုခံ ဝါ ဟောတု အဝေဒယိတသုခံ ဝါ, နိဒ္ဒုက္ခဘာဝသင်္ခါတေန သုခဋ္ဌေန ဧကန္တသုခမေဝ ဇာတံ.

‘පඤ්චිමේ ආනන්ද කාමගුණා’ යන මෙය වෙනම අනුසන්ධියකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වේදනාවන් දෙකක සිට ආරම්භ කර පනවන ලද්දේ පමණක් නොව, එක්තරා ක්‍රමයකින් (පරියාය වශයෙන්) එක් වේදනාවක් ද වදාරන ලදී. එය දක්වමින් පඤ්චකංග වඩුවාගේ මතය ස්ථිර කිරීමට මෙම දේශනාව ආරම්භ කරන ලදී. ‘අභික්කන්තතරං’ යනු වඩාත් යහපත් වූ බවයි. ‘පණීතතරං’ යනු වඩාත් ප්‍රණීත වූ බවයි. මෙහි සිව්වන ධ්‍යානයෙන් පටන් ගෙන යම් අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවක් ඇද්ද, එය ද ශාන්ත අර්ථයෙන් හා ප්‍රණීත අර්ථයෙන් ‘සුඛ’ (සැප) යැයි පවසන ලදී. නිරෝධ සමාපත්තිය වනාහි ‘අවේදයිත සුඛ’ (නොවිඳිනා සැප) වශයෙන් සැපයක් නම් වේ. පංච කාමගුණයන්ගේ වශයෙන් ද අෂ්ට සමාපත්තීන්ගේ වශයෙන් ද උපදින සැපය ‘විඳිනා සැප’ (වේදයිත සුඛ) නම් වේ. නිරෝධය වනාහි නොවිඳිනා සැපයකි. මෙසේ විඳිනා සැපය වේවා, නොවිඳිනා සැපය වේවා, දුක් රහිත බව යන අර්ථයෙන් ලැබෙන සැපය නිසා එය ඒකාන්තයෙන්ම සැපයකි.

ယတ္ထ ယတ္ထာတိ ယသ္မိံ ယသ္မိံ ဌာနေ. သုခံ ဥပလဗ္ဘတီတိ ဝေဒယိတံ သုခံ ဝါ အဝေဒယိတံ သုခံ ဝါ ဥပလဗ္ဘတိ. တံ တံ တထာဂတော သုခသ္မိံ ပညပေတိ, တံ သဗ္ဗံ တထာဂတော နိဒ္ဒုက္ခဘာဝံ သုခသ္မိံယေဝ ပညပေတီတိ ဣဓ [Pg.121] ဘဂဝါ နိရောဓသမာပတ္တိံ သီသံ ကတွာ နေယျပုဂ္ဂလဿ ဝသေန အရဟတ္တနိကူဋေနေဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ. ဒသမံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

‘යත්ථ යත්ථ’ යනු යම් යම් ස්ථානයක යන්නයි. ‘සුඛං උපලබ්භති’ යනු විඳිනා සැපය හෝ නොවිඳිනා සැපය හෝ ලැබෙයි. ‘තං තං තථාගතෝ සුඛස්මිං පඤ්ඤපේති’ යනු ඒ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේ දුක් රහිත බව නිසා සැපයක් ලෙසම පනවති. මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිරෝධ සමාපත්තිය මූලික කොටගෙන නෙය්‍ය පුද්ගලයාගේ වශයෙන් අර්හත් ඵලය නමැති මුදුන් මල්කඩින්ම දේශනාව නිම කළ සේක. දසවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

ရဟောဂတဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

දෙවන රහෝගත වර්ගය නිම විය.

၃. အဋ္ဌသတပရိယာယဝဂ္ဂေါ

3. අට්ඨසතපරියාය වර්ගය.

၁. သီဝကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සීවක සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၆၉. တတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ မောဠိယသီဝကောတိ သီဝကောတိ တဿ နာမံ. စူဠာ ပနဿ အတ္ထိ, တသ္မာ မောဠိယသီဝကောတိ ဝုစ္စတိ. ပရိဗ္ဗာဇကောတိ ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကော. ပိတ္တသမုဋ္ဌာနာနီတိ ပိတ္တပစ္စယာနိ. ဝေဒယိတာနီတိ ဝေဒနာ. တတ္ထ ပိတ္တပစ္စယာ တိဿော ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ကထံ? ဧကစ္စော ဟိ ‘‘ပိတ္တံ မေ ကုပိတံ ဒုဇ္ဇာနံ ခေါ ပန ဇီဝိတ’’န္တိ ဒါနံ ဒေတိ, သီလံ သမာဒိယတိ ဥပေါသထကမ္မံ ကရောတိ, ဧဝမဿ ကုသလဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧကစ္စော ‘‘ပိတ္တဘေသဇ္ဇံ ကရိဿာမီ’’တိ ပါဏံ ဟနတိ, အဒိန္နံ အာဒိယတိ, မုသာ ဘဏတိ, ဒသ ဒုဿီလျကမ္မာနိ ကရောတိ, ဧဝမဿ အကုသလဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧကစ္စော ‘‘ဧတ္တကေနပိ မေ ဘေသဇ္ဇကရဏေန ပိတ္တံ န ဝူပသမ္မတိ, အလံ ယံ ဟောတိ. တံ ဟောတူ’’တိ မဇ္ဈတ္တော ကာယိကဝေဒနံ အဓိဝါသေန္တော နိပဇ္ဇတိ, ဧဝံ အဿ အဗျာကတဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

269. තෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, ‘මෝළියසීවකෝ’ යනු සීවක යනු ඔහුගේ නමයි. ඔහුට හිසෙහි විශාල කෙස් වැටියක් (චූළා) තිබූ බැවින් මෝළියසීවක යැයි කියනු ලැබේ. ‘පරිබ්බාජකෝ’ යනු ඡන්න පරිබ්‍රාජකයෙකි. ‘පිත්තසමුට්ඨානානි’ යනු පිත නිසා හටගත් දේවල්ය. ‘වේදයිතානි’ යනු වේදනාවන්ය. එහි පිත නිසා වේදනා තුනක් උපදී. ඒ කෙසේද? ඇතැමෙකුට, ‘මාගේ පිත කිපී ඇත, ජීවිතය (පවතින කාලය) දැනගත නොහැකිය’ කියා දන් දෙයි, සිල් රකියි, උපෝසථ කර්ම කරයි, එවිට ඔහුට කුසල් වේදනා උපදියි. ඇතැමෙකු ‘පිතට බෙහෙත් කරන්නෙමි’ කියා පණ නසයි, සොරකම් කරයි, බොරු කියයි, දස අකුසල් කරයි, එවිට ඔහුට අකුසල් වේදනා උපදියි. ඇතැමෙකු ‘මෙතරම් බෙහෙත් කළත් මාගේ පිත සන්සිඳෙන්නේ නැත, එය වීමට ඇති ලෙස වේවා’ කියා මධ්‍යස්ථව කායික වේදනාව ඉවසමින් නිදාගනියි, එවිට ඔහුට අව්‍යාකෘත වේදනා උපදියි.

သာမမ္ပိ ခေါ ဧတန္တိ တံ တံ ပိတ္တဝိကာရံ ဒိသွာ အတ္တနာပိ ဧတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သစ္စသမ္မတန္တိ ဘူတသမ္မတံ. လောကောပိ ဟိဿ သရီရေ သဗလဝဏ္ဏတာဒိပိတ္တဝိကာရံ ဒိသွာ ‘‘ပိတ္တမဿ ကုပိတ’’န္တိ ဇာနာတိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ သာမဉ္စ ဝိဒိတံ လောကဿ စ သစ္စသမ္မတံ အတိဓာဝန္တိ, တသ္မာ. သေမှသမုဋ္ဌာနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ ပန သန္နိပါတိကာနီတိ တိဏ္ဏမ္ပိ ပိတ္တာဒီနံ ကောပေန သမုဋ္ဌိတာနိ. ဥတုပရိဏာမဇာနီတိ ဝိသဘာဂဥတုတော ဇာတာနိ. ဇင်္ဂလဒေသဝါသီနဉှိ အနုပဒေသေ ဝသန္တာနံ ဝိသဘာဂေါ ဥတု ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အနုပဒေသဝါသီနဉ္စ ဇင်္ဂလဒေသေတိ ဧဝံ မလယသမုဒ္ဒတီရာဒိဝသေနာပိ ဥတုဝိသဘာဂတာ ဥပ္ပဇ္ဇတိယေဝ. တတော ဇာတာတိ ဥတုပရိဏာမဇာတာနိ နာမ.

‘සාමංපි ඛො ඒතං’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ඒ ඒ පිතෙහි විකෘතිභාවය දැක තමා විසින්ම මෙය දත යුතු බවයි. ‘සච්චසම්මතං’ යනු සත්‍යය ලෙස සම්මත වූවකි. ලෝකයා ද මොහුගේ ශරීරයෙහි ඇති ලප කැලැල් හා විවිධ පැහැයන් ආදී වූ පිතෙහි විකෘතිභාවය දැක ‘‘මොහුගේ පිත කිපී ඇත’’යි දැන ගනියි. එම නිසා යම් හෙයකින් තමා විසින්ම දන්නා ලද දෙය හා ලෝකයා විසින් සත්‍යය ලෙස සම්මත කළ දෙය ඉක්මවා නොයන්නේ ද, ඒ නිසා (එසේ කියනු ලැබේ). සෙම් කිපීම් ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහි ‘සන්නිපාතිකානි’ යනු පිත්, සෙම්, වා යන තුනම කිපීමෙන් හටගන්නා වූ වේදනාවන්ය. ‘උතුපරිණාමජානි’ යනු විෂම වූ සෘතු භේදයන් නිසා උපදින්නා වූ වේදනාවන්ය. මන්දයත්, වියළි කර්කශ ප්‍රදේශවල (ජංගල දේශයන්හි) වසන්නවුන්ට තෙතමනය සහිත (අනුප) දේශයන්හි වසන විට විෂම සෘතු බලපෑම් ඇති වේ. අනුප දේශයන්හි වසන්නවුන්ට ජංගල දේශවලදී ද එසේම වේ. මෙසේ කඳුකර (මලය), සමුද්‍ර තීරය ආදී වශයෙන් ද සෘතු විෂමතාවය උපදී. එයින් උපන් වේදනාවෝ ‘උතුපරිණාමජා’ නම් වෙති.

ဝိသမပရိဟာရဇာနီတိ [Pg.122] မဟာဘာရဝဟနသုဓာကောဋ္ဋနာဒိတော ဝါ အဝေလာယ စရန္တဿ သပ္ပဍံသကူပပါတာဒိတော ဝါ ဝိသမပရိဟာရတော ဇာတာနိ. ဩပက္ကမိကာနီတိ ‘‘အယံ စောရော ဝါ ပါရဒါရိကော ဝါ’’တိ ဂဟေတွာ ဇဏ္ဏုကကပ္ပရမုဂ္ဂရာဒီဟိ နိပ္ပောထနဥပက္ကမံ ပစ္စယံ ကတွာ ဥပ္ပန္နာနိ. ဧတံ ဗဟိ ဥပက္ကမံ လဘိတွာ ကောစိ ဝုတ္တနယေနေဝ ကုသလံ ကရောတိ, ကောစိ အကုသလံ, ကောစိ အဓိဝါသေန္တော နိပဇ္ဇတိ. ကမ္မဝိပါကဇာနီတိ ကေဝလံ ကမ္မဝိပါကတော, ဇာတာနိ. တေသုပိ ဟိ ဥပ္ပန္နေသု ဝုတ္တနယေနေဝ ကောစိ ကုသလံ ကရောတိ, ကောစိ အကုသလံ, ကောစိ အဓိဝါသေန္တော နိပဇ္ဇတိ. ဧဝံ သဗ္ဗဝါရေသု တိဝိဓာဝ ဝေဒနာ ဟောန္တိ.

‘විසමපරිහාරජානි’ යනු අධික බර එසවීම, බදාම කෙටීම ආදියෙන් හෝ නොකල්හි හැසිරෙන විට සර්පයන් දෂ්ට කිරීම්, වළවල්වල වැටීම් ආදී වූ විෂම ලෙස ශරීරය පරිහරණය කිරීමෙන් හටගන්නා වේදනාවන්ය. ‘ඕපක්කමිකානි’ යනු ‘‘මොහු සොරෙකි’’ හෝ ‘‘මොහු පරදාර සේවනයෙහි යෙදුණෙකි’’යි කියා අල්ලාගෙන දණහිසින්, වැලමිටෙන් හෝ මුගුරුවලින් තැලීම ආදී වධහිංසා පමුණුවන උපක්‍රමයන් නිසා උපන් වේදනාවන්ය. මෙවැනි බාහිර උපක්‍රමයන්ට ලක් වූ විට, ඇතැම් කෙනෙක් පෙර කී පරිදිම කුසල් කරති, ඇතැම් කෙනෙක් අකුසල් කරති, ඇතැම් කෙනෙක් ඉවසමින් වැතිර සිටිති. ‘කම්මවිපාකජානි’ යනු හුදෙක් අකුසල කර්ම විපාකයෙන්ම උපන් වේදනාවන්ය. ඒවා උපන් කල්හි ද පෙර කී පරිදිම ඇතැමෙක් කුසල් කරති, ඇතැමෙක් අකුසල් කරති, ඇතැමෙක් ඉවසමින් වාසය කරති. මෙසේ සෑම අවස්ථාවකදීම ත්‍රිවිධ වේදනාවෝම පවතිති.

တတ္ထ ပုရိမေဟိ သတ္တဟိ ကာရဏေဟိ ဥပ္ပန္နာ သာရီရိကာ ဝေဒနာ သက္ကာ ပဋိဗာဟိတုံ, ကမ္မဝိပါကဇာနံ ပန သဗ္ဗဘေသဇ္ဇာနိပိ သဗ္ဗပရိတ္တာနိပိ နာလံ ပဋိဃာတာယ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ လောကဝေါဟာရော နာမ ကထိတောတိ.

එහි මුල් කරුණු හතෙන් උපන් කායික වේදනාවන් වැළැක්විය හැකිය. නමුත් කර්ම විපාකයෙන් උපන් වේදනාවන් වැළැක්වීමට නම් සියලු ඖෂධ වර්ග හෝ සියලු පිරිත් ආවරණ යෙදුවද ඒවා සමනය කිරීමට සමත් නොවේ. මෙම සූත්‍රයෙහි ලෝක ව්‍යවහාරය දේශනා කරන ලද බව දත යුතුය. පළමු සූත්‍රයේ අටුවාව මෙසේ නිම වේ.

၂-၁၀. အဋ္ဌသတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

2-10. අට්ඨසත සූත්‍ර ආදියේ විස්තරය.

၂၇၀-၂၇၈. ဒုတိယေ အဋ္ဌသတပရိယာယန္တိ အဋ္ဌသတဿ ကာရဏဘူတံ. ဓမ္မပရိယာယန္တိ ဓမ္မကာရဏံ. ကာယိကာ စ စေတသိကာ စာတိ ဧတ္ထ ကာယိကာ ကာမာဝစရေယေဝ လဗ္ဘန္တိ, စေတသိကာ စတုဘူမိကာပိ. သုခါတိအာဒီသု သုခါ ဝေဒနာ အရူပါဝစရေ နတ္ထိ, သေသာသု တီသု ဘူမီသု လဗ္ဘန္တိ, ဒုက္ခာ ကာမာဝစရာဝ, ဣတရာ စတုဘူမိကာ. ပဉ္စကေ သုခိန္ဒြိယဒုက္ခိန္ဒြိယဒေါမနဿိန္ဒြိယာနိ ကာမာဝစရာနေဝ, သောမနဿိန္ဒြိယံ တေဘူမကံ, ဥပေက္ခိန္ဒြိယံ စတုဘူမကံ. ဆက္ကေ ပဉ္စသု ဒွါရေသု ဝေဒနာ ကာမာဝစရာဝ, မနောဒွါရေ စတုဘူမိကာ, အဋ္ဌာရသကေ ဆသု ဣဋ္ဌာရမ္မဏေသု သောမနဿေန သဟ ဥပဝိစရန္တီတိ သောမနဿူပဝိစာရာ. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ အယံ ဒေသနာ ဝိစာရဝသေန အာဂတာ, တံသမ္ပယုတ္တာနံ ပန သောမနဿာဒီနံ ဝသေန ဣဓ အဋ္ဌာရသ ဝေဒနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

270-278. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘අට්ඨසතපරියායං’ යනු වේදනා එකසිය අටක් වීමට හේතු වූ ක්‍රමයයි. ‘ධම්මපරියායං’ යනු ධර්ම හේතුවයි. ‘කායිකා ච චේතසිකා ච’ යන්නෙහි කායික වේදනාවෝ කාමාවචර භූමියෙහිම ලබති. චෛතසික වේදනාවෝ භූමි සතරෙහිම පවතිති. ‘සුඛා’ ආදී පදයන්හි සුඛ වේදනාව අරූපාවචර භූමියෙහි නැත, ඉතිරි භූමි තුනෙහි ලබති. දුක් වේදනාව කාමාවචරයෙහිම පමණකි. ඉතිරි උපේක්ෂා වේදනාව භූමි සතරෙහිම වේ. පංච ඉන්ද්‍රිය බෙදීමෙහි සුඛින්ද්‍රිය, දුක්ඛින්ද්‍රිය හා දෝමනස්සින්ද්‍රිය යන මේවා කාමාවචරයන්ම වේ. සෝමනස්සින්ද්‍රිය තෙභූමක (කාම, රූප, අරූප) වේ. උපේක්ඛින්ද්‍රිය භූමි සතරෙහිම වේ. සයේ බෙදීමෙහි ද්වාර පහක වේදනාවෝ කාමාවචරම වෙති. මනෝද්වාරයෙහි වේදනාව භූමි සතරෙහිම වේ. දහඅටේ බෙදීමෙහි, ඉෂ්ට අරමුණු හයක් කෙරෙහි සෝමනස්සයෙන් යුතුව මෙනෙහි කරමින් හැසිරෙන බැවින් ‘සෝමනස්සූපවිචාර’ නම් වේ. ඉතිරි දෝමනස්ස හා උපේක්ෂා විචාර දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙසේ මෙම දේශනාව විචාරයන්ගේ වශයෙන් ආවද, ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සෝමනස්සාදී වේදනාවන්ගේ වශයෙන් මෙහි වේදනා දහඅටක් දත යුතුය.

ဆ ဂေဟသိတာနိ သောမနဿာနီတိအာဒီသု ‘‘စက္ခုဝိညေယျာနံ ရူပါနံ ဣဋ္ဌာနံ ကန္တာနံ မနာပါနံ မနောရမာနံ လောကာမိသပဋိသံယုတ္တာနံ ပဋိလာဘံ ဝါ ပဋိလာဘတော သမနုပဿတော ပုဗ္ဗေ ဝါ ပဋိလဒ္ဓပုဗ္ဗံ အတီတံ နိရုဒ္ဓံ ဝိပရိဏတံ သမနုဿရတော ဥပ္ပဇ္ဇတိ သောမနဿံ. ယံ ဧဝရူပံ သောမနဿံ, ဣဒံ [Pg.123] ဝုစ္စတိ ဂေဟသိတံ သောမနဿ’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၃၀၆). ဧဝံ ဆသု ဒွါရေသု ဝုတ္တကာမဂုဏနိဿိတာနိ သောမနဿာနိ ဆ ဂေဟသိတသောမနဿာနိ နာမ.

‘ඡ ගෙහසිතානි සෝමනස්සානි’ ආදී තැන්හි - ඇසට පෙනෙන, ඉෂ්ට වූ, ප්‍රිය වූ, මනාප වූ, සිත් අලවන, ලෝකයා ආශා කරන වස්තූන් හා සම්බන්ධ වූ රූපයන් ලැබීමෙන් හෝ ලැබීමක් ලෙස දකින විට හෝ පෙර ලබන ලද, අතීත වූ, නිරුද්ධ වූ, වෙනස් වී ගිය රූපයන් නැවත නැවත සිහි කරන විට සෝමනස්සයක් උපදී. මෙබඳු වූ යම් සෝමනස්සයක් වේ ද මෙය ‘ගෙහසිත සෝමනස්ස’ (කාමයන් ඇසුරු කළ සතුට) යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ ද්වාර හයෙහිම දේශනා කරන ලද කාමගුණයන් ඇසුරු කළ සෝමනස්සයන් සය ‘ගෙහසිත සෝමනස්ස’ නම් වේ.

‘‘ရူပါနံ တွေဝ အနိစ္စတံ ဝိဒိတွာ ဝိပရိဏာမဝိရာဂနိရောဓံ ‘ပုဗ္ဗေ စေဝ ရူပါ ဧတရဟိ စ, သဗ္ဗေ တေ ရူပါ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော ဥပ္ပဇ္ဇတိ သောမနဿံ. ယံ ဧဝရူပံ သောမနဿံ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ နေက္ခမ္မသိတံ သောမနဿ’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၃၀၆) ဧဝံ ဆသု ဒွါရေသု ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ အနိစ္စတာဒိဝသေန ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ ဥဿုက္ကာပေတုံ သက္ကောန္တဿ ‘‘ဥဿုက္ကိတာ မေ ဝိပဿနာ’’တိ သောမနဿဇာတဿ ဥပ္ပန္နသောမနဿာနိ ဆ နေက္ခမ္မသိတသောမနဿာနိ နာမ.

‘‘රූපයන්ගේම අනිත්‍යතාව දැන, ඒවායේ වෙනස් වීම, නොඇලීම හා නිරුද්ධ වීම දැන, ‘පෙරත් රූප පැවතිණි, දැනුත් පවතී, ඒ සියලු රූප අනිත්‍යය, දුක්ඛය, වෙනස් වන සුළුය’ මෙසේ මෙය තත්වූ පරිදි සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් බලන්නා හට සෝමනස්සයක් උපදී. මෙබඳු වූ යම් සෝමනස්සයක් වේ ද මෙය ‘නෙක්ඛම්මසිත සෝමනස්ස’ (නෛෂ්ක්‍රම්‍යය ඇසුරු කළ සතුට) යයි කියනු ලැබේ.’’ මෙසේ ද්වාර හයෙහි ඉෂ්ට අරමුණු හමු වූ කල්හි අනිත්‍යාදී වශයෙන් විදර්ශනාව වඩා, මාර්ග අවබෝධය කරා මෙහෙයවීමට සමත් වූවන් හට, ‘‘මාගේ විදර්ශනාව දියුණු විය’’ කියා උපදින සෝමනස්සයන් හය ‘නෙක්ඛම්මසිත සෝමනස්ස’ නම් වේ.

‘‘စက္ခုဝိညေယျာနံ ရူပါနံ ဣဋ္ဌာနံ ကန္တာနံ မနာပါနံ မနောရမာနံ လောကာမိသပဋိသံယုတ္တာနံ အပ္ပဋိလာဘံ ဝါ အပ္ပဋိလာဘတော သမနုပဿတော ပုဗ္ဗေ ဝါ ပဋိလဒ္ဓပုဗ္ဗံ အတီတံ နိရုဒ္ဓံ ဝိပရိဏတံ သမနုဿရတော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဒေါမနဿံ. ယံ ဧဝရူပံ ဒေါမနဿံ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ ဂေဟသိတံ ဒေါမနဿ’’န္တိ. ဧဝံ ဆသု ဒွါရေသု ‘‘ဣဋ္ဌာရမ္မဏံ နာနုဘဝိဿာမိ နာနုဘဝါမီ’’တိ ဝိတက္ကယတော ဥပ္ပန္နာနိ ကာမဂုဏနိဿိတဒေါမနဿာနိ ဆ ဂေဟသိတဒေါမနဿာနိ နာမ.

‘‘ඇසට පෙනෙන, ඉෂ්ට වූ, ප්‍රිය වූ, මනාප වූ, සිත් අලවන, ලෝකාමිස හා සම්බන්ධ වූ රූපයන් නොලැබීමෙන් හෝ නොලැබීමක් ලෙස දකින විට හෝ පෙර ලබන ලද, අතීත වූ, නිරුද්ධ වූ, වෙනස් වී ගිය රූපයන් නැවත සිහි කරන විට දෝමනස්සයක් උපදී. මෙබඳු වූ යම් දෝමනස්සයක් වේ ද මෙය ‘ගෙහසිත දෝමනස්ස’ (කාමයන් ඇසුරු කළ ශෝකය) යයි කියනු ලැබේ.’’ මෙසේ ද්වාර හයෙහිම ‘‘ඉෂ්ට අරමුණු අත්නොවිඳින්නෙමි, මට අත්විඳීමට නොලැබේ’’ යි සිතන තැනැත්තා හට උපදින කාමගුණයන් ඇසුරු කළ දෝමනස්සයන් හය ‘ගෙහසිත දෝමනස්ස’ නම් වේ.

‘‘ရူပါနံ တွေဝ အနိစ္စတံ ဝိဒိတွာ ဝိပရိဏာမဝိရာဂနိရောဓံ ‘ပုဗ္ဗေ စေဝ ရူပါ ဧတရဟိ စ, သဗ္ဗေ တေ ရူပါ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒိသွာ အနုတ္တရေသု ဝိမောက္ခေသု ပိဟံ ဥပဋ္ဌာပေတိ ‘ကုဒါဿု နာမာဟံ တဒါယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိဿာမိ, ယဒရိယာ ဧတရဟိ အာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရန္တီ’’တိ. ဣတိ အနုတ္တရေသု ဝိမောက္ခေသု ပိဟံ ဥပဋ္ဌာပယတော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပိဟပစ္စယာ ဒေါမနဿံ. ယံ ဧဝရူပံ ဒေါမနဿံ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ နေက္ခမ္မသိတံ ဒေါမနဿန္တိ; ဧဝံ ဆသု ဒွါရေသု ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ အနုတ္တရဝိမောက္ခသင်္ခါတအရိယဖလဓမ္မေသု ပိဟံ ဥပဋ္ဌာပေတွာ တဒဓိဂမာယ အနိစ္စတာဒိဝသေန ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ ဥဿုက္ကာပေတုံ အသက္ကောန္တဿ ‘‘ဣမမ္ပိ ပက္ခံ ဣမမ္ပိ မာသံ ဣမမ္ပိ သံဝစ္ဆရံ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရိယဘူမိံ ပါပုဏိတုံ နာသက္ခိ’’န္တိ အနုသောစတော ဥပ္ပန္နာနိ ဒေါမနဿာနိ ဆ နေက္ခမ္မသိတဒေါမနဿာနိ နာမ.

‘‘රූපයන්ගේම අනිත්‍යතාව දැන, ඒවායේ වෙනස් වීම, නොඇලීම හා නිරුද්ධ වීම දැන, ‘පෙරත් රූප පැවතිණි, දැනුත් පවතී, ඒ සියලු රූප අනිත්‍යය, දුක්ඛය, වෙනස් වන සුළුය’ මෙසේ මෙය තත්වූ පරිදි සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් දැක, අනුත්තර වූ විමෝක්ෂයන් (අර්හත් ඵලය) කෙරෙහි ඇල්මක් ඇති කරයි; ‘ආර්යයන් වහන්සේලා යම් අර්හත් ඵලයකට පැමිණ වාසය කරද්ද, මම කවදා නම් ඒ තත්ත්වයට පැමිණ වාසය කරන්නෙම්ද?’ මෙසේ අනුත්තර විමෝක්ෂයන් කෙරෙහි ඇල්මක් ඇති කරන්නා හට ඒ ප්‍රාර්ථනාව හේතුවෙන් දෝමනස්සයක් උපදී. මෙය ‘නෙක්ඛම්මසිත දෝමනස්ස’ යයි කියනු ලැබේ.’’ මෙසේ ද්වාර හයෙහි ඉෂ්ට අරමුණු හමු වූ කල්හි අනුත්තර විමෝක්ෂ සංඛ්‍යාත ආර්ය ඵල ධර්මයන් කෙරෙහි ඇල්ම උපදවා, එය ලබා ගැනීම පිණිස අනිත්‍යාදී වශයෙන් විදර්ශනාව පටන් ගෙන, මාර්ග අවබෝධය කරා පැමිණවීමට නොහැකි වූවන් හට, ‘‘මේ පක්ෂය පුරාම, මේ මාසය පුරාම, මේ වසර පුරාම විදර්ශනාව දියුණු කොට ආර්ය භූමියට පැමිණීමට නොහැකි වීමි’’ යි පසුව තැවෙන්නා හට උපදින දෝමනස්සයන් සය ‘නෙක්ඛම්මසිත දෝමනස්ස’ නම් වේ.

‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဥပေက္ခာ ဗာလဿ မူဠှဿ ပုထုဇ္ဇနဿ အနောဓိဇိနဿ အဝိပါကဇိနဿ အနာဒီနဝဒဿာဝိနော အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ[Pg.124]. ယာ ဧဝရူပါ ဥပေက္ခာ, ရူပံ သာ နာတိဝတ္တတိ, တသ္မာ သာ ဥပေက္ခာ ဂေဟသိတာတိ ဝုစ္စတီ’’တိ; ဧဝံ ဆသု ဒွါရေသု ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ ဂုဠပိဏ္ဍကေ နိလီနမက္ခိကာ ဝိယ ရူပါဒီနိ အနတိဝတ္တမာနာ တတ္ထေဝ လဂ္ဂါ လဂ္ဂိတာ ဟုတွာ ဥပ္ပန္နကာမဂုဏနိဿိတာ ဥပေက္ခာ ဆ ဂေဟသိတဥပေက္ခာ နာမ.

ඇසින් රූපයක් දැක, කෙලෙස් බහුල වූ, මෝහයෙන් මුළා වූ, කෙලෙස් සීමාවන් ජය නොගත්, විපාකයන් ජය නොගත්, ආදීනව නොදක්නා වූ අශ්‍රැතවත් පෘථග්ජනයාට උපේක්ෂාවක් උපදියි. මෙබඳු වූ යම් උපේක්ෂාවක් ඇද්ද, එය රූපය ඉක්මවා නොයයි. එබැවින් එම උපේක්ෂාව 'ගෙහසිත උපේක්ෂාව' (කාම ගුණයන් ඇසුරු කළ උපේක්ෂාව) යැයි කියනු ලැබේ. මෙලෙස ද්වාර හයෙහි ඉෂ්ට අරමුණු හමුවූ කල, හකුරු ගුළියක ඇලුණු මැස්සෙකු මෙන්, රූප ආදිය ඉක්මවා නොගොස් එහිම ඇලී ගැලී හටගන්නා වූ, කාම ගුණයන් ඇසුරු කළ උපේක්ෂාවෝ හය දෙනෙක් 'ගෙහසිත උපේක්ෂා' නම් වෙති.

‘‘ရူပါနံ တွေဝ အနိစ္စတံ ဝိဒိတွာ ဝိပရိဏာမဝိရာဂနိရောဓံ ပုဗ္ဗေ စေဝ ရူပါ ဧတရဟိ စ, ‘သဗ္ဗေ တေ ရူပါ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဥပေက္ခာ. ယာ ဧဝရူပါ ဥပေက္ခာ, ရူပံ သာ အတိဝတ္တတိ, တသ္မာ သာ ဥပေက္ခာ နေက္ခမ္မသိတာတိ ဝုစ္စတီ’’တိ; ဧဝံ ဆသု ဒွါရေသု ဣဋ္ဌာဒိအာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ ဣဋ္ဌေ အရဇ္ဇန္တဿ အနိဋ္ဌေ အဒုဿန္တဿ အသမပေက္ခနေ အမုယှန္တဿ ဥပ္ပန္နာ ဝိပဿနာဉာဏသမ္ပယုတ္တာ ဥပေက္ခာ နေက္ခမ္မသိတဥပေက္ခာ နာမ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သဗ္ဗသင်္ဂါဟကော စတုဘူမကဓမ္မပရိစ္ဆေဒေါ ကထိတော. တတိယာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

රූපයන්ගේම අනිත්‍ය බව දැන, පෙර මෙන්ම දැනුදු සියලු රූපයෝ අනිත්‍යය, දුක්ඛය, විපරිණාම ධර්මයෝය යනුවෙන් මෙය ඇති සැටියෙන් මනා ප්‍රඥාවෙන් දක්නා තැනැත්තාට උපේක්ෂාවක් උපදියි. මෙබඳු වූ යම් උපේක්ෂාවක් ඇද්ද, එය රූපය ඉක්මවා යයි. එබැවින් එම උපේක්ෂාව 'නෙක්ඛම්මසිත උපේක්ෂාව' (නෛෂ්ක්‍රම්‍යය ඇසුරු කළ උපේක්ෂාව) යැයි කියනු ලැබේ. මෙලෙස ද්වාර හයෙහි ඉෂ්ට ආදී අරමුණු හමුවූ කල, යහපත් අරමුණෙහි නොඇලෙන්නා වූ ද, අයහපත් අරමුණෙහි ද්වේෂ නොකරන්නා වූ ද, මුළා නොවී බලන්නා වූ ද තැනැත්තාට හටගන්නා වූ විදර්ශනා ඥානය හා සම්ප්‍රයුක්ත උපේක්ෂාවෝ සය දෙනෙක් 'නෙක්ඛම්මසිත උපේක්ෂා' නම් වෙති. මේ සූත්‍රයෙහි සියල්ල සංග්‍රහ කරන ලද සිව් භූමක ධර්ම විභාගය කියන ලදී. තුන්වන සූත්‍රයේ සිට ඉතිරි සූත්‍ර පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහ.

၁၁. နိရာမိသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

11. නිරාමිස සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၇၉. ဧကာဒသမေ သာမိသာတိ ကိလေသာမိသေန သာမိသာ. နိရာမိသတရာတိ နိရာမိသာယပိ ဈာနပီတိယာ နိရာမိသတရာဝ. နနု စ ဒွီသု ဈာနေသု ပီတိ မဟဂ္ဂတာပိ ဟောတိ လောကုတ္တရာပိ, ပစ္စဝေက္ခဏပီတိ လောကိယာဝ, သာ ကသ္မာ နိရာမိသတရာ ဇာတာတိ? သန္တပဏီတဓမ္မပစ္စဝေက္ခဏဝသေန ဥပ္ပန္နတ္တာ. ယထာ ဟိ ရာဇဝလ္လဘော စူဠုပဋ္ဌာကော အပ္ပဋိဟာရိကံ ယထာသုခံ ရာဇကုလံ ပဝိသန္တော သေဋ္ဌိသေနာပတိအာဒယော ပါဒေန ပဟရန္တောပိ န ဂဏေတိ. ကသ္မာ? ရညော အာသန္နပရိစာရကတ္တာ. ဣတိ သော တေဟိ ဥတ္တရိတရော ဟောတိ, ဧဝမယမ္ပိ သန္တပဏီတဓမ္မပစ္စဝေက္ခဏဝသေန ဥပ္ပန္နတ္တာ လောကုတ္တရပီတိတောပိ ဥတ္တရိတရာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသဝါရေသုပိ ဧသေဝ နယော.

279. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි 'සාමිස' යනු කෙලෙස් නමැති ආමිසය සහිත වූවකි. 'නිරාමිසතර' යනු නිරාමිස වූ ධ්‍යාන ප්‍රීතියට වඩා නිරාමිස වූ ප්‍රීතියයි. ප්‍රථම හා ද්විතීය ධ්‍යානයන්හි ප්‍රීතිය මහග්ගත වූවත් ලෝකෝත්තර වූවත්, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ප්‍රීතිය ලෞකික වුවත්, එය වඩාත් නිරාමිස වන්නේ ඇයිද යන්න විමසිය යුතුය. එය ශාන්ත වූ ප්‍රණීත වූ අර්හත් ඵල ධර්මයන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමේ බලයෙන් හටගත් බැවිනි. රජුට ප්‍රිය වූ මෙහෙකරුවෙකු බාධාවකින් තොරව රජ මැදුරට වදින විට, සිටුවරුන් හෝ සෙන්පතියන් පවා නොසලකා (පයින් හරිමින් වුවද) යන නමුත් ඔහුට දඬුවම් නොලැබෙන්නේ රජුට සමීපව සේවය කරන බැවිනි. එලෙසම ඔහු ඔවුන්ට වඩා උසස් වන්නා සේ, ශාන්ත වූ ප්‍රණීත වූ ධර්මයන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන් හටගත් බැවින් මේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ප්‍රීතිය ලෝකෝත්තර ප්‍රීතියට වඩා උසස් බව දත යුතුය. ඉතිරි වාරයන්හිදී ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

ဝိမောက္ခဝါရေ ပန ရူပပဋိသံယုတ္တော ဝိမောက္ခော အတ္တနော အာရမ္မဏဘူတေန ရူပါမိသဝသေနေဝ သာမိသော နာမ, အရူပပဋိသံယုတ္တော ရူပါမိသာဘာဝေန နိရာမိသော နာမာတိ.

විමොක්ඛ වාරයෙහි රූපය හා සම්බන්ධ විමොක්ඛය, තමාගේ අරමුණ වූ රූප ආමිසය නිසා 'සාමිස' නම් වේ. රූපය හා සම්බන්ධ නොවන විමොක්ඛය, රූප ආමිසය නැති බැවින් 'නිරාමිස' නම් වේ.

ဝေဒနာသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

වේදනා සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၃. မာတုဂါမသံယုတ္တံ

3. මාතුගාම සංයුත්තය

၁. ပဌမပေယျာလဝဂ္ဂေါ

1. ප්‍රථම පෙය්‍යාල වර්ගය

၁-၂. မာတုဂါမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. මාතුගාම සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

၂၈၀-၂၈၁. မာတုဂါမသံယုတ္တဿ [Pg.125] ပဌမေ အင်္ဂေဟီတိ အဂုဏင်္ဂေဟိ. န စ ရူပဝါတိ န ရူပသမ္ပန္နော ဝိရူပေါ ဒုဒ္ဒသိကော. န စ ဘောဂဝါတိ န ဘောဂသမ္ပန္နော နိဒ္ဓနော. န စ သီလဝါတိ န သီလသမ္ပန္နော ဒုဿီလော. အလသော စာတိ ကန္တနပစနာဒီနိ ကမ္မာနိ ကာတုံ န သက္ကောတိ, ကုသီတော အာလသိယော နိသိန္နဋ္ဌာနေ နိသိန္နောဝ, ဌိတဌာနေ ဌိတောဝ နိဒ္ဒါယတိ ဧဝ. ပဇဉ္စဿ န လဘတီတိ အဿ ပုရိသဿ ကုလဝံသပတိဋ္ဌာပကံ ပုတ္တံ န လဘတိ, ဝဉ္ဈိတ္ထီ နာမ ဟောတိ. သုက္ကပက္ခော ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒုတိယံ ပဌမေ ဝုတ္တနယေနေဝ ပရိဝတ္တေတဗ္ဗံ.

280-281. මාතුගාම සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'අංගෙහි' යනු අගුණ නමැති කොටස්වලිනි. 'න ච රූපවා' යනු රූප සම්පත්තියෙන් තොර, විරූපී, දැකීමට අප්‍රිය තැනැත්තියයි. 'න ච භෝගවා' යනු ධන සම්පත්තියෙන් තොර දිළිඳු තැනැත්තියයි. 'න ච සීලවා' යනු සීලයෙන් තොර දුශ්සීල තැනැත්තියයි. 'අලසෝ ච' යනු නූල් කැටීම, ආහාර පිසීම ආදී කටයුතු කිරීමට නොහැකි, කසීත වූ, අලස ස්වභාව ඇති, හිඳින තැනම හිඳින, සිටින තැනම සිටින, හිඳගෙනම නිදාගන්නා වූ තැනැත්තියයි. 'පජඤ්චස්ස න ලභති' යනු එම පුරුෂයාගේ කුල පරම්පරාව පවත්වා ගැනීමට සමත් පුත්‍රයෙකු නොලබන වඳ ස්ත්‍රියකි. ශුක්ල පක්ෂය (ගුණවත් ස්ත්‍රිය පිළිබඳ කොටස) මීට විරුද්ධ අර්ථයෙන් දත යුතුය. දෙවන සූත්‍රය ද පළමු සූත්‍රයෙහි කී ක්‍රමයටම පුරුෂයාගේ පැත්තෙන් වෙනස් කොට දත යුතුය.

၃. အာဝေဏိကဒုက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. ආවේණික දුක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၈၂. တတိယေ အာဝေဏိကာနီတိ ပါဋိပုဂ္ဂလိကာနိ ပုရိသေဟိ အသာဓာရဏာနိ. ပါရိစရိယန္တိ ပရိစာရိကဘာဝံ.

282. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'ආවේණිකානි' යනු පුරුෂයන්ට සාධාරණ නොවන පුද්ගලික (ස්ත්‍රීන්ටම පමණක් උරුම) දේය. 'පාරිචරියං' යනු උපස්ථායක බවයි.

၄. တီဟိဓမ္မေဟိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4. තීහිධම්මේහි සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

၂၈၃-၃၀၃. စတုတ္ထေ မစ္ဆေရမလပရိယုဋ္ဌိတေနာတိ ပုဗ္ဗဏှသမယသ္မိဉှိ မာတုဂါမော ခီရဒဓိသင်္ဂေါပနရန္ဓနပစနာဒီနိ ကာတုံ အာရဒ္ဓေါ, ပုတ္တကေဟိပိ ယာစိယမာနော ကိဉ္စိ ဒါတုံ န ဣစ္ဆတိ. တေနေတံ ဝုတ္တံ ‘‘ပုဗ္ဗဏှသမယံ မစ္ဆေရမလပရိယုဋ္ဌိတေန စေတသာ’’တိ. မဇ္ဈနှိကသမယေ ပန မာတုဂါမော ကောဓာဘိဘူတောဝ ဟောတိ, အန္တောဃရေ ကလဟံ အလဘန္တော ပဋိဝိဿကဃရမ္ပိ ဂန္တွာ ကလဟံ ကရောတိ, သာမိကဿ စ ဌိတနိသိန္နဋ္ဌာနာနိ ဝိလောကေန္တော ဝိစရတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘မဇ္ဈနှိကသမယံ ဣဿာပရိယုဋ္ဌိတေန စေတသာ’’တိ. သာယနှေ ပနဿာ အသဒ္ဓမ္မပဋိသေဝနာယ စိတ္တံ နမတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သာယနှသမယံ ကာမရာဂပရိယုဋ္ဌိတေန စေတသာ’’တိ. ပဉ္စမာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

283-303. හතරවන සූත්‍රයෙහි 'මච්ඡේරමලපරියුට්ඨිතේන' යනු මෙසේය: උදෑසන කාලයෙහි මාතුගාමිකාව කිරි දියර රැස් කිරීම, ආහාර පිසීම ආදිය ආරම්භ කරන කල, දරුවන් යමක් ඉල්ලුවත් දීමට අකමැති වෙයි. එබැවින් 'පූර්ව භාගයෙහි මසුරු මලින් මැඩුණු සිතින්' යැයි කියන ලදී. මධ්‍යහ්න කාලයෙහි ඇය ක්‍රෝධයෙන් මැඩුණී වෙයි, ගෙතුළ රණ්ඩු වීමට කෙනෙකු නැත්නම් අසල්වැසි නිවසකට ගොස් හෝ රණ්ඩු කරයි, ස්වාමියාගේ ඉඳීම් සිටීම් දෙස පවා ඇස් කොනින් බලමින් හැසිරෙයි. එබැවින් 'මධ්‍යහ්නයෙහි ඊර්ෂ්‍යාවෙන් මැඩුණු සිතින්' යැයි කියන ලදී. සවස් කාලයෙහි ඇගේ සිත අසද්ධර්මය (කාම සේවනය) සඳහා නැමෙයි. එබැවින් 'සන්ධ්‍යා කාලයෙහි කාමරාගයෙන් මැඩුණු සිතින්' යැයි කියන ලදී. පස්වන සූත්‍රයේ සිට ඉතිරි ඒවා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහ.

၃. ဗလဝဂ္ဂေါ

3. බල වර්ගය

၁. ဝိသာရဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. විසාරද සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၀၄. ဒသမေ [Pg.126] ရူပဗလန္တိအာဒီသု ရူပသမ္ပတ္တိ ရူပဗလံ, ဘောဂသမ္ပတ္တိ ဘောဂဗလံ, ဉာတိသမ္ပတ္တိ ဉာတိဗလံ, ပုတ္တသမ္ပတ္တိ ပုတ္တဗလံ, သီလသမ္ပတ္တိ သီလဗလံ. ပဉ္စသီလဒသသီလာနိ အခဏ္ဍာနိ ကတွာ ရက္ခန္တဿ ဟိ သီလသမ္ပတ္တိယေဝ သီလဗလံ နာမ ဟောတိ. ဣမာနိ ခေါ ဘိက္ခဝေ ပဉ္စ ဗလာနီတိ ဣမာနိ ပဉ္စ ဥပတ္ထမ္ဘနဋ္ဌေန ဗလာနိ နာမ ဝုစ္စန္တိ.

304. දසවන සූත්‍රයෙහි 'රූප බල' යනු රූප සම්පත්තියයි, 'භෝග බල' යනු වස්තු සම්පත්තියයි, 'ඥාති බල' යනු නෑ පිරිවර සම්පත්තියයි, 'පුත්ත බල' යනු පුත්‍ර සම්පත්තියයි, 'සීල බල' යනු සීල සම්පත්තියයි. පංච ශීලය හා දස ශීලය නොකඩා රකින්නාට ඇති සීල සම්පත්තියම සීල බලය නම් වේ. 'මහණෙනි, මේ බල පහකි' යනු මේ කරුණු පහ උපස්ථම්භන (උපකාරක) අර්ථයෙන් 'බල' යැයි කියනු ලැබේ.

၂-၁၀. ပသယှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

2-10. පසය්හ සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

၃၀၅-၃၁၃. ပသယှာတိ အဘိဘဝိတွာ. အဘိဘုယျ ဝတ္တတီတိ အဘိဘဝတိ အဇ္ဈောတ္ထရတိ. နေဝ ရူပဗလံ တာယတီတိ နေဝ ရူပဗလံ တာယိတုံ ရက္ခိတုံ သက္ကောတိ. နာသေန္တေဝ နံ, ကုလေ န ဝါသေန္တီတိ ‘‘ဒုဿီလာ သံဘိန္နာစာရာ အတိက္ကန္တမရိယာဒါ’’တိ ဂီဝါယံ ဂဟေတွာ နီဟရန္တိ, န တသ္မိံ ကုလေ ဝါသေန္တိ. ဝါသေန္တေဝ နံ ကုလေ, န နာသေန္တီတိ ‘‘ကိံ ရူပေန ဘောဂါဒီဟိ ဝါ, ပရိသုဒ္ဓသီလာ ဧသာ အာစာရသမ္ပန္နာ’’တိ ဉတွာ ဉာတကာ တသ္မိံ ကုလေ ဝါသေန္တိယေဝ, န နာသေန္တိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

305-313. 'පසය්හ' යනු මැඩ පවත්වා හෝ යටපත් කරගෙනය. 'අභිභුය්‍ය වත්තති' යනු යටපත් කරයි, මඩියි. 'නේව රූපබලං තායති' යනු රූප බලයට ඇයව ආරක්ෂා කිරීමට නොහැකිය. 'ඇයව නෙරපා දමති, කුලයෙහි වාසය කිරීමට ඉඩ නොදෙති' යනු ඇය දුශ්සීල බව, හැසිරීම් බිඳගත් බව හා සීමාවන් ඉක්මවා ගිය බව පවසා බෙල්ලෙන් අල්ලා නෙරපා දමති. 'ඇයව කුලයෙහි රඳවා ගනිති, නෙරපා නොදමති' යනු රූපයෙන් හෝ වස්තුවෙන් ඇති වැඩක් කුමක්ද, ඇය පිරිසිදු සිල්වත් වූ, ආචාර සම්පන්න තැනැත්තියකැයි දැන නෑයෝ ඇයව කුලයෙහි රඳවා ගනිති. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

မာတုဂါမသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මාතුගාම සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄. ဇမ္ဗုခါဒကသံယုတ္တံ

4. ජම්බුඛාදක සංයුත්තය

၁. နိဗ္ဗာနပဉှာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. නිබ්බානපඤ්හ සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၁၄. ဇမ္ဗုခါဒကသံယုတ္တေ [Pg.127] ဇမ္ဗုခါဒကော ပရိဗ္ဗာဇကောတိ ဧဝံနာမော ထေရဿ ဘာဂိနေယျော ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကော. ယော ခေါ အာဝုသော ရာဂက္ခယောတိ နိဗ္ဗာနံ အာဂမ္မ ရာဂေါ ခီယတိ, တသ္မာ နိဗ္ဗာနံ ရာဂက္ခယောတိ ဝုစ္စတိ. ဒေါသမောဟက္ခယေသုပိ ဧသေဝ နယော.

314. ජම්බුඛාදක සංයුත්තයෙහි 'ජම්බුඛාදක පරිබ්‍රාජක' යනු එම නම ඇති සාරිපුත්ත මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ බෑණනුවන් වූ ඡන්න පරිබ්‍රාජකයාය. 'ඇවැත්නි, යම් රාගය ක්ෂය වීමක් ඇද්ද' යනු යමෙක් ආර්ය මාර්ගයෙන් නිවන සාක්ෂාත් කිරීමෙන් රාගය ක්ෂය වේද, එබැවින් නිවන 'රාගක්ඛය' (රාගය ක්ෂය වීම) යැයි කියනු ලැබේ. ද්වේෂය හා මෝහය ක්ෂය වීම පිළිබඳව ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

ယော ပန ဣမိနာဝ သုတ္တေန ကိလေသက္ခယမတ္တံ နိဗ္ဗာနန္တိ ဝဒေယျ, သော ဝတ္တဗ္ဗော ‘‘ကဿ ကိလေသာနံ ခယော, ကိံ အတ္တနော, ဥဒါဟု ပရေသ’’န္တိ? အဒ္ဓါ ‘‘အတ္တနော’’တိ ဝက္ခတိ. တတော ပုစ္ဆိတဗ္ဗော ‘‘ဂေါတြဘုဉာဏဿ ကိံ အာရမ္မဏ’’န္တိ? ဇာနမာနော ‘‘နိဗ္ဗာန’’န္တိ ဝက္ခတိ. ကိံ ပန ဂေါတြဘုဉာဏက္ခဏေ ကိလေသာ ခီဏာ ခီယန္တိ ခီယိဿန္တီတိ? ‘‘ခီဏာ’’တိ ဝါ ‘‘ခီယန္တီ’’တိ ဝါ န ဝတ္တဗ္ဗာ, ‘‘ခီယိဿန္တီ’’တိ ပန ဝတ္တဗ္ဗာတိ. ကိံ ပန တေသု အခီဏေသုယေဝ ကိလေသေသု ဂေါတြဘုဉာဏံ ကိလေသက္ခယံ အာရမ္မဏံ ကရောတီတိ? အဒ္ဓါ ဧဝံ ဝုတ္တေ နိရုတ္တရော ဘဝိဿတိ.

යමෙක් මේ ජම්බුඛාදක සූත්‍රය ඇසුරින් 'කෙලෙස් ක්ෂය වීම පමණක්ම නිවන' යැයි පවසන්නේ නම්, ඔහුගෙන් මෙසේ විමසිය යුතුය: 'කෙලෙස් ක්ෂය වීම සිදුවන්නේ කාගේද? තමාගේද නැතහොත් අන්‍යයන්ගේද?' ඔහු නිසැකවම 'තමාගේ' යැයි පවසනු ඇත. එවිට ඔහුගෙන් 'ගෝත්‍රභූ ඥානයට අරමුණ කුමක්ද?' යැයි විමසිය යුතුය. ඔහු දන්නේ නම් 'නිවන' යැයි පවසනු ඇත. 'එසේ නම් ගෝත්‍රභූ ඥාන ක්ෂණයේදී කෙලෙස් ක්ෂය වී අවසන්ද, ක්ෂය වෙමින් පවතීද, නැතහොත් මතු ක්ෂය වන්නේද?' එවිට 'ක්ෂය වී අවසන්' කියා හෝ 'ක්ෂය වෙමින් පවතී' කියා හෝ කිව නොහැකිය. 'මතු ක්ෂය වන්නේය' යනුවෙන් පමණක් කිව යුතුය. 'එසේ නම් ඒ කෙලෙස් ක්ෂය නොවී තිබියදීම ගෝත්‍රභූ ඥානය කෙලෙස් ක්ෂය වීම අරමුණු කරන්නේද?' මෙසේ විමසූ කල්හි ඔහුට පිළිතුරක් නොමැති වනු ඇත.

မဂ္ဂဉာဏေနာပိ စေတံ ယောဇေတဗ္ဗံ. မဂ္ဂက္ခဏေပိ ဟိ ကိလေသာ ‘‘ခီဏာ’’တိ ဝါ ‘‘ခီယိဿန္တီ’’တိ ဝါ န ဝတ္တဗ္ဗာ, ‘‘ခီယန္တီ’’တိ ပန ဝတ္တဗ္ဗာ, န စ အခီဏေသုယေဝ ကိလေသေသု ကိလေသက္ခယော အာရမ္မဏံ ဟောတိ, တသ္မာ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗမေတံ. ယံ အာဂမ္မ ရာဂါဒယော ခီယန္တိ, တံ နိဗ္ဗာနံ. တံ ပနေတံ ‘‘ရူပိနော ဓမ္မာ အရူပိနော ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၁၁) ဒုကေသု အရူပိနော ဓမ္မာတိ သင်္ဂဟိတတ္တာ န ကိလေသက္ခယမတ္တမေဝါတိ.

මාර්ග ඥානය සම්බන්ධයෙන්ද මෙය මෙසේම යෙදිය යුතුය. මන්ද යත්, මාර්ග ක්ෂණයේදීද කෙලෙස් 'ක්ෂය වී අවසන්' හෝ 'මතු ක්ෂය වන්නේය' කියා කිව නොහැකි බැවිනි. එහිදී කිව යුත්තේ කෙලෙස් 'ක්ෂය වෙමින් පවතී' යනුවෙනි. කෙලෙස් ක්ෂය නොවී තිබියදී කෙලෙස් ක්ෂය වීම අරමුණක් නොවේ. එබැවින් මෙය පිළිගත යුතුය: යමක් ඇසුරු කොට රාගාදී කෙලෙස් ක්ෂය වේද, එය නිවනයි. 'රූපී ධර්ම, අරූපී ධර්ම' ආදී දුක මාතිකාවන්හි නිවන 'අරූපී ධර්ම' යන්නට ඇතුළත් වන බැවින්, එය කෙලෙස් ක්ෂය වීම පමණක්ම නොවේ.

၂. အရဟတ္တပဉှာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. අර්හත්ත්ව ප්‍රශ්න සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၁၅. အရဟတ္တပဉှဗျာကရဏေ ယသ္မာ အရဟတ္တံ ရာဂဒေါသမောဟာနံ ခီဏန္တေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ‘‘ရာဂက္ခယော ဒေါသက္ခယော မောဟက္ခယော’’တိ ဝုတ္တံ.

315. අර්හත්ත්ව ප්‍රශ්නය විසඳීමේදී, රාග, ද්වේෂ, මෝහයන්ගේ ක්ෂය වීම අවසානයේ අර්හත්ත්වය උපදින බැවින්, එය 'රාගය ක්ෂය වීම, ද්වේෂය ක්ෂය වීම, මෝහය ක්ෂය වීම' යනුවෙන් වදාරන ලදී.

၃-၁၅. ဓမ္မဝါဒီပဉှာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3-15. ධර්මවාදී ප්‍රශ්න සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၃၁၆-၃၂၈. တေ [Pg.128] လောကေ သုဂတာတိ တေ ရာဂါဒယော ပဟာယ ဂတတ္တာ သုဋ္ဌု ဂတာတိ သုဂတာ. ဒုက္ခဿ ခေါ အာဝုသော ပရိညတ္ထန္တိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ပရိဇာနနတ္ထံ. ဒုက္ခတာတိ ဒုက္ခသဘာဝေါ. ဒုက္ခဒုက္ခတာတိအာဒီသု ဒုက္ခသင်္ခါတော ဒုက္ခသဘာဝေါ ဒုက္ခဒုက္ခတာ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.

316-328. 'තේ ලෝකේ සුගතා' යනු ඒ රහතන් වහන්සේලා රාගාදී කෙලෙස් ප්‍රහාණය කර (ඥානයෙන්) වැඩි බැවින් 'සුගති' නම් වෙති. 'දුක්ඛස්ස ඛෝ ආවුසෝ පරිඤ්ඤත්ථං' යනු වට්ට දුක පිරිසිඳ දැනගනු පිණිසයි. 'දුක්ඛතා' යනු දුක් ස්වභාවයයි. 'දුක්ඛ දුක්ඛතා' ආදියේදී දුක යයි කියනු ලබන දුක් ස්වභාවය දුක්ඛ දුක්ඛතාවයි. ඉතිරි පද දෙකෙහිද ක්‍රමය මෙයම වේ.

၁၆. ဒုက္ကရပဉှာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

16. දුෂ්කර ප්‍රශ්න සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၂၉. အဘိရတီတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ အနုက္ကဏ္ဌနတာ. နစိရံ အာဝုသောတိ အာဝုသော ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နော ဘိက္ခု ‘‘ပါတော အနုသိဋ္ဌော သာယံ ဝိသေသမဓိဂမိဿတိ, သာယံ အနုသိဋ္ဌော ပါတော ဝိသေသမဓိဂမိဿတီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၃၄၅) ဝုတ္တတ္တာ ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော နစိရဿံ လဟုယေဝ အရဟံ အဿ, အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌဟေယျာတိ ဒဿေတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

329. 'අභිරති' යනු පැවිදි ජීවිතයෙහි නොකලකිරෙන සුලු බවයි. 'නචිරං ආවුසෝ' යනු ඇවැත්නි, ධම්මානුධම්ම ප්‍රතිපදාවෙහි නිරත භික්ෂුව උදය කාලයේ අවවාද ලැබ සවස් කල විශේෂ අධිගමයක් ලබන්නේය, සවස් කල අවවාද ලැබ උදය කාලයේ විශේෂ අධිගමයක් ලබන්නේය යන වචනයට අනුව, උත්සාහවත් වන්නේ නම් නොබෝ කලකින්ම, ඉතා ඉක්මනින්ම රහත් බවට පත්වන්නේය, අර්හත්ත්වයෙහි පිහිටන්නේය යන්න මෙයින් දැක්වේ. සෙසු පද සියලු තැන්හි පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ဇမ္ဗုခါဒကသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ජම්බුඛාදක සංයුත්ත වර්ණනාව නිම විය.

၅. သာမဏ္ဍကသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. සාමණ්ඩක සංයුත්ත වර්ණනාවයි.

၃၃၀-၃၃၁. သာမဏ္ဍကသံယုတ္တေပိ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

330-331. සාමණ්ඩක සංයුත්තයෙහිද මේ ක්‍රමයෙන්ම අර්ථ දත යුතුය.

သာမဏ္ဍကသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සාමණ්ඩක සංයුත්ත වර්ණනාව නිම විය.

၆. မောဂ္ဂလ္လာနသံယုတ္တံ

6. මොග්ගල්ලාන සංයුත්තයයි.

၁-၈. ပဌမဈာနပဉှာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-8. ප්‍රථමධ්‍යාන ප්‍රශ්න සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၃၃၂-၃၃၉. မောဂ္ဂလ္လာနသံယုတ္တေ [Pg.129] ကာမသဟဂတာတိ ပဉ္စနီဝရဏသဟဂတာ. တဿ ဟိ ပဌမဇ္ဈာနဝုဋ္ဌိတဿ ပဉ္စ နီဝရဏာနိ သန္တတော ဥပဋ္ဌဟိံသု. တေနဿ တံ ပဌမဇ္ဈာနံ ဟာနဘာဂိယံ နာမ အဟောသိ. တံ ပမာဒံ ဉတွာ သတ္ထာ ‘‘မာ ပမာဒေါ’’တိ ဩဝါဒံ အဒါသိ. ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီသုပိ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အာရမ္မဏသဟဂတမေဝ ဟေတ္ထ ‘‘သဟဂတ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

332-339. මොග්ගල්ලාන සංයුත්තයෙහි 'කාමසහගතා' යනු පංච නීවරණයන් හා එක්ව පවත්නා යන්නයි. ප්‍රථමධ්‍යානයෙන් නැගී සිටි ඒ මහා මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේට පංච නීවරණයෝ සන්සුන්ව උපස්ථාන වූහ. ඒ හේතුවෙන් උන්වහන්සේගේ ඒ ප්‍රථමධ්‍යානය 'හානභාගිය' තත්ත්වයට පත් විය. ඒ ප්‍රමාදය දැනගත් ශාස්තෘන් වහන්සේ 'ප්‍රමාද නොවන්න' යැයි අවවාද කළ සේක. ද්විතීයිකධ්‍යානය ආදියේදීද අර්ථය මේ ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙහි 'සහගත' යන්නෙන් අදහස් කළේ අරමුණ හා එක්ව පැවතීමයි.

၉. အနိမိတ္တပဉှာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. අනිමිත්ත ප්‍රශ්න සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၄၀. အနိမိတ္တံ စေတောသမာဓိန္တိ နိစ္စနိမိတ္တာဒီနိ ပဟာယ ပဝတ္တံ ဝိပဿနာသမာဓိံယေဝ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တန္တိ. နိမိတ္တာနုသာရိ ဝိညာဏံ ဟောတီတိ ဧဝံ ဣမိနာ ဝိပဿနာသမာဓိဝိဟာရေန ဝိဟရတော ဝိပဿနာဉာဏေ တိက္ခေ သူရေ ဝဟမာနေ. ယထာ နာမ ပုရိသဿ တိခိဏေန ဖရသုနာ ရုက္ခံ ဆိန္ဒန္တဿ ‘‘သုဋ္ဌု ဝတ မေ ဖရသု ဝဟတီ’’တိ ခဏေ ခဏေ ဖရသုဓာရံ ဩလောကေန္တဿ ဆေဇ္ဇကိစ္စံ န နိပ္ဖဇ္ဇတိ, ဧဝံ ထေရဿာပိ ‘‘သူရံ ဝတ မေ ဟုတွာ ဉာဏံ ဝဟတီ’’တိ ဝိပဿနံ အာရဗ္ဘ နိကန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အထ ဝိပဿနာကိစ္စံ သာဓေတုံ နာသက္ခိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘နိမိတ္တာနုသာရိ ဝိညာဏံ ဟောတီ’’တိ. သဗ္ဗနိမိတ္တာနံ အမနသိကာရာ အနိမိတ္တံ စေတောသမာဓိံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာသိန္တိ သဗ္ဗေသံ နိစ္စသုခအတ္တနိမိတ္တာနံ အမနသိကာရေန အနိမိတ္တံ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တံ စေတောသမာဓိံ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ဥပရိမဂ္ဂဖလသမာဓိံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာသိံ.

340. 'අනිමිත්ත චේතෝසමාධි' යනු නිත්‍ය නිමිති ආදිය ප්‍රහාණය කර පවත්නා විපස්සනා සමාධියම අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි. 'නිමිත්තානුසාරී විඤ්ඤාණං හෝති' යනු මෙසේ විපස්සනා සමාධි විහරණයෙන් වසන තැනැත්තාගේ විපස්සනා ඥානය මුවහත් වූද, නිර්භීත වූද ලෙස ක්‍රියාත්මක වන කල්හි; යම් සේ තියුණු පොරොවකින් ගසක් කපන මිනිසෙකුට 'මගේ පොරොව මැනවින් කැපෙන්නේය' කියා මොහොතින් මොහොත පොරොව මුවහත දෙස බලන්නේ නම්, කැපීමේ කාර්යය නිම නොවේද, එමෙන්ම තෙරුන් වහන්සේටද 'මගේ ඥානය නිර්භීතව ක්‍රියා කරන්නේය' කියා විපස්සනාව කෙරෙහි ඇල්මක් ඇති විය. එවිට විපස්සනා කාර්යය සාක්ෂාත් කිරීමට නොහැකි විය. එය අරමුණු කොට 'නිමිත්තානුසාරී විඤ්ඤාණං හෝති' යනුවෙන් වදාරන ලදී. 'සබ්බනිමිත්තානං අමනසිකාරා...' යනු සියලු නිත්‍ය, සුඛ, අත්ත නිමිති මෙනෙහි නොකිරීමෙන්, අනිමිත්ත වූ වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ, නිවන අරමුණු කරගත් ඉහළ මගපල සමාධියට එළඹ වාසය කළෙමි යන්නයි.

၁၀-၁၁. သက္ကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

10-11. සක්ක සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၃၄၁-၃၄၂. အဝေစ္စပ္ပသာဒေနာတိ အစလပ္ပသာဒေန. ဒသဟိ ဌာနေဟီတိ ဒသဟိ ကာရဏေဟိ. အဓိဂဏှန္တီတိ အဘိဘဝန္တိ, အတိက္ကမိတွာ တိဋ္ဌန္တိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

341-342. 'අවේච්චප්පසාදේන' යනු අචල පැහැදීමෙන්. 'දසහි ඨානේහි' යනු කරුණු දසයකින්. 'අධිගණ්හන්ති' යනු අභිබවා සිටිති, ඉක්මවා සිටිති. සෙසු පද සියලු තැන්හි පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

မောဂ္ဂလ္လာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මොග්ගල්ලාන සංයුත්ත වර්ණනාව නිම විය.

၇. စိတ္တသံယုတ္တံ

7. චිත්ත සංයුත්තයයි.

၁. သံယောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සංයෝජන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၄၃. စိတ္တသံယုတ္တဿ [Pg.130] ပဌမေ မစ္ဆိကာသဏ္ဍေတိ ဧဝံနာမကေ ဝနသဏ္ဍေ. အယမန္တရာကထာ ဥဒပါဒီတိ ပေါရာဏကတ္ထေရာ အတိရစ္ဆာနကထာ ဟောန္တိ, နိသိန္နနိသိန္နဋ္ဌာနေ ပဉှံ သမုဋ္ဌာပေတွာ အဇာနန္တာ ပုစ္ဆန္တိ, ဇာနန္တာ ဝိဿဇ္ဇေန္တိ, တေန နေသံ အယံ ကထာ ဥဒပါဒိ. မိဂပထကန္တိ ဧဝံနာမကံ အတ္တနော ဘောဂဂါမံ. သော ကိရ အမ္ဗာဋကာရာမဿ ပိဋ္ဌိဘာဂေ ဟောတိ. တေနုပသင်္ကမီတိ ‘‘ထေရာနံ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဖာသုဝိဟာရံ ကတွာ ဒဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ဥပသင်္ကမိ. ဂမ္ဘီရေ ဗုဒ္ဓဝစနေတိ အတ္ထဂမ္ဘီရေ စေဝ ဓမ္မဂမ္ဘီရေ စ ဗုဒ္ဓဝစနေ. ပညာစက္ခု ကမတီတိ ဉာဏစက္ခု ဝဟတိ ပဝတ္တတိ.

343. චිත්ත සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'මච්ඡිකාසණ්ඩේ' යනු එම නම ඇති වන ප්‍රදේශයෙහිය. 'අයමන්තරා කථා උදපාදි' යනු පුරාණ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා තිරශ්චීන කථාවලින් තොර වූහ. උන්වහන්සේලා වැඩසිටි සෑම තැනකදීම ප්‍රශ්න මතු කරමින්, නොදන්නා අය විමසූ අතර දන්නා අය පිළිතුරු දුන්හ. ඒ හේතුවෙන් ඔවුන් අතර මේ සාකච්ඡාව ඇති විය. 'මිගපථකං' යනු උපාසකයාගේ භුක්තියට අයත් ගමක නමකි. එය අම්බාටකාරාමයට පසුපසින් පිහිටා තිබූ බව කියනු ලැබේ. 'තේනුපසංකමි' යනු 'ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ ප්‍රශ්න විසඳා දී උන්වහන්සේලාට පහසු විහරණයක් සලසා දෙන්නෙමි' යි සිතා පැමිණියේය. 'ගම්භීරේ බුද්ධවචනේ' යනු අර්ථයෙන් මෙන්ම ධර්මයෙන්ද ගැඹුරු වූ බුද්ධ වචනයෙහිය. 'පඤ්ඤාචක්ඛු කමති' යනු ප්‍රඥා ඇස ක්‍රියාත්මක වේ, පවතියි යන්නයි.

၂. ပဌမဣသိဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. පළමු ඉසිදත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၄၄. ဒုတိယေ အာယသ္မန္တံ ထေရန္တိ တေသု ထေရေသု ဇေဋ္ဌကံ မဟာထေရံ. တုဏှီ အဟောသီတိ ဇာနန္တောပိ အဝိသာရဒတ္တာ န ကိဉ္စိ ဗျာဟရိ. ဗျာကရောမဟံ ဘန္တေတိ ‘‘အယံ ထေရော နေဝ အတ္တနာ ဗျာကရောတိ, န အညေ အဇ္ဈေသတိ, ဥပါသကောပိ ဘိက္ခုသံဃံ ဝိဟေသေတိ, အဟမေတံ ဗျာကရိတွာ ဖာသုဝိဟာရံ ကတွာ ဒဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ အာသနတော ဝုဋ္ဌာယ ထေရဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ဧဝံ ဩကာသမကာသိ, ကတာဝကာသော ပန အတ္တနော အာသနေ နိသီဒိတွာ ဗျာကာသိ.

344. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'ආයස්මන්තං ථේරං' යනු ඒ ස්ථවිරයන් අතර සිටි ජ්‍යෙෂ්ඨ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේටයි. 'තුණ්හී අහෝසි' යනු කරුණු දැන සිටියද විශාරද නොවන බැවින් කිසිවක් ප්‍රකාශ නොකළේය. 'බ්‍යාකරෝමහං භන්තේ' යනු 'මේ ස්ථවිරයන් වහන්සේ තමන්ම පිළිතුරු නොදෙති, අන් අයවද උනන්දු නොකරති, උපාසකයාද භික්ෂු සංඝයා වෙහෙසට පත් කරයි, එබැවින් මම මේ ප්‍රශ්නය විසඳා පහසු විහරණයක් සලසා දෙන්නෙමි' යි සිතා ආසනයෙන් නැගී සිට මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ වෙත ගොස් අවසර ගත්තේය. අවසර ලැබීමෙන් පසු ස්වකීය ආසනයෙහි හිඳ ප්‍රශ්නය විසඳුවේය.

သဟတ္ထာတိ သဟတ္ထေန. သန္တပ္ပေသီတိ ယာဝဒိစ္ဆကံ ဒေန္တော သုဋ္ဌု တပ္ပေသိ. သမ္ပဝါရေသီတိ ‘‘အလံ အလ’’န္တိ ဟတ္ထသညာယ စေဝ ဝါစာယ စ ပဋိက္ခိပါပေသိ. ဩနီတပတ္တပါဏိနောတိ ပါဏိတော အပနီတပတ္တာ ဓောဝိတွာ ထဝိကာယ ဩသာပေတွာ အံသေ လဂ္ဂိတပတ္တာတိ အတ္ထော.

"සහත්ථා" යනු තමාගේම අතින් යන්නයි. "සන්තප්පේසි" යනු කැමති තාක් දෙමින් මැනවින් සතුටු කළේය (පිනවීය) යන්නයි. "සම්පවාරේසි" යනු "ඇත, ඇත" යැයි අතින් කරන සංඥාවෙන් හෝ වචනයෙන් හෝ ප්‍රතික්ෂේප කරවූයේය යන්නයි. "ඕනීතපත්තපාණිනෝ" යනු අතින් ඉවත් කරන ලද පාත්‍ර ඇතිව, එය සෝදා උරහිසේ ලා ගත් (එල්ලා ගත්) පාත්‍ර ඇති යන අර්ථයයි.

၃. ဒုတိယဣသိဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. දෙවන ඉසිදත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၄၅. တတိယေ အဝန္တိယာတိ ဒက္ခိဏာပထေ အဝန္တိရဋ္ဌေ. ကလျာဏံ ဝုစ္စတီတိ ‘‘စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ပဋိဇဂ္ဂိဿာမီ’’တိ ဝစနံ နိဒ္ဒေါသံ အနဝဇ္ဇံ ဝုစ္စတိ တယာ ဥပါသကာတိ အဓိပ္ပာယေန ဝဒတိ.

345. තෙවන (සූත්‍රයෙහි) "අවන්තියා" යනු දක්ෂිණාපථයෙහි වූ අවන්ති දේශයෙහි යන්නයි. "කල්‍යාණං වුච්චති" යනු "සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කරන්නෙමි" යන ඔබ විසින් කියන ලද ඒ නිර්දෝෂී වූ, නිවැරදි වචනය උපාසකයා කෙරෙහි වූ අදහසින් පවසයි.

၄. မဟကပါဋိဟာရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. මහකපාටිහාරිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၄၆. စတုတ္ထေ [Pg.131] သေသကံ ဝိဿဇ္ဇေထာတိ တဿ ကိရ ထေရေဟိ သဒ္ဓိံယေဝ ကံသထာလံ ပမဇ္ဇိတွာ ပါယာသံ ဝဍ္ဎေတွာ အဒံသု. သော ဘုတ္တပါယာသော ထေရေဟိယေဝ သဒ္ဓိံ ဂန္တုကာမော စိန္တေသိ ‘‘ဃရေ တာဝ ဥပါသိကာ သေသကံ ဝိစာရေတိ, ဣဓ ပနိမေ ဒါသကမ္မကာရာ မယာ အဝုတ္တာ န ဝိစာရေဿန္တိ, ဧဝါယံ ပဏီတပါယာသော နဿိဿတီ’’တိ တေသံ အနုဇာနန္တော ဧဝမာဟ. ကုထိတန္တိ ကုဓိတံ, ဟေဋ္ဌာ သန္တတ္တာယ ဝါလိကာယ ဥပရိ အာတပေန စ အတိတိခိဏန္တိ အတ္ထော. ဣဒံ ပန တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ အသမ္ဘိန္နပဒံ. ပဝေလိယမာနေနာတိ ပဋိလိယမာနေန သာဓု ခွဿ ဘန္တေတိ ‘‘ဖာသုဝိဟာရံ ကရိဿာမိ နေသ’’န္တိ စိန္တေတွာ ဧဝမာဟ.

346. සිව්වන (සූත්‍රයෙහි) "සේසකං විස්සජ්ජේථ" යනු, එම චිත්ත ගෘහපතියාට මහා තේරුන් වහන්සේලා සමඟම රන් තලියක කිරිපිඬු පිළියෙළ කොට මෙහෙකරුවන් විසින් පූජා කරන ලදී. ඒ කිරිපිඬු අනුභව කළ ගෘහපතියා තේරුන් වහන්සේලා සමඟම යාමට කැමතිව මෙසේ සිතීය: "නිවසේදී නම් උපාසිකාව ඉතිරි දෑ පිළිබඳව විමසා බලන්නීය, නමුත් මෙහිදී මා විසින් නොකියන ලද්දේ නම් මෙම දාස කම්කරුවන් ඒවා පිළියෙළ නොකරනු ඇත, එවිට මෙම ප්‍රණීත කිරිපිඬු විනාශ වනු ඇත" යි ඔවුන්ට අවසර දෙමින් මෙසේ පැවසීය. "කුඨිතං" යනු පහළින් රත් වූ වැල්ලෙන් හා ඉහළින් අව් රශ්මියෙන් දැඩි ලෙස රත් වූ යන අර්ථයයි. මෙය වනාහි තිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි වෙනත් තැනක හමු නොවන (අසම්භින්න) පදයකි. "පවේලියමානේන" යනු ගින්නෙන් උණු වූ ඉටි මෙන් මෘදු වූ යන්නයි. "සාධු ඛ්වස්ස භන්තේ" යනු "එම තේරුන් වහන්සේලාට පහසු විහරණයක් (පහසුව) සලසන්නෙමි" යි සිතා මෙසේ පැවසීය.

ဣဒ္ဓါဘိသင်္ခါရံ အဘိသင်္ခရီတိ အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိံ အကာသိ. ဧတ္ထ စ ‘‘မန္ဒမန္ဒော သီတကဝါတော ဝါယတု, အဗ္ဘမဏ္ဍပံ ကတွာ ဒေဝေါ ဧကမေကံ ဖုသာယတူ’’တိ ဧဝံ နာနာပရိကမ္မံ – ‘‘သဝါတော ဒေဝေါ ဝဿတူ’’တိ ဧဝံ အဓိဋ္ဌာနံ ဧကတောပိ ဟောတိ. ‘‘သဝါတော ဒေဝေါ ဝဿတူတိ ဧကတောပရိကမ္မံ, မန္ဒမန္ဒော သီတကဝါတော ဝါယတု, အဗ္ဘမဏ္ဍပံ ကတွာ ဒေဝေါ ဧကမေကံ ဖုသာယတူ’’တိ ဧဝံ နာနာအဓိဋ္ဌာနံ ဟောတိ. ဝုတ္တနယေနေဝ နာနာပရိကမ္မံ နာနာဓိဋ္ဌာနံ, ဧကတော ပရိကမ္မံ ဧကတော အဓိဋ္ဌာနမ္ပိ ဟောတိယေဝ. ယထာ တထာ ကရောန္တဿ ပန ပါဒကဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ကတပရိကမ္မဿ ပရိကမ္မာနန္တရေန မဟဂ္ဂတအဓိဋ္ဌာနစိတ္တေနေဝ တံ ဣဇ္ဈတိ. ဩကာသေသီတိ ဝိပ္ပကိရိ.

"ඉද්ධි අභිසංඛාරං අභිසංඛරි" යනු අධිෂ්ඨාන ඉද්ධියක් සිදු කළේය යන්නයි. මෙහිදී "සීතල මද පවනක් හමාවා, වලාකුළු වියනක් මෙන් පැතිර වැසි බිඳු එකින් එක වැටේවා" යි මෙසේ විවිධ පරිකර්ම කොට "සුළඟ සමඟ වැසි වසීවා" යි එක්ව අධිෂ්ඨාන කිරීමද වෙයි. "සුළඟ සමඟ වැසි වසීවා" යි එක්ව පරිකර්ම කොට "සීතල මද පවනක් හමාවා, වලාකුළු වියනක් මෙන් පැතිර වැසි බිඳු එකින් එක වැටේවා" යි මෙසේ විවිධ ලෙස අධිෂ්ඨාන කිරීමද වෙයි. කී පරිද්දෙන්ම විවිධ පරිකර්ම හා විවිධ අධිෂ්ඨානද, එක් පරිකර්මයක් හා එක් අධිෂ්ඨානයක්ද වන්නේමය. යම් කිසිවෙකු මෙසේ කරන්නේ නම්, පාදක ධ්‍යානයෙන් නැගී පරිකර්ම කොට ඒ පරිකර්මයට අනතුරුව උපදින මහග්ගත අධිෂ්ඨාන සිතින්ම එම ඉද්ධි අභිසංඛාරය සමෘද්ධිමත් වෙයි. "ඕකාසේසී" යනු විසුරුවා හැරියේය යන්නයි.

၅. ပဌမကာမဘူသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. ප්‍රථම කාමභූ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၄၇. ပဉ္စမေ နေလင်္ဂေါတိ နိဒ္ဒေါသော. သေတပစ္ဆာဒေါတိ သေတပဋိစ္ဆာဒနော. အနီဃန္တိ နိဒ္ဒုက္ခံ. မုဟုတ္တံ တုဏှီ ဟုတွာတိ တဿ အတ္ထပေက္ခနတ္ထံ တီဏိ ပိဋကာနိ ကဏ္ဏေ ကုဏ္ဍလံ ဝိယ သဉ္စာလေန္တော ‘‘အယံ ဣမဿ အတ္ထော, အယံ ဣမဿ အတ္ထော’’တိ ဥပပရိက္ခဏတ္ထံ မုဟုတ္တံ တုဏှီ ဟုတွာ. ဝိမုတ္တိယာတိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိယာ. ဣမံ ပန ပဉှံ ကထေန္တော ဥပါသကော ဒုက္ကရံ အကာသိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဟိ ‘‘ပဿထ နော တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, ဧတံ ဘိက္ခုံ [Pg.132] အာဂစ္ဆန္တံ ဩဒါတကံ တနုကံ တုင်္ဂနာသိက’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၂၄၅) အတ္တနော ဒိဋ္ဌေန ကထေသိ. အယံ ပန နယဂ္ဂါဟေန ‘‘အရဟတော ဧတံ အဓိဝစန’’န္တိ အာဟ.

347. පස්වන (සූත්‍රයෙහි) "නේලංගෝ" යනු නිර්දෝෂී වූ යන්නයි. "සේතපච්ඡාදෝ" යනු සුදු පැහැති සෙවිලි කළ (අර්හත් ඵලය නමැති) පියස්ස ඇති යන්නයි. "අනීඝං" යනු දුක් රහිත වූ යන්නයි. "මුහුත්තං තුණ්හී හුත්වා" යනු එහි අර්ථය සෙවීම පිණිස තිපිටකය නමැති කනෙහි පැළඳි කුණ්ඩලාභරණයක් මෙන් විමසමින් "මෙය මෙහි අර්ථයයි, මෙය මෙහි අර්ථයයි" යනුවෙන් පිරික්සීම පිණිස මොහොතක් නිහඬව සිටීමයි. "විමුත්තියා" යනු අර්හත් ඵල විමුක්තියයි. මෙම ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමේදී උපාසකයා ඉතා දුෂ්කර කාර්යයක් කළේය. මක්නිසාද යත්, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ "මහණෙනි, සුදු පැහැති, කෘශ වූ, උස් නාසයක් ඇති වඩින්නා වූ මේ භික්ෂුව දකින්නහුද" යි තමන් වහන්සේගේ ඥානයෙන් වදාළ සේක. මොහු වනාහි න්‍යාය ග්‍රහණයෙන් "මෙය රහතන් වහන්සේට නමකි" යැයි පැවසීය.

၆. ဒုတိယကာမဘူသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. ද්විතීය කාමභූ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၄၈. ဆဋ္ဌေ ကတိ နု ခေါ ဘန္တေ သင်္ခါရာတိ အယံ ကိရ, ဂဟပတိ, နိရောဓံ ဝလဉ္ဇေတိ, တသ္မာ ‘‘နိရောဓပါဒကေ သင်္ခါရေ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ဧဝမာဟ. ထေရောပိဿ အဓိပ္ပာယံ ဉတွာ ပုညာဘိသင်္ခါရာဒီသု အနေကေသု သင်္ခါရေသု ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ ကာယသင်္ခါရာဒယောဝ အာစိက္ခန္တော တယော ခေါ ဂဟပတီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကာယပ္ပဋိဗဒ္ဓတ္တာ ကာယေန သင်္ခရီယတိ နိဗ္ဗတ္တီယတီတိ ကာယသင်္ခါရော. ဝါစာယ သင်္ခရောတိ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ ဝစီသင်္ခါရော. စိတ္တပ္ပဋိဗဒ္ဓတ္တာ စိတ္တေန သင်္ခရီယတိ နိဗ္ဗတ္တီယတီတိ စိတ္တသင်္ခါရော.

348. හයවන (සූත්‍රයෙහි) "ස්වාමීනි, සංස්කාරයෝ කෙතෙක්ද?" යන්නෙහි මේ චිත්ත ගෘහපතියා නිරෝධ සමාපත්තිය භුක්ති විඳින්නෙකි. එබැවින් "නිරෝධයට පාදක වන සංස්කාරයන් පිළිබඳව විමසන්නෙමි" යි සිතා මෙසේ පැවසීය. තේරුන් වහන්සේද ඔහුගේ අදහස දැන පින් රැස් කරන සංස්කාර ආදී වූ නොයෙක් සංස්කාරයන් තිබියදීත්, කාය සංස්කාර ආදියම දක්වමින් "ගෘහපතිය, තුනකි" යනාදිය වදාළ සේක. එහිදී ශරීරය හා සම්බන්ධ බැවින් ශරීරය විසින් සකස් කරනු ලබන, උපදවනු ලබන බැවින් "කාය සංස්කාර" නම් වේ. වචනයෙන් සකස් කරන, උපදවන බැවින් "වචී සංස්කාර" නම් වේ. සිත හා සම්බන්ධ බැවින් සිත විසින් සකස් කරනු ලබන, උපදවනු ලබන බැවින් "චිත්ත සංස්කාර" නම් වේ.

ကတမော ပန ဘန္တေတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? ‘‘ဣမေ သင်္ခါရာ အညမညံ မိဿာ အာလုဠိတာ အဝိဘူတာ ဒုဒ္ဒီပနာ. တထာ ဟိ ကာယဒွါရေ အာဒါနဂ္ဂဟဏမုဉ္စနစောပနာနိ ပါပေတွာ ဥပ္ပန္နာ အဋ္ဌ ကာမာဝစရကုသလစေတနာ ဒွါဒသ အကုသလစေတနာတိ ဧဝံ ကုသလာကုသလာ ဝီသတိ စေတနာပိ, အဿာသပဿာသာပိ ကာယသင်္ခါရောတွေဝ ဝုစ္စန္တိ. ဝစီဒွါရေ ဟနုသဉ္စောပနံ ဝစီဘေဒံ ပါပေတွာ ဥပ္ပန္နာ ဝုတ္တပ္ပကာရာဝ ဝီသတိ စေတနာပိ ဝိတက္ကဝိစာရာပိ ဝစီသင်္ခါရောတွေဝ ဝုစ္စန္တိ. ကာယဝစီဒွါရေသု စောပနံ အပတွာ ရဟော နိသိန္နဿ စိန္တယတော ဥပ္ပန္နာ ကုသလာကုသလာ ဧကူနတိံသစေတနာပိ, သညာ စ ဝေဒနာ စာတိ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာပိ စိတ္တသင်္ခါရောတွေဝ ဝုစ္စန္တိ. ဧဝံ ဣမေ သင်္ခါရာ အညမညံ မိဿာ အာလုဠိတာ အဝိဘူတာ ဒုဒ္ဒီပနာ, တေ ပါကဋေ ဝိဘူတေ ကတွာ ကထာပေဿာမီ’’တိ ပုစ္ဆိ.

"ස්වාමීනි, කවරක්ද?" යන්නෙන් මෙහි කුමක් විමසයිද? "මෙම සංස්කාරයෝ ඔවුනොවුන් මිශ්‍ර වූ, පැටලුණු, අපැහැදිලි වූ, විස්තර කිරීමට අපහසු වූවෝ වෙති. එනම් කාය ද්වාරයෙහි ලබාගැනීම්, ඇල්ලීම්, මුදාහැරීම් හා චලනයන් සිදු කරමින් උපදින කාමාවචර කුසල් සිත් අටක් හා අකුසල් සිත් දොළසක් වූ විසි වැදෑරුම් චේතනාවන්ද, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ද 'කාය සංස්කාර' යැයි කියනු ලැබේ. වචී ද්වාරයෙහි හකු සෙලවීම හා වචන පිට කිරීම සිදු කරමින් උපදින එම විසි වැදෑරුම් චේතනාවන්ද, විතක්ක විචාරයන්ද 'වචී සංස්කාර' යැයි කියනු ලැබේ. කාය වචී ද්වාරයන්හි චලනයන් ඇති නොවී හුදෙකලාව හිඳ කල්පනා කරන්නාට උපදින ලෞකික කුසල් අකුසල් වූ විසිනව වැදෑරුම් චේතනාවන්ද, සංඥාව හා වේදනාවද යන මේ ධර්මයන් 'චිත්ත සංස්කාර' යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ මේ සංස්කාරයෝ ඔවුනොවුන් මිශ්‍ර වූ, පැටලුණු, අපැහැදිලි වූ, විස්තර කිරීමට අපහසු වූවෝ වෙති. ඒවා පැහැදිලි කොට විස්තර කරවා ගන්නෙමි" යි සිතා විමසීය.

ကသ္မာ ပန ဘန္တေတိ ဣဓ ကာယသင်္ခါရာဒိနာမဿ ပဒတ္ထံ ပုစ္ဆတိ. တဿ ဝိဿဇ္ဇနေ ကာယပ္ပဋိဗဒ္ဓါတိ ကာယနိဿိတာ. ကာယေ သတိ ဟောန္တိ, အသတိ န ဟောန္တိ. စိတ္တပ္ပဋိဗဒ္ဓါတိ စိတ္တနိဿိတာ. စိတ္တေ သတိ ဟောန္တိ, အသတိ န ဟောန္တိ.

"ස්වාමීනි, කුමක් හෙයින්ද?" යන්නෙන් මෙහි කාය සංස්කාර ආදී නාමයන්ගේ පද අර්ථය විමසයි. එහි පිළිතුරෙහි "කායප්පටිබද්ධා" යනු ශරීරය ඇසුරු කළා වූ යන්නයි. ශරීරය ඇති කල්හි පවතී, නැති කල්හි නොපවතී. "චිත්තප්පටිබද්ධා" යනු සිත ඇසුරු කළා වූ යන්නයි. සිත ඇති කල්හි පවතී, නැති කල්හි නොපවතී.

ဣဒါနိ [Pg.133] ‘‘ကိံ နု ခေါ ဧသ သညာဝေဒယိတနိရောဓံ ဝလဉ္ဇေတိ, နော ဝလဉ္ဇေတိ, စိဏ္ဏဝသီ ဝါ တတ္ထ နော စိဏ္ဏဝသီ’’တိ ဇာနနတ္ထံ ပုစ္ဆန္တော ကထံ ပန ဘန္တေ သညာဝေဒယိတနိရောဓသမာပတ္တိ ဟောတီတိ အာဟ. တဿ ဝိဿဇ္ဇနေ သမာပဇ္ဇိဿန္တိ ဝါ သမာပဇ္ဇာမီတိ ဝါ ပဒဒွယေန နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိကာလော ကထိတော. သမာပန္နောတိ ပဒေန အန္တောနိရောဓော. တထာ ပုရိမေဟိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ သစိတ္တကကာလော ကထိတော, ပစ္ဆိမေန အစိတ္တကကာလော.

දැන් "මොහු සඤ්ඤාවේදයිත නිරෝධය භුක්ති විඳින්නේද, නැද්ද? එහි පුහුණුවක් ඇත්තේද, නැද්ද?" යන්න දැනගැනීම පිණිස විමසන්නේ "ස්වාමීනි, සඤ්ඤාවේදයිත නිරෝධ සමාපත්තිය කෙසේ වේද?" යැයි පැවසීය. එහි පිළිතුරෙහි "සමාපජ්ජිස්සන්ති" හෝ "සමාපජ්ජාමි" යන පද දෙකෙන් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තියේ කාලය කියන ලදී. "සමාපන්නෝ" යන පදයෙන් නිරෝධය තුළ සිටින කාලය කියවේ. එසේම පළමු පද දෙකෙන් සිත සහිත කාලයද, පසු පදයෙන් සිත රහිත කාලයද කියන ලදී.

ပုဗ္ဗေဝ တထာ စိတ္တံ ဘာဝိတံ ဟောတီတိ နိရောဓသမာပတ္တိတော ပုဗ္ဗေ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒကာလေယေဝ ‘‘ဧတ္တကံ ကာလံ အစိတ္တကော ဘဝိဿာမီ’’တိ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒံ စိတ္တံ ဘာဝိတံ ဟောတိ. ယံ တံ တထတ္တာယ ဥပနေတီတိ ယံ ပန ဧဝံ ဘာဝိတံ စိတ္တံ, တံ ပုဂ္ဂလံ တထတ္တာယ အစိတ္တကဘာဝါယ ဥပနေတိ. ဝစီသင်္ခါရော ပဌမံ နိရုဇ္ဈတီတိ သေသသင်္ခါရေဟိ ပဌမံ ဒုတိယဇ္ဈာနေယေဝ နိရုဇ္ဈတိ. တတော ကာယသင်္ခါရောတိ တတော ပရံ ကာယသင်္ခါရော စတုတ္ထဇ္ဈာနေ နိရုဇ္ဈတိ. တတော စိတ္တသင်္ခါရောတိ တတော ပရံ စိတ္တသင်္ခါရော အန္တောနိရောဓေ နိရုဇ္ဈတိ. အာယူတိ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ. ဝိပရိဘိန္နာနီတိ ဥပဟတာနိ ဝိနဋ္ဌာနိ.

"පෙර එලෙසම සිත වඩන ලද්දේය" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, නිරෝධ සමාපත්තියට පෙර කාල සීමාව නියම කරන අවස්ථාවේදීම "මෙපමණ කාලයක් මම සිත රහිතව (අචිත්තකව) සිටිමි" යි කාලය නියම කරගත් සිත වඩන ලද්දේ හෙවත් උපදවන ලද්දේ වන බවයි. "යම් ඒ සිතක් තථාභාවය පිණිස පමුණුවයිද" යනු එලෙස වඩන ලද යම් සිතක් වේද, එය ඒ පුද්ගලයා එම තත්ත්වයට හෙවත් සිත නැති භාවයට පමුණුවයි. එවැනි සිතක් වඩන ලද්දේ වෙයි. "වචී සංඛාරය පළමුව නිරුද්ධ වේ" යනු සෙසු සංඛාරයන්ට (කාය හා චිත්ත සංඛාරයන්ට) වඩා පළමුව දෙවන ධ්‍යානයේදීම නිරුද්ධ වන බවයි. "ඉන්පසු කාය සංඛාරය" යනු ඉන්පසු සිව්වන ධ්‍යානයේදී කාය සංඛාරය නිරුද්ධ වෙයි. "ඉන්පසු චිත්ත සංඛාරය" යනු ඉන්පසු නිරෝධය (නිරෝධ සමාපත්තිය) තුළදී චිත්ත සංඛාරය නිරුද්ධ වෙයි. "ආයුෂ" යනු රූප ජීවිතින්ද්‍රියයි. "විකෘති වූයේ" යනු පහත හෙළන ලද හෙවත් විනාශ වූයේය යන්නයි.

တတ္ထ ကေစိ ‘‘နိရောဓသမာပန္နဿ ‘စိတ္တသင်္ခါရော စ နိရုဒ္ဓေါ’တိ ဝစနတော စိတ္တံ အနိရုဒ္ဓံ ဟောတိ, တသ္မာ သစိတ္တကာပိ အယံ သမာပတ္တီ’’တိ ဝဒန္တိ. တေ ဝတ္တဗ္ဗာ – ‘‘ဝစီသင်္ခါရောပိဿ နိရုဒ္ဓေါ’’တိ ဝစနတော ဝါစာ အနိရုဒ္ဓါ ဟောတိ, တသ္မာ နိရောဓသမာပန္နေန ဓမ္မမ္ပိ ကထေန္တေန သဇ္ဈာယမ္ပိ ကရောန္တေန နိသီဒိတဗ္ဗံ သိယာ. ယော စာယံ မတော ကာလင်္ကတော, တဿာပိ စိတ္တသင်္ခါရော နိရုဒ္ဓေါတိ ဝစနတော စိတ္တံ အနိရုဒ္ဓံ ဘဝေယျ, တသ္မာ ကာလင်္ကတေ မာတာပိတရော ဝါ အရဟန္တေ ဝါ ဈာပေန္တေန အာနန္တရိယကမ္မံ ကတံ ဘဝေယျ. ဣတိ ဗျဉ္ဇနေ အဘိနိဝေသံ အကတွာ အာစရိယာနံ နယေ ဌတွာ အတ္ထော ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗော. အတ္ထော ဟိ ပဋိသရဏံ, န ဗျဉ္ဇနံ.

එහි ඇතැම් ආචාර්යවරු මෙසේ පවසති: "නිරෝධ සමාපන්න වූ තැනැත්තාගේ චිත්ත සංඛාර නිරුද්ධ විය යන වචනය නිසා සිත නිරුද්ධ නොවූයේ වෙයි, එබැවින් සිත සහිතවම (සචිත්තකව) මෙම සමාපත්තිය සිදුවිය හැකිය." ඔවුනට මෙසේ කිව යුතුය: "ඔහුගේ වචී සංඛාර ද නිරුද්ධ විය යන වචනය නිසා වචනය (කථාව) නිරුද්ධ නොවූයේ වෙයි, එසේ නම් නිරෝධ සමාපන්න වූ පුද්ගලයා ධර්මය දේශනා කරමින් හෝ සජ්ඣායනා කරමින් සිටිය යුතුය. තවද, යම් මේ මියගිය තැනැත්තකු වේද, ඔහුගේ ද චිත්ත සංඛාර නිරුද්ධ වූ නිසා සිත නිරුද්ධ නොවූයේ විය යුතුය. එසේ වී නම්, මියගිය මව්පියන් හෝ රහතන් වහන්සේලා ආදාහනය කරන්නාට ආනන්තර්ය පාපකර්මය සිදු වූවා වන්නේය. එබැවින් අකුරු (ව්‍යඤ්ජන) වලටම දැඩිව බැස නොගෙන, ආචාර්යවරුන්ගේ ක්‍රමයට අනුව අර්ථයම විමසිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, අර්ථයම පිළිසරණ වේ, අකුර පිළිසරණ නොවේ."

ဣန္ဒြိယာနိ ဝိပ္ပသန္နာနီတိ ကိရိယမယပဝတ္တသ္မိဉှိ ဝတ္တမာနေ ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏေသု ပသာဒေ ဃဋ္ဋေန္တေသု ဣန္ဒြိယာနိ ကိလမန္တိ, ဥပဟတာနိ မက္ခိတ္တာနိ ဝိယ ဟောန္တိ ဝါတာဒီဟိ ဥဋ္ဌိတရဇေန စတုမဟာပထေ ဌပိတအာဒါသော ဝိယ. ယထာ ပန ထဝိကာယ ပက္ခိပိတွာ မဉ္ဇူသာဒီသု ဌပိတော အာဒါသော အန္တောယေဝ [Pg.134] ဝိရောစတိ, ဧဝံ နိရောဓသမာပန္နဿ ဘိက္ခုနော အန္တောနိရောဓေ ပဉ္စ ပသာဒါ အတိဝိယ ဝိရောစန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဣန္ဒြိယာနိ ဝိပ္ပသန္နာနီ’’တိ.

"ඉන්ද්‍රියයන් ඉතා ප්‍රසන්නය" යනු, ඇස කන ආදී ඉන්ද්‍රිය ක්‍රියාකාරීත්වයන් සිදුවන අවස්ථාවන්හිදී බාහිර අරමුණු ප්‍රසාද රූපයන්හි ගැටෙන විට ඉන්ද්‍රියයන් වෙහෙසට පත් වේ; ඒවා සුළඟින් නැඟුණු දූවිල්ලෙන් සතරමං හන්දියක තැබූ කැඩපතක් මෙන් දුර්වර්ණ වේ. එහෙත් මල්ලක බහා පෙට්ටියක තැන්පත් කළ කැඩපතක් ඇතුළතදීම බබළන්නාක් මෙන්, නිරෝධ සමාපන්න භික්ෂූන් වහන්සේගේ නිරෝධය තුළ පංච ඉන්ද්‍රිය ප්‍රසාදයන් අතිශයින් බබළයි. එබැවින් "ඉන්ද්‍රියයන් ඉතා ප්‍රසන්නය" යි වදාරන ලදී.

ဝုဋ္ဌဟိဿန္တိ ဝါ ဝုဋ္ဌဟာမီတိ ဝါ ပဒဒွယေန အန္တောနိရောဓကာလော ကထိတော, ဝုဋ္ဌိတောတိ ပဒေန ဖလသမာပတ္တိကာလော. တထာ ပုရိမေဟိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ အစိတ္တကကာလော ကထိတော, ပစ္ဆိမေန သစိတ္တကကာလော. ပုဗ္ဗေဝ တထာ စိတ္တံ ဘာဝိတံ ဟောတီတိ နိရောဓသမာပတ္တိတော ပုဗ္ဗေ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒကာလေယေဝ ‘‘ဧတ္တကံ ကာလံ အစိတ္တကော ဟုတွာ တတော ပရံ သစိတ္တကော ဘဝိဿာမီ’’တိ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒံ စိတ္တံ ဘာဝိတံ ဟောတိ. ယံ တံ တထတ္တာယ ဥပနေတီတိ ယံ ဧဝံ ဘာဝိတံ စိတ္တံ, တံ ပုဂ္ဂလံ တထတ္တာယ သစိတ္တကဘာဝါယ ဥပနေတိ. ဣတိ ဟေဋ္ဌာ နိရောဓသမာပဇ္ဇန္နကာလော ဂဟိတော, ဣဓ နိရောဓတော ဝုဋ္ဌာနကာလော.

"නැඟී සිටින්නෙමි" හෝ "නැඟී සිටිමි" යන පද දෙකෙන් නිරෝධය තුළ ගතකරන කාලය කියැවේ. "නැඟී සිටියේය" යන පදයෙන් ඵල සමාපත්ති කාලය කියැවේ. එලෙසම මුල් පද දෙකෙන් සිත රහිත (අචිත්තක) කාලයත්, අවසන් පදයෙන් සිත සහිත (සචිත්තක) කාලයත් කියැවේ. "පෙරම එලෙස සිත වඩන ලද්දේය" යනු නිරෝධ සමාපත්තියට පෙර කාලය නියම කරන අවස්ථාවේදීම "මෙපමණ කාලයක් සිත රහිතව සිට ඉන්පසු සිත සහිත වන්නෙමි" යි කාලය නියම කළ සිත වඩන ලද්දේ (උපදවන ලද්දේ) වෙයි. "යම් ඒ සිතක් තථාභාවය පිණිස පමුණුවයිද" යනු එලෙස වඩන ලද යම් සිතක් ඇද්ද, එය ඒ පුද්ගලයා සිත සහිත භාවය කරා පමුණුවයි. මෙලෙස කලින් ප්‍රශ්නයකදී නිරෝධයට සමවැදීමේ කාලය ගන්නා ලද අතර, මෙහිදී නිරෝධයෙන් නැඟී සිටීමේ කාලය ගන්නා ලදී.

ဣဒါနိ နိရောဓကထံ ကထေတုံ ကာလောတိ နိရောဓကထာ ကထေတဗ္ဗာ သိယာ. သာ ပနေသာ ‘‘ဒွီဟိ ဗလေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ တယော စ သင်္ခါရာနံ ပဋိပဿဒ္ဓိယာ သောဠသဟိ ဉာဏစရိယာဟိ နဝဟိ သမာဓိစရိယာဟိ ဝသီဘာဝတာပညာ နိရောဓသမာပတ္တိယံ ဉာဏ’’န္တိ မာတိကံ ဌပေတွာ သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ကထိတာ, တသ္မာ တတ္ထ ကထိတနယေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗာ. ကော ပနာယံ နိရောဓော နာမ? စတုန္နံ ခန္ဓာနံ ပဋိသင်္ခါ အပ္ပဝတ္တိ. အထ ကိမတ္ထမေတံ သမာပဇ္ဇန္တီတိ? သင်္ခါရာနံ ပဝတ္တေ ဥက္ကဏ္ဌိတာ သတ္တာဟံ အစိတ္တကာ ဟုတွာ သုခံ ဝိဟရိဿာမ, ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနံ နာမေတံ ယဒိဒံ နိရောဓောတိ ဧတဒတ္ထံ သမာပဇ္ဇန္တိ.

දැන් නිරෝධ කථාව පැවසීමට සුදුසු කාලයයි, එබැවින් නිරෝධ කථාව දේශනා කළ යුතුය. එය "බල දෙකකින් (සමථ හා විපස්සනා) යුක්ත බැවින්, සංඛාර තුනක් සංසිඳීමෙන්, ඥාන චරියා දහසයකින් සහ සමාධි චරියා නවයකින් යුත් වසීභාවයට පත් ප්‍රඥාව නිරෝධ සමාපත්ති විෂයෙහි ඥානයයි" යන මාතෘකාව යටතේ විසුද්ධිමග්ගයෙහි සියලු ආකාරයෙන් දක්වා ඇත. එබැවින් එහි දක්වා ඇති ක්‍රමයටම එය තේරුම් ගත යුතුය. මේ නිරෝධය යනු කුමක්ද? පංචස්කන්ධය අතුරින් රූපය හැර ඉතිරි ස්කන්ධ හතරේ නැවත පැවැත්මක් නොවීමයි. එසේ නම් කුමන ප්‍රයෝජනයක් සඳහා මෙයට සමවදින්නේද? සංඛාරයන්ගේ නැවත නැවතත් ඇතිවන පැවැත්ම පිළිබඳව කලකිරී, "සත් දිනක් සිත රහිතව ඉතා සැපසේ වාසය කරන්නෙමු; මේ නිරෝධය වනාහි දිට්ඨධම්ම නිබ්බානය (මෙලොවදීම ලබන නිවන) වේ" යන අදහසින් එම සැපය උදෙසා මෙයට සමවදිති.

စိတ္တသင်္ခါရော ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ နိရောဓာ ဝုဋ္ဌဟန္တဿ ဟိ ဖလသမာပတ္တိစိတ္တံ ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တံသမ္ပယုတ္တံ သညဉ္စ ဝေဒနဉ္စ သန္ဓာယ ‘‘စိတ္တသင်္ခါရော ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ အာဟ. တတော ကာယသင်္ခါရောတိ တတော ပရံ ဘဝင်္ဂသမယေ ကာယသင်္ခါရော ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

"චිත්ත සංඛාරය පළමුව උපදී" යනු, නිරෝධයෙන් නැඟී සිටින පුද්ගලයාට ප්‍රථමයෙන්ම උපදින්නේ ඵල සමාපත්ති සිතයි. එම සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සංඥාව සහ වේදනාව අරභයා "චිත්ත සංඛාරය පළමුව උපදී" යි වදාරන ලදී. "ඉන්පසු කාය සංඛාරය" යනු ඉන්පසු භවංග අවස්ථාවේදී කාය සංඛාරය (ආශ්වාස ප්‍රාශ්වාස) උපදී.

ကိံ ပန ဖလသမာပတ္တိ အဿာသပဿာသေ န သမုဋ္ဌာပေတီတိ? သမုဋ္ဌာပေတိ. ဣမဿ ပန စတုတ္ထဇ္ဈာနိကာ ဖလသမာပတ္တိ, သာ န သမုဋ္ဌာပေတိ. ကိံ ဝါ ဧတေန? ဖလသမာပတ္တိ ပဌမဇ္ဈာနိကာ ဝါ ဟောတု ဒုတိယတတိယစတုတ္ထဇ္ဈာနိကာ ဝါ, သန္တသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတဿ ဘိက္ခုနော အဿာသပဿာသာ [Pg.135] အဗ္ဗောဟာရိကာ ဟောန္တိ, တေသံ အဗ္ဗောဟာရိကဘာဝေါ သဉ္ဇီဝတ္ထေရဝတ္ထုနာ ဝေဒိတဗ္ဗော. သဉ္ဇီဝတ္ထေရဿ ဟိ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ကိံသုကပုပ္ဖသဒိသေ ဝီတစ္စိတင်္ဂါရေ မဒ္ဒမာနဿ ဂစ္ဆတော စီဝရေ အံသုမတ္တမ္ပိ န ဈာယိ, ဥသ္မာကာရမတ္တမ္ပိ နာဟောသိ. သမာပတ္တိဗလံ နာမေတန္တိ ဝဒန္တိ. ဧဝမေဝ သန္တာယ ဖလသမာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌိတဿ ဘိက္ခုနော အဿာသပဿာသာ အဗ္ဗောဟာရိကာ ဟောန္တီတိ ဘဝင်္ဂသမယေနေဝေတံ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ඵල සමාපත්තිය ආශ්වාස ප්‍රාශ්වාස උපදවන්නේ නැද්ද? එය උපදවයි. එහෙත් මෙහිදී සිව්වන ධ්‍යානයට අයත් ඵල සමාපත්තිය එය උපදවන්නේ නැත. එයින් කුමක් වන්නේද? ඵල සමාපත්තිය ප්‍රථම ධ්‍යානගත වූවත්, දෙවන, තෙවන හෝ සිව්වන ධ්‍යානගත වූවත්, ශාන්ත වූ සමාපත්තියකින් නැඟී සිටි භික්ෂූන් වහන්සේගේ ආශ්වාස ප්‍රාශ්වාසයන් ව්‍යවහාර කළ නොහැකි තරම් (ඉතා සියුම්) වේ. ඒවායේ එම සියුම් බව සංජීව තෙරුන්ගේ කථාවෙන් තේරුම් ගත යුතුය. සංජීව තෙරුන් වහන්සේ සමාපත්තියෙන් නැඟී සිට ගිනි අඟුරු මතින් ඇවිද ගියත්, උන්වහන්සේගේ සිවුරේ නූල් පටක් හෝ පිළිස්සුණේ නැත, උණුසුමක්වත් දැනුණේ නැත. මෙය සමාපත්ති බලය යයි ආචාර්යවරු පවසති. එලෙසම ශාන්ත වූ ඵල සමාපත්තියෙන් නැඟී සිටි භික්ෂුවගේ ආශ්වාස ප්‍රාශ්වාස සියුම් වන බවත්, එය භවංග අවස්ථාව සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දක් බවත් දත යුතුය.

တတော ဝစီသင်္ခါရောတိ တတော ပရံ ကိရိယမယပဝတ္တဝလဉ္ဇနကာလေ ဝစီသင်္ခါရော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ကိံ ဘဝင်္ဂံ ဝိတက္ကဝိစာရေ န သမုဋ္ဌာပေတီတိ? သမုဋ္ဌာပေတိ. တံသမုဋ္ဌာနာ ပန ဝိတက္ကဝိစာရာ ဝါစံ အဘိသင်္ခါတုံ န သက္ကောန္တီတိ ကိရိယမယပဝတ္တဝလဉ္ဇနကာလေနေဝေတံ ကထိတံ.

"ඉන්පසු වචී සංඛාරය" යනු ඉන්පසු ක්‍රියාමය ප්‍රවෘත්ති භාවිත කරන අවස්ථාවෙහි (කාමාවචර කුසල් අකුසල් ජවන් පවතින විට) වචී සංඛාරය උපදී. භවංගය විතර්ක විචාර උපදවන්නේ නැද්ද? එය උපදවයි. එහෙත් එම භවංගය නිසා උපදින විතර්ක විචාර වචන ප්‍රකාශ කිරීමට (කථාවට) සමර්ථ නොවේ. එබැවින් ක්‍රියාමය ප්‍රවෘත්ති භාවිත කරන අවස්ථාවෙන්ම මෙහි උපත කියන ලදී.

သုညတော ဖဿောတိအာဒယော သဂုဏေနာပိ အာရမ္မဏေနာပိ ကထေတဗ္ဗာ. သဂုဏေန တာဝ သုညတာ နာမ ဖလသမာပတ္တိ, တာယ သဟဇာတဖဿံ သန္ဓာယ ‘‘သုညတော ဖဿော’’တိ ဝုတ္တံ. အနိမိတ္တပ္ပဏိဟိတေသုပိ ဧသေဝ နယော. အာရမ္မဏေန ပန နိဗ္ဗာနံ ရာဂါဒီဟိ သုညတ္တာ သုညတာ နာမ, ရာဂနိမိတ္တာဒီနံ အဘာဝါ အနိမိတ္တံ, ရာဂဒေါသမောဟပ္ပဏိဓီနံ အဘာဝါ အပ္ပဏိဟိတံ, သုညတံ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပန္နဖလသမာပတ္တိသမ္ဖဿော သုညတော နာမ. အနိမိတ္တပ္ပဏိဟိတေသုပိ ဧသေဝ နယော.

"ශුන්‍යත ස්පර්ශය" ආදී දේශනා තමාගේ ගුණයෙන් මෙන්ම අරමුණෙන් ද පැහැදිලි කළ යුතුය. පළමුව තමාගේ ගුණයෙන් ගත්කල, ඵල සමාපත්තිය රාගාදියෙන් හිස් (ශුන්‍ය) බැවින් "ශුන්‍යත" නම් වේ. ඒ හා සහජාත වූ ස්පර්ශය අරභයා "ශුන්‍යත ස්පර්ශය" යි වදාරන ලදී. අනිමිත්ත හා අප්පණිහිත යන දේශනාවලදී ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. අරමුණ අනුව ගත්කල, නිර්වාණය රාගාදියෙන් ශුන්‍ය බැවින් "ශුන්‍යත" නම් වේ; රාග නිමිත්තාදිය නැති බැවින් "අනිමිත්ත" නම් වේ; රාග, ද්වේෂ, මෝහ ප්‍රණිධීන් නැති බැවින් "අප්පණිහිත" නම් වේ. ශුන්‍ය වූ නිර්වාණය අරමුණු කරගෙන උපන් ඵල සමාපත්ති ස්පර්ශය "ශුන්‍යත" නම් වේ. අනිමිත්ත හා අප්පණිහිත අවස්ථාවලදී ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

အပရာ အာဂမနိယကထာ နာမ ဟောတိ. သုညတအနိမိတ္တအပ္ပဏိဟိတာတိ ဟိ ဝိပဿနာပိ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု သင်္ခါရေ အနိစ္စတော ပရိဂ္ဂဟေတွာ အနိစ္စတော ဒိသွာ အနိစ္စတော ဝုဋ္ဌာတိ, တဿ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာ အနိမိတ္တာ နာမ ဟောတိ. ယော ဒုက္ခတော ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဒုက္ခတော ဒိသွာ ဒုက္ခတော ဝုဋ္ဌာတိ, တဿ အပ္ပဏိဟိတာ နာမ. ယော အနတ္တတော ပရိဂ္ဂဟေတွာ အနတ္တတော ဒိသွာ အနတ္တတော ဝုဋ္ဌာတိ, တဿ သုညတာ နာမ. တတ္ထ အနိမိတ္တဝိပဿနာယ မဂ္ဂေါ အနိမိတ္တော နာမ, အနိမိတ္တမဂ္ဂဿ ဖလံ အနိမိတ္တံ နာမ, အနိမိတ္တဖလသမာပတ္တိသဟဇာတေ ဖဿေ ဖုသန္တေ ‘‘အနိမိတ္တော ဖဿော ဖုသတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. အပ္ပဏိဟိတသုညတေသုပိ ဧသေဝ နယော. အာဂမနိယေန ကထိတေ ပန သုညတော ဝါ ဖဿော အနိမိတ္တော ဝါ ဖဿော အပ္ပဏိဟိတော ဝါ ဖဿောတိ ဝိကပ္ပော အာပဇ္ဇေယျ, တသ္မာ သဂုဏေန [Pg.136] စေဝ အာရမ္မဏေန စ ကထေတဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ တယော ဖဿာ ဖုသန္တီတိ သမေတိ.

මෙය පර්යාප්තිය පිළිබඳ තවත් විස්තරයකි. විපස්සනාව ද ශූන්‍යත, අනිමිත්ත සහ අප්පණිහිත යනුවෙන් හැඳින්වේ. එහිදී යම් භික්ෂුවක් සංස්කාරයන් අනිත්‍ය වශයෙන් වටහාගෙන, අනිත්‍ය වශයෙන් දැක, අනිත්‍ය අරමුණෙන් භවයෙන් නික්මෙන්නේ ද, ඔහුගේ ඒ මාර්ගගාමී විපස්සනාව 'අනිමිත්ත' නම් වේ. යමෙක් සංස්කාරයන් දුක් වශයෙන් දැක නික්මෙන්නේ ද එය 'අප්පණිහිත' නම් වේ. යමෙක් අනාත්ම වශයෙන් දැක නික්මෙන්නේ ද එය 'ශූන්‍යත' නම් වේ. එහිදී අනිමිත්ත විපස්සනාවට අදාළ මාර්ගය 'අනිමිත්ත මාර්ගය' නම් වන අතර, එහි ඵලය 'අනිමිත්ත ඵලය' නම් වේ. අනිමිත්ත ඵල සමාපත්තිය හා සහජාත වූ ස්පර්ශය ස්පර්ශ වන කල්හි 'අනිමිත්ත ස්පර්ශය ස්පර්ශ කරයි' යැයි කියනු ලැබේ. අප්පණිහිත සහ ශූන්‍යත විමුක්ති සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. පර්යාප්ති දේශනාව අනුව ශූන්‍යත ස්පර්ශය, අනිමිත්ත ස්පර්ශය හෝ අප්පණිහිත ස්පර්ශය ලෙස විවිධ අර්ථ ඇති විය හැකි බැවින්, එය තමාගේ ගුණයෙන් හා අරමුණෙන් විස්තර කළ යුතුය. එවිට 'ස්පර්ශ තුනක් ස්පර්ශ වේ' යන වචනය අර්ථවත් වේ.

ဝိဝေကနိန္နန္တိအာဒီသု နိဗ္ဗာနံ ဝိဝေကော နာမ. တသ္မိံ ဝိဝေကေ နိန္နံ ဩနတန္တိ ဝိဝေကနိန္နံ. ဝိဝေကပေါဏန္တိ အညတော အဂန္တွာ ယေန ဝိဝေကော, တေန ဝင်္ကံ ဝိယ ဟုတွာ ဌိတန္တိ ဝိဝေကပေါဏံ. ယေန ဝိဝေကော, တေန ပတမာနံ ဝိယ ဌိတန္တိ ဝိဝေကပဗ္ဘာရံ.

'විවේකනින්න' (විවේකය දෙසට නැඹුරු වූ) යනාදි තන්හි නිවන 'විවේකය' නම් වේ. එම විවේකය දෙසට නැඹුරු වූයේ 'විවේකනින්න' නම් වේ. 'විවේකපෝණ' යනු අන්‍ය අරමුණකින් ඉවත් වී විවේකය කොතැන ද, එදෙසට නැඹුරු වූයේ හෝ වක්‍ර වූයේ වේ යන අර්ථයයි. විවේකය කොතැන ද, එදෙසට බර වූයේ හෝ ඇල වූයේ 'විවේකපබ්භාර' නම් වේ.

၇. ဂေါဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. ගොදත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၄၉. သတ္တမေ နာနတ္ထာ စေဝ နာနာဗျဉ္ဇနာ စာတိ ဗျဉ္ဇနမ္ပိ နေသံ နာနံ, အတ္ထောပိ. တတ္ထ ဗျဉ္ဇနဿ နာနတာ ပါကဋာ. အတ္ထော ပန အပ္ပမာဏာ စေတောဝိမုတ္တိ ဘူမန္တရတော မဟဂ္ဂတာ ဟောတိ ရူပါဝစရာ, အာရမ္မဏတော သတ္တပဏ္ဏတ္တိအာရမ္မဏာ. အာကိဉ္စညာ ဘူမန္တရတော မဟဂ္ဂတာ အရူပါဝစရာ, အာရမ္မဏတော နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏာ. သုညတာ ဘူမန္တရတော ကာမာဝစရာ, အာရမ္မဏတော သင်္ခါရာရမ္မဏာ. ဝိပဿနာ ဟိ ဧတ္ထ သုညတာတိ အဓိပ္ပေတာ. အနိမိတ္တာ ဘူမန္တရတော လောကုတ္တရာ, အာရမ္မဏတော နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာ.

349. හත්වන සූත්‍රයෙහි සඳහන් 'නානත්ථා චේව නානාබ්‍යඤ්ජනා ච' යන්නෙහි තේරුම එම ධර්මයන්ගේ වචන මෙන්ම අර්ථයන් ද එකිනෙකට වෙනස් බවයි. එහි වචනවල වෙනස පැහැදිලිය. අර්ථය සලකා බලන විට, 'අප්‍රමාණ චේතෝවිමුක්තිය' භූමි වශයෙන් මහග්ගත වන අතර එය රූපාවචර වේ; අරමුණ වශයෙන් සත්ත්ව ප්‍රඥප්තිය අරමුණු කරයි. 'ආකිංචඤ්ඤ චේතෝවිමුක්තිය' භූමි වශයෙන් මහග්ගත අරූපාවචර වන අතර, අරමුණ වශයෙන් විස්තර කළ නොහැකි වූ (නත්ථිභාව) අරමුණක් ඇත. 'ශූන්‍යත චේතෝවිමුක්තිය' භූමි වශයෙන් කාමාවචර වන අතර, අරමුණ වශයෙන් සංස්කාරයන් අරමුණු කරයි; මෙහිදී ශූන්‍යතාව යනුවෙන් අදහස් කළේ විපස්සනාවයි. 'අනිමිත්ත චේතෝවිමුක්තිය' භූමි වශයෙන් ලෝකෝත්තර වන අතර අරමුණ වශයෙන් නිර්වාණය අරමුණු කරයි.

ရာဂေါ ခေါ ဘန္တေ ပမာဏကရဏောတိအာဒီသု ယထာ ပဗ္ဗတပါဒေ ပူတိပဏ္ဏကသဋဥဒကံ နာမ ဟောတိ ကာဠဝဏ္ဏံ, ဩလောကေန္တာနံ ဗျာမသတဂမ္ဘီရံ ဝိယ ခါယတိ, ယဋ္ဌိံ ဝါ ရဇ္ဇုံ ဝါ ဂဟေတွာ မိနန္တဿ ပိဋ္ဌိပါဒေါတ္ထရဏမတ္တမ္ပိ န ဟောတိ; ဧဝမေဝ ယာဝ ရာဂါဒယော နုပ္ပဇ္ဇန္တိ, တာဝ ပုဂ္ဂလံ သဉ္ဇာနိတုံ န သက္ကာ ဟောတိ, သောတာပန္နော ဝိယ သကဒါဂါမီ ဝိယ အနာဂါမီ ဝိယ စ ခါယတိ. ယဒါ ပနဿ ရာဂါဒယော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တဒါ ရတ္တော ဒုဋ္ဌော မူဠှောတိ ပညာယတိ. ဣတိ တေ ‘‘ဧတ္တကော အယ’’န္တိ ပုဂ္ဂလဿ ပမာဏံ ဒဿေန္တာဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ပမာဏကရဏာ နာမ ဝုတ္တာ.

'ස්වාමීනී, රාගය ප්‍රමාණ කරන්නකි' යනාදි තන්හි, කඳු පාමුල ඇති දිරාගිය කොළ රොඩු සහිත කළු පැහැති ජලය දෙස බලන්නෙකුට එය රියන් සියයක් ගැඹුරු සේ පෙනුන ද, සැරයටියකින් හෝ ලණුවකින් මැන බලන්නෙකුට එය පතුල වැසෙන තරම්වත් ගැඹුරු නොවන බව පෙනේ. එලෙසම රාගාදී කෙලෙස් උපදින තුරු පුද්ගලයෙකු සෝවාන් වූවෙකු සේ, සකෘදාගාමී හෝ අනාගාමී වූවෙකු සේ පෙනිය හැකිය. එහෙත් රාගාදී කෙලෙස් උපන් විට ඔහු රාගී, ද්වේෂී හෝ මෝහී පුද්ගලයෙකු ලෙස හඳුනාගත හැකිය. මේ පුද්ගලයා මෙපමණ යැයි පුද්ගලයාගේ සැබෑ තත්ත්වය පෙන්වමින් උපදින බැවින් රාගාදී ධර්මයන් 'ප්‍රමාණකරණ' (ප්‍රමාණය කරන්නා වූ) ධර්ම ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.

ယာဝတာ ခေါ ဘန္တေ အပ္ပမာဏာ စေတောဝိမုတ္တိယောတိ ယတ္တကာ အပ္ပမာဏာ စေတောဝိမုတ္တိယော. ကိတ္တကာ ပန တာ? စတ္တာရော ဗြဟ္မဝိဟာရာ, စတ္တာရော မဂ္ဂါ, စတ္တာရိ ဖလာနီတိ ဒွါဒသ. တတြ ဗြဟ္မဝိဟာရာ ဖရဏအပ္ပမာဏတာယ အပ္ပမာဏာ, သေသာ ပမာဏကာရကာနံ ကိလေသာနံ အဘာဝေန နိဗ္ဗာနမ္ပိ အပ္ပမာဏမေဝ, စေတောဝိမုတ္တိ ပန န ဟောတိ, တသ္မာ န ဂဟိတံ. အကုပ္ပာတိ အရဟတ္တဖလစေတောဝိမုတ္တိ. သာ ဟိ တာသံ သဗ္ဗဇေဋ္ဌိကာ, တသ္မာ [Pg.137] ‘‘အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ ဝုတ္တာ. ရာဂေါ ခေါ ဘန္တေ ကိဉ္စနန္တိ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ပုဂ္ဂလံ ကိဉ္စတိ မဒ္ဒတိ ပလိဗုန္ဓတိ, တသ္မာ ကိဉ္စနန္တိ ဝုတ္တော. မနုဿာ ကိရ ဂေါဏေဟိ ခလံ မဒ္ဒါပေန္တာ ‘‘ကိဉ္စေဟိ ကပိလ ကိဉ္စေဟိ ကာဠကာ’’တိ ဝဒန္တိ. ဧဝံ မဒ္ဒနဋ္ဌော ကိဉ္စနဋ္ဌောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒေါသမောဟေသုပိဧသေဝ နယော.

'ස්වාමීනී, යම් පමණ අප්‍රමාණ චේතෝවිමුක්තීහු ඇද්ද' යනු යම් තාක් වූ අප්‍රමාණ චේතෝවිමුක්තීන් පිළිබඳවයි. ඒවා කොපමණ ද? සතර බ්‍රහ්ම විහාර, සතර මාර්ග සහ සතර ඵල වශයෙන් දොළසකි. එහිදී බ්‍රහ්ම විහාරයන් පතුරුවන ලද අප්‍රමාණ බව නිසා 'අප්‍රමාණ' නම් වේ. සෙසු මාර්ග ඵලයන් ප්‍රමාණ කරන්නා වූ කෙලෙස් නැති බැවින් 'අප්‍රමාණ' නම් වේ. නිර්වාණය ද අප්‍රමාණ වන නමුත් එය චේතෝවිමුක්තියක් නොවන බැවින් මෙහිදී නොගැනේ. 'අකුප්පා' යනු අරහත් ඵල චේතෝවිමුක්තියයි. එය මේ සියල්ලටම වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ බැවින් 'අග්‍ර' යැයි කියනු ලැබේ. 'රාගය වනාහි කිංචනයකි' යනු රාගය උපන් විට පුද්ගලයා මඬින, පෙළන සහ බාධා පමුණුවන බැවින් 'කිංචන' යැයි කියනු ලැබේ. මිනිසුන් ගොනුන් ලවා පෑගීම කරවන විට 'කිංචේහි කපිල, කිංචේහි කාළක' (පගාපන් කපිල, පගාපන් කාළක) යැයි පවසති. මෙසේ මඬින අර්ථයෙන් 'කිංචන' යන්න දත යුතුය. ද්වේෂය හා මෝහය සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

အာကိဉ္စညာ စေတောဝိမုတ္တိယော နာမ နဝ ဓမ္မာ အာကိဉ္စညာယတနံ မဂ္ဂဖလာနိ စ. တတ္ထ အာကိဉ္စညာယတနံ ကိဉ္စနံ အာရမ္မဏံ အဿ နတ္ထီတိ အာကိဉ္စညံ. မဂ္ဂဖလာနိ ကိဉ္စနာနံ မဒ္ဒနပလိဗုန္ဓနကိလေသာနံ နတ္ထိတာယ အာကိဉ္စညာနိ, နိဗ္ဗာနမ္ပိ အာကိဉ္စညံ, စေတောဝိမုတ္တိ ပန န ဟောတိ, တသ္မာ န ဂဟိတံ.

'ආකිංචඤ්ඤා චේතෝවිමුක්ති' යනු ආකිංචඤ්ඤායතනය සහ මාර්ග ඵල අට ඇතුළු ධර්ම නවයකි. එහිදී ආකිංචඤ්ඤායතනයට කිසිදු (කිංචන) අරමුණක් නැති බැවින් එය 'ආකිංචඤ්ඤ' නම් වේ. මාර්ග ඵලයන්ට මඬින සුළු කෙලෙස් (කිංචන) නැති බැවින් 'ආකිංචඤ්ඤ' නම් වේ. නිර්වාණය ද ආකිංචඤ්ඤ වන නමුත් එය චේතෝවිමුක්තියක් නොවන බැවින් මෙහිදී නොගැනේ.

ရာဂေါ ခေါ ဘန္တေ နိမိတ္တကရဏောတိအာဒီသု ယထာ နာမ ဒွိန္နံ ကုလာနံ သဒိသာ ဒွေ ဝစ္ဆကာ ဟောန္တိ. ယာဝ တေသံ လက္ခဏံ န ကတံ ဟောတိ, တာဝ ‘‘အယံ အသုကကုလဿ ဝစ္ဆကော, အယံ အသုကကုလဿာ’’တိ န သက္ကာ ဟောတိ ဇာနိတုံ. ယဒါ ပန တေသံ တိသူလာဒီသု အညတရံ လက္ခဏံ ကတံ ဟောတိ, တဒါ သက္ကာ ဟောတိ ဇာနိတုံ. ဧဝမေဝ ယာဝ ပုဂ္ဂလဿ ရာဂေါ နုပ္ပဇ္ဇတိ, တာဝ န သက္ကာ ဟောတိ ဇာနိတုံ ‘‘အရိယော ဝါ ပုထုဇ္ဇနော ဝါ’’တိ. ရာဂေါ ပနဿ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောဝ ‘‘သရာဂေါ နာမ အယံ ပုဂ္ဂလော’’တိ သဉ္ဇာနနနိမိတ္တံ ကရောန္တော ဝိယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ နိမိတ္တကရဏောတိ ဝုတ္တော. ဒေါသမောဟေသုပိ ဧသေဝ နယော.

'ස්වාමීනී, රාගය නිමිත්තක් (සලකුණක්) කරන්නකි' යනාදියෙහි, උදාහරණයකට පවුල් දෙකකට අයත් එක හා සමාන පෙනුම ඇති වස්සන් දෙදෙනෙකු සිටින විට, ඔවුන්ගේ ලකුණක් (හංවඩුවක්) තබන තුරු 'මොහු අසවල් පවුලේ වස්සා ය, මොහු අසවල් පවුලේ ය' යැයි හඳුනාගත නොහැකිය. තෙල් තුඩකින් හෝ වෙනත් ක්‍රමයකින් ලකුණක් කළ විට ඔවුන් හඳුනාගත හැකිය. එලෙසම පුද්ගලයෙකුට රාගය උපදින තුරු ඔහු ආර්යයෙක් ද පෘථග්ජනයෙක් ද යන්න වෙන්කර හඳුනාගත නොහැකිය. රාගය උපදින විට 'මේ පුද්ගලයා රාග සහිත පුද්ගලයෙකි' යැයි හඳුනාගැනීමට සලකුණක් මෙන් ක්‍රියා කරයි. එබැවින් රාගය 'නිමිත්තකරණ' ලෙස හැඳින්වේ. ද්වේෂය හා මෝහය සම්බන්ධයෙන් ද මෙය එසේමය.

အနိမိတ္တာ စေတောဝိမုတ္တိယော နာမ တေရသ ဓမ္မာ ဝိပဿနာ, စတ္တာရော အာရုပ္ပာ, စတ္တာရော မဂ္ဂါ, စတ္တာရိ ဖလာနိ. တတ္ထ ဝိပဿနာ နိစ္စနိမိတ္တံ သုခနိမိတ္တံ အတ္တနိမိတ္တံ ဥဂ္ဃာဋေတီတိ အနိမိတ္တာ နာမ. စတ္တာရော အာရုပ္ပာ ရူပနိမိတ္တဿ အဘာဝါ အနိမိတ္တာ နာမ. မဂ္ဂဖလာနိ နိမိတ္တကရာနံ ကိလေသာနံ အဘာဝေန အနိမိတ္တာနိ, နိဗ္ဗာနမ္ပိ အနိမိတ္တမေဝ, တံ ပန စေတောဝိမုတ္တိ န ဟောတိ, တသ္မာ န ဂဟိတံ. အထ ကသ္မာ သုညတာ စေတောဝိမုတ္တိ န ဂဟိတာတိ? သာ ‘‘သုညာ ရာဂေနာ’’တိအာဒိဝစနတော သဗ္ဗတ္ထ အနုပဝိဋ္ဌာဝ, တသ္မာ ဝိသုံ န ဂဟိတာတိ.

'අනිමිත්ත චේතෝවිමුක්ති' යනු විපස්සනාව, සතර අරූප ධ්‍යාන, සතර මාර්ග සහ සතර ඵල යන ධර්ම දහතුනයි. එහිදී විපස්සනාව නිත්‍ය නිමිත්ත, සුඛ නිමිත්ත සහ අත්ත නිමිත්ත බැහැර කරන බැවින් 'අනිමිත්ත' නම් වේ. සතර අරූප ධ්‍යානයන් රූප නිමිත්ත නැති බැවින් 'අනිමිත්ත' නම් වේ. මාර්ග ඵලයන් නිමිති ඇති කරන කෙලෙස් නැති බැවින් 'අනිමිත්ත' නම් වේ. නිර්වාණය ද අනිමිත්ත වන නමුත් එය චේතෝවිමුක්තියක් නොවන බැවින් මෙහි නොගැනේ. 'එසේ නම් ශූන්‍යතා චේතෝවිමුක්තිය මෙහිදී වෙන් කර නොගත්තේ මන්ද?' යත්, එය 'රාගයෙන් ශූන්‍ය වූ' යනාදි දේශනාවන් මඟින් සියල්ලටම ඇතුළත් වන බැවින් වෙන් කොට නොගන්නා ලදී.

ဧကတ္ထာတိ [Pg.138] အာရမ္မဏဝသေန ဧကတ္ထာ ‘‘အပ္ပမာဏံ အာကိဉ္စညံ သုညတံ အနိမိတ္တ’’န္တိ ဟိ သဗ္ဗာနေတာနိ နိဗ္ဗာနဿေဝ နာမာနိ. ဣတိ ဣမိနာ ပရိယာယေန ဧကတ္ထာ. အညသ္မိံ ပန ဌာနေ အပ္ပမာဏာပိ ဟောတိ, အညသ္မိံ အာကိဉ္စညာ, အညသ္မိံ သုညတာ, အညသ္မိံ အနိမိတ္တာတိ ဣမိနာ ပရိယာယေန နာနာဗျဉ္ဇနာတိ.

'ඒකත්ථා' (එක් අර්ථයක් ඇති) යනු අරමුණේ ස්වභාවය අනුවයි. 'අප්‍රමාණ, ආකිංචඤ්ඤ, ශූන්‍යත, අනිමිත්ත' යන මේ සියල්ල නිර්වාණයටම යෙදෙන නම් වේ. එබැවින් අරමුණේ වශයෙන් මේවා එක් අර්ථයකි. එහෙත් වෙනත් අවස්ථාවල දී අප්‍රමාණ, ආකිංචඤ්ඤ ආදි වශයෙන් විවිධ වචන භාවිතා වන බැවින් එය 'නානාබ්‍යඤ්ජන' (විවිධ වචන සහිත) යැයි කියනු ලැබේ.

၈. နိဂဏ္ဌနာဋပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. නිගණ්ඨනාටපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၅၀. အဋ္ဌမေ တေနုပသင်္ကမီတိ သယံ အာဂတာဂမော ဝိညာတသာသနော အနာဂါမီ အရိယသာဝကော သမာနော ကသ္မာ နဂ္ဂဘောဂ္ဂံ နိဿိရိကံ နိဂဏ္ဌံ ဥပသင်္ကမီတိ? ဥပဝါဒမောစနတ္ထဉ္စေဝ ဝါဒါရောပနတ္ထဉ္စ. နိဂဏ္ဌာ ကိရ ‘‘သမဏဿ ဂေါတမဿ သာဝကာ ထဒ္ဓခဒိရခါဏုကသဒိသာ, ကေနစိ သဒ္ဓိံ ပဋိသန္ထာရမ္ပိ န ကရောန္တီ’’တိ ဥပဝဒန္တိ, တဿ ဥပဝါဒဿ မောစနတ္ထဉ္စ, ‘‘ဝါဒဉ္စဿ အာရောပေဿာမီ’’တိ ဥပသင်္ကမိ. န ခွာဟံ ဧတ္ထ ဘန္တေ ဘဂဝတော သဒ္ဓါယ ဂစ္ဆာမီတိ ယဿ ဉာဏေန အသစ္ဆိကတံ ဟောတိ. သော ‘‘ဧဝံ ကိရေတ’’န္တိ အညဿ သဒ္ဓါယ ဂစ္ဆေယျ, မယာ ပန ဉာဏေနေတံ သစ္ဆိကတံ, တသ္မာ နာဟံ ဧတ္ထ ဘဂဝတော သဒ္ဓါယ ဂစ္ဆာမီတိ ဒီပေန္တော ဧဝမာဟ.

350. අටවන සූත්‍රයෙහි; 'ඔහු වෙත එළඹියේය' (තේනුපසංකමී) යනු - තමාම පරියත්තිය ප්‍රගුණ කළ, ධර්මය අවබෝධ කළ, අනාගාමී ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකු වෙමින්, කුමන හේතුවක් නිසා නිර්වස්ත්‍ර වූ, අශ්‍රීක වූ නිගණ්ඨයා වෙත එළඹියේද? ඒ පිළිබඳ චෝදනාවක් නැගිය හැකිය. එයට පිළිතුර නම්, ගර්හාවෙන් මිදීම පිණිසත් නිගණ්ඨයන්ට වාදයක් එල්ල කිරීම පිණිසත් ඔහු එළඹි බවයි. නිගණ්ඨයෝ, "ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ ශ්‍රාවකයෝ තද ඛදිර ඛාණු (කිහිිරි කණු) වැනිය, කිසිවෙකු සමඟ පිළිසඳරක්වත් නොකරති" යි ගර්හා කරති. ඒ ගර්හාවෙන් මිදීමටත්, ඔහුට ධර්මය පැහැදිලි කර වාදයක් පැනවීමටත් චිත්ත ගෘහපතියා එළඹියේය. "ස්වාමීනි, මම මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාවෙන් පමණක් නොයෙමි" යනු - යමෙකුට ඥානයෙන් යමක් ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවූයේද, ඔහු "මෙය මෙසේලු" කියා අන්‍යයෙකු කෙරෙහි ඇති ශ්‍රද්ධාවෙන් එය පිළිගනියි. මම පිරිසිදු ඥානයෙන් මෙය ප්‍රත්‍යක්ෂ කළෙමි, එබැවින් මම මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පවසන දෙයෙහි හුදු ශ්‍රද්ධාවෙන්ම පමණක් නොයෙමි යි පෙන්වමින් මෙසේ පැවසීය.

ဥလ္လောကေတွာတိ ကာယံ ဥန္နာမေတွာ ကုစ္ဆိံ နီဟရိတွာ ဂီဝံ ပဂ္ဂယှ သဗ္ဗံ ဒိသံ ပေက္ခမာနော ဥလ္လောကေတွာ. ဗာဓေတဗ္ဗံ မညေယျာတိ ယထာ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ န နိက္ခမတိ, ဧဝံ ပဋိဗာဟိတဗ္ဗံ မညေယျ ဗန္ဓိတဗ္ဗံ ဝါ. သဟဓမ္မိကာတိ သကာရဏာ. အထ မံ ပဋိဟရေယျာသိ သဒ္ဓိံ နိဂဏ္ဌပရိသာယာတိ ဧတေသံ အတ္ထေ ဉာတေ အထ မေ နိဂဏ္ဌပရိသာယ သဒ္ဓိံ အဘိဂစ္ဆေယျာသိ, ပတီဟာရဿ မေ သန္တိကံ အာဂန္တွာ အတ္တနော အာဂတဘာဝံ ဇာနာပေယျာသီတိ အတ္ထော. ဧကော ပဉှောတိ ဧကော ပဉှမဂ္ဂေါ, ဧကံ ပဉှဂဝေသနန္တိ အတ္ထော. ဧကော ဥဒ္ဒေသောတိ ဧကံ နာမ ကိန္တိ? အယံ ဧကော ဥဒ္ဒေသော. ဧကံ ဝေယျာကရဏန္တိ ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ’’တိ (ခု. ပါ. ၄.၁; အ. နိ. ၁၀.၂၇) ဣဒံ ဧကံ ဝေယျာကရဏံ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

'උඩ බලා' (උල්ලෝකෙත්වා) යනු - කය ඔසවා, කුස ඉදිරියට නෙරා, ගෙල දිගු කර සතර දිශාවන් නරඹමින් බැලීමයි. 'වැළැක්විය යුතුයැයි සිතන්නේය' (බාධේතබ්බං මඤ්ඤෙය්ය) යනු - විනිවිද නොයන පරිදි වැළැක්විය යුතුය හෝ බැඳ තැබිය යුතුය කියා සිතීමයි. 'සහධම්මිකා' යනු - කරුණු සහිත වූවෝය. 'නිගණ්ඨ පිරිස සමඟ මට පිළිතුරු දෙන්න' යනු - මේ පැනයන්හි අර්ථය දත් විට නිගණ්ඨ පිරිස සමඟ මා වෙත එනු, මා වෙත පැමිණ තමා පැමිණි බව දන්වනු යන අර්ථයයි. 'එක් පැනයක්' යනු - එක් ප්‍රශ්න මාර්ගයක් හෙවත් ප්‍රශ්න සෙවීමේ එක් ක්‍රමයකි. 'එක් උද්දේශයක්' යනු - 'එක නම් කිමෙක්ද?' යන්නයි. 'එක් ව්‍යාකරණයක්' (පිළිතුරක්) යනු - "සියලු සත්වයෝ ආහාරයෙන් යැපෙන්නෝය" යන මෙයයි. මෙලෙස සෑම තැනකම අර්ථය දත යුතුය.

၉. အစေလကဿပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. අචේලකස්සප සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၅၁. နဝမေ [Pg.139] ကီဝစိရံ ပဗ္ဗဇိတဿာတိ ကီဝစိရော ကာလော ပဗ္ဗဇိတဿာတိ အတ္ထော. ဥတ္တရိ မနုဿဓမ္မာတိ မနုဿဓမ္မော နာမ ဒသကုသလကမ္မပထာ, တတော မနုဿဓမ္မတော ဥတ္တရိ. အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသောတိ အရိယဘာဝံ ကာတုံ သမတ္ထတာယ အလမရိယောတိ သင်္ခါတော ဉာဏဒဿနဝိသေသော. နဂ္ဂေယျာတိ နဂ္ဂဘာဝတော. မုဏ္ဍေယျာတိ မုဏ္ဍဘာဝတော. ပဝါဠနိပ္ဖောဋနာယာတိ ပါဝဠနိပ္ဖောဋနတော, ဘူမိယံ နိသီဒန္တဿ အာနိသဒဋ္ဌာနေ လဂ္ဂါနံ ပံသုရဇဝါလိကာနံ ဖောဋနတ္ထံ ဂဟိတမောရပိဉ္ဆမတ္တတောတိ အတ္ထော.

351. නවවන සූත්‍රයෙහි; 'මහණ වී කොපමණ කලක්ද?' යනු - පැවිදි වී කොපමණ කාලයක් ගතවීද යන අර්ථයයි. 'උත්තරි මනුස්ස ධර්ම' යනු - දශ කුසල කර්ම පථ මනුෂ්‍ය ධර්ම නම් වේ. එම මනුෂ්‍ය ධර්මයන්ට වඩා ඉහළ වූ ධර්මයෝයි. 'අලමරියඤාණදස්සනවිශේෂ' යනු - ආර්ය භාවය ඇති කිරීමට සමර්ථ බැවින් 'අලමරිය' (ආර්ය භාවයට ප්‍රමාණවත්) යැයි කියනු ලබන, ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් දැකිය හැකි උත්තම ඥානදර්ශන විශේෂයයි. 'නග්ගෙය්යා' යනු - නග්න භාවය නිසාය. 'මුණ්ඩෙය්යා' යනු - හිස බෑ (මුණ්ඩක) භාවය නිසාය. 'රේණු පිසදැමීම පිණිස' (පාවළනිප්ඵෝටනාය) යනු - පොළොවෙහි හිඳිනා අචේලකයාගේ තට්ටම් පෙදෙසේ ඇලෙන දූවිලි හා වැලි පිසදැමීම පිණිස ගත් මොනර පිල් කලඹකින් තැළීම යන අර්ථයයි.

၁၀. ဂိလာနဒဿနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ගිලානදස්සන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၅၂. ဒသမေ အာရာမဒေဝတာတိ ပုပ္ဖာရာမဖလာရာမေသု အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ. ဝနဒေဝတာတိ ဝနသဏ္ဍေသု အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ. ရုက္ခဒေဝတာတိ မတ္တရာဇကာလေ ဝေဿဝဏော စ ဒေဝတာတိ ဧဝံ တေသု တေသု ရုက္ခေသု အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ. ဩသဓိတိဏဝနပ္ပတီသူတိ ဟရီတကာမလကီအာဒီသု မုဉ္ဇပဗ္ဗဇာဒီသု ဝနဇေဋ္ဌရုက္ခေသု စ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ. သံဂမ္မာတိ သန္နိပတိတွာ. သမာဂမ္မာတိ တတော တတော သမာဂန္တွာ. ပဏိဓေဟီတိ ပတ္ထနာဝသေန ဌပေဟိ. ဣဇ္ဈိဿတိ သီလဝတော စေတောပဏိဓီတိ သမိဇ္ဈိဿတိ သီလဝန္တဿ စိတ္တပတ္ထနာ. ဓမ္မိကောတိ ဒသကုသလဓမ္မသမန္နာဂတော အဂတိဂမနရဟိတော. ဓမ္မရာဇာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ, ဓမ္မေန ဝါ လဒ္ဓရဇ္ဇတ္တာ ဓမ္မရာဇာ. တသ္မာတိ ‘‘ယသ္မာ တေန ဟိ, အယျပုတ္တ, အမှေပိ ဩဝဒါဟီ’’တိ ဝဒထ, တသ္မာ. အပ္ပဋိဝိဘတ္တန္တိ ‘‘ဣဒံ ဘိက္ခူနံ ဒဿာမ, ဣဒံ အတ္တနာ ဘုဉ္ဇိဿာမာ’’တိ ဧဝံ အဝိဘတ္တံ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ သာဓာရဏမေဝ ဘဝိဿတီတိ.

352. දසවන සූත්‍රයෙහි; 'ආරාම දේවතා' යනු - මල් වතු හා පලතුරු වතුවලට අධිගෘහිත දේවතාවෝය. 'වන දේවතා' යනු - වනාන්තරවල වසන දේවතාවෝය. 'රුක්ඛ දේවතා' යනු - මත්තරාජ නම් වූ වෛශ්‍රවණ දිව්‍යරාජයාගේ පිරිවර වූ දේවතාවන් ඇතුළු ඒ ඒ වෘක්ෂයන්හි වසන දේවතාවෝය. 'ඖෂධ තිණ වනස්පතීන්හි' යනු - අරළු, නෙල්ලි ආදී ඖෂධ පැළෑටිවල ද, මුං තණ, බට තණ ආදියෙහි ද, වනයේ විශාල වෘක්ෂයන්හි ද අධිගෘහිත දේවතාවෝය. 'සංගම්ම' යනු - රැස්වී ය. 'සමාගම්ම' යනු - ඒ ඒ තැන්වලින් පැමිණ ය. 'පණිධෙහි' යනු - ප්‍රාර්ථනා වශයෙන් සිතෙහි පිහිටුවන්න. 'සිල්වතාගේ චේතෝපණිධිය සමෘද්ධි වන්නේය' යනු - සිල්වතාගේ සිතේ ප්‍රාර්ථනාව ඉටු වනු ඇත යන්නයි. 'ධම්මික' යනු - දශ කුසල ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ, අගතියට නොයන තැනැත්තායි. 'ධර්මරාජ' යනු - එයටම පර්යාය පදයකි. නැතහොත් ධර්මයෙන් රාජ්‍යය ලත් බැවින් ධර්මරාජ නම් වේ. 'තස්මා' යනු - "එබැවින් ස්වාමිපුත්‍රය, අපටත් අවවාද කළ මැනව" යි ඔවුන් පවසන බැවින්, ඒ නිසා යන්නයි. 'නොබෙදන ලද' (අප්පටිවිභත්තං) යනු - "මෙය භික්ෂූන්ට දෙමු, මෙය අප අනුභව කරමු" යි මෙසේ වෙන් නොකර භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ පොදුවේ භුක්ති විඳින්නක් වනු ඇත යන්නයි.

စိတ္တသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චිත්ත සංයුක්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၈. ဂါမဏိသံယုတ္တံ

8. ගාමණී සංයුක්තය.

၁. စဏ္ဍသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. චණ්ඩ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၅၃. ဂါမဏိသံယုတ္တဿ [Pg.140] ပဌမေ စဏ္ဍော ဂါမဏီတိ ဓမ္မသင်္ဂါဟကတ္ထေရေဟိ စဏ္ဍောတိ ဂဟိတနာမော ဧကော ဂါမဏိ. ပါတုကရောတီတိ ဘဏ္ဍန္တံ ပဋိဘဏ္ဍန္တော အက္ကောသန္တံ ပစ္စက္ကောသန္တော ပဟရန္တံ ပဋိပဟရန္တော ပါကဋံ ကရောတီတိ ဒဿေတိ. န ပါတုကရောတီတိ အက္ကုဋ္ဌောပိ ပဟဋောပိ ကိဉ္စိ ပစ္စနီကံ အကရောန္တောတိ ဒဿေတိ.

353. ගාමණී සංයුක්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි; 'චණ්ඩ ගාමණී' යනු - ධර්ම සංගායකාචාර්ය තෙරණුවන් විසින් 'චණ්ඩ' (දරුණු) යන නමින් හඳුන්වන ලද එක් ගම්මුලාදෑනියෙකි. 'ප්‍රකට කරයි' (පාතුකරෝති) යනු - තමා හා කලහ කරන්නාට පෙරළා කලහ කරමින්, තමාට බණින්නාට පෙරළා බණිමින්, තමාට පහර දෙන්නාට පෙරළා පහර දෙමින් තමාගේ දරුණු ස්වභාවය ප්‍රකට කරයි යන්නයි. 'ප්‍රකට නොකරයි' යනු - බැනුම් ඇසුවද, පහර කෑවද කිසිදු ප්‍රතිවිරුද්ධ දෙයක් නොකර නිශ්ශබ්දව සිටීම පෙන්වයි.

၂. တာလပုဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. තාලපුට සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၅၄. ဒုတိယေ တာလပုဋောတိ ဧဝံနာမကော. တဿ ကိရ ဗန္ဓနာ ပမုတ္တတာလပက္ကဝဏ္ဏော ဝိယ မုခဝဏ္ဏော ဝိပ္ပသန္နော အဟောသိ, တေနဿ တာလပုဋောတိ နာမံ အကံသု. သွာယံ အဘိနီဟာရသမ္ပန္နော ပစ္ဆိမဘဝိကပုဂ္ဂလော. ယသ္မာ ပန ပဋိသန္ဓိ နာမ အနိယတာ အာကာသေ ခိတ္တဒဏ္ဍသဒိသာ, တသ္မာ ဧသ နဋကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ. ဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တော ပန နဋသိပ္ပေ အဂ္ဂေါ ဟုတွာ သကလဇမ္ဗုဒီပေ ပါကဋော ဇာတော. တဿ ပဉ္စ သကဋသတာနိ ပဉ္စ မာတုဂါမသတာနိ ပရိဝါရော, ဘရိယာယပိဿ တာဝတကာဝါတိ မာတုဂါမသဟဿေန စေဝ သကဋသဟဿေန စ သဒ္ဓိံ ယံ ယံ နဂရံ ဝါ နိဂမံ ဝါ ပဝိသတိ, တတ္ထဿ ပုရေတရမေဝ သတသဟဿံ ဒေန္တိ. သမဇ္ဇဝေသံ ဂဏှိတွာ ပန မာတုဂါမသဟဿေန သဒ္ဓိံ ကီဠံ ကရောန္တဿ ယံ ဟတ္ထူပဂပါဒူပဂါဒိအာဘရဏဇာတံ ခိပန္တိ, တဿ ပရိယန္တော နတ္ထိ. သော တံဒိဝသံ မာတုဂါမသဟဿပရိဝါရိတော ရာဇဂဟေ ကီဠံ ကတွာ ပရိပက္ကဉာဏတ္တာ သပရိဝါရောဝ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ.

354. දෙවන සූත්‍රයෙහි; 'තාලපුට' යනු - එනමින් යුත් තැනැත්තායි. ඔහුගේ මුහුණේ පැහැය නැට්ටෙන් ගිලිහුණු ඉදුණු තල් ගෙඩියක වර්ණය මෙන් ඉතා ප්‍රසන්න වූ බැවින් ඔහුට 'තාලපුට' යන නම තැබූහ. ඔහු පෙරුම්දම් සම්පූර්ණ කළ, අවසාන භවයෙහි වසන පුද්ගලයෙකි. නමුදු ප්‍රතිසන්ධිය යනු අහසට දැමූ දණ්ඩක් මෙන් අනිශ්චිත බැවින්, ඔහු නළුවකුගේ කුලයක උපන්නේය. පසුව නළු කලාවෙහි අගතැන්පත්ව මුළු දඹදිව පුරා ප්‍රකට විය. ඔහුට කරත්ත පන්සියයක් හා ස්ත්‍රීන් පන්සියයක් පිරිවර විය. ඔහුගේ බිරිඳටද එපමණම පිරිවර විය. මෙසේ දහසක් ස්ත්‍රීන් හා දහසක් කරත්ත සමඟ යම් නගරයකට හෝ නියම්ගමකට ඇතුළු වන්නේද, එහිදී ඔහු රංගනය දැක්වීමට පෙරම මිනිස්සු ලක්ෂයක් (ධනය) තෑගි දෙති. නළු වෙස් ගෙන රඟපාන විට ඔහුට තෑගි ලෙස දමන අත් පළඳනා, පා පළඳනා ආදී ආභරණවල කෙළවරක් නැත. ඔහු එදින දහසක් ස්ත්‍රීන් පිරිවරා රජගහ නුවර රංගනයන් ඉදිරිපත් කර, පසුව මුහුකුරා ගිය ඥානය ඇති බැවින් පිරිවර සමඟම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියේය.

သစ္စာလိကေနာတိ သစ္စေန စ အလိကေန စ. တိဋ္ဌတေတန္တိ တိဋ္ဌတု ဧတံ. ရဇနီယာတိ ရာဂပ္ပစ္စယာ မုခတော ပဉ္စဝဏ္ဏသုတ္တနီဟရဏဝါတဝုဋ္ဌိဒဿနာဒယော အညေ စ ကာမဿာဒသံယုတ္တာကာရဒဿနကာ အဘိနယာ. ဘိယျောသောမတ္တာယာတိ အဓိကပ္ပမာဏတ္တာယ. ဒေါသနီယာတိ ဒေါသပ္ပစ္စယာ ဟတ္ထပါဒစ္ဆေဒါဒိဒဿနာကာရာ. မောဟနီယာတိ မောဟပ္ပစ္စယာ ဥဒကံ ဂဟေတွာ တေလကရဏံ, တေလံ ဂဟေတွာ ဥဒကကရဏန္တိ ဧဝမာဒယော မာယာပဘေဒါ.

'සත්‍ය හා අසත්‍යයෙන්' (සච්චාලිකේන) යනු - ඇත්තෙන් හා බොරුවෙන් යන්නයි. 'එය තිබුණාවේ' (තිට්ඨතේතං) යනු - ඒ කතාව පසෙක තබනු යන්නයි. 'රාගය වඩවන' (රජනීයා) යනු - රාගයට හේතු වන, මුඛයෙන් පංච වර්ණ නූල් ඇදීම, සුළං හා වැසි පෙන්වීම ආදී වෙනත් කාම ආශ්වාදයන්ට සම්බන්ධ වූ අභිනයන්ය. 'බොහෝ සෙයින්' යනු - අධික ප්‍රමාණය යන අර්ථයයි. 'දෝෂය වඩවන' (දෝසනීයා) යනු - ද්වේෂයට හේතු වන, අත් පා කැපීම ආදිය පෙන්වන රංගනයන්ය. 'මෝහය වඩවන' (මෝහනීයා) යනු - මෝහයට හේතු වන, ජලය ගෙන තෙල් කිරීම, තෙල් ගෙන ජලය කිරීම ආදී විවිධ මායා කර්මයන්ය.

ပဟာသော [Pg.141] နာမ နိရယောတိ ဝိသုံ ပဟာသနာမကော နိရယော နာမ နတ္ထိ, အဝီစိဿေဝ ပန ဧကသ္မိံ ကောဋ္ဌာသေ နစ္စန္တာ ဝိယ ဂါယန္တာ ဝိယ စ နဋဝေသံ ဂဟေတွာဝ ပစ္စန္တိ, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. နာဟံ, ဘန္တေ, ဧတံ ရောဒါမီတိ အဟံ, ဘန္တေ, ဧတံ ဘဂဝတော ဗျာကရဏံ န ရောဒါမီတိ ဧဝံ သကမ္မကဝသေနေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော, န အဿုဝိမောစနမတ္တေန. ‘‘မတံ ဝါ အမ္မရောဒန္တီ’’တိအာဒယော စေတ္ထ အညေပိ ဝေါဟာရာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

‘පහාස’ නම් වූ නිරයක් අටමහා නිරයන්ගෙන් වෙන්ව වෙනම නැත. එහෙත් අවීචි මහා නිරයේම එක් කොටසක, නළුවන් මෙන් නටන්නාක් මෙන් ද ගයන්නාක් මෙන් ද වෙස් ගෙන කර්මයට අනුරූප විපාක වශයෙන් පැසෙති. එය අරභයා මෙය වදාරන ලදී. ‘ස්වාමීනි, මම එයට නොවෙමි (නොහඬමි)’ යන්නෙහි අර්ථය ‘ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ ව්‍යාකරණය (විවරණය) නිසා මම නොවෙමි’ යන්නයි. මෙහි අර්ථය සකර්මක ක්‍රියාවක් ලෙස දත යුතුය, කඳුළු හෙළීම පමණක් නොවේ. ‘මළවුන්ට හෝ මෑණියන් හඬති’ යනාදී වෙනත් ව්‍යවහාරයන් ද මෙහි දත යුතුය.

၃-၅. ယောဓာဇီဝသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3-5. යෝධාජීව සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၃၅၅-၃၅၇. တတိယေ ယောဓာဇီဝေါတိ ယုဒ္ဓေန ဇီဝိကံ ကပ္ပနကော ဓမ္မသင်္ဂါဟကတ္ထေရေဟိ ဧဝံ ဂဟိတနာမော. ဥဿဟတိ ဝါယမတီတိ ဥဿာဟံ ဝါယာမံ ကရောတိ. ပရိယာပါဒေန္တီတိ မရဏံ ပဋိပဇ္ဇာပေန္တိ. ဒုက္ကဋန္တိ ဒုဋ္ဌု ကတံ. ဒုပ္ပဏိဟိတန္တိ ဒုဋ္ဌု ဌပိတံ. ပရဇိတော နာမ နိရယောတိ အယမ္ပိ န ဝိသုံ ဧကော နိရယော, အဝီစိဿေဝ ပန ဧကသ္မိံ ကောဋ္ဌာသေ ပဉ္စာဝုဓသန္နဒ္ဓါ ဖလကဟတ္ထာ ဟတ္ထိအဿရထေ အာရုယှ သင်္ဂါမေ ယုဇ္ဈန္တာ ဝိယ ပစ္စန္တိ, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. စတုတ္ထပဉ္စမေသုပိ ဧသေဝ နယော.

355-357. තෙවැනි (යෝධාජීව) සූත්‍රයෙහි, ‘යෝධාජීව’ යනු යුද්ධයෙන් ජීවිකාව ගෙවන්නා යන්නයි; ධර්ම සංගායනා කළ තෙරණුවන් වහන්සේලා විසින් ගාමණී (ගම්මුලාදෑනියා) හට තබන ලද නමකි. ‘උස්සහති වායමති’ යනු උත්සාහ කරයි, වෙහෙසෙයි යන්නයි. ‘පරියාපාදෙන්ති’ යනු මරණයට පත් කරති යන්නයි. ‘දුක්කටං’ යනු නරක ලෙස කරන ලද්දකි. ‘දුප්පණිහිතං’ යනු නරක ලෙස තබන ලද්දකි (පිහිටුවන ලද්දකි). ‘පරජිත’ නම් නිරය ද වෙනම පවතින එකක් නොවේ. අවීචි නිරයේම එක් කොටසක පංචායුධ සන්නද්ධව, පලිහ අතැතිව, ඇතුන් අසුන් රියන් මත නැගී යුද බිමක සටන් කරන්නාක් මෙන් කර්මානුරූපව පැසෙති. එය අරභයා මෙය වදාරන ලදී. සතරවන හා පස්වන සූත්‍රවල ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

၆. အသိဗန္ဓကပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. අසිබන්ධකපුත්ත සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၃၅၈. ဆဋ္ဌေ ပစ္ဆာဘူမကာတိ ပစ္ဆာဘူမိဝါသိနော. ကာမဏ္ဍလုကာတိ သကမဏ္ဍလုနော. သေဝါလမာလိကာတိ ပါတောဝ ဥဒကတော သေဝါလဉ္စေဝ ဥပ္ပလာဒီနိ စ ဂဟေတွာ ဥဒကသုဒ္ဓိကဘာဝဇာနနတ္ထာယ မာလံ ကတွာ ပိဠန္ဓနကာ. ဥဒကောရောဟကာတိ သာယံပါတံ ဥဒကံ ဩရောဟနကာ. ဥယျာပေန္တီတိ ဥပရိ ယာပေန္တိ. သညာပေန္တီတိ သမ္မာ ဉာပေန္တိ. သဂ္ဂံ နာမ ဩက္ကာမေန္တီတိ ပရိဝါရေတွာ ဌိတာ ‘‘ဂစ္ဆ, ဘော, ဗြဟ္မလောကံ, ဂစ္ဆ, ဘော, ဗြဟ္မလောက’’န္တိ ဝဒန္တာ သဂ္ဂံ ပဝေသေန္တိ. အနုပရိသက္ကေယျာတိ အနုပရိဂစ္ဆေယျ. ဥမ္မုဇ္ဇာတိ ဥမ္မုဇ္ဇ ဥဋ္ဌဟ. ထလမုပ္လဝါတိ ထလမဘိရုဟ. တတြ ယာဿာတိ တတြ ယာ ဘဝေယျ. သက္ခရာ ဝါ ကဌလာ ဝါတိ သက္ခရာ စ ကဌလာ စ. သာ အဓောဂါမီ အဿာတိ သာ အဓော ဂစ္ဆေယျ, ဟေဋ္ဌာဂါမီ ဘဝေယျ. အဓောဂစ္ဆာတိ ဟေဋ္ဌာ ဂစ္ဆ.

358. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘පච්ඡාභූමකා’ යනු බටහිර ප්‍රදේශවාසීහු ය. ‘කාමණ්ඩලුකා’ යනු කමඬලු (පැන් කෙණ්ඩි) දරන්නෝ ය. ‘සේවාලමාලිකා’ යනු උදෑසනම ජලයෙන් පාසි සහ ඕලු ආදිය ගෙන තමන් ජලයෙන් පිරිසිදු වූ බව පෙන්වීම සඳහා මල් මාලා සාදා පලඳින්නෝ ය. ‘උදකෝරෝහකා’ යනු සවස් කාලයේ හා උදෑසන ජලයට බැස නාන්නෝ ය. ‘උය්‍යාපෙන්ති’ යනු ඉහළ (බ්‍රහ්ම ලෝකයට) යවති යන්නයි. ‘සඤ්ඤාපෙන්ති’ යනු මැනවින් හඳුන්වා දෙති (දැනුම් දෙති) යන්නයි. ‘සග්ගං නාම ඔක්කාමෙන්ති’ යනු වට කරගෙන සිටිමින් ‘පින්වත, බ්‍රහ්ම ලෝකයට යන්න, බ්‍රහ්ම ලෝකයට යන්න’ යැයි පවසමින් ස්වර්ගයට පමුණුවති යන්නයි. ‘අනුපරිසක්කෙය්‍ය’ යනු නැවත නැවත වටේට යා යුතුය යන්නයි. ‘උම්මුජ්ජා’ යනු ජලයෙන් මතු වන්න, නැගී සිටින්න යන්නයි. ‘ථලමුප්ලවා’ යනු ගොඩබිමට (ඉබ්බා මෙන්) නැගෙන්න යන්නයි. ‘තත්‍ර යාස්සා’ යනු එහි යමක් වන්නේ ද යන්නයි. ‘සක්ඛරා වා කථලා වා’ යනු බොරළු හෝ මැටි කැබිලිත්තක් හෝ යන්නයි. ‘සා අධෝගාමී අස්සා’ යනු එය පහළට යන්නේය, යටට යන්නේය යන්නයි. ‘අධෝගච්ඡ’ යනු පහළට යන්න යන්නයි.

၇. ခေတ္တူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. ඛෙත්තූපම සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၃၅၉. သတ္တမေ [Pg.142] ဇင်္ဂလန္တိ ထဒ္ဓံ န မုဒု. ဦသရန္တိ သဉ္ဇာတလောဏံ. ပါပဘူမီတိ လာမကဘူမိဘာဂံ. မံဒီပါတိအာဒီသု အဟံ ဒီပေါ ပတိဋ္ဌာ ဧတေသန္တိ မံဒီပါ. အဟံ လေဏော အလ္လီယနဋ္ဌာနံ ဧတေသန္တိ မံလေဏာ. အဟံ တာဏံ ရက္ခာ ဧတေသန္တိ မံတာဏာ. အဟံ သရဏံ ဘယနာသနံ ဧတေသန္တိ မံသရဏာ. ဝိဟရန္တီတိ မံ ဧဝံ ကတွာ ဝိဟရန္တိ.

359. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘ජංගලං’ යනු තද වූ, මෘදු නොවන පොළොවයි. ‘ඌසරං’ යනු ලුණු මතු වූ (කරදිය සහිත) බිමයි. ‘පාපභූමී’ යනු ලාමක භූමි භාගයයි. ‘මංදීපා’ යනාදියෙහි, ‘මා ඔවුන්ගේ දීපය (පිහිට වන දූපත) ය, ප්‍රතිෂ්ඨාව ය’ යන අර්ථයෙන් ‘මංදීපා’ නම් වෙති. ‘මා ඔවුන්ගේ ලේණය (ආවරණය/සැඟවෙන ස්ථානය) ය’ යන අර්ථයෙන් ‘මංලේණා’ නම් වෙති. ‘මා ඔවුන්ගේ තාණය (ආරක්ෂාව) ය’ යන අර්ථයෙන් ‘මංතාණා’ නම් වෙති. ‘මා ඔවුන්ගේ සරණය (බිය නසන ස්ථානය) ය’ යන අර්ථයෙන් ‘මංසරණා’ නම් වෙති. ‘විහරන්ති’ යනු මා මෙසේ (පිහිටක් කොට) ගෙන වාසය කරති යන්නයි.

ဂေါဘတ္တမ္ပီတိ ဓညဖလဿ အဘာဝေန လာယိတွာ ကလာပကလာပံ ဗန္ဓိတွာ ဌပိတံ ဂိမှကာလေ ဂုန္နမ္ပိ ခါဒနံ ဘဝိဿတီတိ အတ္ထော. ဥဒကမဏိကောတိ ကုစ္ဆိယံ မဏိကမေခလာယ ဧဝံ လဒ္ဓနာမော ဘာဇနဝိသေသော. အဟာရီ အပရိဟာရီတိ ဥဒကံ န ဟရတိ န ပရိဟရတိ, န ပရိယာဒိယတီတိ အတ္ထော. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သက္ကစ္စဓမ္မဒေသနာဝ ကထိတာ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ အသက္ကစ္စဓမ္မဒေသနာ နာမ နတ္ထိ. သီဟသမာနဝုတ္တိနော ဟိ ဗုဒ္ဓါ, ယထာ သီဟော ပဘိန္နဝရဝါရဏဿပိ သသဗိဠာရာဒီနမ္ပိ ဂဟဏတ္ထာယ ဧကသဒိသမေဝ ဝေဂံ ကရောတိ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓါပိ ဧကဿ ဒေသေန္တာပိ ဒွိန္နံ ဗဟူနံ ဘိက္ခုပရိသာယ ဘိက္ခုနိဥပါသကဥပါသိကာပရိသာယပိ တိတ္ထိယာနမ္ပိ ဒေသေန္တာ သက္ကစ္စမေဝ ဒေသေန္တိ. စတဿော ပန ပရိသာ သဒ္ဒဟိတွာ ဩကပ္ပေတွာ သုဏန္တီတိ တာသံ ဒေသနာ သက္ကစ္စဒေသနာ နာမ ဇာတာ.

‘ගෝභත්තම්පි’ යනු ධාන්‍ය ඵල නොමැති කල්හි, කපා මිටි බැඳ තබන ලද පිදුරු ආදිය ගිම්හාන කාලයේදී ගවයන්ට ද ආහාර වනු ඇත යන අර්ථයයි. ‘උදකමණිකෝ’ යනු කුසෙහි මැණික් මාලයක් බඳු සලකුණක් ඇති බැවින් එම නම ලද විශේෂ භාජනයකි (පැන් කළයකි). ‘අහාරී අපරිහාරී’ යනු ජලය කාන්දු නොවන, පිටතට ගලා නොයන යන අර්ථයයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි සකච්චා (ගෞරව සහිත) ධර්ම දේශනාවම කියන ලදී. බුදුවරුන්ගේ අසකච්චා (අගෞරව සහිත) ධර්ම දේශනාවක් නම් නැත. බුදුවරු වනාහි සිංහයෙකු බඳු හැසිරීම් ඇත්තෝ වෙති. සිංහරාජයා මස්තකප්‍රාප්ත වූ හස්තියෙකු ඇල්ලීමට හෝ හාවෙකු, බළලෙකු වැනි කුඩා සතෙකු ඇල්ලීමට හෝ එක හා සමාන වූ වේගයක් (වීර්යයක්) දක්වන්නේ යම් සේද, එලෙසම බුදුවරු ද එක් අයෙකුට දේශනා කළත්, දෙදෙනෙකුට දේශනා කළත්, බොහෝ වූ භික්ෂු පිරිසට, භික්ෂුණී, උපාසක, උපාසිකා පිරිසට හෝ තීර්ථකයන්ට දේශනා කළත් මැනවින් ගෞරව සහිතවම දේශනා කරති. සිවුපිරිස ද ශ්‍රද්ධාවෙන් හා විශ්වාසයෙන් යුතුව ශ්‍රවණය කරන බැවින් ඔවුන්ට කරන දේශනාව ‘සකච්ච දේශනා’ නම් වේ.

၈. သင်္ခဓမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. සංඛධම සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၃၆၀. အဋ္ဌမေ ယံဗဟုလံ ယံဗဟုလန္တိ ဣမိနာ နိဂဏ္ဌော အတ္တနာဝ အတ္တနော ဝါဒံ ဘိန္ဒတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ ဧဝံ သန္တေ န ကောစိ အာပါယိကောတိအာဒိမာဟ. ပုရိမာနိ ပန စတ္တာရိ ပဒါနိ ဒိဋ္ဌိယာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ. တသ္မာ တေသုပိ အာဒီနဝံ ဒဿေန္တော ဣဓ, ဂါမဏိ, ဧကစ္စော သတ္ထာ ဧဝံဝါဒီ ဟောတီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဟမ္ပမှီတိ အဟမ္ပိ အမှိ.

360. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘යමක් බහුල ද, යමක් බහුල ද’ යන මෙයින් නිගණ්ඨයා තමාම තමාගේ වාදය බිඳ ගනී. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මෙසේ ඇති කල්හි කිසිවෙක් අපායගාමී නොවන්නේද’ යනාදිය වදාළ සේක. ඉදින් මුල් පද සතර මිථ්‍යා දෘෂ්ටියට ප්‍රත්‍ය වේ. එබැවින් ඒවායෙහි ද ආදීනව දක්වමින් ‘ගාමණී, මෙහි ඇතැම් ශාස්තෘවරයෙක් මෙබඳු වාද ඇත්තේ වෙයි’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘අහම්පම්හි’ යනු ‘අහම් පි අම්හි’ (මම ද වෙමි) යන්නයි.

မေတ္တာသဟဂတေနာတိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ သဗ္ဗံ သဒ္ဓိံ ဘာဝနာနယေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တမေဝ. သေယျထာပိ, ဂါမဏိ, ဗလဝါ သင်္ခဓမောတိအာဒိ ပန ဣဓ အပုဗ္ဗံ. တတ္ထ ဗလဝါတိ ဗလသမ္ပန္နော. သင်္ခဓမောတိ သင်္ခဓမကော. အပ္ပကသိရေနာတိ အကိစ္ဆေန အဒုက္ခေန. ဒုဗ္ဗလော ဟိ သင်္ခဓမော သင်္ခံ ဓမန္တောပိ [Pg.143] န သက္ကောတိ စတဿော ဒိသာ သရေန ဝိညာပေတုံ, နာဿ သင်္ခသဒ္ဒေါ သဗ္ဗတော ဖရတိ, ဗလဝတော ပန ဝိပ္ဖာရိကော ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ဗလဝါ’’တိ အာဟ.

‘මෙත්තා සහගතේන’ යනාදී පදයන්හි යමක් කිව යුතු ද, ඒ සියල්ල භාවනා ක්‍රමය සමග විසුද්ධිමාර්ගයෙහි පවසන ලද්දේමය. ‘ගාමණී, යම්සේ බලවත් සංඛධ්වනි කරන්නෙකු’ යනාදිය මෙහි අලුත් කරුණකි. එහි ‘බලවා’ යනු ශක්තියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘සංඛධමෝ’ යනු හක්ගෙඩිය පිඹින්නායි. ‘අප්පකසිරේන’ යනු අපහසුවකින් තොරව, දුකක් රහිතව යන්නයි. දුර්වල වූ හක්ගෙඩිය පිඹින්නෙකු හක්ගෙඩිය පිම්ඹ ද, සතර දිශාවටම ඇසෙන සේ ශබ්ද කිරීමට අපොහොසත් වෙයි, ඔහුගේ හක්ගෙඩි හඬ හැමතැනම පතළ නොවේ. බලවත් තැනැත්තාගේ ශබ්දය පතළ වෙයි, එබැවින් ‘බලවා’ යැයි වදාරන ලදී.

မေတ္တာယ စေတောဝိမုတ္တိယာတိ ဧတ္ထ ‘‘မေတ္တာ’’တိ ဝုတ္တေ ဥပစာရောပိ အပ္ပနာပိ ဝဋ္ဋတိ, ‘‘စေတောဝိမုတ္တီ’’တိ ဝုတ္တေ ပန အပ္ပနာဝ ဝဋ္ဋတိ. ယံ ပမာဏကတံ ကမ္မန္တိ ပမာဏကတံ ကမ္မံ နာမ ကာမာဝစရံ ဝုစ္စတိ, အပ္ပမာဏကတံ ကမ္မံ နာမ ရူပါဝစရံ. တဉှိ ပမာဏံ အတိက္ကမိတွာ ဩဓိသကအနောဓိသကဒိသာဖရဏဝသေန ဝဍ္ဎေတွာ ကတတ္တာ အပ္ပမာဏကတန္တိ ဝုစ္စတိ.

‘මෙත්තාය චේතෝවිමුත්තියා’ යන්නෙහි ‘මෙත්තා’ යනු වදාළ කල්හි උපචාර සමාධිය ද අර්පණා සමාධිය ද ගත හැකිය. ‘චේතෝවිමුත්ති’ යැයි වදාළ කල්හි අර්පණාවම (ධ්‍යානයම) ගත යුතුය. ‘යං පමාණකතං කම්මං’ යන්නෙහි පමාණකත (ප්‍රමාණ කළ හැකි) කර්මය යනු කාමාවචර කර්මයයි. අප්පමාණකත (අප්‍රමාණ) කර්මය යනු රූපාවචර (සහ අරූපාවචර) කර්මයයි. එය ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගොස්, සීමා සහිතව හෝ සීමා රහිතව දිශාවන් පතුරුවන අයුරින් වඩන ලද බැවින් ‘අප්‍රමාණ කරන ලද’ යැයි කියනු ලැබේ.

န တံ တတြာဝသိဿတိ, န တံ တတြာဝတိဋ္ဌတီတိ တံ ကာမာဝစရကမ္မံ တသ္မိံ ရူပါရူပါဝစရကမ္မေ န ဩဟီယတိ န တိဋ္ဌတိ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? တံ ကာမာဝစရကမ္မံ တဿ ရူပါရူပါဝစရကမ္မဿ အန္တရာ လဂ္ဂိတုံ ဝါ ဌာတုံ ဝါ ရူပါရူပါဝစရကမ္မံ ဖရိတွာ ပရိယာဒိယိတွာ အတ္တနော ဩကာသံ ဂဟေတွာ ပတိဋ္ဌာတုံ ဝါ န သက္ကောတိ. အထ ခေါ ရူပါရူပါဝစရကမ္မမေဝ ကာမာဝစရံ မဟောဃော ဝိယ ပရိတ္တံ ဥဒကံ ဖရိတွာ ပရိယာဒိယိတွာ အတ္တနော ဩကာသံ ကတွာ တိဋ္ဌတိ, တဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ သယမေဝ ဗြဟ္မသဟဗျတံ ဥပနေတီတိ. ဣတိ ဣဒံ သုတ္တံ အာဒိမှိ ကိလေသဝသေန ဝုဋ္ဌာယ အဝသာနေ ဗြဟ္မဝိဟာရဝသေန ဂဟိတတ္တာ ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဂတံ.

‘න තං තත්‍රා වසිස්සති, න තං තත්‍රා අවතිට්ඨති’ යනු ඒ කාමාවචර කර්මය එම රූපාවචර හෝ අරූපාවචර කර්මය ඉදිරියෙහි ඉතිරි නොවේ, නොපවතී යන්නයි. මෙයින් කුමක් කියවෙයි ද? එම කාමාවචර කර්මයට ඒ රූපාවචර කර්මය අතරතුර රැඳී සිටීමට හෝ රූපාවචර කර්මය යටපත් කොට තමාට අවකාශයක් ලබාගෙන පවතින්නට නොහැකිය. එහෙත් රූපාවචර කර්මයම, මහා ජල ප්‍රවාහයක් ස්වල්ප වූ දිය ප්‍රමාණයක් යට කරගෙන තමාට අවකාශය සලසාගෙන පවතින්නාක් මෙන්, කාමාවචර කර්මය අභිබවා තමාට අවකාශය සලසා ගනී. එම (කාමාවචර) කර්මයේ විපාකය වළක්වා තෙමේම බ්‍රහ්ම සහභාවයට (බඹලොව ඉපදීමට) පමුණුවයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රය ආරම්භයේදී (සංවේගයට පත් කිරීම සඳහා) කිලේශයන්ගේ වශයෙන් පවසා, අවසානයේදී බ්‍රහ්මවිහාර වශයෙන් අවසන් කළ බැවින් අනුසන්ධි වශයෙන් නිමාවට පත් විය.

၉. ကုလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. කුල සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၃၆၁. နဝမေ ဒုဗ္ဘိက္ခာတိ ဒုလ္လဘဘိက္ခာ. ဒွီဟိတိကာတိ ‘‘ဇီဝိဿာမ နု ခေါ န နု ခေါ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တဤဟိတိကာ. ‘‘ဒုဟိတိကာ’’တိပိ ပါဌော. အယမေဝ အတ္ထော. ဒုက္ခာ ဤဟိတိ ဧတ္ထ န သက္ကာ ကောစိ ပယောဂေါ သုခေန ကာတုန္တိ ဒုဟိတိကာ. တတ္ထ တတ္ထ မတမနုဿာနံ ဝိပ္ပကိဏ္ဏာနိ သေတာနိ အဋ္ဌိကာနိ ဧတ္ထာတိ သေတဋ္ဌိကာ. သလာကာဝုတ္တာတိ သလာကမတ္တဝုတ္တာ, ယံ တတ္ထ ဝုတ္တံ ဝါပိတံ, တံ သလာကမတ္တမေဝ အဟောသိ, ဖလေ န ဇနယတီတိ အတ္ထော.

361. නවවැනි සූත්‍රයේ: 'දුබ්භික්ඛා' යනු පිණ්ඩපාතය හෙවත් ආහාර සොයාගැනීම දුෂ්කර වූ කාලයයි. 'ද්වීහිතිකා' යනු 'අපි ජීවත් වෙමුද, එසේත් නැතිනම් ජීවත් නොවෙමුද' යනුවෙන් දෙගිඩියාවෙන් යුතුව පවතින උත්සාහයයි. 'දුහිතිකා' යන්න ද පාඨයකි; එහි අර්ථය ද මෙයම වේ. මෙහි අදහස නම් දුක්ඛිත වූ උත්සාහය පවතින බැවින් ද, කිසිදු උත්සාහයක් පහසුවෙන් කළ නොහැකි බැවින් ද 'දුහිතිකා' නම් වන බවයි. එහිදී මියගිය මනුෂ්‍යයන්ගේ විසිරී ගිය ඇටකටු සුදු පැහැයෙන් පෙනෙන්නට තිබෙන බැවින් 'සෙතට්ඨිකා' (සුදු ඇටකටු ඇති කාලය) නම් වේ. 'සලාකාවුත්තා' යනු වපුරන ලද ධාන්‍ය අග්‍ර පමණක් හෙවත් බොල් වී සහිත කරල් පමණක් ඇති බවයි. එහි වපුරන ලද යමක් වේ ද, එය බොල් වී පමණක්ම වූ බවත්, ඵලදාවක් හෙවත් සහල් ලබා නොදුන් බවත් අර්ථයයි.

ဥဂ္ဂိလိတုန္တိ [Pg.144] ဒွေ အန္တေ မောစေတွာ ကထေတုံ အသက္ကောန္တော ဥဂ္ဂိလိတုံ ဗဟိ နီဟရိတုံ န သက္ခီတိ. ဩဂိလိတုန္တိ ပုစ္ဆာယ ဒေါသံ ဒိသွာ ဟာရေတုံ အသက္ကောန္တော ဩဂိလိတုံ အန္တော ပဝေသေတုံ န သက္ခီတိ.

'උග්ගිලිතා' යනු දෙකෙළවර ලිහිල් කර කථා කිරීමට නොහැකිව, එම වචන බැහැර කිරීමට හෝ වමාරා දැමීමට නොහැකි වීමයි. 'ඕගිලිතා' යනු ප්‍රශ්නයෙහි වරද දැක එය ඉවත් කිරීමට නොහැකිව, එය ගිල දැමීමට හෝ ඇතුළට ගැනීමට (පිළිගැනීමට) නොහැකි වීමයි.

ဣတော သော ဂါမဏိ ဧကနဝုတိကပ္ပေတိ ဘဂဝါ ကထယမာနောဝ ယာဝ နိက္ခန္တော နာသိကဝါတော န ပုန ပဝိသတိ, တာဝတကေန ကာလေန ဧကနဝုတိကပ္ပေ အနုဿရိ ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ကိဉ္စိ ကုလေ ပက္ကဘိက္ခာဒါနေန ဥပဟတပုဗ္ဗ’’န္တိ ပရိဇာနနတ္ထံ. အထေကမ္ပိ အပဿန္တော ‘‘ဣတော သော, ဂါမဏီ’’တိအာဒိမာဟ. ဣဒါနိ ဒါနာဒီနံ အာနိသံသံ ကထေန္တော အထ ခေါ ယာနိ တာနိ ကုလာနိ အဍ္ဎာနီတိ ဓမ္မဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ ဒါနသမ္ဘူတာနီတိ ဒါနေန သမ္ဘူတာနိ နိဗ္ဗတ္တာနိ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ ပန သစ္စံ နာမ သစ္စဝါဒိတာ. သာမညံ နာမ သေသသီလံ. ဝိကိရတီတိ အယောဂေန ဝဠဉ္ဇေန္တော ဝိပ္ပကိရတိ. ဝိဓမတီတိ ဓမေန္တော ဝိယ နာသေတိ. ဝိဒ္ဓံသေတီတိ နာသေတိ. အနိစ္စတာတိ ဟုတွာ အဘာဝေါ ဗဟုနာပိ ကာလေန သင်္ဂတာနံ ခဏေနေဝ အန္တရဓာနံ.

'ඉතෝ සෝ ගාමණි ඒකනවුතිකප්පේ' යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කරමින් සිටියදීම, නාසයෙන් නික්මුණු වාතය නැවත ඇතුළට පිවිසීමට පෙර ගතවන ඒ සුළු කාලය තුළ, කල්ප අනූ එකක් අතීතයට සිහිපත් කළ සේක. ඒ, 'පිසූ ආහාර දානයක් දීම නිසා කිසියම් කුලයක් හෝ පවුලක් විනාශයට පත් වූයේදැයි' දැනගනු පිණිසය. එසේ කිසිදු පවුලක් විනාශ වූ බවක් නොදැක, 'ගාමණී, මෙයින් කල්ප අනූ එකකට පෙර...' යනාදිය වදාළ සේක. දැන් දානය ආදියේ ආනිශංස පවසනු පිණිස 'අථ ඛෝ යානි තානි කුලානි අඩ්ඪානි' යනාදී වශයෙන් ධර්ම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි 'දානසම්භූතානි' යනු දානය නිසා හටගත් හෙවත් දියුණු වූ යන්නයි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙහි 'සච්ච' යනු සත්‍යවාදී බවයි. 'සාමඤ්ඤ' යනු සෙසු ශීලයයි. 'විකිරති' යනු අයෝග්‍ය ලෙස පරිභෝජනය කරමින් විසුරුවා හැරීමයි. 'විධමති' යනු පිඹ හරින්නාක් මෙන් විනාශ කිරීමයි. 'විද්ධංසේති' යනු විනාශ කිරීමයි. 'අනිච්චතා' යනු හටගෙන නැති වී යාමයි, නැතහොත් දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ රැස් කරන ලද සම්පත් මොහොතකින් අතුරුදන් වීමයි.

၁၀. မဏိစူဠကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. මණිචූළක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၆၂. ဒသမေ တံ ပရိသံ ဧတဒဝေါစာတိ တဿ ကိရ ဧဝံ အဟောသိ ‘‘ကုလပုတ္တာ ပဗ္ဗဇန္တာ ပုတ္တဒါရဉ္စေဝ ဇာတရူပရဇတဉ္စ ပဟာယေဝ ပဗ္ဗဇန္တိ, န စ သက္ကာ ယံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတာ, တံ တေဟိ ဂဟေတု’’န္တိ နယဂ္ဂါဟေ ဌတွာ ‘‘မာ အယျော’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. ဧကံသေနေတန္တိ ဧတံ ပဉ္စကာမဂုဏကပ္ပနံ အဿမဏဓမ္မော အသကျပုတ္တိယဓမ္မောတိ ဧကံသေန ဓာရေယျာသိ.

362. දසවැනි සූත්‍රයේ: 'තං පරිසං ඒතදවෝච' යනු එම ගාමණීට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: 'කුලපුත්‍රයෝ පැවිදි වන විට අඹුදරුවන් සහ රන් රිදී අතහැරම පැවිදි වෙති. තමන් අතහැර ආ දෙය නැවත ලබාගැනීමට ඔවුන්ට නොහැකිය' යන තර්කයෙහි පිහිටා, 'ආර්යයන් වහන්ස, එසේ නොකියන්න' යනාදී වචන පැවසීය. 'ඒකංසේනතං' යනු, මේ පංචකාම ගුණයන් අනුමත කිරීම ශ්‍රමණ ධර්මයක් නොවන බවත්, ශාක්‍යපුත්‍රීය ධර්මයක් නොවන බවත් ඒකාන්තයෙන්ම දරාගත යුතුය යන්නයි.

တိဏန္တိ သေနာသနစ္ဆဒနတိဏံ. ပရိယေသိတဗ္ဗန္တိ တိဏစ္ဆဒနေ ဝါ ဣဋ္ဌကစ္ဆဒနေ ဝါ ဂေဟေ ပလုဇ္ဇန္တေ ယေဟိ တံ ကာရိတံ, တေသံ သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘တုမှေဟိ ကာရိတသေနာသနံ ဩဝဿတိ, န သက္ကာ တတ္ထ ဝသိတု’’န္တိ အာစိက္ခိတဗ္ဗံ. မနုဿာ သက္ကောန္တာ ကရိဿန္တိ, အသက္ကောန္တာ ‘‘တုမှေ ဝဍ္ဎကိံ ဂဟေတွာ ကာရာပေထ, မယံ တေ သညာပေဿာမာ’’တိ ဝက္ခန္တိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ ကာရေတွာ တေသံ အာစိက္ခိတဗ္ဗံ. မနုဿာ ဝဍ္ဎကီနံ ဒါတဗ္ဗံ ဒဿန္တိ. သစေ အာဝါသသာမိကာ နတ္ထိ, အညေသမ္ပိ ဘိက္ခာစာရဝတ္တေန အာရောစေတွာ ကာရေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဣဒံ သန္ဓာယ ‘‘ပရိယေသိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

'තිණං' යනු සෙනසුන් සෙවිලි කරන තණකොළයි. 'පරියේසිතබ්බං' යනු තණකොළවලින් හෝ ගඩොලින් සෙවිලි කළ ගෙවල් දිරාපත් වන විට, ඒවා කරවූවන් වෙත ගොස් 'ඔබ කරවූ සෙනසුන වැස්සට තෙමෙයි, එහි වාසය කළ නොහැකිය' යන්න දැන්විය යුතු බවයි. මිනිසුන්ට හැකි නම් ඔවුන් එය කර දෙනු ඇත. නොහැකි නම් 'ඔබ වඩුවෙකු ගෙන්වා වැඩ කරවන්න, අපි ඔවුන්ට කුලී ගෙවන්නෙමු' යැයි පවසනු ඇත. එවිට වැඩ කරවා ඔවුන්ට දැන්විය යුතුය. එවිට මිනිසුන් වඩුවන්ට දිය යුතු දේ දෙනු ඇත. ඉදින් ආරාමයේ හිමිකරුවන් නැත්නම්, පිණ්ඩපාතයේ යන අතරතුර අන් අයට වුවද දන්වා කරවා ගැනීම වටී. මෙය අරමුණු කරගෙන 'පරියේසිතබ්බං' (සෙවිය යුතුය) යැයි වදාරන ලදී.

ဒါရုန္တိ [Pg.145] သေနာသနေ ဂေါပါနသိအာဒီသု ပလုဇ္ဇမာနေသု တဒတ္ထာယ ဒါရုံ. သကဋန္တိ ဂိဟိဝိကတံ ကတွာ တာဝကာလိကသကဋံ. န ကေဝလဉ္စ သကဋမေဝ, အညမ္ပိ ဝါသိဖရသုကုဒ္ဒါလာဒိဥပကရဏံ ဧဝံ ပရိယေသိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ပုရိသောတိ ဟတ္ထကမ္မဝသေန ပုရိသော ပရိယေသိတဗ္ဗော. ယံကိဉ္စိ ဟိ ပုရိသံ ‘‘ဟတ္ထကမ္မံ, အာဝုသော, ကတွာ ဒဿသီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ဒဿာမိ, ဘန္တေ,’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ကရောဟီ’’တိ ယံ ဣစ္ဆတိ, တံ ကာရေတုံ ဝဋ္ဋတိ. န တွေဝါဟံ, ဂါမဏိ, ကေနစိ ပရိယာယေနာတိ ဇာတရူပရဇတံ ပနာဟံ ကေနစိပိ ကာရဏေန ပရိယေသိတဗ္ဗန္တိ န ဝဒါမိ.

'දාරුං' යනු සෙනසුන්හි පරාල ආදිය දිරා ගිය විට ඒ සඳහා ලී සෙවීමයි. 'සකටං' යනු ගිහියන් සතු කරත්තයක් තාවකාලික ප්‍රයෝජනය සඳහා ලබා ගැනීමයි. කරත්තය පමණක් නොව, වෑ, පොරොව, උදලු ආදී උපකරණ ද මේ ආකාරයෙන්ම සෙවීම වටී. 'පුරිසෝ' යනු ශ්‍රමය ලබා ගැනීම සඳහා මිනිසෙකු සෙවිය යුතු බවයි. 'පින්වත, අත් උදව්වක් කර දෙනවාද?' යැයි අසා, 'ස්වාමීනි, කර දෙන්නෙමි' යැයි පැවසූ විට, 'මෙය සහ මෙය කරන්න' යැයි තමන් කැමති වැඩක් කරවා ගැනීම වටී. එහෙත් 'ගාමණී, මම කිසිදු අයුරකින් රන් රිදී සෙවිය යුතු යැයි පවසන්නේ නැත' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

၁၁. ဘဒြကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

11. භද්‍රක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၆၃. ဧကာဒသမေ မလ္လေသူတိ ဧဝံနာမကေ ဇနပဒေ. ဝဓေနာတိ မာရဏေန. ဇာနိယာတိ ဓနဇာနိယာ. အကာလိကေန ပတ္တေနာတိ န ကာလန္တရေန ပတ္တေန, ကာလံ အနတိက္ကမိတွာဝ ပတ္တေနာတိ အတ္ထော. စိရဝါသီ နာမ ကုမာရောတိ ဧဝံနာမကော တဿ ပုတ္တော. ဗဟိ အာဝသထေ ပဋိဝသတီတိ ဗဟိနဂရေ ကိဉ္စိဒေဝ သိပ္ပံ ဥဂ္ဂဏှန္တော ဝသတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ ကထိတံ.

363. එකොළොස්වැනි සූත්‍රයේ: 'මල්ලේසු' යනු එම නම ඇති ජනපදයෙහි ය. 'වධේන' යනු මැරීමෙනි. 'ජානියා' යනු ධනය විනාශ වීමෙනි. 'අකාලිකේන පත්තේන' යනු කාලයක් ඉක්ම නොගොස් හෙවත් ඒ මොහොතේදීම පැමිණි යන්නයි. 'චිරවාසී' නම් කුමාරයා යනු එම ග්‍රාමණීගේ පුත්‍රයාය. 'බහි ආවසථේ පටිවසති' යනු නගරයෙන් පිටත කිසියම් ශිල්පයක් හදාරමින් වාසය කිරීමයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ට දුක්ඛය (සංසාර දුක) දේශනා කරන ලදී.

၁၂. ရာသိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

12. රාසිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၆၄. ဒွါဒသမေ ရာသိယောတိ ရာသိံ ကတွာ ပဉှဿ ပုစ္ဆိတတ္တာ ရာသိယောတိ ဧဝံ ဓမ္မသင်္ဂါဟကတ္ထေရေဟိ ဂဟိတနာမော. တပဿိန္တိ တပနိဿိတကံ. လူခဇီဝိန္တိ လူခဇီဝိကံ. အန္တာတိ ကောဋ္ဌာသာ. ဂါမောတိ ဂါမ္မော. ဂမ္မောတိပိ ပါဌော, ဂါမဝါသီနံ ဓမ္မောတိ အတ္ထော. အတ္တကိလမထာနုယောဂေါတိ အတ္တနော ကိလမထာနုယောဂေါ, သရီရဒုက္ခကရဏန္တိ အတ္ထော.

364. දොළොස්වැනි සූත්‍රයේ: 'රාසියෝ' යනු රාශියක් (සමූහයක්) කොට ප්‍රශ්න විමසූ බැවින් ධර්ම සංගායකාචාර්යයන් වහන්සේලා විසින් තබන ලද නමකි. 'තපස්සිං' යනු ශරීරය තවන දැඩි ව්‍රත සමාදානයෙන් යුත් තැනැත්තායි. 'ලූඛජීවිං' යනු රළු දිවිපෙවෙතක් ඇති තැනැත්තායි. 'අන්තා' යනු කොටස් ය. 'ගාමෝ' යනු හීන වූ හෙවත් ග්‍රාම්‍ය වූ යන්නයි. 'ගම්මෝ' යනු ද පාඨයකි, එහි අර්ථය ගම් වැසියන්ගේ සිරිත වූ ධර්මය යන්නයි. 'අත්තකිලමථානුයෝගෝ' යනු තමා වෙහෙසට පත් කර ගැනීමේ යෙදීම හෙවත් ශරීරයට දුක් දීමේ පිළිවෙතයි.

ကသ္မာ ပနေတ္ထ ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂေါ ဂဟိတော, ကသ္မာ အတ္တကိလမထာနုယောဂေါ, ကသ္မာ မဇ္ဈိမာ ပဋိပဒါတိ? ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂေါ တာဝ ကာမဘောဂီနံ ဒဿနတ္ထံ ဂဟိတော, အတ္တကိလမထာနုယောဂေါ တပနိဿိတကာနံ, မဇ္ဈိမာ ပဋိပဒါ တိဏ္ဏံ နိဇ္ဇရဝတ္ထူနံ ဒဿနတ္ထံ ဂဟိတာ. ကိံ ဧတေသံ ဒဿနေ ပယောဇနန္တိ? ဣမေ ဒွေ အန္တေ ပဟာယ တထာဂတော မဇ္ဈိမာယ ပဋိပဒါယ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ ပတ္တော. သော ကာမဘောဂိနောပိ န သဗ္ဗေ ဂရဟတိ န ပသံသတိ, တပနိဿိတကေပိ န သဗ္ဗေ ဂရဟတိ န [Pg.146] ပသံသတိ, ဂရဟိတဗ္ဗယုတ္တကေယေဝ ဂရဟတိ, ပသံသိတဗ္ဗယုတ္တကေ ပသံသတီတိ ဣမဿတ္ထဿ ပကာသနံ ဧတေသံ ဒဿနေ ပယောဇနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙහිදී කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය, අත්තකිලමථානුයෝගය සහ මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව යන කරුණු තුනම ගනු ලැබුවේ ඇයි? කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය ගනු ලැබුවේ කාමභෝගී පුද්ගලයන් පෙන්වා දීම පිණිසය. අත්තකිලමථානුයෝගය ගනු ලැබුවේ තපස්වී හෙවත් ශරීරය තවන ව්‍රත රකින්නන් පෙන්වා දීම පිණිසය. මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව ගනු ලැබුවේ කෙලෙස් ප්‍රහාණය කරන කරුණු තුනක් පෙන්වා දීම පිණිසය. මේවා පෙන්වා දීමේ ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? තථාගතයන් වහන්සේ මේ අන්ත දෙකම අතහැර මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවෙන් සම්මා සම්බෝධියට පැමිණි සේක. උන්වහන්සේ සියලු කාමභෝගීන්ව හෙළා නොදකින අතර සියල්ලන්ව පසසන්නේ ද නැත. එමෙන්ම සියලු තපස්වීන්ව හෙළා නොදකින අතර සියල්ලන්ව පසසන්නේ ද නැත. හෙළා දැකිය යුත්තන්ව හෙළා දකින අතර, පැසසිය යුත්තන්ව පසසන සේක. මෙම අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම මේවා පෙන්වා දීමේ ප්‍රයෝජනය බව දත යුතුය.

ဣဒါနိ တမတ္ထံ ပကာသေန္တော တယော ခေါမေ, ဂါမဏိ, ကာမဘောဂိနောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သာဟသေနာတိ သာဟသိကကမ္မေန. န သံဝိဘဇတီတိ မိတ္တသဟာယသန္ဒိဋ္ဌသမ္ဘတ္တာနံ သံဝိဘာဂံ န ကရောတိ. န ပုညာနိ ကရောတီတိ အနာဂတဘဝဿ ပစ္စယဘူတာနိ ပုညာနိ န ကရောတိ. ဓမ္မာဓမ္မေနာတိ ဓမ္မေန စ အဓမ္မေန စ. ဌာနေဟီတိ ကာရဏေဟိ. သစ္ဆိကရောတီတိ ကထံ အတ္တာနံ အာတာပေန္တော ပရိတာပေန္တော သစ္ဆိကရောတိ? စတုရင်္ဂဝီရိယဝသေန စ ဓုတင်္ဂဝသေန စ. တိဿော သန္ဒိဋ္ဌိကာ နိဇ္ဇရာတိ ဧတ္ထ ဧကောပိ မဂ္ဂေါ တိဏ္ဏံ ကိလေသာနံ နိဇ္ဇရဏတာယ တိဿော နိဇ္ဇရာတိ ဝုတ္တောတိ.

දැන් එම අර්ථය පැහැදිලි කරමින් 'තයෝ ඛෝමේ ගාමණි කාමභෝගිනෝ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සාහසේන' යනු සාහසික ක්‍රියාවලිනි. 'න සංවිභජති' යනු මිතුරන්ට හා ඇසුරු කරන්නන්ට බෙදා නොදෙයි යන්නයි. 'න පුඤ්ඤානි කරෝති' යනු මතු භවය සඳහා හේතු වන පින්කම් නොකරයි යන්නයි. 'ධම්මාධම්මේන' යනු ධර්මානුකූලව මෙන්ම අධර්මානුකූලව ද යන්නයි. 'ඨානේහි' යනු කරුණු වලිනි. 'සච්ඡිකරෝති' යන්නෙහි අදහස: තමා තවමින් පීඩා කරමින් අවබෝධ කරගන්නේ කෙසේද? ඒ චතුරංග වීර්යය මගින් සහ ධුතාංග මගිනි. 'තිස්සෝ සන්දිට්ඨිකා නිජ්ජරා' යන්නෙහි අදහස, රාග, ද්වේෂ, මෝහ යන කෙලෙස් තුන ප්‍රහාණය කරන බැවින් එක් ආර්ය මාර්ගයම 'නිජ්ජරා' (කෙලෙස් නසන කරුණු) තුනක් ලෙස වදාරන ලද බවයි.

၁၃. ပါဋလိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

13. පාටලිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၆၅. တေရသမေ ဒူတေယျာနီတိ ဒူတကမ္မာနိ ပဏ္ဏာနိ စေဝ မုခသာသနာနိ စ. ပါဏာတိပါတဉ္စာဟန္တိ ဣဒံ ကသ္မာ အာရဒ္ဓံ? န ကေဝလံ အဟံ မာယံ ဇာနာမိ, အညမ္ပိ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဇာနာမီတိ သဗ္ဗညုဘာဝဒဿနတ္ထံ အာရဒ္ဓံ. သန္တိ ဟိ, ဂါမဏိ, ဧကေ သမဏဗြာဟ္မဏာတိ ဣဒံ သေသသမဏဗြာဟ္မဏာနံ လဒ္ဓိံ ဒဿေတွာ တဿာ ပဇဟာပနတ္ထံ အာရဒ္ဓံ.

365. තේරසම සූත්‍රයෙහි; 'දූතෙය්‍ය' යනු පණිවුඩ පත්‍ර (ලියුම්) රැගෙන යාම හෝ වාචික පණිවුඩ රැගෙන යාම වැනි දූත මෙහෙවරවල් ය. 'පාණාතිපාතඤ්චාහං' යන මෙම දේශනාව කුමක් හෙයින් ආරම්භ කරන ලද්දේද? මම හුදෙක් මායාව පමණක් නොව, එයින් පරිබාහිර වූ මෙම ධර්මයන් ද දනිමි යි තමන් වහන්සේගේ සර්වඥභාවය ප්‍රකට කිරීම සඳහා මෙය ආරම්භ කරන ලදි. "ගාමිණී, ඇතැම් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ සිටිති" යන මෙයින් සෙසු ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ මතය දක්වා, එය ප්‍රහාණය කරවීම සඳහා මෙම දේශනාව පවත්වන ලදි.

မာလီ ကုဏ္ဍလီတိ မာလာယ မာလီ, ကုဏ္ဍလေဟိ ကုဏ္ဍလီ. ဣတ္ထိကာမေဟီတိ ဣတ္ထီဟိ သဒ္ဓိံ ကာမာ ဣတ္ထိကာမာ, တေဟိ ဣတ္ထိကာမေဟိ. အာဝသထာဂါရန္တိ ကုလဃရဿ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဧကေကဿေဝ သုခနိဝါသတ္ထာယ ကတံ ဝါသာဂါရံ. တေနာဟံ ယထာသတ္တိ ယထာဗလံ သံဝိဘဇာမီတိ တဿာဟံ အတ္တနော သတ္တိအနုရူပေန စေဝ ဗလာနုရူပေန စ သံဝိဘာဂံ ကရောမိ. အလန္တိ ယုတ္တံ. ကင်္ခနိယေ ဌာနေတိ ကင်္ခိတဗ္ဗေ ကာရဏေ. စိတ္တသမာဓိန္တိ တသ္မိံ ဓမ္မသမာဓိသ္မိံ ဌိတော တွံ သဟ ဝိပဿနာယ စတုန္နံ မဂ္ဂါနံ ဝသေန စိတ္တသမာဓိံ သစေ ပဋိလဘေယျာသီတိ ဒဿေတိ. အပဏ္ဏကတာယ မယှန္တိ အယံ ပဋိပဒါ မယှံ အပဏ္ဏကတာယ အနပရာဓကတာယ ဧဝ သံဝတ္တတီတိ အတ္ထော. ကဋဂ္ဂါဟောတိ ဇယဂ္ဂါဟော.

'මාලී කුණ්ඩලී' යනු මල් පැළඳීමෙන් 'මාලී' නම් වන අතර කන්වල තෝඩු පැළඳීමෙන් 'කුණ්ඩලී' නම් වේ. 'ඉත්ථිකාමේහි' යනු ස්ත්‍රීන් සමඟ විඳින කාම සම්පත් ය. 'ආවසථාගාර' යනු පවුලක නිවසක එක් පසෙක අමුත්තන්ගේ සුවපහසු වාසය සඳහා පිළියෙළ කරන ලද නවාතැනකි. එබැවින් 'මම ශක්ති පමණින්, බල පමණින් බෙදා දෙමි' යි වදාළහ. එහි අදහස නම් මම මගේ ශ්‍රද්ධාවේ සහ හැකියාවේ හැටියට දන් දෙමි යන්නයි. 'අලං' යනු සුදුසුය යන්නයි. 'කංඛනියේ ඨානේ' යනු සැක උපදවන කරුණෙහි ය. 'චිත්තසමාධිං' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, ඒ ධර්ම සමාධියෙහි පිහිටි ඔබ විදර්ශනාව ද සමඟ සතර මාර්ගයන්ගේ වසයෙන් චිත්ත සමාධියක් ලබන්නේ නම් යන කරුණයි. 'අපණ්ණකතාය මය්හං' යනු මගේ මේ ප්‍රතිපදාව නිසැකවම නිවැරදිව පවතින්නේය යන්නයි. 'කටග්ගාහෝ' යනු ජයග්‍රහණය ලැබීමයි.

အယံ ခေါ, ဂါမဏိ, ဓမ္မသမာဓိ, တတြ စေ တွံ စိတ္တသမာဓိံ ပဋိလဘေယျာသီတိ ဧတ္ထ ဓမ္မသမာဓီတိ ဒသကုသလကမ္မပထဓမ္မာ, စိတ္တသမာဓီတိ သဟ ဝိပဿနာယ [Pg.147] စတ္တာရော မဂ္ဂါ. အထ ဝါ ‘‘ပါမောဇ္ဇံ ဇာယတိ, ပမုဒိတဿ ပီတိ ဇာယတီ’’တိ (အ. နိ. ၅.၂၆) ဧဝံ ဝုတ္တာ ပါမောဇ္ဇပီတိပဿဒ္ဓိသုခသမာဓိသင်္ခါတာ ပဉ္စ ဓမ္မာ ဓမ္မသမာဓိ နာမ, စိတ္တသမာဓိ ပန သဟ ဝိပဿနာယ စတ္တာရော မဂ္ဂါဝ. အထ ဝါ ဒသကုသလကမ္မပထာ စတ္တာရော ဗြဟ္မဝိဟာရာ စာတိ အယံ ဓမ္မသမာဓိ နာမ, တံ ဓမ္မသမာဓိံ ပူရေန္တဿ ဥပ္ပန္နာ စိတ္တေကဂ္ဂတာ စိတ္တသမာဓိ နာမ. ဧဝံ တွံ ဣမံ ကင်္ခါဓမ္မံ ပဇဟေယျာသီတိ ဧဝံ တွံ ဣမသ္မိံ ဝုတ္တပ္ပဘေဒေ ဓမ္မသမာဓိသ္မိံ ဌိတော သစေ ဧဝံ စိတ္တသမာဓိံ ပဋိလဘေယျာသိ, ဧကံသေနေတံ ကင်္ခံ ပဇဟေယျာသီတိ အတ္ထော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

'ගාමිණී, මේ වනාහි ධර්ම සමාධියයි, එහිදී ඔබ චිත්ත සමාධිය ලබන්නේ නම්' යන මෙහි 'ධර්ම සමාධිය' යනු දස කුසල කර්මපථ ධර්මයන් ය. 'චිත්ත සමාධිය' යනු විදර්ශනාව හා සමඟ සතර මාර්ගයන් ය. එසේත් නැතහොත් "ප්‍රමෝදය උපදියි, ප්‍රමුදිත වූවහුට ප්‍රීතිය උපදියි" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද ප්‍රමෝදය, ප්‍රීතිය, පස්සද්ධිය, සුඛය සහ සමාධිය යන පංච ධර්මයන් ධර්ම සමාධිය ලෙස හැඳින්වේ. චිත්ත සමාධිය යනු විදර්ශනාව හා සමඟ සතර මාර්ගයන් ම ය. නැතහොත් දස කුසල කර්මපථ සහ සතර බ්‍රහ්මවිහාර ධර්ම සමාධිය වන අතර, එම ධර්ම සමාධිය සම්පූර්ණ කරන්නහුට උපදින චිත්ත ඒකාග්‍රතාව චිත්ත සමාධිය නම් වේ. "මෙසේ ඔබ මේ සැක සහිත ධර්මය ප්‍රහාණය කරන්නෙහිය" යන්නෙහි අර්ථය නම්, පවසන ලද ප්‍රභේද සහිත ධර්ම සමාධියෙහි පිහිටා ඔබ චිත්ත සමාධිය ලබන්නේ නම්, ඒකාන්තයෙන් ම ඒ සැකය දුරු කරන්නේය යන්නයි. සෙසු කොටස් සෑම තැනකම වදාරන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ဂါမဏိသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ගාමිණී සංයුත්තයේ වර්ණනාව නිම විය.

၉. အသင်္ခတသံယုတ္တံ

9. අසංඛත සංයුක්තය

၁. ပဌမဝဂ္ဂေါ

1. පළමු වග

၁-၁၁. ကာယဂတာသတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-11. කායගතාසති සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၃၆၆-၃၇၆. အသင်္ခတသံယုတ္တေ [Pg.148] အသင်္ခတန္တိ အကတံ. ဟိတေသိနာတိ ဟိတံ ဧသန္တေန. အနုကမ္ပကေနာတိ အနုကမ္ပမာနေန. အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာတိ အနုကမ္ပံ စိတ္တေန ပရိဂ္ဂဟေတွာ, ပဋိစ္စာတိပိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကတံ ဝေါ တံ မယာတိ တံ မယာ ဣမံ အသင်္ခတဉ္စ အသင်္ခတမဂ္ဂဉ္စ ဒေသေန္တေန တုမှာကံ ကတံ. ဧတ္တကမေဝ ဟိ အနုကမ္ပကဿ သတ္ထု ကိစ္စံ, ယဒိဒံ အဝိပရီတဓမ္မဒေသနာ. ဣတော ပရံ ပန ပဋိပတ္တိ နာမ သာဝကာနံ ကိစ္စံ. တေနာဟ ဧတာနိ, ဘိက္ခဝေ, ရုက္ခမူလာနိ…ပေ… အမှာကံ အနုသာသနီတိ ဣမိနာ ရုက္ခမူလသေနာသနံ ဒဿေတိ. သုညာဂါရာနီတိ ဣမိနာ ဇနဝိဝိတ္တံ ဌာနံ. ဥဘယေန စ ယောဂါနုရူပံ သေနာသနံ အာစိက္ခတိ, ဒါယဇ္ဇံ နိယျာတေတိ.

366-376. අසංඛත සංයුක්තයෙහි 'අසංඛත' යනු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් නිර්මාණය නොවූ (නිවන) ය. 'හිතේසිනා' යනු යහපත සොයන්නා වූ. 'අනුකම්පකේන' යනු අනුකම්පා කරන්නා වූ. 'අනුකම්පං උපාදාය' යනු අනුකම්පා සහගත සිතින් යුක්තව යන්නයි. "මා විසින් ඔබට එය කරන ලදි" යනු මෙම අසංඛතය (නිවන) සහ අසංඛත මාර්ගය දේශනා කරන්නා වූ මා විසින්, ගුරුවරයෙකු විසින් කළ යුතු ඒ කර්තව්‍යය කරන ලද බවයි. සැබවින්ම අනුකම්පාව ඇති ශාස්තෘවරයෙකුගේ ශිෂ්‍යයන් වෙනුවෙන් ඇති කර්තව්‍යය නම් අවිපරීත ධර්ම දේශනාව පමණි. මින් ඔබ්බට ප්‍රතිපත්ති පිරීම ශ්‍රාවකයන්ගේ කර්තව්‍යයකි. එබැවින් "මහණෙනි, මේ වෘක්ෂ මූලයන් ය... අපගේ අනුශාසනාවයි" යනාදී වශයෙන් වෘක්ෂ මූල සේනාසන ගැන වදාළහ. 'ශුන්‍යාගාර' යන්නෙන් ජනයාගෙන් තොර විවේකී ස්ථාන දක්වයි. මේ දෙකෙන්ම භාවනාවට අනුරූප සේනාසන පෙන්වා දෙමින්, තමන් වහන්සේගේ ධර්ම දායාදය පවරා දෙති.

ဈာယထာတိ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနေန အဋ္ဌတိံသာရမ္မဏာနိ, လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနေန စ အနိစ္စာဒိတော ခန္ဓာယတနာဒီနိ ဥပနိဇ္ဈာယထ, သမထဉ္စ ဝိပဿနဉ္စ ဝဍ္ဎေထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မာ ပမာဒတ္ထာတိ မာ ပမဇ္ဇိတ္ထ. မာ ပစ္ဆာ ဝိပ္ပဋိသာရိနော အဟုဝတ္ထာတိ ယေ ဟိ ပုဗ္ဗေ ဒဟရကာလေ အရောဂကာလေ သတ္တသပ္ပာယာဒိသမ္ပတ္တိကာလေ သတ္ထု သမ္မုခီဘာဝကာလေ စ ယောနိသောမနသိကာရရဟိတာ ရတ္တိန္ဒိဝံ မင်္ကုလဘတ္တံ ဟုတွာ သေယျသုခံ မိဒ္ဓသုခံ အနုဘောန္တာ ပမဇ္ဇန္တိ, တေ ပစ္ဆာ ဇရာကာလေ ရောဂကာလေ မရဏကာလေ ဝိပတ္တိကာလေ သတ္ထု ပရိနိဗ္ဗုတကာလေ စ တံ ပုဗ္ဗေ ပမာဒဝိဟာရံ အနုဿရန္တာ သပ္ပဋိသန္ဓိကာလကိရိယဉ္စ ဘာရိယံ သမ္ပဿမာနာ ဝိပ္ပဋိသာရိနော ဟောန္တိ. တုမှေ ပန တာဒိသာ မာ အဟုဝတ္ထာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘မာ ပစ္ဆာ ဝိပ္ပဋိသာရိနော အဟုဝတ္ထာ’’တိ.

'භාවනා කරන්න' (ඡායථ) යන්නෙන් අරමුණු මෙනෙහි කරන ධ්‍යානයෙන් අරමුණු තිස් අටක් ද, ලක්ෂණ මෙනෙහි කරන ධ්‍යානයෙන් අනිත්‍යාදී වශයෙන් ස්කන්ධ ආයතනාදිය ද මෙනෙහි කරන්න, සමථය හා විදර්ශනාව වඩන්න යන්න අදහස් වේ. 'ප්‍රමාද නොවන්න' යනු පමාවට පත් නොවන්න යන්නයි. "පසුව පසුතැවිලි වන්නන් නොවන්න" යනු යම් මහණ කෙනෙක් පෙර තරුණ කාලයෙහි, නිරෝගී කාලයෙහි, සප්ත සප්පායාදී සම්පත් ඇති කාලයෙහි සහ ශාස්තෘන් වහන්සේ ධරමාන කාලයෙහි යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් තොරව, රෑ දවල් නින්දටම ලොල් වී ප්‍රමාද වෙත් ද, ඔවුහු පසුව මහලු වූ කල, රෝගී වූ කල, මරණාසන්න වූ කල සහ බුදුරදුන් පිරිනිවන් පෑ කල, පෙර තමන් විසූ ඒ ප්‍රමාද ජීවිතය සිහි කරමින් පසුතැවිලි වෙති. ඔබලා එවැනි අය නොවන්නැයි දක්වමින් "පසුව පසුතැවිලි වන්නන් නොවන්න" යැයි වදාළහ.

အယံ ဝေါ အမှာကံ အနုသာသနီတိ အယံ အမှာကံ သန္တိကာ ‘‘ဈာယထ မာ ပမာဒတ္ထာ’’တိ တုမှာကံ အနုသာသနီ, ဩဝါဒေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'මේ අපගේ අනුශාසනාවයි' යනු, "භාවනා කරන්න, ප්‍රමාද නොවන්න" යැයි අප වෙතින් ඔබට ලැබෙන අනුශාසනාව හෙවත් අවවාදය යන්නයි.

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ

2. දෙවන වග

၁-၃၃. အသင်္ခတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-33. අසංඛත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၃၇၇-၄၀၉. ကာယေ [Pg.149] ကာယာနုပဿီတိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ပရတော ဝက္ခာမ.

377-409. 'කායේ කායානුපස්සී' යනාදී පද සම්බන්ධයෙන් කිව යුතු යමක් වේ නම්, එය මතු මහා වග්ග සංයුක්තයෙහි දක්වන්නෙමු.

အနတန္တိအာဒီသု တဏှာနတိယာ အဘာဝေန အနတံ. စတုန္နံ အာသဝါနံ အဘာဝေန အနာသဝံ. ပရမတ္ထသစ္စတာယ သစ္စံ. ဝဋ္ဋဿ ပရဘာဂဋ္ဌေန ပါရံ. သဏှဋ္ဌေန နိပုဏံ. သုဋ္ဌု ဒုဒ္ဒသတာယ သုဒုဒ္ဒသံ. ဇရာယ အဇရိတတ္တာ အဇဇ္ဇရံ. ထိရဋ္ဌေန ဓုဝံ. အပလုဇ္ဇနတာယ အပလောကိတံ. စက္ခုဝိညာဏေန အပဿိတဗ္ဗတ္တာ အနိဒဿနံ. တဏှာမာနဒိဋ္ဌိပပဉ္စာနံ အဘာဝေန နိပ္ပပဉ္စံ.

'අනත' යනාදී පදවල; තණ්හා නැමීමක් නැති බැවින් 'අනත' නම් වේ. ආසවයන් සතරක් නැති බැවින් 'අනාසව' නම් වේ. පරමාර්ථ සත්‍යයක් බැවින් 'සච්ච' නම් වේ. සංසාර වෘත්තයෙන් එතෙර වූ කොටස බැවින් 'පාර' නම් වේ. සියුම් අර්ථ ඇති බැවින් 'නිපුණ' නම් වේ. දැකීමට ඉතා අපහසු බැවින් 'සුදුද්දස' නම් වේ. ජරාවෙන් දිරීමක් නැති බැවින් 'අජජ්ජර' නම් වේ. ස්ථිර බැවින් 'ධුව' නම් වේ. විනාශ නොවී පවතින බැවින් 'අපලෝකිත' නම් වේ. චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දැකිය නොහැකි බැවින් 'අනිදස්සන' නම් වේ. තණ්හා මාන දිට්ඨි ප්‍රපංචයන් නැති බැවින් 'නිප්පපඤ්ච' නම් වේ.

သန္တဘာဝဋ္ဌေန သန္တံ. မရဏာဘာဝေန အမတံ. ဥတ္တမဋ္ဌေန ပဏီတံ. သဿိရိကဋ္ဌေန သိဝံ. နိရုပဒ္ဒဝတာယ ခေမံ. တဏှာက္ခယဿ ပစ္စယတ္တာ တဏှက္ခယံ.

ශාන්ත ස්වභාවය ඇති බැවින් 'සන්ත' නම් වේ. මරණයක් නැති බැවින් 'අමත' නම් වේ. උතුම් වූ බැවින් 'පණීත' නම් වේ. සෞභාග්‍ය සම්පන්න (සෙත්) බැවින් 'සිව' නම් වේ. උපද්‍රව රහිත බැවින් 'ඛේම' නම් වේ. තණ්හාව ක්ෂය වීමට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් 'තණ්හක්ඛය' නම් වේ.

ဝိမှာပနီယဋ္ဌေန အစ္ဆရံ ပဟရိတဗ္ဗယုတ္တကန္တိ အစ္ဆရိယံ. အဘူတမေဝ ဘူတံ အဇာတံ ဟုတွာ အတ္ထီတိ ဝါ အဗ္ဘုတံ. နိဒ္ဒုက္ခတ္တာ အနီတိကံ. နိဒ္ဒုက္ခသဘာဝတ္တာ အနီတိကဓမ္မံ. ဝါနာဘာဝေန နိဗ္ဗာနံ. ဗျာဗဇ္ဈာဘာဝေနေဝ အဗျာဗဇ္ဈံ. ဝိရာဂါဓိဂမဿ ပစ္စယတော ဝိရာဂံ. ပရမတ္ထသုဒ္ဓိတာယ သုဒ္ဓိ. တီဟိ ဘဝေဟိ မုတ္တတာယ မုတ္တိ. ကာမာလယာနံ အဘာဝေန အနာလယံ. ပတိဋ္ဌဋ္ဌေန ဒီပံ. အလ္လီယိတဗ္ဗယုတ္တဋ္ဌေန လေဏံ. တာယနဋ္ဌေန တာဏံ. ဘယသရဏဋ္ဌေန သရဏံ, ဘယနာသနန္တိ အတ္ထော. ပရံ အယနံ ဂတိ ပတိဋ္ဌာတိ ပရာယဏံ. သေသမေတ္ထ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

විශ්මය උපදවන බැවින් 'අච්ඡරිය' නම් වේ. පෙර නොවූ විරූ බැවින් 'අබ්භූත' නම් වේ. දුක් නැති බැවින් 'අනීතික' නම් වේ. දුක් නැති ස්වභාවය ඇති බැවින් 'අනීතික ධම්ම' නම් වේ. 'වාන' නැමැති තණ්හාව නැති බැවින් 'නිබ්බාන' නම් වේ. කරදර (ව්‍යාපාද) නැති බැවින් 'අබ්‍යාපජ්ජ' නම් වේ. විරාගය ලැබීමට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් 'විරාග' නම් වේ. පරමාර්ථ වශයෙන්ම පිරිසිදු බැවින් 'සුද්ධි' නම් වේ. භව තුනෙන් මිදුණු බැවින් 'මුත්ති' නම් වේ. කාම ආලයන් නැති බැවින් 'අනාලය' නම් වේ. පිළිසරණ (ද්වීපය) වන බැවින් 'දීප' නම් වේ. ආරක්ෂිත ස්ථානයක් (ලෙනක්) වැනි බැවින් 'ලෙණ' නම් වේ. බියෙන් ආරක්ෂා කරන බැවින් 'තාණ' නම් වේ. බිය නසන සරණක් වන බැවින් 'සරණ' නම් වේ. උතුම්ම ගමනාන්තය වන බැවින් 'පරායන' නම් වේ. මෙහි සෙසු කොටස් කලින් පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

အသင်္ခတသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අසංඛත සංයුක්ත වර්ණනාව නිම විය.

၁၀. အဗျာကတသံယုတ္တံ

10. අබ්‍යාකත සංයුක්තය

၁. ခေမာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ඛේමා සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၁၀. အဗျာကတသံယုတ္တဿ [Pg.150] ပဌမေ ခေမာတိ ဂိဟိကာလေ ဗိမ္ဗိသာရဿ ဥပါသိကာ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတာ မဟာထေရီ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝိကာနံ ဘိက္ခုနီနံ မဟာပညာနံ ယဒိဒံ ခေမာ’’တိ ဧဝံ ဘဂဝတာ မဟာပညတာယ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတာ. ပဏ္ဍိတာတိ ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတာ. ဝိယတ္တာတိ ဝေယျတ္တိယေန သမန္နာဂတာ. မေဓာဝိနီတိ မေဓာယ ပညာယ သမန္နာဂတာ. ဗဟုဿုတာတိ ပရိယတ္တိဗာဟုသစ္စေနပိ ပဋိဝေဓဗာဟုသစ္စေနပိ သမန္နာဂတာ.

410. අබ්‍යාකත සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘ඛේමා’ යනු ගිහි කාලයෙහි බිම්බිසාර රජුගේ අග්‍රමහේසිකාව වූ ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ උපාසිකාවක වූ ද, පසුව ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව ශාසනයෙහි පැවිදි වූ මහා ප්‍රඥාවන්ත භික්ෂුණීන් අතර අග්‍රස්ථානය ලැබූ මහා ථේරියකි. ‘පණ්ඩිතා’ යනු උගත්කමින් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. ‘වියත්තා’ යනු ව්‍යක්ත භාවයෙන් (නිවැරදි හා පැහැදිලි කථනයෙන්) යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. ‘මේධාවිනී’ යනු මතක තබා ගැනීමේ හා අවබෝධ කරගැනීමේ මනා ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. ‘බහුස්සුතා’ යනු පරියත්ති බහුශ්‍රැත භාවයෙන් මෙන්ම පටිවේධ බහුශ්‍රැත භාවයෙන් ද යුක්ත වූ යන අර්ථයයි.

ဂဏကောတိ အစ္ဆိဒ္ဒကဂဏနာယ ကုသလော. မုဒ္ဒိကောတိ အင်္ဂုလိမုဒ္ဒါယ ဂဏနာယ ကုသလော. သင်္ခါယကောတိ ပိဏ္ဍဂဏနာယ ကုသလော. ဂမ္ဘီရောတိ စတုရာသီတိယောဇနသဟဿဂမ္ဘီရော. အပ္ပမေယျောတိ အာဠှကဂဏနာယ အပ္ပမေယျော. ဒုပ္ပရိယောဂါဟောတိ အာဠှကဂဏနာယ ပမာဏဂဟဏတ္ထံ ဒုရောဂါဟော. ယေန ရူပေန တထာဂတန္တိ ယေန ရူပေန ဒီဃော ရဿော သာမော ဩဒါတောတိ သတ္တသင်္ခါတံ တထာဂတံ ပညပေယျ. တံ ရူပံ တထာဂတဿ ပဟီနန္တိ တံ ဝုတ္တပ္ပကာရရူပံ သမုဒယပ္ပဟာနေန သဗ္ဗညုတထာဂတဿ ပဟီနံ. ရူပသင်္ခါယ ဝိမုတ္တောတိ အာယတိံ ရူပဿ အနုပ္ပတ္တိယာ ရူပါရူပကောဋ္ဌာသေနပိ ဧဝရူပေါ နာမ ဘဝိဿတီတိ ဝေါဟာရဿပိ ပဋိပဿဒ္ဓတ္တာ ရူပပဏ္ဏတ္တိယာပိ ဝိမုတ္တော. ဂမ္ဘီရောတိ အဇ္ဈာသယ ဂမ္ဘီရတာယ စ ဂုဏဂမ္ဘီရတာယ စ ဂမ္ဘီရော. တဿ ဧဝံ ဂုဏဂမ္ဘီရဿ သတော သဗ္ဗညုတထာဂတဿ ယံ ဥပါဒါယ သတ္တသင်္ခါတော တထာဂတောတိ ပညတ္တိ ဟောတိ, တဒဘာဝေန တဿာ ပညတ္တိယာ အဘာဝံ ပဿန္တဿ အယံ သတ္တသင်္ခါတော ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဣဒံ ဝစနံ န ဥပေတိ န ယုဇ္ဇတိ, န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိအာဒိဝစနမ္ပိ န ဥပေတိ န ယုဇ္ဇတီတိ အတ္ထော.

‘ගණකෝ’ යනු කිසිදු දෝෂයකින් තොරව ගණන් කිරීමේ ශාස්ත්‍රයෙහි දක්ෂ වූවෙකි. ‘මුද්දිකෝ’ යනු ඇඟිලි සලකුණු මඟින් ගණන් කිරීමේ කලාවෙහි දක්ෂ වූවෙකි. ‘සංඛායකෝ’ යනු සමූහ වශයෙන් ගණන් කිරීමෙහි දක්ෂ වූවෙකි. ‘ගම්භීරෝ’ යනු යොදුන් අසූ හාරදහසක් ගැඹුරු වූ යන අර්ථයයි. ‘අප්පමෙය්‍යෝ’ යනු නැළි ආදී මිනුම් ඒකකවලින් මැනිය නොහැකි වූ යන අර්ථයයි. ‘දුප්පරියෝගාහෝ’ යනු ප්‍රමාණය තීරණය කිරීම සඳහා බැසීමට (අවබෝධ කරගැනීමට) අපහසු වූ යන අර්ථයයි. ‘යෙන රූපෙන තථාගතං’ යනු යම් රූපයක් නිසා තථාගතයන් වහන්සේ දිගුය, මිටිය, රන්වන්ය හෝ සුදුය කියා හැඳින්විය හැකි නම්, සර්වඥ තථාගතයන් වහන්සේ එම රූපය සමුදය ප්‍රහාණයෙන් සහමුලින්ම ප්‍රහීණ කර ඇත. ‘රූපසංඛාය විමුත්තෝ’ යනු මතු රූපයක් හට නොගන්නා බැවින් ද, රූප පඤ්ඤත්තිය සංසිඳී ඇති බැවින් ද එම පැනවීම්වලින් මිදුණු බවයි. ‘ගම්භීරෝ’ යනු අදහස්වල ගැඹුරු බව නිසාත්, ගුණවල ගැඹුරු බව නිසාත් උන්වහන්සේ ගැඹුරු වන බවයි. යම් පංචස්කන්ධයක් උපාදානය කර ‘සත්වයා’ හෝ ‘තථාගතයා’ යැයි පනවනු ලබයි ද, එම ස්කන්ධයන්ගේ අභාවය දකින පුද්ගලයාට ‘මරණයෙන් පසු තථාගතයන් වහන්සේ පවතියි’ හෝ ‘නොපවතියි’ ආදී වශයෙන් පවසන වචන නොගැලපෙන බව මෙහි අර්ථයයි.

သံသန္ဒိဿတီတိ ဧကံ ဘဝိဿတိ. သမေဿတီတိ နိရန္တရံ ဘဝိဿတိ. န ဝိရောဓယိဿတီတိ န ဝိရုဒ္ဓံ ပဒံ ဘဝိဿတိ. အဂ္ဂပဒသ္မိန္တိ ဒေသနာယ. ဒေသနာ ဟိ ဣဓ အဂ္ဂပဒန္တိ အဓိပ္ပေတာ.

‘සංසන්දිස්සති’ යනු එකක්ම (සමාන) වනු ඇත යන්නයි. ‘සමෙස්සති’ යනු අන්තරයක් නොමැතිව සම වනු ඇත යන්නයි. ‘න විරෝධයිස්සති’ යනු එකදු පදයකින් හෝ පරස්පර නොවනු ඇත යන්නයි. ‘අග්ගපදස්මිං’ යනු දේශනාවෙහි යන්නයි. මෙහි ‘අග්ගපද’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ දේශනාවයි.

၂. အနုရာဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. අනුරාධ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၁၁. ဒုတိယံ [Pg.151] ခန္ဓိယဝဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ, အဗျာကတာဓိကာရတော ပန ဣဓ ဝုတ္တံ.

411. දෙවන සූත්‍රය ඛන්ධිය වර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත, නමුත් අබ්‍යාකත (අව්‍යාකෘත) කරුණු පිළිබඳ වූ අධිකාරය නිසා මෙහි ද වදාරන ලදී.

၃-၈. ပဌမသာရိပုတ္တကောဋ္ဌိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3-8. ප්‍රථම සාරිපුත්ත කොට්ඨික සූත්‍රාදියේ වර්ණනාවයි.

၄၁၂-၄၁၇. တတိယေ ရူပဂတမေတန္တိ ရူပမတ္တမေတံ. ဧတ္ထ ရူပတော အညော ကောစိ သတ္တော နာမ န ဥပလဗ္ဘတိ, ရူပေ ပန သတိ နာမမတ္တံ ဧတံ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ဝေဒနာဂတမေတန္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. အယံ ခေါ အာဝုသော ဟေတူတိ အယံ ရူပါဒီနိ မုဉ္စိတွာ အနုပလဗ္ဘိယသဘာဝေါ ဟေတု, ယေနေတံ အဗျာကတံ ဘဂဝတာတိ. စတုတ္ထာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

412-417. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘රූපගතමේතං’ යනු මෙය රූප මාත්‍රයක් පමණක් බවයි. මෙහි රූපයෙන් බැහැරව කිසිදු සත්වයෙකු උපලබ්ධ නොවේ. රූපය පවතින විට ‘තථාගත’ යනු නාමයක් පමණක් බව දක්වයි. වේදනා ආදියේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘අයං ඛෝ ආවුසෝ හේතු’ යනු රූප ආදියෙන් තොරව සත්වයෙකු සොයාගත නොහැකි සවභාවයම, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම ප්‍රශ්න විසඳා නොදීමට (අබ්‍යාකත වීමට) හේතුවයි. හතරවන සූත්‍රයේ සිට ඉතිරි ඒවා පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

၉. ကုတူဟလသာလာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. කුතූහලසාලා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၁၈. နဝမေ ကုတူဟလသာလာယန္တိ ကုတူဟလသာလာ နာမ ပစ္စေကသာလာ နတ္ထိ, ယတ္ထ ပန နာနာတိတ္ထိယာ သမဏဗြာဟ္မဏာ နာနာဝိဓံ ကထံ ပဝတ္တေန္တိ, သာ ဗဟူနံ ‘‘အယံ ကိံ ဝဒတိ, အယံ ကိံ ဝဒတီ’’တိ ကုတူဟလုပ္ပဝတ္တိဋ္ဌာနတော ကုတူဟလသာလာတိ ဝုစ္စတိ. ဒူရမ္ပိ ဂစ္ဆတီတိ ယာဝ အာဘဿရဗြဟ္မလောကာ ဂစ္ဆတိ. ဣမဉ္စ ကာယံ နိက္ခိပတီတိ စုတိစိတ္တေန နိက္ခိပတိ. အနုပပန္နော ဟောတီတိ စုတိက္ခဏေယေဝ ပဋိသန္ဓိစိတ္တဿ အနုပ္ပန္နတ္တာ အနုပပန္နော ဟောတိ.

418. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘කුතූහලසාලායං’ යනු කුතූහලසාලා නමින් වෙන් වූ ශාලාවක් නැත. විවිධ ලබ්ධික ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් විවිධ කථා පවත්වන ස්ථානය, "මොහු කුමක් පවසන්නේද?" යනුවෙන් බොහෝ ජනයා තුළ කුතුහලය උපදවන බැවින් කුතූහලසාලාව යැයි කියනු ලැබේ. ‘දූරම්පි ගච්ඡති’ යනු ආභස්සර බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා ගමන් කරයි යන්නයි. ‘ඉමඤ්ච කායං නික්ඛිපති’ යනු චුති සිතින් ශරීරය අත්හැරීමයි. ‘අනුපපන්නෝ හෝති’ යනු චුති ක්ෂණයෙහි පටිසන්ධි සිත නූපන් බැවින් තවම නූපන් බවයි.

၁၀. အာနန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ආනන්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၁၉. ဒသမေ တေသမေတံ သဒ္ဓိံ အဘဝိဿာတိ တေသံ လဒ္ဓိယာ သဒ္ဓိံ ဧတံ အဘဝိဿ. အနုလောမံ အဘဝိဿ ဉာဏဿ ဥပ္ပာဒါယ သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာတိ ယံ ဧတံ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ’’တိ ဝိပဿနာဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အပိ နု မေ တဿ အနုလောမံ အဘဝိဿာတိ အတ္ထော.

419. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘තේසමේතං සද්ධිං අභවිස්ස’ යනු ඔවුන්ගේ ලබ්ධිය සමග මෙය එක්වන්නේද යන්නයි. ‘සබ්බේ ධම්මා අනත්තා’ යන විපස්සනා ඥානය ඉපදීමට එය අනුලෝම (ගැලපෙන්නේ) වන්නේද යන්න මෙහි අර්ථයයි.

၁၁. သဘိယကစ္စာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

11. සභිය කච්චාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၂၀. ဧကာဒသမေ [Pg.152] ဧတမေတ္တကေန ဧတ္တကမေဝါတိ အာဝုသော ယဿာပိ ဧတံ ဧတ္တကေန ကာလေန ‘‘ဟေတုမှိ သတိ ရူပီတိအာဒိ ပညာပနာ ဟောတိ, အသတိ န ဟောတီ’’တိ ဗျာကရဏံ ဘဝေယျ, တဿ ဧတ္တကမေဝ ဗဟု. ကော ပန ဝါဒေါ အတိက္ကန္တေတိ အတိက္ကန္တေ ပန အတိမနာပေ ဓမ္မဒေသနာနယေ ဝါဒေါယေဝ ကော, နတ္ထိ ဝါဒေါ, ဆိန္နာ ကထာတိ.

420. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි ‘එතමෙත්තකේන එත්තකමේව’ යනු ඇවැත්නි, යම් පුද්ගලයෙකුට මෙපමණ කෙටි කලකින් "හේතුව ඇති කල්හි රූපී ආදී පැනවීම් පවතී, හේතුව නැති කල්හි පැනවීමක් නැත" යනුවෙන් පැහැදිලි කළ හැකි නම්, එයම ඔහුට මහත් ඵලදායී වේ. මීට වඩා උතුම් ධර්ම දේශනා ක්‍රමයක් ගැන කවර කථාද? එවැනි කථා නැත, කථාව නිම විය.

အဗျာကတသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අබ්‍යාකත සංයුත්ත වර්ණනාව නිම විය.

ဣတိ သာရတ္ထပ္ပကာသိနိယာ သံယုတ္တနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

මෙසේ සාරත්ථප්පකාසිනී නම් වූ සංයුත්ත නිකාය අටුවාවෙහි,

သဠာယတနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සළායතන වර්ග වර්ණනාව නිම විය.