Tipiṭaka Translation

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น.

รสวาหินี

ปณามาทิกถา

กถาว่าด้วยการนอบน้อมเป็นต้น

๑.

สตฺถุปฺปสตฺถจรณํ [Pg.1] สรณํ ชนานํ,พฺรหฺมาทิโมฬิ มณิรํสิ สมาวหนฺตํ,ปงฺเกรุหาภมุทุโกมลจารุวณฺณํ;

วนฺทามิ จกฺกวรลกฺขณมาทธานํ.

ข้าพเจ้าขอนมัสการพระบาทอันพระศาสดาสรรเสริญแล้ว ซึ่งเป็นที่พึ่งของปวงชน ผู้ทรงรับรัศมีแห่งแก้วมณีบนยอดมงกุฎของท้าวพรหมเป็นต้น ผู้มีวรรณะงามอ่อนนุ่มดุจดอกบัว และผู้ทรงไว้ซึ่งลักษณะแห่งจักรันประเสริฐ.

๒.

สิทฺธํ ชิเนน จิรกาลมตนฺทิเตน,ยํ ภาวโก สมธิคจฺฉติ เขมมคฺคํ;

ยํ กปฺปรุกฺข รุจิทาน มณิว ภาติ,ตํ ธมฺมมคฺค มสมํ ปณมามิ นิจฺจํ.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระธรรมมรรคอันหาที่เปรียบมิได้นั้นเป็นนิตย์ ซึ่งพระชินเจ้าผู้ไม่เกียจคร้านทรงทำให้สำเร็จแล้วตลอดกาลนาน ซึ่งผู้เจริญย่อมบรรลุถึงทางอันเกษม และซึ่งรุ่งเรืองดุจแก้วมณีและต้นกัลปพฤกษ์อันให้สิ่งที่น่าปรารถนา.

๓.

สนฺตินฺทฺริยํ สุคตสูนุวรํ วิสุทฺธํ,ยํ ทกฺขิเณยฺยมตทํ สุจิปุญฺญเขตฺตํ;

ตาเณสินํ สรณมุชฺฌิตสพฺพทุกฺขํ,วนฺทามิ สงฺฆ มนฆํ สิรสา มหคฺฆํ.

ข้าพเจ้าขอนมัสการพระสงฆ์ผู้เป็นพระโอรสอันประเสริฐของพระสุคต ผู้มีอินทรีย์สงบ ผู้บริสุทธิ์ ผู้เป็นทักขิไณยบุคคลผู้ให้อมตธรรม เป็นเนื้อนาบุญอันสะอาด เป็นที่พึ่งของผู้แสวงหาที่ต้านทาน ผู้ละทิ้งความทุกข์ทั้งปวง ผู้ไม่มีความผิด ผู้มีค่ามาก ด้วยเศียรเกล้า.

๔.

ยมฺปตฺตเมตฺถ รตนตฺตยโถมเนน,ปุญฺเญน เตน ทุริตํ สกลํ ปณุชฺช,วกฺขามหํ สุมธุรํ รสวาหินินฺตํ,โภ โภ สุณนฺตุ สุชนา ภิมุทาวหา สา.

ด้วยบุญที่ข้าพเจ้าได้รับในการสรรเสริญพระรัตนตรัยนี้ ขอจงขจัดความชั่วทั้งปวงด้วยบุญนั้น ข้าพเจ้าจักกล่าวคัมภีร์รสวาหินีอันไพเราะยิ่งนั้น ดูก่อนสัตบุรุษทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงฟังเถิด เพราะคัมภีร์นั้นนำมาซึ่งความยินดียิ่ง.

๕.

ตตฺถตตฺถูปปนฺนานิ, [Pg.2] วตฺถูนิ อรหา ปุเร;

อภาสุํ ทีปภาสาย, ฐเปสุํ ตํ ปุราตนา.

เรื่องราวทั้งหลายที่เกิดขึ้นในที่นั้นๆ พระอรหันต์ทั้งหลายในกาลก่อนได้กล่าวไว้ด้วยภาษาเกาะ และคนโบราณทั้งหลายก็ได้รวบรวมไว้.

๖.

มหาวิหาเร ตงฺคุตฺต, วงฺกปริเวณวาสิโก;

รฏฺฐปาโลติ นาเมน, สีลาจาร คุณากโร.

พระเถระนามว่า รัฏฐปาละ ผู้เป็นบ่อเกิดแห่งคุณคือศีลและอาจาระ ผู้อยู่ในวังกปริเวณะ ในมหาวิหารนั้น.

๗.

หิตาย ปริวตฺเตสิ, ปชานํ ปาฬิภาสโต;

ปุนรุตฺตาทิโทเสหิ, ตมาสิ สพฺพมากุลํ;

อนากุลํ กริสฺสามิ, ตํ สุณาถ สมาหิตา.

ท่านได้แปลเรื่องราวเหล่านั้นเป็นภาษาบาลีเพื่อประโยชน์แก่ปวงชน แต่เรื่องราวนั้นทั้งหมดสับสนด้วยโทษมีการกล่าวซ้ำเป็นต้น ข้าพเจ้าจักทำให้ไม่สับสน ขอท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังเรื่องนั้นเถิด.

๘.

วิตราคา ปุเร โวจุํ, ยสฺมา ตสฺมา หิ ภาสิตํ;

เอตมาทรณียญฺหิ, สาธุ สาธูหิ สพฺพทาติ.

เพราะเหตุที่พระผู้ปราศจากราคะทั้งหลายได้กล่าวไว้ในกาลก่อน ฉะนั้นคำที่กล่าวนี้จึงเป็นสิ่งที่ควรเคารพ เป็นสิ่งดีงามที่สัตบุรุษทั้งหลายพึงสรรเสริญตลอดไป.

ชมฺพุทีปุปฺปตฺติ วตฺถูนิ.

เรื่องราวการเกิดขึ้นในชมพูทวีป.

ธมฺมโสณฺฑกวคฺโค

วรรคว่าด้วยพระเจ้าธัมมโสณฑกะ

๑. ธมฺมโสณฺฑกสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๑. อนุปุพพีกถาในเรื่องของพระเจ้าธัมมโสณฑกะนี้.

ตตฺถ เตสํ วตฺถูน มุปฺปตฺติโย ทฺวิธา ภวนฺติ ชมฺพุทีเป สีหฬทีเปจาติ, ตตฺถ ชมฺพุทีเป ตาฬีส, สีหฬทีเป เตสฏฺฐิ, เตสุ ตาว ชมฺพุทีปุปฺปตฺติวตฺถูนิ อาวิ ภวิสฺสนฺติ, ตโตปิ ธมฺมโสณฺฑกสฺส วตฺถุ อาทิ, กถํ, อมฺหากํ กิร ภควโต ปุพฺเพ อิมสฺมึเยว ภทฺทกปฺเป กสฺสโปนาม สตฺถา โลเก อุทปาทิ, ตสฺส โข ปน ภควโต สาสนนฺตรธานโต น จิเรเนว กาเลน อมฺหากํ โพธิสตฺโต พาราณสีรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺติ, ตสฺสุ ปฺปตฺติ กาลสมนนฺตรเมว สพฺพสตฺตานํ มนสิ ธมฺมสญฺญา อุทปาทิ, ตสฺมาสฺส ธมฺมโสณฺโฑตินาม มกํสุ, โส ปเนโส กุมาโร มหนฺเตน ปริวาเรน วฑฺเฒนฺโต สพฺพสิปฺเปสุ นิปฺผตฺตึ ปตฺวา ปิตรา อุปรชฺเชน ปูชิโต หุตฺวา ทานาทโย ทสกุสลกมฺมปเถ ปูเรนฺโต ปิตุอจฺจเยนามจฺเจหิ [Pg.3] รชฺเชนาภิสิญฺจิโต อโหสิ, โส ปเนส ธมฺมโสณฺฑกมหาราชา เทวนครสทิเส พาราณสีนคเร จกฺกวตฺติสทิสํ พาราณสีรชฺชํ กาเรนฺโต มาสทฺธมาสจฺจเยน สิริสยนคโต เอวํ จินฺเตสิ, มเมวํ รชฺชสิริมนุภวนํ น โสภติ ธมฺมวิโยเคน, ทิวากร วิรหิโต นโภ วิยาติอาทินา นานาการณํ จินฺเตสิ, เตเนตฺถ.

ในบรรดาเรื่องราวเหล่านั้น การเกิดขึ้นของเรื่องราวเหล่านั้นมี ๒ อย่าง คือในชมพูทวีปและในสีหฬทวีป ในชมพูทวีปมี ๔๐ เรื่อง ในสีหฬทวีปมี ๖๓ เรื่อง ในบรรดาเรื่องเหล่านั้น เรื่องราวการเกิดขึ้นในชมพูทวีปจักปรากฏก่อน และในบรรดาเรื่องเหล่านั้น เรื่องของพระเจ้าธัมมโสณฑกะเป็นเรื่องแรก เรื่องเป็นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกาลก่อนพระผู้มีพระภาคของเรา ในภัทรกัปนี้เอง พระศาสดาพระนามว่ากัสสปะได้อุบัติขึ้นในโลก ไม่นานหลังจากศาสนาของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นอันตรธานไป พระโพธิสัตว์ของเราได้บังเกิดในพระครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระราชาแห่งเมืองพาราณสี ทันทีที่พระองค์ประสูติ ความสำคัญหมายในธรรมได้เกิดขึ้นในใจของสัตว์ทั้งปวง ฉะนั้นจึงได้ขนานนามพระองค์ว่า ธัมมโสณฑกะ เจ้าชายพระองค์นั้นเจริญวัยด้วยบริวารอันมาก ได้สำเร็จในศิลปะทั้งปวง ได้รับการบูชาจากพระบิดาด้วยตำแหน่งอุปราช ทรงบำเพ็ญทศกุศลกรรมบถมีทานเป็นต้น เมื่อพระบิดาสวรรคตแล้ว ก็ได้รับการอภิเษกให้เป็นพระราชาโดยเหล่าอำมาตย์ พระมหาธัมมโสณฑกะพระองค์นั้นทรงครองราชสมบัติพาราณสีอันรุ่งเรืองดุจพระเจ้าจักรพรรดิในเมืองพาราณสีอันเปรียบประดุจเมืองสวรรค์ เมื่อผ่านไปกึ่งเดือนหรือหนึ่งเดือน ก็ทรงบรรทมอยู่บนพระแท่นบรรทมอันเป็นมงคล ทรงดำริว่า การที่เราเสวยราชสมบัติอันรุ่งเรืองเช่นนี้ไม่สง่างามเลยเพราะปราศจากธรรม เหมือนท้องฟ้าปราศจากพระอาทิตย์ ดังนี้เป็นต้น ทรงดำริด้วยเหตุผลนานาประการ ฉะนั้นในที่นี้จึงมี.

๑.

ปุญฺเญน สีลาทิมเยน ปุพฺเพ,กเตน ปตฺโตสฺมิ อตนฺทิเตน,มสกฺกสาเร วิย เทวราชา;

ราชตฺตมิทฺเธ ปุรมุตฺตมมฺหิ.

ด้วยบุญที่ประกอบด้วยศีลเป็นต้น ที่ข้าพเจ้าได้กระทำไว้ในกาลก่อนโดยไม่เกียจคร้าน ข้าพเจ้าจึงได้บรรลุความเป็นพระราชาในเมืองอันประเสริฐที่รุ่งเรืองนี้ ดุจท้าวเทวราชในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์.

๒.

รูเปน หารีนยนุสฺสเวน,สทฺเทน สมฺมา สวณามเตน,คนฺเธน ฆานุสฺสวโสภเนน,รสญฺญปุญฺเญน รเสนจาปิ.

ด้วยรูปอันเป็นที่เจริญตาเป็นที่ฉลองนัยน์ตา ด้วยเสียงอันไพเราะเป็นอมตะแก่การฟัง ด้วยกลิ่นอันหอมเป็นที่เจริญแก่จมูก และด้วยรสอันเป็นที่รู้รสด้วยบุญ.

๓.

ผสฺเสน คตฺตสฺส สุผสฺสเทน,สมิทฺธิปตฺโตสฺมิ มหิทฺธิโกหํ,เนเวตฺตเกเนว ปมาทภาว,มา ปชฺชิตุํ ยุตฺตรูปนฺติ ญตฺวา.

ด้วยโผฏฐัพพะอันให้สัมผัสที่ดีแก่กาย ข้าพเจ้าผู้มีฤทธิ์มากได้บรรลุความสมบูรณ์แล้ว เมื่อรู้ว่าไม่สมควรจะถึงความประมาทเพียงเท่านี้.

๔.

ทสฺสามิ องฺคอปิ ชีวิตญฺจ,ธญฺญํ ธนํ จาปิ ปสนฺนจิตฺโต,โสสฺสามิ ธมฺมํ สิวมาทธานํ,ชิเนริตํ ชาติชราปหาณํ.

ข้าพเจ้าจักให้แม้ซึ่งอวัยวะและชีวิต ข้าวเปลือกและทรัพย์ ด้วยจิตที่เลื่อมใส ข้าพเจ้าจักฟังพระธรรมอันนำมาซึ่งความเกษม ซึ่งพระชินเจ้าตรัสไว้ อันเป็นเครื่องละชาติและชรา.

๕.

น โสภติ ยถากาสํ, ชลํ ธามปตึวินา,รชฺชกรณํ ตถา มยฺหํ, วินา ธมฺมา น โสภติ.

การครองราชย์ของข้าพเจ้าไม่สง่างามหากปราศจากธรรม เหมือนท้องฟ้าไม่สง่างามหากปราศจากพระอาทิตย์.

๖.

น โสภติ หถา รตฺติ, นิสานาถํ วินา สทา,รชฺชกรณํ ตถา มยฺหํ, วินา ธมฺมา น โสภติ.

การครองราชย์ของข้าพเจ้าไม่สง่างามหากปราศจากธรรม เหมือนราตรีไม่สง่างามหากปราศจากพระจันทร์เสมอไป.

๗.

อลงฺกโตปิ [Pg.4] เจ หตฺถี, วินา ทาฐา น โสภติ,รชฺชกรณํ ตถา มยฺหํ, วินา ธมฺมา น โสภติ.

การครองราชย์ของข้าพเจ้าไม่สง่างามหากปราศจากธรรม เหมือนช้างที่ประดับประดาแล้วก็ไม่สง่างามหากปราศจากงา.

๘.

ยถา กลฺโลลมาลียํ,วินา เวลา น โสภติ,รชฺชกรณํ ตถา มยฺหํ,วินา ธมฺมา น โสภติ.

การครองราชย์ของข้าพเจ้าไม่สง่างามหากปราศจากธรรม เหมือนทะเลที่มีคลื่นไม่สง่างามหากปราศจากฝั่ง.

๙.

ยถา สุมณฺฑิโต ราชา,กุปโฏ เนว โสภติ,รชฺชกรณํ ตถา มยฺหํ,วินา ธมฺมา น โสภติ.

การครองราชย์ของข้าพเจ้าไม่สง่างามหากปราศจากธรรม เหมือนพระราชาที่ทรงเครื่องประดับอย่างดีแล้ว แต่ทรงผ้าเก่าก็ไม่สง่างาม.

๑๐.

๑๐.

ธมฺมเมว สุณิสฺสามิ, ธมฺเม เม รมตี มโน,น หิ ธมฺมา ปรํ อตฺถิ, ธมฺมมูลํ ติสมฺปทนฺติ.

ข้าพเจ้าจักฟังแต่พระธรรม จิตของข้าพเจ้าย่อมยินดีในพระธรรม เพราะไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่าพระธรรม ความสมบูรณ์ ๓ ประการมีพระธรรมเป็นรากฐาน.

เอวํ จินฺเตตฺวา ปาโตว สิริคพฺภา นิกฺขมฺม สุสชฺชิเต สมุสฺสิตเสตจฺฉตฺเต ราชปลฺเลงฺเก อมจฺจคณ ปริวุโต นิสีทิ เทวราชาวิย วิโรจมาโน, นิสินฺโน ปน ราชา อมจฺเจ เอวมาห, โย ปเนตฺถ โภนฺโต พุทฺธภาสิเตสุ ธมฺเมสุ กิญฺจิธมฺมํ ชานาติ, โส ภาสตุ, โสตุมิจฺฉามิธมฺมนฺติ, เต สพฺเพปิ มยํ เทว น ชานามาติ อาหํสุ, ตํ สุตฺวา อ น ตฺต ม โน ราชา เอวํ จินฺเตสิ, ยนฺนูนาหํ หตฺถิกฺขนฺเธ สหสฺสํ ฐเปตฺวา นคเร เภรึจราเปยฺยํ, ยํ อปฺเปวนาม โกจิ ธนโลเภน จาตุปฺปทิกายปิ คาถาย ธมฺมํ เทเสยฺย. ตํ เม ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตีติ, ตโต โส ตถา กตฺวาปิ ธมฺมเทสกํ อลภนฺโต ปุน ทฺวิสหสฺสํ ติจตุปญฺจสหสฺสนฺติยาวโกฏิปฺปโกฏึทมฺมีติ, ตโต คาม นิคม ชนปเท, ตโต เสฏฺฐิฏฺฐานํ เสนาปติ อุปราชฏฺฐานา ทโยปิ, ปุน เสตจฺฉตฺตํ ทมฺมิ, ราชเวสํ ปหาย อตฺตานํ ทาสํ สาเวตฺวา ธมฺมเทเสนฺตสฺส ทมฺมิติ วตฺวา เภริ จราเปตฺวาปิ ธมฺม เทสกมลภิตฺวา สํวิคฺโค [Pg.5] กิมฺเม ธมฺมวิโยเคน รชฺเชนาติ อมจฺจานํ รชฺชํ นียฺยาเตตฺวา สทฺธมฺมคเวสโก ธมฺมโสณฺฑกมหาราชา มหาวนํ ปาวิสิ คาม นิคม ราชธานิ ปรมฺปราย, เตเนตฺถ.

ทรงดำริอย่างนี้แล้ว ในเวลาเช้าตรู่ก็เสด็จออกจากพระตำหนักอันเป็นมงคล ประทับนั่งบนพระราชบัลลังก์ที่ตกแต่งอย่างดี มีเศวตฉัตรกางกั้น แวดล้อมด้วยหมู่ข้าราชบริพาร ทรงรุ่งเรืองดุจท้าวเทวราช เมื่อประทับนั่งแล้ว พระราชาจึงตรัสกับเหล่าอำมาตย์ว่า "ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ผู้ใดในที่นี้รู้ธรรมะบางอย่างในพระธรรมที่พระพุทธเจ้าตรัสไว้ ขอผู้นั้นจงแสดงเถิด ข้าพเจ้าปรารถนาจะฟังธรรม" พวกเขาทั้งหมดกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ พวกข้าพระองค์ไม่รู้เลย" พระราชาทรงไม่พอพระทัยเมื่อได้ยินดังนั้น จึงทรงดำริว่า "ถ้ากระนั้น เราควรจะให้ตีกลองประกาศในเมือง โดยวางทรัพย์พันหนึ่งบนหลังช้าง เผื่อว่าจะมีใครสักคนแสดงธรรมด้วยคาถาเพียงสี่บาทด้วยความโลภในทรัพย์นั้น การนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่เราตลอดกาลนาน" จากนั้น แม้ทรงกระทำเช่นนั้นแล้วก็ยังไม่พบผู้แสดงธรรม จึงทรงประกาศอีกว่า "เราจักให้สองพัน สาม สี่ ห้าพัน จนถึงโกฏิและโกฏิ" จากนั้นก็ประกาศไปในหมู่บ้าน ตำบล ชนบท จากนั้นก็ประกาศถึงตำแหน่งเศรษฐี เสนาบดี อุปราชเป็นต้น อีกทั้งยังประกาศว่า "เราจักให้เศวตฉัตร เราจักละทิ้งความเป็นพระราชาและยอมเป็นทาสของผู้แสดงธรรม" แม้ทรงให้ตีกลองประกาศเช่นนั้นแล้วก็ยังไม่พบผู้แสดงธรรม ทรงสังเวชพระทัยว่า "การครองราชย์จะประโยชน์อะไรแก่เราเมื่อปราศจากธรรม" จึงทรงมอบราชสมบัติให้แก่เหล่าอำมาตย์ แล้วพระมหาธัมมโสณฑกะผู้แสวงหาพระสัทธรรมก็เสด็จเข้าสู่ป่าใหญ่ โดยเสด็จผ่านหมู่บ้าน ตำบล และเมืองหลวงไปตามลำดับ ฉะนั้นในที่นี้จึงมี.

๑๑.

๑๑.

ปุเร เภรึ จราเปตฺวา,ธมฺมโสณฺโฑ นราธิโป;

สทฺธมฺมชฺเฌสกํ สตฺถุ,อลทฺธา ธนโกฏิหิ.

ในกาลก่อน พระราชาธัมมโสณฑกะทรงให้ตีกลองประกาศแล้ว แต่ก็ยังไม่พบผู้แสดงพระสัทธรรมของพระศาสดา แม้ด้วยทรัพย์เป็นโกฏิ.

๑๒.

๑๒.

ทาโส โหมิ ปหายาหํ,ราชตฺตํ เทสกสฺส เม;

อิจฺจาห โส มหีปาโล,อโห ธมฺเมสุ โลลตา.

พระราชาพระองค์นั้นตรัสว่า "เราจักละทิ้งความเป็นพระราชาและเป็นทาสของผู้แสดงธรรมแก่เรา" โอ้! ความกระหายในธรรมช่างยิ่งนัก.

๑๓.

๑๓.

รชฺชํ นียฺยาตยิตฺวาน, อมจฺจานํ มโนรมํ,วนํ ปาวิสิ โส ราชา, คเวสํ ธมฺมมุตฺตมนฺติ.

พระราชาพระองค์นั้นทรงมอบราชสมบัติอันน่ารื่นรมย์ให้แก่เหล่าอำมาตย์แล้ว เสด็จเข้าสู่ป่าเพื่อแสวงหาพระธรรมอันสูงสุด.

มหาวนํ ปวิฏฺฐกฺขเณ ปน มหาสตฺตสฺส ปุญฺญเตเชน สกฺกสฺสาสนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ, อถ เทวราชา จินฺเตสิ อกามํ เม ปณฺฑุกมฺพล สิลาสนํ อุณฺหมโหสิ, กินฺนุโข การณนฺติ โลกํ โอโลเกนฺโต สกฺโก เทวราชา ธมฺมโสณฺฑก มหาราชานํ สกลชมฺพุทีปํ วิจินิตฺวา สทฺธมฺมชฺเฌสกํ อลภิตฺวา วนํ ปวิฏฺฐภาวํ อทฺทส, ธมฺมโสณฺฑกมหาราชา สทฺธมฺมตฺถาย รชฺช ธน พนฺธุ ชีวิตมฺปิ ปหาย อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ, น โส วตายํ โยวา โสวา สตฺโต, อิมสฺมึเยว กปฺเป พุทฺโธ ภวิสฺสติ, พุทฺธโพธิสตฺโต จายํ อชฺเชว มหารญฺญํ ปวิฏฺโฐ สทฺธมฺมํ อลทฺธา มหาทุกฺขํ ปาปุเณยฺย, น เจตํ ยุตฺตํ, อชฺช มยา ตตฺถ คนฺถพฺพํ ธมฺมามตรเสน ตมภิสิญฺจิตฺวา รชฺเช ปหิฏฺฐาเปตุนฺติ จินฺเตตฺวา อตฺตภาวํ วิชหิตฺวา ภยานกํ มหนฺตํ รกฺขสเวสํ นิมฺมิณิตฺวา มหาสตฺตาภิมุโข อวิทูเร อตฺตานํ ทสฺเสสิ, เตเนตฺถ.

แต่ในขณะที่พระมหาบุรุษเสด็จเข้าสู่ป่าใหญ่ ด้วยบุญญานุภาพของพระองค์ อาสนะของท้าวสักกะก็แสดงอาการร้อนขึ้น ลำดับนั้น ท้าวเทวราชทรงดำริว่า อาสนะศิลาบัณฑุกัมพลของเรานี้ร้อนขึ้นโดยไม่ปรารถนา อะไรหนอเป็นเหตุ ท้าวสักกะเทวราชทรงตรวจดูโลก ก็ทรงเห็นว่าพระเจ้าธัมมโสณฑกมหาราชทรงแสวงหาผู้แสดงธรรมอันดีงามทั่วชมพูทวีปแล้วไม่พบ จึงเสด็จเข้าป่า พระเจ้าธัมมโสณฑกมหาราชทรงสละราชสมบัติ ทรัพย์สิน หมู่ญาติ และแม้ชีวิต เพื่อประโยชน์แก่พระสัทธรรม แล้วเสด็จเข้าป่า ผู้นี้มิใช่สัตว์ธรรมดาคนใดคนหนึ่ง แต่จักเป็นพระพุทธเจ้าในกัปนี้เอง พระพุทธโพธิสัตว์นี้หากเสด็จเข้าป่าใหญ่ในวันนี้แล้วไม่ได้พระสัทธรรม ก็พึงประสบทุกข์ใหญ่ นั่นไม่สมควรเลย วันนี้เราควรไปที่นั่น รดพระองค์ด้วยรสแห่งอมตธรรม แล้วให้กลับไปสู่ราชสมบัติ ดังนี้ ทรงดำริแล้ว ทรงละอัตภาพของพระองค์เสีย แล้วเนรมิตเพศยักษ์ที่น่ากลัวและใหญ่โต แสดงพระองค์ในที่ไม่ไกลเบื้องหน้าพระมหาบุรุษ เพราะเหตุนั้นในเรื่องนี้ (จึงมีคำกล่าวว่า)

๑๔.

๑๔.

พฺยคฺฆจฺฉสีหมหิโส [Pg.6] รคหตฺถิทีปิ,มิคากุลํ กณฺฏกเสลรุกฺขํ;

นรานมินฺโท ปวิสิตฺวกานนํ,อิโตจิโต วิพฺภมิ ธมฺมกาโม.

ป่าที่เต็มไปด้วยเสือโคร่ง หมี สิงห์ กระบือ แรด ช้าง เสือดาว และหมู่เนื้อ มีหนาม มีภูเขา มีต้นไม้ พระราชาผู้เป็นจอมแห่งนรชน ผู้ใคร่ธรรม เสด็จเข้าป่า ทรงเที่ยวไปในที่โน้นที่นี้

๑๕.

๑๕.

ตสฺสานุภาเวน ปุรินฺททสฺส,สิลาสนํ อุณฺหมโหสิ กามํ;

เตเนว โส โลกมุทิกฺขมาโน,อทฺทกฺขิ ธีรํ วิปิเน จรนฺตํ.

ด้วยอานุภาพของพระองค์นั้น อาสนะของท้าวสักกะก็ร้อนขึ้นโดยแท้ เพราะเหตุนั้น ท้าวสักกะจึงทรงตรวจดูโลก ก็ทรงเห็นพระปราชญ์ผู้เที่ยวไปในป่า

๑๖.

๑๖.

มยชฺช ตํ ธมฺมรเสน สมฺมา,สนฺตปฺปยิตฺวา คมนํ วรนฺติ;

มนฺตฺวา สุภีมญฺชนกูฏวณฺณํ,มหามุขํ นิคฺคต ภีมทาฐํ.

วันนี้เราควรให้พระองค์อิ่มหนำด้วยรสแห่งธรรมโดยชอบ แล้วให้กลับไป (สู่ราชสมบัติ) ทรงดำริแล้ว (จึงเนรมิตกาย) มีสีเหมือนยอดภูเขาอัญชัน มีปากใหญ่ มีเขี้ยวอันน่ากลัวงอกออกมา

๑๗.

๑๗.

ทิตฺตคฺคิสงฺกาส วิสาลเนตฺตํ,มชฺเฌน ภคฺคํ จิปิฏคฺคนาสํ;

ขรตมฺพทาฐึ ฆนมสฺสุวนฺตํ,นีโลทรํ คชฺชิตภีมโฆสํ.

มีนัยน์ตาใหญ่เหมือนเปลวไฟที่ลุกโพลง มีจมูกแบนหักตรงกลาง มีฟันหยาบสีแดง มีหนวดเคราดกหนา มีท้องสีเขียวเข้ม มีเสียงคำรามอันน่ากลัว

๑๘.

๑๘.

กโรรุหํ ติกฺขสโลหิตายตํ,วิสาลโธตายตขคฺคหตฺถํ;

คทายุเธนงฺกิตมญฺญพาหุํ,ทฏฺโฐฏฺฐภีมํ สวลีลลาฏํ.

มีเล็บแหลมคมยาวสีแดง มีมือถือดาบใหญ่ที่ขัดเงายาว มีแขนอีกข้างหนึ่งถือคทาเป็นอาวุธ มีริมฝีปากกัดกันน่ากลัว มีหน้าผากย่นเป็นริ้ว

๑๙.

๑๙.

มนุสฺสมํสาทนรตฺตปานํ,ภยานกํ กกฺขลยกฺขวณฺณํ;

สุมาปยิตฺวาน วนนฺตรสฺมึ,ทสฺเสสิ อตฺตํ ส นราธิปสฺสาติ.

กินเนื้อคน ดื่มเลือด มีวรรณะเป็นยักษ์ที่น่ากลัวและหยาบกระด้าง เนรมิตกายเช่นนั้นในท่ามกลางป่า แล้วแสดงตนแก่พระราชาผู้เป็นจอมแห่งนรชนนั้น

อถ มหาสตฺโต อตฺตโน อวิทูเร ฐิตํ รกฺขสํ อทฺทกฺขิ, ตํ ทิสฺวานาสฺส ภยํวา ฉมฺภิตตฺตํวา จิตฺถุตฺราสมตฺตํวา นาโหสิ, กิมตฺร จินฺเตสิ, อปินาม เอวรูโป ปิรกฺขโส ธมฺมํ [Pg.7] ชาเนยฺย, ยนฺนูนาหํ ตสฺส สนฺติเก ธมฺมํ สุณิสฺสามิ, ตมฺเม ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตีติ จินฺเตสิ. จินฺเตตฺวา จปน อชฺช มยา ตมุปสงฺกมฺม ปุจฺฉิตํ วฏฺฏตีติ คนฺตฺวา รกฺขเสน สทฺธึ สลฺลปนฺโต อาห.

ลำดับนั้น พระมหาบุรุษทรงเห็นยักษ์ที่ยืนอยู่ในที่ไม่ไกลจากพระองค์ ทรงเห็นแล้วก็มิได้มีความกลัว ความสะดุ้ง หรือความหวาดหวั่นแม้แต่น้อย ทรงดำริว่า อะไรหนอในที่นี้ ยักษ์เช่นนี้พึงรู้ธรรมได้หรือ ถ้ากระนั้น เราพึงฟังธรรมในสำนักของยักษ์นั้น ธรรมนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่เราตลอดกาลนาน ดังนี้ ทรงดำริแล้ว ทรงดำริแล้วว่า วันนี้เราควรเข้าไปหาและสอบถามยักษ์นั้น ดังนี้ จึงเสด็จเข้าไปสนทนากับยักษ์นั้นแล้วตรัสว่า

๒๐.

๒๐.

อสฺมึ วนสฺมึ ตรุสณฺฑ มณฺฑิเต;

สุผุลฺลิตาเนกลตากุลากุเล;

อธิคฺคหีโต สิ มหานุภาว,ปุจฺฉามิ ตํ เทว วเทหิ กงฺขํ.

ในป่านี้ที่ประดับด้วยหมู่ไม้ ที่เกลื่อนกล่นไปด้วยเถาวัลย์นานาชนิดที่บานสะพรั่ง ท่านผู้มีอานุภาพมาก ได้ครอบครองอยู่ ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพ ขอท่านจงบอกความสงสัยของข้าพเจ้าเถิด

๒๑.

๒๑.

ธมฺมํ คเวสํ วนมาคโตมฺหิ,ปหาย รชฺชํ อปิ ญาติสงฺฆํ;

ชานาสิ เจ สมฺม วเทหิ มยฺหํ,เอกมฺปิ คาถํ สุคเตน เทสิตํ.

ข้าพเจ้ามาสู่ป่าเพื่อแสวงหาธรรม ละราชสมบัติและหมู่ญาติแล้ว ถ้าท่านรู้ ขอท่านจงบอกแก่ข้าพเจ้า แม้คาถาบทหนึ่งที่พระสุคตทรงแสดงไว้

ตโต ยกฺโข อาห.

ลำดับนั้น ยักษ์จึงกล่าวว่า

๒๒.

๒๒.

ธมฺมํ ปชานามหเมกเทสํ,ชิเนริตํ สาธุตรํ รสานํ,เทเสมิ เจหํ ตว ธมฺม มคฺคํ,ตุวญฺหิ กึ กาหสิ เทสกสฺสาติ.

ข้าพเจ้ารู้ธรรมส่วนหนึ่ง ที่พระชินเจ้าตรัสไว้ เป็นรสอันประเสริฐยิ่ง ถ้าข้าพเจ้าจะแสดงหนทางแห่งธรรมแก่ท่าน ท่านจักทำอะไรแก่ผู้แสดงเล่า

อถ มหาสตฺโต อาห.

ลำดับนั้น พระมหาบุรุษจึงตรัสว่า

๒๓.

๒๓.

รชฺเช ฐิโต อสฺสมหํ สเจ โภ,อนปฺปรูปํ ปกโรมิ ปูชํ;

อิทานิ เอโก วนมชฺฌปตฺโต,กโรมิ กึ เทหมิมํ ฐเปตฺวา.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าข้าพเจ้าอยู่ในราชสมบัติ ข้าพเจ้าจักทำการบูชาอันไม่น้อย บัดนี้ ข้าพเจ้ามาถึงท่ามกลางป่าแต่ผู้เดียว ข้าพเจ้าจักทำอะไรได้เล่า นอกจากสละร่างกายนี้

๒๔.

๒๔.

ยทิจฺฉสิ ตฺวํ มม มํสโลหิตํ,กโรมหํ สงฺคหมชฺช เตน,น จตฺถิ อญฺญํ ตว อจฺจนียํ,เทเสหิ ธมฺมํ สุคต ปฺปสตฺถนฺติ.

ถ้าท่านปรารถนาเนื้อและเลือดของข้าพเจ้า วันนี้ข้าพเจ้าจักสงเคราะห์ท่านด้วยสิ่งนั้น ไม่มีสิ่งอื่นใดที่ควรบูชาแก่ท่านอีกแล้ว ขอท่านจงแสดงธรรมที่พระสุคตทรงสรรเสริญเถิด

ตโต [Pg.8] ยกฺโข อาห.

ลำดับนั้น ยักษ์จึงกล่าวว่า

๒๕.

๒๕.

ภุตฺวาน มํสํ สุหิโตว สนฺโต,หนฺตฺวา ปิปาสํ รุธิรํ ปิวิตฺวา;

ธมฺมํ กเถตุํ ปภวามิ ตุยฺหํ,วตฺตุํ น สกฺโกมิ ขุทาปเรโตติ.

เมื่อข้าพเจ้าได้กินเนื้อจนอิ่มหนำแล้ว และดับความกระหายด้วยการดื่มเลือดแล้ว ข้าพเจ้าจึงสามารถแสดงธรรมแก่ท่านได้ ข้าพเจ้าผู้ถูกความหิวครอบงำแล้ว ไม่อาจกล่าวได้

อถ มหาสตฺโต อาห.

ลำดับนั้น พระมหาบุรุษจึงตรัสว่า

๒๖.

๒๖.

ภุตฺวา ตุวํ มํ ปถมญฺหิ ยกฺข,ปจฺฉา ตุ เทเสสฺสสิ กสฺส ธมฺมํ;

ธมฺมสฺส มยฺหํ ตว มํสลาภํ,ตฺวเมว ชานาหิ ยถา ภเวยฺยาติ.

ข้าแต่ยักษ์ หากท่านกินข้าพเจ้าก่อน ภายหลังท่านจักแสดงธรรมแก่ใครเล่า การที่ข้าพเจ้าได้ธรรม และการที่ท่านได้เนื้อ ท่านนั่นแหละจงรู้เถิดว่าควรจะเป็นอย่างไร

เอวํ วุตฺเต สกฺโก เทวานมินฺโท สาธุ มหาราช อหเมว ยุตฺตํ ชานามีติ วตฺวา ตสฺสาวิทูเร ติคาวุตุพฺเพธํ อญฺชนวณฺณํ มหนฺตํ ปพฺพตํ มาเปตฺวา มหาราช อิมมารุยฺห ปพฺพตมุทฺธนิฏฺฐิโต มม มุเข ปตตุ, อหํ ปตนฺถสฺส เต ธมฺมํ เทเสสฺสามิ, เอวํ สนฺเต ตุยฺหํ ธมฺมปฏิลาโภ, มยฺหํจ มํสปฏิลาโภ ภวิสฺสตีติ. ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต อนมตคฺเค สํสาเร สํสรโต เม สีหพฺยคฺฆจฺฉมจฺฉกจฺฉปวิหงฺคาทีนํ ภกฺขภูตสฺส ชาตีสุ ปมาณํ นตฺติ, อชฺช มยา สมฺพุทฺธสฺส ธมฺมตฺถาย ชีวิตํ ปริจฺจชิตุํ วฏฺฏตีติ จินฺเตตฺวา เอวมาห.

เมื่อตรัสอย่างนั้น ท้าวสักกะจอมเทพจึงตรัสว่า ดีละ มหาบพิตร อาตมภาพย่อมรู้สิ่งที่สมควรเอง ดังนี้แล้ว ทรงเนรมิตภูเขาใหญ่สูงสามคาวุต มีสีเหมือนสีแห่งยาหยอดตา ในที่ไม่ไกลจากพระองค์ (แล้วตรัสว่า) มหาบพิตร ขอพระองค์จงขึ้นภูเขานี้ แล้วยืนอยู่บนยอดเขา จงตกลงมาในปากของอาตมภาพเถิด อาตมภาพจักแสดงธรรมแก่พระองค์ผู้กำลังตกลงมา เมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ก็จักได้ธรรม และอาตมภาพก็จักได้เนื้อ ดังนี้ พระมหาบุรุษทรงสดับดังนั้นแล้ว ทรงดำริว่า ในสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้นี้ เมื่อเราท่องเที่ยวไป ได้เป็นเหยื่อของสัตว์ต่างๆ เช่น สิงห์ เสือโคร่ง หมี ปลา เต่า และนก เป็นต้น มาแล้วนับประมาณมิได้ วันนี้เราควรสละชีวิตเพื่อประโยชน์แก่ธรรมของพระสัมพุทธเจ้า ดังนี้ ทรงดำริแล้ว จึงตรัสอย่างนี้

๒๗.

๒๗.

สํสารวฏฺเฏสุ วิวฏฺฏมานา,ปปฺโปนฺติ ทุกฺขํ ชนตา อเนกา;

เอตญฺหิ โภ อตฺตโน วา ปรสฺส,อตฺถาย นาโหสิ อโหสิ ตุจฺฉํ.

หมู่สัตว์มากมายที่ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ ย่อมประสบทุกข์ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การกระทำนั้นไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ตนเองหรือผู้อื่น เป็นไปเพื่อความว่างเปล่าเท่านั้น

๒๘.

๒๘.

ตฺวมทินฺนหารี ติจ ปารทาริโก,ปาณาติปาตีสิ มุสา อภาสิ;

ตฺว มชฺชปายีติ อกาสิ โทสํ,ปคฺคยฺห ทุกฺขํ พหุโส ททนฺติ.

ท่านเป็นผู้ถือเอาสิ่งของที่เขาไม่ได้ให้ เป็นผู้ประพฤติผิดในภรรยาผู้อื่น เป็นผู้ฆ่าสัตว์ เป็นผู้กล่าวเท็จ ท่านเป็นผู้ดื่มน้ำเมา ได้ทำความผิดไว้ ย่อมให้ทุกข์เป็นอันมาก

๒๙.

๒๙.

เอตญฺหิ [Pg.9] โภ อตฺตโน วา ปรสฺส,อตฺถาย นาโหสิ อโหสิ ตุจฺฉํ;

รุกฺขา ปปาตา ปปติตฺวเกจิ,ทุพฺพนฺธิยา ทุคฺควิสาทเนน.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การกระทำนั้นไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ตนเองหรือผู้อื่น เป็นไปเพื่อความว่างเปล่าเท่านั้น บางคนตกลงมาจากต้นไม้ จากหน้าผา ด้วยการผูกคอตาย ด้วยการดื่มยาพิษร้ายแรง

๓๐.

๓๐.

พฺยาธีหิ นานาขรเวทนาหิ,มรนฺติ สตฺตา อุตุเวทนาหิ;

เอตญฺหิ โภ อตฺตโน วา ปรสฺส,อตฺถาย นาโหสิ อโหสิ ตุจฺฉํ.

สัตว์ทั้งหลายย่อมตายด้วยโรค ด้วยเวทนาอันหยาบต่างๆ ย่อมตายด้วยเวทนาที่เกิดจากฤดู ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การกระทำนั้นไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ตนเองหรือผู้อื่น เป็นไปเพื่อความว่างเปล่าเท่านั้น

๓๑.

๓๑.

พฺยคฺฆจฺฉมจฺโฉ รคกุจฺฉิยญฺหิ,มตสฺส เม นตฺถิ ปมาณสงฺขา;

เอตญฺหิ โภ อตฺตโน วา ปรสฺส,อตฺถาย นาโหสิ อโหสิ ตุจฺฉํ.

ในท้องของเสือโคร่ง หมี ปลา และงู การตายของข้าพเจ้ามีจำนวนนับไม่ถ้วน ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การกระทำนั้นไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ตนเองหรือผู้อื่น เป็นไปเพื่อความว่างเปล่าเท่านั้น

๓๒.

๓๒.

เอตชฺช เม ทุจฺจ ช มตฺตทานํ,น โหติ เทวิสฺสริยาทิกาย;

สพฺพญฺญุภาวํ ปน ปาปุณิตฺวา,สํสารโต นิตฺตรณาย สตฺเต.

การสละตนเองอันสละได้ยากของข้าพเจ้าในวันนี้ ไม่ได้เป็นไปเพื่อความเป็นใหญ่แห่งทวยเทพเป็นต้น แต่เป็นไปเพื่อการบรรลุความเป็นพระสัพพัญญู เพื่อช่วยสัตว์ทั้งหลายให้ข้ามพ้นจากสังสารวัฏ

๓๓.

๓๓.

ตฺวํ สมฺม มยฺหํ พหุโส ปการี,ตสฺมา ตเวตํ วจนํ กโรมิ;

อสํกิโต เทสย มยฺหธมฺมํ,สมิชฺฌเต ทานิ มโนรโถ เตติ.

ท่านผู้เจริญ ท่านได้ทำอุปการะแก่ข้าพเจ้ามากมาย เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงทำตามคำของท่าน ขอท่านจงแสดงธรรมแก่ข้าพเจ้าโดยไม่ต้องระแวง บัดนี้ ความปรารถนาของท่านจักสำเร็จแล้ว

เอวญฺจ ปน วตฺวา มหาสตฺโต ปพฺพตมารุยฺห ฐิโต อาห, อหมชฺช รชฺเชน สทฺธึ ชีวิตญฺจ สรีรมํสญฺจ สทฺธมฺมตฺถาย ทมฺมีติ โสมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา สมฺม ธมฺมํ เทเสหีติ วตฺวา ตสฺมึ มหาทาฐํ มหามุขํ วิวริตฺวา ฐิเต ตสฺสาภิมุโข อุปปติ. อถ สกฺโก เทวานมินฺโท โสมนสฺโส อจฺฉริยปฺปตฺโต อตฺตภาวํ วิชหิตฺวา อลงฺกตทิพฺพตฺตภาวํ มาเปตฺวา อากาเส [Pg.10] ตรุณสุริโย วิย โอภาสมาโน อากาสโต ปตนฺตํ มหาสตฺตํ อุโภหิ หตฺเถหิ ทฬฺหํ ปติคณฺหิตฺวา เทวโลกํ เนตฺวา ปณฺฑุกมฺพล สิลาสเน นิสีทาเปตฺวา ทิพฺพมเยหิ คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา สยํ ธมฺมํ สุตฺวา ปสนฺโน ปสนฺนาการํ กตฺวา กสฺสปทสพเลน เทสิตาย อนิจฺจาทิปริทีปิกาย.

ครั้นตรัสอย่างนั้นแล้ว พระมหาบุรุษก็เสด็จขึ้นสู่ภูเขา ยืนอยู่แล้วตรัสว่า วันนี้ข้าพเจ้าสละชีวิตและเนื้อในร่างกายพร้อมด้วยราชสมบัติ เพื่อประโยชน์แก่พระสัทธรรม ดังนี้ ทรงถึงซึ่งความโสมนัสแล้ว ตรัสว่า ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงแสดงธรรมเถิด ดังนี้แล้ว ก็ทรงกระโดดลงไปเบื้องหน้ายักษ์นั้น ซึ่งกำลังอ้าปากใหญ่มีเขี้ยวใหญ่ยืนอยู่ ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงโสมนัสและอัศจรรย์พระทัย ทรงละอัตภาพนั้นแล้วเนรมิตอัตภาพเป็นเทพที่ประดับประดาแล้ว ส่องแสงรุ่งเรืองดุจพระอาทิตย์แรกขึ้นในอากาศ ทรงรับพระมหาบุรุษผู้กำลังตกลงมาจากอากาศด้วยพระหัตถ์ทั้งสองข้างอย่างมั่นคง ทรงนำไปยังเทวโลก ประทับนั่งบนอาสนะศิลาบัณฑุกัมพล ทรงบูชาด้วยเครื่องหอมและพวงมาลัยอันเป็นทิพย์เป็นต้น แล้วพระองค์เองทรงฟังธรรม ทรงเลื่อมใส ทรงทำอาการแห่งความเลื่อมใส ด้วยคาถาที่แสดงถึงอนิจจังเป็นต้น ที่พระกัสสปทศพลทรงแสดงไว้

๓๔.

๓๔.

อนิจฺจาว ต สงฺขารา, อุปฺปาทวยธมฺมิโน;

อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ, เตสํ วูปสโม สุโขติ.

สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ มีความเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป ความสงบระงับแห่งสังขารเหล่านั้นเป็นสุข

คาถาย ธมฺมเทสเนน ตสฺส มโนรถํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา เทวโลเก มหนฺตํ สิริวิภวํ ทสฺเสตฺวา อาเนตฺวา สกรชฺเชเยว ปติฏฺฐาเปตฺวา อปฺปมตฺโต โหติ มหาราชาติ โอวทิตฺวา เทวโลกเมว อคมาสีติ.

ด้วยการแสดงธรรมด้วยคาถา ทรงยังความปรารถนาของพระราชาให้ถึงที่สุด แสดงสิริสมบัติอันยิ่งใหญ่ในเทวโลก แล้วทรงนำกลับมาประดิษฐานไว้ในราชสมบัติของพระองค์ตามเดิม ทรงโอวาทว่า มหาบพิตร ขอพระองค์จงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด แล้วก็เสด็จกลับสู่เทวโลก

๓๕.

๓๕.

อิติ อมิตสิรึ วา ชีวิตํ วาปิ สนฺโต,น สุมริย ปสตฺถํ ธมฺมเมวา จรนฺติ;

ตนุตร วิภวานํ อปฺปมายูนมมฺโภ,อิห กุสลปมาโท โก นุ ตุมฺหาทิสานนฺติ.

เพราะฉะนั้น สัตบุรุษทั้งหลายย่อมไม่ระลึกถึงสิริอันไม่สิ้นสุดหรือแม้แต่ชีวิต ย่อมประพฤติแต่ธรรมที่สรรเสริญแล้วเท่านั้น โอหนอ สำหรับผู้มีสมบัติน้อยยิ่งนัก มีอายุน้อย การประมาทในกุศลในโลกนี้ จะมีแก่คนเช่นพวกท่านได้อย่างไร

ธมฺมโสณฺฑกวตฺถุํ ปฐมํ.

เรื่องธัมมโสณฑกะ จบที่หนึ่ง

๒. มิคลุทฺทกสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพิกถา

๒. นี้เป็นเรื่องตามลำดับในเรื่องของนายพรานเนื้อ

อิโต กิร เอก ตึสติเม กปฺเป สิขีนาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ สมตึส ปารมิโย ปูเรตฺวา ปรมาติสมฺโพธึ ปตฺวา สเทวกํ โลกํ สํสารกนฺตารา อุตฺตาเรนฺโต ธมฺมรตนวสฺสํ วสฺสาเปนฺโต ธมฺมเภรึปหรนฺโต ธมฺมเกตุํ อุสฺสาเปนฺโต เอกสฺมึ สมเย วิเวก มนุพฺรูหนฺโต อรญฺญายตนํ ปาวิสิ, [Pg.11] ปวิสิตฺวา จปน สุปุปฺผิตนาคปุนฺนาคาทินานาตรุสณฺฑมณฺฑิเต สุผุลฺลสุมนมาลติปฺปภุตินานาลตากุเล อเนกวิธทิปทจตุปฺปทสงฺฆนิเสวิเต รมณีเย สีตลสิลาตเล จตุคฺคุณํ สงฺฆาฏึปญฺญเปตฺวา นิสีทิ ฉพฺพณฺณรํสีหิ ทิสํ ปูรยนฺโต, ตทา ตตฺถ เทวพฺรหฺมนาคสุปณฺณาทโย สนฺนิปติตฺวา ทิพฺพมเยหิ คนฺธมาลาทีหิ ภควนฺตํ ปูชยมานา โถมยมานา นมสฺสมานา อฏฺฐํสุ, ตสฺมึ ปนสมาคเม ภควา มธุรสฺสรํ นิจฺฉาเรนฺโต พฺรหฺมโฆเสน จตุสจฺจปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมํ เทเสติ อมตวสฺสํ วสฺสาเปนฺโตวิย. ตทา เอโก มิคลุทฺทโก วนํ ปวิฏฺโฐ มิคสูกเร หนฺตฺวา มํสํ ขาทนฺโต ตํ ฐานํ ปตฺวา อทฺทส ภควนฺตํ ธมฺมํ เทเสนฺตํ. ทิสฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต ธมฺมํ สุตฺวา จิตฺตํ ปสาเทตฺวา ตโต จุโต เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา ฉสุ กามสคฺเคสุ มนุสฺเสสุจ อปราปรํ อิสฺสริยํ อนุภวนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท สาวตฺถิยํ กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺโต ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวา เอกทิวสํ ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส ภควโต จตุสจฺจปติ สํยุตฺตํ ธมฺมกถํ สุตฺวา จตุปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา เอกทิวสํ ภิกฺขุสงฺฆมชฺฌคโต อตฺตโน กตกมฺมปฺปกาสเนน ปีติวาจมุทาหริ.

ได้ยินว่า ในกัปที่ 31 นับจากนี้ไป พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี ทรงบำเพ็ญบารมี 30 ทัศเต็มแล้ว ทรงบรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุด ทรงยังโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ข้ามพ้นกันดารแห่งสงสาร ทรงยังฝนคือพระธรรมรัตนะให้ตกลงมา ทรงประโคมกลองคือพระธรรม ทรงยกธงคือพระธรรมขึ้น ในสมัยหนึ่ง ทรงเจริญวิเวก ได้เสด็จเข้าไปยังป่า ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว ทรงประทับนั่งบนแผ่นหินอันเย็นสบาย ซึ่งประดับด้วยหมู่ไม้ต่างๆ มีต้นกากะทิงและต้นบุนนาคเป็นต้นที่ออกดอกบานสะพรั่ง และมีหมู่เถาวัลย์ต่างๆ มีดอกมะลิและดอกมะลิวัลย์เป็นต้นที่บานสะพรั่ง ซึ่งมีหมู่สัตว์สองเท้าและสี่เท้าหลายชนิดอาศัยอยู่ เป็นที่รื่นรมย์ ทรงปูผ้าสังฆาฏิสี่ชั้นแล้วประทับนั่ง ทรงยังทิศให้เต็มด้วยพระฉัพพรรณรังสี ในกาลนั้น เทวดา พรหม นาค ครุฑ เป็นต้น ได้ประชุมกัน ณ ที่นั้น ยืนถวายสักการะ บูชา สรรเสริญ และนมัสการพระผู้มีพระภาคด้วยของหอมและดอกไม้ทิพย์เป็นต้น ในการประชุมนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเปล่งพระสุรเสียงอันไพเราะ ทรงแสดงธรรมที่ประกอบด้วยอริยสัจสี่ด้วยพระสุรเสียงดุจพรหม เหมือนทรงยังฝนคือน้ำอมฤตให้ตกลงมา ในกาลนั้น นายพรานเนื้อคนหนึ่งเข้าไปในป่า ฆ่าเนื้อและหมูป่า กินเนื้ออยู่ ได้มาถึงที่นั้น เห็นพระผู้มีพระภาคกำลังแสดงธรรมอยู่ ครั้นเห็นแล้ว ยืนอยู่ ณ ที่ส่วนหนึ่ง ฟังธรรมแล้วยังจิตให้เลื่อมใส จุติจากที่นั้นแล้วไปเกิดในเทวโลก เสวยอิสริยยศในสวรรค์ชั้นกามาพจรทั้งหกและในหมู่มนุษย์สลับกันไป ในพุทธุปบาทนี้ ได้มาเกิดในเรือนแห่งตระกูลในเมืองสาวัตถี ครั้นเจริญวัยแล้ว ได้บวชในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาค วันหนึ่ง ได้ฟังพระธรรมเทศนาที่ประกอบด้วยอริยสัจสี่ของพระผู้มีพระภาคที่กำลังแสดงธรรมอยู่ ได้บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทา 4 วันหนึ่ง ได้เข้าไปในท่ามกลางหมู่ภิกษุ แล้วเปล่งอุทานวาจาอันประกอบด้วยความปีติแสดงกรรมที่ตนทำไว้

๑.

เอ ก ตึ เส อิโต กปฺเป,โลเก อุปฺปชฺชิ นายโก;

ปตฺตึส ลกฺขณาติณฺโณ,สมฺพุทฺโธ ส สิขีวฺหโย.

ในกัปที่ 31 นับจากนี้ไป พระนายกผู้ประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ 32 ประการ คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี ได้อุบัติขึ้นในโลก.

๒.

ชลนฺโต ทีปรุกฺโขว, สูริโยว นภ มุคฺคโต;

เมรุราชาว สมฺพุทฺโธ, ชเนสคฺโค ปตาปวา.

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดในหมู่ชน มีเดชานุภาพ ทรงรุ่งเรืองดุจต้นประทีปที่ลุกโชน ดุจดวงอาทิตย์ที่ขึ้นสู่ท้องฟ้า ดุจพระราชาแห่งภูเขาพระสุเมรุ.

๓.

ปูเรตฺวา ธมฺมนาวายํ, ส นาโถ สกลํ ปชํ;

ปติฏฺฐเปนฺโต สํสาร, กนฺตารา สนฺติภูมิยํ.

พระโลกนาถนั้น ทรงยังเรือคือพระธรรมให้เต็ม ทรงยังหมู่สัตว์ทั้งปวงให้ตั้งมั่นในภูมิแห่งความสงบจากกันดารแห่งสงสาร.

๔.

ธมฺมเกตุํ [Pg.12] สมุสฺเสนฺโต, หนนฺโต ธมฺมทุนฺทุภึ;

สตฺเต ทุกฺขา ปโมเจนฺโต, วสี ตตฺถ ชิโน วสี.

พระชินเจ้าผู้ทรงวสีนั้น ทรงยกธงคือพระธรรมขึ้น ทรงประโคมกลองคือพระธรรม ทรงปลดเปลื้องสัตว์ทั้งหลายจากทุกข์ ได้ประทับอยู่ ณ ที่นั้น.

๕.

เอกสฺมึ สมเย นาโถ,โลกปชฺโชตโก ชิโน;

วิเวกกาโม สมฺพุทฺโธ,สุรมฺมํ กานนํ คโต.

ในสมัยหนึ่ง พระโลกนาถ พระชินเจ้าผู้ยังโลกให้สว่างไสว พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงปรารถนาวิเวก ได้เสด็จไปยังป่าอันรื่นรมย์ยิ่ง.

๖.

ปุนฺนาคนาคปูคาทิ, นานาปาทปสํกุลํ;

ลตา ลิงฺคิตสาขาหิ, สา โมทกุสุมายุตํ.

ป่านั้นเต็มไปด้วยต้นไม้ต่างๆ มีต้นปุนนาค ต้นกากะทิง และต้นหมากเป็นต้น มีเถาวัลย์พันกิ่งก้าน ประกอบด้วยดอกไม้ที่หอมหวน.

๗.

กุสุมา โมทสมฺมตฺต, ฉปฺปทาลิ นิเสวิตํ;

นานามิค คณากิณฺณํ, มยูรคณ นจฺจิตํ.

มีหมู่ภมรเมามัวในกลิ่นดอกไม้ มีหมู่ภมรหกเท้าอาศัยอยู่ เกลื่อนกล่นไปด้วยหมู่เนื้อนานาชนิด มีหมู่ยูงรำแพน.

๘.

สีตลจฺโฉทิกาสาธุ, สุปติตฺถชลาสยํ;

อาสาร สารธาราหิ, นิชฺฌราสต สํกุลํ.

มีสระน้ำที่มีน้ำเย็นใสสะอาด มีท่าอันดี เต็มไปด้วยน้ำตกหลายร้อยสายจากภูเขา.

๙.

คนฺตฺวาน โส มหารญฺญํ,สีตลํ สิกตาตลํ;

สิลาตเล นิสินฺโนสิ,วิสฺสชฺเชนฺโต ฉรํสิโย.

พระองค์นั้นเสด็จไปสู่ป่าใหญ่ มีพื้นทรายเย็น ประทับนั่งบนแผ่นหิน ทรงเปล่งพระฉัพพรรณรังสี.

๑๐.

๑๐.

เทวา ตตฺถ สมาคนฺตฺวา, ปูเชสุํ ทฺวิปทุตฺตมํ;

ทิพฺเพหิ คนฺธมาลาหิ, นจฺเจหิ ตุริเยหิจ.

เทวดาทั้งหลายมาประชุมกัน ณ ที่นั้น ได้บูชาพระผู้ประเสริฐสุดในหมู่สัตว์สองเท้า ด้วยของหอมและดอกไม้ทิพย์ และด้วยการฟ้อนรำและดนตรี.

๑๑.

๑๑.

เทวเทโว ตทา เทว, สงฺฆมชฺเฌ นิสีทิย;

จตุสจฺจ มเทเสสิ, นิจฺฉรํ มธุรํ คิรํ.

ในกาลนั้น พระเทวเทพ ประทับนั่งในท่ามกลางหมู่เทวดา ได้ทรงแสดงอริยสัจ 4 ทรงเปล่งพระสุรเสียงอันไพเราะ.

๑๒.

๑๒.

ตทาหํ ลุทฺทโก อาสึ, มิคสูกรมารโก;

มิคมํเสน ชิวามิ, เตน โปเสมิ ทารเก.

ในกาลนั้น ข้าพเจ้าเป็นนายพราน ผู้ฆ่าเนื้อและหมูป่า เลี้ยงชีพด้วยเนื้อสัตว์ และเลี้ยงดูบุตรด้วยเนื้อนั้น.

๑๓.

๑๓.

ตทาหํ [Pg.13] มิควํ ยาโต,สพาโณ สสราสโน;

อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ,เทวสงฺฆปุรกฺขตํ.

ในกาลนั้น ข้าพเจ้าไปล่าเนื้อ มีลูกศรและคันธนูพร้อม ได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ปราศจากธุลี ผู้มีหมู่เทวดาแวดล้อม.

๑๔.

๑๔.

จนฺทํว ตารกากิณฺณํ, เมรุํวณฺณวมชฺฌคํ;

วิโรจมาน มาสีนํ, จตุสจฺจปฺปกาสกํ.

ประทับนั่งรุ่งเรืองเหมือนพระจันทร์ที่เกลื่อนกล่นด้วยหมู่ดาว เหมือนภูเขาพระสุเมรุที่อยู่ท่ามกลางมหาสมุทร ผู้ทรงประกาศอริยสัจ 4.

๑๕.

๑๕.

เอกปสฺเส ฐิโต ตตฺถ, อสฺโสสึ ธมฺมมุตฺตมํ;

ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, โสมนสฺสํ ปเวทยึ.

ยืนอยู่ ณ ที่ส่วนหนึ่งในที่นั้น ได้ฟังพระธรรมอันสูงสุด ยังจิตให้เลื่อมใสในที่นั้น ได้แสดงความโสมนัส.

๑๖.

๑๖.

เอกตึเส อิโต กปฺเป,ยํ ปุญฺญํ ปสุตํ มยา;

เตนาหํ ปุญฺญกมฺเมน,ชาโตสึ เทวโยนิยํ.

ในกัปที่ 31 นับจากนี้ไป บุญใดที่ข้าพเจ้าได้สั่งสมไว้ ด้วยกรรมอันเป็นบุญนั้น ข้าพเจ้าได้เกิดในกำเนิดแห่งเทวดา.

๑๗.

๑๗.

สมฺปตฺติมนุภุตฺวาน, ฉกามคฺเค ปราปรํ;

เทวสงฺฆปริพฺพูฬฺโห, วิมาเน รตนามเย.

เสวยสมบัติในสวรรค์ชั้นกามาพจรทั้ง 6 สลับกันไป แวดล้อมด้วยหมู่เทวดา ในวิมานที่สำเร็จด้วยแก้ว.

๑๘.

๑๘.

มนุสฺเสสุจ ยํ อคฺคํ, ตสฺส ภาคี ภวามหํ;

โภเค เม อูนตา นตฺถิ, สทฺธมฺมสวเณ ผลํ.

และสิ่งใดที่ประเสริฐสุดในหมู่มนุษย์ ข้าพเจ้าก็ได้เป็นผู้มีส่วนแห่งสิ่งนั้น โภคะของข้าพเจ้าไม่มีความบกพร่อง นี้เป็นผลแห่งการฟังพระสัทธรรม.

๑๙.

๑๙.

อิมสฺมึ ภทฺทเก กปฺเป,สาวตฺติปุรมุตฺตเม;

อฑฺเฒ มหทฺธเน สาเล,ชาโตหํ อุทิเต กุเล.

ในภัทรกัปนี้ ในเมืองสาวัตถีอันประเสริฐ ข้าพเจ้าได้เกิดในตระกูลที่มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก เป็นตระกูลที่รุ่งเรือง.

๒๐.

๒๐.

มหตา ปริวาเรน, ปตฺโต วุทฺธึจ วิญฺญุตํ;

จาริกํ จรมาโนหํ, ปตฺโต เชตวนํ วรํ.

มีบริวารมาก ได้เจริญวัยและบรรลุความรู้ ข้าพเจ้าเที่ยวจาริกไป ได้มาถึงพระเชตวันอันประเสริฐ.

๒๑.

๒๑.

อทฺทสํ สห สิสฺเสหิ, นิสินฺนํ สุคตํ ตทา;

อสฺโสสึ มธุรํ ธมฺมํ, จตุสจฺจปฺปกาสกํ.

ได้เห็นพระสุคตประทับนั่งพร้อมด้วยพระสาวกในกาลนั้น ได้ฟังพระธรรมอันไพเราะ ผู้ทรงประกาศอริยสัจ 4.

๒๒.

๒๒.

สุตฺวาน มธุรํ ธมฺมํ, ปพฺพชิตฺวาน สาสเน;

อ ชรา มรํ สีติภูตํ, ปตฺโต นิพฺพาณมุตฺตมํ.

ครั้นฟังพระธรรมอันไพเราะแล้ว ได้บวชในพระศาสนา เป็นผู้ปราศจากความแก่และความตาย เป็นผู้ดับเย็นแล้ว ได้บรรลุพระนิพพานอันสูงสุด.

๒๓.

๒๓.

สุตํ [Pg.14] เอกมุหุตฺตํ เม, ตทา ธมฺมํ สุเทสิตํ;

เตนมฺหิ จตุราปาเย, น ชาโต น กุโตภยํ.

ข้าพเจ้าได้ฟังพระธรรมที่แสดงดีแล้วในกาลนั้น เพียงชั่วขณะหนึ่ง ด้วยเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่เกิดในอบายภูมิ 4 และไม่มีภัยจากที่ไหนเลย.

๒๔.

๒๔.

กรมุกฺขิปฺป วกฺขามิ, กโรเถ กคิรํ มม;

มโม ปมํ กริตฺวาน, ธมฺมํ สุณาถ สาธุกนฺติ.

ข้าพเจ้าจะยกมือขึ้นกล่าว ขอท่านทั้งหลายจงทำตามคำของข้าพเจ้า จงทำข้าพเจ้าให้เป็นตัวอย่าง จงฟังธรรมโดยเคารพเถิด.

เอวญฺจ ปน วตฺวา สตฺเต ธมฺมสวเณ นิโยเชสีติ.

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ได้ชักชวนสัตว์ทั้งหลายให้ฟังธรรม.

๒๕.

๒๕.

อิติ ตนุตรกาลํ สาธุ ธมฺมํ สุณิตฺวา,อธิคตวิภวานํ อานุภาวํ สุณิตฺวา;

ภววิภวสุขํ โภ ปตฺถยนฺตา กุสีตํ,ชหถ สุณถ ธมฺมํ ทุลฺลภํ ทุลฺลภสฺสาติ.

ดังนั้น เมื่อได้ฟังพระธรรมอันดีงามเพียงชั่วเวลาอันน้อยนิดแล้ว เมื่อได้ฟังอานุภาพของผู้ที่ได้บรรลุสมบัติแล้ว ท่านทั้งหลายผู้ปรารถนาความสุขในภพและวิภพ จงละความเกียจคร้าน จงฟังพระธรรมที่หาได้ยากยิ่งเถิด.

มิคลุทฺทกสฺส วตฺถุํ ทุติยํ.

เรื่องนายพรานเนื้อที่ 2

๓. ติณฺณํชนานํ วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๓. ในเรื่องของบุคคล 3 คนนี้ นี้เป็นเรื่องเล่าตามลำดับ

ชมฺพุทีปสฺมึ กิร ปุพฺเพ มหานิทาโฆ อโหสิ, ตทา นิทาฆสุริเยน สกิรณกรา วาปิ โปกฺขรณิ นที คิริกนฺทรนิชฺฌราทีสุ อุทกํ นิสฺเสสํ กตฺวา ปีตมิว อุทเก ปริกฺขีเณ มจฺฉกจฺฉปาทโย เยภุยฺเยน วินาสํ ปตฺตา. อถ มหารญฺญภูมิยํ รุกฺขติณลภาทโย อตีว มิลาตา อเหสุํ. มิคปกฺขิโนปิฆมฺมาภิตตฺตา ปิปาสิโต มรีจึ โตยนฺติมญฺญมานา อิโตจิโตจ ธาวนฺตา มหาทุกฺขปฺปตฺตา อเหสุํ. ตทา เอโก สุวโปตโก ปิปาสิโต ตตฺถ ตตฺถ ปานียํ ปริเยสนฺโต มหารญฺเญ เอกสฺมึ ปูติปาทเป สฏฺฐิรตเน นรกาวาเฏ ปานียคนฺธํ ฆายิตฺวา โลเภน ปาตุํ โอติณฺโณ อติปาเนน ภาโร ตตฺเถว ปติตฺวา อุคฺคนฺตุํ นาสกฺขิ. อถาปโรปิ สปฺโปจ มนุสฺโสจาติ ทฺเว ชนา ตตฺเถว ปตึสุ, สปฺปานาม วิเวกํ ลทฺธาว อตฺตํ วิชหนฺติ. ตสฺมายํ อลทฺธา [Pg.15] วิเวกตฺตํ อุคฺคนฺตุํ นาสกฺขิ. อนาลมฺพตฺตา มนุสฺโสปิ. เต อุคฺคนฺตุํ อสกฺโกนฺตา มรณภยภีตา อญฺญมญฺญ มวิเหเฐนฺตา ตตฺเถว วสึสุ. อเถโก พราณสีวาสิโก มนุสฺโส วนํ ปวิฏฺโฐ ตเถว ปานียํ ปริเยสมาโน ตํ ฐานํ ปตฺวา เต ตโยปิ ทิสฺวา กมฺปมานหทโย วลฺลิยา ปิฏกํ พนฺธิตฺวา สิกฺกาย ปกฺขิปิตฺวา โอตาเรตฺวา เต ตโยปิ อุทฺธริ, อถาเนน เต อมฺหากํ ชีวิตํ ทินฺนนฺติ โสมนสฺสา ตสฺเสวมาหํสุ, สามิ มยํ ตุมฺเห นิสฺสาย ชีวิตํ ลภิมฺห, ตุมฺเห อิโต ปฏฺฐาย อมฺหากํ สหาโย, มยมฺปิ เต สหายา, อมฺหากํ วสนฏฺฐานานิ อาคนฺตุกามาติ วตฺวา เตสุ ตาว สุวโปตโก อาห, สามิ พาราณสิยํ ทกฺขิณทฺวาเร มหานิคฺโรโธ อตฺถิ, ตตฺถาหํ วสามิ, ตว ตถารูเป กิจฺเจ สติ มม สนฺติกมาคมฺม สุวาติ สทฺทํกโรหีติ วตฺวา เมตฺติถิรํ กตฺวา ปกฺกามิ, สปฺโปปิ สมฺมาหํ ตสฺเสว นิคฺโรธสฺสา วิทูเร มหนฺตํ วมฺมิกํ อตฺถิ, ตตฺถ วสามิ, ตวตฺเถ สติ ตตฺถาคนฺตฺวา ทีฆาติสทฺทํ กโรหีติ วตฺวา ตเถวปกฺกามิ, มนุสฺโสปิ พาราณสิยํ อสุกายนาม วีถิยา อสุกเคเห วสามิ, ตวตฺเถ สติ มม สนฺติกํ อาคจฺฉาติ วตฺวา ปกฺกามิ, อถา ปรภาเค โส อุปการโก ปุริโส อตฺตโน กิจฺเจ สญฺชาเต มม สหายานํ สนฺติกํ คมิสฺสามีติ สงฺเกตานุสาเรน คนฺตฺวา นิคฺโรธมูเล ฐิโต สุวสฺส สทฺทมกาสิ, ตํ สุตฺวา สุวโปตโก เวเคนาคนฺตฺวา เตน สทฺธึ ปฏิสมฺโมทิตฺวาสมฺม จิเรนา คโตสิ, อาคตการณํ เม อาจิกฺขาติ อาห. โสปาห สมฺมาหํ ชีวิตุ มสกฺโกนฺโต ปุตฺตทารเก ญาตีนํ ปฏิปาเทตฺวา ตว สนฺติกมาคโตมฺหิติ, สุวโปตโกปิ สาธุ สมฺม ตยา กตํ มม สนฺติกมาคจฺฉนฺเตน, ตยา มม ชีวิตํ ทินฺนํ, มยาปิ ตว ชีวนุปายํ กาตุํ วฏฺฏติ, ยาวาหํ อาคจฺฉามิ, ตาเวตฺถ โถกํ วิสฺสมาติ วตฺวา ปกฺกามิ ชีวนุปายํ ปริเยสมาโน, [Pg.16] ตสฺมึ กิร สมเย พาราณสีราชา นครโต นิกฺขมฺม สุสชฺชิตุยฺยานํ ปวิสิตฺวา สปริโส กีฬิตฺวา มชฺฌนฺติกสมเย สุผุลฺลิตํ ปญฺจปทุมสญฺฉนฺวํ มงฺคลโปกฺขรณึ ทิสฺวา นหายิตุกาโม สพฺพาภรณานิ โอมุญฺจิตฺวา ราชปุริเส ปฏิปาเทตฺวา นหายิตุํ โอตริ, ตทา สุวโปตโก ตํ ฐานํ ปตฺโต สาขนฺตเร นิลีโน ราชปุริสานํ ปมาทํ ทิสฺวา รญฺโญ มุตฺตาหารํ ฑสิตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทิตฺวา เวเคนาคนฺตฺวา อตฺตโน สหายสฺส ทตฺวา อปฺปมตฺโต อิมํ วลญฺเชหิ สมฺมาติ วตฺวา อทาสิ, ตโต โส นํ คเหตฺวา อิมํ กุหึ ปฏิสาเมสฺสามีติ จินฺโตนฺโต มเมโก สหายโก อนฺโตนคเร วสติ, ตสฺมึ ฐเปสฺสามีติ จินฺเตตฺวา ยถาสงฺเกตมุปคมฺม ตํ ทิสฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา สุวโปตเกน กโต ปการํ ปกาเสตฺวา อิมํ มุตฺตาหารํ สาธุกํ ฐเปหีติ วตฺวา อทาสิ, ตํขเณ ราชา นหาตฺวานุลิตฺโต อาภรณานิ ปิลนฺเธนฺโต มุตฺตาหารํ นาทฺทส. ตโต ราชปุริสา อนฺโตจ พหิจ ปริชเน อุปปริกฺขิตฺวา มุตฺตาหารํ อปสฺสนฺตา นคเร เภรึ จราเปสุํ, โย มุตฺตาหารํ ปสฺสติ, ตสฺส ราชา มหนฺตํ ยสํ ทสฺสตีติ. ตํ สุตฺวา โส มิตฺตทูภี เอวํ จินฺเตสิ, อหํจมฺหิ ทุกฺขิโต, ยนฺนูนาหํ มุตฺตาหารํ รญฺโญ ทสฺเสตฺวา สุเขน วเสยฺยํ, กิมฺเม เอเตนาติ เตน กตํ ตถารูปํ อุปการํ อสลฺลกฺเขนฺโต มหามิตฺตทูภี ปุริโส ราชปุริเส อุปสงฺกมฺม มุตฺตหารํ อตฺตโน สนฺติเก ฐปิตภาวํ กเถสิ, โภ มม สนฺติเก เอโก ปุริโส มุตฺตหารํ ฐเปสีติ. เอวํ อสปฺปุริสสํสคฺโคติ, ตถาหิ.

ได้ยินว่า ในอดีตกาล ได้เกิดความแห้งแล้งครั้งใหญ่ในชมพูทวีป ครั้งนั้น ดวงอาทิตย์ในฤดูร้อนได้แผดเผาจนน้ำในสระ โบกขรณี แม่น้ำ และลำธารตามซอกเขาเหือดแห้งไปสิ้น ราวกับถูกดื่มกินไป เมื่อน้ำเหือดแห้งไป เหล่าปลาและเต่าเป็นต้นส่วนใหญ่ก็ถึงแก่ความพินาศ แม้ต้นไม้ หญ้า และเถาวัลย์ในป่าใหญ่ก็เหี่ยวเฉาอย่างยิ่ง แม้เหล่าสัตว์ปีกและสัตว์ป่าก็ถูกความร้อนแผดเผา กระหายน้ำ มองเห็นพยับแดดเป็นน้ำ จึงวิ่งไปมาจนได้รับความทุกข์อย่างใหญ่หลวง ครั้งนั้น ลูกนกแก้วตัวหนึ่งกระหายน้ำ เที่ยวแสวงหาน้ำไปทั่วในป่าใหญ่ ได้กลิ่นน้ำในหลุมลึก ๖๐ ศอกที่มีต้นไม้เน่าเปื่อย จึงลงไปด้วยความโลภเพื่อจะดื่มน้ำ แต่เพราะดื่มน้ำมากเกินไปจนหนักตัว จึงตกลงไปในที่นั้นและไม่สามารถขึ้นมาได้ ต่อมา แม้แต่งูและมนุษย์ทั้งสองก็ตกลงไปในที่นั้นเช่นกัน ธรรมดางูเมื่อได้ที่ยึดเหนี่ยวจึงจะสลัดตัวขึ้นมาได้ แต่งูตัวนี้เมื่อไม่ได้ที่ยึดเหนี่ยวจึงไม่สามารถขึ้นมาได้ แม้แต่มนุษย์ก็เช่นกันเพราะไม่มีที่ยึดเหนี่ยว พวกเขาไม่สามารถขึ้นมาได้ ต่างกลัวต่อมรณภัยจึงอยู่ร่วมกันในที่นั้นโดยไม่เบียดเบียนกันและกัน ครั้งนั้น ชายชาวเมืองพาราณสีคนหนึ่งเข้าไปในป่าเพื่อแสวงหาน้ำเช่นกัน เมื่อมาถึงที่นั้นเห็นทั้ง ๓ แล้วก็มีจิตหวั่นไหว จึงใช้เถาวัลย์สานเป็นตะกร้าผูกกับเชือกหย่อนลงไปช่วยทั้ง ๓ ขึ้นมาได้ ทั้ง ๓ นั้นมีความโสมนัสว่า 'ท่านให้ชีวิตแก่พวกเรา' จึงกล่าวว่า 'นายจ๋า พวกเราได้ชีวิตเพราะอาศัยท่าน ตั้งแต่นี้ไปท่านคือสหายของพวกเรา และพวกเราก็เป็นสหายของท่าน หากท่านปรารถนาจะไปยังที่อยู่ของพวกเรา' ดังนี้ ในบรรดาทั้ง ๓ นั้น ลูกนกแก้วกล่าวว่า 'นายจ๋า ที่ประตูทิศใต้ของเมืองพาราณสีมีต้นนิโครธใหญ่ต้นหนึ่ง ข้าพเจ้าอยู่ที่นั่น เมื่อท่านมีกิจธุระเช่นนั้น จงมาหาข้าพเจ้าแล้วทำเสียงว่า สุวะ' เมื่อกระชับมิตรภาพมั่นคงแล้วก็จากไป แม้แต่งูก็กล่าวว่า 'สหาย ข้าพเจ้าอยู่ในจอมปลวกใหญ่ไม่ไกลจากต้นนิโครธนั้น เมื่อท่านมีธุระ จงมาที่นั่นแล้วทำเสียงว่า ทีฆะ' แล้วก็จากไปเช่นกัน ส่วนมนุษย์ก็กล่าวว่า 'ข้าพเจ้าอยู่ในบ้านชื่อโน้น ถนนชื่อโน้น ในเมืองพาราณสี เมื่อท่านมีธุระ จงมาหาข้าพเจ้า' แล้วก็จากไป ต่อมาภายหลัง ชายผู้มีอุปการะคนนั้นเกิดกิจธุระขึ้น จึงคิดว่า 'เราจะไปหาสหาย' แล้วเดินทางไปตามนัดหมาย เมื่อถึงโคนต้นนิโครธก็ทำเสียงนกแก้ว ลูกนกแก้วได้ยินก็รีบมาปฏิสันถารด้วยความยินดีว่า 'สหาย ท่านมานานแล้วหรือ จงบอกเหตุที่ท่านมาแก่ข้าพเจ้าเถิด' เขาจึงบอกว่า 'สหาย ข้าพเจ้าไม่สามารถเลี้ยงชีพได้ จึงฝากบุตรภรรยาไว้กับญาติแล้วมาหาท่าน' ลูกนกแก้วกล่าวว่า 'สหาย ท่านมาหาข้าพเจ้าดีแล้ว ท่านเคยให้ชีวิตแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าก็ควรทำอุบายเลี้ยงชีพให้แก่ท่าน ท่านจงพักผ่อนที่นี่สักครู่จนกว่าข้าพเจ้าจะกลับมา' แล้วบินไปแสวงหาอุบายเลี้ยงชีพ สมัยนั้น พระราชาแห่งเมืองพาราณสีเสด็จออกจากพระนครเข้าสู่พระราชอุทยานที่ตกแต่งอย่างดี ทรงเล่นสนุกพร้อมกับบริวาร เมื่อถึงเวลาเที่ยงวัน ทรงเห็นสระโบกขรณีมงคลที่บานสะพรั่งด้วยปทุม ๕ สี ทรงปรารถนาจะสรงน้ำ จึงเปลื้องเครื่องประดับทั้งปวงฝากไว้กับราชบุรุษแล้วเสด็จลงสรงน้ำ ขณะนั้น ลูกนกแก้วมาถึงที่นั้น แฝงตัวอยู่ในระหว่างกิ่งไม้ เห็นความประมาทของเหล่าราชบุรุษ จึงคาบมุกดาหารของพระราชาบินขึ้นสู่เวหา รีบนำมามอบให้แก่สหายของตนแล้วกล่าวว่า 'สหาย ท่านจงใช้สอยสิ่งนี้เถิด' ชายคนนั้นรับมาแล้วคิดว่า 'เราจะเก็บสิ่งนี้ไว้ที่ไหนดี' จึงคิดได้ว่า 'สหายของเราคนหนึ่งอยู่ในเมือง เราจะฝากไว้ที่เขา' จึงไปตามนัดหมาย เมื่อพบกันแล้วก็ทำปฏิสันถาร บอกเล่าเรื่องที่นกแก้วทำอุปการะให้ แล้วมอบมุกดาหารนั้นให้โดยกำชับว่า 'จงเก็บรักษามุกดาหารนี้ไว้ให้ดี' ในขณะนั้น พระราชาสรงน้ำและไล้ทาของหอมเสร็จแล้ว เมื่อจะทรงเครื่องประดับก็ไม่เห็นมุกดาหาร เหล่าราชบุรุษตรวจดูทั้งภายในและภายนอกก็ไม่พบ จึงเที่ยวตีกลองประกาศในเมืองว่า 'ผู้ใดพบมุกดาหาร พระราชาจะพระราชทานยศใหญ่ให้' ชายผู้ประทุษร้ายมิตรได้ยินดังนั้นจึงคิดว่า 'เรากำลังลำบาก ถ้าเรานำมุกดาหารไปถวายพระราชา เราคงจะอยู่อย่างเป็นสุข เราจะสนใจอะไรกับชายคนนี้' เขาไม่คำนึงถึงอุปการะที่ชายคนนั้นเคยทำไว้ เป็นคนประทุษร้ายมิตรอย่างยิ่ง จึงเข้าไปหาราชบุรุษแล้วบอกเรื่องที่มุกดาหารอยู่ที่ตนว่า 'ท่านทั้งหลาย มีชายคนหนึ่งนำมุกดาหารมาฝากไว้ที่ข้าพเจ้า' การคบกับอสัตบุรุษเป็นเช่นนี้แล

๑.

ยถา สํวฑฺฒิโต นิมฺโพ, มธุขีโร ทสิญฺจนา;

น ยาติ มธุรํ ตํ โว, ปการ มสตํ กตํ.

ต้นสะเดาที่ถูกบำรุงด้วยการรดน้ำผึ้งและน้ำนม แม้ตั้งสิบครั้ง ก็ไม่กลายเป็นรสหวานฉันใด อุปการะที่ทำแก่คนชั่วก็ฉันนั้น

๒.

สีเสนุ ทก มาทาย, วฑฺฒิโตปิ นุหีตรุ;

น ยาติ มธุรํ ตํโว, ปการมสตํ กตํ.

ต้นสลัดไดที่ถูกบำรุงด้วยการรดน้ำที่ยอด แม้จะเติบโตขึ้น ก็ไม่กลายเป็นรสหวานฉันใด อุปการะที่ทำแก่คนชั่วก็ฉันนั้น

๓.

นิจฺจํ [Pg.17] ขีโรทปาเนน, วฑฺฒิโต สิวิโส ยถา;

วิสํว ปริวตฺเตติ, ตถา นีโจปการกํ.

งูพิษที่ถูกบำรุงด้วยการให้ดื่มน้ำนมและน้ำเป็นนิจ ย่อมกลับกลายเป็นพิษฉันใด อุปการะที่ทำแก่คนเลวก็ฉันนั้น

๔.

ยถาตฺตนา กโต อคฺคิ, สีตลํ น ทเท ขลุ;

ตถา นีเจ กตํ การํ, อคฺคีว ทหเต ตนุํ.

ไฟที่ตนเองก่อขึ้น ย่อมไม่ให้ความเย็นเลยฉันใด การสงเคราะห์ที่ทำแก่คนเลว ก็ย่อมเผาผลาญร่างกายเหมือนไฟฉันนั้น

๕.

ตสฺมา อุปปริกฺขิตฺวา, หาวภาเวน พุทฺธิยา;

กาตพฺพา เมตฺติ ชนฺตูหิ, นามิตฺโต ลภเตสุขนฺติ.

เพราะฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายพึงพิจารณาด้วยอัธยาศัยและปัญญาแล้วจึงกระทำมิตรภาพ เพราะผู้ที่ไม่มีมิตรย่อมไม่ได้รับความสุข

อถสฺส มิตฺตทุภิโน วจเนน ราชปุริสา มุตฺตาหารํจตํจ คเหตฺวา สภณฺฑกํ ปุริสํ ทสฺเสสุํ. อถ ราชา สภณฺฑกํ โจรํ ทิสฺวา กุทฺโธ อิมํ เนตฺวา ทกฺขิณทฺวาเร ชีวสูเล อุตฺตาเสถาติ อาณาเปสิ, ราชปุริสา ตสฺส ราชาณํ กโรนฺโต อคมํสุ, เตหิ นียมาโน ปุริโส ทกฺขิณทฺวารา นิกฺขมฺม สปฺปสหายํ สริตฺวา อปฺเปวนาเม ตสฺส สนฺติกา กิญฺจิ โสตฺถิ ภเวยฺยาติ ปุพฺเพ วุตฺตสงฺเกตา นุสาเรน วมฺมิกํ ทิสฺวา สมฺม ทีฆาติ สทฺทมกาสิ, โส วมฺมิกา นิกฺขมฺมตํ ตถา นิยมานํ ทิสฺวา สํวิคฺโค ทุกฺขปฺปตฺโต สหายสฺสเม อชฺช อวสฺสเยน อุปตฺถมฺภํ ภวิตุํ วฏฺฏตีติ ตํ สมสฺสาเสตฺวา อตฺตภาวํ วิชหิตฺวา อญฺญตรเวเสน ราชปุริเส อุปสงฺกมฺม อิมํ ปุริสํ มุหุตฺตํมา มาเรถาติ ทฬฺหํ วตฺวา มุหุตฺเตน รญฺโญ อคฺคมเหสิยา วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา สปฺปวณฺเณน เทวึ ฑสิตฺวา ตาย วิเสน มุจฺฉิตกาเล มนุสฺสวณฺเณน วชฺฌปฺปตฺโต วิโสสธํ ชานาติตี วตฺวา ตํขเณว สหายสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา รญฺญา ตว ปกฺโก สิตกาเล คนฺตฺวา อุทกปฺปสเตน เทวิยา สรีเร ปหริตฺวา นิพฺพิสํ กราหีติ วตฺวา ปกฺกามิ, อถ ราชา วิสเวชฺช ปริเยสนฺโต ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา วชฺฌปฺปตฺตํ อาเนถาติ อาณาเปตฺวา เทวิยา นิพฺพิสํ กโรถาติ อาห, โส นาคราเชน วุตฺตนเยน นิพฺพิสมกาสิ, สา สุขิตา อโรคา อโหสิ, ราชา ตํ ทิสฺวา ตุฏฺโฐ ตสฺส เขตฺตวตฺถุยานวาหนาทิทาเนน [Pg.18] มหาสกฺการมกาสิ, อถ โส ราชานํ อุปสงฺกมฺม อตฺตนา กตํ สพฺพํ ปกาเสสิ. เตน วุตฺตํ.

ด้วยคำของมิตรทรยศนั้น พวกราชบุรุษจึงจับชายผู้มีเครื่องประดับพร้อมทั้งสร้อยมุกนั้นไปแสดง. เมื่อนั้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นโจรผู้มีเครื่องประดับพร้อมด้วยของกลางแล้ว ทรงกริ้ว จึงมีรับสั่งว่า 'จงนำผู้นี้ไปเสียบหลาวทั้งเป็นที่ประตูทิศใต้'. พวกราชบุรุษรับพระราชโองการนั้นแล้วก็ไป. ชายผู้นั้นถูกพวกราชบุรุษนำไป ออกจากประตูทิศใต้แล้วระลึกถึงสหายงูว่า 'บางทีความสวัสดีบางอย่างพึงมีจากสำนักของเขา' จึงเห็นจอมปลวกตามสัญญาณที่เคยบอกไว้ก่อนแล้ว ก็ส่งเสียงเรียก 'สหายทีฆะ'. งูนั้นออกจากจอมปลวก เห็นเขาถูกนำไปอย่างนั้นแล้วก็สลดใจ ได้รับความทุกข์ว่า 'วันนี้เราจำเป็นต้องเป็นที่พึ่งของสหาย' จึงปลอบโยนเขาแล้วละอัตภาพของตน ไปหาราชบุรุษด้วยเพศอื่น กล่าวอย่างหนักแน่นว่า 'อย่าเพิ่งฆ่าชายผู้นี้ชั่วครู่หนึ่ง' แล้วในชั่วครู่หนึ่งก็ไปที่ประทับของพระอัครมเหสีของพระราชา กัดพระเทวีด้วยรูปงู เมื่อพระเทวีสลบไปด้วยพิษนั้น ก็กล่าวด้วยรูปมนุษย์ว่า 'ผู้ที่ต้องโทษประหารนั้นรู้ยาแก้พิษ' แล้วในขณะนั้นเองก็ไปหาสหาย กล่าวว่า 'เมื่อพระราชาเรียกท่าน จงไปในเวลาที่พระองค์ทรงเรียก แล้วเอาน้ำหนึ่งฟายมือประพรมพระวรกายของพระเทวีให้พิษหาย' แล้วก็จากไป. เมื่อนั้น พระราชาทรงแสวงหาหมองู ได้ทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว จึงมีรับสั่งว่า 'จงนำผู้ที่ต้องโทษประหารมา' แล้วตรัสว่า 'จงถอนพิษของพระเทวีเสีย'. เขาได้ถอนพิษตามวิธีที่พญานาคบอก. พระเทวีนั้นทรงมีความสุขและหายประชวร. พระราชาทอดพระเนตรเห็นดังนั้นแล้วทรงยินดี จึงทรงกระทำการสักการะอย่างใหญ่หลวงด้วยการพระราชทานที่นา ที่ดิน ยานพาหนะเป็นต้นแก่เขา. เมื่อนั้น เขาจึงเข้าไปเฝ้าพระราชาและเปิดเผยเรื่องทั้งหมดที่ตนทำ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ว่า.

๖.

เอกทาหํ มหาราช, วนํ กมฺเมน เกนจิ;

คโตทฺทสํ มหาวาเฏ, ปติตํ สุวโปตกํ.

ครั้งหนึ่ง ข้าแต่มหาราช ข้าพระองค์ไปป่าด้วยกิจบางอย่าง ได้เห็นลูกนกแก้วตกลงในหลุมใหญ่.

๗.

อโถ รคํ มนุสฺสํจ;

ทุกฺขปฺปตฺเต ขุทาปเร;

อุกฺขิปึ กรุณายาหํ;

เต เม โวจุํ ตทา ตโย.

อนึ่ง งูและมนุษย์ ผู้ถึงความทุกข์เพราะความหิว ข้าพระองค์ได้ช่วยยกขึ้นด้วยความกรุณา เขาทั้งสามนั้นได้กล่าวแก่ข้าพระองค์ในกาลนั้น.

๘.

อทาสิ ชีวมมฺหากํ, อุปกาโรสิ โน ตุวํ;

ตว กิจฺเจ สมุปฺปนฺเน, อมฺหากํ เอหิ สนฺติกํ.

ท่านได้ให้ชีวิตแก่พวกเรา ท่านได้ทำอุปการะแก่พวกเรา เมื่อกิจของท่านเกิดขึ้น จงมาหาพวกเรา.

๙.

เอวํ เตหิ ปวุตฺโตหํ, อคญฺฉึ สุวสนฺติกํ;

เตน กตูปกาโรหํ, มนุสฺสสฺสาปิ สนฺติกํ.

ข้าพระองค์ถูกพวกเขากล่าวอย่างนี้แล้ว จึงไปหานกแก้ว. ข้าพระองค์ผู้ทำอุปการะ (แก่มนุษย์) ก็ไปหามนุษย์ด้วย.

๑๐.

๑๐.

เตนาหํ มรณปฺปตฺโต, อทฺทสํ อุรคาธิปํ;

โสทาสิ ชีวิตํ มยฺหํ, อลตฺถํ วิปุลํ ธนํ.

เพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์ผู้ถึงความตาย ได้เห็นพญางู เขาได้ให้ชีวิตแก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์ได้ทรัพย์อันไพบูลย์.

๑๑.

๑๑.

สุชโน นาวมนฺตพฺโพ, ขุทฺทโกติ นราธิป;

สุโวจ อุรโคเจเต, มิตฺตธมฺเม ปติฏฺฐิตา.

คนดีไม่ควรดูหมิ่นว่าเป็นคนเล็กน้อย ข้าแต่มหาราช นกแก้วและงูเหล่านี้ตั้งอยู่ในมิตรธรรม.

๑๒.

๑๒.

การณญฺญู มนุสฺเสโส,อมฺเหหิ สมชาติโก;

กตูปกาโร เอวมฺปิ,ทิโส ชาโต นราธโม.

มนุษย์ผู้นี้รู้เหตุผล เป็นผู้มีชาติกำเนิดเสมอกับเรา แม้ได้รับอุปการะแล้วอย่างนี้ ก็ยังกลายเป็นศัตรู เป็นคนเลวทราม.

๑๓.

๑๓.

อกสฺมา เทว กุปฺปนฺติ, ปสีทนฺตินิมิตฺตโต;

สีลํ เหตมสาธูนํ, พาลานมวิชานตํ.

ข้าแต่พระองค์ (คนพาล) ย่อมโกรธโดยไม่มีเหตุ ย่อมเลื่อมใสโดยไม่มีเหตุ นี้เป็นปกติของคนไม่ดี ของคนพาลผู้ไม่รู้แจ้ง.

๑๔.

๑๔.

มนุสฺสาปิ มหาราช, เกจิ วิสฺสาสิยา น เว;

ติรจฺฉานาปิ โหนฺเตว, อชิมฺหมนสาสฐาติ.

ข้าแต่มหาราช มนุษย์บางพวกไม่ควรไว้วางใจเลย แม้สัตว์เดรัจฉานก็เป็นผู้มีใจซื่อตรงไม่คดโกง.

เอวํ [Pg.19] โส อตฺตโน ปวตฺตึ กเถสิ, ราชา ตํ สุตฺวา ปสนฺโน อิมสฺส ปุริสสฺส มหนฺตํ เคหํ กตฺวา มหาปริหารํ กโรถาติ อาณาเปสิ, โส ปน มม เคหํ นิคฺโรธสฺส จ วมฺมิกสฺส จ อนฺตเร กโรถาติ วตฺวา ตถา กาเรตฺวา ตตฺถ วสนฺโต ราชูปฏฺฐานํ กโรนฺโต เตหิ สหาเยหิ สทฺธึ สมฺโมทมาโน ยาวชีวํ วสิตฺวา อายุ ปริโยสาเน เตหิ สทฺธึ ยถากมฺมํ คโตติ.

เขาได้เล่าเรื่องของตนอย่างนี้. พระราชาทรงสดับแล้วทรงเลื่อมใส จึงมีรับสั่งว่า 'จงสร้างเรือนใหญ่และให้การดูแลอย่างดีแก่ชายผู้นี้'. แต่เขาได้กล่าวว่า 'จงสร้างเรือนของข้าพเจ้าไว้ระหว่างต้นไทรและจอมปลวก' แล้วก็ให้สร้างอย่างนั้น อยู่ที่นั่น ทำการปรนนิบัติพระราชา ยินดีอยู่กับสหายเหล่านั้น ตลอดชีวิต เมื่อสิ้นอายุขัยแล้ว ก็ไปตามกรรมพร้อมกับสหายเหล่านั้น.

๑๕.

๑๕.

อิติ ปติตสุขมฺหา องฺคโต วา ธนมฺหา,ปรมตรปติฏฺฐา โหนฺติ มิตฺตา สขานํ;

วิรหิตสขินํ โภ นตฺถิ ยสฺมาภิวุทฺธิ,จิณุถ กุสลธมฺมํ มิตฺตวนฺตา มหนฺตํ.

ดังนั้น มิตรทั้งหลายย่อมเป็นที่พึ่งอันประเสริฐยิ่งกว่าความสุขที่เกิดจากอวัยวะหรือจากทรัพย์ เพราะความเจริญย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ปราศจากมิตร ท่านผู้มีมิตรทั้งหลาย จงประพฤติกุศลธรรมอันยิ่งใหญ่เถิด.

ติณฺณํ ชนานํ วตฺถุํ ตติยํ.

เรื่องของคนสามคน จบเรื่องที่สาม.

๔. พุทฺเธนิยา วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๔. นี้คือเรื่องราวตามลำดับในเรื่องของนางพุทธินี.

ชมฺพุทีเป กิร ปุพฺเพ ปาฏลิปุตฺตนคเร สตฺตาสีตีโกฏินิหิตธนํ เอกํ เสฏฺฐิกุลํ อโหสิ, ตสฺส ปน เสฏฺฐิโน เอกาเยว ธีตา อโหสิ นาเมน พุทฺเธนินาม, ตสฺสา สตฺตวสฺสิกกาเล มาตาปิตโร กาลมกํสุ, ตสฺมึ กุเล สพฺพํ สาปเตยฺยํ ตสฺสาเยว อโหสิ, สา กิร อภิรูปา ปาสาทิกา ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตา เทวจฺฉรปฏิภาคา ปิยาจ อโหสิ มนาปา, สทฺธา ปสนฺนา รตนตฺตยมามิกา ปฏิวสติ, ตสฺมึ ปน นคเร เสฏฺฐิเสนาปติอุปราชาทโย ตํ อตฺตโน ปาทปริจาริกํ กามยมานา มนุสฺเส เปเสสุํ ปณฺณากาเรหิ สทฺธึ, สา ตํ สุตฺวา จินฺเตสิ, มยฺหํ มาตาปิตโร สพฺพํ วิภวํ ปหาย มตา, มยา ปน ตถา อคนฺตพฺพํ, กึ เม ปติกุเลน, เกวลํ [Pg.20] วิตฺตวินาสาย ภวติ, มยา ปนิ มํ ธนํ พุทฺธสาสเนเยว นิทหิตุํ วฏฺฏตีติ จินฺเตสิ, จินฺเตตฺวา จ ปน เตสํ น มยฺหํ ปติกุเลนตฺโถติ ปฏิกฺขิปิ, สา ตโต ปฏฺฐาย มหาทานํ ปวตฺเตนฺตี สมณพฺรหฺมเณ สนฺตปฺเปสิ, เตเนตฺถ.

ได้ยินว่า ในอดีตกาล ณ ชมพูทวีป ในเมืองปาฏลีบุตร มีตระกูลเศรษฐีตระกูลหนึ่ง มีทรัพย์ที่ฝังไว้ ๘๗ โกฏิ. เศรษฐีนั้นมีธิดาคนเดียว ชื่อว่า พุทธินี. เมื่อนางมีอายุเจ็ดขวบ มารดาบิดาก็ล่วงลับไป. ทรัพย์สมบัติทั้งหมดในตระกูลนั้นก็เป็นของนางผู้เดียว. ได้ยินว่า นางเป็นผู้มีรูปงาม น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยผิวพรรณอันงดงามยิ่งนัก เปรียบดังนางอัปสร เป็นที่รักและเป็นที่พอใจ เป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส รักในพระรัตนตรัย อยู่ในเมืองนั้น. ในเมืองนั้น พวกเศรษฐี เสนาบดี อุปราชเป็นต้น ปรารถนาให้นางเป็นภรรยาของตน จึงส่งคนพร้อมด้วยเครื่องบรรณาการไป. นางได้ฟังดังนั้นแล้วก็คิดว่า 'มารดาบิดาของเราละทิ้งสมบัติทั้งหมดแล้วตายไป แต่เราไม่ควรไปอย่างนั้น จะมีประโยชน์อะไรด้วยตระกูลสามีของเรา? มันเป็นเพียงการทำลายทรัพย์เท่านั้น เราควรจะฝากทรัพย์นี้ไว้ในพระพุทธศาสนาเท่านั้น'. ครั้นคิดแล้ว ก็ปฏิเสธพวกเขาว่า 'เราไม่มีความต้องการด้วยตระกูลสามี'. ตั้งแต่นั้นมา นางก็ให้ทานอันยิ่งใหญ่ ยังสมณพราหมณ์ให้เอิบอิ่ม เพราะเหตุนั้น ในเรื่องนี้จึงกล่าวไว้ว่า.

๑.

จตุทฺทิสายาตชินตฺรชานํ,อาปานภูตํ ฆรมาสิ ตสฺสา;

ยทิจฺฉิต ปฺปจฺจยลาภ เหตุ,เทวทฺทุโมวาสิ มหานุภาโว.

เรือนของนางได้เป็นดุจสถานที่พักพิงสำหรับเหล่าพุทธบุตรผู้มาจากทิศทั้งสี่ เพราะเป็นเหตุให้ได้ปัจจัยตามที่ปรารถนา จึงเป็นดุจต้นไม้ทิพย์ที่มีอานุภาพมาก.

๒.

ปุปฺผูปหาราทิ วิตานลงฺกตา,ปทีป ปญฺญตฺต สุภาสนาวลี;

สุขาสนาสีน วสีหิลงฺกตา,ตสฺสาสิ ตสฺมึ วรทานสาลา.

โรงทานอันประเสริฐของนางนั้น ประดับด้วยเครื่องบูชาคือดอกไม้และเพดานเป็นต้น มีแถวแห่งอาสนะอันดีงามที่จัดตั้งประทีปไว้ ประดับด้วยพระขีณาสพผู้นั่งบนอาสนะอันเป็นสุข.

๓.

สุโธตหตฺถา สุจิปุญฺญจิตฺตา,สทาทรา รกฺขิตปญฺจสีลา;

พุทฺเธนินามา กรุณา คุณคฺคา,อทา มหาทานวรํ ปสตฺถนฺติ.

มีมือที่ล้างสะอาด มีจิตบริสุทธิ์ในบุญ มีความเคารพเสมอ รักษาศีลห้า นางพุทธินีผู้มีชื่อว่าพุทธินี ผู้มีกรุณาเป็นคุณอันยอดเยี่ยม ได้ให้ทานอันประเสริฐอันยิ่งใหญ่ที่น่าสรรเสริญ.

อถาปรภาเค เอโก อสฺสวาณิชโก อสฺส-วาณิชฺชาย ปุพฺพนฺตาปรนฺตํ คจฺฉนฺโต อาคมฺม อิมิสฺสา เคเห นิวาสํ คณฺหิ, อถ โส วาณิโช ตํ ทิสฺวา ธีตุสิเนหํ ปติ ฏฺฐา เป ตฺวา คนฺธมาลวตฺถาลงฺการาทีหิ ตสฺสา อุปการโก หุตฺวา คมนกาเล อมฺม เอเตสุ อสฺเสสุ ตว รุจฺจนกํ อสฺสํ คณฺหาหีติ อาห, สาปิ อสฺเส โอโลเกตฺวา เอกํ สินฺธวโปตกํ ทิสฺวา เอตํ เม เทหีติ อาห, วาณิโช อมฺม เอโส สินฺธวโปตโก, อปฺปมตฺตา หุตฺวา ปฏิชคฺคาหีติ วตฺวา ตํ ปฏิปาเทตฺวา อคมาสิ. สาปิ ตํ ปฏิชคฺคมานา อากาสคามิภาวํ ญตฺวา สมฺมา ปฏิชคฺคนฺตี เอวํ จินฺเตสิ, ปุญฺญกรณสฺส [Pg.21] เม สหาโย ลทฺโธติ, อคตปุพฺพาจ เม ภควโต สมารํ มารพลํ วิธเมตฺวา พุทฺธภูตสฺส ชยมหาโพธิภูมิ, ยนฺนูนาหํ ตตฺถ คนฺตฺวา ภควโต ชยมหาโพธึ วนฺเทยฺยนฺติ จินฺเตตฺวา พ หู รชตสุวณฺณมาลาทโย การาเปตฺวา เอกทิวสํ อสฺส มภิรุยฺห อากาเสน คนฺตฺวา โพธิมาลเก ฐตฺวา อาคจฺฉนฺตุอยฺยา สุวณฺณมาลา ปูเชตุํติ อุคฺโฆเสสิ. เตเนตฺถ.

ต่อมาในภายหลัง พ่อค้าม้าคนหนึ่งเดินทางค้าขายม้าไปมาระหว่างทิศตะวันออกและทิศตะวันตก ได้มาพักอาศัยอยู่ในเรือนของนาง. ครั้งนั้น พ่อค้านั้นเห็นนางแล้วก็เกิดความรักเหมือนบุตรสาว ได้ทำอุปการะแก่นางด้วยเครื่องหอม ดอกไม้ ผ้า และเครื่องประดับเป็นต้น เมื่อถึงเวลาจะไปก็ได้กล่าวว่า 'แม่เอ๋ย ในบรรดาม้าเหล่านี้ จงเลือกม้าที่เจ้าชอบใจไปตัวหนึ่งเถิด'. นางมองดูม้าทั้งหลาย เห็นลูกม้าสินธพตัวหนึ่งจึงกล่าวว่า 'ขอท่านจงให้ตัวนี้แก่ข้าพเจ้า'. พ่อค้ากล่าวว่า 'แม่เอ๋ย นี่คือลูกม้าสินธพ จงเป็นผู้ไม่ประมาทดูแลให้ดีเถิด' แล้วก็มอบม้านั้นให้แล้วจากไป. นางดูแลม้านั้นอยู่ เมื่อรู้ว่าม้านั้นสามารถไปในอากาศได้ ก็ดูแลอย่างดีแล้วคิดว่า 'เราได้สหายในการทำบุญแล้ว'. และคิดว่า 'เรายังไม่เคยไปถึงภูมิแห่งพระมหาโพธิ์ชัยของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงทำลายกองทัพมารพร้อมด้วยมารแล้วตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า ไฉนหนอ เราควรจะไปที่นั่นเพื่อไหว้พระมหาโพธิ์ชัยของพระผู้มีพระภาค' ครั้นคิดแล้ว ก็ให้สร้างพวงมาลัยเงินและพวงมาลัยทองเป็นต้นจำนวนมาก วันหนึ่งก็ขึ้นม้าเหาะไปทางอากาศ ไปยืนอยู่ที่บริเวณโพธิ์มณฑลแล้วประกาศว่า 'ขอพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายจงมาบูชาด้วยพวงมาลัยทองเถิด'. เพราะเหตุนั้น ในเรื่องนี้ (จึงมีคำประพันธ์ว่า)

๔.

ยโต ปฏฺฐายหํ พุทฺธ, สาสเน สุทฺธมานสา;

ปสนฺนา เตน สจฺเจน, มมานุคฺคหพุทฺธิยา.

ตั้งแต่นั้นมา ข้าพเจ้าผู้มีใจบริสุทธิ์ เลื่อมใสแล้วในพระพุทธศาสนา ด้วยสัจจะนั้น ขอท่านทั้งหลายจงมีจิตอนุเคราะห์แก่ข้าพเจ้าเถิด

๕.

อาคจฺฉนฺตุ นมสฺสนฺตุ, โพธึ ปูเชนฺตุ สาธุกํ;

โสณฺณมาลาหิ สมฺพุทฺธ, ปุตฺตา อริยสาวกา.

ขอพระอริยสาวกทั้งหลายผู้เป็นบุตรของพระสัมพุทธเจ้า จงมา จงนมัสการ จงบูชาพระโพธิ์ด้วยพวงมาลัยทองอย่างดีเถิด

๖.

สุตฺวา ตํ วจนํ อยฺยา, พหู สีหฬวาสิโน;

อาคมฺม นภสา ตตฺถ, วนฺทึ สุจ มหึสุจาติ.

พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายผู้พำนักอยู่ในเกาะลังกาจำนวนมาก ได้ฟังคำนั้นแล้ว มาทางอากาศ ณ ที่นั้น ได้ไหว้และบูชาแล้ว

ตโต ปฺปตุติ สา กุมาริกา พุทฺธสาสเน อตีว ปสนฺนา นิจฺจเมว อสฺส มภิรุยฺห อาคนฺตฺวา อริเยหิ สทฺธึ มหาโพธึ สุวณฺณมาลาหิ ปูเชตฺวา คจฺฉติ, อถ ปาฏลิปุตฺตนคโรปวเน วนจรา ตสฺสา อภิณฺหํ คจฺฉนฺติยา จ อาคจฺฉนฺติยา จ รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา รญฺโญ กเถสุํ. มหาราช เอวรูปา กุมาริกา อสฺส มภิรุยฺห อาคนฺตฺวา นิพทฺธํ วนฺทิตฺวา คจฺฉติ. เทวสฺสานุรูปา อคฺคมเหสี ภวิตุนฺติ, รา ชา ตํ สุตฺวา เตนหิ ภเณ คณฺหถ นํ กุมารึ, มม อคฺคมเหสึ กโรมีติ ปุริเส ปโยเชสิ, เตน ปยุตฺตปุริสา โพธิปูชํ กตฺวา อาคจฺฉนฺตึ คณฺหามาติ ตตฺถ นิลีนา คหณสชฺชา อฏฺฐํสุ, ตทา สา กุมาริกา อสฺส มภิรุยฺห มหาโพธิมณฺฑํ คนฺตฺวา วีตโรเคหิ สทฺธึ ปุปฺผปูชํ กตฺวา วนฺทิตฺวา นิวตฺติ, อถ เตสุ เอโก ธมฺมรกฺขิต ตฺเถโรนาม ตสฺสา เอว มาห, ภคินิ ตํ อนฺตรามคฺเค โจรา คณฺหิตุกามา ฐิตา, อสุกฏฺฐานํ ปตฺวา อปฺปมตฺตา [Pg.22] สีฆํ คจฺฉาติ, สาปิ คจฺฉนฺตี ตํ ฐานํ ปตฺวา โจเรหิ อนุพนฺธิตา อสฺสสฺส ปณฺหิยา สญฺญํ ทตฺวา ปกฺกามิ, โจรา ปจฺฉโต ปจฺฉโต อนุพนฺธึสุ. อสฺโส เวคํ ช เน ตฺวา อากาส มุลฺลงฺฆิ, กุมาริกา เวคํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺตี อสฺสสฺส ปิฏฺฐิโต ปริคลิตฺวา ปตนฺตี มยา กตูปการํ สร ปุตฺตาติ อาห, โส ปตนฺตึ ทิสฺวา เวเคนา คนฺตฺวา ปิฏฺฐิยํ นิสีทาเปตฺวา อากาสโต เนตฺวา ส ก ฏฺฐา เน เยว ปติฏฺฐาเปสิ. ตสฺมา.

ตั้งแต่นั้นมา นางกุมาริกานั้นเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาอย่างยิ่ง ขี่ม้ามาบูชามหาโพธิ์ด้วยพวงมาลัยทองคำพร้อมกับพระอริยเจ้าทั้งหลายเป็นนิตย์แล้วก็กลับไป. ครั้งนั้น พวกพรานป่าในป่าใกล้กรุงปาฏลีบุตร เห็นรูปสมบัติของนางผู้ไปและมาอยู่บ่อยๆ จึงกราบทูลพระราชาว่า 'ข้าแต่มหาราช นางกุมาริกาผู้มีรูปโฉมเช่นนี้ขี่ม้ามาไหว้ (พระมหาโพธิ์) อยู่เป็นประจำ นางคู่ควรจะเป็นพระอัครมเหสีของพระองค์'. พระราชาทรงสดับดังนั้นจึงตรัสว่า 'ถ้าอย่างนั้น พวกเจ้าจงไปจับนางกุมาริกานั้นมา เราจะตั้งนางเป็นอัครมเหสี' แล้วทรงใช้พวกบุรุษไป. บุรุษเหล่านั้นที่ถูกใช้ไปก็ไปซุ่มรอเตรียมจะจับนางในขณะที่นางบูชาพระโพธิ์แล้วกลับมา. ครั้งนั้น นางกุมาริกาขี่ม้าไปยังมหาโพธิมณฑล บูชาดอกไม้ร่วมกับพระอริยเจ้าทั้งหลายผู้ปราศจากโรคแล้วไหว้แล้วจึงกลับ. ครั้งนั้น พระเถระรูปหนึ่งชื่อว่าธัมมรักขิตะ ได้กล่าวก็นางว่า 'น้องหญิง พวกโจรซุ่มรอเพื่อจะจับเจ้าอยู่ในระหว่างทาง เมื่อถึงที่นั้นแล้วจงอย่าประมาทและรีบไปเถิด'. นางเมื่อเดินทางไปถึงที่นั้นถูกพวกโจรไล่ตาม จึงให้สัญญาณด้วยส้นเท้าแก่ม้าแล้วหนีไป พวกโจรก็ไล่ตามไปข้างหลัง. ม้าเร่งฝีเท้าแล้วกระโดดขึ้นสู่ท้องฟ้า นางกุมาริกาไม่สามารถทนต่อความเร็วได้จึงพลัดตกจากหลังม้า ขณะที่กำลังตกลงมานางได้กล่าวว่า 'ลูกเอ๋ย จงระลึกถึงอุปการะที่แม่ทำไว้แก่เจ้า'. ม้าเห็นนางตกลงมาจึงรีบวิ่งไปรับนางให้นั่งบนหลังแล้วพานางเหาะไปทางอากาศ นำไปส่งถึงที่อยู่ของนางนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น

๗.

ติรจฺฉานคตาเปวํ, สรนฺตา อุปการกํ;

น ชหนฺตีติ มนฺตฺวาน, กตญฺญู โหนฺตุ ปาณิโนติ.

แม้สัตว์เดรัจฉานก็ยังระลึกถึงผู้มีอุปการะ ไม่ทอดทิ้ง ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจงเป็นผู้กตัญญูเถิด

ตโต สา กุมาริกา สตฺตา สีติโกฏิธนํ พุทฺธสาสเนเยว จชิตฺวา ยาวชีวํ สีลํ รกฺขิตฺวา อุโปสถกมฺมํ ก ตฺวา ต โต จุตา สุตฺต ปฺปพุทฺโธ วิย เทวโลเก นิพฺพตฺตีติ.

ตั้งแต่นั้นมา นางกุมาริกานั้นสละทรัพย์ ๘๗ โกฏิในพระพุทธศาสนา รักษาศีลตลอดชีวิต กระทำอุโบสถกรรม จุติจากอัตภาพนั้นแล้วไปบังเกิดในเทวโลก ประดุจตื่นจากหลับฉะนั้น

๘.

อติตรุณวยา โภ มาตุคามาปิ เอวํ,วิวิธกุสลกมฺมํ กตฺว สคฺคํ วชนฺติ;

กุสลผลมหนฺตํ มญฺญมานา ภวนฺตา,ภวถ กถ มุเปกฺขา ทานมานาทิกมฺเม.

ดูก่อนท่านทั้งหลาย แม้สตรีทั้งหลายผู้มีวัยเยาว์ยิ่งนัก ก็ยังกระทำกุศลกรรมต่างๆ แล้วไปสู่สวรรค์เช่นนี้ ท่านทั้งหลายเมื่อทราบว่าผลของกุศลนั้นยิ่งใหญ่ ไฉนจึงยังเพิกเฉยในการบุญมีการให้ทานและการแสดงความเคารพเป็นต้นเล่า

พุทฺเธนิยา วตฺถุํ จตุตฺถํ.

เรื่องนางพุทธินี จบที่ ๔

๕. อหิตุณฺฑิกสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๕. ลำดับเรื่องในเรื่องของหมองู มีดังนี้

อิมสฺมึ กิร ภทฺทกปฺปมฺหิ อมฺหากํ กิร ภควโต ปุพฺเพ กสฺสโปนาม สตฺถา โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา สเทวกํ โลกํ สํสารสาครา ตาเรตฺวา สพฺพพุทฺธกิจฺจานิ นิฏฺฐเปตฺวา อตฺถํ คโต ทิวสกโรวิย เสตพฺยมฺหิ อนุปาทิเสสาย นิพฺพาณธาตุยา ปรินิพฺพายิ, ตทา สกลชมฺพุทีปวาสิโน มนุสฺสา สนฺนิปติตฺวา [Pg.23] เอเกกํ สุวณฺณิฏฺฐกํ โกฏิอคฺฆนกํ รตนวิจิตฺตํ พหิจินนตฺถาย เอเกกํ อฑฺฒโกฏิอคฺฆนกํ อพฺภนฺตรูปปูรณตฺถํ มโนสิลาย มตฺติกากิจฺจํ กโรนฺตา โยชนพฺเพธํ ถูปํ กตฺวา มหนฺตํ สกฺการํ กโรนฺติ. ตทา เอโก อหิตุณฺฑิโก คามนิคมราชธานีสุ สปฺเป กีฬาเปตฺวา ชีวิกํ กปฺเปนฺโต เอกํ คามกํ ปตฺวา ตตฺถ สปฺเป กีฬาเปตฺวา สนฺตุฏฺเฐหิ คามวาสีหิ ทินฺนวิวิโธปายโน ขาทนียโภชนียํ ขา ทิ ตฺวา ภุญฺชิตฺวา ตตฺเถว นิวาสํ คเหตฺวา นิสีทิ. ตสฺมึ กิร คามเก มนุสฺสา เยภุยฺเยน รตนตฺตยมามกา. ตสฺมา เต รตฺติภาเค สยนฺตา ‘‘นโม พุทฺธายาติ’’ เอวมาทึ วทนฺติ. โส ปน อหิตุณฺฑิโก มิจฺฉาทิฏฺฐิโก ติณฺณํ รตนานํ คุณํ น ชานาติ. ตสฺมา เตสํ ตํ วจนํ สุตฺวา สยมฺปิ เก ฬึ กุรุมาโน ปริหาสวเสน ‘‘นโม พุทฺธายาติ’’ วทติ, อเถกทิวสํ โส อตฺตโน กีฬาปนสมตฺถํ เอกํ สปฺปํ ภตฺถ ตตฺถ ปริเยสมาโน อาหิณฺฑติ. ตทา เอโก นาคราชา กสฺสปทสพลสฺส ถู ปํ ค นฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกํ วมฺมิกํ ปวิสติ. ตํ ทิ สฺวา อหิตุณฺฑิโก เวเคนา คนฺตฺวา นาคราชํ คณฺหิตุํ มนฺตํ ปริชปิ, โส มนฺตํ สุตฺวา กุชฺฌิตฺวา ตํ มาเรตุกาโม อนุพนฺธิ, ตํ ทิ สฺวา อหิตุณฺฑิโก เว เค น ปลายนฺโต เอกสฺมึ ปาสาเณ ปกฺขลิตฺวา ปตมาโน ปุพฺเพวุตฺตปริหาส วจนปริจเยน ‘‘นโม พุทฺธายาติ’’ วทนฺโต ปติ. ตสฺส ตํ วจนํ อนุพนฺธนฺตสฺส นาครญฺโญ โสตปเถ อมตํวิย ปติ. อถ โส รตนตฺตยคารเวน ตสฺมึ โกธํ นิพฺพาเปตฺวา สมฺม มา ภายิ. อหํ รตนตฺตยมนฺตานุภาวปาเสน พทฺโธ. ตสฺมา ตุ วํ ฑสิตุํ มยฺหํ อนนุรูปํ. อชฺช ต ยิ ปสนฺโนมฺหิ, ปณฺณาการํ เตทมฺมิ, คณฺหาติ ตีณิ สุวณฺณปุปฺผานิ อทาสิ. เอวํ รตนตฺตยํ นาม โฆราสิวิสานมฺปิ สปฺปานํ มนํ ปีเณติ. โหนฺติ เจตฺถ.

ได้ยินว่า ในภัทรกัปนี้ ก่อนพระผู้มีภาคเจ้าของเรา ได้มีพระศาสดาพระนามว่ากัสสปะอุบัติขึ้นในโลก ทรงช่วยโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ข้ามพ้นจากสังสารสาคร ทรงกระทำพุทธกิจทั้งปวงให้สำเร็จแล้ว เสด็จดับขันธปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ในเมืองเสตพยะ เหมือนพระอาทิตย์อัสดงคตฉะนั้น ครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายผู้อยู่ในชมพูทวีปทั้งหมดได้ประชุมกัน สร้างพระสถูปสูงหนึ่งโยชน์ โดยใช้ทองคำอิฐละหนึ่งโกฏิ มีรัตนวิจิตรสำหรับก่อภายนอก และอิฐละกึ่งโกฏิสำหรับถมภายใน โดยใช้หรดาลทำหน้าที่ดินเหนียว แล้วกระทำการสักการะอย่างยิ่งใหญ่ ครั้งนั้น หมองูคนหนึ่งเลี้ยงชีพด้วยการเล่นงูในหมู่บ้าน นิคม และราชธานี ได้ไปถึงหมู่บ้านแห่งหนึ่ง เล่นงูที่นั่น ได้รับเครื่องบรรณาการต่างๆ จากชาวบ้านผู้พอใจ กินและบริโภคอาหารแล้ว ก็พักอยู่ที่นั่น ได้ยินว่า ในหมู่บ้านนั้น มนุษย์ส่วนมากเป็นผู้เลื่อมใสในพระรัตนตรัย เพราะฉะนั้น พวกเขานอนในเวลากลางคืนก็กล่าวว่า “นะโม พุทธายะ” เป็นต้น แต่หมองูนั้นเป็นมิจฉาทิฐิ ไม่รู้คุณของพระรัตนตรัย ๓ ประการ เพราะฉะนั้น เมื่อได้ยินคำนั้นของพวกเขา ตนเองก็กล่าวว่า “นะโม พุทธายะ” โดยทำเป็นเล่นหัวเยาะเย้ย วันหนึ่ง เขาเที่ยวแสวงหางูตัวหนึ่งที่สามารถเล่นได้ของตนที่หายไปในที่นั้น ครั้งนั้น พญานาคราชองค์หนึ่งไปไหว้พระสถูปของพระกัสสปทศพลแล้วเข้าไปในจอมปลวกแห่งหนึ่ง หมองูเห็นดังนั้น จึงรีบไปร่ายมนต์เพื่อจับพญานาคราช พญานาคราชได้ยินมนต์แล้วโกรธ คิดจะฆ่าเขาจึงติดตามไป หมองูเห็นดังนั้น จึงรีบหนีไป สะดุดก้อนหินก้อนหนึ่งล้มลง ขณะที่ล้มลงก็กล่าวว่า “นะโม พุทธายะ” ด้วยความเคยชินกับคำพูดที่กล่าวเล่นหัวเยาะเย้ยมาก่อน คำนั้นของเขาได้ตกไปในโสตประสาทของพญานาคราชผู้ติดตามไปเหมือนน้ำอมฤต ครั้งนั้น พญานาคราชด้วยความเคารพในพระรัตนตรัย จึงดับความโกรธในตัวเขาแล้วกล่าวว่า “สหาย อย่ากลัวเลย เราถูกผูกมัดด้วยบ่วงแห่งอานุภาพมนต์พระรัตนตรัย เพราะฉะนั้น การกัดเจ้าจึงไม่สมควรแก่เรา วันนี้เราเลื่อมใสในเจ้า เราจะให้เครื่องบรรณาการแก่เจ้า จงรับไปเถิด” แล้วได้ให้ดอกไม้ทองคำ ๓ ดอก พระรัตนตรัยชื่อว่ายังจิตของงูพิษร้ายให้ยินดีได้ แม้ในที่นี้ก็มี

๑.

พุทฺโธติ [Pg.24] วจนํ เสฏฺฐํ, พุทฺโธติ ปท มุตฺตมํ;

นตฺถิ เตน สมํ โลเก, อญฺญํ โสตรสายนํ.

คำว่า “พุทโธ” เป็นคำประเสริฐ คำว่า “พุทโธ” เป็นบทอันสูงสุด ไม่มีสิ่งอื่นใดในโลกเสมอด้วยคำนั้น อันเป็นโอสถบำรุงโสตประสาท

๒.

ธมฺโมติวจนํ เสฏฺฐํ, ธมฺโมติ ปทมุตฺตมํ;

นตฺถิ เตน สมํ โลเก, อญฺญํ โสตรสายนํ.

คำว่า “ธัมโม” เป็นคำประเสริฐ คำว่า “ธัมโม” เป็นบทอันสูงสุด ไม่มีสิ่งอื่นใดในโลกเสมอด้วยคำนั้น อันเป็นโอสถบำรุงโสตประสาท

๓.

สงฺโฆติ วจนํ เสฏฺฐํ, สงฺโฆติ ปทมุตฺตมํ;

นตฺถิ เตน สมํ โลเก, อญฺญํ โสตรสายนํ.

คำว่า “สังโฆ” เป็นคำประเสริฐ คำว่า “สังโฆ” เป็นบทอันสูงสุด ไม่มีสิ่งอื่นใดในโลกเสมอด้วยคำนั้น อันเป็นโอสถบำรุงโสตประสาท

๔.

ตสฺส มุขํ มุขํ นาม, ยํ วตฺตติ มุเข สทา;

ทุลฺลภํ พุทฺธวจนํ, สพฺพสมฺปตฺติทายกํ.

ปากของผู้นั้นชื่อว่าปาก ที่กล่าวพระพุทธพจน์อันหาได้ยาก ซึ่งให้ความสำเร็จทั้งปวงอยู่เสมอ

๕.

ตสฺส มโน มโน นาม, ยํ เจ มนสิ วตฺตติ;

ทุลฺลภํ พุทฺธวจนํ, สพฺพสมฺปตฺติทายกํ.

ใจของผู้นั้นชื่อว่าใจ ที่ดำรงพระพุทธพจน์อันหาได้ยาก ซึ่งให้ความสำเร็จทั้งปวงอยู่ในใจ

๖.

ตเมว กวจํ เทเห, ตเมว มณิ กามโท;

ตเมว สุรภี เธนุ, ตเมว สุรปาทโป.

พระพุทธพจน์นั้นแลเป็นเกราะในกาย พระพุทธพจน์นั้นแลเป็นแก้วมณีที่ให้ความปรารถนา พระพุทธพจน์นั้นแลเป็นแม่โคที่ให้กลิ่นหอม พระพุทธพจน์นั้นแลเป็นต้นไม้ทิพย์

๗.

ตสฺเสว โสตํ โสตํว, ยํ สุณาติ ชโน อยํทุลฺลภํ พุทฺธวจนํ, สพฺพสมฺปตฺติทายกํ.

หูของผู้นั้นชื่อว่าหู ที่ชนนี้ได้ฟังพระพุทธพจน์อันหาได้ยาก ซึ่งให้ความสำเร็จทั้งปวง

๘.

เอวํ วิโธ รโค โฆโร, หฬาหฬวิโส สทา;

พุทฺโธติ วจนํ สุตฺวา, สนฺตุฏฺโฐ ทาสิ ชีวิตํ.

งูร้ายเช่นนี้ มีพิษร้ายแรงเสมอ เมื่อได้ยินคำว่า “พุทโธ” ก็ยินดีแล้วให้ชีวิต

๙.

โสณฺณปุปฺผตฺตยํจาปิ, มหคฺฆํ พหลํ อทา;

ปสฺส พุทฺโธติ วาจาย, อานุภาวมหนฺตตนฺติ.

และได้ให้ดอกไม้ทองคำ ๓ ดอกอันมีค่ามากและหนา จงดูเถิด อานุภาพอันยิ่งใหญ่ของคำว่า “พุทโธ”

อถ นาคราชา ตสฺส ตานิ สุวณฺณปุปฺผานิ ทตฺวา เอวมาห. สมฺม เอเตสุ เอกํ ตว ปุญฺญตฺตาย เอกํ มม ปุญฺญตฺถาย ปูเชหิ. อิตเรน ยาวชีวํ สุเขน ชีวนฺโต ปุตฺตทาเร โปเสนฺโต ทานาทีสุ อปฺปมชฺชนฺโต ชีวิกํ กปฺเปหิ. มา หีนกมฺเม พฺยวโฏ โหหิ, มิจฺฉาทิฏฺฐิญฺจ ปชหาติ โอวทิตฺวา ปกฺกามิ. อหิตุณฺฑิโกปิ โสมนสฺสปฺปตฺโต เตน วุตฺตนเยเนว ทฺวิหิ ปุปฺเผหิ เจติยํ ปูเชตฺวา เอเกน ส ห สฺสํ ลภิตฺวา เต น ปุตฺตทาเร [Pg.25] โปเสนฺโต กปณทฺธิกวณิพฺพกาทีนํ ทานํ เทนฺโต อหิตุณฺฑิกกมฺมํ ปหาห กุสลเมว อุปจินนฺโต อายุปริโยสาเน สคฺคปรายโน อโหสิ.

ครั้งนั้น พญานาคราชให้ดอกไม้ทองคำเหล่านั้นแก่เขาแล้วกล่าวว่า “สหาย ในบรรดาดอกไม้เหล่านี้ จงบูชาดอกหนึ่งเพื่อบุญของเจ้า ดอกหนึ่งเพื่อบุญของเรา ส่วนดอกที่เหลือ จงเลี้ยงชีพอย่างมีความสุขตลอดชีวิต เลี้ยงดูบุตรภรรยา ไม่ประมาทในการให้ทานเป็นต้น อย่าประกอบอาชีพที่ต่ำทราม และจงละมิจฉาทิฐิเสีย” ครั้นให้โอวาทแล้วก็จากไป หมองูนั้นก็มีความยินดี ได้บูชาพระเจดีย์ด้วยดอกไม้ ๒ ดอกตามที่พญานาคราชกล่าวไว้ ได้เงินพันหนึ่งจากดอกไม้ดอกหนึ่ง แล้วเลี้ยงดูบุตรภรรยา ให้ทานแก่คนยากจน คนเดินทาง และคนขอทานเป็นต้น ละอาชีพหมองูแล้วสั่งสมแต่กุศลกรรม เมื่อสิ้นอายุขัยก็ได้ไปสู่สวรรค์

๑๐.

๑๐.

อิติ อวิทิตสตฺโต กิญฺจิ พุทฺธานุภาวํ,ลภติ ธนวิเสสํ ยสฺส นามปฺปกาสา;

วิทิตชนนิกาโย กินฺนุ ตสฺสานุภาวํ,น ลปติ ชินนามํ กิจฺจ มญฺญปฺปหายาติ.

สัตว์ผู้ไม่รู้พุทธานุภาพบางอย่าง ย่อมได้ทรัพย์อันพิเศษ เพราะการประกาศพระนามของพระองค์เห็นปานนี้ หมู่ชนผู้รู้พุทธานุภาพของพระองค์ ไฉนเล่าจะไม่กล่าวถึงพระนามของพระชินเจ้า โดยละทิ้งกิจอื่นเสียเล่า

อหิตุณฺฑิกสฺส วตฺถุํ ปญฺจมํ.

เรื่องของนายหมองู ที่ ๕

๖. สรณตฺเถรสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๖. ในเรื่องของพระเถระชื่อสรณะ มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้

สาวตฺถิยํ กิร สุมโน นาเม โก คหปติ อโหสิ. ตสฺส ภริยา สุชมฺปติกา นาม. เต อคารํ อชฺฌาวสนฺตา อปรภาเค ปุตฺตํจ ธีตรํจ ลภึสุ. อถ เตสํ ทหรกาเลเยว มาตาปิตโร กาลํ กโรนฺตา เชฏฺฐกํปกฺโกสิตฺวา มยํ ปุตฺต ตุวํ ปติรูเป ฐาเน นิเวสิตุํ นาสกฺขิมฺห, ยํ โน ฆเร วิภวํ, สพฺพํ ตํ คณฺห. อิมายจ เต กณิฏฺฐิกาย วุทฺธึตฺวเมว ชานาหีติ วตฺวา เชฏฺฐกสฺส หตฺเถ กณิฏฺฐิกาย หตฺถํ ฐเปตฺวา กาลมกํสุ. อถ โส มาตาปิตุนฺนํ อจฺจเยน อาฬาหนกิจฺจํ กตฺวา วสนฺโต กาลนฺตเรน กณิฏฺฐิกํ ปติรูเปน กุเลน สมฺพนฺธิตฺวา สยมฺปิ ทารปริคฺคหมกาสิ. อถาปรภาเค ตสฺส กณิฏฺฐิกา คพฺภินี หุตฺวา เอกทิวสํ สามิกํ อาห, สามิ มม ภาตรํ ทฏฺฐุกามามฺหีติ. โสปิ สาธุ ภทฺเทติ อนุรูเปน ปณฺณากาเรน ตาย สทฺธึ นิกฺขมิ. ตทา ปน ภควา สุนิวตฺโถ สุปารุโต ภิกฺขุสงฺฆปริวุโส ปิณฺฑาย นครํ ปาวิสิ ฉพฺพณฺณฆนพุทฺธรํสิโย วิสฺสชฺเชนฺโต, ต โต เต ภควนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา ปญฺจปติฏฺฐิเตน [Pg.26] วนฺทิตฺวา อฏฺฐํสุ, อถ สตฺตา เตสํ ชยมฺปติกานํ อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึทิสฺวา เต สรเณสุจ สีเลสุจ ปติฏฺฐาเปตฺวา เอวมาห, กทาจิ โว ทุกฺเข อุปฺปนฺเน ตถาคโต อนุสฺสริตพฺโพติ. ตถาหิ.

ได้ยินว่า ในเมืองสาวัตถี มีคฤหบดีคนหนึ่งชื่อสุมนะ ภรรยาของเขามีชื่อว่า สุชัมปติกา เขาทั้งสองอยู่ครองเรือน ในเวลาต่อมาก็ได้บุตรและธิดา ครั้นเมื่อบุตรธิดาเหล่านั้นยังเป็นเด็กเล็กอยู่ มารดาบิดาก็ได้ทำกาละ เรียกบุตรคนโตมาแล้วกล่าวว่า ลูกเอ๋ย พวกเราไม่สามารถจะให้เจ้าตั้งอยู่ในฐานะที่สมควรได้ ทรัพย์สมบัติใดมีอยู่ในเรือนของเรา เจ้าจงรับเอาทรัพย์นั้นทั้งหมด และเจ้าจงดูแลความเจริญของน้องสาวคนนี้เองเถิด กล่าวแล้วก็วางมือน้องสาวลงบนมือของพี่ชายแล้วก็ตายไป ครั้นเขาทำกิจเผาศพมารดาบิดาแล้วอยู่มา โดยกาลต่อมาก็ได้ผูกพันน้องสาวกับตระกูลที่สมควร ตนเองก็ได้มีภรรยา ครั้นในเวลาต่อมา น้องสาวของเขาก็ตั้งครรภ์ วันหนึ่งจึงบอกสามีว่า นายเจ้าขา ดิฉันอยากจะไปพบพี่ชายของดิฉัน เขาก็กล่าวว่า ดีละ นางผู้เจริญ แล้วก็ออกเดินทางไปพร้อมกับนางพร้อมด้วยเครื่องบรรณาการที่สมควร ในกาลนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งห่มเรียบร้อย ทรงห่มผ้าดีแล้ว มีหมู่ภิกษุแวดล้อม เสด็จเข้าไปสู่เมืองเพื่อบิณฑบาต ทรงเปล่งพระพุทธรัศมี ๖ สีอันหนาทึบ ครั้นเขาทั้งสองเห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว มีจิตเลื่อมใส จึงกราบไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้วยืนอยู่ ครั้นพระศาสดาเห็นอุปนิสัยสมบัติของสามีภรรยาคู่นั้นแล้ว จึงให้เขาทั้งสองตั้งอยู่ในสรณะและศีลแล้วตรัสอย่างนี้ว่า เมื่อทุกข์เกิดขึ้นแก่พวกเธอเมื่อใด พึงระลึกถึงพระตถาคตเมื่อนั้น ดังนี้

๑.

ยํกิญฺจิ ภยมุปฺปนฺนํ, ราชโจราทิสมฺภวํ;

ตทา สเรยฺย สมฺพุทฺธํ, นิจฺฉนฺโตต ทุปทฺทวํ.

ภัยใดๆ ที่เกิดขึ้น อันเกิดจากพระราชา โจร เป็นต้น เมื่อนั้นพึงระลึกถึงพระสัมพุทธเจ้า เมื่อปรารถนาความไม่มีอุปัทวะนั้น.

๒.

ยํ เว อุปทฺทวํ โหติ, ยกฺขเปตา ทิสมฺภวํ;

ตทา สเรยฺย สมฺพุทฺธํ, นิจฺฉนฺโต ตทุปทฺทวํ.

อุปัทวะใดแลมีอยู่ อันเกิดจากยักษ์ เปรต และอสุรกาย เป็นต้น เมื่อนั้นพึงระลึกถึงพระสัมพุทธเจ้า เมื่อปรารถนาความไม่มีอุปัทวะนั้น.

๓.

สีหพฺยคฺฆตรจฺฉาทิ, ปุณฺฑรีกาทิสมฺภวํ;

ตทา สเรยฺย สมฺพุทฺธํ, นิจฺฉนฺโต ตทุปทฺทวํ.

ภัยอันเกิดจากราชสีห์ เสือโคร่ง และเสือเหลือง เป็นต้น เมื่อนั้นพึงระลึกถึงพระสัมพุทธเจ้า เมื่อปรารถนาความไม่มีอุปัทวะนั้น.

๔.

ยมาตปคฺคิ วาตาทิ, อุทกาสนิสมฺภวํ;

ตทา สเรยฺย สมฺพุทฺธํ, นิจฺฉนฺโต ตทุปทฺทวํ.

ภัยอันเกิดจากแดด ไฟ ลม เป็นต้น อันเกิดจากน้ำและสายฟ้า เมื่อนั้นพึงระลึกถึงพระสัมพุทธเจ้า เมื่อปรารถนาความไม่มีอุปัทวะนั้น.

๕.

ปชฺชราทีหิ โรเคหิ, วิสโม ตุหิสมฺภวํ;

ตทา สเรยฺย สมฺพุทฺธํ, นิจฺฉนฺโต ตทุปทฺทวํ.

ด้วยโรคทั้งหลายมีไข้เป็นต้น อันเกิดจากความไม่สม่ำเสมอของธาตุ เมื่อนั้นพึงระลึกถึงพระสัมพุทธเจ้า เมื่อปรารถนาความไม่มีอุปัทวะนั้น.

๖.

มจฺจุนา เจ ยทา ยุทฺธํ, กเร เตนาปิ ชนฺตุนา;

สริตพฺโพ ตทา พุทฺโธ, ปตฺเถนฺเตนตฺตโน ชยนฺติ.

เมื่อใดสัตว์พึงทำสงครามกับความตาย เมื่อนั้นสัตว์นั้นผู้ปรารถนาชัยชนะแก่ตน พึงระลึกถึงพระพุทธเจ้า.

ตโต เต ภควโต วจนํ ปฏินนฺทิตฺวา วนฺทิตฺวา อคมํสุ. อถ เชฏฺฐโก อาคเต เต ทิสฺวา ยถานุรูปํ สกฺการ มกาสิ. ตสฺสา สามิโก กติปาหํ ตตฺถ วสิตฺวา ภริยํ เชฏฺฐกสฺส ปฏิปาเทตฺวา มม คาเม กิจฺจํ อตฺถีติ วตฺวา ปกฺกามิ. อถสฺสา ภาตา ภริยํ ปกฺโกสิตฺวา อาห ภทฺเท อิมิสฺสา สพฺพํ กตฺตพฺพํ กโรหีติ. สา ตโต ปฏฺฐาย ตสฺสา อุทกนฺน ปานา ทินา เวยฺยาวจฺจํ กุรุมานา เอติสฺสา หตฺถปาทคีวูปเคสุ อาภรเณสุ โลภํ อุปฺปาเทตฺวา ตํ วูปสเมตุํ อสกฺโกนฺตี อาหารู ปจฺเฉทํ กตฺวา คิลานาวิย มญฺจกํ อุปคูหิตฺวา นิปติ. อถ โส เคหํ คนฺตฺวา ตํ ตถา สยิตํ [Pg.27] ทิสฺวา มญฺจเก นิสินฺโน กึ ภทฺเท อผาสุกนฺติ ปุจฺฉิ, สา ตุณฺหี หุตฺวา กติปยวาเร ปุจฺฉิตา น สกฺกา กเถตุนฺติ อาห. ปุน สามิเกน คาฬฺหํ นิพนฺธิเต สา จินฺเตสิ, อุชุกํ มยา ตสฺสา ปิฬนฺธนํ ปตฺเถมีติ วุตฺเต น ปฺปติรุปํ, ตสฺสา ปญฺจมธุร มํสํ ปตฺเถมีติ วุตฺเต ตํ มาเรสฺสติ, ตทา ปิฬนฺธนานิ มยฺหเมวาติ, ตโต สามิ ตว กณิฏฺฐิกาย ปญฺจมธุรมํสํ ปตฺเถมิ, อลภมานาย เม ชีวิตํ นตฺถีติ อาห, ตํ สุตฺวา โส อเนกปริยาเยน มนุสฺสมารณํ นาม ภาริยนฺติ วตฺวา นิวาเรนฺโตปิ นิวาเรตุํ นาสกฺขิ, อถ ตาย ปฏิพทฺธจิตฺโต กามมุจฺฉิโต โมหมูฬฺโห หุตฺวา สาธุ ลภิสฺสสีติ ตสฺสา วจนํ สมฺปฏิจฺฉิ. ตถาหิ.

แต่นั้น เขาทั้งสองก็ชื่นชมพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค ไหว้แล้วก็ไป ครั้นพี่ชายเห็นเขาทั้งสองมาถึงแล้ว ก็ได้ทำสักการะตามสมควร สามีของนางอยู่ ณ ที่นั้นสองสามวัน มอบภรรยาไว้กับพี่ชาย กล่าวว่า มีกิจในหมู่บ้านของตน แล้วก็จากไป ครั้นพี่ชายของนางเรียกภรรยามาแล้วกล่าวว่า นางผู้เจริญ เธอจงทำกิจทุกอย่างแก่นางผู้นี้เถิด นางตั้งแต่นั้นมาก็ทำเวยยาวัจจะแก่นางผู้นั้น ด้วยข้าว น้ำ และเครื่องดื่มเป็นต้น เกิดความโลภในเครื่องประดับที่มือ เท้า และคอของนาง ไม่สามารถระงับความโลภนั้นได้ จึงงดอาหาร แกล้งทำเป็นป่วยนอนกอดเตียงอยู่ ครั้นเขากลับไปเรือน เห็นนางนอนอยู่อย่างนั้น นั่งบนเตียงแล้วถามว่า นางผู้เจริญ ไม่สบายอะไรหรือ นางเงียบอยู่ ถูกถามหลายครั้งก็กล่าวว่า ไม่สามารถบอกได้ ครั้นสามีคะยั้นคะยออย่างหนัก นางก็คิดว่า ถ้าเราบอกตรงๆ ว่าอยากได้เครื่องประดับของนาง ก็ไม่สมควร ถ้าบอกว่าอยากได้เนื้อปัญจมธูรของนาง เขาก็จะฆ่านาง เมื่อนั้นเครื่องประดับก็จะตกเป็นของเราเอง แต่นั้นนางก็กล่าวว่า นายเจ้าขา ดิฉันอยากได้เนื้อปัญจมธูรของน้องสาวของท่าน ถ้าไม่ได้ ดิฉันก็จะไม่มีชีวิตอยู่ ครั้นเขาได้ฟังดังนั้น ก็กล่าวห้ามว่า การฆ่ามนุษย์เป็นเรื่องร้ายแรงนัก ด้วยประการต่างๆ แต่ก็ไม่สามารถห้ามได้ ครั้นเขามีจิตผูกพันกับนาง ถูกกามมูรฉาครอบงำ เป็นผู้หลงงมงาย จึงรับคำของนางว่า ดีละ เจ้าจักได้ ดังนี้

๗.

หายนฺติ อิธโลกตฺถา, หายนฺติ ปารโลกิกา;

หายนฺติ มหตา อตฺถา, เย อิตฺถีนํ วสงฺคตา.

ประโยชน์ในโลกนี้ย่อมเสื่อม ประโยชน์ในโลกหน้าย่อมเสื่อม ประโยชน์อันยิ่งใหญ่ย่อมเสื่อม แก่ชนเหล่าใดที่ตกอยู่ในอำนาจของหญิง.

๘.

เอสา มาตา ปิตา เอโส, ภคินี ภาตโร อิเม;

ครุตพฺเพ น ชานนฺติ, เย อิตฺถีนํ วสงฺคตา.

นี้มารดา นี้บิดา นี้พี่สาวน้องสาว นี้พี่ชายน้องชาย ย่อมไม่รู้จักความเคารพ แก่ชนเหล่าใดที่ตกอยู่ในอำนาจของหญิง.

๙.

การณาการณนฺเตตํ, กตฺตพฺพํวา น วา อิทํ;

กามนฺธตฺตา น ชานนฺติ, เย อิตฺถีนํ วสงฺคตา.

เหตุและมิใช่เหตุนั้น สิ่งนี้ควรทำหรือไม่ควรทำ ย่อมไม่รู้เพราะความมืดบอดด้วยกาม แก่ชนเหล่าใดที่ตกอยู่ในอำนาจของหญิง.

๑๐.

๑๐.

ปาณํ วา อติปาเตนฺติ, โหนฺติ วา ปารทาริกา;

ภาสนฺติ อลิกํ วาจํ, เย อิตฺถีนํ วสงฺคตา.

ย่อมฆ่าสัตว์บ้าง ย่อมเป็นผู้ประพฤติผิดในภรรยาผู้อื่นบ้าง ย่อมกล่าววาจาเท็จ แก่ชนเหล่าใดที่ตกอยู่ในอำนาจของหญิง.

๑๑.

๑๑.

สนฺธิจฺเฉทาทิกํ เถยฺยํ, มชฺชปานํจ เปสุนํ;

กโรนฺติ สาหสํ สพฺพํ, เย อิตฺถีนํ วสงฺคตา.

การลักทรัพย์มีตัดช่องเป็นต้น การดื่มน้ำเมาและการพูดส่อเสียด ย่อมทำกรรมหยาบช้าทุกอย่าง แก่ชนเหล่าใดที่ตกอยู่ในอำนาจของหญิง.

๑๒.

๑๒.

อโห อจฺฉริยํ โลเก, สรนฺตานํ ภยา วหํ;

ภริยาย วสํ คนฺตฺวา, โสทรึหนฺตุมิจฺฉตีติ.

โอ้หนอ เป็นเรื่องน่าอัศจรรย์ในโลก เป็นสิ่งที่นำภัยมาให้แก่ผู้ที่ระลึกถึง ตกอยู่ในอำนาจของภรรยาแล้ว ย่อมปรารถนาจะฆ่าน้องสาวร่วมสายโลหิตของตน.

อถ โส สาหสิโก ปุริโส ภคินิ เอว มาห, เอหิ อมฺม อมฺหากํ มาตาปิตุนฺนํ อิณํ สาเธสฺสาม, อปฺเปวนาม โน ทิสฺวา อิณายิกา อิณํ ทสฺสนฺตีติ, ตํ สุตฺวา ตาย สมฺปฏิจฺฉิเต [Pg.28] สุขยานเก นิสีทาเปตฺวา อิณายิกานํ คามํ คจฺฉนฺโต วิย มหาอฏวึปตฺวา ยานํ มคฺคา โอกฺกมฺม ฐเปตฺวา วิรวนฺติเมว นํ หตฺเถ คเหตฺวา ฉินฺทิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา เกเส คเหตฺวา ภูมิยํ ปาเตสิ, ตสฺมึ ขเณ ตสฺสา กมฺมชวาตา จลึสุ. สา ภาตุลชฺชาย สามิ กมฺมชวาตา เม จลึสุ, ยา วา หํ วิชายามิ, ตาว อุปธาเรหีติ วทนฺตีปิ อปเนตุํ อสกฺโกนฺตี ปุตฺตํ วิชายิ, อถ โส ตํ สมีเป วฏรุกฺขมูเล มาเรสฺสามีติ จิกุเร คเหตฺวา อากฑฺฒิ, ตสฺมึ กาเล สา สามิ ตว ภาคิเนยฺยสฺส มุขํ โอโลเกตฺวา ตสฺส สิเนเหนาปิ มํ น มาเรหีติ วทนฺตี ยาจิ, อถ โส กกฺขโฬ ตสฺสา ตํ การุณิกวจนํ อสุณนฺโต วิย มาเรตุํ อุสฺสหเตว, ตโต สา กุมาริกา อตฺตโน อสรณา จินฺเตสิ, มม สทฺเทนา คนฺตฺวา โย โกจิ มม ภาตุ อนยํ กเรยฺย, ตํ น ปฺปติรูปนฺติ ภาตุสิเนเหน นิสฺสทฺทา อตฺตนา คติตสรณํ อาวชฺชมานา นิปชฺชิ, อถสฺสา ภา ต ริ เมตฺตานุภาเวนจ อนุสฺสริตสรณานุภาเวนจ ตสฺมึ นิคฺโรเธ อธิวตฺถา เทวตา เอวรูโป มาตุคาโม เอตฺถ มาริตา อภวิสฺสา, อทฺธาหํ เทวสมาคมํ ปวิสิตุํ น ลภิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา เอติสฺสา สา มิ โก วิย ตํ ต ชฺเช ตฺวา ปลาเปตฺวา ตฺวํ มา ภายีติ สมสฺสาเสตฺวา ยา น เก ส ปุ ตฺตํ กุมารึ นิสีทาเปตฺวา ตํ ทิวสเมว สาวตฺถิมาคมฺม อนฺโตนคเร สา ลา ย นํ นิปชฺชาเปตฺวา อนฺตรธายิ. ตถาหิ.

ครั้นบุรุษผู้หยาบช้านั้นจึงกล่าวกับน้องสาวว่า มาเถิดแม่ เราจะไปทวงหนี้ของมารดาบิดาของเรา บางทีพวกเจ้าหนี้เห็นเราแล้วก็จะใช้หนี้คืน ครั้นนางได้ฟังดังนั้นก็รับคำ จึงให้นางนั่งบนยานที่สะดวกสบาย ทำทีเหมือนจะไปหมู่บ้านของเจ้าหนี้ แต่เมื่อไปถึงป่าใหญ่ ก็เลี้ยวยานออกจากทางแล้วจอดไว้ คิดว่า เราจะจับนางที่กำลังร้องไห้อยู่นี้ฆ่าเสีย จึงจับผมของนางแล้วฉุดลงบนพื้น ในขณะนั้น ลมกรรมชวาตของนางก็กำเริบ นางด้วยความละอายต่อพี่ชาย จึงกล่าวว่า นายเจ้าขา ลมกรรมชวาตของดิฉันกำเริบ ขอท่านจงรอจนกว่าดิฉันจะคลอดบุตร แม้นางจะกล่าวอย่างนั้น เขาก็ไม่หยุด (นางไม่สามารถจะกลั้นไว้ได้) จึงคลอดบุตรออกมา ลำดับนั้น เขาคิดว่าเราจะฆ่านางที่โคนต้นไทรที่อยู่ใกล้ๆ นี้ จึงจับผมแล้วลากไป ในกาลนั้น นางมองดูหน้าหลานของเขาแล้วอ้อนวอนว่า นายเจ้าขา ขอท่านอย่าฆ่าดิฉันเลย แม้ด้วยความรักในหลานของท่านเถิด ครั้นบุรุษผู้หยาบช้านั้นทำเหมือนไม่ได้ยินคำอันน่าสงสารของนาง ก็ยังคงพยายามจะฆ่าอยู่นั่นเอง แต่นั้นนางกุมาริกานั้นเมื่อไม่มีที่พึ่งจึงคิดว่า หากใครก็ตามมาทำอันตรายพี่ชายของเราเพราะเสียงร้องของเรา นั่นก็ไม่สมควรเลย ด้วยความรักในพี่ชาย นางจึงนิ่งเงียบลง ระลึกถึงสรณะที่ตนถึงแล้วก็นอนลง ด้วยอานุภาพแห่งเมตตาของนาง และด้วยอานุภาพแห่งสรณะที่นางระลึกถึง เทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นไทรนั้นคิดว่า หากสตรีเช่นนี้ถูกฆ่าที่นี่ เราก็จักไม่ได้เข้าสู่ที่ประชุมเทวดาเป็นแน่ จึงจำแลงกายเป็นประดุจสามีของนาง ขู่ตะคอกเขาให้หนีไป แล้วปลอบโยนนางว่า เธออย่ากลัวเลย ให้นางกุมาริกาพร้อมด้วยบุตรนั่งบนยาน แล้วก็มาถึงเมืองสาวัตถีในวันนั้นเอง ให้นางนอนลงในศาลาภายในเมืองแล้วก็หายตัวไป ดังนี้

๑๓.

๑๓.

สพฺพสมฺปตฺติทาตารํ, สพฺพโลเกกนายกํ;

มนสาปิ โย วิภาเวติ, ตํ เว ปาเลนฺติ เทวตา.

เทวดาย่อมรักษาผู้ใดผู้หนึ่งที่ระลึกถึงแม้ด้วยใจ ซึ่งพระพุทธเจ้าผู้ประทานสมบัติทั้งปวง และเป็นผู้นำเอกของโลกทั้งปวง

๑๔.

๑๔.

มุหุตฺตมฺปิจ โย เมตฺตํ, ภาเวติ ยทิ สาธุกํ;

ตํ เว ปาเลนฺติ เทวาปิ, โตสยนฺติ อุปายนาติ.

ผู้ใดเจริญเมตตาแม้ชั่วขณะหนึ่ง หากเจริญดีแล้วไซร้ แม้เทวดาทั้งหลายย่อมรักษาผู้นั้น และย่อมทำให้ยินดีด้วยเครื่องบรรณาการ

ตโต [Pg.29] ตสฺสา ปน สามิโก นครา นิกฺขมฺม คจฺฉนฺโต อตฺตโน ภริยํ ทิสฺวา ตฺวํ กทา อาคตา, เกนานีตาสีติ ปุจฺฉิ. สา เทวตาย อานีตภาวํ อชานนฺตี กึ ตฺวํ ภณสิ, นนุ ตยา อานีตามฺหีติ, โสปิ กึโภติ ภณสิ, ตว ภาตุคาเม ทิฏฺฐกาลโต ปฺปตุติ อชฺช จตฺตาโร มาสา ชาตา, เอตฺตกํ กาลํ ตฺวํ น ทิฏฺฐปุพฺพา, กถํ ตฺวํ มยา สทฺธึอาคตาติ ปุจฺฉิ. สา ตํ สุตฺวา เตนหิ มาญฺญสฺส อิมํ รหสฺสํ กเถหิ สามีติ วตฺวา ภา ต รา อตฺตโน กตํ สพฺพํ วิตฺถาเรน กเถสิ. ตํ สุตฺวา ตสฺส สามิโก สํวิคฺโค ภยปฺปตฺโต หุตฺวา ตํ อตฺตโน เคหํ ปาเปสิ, ตโต กติปาหํ ตาย วิสฺสมิเต เต อุโภปิ สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา มหาทานํ ทตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺเต นิสีทึสุ, อถ สา ภควโต สรณสีลานุภาเวน อตฺตโน ชีวิตปฏิลาภํ ปกาเสตฺวา อตฺตโน ปุตฺตํ ภควนฺตํ วนฺทาเปตฺวา สรโณตินามมกํสุ, สตฺถา เต สํ อชฺฌาสยํ ญตฺวา ตทนุรูปํ ธมฺมํ เทเสสิ, เทสนาวสาเน อุโภปิ โสตาปนฺนา อเหสุํ, อถสฺสา ปุตฺโต สรณกุมาโร วีสติเม วสฺเส พุทฺธสาสเน ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต สรณตฺเถโรนาม ปญฺญายีติ.

ครั้นแล้ว สามีของนางนั้น เมื่อออกจากเมืองไป เห็นภรรยาของตน จึงถามว่า "เธอมาเมื่อไร ใครพาเธอมา?" นางไม่รู้ว่าเทวดาพามา จึงตอบว่า "ท่านพูดอะไร? ก็ท่านมิใช่หรือที่พาฉันมา?" เขาก็กล่าวว่า "แม่จำเริญ เธอพูดอะไร? นับตั้งแต่เวลาที่ฉันเห็นเธอที่บ้านพี่ชายของเธอ จนถึงวันนี้ก็สี่เดือนแล้ว ตลอดเวลาเท่านี้ ฉันไม่เคยเห็นเธอเลย เธอมากับฉันได้อย่างไร?" นางได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวว่า "ข้าแต่สามี ถ้าเช่นนั้น ท่านอย่าบอกความลับนี้แก่คนอื่นเลย" แล้วนางก็เล่าเรื่องทั้งหมดที่พี่ชายทำแก่ตนโดยละเอียด สามีของนางได้ฟังดังนั้น ก็เกิดความสังเวชและหวาดกลัว จึงพานางกลับบ้านของตน หลังจากนั้นไม่กี่วัน เมื่อนางได้พักผ่อนแล้ว ทั้งสองก็พากันนิมนต์พระศาสดา ถวายมหาทานแล้วถวายบังคม นั่งอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นแล้ว นางก็ประกาศการได้ชีวิตคืนมาของตนด้วยอานุภาพแห่งสรณะและศีลของพระผู้มีพระภาค แล้วให้บุตรของตนถวายบังคมพระผู้มีพระภาค และตั้งชื่อว่า "สรณะ" พระศาสดาทรงทราบอัธยาศัยของคนทั้งสองนั้นแล้ว จึงทรงแสดงธรรมที่สมควรแก่เขาเหล่านั้น ในเวลาจบเทศนา คนทั้งสองก็บรรลุโสดาปัตติผล ครั้นแล้ว สรณกุมารบุตรของนางนั้น เมื่ออายุครบยี่สิบปี ได้บวชในพระพุทธศาสนา เจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุพระอรหัต ปรากฏนามว่า "พระสรณเถระ" ดังนี้แล

๑๕.

๑๕.

ขณมปิ มนเสวํ เทวเทวํ สรนฺตา,ปรมตรปติฏฺฐํ ปาปุณนฺตีติ มนฺตฺวา;

ภวคติ คุณราสึ ชานมานา ชนา โภ;

ภชถ สรณสีลํ สพฺพถา สพฺพกาลนฺติ.

ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ชนทั้งหลายผู้รู้กองแห่งพระคุณในพระผู้มีพระภาคเจ้า พึงระลึกถึงพระพุทธเจ้าผู้เป็นเทพยิ่งกว่าเทพทั้งหลายอย่างนี้ แม้ชั่วขณะหนึ่งด้วยใจ พึงดำริว่า "เราทั้งหลายพึงบรรลุที่พึ่งอันประเสริฐยิ่ง" เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงสมาทานสรณะและศีลโดยประการทั้งปวงในกาลทุกเมื่อเถิด

สรณตฺเถรสฺส วตฺถุํ ฉฏฺฐมํ.

จบเรื่องพระสรณเถระ ที่ ๖

๗. เวสฺสามิตฺตาย วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๗. ในเรื่องของนางเวสสามิตตา นี้เป็นลำดับเรื่อง

ชมฺพุทีเป [Pg.30] กิร โกสมฺพินคเร โกสมฺพิรญฺโญ เวสฺสามิตฺตานาม อคฺคมเหสี อโหสิ. ตทา ภควา โกสมฺพิยํ ปฏิวสติ มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ จาริกํ จรมาโน. ตสฺมึ สมเย สา รญฺญา สทฺธึ วิหารํ คนฺตฺวา อโนปมาย พุทฺธลีฬาย มธุเรน สเรน เทเสนฺตสฺส ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา ปสนฺนา สรเณสุ ปติฏฺฐาย พุทฺธมามิกา หุตฺวา วิหรติ. อถา ปรภาเค ตสฺส รญฺโญ รชฺชตฺถาย ปจฺจนฺตราชา ยุทฺธสชฺโช รชฺชํ วา เทตุ, ยุทฺธํวาติ ปณฺณํ ปหิณิ. ตํ สุตฺวา ราชา มหติยา เสนาย ปริวุโต ยุทฺธภูมึ คจฺฉนฺโต มเหสิยา สทฺธึ คนฺตฺวา ขนฺธาวารํ นิวาเสตฺวา ตสฺสา เอวมาห. ภทฺเท สงฺคามสีเส ชยปราชโย นาม น สกฺกา วิญฺญาตุํ. สเจ เม ปราชโย อภวิสฺส, ปุเรตรเมว รตฺตปตากํ อุสฺสาเปสฺสามิ, เตน อภิญฺญาเณน ตฺวํ โกสมฺพิเมว คจฺฉาหีติ อนุสาสิตฺวา สงฺคาม มณฺฑลํ คนฺตฺวา มหารณํ กโรนฺโต อตฺตโน ปราชยภาวํ ญตฺวา มาตุคามํ สริตฺวา รตฺตทฺธชํ อุสฺสาเปตฺวา ยุชฺฌนฺโต รเณ ปติ. อถ สา รตฺตปตากํ ทิสฺวา ปราชิโต นูน เม สามิโกติ ภเยน ปลายิตุมารภิ. อถ ตํ โจรรญฺโญ มนุสฺสา ทิสฺวา นูนายํ รญฺโญ อคฺคมเหสีติ ญตฺวา อตฺตโน ราชานํ ทสฺเสสุํ, ราชา ตํ ทิสฺวา ปฏิพทฺธจิตฺโต มเมตํ อภิเสกํ กโรถาติ อมจฺเจ อาณาเปสิ. อมจฺจา ตํ อภิเสกตฺถาย ยาจึสุ, สา น เม ภเณ อภิเสเกนตฺโถติ น อิจฺฉิ. อมจฺจา ตมตฺถํ รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา นํ ปกฺโกสาเปตฺวา กสฺมา น อิจฺฉสีติ ปุจฺฉิ. สา เอวมาห.

ได้ยินว่า ในชมพูทวีป ณ เมืองโกสัมพี มีพระอัครมเหสีพระนามว่า เวสสามิตตา ของพระราชาแห่งโกสัมพี ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่เมืองโกสัมพี ทรงจาริกไปพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ในสมัยนั้น นางนั้นพร้อมด้วยพระราชา ได้ไปยังวิหาร ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงแสดงด้วยพุทธลีลาอันหาที่เปรียบมิได้ ด้วยพระสุรเสียงอันไพเราะแล้ว เกิดความเลื่อมใส ตั้งมั่นในสรณะ เป็นพุทธมามิกาอยู่ ครั้นต่อมาภายหลัง พระราชาปัจจันตประเทศผู้เตรียมรบเพื่อราชสมบัติของพระราชาองค์นั้น ได้ส่งสาส์นไปว่า "จงให้ราชสมบัติ หรือจงรบ" พระราชาได้ฟังดังนั้น ทรงแวดล้อมด้วยกองทัพใหญ่ เสด็จไปยังสมรภูมิ เมื่อเสด็จไปพร้อมด้วยพระมเหสี ทรงตั้งค่ายแล้ว ตรัสกับนางอย่างนี้ว่า "น้องหญิง การแพ้ชนะในสงครามนั้น ไม่สามารถรู้ได้ ถ้าหากว่าฉันจะแพ้ ฉันจะชักธงแดงขึ้นก่อน ด้วยเครื่องหมายนั้น เธอจงกลับไปเมืองโกสัมพีเถิด" ตรัสสอนแล้ว เสด็จไปยังสนามรบ ทรงทำสงครามใหญ่ เมื่อทรงทราบว่าตนจะแพ้ ทรงระลึกถึงสตรีนั้นแล้ว ชักธงแดงขึ้น ทรงรบอยู่ ก็สิ้นพระชนม์ในสงคราม ครั้นแล้ว นางเห็นธงแดง จึงเริ่มหนีด้วยความกลัวว่า "สามีของเราคงแพ้แล้ว" ครั้นแล้ว มนุษย์ของพระราชาโจรเห็นนางนั้นแล้ว ทราบว่า "นางนี้เป็นพระอัครมเหสีของพระราชาแน่" จึงนำไปถวายพระราชาของตน พระราชาทอดพระเนตรเห็นนางนั้นแล้ว ทรงปฏิพัทธ์ จึงมีพระบัญชาแก่อำมาตย์ว่า "จงอภิเษกนางนี้ให้แก่เรา" อำมาตย์ทั้งหลายทูลขอให้นางอภิเษก แต่นางไม่ปรารถนา (โดยกล่าวว่า) "ท่านทั้งหลาย การอภิเษกไม่เป็นประโยชน์แก่ฉัน" อำมาตย์ทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแก่พระราชา พระราชาจึงรับสั่งให้นางมา แล้วตรัสถามว่า "ทำไมเธอจึงไม่ปรารถนา?" นางจึงกราบทูลอย่างนี้ว่า

๑.

สุโณหิ สาธุกํ เทว, ภาสมานาย เม วโจ;

ภตฺตา มยฺหํ มโต อชฺช, สพฺพสมฺปตฺติทายโก.

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเทพ ขอพระองค์จงทรงสดับถ้อยคำของหม่อมฉันที่กำลังกล่าวอยู่โดยดี สามีของหม่อมฉันผู้ประทานความสมบูรณ์ทั้งปวง สิ้นพระชนม์แล้ววันนี้.

๒.

กตฺวาน [Pg.31] โสภิเสกํ มํ, อตฺตโน หทยํ วิย;

ปาเลติ ตํ สรนฺตสฺสา, โสกคฺคิ ทหเต มนํ.

ไฟคือความโศกย่อมเผาใจของหม่อมฉันผู้ระลึกถึงพระองค์ผู้ทรงอภิเษกหม่อมฉันดุจดวงหทัยของพระองค์เอง และทรงปกครองหม่อมฉันนั้น.

๓.

มหาราช สจญฺญสฺส, อสฺส มคฺคมเหสิกา;

ตมฺหา ทุกฺขา น มุจฺจามิ, เตนาหํ ตํ น ปตฺถเย.

ข้าแต่มหาราช หากหม่อมฉันเป็นพระอัครมเหสีของผู้อื่น หม่อมฉันย่อมไม่พ้นจากทุกข์นั้น เพราะเหตุนั้น หม่อมฉันจึงไม่ปรารถนาพระองค์.

๔.

โสกคฺคินา ปทิตฺตาหํ, โสเก โสกํ กถํ ขิเป;

ชลนฺตคฺคิมฺหี โก นาม, ปลาลํ ปกฺขิเป พุโธ.

หม่อมฉันถูกไฟคือความโศกเผาอยู่ จะทิ้งความโศกในความโศกได้อย่างไร? ใครหนอผู้รู้จะพึงทิ้งฟางลงไปในไฟที่กำลังลุกโพลง.

๕.

ปิยวิปฺปโยคทุกฺขํ, ตํ จินฺตยนฺตี ปุนปฺปุนํ;

ตมฺหา ทุกฺขา น มุจฺจามิ, ตสฺมาหํ ตํ น ปตฺถเยติ.

หม่อมฉันผู้คิดถึงทุกข์คือการพลัดพรากจากสิ่งที่รักซ้ำแล้วซ้ำเล่า ย่อมไม่พ้นจากทุกข์นั้น เพราะเหตุนั้น หม่อมฉันจึงไม่ปรารถนาพระองค์.

ตํ สุตฺวา ราชา โกเธนาภิภูโต สเจ นาภิสิญฺจิสฺสสิ, อคฺคิมฺหิ ตํ ปกฺขิปิสฺสามีติ วตฺวา มหนฺตํ ทารุจิตกํ การาเปตฺวา อคฺคึ ทตฺวา เอกปชฺโชเต ชาเต เอตฺต ปวิสาติ อาห. อถ สา ยาจนฺตี ราชานํ อาห.

พระราชาได้ฟังดังนั้น ทรงถูกความโกรธครอบงำ ตรัสว่า "ถ้าเธอไม่ยอมอภิเษก เราจะโยนเธอลงในกองไฟ" แล้วรับสั่งให้ก่อกองฟืนใหญ่ ให้จุดไฟ เมื่อเปลวไฟลุกโพลงแล้ว ตรัสว่า "จงเข้าไปในนี้" ครั้นแล้ว นางจึงทูลขอพระราชาว่า

๖.

ปาโป นิปฺปาปินํ ราช, ปาตนํ ขลุ ปาวเก;

โหติ ปาปผลํ ตสฺส, ปจฺจตฺเตจ ปรตฺถจ.

ข้าแต่พระราชา การที่ผู้มีบาปโยนผู้ไม่มีบาปลงในกองไฟ ย่อมมีผลเป็นบาปแก่ผู้นั้น ทั้งในภพนี้และภพหน้า.

๗.

ปุราตเนหิ ภูปาล, สมณพฺรหฺมเณสุจ;

มาตาปิตุสุ พาเลสุ, โรเคนา ตุรอิตฺถิสุ;

นปฺปสตฺโถ วโธ เทว, ตสฺมาหํ น วธารหาติ.

ข้าแต่พระราชา การฆ่าในสมัยโบราณ ในสมณะและพราหมณ์ ในมารดาบิดา ในเด็ก ในสตรีผู้ป่วย การฆ่าไม่เป็นที่สรรเสริญเลย ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเทพ เพราะเหตุนั้น หม่อมฉันจึงไม่ควรถูกฆ่า.

ตํ สุตฺวาปิ ราชา อสทฺทหนฺโต มนุสฺเส อาณาเปสิ. เอตาย หตฺถปาเท คเหตฺวา อคฺคิมฺหิ ปกฺขิปถาติ เต ตถา กรึสุ, อถ สา อคฺคิมฺหิ ปกฺขิปมานา นตฺเถตฺถ เม โกจิ ปฏิสรโณติ สรณเมว สรณํ กโรมีติ จินฺเตตฺวา ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามีติ’’ วทนฺตี มนสาจ อนุสฺสรนฺตี อคฺคิมฺหิ ปติ, ตถาวิโธปิ อคฺคิ ตสฺสา สรีเร โลมกูปมตฺตมฺปิ อุณฺหาการํ กาตุํ นาสกฺขิ. ปทุมคพฺภํ ปวิฏฺฐา วิย สีติภูตสรีรา อโหสิ. ราชา ตํ อจฺฉริยํ [Pg.32] ทิสฺวา สํวิคฺโค โลมหฏฺฐชาโต เวเคน ตํ อุปสงฺกมิตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ ปคฺคยฺห อุเร นิปชฺชาเปตฺวา ราชาสเน นิสีทาเปตฺวา อญฺชลึ คคฺคยฺห ฐิโต กสฺมา เต ตํ อคฺคิ สรีรํ มา ปริทหีติ ปุจฺฉิ. สา ตํ การณํ กเถนฺตี เอว มาห.

พระราชาได้ฟังดังนั้น ก็ยังไม่ทรงเชื่อ จึงมีพระบัญชาแก่มนุษย์ทั้งหลายว่า "จงจับมือเท้าของนางนี้ โยนลงในกองไฟเสีย" พวกเขาก็ทำตามนั้น ครั้นแล้ว นางเมื่อถูกโยนลงในกองไฟ คิดว่า "ที่นี่ไม่มีที่พึ่งอื่นแก่เรา เราจักทำสรณะให้เป็นที่พึ่งเท่านั้น" กล่าวว่า "ข้าพเจ้าถึงพระพุทธเจ้าเป็นที่พึ่ง ข้าพเจ้าถึงพระธรรมเป็นที่พึ่ง ข้าพเจ้าถึงพระสงฆ์เป็นที่พึ่ง" และระลึกด้วยใจ ก็ตกลงไปในกองไฟ แม้ไฟเช่นนั้น ก็ไม่สามารถทำความร้อนแม้เท่ารูขุมขนในร่างกายของนางได้ นางมีร่างกายเย็นเหมือนเข้าไปอยู่ในดอกบัว พระราชาทอดพระเนตรเห็นความอัศจรรย์นั้นแล้ว ทรงสังเวช ขนลุกซู่ เสด็จเข้าไปหานางโดยเร็ว ทรงยกขึ้นด้วยพระหัตถ์ทั้งสอง ให้ประทับบนพระอุระ แล้วให้นั่งบนราชอาสน์ ทรงประนมพระหัตถ์ยืนอยู่ ตรัสถามว่า "ทำไมไฟนั้นจึงไม่เผาร่างกายของเธอ?" นางจึงกราบทูลเหตุนั้นอย่างนี้ว่า

๘.

มาตา ปิตาจ ญาตีจ, ปริวาราจ โสหทา;

มนฺโต สธาทโยจาปิ, มเหสกฺขาจ เทวตา.

มารดา บิดา ญาติ บริวาร มิตร มนต์ ยาเป็นต้น และเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่.

๙.

เอเตจ ญฺเญจ ภูปาล, สตฺตานํ ภย มาคเต;

รกฺขิตุํ เนว สกฺโกนฺติ, หิตฺวาน สรณตฺตยํ.

ข้าแต่พระราชา สิ่งเหล่านี้และสิ่งอื่น ๆ เมื่อภัยมาถึงสัตว์ทั้งหลาย ย่อมไม่สามารถรักษาได้เลย เว้นสรณะสาม.

๑๐.

๑๐.

อคาหํ พุทฺธํ สรณํ, พุทฺโธ เม สรณํ อิติ;

เตน เตเชน มํ ราช, ชลนฺโต อคฺคิ โน ทหิ.

หม่อมฉันถึงพระพุทธเจ้าเป็นที่พึ่ง พระพุทธเจ้าเป็นที่พึ่งของหม่อมฉัน ด้วยเดชนั้น ข้าแต่พระราชา ไฟที่กำลังลุกโพลงจึงไม่เผาหม่อมฉัน.

๑๑.

๑๑.

อคาหํ ธมฺมํ สรณํ, ธมฺโม เม สรณํ อิติ;

เตน เตเชน มํ ราช, ชลนฺโต อคฺคิ โน ทหิ.

หม่อมฉันถึงพระธรรมเป็นที่พึ่ง พระธรรมเป็นที่พึ่งของหม่อมฉัน ด้วยเดชนั้น ข้าแต่พระราชา ไฟที่กำลังลุกโพลงจึงไม่เผาหม่อมฉัน.

๑๒.

๑๒.

อคาหํ สงฺฆํ สรณํ, สงฺโฆ เม สรณํ อิติ;

เตน เตเชน มํ ราช, ชลนฺโต อคฺคิ โน ทหิ.

หม่อมฉันถึงพระสงฆ์เป็นที่พึ่ง พระสงฆ์เป็นที่พึ่งของหม่อมฉัน ด้วยเดชนั้น ข้าแต่พระราชา ไฟที่กำลังลุกโพลงจึงไม่เผาหม่อมฉัน.

๑๓.

๑๓.

เอวํ มหานุภาวนฺตํ, ปจฺจกฺขํ เอหิปสฺสิกํ;

นาโน ปทฺทว วิทฺธํสึ, นานาสมฺปตฺติทายกํ.

สรณะสามมีอานุภาพมากอย่างนี้ เป็นสิ่งที่เห็นได้ด้วยตนเอง ควรเรียกให้มาดู ทำลายอันตรายต่าง ๆ และให้ความสมบูรณ์ต่าง ๆ.

๑๔.

๑๔.

สรณตฺตยญฺหิ โย สตฺโต, น สมาทาย คณฺหติ;

อิธวา ปรตฺถวา โลเก, โส สุขํ นานุโภสฺสติ.

สัตว์ใดไม่ถือเอาสรณะสาม สัตว์นั้นย่อมไม่เสวยสุขในโลกนี้หรือโลกหน้า.

๑๕.

๑๕.

สรณตฺตยญฺหิ โย สตฺโต, สุสมาทาย คณฺหติ;

อิธวาปรตฺถวา โลเก, โส สุขา น วิหายติ.

สัตว์ใดถือเอาสรณะสามโดยดี สัตว์นั้นย่อมไม่เสื่อมจากสุขในโลกนี้หรือโลกหน้า.

๑๖.

๑๖.

ตสฺมา ตุวมฺปิ ภูปาล, คณฺหาหิ สรณตฺตยํ;

ตํ เต ภวติ สพฺพตฺถ, ตาณํ เลณํ ปรายณนฺติ.

เพราะฉะนั้น ข้าแต่พระราชา แม้ท่านจงถือเอาพระรัตนตรัยเป็นสรณะ สรณะนั้นย่อมเป็นที่พึ่ง ที่กำบัง ที่พึ่งอันสูงสุดแก่ท่านในที่ทั้งปวง.

ตํ สุตฺวา ราชา อติวิย ปสนฺนมานโส ตํ ขมาเปตฺวา มหนฺตํ สกฺการสมฺมานํ กตฺวา อชฺชปฺปฏฺฐาย ตฺวํ มม มาตาติ ตํ มาตุฏฺฐาเน ฐเปตฺวา สรณ มคมาสิ. ตสฺมึ สนฺนิปติตฺวา ฐิตมหาชนา ตํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา สรเณสุจ สีเลสุจ ปติฏฺฐาย ทานาทีนิ ปุญฺญกมฺมานิ กตฺวา ยถากมฺมํ คตาติ.

พระราชาได้ทรงสดับคำนั้นแล้ว มีพระทัยเลื่อมใสอย่างยิ่ง ทรงขอขมานางนั้น ทรงกระทำสักการะและสัมมานะอันยิ่งใหญ่ ทรงตั้งนางนั้นไว้ในฐานะมารดาว่า 'ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ท่านเป็นมารดาของเรา' แล้วได้ทรงถึงสรณะ. มหาชนที่ประชุมกันอยู่ในที่นั้น เห็นปาฏิหาริย์นั้นแล้ว ตั้งมั่นอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลาย กระทำบุญกรรมมีทานเป็นต้นแล้ว ได้ไปตามกรรมของตน.

๑๗.

๑๗.

อิติ [Pg.33] สรณวรํ สา เกวลํ อุคฺคเหตฺวา,ชลิตทหนมชฺเฌ สีติภาวํ อลตฺถ;

ปรมสรณสีลํ ปาลยนฺตา กถํ โว,น ลภถ ภวโภคํ นิพฺพุติญฺจาปิ อนฺเตติ.

ด้วยประการฉะนี้ นางนั้นเพียงถือเอาสรณะอันประเสริฐเท่านั้น ก็ได้ความเย็นใจในท่ามกลางไฟที่ลุกโชน ไฉนเล่าพวกท่านผู้รักษาศีลและสรณะอันสูงสุด จะไม่ได้โภคะในภพและแม้ความดับทุกข์ในที่สุดเล่า

เวสฺสามิตฺตาป วตฺถุํ สตฺตมํ.

เรื่องนางเวสสามิตตา เรื่องที่ ๗

๘. มหามนฺธาตุวตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๘. นี้เป็นลำดับเรื่องในเรื่องพระเจ้ามหามันธาตุ

อิโต กิร เอกนวุติกปฺปมตฺถเก วิปสฺสีนาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา ปวตฺตวรธมฺมจกฺโก สเทวเกหิ โลเกหิ ปูชิยมาโน พนฺธุมตีนคเร ปฏิวสติ. ตทา โส มนฺธาตา ตสฺมึ นคเร ตุนฺนกาโร หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตุนฺนการกมฺเมน ชีวิกํ กปฺเปนฺโต วิหรติ. ตทา สกลนครวาสิโน พุทฺธปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา มหาทาน มทํสุ. อถ โส เอวํ จินฺเตสิ, สพฺเพปิเม นครวาสิโน ทานํ ททนฺติ. อหเมโกว เสโส ทุคฺคตตฺตา, ยชฺชาหมชฺช พีชํ น โรเปมิ, อิมมฺหา ทุกฺขา น ปริมุจฺจิสฺสามีติ. โส เวเคน ตุนฺนการกมฺมํ ปริเยสิตฺวา กิญฺจิมูลํ ลภิตฺวา เตน เอกสฺสาปิ ทานํ ทาตุํ โอกาส มลทฺธา อาปณํ คนฺตฺวา ราชมาสเก คเหตฺวา จงฺโกฏกํ ปูเรตฺวา อาทาย พุทฺธปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ภตฺตคฺคํ คนฺตฺวา ฐิโต เอวํ จินฺเตสิ, นตฺถิ ทานิ โอกาสํ เอกสฺสาปิ ภิกฺขุโน ปตฺเต โอกิริตุํ, อทฺธาหํ อิเม อากาเส วิกิริสฺสามีติ อปฺเปวนาม ปตมานานํ เอกสฺสาปิ ภิกฺขุโน ปตฺเต เอกมฺปิ ปเตยฺย, ตํ เม ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิภาย สุขายาติ ปสนฺนมานโส อุทฺธํ ขิปิ, ต โต ปตมานา เต ปริวาริกเทวตานญฺจ ภควโต อานุภาเวนจ พหิ อปติตฺวา ภควนฺตมาทึ กตฺวา สพฺเพสํ ภิกฺขูนํ [Pg.34] ปตฺเตเยว ปตึสุ. อถ โส ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา ปสนฺนมานโส สิรสิ อญฺชลึ ปคฺคยฺห ฐิโต เอวํ ปตฺถนมกาสิ.

ได้ยินว่า ในกาลอันเป็นที่สุดแห่ง ๙๑ กัปแต่กัปนี้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี เสด็จอุบัติขึ้นในโลกแล้ว ทรงยังพระธรรมจักรอันประเสริฐให้เป็นไป อันโลกพร้อมทั้งเทวดาบูชาอยู่ ประทับอยู่ในเมืองพันธุมดี ในกาลนั้น พระเจ้ามันธาตุนั้นได้บังเกิดเป็นช่างเย็บผ้าในเมืองนั้น ดำรงชีวิตอยู่ด้วยการงานช่างเย็บผ้า ในกาลนั้น ชาวเมืองทั้งปวงได้นิมนต์พระภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประธานแล้วถวายมหาทาน ครั้งนั้น เขาคิดอย่างนี้ว่า 'ชาวเมืองเหล่านี้ทั้งหมดถวายทาน เราคนเดียวเท่านั้นที่เหลืออยู่เพราะความเป็นคนยากจน ถ้าวันนี้เราไม่หว่านพืช เราจักไม่พ้นจากทุกข์นี้' เขาจึงรีบแสวงหางานช่างเย็บผ้า ได้ทรัพย์มาบ้าง ไม่ได้โอกาสที่จะถวายทานแก่ภิกษุแม้รูปเดียวด้วยทรัพย์นั้น จึงไปยังตลาด ถือเอาถั่วราชมาสบรรจุเต็มกระเช้าแล้วถือเอาไป ไปยังโรงฉันของพระภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประธานแล้วยืนอยู่ คิดอย่างนี้ว่า 'บัดนี้ไม่มีโอกาสที่จะโปรยลงในบาตรของภิกษุแม้รูปเดียว เราจักโปรยเมล็ดถั่วเหล่านี้ขึ้นไปในอากาศเป็นแน่ บางทีเมื่อตกลงมา เมล็ดหนึ่งอาจจะตกลงในบาตรของภิกษุแม้รูปใดรูปหนึ่ง นั่นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่เราตลอดกาลนาน' เขามีใจเลื่อมใสแล้วโยนขึ้นไปข้างบน ถั่วเหล่านั้นเมื่อตกลงมา ด้วยอานุภาพของเทวดาผู้เป็นบริวารและของพระผู้มีพระภาคเจ้า ไม่ตกลงภายนอก ได้ตกลงในบาตรของพระภิกษุทั้งปวงมีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นต้นนั่นเอง ครั้งนั้น เขาเห็นอัศจรรย์นั้นแล้ว มีใจเลื่อมใส ประคองอัญชลีไว้บนศีรษะแล้วยืนอยู่ ได้ตั้งความปรารถนาอย่างนี้

๑.

อิมินา เม อธิกาเรน, ปสาเทน ยติสฺสเร;

กามโภคีนหํ อคฺโค, ภเวยฺยํ ชาติชาติยํ.

ด้วยอธิการนี้ และด้วยความเลื่อมใสในพระมุนีผู้เป็นใหญ่ ขอให้ข้าพเจ้าเป็นผู้เลิศกว่าเหล่าผู้บริโภคกามในทุกๆ ชาติเถิด

๒.

ปหริตฺวา ยทา ปาณึ, โอโลเกมิ นโภตลํ;

สตฺตรตนสมฺปนฺนํ, วสฺสํ วสฺสตุ สพฺพทาติ.

ในเวลาที่เราปรบมือแล้วมองดูพื้นท้องฟ้า ขอฝนที่เต็มไปด้วยรัตนะ ๗ ประการ จงตกมาในกาลทุกเมื่อเถิด

โส ตโต ปฏฺฐาย เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺโต มหนฺตํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา อิมสฺมึ ภทฺทกปฺเป อาทิมฺหิ มหาสมฺมโต นาม ราชา อโหสิ. ตสฺส ปุตฺโต โรโช นาม. ตสฺส ปุตฺโต วรโรโช นาม, ตสฺส ปุตฺโต กลฺยาโณ นาม, ตสฺส ปุตฺโต วรกลฺยาโณ นาม. วรกลฺยาณสฺส ปุตฺโต อุโปสโถ นาม. อุโปสถสฺส ปุตฺโต มนฺธาตา นาม หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส สตฺตหิ รตเนหิ จตูหิ จ อิทฺธีหิ สมนฺนาคโต จกฺกวตฺติรชฺชํ กาเรสิ, ตสฺส วามหตฺถํ สมฺมิญฺชิตฺวา ทกฺขิณหตฺเถน อปฺโปฏฺฐิเต อากาสโต ทิพฺพเมฆา วิย ชณฺณุปฺปมาณํ สตฺตรตนวสฺสํ วสฺสติ. เอวรูโป อจฺฉริโย อโหสิ. โส จตุราสีติวสฺสสหสฺสานิ กุมารกีฬํ กีฬิ. จตุราสีติวสฺสสหสฺสานิ โอปรชฺชํ กาเรสิ. จตุราสีติวสฺสสหสฺสานิ จกฺกวตฺติรชฺชํ กาเรสิ, อายุ ปนสฺส อสงฺขฺเยยฺยํ อโหสิ. โส เอกทิวสํ กามตณฺหํ ปูเรตุํ อสกฺโกนฺโต อุกฺกณฺฐิตาการํ ทสฺเสสิ, อมจฺจา เทว กินฺนโข อุกฺกณฺฐา สีติ ปุจฺฉึสุ. โส ภเณ มยฺหํ ปุญฺญกมฺเม โอโลกิยมาเน อิมํ รชฺชํ นปฺปโหติ, กตรนฺนุ โข ฐานํ รมณียนฺติ. เทวโลโก มหาราชาติ. โส จกฺกรตนํ อพฺภุกฺกิริตฺวา ปริสาย สทฺธึ จาตุมหาราชิกเทวโลกํ อคมาสิ, อถสฺส จตฺตาโร มหาราชาโน ทิพฺพมาลคนฺธ- หตฺถา [Pg.35] เทวคณปริวุตา ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ตํ อาทาย จาตุมหาราชิกเทวโลกํ คนฺตฺวา รชฺชํ อทํสุ, ตสฺส ปริสาย ปริวุตสฺส ตสฺมึ รชฺชํ กโรนฺตสฺส ทีโฆ อทฺธา วีติวตฺโต. โส ตตฺถปิ ตณฺหํ ปูเรตุ มสกฺโกนฺโต อุกฺกณฺฐิตา การํ ทสฺเสสิ. ตโต จตฺตาโร มหาราชาโน กินฺนุโข มหาราช อุกฺกณฺฐิโตติ ปุจฺฉึสุ. อิมมฺหา เทวโลกา กตรนฺนุ โข ฐานํ รมณียนฺติ, เทว ปเรสํ อุปฏฺฐากมนุสฺสสทิสา มยํ. ตาวตึสเทวโลโก อิโต สตคุเณน รมณีโยติ. มนฺธาตา จกฺกรตนํ อพฺภุกฺกิริตฺวา อตฺตโน ปริสปริวุโต ตาวตึสาภิมุโข ปายาสิ, อถสฺส สกฺโก เทวราชา ทิพฺพมาลคนฺธหตฺโถ เทวคณปริวุโต ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ตํ หตฺเถ คเหตฺวา อิโต เอหิ มหาราชาติ อาห. ตโต รญฺโญ เทวคณปริวุตสฺส คมนกาเล ปริณายกรตนํ จกฺกรตนํ อาทาย สทฺธึปริสาย มนุสฺสปถํ โอตริตฺวา อตฺตโน ฆรํ ปาวิสิ. สกฺโก มนฺธาตุํ สกฺกภวนํ เนตฺวา เทวตา ทฺเว โกฏฺฐาเส กตฺวา อตฺตโน รชฺชํ มชฺเฌ ภินฺทิตฺวา อทาสิ. ตโต ปฏฺฐาย ทฺเวปิ ราชโน รชฺชํ กาเรสุํ. เอวํ กาเล คจฺฉนฺเต สกฺโก สฏฺฐิสตสหสฺสาธิกานิ ติสฺโสจ วสฺสโกฏิโย อายุํ เขเปตฺวา จวิ. อญฺโญ สกฺโก นิพฺพตฺติ, โสปิ ตเถว เทวรชฺชํ กาเรตฺวา อายุกฺขเยน จวิ, เอเตนุ ปาเยน ฉตฺตึส สกฺกา จวึสุ, มนฺธาตา ปน มนุสฺสปริหาเรน เทวรชฺชํ กาเรสิเยว, ตสฺเสวํ กาเล คจฺฉนฺเต ภียฺโยโส มตฺตาย กามตณฺหา อุปฺปชฺชิ, โส กิมฺเม อุปฑฺฒรชฺเชน. สกฺกํ มาเรตฺวา เอกรชฺชํ กริสฺสามีติ จินฺเตสิ. สกฺกํ ปน มาเรตุํ น สกฺกา, กามตณฺหา ปเนสา วิปตฺติมูลา. ตถาหิ.

พระองค์นั้นตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา ท่องเที่ยวไปในหมู่เทวดาและมนุษย์ เสวยทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ ในเบื้องต้นแห่งภัทรกัปนี้ ได้เป็นพระราชาพระนามว่ามหาสัมมตะ. พระโอรสของพระองค์พระนามว่าโรชะ. พระโอรสของพระโรชะนั้นพระนามว่าวรโรชะ, พระโอรสของพระวรโรชะนั้นพระนามว่ากัลยาณะ, พระโอรสของพระกัลยาณะนั้นพระนามว่าวรกัลยาณะ. พระโอรสของพระวรกัลยาณะพระนามว่าอุโบสถ. พระโอรสของพระอุโบสถบังเกิดเป็นพระนามว่ามันธาตุ. พระองค์นั้นประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ และฤทธิ์ ๔ ประการ ทรงครองราชสมบัติเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ, เมื่อพระองค์คู้พระหัตถ์ซ้ายแล้วปรบด้วยพระหัตถ์ขวา ฝนรัตนะ ๗ ประการประมาณเพียงเข่า ย่อมตกลงมาจากอากาศดุจเมฆทิพย์. พระองค์เป็นผู้มีอัศจรรย์อย่างนี้. พระองค์ทรงเล่นอย่างกุมาร ๘๔,๐๐๐ ปี. ทรงครองราชสมบัติเป็นอุปราช ๘๔,๐๐๐ ปี. ทรงครองราชสมบัติเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๘๔,๐๐๐ ปี, ส่วนอายุของพระองค์เป็นอสงไขย. วันหนึ่ง พระองค์ไม่สามารถจะยังกามตัณหาให้เต็มได้ จึงทรงแสดงอาการกระวนกระวาย, พวกอำมาตย์ทูลถามว่า 'ข้าแต่สมมติเทพ พระองค์ทรงกระวนกระวายเพราะเหตุอะไร'. พระองค์ตรัสว่า 'แน่ะพนาย เมื่อเราพิจารณาดูบุญกรรมของเรา ราชสมบัตินี้ไม่เพียงพอ, สถานที่ไหนหนอที่น่ารื่นรมย์'. 'เทวโลก พระเจ้าข้า'. พระองค์ทรงซัดจักรแก้วขึ้นไป พร้อมด้วยบริษัท ได้เสด็จไปยังเทวโลกชั้นจาตุมหาราชิกา, ครั้งนั้น ท้าวมหาราชทั้ง ๔ มีทิพยมาลาและของหอมในมือ แวดล้อมด้วยหมู่เทพ ได้ทำการต้อนรับแล้วรับพระองค์ไปยังเทวโลกชั้นจาตุมหาราชิกา แล้วถวายราชสมบัติ, เมื่อพระองค์แวดล้อมด้วยบริษัทครองราชสมบัติอยู่ในที่นั้น กาลเวลาอันยาวนานได้ผ่านไป. พระองค์ไม่สามารถจะยังตัณหาให้เต็มได้แม้ในที่นั้น จึงทรงแสดงอาการกระวนกระวาย. ลำดับนั้น ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ทูลถามว่า 'ข้าแต่มหาราช พระองค์ทรงกระวนกระวายเพราะเหตุอะไร'. 'สถานที่ไหนหนอที่น่ารื่นรมย์ยิ่งกว่าเทวโลกนี้'. 'ข้าแต่สมมติเทพ พวกข้าพระองค์เป็นเหมือนมนุษย์ผู้รับใช้ของผู้อื่น. เทวโลกชั้นดาวดึงส์น่ารื่นรมย์กว่าที่นี่ร้อยเท่า'. พระเจ้ามันธาตุทรงซัดจักรแก้วขึ้นไป แวดล้อมด้วยบริษัทของตน ได้เสด็จมุ่งหน้าไปยังภพดาวดึงส์, ครั้งนั้น ท้าวสักกะเทวราช มีทิพยมาลาและของหอมในมือ แวดล้อมด้วยหมู่เทพ ได้ทำการต้อนรับแล้วจับพระหัตถ์พระองค์ตรัสว่า 'เชิญเสด็จมาทางนี้เถิด มหาราช'. ลำดับนั้น เมื่อพระราชาแวดล้อมด้วยหมู่เทพเสด็จไป ปริณายกแก้วถือเอาจักรแก้วพร้อมด้วยบริษัท ลงสู่ทางมนุษย์แล้วเข้าสู่เรือนของตน. ท้าวสักกะทรงนำพระเจ้ามันธาตุไปยังสักกภพ ทรงแบ่งเทวราชสมบัติออกเป็นสองส่วนแล้วประทานให้กึ่งหนึ่ง. ตั้งแต่นั้นมา พระราชาทั้งสองพระองค์ก็ทรงครองราชสมบัติ. เมื่อกาลเวลาผ่านไปอย่างนี้ ท้าวสักกะทรงสิ้นอายุหลังจากทรงมีอายุ ๓ โกฏิ ๖๐ แสนปี. ท้าวสักกะองค์อื่นได้บังเกิด, แม้พระองค์นั้นก็ทรงครองเทวราชสมบัติเช่นนั้นแล้วสิ้นอายุไป, โดยทำนองนี้ ท้าวสักกะ ๓๖ องค์จุติไปแล้ว, ส่วนพระเจ้ามันธาตุยังคงครองเทวราชสมบัติด้วยอัตภาพเป็นมนุษย์นั่นเอง, เมื่อกาลเวลาผ่านไปอย่างนี้ กามตัณหาเกิดขึ้นแก่พระองค์ยิ่งขึ้นไปอีก, พระองค์ทรงดำริว่า 'เราจะมีประโยชน์อะไรด้วยราชสมบัติกึ่งหนึ่ง. เราจักฆ่าท้าวสักกะแล้วครองราชสมบัติแต่เพียงผู้เดียว'. ก็ท้าวสักกะใครๆ ไม่สามารถจะฆ่าได้, ก็กามตัณหานี้นั่นเองเป็นรากเหง้าแห่งความวิบัติ. ดังนี้.

๓.

วรมตฺร สุขนฺตฺยตฺร, อตฺริจฺฉาวิหโต นโร;

อิธวา ปรตฺถวา กิญฺจิ, น สาตํ วินฺทเต สทา.

นรชนผู้ถูกความอยากเกินประมาณกำจัดเสียแล้ว ย่อมไม่ได้ความสุขที่ประเสริฐในโลกนี้เลย ย่อมไม่ได้ความสำราญในที่ไหนๆ ทุกเมื่อ ไม่ว่าในโลกนี้หรือในโลกอื่น.

๔.

ตณฺหาย [Pg.36] ชายเต โสโก,ตณฺหาย ชายเต ภยํ;

ตณฺหาย วิปฺปมุตฺตสฺส,นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ.

โสกะย่อมเกิดเพราะตัณหา ภัยย่อมเกิดเพราะตัณหา. แก่ผู้พ้นวิเศษจากตัณหา โสกะไม่มี ภัยจักมีมาแต่ที่ไหน.

๕.

ตณฺหาทาโส นโร เอตฺถ, ราชโจราทิสมฺภวํ;

หตฺตจฺเฉทาทิกํ ทุกฺขํ, ปาปุณาติ วิหญฺญติ.

นรชนผู้เป็นทาสแห่งตัณหาในโลกนี้ ย่อมถึงทุกข์มีการตัดมือเป็นต้น อันเกิดจากพระราชาและโจรเป็นต้น ย่อมถูกเบียดเบียน.

๖.

เยน โลเภน ชาเตน, สทา ชียนฺติ ปาณิโน;

เขตฺตํ วตฺถุํ หิรญฺญํจ, ควาสฺสํ ทาสโปริสํ;

สพฺพตฺถาเมน โส โลโภ, ปหาตพฺโพว วิญฺญุนาติ.

เพราะโลภะใดที่เกิดขึ้น สัตว์ทั้งหลายย่อมเสื่อมจากทรัพย์เสมอ คือ ไร่นา ที่ดิน เงินทอง โค ม้า ทาส และคนใช้. โลภะนั้นอันวิญญูชนพึงละเสียด้วยกำลังทั้งปวง.

ตโต อตฺริจฺฉาวิหตสฺส ตสฺส อายุสงฺขาโร ปริหายิ, ชรา สรีรํ ปหริ, มนุสฺสสรีรญฺหิ นาม น เทวโลเกภิชฺชติ, ตถ โส เทวโลกา ภสฺสิตฺวา พนฺธุมตีนครุยฺยานํ ปาวิสิ, อุยฺยานปาโล ตสฺส อาคตภาวํ ราชกุลํ นิเวเทสิ. ราชา ราชกุลา อาคนฺตฺวา อุยฺยาเนเยว อาสนํ ปญฺญาเปสิ. ตโต มนฺธาตา อุยฺยาเน ปญฺญตฺตวราสเน นิปนฺโน อนุฏฺฐานเสยฺยํ กปฺเปสิ. ตโต อมจฺจา เทว ตุมฺหากํ ปรโต กินฺนุ กเถสามาติ ปุจฺฉึสุ, มม ปรโต ตุมฺเห อิมํ สาสนํ มหาชนสฺส กเถยฺยาถ, มนฺธาตุมหาราชา ทฺวิสหสฺสทีปปริวาเรสุ จตูสุ มหาทีเปสุ จกฺกวตฺติรชฺชํ กาเรตฺวา จาตุมหาราชิเกสุ รชฺชํ กาเรตฺวา ฉตฺตึสสกฺกานํ อายุปริมาเณน เทวโลเก รชฺชํ กาเรตฺวา กาลมกาสีติ. โส เอวํ วตฺวา กาลํกตฺวา ยถากมฺมํ คโตติ อิมมตฺถํ ปกาเสตุํ ภควา จตุมหาปริสมชฺเฌ อิมา คาถาโย อาห.

ลำดับนั้น อายุสังขารของพระองค์ผู้ถูกความอยากเกินประมาณกำจัดแล้วก็เสื่อมถอยลง ชราได้เข้ากระทบร่างกาย ด้วยว่าร่างกายของมนุษย์ย่อมไม่ตั้งมั่นในเทวโลก, พระองค์จึงเคลื่อนจากเทวโลกนั้นแล้วเสด็จเข้าสู่อุทยานแห่งเมืองพันธุมดี, นายอุทยานได้แจ้งความที่พระองค์เสด็จมาแก่ราชตระกูล. พระราชาเสด็จมาจากราชตระกูลแล้วทรงสั่งให้จัดอาสนะในอุทยานนั่นเอง. ลำดับนั้น พระเจ้ามันธาตุบรรทมลงบนอาสนะอันประเสริฐที่จัดไว้ในอุทยาน ทรงทำอนุฏฐานไสยา. ลำดับนั้น พวกอำมาตย์ทูลถามว่า 'ข้าแต่สมมติเทพ พวกข้าพระองค์จะกล่าวคำอะไรในกาลที่พระองค์ล่วงไปแล้ว'. 'พวกท่านพึงบอกข่าวสารนี้แก่มหาชนในกาลที่เราล่วงไปแล้วว่า พระเจ้ามันธาตุมหาราชทรงครองราชสมบัติเป็นพระเจ้าจักรพรรดิในมหาทวีปทั้ง ๔ ซึ่งมีทวีปเล็กสองพันเป็นบริวาร ทรงครองราชสมบัติในเทวโลกชั้นจาตุมหาราชิกา และทรงครองราชสมบัติในเทวโลกเท่าประมาณอายุของท้าวสักกะ ๓๖ องค์ แล้วสวรรคต'. พระองค์ตรัสอย่างนี้แล้วสวรรคตไปตามกรรม. พระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อจะทรงประกาศเนื้อความนี้ จึงได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ในท่ามกลางบริษัท ๔.

๗.

ยาวตา จนฺทิมสุริยา, ปริหรนฺติ ทิสา ภนฺติ วิโรจนา;

สพฺเพว ทาสา มนฺธาตา, เย ปาณา ปถวินิสฺสิตา.

ตราบเท่าที่พระจันทร์และพระอาทิตย์โคจรไป ส่องแสงรุ่งเรืองอยู่ในทิศทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยอยู่ในแผ่นดินทั้งหมด ล้วนเป็นทาสของพระเจ้ามันธาตุ.

๘.

น [Pg.37] กหาปณวสฺเสน, ติตฺติ กาเมสุ วิชฺชติ;

อปฺปสฺสทา ทุขา กามา, อิติ วิญฺญาย ปณฺฑิโต.

ความอิ่มในกามทั้งหลายย่อมไม่มีด้วยการหลั่งฝนเป็นกหาปณะ กามทั้งหลายมีรสอร่อยน้อยและเป็นทุกข์ บัณฑิตรู้แจ้งอย่างนี้แล้ว.

๙.

อปิ ทิพฺเพสุ กาเมสุ, รตึโส นาธิคจฺฉติ;

ตณฺหากฺขยรโต โหติ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาวโกติ.

แม้ในกามอันเป็นทิพย์ สาวกของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็ย่อมไม่ถึงความยินดี ย่อมเป็นผู้ยินดีในการสิ้นไปแห่งตัณหา.

ตํ สุตฺวา พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

ชนเป็นอันมากได้บรรลุโสดาปัตติผลเป็นต้น เพราะได้ฟังพระธรรมนั้น.

๑๐.

๑๐.

อิติ คตินิยตานํ โพธิยา อุตฺตมานํ;

สกวสมุปเนตฺวา เทติ ทุกฺขาติตณฺหา;

อนิยตคติกานํ กา กถา มาทิสานํ;

ชหถ ตมิติ มนฺตฺวา โภ ภชวฺโห ติวตฺถุํติ.

ตัณหาได้นำสัตว์ผู้มีคติอันแน่นอน ผู้เป็นเลิศด้วยโพธิญาณ มาอยู่ในอำนาจของตนแล้วให้ถึงทุกข์ จะกล่าวอะไรถึงสัตว์ผู้มีคติไม่แน่นอนเช่นพวกเราเล่า ท่านทั้งหลายจงละตัณหานั้นเสีย พึงบูชาพระรัตนตรัยเถิด

มหามนฺธาตุวตฺถุํ อฏฺฐมํ.

เรื่องพระเจ้ามหาจักรพรรดิมันธาตุ เรื่องที่ ๘

๙. พุทฺธวมฺมวาณิชกวตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๙. ในเรื่องของพุทธวัมมพานิชกะ มีอนุปุพพีกถา (เรื่องเล่าตามลำดับ) ดังนี้

ชมฺพุทีเป กิร ปาฏลิปุตฺตนคเร พุทฺธวมฺโม นาม วาณิชโก อโหสิ วาณิชกกมฺเมน ชีวมาโน. โส อปรภาเค สตฺถวาเหหิ สทฺธึ คามนิคมชนปท ราชธานีสุ วาณิชฺชํ ปโยชยมาโน วิจรติ, ตสฺมึ สมเย ภควาเนกภิกฺขุสหสฺสปริวุโต ชนปทจาริกํ จรติ พหู เทวมนุสฺเส สํสารกนฺตารา อุตฺตาเรนฺโต. ตทา โส ภควนฺตํ อทฺทส ทฺวตฺตึสลกฺขณานุพฺยญฺชนปติมณฺฑิตํ ชลมานสุวณฺณเมรุํ วิยวิโรจมานํ มหาภิกฺขุสงฺฆปริวุตํ, ทิสฺวา ปรมปีติยา ผุฏสรีโร อญฺชลึ ปคฺคยฺห ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา สายณฺเห ภควนฺตํ ภตฺเตน นิมนฺเตสิ พุทฺธสาสเน อปริจิตภาเวน. อถสฺส ภควา วิกาลโภชนา ปฏิวิรตา ตถาคตาติ อาห. อถ โส ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา กึ ภนฺเต ภควนฺตา วิกาเล ภุญฺชิสฺสนฺตีติ, อถสฺส กถํ ปฏิจฺจ ภควา [Pg.38] อฏฺฐวิธํ ปานํ ตถาคตานํ วิกาเล ภุญฺชิตุํ กปฺปติ. เสยฺยถิทํ, อมฺพปานํ ชมฺพุปานํ โจจปานํ โมจปานํ ผารุสกปานํ มธุปานํ มุทฺทิกปานํ สาลูกปานนฺติ. ตํ สุตฺวา วาณิโช สหสกฺการารเสหิ มุทฺทิกปานํ กตฺวา พุทฺธปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส อทาสิ, สภิกฺขุสงฺโฆ สตฺถา ปริภุตฺตปานียรโส ตสฺส ธมฺมํ เทเสตฺวา ชนปทจาริกํ ปกฺกามิ. โสปิ ปสนฺนมานโส หุตฺวา นิวตฺโต สทฺธึ วาณิชเกหิ เตสุ เตสุ ชนปเทสุ วาณิชฺชํ ปโยเชนฺโต มหาวตฺตนียํนาม กนฺตารํ ปาปุณิ, ตตฺต เตสํ สพฺเพสุเยว สกเฏสุ ปานียํ ปริกฺขยมคมาสิ. ตตฺถ สพฺพมนุสฺสานํจ พลีวทฺทานํจ ปานียํ นาโหสิ. อถ โส วาณิโช ปิปาสาภิภูโต เตสุ เตสุ สกเฏสุ ปานียํ ปริเยสนฺโต วิจรติ. อเถกสฺมึ สกเฏ มนุสฺสา ตํ ทิสฺวา การุญฺเญน เอตฺถาคจฺฉ, อิมสฺมึ โกฬมฺเพ โถกํ ปานียํ อตฺถิ ปิวาติ วทึสุ. ต โต โส คนฺตฺวา ปานียํ ปิวิ. ตสฺส ตํ รสํ มุทฺทิกปานรสสทิสํ อโหสิ, ปิวนฺโตว โส เอวํ จินฺเตสิ. สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ตทา เม ทินฺนมุทฺทิกปานสฺส นิสฺสนฺโท อชฺช สมฺปตฺโต ภวิสฺสตีติ อจฺเฉรพฺภุตจิตฺโต โสมนสฺสชาโต คนฺตฺวา สยเมว จาฏิยา ปิธานํ วิวริ. สกลาปิ สา จาฏิ มุทฺทิกปาเนน ปริปุณฺณา อโหสิ. ตโต โส ร สว นฺตํ โอชวนฺตํ อปริกฺขยํ ทิพฺพปานสทิสํ ปานียํ ทิสฺวา ปรมาย ปีติยา ผุฏสรีโร อุคฺโฆเสสิ สพฺเพ ปานียํ ปิวนฺตูติ. ตํ สุตฺวา สพฺเพ สนฺนิปติตฺวา ปานียํ ทิสฺวา อพฺภุตจิตฺตา ชาตา. วาณิโช เตสํ มชฺเฌ พุทฺธานุภาวํ ปกาเสนฺโต อาห.

ได้ยินว่า ในชมพูทวีป ณ เมืองปาฏลีบุตร มีพ่อค้าชื่อพุทธวัมมะ ดำรงชีวิตอยู่ด้วยการค้าขาย ภายหลัง เขาได้เดินทางไปค้าขายในหมู่บ้าน นิคม ชนบท และเมืองหลวงต่างๆ พร้อมกับพวกพ่อค้าเกวียน ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าแวดล้อมด้วยภิกษุหนึ่งพันรูป กำลังเสด็จจาริกไปในชนบท ทรงช่วยให้เทวดาและมนุษย์จำนวนมากข้ามพ้นกันดารแห่งสงสาร ขณะนั้น เขาได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงประดับด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ และอนุพยัญชนะ ทรงรุ่งเรืองดุจภูเขาทองที่ส่องแสงอยู่ แวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เห็นแล้ว มีกายอันปีติซ่านไป ได้ประคองอัญชลีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ถวายบังคมแล้ว ได้นิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยภัตตาหารในเวลาเย็น เพราะความที่ตนยังไม่คุ้นเคยในพระพุทธศาสนา ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแก่เขาว่า "พระตถาคตทั้งหลายงดเว้นจากการบริโภคอาหารในเวลาวิกาล" ลำดับนั้น เขาถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายจะเสวยอะไรในเวลาวิกาล" ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบเขาว่า "น้ำปานะ ๘ ชนิด ย่อมควรแก่พระตถาคตทั้งหลายเพื่อบริโภคในเวลาวิกาล คือ น้ำมะม่วง น้ำชมพู่ น้ำกล้วยมีเมล็ด น้ำกล้วยไม่มีเมล็ด น้ำมะซาง น้ำน้ำผึ้ง น้ำองุ่น และน้ำเหง้าบัว" พ่อค้านั้นได้ฟังแล้ว จึงทำน้ำองุ่นด้วยรสอันเลิศและด้วยความเคารพ แล้วถวายแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข พระศาสดาพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ได้เสวยน้ำปานะแล้ว ทรงแสดงธรรมแก่เขา แล้วเสด็จจาริกไปในชนบท เขาก็มีใจเลื่อมใสแล้วกลับไป พร้อมกับพวกพ่อค้า ได้เดินทางไปค้าขายในชนบทเหล่านั้นๆ จนกระทั่งถึงกันดารชื่อมหาวัตนียะ ณ ที่นั้น น้ำในเกวียนของพวกเขาทั้งหมดได้หมดลง ณ ที่นั้น ไม่มีน้ำสำหรับมนุษย์และโคทั้งหลาย ลำดับนั้น พ่อค้านั้นถูกความกระหายครอบงำ ได้เที่ยวแสวงหาน้ำในเกวียนเหล่านั้นๆ ลำดับนั้น มนุษย์ในเกวียนหนึ่งเห็นเขาแล้ว ด้วยความกรุณาจึงกล่าวว่า "มานี่เถิด ในตุ่มนี้มีน้ำอยู่เล็กน้อย จงดื่มเถิด" จากนั้น เขาไปแล้วก็ดื่มน้ำ รสของน้ำนั้นเหมือนรสน้ำองุ่น ขณะดื่มนั่นเอง เขาก็คิดอย่างนี้ว่า "ผลแห่งน้ำองุ่นที่เราถวายแด่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าในครั้งนั้น คงจะมาถึงในวันนี้" มีจิตอัศจรรย์ใจ เกิดความโสมนัส แล้วไปเปิดฝาตุ่มด้วยตนเอง ตุ่มนั้นทั้งหมดเต็มไปด้วยน้ำองุ่น จากนั้น เขาเห็นน้ำนั้นมีรส มีโอชะ ไม่หมดสิ้น ดุจน้ำทิพย์ จึงมีกายอันปีติซ่านไปอย่างยิ่ง ได้ประกาศว่า "ขอทุกท่านจงดื่มน้ำเถิด" ได้ฟังแล้ว ทุกคนก็ประชุมกัน เห็นน้ำแล้วก็มีจิตอัศจรรย์ใจ พ่อค้าได้ประกาศพุทธานุภาพในท่ามกลางพวกเขาแล้วกล่าวว่า

๑.

ปสฺสเถทํ ภวนฺโต โภ, อานุภาวํ มเหสิโน;

อจินฺตนียมจฺเฉรํ, สนฺทิฏฺฐิก มกาลิกํ.

ท่านทั้งหลายจงดูอานุภาพของพระมหามุนีนี้เถิด เป็นอัศจรรย์อันไม่ควรคิด เป็นสิ่งที่เห็นได้ด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล

๒.

ปสนฺนมนสา พุทฺเธ, ทินฺนํ ปานียกํ มยา;

วิปจฺจติ อิทาเนว, ตํ ทานํ มุนิวาหสา.

น้ำปานะที่เราถวายแด่พระพุทธเจ้าด้วยใจเลื่อมใส ทานนั้นย่อมให้ผลในบัดนี้ ด้วยอานุภาพของพระมุนี

๓.

โอชวนฺตํ [Pg.39] สุขนฺนํว, สีตลํ มธุโร ทกํ;

ทิพฺพปานํว เทวานํ, ชาตมพฺภุตมกฺขยํ.

น้ำนี้มีโอชะ ดุจอาหารอันประณีต เย็น หวาน เป็นน้ำทิพย์ของเหล่าเทวดา เกิดขึ้นอย่างอัศจรรย์ ไม่รู้จักหมดสิ้น

๔.

สีลวนฺเตสุ โก นาม, น ทเทยฺย วิจกฺขโณ;

อิธ โลเก ปรตฺเตจ, สุขทํ ทาน มุตฺตมํ.

บัณฑิตผู้มีปัญญาคนไหนเล่า จะไม่ถวายทานในท่านผู้มีศีล ทานอันประเสริฐย่อมให้ความสุขทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

๕.

ยถิ จฺฉิตํ คเหตฺวาน, ปิวนฺตุ มธุโร ทกํ;

ภาชนานิจ ปูเรตฺวา, ยนฺตุ สพฺเพ ยถิจฺฉิตนฺติ.

จงถือเอาตามที่ต้องการแล้วดื่มน้ำหวานนี้เถิด จงเติมภาชนะให้เต็มแล้วไปตามที่ต้องการเถิด

เอวญฺจ ปน วตฺวา สพฺเพ มนุสฺเสจ พลีวทฺเทจ มุทฺทิกรเสเนว สนฺตปฺเปสิ. ตโต ตโต อาคตาปิ ปานียํ ปิวนฺโตจ ปานียํ อกฺขยํ อโหสิ. ตโต วาณิโช สตฺถวาเหหิ สทฺธึ วาณิชฺชํ ปโยเชตฺวา สกนครํ อาคจฺฉนฺโต ภควนฺตํ ปสฺสิตฺวา คมิสฺสามีติ เวฬุวนํ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา กตานุญฺโญ เอกมนฺเต นิสีทิ. สตฺถาปิ เตน สทฺธึ มธุรปฏิสนฺถารมกาสิ. อุปาสโกปิ ภนฺเต ตุมฺหากํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา ปสนฺโน วนฺทิตฺวา คมิสฺสามีติ อาคโตมฺหิ, เอวญฺเจ วญฺจ ปาฏิหาริยนฺติ วิตฺถาเรน กเถสิ. อถสฺส ภควา ธมฺมํ เทเสสิ. โส ธมฺมํ สุตฺวาน สตฺถารํ สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา มหาทานํ ทตฺวา อตฺตโน เคหเมว อคมาสิ. โส ตโต ปฏฺฐาย ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา ตโต จุโต เทวโลเก ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน เทวจฺฉราปริวุโต เทวิสฺสริยสมนฺนาคโต นิพฺพตฺติ. ตสฺส ปุพฺพกมฺมปกาสนตฺถํ ตตฺถ ตตฺถ รตนภาชเนสุ ทิพฺพมเยหิ มุทฺทิกปาเนหิ ปริปุณฺณํ อโหสิ. ปานียํ ปิวิตฺวา เทวา นจฺจนฺติ วาเทนฺติ กีฬนฺตีติ.

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว เขาก็ยังมนุษย์และโคทั้งหลายทั้งหมดให้อิ่มหนำด้วยน้ำองุ่นนั่นเอง แม้ผู้ที่มาจากที่ต่างๆ ก็ดื่มน้ำ และน้ำนั้นก็ไม่หมดสิ้น จากนั้น พ่อค้านั้นได้ค้าขายกับพวกพ่อค้าเกวียนแล้ว เมื่อจะกลับเมืองของตน ก็คิดว่า "เราจะไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจึงกลับ" จึงไปที่พระเวฬุวัน ถวายบังคมพระศาสดาแล้ว ได้รับอนุญาตแล้วก็นั่งอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระศาสดาก็ทรงปฏิสันถารด้วยถ้อยคำอันไพเราะกับเขา อุบาสกนั้นก็กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มาเพื่อถวายบังคมด้วยใจเลื่อมใส เพราะได้เห็นปาฏิหาริย์ของพระองค์" แล้วได้เล่าปาฏิหาริย์นั้นโดยพิสดาร ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมแก่เขา เขาได้ฟังธรรมแล้ว นิมนต์พระศาสดาเพื่อภัตตาหารในวันรุ่งขึ้น ถวายมหาทานแล้วก็กลับไปยังเรือนของตน เขาตั้งแต่นั้นมา ได้ทำบุญมีทานเป็นต้น แล้วจุติจากโลกมนุษย์ ไปบังเกิดในเทวโลก ในวิมานทองคำสูง ๑๒ โยชน์ แวดล้อมด้วยเหล่านางเทพอัปสร เพียบพร้อมด้วยทิพยสมบัติ เพื่อประกาศบุพพกรรมของเขา ณ ที่นั้นๆ ในภาชนะรัตนะทั้งหลาย เต็มไปด้วยน้ำองุ่นอันเป็นทิพย์ เทวดาทั้งหลายดื่มน้ำแล้วก็ฟ้อนรำ บรรเลงดนตรี และเล่นสนุกสนาน

๖.

น วิปุลชินสารํ ชานมาโน ชเนวํ,ลภติ วิปุลโภคํ โตยมตฺตสฺส ทานา;

วิทิตคุณคณา โภ ตีสุ วตฺถูสุ ตุมฺเห,ลภถ ขลุ วิเสสํ สีลวนฺเตสุ ทานาติ.

ชนผู้ไม่รู้สาระอันไพบูลย์ของพระชินเจ้าอย่างนี้ ย่อมได้โภคสมบัติอันไพบูลย์เพียงเพราะการถวายน้ำ ท่านทั้งหลายผู้รู้คุณสมบัติทั้งหลายในพระรัตนตรัย พึงได้ผลพิเศษจากการถวายทานในท่านผู้มีศีลเถิด

พุทฺธวมฺมวาณิชกสฺส วตฺถุํ นวมํ.

เรื่องของพุทธวัมมพานิชกะ เรื่องที่ ๙

๑๐. รูปเทวิยา วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๑๐. ในเรื่องของรูปเทวี มีอนุปุพพีกถา (เรื่องเล่าตามลำดับ) ดังนี้

อตีเต [Pg.40] กิร วิปสฺสิสฺส ภควโต กาเล ตสฺมึ นคเร เอกา คามทาริกา วิหาเร อาหิณฺฑนฺตี เอกํ คิลานภิกฺขุํ ทิสฺวา กมฺปมานหทยา อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ภนฺเต โกเต อาพาโธ สรีรํ ปีเฬตีติ ปุจฺฉิ. เตนาปิ ภคินิ ขราพาโธ เม ปีเฬตีติ วุตฺเต สา เตนหิ ภนฺเต อหํ ตํ โรคํ วูปสเมสฺสามีติ นิมนฺเตตฺวา เคหํ คนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ มาตาปิตุนฺนํ กเถตฺวา เตหิ อนุญฺญาตา ปุน ทิวเส นานคฺครเสน เภสชฺชาหารํ สมฺปาเทสิ, ตโต โส ภิกฺขุ ปุนทิวเส จีวรํ ปารุปิตฺวา ภิกฺขาย จรนฺโต ตสฺสา เคหํ คนฺตฺวา อฏฺฐาสิ. สา เถรํ อาคตํ ทิสฺวา โสมนสฺสชาตา ปตฺตํ คเหตฺวา อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิ. ตตฺถ นิสินฺนํ ตํ อาหาเรน สาธุกํ ปริวิสิตฺวา สกฺการ มกาสิ. อถสฺสา สทฺธาพเลน ภุตฺตมตฺเตเยว โส อาพาโธ วูปสมิ. ตโต โส วูปสนฺตโรโค ทุติยทิวเส ตสฺสา เคหํ นา คมาสิ. อถ สา วิหารํ คนฺตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา กสฺมานาคตตฺถาติ ปุจฺฉิตฺวา เตน เม ภคินิ พฺยาธิ วูปสมิ, ตสฺมา นาคโตสฺมีติ วุตฺเต สา สาธุ ภนฺเตติ โสมนสฺสชาตา เคหเมว อคมาสิ. สา เตน ปุญฺญกมฺเมน กาลํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติ. ตสฺสา ตตฺถ ทฺวาทสโยชนิกํ กนกวิมานํ นิพฺพตฺติ. สา ตตฺถ เทวิสฺสริยํ อนุภวนฺตี ฉพุทฺธนฺตรํ เขเปตฺวา อมฺหากํ ภควโต กาเล ชมฺพุทีเป เทวปุตฺตนคเร อุทิจฺจพฺรหฺมณกุเล เชฏฺฐพฺราหฺมณสฺส ภริยาย กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ, สา ปริปาก มนฺวาย มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. ตสฺสา มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขนฺตกาลโต ปฏฺฐาย ทิวเส ทิวเส อฏฺฐฏฺฐนาลิมตฺตํ ตณฺฑุลํ นิพฺพตฺตติ. ตสฺสา รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ปสนฺนา มาตาปิตโร รูปเทวีติ นาม มกํสุ. ปจฺฉา ตํ ปติรูเปน ทารเกน นิโยเชสุํ. อถสฺสา ตณฺฑุล- นาลิมตฺตํ [Pg.41] คเหตฺวา ปจิตุํ อารทฺเธ อิจฺฉิติจฺฉิตมํสาทิพฺยญฺชนญฺช สปฺปินวนีตทธิขีราทิโครสญฺจ ชีรมริจาทิกฏุกภณฺฑญฺจ กทลิปนสมธุคุฬาทิอุปกรณญฺจ ภาชนานิ ปูเรตฺวา นิพฺพตฺตติ, ตาย หตฺเถน คหิตํ กิญฺจิ ขาทนียํ โภชนียํวา ปูติภาวํ น คจฺฉติ, ภตฺตุกฺขลึ คเหตฺวา สกลนครวาสิโน โภเชนฺติยาปิ เอกกฏจฺฉุมตฺตํ ภตฺตํ คหิตฏฺฐานํ น ปญฺญายติ. เอวํ อปริกฺขยปุญฺญา อโหสิ, สกลเทวปุตฺตนคเร จนฺทสุริยาว ปากฏา อโหสิ, อถ สา ปญฺจสตภิกฺขู นิมนฺเตตฺวา นิจฺจํ สกนิเวสเนเยว โภเชติ, ตทา เตสํ อนฺตเร ปฏิสมฺภิทาปตฺโต มหาสงฺฆรกฺขิตตฺเถโรนาม อิมิสฺสา ปุญฺญานุภาวํ ทิพฺพจกฺขุนา ทิสฺวา น ชานาติ เอสา อตฺถนา ปุพฺเพ กตกมฺมํ. ยนฺนูนาหํ อสฺสา ปกาเสยฺยนฺติ เอกทิวสํ ตสฺสา นิเวสเน ภุญฺชิตฺวา อนุโมทนํ กโรนฺโต ชานาสิ ภคินิ ตยา ปุพฺเพ กตกมฺมนฺติ ปุจฺฉิ, น ชานามิ ภนฺเต. โสตุมิจฺฉามีติ, อถสฺสา โส ปุพฺพกมฺมํ ปกาเสนฺโต.

ในอดีตกาล ได้ยินว่า ในกาลของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ในเมืองนั้น มีเด็กหญิงชาวบ้านคนหนึ่ง เที่ยวไปในวิหาร เห็นภิกษุอาพาธรูปหนึ่ง มีหัวใจหวั่นไหว เข้าไปหา ไหว้แล้วถามว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อาพาธอะไรเบียดเบียนร่างกายของท่าน?’ เมื่อภิกษุนั้นกล่าวว่า ‘น้องหญิง อาพาธร้ายแรงเบียดเบียนอาตมา’ นางจึงนิมนต์ว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ดิฉันจักระงับโรคนั้น’ แล้วไปเรือน บอกเรื่องนั้นแก่บิดามารดา เมื่อบิดามารดาอนุญาตแล้ว ในวันรุ่งขึ้น จึงจัดหาอาหารที่เป็นยาอันมีรสเลิศต่างๆ จากนั้น ภิกษุนั้นในวันรุ่งขึ้น นุ่งห่มจีวร เที่ยวบิณฑบาตไปถึงเรือนของนางแล้วยืนอยู่. นางเห็นพระเถระมาถึงแล้ว มีใจยินดี รับบาตร จัดอาสนะถวาย. เมื่อพระเถระนั่งแล้ว นางได้ถวายอาหารบำรุงอย่างดี. ด้วยกำลังศรัทธาของนาง อาพาธนั้นก็ระงับไปเพียงแต่ฉันเสร็จเท่านั้น. จากนั้น ภิกษุผู้หายจากโรคแล้วนั้น ไม่ได้ไปเรือนของนางในวันที่สอง. นางจึงไปวิหาร ไหว้พระเถระแล้วถามว่า ‘เพราะเหตุไรท่านจึงไม่มา?’ เมื่อพระเถระกล่าวว่า ‘น้องหญิง อาพาธของอาตมาหายแล้ว เพราะฉะนั้นอาตมาจึงไม่มา’ นางก็มีใจยินดีว่า ‘ดีแล้ว ท่านผู้เจริญ’ แล้วกลับเรือนไป. นางนั้นทำกาละแล้วด้วยกรรมบุญนั้น ได้ไปเกิดในเทวโลก. วิมานทองคำสูง ๑๒ โยชน์ได้เกิดขึ้นแก่นางในที่นั้น. นางเสวยทิพยสมบัติในที่นั้น ล่วงพ้นพุทธันดรไป ๖ พุทธันดร ในสมัยพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา ได้ปฏิสนธิในครรภ์ของภรรยาพราหมณ์ผู้เป็นใหญ่ในตระกูลพราหมณ์อุทิจจะ ในเมืองเทวบุตร ชมพูทวีป. เมื่อครรภ์แก่แล้ว นางก็คลอดจากครรภ์มารดา. นับตั้งแต่วันที่นางคลอดจากครรภ์มารดา ข้าวสารประมาณครั้งละ ๘ ทะนาน ได้เกิดขึ้นทุกวัน. บิดามารดาเห็นความสมบูรณ์แห่งรูปของนางแล้วเลื่อมใส จึงตั้งชื่อว่า ‘รูปเทวี’. ภายหลังได้มอบนางให้แก่เด็กหนุ่มที่เหมาะสม. เมื่อนางเริ่มถือข้าวสารประมาณ ๘ ทะนานมาหุง แกงมีเนื้อเป็นต้นที่ปรารถนาแล้วๆ และโกรสมีเนยใส เนยข้น นมส้ม นมสดเป็นต้น และเครื่องเผ็ดร้อนมียี่หร่าและพริกไทยเป็นต้น และเครื่องประกอบมีกล้วย ขนุน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้น ก็เกิดขึ้นเต็มภาชนะ. สิ่งใดที่นางจับด้วยมือ ไม่ว่าจะเป็นของขบเคี้ยวหรือของบริโภค ก็ไม่เน่าเสีย. แม้เมื่อนางถือหม้อข้าวเลี้ยงชาวเมืองทั้งหมด ข้าวเพียงทัพพีเดียวที่ตักไปก็ไม่ปรากฏรอยพร่อง. นางเป็นผู้มีบุญไม่สิ้นสุดอย่างนี้ เป็นที่ปรากฏเหมือนพระจันทร์และพระอาทิตย์ในเมืองเทวบุตรทั้งหมด. จากนั้น นางได้นิมนต์ภิกษุ ๕๐๐ รูป มาฉันในเรือนของตนเป็นประจำ. ในเวลานั้น พระมหาเถระชื่อพระสังฆรักขิตะ ผู้ได้ปฏิสัมภิทาญาณในหมู่ภิกษุเหล่านั้น เห็นอานุภาพบุญของนางด้วยทิพยจักษุแล้วคิดว่า ‘นางผู้นี้ไม่รู้กรรมที่ตนทำไว้ในปางก่อนด้วยตนเอง. ถ้ากระไร เราพึงประกาศกรรมนั้นแก่นาง’ วันหนึ่ง เมื่อฉันในเรือนของนางแล้ว ขณะอนุโมทนา ได้ถามว่า ‘น้องหญิง เธอรู้กรรมที่ตนทำไว้ในปางก่อนหรือไม่?’ นางตอบว่า ‘ไม่ทราบเจ้าค่ะ ท่านผู้เจริญ ดิฉันปรารถนาจะฟัง’ จากนั้น พระเถระนั้นจึงประกาศกรรมในปางก่อนของนางว่า.

๑.

เอกนวุเต อิโต กปฺเป,วิปสฺสีนาม นายโก;

อโหสิ โลเก โลเกก,นายโก ฉินฺนพนฺธโน.

ในกัปที่ ๙๑ นับแต่กัปนี้ไป พระศาสดาพระนามว่าวิปัสสี ผู้เป็นเอกในโลก ผู้ตัดเครื่องผูกทั้งปวง ได้มีแล้วในโลก.

๒.

ตทา ตสฺมึ ปุเร รมฺเม, อาสิ ตฺวํ คามทาริกา;

อาหิณฺฑนฺตี วิหารสฺมึ, อทฺทกฺขิ ชินสาวกํ.

ในกาลนั้น เธอเป็นเด็กหญิงชาวบ้านอยู่ในเมืองอันรื่นรมย์นั้น เที่ยวไปในวิหาร ได้เห็นพระสาวกของพระชินเจ้า.

๓.

โรคาตุรํ กิสํ ปณฺฑุํ, อสฺสสนฺตํ มุหุํ มุหุํ;

ทิสฺวาน กมฺปิตา จิตฺตา, นิมนฺเตตฺวาน ตํ มุนึ.

เห็นพระมุนีนั้นอาพาธ ผอมเหลือง หายใจรวยรินอยู่บ่อยๆ มีจิตหวั่นไหวแล้ว จึงนิมนต์พระมุนีนั้น.

๔.

เภสชฺชญฺเจว ภตฺตญฺจ, อทา ตฺวํ เตน โส ยติ;

อพฺยาพาโธ อนีโฆจ, อโหสิ อนุปทฺทโว.

เธอได้ถวายเภสัชและภัตตาหาร ด้วยเหตุนั้น พระยติรูปนั้นจึงหายจากอาพาธ ไม่มีทุกข์ ไม่มีอุปัทวะ.

๕.

ตโต ตฺวํ เตน กมฺเมน, สุกเตน ตโต จุตา;

ชาตาสิ เทวโลกสฺมึ, สพฺพกามสมิทฺธินี.

จากนั้น เธอจุติจากโลกมนุษย์ด้วยกรรมที่ทำดีนั้น ได้ไปเกิดในเทวโลก เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยกามทั้งปวง.

๖.

ตตฺถ [Pg.42] เต ปุญฺญเตเชน, ปาสาโท รตนามโย;

มณิถูปิสตากิณฺโณ, กูฏาคาเรหิ ลงฺกโต.

ในที่นั้น ด้วยเดชแห่งบุญของเธอ ปราสาทอันสำเร็จด้วยรัตนะ เกลื่อนกล่นด้วยยอดแก้วมณีร้อยยอด ประดับด้วยเรือนยอด ได้เกิดขึ้นแก่เธอ.

๗.

เนกคพฺภสตากิณฺโณ, สยนาสนมณฺฑิโต;

อจฺฉราสตสํกิณฺโณ, นจฺจคีตาทิสํกุโล.

ปราสาทนั้นเกลื่อนกล่นด้วยห้องหลายร้อยห้อง ประดับด้วยที่นอนและอาสนะ แวดล้อมด้วยนางอัปสรหลายร้อย และครึกครื้นด้วยการฟ้อนรำขับร้องเป็นต้น.

๘.

รมฺภามฺพชมฺพุสนฺนีร, ปูคปุนฺนาคปาฏลี;

นาคาทิตรุสณฺเฑหิ, มณฺฑิตุยฺยานปนฺติหิ.

ประดับด้วยแถวแห่งอุทยานที่มีหมู่ไม้กล้วย มะม่วง ชมพู่ มะพร้าว หมาก บุนนาค แคฝอย และกากะทิงเป็นต้น.

๙.

ปทุมุปฺปลกฬาร, กุนฺทกานนมณฺฑิเต;

มธุมตฺตาลิปาลีหิ, สารสีสรสํกุเล.

ประดับด้วยป่าดอกบัว ดอกอุบล ดอกกะหล่า และดอกมะลิซ้อน ครึกครื้นด้วยหมู่ภมรเมาน้ำหวาน และนกกระเรียน.

๑๐.

๑๐.

เทวปุตฺเตหิ เนเกหิ, ตถา เทวจฺฉราหิจ;

นิจฺจุสฺสเว มหาโภเค, วิมาเน มนนนฺทเน.

ในวิมานอันเป็นที่รื่นรมย์ใจ มีความสุขสำราญยิ่งใหญ่ มีการเฉลิมฉลองอยู่เป็นนิตย์ ซึ่งมีเทพบุตรและนางอัปสรมากมาย.

๑๑.

๑๑.

ตฺวเมวํ เทวโลกมฺหิ, วินฺทมานา มหายสํ;

อทฺธานํ วีตินาเมตฺวา, นิพฺพุเต โคตเม ชิเน.

เธอผู้มีเกียรติยศยิ่งใหญ่ เสวยสุขอยู่ในเทวโลกอย่างนี้ ล่วงกาลเวลามาจนกระทั่งพระชินเจ้าโคตมะปรินิพพานแล้ว.

๑๒.

๑๒.

ชมฺพุทีเป อิทานิ ตฺวํ, นิพฺพตฺตา อุทิเต กุเล;

ปุญฺญปญฺญาคุณาวาสา, รูเปนคฺคา ปิยํวทา.

บัดนี้ เธอได้มาเกิดในชมพูทวีป ในตระกูลสูง เป็นที่รวมแห่งบุญ ปัญญา และคุณงามความดี เป็นเลิศด้วยรูปโฉม และเป็นผู้มีวาจาเป็นที่รัก.

๑๓.

๑๓.

เอตํ เต เทวโลกสฺมึ, เทวิสฺสริยมพฺภุตํ,อิมํ เต อิธ โลกสฺมึ, สพฺพํ มานุสิกํ สุขํ.

ทิพยสมบัติอันน่าอัศจรรย์ในเทวโลกนั้นเป็นของเธอ และความสุขของมนุษย์ทั้งปวงในโลกนี้ก็เป็นของเธอ.

๑๔.

๑๔.

วิปสฺสิมุนิโน กาเล, ตฺวํ ตสฺเสกสฺส ภิกฺขุโน;

อทา ทานํ คิลานสฺส, ตสฺส ตํ ผลมีทิสํ.

ในสมัยพระมุนีวิปัสสี เธอได้ถวายทานแก่ภิกษุอาพาธรูปหนึ่ง ผลแห่งกรรมนั้นเป็นเช่นนี้.

๑๕.

๑๕.

กาตพฺพญฺหิ สทา ปุญฺญํ, อิจฺฉนฺเตน สุขปฺปทํ;

ตสฺมา ตฺวํ สพฺพทา ภทฺเท, อุสฺสุกฺกา กุสเล ภวาติ.

เพราะว่า บุญที่ให้ความสุข อันผู้ปรารถนาพึงทำอยู่เสมอ เพราะฉะนั้น น้องหญิง เธอจงเป็นผู้ขวนขวายในกุศลกรรมในกาลทุกเมื่อเถิด.

เอวํ โส ตสฺส ปุริมตฺตภาเว กตกมฺมํ ปกาเสตฺวา อิทานิ ปุญฺญกมฺเม อปฺปมาทา ภวาติ อนุสาสิ. สา เถรสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปรมโสมนสฺสา ตโต ปฏฺฐาย ทานาทีสุ นิรตา ปุญฺญานิ กโรนฺตี เตเนว โสมนสฺเสน โสตาปนฺนา อริยสาวิกา อโหสีติ.

พระเถระนั้นประกาศกรรมที่นางทำไว้ในภพก่อนอย่างนี้แล้ว จึงได้สั่งสอนว่า ‘บัดนี้ เธอจงเป็นผู้ไม่ประมาทในบุญกรรมเถิด’ นางได้ฟังพระธรรมเทศนาของพระเถระแล้ว มีความยินดีอย่างยิ่ง ตั้งแต่นั้นมาก็ยินดีในการให้ทานเป็นต้น ทำบุญกุศลอยู่ ด้วยความยินดีนั้นเอง นางก็ได้เป็นพระอริยสาวิกาผู้เป็นพระโสดาบัน.

๑๖.

๑๖.

อิติ [Pg.43] ตรุณกุมารี ปุญฺญกมฺเมสุ สารํ,อวิทิตคุณมตฺตา ทตฺว ภิกฺขุสฺส ทานํ;

ทิวิมนุชสุขํ สาลตฺถ ตุมฺเห ภวนฺตา,วิทิตกุสลปากา กึ น ลพฺเภถ สนฺตึ.

ดังนี้ กุลธิดาผู้เยาว์วัยนั้น แม้ไม่รู้ถึงประมาณแห่งคุณ ได้ถวายทานอันเป็นสาระในบุญกรรมทั้งหลายแก่ภิกษุแล้ว ได้บรรลุสุขทิพย์และสุขมนุษย์ ท่านทั้งหลายผู้รู้ผลแห่งกุศลกรรมแล้ว ไฉนจะไม่พึงได้ความสงบเล่า

รูปเทวิยา วตฺถุํ ทสมํ.

เรื่องรูปเทวี เรื่องที่ ๑๐.

ธมฺมโสณฺฑกวคฺโค ปถโม.

ธัมมโสณฑกวรรคที่ ๑.

นนฺทิยราชวคฺโค

นันทิยราชวรรค

๑๑. นนฺทิยราชสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๑๑. ลำดับเรื่องนี้ในเรื่องของพระเจ้านันทิยะ

อิโต [Pg.45] กิร กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก ปทุมุตฺตโร นาม สตฺถา โลเก อุทปาทิ สเทวกํ โลกํ สํสารกนฺตารา อุตฺตาเรนฺโต. ตสฺมึ กิร สมเย เอโก กุฏุมฺพิโก สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปสนฺนมานโส พุทฺธปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา มหาทานํ สชฺเชตฺวา อตฺตโน ภวนํ เทวภวนมิว อลงฺกริตฺวา พุทฺธารหํ มหาสนํ ปญฺญาเปตฺวา คนฺตฺวา ภควนฺตํ ยาจิ กาโลยํ ภนฺเต ภควโต ภตฺตคฺคสฺส อุปสงฺกมนายาติ. อถ ภควา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต มหตา พุทฺธานุภาเวน คนฺตฺวา นิสีทิ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน, ตโต กุฏุมฺพิโก หฏฺโฐ อุทคฺโค สปริโส ภควนฺตํ ปริวิสติ อเนเกหิ มธุรนฺนปานาทีหิ. ตทา ตสฺส ภควโต สาสเน ธุตงฺคธรานํ อคฺโค วสภตฺเถโรนาม มหาสาวโก สปทานวตฺเตน ปิณฺฑาย จรมาโน ตสฺส กุฏุมฺพิกสฺส เคหทฺวาเร อฏฺฐาสิ, อถ โส เถรํ ทิสฺวา ภนฺเต สตฺถา อนฺโตเคเห นิสินฺโน, ตุมฺเหปิ ปวิสถาติ ยาจิ, เถโร อปวิสิตฺวาว อคมาสิ, กุฏุมฺพิโก ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ตมตฺตํ วตฺวา กึ ภนฺเต สเทวเก โลเก ภควตาปิ อุตฺตริตโร คุเณน สํวิชฺชตีติ อาห. อถสฺส สตฺถา ปุตฺโตปมํ ทสฺเสตฺวา เถรสฺส คุเณ วณฺเณนฺโต เอวมาห.

ในอดีตกาล ล่วงไปแสนกัปแต่กัปนี้ พระศาสดาพระนามว่าปทุมุตตระ ได้อุบัติขึ้นในโลก ทรงยังโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ข้ามพ้นกันดารคือสังสารวัฏ ในกาลนั้น กุฎุมพีคนหนึ่งฟังพระธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้ว มีใจเลื่อมใส นิมนต์ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประธาน จัดมหาทาน ตกแต่งเรือนของตนให้เหมือนวิมานเทวดา ปูลาดพุทธอาสนะอันประเสริฐแล้วไปทูลอาราธนาพระผู้มีพระภาคว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถึงเวลาเสด็จไปสู่โรงภัตตาหารแล้ว' ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์บริวาร เสด็จไปด้วยพุทธานุภาพอันยิ่งใหญ่ ประทับนั่งบนพุทธอาสนะอันประเสริฐที่จัดไว้ แต่นั้น กุฎุมพีมีใจยินดีร่าเริงพร้อมด้วยบริวาร ได้อังคาสพระผู้มีพระภาคด้วยข้าวน้ำอันโอชะมีประการต่างๆ ในกาลนั้น ในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น พระมหาเถระนามว่าวสภะ ผู้เป็นเลิศกว่าภิกษุผู้ทรงธุดงค์ เที่ยวบิณฑบาตตามลำดับตรอก ได้ยืนอยู่ที่ประตูเรือนของกุฎุมพีนั้น แต่นั้น กุฎุมพีนั้นเห็นพระเถระแล้ว ได้นิมนต์ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระศาสดาประทับนั่งอยู่ภายในเรือน แม้ท่านก็จงเข้าไปเถิด' พระเถระไม่เข้าไปแล้วก็หลีกไป กุฎุมพีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลเรื่องนั้น แล้วทูลถามว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มีใครที่ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคด้วยคุณสมบัติอยู่หรือ' ลำดับนั้น พระศาสดาทรงแสดงอุปมาด้วยบุตร ทรงพรรณนาคุณของพระเถระว่าดังนี้

๑.

ปาเลนฺติ นิมฺมลํ กตฺวา, ปาติโมกฺขาทิสํวรํ;

สมาทินฺนธุตงฺคาจ, อปฺปิจฺฉา มุนิสูนโว.

บุตรของพระมุนีทั้งหลาย ย่อมรักษาปาติโมกขสังวรเป็นต้นให้บริสุทธิ์ เป็นผู้สมาทานธุดงค์ มีความปรารถนาน้อย

๒.

นิจฺจ มนฺตกยุทฺธมฺหิ, นทฺธา โยธาว ทปฺปิตา;

ปุญฺญานํ วตฺถุภูตา เต, เทวมานุสกา ทินํ.

พวกเธอเป็นผู้เตรียมพร้อมในการรบกับพระยามัจจุราชอยู่เป็นนิตย์ ดุจนักรบผู้องอาจ เป็นที่ตั้งแห่งบุญของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายทุกวัน

๓.

ธาเรมหํ วณฺณวนฺตํ, สีเวยฺยมฺปิจ จีวรํ;

พุทฺธปุตฺตา มหานาคา น ธาเรนฺติ ตถาวิธํ.

เราย่อมทรงจีวรที่มีสีสันและที่เย็บอย่างดี แต่พระพุทธบุตรผู้เป็นมหาบุรุษทั้งหลาย ย่อมไม่ทรงจีวรเช่นนั้น

๔.

ธาเรนฺติ [Pg.46] เต ปํสุกูลํ, สงฺฆาเฏตฺวา ปิโลติเก;

วณจฺฉาทนโจลํว, อิจฺฉาโลภ วิวชฺชิตา.

พวกเธอทรงผ้าบังสุกุลที่เย็บปะติดปะต่อกันด้วยผ้าเก่า ดุจผ้าสำหรับปิดแผล ปราศจากความอยากและความโลภ

๕.

สาทิยามิ สทา หมฺโภ, อุปาสกนิมนฺตนํ;

เนว สาเทนฺติ สมฺพุทฺธ, ปุตฺโต ปาสกยาจนํ.

ดูก่อนท่านผู้เจริญ เราย่อมรับนิมนต์ของอุบาสกอยู่เสมอ แต่พระพุทธบุตรผู้เป็นโอรสของพระสัมพุทธเจ้า ย่อมไม่รับคำอ้อนวอนของอุบาสก

๖.

สปทาเนน ยํ ลทฺธํ, ลูขํวาปิ ปณีตกํ;

เตน ตุสฺสนฺติ เม ปุตฺตา, รสเคธวิวชฺชิตา.

บุตรของเราทั้งหลาย ย่อมยินดีด้วยปัจจัยที่ได้มาโดยลำดับตรอก ไม่ว่าจะเป็นของหยาบหรือประณีต ปราศจากความติดใจในรส

๗.

นิปชฺชามิ อหํ สาธุ, สนฺถเต สยเน สุเภ;

น เต เสยฺยํ ปกปฺเปนฺติ, สํสารภยภีรุกา.

เราย่อมนอนบนที่นอนอันปูลาดดีแล้วและสวยงาม แต่พวกเธอผู้เกรงกลัวภัยในสงสาร ย่อมไม่จัดแจงที่นอน

๘.

ฐานา สนคมเนน, กปฺเปนฺติ อิริยาปถํ;

เนกภูมิสมากิณฺณ, ปาสาเทสุ วสามหํ.

พวกเธอจัดแจงอิริยาบถด้วยการยืน การนั่ง และการเดิน เราย่อมอยู่ในปราสาทที่เกลื่อนกล่นด้วยชั้นจำนวนมาก

๙.

พุทฺธปุตฺตา ตถาจฺฉนฺนํ, น กทา ปวิสนฺติ เต;

รุกฺขมูเล สุสานสฺมึ, อพฺโภกาเส รมนฺติ เต.

แต่พระพุทธบุตรทั้งหลาย ย่อมไม่เข้าไปในที่มุงบังเช่นนั้นเลย พวกเธอรื่นรมย์อยู่โคนไม้ ในป่าช้า และในที่แจ้ง

๑๐.

๑๐.

ภาเวตฺวา ภวนาสาย, เหตุํ ภาวนมุตฺตมํ;

อหํ คาเม วสิสฺสามิ, ปาเปนฺโต ชนตํ สิวํ.

พวกเธอเจริญภาวนาอันสูงสุดอันเป็นเหตุแห่งความสิ้นไปแห่งภพ เราย่อมอยู่ในหมู่บ้าน ยังชนให้ถึงความสวัสดี

๑๑.

๑๑.

รมนฺติ มม ปุตฺตา เต, ปนฺตเสนาสเน กกา;

เตสํ มหตฺตโร สนฺโต, เถโรยํ วสโภ มหา;

ธุตปาโป ธุตงฺคคฺโค, ญาโตยํ มม สาสเนติ.

บุตรของเราเหล่านั้น ย่อมรื่นรมย์อยู่ในเสนาสนะอันสงัดเสมอ พระวสภเถระผู้ใหญ่รูปนี้ เป็นผู้ประเสริฐกว่าบุตรเหล่านั้น เป็นผู้ขจัดบาป เป็นเลิศแห่งผู้ทรงธุดงค์ เป็นที่ปรากฏชัดในศาสนาของเรา ดังนี้

เอวํ ภควา หตฺถํ อุกฺขิปิตฺวา จนฺทมณฺฑเล ปหรนฺโต วิย เถรสฺส คุเณ ปกาเสสิ, ตโต โส ตสฺส คุณกถํ สุตฺวา สยมฺปิตํ ฐานนฺตรํ กามยมาโน ยนฺนูนาหํ อนาคเต อญฺญตรสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสเน ธุตงฺคธรานํ อคฺโค ภวิสฺสามีติ ตํ ฐานนฺตรํ ปตฺเถนฺโต ภควโต ปาทมูเล นิปชฺชิ, สตฺถา ตํ การณํ อุปปริกฺขิตฺวา อิโต กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก โคตโม นาม สตฺถา อุปฺปชฺชิสฺสติ. ตฺวํ ตทา ธุตงฺคธรานํ อคฺโค หุตฺวา กสฺส โปติ ปญฺญายิสฺสตีติ พฺยากรณ [Pg.47] มทาสิ. ตโต ปฏฺฐาย โส โสมนสฺโส ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา ตโต จุโต เทวมนุสฺเสสุ เทวิสฺสริยํ อนุภวนฺโต วิปสฺสีสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล เอกสาฏโก นาม พฺราหฺมโณ หุตฺวา มหาทานํ อทาสิ. ตโต จุโต กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธ ปรินิพฺพุเต พาราณสีนคเร พาราณสีเสฏฺฐิ หุตฺวา นิพฺพตฺโต ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา ตโต จวิตฺวา สํสาเร สํสรนฺโต ทสวสฺสสหสฺสา ยุเกสุ มนุสฺเสสุ พาราณสิยํ เอโก กุฏุมฺพิโก หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส ปนายํ กุฏุมฺพิโก อรญฺเญ ชงฺฆาวิหารํ อนุวิจรนฺโต ปจฺจนฺติเม ชนปเท อรญฺญายตเน อญฺญตรํ ปจฺเจกพุทฺธํ อทฺทส. โส จ ปจฺเจกพุทฺโธ ตตฺถ จีวรกมฺมํ กโรนฺโต อนุวาเต อปฺปโหนฺเต สํหริตฺวา ฐเปตุํ อารทฺโธ. กุฏุมฺพิโก ตํ ทิสฺวา ภนฺเต กึ กโรถาติ ปุจฺฉิ. โส ปจฺเจกพุทฺโธ อปฺปิจฺฉตาย เตน ปุฏฺโฐ น กิญฺจิ วุตฺโต โหติ. โส จีวรทุสฺสํ นปฺปโหตีติ ญตฺวา อตฺตโน อุตฺตรสาฏกํ ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปาทมูเล ฐเปตฺวา อคมาสิ. ปจฺเจกพุทฺโธ ตํ คเหตฺวา อนุวาตกํ อาโรเปนฺโต จีวรํ กตฺวา ปารุปิ. กุฏุมฺพิโก ชีวิตปริโยสาเน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา ตโต จวิตฺวา พาราณสิโต ติโยชนมตฺตเก ฐาเน อญฺญตรสฺมึ นคเร นิพฺพตฺติ, ตสฺส มาตาปิตโร นนฺทิโยติ นามํ อกํสุ, ตสฺส สตฺต ภาตโร อเหสุํ, เสสา ฉ ภาตโร นานากมฺมนฺเตสุ พฺยาวฏา มาตาปิตุนฺนํ โปเสนฺติ. นนฺทิโย ปน อกมฺมสีโล เคเหเยว วสติ. ตสฺมา ตสฺส เสสา กุชฺฌนฺติ. มาตาปิตโรปิ นนฺทิยํ อามนฺเตตฺวา โอวทนฺติ. โส ตุณฺหี โหเตว. อถาปรสฺมึ สมเย คาเม นกฺขตฺตํ สงฺฆุฏฺฐํ, ตทา โส มาตรํ อาห. อมฺม สาฏกํ เทหิ, นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามีติ, สา โธต- วตฺถํ [Pg.48] นีหริตฺวา อทาสิ, อมฺม ถูลํ อิทนฺติ, สา อญฺญํ นีหริตฺวา อทาสิ, ตมฺปิ ปฏิกฺขิปิ. อถ นํ มาตา อาห. ตาต ยาทิเส มยํ เคเห ชาตา, นตฺถิ อิโต สุขุมตรสฺส ปฏิลาภาย ปุญฺญนฺติ, ลภนฏฺฐานํ คมิสฺสามิ อมฺมาติ. ปุตฺต อหํ อชฺเชว ตว พาราณสีนคเร รชฺชปฏิลาภํ อิจฺฉามีติ อาห. โส สาธุ อมฺมาติ มาตรํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. มาตุยา ปนสฺส เอวํ อโหสิ. กหํ โส คมิสฺสติ, ปุพฺเพวิย อิธวา เอตฺถวา เคเห นิสีทิตฺวา อาคจฺฉตีติ, โส ปน ปุญฺญนิยาเมน โจทิยมาโน คามโต นิกฺขมิตฺวา พาราณสึ คนฺตฺวา เสนคุตฺตสฺส เคเห ปฏิวสติ, อเถกทิวสํ โส ตสฺส กมฺมกาเรหิ สทฺธึ สลฺลปนฺโต นิสีทิตฺวา ปจลายนฺโต สุปินํ อทฺทส. มุเขน อนฺตํ นิกฺขมิตฺวา สกลชมฺพุทีเป ปตฺถริตฺวา อนฺโตกุจฺฉิเมว ปาวิสิ. ปพุทฺโธ โส ภีโต มหาสทฺทมกาสิ. อถ นํ มหาเสนคุตฺโต ปุจฺฉิ. นนฺทิโย สุปินํ อทฺทสนฺติ อาห. อถ เตน กีทิสนฺติ ปุฏฺโฐ กเถสิ, ตโต เสนคุตฺโต ตํ อตฺตโน กุลูปคํ ปริพฺพาชิกํ ปุจฺฉิ โก ตสฺส วิปาโกติ. ปริพฺพาชิกา ยทิ โภ อิตฺถี ปสฺสติ. สตฺตทิวสพฺภนฺตเรเยว อภิเสกํ ลภติ, ยทิ ปุริโส ปสฺสติ, ตเถว ราชา โหตีติ กเถสิ. เสนคุตฺโต ตสฺสา ตํ กถํ สุตฺวา อิมํ มม ญาตึ กโรมีติ อตฺตโน สตฺต ธีตเร ปกฺโกสิตฺวา ปฏิปาฏิยา ปุจฺฉิ. นนฺทิยสฺส สนฺติเก วสถาติ, เสสา สพฺพา น อิจฺฉึสุ, น มยํ ชานาม เอตํ อธุนาคตํ กุลวนฺตํ วา ทุกฺกุลวนฺตํวาติ. อถ กณิฏฺฐิกํ ปุจฺฉิ. สา ยสฺส มํ มาตาปิตโร ทสฺสนฺติ. เตสํ วจนํ น ภินฺทิสฺสามีติ สมฺปฏิจฺฉิ, อถ เสนคุตฺโต นนฺทิยํ ปกฺโกสิตฺวา อตฺตโน ธีตรํ ทตฺวา ตสฺส มหาสมฺปตฺติ มทาสิ. ตโต สตฺตเม ทิวเส นนฺทิโย ตตฺถ ตตฺถ อาหิณฺฑนฺโต รญฺโญ มงฺคลุยฺยานํ ปสฺสิสฺสามีติ คนฺตฺวา ธงฺคลสิลาปฏฺเฏสสีสํ ปารุปิตฺวา นิปชฺชิ, โส จ พาราณสีรญฺโญ กาลงฺกตสฺส สตฺตโม [Pg.49] ทิวโส โหติ. อมจฺจาจ ปุโรหิโตจ รญฺโญ สรีรกิจฺจํ กาเรตฺวา ราชงฺคเณ นิสีทิตฺวา มนฺตยึสุ. รญฺโญ เอกาว ธีตา อตฺถิ, ปุตฺโต ปนสฺส นตฺถิ. อราชิกํ รชฺชํ น ติฏฺฐติ. ผุสฺสรถํ วิสฺสชฺเชสฺสามาติ. เต กุมุทปตฺตวณฺเณ จตฺตาโร สินฺธเว โยเชตฺวา เสตจฺฉตฺตปมุขํปญฺจวิธราชกกุธภณฺฑํ รถสฺมึเยว ฐเปตฺวา รถํ วิสฺสชฺเชตฺวา ปจฺฉโต ตุริยานิ ปคฺคณฺหาเปสุํ. รโถ ปาจีทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา อุยฺยานาภิมุโข อโหสิ. ปริจเยน อุยฺยานาภิมุโข คจฺฉติ. นิวตฺเตมาติ เกจิ อาหํสุ. ปุโรหิโต มา นิวารยิตฺถาติ อาห. รโถ กุมารกํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อาโรหณสชฺโช หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ปุโรหิโต ปารุปณกณฺณํ อปเนตฺวา ปาทตลานิ โอโลเกนฺโต ติฏฺฐตุ อยํ ทีโป. ทฺวิสหสฺสทีป ปริวาเรสุ จตูสุ มหาทีเปสุ เอกรชฺชํ กาตุํ สมตฺโถติวตฺวา ตสฺส ธิตึ อุปธาเรตุํ ติกฺขตฺตุํ ตุริยานิ ปคฺคณฺหาเปสิ. อถ กุมาโร มุขํ วิวริตฺวา โอโลเกตฺวา เกน การเณน อาคตตฺถาติ อาห, เทว ตุมฺหากํ รชฺชํ ปาปุณาตีติ, ราชา กหนฺติ, เทวตฺตํ คโต สามีติ, กติ ทิวสา อติกฺกนฺตาติ, อชฺช สตฺตโม ทิวโสติ. ปุตฺโต วา ธีตา วา นตฺถีติ, ธีตา อตฺถิ เทว. ปุตฺโต น วิชฺชตีติ, เตนหิ กริสฺสามิ รชฺชนฺติ, เต ตาวเทว อภิเสกมณฺฑปํ กาเรตฺวา ราชธีตรํ สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺการิตฺวา อุยฺยานํ เนตฺวา กุมารสฺส อภิเสกํ อกํสุ, อถสฺส กตาภิเสกสฺส สตสหสฺสคฺฆนกํ วตฺถํ อาเนสุํ, โส กิมิทํ ตาตาติ อาห, นิวาสนวตฺถํ เทวาติ, นนุ ตาตา ถูลํติ, มนุสฺสานํ ปริโภควตฺเถสุ อิโต สุขุมตรํ นตฺถิ เทวาติ, ตุมฺหากํ ราชา เอวรูปํ นิวาเสสีติ, อาม เทวาติ. น มญฺเญ ปุญฺญวา ตุมฺหากํ ราชาติ วตฺวา หนฺท สุวณฺณภิงฺการํ อาหรถ, ลภิสฺสาม วตฺถนฺติ, เต สุวณฺณภิงฺการํ อาหรึสุ, โส อุฏฺฐาย หตฺเถ โธวิตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา หตฺเถน อุทกํ อาทาย ปุรตฺถิมทิสาย อพฺภุกฺกิริ, [Pg.50] ตาวเทว ฆนปถวึ ภินฺทิตฺวา โสฬสกปฺปรุกฺขา อุฏฺฐหึสุ, ปุน อุทกํ หตฺเถน คเหตฺวา ทกฺขิณํ ปจฺฉิมํ อุตฺตรนฺติ เอวํ จตสฺโสปิ ทิสา อพฺภุกฺกิริ, สพฺพทิสาสุ โสฬส โสฬส หุตฺวา จตุสฏฺฐิกปฺปรุกฺขา อุฏฺฐหึสุ, โส เอกํ ทิพฺพทุสฺสํ นิวาเสตฺวา เอกํ ปารุปิตฺวา นนฺทิยรญฺโญ วิชิเต สุตฺตกนฺติกา อิตฺถิโย มา สุตฺตํ กนฺตนฺตูติ เภรึ จราเปถาติ วตฺวา ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา อลงฺกตปฏิยตฺโต หตฺถิกฺขนฺธวรคโต นครํ ปวิสิตฺวา ปาสาทมภิรุยฺห มหาสมฺปตฺตึ อนุภวิ. อโห ตทา ปจฺเจกพุทฺธสฺส ทินฺนานุวาตกสฺส วิปาโก. เตนาหุ โปราณา.

พระผู้มีพระภาคทรงยกพระหัตถ์ขึ้นประหนึ่งจะทรงลูบคลำดวงจันทร์ ทรงประกาศคุณของพระเถระอย่างนี้ ลำดับนั้น เขา (พระเถระในอดีตชาติ) ได้ฟังถ้อยคำพรรณนาคุณของท่านแล้ว ปรารถนาตำแหน่งนั้นด้วยตนเอง คิดว่า "ไฉนหนอ ในอนาคตกาล เราพึงเป็นผู้เลิศแห่งเหล่าภิกษุผู้ทรงธุดงค์ในศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์ใดพระองค์หนึ่ง" เมื่อจะปรารถนาตำแหน่งนั้น จึงหมอบลงที่ใกล้พระบาทของพระผู้มีพระภาค พระศาสดาทรงพิจารณาเหตุนั้นแล้ว ทรงพยากรณ์ว่า "ในที่สุดแห่งแสนกัปนับจากนี้ พระศาสดานามว่าโคดมจักเสด็จอุบัติขึ้น ในกาลนั้น เธอจักเป็นผู้เลิศแห่งเหล่าภิกษุผู้ทรงธุดงค์ จักปรากฏนามว่า กัสสปะ" ตั้งแต่นั้นมา เขามีใจยินดี บำเพ็ญบุญกุศล จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว เสวยเทวสมบัติในหมู่เทวดาและมนุษย์ ในกาลแห่งพระวิปัสสีสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้เกิดเป็นพราหมณ์ชื่อเอกสาฎก ได้ถวายมหาทาน จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว เมื่อพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว ได้บังเกิดเป็นเศรษฐีในกรุงพาราณสี บำเพ็ญบุญมีทานเป็นต้น จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ ในยุคที่มนุษย์มีอายุหนึ่งหมื่นปี ได้บังเกิดเป็นกุฎุมพีคนหนึ่งในกรุงพาราณสี กุฎุมพีนั้นเดินเที่ยวพักผ่อนอยู่ในป่า ได้เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งในราวป่าชายแดน พระปัจเจกพุทธเจ้านั้นกำลังทำจีวรกรรมอยู่ในที่นั้น เมื่อผ้าอนุวาต (ผ้าขอบ) ไม่เพียงพอ จึงเริ่มพับเก็บไว้ กุฎุมพีเห็นดังนั้นจึงถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านกำลังทำอะไร" พระปัจเจกพุทธเจ้าถูกเขาถามแล้วก็มิได้กล่าวอะไรเพราะความเป็นผู้มักน้อย กุฎุมพีรู้ว่าผ้าทำจีวรไม่เพียงพอ จึงวางผ้าห่มของตนไว้ที่ใกล้เท้าของพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้วจากไป พระปัจเจกพุทธเจ้าถือเอาผ้านั้นมาทำเป็นผ้าอนุวาต เย็บจีวรเสร็จแล้วก็ห่ม กุฎุมพีนั้นทำกาลกิริยาเมื่อสิ้นอายุแล้ว ไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ เสวยทิพยสมบัติในที่นั้นจนตลอดอายุ จุติจากที่นั้นแล้วมาบังเกิดในเมืองหนึ่งห่างจากกรุงพาราณสีประมาณ ๓ โยชน์ มารดาบิดาตั้งชื่อเขาว่า นันทิยะ เขามีพี่น้องชาย ๗ คน พี่น้อง ๖ คนที่เหลือขวนขวายในงานต่างๆ เลี้ยงดูมารดาบิดา แต่นันทิยะเป็นคนเกียจคร้าน อาศัยอยู่แต่ในบ้าน เพราะเหตุนั้น พี่น้องที่เหลือจึงโกรธเขา แม้มารดาบิดาก็เรียกนันทิยะมาโอวาท เขาก็ได้แต่นิ่งเสีย ต่อมาในสมัยหนึ่ง ในหมู่บ้านมีการประกาศงานนักขัตฤกษ์ ครั้งนั้น เขาจึงกล่าวกับมารดาว่า "แม่จ๋า ขอผ้าสาฎกให้ฉันหน่อย ฉันจะไปเที่ยวงานนักขัตฤกษ์" มารดานำผ้าที่ซักสะอาดแล้วมาให้ เขาบอกว่า "แม่จ๋า ผ้านี้เนื้อหยาบ" มารดานำผืนอื่นมาให้ เขาก็ปฏิเสธผืนนั้นอีก ลำดับนั้น มารดาจึงกล่าวกับเขาว่า "พ่อเอ๋ย ในบ้านที่เราเกิดมานี้ ไม่มีบุญพอที่จะได้ผ้าที่ละเอียดกว่านี้หรอก" เขาจึงบอกว่า "แม่จ๋า ฉันจะไปในที่ที่หาได้" มารดากล่าวว่า "ลูกเอ๋ย แม่ปรารถนาให้เจ้าได้ครองราชสมบัติในกรุงพาราณสีเสียในวันนี้เลย" เขารับคำว่า "ดีจ้ะแม่" แล้วไหว้มารดา ทำประทักษิณแล้วหลีกไป แต่มารดาคิดว่า "เขาจะไปไหนได้ เดี๋ยวก็คงกลับมานั่งในบ้านเหมือนเมื่อก่อนนั่นแหละ" แต่เขาถูกอำนาจบุญเตือนให้ต้องออกจากหมู่บ้าน เดินทางไปยังกรุงพาราณสี อาศัยอยู่ในบ้านของเสนะคุต วันหนึ่ง เขานั่งสนทนากับพวกคนงานของเสนะคุตนั้นแล้วสัปหงกหลับไป ได้ฝันเห็นไส้ออกจากปาก แผ่ไปทั่วชมพูทวีปแล้วกลับเข้าสู่ภายในท้องตามเดิม เขาตื่นขึ้นมาด้วยความกลัว ร้องเสียงดัง ลำดับนั้น มหาเสนะคุตจึงถามเขา นันทิยะบอกว่า "ฉันฝันไป" เมื่อถูกถามว่าฝันอย่างไร เขาก็บอกไป ลำดับนั้น เสนะคุตจึงไปถามนางปริพาชิกาผู้คุ้นเคยกับตระกูลของตนว่า "ผลของความฝันนั้นจะเป็นอย่างไร" นางปริพาชิกากล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ถ้าผู้หญิงฝัน จักได้อภิเษกภายใน ๗ วัน ถ้าผู้ชายฝัน ก็จักได้เป็นพระราชาเช่นเดียวกัน" เสนะคุตฟังคำของนางแล้วคิดว่า "เราจะทำชายคนนี้ให้เป็นญาติของเรา" จึงเรียกบุตรสาวทั้ง ๗ คนมาถามตามลำดับว่า "พวกเจ้าจงไปอยู่กับนันทิยะเถิด" บุตรสาวที่เหลือทั้งหมดไม่ปรารถนา โดยกล่าวว่า "พวกเราไม่รู้จักชายผู้นี้ที่เพิ่งมาใหม่ว่าเป็นผู้มีตระกูลหรือไร้ตระกูล" ลำดับนั้น เขาจึงถามบุตรสาวคนเล็ก นางตอบรับว่า "มารดาบิดาจะยกดิฉันให้แก่ใคร ดิฉันจะไม่ขัดคำของท่านเหล่านั้น" ลำดับนั้น เสนะคุตจึงเรียกนันทิยะมาแล้วยกบุตรสาวให้ มอบสมบัติมากมายให้แก่เขา ต่อมาในวันที่ ๗ นันทิยะเดินเที่ยวไปในที่ต่างๆ คิดว่า "เราจะไปดูพระราชอุทยาน" จึงเข้าไปแล้วคลุมศีรษะนอนบนแผ่นศิลามงคล และวันนั้นเป็นวันที่ ๗ นับแต่พระราชาแห่งกรุงพาราณสีสวรรคต พวกอำมาตย์และปุโรหิตจัดการพระสรีระของพระราชาแล้ว นั่งปรึกษากันที่ลานหลวงว่า "พระราชามีพระธิดาเพียงพระองค์เดียว แต่ไม่มีพระโอรส แผ่นดินจะว่างเว้นพระราชาไม่ได้ เราจะปล่อยบุษยรถ" พวกเขาจึงเทียมม้าสินธพ ๔ ตัวที่มีสีเหมือนกลีบดอกกุมุท วางเครื่องราชกกุธภัณฑ์ทั้ง ๕ มีเศวตฉัตรเป็นประธานไว้บนรถ ปล่อยรถไปแล้วให้ประโคมดนตรีตามหลัง รถออกจากประตูทิศตะวันออกมุ่งหน้าไปยังพระราชอุทยาน เพราะความคุ้นเคยรถจึงมุ่งหน้าไปทางพระราชอุทยาน บางคนกล่าวว่า "พวกเราจงให้รถกลับเถิด" ปุโรหิตกล่าวว่า "อย่าห้ามเลย" รถทำประทักษิณชายหนุ่มแล้วหยุดนิ่งเตรียมพร้อมจะให้ขึ้น ปุโรหิตเปิดชายผ้าห่มตรวจดูพื้นเท้าแล้วกล่าวว่า "อย่าว่าแต่ทวีปนี้เลย ชายผู้นี้สามารถครองความเป็นใหญ่ในมหาทวีปทั้ง ๔ ที่มีทวีปบริวารสองพันเป็นบริวารได้" แล้วสั่งให้ประโคมดนตรีขึ้น ๓ ครั้งเพื่อทดสอบความเข้มแข็งของเขา ลำดับนั้น ชายหนุ่มเปิดหน้าดูแล้วถามว่า "พวกท่านมาด้วยเหตุอันใด" "ข้าแต่สมมติเทพ ราชสมบัติถึงแก่พระองค์แล้ว" "พระราชาไปไหนเสียเล่า" "เสด็จไปสู่สวรรค์แล้วพระเจ้าข้า" "ล่วงไปกี่วันแล้ว" "วันนี้เป็นวันที่ ๗ พระเจ้าข้า" "ไม่มีพระโอรสหรือพระธิดาหรือ" "มีพระธิดาพระเจ้าข้า แต่ไม่มีพระโอรส" "ถ้าอย่างนั้น เราจะครองราชย์" พวกเขาจึงให้สร้างมณฑปพิธีอภิเษกในขณะนั้นเอง ตกแต่งพระราชธิดาด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง นำมายังพระราชอุทยานแล้วทำพิธีอภิเษกชายหนุ่ม ลำดับนั้น เมื่อเขาอภิเษกแล้ว พวกเขานำผ้ามีค่าแสนหนึ่งมาถวาย เขาถามว่า "นี่อะไรกันพ่อ" "ผ้าสำหรับนุ่งพระเจ้าข้า" "พ่อเอ๋ย ผ้านี้หยาบมิใช่หรือ" "ข้าแต่สมมติเทพ ในบรรดาผ้าที่มนุษย์ใช้สอย ไม่มีที่ละเอียดกว่านี้อีกแล้วพระเจ้าข้า" "พระราชาของพวกท่านนุ่งผ้าเช่นนี้หรือ" "พระเจ้าข้า" เขาจึงกล่าวว่า "พระราชาของพวกท่านคงเป็นผู้มีบุญน้อยกระมัง เอาเถิด จงนำพระสุวรรณภิงคารมา เราจักได้ผ้า" พวกเขานำพระสุวรรณภิงคารมา เขาลุกขึ้นล้างมือบ้วนปากแล้ว เอามือวักน้ำซัดไปทางทิศตะวันออก ทันใดนั้นเอง ต้นกัลปพฤกษ์ ๑๖ ต้นก็ผุดขึ้นชำแรกแผ่นดินอันหนาทึบขึ้นมา เขาเอามือวักน้ำซัดไปทางทิศใต้ ทิศตะวันตก และทิศเหนืออย่างนั้นอีก ต้นกัลปพฤกษ์ผุดขึ้นทิศละ ๑๖ ต้น รวมเป็น ๖๔ ต้นในทิศทั้งสี่ เขานุ่งผ้าทิพย์ผืนหนึ่ง ห่มผืนหนึ่ง แล้วสั่งว่า "จงตีกลองประกาศไปในเขตแดนของพระเจ้านันทิยะว่า ห้ามพวกผู้หญิงปั่นด้าย" แล้วยกฉัตรขึ้น ตกแต่งร่างกายแล้วเสด็จขึ้นสู่คอช้างตัวประเสริฐ เข้าสู่พระนคร ขึ้นสู่ปราสาท เสวยมหาศมบัติ โอ! นั่นเป็นผลแห่งผ้าอนุวาตที่ถวายแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าในกาลนั้น เพราะเหตุนั้น โบราณจารย์จึงกล่าวไว้ว่า"

๑๒.

๑๒.

ยถา สาสปมตฺตมฺหา, พีชา นิคฺโรธปาทโป;

ชายเต สตสาขฑฺโฒ, มหานีลมฺพุโทปโม.

ต้นไทรย่อมเกิดจากเมล็ดพันธุ์เท่าเมล็ดผักกาด มีร้อยกิ่งก้านสาขา เปรียบเหมือนเมฆสีครามใหญ่ฉะนั้น.

๑๓.

๑๓.

ตเถว ปุญฺญกมฺมมฺหา, อณุมฺหา วิปุลํ ผลํ;

โหตีติ อปฺปปุญฺญนฺติ, นาวมญฺเญยฺย ปณฺฑิโตติ.

ฉันนั้นเหมือนกัน ผลอันไพบูลย์ย่อมมีจากบุญกรรมแม้เล็กน้อย บัณฑิตไม่พึงดูหมิ่นว่าบุญเล็กน้อยเลย.

เอวํ คจฺฉนฺเต กาเล เอกทิวสํ เทวี รญฺโญ สมฺปตฺตึ ทิสฺวา อโห ตปสฺสีติ การุญฺญาการํ ทสฺเสสิ. กิมิทํ เทวีติ จ ปุฏฺฐา อติมหตี เต เทว สมฺปตฺติ. อตีตมทฺธานํ กลฺยาณํ กตตฺตา. อิทานิ อนาคตสฺสตฺถาย กุสลํ กโรถาติ อาห. กสฺส ทสฺสาม. สีลวนฺตา นตฺถีติ. อสุญฺโญ เทว ชมฺพุทีโป อรหนฺเตหิ, ตุมฺเห ทานํ สชฺเชถ, อหํ อรหนฺเต ลจฺฉามีติ อาห. ปุนทิวเส ราชา มหารหํ ทานํ สชฺชาเปสิ. เทวี สเจ อิมิสฺสา ทิสาย อรหนฺโต อตฺถิ, อิธา คนฺตฺวา อมฺหากํ ภิกฺขํ คณฺหนฺตูติ อุตฺตรหิมวนฺตาภิมุขี ปุปฺผานิ อุทฺธํ ขิปิตฺวา อุเรน นิปชฺชิ. อถ ตานิ ปุปฺผานิ อากาสโต คนฺตฺวา หิมวนฺตปเทเส วสนฺตานํ ปทุมวติยา ปุตฺตานํ ปญฺจสตานํปจฺเจกพุทฺธานํ เชฏฺฐกมหาปทุมปจฺเจกพุทฺธสฺส ปาทมูเล ปตึสุ. ตถาหิ.

กาลล่วงไปอย่างนี้ วันหนึ่ง พระเทวีทอดพระเนตรเห็นสมบัติของพระราชาแล้ว ทรงแสดงอาการกรุณาว่า "โอ้หนอ น่าสงสาร" เมื่อถูกถามว่า "นี่อะไร พระเทวี?" ก็ตรัสว่า "ข้าแต่พระองค์ สมบัติของพระองค์ยิ่งใหญ่มาก เพราะได้ทำกรรมดีไว้ในอดีตกาล บัดนี้ ขอพระองค์จงทำกุศลเพื่อประโยชน์ในอนาคตเถิด" พระราชาตรัสว่า "เราจะถวายแก่ใคร? ผู้มีศีลไม่มี" พระเทวีตรัสว่า "ข้าแต่พระองค์ ชมพูทวีปนี้มิได้ว่างเปล่าจากพระอรหันต์ ขอพระองค์จงจัดเตรียมทาน หม่อมฉันจะหาพระอรหันต์มาเอง" ในวันรุ่งขึ้น พระราชาทรงให้จัดเตรียมทานอันมีค่ามาก พระเทวีทรงหันหน้าไปทางทิศหิมพานต์เหนือ ทรงโยนดอกไม้ขึ้นไปเบื้องบน แล้วทรงนอนหมอบลง (อธิษฐานว่า) "ถ้ามีพระอรหันต์อยู่ในทิศนี้ ขอจงมายังที่นี้และรับบิณฑบาตของพวกเราเถิด" ครั้นแล้วดอกไม้เหล่านั้นไปในอากาศ ไปตกที่ใกล้เท้าของพระปัจเจกพุทธเจ้ามหาปทุมะผู้เป็นพี่ใหญ่ ในบรรดาพระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ องค์ ผู้เป็นโอรสของนางปทุมวดี ผู้ประทับอยู่ในป่าหิมพานต์ จริงอย่างนั้น.

๑๔.

๑๔.

อโห [Pg.51] ปสฺสถ โภ ทานิ, วิมฺหยํ ปุญฺญกมฺมุโน;

อเจตนาปิ ปุปฺผานิ, ทูตกิจฺเจสุ พฺยาวฏา.

โอ้ ท่านทั้งหลาย จงดูเถิดบัดนี้ ความอัศจรรย์แห่งบุญกรรม แม้ดอกไม้ที่ไม่มีเจตนา ก็ยังขวนขวายในกิจแห่งทูต.

๑๕.

๑๕.

กตฺตุกาเมน โลกสฺมึ, สกลํ อตฺตโน วสํ;

สพฺพตฺถาเมน กตฺตพฺพํ, ปุญฺญํ ปญฺญวตา สทาติ.

ผู้ปรารถนาจะทำโลกนี้ทั้งหมดให้อยู่ในอำนาจของตน บัณฑิตพึงทำบุญด้วยความเพียรทุกอย่างเสมอไป.

ตโต มหาปทุมปจฺเจกพุทฺโธ ตํ ญตฺวา เสสภาตเร อามนฺเตสิ. มาริสา นนฺทิยราชา ตุมฺเห นิมนฺเตสิ. อธิวาเสถ ตสฺส นิมนฺตนนฺติ. เต อธิวาเสตฺวา ตาวเทว อากาเสนา คนฺตฺวา อุตฺตรทฺวาเร โอตรึสุ. มนุสฺสา ปญฺจสตา เทว ปจฺเจกพุทฺธา อาคตาติ รญฺโญ อาโรเจสุํ, ราชา สทฺธึ เทวิยา คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ปตฺเต คเหตฺวา ปจฺเจกพุทฺเธ ปาสาทํ อาโรเปตฺวา ตตฺถ เตสํ ทานํ ทตฺวา ภตฺตกิจฺจาวสาเน ราชา สงฺฆตฺเถรสฺส เทวี สงฺฆนวกสฺส จ ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา อยฺยา ปจฺจเยหิ น กิลมิสฺสนฺตุ, มยํ ปุญฺเญน น หายิสฺสาม, อมฺหากํ อิธ วาสาย ปฏิญฺญํ เทถาติ ปฏิญฺญํ กาเรตฺวา อุยฺยาเน นิวาสฏฺฐานาทโย กาเรตฺวา ยาวชีวํ ปจฺจกพุทฺเธ อุปฏฺฐหิตฺวา เตสุ ปรินิพฺพุเตสุ สาธุกีฬนํ กาเรตฺวา จนฺทนา ครุอาทีหิ สรีรกิจฺจํ กาเรตฺวา ธาตุโย คเหตฺวา เจติยํ ปติฏฺฐาเปตฺวา เอวรูปานมฺปิ มหานุภาวานํ มเหสีนํ มรณํ ภวิสฺสติ, กิมงฺคํ ปน มาทิสานนฺติ สํเวคชาโต เชฏฺฐปุตฺตํ รชฺเช ปติฏฺฐาเปตฺวา สยํ ปพฺพชํ ปพฺพชิ, เทวีปิ รญฺเญ ปพฺพชิเต อหํ กึกริสฺสามีติ ปพฺพชิตฺวา ทฺเวปิ อุยฺยาเน วสนฺตา ฌานาภิญฺญํ นิพฺพตฺเตตฺวา ฌานสุเขน วีตินาเมนฺตา อายุปริโยสาเน พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตึสุ. เต อมฺหากํ ภควโต กาเล พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺติตฺวา พุทฺธสาสเน ปพฺพชึสุ, ตทา นนฺทิยราชา ธุตงฺคธรานํ อคฺโค มหากสฺสปตฺเถโรนาม หุตฺวา จนฺโท วิย สุริโย วิยจ โลเก ปากโฏ หุตฺวา ภควติ ปริ- นิพฺพุเต [Pg.52] พุทฺธสาสนํ อติวิย โสเภติ. ภริยาปิสฺส ภทฺทกาปิฬานี นาม อโหสีติ.

แต่นั้น พระปัจเจกพุทธเจ้ามหาปทุมะทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว ตรัสเรียกพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้เป็นน้องทั้งหลายว่า "ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย พระราชาชื่อนันทิยะทรงนิมนต์ท่านทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงรับนิมนต์ของพระองค์เถิด" พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นทรงรับนิมนต์แล้ว เสด็จไปทางอากาศในทันทีนั้น และเสด็จลงที่ประตูทิศเหนือ มนุษย์ทั้งหลายกราบทูลพระราชาว่า "ข้าแต่พระองค์ พระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ องค์เสด็จมาแล้ว" พระราชาพร้อมด้วยพระเทวีเสด็จไป ทรงถวายบังคมแล้ว ทรงรับบาตรแล้ว ทรงนิมนต์พระปัจเจกพุทธเจ้าขึ้นสู่ปราสาท ถวายทานแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น ณ ที่นั้น เมื่อเสร็จภัตกิจแล้ว พระราชาทรงหมอบแทบเท้าพระสังฆเถระ และพระเทวีทรงหมอบแทบเท้าพระสังฆนวกะ (แล้วกราบทูลว่า) "ขอท่านผู้เจริญทั้งหลายอย่าได้ลำบากด้วยปัจจัยเลย พวกข้าพระองค์จะไม่เสื่อมจากบุญ ขอท่านทั้งหลายจงให้ปฏิญญาเพื่ออยู่ ณ ที่นี้แก่พวกข้าพระองค์เถิด" ทรงให้ปฏิญญาแล้ว ทรงให้สร้างที่อยู่และสิ่งอื่น ๆ ในอุทยาน ทรงอุปัฏฐากพระปัจเจกพุทธเจ้าตลอดพระชนมชีพ เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นปรินิพพานแล้ว ทรงให้จัดงานฉลองอย่างดี ทรงให้ทำสรีรกิจด้วยไม้จันทน์และไม้กฤษณาเป็นต้น ทรงเก็บพระธาตุแล้ว ทรงสร้างเจดีย์ประดิษฐานไว้ (แล้วทรงดำริว่า) "แม้พระผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ผู้มีอานุภาพมากเช่นนี้ก็ยังมีความตาย จะกล่าวไปไยถึงคนเช่นเรา" ดังนี้ ทรงเกิดความสังเวช ทรงมอบราชสมบัติให้พระโอรสองค์ใหญ่ พระองค์เองก็ทรงผนวช แม้พระเทวีเมื่อพระราชาทรงผนวชแล้วก็ทรงดำริว่า "หม่อมฉันจะทำอะไร?" แล้วก็ทรงผนวช ทั้งสองพระองค์ประทับอยู่ในอุทยาน ทรงยังฌานและอภิญญาให้เกิดขึ้น ทรงดำรงชีวิตอยู่ด้วยความสุขแห่งฌาน เมื่อสิ้นอายุแล้วก็บังเกิดในพรหมโลก ท่านทั้งสองได้บังเกิดในตระกูลพราหมณ์ในสมัยพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา แล้วทรงผนวชในพระพุทธศาสนา ในกาลนั้น พระราชาชื่อนันทิยะได้เป็นพระมหากัสสปเถระผู้เป็นเลิศในบรรดาผู้ทรงธุดงค์ เป็นผู้ปรากฏในโลกดุจพระจันทร์และพระอาทิตย์ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว ก็ทรงยังพระพุทธศาสนาให้รุ่งเรืองยิ่งนัก แม้ภรรยาของท่านก็ได้เป็นพระภัททกาปิลานีเถรี ดังนี้.

๑๖.

๑๖.

ทตฺวา ปุเรโก วิปิเน จรนฺโต,ปจฺเจกพุทฺธสฺสนุวาตมตฺตํ;

กตฺวา สรฏฺฐํ กุรุทีปโสภํ,มหานุภาโว วสุธา ธิโปสิ.

ในกาลก่อน บุคคลหนึ่งผู้เที่ยวไปในป่า ได้ถวายเพียงลมพัดตามหลังพระปัจเจกพุทธเจ้า ได้กระทำแคว้นของตนให้รุ่งเรืองดุจกุรุรัฐ เป็นผู้มีอานุภาพมาก เป็นใหญ่ในแผ่นดิน.

๑๗.

๑๗.

ตุมฺเหจ โภนฺโต ขลุ สีลวนฺเต,ททาถ ทานานิ อนปฺปกานิ;

ตํ โว ปติฏฺฐาจ ภวนฺตรสฺมึ,จินฺตามณึ กปฺปตรุํว สารนฺติ.

ท่านทั้งหลายผู้เจริญ จงถวายทานอันไม่น้อยแก่ผู้มีศีล ทานนั้นจักเป็นที่พึ่งของท่านทั้งหลายในภพหน้า เปรียบเหมือนแก้วจินดามณีและต้นกัลปพฤกษ์อันเป็นสาระ.

นนฺทิยราชสฺส วตฺถุํ ปถมํ.

เรื่องของพระราชาชื่อนันทิยะ จบเรื่องที่หนึ่ง.

๑๒. อญฺญตรมนุสฺสสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๑๒. นี้เป็นเรื่องตามลำดับในเรื่องของมนุษย์คนหนึ่ง.

อมฺหากํ ภควติ ปรินิพฺพุเต ปาฏลิปุตฺตสมีเป อญฺญตรสฺมึ คาเม อญฺญตโร ทุคฺคตมนุสฺโส วสติ, โส ปเนกทิวสํ อญฺญตรํ คามํ คจฺฉนฺโต ทฺเว สาฏเก นิวาเสตฺวา มหนฺตํ อฏวึปาปุณิ, ตเทวํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา เอตสฺส วตฺถํ คณฺหิสฺสามีติ เอโก โจโร อนุพนฺธิ, โส ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ โจรํ ทิสฺวา จินฺเตสิ, อหเมตสฺมา ปลายิตุํ วา เตน สทฺธึยุชฺฌิตุํ วา น สกฺโกมิ, อยมาคนฺตฺวา อวสฺสํ อนิจฺฉนฺตสฺสาปิ เม วตฺถํ คณฺหิสฺสติ. มยาปิสฺส นิรตฺถเกน หริตุํ น สกฺกา, ทานวเสนสฺส ทสฺสามีติ สนฺนิฏฺฐาน มกาสิ, อถ โจโร อาคนฺตฺวา วตฺถกํ ปรามสิ, อถ โส ปุริโส จิตฺตํ ปสาเทตฺวา อิมํ มม วตฺถทานํ ภวโภคสุขตฺถาย ปจฺจโย โหตูติ วตฺถํ ทตฺวา ทุจฺฉาทิตตฺตา มหามคฺคํ ปหาย อญฺเญน ชงฺฆามคฺเคน คจฺฉนฺโต อาสิวิเสน ทฏฺโฐ กาลํ กตฺวา หิมวนฺตปฺปเทเส [Pg.53] ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน เนกจฺฉราสหสฺสปริวุโต นิพฺพตฺติ. วิมานํ ปนสฺส ปริวาเรตฺวา ติโยชนิเก ฐาเน กปฺปรุกฺขา นิพฺพตฺตึสุ, โส มหนฺตํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ ทิสฺวา โสมนสฺสํ ปเวเทนฺโต อาห.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราปรินิพพานแล้ว ในหมู่บ้านแห่งหนึ่งใกล้เมืองปาฏลีบุตร มีมนุษย์ผู้ยากไร้คนหนึ่งอาศัยอยู่ วันหนึ่ง เขาผู้นั้นกำลังจะไปหมู่บ้านอื่น นุ่งห่มผ้าสองผืน ได้เข้าไปในป่าใหญ่ โจรคนหนึ่งเห็นเขาผู้นั้นกำลังไปอย่างนั้นแล้ว ได้ติดตามไป (คิดว่า) "เราจะเอาผ้าของผู้นี้" เขาผู้นั้นเห็นโจรมาแต่ไกลแล้วคิดว่า "เราไม่สามารถหนีจากโจรนี้ได้ หรือจะต่อสู้กับมันก็ไม่ได้ มันมาแล้วจะต้องเอาผ้าของเราไปอย่างแน่นอน แม้เราจะไม่ต้องการให้ก็ตาม เราไม่ควรให้มันเอาไปโดยเปล่าประโยชน์ เราจะให้มันไปโดยการให้ทาน" ดังนี้ แล้วก็ตั้งใจมั่น ครั้นแล้วโจรมาถึงก็จับผ้า ครั้นแล้วบุรุษผู้นั้นทำจิตให้เลื่อมใสแล้ว (อธิษฐานว่า) "ขอทานผ้าของเรานี้จงเป็นปัจจัยเพื่อความสุขแห่งภพและโภคะเถิด" ให้ผ้าแล้ว เพราะนุ่งห่มไม่เรียบร้อย จึงละทางใหญ่ไปทางเดินเท้าอื่น ถูกงูพิษกัดตาย ได้บังเกิดในวิมานทองคำสูง ๑๒ โยชน์ ในป่าหิมพานต์ แวดล้อมด้วยนางอัปสรหลายพัน ต้นกัลปพฤกษ์ได้บังเกิดแวดล้อมวิมานของเขาในที่ ๓ โยชน์ เขาเห็นสมบัติทิพย์อันยิ่งใหญ่แล้ว จึงกล่าวด้วยความโสมนัสว่า

๑.

ปริณามิตมตฺเตน, ทานสฺส สกสนฺตกํ;

ททาติ วิปุลํ โภคํ, ทิพฺพมิสฺสริยํ วรํ.

เพียงการน้อมไปซึ่งของที่เป็นของตนด้วยอำนาจแห่งทาน ย่อมให้โภคะอันไพบูลย์ และความเป็นใหญ่ทิพย์อันประเสริฐ.

๒.

ทฺวาทสโยชนุพฺเพธํ, ทุทฺทิกฺขํ จกฺขุมูสนํ;

กูฏา คารวรุเปตํ, สพฺพโสวณฺณยํ สุภํ.

สูง ๑๒ โยชน์ ยากที่จะมองเห็น อันพร่างพรายตา ประกอบด้วยยอดเรือน เป็นทองคำล้วน งดงาม.

๓.

มม ปุญฺเญน นิพฺพตฺตํ, เนกราคทฺธชากุลํ,ตเถว ปริสุทฺเธหิ, วิตาเนหิ จ ลงฺกตํ.

เกิดขึ้นด้วยบุญของข้าพเจ้า เต็มไปด้วยธงมีสีต่าง ๆ ประดับด้วยเพดานที่บริสุทธิ์.

๔.

ปาสาทปริยนฺตมฺหิ, ทิพฺพวตฺถานิ ลมฺพเร;

วาเตริตา เต โสภนฺติ, อวฺเหนฺตาว สุธาสิโน.

ที่ชายปราสาท ผ้าทิพย์ทั้งหลายห้อยระย้าอยู่ ผ้าเหล่านั้นอันลมพัดไหวอยู่ย่อมงดงาม ประดุจดังกวักเรียกเหล่าเทพผู้บริโภคสุธาโภชน์

๕.

ปาสาทสฺส สมนฺตา เม, ภูมิภาเค ติโยชเน;

อิจฺฉิติจฺฉิตทาตาโร, ชาตาสุํ สุรปาทปา.

โดยรอบปราสาทของข้าพเจ้า ในพื้นที่ ๓ โยชน์ ต้นไม้สวรรค์ทั้งหลายที่ให้สิ่งที่ปรารถนาได้ทุกประการ บังเกิดขึ้นแล้ว

๖.

ตตฺถ นจฺเจหิ คีเตหิ, วาเทหิ ตุริเยหิ จ;

เน กจฺฉราสหสฺเสหิ, โมทามิ ภวเน มม.

ณ ที่นั้น ข้าพเจ้าย่อมรื่นรมย์อยู่ในวิมานของข้าพเจ้า ด้วยการฟ้อนรำ การขับร้อง และการประโคมดนตรี กับด้วยเหล่านางอัปสรหลายพัน

๗.

น สมฺมา ทินฺนวตฺถสฺส, อกฺเขตฺเต ผลมี ทิสํ;

เขตฺเต สมฺมา ททนฺตสฺส, โก ผลํ วณฺณยิสฺสตีติ.

ผลแห่งวัตถุที่ให้ไม่ดีในอเนื้อนาบุญ ย่อมเป็นเช่นนี้ ส่วนใครเล่าจะพรรณนาถึงผลของบุคคลผู้ให้โดยชอบในเนื้อนาบุญได้

๘.

เอวํ วิธมฺปิ กุสลํ มนุโช กริตฺวา,ปปฺโปติ ทิพฺพวิภวํ มุนิวณฺณนียํ;

มนฺตฺวาน โภ ททถ ทานวรํ สุสีเล,สทฺธาย สุทฺธมนสาสฺส วิเสสภาคีติ.

มนุษย์ทำกุศลแม้เห็นปานนี้แล้ว ย่อมบรรลุถึงทิพยสมบัติอันพระมุนีพรรณนาไว้ ท่านทั้งหลายจงพิจารณาแล้วถวายทานอันประเสริฐแก่ผู้มีศีลเถิด ด้วยศรัทธาและจิตใจที่บริสุทธิ์ ท่านย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งคุณวิเศษ

อญฺญตรมนุสฺสสฺส วตฺถุํ ทุติยํ.

เรื่องของมนุษย์คนใดคนหนึ่ง จบเรื่องที่ ๒

๑๓. วิสมโลมกุมารสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๑๓. นี้เป็นลำดับเรื่องในเรื่องของวิสมโลมกุมาร

อตีเต [Pg.54] กิร อิมสฺมึ ชมฺพุทีเป กสฺสโป นาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต โลกสฺส ทุกฺขาปนุโท สุขาวโห ปฏิวสติ โลกํ นิพฺพาณมหานครวเร ปริปูเรนฺโต. ตสฺมึ สมเย อญฺญตโร ปุริโส สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปสนฺโน ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ เทนฺโต สีลํ รกฺขนฺโต อุโปสถกมฺมํ กโรนฺโต นานาวิธานิ ปุญฺญกมฺมานิ กตฺวา สุตฺตปฺปพุทฺโธวิย คนฺตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติ สพฺพรตนมเย ทิพฺพวิธาเน เทวจฺฉราสหสฺสปริวุโต. ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ตโต จุโต อมฺหากํ ภควติ ปรินิพฺพุเต ชมฺพุทีเป ปาฏลิปุตฺตนคเร อาณาจกฺกวตฺติธมฺมาโสกมหานรินฺทสฺส อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺติ. ตสฺส นามํ กโรนฺโต สีเส โลมํ วิสมํ หุตฺวา ชาตตฺถา วิสมโลมกุมาโรติ สญฺชานึสุ. โส กเมน วิญฺญุตํ ปตฺโต พลสมฺปนฺโน อโหสิ. มหาถาโม อภิรูโปจ อโหสิ. ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ยสปริวารสมฺปนฺโน ปฏิวสติ. ตโต อปเรน สมเยน ธมฺมาโสกมหานรินฺโท จตุราสีติสหสฺสราชปริวุโต อนนฺตพลวาหโน กี ฬา ป โร หิมวนฺตํ คนฺตฺวา ยถาภิรนฺตํ กีฬิตฺวา อาคจฺฉนฺโต จนฺทภาคํ นาม คงฺคํ สมฺปาปุณิ. สา ปน โยชนวิตฺถตา ติคาวุตคมฺภีรา อโหสิ. ตทา สา อธุนาคเตหิ โอเฆหิ มหาเผณสมากุลา พหูมิโย อุโภกูเล อุตฺตรนฺตี มหาเวคา คจฺฉนฺติ. ตทา ราชา คงฺคํ ทิสฺวา โก นาเมตฺถ ปุริโส เอวํวิธํ มหาคงฺคํ ตริตุํ สมตฺโถ ภวิสฺสตีติ อาห. ตํ สุตฺวา วิสมโลม กุมาโร อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อหํ เทว คงฺคํ ตริตฺวา คนฺตุญฺจ อาคนฺตุญฺจ สกฺโกมีติ อาห. ราชา สาธูติ สมฺปฏิจฺฉิ. อถ กุมาโร คาฬฺหํ นิวาเสตฺวา มกรทนฺติยา [Pg.55] เกเส พนฺธิตฺวา คงฺคากูเล ฐิโต อฏฺฐารสหตฺถํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา อุสภมตฺตฏฺฐาเน ปติตฺวา ตริตุ มารภิ. ตโต จณฺฑโสตํ ฉินฺทิตฺวา ตรนฺโต คมนา คมนกาเล คณฺหนตฺถาย อาคเต จณฺฑสุํสุมาเร ปาณินา ปหริตฺวา จุณฺณวิจุณฺณํ กโรนฺโต วีสสตํ มาเรตฺวา อุตฺตาเรตฺวา ตลมุคฺคมฺม ราชานํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. ราชา ตํ การณํ ทิสฺวา ภยปฺปตฺโต เอโส โข มํ มาเรตฺวา รชฺชมฺปิ คหิตุํ สมตฺโถ. เอตํ มาเรตุํ วฏฺฏตีติ จินฺเตตฺวา นครํ สมฺปตฺโต กุมารํ ปกฺโกสาเปตฺวา อมจฺเจ อาห. อิมํ ภเณ พนฺธนาคาเร กโรถาติ. เต ตถา กรึสุ, อถสฺส พนฺธนาคาเร วสนฺตสฺส จตฺตาโร มาสา อติกฺกนฺตา. ตโต ราชา จตุมาสจฺจเยน ทีฆโต สฏฺฐิหตฺถปฺปมาเณ สฏฺฐิเวฬุกลาเป อาหราเปตฺวา คณฺฐิโย โสธาเปตฺวา อนฺโต อโยสารํ ปูเรตฺวา ราชงฺคเณ ฐปาเปตฺวา วิสมโลมกุมารํ พนฺธนาคารโต อาหาราเปตฺวา อมจฺเจ เอวมาห. ภเณ สฺวายํ กุมาโร อิมินา ขคฺเคน อิเม เวฬุกลาเป จตุรงฺคุลํ กตฺวา ฉินฺทตุ. โน เจ ฉินฺทิตุํ สกฺโกติ. ตํ มาเรถาติ อาห, ตํ สุตฺวา กุมาโร อหํ พนฺธนาคาเร จิ ร วุ ตฺโถ ชิฆจฺฉาปีฬิโต อาหาเรน กิลมึ, ยนฺนูนาหํ อาหารํ ภุญฺจิตฺวา ฉินฺเทยฺยนฺติ. เต นตฺถิ ทานิ ตุยฺหํ อาหารนฺติ อาหํสุ. เตนหิ โปกฺขรณิยา ปานียํ ปิวิสฺสามีติ อาห. เต สาธูติ โปกฺขรณึ เนสุํ. กุมาโร โปกฺขรณึ โอตริตฺวา นหายิตฺวา นิมุคฺโค ยาวทตฺถํ กลลํ ภุญฺจิตฺวา ปานียํ ปิวิตฺวา อุฏฺฐาย อสิปตฺตํ คเหตฺวา มหาชนานํ ปสฺสนฺตานเมว อฏฺฐาสีติหตฺถฏฺฐานํ อากาสํ อุลฺลงฺฆิตฺวา สพฺพเวฬุกลาเป จตุรงฺคุลมตฺเตน ขณฺฑาขณฺฑํ กุรุมาโน โอตริตฺวา มูเล ถูลอยสลากํ ปตฺวา กิณีติ สทฺทํ สุตฺวา อสิปตฺตํ วิสฺสชฺเชตฺวา โรทมาโน อฏฺฐาสิ. ตโต ราชปุริเสหิ กิมตฺตํ โรทสีติ วุตฺเต [Pg.56] เอตฺตกานํ ปุริสานมนฺตเร มยฺหํ เอโกปิ สุหโท นตฺติ. สเจ ภเวยฺย, อิเมสํ เวฬุกลาปานมนฺตเร อโย สารํ อตฺถิภาวํ กเถยฺย, อหํ ปน ชานมาโน อิเม เวฬุ กลาเป องฺคุลงฺคุเลสุ ฉินฺเทยฺยนฺติ อาห. ตโต ราชา กุมาเรน กตกมฺมํ โอโลเกตฺวา ปสนฺโน อุปราชฏฺฐานํ พหุญฺจ วิภวํ ทาเปสิ, เอวมสฺส พลสมฺปตฺติลาโภ นาม น ชาติโคตฺตกุลปเทสาทีนํ พลํ. น ปาณาติปาตาทิทุจฺจริตานํ พลํ. กสฺเสตํ พลนฺติ. กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทินฺนทานาทิสุจริตกมฺมวิปากํ. เตน วุตฺตํ.

ในอดีตกาล ได้ยินว่า ในชมพูทวีปนี้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ทรงบำเพ็ญบารมีทั้งหลายให้เต็มแล้ว บรรลุพระสัพพัญญุตญาณ ทรงเป็นผู้บรรเทาความทุกข์และนำความสุขมาสู่โลก ประทับอยู่ ทรงยังโลกให้เต็มเปี่ยมด้วยพระนิพพานมหานครอันประเสริฐ ในสมัยนั้น บุรุษคนหนึ่งได้ฟังพระธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้วเกิดความเลื่อมใส เมื่อจะถวายทานแก่ภิกษุสงฆ์ รักษาศีล กระทำอุโบสถกรรม และกระทำบุญกรรมนานาชนิดแล้ว ได้ไปบังเกิดในเทวโลกเหมือนผู้ตื่นจากหลับ ในวิมานทิพย์อันสำเร็จด้วยรัตนะทั้งปวง แวดล้อมด้วยหมู่นางอัปสรพันหนึ่ง อยู่ในเทวโลกนั้นตลอดอายุขัยแล้ว จุติจากที่นั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายปรินิพพานแล้ว ได้มาบังเกิดในครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระเจ้าธรรมาโศกมหาราช ผู้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้มีพระราชอำนาจ ในเมืองปาฏลีบุตร ในชมพูทวีป เมื่อจะตั้งพระนามให้แก่พระกุมารนั้น เพราะขนบนพระเศียรไม่เสมอกัน จึงได้ขนานพระนามว่า วิสมโลมกุมาร พระกุมารนั้นเจริญวัยขึ้นโดยลำดับ เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยกำลัง มีพละกำลังมาก มีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยยศและบริวาร ประทับอยู่ ต่อมาภายหลัง พระเจ้าธรรมาโศกมหาราช แวดล้อมด้วยหมู่พระราชาแปดหมื่นสี่พัน มีกองทัพและพาหนะอันมีกำลังหาประมาณมิได้ ทรงพอพระทัยในการเล่น เสด็จไปสู่ป่าหิมพานต์ ทรงเล่นตามพระทัยชอบแล้ว เมื่อเสด็จกลับมา ได้ถึงแม่น้ำคงคาชื่อจันทภาคา แม่น้ำนั้นกว้างหนึ่งโยชน์ ลึกสามคาวุต ในเวลานั้น แม่น้ำนั้นเต็มไปด้วยฟองอันเกิดจากกระแสน้ำที่ไหลมาใหม่ มีคลื่นมากไหลท่วมฝั่งทั้งสอง มีกระแสเชี่ยวแรง ในเวลานั้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นแม่น้ำคงคาแล้ว ตรัสว่า 'ใครเล่าในที่นี้จะเป็นบุรุษผู้สามารถข้ามแม่น้ำใหญ่เห็นปานนี้ได้' วิสมโลมกุมารได้ฟังคำนั้นแล้ว จึงมาถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ ข้าพระองค์สามารถข้ามแม่น้ำไปและกลับได้พระเจ้าข้า' พระราชาทรงรับคำว่า 'ดีละ' ลำดับนั้น พระกุมารนุ่งห่มอย่างแน่นหนา เกล้าผมด้วยปิ่นงา ยืนที่ฝั่งแม่น้ำคงคา กระโดดขึ้นไปในอากาศ ๑๘ ศอก ตกลงในที่ประมาณหนึ่งอุสภะ แล้วเริ่มว่ายไป จากนั้น เมื่อว่ายตัดกระแสอันเชี่ยวไป ในเวลาที่ไปและกลับ ได้ใช้มือประหารจระเข้อันดุร้ายที่เข้ามาเพื่อจะคาบกินให้แหลกลาญ ฆ่าจระเข้ไป ๑๒๐ ตัว แล้วข้ามขึ้นสู่บก ถวายบังคมพระราชาแล้วยืนอยู่ พระราชาทอดพระเนตรเห็นเหตุการณ์นั้นแล้ว ทรงเกิดความกลัว ทรงดำริว่า 'บุรุษผู้นี้สามารถฆ่าเราแล้วยึดเอาราชสมบัติได้ ควรจะฆ่าเขาเสีย' เมื่อเสด็จถึงพระนครแล้ว จึงรับสั่งให้เรียกพระกุมารมา แล้วตรัสกับพวกอำมาตย์ว่า 'พนาย พวกท่านจงนำบุรุษผู้นี้ไปขังไว้ในเรือนจำ' พวกอำมาตย์ได้ทำตามนั้น เมื่อพระกุมารอยู่ในเรือนจำล่วงไป ๔ เดือน ต่อมา เมื่อล่วงไป ๔ เดือน พระราชาทรงรับสั่งให้นำมัดไม้ไผ่ ๖๐ มัด ที่มีความยาว ๖๐ ศอกมา ให้ชำระข้อออก แล้วบรรจุแก่นเหล็กไว้ภายใน ให้วางไว้ที่ลานหลวง แล้วให้เบิกตัววิสมโลมกุมารมาจากเรือนจำ ตรัสกับพวกอำมาตย์อย่างนี้ว่า 'พนาย พระกุมารนี้จงใช้ดาบนี้ตัดมัดไม้ไผ่เหล่านี้ให้เป็นท่อนละ ๔ นิ้ว ถ้าไม่สามารถตัดได้ พวกท่านจงฆ่าเขาเสีย' พระกุมารได้ฟังดังนั้นจึงคิดว่า 'เราอยู่ในเรือนจำมานาน ถูกความหิวเบียดเบียน ลำบากด้วยอาหาร ถ้ากระไรเราพึงบริโภคอาหารก่อนแล้วจึงค่อยตัด' พวกอำมาตย์กล่าวว่า 'ตอนนี้ไม่มีอาหารสำหรับเจ้า' พระกุมารจึงว่า 'ถ้าอย่างนั้น ข้าพเจ้าจะดื่มน้ำในสระโบกขรณี' พวกอำมาตย์รับคำว่า 'ดีละ' แล้วพาไปที่สระโบกขรณี พระกุมารลงสู่สระโบกขรณี อาบน้ำแล้วดำลงไป กินเปือกตมตามต้องการ ดื่มน้ำแล้วขึ้นมา ถือดาบกระโดดขึ้นไปในอากาศสูง ๘๘ ศอก ต่อหน้ามหาชนนั่นเอง ตัดมัดไม้ไผ่ทั้งหมดให้เป็นท่อนๆ ละประมาณ ๔ นิ้ว เมื่อลงมาถึงโคนไม้ไผ่ กระทบเข้ากับแท่งเหล็กหนา ได้ยินเสียง 'กิณิ' จึงวางดาบแล้วยืนร้องไห้อยู่ ลำดับนั้น เมื่อพวกราชบุรุษถามว่า 'เจ้าร้องไห้ทำไม' พระกุมารจึงตอบว่า 'ในท่ามกลางบุรุษจำนวนเท่านี้ ไม่มีใครเป็นมิตรที่จริงใจต่อเราเลยแม้แต่คนเดียว หากจะมีมิตรอยู่บ้าง ก็คงจะบอกเราว่ามีแก่นเหล็กอยู่ในมัดไม้ไผ่เหล่านี้ ส่วนเราหากรู้ก่อน ก็จะตัดมัดไม้ไผ่เหล่านี้ให้เป็นท่อนละนิ้วๆ เลยทีเดียว' ลำดับนั้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นการกระทำของพระกุมารแล้ว ทรงเลื่อมใส จึงพระราชทานตำแหน่งอุปราชและทรัพย์สมบัติเป็นอันมาก การได้มาซึ่งความสมบูรณ์ด้วยกำลังของพระกุมารนี้ มิใช่กำลังของชาติ โคตร ตระกูล หรือถิ่นที่เกิดเป็นต้น มิใช่กำลังของทุจริตมีการฆ่าสัตว์เป็นต้น แต่เป็นกำลังของอะไร? เป็นวิบากแห่งสุจริตกรรมมีการถวายทานเป็นต้น แก่ภิกษุสงฆ์ในกาลของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า

๑.

กสฺสปสฺส มุนินฺทสฺส, กาเล อญฺญตโร นโร;

สมฺพุทฺธมุปสํกมฺม, สุตฺวา ธมฺมํ สุเทสิตํ.

ในสมัยของพระมุนินทรกัสสปะ บุรุษคนหนึ่ง เข้าไปเฝ้าพระสัมพุทธเจ้า ได้ฟังพระธรรมที่ทรงแสดงดีแล้ว

๒.

ปฏิลทฺธสทฺโธ หุตฺวา, สีลวนฺตาน ภิกฺขุนํ;

มธุรนฺนปาเน ปจุเร, อทาสิ สุมโน ตทา.

มีศรัทธาตั้งมั่นแล้ว ได้ถวายอาหารและน้ำดื่มอันโอชะมากมาย แก่ภิกษุผู้มีศีล ด้วยใจยินดีในกาลนั้น

๓.

อทาสิ จีวเร ปตฺเต, ตเถว กายพนฺธเน;

อทา ขีรสลากญฺจ, พหู กตฺตรยฏฺฐิโย.

ได้ถวายจีวร บาตร และผ้าประคดเอวเช่นนั้น ได้ถวายไม้สีฟันและน้ำนม และไม้เท้ามากมาย

๔.

อทา สุปสฺสยํ ทานํ, มญฺจปีฐาทิกํ ตถา;

ปาวาร กมฺพลาทีนิ, อทา สีตนิวารเณ.

ได้ถวายเสนาสนะอันดีงาม ทานมีเตียงและเก้าอี้เป็นต้นเช่นนั้น ได้ถวายผ้าห่มและผ้ากัมพลเป็นต้น เพื่อป้องกันความหนาว

๕.

อทา เภสชฺชทานานิ, อาโรคฺยตฺถาย ภิกฺขุนํ;

เอวํ นานาวิธํ ปุญฺญํ, กตฺวาน ติทิวํ คโต.

ได้ถวายเภสัชทาน เพื่อความไม่มีโรคแก่ภิกษุทั้งหลาย กระทำบุญนานาชนิดอย่างนี้แล้ว ได้ไปสู่สวรรค์

๖.

ตตฺถ ทิพฺพวิมานมฺหิ, อุปฺปนฺโน โส มหิทฺธิโก;

เทวจฺฉราปริวุโต, เทวเสนาปุรกฺขโต.

ในวิมานทิพย์นั้น เขาได้บังเกิดเป็นผู้มีฤทธิ์มาก มีหมู่นางอัปสรแวดล้อม มีหมู่เทพห้อมล้อม

๗.

ทิพฺเพหิ นจฺจคีเตหิ, ทิพฺพวาทิตตนฺติหิ;

โมทมาโน อเนเกหิ, ทิพฺพสมฺปตฺติยา สห.

รื่นเริงอยู่ด้วยการฟ้อนรำขับร้องทิพย์ และด้วยเครื่องสายดนตรีทิพย์นานาชนิด พร้อมด้วยสมบัติทิพย์

๘.

ยาวตายุํ ตหึ ฐตฺวา, ชมฺพุทีเป มโนรเม;

ปุเร ปาฏลิปุตฺตมฺหิ, ธมฺมาโสกสฺส ราชิโน.

อยู่ในเทวโลกนั้นตลอดอายุขัยแล้ว ได้มาบังเกิดในชมพูทวีปอันน่ารื่นรมย์ ในเมืองปาฏลีบุตร ของพระเจ้าธรรมาโศก

๙.

ปุตฺโต [Pg.57] หุตฺวาน นิพฺพตฺติ, มหาถาโม มหาพโล;

มหายโส มหาโภโค, อาสิ พุทฺธาทิมามโก.

ได้มาบังเกิดเป็นโอรส เป็นผู้มีกำลังมาก มีพละมาก มีเกียรติยศมาก มีโภคสมบัติมาก เป็นผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้าเป็นต้น

๑๐.

๑๐.

กาตพฺพํ กุสลํ ตสฺมา, ภวสมฺปตฺติ มิจฺฉตา;

ปาเลตพฺพ มโถ สีลํ, ภาเวตพฺพญฺจ ภาวนนฺติ.

เพราะเหตุนั้น ผู้ปรารถนาสมบัติในภพ จึงควรกระทำกุศล และควรรักษาศีล ควรเจริญภาวนา

ตโต กุมาโร อุปราชฏฺฐานํ ลภิตฺวา สมฺปตฺตึอนุภวมาโน โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรมาทึ กตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยทานา ทิวเสน สกฺการํ กตฺวา สีลํ รกฺขิตฺวา อุโปสถกมฺมํ กตฺวา อายุปริโยสาเน ยถากมฺมํ คโตติ.

จากนั้น พระกุมารได้ตำแหน่งอุปราช เสวยสมบัติ ทรงกระทำสักการะทุกวันด้วยการถวายจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยแก่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ มีพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระเป็นประธาน ทรงรักษาศีล กระทำอุโบสถกรรม เมื่อสิ้นอายุขัย ก็ได้ไปตามกรรม

๑๑.

๑๑.

เอวํวิธํ สุจริตํ สุมโน กริตฺวา,ภาคิสฺส เนกวิภวสฺส ภวาภเวสุ;

ตุมฺเหปิ โภ สุจริตํ วิภวานุรูปํ,กตฺวาน นิพฺพุติปทํ กรคํ กโรถาติ.

บุรุษผู้มีใจดี ได้กระทำสุจริตกรรมเช่นนี้แล้ว เป็นผู้มีส่วนแห่งโภคสมบัติมากมายในภพน้อยภพใหญ่ ท่านทั้งหลายก็จงกระทำสุจริตกรรมให้สมควรแก่โภคสมบัติ แล้วจงกระทำพระนิพพานให้เป็นของอยู่ในกำมือเถิด

วิสมโลมกุมารสฺส วตฺถุํ ตติยํ.

เรื่องวิสมโลมกุมาร จบเรื่องที่สาม

๑๔. กญฺจนเทวิยา วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๑๔. ในเรื่องของพระนางกาญจนาเทวี มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้

ชมฺพุทีเป กิร เทวปุตฺตนครํ นาม ทสฺสนียํ เอกํ นครํ อโหสิ. ตสฺมึ สมเย มนุสฺสา เยภุยฺเยน ปตฺตมหํ นาม ปูชํ กโรนฺติ, ภควตา ปริภุตฺตปตฺตํ คเหตฺวา กตาเนกปูชาวิธานา อุสฺสวํ กโรนฺติ. ตํ ปตฺตมหนฺติ วุจฺจติ. ตสฺมึ สมเย เทวปุตฺตนคเร ราชา สพฺพรตนมยํ รถํ สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺการาเปตฺวา กุมุทปตฺตวณฺเณ จตฺตาโร สินฺธเว โยเชตฺวา สุสิกฺขิตสิปฺปาจริเยหิ สตฺตรตนปรินิฏฺฐิเต อสีติหตฺถเวฬคฺเค สตฺถุนา ปริภุตฺตํ เสลมยปตฺตํ มุตฺตาชาลาทีหิ อลงฺกริตฺวา เวฬคฺคํ อาโรเปตฺวา เวฬุํ [Pg.58] รเถ ฐปาเปตฺวา นครํ เทวนครํ วิย อลงฺกริตฺวา ธชปตากาทโย อุสฺสาเปตฺวา โตรณคฺฆ กปนฺติโยจ ปุณฺณฆฏทีปมาลาทโยจ ปติฏฺฐาเปตฺวา อเนเกหิ ปูชาวิธาเนหิ นครํ ปทกฺขิณํ กาเรตฺวา นครมชฺเฌ สุสชฺชิตรตนมณฺฑเป ปตฺตธาตุํ ฐเปตฺวา สตฺตเม ทิวเส มหาธมฺมสวณํ การาเปสิ. ตทา ตสฺมึ ชนปเท พหู มนุสฺสาจ เทวตาจ ยกฺขรกฺขสนาคสุปณฺณาทโยจ มนุสฺสเวเสน เยภุยฺเยน ตํ สมาคมํ โอตรนฺติ, เอวมจฺฉริยํ ตํ ปูชาวิธานํ อโหสิ.

ได้ยินว่า ในชมพูทวีป มีเมืองหนึ่งชื่อว่า เทวบุตรนคร เป็นเมืองที่น่าชม ในสมัยนั้น มนุษย์ทั้งหลายส่วนมากกระทำการบูชาที่เรียกว่า ปัตตมหา คือถือบาตรที่พระผู้มีพระภาคทรงใช้แล้ว กระทำการบูชาหลายอย่าง เป็นการฉลอง การบูชานั้นเรียกว่า ปัตตมหา ในสมัยนั้น พระราชาในเทวบุตรนคร ทรงให้ประดับรถที่สำเร็จด้วยรัตนะทั้งปวงด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ทรงเทียมม้าสินธพสี่ตัวมีสีเหมือนกลีบบัว ทรงให้ช่างผู้ฉลาดและได้รับการฝึกฝนดีแล้วประดับบาตรศิลาที่พระศาสดาทรงใช้แล้วด้วยข่ายมุกดาเป็นต้น แล้วยกขึ้นสู่ยอดไม้ไผ่สูง ๘๐ ศอกที่สำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ ทรงให้ตั้งไม้ไผ่ไว้บนรถ ทรงให้ประดับเมืองเหมือนเมืองของเทวดา ทรงให้ยกธงและธงชัยเป็นต้นขึ้น ทรงให้ตั้งซุ้มประตู แถวพวงมาลัย หม้อน้ำเต็ม และพวงประทีปเป็นต้น ทรงให้กระทำประทักษิณเมืองด้วยการบูชาหลายอย่าง แล้วทรงให้ตั้งบาตรธาตุไว้ในมณฑปรัตนะที่ประดับดีแล้วกลางเมือง ในวันที่เจ็ด ทรงให้มีการฟังธรรมครั้งใหญ่ ในเวลานั้น มนุษย์ เทวดา ยักษ์ รากษส นาค สุบรรณเป็นต้นจำนวนมากในชนบทนั้น ส่วนมากพากันมายังที่ประชุมนั้นด้วยเพศมนุษย์ การบูชานั้นเป็นสิ่งที่น่าอัศจรรย์อย่างนี้

ตทา เอโก นาคราชา อุตฺตมรูปธรํ อคตปุพฺพปุริสํ เอกํ กุมาริกํ ธมฺมปริสนฺตเร นิสินฺนํ ทิสฺวา ตสฺสา ปฏิพทฺธจิตฺโต อเนกากาเรหิ ตํ ยา จิ ตฺวา ตสฺสา อลทฺธมาโน กุชฺฌิตฺวา นาสาวาตํ วิสฺสชฺเชสิ อิมํ มาเรสฺสามีติ. ตํ ตสฺสา สทฺธาพเลน กิญฺจิ อุปทฺทวํ กาตุํ สมตฺโถ นาโหสิ. อถสฺสา นาโค ปาทโต ปฏฺฐาย ยาวสกลสรีรํ โภเคน เวเฐตฺวา สีเส ผณํ กตฺวา ภายาเปนฺโต อฏฺฐาสิ. อนญฺญวิหิตาย ตาย ธมฺมสวณพเลน อณุมตฺตมฺปิ ทุกฺขํ นาโหสิ. ปภาตาย รตฺติยา ตํ ทิสฺวา มนุสฺสา กิเมตนฺติ การณํ ปุจฺฉึสุ, สาปิ เตสํ กเถตฺวา เอวํ สจฺจกิริยมกาสิ. ตถาหิ.

ในเวลานั้น พญานาคราชตนหนึ่งเห็นกุมาริกาผู้หนึ่งซึ่งไม่เคยมีบุรุษมาเกี่ยวข้อง มีรูปงามยิ่ง นั่งอยู่ในท่ามกลางบริษัทผู้ฟังธรรม ก็มีจิตปฏิพัทธ์ในนาง จึงวิงวอนนางด้วยอาการหลายอย่าง เมื่อไม่ได้นางก็โกรธ ปล่อยลมจมูก (คิดว่า) เราจะฆ่านางนี้ พญานาคนั้นไม่สามารถทำอันตรายใดๆ แก่นางได้ด้วยกำลังแห่งศรัทธาของนาง ครั้นแล้ว พญานาคก็เอาขนดรัดนางตั้งแต่เท้าจนตลอดทั้งตัว ทำพังพานไว้บนศีรษะ ยืนขู่ให้นางกลัว ด้วยกำลังแห่งการฟังธรรมของนางผู้มีใจแน่วแน่ ความทุกข์แม้เพียงเล็กน้อยก็ไม่มีแก่นาง เมื่อราตรีสว่างแล้ว มนุษย์ทั้งหลายเห็นนางนั้นแล้วก็ถามถึงเหตุว่านี่คืออะไร นางก็เล่าให้พวกเขาฟังแล้วกระทำสัจจกิริยาอย่างนี้ ดังนี้

๑.

พฺรหฺมจารี อโหสาหํ, สญฺชาตา อิธ มานุเส;

เตน สจฺเจน มํ นาโค, ขิปฺปเมว ปมุญฺจตุ.

ข้าพเจ้าเป็นพรหมจาริณี เกิดมาในหมู่มนุษย์นี้ ด้วยสัจจะนั้น ขอพญานาคจงปล่อยข้าพเจ้าโดยเร็วพลันเถิด

๒.

กามาตุรสฺส นาคสฺส, โนกาสมกรึยโต;

เตน สจฺเจน มํ นาโค, ขิปฺปเมว มุญฺจตุ.

เพราะข้าพเจ้าไม่ได้ให้โอกาสแก่พญานาคผู้กำหนัดแล้ว ด้วยสัจจะนั้น ขอพญานาคจงปล่อยข้าพเจ้าโดยเร็วพลันเถิด

๓.

วิสวาเตน ขิตฺตสฺส, กุปิตสฺโสรคสฺสหํ;

อกุทฺธา เตน สจฺเจน, โส มํ ขิปฺปํ ปมุญฺจตุ.

ข้าพเจ้าไม่โกรธต่อพญานาคผู้โกรธแล้ว ผู้พ่นลมพิษ ด้วยสัจจะนั้น ขอพญานาคจงปล่อยข้าพเจ้าโดยเร็วพลันเถิด

๔.

สทฺธมฺมํ สุณมานาหํ, ครุคารวภตฺติยา;

อสฺโสสึ เตน สจฺเจน, ขิปฺปํ นาโค ปมุญฺจตุ.

ข้าพเจ้าฟังพระสัทธรรมด้วยความเคารพและเลื่อมใสอย่างยิ่ง ด้วยสัจจะนั้น ขอพญานาคจงปล่อยข้าพเจ้าโดยเร็วพลันเถิด

๕.

อกฺขรํวา [Pg.59] ปทํวาปิ, อวินาเสตฺวาว อาทิโต;

อสฺโสสึ เตน สจฺเจน, ขิปฺปํ นาโค ปมุญฺจตูติ.

ข้าพเจ้าฟัง (ธรรม) โดยไม่ให้พยัญชนะหรือบทใดๆ เสียหายตั้งแต่ต้น ด้วยสัจจะนั้น ขอพญานาคจงปล่อยข้าพเจ้าโดยเร็วพลันเถิด

สจฺจกิริยาวสาเน นาคราชา ตสฺสา อตีว ปสนฺโน โภคํ วินิเวเฐตฺวา ผณสตํ มาเปตฺวา ตํ ผณคพฺเภ นิสีทาเปตฺวา พหูหิ นาคมานวเกหิ สทฺธึ อุทกปูชํ นาม ปูช มกาสิ, ตํ ทิสฺวา พหู นครวาสิโน อจฺฉริยพฺภุตชาตา อฏฺฐารสโกฏิธเนน ปูช มกํสุ. ตถาหิ.

เมื่อสิ้นสุดสัจจกิริยา พญานาคราชเลื่อมใสในนางยิ่งนัก จึงคลายขนดออก ทำพังพานร้อยอัน แล้วให้นางนั่งในวงพังพานนั้น พร้อมด้วยนาคมาณพจำนวนมาก ได้กระทำการบูชาที่เรียกว่า อุทกบูชา ชาวเมืองจำนวนมากเห็นดังนั้นก็เกิดความอัศจรรย์ใจยิ่งนัก จึงกระทำการบูชาด้วยทรัพย์ ๑๘ โกฏิ ดังนี้

๖.

นตฺถิ สทฺธาสโม โลเก, สุหโท สพฺพกามโท;

ปสฺสถสฺสา พลํ สทฺธา, ปูเชนฺเตวํ นโร รคา.

ในโลกนี้ ไม่มีมิตรผู้ประเสริฐเท่าศรัทธา ผู้ให้ซึ่งความปรารถนาทั้งปวง ท่านทั้งหลายจงดูอานุภาพแห่งศรัทธาของนางเถิด ทั้งมนุษย์และพญานาคบูชา (นาง) อย่างนี้

๗.

อิธ โลเกว สาลตฺถ, ภวโภค มนปฺปกํ;

ตสฺมา สทฺเธน กาตพฺพํ, รตนตฺตยคารวนฺติ.

ในโลกนี้ นางได้บรรลุภพและโภคะอันไม่น้อย เพราะฉะนั้น ผู้มีศรัทธาพึงกระทำความเคารพในพระรัตนตรัย

อเถวํ สา ปฏิลทฺธมหาวิภวา ยาวชีวํ โกมาริย พฺรหฺมจาริณี หุตฺวา อายุปริโยสาเน กาลํ กตฺวา ตสฺมึเยว นคเร รญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิตฺวา ทสมาสจฺจเยน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. นิกฺขนฺตทิวเส ปนสฺสา สกลเทวปุตฺตนคเร รตนวสฺสํ วสฺสิ. เตนสฺสา กญฺชนเทวีติ นามํ กรึสุ. สมนฺตปาสาทิกา อโหสิ. อภิรูปา เทวจฺฉรปฏิภาคา. มุขโต อุปฺปลคนฺโธ วายติ. สรีรโต จนฺทนคนฺโธ วายติ. สกลสรีรโต พาลสุริโย วิย รํสิโย นิจฺฉาเรนฺตี จตุรตนคพฺเภ ปทีปกิจฺจํ นาม นตฺถิ. สพฺโพ คพฺโภ สรีรา โลเกน เอโก ภาโส โหติ, ตสฺสา รูปสมฺปตฺติ สกลชมฺพุทีเป ปากฏา อโหสิ. ตโต สกลชมฺพุทีปวาสี ราชาโน ตสฺสา อตฺถาย ปิตุรญฺโญ ปณฺณาการานิ ปหิณึสุ. สา ปน ปญฺจกาเม อนนุลิตฺตา ปิตรํ อนุชานาเปตฺวา ภิกฺขุนู ปสฺสยํ คนฺตฺวา ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณีติ.

ครั้นแล้ว นางผู้ได้สมบัติอันยิ่งใหญ่เช่นนั้น เป็นพรหมจาริณีประพฤติพรหมจรรย์ตั้งแต่เยาว์วัยตลอดชีวิต เมื่อสิ้นอายุขัยแล้ว ได้ทำกาละไปปฏิสนธิในครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระราชาในพระนครนั้นนั่นเอง และได้คลอดจากครรภ์มารดาโดยล่วงไปสิบเดือน. ก็ในวันที่นางคลอดนั้น ฝนรัตนะได้ตกลงมาทั่วพระนครเทวบุตรทั้งหมด เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงตั้งชื่อนางว่า กัญจนเทวี. นางเป็นผู้ที่น่าเลื่อมใสยิ่ง มีรูปงามดุจนางฟ้า. กลิ่นดอกอุบลฟุ้งออกจากปาก กลิ่นจันทน์ฟุ้งออกจากกาย. รัศมีเปล่งออกจากกายทั้งหมดดุจพระอาทิตย์แรกขึ้น ในห้องขนาด ๔ ศอก กิจด้วยประทีปย่อมไม่มี. ห้องทั้งหมดเป็นแสงสว่างเดียวกันด้วยแสงจากกายของนาง ความถึงพร้อมด้วยรูปของนางได้ปรากฏไปทั่วชมพูทวีป. จากนั้น พระราชาผู้พำนักอยู่ในชมพูทวีปทั้งสิ้น ได้ส่งเครื่องบรรณาการมาถวายพระราชาผู้เป็นพระบิดาเพื่อต้องการนาง. แต่นางผู้ไม่พัวพันในกามคุณ ๕ ได้ขออนุญาตพระบิดาแล้ว ไปยังสำนักภิกษุณี บวชแล้ว เจริญวิปัสสนา บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย.

๘.

สุตฺวาน [Pg.60] สาทรวเสน กุมาริเกวํ;

ธมฺมญฺหิ สีลมมลํ ปริปาลยนฺตี;

ลทฺธาน เนกวิภวํ วิภวํ ปยาตา,มา โภ ปมชฺชถ สทา กุสลปฺปโยเคติ.

กุมาริกาผู้ฟังด้วยความเคารพอย่างนี้ รักษาธรรมและศีลอันหาที่มลทินมิได้ ได้รับสมบัติมากมายแล้วถึงความเจริญ ท่านทั้งหลายอย่าประมาทในการประกอบกุศลอยู่เสมอเลย.

กญฺจนเทวิยา วตฺถุํ จตุตฺถํ.

เรื่องพระนางกัญจนเทวี จบเรื่องที่ ๔.

๑๕. พฺยคฺฆสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๑๕. ลำดับเรื่องในเรื่องเสือโคร่งนี้.

ชมฺพุทีเป จูลรฏฺฐา สนฺเน พาราณสีนคเร เอกํ ปํสุปพฺพตํ วินิวิชฺฌิตฺวา มหามคฺโค โหติ, ตตฺถ เวมชฺเฌ เอโก พฺยคฺโฆ อตฺตโน อนฺธปิตรํ ปพฺพตคุหายํ กตฺวา โปเสนฺโต วสติ. ตสฺเสว ปพฺพตสฺส วนทฺวาเร ตุณฺฑิโล นาม เอโก สุวโปตโก รุกฺขสฺมึ วสติ. เต อุโภปิ อญฺญมญฺญํ ปิยสหายา อเหสุํ, ตสฺมึ สมเย ปจฺจนฺตคามวาสี เอโก มนุสฺโส อตฺตโน มาตุคาเมน สทฺธึ กลหํ กตฺวา พาราณสึ คจฺฉนฺโต ตํ วนทฺวารํ สมฺปาปุณิ. อถ สุวโปตโก ปริหีนตฺตภาวํ ทุกฺขิตํ ตํ ทิสฺวา กมฺปมานหทโย ตํ ปกฺโกสิตฺวา โภ กุหึ คจฺฉสีติ อาห, เตน ปรขณฺฑํ คจฺฉามีติ วุตฺเต ตุณฺฑิโล โภ อิมสฺมึ วนขณฺฑมชฺเฌ เอโก พฺยคฺโฆ วสติ. กกฺขโล ผรุโส สมฺปตฺตสมฺปตฺเต มาเรตฺวา ขาทติ. มา ตฺวํ เตน คจฺฉาติ อาห. สฺวายํ ทุพฺภโค มนุสฺโส หิตกามสฺส ตสฺส วจนํ อนาทิยิตฺวา คจฺฉาเมวาติ อาห. ตุณฺฑิโล เตนหิ สมฺม ยทิ อนิวตฺตมาโน คจฺฉสิ. เอโส พฺยคฺโฆ มม สหาโย. เม วจนํ ตว สนฺติกา สุตฺวา น คณฺหาตีติ. ตสฺส ตํ อนาทิยนฺโต โส สุวราเช ปทุฏฺฐจิตฺโต มุคฺคเรน ปหริตฺวา มาเรตฺวา อรณึ อคฺคึ กตฺวา มํสํ ขาทิ. อสปฺปุริสสํสคฺโค นาเม ส อิธ โลกปรโลเกสุ ทุกฺขาวโหเยว. ตถาหิ.

ในชมพูทวีป ใกล้เมืองพาราณสีในจุลรัฐ มีทางหลวงเจาะผ่านภูเขาดินแห่งหนึ่ง ในระหว่างนั้น มีเสือโคร่งตัวหนึ่งอาศัยเลี้ยงดูบิดาผู้ตาบอดของตนอยู่ในถ้ำภูเขา. ที่ปากป่าของภูเขานั้น มีลูกนกแก้วตัวหนึ่งชื่อตุณฑิละ อาศัยอยู่บนต้นไม้. สัตว์ทั้งสองนั้นเป็นเพื่อนรักกัน. ในสมัยนั้น ชายคนหนึ่งผู้อาศัยอยู่ในหมู่บ้านชายแดน ทะเลาะกับภรรยาของตนแล้วเดินทางไปเมืองพาราณสี ได้มาถึงปากป่านั้น. ครั้งนั้น ลูกนกแก้วเห็นชายนั้นมีร่างกายทรุดโทรมและเป็นทุกข์ ก็มีใจหวั่นไหว เรียกเขามาแล้วถามว่า 'ท่านผู้เจริญ ท่านจะไปไหน?' เมื่อชายนั้นตอบว่า 'ข้าพเจ้าจะไปส่วนอื่น' ตุณฑิละจึงกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ ในท่ามกลางป่านี้มีเสือโคร่งตัวหนึ่งอาศัยอยู่ มันดุร้ายหยาบคาย ฆ่ากินผู้ที่มาถึงแล้วๆ ท่านอย่าไปทางนั้นเลย.' ชายผู้เคราะห์ร้ายนั้นไม่เอื้อเฟื้อต่อคำของนกแก้วผู้หวังดีนั้น กลับกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าจะไปแน่นอน.' ตุณฑิละจึงกล่าวว่า 'สหาย ถ้าเช่นนั้น หากท่านไม่กลับและจะไป เสือโคร่งตัวนี้เป็นสหายของข้าพเจ้า เมื่อมันได้ยินคำของข้าพเจ้าจากท่าน มันจักไม่จับท่าน.' ชายนั้นไม่เอื้อเฟื้อต่อคำของนกแก้วนั้น กลับมีจิตประทุษร้ายในพญานกแก้ว ใช้กระบองตีฆ่าเสียแล้ว ทำไฟด้วยไม้สีไฟกินเนื้อนกแก้วนั้น. ชื่อว่าการคบหาสมาคมกับคนพาล ย่อมนำมาซึ่งความทุกข์ในโลกนี้และโลกหน้าโดยแท้. สมจริงดังที่กล่าวไว้ว่า

๑.

มยา [Pg.61] กตํ มยฺหมิทํ, อิติ เวสฺสานรํ นโร;

สมาลิงฺคติ สปฺเปโม, ทหเตวสฺส วิคฺคหํ.

นรชนย่อมกอดรัดไฟด้วยความรักว่า 'สิ่งนี้เราทำแล้ว สิ่งนี้เป็นของเรา' ไฟนั้นย่อมเผาผลาญร่างกายของเขา.

๒.

มธุขีราทิทาเนน, เปมสา ปริปาลิโต;

โสรโค กุปิโตวสฺส, ฑสเตวสฺส วิคฺคหํ.

งูที่บุคคลเลี้ยงดูด้วยความรัก ด้วยการให้น้ำผึ้งและนมเป็นต้น เมื่อโกรธแล้ว ย่อมกัดร่างกายของเขานั่นเอง.

๓.

เอวํ นิหีนชจฺเจน, ปาเปน อกตญฺญุนา;

นรา ธเมน ทีเนน, กโตปิ ขณสงฺคโม.

การคบหาสมาคมแม้เพียงชั่วขณะที่ทำกับนรชนผู้ต่ำช้า เลวทราม มีชาติอันต่ำ เป็นคนบาป และอกตัญญู เช่นนี้ (ย่อมนำทุกข์มาให้).

๔.

อสาธุโก อยํเตวํ, ชานมาเนน ชนฺตุนา;

มุหุตฺตมฺปิ น กาตพฺโพ, สงฺคโม โส อนตฺถโทติ.

สัตว์เมื่อรู้ว่า 'ผู้นี้เป็นคนไม่ดี' ไม่พึงทำความสมาคมแม้เพียงครู่เดียว เพราะความสมาคมนั้นย่อมให้สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์.

ตโต โส อสปฺปุริโส มํสํ ขาทิตฺวา คจฺฉนฺโต วนขณฺฑมชฺฌํ สมฺปาปุณิ. อถ พฺยคฺโฆ ตํ ทิสฺวา มหานาทํ กโรนฺโต คหณตฺถาย อุฏฺฐาสิ. โส พฺยคฺฆํ ทิสฺวา ภยปฺปตฺโต ตุณฺฑิลสฺส วจนํ สริตฺวา อหํ โภ ตว สหายตุณฺฑิลสฺส สนฺติกา อาคโตมฺหีติ อาห, ตํ สุตฺวา พฺยคฺโฆ อตฺตมโน เอหิ สมฺมาติ ตํ ปกฺโกสิตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ เนตฺวา ขาทิตพฺพาหาเรน ตํ สนฺตปฺเปตฺวา ปิตุสนฺติเก นิสีทาเปตฺวา ปุน วนขณฺฑ มคมาสิ. อถสฺส ปิตา ปุตฺตสฺส คตกาเล เตน สทฺธึ สลฺลปนฺโต ตสฺส วจนานุสาเรน ตุณฺฑิลํ มาเรตฺวา ขาทิตภาวํ อญฺญาสิ. ตโต โส ปุตฺตสฺส อาคตกาเล ตว สหาโย เตน มาริโตติ อาห. ตํ สุตฺวา พฺยคฺโฆ อนตฺตมโน เวเคน ตสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา สมฺม ตุณฺฑิลาติ สทฺทํ กตฺวา อปสฺสนฺโต ลุญฺจิตปตฺตํจสฺส ทิสฺวา นิสฺสํสยํ เตน มาริโต เม สหาโยติ โสจนฺโต ปริเทวนฺโต อาคญฺฉิ. อถ โส อสปฺปุริโส ตสฺมึ ตตฺถ คเต ตสฺส ปิตรํ ปาสาเณน ปหริตฺวา มาเรตฺวา พฺยคฺฆํจ ทานิ มาเรสฺสามีติ พฺยคฺฆาคมนมคฺคํ โอโลเกนฺโต นิลีโน อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ พฺยคฺโฆปิ อาคญฺฉิ. โส ตสฺสา คตกาเล ตสฺส เตเชน ภีโต คนฺตฺวา [Pg.62] ชีวิตํ เม สามิ เทหีติ ปาทมูเล อุเรน นิปชฺชิ, พฺยคฺโฆ ปน เตน กตกมฺมํ ทิสฺวา ตสฺมึ จิตฺตํ นิพฺพาเปตฺวา มม สหายสฺส สาสนมาทายาคตสฺส ทุพฺภิตุํ น ยุตฺตนฺติ จินฺเตนฺโต ตํ สมสฺสาเสตฺวา คจฺฉ สมฺมาติ สุขํ เปเสสิ. เอวญฺหิ สปฺปุริสสมาคโม นาม อิธ โลกปรโลเกสุ สุขาวโหเยว, วุตฺตํหิ.

จากนั้น อสัตบุรุษนั้นกินเนื้อแล้วเดินไปถึงกลางป่า. ครั้งนั้น เสือโคร่งเห็นเขาแล้วบันลือสีหนาทใหญ่ ลุกขึ้นเพื่อจะจับ. เขาเห็นเสือโคร่งแล้วถึงความกลัว ระลึกถึงคำของตุณฑิละได้จึงกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ามาจากสำนักของตุณฑิละสหายของท่าน.' เสือโคร่งได้ฟังดังนั้นก็มีใจยินดี เรียกเขาว่า 'มาเถิดสหาย' แล้วพาไปยังที่อยู่ของตน บำรุงด้วยอาหารที่ควรเคี้ยวกิน ให้นั่งใกล้บิดาแล้วกลับเข้าป่าไปอีก. ครั้งนั้น บิดาของเสือโคร่งเมื่อบุตรไปแล้ว ได้สนทนากับเขาและรู้ว่าเขาฆ่าตุณฑิละกินตามคำพูดของเขา. จากนั้น เมื่อบุตรกลับมา บิดาจึงบอกว่า 'สหายของเจ้าถูกเขาฆ่าแล้ว.' เสือโคร่งได้ฟังดังนั้นก็มีใจไม่ยินดี รีบไปยังที่อยู่ของเขา ร้องเรียก 'สหายตุณฑิละ' เมื่อไม่เห็นและเห็นขนที่ถูกถอนทิ้งไว้ จึงเศร้าโศกรำพันว่า 'สหายของเราถูกเขาฆ่าตายอย่างไม่ต้องสงสัย' แล้วกลับมา. ครั้งนั้น เมื่อเสือโคร่งไปที่นั่น อสัตบุรุษนั้นได้เอาหินทุบบิดาของเสือโคร่งจนตาย แล้วซ่อนตัวมองดูทางที่เสือโคร่งจะกลับมาด้วยคิดว่า 'บัดนี้เราจะฆ่าเสือโคร่งด้วย.' ในขณะนั้น เสือโคร่งก็กลับมา. เมื่อเสือโคร่งมาถึง เขาผู้กลัวต่อเดชของเสือโคร่งนั้น จึงเข้าไปหมอบลงด้วยอกที่ใกล้เท้าของเสือโคร่ง กล่าวว่า 'นาย ขอท่านจงให้ชีวิตแก่ข้าพเจ้าเถิด.' ส่วนเสือโคร่งเห็นกรรมที่เขาทำแล้ว ดับความโกรธในเขาเสีย คิดว่า 'ไม่ควรที่เราจะประทุษร้ายต่อผู้ที่ถือเอาคำของสหายเรามา' จึงปลอบโยนเขาแล้วส่งไปโดยสวัสดีว่า 'ไปเถิดสหาย.' ชื่อว่าการสมาคมกับสัตบุรุษ ย่อมนำความสุขมาให้ทั้งในโลกนี้และโลกหน้าโดยแท้ ดังที่กล่าวไว้ว่า

๕.

สพฺภิเรว สมาเสถ, สพฺภิ กุพฺเพถ สนฺถวํ;

สพฺพตฺถ สนฺถโว เตน, เสยฺโย โหติ น ปาปิโย.

พึงนั่งใกล้สัตบุรุษเท่านั้น พึงทำความสนิทสนมกับสัตบุรุษ เพราะความสนิทสนมกับสัตบุรุษนั้น ย่อมประเสริฐในที่ทั้งปวง ไม่เลวทรามเลย.

๖.

สุขาวโห ทุกฺขนุโท, สทา สพฺภิ สมาคโม;

ตสฺมา สปฺปุริเสเหว, สงฺคโม โหตุ ชนฺตุนํ.

การสมาคมกับสัตบุรุษย่อมนำความสุขมาให้ ขจัดทุกข์ได้เสมอ เพราะฉะนั้น ขอการสมาคมกับสัตบุรุษจงมีแก่สัตว์ทั้งหลายเถิด.

ตโต โส พฺยคฺโฆ เตน เมตฺตจิตฺตานุภาเวน กาลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺโตติ.

จากนั้น เสือตัวนั้นด้วยอานุภาพแห่งจิตเมตตานั้น ได้ทำกาละแล้วไปเกิดในสวรรค์

๗.

เอวํวิโธปิ ผรุโส ปรมํสโภชี;

พฺยคฺโฆ ทยายุปคโต สุคตึ สุเมโธ;

ตสฺมา กโรถ กรุณํ สตตํ ชนานํ,ตํ โว ททาติ วิภวญฺจ ภเวสุ โภคนฺติ.

แม้เสือผู้ดุร้าย กินเนื้อเป็นอาหารอย่างยิ่งเช่นนี้ เมื่อประกอบด้วยความกรุณาแล้ว ย่อมไปสู่สุคติ เป็นผู้มีปัญญาดี เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงทำความกรุณาแก่ชนทั้งหลายเสมอไป ความกรุณานั้นย่อมให้ความมั่งคั่งและโภคะในภพทั้งหลายแก่ท่าน

พฺยคฺฆสฺส วตฺถุํ ปญฺจมํ.

เรื่องเสือ จบเรื่องที่ ๕

๑๖. ผลกขณฺฑทินฺนสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๑๖. ในเรื่องของชายผู้ให้แผ่นกระดาน มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้

สาวตฺถิยํ กิเรโก มนุสฺโส อุตฺตราปถํ คจฺฉามีติ อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน คิมฺหานมาเส มชฺฌณฺเห พหลาตเปน กิลนฺโต หุตฺวา รุกฺขจฺฉายํ ปวิสิตฺวา ตมฺพุลํ ขาทนฺโต ผลเก นิสีทิ. อถ อุตฺตราปเถนาคจฺฉานฺโต เอโก ตเถว อาตเปน กิลนฺโต อาคนฺตฺวา ปุริมสฺส สนฺติเก นิสีทิตฺวา โภ ปานียํ อตฺถีติ ปุจฺฉิ. อิตโร ปานียํ นตฺถีติ อาห. อถสฺส [Pg.63] โส มยฺหมฺปิ โภ ตมฺพุลํ เทหิ ปิปาสิโตมฺหิติ วตฺวาปิ น ลภิ. จตุกหาปเณน เอกํ ตมฺพุลปณฺณํ กิณิตฺวา ลทฺโธ ตตฺเถว นิสีทิตฺวา ขาทิตฺวา ปิปาสํ วิโนเทตฺวา เตน อุปกาเรน ตสฺส สิเนหํ กตฺวา อตฺตโน คมนฏฺฐาน มคมาสิ, อถา ปรภาเค โส ปฏฺฏนํ คนฺตฺวา นาวาย วณิชฺชตฺถาย คจฺฉนฺโต สมุทฺทมชฺฌํ ปาปุณิ. ตโต สตฺตเม ทิวเส นาวา ภิชฺชิ. มนุสฺสา มจฺฉกจฺฉปานํ ภกฺขา ชาตา. โส เอว ปุริโส อโรโค หุตฺวา เอกํ ผลกขณฺฑํ อุเร กตฺวา สมุทฺทํ ตรติ. อเถ ตโรปิ ตเถว นาวาย ภินฺนาย เสโส หุตฺวา สมุทฺทํ ตรนฺโต ปุริเมน สมาคมิ. อถ เต สตฺตทิวสํ สมุทฺเท ตรนฺตา อญฺญมญฺญํ สญฺชานึสุ. เตสุ กหาปเณ ทตฺวา ตมฺพุลํ คหิโต เอกํ ผลกขณฺฑํ อุเร กตฺวา ตรติ. อิตรสฺเสตํ นตฺถิ. อถ โส กหาปเณ คเหตฺวา ทินฺนตมฺพุลมตฺตสฺโส ปการํ สริตฺวา อตฺตโน ผลกขณฺฑํ ตสฺส อทาสิ. โส ตสฺมึ สยิตฺวา ตรนฺโต ตํ ปหาย อคมาสิ, อปโร อนาธารเกน ตรนฺโต โอสฺสฏฺฐวิริโย อุทเก โอสีทิตุมารติ. ตสฺมึ ขเณ สมุทฺเท อธิวตฺถา มณิเมขลา นาม เทวธีตา โอสีทนฺตํ ตํ ทิสฺวา สปฺปุริโสติ ตสฺส คุณานุสฺสรนฺตี เวเคนา คนฺตฺวา ตํ อตฺตโน อานุภาเวน สมุทฺทตีรํ ปาเปสิ. อิตรํปิ สา เอตสฺเสว คุณานุภาเวน ตีรํ ปาเปสิ. อถ ผลเกโนติณฺณปุริโส ตํ ทิสฺวา วิมฺหิโต กถํ ปุรโต อโหสิ สมฺมาติ ปุจฺฉิ. โส น ชานามิ. อปิจ โข สุเขเนว ตีรํ ปตฺโตสฺมีติ อาห. อถ เทวธีตา ทิสฺสมานกสรีเรเนว อตฺตนา อานีตภาวํ อาโรเจนฺตี อาห.

ได้ยินว่า ที่เมืองสาวัตถี มีชายคนหนึ่งตั้งใจจะไปทางทิศเหนือ ได้เดินทางไปในฤดูร้อน เวลาเที่ยงวัน เหน็ดเหนื่อยเพราะแดดจัด จึงเข้าไปในร่มไม้ เคี้ยวหมากพลูพลางนั่งอยู่บนแผ่นกระดาน ครั้งนั้น ชายอีกคนหนึ่งมาจากทางทิศเหนือ เหน็ดเหนื่อยเพราะแดดจัดเช่นกัน มานั่งใกล้ชายคนแรกแล้วถามว่า “ท่านผู้เจริญ มีน้ำดื่มไหม” ชายคนแรกตอบว่า “ไม่มีน้ำ” ครั้งนั้น ชายคนที่สองกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ ขอหมากพลูแก่ข้าพเจ้าด้วย ข้าพเจ้ากระหายน้ำ” แต่ก็ไม่ได้รับ เขาจึงซื้อหมากพลูหนึ่งใบด้วยเงินสี่กหาปณะ ได้แล้วนั่งกินอยู่ที่นั่น บรรเทาความกระหายแล้ว ด้วยอุปการะ (ที่เขาทำเอง) นั้น จึงเกิดความรักใคร่ในชายคนแรก แล้วเดินทางไปยังที่ของตน ต่อมาภายหลัง ชายคนแรกไปถึงเมืองท่า แล้วเดินทางด้วยเรือเพื่อการค้าขาย ไปถึงกลางทะเล จากนั้น ในวันที่เจ็ด เรือก็แตก มนุษย์ทั้งหลายกลายเป็นอาหารของปลาและเต่า ชายคนนั้นคนเดียวเท่านั้นที่รอดชีวิต เอาแผ่นกระดานชิ้นหนึ่งแนบหน้าอกแล้วลอยอยู่ในทะเล ครั้งนั้น ชายคนที่สองก็เช่นกัน เมื่อเรือแตกแล้วก็รอดชีวิต ลอยอยู่ในทะเลแล้วมาพบกับชายคนแรก ครั้งนั้น พวกเขาลอยอยู่ในทะเลเจ็ดวัน ก็จำกันได้ ในบรรดาพวกเขา ชายผู้ที่เคยซื้อหมากพลูด้วยเงินกหาปณะนั้น ลอยอยู่โดยมีแผ่นกระดานชิ้นหนึ่งแนบหน้าอก ส่วนชายอีกคนหนึ่งไม่มีสิ่งนี้ ครั้งนั้น ชายผู้ที่เคยซื้อหมากพลูนั้น ระลึกถึงอุปการะเพียงเล็กน้อยที่เขาเคยให้ (คือการขายหมากพลู) จึงให้แผ่นกระดานของตนแก่ชายคนแรก ชายคนแรกนอนบนแผ่นกระดานนั้นแล้วลอยไป ทิ้งชายคนที่สองไว้เบื้องหลัง ส่วนชายคนที่สองลอยอยู่โดยไม่มีที่ยึดเหนี่ยว หมดกำลังแล้วเริ่มจมลงในน้ำ ในขณะนั้น เทพธิดาชื่อมณีเมขลา ผู้สถิตอยู่ในทะเล เห็นเขาจมลงแล้ว ระลึกถึงคุณของเขาว่า “เป็นสัตบุรุษ” จึงรีบไปส่งเขาถึงฝั่งทะเลด้วยอานุภาพของตน เทพธิดานั้นก็ส่งชายคนแรกถึงฝั่งด้วยอานุภาพแห่งคุณของชายคนที่สองนี้เอง ครั้งนั้น ชายผู้ขึ้นฝั่งด้วยแผ่นกระดาน เห็นชายคนที่สองแล้วประหลาดใจ ถามว่า “สหาย ท่านมาถึงก่อนได้อย่างไร” เขาตอบว่า “ข้าพเจ้าไม่รู้ แต่ข้าพเจ้ามาถึงฝั่งอย่างสบาย” ครั้งนั้น เทพธิดาปรากฏกายให้เห็นแล้วกล่าวบอกว่าตนเองเป็นผู้นำมา

๑.

โย มาตรํ ปิตรํวา, ธมฺเมน อิธ โปสติ;

รกฺขนฺติ ตํ สทา เทวา, สมุทฺเท วา ถเลปิ วา.

ผู้ใดเลี้ยงดูมารดาหรือบิดาโดยธรรมในโลกนี้ เทพย่อมรักษาผู้นั้นเสมอ ไม่ว่าจะอยู่ในทะเลหรือบนบก

๒.

โย เจ พุทฺธญฺจ ธมฺมญฺจ, สํฆญฺจ สรณํ คโต;

รกฺขนฺติ ตํ สทา เทวา, สมุทฺเท วา ถเลปิ วา.

ผู้ใดถึงพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์เป็นสรณะ เทพย่อมรักษาผู้นั้นเสมอ ไม่ว่าจะอยู่ในทะเลหรือบนบก

๓.

ปญฺจวิธํ [Pg.64] อฏฺฐวิธํ, ปาติโมกฺขญฺจ สํวรํ;

ปาเลติ โย ตํ ปาเลนฺติ, เทวา สพฺพตฺถ สพฺพทา.

ผู้ใดรักษาศีล ๕ ศีล ๘ และปาติโมกขสังวร เทพย่อมรักษาผู้นั้นในทุกที่ทุกเวลา

๔.

กาเยน วาจา มนสา, สุจริตฺตํ จรตี ธ โย;

ปาเลนฺติ ตํ สทา เทวา, สมุทฺเท วา ถเลปิ วา.

ผู้ใดประพฤติสุจริตด้วยกาย วาจา ใจ ในโลกนี้ เทพย่อมรักษาผู้นั้นเสมอ ไม่ว่าจะอยู่ในทะเลหรือบนบก

๕.

โย สปฺปุริสธมฺเมสุ, ฐิโต ธ กตเวทิโก;

ปาเลนฺติ ตํ สทา เทวา, สมุทฺเท วา ถเลปิ วา.

ผู้ใดตั้งอยู่ในสัตบุรุษธรรม และเป็นผู้รู้คุณที่ผู้อื่นทำแล้วในโลกนี้ เทพย่อมรักษาผู้นั้นเสมอ ไม่ว่าจะอยู่ในทะเลหรือบนบก

ตโต โส อาห.

จากนั้น ชายคนนั้นกล่าวว่า

๖.

เนว ทานํ อทาสาหํ, น สีลํ ปริปาลยึ;

เกน เม ปุญฺญกมฺเมน, มมํ รกฺขนฺติ เทวตา;

ปุจฺฉามิ สํสยํ ตุยฺหํ, ตํ เม อกฺขาหิ เทวเตติ.

ข้าพเจ้ามิได้ให้ทาน มิได้รักษาศีล ด้วยบุญกรรมอะไร เทวดาจึงรักษาข้าพเจ้า ข้าพเจ้าขอถามข้อสงสัยของท่าน ขอท่านจงบอกแก่ข้าพเจ้าเถิด เทพธิดา

เทวตา อาห.

เทพธิดากล่าวว่า

๗.

อคาธา ปารเค ภีเม, สาคเร ทุริตา กเร;

ภินฺนนาโว ตรนฺโต ตฺวํ, หทเย กตฺวา กลิงฺครํ.

ในมหาสมุทรที่ลึก ไม่มีฝั่ง น่ากลัว ทำให้เกิดความทุกข์ เรือแตกแล้ว ท่านลอยอยู่ โดยมีแผ่นกระดานอยู่ในใจ

๘.

ฐตฺวา สปฺปุริเส ธมฺเม, อตฺตาน มนเวกฺขิย;

ขณสนฺถวสฺส ปุริสสฺส, อทาสิ ผลกํ สกํ.

ท่านตั้งอยู่ในสัตบุรุษธรรม ไม่เห็นแก่ตัว ได้ให้แผ่นกระดานของตนแก่ชายผู้ที่เพิ่งรู้จักกันชั่วขณะ

๙.

ตํ ตุยฺหํ มิตฺตธมฺมญฺจ, ทานญฺจ ผลกสฺส เต;

ปติฏฺฐาสิ สมุทฺทสฺมึ, เอวํ ชานาหิ มาริสาติ.

มิตรธรรมของท่านนั้น และทานแผ่นกระดานของท่าน ได้ตั้งมั่นอยู่ในทะเลแล้ว ท่านพึงรู้ดังนี้เถิด ท่านผู้เจริญ

เอวญฺจ วตฺวา สา เต ทิพฺพาหาเรน สนฺตปฺเปตฺวา ทิพฺพวตฺถาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา อตฺตโน อานุภาเวน สาวตฺถินคเรเยว เต ปติฏฺฐาเปสิ. ตโต ปฏฺฐาย ตเมว อารมฺมณํ กตฺวา เต ทานํ ททนฺตา สีลํ รกฺขนฺตา อุโปสถกมฺมํ กโรนฺตา อายุปริโยสาเน สคฺคปรายณา อเหสุํ.

เทพธิดากล่าวอย่างนี้แล้ว ได้บำรุงบำเรอพวกเขาด้วยอาหารทิพย์ ประดับประดาด้วยเครื่องประดับทิพย์ แล้วด้วยอานุภาพของตน ก็ได้ส่งพวกเขาไปตั้งไว้ที่เมืองสาวัตถี ตั้งแต่นั้นมา พวกเขาก็ถือเอาเรื่องนั้นเป็นอารมณ์ ให้ทาน รักษาศีล ทำอุโบสถกรรม เมื่อสิ้นอายุขัยแล้ว ก็มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า

๑๐.

๑๐.

เอวํ ปริตฺตกุสเลนปิ สาครสฺมึ,สตฺตา ลภนฺติ สรณํ ขลุ เทวตาหิ;

ตุมฺเหปิ สปฺปุริสตํ น วินาสยนฺตา,มา โภ ปมชฺชถ สทา กุสลปฺปโยเคติ.

แม้ด้วยกุศลเพียงเล็กน้อยเช่นนี้ ในมหาสมุทร สัตว์ทั้งหลายย่อมได้ที่พึ่งจากเทพยดา ท่านทั้งหลายก็อย่าทำลายความเป็นสัตบุรุษ ท่านผู้เจริญ อย่าประมาทในการประกอบกุศลเสมอไปเถิด

ผลกขณฺฑทินฺนสฺส วตฺถุํ ฉฏฺฐมํ.

เรื่องของชายผู้ให้แผ่นกระดาน จบเรื่องที่ ๖

๑๗. โจรสหายสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๑๗. ในเรื่องของสหายโจร มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้

อมฺหากํ [Pg.65] ภควติ ปรินิพฺพุเต ชมฺพุทีเป เทวทหนคเร เอโก มนุสฺโส ทุกฺขิโต ตตฺถ ตตฺถ วิจรนฺโต ปจฺจนฺเต อญฺญตรํ คามํ คนฺตฺวา ตตฺถ เอกสฺมึ กุลเคเห นิวาสํ กปฺเปสิ. ตตฺถ มนุสฺสา ตสฺส ยาคุภตฺตํ ทตฺวา โปเสสุํ, ตโต โส ตตฺถ มนุสฺเสหิ มิตฺตสนฺถวํ กตฺวา กติปาหํ ตตฺถ วสิตฺวา อญฺญฏฺฐานํ คนฺตฺวา อปรภาเค โจรกมฺมํ กโรนฺโต ชีวิกํ กปฺเปติ. อเถกทิวสํ โจเรนฺตํ ตํ ราชปุริสา คเหตฺวา รญฺโญ ทสฺเสสุํ. ราชา ตํ พนฺธนาคาเร กโรถาติ อาณาเปสิ, เต ตํ พนฺธนาคารํ เนตฺวา สงฺขลิกาหิ พนฺธิตฺวา อารกฺขกานํ ปฏิปาเทตฺวา อคมํสุ, พนฺธนาคาเร วสนฺตสฺส ตสฺส ทฺวาทสสํวจฺฉรานิ อติกฺกนฺตานิ. ตโต อปรภาเค ตสฺส ปุพฺพสหาโย ปจฺจนฺตคามวาสี มนุสฺโส เกนจิ กมฺเมน เทวทห มาคโต ตตฺถ ตตฺถ อาหิณฺฑนฺโต พนฺธนาคาเร พทฺธํ ตํ อทฺทส. ทิสฺวา ตสฺส หทยํ กมฺปิ, โส โรทิตฺวา ปริเทวิตฺวา กึ เต มยา กตฺตพฺพํ สมฺมาติ ปุจฺฉิ. ตโต เตน สมฺม พนฺธนาคาเร วสนฺตสฺส เม อิทานิ ทฺวาทสสํวจฺฉรานิ อติกฺกนฺตานิ, เอตฺตกํ กาลํ ทุพฺโภชนาทินา มหาทุกฺขํ อนุโภมิ. ยาวาหํ อาหารํ ปริเยสิตฺวา ภุญฺชิตฺวา อาคมิสฺสามิ. ตาว มํ อิโต มุญฺจนุปายํ ชานาหีติ วุตฺเต โส สปฺปุริโส.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราปรินิพพานแล้ว ในเมืองเทวทหะ แขวงชมพูทวีป มีชายคนหนึ่งผู้ยากจน เที่ยวไปในที่นั้นๆ ไปยังหมู่บ้านชายแดนแห่งหนึ่ง แล้วเข้าอาศัยอยู่ในเรือนตระกูลแห่งหนึ่งในหมู่บ้านนั้น มนุษย์ทั้งหลายในที่นั้นได้ให้ข้าวต้มและข้าวสวยเลี้ยงดูเขา ต่อมาเขาได้ทำความสนิทสนมกับพวกมนุษย์ในที่นั้น พักอยู่สองสามวันแล้วก็ไปที่อื่น ในกาลต่อมา เขาเลี้ยงชีพด้วยการทำโจรกรรม อยู่มาวันหนึ่ง พวกราชบุรุษจับเขาขณะกำลังขโมยได้แล้วนำไปถวายพระราชา พระราชาทรงสั่งว่า 'จงนำชายผู้นี้ไปขังไว้ในเรือนจำ' พวกราชบุรุษจึงนำเขาไปเรือนจำ ล่ามด้วยโซ่ตรวน มอบให้แก่ผู้คุมแล้วก็ไป เมื่อเขาอยู่ในเรือนจำนั้น เวลาล่วงไป ๑๒ ปี ต่อมาภายหลัง สหายเก่าของเขาซึ่งเป็นชาวบ้านชายแดน มายังเมืองเทวทหะด้วยธุระบางอย่าง เที่ยวไปในที่นั้นๆ ได้เห็นเขาผู้ถูกจองจำอยู่ในเรือนจำ เห็นแล้วก็สะเทือนใจ เขาร้องไห้คร่ำครวญแล้วถามว่า 'สหาย เราจะทำอะไรให้ท่านได้บ้าง?' ลำดับนั้น เขา (ผู้ถูกจองจำ) กล่าวว่า 'สหาย เราอยู่ในเรือนจำนี้ล่วงไป ๑๒ ปีแล้ว ตลอดเวลาเท่านี้ เราได้รับทุกข์ทรมานอย่างยิ่งด้วยอาหารเลวเป็นต้น ท่านจงหาวิธีช่วยให้เราพ้นจากที่นี่ชั่วคราว ตราบเท่าที่เราจะไปหาอาหารกินแล้วกลับมา' เมื่อเขากล่าวอย่างนี้ สัตบุรุษนั้น...

๑.

รูเปน กินฺตุ คุณสีลวิวชฺชิเตน,มิจฺฉาลยสฺส กิตวสฺส ธิยา กิมตฺถํ;

ทานา ทิจาควิคเตน ธเนน กึ วา;

มิตฺเตน กึ พฺยสนกาลปรมฺมุเขนาติ.

จะมีประโยชน์อะไรด้วยรูปโฉมที่ปราศจากคุณธรรมและศีล จะมีประโยชน์อะไรด้วยปัญญาของคนโกงผู้ฝักใฝ่ในทางผิด จะมีประโยชน์อะไรด้วยทรัพย์ที่ปราศจากการบริจาคทานเป็นต้น หรือจะมีประโยชน์อะไรด้วยมิตรผู้หันหลังให้ในยามมีวิบัติ

เอวญฺจ ปน วตฺวา สาธุ สมฺม กโรมิ เต วจนนฺติ อารกฺขกานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา โภนฺโต ยาเวโส ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา อาคจฺฉติ. ตาวาหํ ตสฺส ปาฏิโภโค ภวิสฺสามิ. วิสฺสชฺเชถ [Pg.66] นนฺติ อาห, เตหิ น สกฺกา โภ เอตํ วิสฺสชฺเชตุํ, อปิ จ โข ยาวายํ อาคจฺฉติ. ตาว ตฺวํ อยสงฺขลิกาย พทฺโธ นิสีทิสฺสสิ, เอวํ ตํ วิสฺสชฺเชสฺสาม, โน เจ น สกฺกาติ อาหํสุ, โส เอวมฺปิ โหตุ สมฺมาติ วตฺวา ตสฺส ปาทโต สงฺขลิกํ มุญฺจิตฺวา อตฺตโน ปาเท กตฺวา พนฺธนาคารํ ปวิสิตฺวา อิตรํ มุญฺจาเปสิ. โสปิ อสปฺปุริโส พนฺธนา มุตฺโต น ปุน ตํ ฐาน มคมาสิ, อโห อกตญฺญุโน ปกตึ ญาตุํ ภาริยํ. ยถาห.

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วว่า 'ดีละ สหาย เราจะทำตามคำของท่าน' จึงไปหาพวกผู้คุมแล้วกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ ตราบเท่าที่ชายผู้นี้จะไปกินอาหารแล้วกลับมา เราจะเป็นผู้ค้ำประกันให้เขา ขอท่านทั้งหลายจงปล่อยเขาเถิด' พวกผู้คุมกล่าวว่า 'ท่านเอ๋ย เราไม่อาจปล่อยเขาได้ แต่ว่าตราบเท่าที่เขาจะกลับมา ท่านจะต้องถูกล่ามด้วยโซ่เหล็กนั่งอยู่ ถ้าเป็นเช่นนั้น เราจะปล่อยเขา ถ้าไม่เช่นนั้นก็ไม่อาจปล่อยได้' เขากล่าวว่า 'สหาย แม้อย่างนั้นก็ยอม' แล้วปลดโซ่จากเท้าของสหายนั้นมาใส่ที่เท้าของตน เข้าไปในเรือนจำแล้วให้ปล่อยอีกคนหนึ่งไป แม้ชายผู้นั้นซึ่งเป็นอสัตบุรุษ เมื่อพ้นจากเครื่องจองจำแล้ว ก็ไม่กลับมายังที่นั้นอีกเลย โอ้หนอ ธรรมชาติของคนอกตัญญูช่างรู้ได้ยากยิ่งนัก ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า

๒.

วาริปูเร ยถา โสพฺเภ, เนวนฺโต วิสมํ สมํ;

ปญฺญายเตวํสาธุสฺส, ภาวํ มนสิ สมฺภวํ.

ความลึกหรือความตื้นในบ่อที่เต็มไปด้วยน้ำ ย่อมไม่ปรากฏฉันใด อัธยาศัยที่เกิดขึ้นในใจของสัตบุรุษ ก็ย่อมไม่ปรากฏ (รู้ได้ยาก) ฉันนั้น

๓.

ภาสนฺติ มุขโต เอกํ, จินฺเตนฺติ มนสา ปรํ;

กาเยเนกํ กโรนฺเตวํ, ปกตายมสาธุนํ.

พวกอสัตบุรุษมักพูดอย่างหนึ่งด้วยปาก คิดอีกอย่างหนึ่งด้วยใจ และกระทำอีกอย่างหนึ่งด้วยกาย นี้เป็นปกติของคนไม่ดี

๔.

เตสํ โย ภาวมญฺญาสิ, โสว ปณฺฑิตชาติโก;

พหุสฺสุโตปิ โสเยว, ปรจิตฺตวิทูปิ โส.

ผู้ใดรู้อัธยาศัยของคนเหล่านั้น ผู้นั้นแลชื่อว่าเป็นบัณฑิต ผู้นั้นชื่อว่าเป็นพหูสูต และผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้รู้ใจผู้อื่น

อถสฺส พนฺธนาคาเร วสนฺตสฺส ทฺวาทสสํวจฺฉรานิ อติกฺกนฺตานิ. เอตฺตกํ กาลํ ชิฆจฺฉาปีฬิเตน เตน อาหารตฺตาย ปโร น ยาจิตปุพฺโพ, อนุจฺฉิฏฺฐาหารํ ลภนทิวสโต อลภนทิวสาเยว พหุตรา โหนฺติ, อถ ทฺวาทสสํวจฺฉราติกฺกเม รญฺโญ ปุตฺโต นิพฺพตฺติ. ตทา ราชา อตฺตโน วิชิเต สพฺพพนฺธนาคารานิ วิวราเปสิ. อนฺตมโส มิคปกฺขิโนปิ พนฺธนา มุญฺจาเปสิ. ทฺวาเร วิวฏมตฺเตเยว พนฺธนาคาเร มนุสฺสา อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐานํ อคมํสุ. โส ปเนโกว เตหิ สทฺธึ อคนฺตฺวา โอหียิ. อารกฺขเกหิ ตฺวํ โภ กสฺมา น คจฺฉสีติ วุตฺเต อหํ โภ ปญฺญาตภาเวน อิทานิ น คมิสฺสามิ. อตีว ปริหีนคตฺโตสฺมิ. อนฺธกาเร คมิสฺสามีติ วตฺวา อนฺธกาเร อาคเต นิกฺขมฺม อนฺโตนคเร วิสฺสาสิกานํ อภาเวน กุโต อาหารํ ลภิสฺสามีติ จินฺเตนฺโต นิกฺขมฺม รตฺตนฺธกาเร อามกสุสาน [Pg.67] มคมาสิ. เอตฺถาหารํ ลภิสฺสามีติ. ตตฺถ โส อธุนา นิกฺขิตฺตมตมนุสฺสํ ทิสฺวา มนุสฺสฏฺฐินา มํสํ ฉินฺทิตฺวา สีสกปาเล ปกฺขิปิตฺวา ตีหิ มนุสฺสสีเสหิ กตอุทฺธเน ฐเปตฺวา จิตกโต โอมุกฺกอลาเตหิ อคฺคึ กตฺวา สุสานํ นิพฺพาปนตฺถายา ภตอุทเกน มนุสฺสฏฺฐินา อาโลเลนฺโต มํสํ ปจิตฺวา โอตาเรตฺวา สาขาภงฺเคน หิริโกปีณํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา นิวตฺถปิโลกิกํ วาตาวรณํ กตฺวานิสีทิ. ตสฺมึ ขเณ ตตฺถ ปิปฺปลีรุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา ตสฺส ตํ กิริยํ ทิสฺวา ปุจฺฉิสฺสามิ ตาว นนฺติ ตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาห. โภ ตฺวํ ฆนตรติมิรากุเล มหารตฺติยํ ตตฺถ ตตฺถ วิกิณฺณนรฏฺฐิสมากิณฺเณ โสณสิคาลาทิกุณปาทกากุเล มนุสฺสมํสภกฺขยกฺขรกฺขสากุเล ตตฺถ ตตฺถ ปชฺชลนฺตาเนกจิตกภยานเก สุสาเน มนุสฺสมํสํ ปจิตฺวา กึกโรสีติ ปุจฺฉนฺตี อาห.

ลำดับนั้น เมื่อเขาอยู่ในเรือนจำ เวลาล่วงไป ๑๒ ปี ตลอดเวลาเท่านี้ เขาผู้ถูกความหิวเบียดเบียน ไม่เคยขออาหารจากผู้อื่นเลย วันที่เขาไม่ได้อาหารที่เหลือมีมากกว่าวันที่ได้ ครั้นล่วงไป ๑๒ ปี พระราชโอรสประสูติ ในกาลนั้น พระราชาทรงสั่งให้เปิดเรือนจำทั้งหมดในแว่นแคว้นของพระองค์ ทรงให้ปล่อยแม้กระทั่งสัตว์ปีกและสัตว์สี่เท้าจากที่คุมขัง พอประตูเปิดเท่านั้น มนุษย์ทั้งหลายในเรือนจำก็พากันไปยังที่ที่ตนปรารถนา แต่เขาเพียงผู้เดียวไม่ไปกับคนเหล่านั้น กลับรั้งรออยู่ เมื่อพวกผู้คุมถามว่า 'ท่านเอ๋ย ทำไมท่านจึงไม่ไป?' เขาตอบว่า 'ท่านผู้เจริญ เพราะสภาพที่ปรากฏ (ซูบผอม) บัดนี้เราจึงยังไม่ไป เรามีร่างกายซูบผอมยิ่งนัก เราจะไปในเวลาค่ำ' ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว เมื่อความมืดมาถึง เขาก็ออกไป คิดว่า 'ในเมืองไม่มีคนที่คุ้นเคยกัน เราจะหาอาหารได้จากที่ไหน?' จึงออกไปในความมืดมิดยามราตรีไปยังป่าช้าผีดิบ ด้วยหวังว่า 'เราจะหาอาหารได้ในที่นี้' ในที่นั้น เขาเห็นมนุษย์ที่เพิ่งถูกนำมาทิ้งไว้ จึงใช้กระดูกมนุษย์เฉือนเนื้อใส่ลงในกะโหลกศีรษะ วางบนเตาที่ทำด้วยศีรษะมนุษย์ ๓ หัว ก่อไฟด้วยดุ้นฟืนที่ตกลงจากเชิงตะกอน ใช้กระดูกมนุษย์คนเนื้อที่ต้มด้วยน้ำที่เขานำมาเพื่อดับป่าช้า เมื่อเนื้อสุกแล้วจึงยกลง ใช้กิ่งไม้ปกปิดอวัยวะเพศด้วยความละอาย แล้วใช้ผ้าขี้ริ้วที่นุ่งอยู่ทำเป็นเครื่องบังลมแล้วนั่งลง ในขณะนั้น เทวดาผู้สิงสถิตอยู่ที่ต้นเลียบในที่นั้น เห็นการกระทำของเขาแล้วคิดว่า 'เราจะถามเขาดู' จึงเข้าไปหาเขาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้เจริญ ในเวลาค่ำคืนที่มืดมิดยิ่งนัก ในป่าช้าที่เต็มไปด้วยซากศพและกระดูกมนุษย์เรี่ยราดไปทั่ว เกลื่อนกลาดไปด้วยสัตว์กินซากศพมีสุนัขจิ้งจอกเป็นต้น และเต็มไปด้วยยักษ์และรากษสผู้กินเนื้อมนุษย์ ทั้งยังน่าสะพรึงกลัวด้วยเชิงตะกอนที่ลุกไหม้อยู่ในที่นั้นๆ ท่านต้มเนื้อมนุษย์แล้วทำอะไรอยู่?' เมื่อจะถามจึงกล่าวว่า

๕.

รตฺตนฺธกาเร กุณปาทเกหิ,สมากุเล สีวถิกาย มชฺเฌ;

มนุสฺสมํสํ ปจสี ธ สีเส,วเทหิ กึ เตน ปโยชนํ เตติ.

ในความมืดมิดยามราตรี ท่ามกลางป่าช้าที่เกลื่อนกลาดไปด้วยสัตว์กินซากศพ ท่านต้มเนื้อมนุษย์ในกะโหลกศีรษะนี้ จงบอกเถิดว่า ท่านมีประโยชน์อะไรด้วยเนื้อนั้น

อถ โส อาห.

ลำดับนั้น เขาจึงกล่าวว่า

๖.

น ยาคเหตุ น จ ทานเหตุ,สุสานมชฺฌมฺหิ ปจามิ มํสํ;

ขุทาสมํ นตฺถิ นรสฺส อญฺญํ,ขุทาวินาสาย ปจามิมมฺโภติ.

เรามิได้ต้มเนื้อนี้เพื่อเหตุแห่งยัญพิธี หรือเพื่อเหตุแห่งการให้ทาน เราต้มเนื้ออยู่ในท่ามกลางป่าช้า โรคอื่นที่เสมอด้วยความหิวไม่มีแก่คน เราต้มเนื้อนี้เพื่อกำจัดความหิวเท่านั้น ท่านผู้เจริญ

ตโต เทวตา ตํ ตถา โหตุ, อิมินา ปิโลติเกน วาตาวรณํ กโรสิ. กิมตฺถเมตนฺติ ปุจฺฉนฺตี.

ลำดับนั้น เทวดาเมื่อจะถามว่า 'เรื่องนั้นจงยกไว้ แต่ท่านใช้ผ้าขี้ริ้วนี้ทำเป็นเครื่องบังลมเพื่อประโยชน์อะไร?' จึงกล่าวว่า

๗.

นิวตฺถสาโข [Pg.68] หิริสํวราย,ปิโลติกํ ตตฺถ ปสารยนฺโต;

กโรสิ วาตาวรณญฺจ สมฺม,กิมตฺถเมตํ วท ปุจฺฉิโต เมติ.

ท่านผู้นุ่งกิ่งไม้เพื่อความสำรวมด้วยหิริ กำลังกางผ้าขี้ริ้วในที่นั้น และทำเครื่องกั้นลม สหายเอ๋ย เมื่อเราถามแล้ว ท่านจงบอกว่า ท่านทำสิ่งนี้เพื่ออะไร

โส ตสฺสา จิกฺขนฺโต อาห.

เขาเมื่อจะบอกแก่เทวดานั้น จึงกล่าวว่า

๘.

สุภา สุภามิสฺสิตสีตวาโต,สยํ อจิตฺโตว อจิตฺตภาวา;

เทหํ ผุสิตฺวาน อสาธุกสฺส,อกตญฺญุโน มิตฺตปธํสกสฺส.

ลมเย็นที่ระคนด้วยกลิ่นดีและไม่ดี ตัวมันเองไม่มีจิตใจเลย เพราะความเป็นสภาพไม่มีจิตใจ เมื่อถูกต้องกายของคนไม่ดี ผู้เนรคุณ ผู้ประทุษร้ายมิตร

๙.

สมาวหนฺโต ยทิ เม สรีเร,ผุสาติ ตํ วายุ มมา วิสิตฺวา;

ทุกฺขํ ททาตีติ วิสํว ตํ โภ,ปริวชฺชิตุํ พทฺธมิมํ กุเจลนฺติ.

หากลมนั้นพัดมาถูกต้องร่างกายของข้าพเจ้า ลมนั้นซึมซาบเข้าสู่ข้าพเจ้าแล้ว ย่อมให้ความทุกข์เหมือนยาพิษ ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจึงผูกผ้าขี้ริ้วนี้เพื่อหลีกเลี่ยงลมนั้น

เทวตา อาห.

เทวดากล่าวว่า

๑๐.

๑๐.

กิ มกาสิ โภ โส กตนาสโก เต,ธนญฺจ ธญฺญํ ตว นาสยี จ;

มาตา ปิตา พนฺธโว เขตฺต วตฺถู,วินาสิตา เตน วเทหิ กึ เตติ.

ท่านผู้เจริญ คนผู้ทำลายคุณที่ท่านทำแล้วนั้น ได้ทำอะไรแก่ท่านหรือ เขาทำลายทรัพย์และข้าวเปลือกของท่านหรือ หรือว่ามารดา บิดา พวกพ้อง ที่นา และที่สวน ถูกเขาทำลายแล้ว ท่านจงบอกเราว่า เขาทำอะไรแก่ท่าน

ตโต โส อาห.

ลำดับนั้น เขากล่าวว่า

๑๑.

๑๑.

ยํ ราชโต โหติ ภยํ มหนฺตํ,สพฺพสฺส หรณาทิวธาทิกญฺจ;

อกตญฺญุนา สปฺปุริเสน โหติ,อาราว โส โภ ปริวชฺชนีโย.

ภัยอันใหญ่หลวงที่เกิดจากพระราชา การริบทรัพย์สินทั้งหมดและการประหารชีวิตเป็นต้น ย่อมมีได้เพราะอสัตบุรุษผู้เนรคุณ ท่านผู้เจริญ อสัตบุรุษนั้นพึงหลีกเลี่ยงให้ห่างไกลทีเดียว

๑๒.

๑๒.

ยมตฺถิ [Pg.69] โจราริภยญฺหิ โลเก,อโถ ทเกนาปิ จ ปาวเกน;

อกตญฺญุนา ตํ สกลมฺปิ โหติ,อาราว โส โภ ปริวชฺชนีโย.

ภัยจากโจรและศัตรูที่มีอยู่ในโลก อีกทั้งภัยจากน้ำและจากไฟ ภัยทั้งหมดนั้นย่อมมีได้เพราะอสัตบุรุษผู้เนรคุณ ท่านผู้เจริญ อสัตบุรุษนั้นพึงหลีกเลี่ยงให้ห่างไกลทีเดียว

๑๓.

๑๓.

ปาณาติปาตมฺปิ อทินฺนทานํ,ปรสฺส ทารูปคมํ มุสา จ;

มชฺชสฺส ปานํ กลหญฺจ เปสุนํ,สมฺผํ คิรํ ธุตฺตชเนหิ โยคํ.

แม้การฆ่าสัตว์ การถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้ การล่วงเกินภรรยาผู้อื่น การพูดเท็จ การดื่มน้ำเมา การทะเลาะวิวาท การพูดส่อเสียด การพูดเพ้อเจ้อ และการคบหากับพวกคนพาล

๑๔.

๑๔.

สพฺพํ อนตฺถํ อสิวํ อนิฏฺฐํ,อปายิกํ ทุกฺขมนนฺต มญฺญํ;

อกตญฺญุนา สปฺปุริเสน โหติ;

อาราว โส โภ ปริวชฺชนีโยติ.

ความพินาศ สิ่งที่ไม่เป็นมงคล สิ่งที่ไม่น่าปรารถนาทั้งหมด ความทุกข์ในอบาย และความทุกข์อื่นอันหาที่สุดมิได้ ย่อมมีได้เพราะอสัตบุรุษผู้เนรคุณ ท่านผู้เจริญ อสัตบุรุษนั้นพึงหลีกเลี่ยงให้ห่างไกลทีเดียว

วตฺวา อตฺตนา อสปฺปุริสสํสคฺเคนานุภูตํ สพฺพํ ทุกฺขํ กเถสิ, ตโต เทวตา อหมฺปิ โภ สตฺถุโน มงฺคลสุตฺตเทสนาทิวเส อิมสฺมึเยว รุกฺเข นิสินฺโน.

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว จึงบอกถึงความทุกข์ทั้งปวงที่ตนได้รับเพราะการคบหากับอสัตบุรุษ ลำดับนั้น เทวดากล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ แม้ข้าพเจ้าก็นั่งอยู่บนต้นไม้นี้เอง ในวันที่พระศาสดาทรงแสดงมงคลสูตร'

อเสวนา จ พาลานํ, ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา;

ปูชา จ ปูชนียฺยานํ, เอตํ มงฺคล มุตฺตมนฺติ.

การไม่คบคนพาล การคบบัณฑิต และการบูชาบุคคลที่ควรบูชา นี้เป็นมงคลอันสูงสุด

คาถาย พาลสฺส โทเส อสฺโสสึติ วตฺวา ตสฺส ปสนฺโน ตํ อตฺตโน วิมานํ เนตฺวา นหาเปตฺวา ทิพฺพวตฺถาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา ทิพฺพนฺนปานํ ทตฺวา มหนฺตํ สกฺการสมฺมานํ กตฺวา อตฺตโน อานุภาเวน ตสฺมึ นคเร รชฺเช อภิสิญฺจาเปสิ. โส ตตฺถ รชฺชํ กโรนฺโต ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา อายุปริโยสาเน ยถากมฺมํ คโตติ.

เทวดากล่าวว่า 'ข้าพเจ้าได้ฟังโทษของคนพาลด้วยคาถา' แล้วเลื่อมใสในเขา จึงพาเขาไปยังวิมานของตน ให้อาบน้ำ ประดับด้วยเครื่องประดับและผ้าทิพย์ ให้โภชนะและน้ำดื่มทิพย์ ทำสักการะและสัมมานะอย่างใหญ่ แล้วให้เขาอภิเษกในราชสมบัติในเมืองนั้นด้วยอานุภาพของตน เขากระทำราชสมบัติในเมืองนั้น บำเพ็ญบุญมีทานเป็นต้น เมื่อสิ้นอายุขัย ก็ไปตามยถากรรม

๑๕.

๑๕.

เอวํ [Pg.70] อสาธุชนสงฺคมสนฺนิวาสํ,สญฺจชฺช สาธุสุจิสชฺชนสงฺคเมน;

ทานาทิ เนกกุสลํ ปริปูรยนฺตา,สคฺคา ปวคฺควิภวํ อภิสมฺภุนาถาติ.

ท่านทั้งหลายพึงละการสมาคมและการอยู่ร่วมกับคนไม่ดีอย่างนั้นเสีย แล้วบำเพ็ญกุศลหลายประการมีทานเป็นต้นให้บริบูรณ์ ด้วยการสมาคมกับสัตบุรุษผู้ดีงามและบริสุทธิ์ จงบรรลุถึงสมบัติคือสวรรค์และนิพพานเถิด

โจรสหายสฺส วตฺถุํ สตฺตมํ.

เรื่องสหายโจร จบที่ ๗

๑๘. มรุตฺตพฺราหฺมณสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๑๘. ลำดับเรื่องในเรื่องมารุตพราหมณ์ มีดังนี้

ชมฺพุทีเป จนฺทภาคา นาม คงฺคาตีเร โหมคามํ นาม อตฺถิ. ตสฺมึ เอโก มรุตฺโต นาม พฺราหฺมโณ ปฏิวสติ. ตทา โส โวหารตฺถาย ตกฺกสีลํ คนฺตฺวา เคหํ อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค เอกาย สาลาย กุฏฺฐโรคา ตุรํ สุนขํ ทิสฺวา ตสฺมึ การุญฺเญน นีลวลฺลิตกฺกมฺพิเลน มทฺทิตฺวา ปาเยสิ. สุนโข วูปสนฺตโรโค ปากติโก หุตฺวา พฺราหฺมเณน อตฺตโน กตูปการํ สลฺลกฺเขนฺโต เตเนว สทฺธึ อคมาสิ. อปรภาเค พฺราหฺมณสฺส ภริยา คพฺภํ ปฏิลภิ, ปริปุณฺณคพฺภาย ตาย วิชายนกาเล ทารโก ติริยมฺปติตฺวา อนฺโตคพฺเภเยว มโต. ตทา ตํ สตฺเถน ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺทิตฺวา นีหรึสุ, อถ พฺราหฺมโณ ตํ ทิสฺวา นิพฺพินฺทหทโย ฆราวาสํ ปหาย อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา อรญฺเญ วิหรติ. อถสฺส ภริยา อญฺเญน สทฺธึ สํวสนฺตี อยํ มํ ปหาย ปพฺพชิโตติ พฺราหฺมเณ ปทุฏฺฐจิตฺตา โภ พฺราหฺมณํ มาเรหีติ สามิเกน สทฺธึ มนฺเตสิ. เตสํ มนฺตนํ สุนโข สุตฺวา พฺราหฺมเณเนว สทฺธึ จรติ. อเถกทิวสํ ตสฺสา สามิโก ตา ป สํ มาเรสฺสามีติ ธนุ กลาปํ คเหตฺวา นิกฺขมิ, ตทา ตาปโส ผลาผลตฺถาย อรญฺญํ คโต. สุ น โข อสฺสเมเยว โอ หี ยิ. ปุริโส ตาปสสฺสาคมนมคฺคํ โอโลเกนฺโต คจฺฉนฺตเร [Pg.71] นิลีโน อจฺฉิ. สุนโข ตสฺส ปมาทํ โอโลเกตฺวา ธนุโน คุณํ ขาทิตฺวา ฉินฺทิ. โส ปุน คุณํ ปากติกํ กตฺวา อาโรเปสิ. เอวํ โส อาโรปิตํ อาโรปิตํ ขาทเตว, อถ โส ปาปปุริโส ตาปสสฺสาคมนํ ญตฺวา ตํ มาเรสฺสามีติ ธนุนา สทฺธึ อคมาสิ. อถสฺส สุนโข ปาเท ฑสิตฺวา ปาเตตฺวา ตสฺส มุขํ ขาทิตฺวา ทุพฺพลํ กตฺวา ภุงฺการมกาสิ, เอวญฺหิ สปฺปุริสา อตฺตโน อุปการกานํ ปจฺจุปการํ กโรนฺติ. วุตฺตญฺหิ.

ในชมพูทวีป มีหมู่บ้านชื่อโหมะ อยู่ริมฝั่งแม่น้ำจันทภาคา ในหมู่บ้านนั้น มีพราหมณ์คนหนึ่งชื่อมารุตอาศัยอยู่ ครั้งนั้น เขาไปเมืองตักกสิลาเพื่อค้าขาย เมื่อกลับบ้าน ระหว่างทางได้เห็นสุนัขตัวหนึ่งเป็นโรคเรื้อนลำบากอยู่ในศาลาแห่งหนึ่ง ด้วยความสงสาร เขาจึงบดเถาวัลย์สีเขียวกับยาเปรี้ยวให้สุนัขนั้นกิน สุนัขนั้นหายจากโรคเป็นปกติ เมื่อระลึกถึงอุปการะที่พราหมณ์ทำแก่ตน จึงเดินตามพราหมณ์ไป ต่อมา ภรรยาของพราหมณ์ตั้งครรภ์ เมื่อครรภ์แก่ครบกำหนดคลอด เด็กนอนขวางตายอยู่ในครรภ์นั่นเอง ครั้งนั้น พวกเขาจึงใช้ศัสตราตัดเด็กเป็นชิ้นๆ แล้วนำออกมา เมื่อพราหมณ์เห็นดังนั้น ก็มีใจเบื่อหน่าย ละทิ้งการครองเรือน ออกบวชเป็นฤๅษีอยู่ในป่า ต่อมา ภรรยาของเขาอยู่ร่วมกับชายอื่น มีจิตคิดร้ายต่อพราหมณ์ว่า 'พราหมณ์นี้ละทิ้งเราไปบวช' จึงปรึกษากับสามีใหม่ว่า 'ท่านจงฆ่าพราหมณ์เสียเถิด' สุนัขได้ยินการปรึกษาของคนเหล่านั้น จึงเดินตามพราหมณ์ไป วันหนึ่ง สามีของนางถือธนูและแล่งธนูออกไปเพื่อจะฆ่าฤๅษี ครั้งนั้น ฤๅษีไปป่าเพื่อหาผลไม้น้อยใหญ่ สุนัขก็เฝ้าอยู่ที่อาศรมนั้นเอง ชายผู้นั้นซ่อนตัวอยู่ระหว่างพุ่มไม้ คอยดูทางที่ฤๅษีจะมา สุนัขเห็นความประมาทของเขา จึงกัดสายธนูขาด เขาก็ทำสายธนูให้เป็นปกติแล้วขึ้นสายอีก สุนัขก็กัดสายที่เขาขึ้นแล้วๆ ขาดไปเรื่อยๆ ครั้งนั้น ชายชั่วผู้นั้นรู้ว่าฤๅษีจะมา จึงถือธนูไปเพื่อจะฆ่าฤๅษี สุนัขจึงกัดเท้าของเขาให้ล้มลง แล้วกัดหน้าของเขาจนอ่อนแรงและเห่าขึ้น อย่างนี้แล สัตบุรุษย่อมทำอุปการะตอบแทนแก่ผู้มีอุปการะแก่ตน ดังที่กล่าวไว้ว่า

๑.

อุปการํ กโรนฺโต โส, สุนโข กตเวทิโก;

สตฺตูปฆาตกํ กตฺวา, อิสิโน ทาสิ ชีวิตํ.

สุนัขนั้นเป็นผู้กตเวที เมื่อจะทำอุปการะ จึงกำจัดศัตรูเสียแล้วให้ชีวิตแก่ฤๅษี

๒.

ติรจฺฉานาปิ ชานนฺติ, คุณมตฺตนิ กตํ สทา;

อิติ อุตฺวาน เมธาวี, กตญฺญู โหนฺตุ ปาณิโนติ.

แม้สัตว์เดรัจฉานก็ยังรู้คุณที่เขาทำแก่ตนเสมอไป ผู้มีปัญญา (ทราบดังนี้แล้ว) เหล่าสัตว์จงเป็นผู้กตัญญูเถิด

ตโต ตาปโส สุนขสฺส สทฺเทนา คนฺตฺวา ตสฺส ตํ วิปฺปการํ ทิสฺวา การุญฺเญน ปฏิชิคฺคิตฺวา วูปสนฺตวณํ พลปฺปตฺตํ โปเสตฺวา ตตฺเถว วสนฺโต ฌานาภิญฺญํ นิพฺพตฺเตตฺวา อายุปริโยสาเน พฺราหฺมโลกปรายโณ อโหสีติ.

ลำดับนั้น ฤๅษีมาตามเสียงของสุนัข เห็นความผิดปกตินั้นแล้ว ด้วยความสงสารจึงช่วยรักษาพยาบาลจนแผลหายดี เลี้ยงดูจนมีกำลัง แล้วอาศัยอยู่ในที่นั้นนั่นเอง บำเพ็ญฌานและอภิญญาให้บังเกิด เมื่อสิ้นอายุขัย ก็มีพรหมโลกเป็นที่ไปในเบื้องหน้า

๓.

สุตฺวาน สาธุ สุนเขน กตูปการํ,เมตฺตึทิสสฺส ปกตํ อิสินา จ สุตฺวา;

สมฺมา กโรถ กรุณญฺจ ปรูปการํ,ตํ สพฺพทา ภวติ โว ภวโภคเหตูติ.

เมื่อได้ฟังอุปการะอันดีที่สุนัขทำแล้ว และได้ฟังเมตตาที่ฤๅษีทำแล้ว ท่านทั้งหลายจงทำความกรุณาและอุปการะแก่ผู้อื่นโดยชอบเถิด สิ่งนั้นย่อมเป็นเหตุแห่งภพและโภคสมบัติแก่ท่านทั้งหลายในกาลทุกเมื่อ

มรุตฺตพฺราหฺมณสฺส วตฺถุํ อฏฺฐมํ.

เรื่องมารุตพราหมณ์ จบที่ ๘

๑๙. ปานียทินฺนสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๑๙. ลำดับเรื่องในเรื่องผู้ให้น้ำดื่ม มีดังนี้

ชมฺพุทีเป [Pg.72] อญฺญตรสฺมึ ชนปเท กิเร โก มนุสฺโส รฏฺฐโต รฏฺฐํ ชนปทโต ชนปทํ วิจรนฺโต อนุกฺกเมน จนฺทภาคานทีตีรํ ปตฺวา นาวํ อภิรุหิตฺวา ปรตีรํ คจฺฉติ. อถาปรา คพฺภินิตฺถี ตาย เอว นาวาย คจฺฉติ, อถ นาวา คงฺคามชฺฌปฺปตฺตกาเล ตสฺสา กมฺมชวาตา จลึสุ. ตโต สา วิชายิตุมสกฺโกนฺตี กิลนฺตา ปานียํ เม เทถ, ปิปาสิตามฺหิติ มนุสฺเส ยาจิ. เต ตสฺสา วจนํ อสุณนฺตา วิย ปานียํ นาทํสุ, อถ โส ชานปทิโก ตสฺสา กรุณายนฺโต โตยํ คเหตฺวา มุเข อาสิญฺจิ, ตสฺมึ ขเณ สา ลทฺธสฺสาสา สุเขน ทารกํ วิชายิ, อถ เต ตีรํ ปตฺวา กติปยทิวเสน อตฺตโน อตฺตโน ฐานํ ปาปุณึสุ. อถาปรภาเค โส ชานปทิโก อญฺญตรกิจฺจํ ปฏิจฺจ ตสฺสา อิตฺถิยา วสนนครํ ปตฺวา ตตฺถ ตตฺถ อาหิณฺฑนฺโต นิวาสนฏฺฐานํ อลภิตฺวา นครทฺวาเร สาลํ คนฺตฺวา ตตฺถ นิปชฺชิ. ตสฺมึเยว ทิวเส โจรา นครํ ปวิสิตฺวา ราชเคเห สนฺธึ ฉินฺทิตฺวา ธนสารํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตา ราชปุริเสหิ อนุพนฺธา คนฺตฺวา ตาเยว สาลาย ฉฑฺเฑตฺวา ปลายึสุ. อถ ราชปุริสา อาคนฺตฺวา โจเร อปสฺสนฺตา ตํ ชานปทิกํ ทิสฺวา อยํ โจโรติ คเหตฺวา ปจฺฉาพาหํ คาฬฺหํ พนฺธิตฺวา ปุน ทิวเส รญฺโญ ทสฺเสสุํ. รญฺญา กสฺมา ภเณ โจรกมฺม มกาสีติ ปุจฺฉิโต นาหํ เทว โจโร, อาคนฺตุโกมฺหีติ วุตฺเต ราชา โจเร ปริเยสิตฺวา อลภนฺโต อยเมว โจโร, อิมํ มาเรถาติ อาณาเปสิ. ราชปุริเสหิ ตํ คาฬฺหํ พนฺธิตฺวา อาฆาตนํ นีเต สา อิตฺถี ตํ ตถา นียมานํ ทิสฺวา สญฺชานิตฺวา กมฺปมานหทยา มุหุตฺเตน รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เทว เอโส [Pg.73] น โจโร อาคนฺตุโก มุญฺจเถตํ เทวาติ อาห. ราชา ตสฺสา กถํ อสทฺทหนฺโต ยชฺเชตํ โมเจตุ มิจฺฉสิ. ตสฺสคฺฆนกํ ธนํ ทตฺวา มุญฺจาเปหีติ, สา สามิ มม เคเห ธนํ นตฺถิ. อปิจ มม สตฺตปุตฺเตหิ สทฺธึ มํ ทาสึ กโรหิ, เอตํ มุญฺจ เทวาติ อาห, อถ ราชา ตฺวํ เอตํ อธุนาคโตติ วทสิ. เอตํ นิสฺสาย ปุตฺเตหิ สทฺธึ อตฺตานํ ทาสตฺตํ สาเวสิ. กิเมโส เต ญาติ วา, อุทาหุ อุปการโกติ ปุจฺฉนฺโต อาห.

ในชมพูทวีป ได้ยินว่า มีชายคนหนึ่งเดินทางจากแคว้นหนึ่งไปอีกแคว้นหนึ่ง จากชนบทหนึ่งไปอีกชนบทหนึ่ง โดยลำดับก็มาถึงฝั่งแม่น้ำจันทภาคา ขึ้นเรือข้ามฟากไปอีกฝั่งหนึ่ง ครั้งนั้น มีหญิงมีครรภ์อีกคนหนึ่งก็ไปเรือลำนั้นเอง เมื่อเรือมาถึงกลางแม่น้ำ ลมกรรมก็กำเริบขึ้นแก่นาง ครั้งนั้น นางจึงคลอดบุตรไม่ได้ เหน็ดเหนื่อย จึงขอร้องผู้คนว่า 'ขอน้ำให้ข้าพเจ้าด้วย ข้าพเจ้ากระหายน้ำ' พวกเขาทำเหมือนไม่ได้ยินคำของนาง จึงไม่ให้น้ำ ครั้งนั้น ชายชาวชนบทผู้นั้นสงสารนาง จึงตักน้ำรินใส่ปากนาง ในขณะนั้น นางก็ได้รับความโล่งใจ คลอดบุตรได้อย่างสบาย จากนั้น เมื่อพวกเขามาถึงฝั่งแล้ว ก็กลับไปยังที่อยู่ของตนๆ ในอีกไม่กี่วันต่อมา ภายหลัง ชายชาวชนบทผู้นั้นมีกิจบางอย่าง จึงมาถึงเมืองที่หญิงนั้นอาศัยอยู่ เมื่อเดินหาที่พักไปทั่ว ก็ไม่พบที่พัก จึงไปที่ศาลาหน้าประตูเมืองแล้วนอนลง ในวันนั้นเอง พวกโจรได้เข้าไปในเมือง เจาะช่องที่พระราชวัง เอาทรัพย์สินมีค่าไป เมื่อกำลังหนี พวกราชบุรุษไล่ตามไป จึงทิ้งทรัพย์ไว้ที่ศาลาแห่งนั้นแล้วหนีไป เมื่อราชบุรุษมาถึง ไม่เห็นโจร แต่เห็นชายชาวชนบทผู้นั้น จึงจับตัวไปว่า 'นี่คือโจร' แล้วมัดมือไพล่หลังอย่างแน่นหนา นำไปแสดงต่อพระราชาในวันรุ่งขึ้น เมื่อพระราชาตรัสถามว่า 'แน่ะ เจ้าทำโจรกรรมทำไม' เขาตอบว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเจ้า ข้าพระองค์ไม่ใช่โจร เป็นคนต่างถิ่น' เมื่อพระราชาทรงค้นหาโจรไม่พบ จึงตรัสว่า 'นี่แหละคือโจร จงฆ่ามันเสีย' เมื่อราชบุรุษมัดเขาอย่างแน่นหนาแล้วนำไปสู่ลานประหาร หญิงนั้นเห็นเขาถูกนำไปเช่นนั้น ก็จำได้ มีใจสั่นสะท้าน รีบไปเฝ้าพระราชาในทันที ถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเจ้า ชายผู้นี้ไม่ใช่โจร เป็นคนต่างถิ่น ขอพระองค์ทรงปล่อยเขาเถิด' พระราชาไม่ทรงเชื่อคำของนาง จึงตรัสว่า 'ถ้าเจ้าต้องการจะปล่อยเขา จงให้ทรัพย์เท่าราคาของเขาแล้วปล่อยไป' นางกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเจ้า ทรัพย์ในบ้านของข้าพระองค์ไม่มี แต่ขอพระองค์ทรงให้ข้าพระองค์พร้อมด้วยบุตรเจ็ดคนเป็นทาส แล้วปล่อยเขาเถิด' ครั้งนั้น พระราชาตรัสถามว่า 'เจ้าบอกว่าเขาเพิ่งมาถึง แต่เจ้าถึงกับยอมให้ตนเองพร้อมด้วยบุตรเป็นทาสเพราะเขา เขาเป็นญาติของเจ้า หรือเป็นผู้มีอุปการะแก่เจ้าหรืออย่างไร'

๑.

กึเต โภติ อยํ โปโส, ตุวํ ปุจฺฉามิ สํสยํ;

ภาตา วา เต ปิตา โหติ, ปติ วา เทวโร ตว.

แน่ะนาง ชายผู้นี้เป็นอะไรกับเจ้า เราถามเจ้าด้วยความสงสัย เขาเป็นพี่ชายหรือพ่อของเจ้า เป็นสามีหรือน้องสามีของเจ้า

๒.

ญาติ สาโลหิโต กินฺนุ, อุทาหุ อิณทายโก;

อโถปการโก กินฺนุ, กสฺมาสฺส เทสิ ชีวิตํติ.

เขาเป็นญาติร่วมสายโลหิต หรือเป็นเจ้าหนี้ หรือเป็นผู้มีอุปการะแก่เจ้า ทำไมเจ้าจึงให้ชีวิตแก่เขา

ตโต สา อาห.

จากนั้น นางจึงกราบทูลว่า

๓.

เอโส เม ปุริโส เทว, กตปุพฺโพปการโก;

อตาณเมกิกํ เจโส, ทุกฺขิตํ มรเณ ฐิตํ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเจ้า ชายผู้นี้เป็นผู้เคยทำอุปการะแก่ข้าพระองค์มาก่อน ข้าพระองค์เป็นหญิงโดดเดี่ยว ไม่มีที่พึ่ง ประสบทุกข์ กำลังจะตาย

๔.

วิชายิตุ มสกฺโกนฺตึ, คพฺภินึ ทุกฺขเวทินึ;

โตเยน มํ อุปฏฺฐาสิ, เตนาหํ สุขิตา ตทา.

เป็นหญิงมีครรภ์ คลอดบุตรไม่ได้ ได้รับทุกขเวทนา เขาได้ช่วยเหลือน้ำแก่ข้าพระองค์ ด้วยเหตุนั้น ข้าพระองค์จึงมีความสุขในครั้งนั้น

๕.

ภงฺคกลฺโลลมาลาย, อุตฺตรนฺตํ มหณฺณวํ;

ปหาย ปาตุํ กูปสฺส, ยาติ โลโก ปิปาสิโต.

โลกนี้เมื่อกระหายน้ำ ย่อมละมหาสมุทรอันมีระลอกคลื่นซัดสาด แล้วไปดื่มน้ำในบ่อ

๖.

ตเถว วิชฺชมาเนสุ, ชเนสุ มนุชาธิป,เอกสฺเสว มนสฺมึหิ, คุณํ ติฏฺฐติ สาธุกํ.

เช่นนั้นแหละ ข้าแต่พระราชาผู้เป็นใหญ่กว่ามนุษย์ทั้งหลาย คุณธรรมย่อมตั้งมั่นดีอยู่ในใจของคนเพียงคนเดียวเท่านั้น ในหมู่ชนทั้งหลายที่มีอยู่

๗.

ปหตฺวาน มตํ หตฺถึ, มํสตฺถี เกจิ ชนฺตุโน;

อนุพนฺธนฺติ มํสตฺถํ, สสํ ธาวนฺต เมกกํ.

สัตว์บางพวกผู้ต้องการเนื้อ ย่อมละช้างที่ตายแล้ว แล้วติดตามกระต่ายตัวหนึ่งที่กำลังวิ่งไปเพียงตัวเดียว เพื่อต้องการเนื้อ

๘.

ตเถว [Pg.74] วิชฺชมาเนสุ, ชเนสุ มนุชาธิป;

คุณวนฺต มนุพนฺธนฺติ, สปฺปุริสํ กตเวทิกํ.

เช่นนั้นแหละ ข้าแต่พระราชาผู้เป็นใหญ่กว่ามนุษย์ทั้งหลาย ชนทั้งหลายย่อมติดตามบุคคลผู้มีคุณ ผู้เป็นสัตบุรุษ ผู้รู้คุณที่ทำแล้ว

๙.

ตสฺมา สปฺปุริเส ธมฺเม, ปติฏฺฐาสฺมิ นราธิป;

อนุสฺสรนฺติ เอเตน, กตปุพฺพู ปการกํ.

เพราะฉะนั้น ข้าแต่พระราชาผู้เป็นใหญ่กว่ามนุษย์ทั้งหลาย ข้าพระองค์ย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมของสัตบุรุษ ด้วยเหตุนี้ ชนทั้งหลายย่อมระลึกถึงผู้มีอุปการะที่ได้ทำไว้ก่อน

๑๐.

๑๐.

อหญฺจ มม ปุตฺตา จ, เอเตนมฺห สุขาปิตา;

ชีวิตมฺปิ ปริจฺจชฺช, มุจฺจนีโย อยํ มยาติ.

ข้าพระองค์และบุตรทั้งหลาย ได้รับความสุขเพราะชายผู้นี้ บุคคลผู้นี้ควรได้รับการปล่อยตัวโดยข้าพระองค์ แม้จะต้องสละชีวิตก็ตาม

ตโต ราชา โทวาริกํ ปกฺโกสิตฺวา ตมฺปิ ปุจฺฉิตฺวา อธุนาคตภาวํ ญตฺวา ตสฺสา สปฺปุริสธมฺเม สนฺตุฏฺโฐ เตสํ อุภินฺนมฺปิ มหนฺตํ ยสํ อนุปฺปทาสิ. เต ลทฺธยสา ต โต ปฏฺฐาย ทานาทีนิ ปุญฺญกมฺมานิ กตฺวา สคฺคปรายณา อเหสุนฺติ.

จากนั้น พระราชาทรงเรียกนายประตูมาสอบถามแล้ว ทรงทราบว่าเขาเพิ่งมาถึง ทรงพอพระทัยในธรรมของสัตบุรุษของนาง จึงพระราชทานยศอันยิ่งใหญ่แก่คนทั้งสองนั้น คนทั้งสองนั้นเมื่อได้ยศแล้ว ตั้งแต่นั้นมาก็ได้ทำบุญกุศลมีทานเป็นต้น แล้วได้ไปสู่สวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า

๑๑.

๑๑.

ธมฺเม ปติฏฺฐิตมนา อปิ มาตุคามา,เอวํ ลภนฺติ วิภวญฺจ ปสํสนญฺจ;

ธมฺมญฺจ สาธุจริตํ มนสีกโรนฺโต,ธมฺเมสุ วตฺตถ สทา สุจิสชฺชนาติ.

แม้สตรีทั้งหลายผู้มีใจตั้งมั่นอยู่ในธรรม ย่อมได้รับความเจริญและคำสรรเสริญเช่นนี้ เพราะฉะนั้น ท่านสัตบุรุษผู้บริสุทธิ์ทั้งหลาย จงประพฤติอยู่ในธรรมเสมอ โดยมนสิการถึงธรรมและจริยาอันดีงามเถิด

ปานียทินฺนสฺส วตฺถุํ นวมํ.

เรื่องผู้ถวายน้ำ เรื่องที่ ๙

๒๐. สหายสฺส ปริจฺจตฺตชีวิตกสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๒๐. เรื่องเบื้องต้นในเรื่องสหายผู้สละชีวิต มีลำดับดังนี้

ภควติ ปรินิพฺพุเต สาวตฺถิยํ โสมพฺราหฺมโณ โสมทตฺตพฺราหฺมโณติ ทฺเว พฺราหฺมณา วสนฺติ. ตตฺถ โสมทตฺตพฺราหฺมเณน สทฺธึ โสมพฺราหฺมโณ เยภุยฺเยน ทูตํ กีฬติ. อเถกทิวสํ โสมทตฺโต โสมพฺราหฺมณํ เตน ปราเชตฺวา ตสฺส อุตฺตราสงฺคญฺจ ลญฺฉนมุทฺทิกญฺจ คเหตฺวา อตฺตโน เคหํ คจฺฉนฺโต โสมพฺราหฺมณสฺส เอหิ เคหํ คจฺฉา- มาติ [Pg.75] อาห. ตโต โสโม นาหํ สมฺม เอกสาฏโก หุตฺวา อนฺตรวีถึ โอตริตุํ สกฺโกมิ. คมนโต เอตฺเถว เม ฐานํ วรตรนฺติ อาห, โสมทตฺเตน เอวํ สติ สมฺม อิมํ อุตฺตราสงฺคํ คณฺหาติ ตสฺส ตํ ทตฺวา อิทานิ สมฺม เอหีติ วุตฺโตปิ นาคจฺฉติ. ปุน เตน โภ กสฺมา นาคจฺฉสีติ ปุฏฺโฐ สมฺม มม หตฺเถ มุทฺทิกํ อปสฺสนฺตา เม ปุตฺตทาราทโย มยา สทฺธึ กลหํ กโรนฺตีติ อาห, อถ โส เอวํ สนฺเต ยทา เต ปโหติ. ตทา มยฺหํ เทหีติ มุทฺทิกมฺปิ ทตฺวา ตํ คเหตฺวา เคหํ อคมาสิ. อถ เต เอตฺตเกน สหายา อเหสุํ. อปรภาเค โสมทตฺตพฺราหฺมณํ อยํ ปรทารกมฺมํ อกาสีติ มนุสฺสา คเหตฺวา รญฺโญ ทสฺเสสุํ. ราชา ตสฺส รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ราชาณํ อกตฺวา มา โภ ปุน เอวมกาสีติ โอวทิตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. ราชา นํ ยาวตติยวารํ โอวทนฺโต วิสฺสชฺเชตฺวา จตุตฺเถวาเร คจฺฉเถตํ อาฆาตนํ เนตฺวา มาเรถาติ อาณาเปสิ. เอวํ ปาปกมฺเม นิรตา อเนกากาเรน โอวทนฺตาปิ น สกฺกา นิวาเรตุํ. ตถาหิ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว พราหมณ์สองคนชื่อโสมพราหมณ์และโสมทัตตพราหมณ์อาศัยอยู่ในเมืองสาวัตถี ในเมืองนั้น โสมพราหมณ์มักจะเล่นสกาอยู่กับโสมทัตตพราหมณ์เป็นส่วนมาก วันหนึ่ง โสมทัตตะชนะโสมพราหมณ์ด้วยการเล่นนั้นแล้วเอาผ้าห่มและแหวนตราของเขาไป ขณะที่กำลังจะกลับบ้านของตน ก็กล่าวกับโสมพราหมณ์ว่า "มาเถิด สหาย เรากลับบ้านกัน" โสมพราหมณ์จึงกล่าวว่า "สหาย เราไม่สามารถเดินไปตามถนนได้ในสภาพที่มีผ้าผืนเดียว การอยู่ที่นี่แหละดีกว่าการไปสำหรับเรา" โสมทัตตะจึงกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น สหาย จงเอาผ้าห่มผืนนี้ไป" แล้วให้ผ้าห่มแก่เขา แม้จะถูกบอกว่า "บัดนี้ สหาย มาเถิด" เขาก็ไม่มา โสมทัตตะจึงถามอีกว่า "ท่านผู้เจริญ ทำไมท่านไม่มา?" โสมพราหมณ์ตอบว่า "สหาย เมื่อบุตรและภรรยาเป็นต้นของข้าพเจ้าไม่เห็นแหวนในมือของข้าพเจ้า ก็จะทะเลาะกับข้าพเจ้า" โสมทัตตะจึงกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น เมื่อท่านสามารถเมื่อใด ก็จงคืนให้ข้าพเจ้าเมื่อนั้น" แล้วให้แหวนไปอีกด้วย แล้วพาเขาไปบ้าน ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พวกเขาก็เป็นสหายกัน ต่อมาภายหลัง ผู้คนจับโสมทัตตพราหมณ์ได้โดยกล่าวว่า "ผู้นี้ได้กระทำกรรมล่วงประเวณีกับภรรยาผู้อื่น" แล้วนำไปถวายพระราชา พระราชาทอดพระเนตรเห็นความงามของเขาแล้ว ไม่ทรงลงอาญาตามพระราชอำนาจ ทรงตักเตือนว่า "ท่านผู้เจริญ อย่าทำเช่นนี้อีก" แล้วทรงปล่อยไป พระราชาทรงตักเตือนและปล่อยเขาไปจนถึงครั้งที่สาม แต่ในครั้งที่สี่ ทรงมีพระบัญชาว่า "จงไปเถิด จงนำเขาไปที่ลานประหารแล้วฆ่าเสีย" ผู้ที่หมกมุ่นในกรรมชั่วเช่นนี้ แม้จะตักเตือนด้วยวิธีต่างๆ ก็ไม่สามารถห้ามได้เลย ดังนี้

๑.

โสณา เจว สิคาลา จ, วายสา นีลมกฺขิกา;

อิจฺเจเต กุณเป สตฺตา, น สกฺกา เต นิเสธิตุํ.

สุนัข สุนัขจิ้งจอก กา และแมลงวันสีน้ำเงิน สัตว์เหล่านี้ที่ติดใจในซากศพ ย่อมไม่สามารถห้ามได้

๒.

ตถา ปาณาติปาเตสุ, ปรทาเร สุราย จ;

มุสาวาเทสุ เถยฺเยสุ, สตฺตสตฺตา น วาริยาติ.

เช่นนั้นแหละ ผู้ที่หมกมุ่นในการฆ่าสัตว์ การล่วงประเวณีกับภรรยาผู้อื่น สุรา การพูดเท็จ และการลักทรัพย์ ย่อมไม่สามารถห้ามได้

ตโต ราชปุริสา ตํ พนฺธิตฺวา ปกฺกมึสุ. ตทา โสมพฺราหฺมโณ โสมทตฺตํ ตถา นียมานํ ทิสฺวา กมฺปมานหทโย ราชปุริสานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา อิมํ โภ มุหุตฺตํ มา มาเรถ. ยาว ราชานํ ชานาเปสฺสามีติ วตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ฐิโต เทว มม ชีวิตํ โสมทตฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส ทสฺสามิ. เอตํ มุญฺจถ. ยทิ มาเรตุกามา, มํ มาเรถาติ อาห. ราชา ตุณฺหี อโหสิ, ราชปุริสา โสมทตฺตํ มุญฺจิตฺวา [Pg.76] โสมพฺราหฺมณํ อาฆาตนํ เนตฺวา มาเรสุํ, อโห กตญฺญุโน กตเวทิตา.

จากนั้น เจ้าหน้าที่ราชสำนักก็จับเขาผูกมัดแล้วจากไป ขณะนั้น โสมพราหมณ์เห็นโสมทัตตะถูกนำตัวไปเช่นนั้น ด้วยใจที่สั่นสะท้าน จึงเข้าไปหาเจ้าหน้าที่ราชสำนักแล้วกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ อย่าเพิ่งฆ่าเขาในตอนนี้ จนกว่าข้าพเจ้าจะไปแจ้งแก่พระราชา" ครั้นกล่าวแล้ว ก็ไปเฝ้าพระราชา ถวายบังคมแล้วยืนอยู่ กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ข้าพระองค์จะถวายชีวิตของข้าพระองค์เพื่อโสมทัตตพราหมณ์ ขอพระองค์ทรงปล่อยเขาไปเถิด หากพระองค์ประสงค์จะฆ่า ก็ขอจงฆ่าข้าพระองค์เถิด" พระราชาทรงนิ่ง เจ้าหน้าที่ราชสำนักจึงปล่อยโสมทัตตะ แล้วนำโสมพราหมณ์ไปยังลานประหารแล้วฆ่าเสีย โอ้ ความเป็นผู้กตัญญูกตเวที!

โหติ เจตฺถ.

ในเรื่องนี้มีคำกล่าวไว้ว่า

๓.

กกูปการ มตฺตานํ, สรนฺตา เกจิ มานุสา;

ชีวิตํ เทนฺติ โสโมว, โสมทตฺตสฺส อตฺตโนติ.

มนุษย์บางพวก เมื่อระลึกถึงอุปการะเพียงเล็กน้อย ย่อมสละชีวิตของตน เหมือนโสมพราหมณ์สละชีวิตของตนเพื่อโสมทัตตะฉะนั้น

โส เตน ชีวิตทาเนน เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา มหนฺเต กนกวิมาเน เทวจฺฉราสหสฺสปริวุโต ทิพฺพสมฺปตฺติมนุโภนฺโต ปฏิวสติ. ตทา โสมทตฺตพฺราหฺมโณ เอโส มํ มรณปฺปตฺตํ โมเจสีติ วตฺวา ตสฺสตฺถาย ทานํ ทตฺวา ปตฺตึ อทาสิ. ตาวเทวสฺส ตโต พหุตรํ เทวิสฺสริยํ อโหสิ เทวานุภาวญฺจ. ตโต โส โสมเทโว อตฺตโน เทวิสฺสริยํ โอโลเกนฺโต สหายสฺส อตฺตโน ชีวิตทานํ อทฺทส. ทิสฺวา อตฺตภาวํ วิชหิตฺวา มาณวกวณฺเณน โสมทตฺตพฺราหฺมณํ อุปสงฺกมิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา อตฺตานํ เทวโลเก นิพฺพตฺตภาวํ ปกาเสตฺวา ตํ คเหตฺวา อตฺตโน อานุภาเวน เทวโลกํ เนตฺวา ยถากามํ สมฺปตฺติ มนุภวาติ วตฺวา สตฺตาหํ เทวสฺสริยํ ทตฺวา สตฺตเม ทิวเส เนตฺวา ตสฺส เคเหเยว ปติฏฺฐาเปสิ. ตตฺถ หิ ทิพฺพสมฺปตฺติ มนุภูตสฺส มนุสฺสสมฺปตฺติ ปฏิกฺกุลา โหติ. ตโต โส ทิพฺพสมฺปตฺติมนุสฺสรนฺโต กิโส ทุพฺพโล อุปฺปณฺฑุปฺปณฺฑุกชาโต อโหสิ. อเถกทิวสํ เทวปุตฺโต ตํ โอโลเกนฺโต ตถา ทุกฺขปฺปตฺตํ ทิสฺวา น สกฺกา มนุสฺเสน ทิพฺพสมฺปตฺติมนุภวิตุนฺติ อิจฺฉิติจฺฉิตสมฺปตฺติทายกํ เอกํ จินฺตามณึ ทตฺวา ตสฺส ภริยมฺปิ อตฺตโน อานุภาเวน รูปวนฺถํ ยสวนฺตํ วณฺณวนฺตํ อติกฺกนฺตมนุสฺสิตฺถิวณฺณํ อกาสิ, อปรภาเค เต ชยมฺปติกา ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐทิพฺพสมฺปตฺติวิภวา ทานํ ทตฺวา สีลํ รกฺขิตฺวา สหายเทวปุตฺตสฺส สนฺติเกเยว นิพฺพตฺตึสูติ.

ด้วยการสละชีวิตนั้น เขาได้ไปเกิดในเทวโลก อาศัยอยู่ในวิมานทองอันใหญ่โต แวดล้อมด้วยนางเทพอัปสรพันองค์ เสวยทิพยสมบัติอยู่ ขณะนั้น โสมทัตตพราหมณ์กล่าวว่า "ผู้นี้ได้ช่วยข้าพเจ้าผู้ถึงความตายให้รอดพ้น" แล้วได้ถวายทานเพื่อเขา และอุทิศส่วนบุญให้ ทันใดนั้น ทิพยสมบัติและอานุภาพทิพย์ที่ยิ่งใหญ่กว่าเดิมก็เกิดขึ้นแก่เขา จากนั้น โสมเทพนั้นเมื่อพิจารณาดูทิพยสมบัติของตน ก็เห็นการสละชีวิตของสหายเพื่อตน เมื่อเห็นแล้ว ก็ละอัตภาพนั้น มาในเพศมาณพ เข้าไปหาโสมทัตตพราหมณ์ ทำปฏิสันถารแล้ว เปิดเผยการที่ตนไปเกิดในเทวโลก แล้วพาเขาไปสู่เทวโลกด้วยอานุภาพของตน กล่าวว่า "จงเสวยสมบัติได้ตามปรารถนาเถิด" แล้วให้เสวยทิพยสมบัติอยู่เจ็ดวัน ในวันที่เจ็ด ก็พาเขากลับมาตั้งไว้ในบ้านของเขาเอง เพราะว่าสำหรับผู้ที่เคยเสวยทิพยสมบัติแล้ว สมบัติของมนุษย์ย่อมเป็นที่น่ารังเกียจ จากนั้น โสมทัตตะเมื่อระลึกถึงทิพยสมบัติ ก็ซูบผอม อ่อนแอ มีผิวพรรณซีดเซียวไป วันหนึ่ง เทพบุตรนั้นเมื่อมองดูเขา เห็นเขาได้รับความทุกข์เช่นนั้น เห็นว่ามนุษย์ไม่สามารถเสวยทิพยสมบัติได้ จึงได้มอบแก้วมณีอันให้สมบัติที่ปรารถนาทุกอย่างแก่เขา และด้วยอานุภาพของตน ก็ได้ทำให้ภรรยาของเขามีรูปงาม มีชื่อเสียง มีผิวพรรณผ่องใส งามเกินกว่าหญิงมนุษย์ทั้งหลาย ต่อมาภายหลัง สามีภรรยาคู่นั้น เมื่อได้เห็นทิพยสมบัติและความรุ่งเรืองด้วยตาตนเองแล้ว ก็ได้ถวายทาน รักษาศีล แล้วไปเกิดในสำนักของเทพบุตรผู้เป็นสหายนั้นเอง

๔.

มนฺเทน [Pg.77] นนฺทิตมนา อุปการเกน,ปาณมฺปิ เทนฺติ สุชนา อิติ จินฺตยิตฺวา;

มิตฺตทฺทุ มา ภวถ โภ อุปการกสฺส;

ปาสํสิยา ภวถ สาธุชเนหิ นิจฺจํติ.

สัตบุรุษทั้งหลาย ผู้มีใจยินดีด้วยอุปการะเพียงเล็กน้อยจากผู้มีอุปการะ ย่อมสละแม้ชีวิต โดยคิดดังนี้ว่า "ท่านทั้งหลาย อย่าเป็นผู้ประทุษร้ายมิตรต่อผู้มีอุปการะเลย จงเป็นผู้ที่สัตบุรุษทั้งหลายสรรเสริญอยู่เสมอเถิด"

สหายสฺส ปริจฺจตฺตชีวิตกสฺส วตฺถุํ ทสมํ.

เรื่องสหายผู้สละชีวิต เรื่องที่ ๑๐ จบ

นนฺทิยราชวคฺโค ทุติโย.

นันทิยราชวรรคที่ ๒ จบ

ยกฺขวญฺจิตวคฺโค

ยักษ์วัญจิตวรรค

๒๑. ยกฺขวญฺจิต วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๒๑. ในเรื่องยักษ์วัญจิต มีลำดับเรื่องดังนี้

ภควติ [Pg.79] ปรินิพฺพุตมฺหิ โกสลรญฺโญ กิร ชนปเท ตุณฺฑคาโมนาม อโหสิ. ตตฺเถโก พุทฺธทาโส นาม มนุสฺโส ‘‘ยาวชีวํ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ. พุทฺโธ เม สรณํ ตาณํ เลณํ ปรายณนฺติ’’ เอวํ ชีวิตปริยนฺตํ พุทฺธํ สรณํ คโต ปฏิวสติ, ตสฺมึ สมเย เอโก ชนปทวาสิโก ตตฺถ ตตฺถ อาหิณฺฑนฺโต ตํ ตุณฺฑคามํ ปตฺวา ตสฺเสว ฆเร นิวาสํ กปฺเปสิ, ตสฺส ปน ชานปทิกสฺส สรีเร เอโก ยกฺโข อาวิสิตฺวา ปีเฬติ, ตทา ตสฺส คามสฺส ปวิสนกาเล ยกฺโข พุทฺธทาโส ปาสกสฺส คุณเตเชน ตสฺส เคหํ ปวิสิตุํ อสกฺโกนฺโต ตํ มุญฺจิตฺวา พหิคาเม สตฺตาหํ อฏฺฐาสิ ตสฺสาคมนํ โอโลเกนฺโต. ตโต โส ชานปทิโก สตฺตทิวสํ ตตฺถ วสิตฺวา สตฺตเม ทิวเส สกรฏฺฐํ คนฺตุกาโม คามา นิกฺขมิ. อถ ตํ ตถา นิกฺขนฺตํ ทิสฺวา ยกฺโข อคฺคเหสิ, อถ โส ตํ เอตฺตกํ กาลํ กุหึคโตสีติ ปุจฺฉิ. ยกฺโข โภ ตวตฺถาย เอตฺถ วสนฺตสฺส เม สตฺตาหํ อติกฺกนฺตนฺติ. ตโต โส โก เต มยา อตฺโถ, กึ เต ทมฺมีติ, อถ ยกฺเขน โภ อหํ ขุทาย ปีฬิโต ภตฺเตน เม อตฺโถติ วุตฺโต โส เอวํ สติ กสฺมา มํ อนฺโตเคเห วสนฺตํ น คณฺหีติ อาห. ยกฺเขน โภ ตสฺมึ ฆเร พุทฺธํ สรณํ คโต เอโก อุปสโก อตฺถิ, ตสฺส สีลเตเชน เคหํ ปวิสิตุมสกฺโกนฺโต อฏฺฐาสินฺติ วุตฺโต ชานปทิโก สรณํ นาม กินฺติ อชานนฺโต กินฺติ วตฺวา โส สรณํ อคฺคเหสีติ ยกฺขํ ปุจฺฉิ. ยกฺโข ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ วตฺวา สรณํ อคฺคเหสีติ อาห. ตํ สุตฺวา ชานปทิโก อิทานิ อิมํ วญฺเจสฺสามีติ จินฺเตตฺวา เตนหิ ยกฺข อหมฺปิ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามีติ อาห. เอวํ วุตฺตมตฺเตเยว ยกฺโข มหาสทฺทํ กโรนฺโต ภ เย น ภมนฺโต [Pg.80] ปลายิ, เอวํ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สรณํ อิธโลเก ภโย ปทฺทว นิวารณตฺถํ โหติ, ปรโลเก สคฺคโมกฺขาวหํ. ตถาหิ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว ได้ยินว่า ในชนบทของพระเจ้าโกศล มีบ้านชื่อตุณฑคาม. ในบ้านนั้น มีมนุษย์คนหนึ่งชื่อพุทธทาส เป็นผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิตว่า "ข้าพเจ้าถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิต พระพุทธเจ้าเป็นสรณะ เป็นที่พึ่ง เป็นที่เร้น เป็นที่ไปในเบื้องหน้าของข้าพเจ้า" ดังนี้ แล้วอาศัยอยู่ในบ้านนั้น. ในสมัยนั้น ชาวชนบทคนหนึ่งเที่ยวไปในที่ต่างๆ ได้มาถึงบ้านตุณฑคามนั้น แล้วพักอาศัยอยู่ในเรือนของพุทธทาสนั้นเอง. อนึ่ง ยักษ์ตนหนึ่งเข้าสิงอยู่ในร่างกายของชาวชนบทนั้นแล้วเบียดเบียนอยู่. ครั้งนั้น เมื่อชาวชนบทนั้นจะเข้าบ้าน ยักษ์ไม่สามารถจะเข้าไปในเรือนของพุทธทาสผู้เป็นอุบาสกได้ ด้วยเดชแห่งคุณของพุทธทาสนั้น จึงปล่อยชาวชนบทนั้นไว้ แล้วยืนอยู่ภายนอกบ้าน ๗ วัน คอยดูการมาของชาวชนบทนั้น. แต่นั้น ชาวชนบทนั้นพักอยู่ในบ้านนั้น ๗ วัน ในวันที่ ๗ เมื่อต้องการจะกลับประเทศของตน จึงออกจากบ้าน. ครั้งนั้น ยักษ์เห็นชาวชนบทนั้นออกไปแล้ว จึงจับไว้. ครั้งนั้น เขา (ชาวชนบท) ถามยักษ์นั้นว่า "ท่านไปอยู่ที่ไหนมานานถึงเพียงนี้?" ยักษ์ตอบว่า "ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคอยท่านอยู่ที่นี่ ๗ วันล่วงไปแล้ว." แต่นั้น ชาวชนบทนั้นถามว่า "ท่านมีความต้องการอะไรกับข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะให้อะไรแก่ท่าน?" ครั้งนั้น ยักษ์กล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าถูกความหิวเบียดเบียน ข้าพเจ้ามีความต้องการอาหาร." ชาวชนบทนั้นจึงกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น ทำไมท่านจึงไม่จับข้าพเจ้าเมื่อข้าพเจ้าอยู่ในเรือน?" ยักษ์ตอบว่า "ท่านผู้เจริญ ในเรือนนั้นมีอุบาสกคนหนึ่งผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ข้าพเจ้าไม่สามารถจะเข้าไปในเรือนได้ด้วยเดชแห่งศีลของเขา จึงยืนอยู่." ชาวชนบทนั้นไม่รู้จักว่าสรณะชื่ออะไร จึงถามยักษ์ว่า "เขาว่าอะไร แล้วจึงถึงสรณะ?" ยักษ์ตอบว่า "เขาว่า 'พุทธัง สะระณัง คัจฉามิ' แล้วจึงถึงสรณะ." ชาวชนบทนั้นได้ฟังดังนั้น จึงคิดว่า "บัดนี้ เราจะหลอกยักษ์นี้" แล้วกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น ยักษ์เอ๋ย ข้าพเจ้าก็ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะเหมือนกัน." พอพูดดังนั้นเท่านั้น ยักษ์ก็ส่งเสียงดังลั่น แล้ววิ่งหนีไปอย่างไม่คิดชีวิต. การถึงสรณะของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมเป็นไปเพื่อป้องกันภัยและอันตรายในโลกนี้ และนำมาซึ่งสวรรค์และพระนิพพานในโลกหน้า. ดังคำที่กล่าวไว้ว่า

๑.

พุทฺโธติ วจนํ เอตํ, อมนุสฺสานํ ภยาวหํ;

พุทฺธภตฺติกชนฺตูนํ, สพฺพทา มุทมาวหํ.

คำว่า 'พุทธะ' นี้ ย่อมนำมาซึ่งความน่ากลัวแก่อมุษย์ทั้งหลาย และนำมาซึ่งความยินดีแก่สัตว์ผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้าเสมอไป.

๒.

สพฺโพปทฺทวนาสาย, ปจฺจกฺขทิพฺพโมสธํ;

ทิพฺพมนฺตํ มหาเตชํ, มหายนฺตํ มหพฺภุตํ.

เป็นโอสถทิพย์ที่เห็นประจักษ์ เพื่อความพินาศแห่งอุปัทวันตรายทั้งปวง เป็นมนต์ทิพย์มีเดชมาก เป็นยันต์ใหญ่ น่าอัศจรรย์ยิ่ง.

๓.

ตสฺมา โส ทารุโณ ยกฺโข,ทิสฺวา ตํ สรเณ ฐิถํ;

อุพฺพิคฺโค จ ภยปฺปตฺโต,โลมหฏฺโฐ จ ฉมฺภีโต.

เพราะเหตุนั้น ยักษ์ผู้ดุร้ายนั้น เห็นชาวชนบทนั้นตั้งอยู่ในสรณะแล้ว จึงตกใจกลัว ขนลุกชัน และสะดุ้งหวาดหวั่น.

๔.

ภมนฺโต ธาวิตํ ทิสฺวา, ติมิโรว สุริยุคฺคเต,สิมฺพลิตูลภฏฺฐํว, จณฺฑวาเตน ขณฺฑิตํ.

เห็นยักษ์นั้นวิ่งหนีไปอย่างไม่คิดชีวิต เหมือนความมืดที่หายไปเมื่อพระอาทิตย์ขึ้น เหมือนปุยนุ่นที่ถูกลมพายุพัดกระจัดกระจาย.

๕.

ยํ ทุกฺขํ ราชโจราริ, ยกฺขเปตา ทิสมฺภวํ;

นิจฺฉนฺเตน มนุสฺเสน, คนฺตพฺพํ สรณตฺตยํติ.

ทุกข์ใดที่เกิดจากพระราชา โจร ศัตรู ยักษ์ และเปรต ผู้ที่ต้องการจะพ้นจากทุกข์นั้น พึงถึงสรณะทั้งสาม.

ตโต ชานปทิโก สรณาคมเน มหาคุณํ มหานิสํสํ โอโลเกตฺวา พุทฺเธ สคารโว สปฺเปโม ‘‘ชีวิตปริยนฺตํ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ สรณํ คนฺตฺวา เตเนว สรณาคมนานุภาเวน ชีวิตปริโยสาเน สุตฺตปฺปพุทฺโธวิย เทวโลเก นิพฺพตฺตีติ.

แต่นั้น ชาวชนบทนั้นพิจารณาเห็นคุณอันยิ่งใหญ่และอานิสงส์อันใหญ่หลวงในการถึงสรณะแล้ว มีความเคารพและรักใคร่ในพระพุทธเจ้า จึงถึงสรณะว่า "ข้าพเจ้าถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิต" ด้วยอานุภาพแห่งการถึงสรณะนั้นเอง เมื่อสิ้นชีวิตแล้ว ก็บังเกิดในเทวโลกประหนึ่งว่าตื่นจากหลับฉะนั้น.

๖.

ทิสฺวาน เอวํ สรณํ คตํ ตํ,อเปนฺติ ยกฺขาปิ มหพฺภเยน;

ปาเลถ สีลํ สรณญฺจ ตสฺมา,ชหาถ ทุริตํ สุคตึ ภชวฺโหติ.

เมื่อเห็นผู้ถึงสรณะเช่นนั้น แม้ยักษ์ทั้งหลายก็หนีไปด้วยความกลัวอย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงรักษาศีลและสรณะ จงละความชั่ว แล้วจงเข้าถึงสุคติเถิด.

ยกฺขวญฺจิตวตฺถุํ ปถมํ.

เรื่องยักษ์ถูกหลอก จบเรื่องที่ ๑.

๒๒. มิจฺฉทิฏฺฐิกสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๒๒. ในเรื่องของคนมิจฉาทิฐิ มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้

ภควติ [Pg.81] ธรมาเน ราชคหนคเร กิร เอโก พฺรหฺมภตฺติโก มิจฺฉาทิฏฺฐิโก ปฏิวสติ, ตตฺเถว สมฺมาทิฏฺฐิโกปิ. เตสํ อุภินฺนมฺปิ ทฺเว ปุตฺตา อเหสุํ. เต เอกโต กีฬนฺตา วฑฺฒนฺติ. อถาปรภาเค คุฬกีฬํกีฬนฺตานํ สมฺมาทิฏฺฐิกสฺส ปุตฺโต ‘‘นโม พุทฺธยา’’ติ วตฺวา คุฬฺหํ ขิปนฺโต ทิวเส ทิวเส ชินาติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ปุตฺโต ‘‘นโม พฺรหฺมุโน’’ติ วตฺวา ขิปนฺโต ปราเชติ, ตโต มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ปุตฺโต นิจฺจํ ชินนฺตํ สมฺมาทิฏฺฐิกํ กุมารํ ทิสฺวา สมฺม ตฺวํ นิจฺจเมว ชินาสิ, กึ วตฺวา คุฬํ ขิปสีติ ปุจฺฉิ. โสหํ สมฺม ‘‘นโม พุทฺธายา’’ติ วตฺวา ขิปามีติ อาห. โสปิ ตโต ปฏฺฐาย ‘‘นโม พุทฺธายา’’ติ วตฺวา ขิปติ, อถ เต เยภุยฺเยน ทูเต สมสมาว โหนฺติ. อปรภาเค มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ปุตฺโต ปิตรา สทฺธึ ทารูนมตฺถาย วนํ คนฺตฺวา สกเฏน ทารุํ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺโต นครทฺวารสมีเป สกฏํ วิสฺสชฺเชตฺวา ติเณ ขาทนตฺถาย โคเณ วิสฺสชฺเชสิ, โคณา ติณํ ขาทนฺโต อญฺเญหิ โครูเปหิ สทฺธึ อนฺโตนครํ ปวิสึสุ. อถสฺส ปิตา โคเณ ปริเยสนฺโต สกฏํ โอโลเกหีติ ปุตฺตํ นิวตฺเตตฺวา นครํ ปวิฏฺโฐ อโหสิ, อถ สายณฺเห ชาเต มนุสฺสา นครทฺวารํ ปิทหึสุ, ตโต กุมาโร พหินคเร ทารุสกฏสฺส เหฏฺฐา สยนฺโต นิทฺทูปคโต อโหสิ. อถ ตสฺสา รตฺติยา สมฺมาทิฏฺฐิโก จ มิจฺฉาทิฏฺฐิโก จาติ ทฺเว ยกฺขา โคจรํ ปริเยสมานา สกฏสฺส เหฏฺฐา นิปนฺนํ กุมารํ อทฺทสํสุ, เตสุ มิจฺฉาทิฏฺฐิโก อิมํ ขาทามีติ อาห. อถาปโร มา เอว มกาสิ, ‘‘นโม พุทฺธายา’’ติ วาจโก เอโสติ, ขาทาเมเวตนฺติ วตฺวา อิตเรน ยาวตติยํ วาริยมาโนปิ คนฺตฺวา ตสฺส ปาเท คเหตฺวา อากฑฺฒิ. ตสฺมึ ขเณ ทารโก ปุพฺพปริจเยน ‘‘นโม พุทฺธายา’’ติ อาห ตํ สุตฺวา ยกฺโข ภยปฺปตฺโต โลมหฏฺโฐ [Pg.82] หตฺถํ วิสฺสชฺเชตฺวา ปฏิกฺกมฺม อฏฺฐาสิ. อโห อจฺฉริยํ พุทฺธานุภาวํ อพฺภุตํ, เอวํ อตฺตํ อนียฺยาเตตฺวา ปริจเยน ‘‘นโม พุทฺธายา’’ติ วุตฺตสฺสปิ ภยํ ฉมฺภิตตฺตํ อุปทฺทวํ วา น โหติ. ปเคว อตฺตํ นียฺยาเตตฺวา ยาวชีวํ พุทฺธํ สรณํ คตสฺสาติ. วุตฺตญฺหิ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ ได้ยินว่า ในกรุงราชคฤห์ มีคนมิจฉาทิฐิผู้เลื่อมใสในพรหมคนหนึ่งอาศัยอยู่ และในที่นั้นก็มีคนสัมมาทิฐิคนหนึ่งอาศัยอยู่ด้วย. คนทั้งสองนั้นมีบุตรคนละคน. พวกเขาเล่นด้วยกันและเติบโตมาด้วยกัน. ต่อมาภายหลัง เมื่อพวกเขากำลังเล่นลูกขลุบกันอยู่ บุตรของคนสัมมาทิฐิกล่าวว่า "นะโม พุทธายะ" แล้วขว้างลูกขลุบไป ก็ชนะทุกวัน. บุตรของคนมิจฉาทิฐิกล่าวว่า "นะโม พรหมุโน" แล้วขว้างไป ก็แพ้. แต่นั้น บุตรของคนมิจฉาทิฐิเห็นบุตรของคนสัมมาทิฐิชนะอยู่เสมอ จึงถามว่า "เพื่อนเอ๋ย ท่านชนะอยู่เสมอ ท่านกล่าวอะไรแล้วจึงขว้างลูกขลุบไป?" เขาตอบว่า "เพื่อนเอ๋ย ข้าพเจ้ากล่าวว่า 'นะโม พุทธายะ' แล้วจึงขว้างไป." บุตรของคนมิจฉาทิฐินั้นก็เริ่มกล่าวว่า "นะโม พุทธายะ" แล้วขว้างไปตั้งแต่นั้นมา. ครั้งนั้น โดยส่วนมากการแพ้ชนะในการทอดลูกขลุบของพวกเขาก็เสมอกัน. ต่อมาภายหลัง บุตรของคนมิจฉาทิฐิไปป่ากับบิดาเพื่อหาฟืน เมื่อนำฟืนมาด้วยเกวียน ได้ปล่อยเกวียนไว้ใกล้ประตูเมือง แล้วปล่อยโคให้กินหญ้า. โคทั้งหลายกินหญ้าแล้วก็เข้าไปในเมืองพร้อมกับโคตัวอื่นๆ. ครั้งนั้น บิดาของเขาตามหาโค จึงสั่งบุตรว่า "จงเฝ้าเกวียนไว้" แล้วตนเองก็เข้าไปในเมือง. ครั้นถึงเวลาเย็น ผู้คนก็ปิดประตูเมือง. แต่นั้น เด็กชายนั้นก็นอนหลับอยู่ใต้เกวียนฟืนนอกเมือง. ครั้งนั้น ในคืนนั้น ยักษ์ ๒ ตน คือยักษ์สัมมาทิฐิและยักษ์มิจฉาทิฐิ เที่ยวหาอาหาร ได้เห็นเด็กชายนอนอยู่ใต้เกวียน. ในบรรดายักษ์เหล่านั้น ยักษ์มิจฉาทิฐิกล่าวว่า "เราจะกินเด็กคนนี้." ส่วนยักษ์อีกตนหนึ่งกล่าวว่า "อย่าทำอย่างนั้นเลย เด็กคนนี้เป็นผู้กล่าว 'นะโม พุทธายะ'." ยักษ์มิจฉาทิฐิกล่าวว่า "เราจะกินมันให้ได้" แม้ถูกยักษ์อีกตนห้ามถึง ๓ ครั้ง ก็ยังเข้าไปจับเท้าของเด็กชายนั้นแล้วลากออกมา. ในขณะนั้น เด็กชายนั้นด้วยความคุ้นเคยแต่ก่อน จึงกล่าวว่า "นะโม พุทธายะ." ยักษ์ได้ฟังดังนั้น ก็ตกใจกลัว ขนลุกชัน ปล่อยมือแล้วถอยกลับไปยืนอยู่. โอ้! อานุภาพของพระพุทธเจ้าน่าอัศจรรย์ยิ่งนัก! แม้เพียงกล่าวว่า "นะโม พุทธายะ" ด้วยความคุ้นเคย โดยที่ยังไม่ได้มอบตนเป็นสรณะ ก็ยังไม่มีภัย ความหวาดหวั่น หรืออันตรายเลย. จะกล่าวไปไยถึงผู้ที่มอบตนเป็นสรณะถึงพระพุทธเจ้าตลอดชีวิตเล่า! ดังคำที่กล่าวไว้ว่า

๑.

ยถาปิ สิขิโน นาทํ, ภุชงฺคานํ ภยาวหํ;

เอวํ พุทฺโธติ วจนํ, อมนุสฺสานํ ภยาวหํ.

เสียงของนกยูง ย่อมนำมาซึ่งความน่ากลัวแก่พญานาคทั้งหลาย ฉันใด คำว่า 'พุทธะ' ก็ย่อมนำมาซึ่งความน่ากลัวแก่อมุษย์ทั้งหลาย ฉันนั้น.

๒.

ยถา มนฺตสฺส ชปฺเปน, วิลยํ ยาติ กิพฺพิสํ;

เอวํ พุทฺโธติ วจเนน, อปยนฺติ ปิสาจกา.

บาปย่อมพินาศไปด้วยการภาวนามนต์ ฉันใด ปีศาจทั้งหลายก็ย่อมหนีไปด้วยคำว่า 'พุทธะ' ฉันนั้น.

๓.

อคฺคึ ทิสฺวา ยถา สิตฺถํ, ทูรโตว วิลียติ;

ทิสฺวาเนวํ สรณคตํ, เปตา เปนฺติว ทูรโต.

เหมือนขี้ผึ้งเห็นไฟแล้วย่อมละลายไปแต่ไกล ฉันใด เปรตทั้งหลายเห็นผู้ถึงสรณะแล้วก็ย่อมหนีไปแต่ไกล ฉันนั้น.

๔.

ปวรํ พุทฺธอิจฺเจต, มกฺขรทฺวยมพฺภุตํ;

สพฺโพ ปทฺทวนาสาย, ถิรปาการ มุคฺคตํ.

อักษรสองตัวอันประเสริฐและน่าอัศจรรย์ คือ 'พุทธะ' นี้ เป็นกำแพงอันมั่นคงที่เกิดขึ้นเพื่อทำลายอุปัทวันตรายทั้งปวง.

๕.

สตฺตรตนปาสาทํ, ตเมว วชิรํ คุหํ;

ตเมว นาวํ ทีปํ ตํ, ตเมว กวจํ สุภํ.

เป็นปราสาทแก้ว ๗ ประการ เป็นถ้ำเพชร เป็นเรือ เป็นเกาะ เป็นเกราะอันงดงาม.

๖.

ตเมว สิรสิ ภาสนฺตํ, กิรีฏํ รตนามยํ;

ลลาเฏ ติลกํ รมฺมํ, กปฺปูรํ นยนทฺวเย.

เป็นมงกุฎที่เปล่งรัศมีบนศีรษะ ประดับด้วยรัตนะ เป็นจุดเจิมอันน่ารื่นรมย์บนหน้าผาก เป็นการบูรในดวงตาทั้งสอง.

๗.

ตาฑงฺกํ กณฺณยุคเล, โสณฺณมาลา คเล สุภา;

เอกาวฬิ ตารหาร, ภารา ชตฺตุสุ ลงฺกตา.

เป็นต่างหูที่หูทั้งสองข้าง เป็นสร้อยทองอันงดงามที่คอ เป็นสร้อยมุกสายเดียว เป็นสร้อยดาวที่เป็นเครื่องประดับประดับอยู่ที่บ่า.

๘.

องฺคทํ พาหุมูลสฺส, กรคฺเค วลยํ ตถา;

องฺคุลิสฺวงฺคุลิยญฺจ, ขคฺคํ มงฺคลสมฺมตํ.

เป็นกำไลต้นแขน เป็นกำไลข้อมือ เป็นแหวนที่นิ้วมือ และเป็นดาบอันเป็นมงคล.

๙.

โสณฺณา ตปตฺต มุณฺหีสํ, สพาณํว สราสนํ;

ตเมว สพฺพาลงฺการํ, ตเมว ทุริตาปหํ.

เป็นร่มทองและผ้าโพกศีรษะ เหมือนธนูพร้อมด้วยลูกศร; เครื่องประดับทั้งปวงนั้น สิ่งนั้นย่อมขจัดความชั่วร้ายได้.

๑๐.

๑๐.

ตสฺมา [Pg.83] หิ ปณฺฑิโต โปโส,โลกโลจนสตฺถุโน;

สรณํ ตสฺส คนฺเตว,คุณนามํ เอหิปสฺสิกํ.

เพราะเหตุนั้นแล บุรุษผู้เป็นบัณฑิต พึงถึงพระศาสดาผู้เป็นดวงตาของโลกนั้นเป็นสรณะ ซึ่งมีพระนามตามพระคุณว่า เอหิปัสสิโก.

๑๑.

๑๑.

นโมติ วจนํ ปุพฺพํ, พุทฺธาเยติ คิรํ ตทา;

สุปนฺเตน กุมาเรน, มิจฺฉาทิฏฺฐิกสูนุนา.

คำว่า 'นโม' ในเบื้องต้น และคำว่า 'พุทธายะ' ในกาลนั้น; (ถูกกล่าว) โดยกุมารผู้หลับอยู่ ผู้เป็นบุตรของคนมีมิจฉาทิฐิ.

๑๒.

๑๒.

สุตฺวา วุตฺตํ ปิสา จาปิ, มนุสฺสกุณเป รตา;

น หึสนฺติ อโห พุทฺธ, คุณสารมหนฺตตาติ.

แม้พวกปีศาจผู้ยินดีในซากศพมนุษย์ เมื่อได้ยินคำที่กล่าวแล้ว ก็ไม่เบียดเบียน; โอ้ พระพุทธเจ้า ความยิ่งใหญ่แห่งสาระคือพระพุทธคุณ!

อถ สมฺมาทิฏฺฐิกยกฺโข มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ยกฺขสฺส เอวมาห, อยุตฺตํ โภ ตยา กตํ. พุทฺธคุเณ ปหาโร ทินฺโน, ทณฺฑกมฺมํ ตยา กาตพฺพํติ, เตน กึมยา สมฺม กาตพฺพนฺติ วุตฺเต พุภุกฺขิตสฺส อาหารํ เทหีติ อาห. ตโต โส สาธูติ วตฺวา ยาวาหํ อาคจฺฉามิ, ตฺวํ ตาเวตฺถ วจฺฉาหีติ วตฺวา พิมฺพิสารรญฺโญ กญฺจนตฏฺฏเก วฑฺฒิตํ รสโภชนํ อาหริตฺวา กุมารสฺส ปิตุวณฺเณน ทารกํ โภเชตฺวา ปุน กุมาเรน วุตฺตพุทฺธวจนญฺจ อตฺตนา กตวายามํ จาติ สพฺพํ ตฏฺฏเก ลิขิตฺวา อิทํ รญฺโญเยว ปญฺญายตูติ อธิฏฺฐาย อคมํสุ, อถ ปภาตาย รตฺติยา รญฺโญ โภชนกาเล ราชปุริสา ตตฺถ ตฏฺฏกํ อทิสฺวา นครํ อุปปริกฺขนฺตา สกเฏ ทารกญฺจ ตฏฺฏกญฺจ ทิสฺวา ตฏฺฏเกน สทฺธึ ตํ คเหตฺวา รญฺโญ ทสฺเสสุํ. ราชา ตฏฺฏเก อกฺขราทีนิ ทิสฺวา วาเจตฺวา ตสฺส คุเณ ปสนฺโน มหนฺเตน ยเสน สทฺธึ เสฏฺฐิฏฺฐานมทาสิ.

ครั้งนั้น ยักษ์ผู้มีสัมมาทิฐิได้กล่าวแก่ยักษ์ผู้มีมิจฉาทิฐิอย่างนี้ว่า 'ท่านทำสิ่งที่ไม่สมควรแล้ว ท่านได้ประทุษร้ายในพระพุทธคุณ ท่านควรได้รับการลงโทษ' เมื่อยักษ์นั้นกล่าวว่า 'สหาย ข้าพเจ้าควรทำอะไร?' (ยักษ์ผู้มีสัมมาทิฐิ) จึงกล่าวว่า 'จงให้อาหารแก่ผู้หิวโหยเถิด' จากนั้น ยักษ์นั้นกล่าวว่า 'ดีละ' แล้วกล่าวว่า 'ตราบใดที่ข้าพเจ้ายังไม่มา ท่านจงรออยู่ที่นี่ก่อน' แล้วนำอาหารรสเลิศที่อยู่ในถาดทองคำของพระเจ้าพิมพิสารมา ให้เด็กนั้นบริโภคโดยแปลงรูปกายเป็นบิดาของกุมารนั้น แล้วจารึกพระพุทธพจน์ที่กุมารกล่าวไว้และความพยายามที่ตนได้ทำทั้งหมดลงในถาดนั้น อธิษฐานว่า 'ขอสิ่งนี้จงปรากฏแก่พระราชาเท่านั้น' แล้วพวกเขาก็จากไป. ครั้นเมื่อราตรีสว่างแล้ว ในเวลาเสวยพระกระยาหารของพระราชา พวกราชบุรุษไม่เห็นถาดนั้นที่นั่น จึงตรวจค้นเมือง เห็นเด็กและถาดในเกวียน จึงนำเด็กนั้นพร้อมถาดไปถวายพระราชา. พระราชาทอดพระเนตรเห็นอักษรเป็นต้นในถาดแล้วให้อ่าน ทรงเลื่อมใสในคุณนั้น จึงพระราชทานตำแหน่งเศรษฐีพร้อมด้วยยศอันยิ่งใหญ่.

๑๓.

๑๓.

ชินสฺส นามํ สุปิเนน เปวํ,น โหติ ภีตึ ลปเนน ยสฺมา;

ตสฺมา มุนินฺทํ สตตํ สราถ,คุเณ สรนฺตา สรณญฺจ ยาถาติ.

เพราะเหตุที่แม้แต่การกล่าวพระนามของพระชินเจ้าในความฝัน ก็ย่อมไม่มีความกลัว; เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงระลึกถึงพระมุนินทร์อยู่เสมอ ระลึกถึงพระคุณแล้วจงถึงเป็นสรณะเถิด.

มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส วตฺถุํ ทุติยํ.

เรื่องของคนมีมิจฉาทิฐิ เรื่องที่สอง.

๒๓. ปาทปีฐิกาย วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๒๓. ในเรื่องแท่นรองพระบาทนี้ เป็นเรื่องเล่าตามลำดับ.

ชมฺพุทีเป [Pg.84] มหาโพธิโต กิร ทกฺขิณปสฺเส เอตํ ปจฺจนฺตนครํ อโหสิ. ตตฺถ สทฺธาสมฺปนฺโน รตนตฺตยมามโก เอโก อุปาสโก ปฏิวสติ. ตทา เอโก ขีณาสโว ภควตา ปริภุตฺตํ ปาทปีฐํ ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวา คตคตฏฺฐาเน ปูเชนฺโต อนุกฺกเมน ตํ นครํ สมฺปาปุณิตฺวา สุนิวตฺโถ สุปารุโต ปตฺตํ คเหตฺวา อนฺตรวีถึ ปฏิปชฺชิ ยุคมตฺตทโส ปพฺพชฺชาลีลาย ชนํ ปริโตเสนฺโต. อถ โส อุปาสโก ตถา คจฺฉนฺตํ เถรํ ทิสฺวา ปสนฺนมานโส อุปคนฺตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา โภเชตฺวา นิพทฺธํ มม เคหํ อาคมนมิจฺฉามิ, มมานุกมฺปาย เอตฺเถว วสถ สามีติ ยาจิตฺวา นคราสนฺเน รมณีเย วนสณฺเฑ นทีกูเล ปณฺณสาลํ กตฺวา เถรสฺส ตํ นียฺยาเตตฺวา จตุปจฺจเยหิ ปฏิชคฺคนฺโต มาเนนฺโต ปูเชนฺโต วสติ. เถโรปิ ตตฺถ ผาสุกฏฺฐาเน ภควตา ปริภุตฺตปาทปีฐธาตุํ นิธาย วาลุกาหิ ถูปํ กตฺวา นิจฺจํ คนฺธธูปทีปปุปฺผปูชาทีหิ ปูชยมาโน วาสํ กปฺเปติ. ตสฺมึ สมเย ตสฺโส ปาสกสฺส อนนฺตรเคหวาสิโก เอโก อิสฺสรภตฺติโก อตฺตโน เทวตํ นิพทฺธํ นมสฺสติ. ตํ ทิสฺวาสฺส อุปาสโก พุทฺธคุเณ วตฺวา อเขตฺเต สมฺม มา วิริยํ กโรหิ. ปชเหตํ ทิฏฺฐึติ อาห. ตโต โส เกราฏิโก อิสฺสรภตฺติโก โก เต สตฺถุ คุณานุภาโว, อมฺหากํ อิสฺสรสฺส คุโณว มหนฺโตติ วตฺวา ตสฺส อคุณํ คุณนฺติ กเถนฺโต อาห.

ได้ยินว่า นครชายแดนแห่งนี้ตั้งอยู่ทางทิศใต้ของมหาโพธิ์ในชมพูทวีป. ณ ที่นั้น มีอุบาสกผู้หนึ่งเปี่ยมด้วยศรัทธาและรักในพระรัตนตรัยอาศัยอยู่. ในกาลนั้น พระขีณาสพรูปหนึ่งได้นำแท่นรองพระบาทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเคยทรงใช้แล้วใส่ในถุง, เที่ยวบูชาไปตามที่ต่างๆ, โดยลำดับก็ได้มาถึงนครนั้น, นุ่งห่มเรียบร้อยดีแล้ว ถือบาตรเข้าไปในระหว่างถนน, ทอดสายตาเพียงชั่วแอก, ยังชนให้ยินดีด้วยอิริยาบถแห่งบรรพชิต. ครั้งนั้น อุบาสกนั้นเห็นพระเถระกำลังเดินไปเช่นนั้น, มีใจเลื่อมใส จึงเข้าไปใกล้, ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์, รับบาตรแล้วถวายภัตตาหาร, แล้วทูลขอว่า 'ข้าพเจ้าปรารถนาให้ท่านมายังเรือนของข้าพเจ้าเป็นประจำ, ขอท่านผู้เป็นเจ้าจงอยู่ที่นี่ด้วยความอนุเคราะห์แก่ข้าพเจ้าเถิด' แล้วสร้างศาลาใบไม้ในป่าอันรื่นรมย์ริมฝั่งแม่น้ำใกล้เมือง, มอบถวายแก่พระเถระนั้น, แล้วบำรุงด้วยปัจจัยสี่, เคารพและบูชาอยู่. พระเถระนั้นก็วางธาตุแท่นรองพระบาทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเคยทรงใช้แล้วไว้ในที่อันผาสุก ณ ที่นั้น, สร้างเจดีย์ด้วยทราย, แล้วบูชาด้วยเครื่องหอม ธูป ประทีป ดอกไม้เป็นต้นอยู่เป็นนิตย์, ดำรงชีวิตอยู่. ในสมัยนั้น มีชายผู้หนึ่งเป็นเพื่อนบ้านติดกันกับอุบาสกนั้น, เป็นผู้เลื่อมใสในพระอิศวร, ย่อมไหว้เทพเจ้าของตนเป็นประจำ. อุบาสกนั้นเห็นดังนั้น จึงกล่าวพระพุทธคุณแล้วกล่าวว่า 'สหาย, ท่านอย่าพยายามในที่ไม่ใช่เนื้อนาบุญเลย. จงละทิฐินั้นเสียเถิด' จากนั้น ชายผู้เลื่อมใสในพระอิศวรผู้เป็นคนเจ้าเล่ห์นั้นกล่าวว่า 'คุณานุภาพของศาสดาของท่านเป็นอย่างไร? คุณของพระอิศวรของเราเท่านั้นยิ่งใหญ่' แล้วกล่าวคุณของพระอิศวรโดยยกเอาสิ่งที่ไม่ใช่คุณมาเป็นคุณ.

๑.

ติปุรํ โส วินาเสสิ, ลลาฏนยนคฺคินา;

อสุเรจ วินาเสสิ, ติสูเลน มหิสฺสโร.

พระอิศวรผู้ยิ่งใหญ่ได้ทำลายเมืองตรีปุระด้วยไฟจากดวงตาที่หน้าผาก; และได้ทำลายพวกอสูรด้วยตรีศูล.

๒.

ชฏากลาปมาวตฺตํ, นจฺจตี ทินสนฺธิยํ;

วาเทติ เภริวีณาทึ, คีตํจาปิ ส คายติ.

พระองค์มีมวยผมที่หมุนวน, ทรงฟ้อนรำในเวลาพลบค่ำ; ทรงบรรเลงกลองและพิณเป็นต้น, และทรงขับร้องเพลงด้วย.

๓.

ภริยาโย [Pg.85] ตสฺส ติสฺโส, ชฏาเยกํ สมุพฺพเห;

เอกเมเกน ปสฺเสน, ปสฺสมาโน จเรกกํ.

พระองค์มีภรรยาสามคน, ทรงแบกคนหนึ่งไว้บนมวยผม; ทรงมองดูแต่ละคนด้วยข้างกายข้างหนึ่ง.

๔.

หตฺถิจมฺมมฺพรธโร, เตเนว วาริตา ตโป;

อสาทิเสหิ ปุตฺเตหิ, รูเปน จ สุปากโฏ.

ทรงนุ่งห่มหนังช้าง, ทรงบำเพ็ญตบะด้วยสิ่งนั้น; ทรงปรากฏเด่นชัดด้วยบุตรทั้งหลายที่ไม่มีใครเหมือน และด้วยรูปงาม.

๕.

รติยา จ มธุปาเน จ, พฺยาวโฏ สพฺพทา จ โส;

มนุสฺสฏฺฐิธโร สีส, กปาเลเนส ภุญฺชกิ.

พระองค์ทรงหมกมุ่นอยู่กับการยินดีและการดื่มน้ำเมาอยู่เสมอ; ทรงถือกระดูกมนุษย์และทรงเสวยด้วยกะโหลกศีรษะ.

๖.

น ชาโต น ภยํ ตสฺส, มรณํ นตฺถิ สสฺสโต;

อีทิโส เม มหาเทโว, นตฺถญฺญสฺสีทิโส คุโณติ.

พระองค์ไม่ทรงเกิด ไม่ทรงมีความกลัว, ไม่มีความตาย ทรงเป็นนิตย์; พระมหาเทพของข้าพเจ้าเป็นเช่นนี้, ไม่มีคุณเช่นนี้ของผู้อื่น.

ตํ สุตฺวา อุปาสโก สมฺม ตุยฺหํ อิสฺสรสฺส เอเต คุณา นาม ตาว โหนฺตุ. อคุณา นาม กิตฺตกา โหนฺตีติ วตฺวา ภควโต สกลคุเณ สํหริตฺวา กเถนฺโต อาห.

อุบาสกนั้นได้ฟังดังนั้นแล้วกล่าวว่า 'สหาย, คุณเหล่านี้ของพระอิศวรของท่านจงเป็นคุณเถิด. ส่วนสิ่งที่ไม่ใช่คุณนั้นมีเท่าไรเล่า?' แล้วรวบรวมพระคุณทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคเจ้ามากล่าว.

๗.

โลเก สพฺพสวนฺตีนํ, อาธาโร สาคโร ยถา;

สพฺเพสํ คุณราสีนํ, อาธาโรว ตถาคโต.

ในโลกนี้ มหาสมุทรเป็นที่รองรับแม่น้ำทั้งปวงฉันใด; พระตถาคตก็เป็นที่รองรับกองแห่งคุณทั้งปวงฉันนั้น.

๘.

จราจรานํ สพฺเพสํ, อาธาราว ธรา อยํ;

ตถา คุณานํ สพฺเพสํ, อาธาโรว ตถาคโต.

แผ่นดินนี้เป็นที่รองรับสิ่งมีชีวิตและไม่มีชีวิตทั้งปวงฉันใด; พระตถาคตก็เป็นที่รองรับคุณทั้งปวงฉันนั้น.

๙.

เอวํ สนฺโต วิยตฺโตจ, เอวํ โส กรุณาปโร;

เอว มิทฺธิวิธา ตสฺส, เอวเมวํ คุณา อิติ.

พระองค์ทรงเป็นผู้สงบและทรงเป็นผู้ฉลาดอย่างนี้, พระองค์ทรงเปี่ยมด้วยพระกรุณาอย่างนี้; พระคุณของพระองค์มีหลายประการอย่างนี้, และเป็นเช่นนี้.

๑๐.

๑๐.

พุทฺโธปิ สกฺโกติ น ยสฺส วณฺเณ,กปฺปมฺปิ วตฺวา ขยตํ คเมตุํ;

ปเคว จ พฺรหฺมสุรา สุเรหิ,วตฺตุํ น หานนฺตคุณสฺส วณฺณนฺติ.

แม้พระพุทธเจ้าก็ไม่สามารถพรรณนาคุณของพระองค์ให้หมดสิ้นไปได้ตลอดกัป; จะกล่าวไปไยถึงพรหม เทวดา และอสูรเล่า, ที่จะพรรณนาคุณอันไม่มีที่สิ้นสุดนั้นให้หมดสิ้นไปได้.

เอวํ วทนฺตา ปน เต อุโภปิ อมฺหากํ เทโว อุตฺตโม อมฺหากํ เทโว อุตฺตโมติ กลหํ วฑฺเฒตฺวา รญฺโญ สนฺติกมคมํสุ, ราชา [Pg.86] เตสํ กถํ สุตฺวา เตนหิ ตุมฺหากํ เทวตานํ มหนฺตภาวํ อิทฺธิปาฏิหาริเยน ชานิสฺสาม. ทสฺเสถ เตหิ โน อิทฺธึติ นคเร เภรึ จราเปสิ. อิโต กิร สตฺตาหจฺจเยน อิเมสํ ทฺวินฺนํ สตฺถารานํ ปาฏิหาริยานิ ภวิสฺสนฺติ. สพฺเพ สนฺนิปตนฺตูติ ตํ สุตฺวา นานาทิสาสุ พหู มนุสฺสา สมาคมึสุ, อถ มิจฺฉาทิฏฺฐิกา อชฺช อมฺหากํ เทวสฺส อานุภาวํ ปสฺสามาติ มหนฺตํ ปูชํ กโรนฺโต ตตฺถ สารํ นาทฺทสํสุ, สมฺมาทิฏฺฐิกาปิ อชฺช อมฺหากํ ภควโต อานุภาวํ ปสฺสิสฺสามาติ วาฬุกาถูปํ คนฺตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา อญฺชลิมฺปคฺคยฺห อฏฺฐํสุ. อถ ราชาปิ พลวาหนปริวุโต เอกมนฺเต อฏฺฐาสิ. นานาสมยวาทิโนปิ อชฺช เตสํ ปาฏิหาริยํ ปสฺสิสฺสามาติ มญฺจาติมญฺจํ กตฺวา อฏฺฐํสุ. เตสํ สมาคเม สมฺมาทิฏฺฐิกา วาฬุกาถูป มภิมุขํ กตฺวา อญฺชลิมฺปคฺคยฺห สามิ อมฺหากํ ภควา สพฺพพุทฺธกิจฺจานิ นิฏฺฐาเปตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพาณธาตุยา ปรินิพฺพายิ. สาริปุตฺตมหาโมคฺคลฺลานาทโย อสีติมหาสาวกาปิ ปรินิพฺพายึสุ, นตฺเถตฺถ อมฺหากํ อญฺญํ ปฏิสรณนฺติ วตฺวา สจฺจกิริยํ กโรนฺตา อาหํสุ.

เมื่อทั้งสองฝ่ายกล่าวอย่างนี้ว่า 'เทพเจ้าของเราประเสริฐที่สุด, เทพเจ้าของเราประเสริฐที่สุด' ก็ได้เพิ่มการทะเลาะวิวาทแล้วพากันไปเฝ้าพระราชา. พระราชาทรงฟังเรื่องราวของพวกเขาแล้วตรัสว่า 'ถ้าอย่างนั้น เราจะรู้ความยิ่งใหญ่ของเทพเจ้าของพวกท่านด้วยอิทธิปาฏิหาริย์. พวกท่านจงแสดงฤทธิ์ให้เราเห็นเถิด' แล้วทรงให้ตีกลองประกาศในเมืองว่า 'ได้ยินว่า อีกเจ็ดวันนับจากนี้ ปาฏิหาริย์ของศาสดาทั้งสองนี้จะเกิดขึ้น. ขอให้ทุกคนจงมาประชุมกันเถิด' เมื่อได้ยินดังนั้น มนุษย์จำนวนมากจากทิศต่างๆ ก็พากันมาประชุม. ครั้งนั้น พวกมิจฉาทิฐิกล่าวว่า 'วันนี้เราจะได้เห็นอานุภาพของเทพเจ้าของเรา' แล้วทำการบูชาอย่างยิ่งใหญ่ แต่ก็ไม่เห็นสาระใดๆ ที่นั่น. พวกสัมมาทิฐิก็กล่าวว่า 'วันนี้เราจะได้เห็นอานุภาพของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา' แล้วไปยังเจดีย์ทราย, บูชาด้วยเครื่องหอม พวงมาลัยเป็นต้น, กระทำประทักษิณแล้วประนมมือยืนอยู่. ครั้งนั้น พระราชาพร้อมด้วยกองทัพและบริวารก็ประทับยืนอยู่ ณ ที่แห่งหนึ่ง. แม้พวกนักบวชนอกศาสนาต่างๆ ก็กล่าวว่า 'วันนี้เราจะได้เห็นปาฏิหาริย์ของพวกเขา' แล้วทำเตียงซ้อนเตียงยืนอยู่. ในการประชุมนั้น พวกสัมมาทิฐิหันหน้าไปทางเจดีย์ทราย, ประนมมือแล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า, พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทรงกระทำพุทธกิจทั้งปวงเสร็จสิ้นแล้ว และเสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุแล้ว. แม้พระสารีบุตร พระมหาโมคคัลลานะเป็นต้น พระมหาสาวกแปดสิบรูปก็ปรินิพพานแล้ว, ไม่มีที่พึ่งอื่นใดสำหรับพวกเราในที่นี้' แล้วกระทำสัจจกิริยาพลางกล่าวว่า.

๑๑.

๑๑.

อาปาณโกฏึ พุทฺธสฺส, สรณํ โน คตา ยทิ;

เตน สจฺเจน ยํ ธาตุ, ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํ.

หากพวกเราถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิต; ด้วยสัจจะนั้น ขอธาตุจงแสดงปาฏิหาริย์เถิด.

๑๒.

๑๒.

อาปาณโกฏึ ธมฺมสฺส, สรณํ โน คตา ยทิ;

เตน สจฺเจน ยํ ธาตุ, ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํ.

หากพวกเราถึงพระธรรมเป็นสรณะตลอดชีวิต; ด้วยสัจจะนั้น ขอธาตุจงแสดงปาฏิหาริย์เถิด.

๑๓.

๑๓.

อาปาณโกฏึ สงฺฆสฺส, สรณํ โน คตา ยทิ;

เตน สจฺเจน ยํ ธาตุ, ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํ.

หากพวกเราถึงพระสงฆ์เป็นสรณะตลอดชีวิต; ด้วยสัจจะนั้น ขอธาตุจงแสดงปาฏิหาริย์เถิด.

๑๔.

๑๔.

รามกาเล มุนินฺทสฺส, ปาทุกา จาสิ อพฺภุตา;

เตน สจฺเจน ยํ ธาตุ, ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํ.

ในกาลแห่งพระราม ฉลองพระบาทของพระมุนินทร์ก็เป็นสิ่งอัศจรรย์; ด้วยสัจจะนั้น ขอธาตุจงแสดงปาฏิหาริย์เถิด.

๑๕.

๑๕.

ฉทฺทนฺตกาเล [Pg.87] มุนิโน, ทาฐา ฉรํสิรญฺชิตา;

เตน สจฺเจนยํ ธาตุ, นิจฺฉาเรตุ ฉ รํสิโย.

ในกาลที่พระมุนีเป็นพญาช้างฉัททันต์ งาของพระองค์รุ่งเรืองด้วยรัศมี ๖ ประการ ด้วยสัจจะนั้น ขอพระธาตุนี้จงเปล่งรัศมี ๖ ประการเถิด

๑๖.

๑๖.

ชาตมตฺโต ตทา พุทฺโธ, ฐิโต ปงฺกชมุทฺธนิ;

นิจฺฉาเรสาสภึวาจํ, อคฺโค เสฏฺโฐติอาทินา;

เตน สจฺเจนยํ ธาตุ, ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํ.

ในกาลนั้น พระพุทธเจ้าเมื่อประสูติแล้ว ทรงยืนอยู่บนยอดดอกบัว ทรงเปล่งอาสภิวาจาว่า 'เราเป็นผู้เลิศ ผู้ประเสริฐ' เป็นต้น ด้วยสัจจะนั้น ขอพระธาตุนี้จงแสดงปาฏิหาริย์เถิด

๑๗.

๑๗.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, นิกฺขนฺโต อภินิกฺขมํ;

เตน สจฺเจน ยํ ธาตุ, ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํ.

ทรงเห็นนิมิต ๔ แล้วเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ด้วยสัจจะนั้น ขอพระธาตุนี้จงแสดงปาฏิหาริย์เถิด

๑๘.

๑๘.

มารเสนํ ปลาเปตฺวา, นิสินฺโน พุชฺฌิ โพธิยํ;

เตน สจฺเจน ยํ ธาตุ ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํ.

ทรงขับไล่พญามารและเสนาแล้ว ประทับนั่งตรัสรู้พระโพธิญาณ ด้วยสัจจะนั้น ขอพระธาตุนี้จงแสดงปาฏิหาริย์เถิด

๑๙.

๑๙.

ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ, ชิโน สิปตเน ตทา;

เตน สจฺเจน ยํ ธาตุ, ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํ.

ในกาลนั้น พระชินเจ้าทรงยังพระธรรมจักรให้เป็นไป ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ด้วยสัจจะนั้น ขอพระธาตุนี้จงแสดงปาฏิหาริย์เถิด

๒๐.

๒๐.

นนฺโทปนนฺทโภคินฺทํ, นาคํ นาลาคิริวฺหยํ;

อาฬวกา ทโย ยกฺเข, พฺรหฺมาโน จ พกา ทโย.

พญานาคชื่อนันโทปนันทะ พญานาคชื่อนาฬาคิรี ยักษ์ทั้งหลายมีอาฬวกะเป็นต้น และพรหมทั้งหลายมีพกะเป็นต้น

๒๑.

๒๑.

สจฺจกาทินิคณฺเฐจ, กูฏทนฺตา ทโย ทฺวิเช;

ทเมสิ เตน สจฺเจน, ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํติ.

และนิครนถ์ทั้งหลายมีสัจจกะเป็นต้น พราหมณ์ทั้งหลายมีกูฏทันตะเป็นต้น พระองค์ทรงทรมานแล้ว ด้วยสัจจะนั้น ขอพระธาตุนี้จงแสดงปาฏิหาริย์เถิด

เอวญฺจ ปน วตฺวา อุปาสกา อมฺหากํ อนุกมฺมํ ปฏิจฺจ มหาชนสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิเภทนตฺตํ ปาฏิหาริยํ ทสฺเสถ สามีติ อาราเธสุํ. อถ พุทฺธานุภาวญฺจ เถรานุภาวญฺจ อุปาสกานํ สจฺจกิริยานุภาวญฺจ ปฏิจฺจ วาฬุกาถูปํ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา ปาทปีฐธาตุ อากาส มพฺภุคฺคนฺตฺวา ฉพฺพณฺณรํสิโย วิสฺสชฺเชนฺตี วิลาสมานา อฏฺฐาสิ. อถ มหาชนา เจลุกฺเขปสหสฺสานิ ปวตฺเตนฺตา สาธุกีฬฺหํ กีฬนฺตา มหานาทํ ปวตฺเตนฺตา มหนฺตํ ปูชมกํสุ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกาปิ อิมํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา วิมฺหิตมานสา มิจฺฉาทิฏฺฐึ ภินฺทิตฺวา รตนตฺตยปรายณา สรณ มคมํสูติ.

เมื่ออุบาสกทั้งหลายกล่าวอย่างนี้แล้ว ได้อาราธนาว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงแสดงปาฏิหาริย์เพื่อทำลายมิจฉาทิฏฐิของมหาชน อาศัยความอนุเคราะห์แก่พวกข้าพเจ้าเถิด' ลำดับนั้น อาศัยพุทธานุภาพ เถรานุภาพ และสัจจกิริยานุภาพของอุบาสกทั้งหลาย พระธาตุที่ฐานรองพระบาทได้แยกเจดีย์ทรายออกเป็นสองส่วน แล้วเหาะขึ้นไปในอากาศ เปล่งรัศมี ๖ สี ส่องแสงรุ่งเรืองอยู่ ลำดับนั้น มหาชนได้กวัดแกว่งผ้าหลายพันผืน เปล่งเสียงสาธุการกึกก้อง และทำการบูชาอย่างยิ่งใหญ่ แม้พวกมิจฉาทิฏฐิก็เห็นอัศจรรย์นี้แล้ว มีใจอัศจรรย์ ละมิจฉาทิฏฐิได้แล้ว มีพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่ง ได้ถึงสรณะแล้ว

๒๒.

๒๒.

ผุฏฺโฐปิ [Pg.88] ปาเทน ชินสฺส เอวํ,กลิงฺคโร ปา สิ มหานุภาโว;

โลเกกนาถสฺส อนาสวสฺส,มหานุภาโว หิ อจินฺตนีโยติ.

แม้เพียงถูกพระบาทของพระชินเจ้าผู้เป็นที่พึ่งหนึ่งเดียวของโลก ผู้ไม่มีอาสวะสัมผัสแล้วอย่างนี้ ท่อนไม้ก็ยังมีอานุภาพมาก อานุภาพของพระองค์นั้นเป็นอจินไตย

ปาทปีฐิกาย วตฺถุํ ตติยํ.

เรื่องฐานรองพระบาท จบเรื่องที่ ๓

๒๔. อุตฺตรสามเณรสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๒๔. ลำดับเรื่องนี้ในเรื่องของพระอุตตรสามเณร

โส กิร ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิกาโร ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ ปุญฺญํ อุปจินนฺโต สุเมธสฺส ภควโต กาเล วิชฺชาธโร หุตฺวา หิมวติ ปฏิวสติ. ตทา สุเมโธ นาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิเวก มนุพฺรูหนฺโต หิมวนฺตํ คนฺตฺวา รมณีเย ปเทเส ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสีทิ. ตทา วิชฺชาธโร อากาเสน คจฺฉนฺโต ฉพฺพณฺณรํสีหิ วิราชมานํ ภควนฺตํ ทิสฺวา ตีหิ กณิการปุปฺเผหิ ปูเชสิ, ปุปฺผานิ พุทฺธานุภาเวน สตฺถุ อุปริ ฉตฺตากาเรน อฏฺฐํสุ, โส เตน ภียฺโยโส มตฺตาย ปสนฺนจิตฺโต หุตฺวา อปรภาเค กาลํกตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติตฺวา อุฬารํ ทิพฺพสมฺปตฺติมนุภวนฺโต ยาวตายุกํ ตตฺถ ฐตฺวา ตโต จุโต เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ราชคหนคเร พฺราหฺมณมหาสาลสฺส ปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. อุตฺตโรติสฺส นามํ อโหสิ. โส อุตฺตมรูปธโร วิญฺญุตํ ปตฺโต พฺราหฺมณวิชฺชาสุ นิปฺผตฺตึ ปตฺวา ชาติยา รูเปน วิชฺชาย สีลาจาเรน จ โลกสฺส มหนีโย ชาโต, ตสฺส ตํ ปญฺญาสมฺปตฺตึทิสฺวา วสฺสกาโร มคธมหามตฺโต อตฺตโน ธีตรํ ทาตุกาโม หุตฺวา อตฺตโน อธิปฺปายํ ปเวเทสิ. โส นิสฺสรณชฺฌาสยตาย ตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา กาเลนกาลํ ธมฺมเสนาปตึ ปยิรุปาสนฺโต ตสฺส [Pg.89] สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺโธ ปพฺพชิตฺวา วตฺตสมฺปนฺโน หุตฺวา เถรํ อุปฏฺฐหติ. เตน จ สมเยน เถรสฺส อญฺญตโร อาพาโธ อุปฺปนฺโน โหติ, ตสฺส เภสชฺชตฺถาย อุตฺตรสามเณโร ปาโตว ปตฺตจีวร มาทาย วิหารโต นิกฺขมฺม อนฺตรามคฺเค ตฬากสฺส ตีเร ปตฺตํ ฐเปตฺวา อุทกสมีปํ คนฺตฺวา มุขํ โธวติ, ตทา อญฺญตโร อุมฺมคฺคโจโร กตกมฺโม อารกฺขปุริเสหิ อนุพทฺโธ อคฺคทฺวาเรเนว นครโต นิกฺขมิตฺวา ปลายนฺโต อตฺตนา คหิตํ รตนภณฺฑิกํ สามเณรสฺส ปตฺเต ปกฺขิปิตฺวา ปลายิ. โส สามเณโรปิ ปตฺตสมีปํ อุปคโต โหติ, โจรํ อนุพนฺธนฺตา ราชปุริสา สามเณรสฺส ปตฺเต ภณฺฑิกํ ทิสฺวา อยํ โจโร, อิมินา โจริยํ กตนฺติ สามเณรํ ปจฺฉาพาหํ พนฺธิตฺวา วสฺสการสฺส พฺราหฺมณสฺส ทสฺเสสุํ. วสฺสกาโร จ ตทา รญฺโญ วินิจฺฉเย นิยุตฺโต หุตฺวา เฉชฺชเภชฺชํ อนุสาสติ. โส เอโส ปุพฺเพ มม วจนํ นาทิยิ. สุทฺธปาสณฺฑิเยสุ ปพฺพชีติ จ พทฺธาฆาตตฺตา ตํ กมฺมํ อโสเธตฺวาว ชีวนฺตเมเวตํ สูเล อุตฺตาเสถาติ อาณา เปสิ, ราชปุริสา ตํ นิมฺพสูเล อุตฺตาเสสุํ. สามเณโร สูลคฺเค นิสินฺโน อุปชฺฌายสฺส เม โก เภสชฺชํ อาหริสฺสตีติ สาริปุตฺตตฺเถรํ สริ. ตโต เถโร ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส กเถสิ, ภควาปิ มหาสาวกปริวุโต ตสฺส ญาณปริปากํ โอโลเกตฺวา ตํ ฐานมคมาสิ. ตโต ภควโต นิกฺขนฺตภาวา สกลนคเร โกลาหลํ อโหสิ, มหาชนกาโย สนฺนิปติ. อถ ภควา วิปฺผุรนฺตหตฺถตเล นขมณิมยูขสมฺภินฺนปีตาภาสตาย ปคฺฆรนฺตชาติหิงฺคุลกสุวณฺณรสธาราวิย ชาลาวคุณฺฐิตมุทุตลุนงฺคุลํ หตฺถํ อุตฺตรสฺส สีเส ฐเปตฺวา อุตฺตร อิทํ เต ปุพฺเพ กตปาปกมฺมสฺส ผลํ อุปฺปนฺนํ, ตตฺถ ตยา ปจฺจเวกฺขณพเลน อธิวาสนา กาตพฺพาติ อาห. เตเนว อาห.

ได้ยินว่า ท่านนั้นได้สร้างสมบุญอันเป็นอุปนิสัยแห่งการพ้นทุกข์ในภพนั้นๆ โดยได้สร้างสมบารมีในพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสุเมธะ ท่านได้เป็นวิทยาธรอาศัยอยู่ในป่าหิมพานต์ ในกาลนั้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสุเมธะ ทรงเจริญวิเวก เสด็จไปสู่ป่าหิมพานต์ ประทับนั่งขัดสมาธิในที่อันรื่นรมย์ ในกาลนั้น วิทยาธรนั้นกำลังเหาะไปในอากาศ เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้รุ่งเรืองด้วยรัศมี ๖ สี จึงได้บูชาด้วยดอกกรรณิการ์ ๓ ดอก ดอกไม้เหล่านั้นด้วยพุทธานุภาพได้ตั้งอยู่เหนือพระศาสดาเหมือนฉัตร ท่านนั้นมีจิตเลื่อมใสยิ่งขึ้นด้วยเหตุนั้น ครั้นทำกาละในภายหลัง ได้ไปเกิดในภพดาวดึงส์ เสวยทิพยสมบัติอันโอฬาร อยู่ในภพนั้นตลอดอายุ แล้วจุติจากภพนั้น ท่องเที่ยวไปในหมู่เทพและมนุษย์ ในพุทธุปบาทนี้ ได้มาเกิดเป็นบุตรของพราหมณ์มหาศาลในกรุงราชคฤห์ มีชื่อว่าอุตตระ ท่านมีรูปงามยิ่งนัก เมื่อเจริญวัยแล้ว ได้สำเร็จในวิชาพราหมณ์ทั้งหลาย เป็นที่นับถือของโลกด้วยชาติ รูป วิชา ศีล และอาจาระ เมื่อวัสสการพราหมณ์มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธเห็นความสมบูรณ์ด้วยปัญญาของท่านนั้น จึงปรารถนาจะยกธิดาของตนให้ แล้วได้แจ้งความประสงค์ของตน ท่านนั้นมีอัธยาศัยน้อมไปในการออกบวช จึงปฏิเสธ แล้วได้เข้าเฝ้าพระธรรมเสนาบดีเป็นครั้งคราว ฟังธรรมในสำนักของท่าน ได้ศรัทธาแล้วบวช เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยวัตร ปรนนิบัติพระเถระ ในสมัยนั้น พระเถระเกิดอาพาธอย่างหนึ่งขึ้น พระอุตตรสามเณรจึงถือบาตรและจีวรออกจากวิหารแต่เช้าตรู่ วางบาตรไว้ที่ริมสระน้ำกลางทาง แล้วไปใกล้แหล่งน้ำ ล้างหน้า ในกาลนั้น โจรผู้ร้ายคนหนึ่งได้กระทำกรรมแล้ว ถูกพวกเจ้าหน้าที่รักษาพระนครติดตาม ได้หนีออกจากพระนครทางประตูใหญ่ แล้วเอาห่อรัตนภัณฑ์ที่ตนถือมาใส่ลงในบาตรของสามเณรแล้วหนีไป สามเณรนั้นก็มาถึงใกล้บาตรแล้ว พวกราชบุรุษที่ติดตามโจรมา เห็นห่อของในบาตรของสามเณร จึงกล่าวว่า 'นี่คือโจร โจรได้กระทำการโจรกรรมนี้' แล้วจับสามเณรไพล่หลังไปแสดงแก่วัสสการพราหมณ์ ในกาลนั้น วัสสการพราหมณ์ได้รับแต่งตั้งให้วินิจฉัยคดีของพระราชา และสั่งการลงโทษ ท่านนั้นผูกอาฆาตว่า 'ผู้นี้ไม่เชื่อฟังคำของเราแต่ก่อน ได้บวชในหมู่บรรพชิตผู้บริสุทธิ์' จึงไม่ชำระความนั้น แล้วสั่งว่า 'จงเสียบผู้นี้ทั้งเป็นที่หลาวเถิด' พวกราชบุรุษจึงเสียบท่านที่หลาวไม้สะเดา สามเณรนั่งอยู่บนปลายหลาว ระลึกถึงพระสารีบุตรเถระว่า 'ใครหนอจะนำยามาให้พระอุปัชฌาย์ของข้าพเจ้า' ลำดับนั้น พระเถระทราบเรื่องนั้นแล้ว ได้กราบทูลพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยพระมหาสาวก ทรงพิจารณาความแก่รอบแห่งญาณของท่าน แล้วเสด็จไปยังที่นั้น ลำดับนั้น การที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกไปนั้น ได้เกิดความโกลาหลไปทั่วพระนคร มหาชนได้ประชุมกัน ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงวางพระหัตถ์อันอ่อนนุ่ม มีนิ้วเรียวยาว ประดับด้วยข่ายพระหัตถ์ ซึ่งมีรัศมีสีเหลืองปนด้วยแสงแห่งเล็บแก้วมณีอันเปล่งประกาย ดุจสายน้ำทองคำและชาดที่ไหลออกมา บนศีรษะของพระอุตตระ แล้วตรัสว่า 'อุตตระ นี่เป็นผลแห่งกรรมชั่วที่เธอทำไว้ในปางก่อน เธอพึงอดทนด้วยกำลังแห่งการพิจารณาในกรรมนั้น' ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า

๑.

อตีเต [Pg.90] กิร เอกสฺมึ, คาเม ตฺว มสิ ทารโก;

ทาเรเกหิ สมาคมฺม, กีฬนฺโต เกฬิมณฺฑเล.

ได้ยินว่า ในอดีตกาล เธอเป็นเด็กในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง เล่นอยู่กับพวกเด็กๆ ในสนามเล่น

๒.

คเหตฺวา สุขุมํ สูกํ, ตทา ตฺวํ นิมฺพชลฺลิยา;

อุตฺตาเสสิ ตตฺถ สูเล, ชีวมานกมกฺขิกํ.

ในกาลนั้น เธอได้เอาหนามเล็กๆ จากเปลือกต้นสะเดา เสียบแมลงวันทั้งเป็นไว้ที่หลาวนั้น

๓.

อปรมฺปิ เต ปาปกมฺมํ, ปวกฺขามิ สุโณหิ เม;

โอวทนฺตึ หิเตน ตฺวํ, อตีเต สกมาตรํ.

เราจะบอกกรรมชั่วอีกอย่างหนึ่งของเธอ จงฟังเราเถิด ในอดีตกาล เธอได้ด่ามารดาของตนผู้กำลังสั่งสอนด้วยประโยชน์

๔.

ชีวสูเล นิสีทาติ, โกเปนาภิสปี ตุวํ;

อิเมหิ ทฺวีหิ ปาเปหิ, สรํ สํสารสาคเร.

เธอได้สาปแช่งด้วยความโกรธว่า 'จงนั่งบนหลาวทั้งเป็นเถิด' ด้วยบาป ๒ อย่างนี้ เธอได้ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ

๕.

ปญฺจชาติสเต อจฺฉิ, ชีวสูลมฺหิ นิมฺพเช;

อยํ เต จริมา ชาติ, เอตฺถาปิจ วิปจฺจิ โสติ.

เธอได้ถูกเสียบที่หลาวต้นสะเดาถึง ๕๐๐ ชาติ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้ายของเธอ กรรมนั้นก็ได้ให้ผลในชาตินี้ด้วย

เอวมาทินา นเยน ตสฺส อชฺฌาสยานุรูเปน ธมฺมํ เทเสสิ, อุตฺตโร อมตาภิเสกสทิเสน สตฺถุโน หตฺถสมฺผสฺสสญฺชาตปสาทโสมนสฺสตาย อุฬารํ ปีติปาโมชฺชํ ปฏิลภิตฺวา ยถาปริจิตํ วิปสฺสนามคฺคํ สมารูฬฺโห ญาณสฺส ปริปากํ คตตฺตา สตฺถุ เทสนาวิลาเสน มคฺคปฏิปาฏิยา สพฺพกิเลเส เขเปตฺวา ฉฬภิญฺโญ อโหสิ. ธมฺมํ สุตฺวา ตตฺถ สมาคตานํ เทวมนุสฺสานํ จตุราสีติปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ วทนฺติ. อุตฺตโร ปน ฉฬภิญฺโญ หุตฺวา สูลโต อุฏฺฐหิตฺวา อากาเส ฐตฺวา ปาฏิหาริยํ ทสฺเสสิ. มหาชนา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตา ชาตา อเหสุํ. ตาวเทวสฺส วโณรุนฺธิ, โส ภิกฺขูหิ อาวุโส ตาทิสํ ทุกฺขํ อนุภวนฺโต กถํ ตฺวํ วิปสฺสนํ อนุยุญฺชิตุํ สกฺขีติ ปุฏฺโฐ ปเคว เม อาวุโส สํสาเร อาทีนโว สงฺขารานญฺจ สภาโว สุทิฏฺโฐ. ตสฺมาหํ ตาทิสํ ทุกฺขํ อนุภวนฺโตปิ อสกฺขึ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา วิเสสํ อธิคนฺตุํติ อาห. อถาปรภาเค โส ภิกฺขุสงฺฆมชฺเฌ อตฺตโน ปุพฺพจริตา ปทานํ ปกาเสนฺโต อิมา คาถา อภาสิ.

ด้วยทำนองนี้ พระศาสดาได้ทรงแสดงธรรมตามอัธยาศัยของท่าน พระอุตตระได้รับปีติปราโมทย์อันยิ่งใหญ่ เพราะความเลื่อมใสและความโสมนัสที่เกิดขึ้นจากการสัมผัสมือของพระศาสดา ซึ่งเปรียบเหมือนการรดด้วยน้ำอมฤต และเพราะความที่ญาณของท่านแก่กล้าแล้ว ท่านจึงได้เจริญวิปัสสนาตามแนวทางที่เคยปฏิบัติมา และด้วยลีลาแห่งพระธรรมเทศนาของพระศาสดา ท่านจึงได้กำจัดกิเลสทั้งปวงตามลำดับมรรค และได้เป็นผู้มีอภิญญา ๖ พวกเขากล่าวว่า เมื่อได้ฟังธรรมแล้ว เทวดาและมนุษย์แปดหมื่นสี่พันชีวิตที่มาประชุมกัน ณ ที่นั้น ได้บรรลุธรรม ส่วนพระอุตตระนั้น เมื่อเป็นผู้มีอภิญญา ๖ แล้ว ได้ลุกขึ้นจากหลาว ยืนอยู่ในอากาศ และแสดงปาฏิหาริย์ มหาชนทั้งหลายต่างมีจิตอัศจรรย์ใจยิ่งนัก ในขณะนั้นเอง บาดแผลของท่านก็หายไป เมื่อภิกษุทั้งหลายถามว่า 'ท่านผู้มีอายุ ท่านประสบทุกข์เช่นนั้นแล้ว ไฉนจึงสามารถเจริญวิปัสสนาได้เล่า?' ท่านตอบว่า 'ท่านผู้มีอายุ โทษในสังสารวัฏและสภาพของสังขารทั้งหลายนั้น ผมได้เห็นแจ้งดีแล้วแต่ก่อน เพราะเหตุนั้น แม้ผมจะประสบทุกข์เช่นนั้น ก็ยังสามารถเจริญวิปัสสนาและบรรลุคุณวิเศษได้' ต่อมาภายหลัง ท่านได้กล่าวคาถาเหล่านี้ เพื่อประกาศเรื่องราวที่เคยประพฤติมาในอดีต ท่ามกลางหมู่ภิกษุสงฆ์

๖.

สุเมโธ [Pg.91] นาม สมฺพุทฺโธ, ทฺวตฺตึสวรลกฺขโณ;

วิเวกกาโม สมฺพุทฺโธ, หิมวนฺต มุปาคมิ.

พระสัมพุทธเจ้าพระนามว่า สุเมธะ ผู้ทรงมีมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ พระสัมพุทธเจ้าผู้ทรงปรารถนาความสงัด ได้เสด็จไปยังภูเขาหิมพานต์

๗.

อชฺโฌคเหตฺวา หิมวนฺตํ, อคฺโค การุณิโก มุนิ;

ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาน, นิสีทิ ปุริสุตฺตโม.

พระมุนีผู้ประเสริฐ ทรงเปี่ยมด้วยพระกรุณา เสด็จเข้าไปในป่าหิมพานต์ พระบุรุษผู้สูงสุดนั้น ทรงนั่งขัดสมาธิ

๘.

วิชฺชาธโร ตทา อาสึ, อนฺตลิกฺขจโร อหํ;

ติสูลํ สุกตํ คยฺห, คจฺฉามิ อมฺพเร ตทา.

ในกาลนั้น ข้าพเจ้าเป็นวิทยาธร เหาะไปในอากาศ ถือตรีศูลที่ทำดีแล้ว เหาะไปในอากาศในกาลนั้น

๙.

ปพฺพตคฺเค ยถา อคฺคิ, ปุณฺณมาเสว จนฺทิมา;

วนํ โอภาสเต พุทฺโธ, สาลราชาว ผุลฺลิโต.

พระพุทธเจ้าทรงส่องสว่างป่า เหมือนไฟบนยอดเขา เหมือนพระจันทร์ในวันเพ็ญ พระพุทธเจ้าทรงส่องสว่างป่า เหมือนต้นสาละใหญ่ที่บานสะพรั่ง

๑๐.

๑๐.

วนคฺคา นิกฺขมิตฺวาน, พุทฺธรํสี วิธาวเร;

นลคฺคิวณฺณสงฺกาสา, ทิสฺวา จิตฺตํ ปสาทยึ.

พระพุทธรัศมีแผ่ซ่านออกจากป่า มีสีเพียงดังไฟในป่าอ้อ เมื่อเห็นแล้ว ข้าพเจ้าก็มีจิตเลื่อมใส

๑๑.

๑๑.

วิจินํ อทฺทสํ ปุปฺผํ, กณิการํ เทวคนฺธิกํ;

ตีณิ ปุปฺผานิ อาทาย, พุทฺธเสฏฺฐํ อปูชยึ.

ข้าพเจ้าเลือกเฟ้นอยู่ ได้เห็นดอกกรรณิการ์อันมีกลิ่นหอมดุจทิพย์ ถือดอกไม้สามดอกแล้ว บูชาพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด

๑๒.

๑๒.

พุทฺธสฺส อานุภาเวน, ตีณิ ปุปฺผานิ เม ตทา;

อุทฺธวณฺฏา อโธปตฺตา, ฉายํ กุพฺพนฺติ สตฺถุโน.

ด้วยอานุภาพของพระพุทธเจ้า ดอกไม้สามดอกของข้าพเจ้าในกาลนั้น มีก้านชูขึ้นและกลีบห้อยลง ทำร่มเงาให้แก่พระศาสดา

๑๓.

๑๓.

เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิจ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคญฺฉหํ.

ด้วยกรรมที่ทำดีแล้วนั้น และด้วยเจตนาที่ตั้งไว้ ข้าพเจ้าละร่างกายมนุษย์แล้ว ได้ไปสู่สวรรค์ชั้นดาวดึงส์

๑๔.

๑๔.

ตตฺถ เม สุกตํ พฺยมฺหํ, กณิการีติ ญายติ;

สฏฺฐิโยชน มุพฺเพธํ, ตึสโยชนวิตฺถตํ.

ณ ที่นั้น วิมานที่ข้าพเจ้าสร้างไว้ดีแล้ว มีชื่อว่า กรรณิการี สูง ๖๐ โยชน์ กว้าง ๓๐ โยชน์

๑๕.

๑๕.

สหสฺสขณฺฑํ สตเภณฺฑุ, ธชาลุ หริตามยํ;

สตสหสฺสานิ พฺยูหานิ, พฺยมฺเห ปาตุรหํสุ เม.

มีพันส่วน มีร้อยยอด มีธงปลิวไสว ทำด้วยแก้วมรกต มีแสนห้องปรากฏขึ้นในวิมานของข้าพเจ้า

๑๖.

๑๖.

โสณฺณมยา มณิมยา, โลหิตงฺกมยา ปิจ;

ผลิกา ปิจ ปลฺลงฺกา, ยทิจฺฉก ยทิจฺฉกา.

บัลลังก์ที่ทำด้วยทอง ทำด้วยแก้วมณี ทำด้วยแก้วทับทิม และทำด้วยแก้วผลึก มีอยู่ตามความปรารถนา

๑๗.

๑๗.

มหารหญฺจ สยนํ, ตูลิกํ วิกตียกํ;

อุทฺทโลมิกเอกนฺตํ, พิมฺโพหนสมายุตํ.

ที่นอนอันมีค่ามาก มีฟูกที่ทำอย่างวิจิตร มีขนตั้งขึ้นข้างเดียว มีหมอนหนุน

๑๘.

๑๘.

ภวนา [Pg.92] นิกฺขมิตฺวาน, จรนฺโต เทวจาริกํ;

ยทา อิจฺฉามิ คมนํ, เทวสํฆปุรกฺขโต.

ออกจากวิมานแล้ว เที่ยวไปในเทวโลก เมื่อใดที่ข้าพเจ้าปรารถนาจะไป ก็มีหมู่เทพแวดล้อม

๑๙.

๑๙.

ปุปฺผสฺส เหฏฺฐา ติฏฺฐามิ, อุปริจฺฉทนํ มม;

สมนฺตา โยชนสตํ, กณิกาเรหิ ฉาทิตํ.

ข้าพเจ้ายืนอยู่ใต้ดอกไม้ ดอกไม้เป็นเครื่องบังแดดของข้าพเจ้า แวดล้อมด้วยดอกกรรณิการ์ตลอดร้อยโยชน์

๒๐.

๒๐.

สฏฺฐิตุริยสหสฺสานิ, สายํ ปาตํ อุปฏฺฐหุํ;

ปริวาเรนฺติ มํ นิจฺจํ, รตฺตินฺทิวมตนฺทิตา.

เครื่องดนตรีหกหมื่นชนิด ปรากฏขึ้นในเวลาเย็นและเช้า แวดล้อมข้าพเจ้าอยู่เสมอ ทั้งกลางวันและกลางคืน ไม่เกียจคร้าน

๒๑.

๒๑.

ตตฺถ นจฺเจหิ คีเตหิ, ตาเลหิ วาทิเตหิ จ;

รมามิ ขิฑฺฑารติยา, โมทามิ กามกามหํ.

ณ ที่นั้น ข้าพเจ้าเพลิดเพลินด้วยการฟ้อนรำ การขับร้อง การประโคม และการบรรเลง ข้าพเจ้าสนุกสนานด้วยการเล่นและยินดีตามความปรารถนา

๒๒.

๒๒.

ตตฺถ ภุตฺวา จ ปิตฺวา จ, โมทามิ ติทเส ตทา;

นารีคเณหิ สหิโต, โมทามิ พฺยมฺหมุตฺตเม.

ณ ที่นั้น ข้าพเจ้าได้กินและดื่ม ยินดีอยู่ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ในกาลนั้น พร้อมด้วยหมู่นางฟ้า ข้าพเจ้ามีความสุขอยู่ในวิมานอันสูงสุด

๒๓.

๒๓.

สตานํ ปญฺจกฺขตฺตุญฺจ, เทวรชฺช มการยึ;

สตานํ ตีณิกฺขตฺตุํจ, จกฺกวตฺตี อโหสหํ;

ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสํขิยํ.

ข้าพเจ้าได้เป็นเทวราชห้าร้อยครั้ง ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิสามร้อยครั้ง ได้เป็นเจ้าของแคว้นอันไพศาล นับไม่ถ้วน

๒๔.

๒๔.

ภวาภเว สํสรนฺโต, มหาโภคํ ลภามหํ;

โภเค เม อูนตา นตฺถิ, พุทฺธปูชายิ ทํ ผลํ.

ท่องเที่ยวไปในภพน้อยภพใหญ่ ข้าพเจ้าได้โภคสมบัติอันยิ่งใหญ่ โภคสมบัติของข้าพเจ้าไม่เคยขาดแคลน นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

๒๕.

๒๕.

ทฺเว เม ภเว สํสรามิ, เทวตฺเต อถ มานุเส;

อญฺญํ คตึ น ชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

ข้าพเจ้าท่องเที่ยวไปในสองภพ คือ เทวโลกและมนุษยโลก ข้าพเจ้าไม่รู้จักคติอื่น นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

๒๖.

๒๖.

ทฺเว เม กุเล ปชานามิ, ขตฺติเย จาปิ พฺราหฺมเณ;

นีเจ กุเล น ชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

ข้าพเจ้ารู้จักสองตระกูล คือ กษัตริย์และพราหมณ์ ข้าพเจ้าไม่รู้จักตระกูลต่ำ นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

๒๗.

๒๗.

หตฺถิยานํ อสฺสยานํ, สิวิกํ สนฺทมานิกํ;

ลภามิ สพฺพเมเว ตํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

ยานช้าง ยานม้า วอ และรถ ข้าพเจ้าได้ทั้งหมดนั้น นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

๒๘.

๒๘.

ทาสีคณํ ทาสคณํ, นาริโย จ อลงฺกตา;

ลภามิ สพฺพ เมเว ตํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

หมู่ทาสี หมู่ทาส และสตรีที่ประดับประดาแล้ว ข้าพเจ้าได้ทั้งหมดนั้น นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

๒๙.

๒๙.

โกเสยฺยกมฺพลิยานิ, โขมกปฺปาสิกานิจ;

ลภามิ สพฺพเมเวตํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

ผ้าไหม ผ้าขนสัตว์ ผ้าลินิน และผ้าฝ้าย ข้าพเจ้าได้ทั้งหมดนั้น นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

๓๐.

๓๐.

นววตฺถํ [Pg.93] นวผลํ, นวคฺครสโภชนํ;

ลภามิ สพฺพเมเวตํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

ผ้าใหม่ ผลไม้ใหม่ และอาหารรสเลิศใหม่ ข้าพเจ้าได้ทั้งหมดนั้น นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

๓๑.

๓๑.

อิมํ ขาท อิมํ ภุญฺช, อิมมฺหิ สยเน สย;

ลภามิ สพฺพเมเวตํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

'จงกินสิ่งนี้ จงบริโภคสิ่งนี้ จงนอนบนที่นอนนี้' ข้าพเจ้าได้ทั้งหมดนั้น นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

๓๒.

๓๒.

สพฺพตฺถ ปูชิโต โหมิ, ยโส อจฺจุคฺคโต มม;

มเหสกฺโข ฆทา โหมิ, อเภชฺชปริโส สทา;

ญาตีนํ อุตฺตโม โหมิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

ข้าพเจ้าเป็นที่บูชาในทุกหนแห่ง ยศของข้าพเจ้าสูงส่งยิ่งนัก ข้าพเจ้าเป็นผู้มีอานุภาพมาก เป็นผู้มีบริษัทที่ไม่มีใครทำลายได้เสมอ ข้าพเจ้าเป็นผู้ประเสริฐสุดในหมู่ญาติ นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

๓๓.

๓๓.

สีตํ อุณฺหํ น ชานามิ, ปริฬาโห น วิชฺชติ;

อโถ เจตสิกํ ทุกฺขํ, หทเย เม น วิชฺชติ.

ข้าพเจ้าไม่รู้จักความหนาว ความร้อน ความเร่าร้อนไม่มี อนึ่ง ทุกข์ทางใจก็ไม่มีในใจของข้าพเจ้า

๓๔.

๓๔.

สุวณฺณวณฺโณ หุตฺวาน, สํสรามิ ภวาภเว;

เววณฺณิยํ น ชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

เป็นผู้มีผิวพรรณดุจทองคำ ท่องเที่ยวไปในภพน้อยภพใหญ่ ข้าพเจ้าไม่รู้จักความมีผิวพรรณเศร้าหมอง นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

๓๕.

๓๕.

เทวโลกา จวิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต;

สาวตฺถิยํ ปุเร ชาโต, มหาสาเล สุอฑฺฒเก.

จุติจากเทวโลกแล้ว ถูกกรรมดีชักนำ เกิดในเมืองสาวัตถี ในตระกูลมหาศาลที่มั่งคั่ง

๓๖.

๓๖.

ปญฺจกามคุเณ หิตฺวา, ปพฺพชึอนคาริยํ;

ชาติยา สตฺตวสฺโสหํ, อรหตฺตมปาปุณึ.

ละกามคุณ ๕ แล้ว บวชเป็นผู้ไม่มีเรือน เรามีอายุ ๗ ขวบ ได้บรรลุพระอรหัต

๓๗.

๓๗.

อุปสมฺปาทยี พุทฺโธ, คุณมญฺญาย จกฺขุมา;

ตรุโณว ปูชนีโย หํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

พระพุทธเจ้าผู้มีจักษุ ทรงทราบคุณของเรา ทรงให้เราอุปสมบท เราเป็นผู้ควรบูชาแม้ยังหนุ่ม นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

๓๘.

๓๘.

ทิพฺพจกฺขุํ วิสุทฺธํ เม, สมาธิกุสโล อหํ;

อภิญฺญาปารมิปฺปตฺโต, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

ทิพยจักษุของเราบริสุทธิ์แล้ว เราเป็นผู้ฉลาดในสมาธิ บรรลุถึงความสำเร็จแห่งอภิญญา นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

๓๙.

๓๙.

ปฏิสมฺภิทา อนุปฺปตฺโต, อิทฺธิปาเทสุ โกวิโท;

สทฺธมฺเม ปารมิปฺปตฺโต, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

บรรลุปฏิสัมภิทาแล้ว ฉลาดในอิทธิบาท บรรลุถึงความสำเร็จในพระสัทธรรม นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

๔๐.

๔๐.

ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, ยํ พุทฺธมภิปูชยึ;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

ในสามหมื่นกัปที่เราได้บูชาพระพุทธเจ้า เราไม่รู้จักทุคติ นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

๔๑.

๔๑.

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว.

กิเลสของเราเผาผลาญแล้ว ภพทั้งปวงถอนขึ้นแล้ว เราตัดเครื่องผูกพันได้แล้วเหมือนพญานาค อยู่ปราศจากอาสวะ

๔๒.

๔๒.

สฺวาคตํ [Pg.94] วต เม อาสิ, พุทฺธเสฏฺฐสฺส สนฺติกํ;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺโต, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

การมาของเราดีแล้วหนอ ในสำนักของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด เราบรรลุวิชชา ๓ แล้ว ได้ทำกิจในพระพุทธศาสนาเสร็จแล้ว

๔๓.

๔๓.

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส จ, วิเมกฺขา ปิจ อฏฺฐิเม;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํติ;

ตํ สุตฺวา พหู กุสลกมฺมปรายณา อเหสุํ.

ปฏิสัมภิทา ๔ และวิโมกข์ ๘ เหล่านี้ อภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งแล้ว กิจในพระพุทธศาสนาเราทำเสร็จแล้ว ชนเป็นอันมากฟังเรื่องนั้นแล้ว ก็เป็นผู้มีกุศลกรรมเป็นที่พึ่ง

๔๔.

๔๔.

สเหตุกา ปจฺฉิมิกาปิ สตฺตา,ปาปํ น สกฺโกนฺติ ชหาตุเมวํ;

อนิจฺฉมาเนหิ ชเนหิ ทุกฺขํ,อาราว ปาปํ ปริวชฺชนียํติ.

สัตว์ทั้งหลายผู้มีเหตุปัจจัยในภายหลัง ย่อมไม่สามารถละบาปได้เลยอย่างนี้ ความทุกข์ที่เกิดจากชนผู้ไม่ปรารถนา บาปนั้นพึงเว้นให้ห่างไกล

อุตฺตรสามเณรสฺส วตฺถุํ จตุตฺถํ.

เรื่องของพระอุตตรสามเณร จบเรื่องที่ ๔

๒๕. กวีรปฏฺฏน วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๒๕. ในเรื่องเมืองกาวีรปัตตนะ นี้เป็นเรื่องตามลำดับ

ชมฺพุทีเป กิร โจฬรฏฺเฐ กาวีรปฏฺฏนํ นาม อโหสิ. ตตฺถ มาหิสฺสริกา พหู มิจฺฉาทิฏฺฐิกา วสนฺติ. ตตฺเถกสฺมึ เทวาลเย จิตฺตกมฺมํ กโรนฺตา เอกสฺมึ ผลเก อิสฺสรสฺส โอนมิตฺวา วนฺทนาการํ ภควโต รูปํ อกํสุ. ตสฺมึ สมเย ตตฺถ พหู อุปาสกา ตํ เทวกุลํ คนฺตฺวา ตตฺถ ตตฺถ จิตฺตกมฺมานิ โอโลเกนฺตา ตสฺมึ ผลเก ตํ จิตฺตกมฺมํ อทฺทสํสุ. ทิสฺวาน เต อโห อมฺเหหิ อปสฺสิตพฺพํ ปสฺสิตํ. สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยาสเทวมนุสฺสาย ปชาย จ อปริมาเณสุ จกฺกวาเฬสุ ภควโต อุตฺตริตรํ ฐเปตฺวา สมสโมปิ นตฺถิ. สกเลหิ สตฺตนิกาเยหิ วนฺทนีโย ปูชนีโย ภควา. อนนุรูปํ ตสฺส เอเตหิ กตํติ โรทนฺตา ปริเทวนฺตา ราชทฺวารํ คนฺตฺวา อุคฺโฆเสสุํ, ตํ สุตฺวา ราชา เต ปกฺโกสาเปตฺวา กสฺมา ตุมฺเห [Pg.95] อุคฺโฆเสถาติ ปุจฺฉิ, เต เอว มาหํสุ. เทว อมฺหากํ ภควา เทวาติเทโว สกฺกาติสกฺโก พฺรหฺมาติพฺรหฺมา เมรุว อจโล สาคโร คมฺภีโร อากาโสว อนนฺโต ปถวีว ปตฺถโฏติอาทีหิ ภควโต คุณํ วณฺเณสุํ. เตน วุตฺตํ อปทาเน.

ได้ยินว่า ในชมพูทวีป ในแคว้นโจฬะ มีเมืองชื่อกาวีรปัตตนะ ในเมืองนั้น มีพวกมาเหศวรผู้มีความเห็นผิดเป็นอันมากอาศัยอยู่ ในเทวสถานแห่งหนึ่งในเมืองนั้น พวกช่างเขียนได้เขียนรูปพระผู้มีพระภาคเจ้าในลักษณะที่ก้มกราบพระอิศวรลงบนแผ่นกระดานแผ่นหนึ่ง ในสมัยนั้น อุบาสกเป็นอันมากได้ไปที่เทวสถานนั้น เมื่อดูภาพเขียนตามที่ต่างๆ ก็ได้เห็นภาพเขียนนั้นบนแผ่นกระดานนั้น ครั้นเห็นแล้ว พวกเขาก็กล่าวว่า 'โอหนอ สิ่งที่เราไม่ควรเห็น เราได้เห็นแล้ว ในโลกพร้อมทั้งเทวดา มาร พรหม พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ พร้อมทั้งหมู่สัตว์พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ และในจักรวาลอันประมาณมิได้ ไม่มีใครเสมอเหมือนพระผู้มีพระภาคเจ้า ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ไม่มี พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ที่หมู่สัตว์ทั้งปวงควรไหว้ ควรบูชา สิ่งที่พวกนี้ทำนั้นไม่สมควรแก่พระองค์เลย' ดังนี้แล้ว ก็ร้องไห้คร่ำครวญไปถึงประตูวังแล้วประกาศให้ทราบ พระราชาทรงได้ยินดังนั้น จึงรับสั่งให้เรียกพวกเขามาแล้วตรัสถามว่า 'พวกท่านประกาศอะไร?' พวกเขาก็ทูลอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราเป็นเทวดาเหนือเทวดา เป็นพระอินทร์เหนือพระอินทร์ เป็นพระพรหมเหนือพระพรหม ไม่หวั่นไหวเหมือนภูเขาพระสุเมรุ ลึกซึ้งเหมือนมหาสมุทร ไม่มีที่สุดเหมือนอากาศ แผ่ไปเหมือนแผ่นดิน' ดังนี้เป็นต้น แล้วพรรณนาพระคุณของพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวไว้ในอปทานว่า

๑.

พตฺตึสลกฺขณธโร, สุนกฺขตฺโตว จนฺทิมา;

อนุพฺยญฺชนสมฺปนฺโน, สาลราชาว ผุลฺลิโต.

ทรงมีพระลักษณะ ๓๒ ประการ เหมือนพระจันทร์ในนักษัตรฤกษ์อันดี ทรงประกอบด้วยอนุพยัญชนะ เหมือนต้นสาละหลวงที่บานสะพรั่ง

๒.

รํสิชาลปริกฺขิตฺโต, ทิตฺโตว กนกาจโล;

พฺยามปฺปภาปริวุโต, สตรํสิ ทิวากโร.

แวดล้อมด้วยข่ายแห่งรัศมี สว่างไสวเหมือนภูเขาทอง แวดล้อมด้วยพระรัศมีประมาณวาหนึ่ง เหมือนพระอาทิตย์มีร้อยรัศมี

๓.

โสณฺณา นโน ชินวโร, สมณีว สิลุจฺจโย;

กรุณาปุณฺณหทโย, วิวฏฺโฏ วิย สาคโร.

พระชินเจ้าผู้ประเสริฐมีพระพักตร์ดุจทอง ทรงสงบเหมือนภูเขาหิน มีพระหทัยเต็มเปี่ยมด้วยพระกรุณา เหมือนมหาสมุทรที่กว้างใหญ่

๔.

โลกวิสฺสุตกิตฺตีว, สิเนรุว นคุตฺตโม;

ยสสา วิตโต ธีโร, อากาสสทิโส มุนิ.

มีพระเกียรติคุณเลื่องลือไปทั่วโลก เหมือนภูเขาพระสุเมรุอันเป็นยอดแห่งภูเขา ผู้มีปัญญาแผ่ไปด้วยยศ พระมุนีเสมอด้วยอากาศ

๕.

อสงฺคจิตฺโต สพฺพตฺถ, อนิโล วิย นายโก;

ปติฏฺฐา สพฺพภูตานํ, มหีว มุนิสุตฺตโม.

มีพระทัยไม่ติดข้องในที่ทั้งปวง พระผู้นำเหมือนลม เป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งปวง พระมุนีผู้ประเสริฐสุดเหมือนแผ่นดิน

๖.

อนูปลิตฺโต โลเกน, โตเยน ปทุมํ ยถา;

กุวาทคจฺฉทหโน, อคฺคิกฺขนฺโธว โสภติ.

ไม่แปดเปื้อนด้วยโลก เหมือนดอกบัวไม่แปดเปื้อนด้วยน้ำ เผาผลาญหมู่แห่งวาทะชั่ว รุ่งเรืองเหมือนกองไฟ

๗.

อคโท วิย สพฺพตฺถ, กิเลสวิสนาสโก;

คนฺธมาทนเสโลว, คุณคนฺธวิภูสิโต.

เหมือนยาแก้พิษในที่ทั้งปวง กำจัดพิษคือกิเลส เหมือนภูเขาคันธมาทน์ ประดับด้วยกลิ่นคือคุณ

๘.

คุณานํ อากโร ธีโร, รตนานํว สาคโร;

สินฺธูว วนราชีนํ, กิเลสมลหารโก.

ผู้มีปัญญาเป็นบ่อเกิดแห่งคุณ เหมือนมหาสมุทรเป็นบ่อเกิดแห่งรัตนะ เหมือนแม่น้ำสินธุเป็นที่รวมแห่งป่า กำจัดมลทินคือกิเลส

๙.

วิชยีว มหาโยโธ, มารเสนปฺปมทฺทโน;

จกฺกวตฺตีว โส ราชา, โพชฺฌงฺครตนิสฺสโร.

ผู้มีชัยชนะเหมือนยอดนักรบ ย่ำยีหมู่มาร พระราชาพระองค์นั้นเหมือนพระเจ้าจักรพรรดิ ทรงเป็นเจ้าแห่งรัตนะคือโพชฌงค์

๑๐.

๑๐.

มหาภิสกฺกสงฺกาโส, โทสพฺยาธิติกิจฺฉโก;

สลฺลกตฺโต ยถา เวชฺชา, ทิฏฺฐิคณฺฑวิผาลโก.

เหมือนหมอใหญ่ รักษาโรคคือโทสะ เหมือนหมอศัลยแพทย์ ผ่าฝีคือทิฏฐิ

๑๑.

๑๑.

สตฺถา [Pg.96] โน ภควา เทว, มหาพฺรหฺเมหิ วนฺทิโต;

เทวินฺทสุรสิทฺเธหิ, วนฺทนีโย สทา ทรา.

ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พระผู้มีพระภาคเจ้าศาสดาของเรา อันมหาพรหมทั้งหลายกราบไหว้แล้ว อันท้าวสักกะ เทวดา อสูร และผู้สำเร็จทั้งหลาย ควรไหว้ด้วยความเคารพเสมอ

๑๒.

๑๒.

สพฺเพสุ จกฺกวาเฬสุ, เย อคฺคา เย จ ปูชิตา;

เตสมคฺโค มหาราช, ภควา โน ปตาปวาติ.

ในจักรวาลทั้งปวง ชนเหล่าใดเป็นผู้เลิศ ชนเหล่าใดเป็นผู้ที่เขาบูชา ข้าแต่พระมหาราช พระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา เป็นผู้เลิศกว่าชนเหล่านั้น มีเดชานุภาพมาก

อยุตฺตํ เทว เทวกุเลหิ กตํติ อาหํสุ. ตํ สุตฺวา ราชา โภ สพฺเพปิ มนุสฺสา อตฺตโน อตฺตโน เทวตานํ มหนฺตภาวํ กเถนฺติ. ตุมฺหากํ ปน สตฺถุโน มหนฺตภาวํ กถํ อมฺหากํ ชานาเปถาติ, อุปาสกา น ครุ ตฺวํ มหาราช ผลกํ อาหราเปตฺวา สุทฺธวตฺเถน เวเฐตฺวา ตํ อตฺตโน มุทฺทิกาย ลญฺฉิตฺวา สุรกฺขิตสุโคปิเต เอกสฺมึ เทวกุเล ฐเปตฺวา สตฺตาหจฺจเยน อาหราเปตฺวา ตํ โอโลเกถ, ตทา โน สตฺถุโน มหนฺตานุภาวํ ชานาถาติ อาหํสุ, อถ ราชา เตสํ วุตฺตนิยาเมเนว การาเปตฺวา อนฺโตเทวกุเล ฐเปตฺวา สพฺพทฺวารานิ ปิทหิตฺวา ลญฺเฉตฺวา รกฺเขยฺยาถาติ นิโยเชสิ. ตโต เต อุปาสกา สพฺเพ สนฺนิปติตฺวา สตฺตาหํ ทานํ เทนฺตา สีลํ รกฺขนฺตา อุโปสถกมฺมํ กโรนฺตา สพฺพสตฺเตสุ เมตฺตึ ภาเวนฺตา สพฺพสตฺตานํ อตฺตนา กตปุญฺเญสุ ปตฺตึ เทนฺตา ติณฺณํ รตนานํ ปูชํ กโรนฺตา เอวํ อุคฺโฆเสสุํ. อมฺหากํ กตกุสลนิสฺสนฺเทน โลเก มหิทฺธิกา มหานุภาวา สพฺเพ เทวา จ โลกํ ปาเลนฺตา จตฺตาโร มหาราชาโน จ อมฺหากํ สตฺถุโน อุปฏฺฐานาย ฐิตภาวํ ทสฺเสนฺตูติ สจฺจกิริยํ อกํสุ. อถ เตสํ ปุญฺญานุภาเวน ตสฺมึ ขเณ สกฺกสฺส เทวรญฺโญ ปณฺฑุกมฺพลสิลาสนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. ตโต โส มนุสฺสโลกํ โอโลเกนฺโต มิจฺฉาทิฏฺฐีหิ กตํ ตํ วิปฺปการํ ทิสฺวา สํวิคฺโค อาคนฺตฺวา อิสฺสรํ ภควโต ปาเท วนฺทิตฺวา สยิตาการํ [Pg.97] กตฺวา ตํ ปวตฺตึ อุปาสกานํ กเถตฺวา สกฏฺฐานเมว อคมาสิ. ตโต สตฺตเม ทิวเสปาโตว เต สพฺเพปิ รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาหํสุ. เทว อิสฺสโร อมฺหากํ ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทิตฺวา นิปนฺโนติ. อถ ราชา เตสํ กถํ สุตฺวา นคเร เภรึ จราเปตฺวา มหาชเน สนฺนิปาเตตฺวา เตหิ ปริวุโต เทวกุลํ คนฺตฺวา ลญฺฉํ ภินฺทาเปตฺวา ทฺวารํ วิวริตฺวา ผลกํ อาหราเปตฺวา เวฐิตสาฏเก โมจาเปสิ. อถ ราชา จ มหาชโน จ ตํ มหนฺตํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา มิจฺฉาทิฏฺฐึ ปหาย สพฺเพ สตฺถุโน สรณ มคมํสุ. อถ ราชา ตํ เทวกุลํ ภินฺทาเปตฺวา มหนฺตํ รมณียํ วิหารํ การาเปตฺวา ยาวชีวํ ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติ.

"ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ สิ่งที่พวกเทวสถานทำนั้นไม่สมควร" ดังนี้. พระราชาทรงได้ยินดังนั้น จึงตรัสว่า "ดูก่อนท่านทั้งหลาย มนุษย์ทั้งปวงย่อมกล่าวถึงความยิ่งใหญ่ของเทวดาของตนๆ แต่พวกท่านจะให้เราทราบถึงความยิ่งใหญ่ของพระศาสดาของพวกท่านได้อย่างไร?" อุบาสกทั้งหลายทูลว่า "ข้าแต่พระมหาราช ไม่ยากเลย ขอพระองค์จงรับสั่งให้นำแผ่นกระดานนั้นมา ห่อด้วยผ้าขาวบริสุทธิ์ ประทับตราด้วยพระธำมรงค์ของพระองค์ แล้วเก็บรักษาไว้ในเทวสถานแห่งหนึ่งอย่างดีเยี่ยม ครั้นล่วงไป ๗ วันแล้ว ขอพระองค์จงรับสั่งให้นำมาดู เมื่อนั้น พระองค์ก็จะทรงทราบถึงอานุภาพอันยิ่งใหญ่ของพระศาสดาของเรา" ดังนี้. ลำดับนั้น พระราชาจึงรับสั่งให้ทำตามที่พวกเขากล่าวไว้ แล้วให้เก็บไว้ในเทวสถานภายใน ปิดประตูทั้งหมด ประทับตรา แล้วรับสั่งให้รักษาไว้. จากนั้น อุบาสกเหล่านั้นทั้งหมดประชุมกัน ให้ทาน รักษาศีล ทำอุโบสถกรรม เจริญเมตตาในสัตว์ทั้งปวง อุทิศส่วนบุญที่ตนทำแล้วแก่สัตว์ทั้งปวง บูชาพระรัตนตรัย ๓ ประการ แล้วประกาศอย่างนี้ว่า "ด้วยผลแห่งบุญที่เราทำแล้ว ขอเทวดาทั้งปวงผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากในโลก และท้าวมหาราชทั้ง ๔ ผู้รักษาโลก จงแสดงให้เห็นว่า พวกท่านยืนอยู่เพื่ออุปัฏฐากพระศาสดาของเรา" ดังนี้ แล้วได้ทำสัจจกิริยา. ลำดับนั้น ด้วยอานุภาพแห่งบุญของพวกเขา ในขณะนั้น บัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ของท้าวสักกะจอมเทพก็แสดงอาการร้อน. จากนั้น ท้าวสักกะทอดพระเนตรดูโลกมนุษย์ เห็นความวิปริตที่พวกมิจฉาทิฏฐิทำไว้ ก็ทรงสังเวช เสด็จมาแล้วทรงทำให้รูปพระอิศวรกราบแทบพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้า แสดงอาการประหนึ่งว่านอนอยู่ แล้วตรัสบอกเรื่องนั้นแก่อุบาสกทั้งหลาย แล้วเสด็จกลับไปยังที่ของพระองค์เอง. จากนั้น ในวันที่ ๗ พอรุ่งเช้า อุบาสกเหล่านั้นทั้งหมดก็ไปเฝ้าพระราชา กราบทูลอย่างนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พระอิศวรได้กราบพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราด้วยเศียรเกล้าแล้วนอนอยู่" ลำดับนั้น พระราชาทรงได้ยินคำของพวกเขาแล้ว จึงรับสั่งให้ตีกลองประกาศในเมือง ให้มหาชนประชุมกัน แล้วเสด็จไปเทวสถานพร้อมด้วยพวกเขา ทรงให้ทำลายตรา เปิดประตู รับสั่งให้นำแผ่นกระดานออกมา แล้วทรงให้แกะผ้าที่ห่อออก. ลำดับนั้น พระราชาและมหาชนเห็นปาฏิหาริย์อันยิ่งใหญ่นั้นแล้ว ก็ละมิจฉาทิฏฐิทั้งหมด แล้วถึงพระศาสดาเป็นสรณะ. ลำดับนั้น พระราชาทรงให้ทำลายเทวสถานนั้น แล้วทรงสร้างวิหารอันงดงามใหญ่โต ทรงทำบุญกรรมตลอดพระชนมชีพ แล้วไปอุบัติในเทวโลก.

๑๓.

๑๓.

อนพฺภุตํ สตฺถุ ธรียมาเน,กโรนฺติ ทิสฺวา กุสลานิ อิทฺธึ;

เย ตํ มุนินฺเท ปรินิพฺพุตมฺหิ,กโรนฺติ ปุญฺญานิ มหพฺภูตํ เยติ.

การที่คนทั้งหลายเห็นฤทธิ์แล้วทำกุศลในเมื่อพระศาสดายังทรงพระชนม์อยู่ ไม่ใช่เรื่องน่าอัศจรรย์, ส่วนชนเหล่าใดทำบุญในพระจอมมุนีนั้นแม้เมื่อปรินิพพานแล้ว (การกระทำของ) ชนเหล่านั้น เป็นสิ่งที่น่าอัศจรรย์ยิ่งนัก.

กาวีรปฏฺฏนวตฺถุํ ปญฺจมํ.

เรื่องเมืองกาวีรปัตตนะ จบเรื่องที่ ๕.

๒๖. โจรฆาตกวตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๒๖. ในเรื่องโจรฆาต นี้เป็นเรื่องตามลำดับ.

เอกสฺมึ กิร สมเย อมฺหากํ ภควา สาวตฺถิยํ อุปนิสฺสาย เชตวเน วิหรติ ธมฺมเทสนาย มหาชนสฺส สคฺคโมกฺขสมฺปทํ ททมาโน. ตสฺมึสมเย ปญฺจสตา โจรา อฏวิโต นครํ อาคนฺตฺวา รตฺติภาเค โจรกมฺมํ กตฺวา เตน ปุตฺตทาเร โปเสนฺติ. อเถกทิวสํ โจรา โจรกมฺมตฺถาย นครํ ปวิสนฺตา นครทฺวาเร เอกํ ทุกฺขิตํ ชนปทมนุสฺสํ ปสฺสิตฺวา หมฺโภ [Pg.98] กตฺถ วสตีติ ปุจฺฉึสุ, โส อตฺตชนา ชนปทวาสิภาวํ ปกาเสสิ. อถสฺส เต กสฺมา โภ อิมินา ทุกฺขวาเสน วสิสฺสสิ, เอหิ อมฺเหหิ สทฺธึ โจรกมฺมํ กโรนฺโต วตฺถาลงฺการสมฺปนฺโน ปุตฺตทารํ โปเสหิ. อิมินา กปณวาเสน น วสาติ อาหํสุ. โส ปนิเม ยุตฺตํ กเถนฺตีติ เตสํ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิ. อถ เต เอวํ สติ อมฺเหหิ สทฺธึ อาคจฺฉาหีติ วตฺวา นํ คเหตฺวา อนฺโตนครํ ปวิฏฺฐา ตตฺถ ตตฺถ วิลุมฺปนฺตา โจรกมฺมํ อกํสุ. ตทา ชานปทิโก ลทฺธวิภโว อิมเมว วรตรนฺติ เตหิ สทฺธึ โจรกมฺมํ กโรนฺโต ชีวิกํ กปฺเปสิ, อเถกทิวสํ ราชปุริสา กตกมฺเม เต สพฺเพว คเหตฺวา ปจฺฉาพาหํ คาฬฺหํ พนฺธิตฺวา โกสลรญฺโญ ทสฺเสสุํ, ราชา เต ทิสฺวา เอวมาห, ภเณ ตุมฺหากํ อนฺตเร โย เอเตสํ มาเรตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปสฺสติ, ตสฺส ชีวิตทานํ ทมฺมีติ, ตํ สุตฺวา เต โจรา สพฺเพ อญฺญมญฺญญาติสุหทสมฺพนฺธภาเวน ตํ น อิจฺฉึสุ. โส ปน ชนปทวาสี มนุสฺโส อหเมเต สพฺเพ มาเรสฺสามีติ รญฺโญ วตฺวา เตนานุญฺญาโต เต สพฺเพ มาเรสิ. ตํ ทิสฺวา ตุฏฺโฐ ราชา ตสฺส โจรฆาตกมฺมํ อทาสิ. โส โจเร จ วชฺฌปฺปตฺเต จ มาเรนฺโต ปญฺจวีสติวสฺสานิ วสนฺโต อปรภาเค มหลฺลโก อโหสิ. อถ โส มนฺทพลตฺตา กติปยปหาเรนาปิ โจรํ มาเรตุํ น สกฺโกติ, ราชา ตํ ญตฺวา อญฺญสฺส โจรฆาตกมฺมํ อทาสิ. อถ โส โจรฆาตกมฺมา ปริหีโน อตฺตโน เคเห วสติ. ตทา อญฺญตโร มนุสฺโส มนฺตํ ปริวตฺเตตฺวา นาสาวาเตน มนุสฺสมารณกมนฺตํ ชานาติ. ตถาหิ หตฺถปาทกณฺณนาสสีสาทีสุ ยํกิญฺจิ เฉชฺชเภชฺชํ กตฺตุกาโม มนฺตํ ปริวตฺเตตฺวา นาสาวาตํ วิสฺสชฺเชติ. ตํ ตํ ฐานํ ฉิชฺชติ ภิชฺชติ, เอวํ มหานุภาโว โส มนฺโต, อถ โส ตํ ปุริสํ อุปฏฺฐหิตฺวา มนฺตํ ลภิตฺวา รญฺโญ สาสนํ เปเสสิ[Pg.99]. อหํ อิโต ปุพฺเพ มหลฺลกตฺตา โจรานํ หตฺถปาทาทโย ทุกฺเขน เฉชฺช เภชฺชํ กโรมิ, มาเรตพฺเพปิ ทุกฺเขน มาเรมิ. อิทานิ ปนาหํ ตถา น กโรมิ, มม มนฺตานุภาเวน เฉชฺชเภชฺชกมฺมํ กริสฺสามีติ. ราชา ตํ สาสนํ สุตฺวา สาธูติ ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ฐานนฺตรํ ตสฺเสว ปากติก มกาสิ. โส ตโต ปฏฺฐาย ตํ กมฺมํ กโรนฺโต ปุน ปญฺจวสฺสานิ อติกฺกาเมสิ. โส มหลฺลโก ขีณายุโก ทุพฺพโล มรณมญฺจปรายโณ หุตฺวา มรณเวทนาทุกฺเขน มหนฺเตน ภยานเกน สทฺเทน วิสฺสรํ วิรวนฺโต นิมีลิเตน จกฺขุนา ภยานกํ นรกคฺคิชาลาปชฺชลนฺตอยกูฏมุคฺครธเร นิรยปาเล จ ปสฺสนฺโต นิปนฺโน โหติ, ตโต ตสฺส ปฏิวิสฺสกเคเห มนุสฺสา ตสฺส ภยานกสทฺทสวเณน เคหํ ฉฏฺเฏตฺวา ปลายึสุ. ตสฺมึ กิร ทิวเส มหาสาริปุตฺตตฺเถโร ทิพฺพจกฺขุนา โลกํ โอโลเกนฺตา ตํ โจรฆาตกํ ตทเหว กาลํกตฺวา นิรเย นิพฺพตฺตมานํ ทิสฺวา มยิ ตตฺถ คเต ปเนส มยิ ปสาเทน สคฺเค นิพฺพตฺตตีติ ญตฺวา อชฺช มยา ตสฺสานุคฺคหํ กาตุํ วฏฺฏตีติ ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ตสฺส ฆรทฺวาร มคมาสิ. อถ โส เถรํ ทิสฺวา กุทฺโธ โกเปน ตฏตฏายมานเทโห อชฺช ตํ วิชฺฌิตฺวา ผาเลตฺวา มาเรสฺสามีติ นิปนฺโนว มนฺตํ ปริวตฺเตตฺวา นาสาวาตํ วิสฺสชฺเชสิ, เถโร ตสฺมึ ขเณ นิโรธสมาปนฺโน นิโรธา วุฏฺฐาย สุริโย วิย วิโรจมาโน อฏฺฐาสิ, อถ โส เถรสฺส ตโย วาเร ตเถว กตฺวา กิญฺจิ กาตุํ อสกฺโกนฺโต อติวิย วิมฺหิตจิตฺโต เถเร จิตฺตํ ปสาเทตฺวา อตฺตโน ปฏิยตฺตํ ปายสํ เถรสฺส ทาเปสิ, เถโร มงฺคลํ วฑฺเฒตฺวา วิหารเมว อคมาสิ, โจรฆาตโก เถรสฺส ทินฺนทานํ อนุสฺสรนฺโต ตสฺมึ ขเณ กาลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติ. อโห วีตราคานํ พุทฺธปุตฺตานํ อานุภาโว. เอวํ นรเก นิพฺพตฺตมาโนปิสฺส พเลน สคฺเค นิพฺพตฺโตติ. ตถาหิ.

ครั้งหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายประทับอยู่ที่พระเชตวัน ใกล้เมืองสาวัตถี ทรงแสดงธรรมประทานความถึงพร้อมด้วยสวรรค์และนิพพานแก่ชนหมู่มาก. ในสมัยนั้น โจร ๕๐๐ คนมาจากป่า เข้ามาในเมือง ทำการโจรกรรมในเวลากลางคืน เลี้ยงดูบุตรภรรยาด้วยทรัพย์นั้น. วันหนึ่ง พวกโจรเข้าไปในเมืองเพื่อทำการโจรกรรม เห็นชาวชนบทผู้หนึ่งกำลังทุกข์ยากอยู่ที่ประตูเมือง จึงถามว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านอยู่ที่ไหน?" เขาจึงบอกว่าตนเป็นชาวชนบท. พวกโจรจึงกล่าวแก่เขาว่า "ท่านผู้เจริญ ทำไมท่านจึงอยู่ด้วยความทุกข์ยากเช่นนี้? มาเถิด ท่านจงมาทำการโจรกรรมกับพวกเรา แล้วเลี้ยงดูบุตรภรรยาของท่านให้มีความสมบัติด้วยเสื้อผ้าและเครื่องประดับเถิด อย่าอยู่ด้วยความยากจนเช่นนี้เลย." เขาคิดว่า "คนเหล่านี้พูดสมควร" จึงรับคำของพวกโจร. พวกโจรจึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านจงมากับพวกเราเถิด" แล้วพาเขาเข้าไปในเมือง ทำการโจรกรรมปล้นสะดมไปทั่ว. ครั้งนั้น ชาวชนบทนั้นได้ทรัพย์สมบัติแล้ว คิดว่า "นี่แหละดีกว่า" จึงเลี้ยงชีพด้วยการทำการโจรกรรมกับพวกโจรเหล่านั้น. วันหนึ่ง พวกราชบุรุษจับพวกโจรทั้งหมดที่กระทำกรรมนั้นได้ มัดมือไพล่หลังอย่างแน่นหนา แล้วนำไปถวายพระราชาแห่งแคว้นโกศล. พระราชาทอดพระเนตรเห็นพวกโจรแล้วตรัสว่า "แน่ะ พวกเจ้า! ในหมู่พวกเจ้า ใครก็ตามที่ฆ่าพวกโจรเหล่านี้ให้ถึงแก่ชีวิตได้ เราจะประทานชีวิตให้แก่ผู้นั้น." พวกโจรทั้งหมดได้ยินดังนั้นแล้ว ด้วยความเป็นญาติมิตรและสหายกัน จึงไม่ปรารถนาที่จะทำเช่นนั้น. แต่ชาวชนบทนั้นกราบทูลพระราชาว่า "ข้าพระองค์จะฆ่าพวกโจรเหล่านี้ทั้งหมด" แล้วได้รับพระบรมราชานุญาต จึงฆ่าพวกโจรเหล่านั้นทั้งหมด. พระราชาทอดพระเนตรเห็นดังนั้นแล้ว ทรงพอพระทัย จึงประทานตำแหน่งเพชฌฆาตให้แก่เขา. เขาฆ่าโจรและนักโทษประหารชีวิตอยู่ ๒๕ ปี ต่อมาก็แก่ชราลง. ครั้นแล้ว ด้วยความที่กำลังอ่อนลง เขาไม่สามารถฆ่าโจรได้แม้ด้วยการฟันเพียงไม่กี่ครั้ง. พระราชาทรงทราบดังนั้นแล้ว จึงประทานตำแหน่งเพชฌฆาตให้แก่ผู้อื่น. ครั้นแล้ว เขาผู้พ้นจากตำแหน่งเพชฌฆาต จึงอยู่แต่ในบ้านของตน. ในเวลานั้น ชายคนหนึ่งเรียนมนต์ที่สามารถฆ่าคนได้ด้วยลมหายใจทางจมูก. กล่าวคือ เมื่อเขาต้องการจะตัดหรือทำลายอวัยวะใดๆ เช่น มือ เท้า หู จมูก ศีรษะ เป็นต้น เขาจะบริกรรมมนต์แล้วปล่อยลมหายใจทางจมูกไป. อวัยวะส่วนนั้นก็จะถูกตัดและทำลายไป. มนต์นั้นมีอานุภาพมากอย่างนี้. ครั้นแล้ว เขาจึงเข้าไปปรนนิบัติชายผู้นั้น ได้มนต์มาแล้ว จึงส่งสารไปถวายพระราชาว่า "แต่ก่อน ข้าพระองค์แก่ชราแล้ว จึงตัดและทำลายมือเท้าเป็นต้นของโจรด้วยความยากลำบาก และฆ่าผู้ที่ควรฆ่าด้วยความยากลำบาก. แต่บัดนี้ ข้าพระองค์จะไม่ทำเช่นนั้นแล้ว ข้าพระองค์จะทำการตัดและทำลายด้วยอานุภาพแห่งมนต์ของข้าพระองค์." พระราชาทรงสดับสารนั้นแล้ว ตรัสว่า "ดีแล้ว" จึงรับสั่งให้เรียกเขามา แล้วทรงแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งเดิม. เขาตั้งแต่นั้นมา ทำการงานนั้นอยู่ได้อีก ๕ ปี. ชายชราผู้นั้นมีอายุขัยสิ้นแล้ว อ่อนแอ ต้องอาศัยเตียงนอนแห่งความตาย มีความทุกข์จากเวทนาแห่งความตาย ส่งเสียงร้องครวญครางด้วยเสียงอันน่ากลัวยิ่งนัก หลับตาเห็นพวกยมบาลผู้ถือค้อนเหล็กและตะบองเหล็กที่ลุกโชนด้วยเปลวไฟนรกอันน่ากลัว นอนอยู่. ครั้งนั้น มนุษย์ในบ้านใกล้เรือนเคียงของเขาได้ยินเสียงอันน่ากลัวของเขา จึงทิ้งบ้านเรือนหนีไป. ในวันนั้นแล พระมหาเถระสารีบุตรตรวจดูโลกด้วยทิพยจักษุ เห็นเพชฌฆาตผู้นั้นตายในวันนั้นเองแล้วไปเกิดในนรก จึงดำริว่า "ถ้าเราไปที่นั่น เขาก็จะไปเกิดในสวรรค์ด้วยความเลื่อมใสในเรา" แล้วคิดว่า "วันนี้เราควรจะอนุเคราะห์เขา" จึงนุ่งห่มในเวลาเช้า แล้วไปยังประตูบ้านของเขา. ครั้นแล้ว เขาเห็นพระเถระแล้วโกรธ ร่างกายสั่นสะท้านด้วยความโกรธ คิดว่า "วันนี้เราจะแทงและผ่าท่านให้ตาย" จึงนอนบริกรรมมนต์แล้วปล่อยลมหายใจทางจมูกไป. พระเถระในขณะนั้นเข้าสมาบัติคือพระนิโรธสมาบัติแล้ว ออกจากสมาบัติ ยืนอยู่สว่างไสวเหมือนดวงอาทิตย์. ครั้นแล้ว เขาทำเช่นนั้นถึงสามครั้งแก่พระเถระ แต่ไม่สามารถทำอันตรายใดๆ ได้ จึงมีจิตประหลาดใจยิ่งนัก ยังจิตให้เลื่อมใสในพระเถระ แล้วถวายข้าวปายาสที่ตนเตรียมไว้แก่พระเถระ. พระเถระให้พรแล้วก็กลับไปยังวิหาร. เพชฌฆาตนั้นระลึกถึงทานที่ถวายแก่พระเถระแล้ว ตายในขณะนั้นเอง ไปเกิดในสวรรค์. โอ้! อานุภาพของพระพุทธบุตรผู้ปราศจากราคะ! แม้เขาจะไปเกิดในนรก แต่ด้วยอานุภาพของพระเถระ เขาก็ไปเกิดในสวรรค์ได้.

๑.

ทานํ [Pg.100] ตาณํ มนุสฺสานํ, ทานํ ทุคฺคติวารณํ;

ทานํ สคฺคสฺส โสปานํ, ทานํ สนฺติกรํ ปรํ.

ทานเป็นที่พึ่งของมนุษย์ ทานย่อมห้ามทุคติ ทานเป็นบันไดสู่สวรรค์ ทานเป็นเครื่องทำความสงบอย่างยิ่ง.

๒.

อิจฺฉิติจฺฉิตทาเนน, ทานํ จินฺตามณี วิย;

กปฺปรุกฺโขว สตฺตานํ, ทานํ ภทฺทฆโฏวิย.

ทานย่อมให้สิ่งที่ปรารถนา เหมือนแก้วจินดามณี ทานเหมือนต้นกัลปพฤกษ์ของสัตว์ทั้งหลาย ทานเหมือนหม้อแห่งความเจริญ.

๓.

สีลวนฺตสฺส ทาเนน, จกฺกวตฺติสิริมฺปิ จ;

ลภนฺติ สกฺกสมฺปตฺตึ, ตถา โลกุตฺตรํ สุขํ.

ด้วยทานที่ถวายแก่ผู้มีศีล ย่อมได้แม้ซึ่งสิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิ ย่อมได้สมบัติของท้าวสักกะ และสุขอันเป็นโลกุตตระ.

๔.

ปาปกมฺเมสุ นิรโต, ฐิโตยํ นรกายเน ;

สาริปุตฺตสฺส เถรสฺส, ปิณฺฑปาตสฺส วาหสา.

บุคคลนี้ผู้ยินดีในกรรมชั่ว ยืนอยู่ในนรก ด้วยอานุภาพแห่งบิณฑบาตที่ถวายแก่พระเถระสารีบุตร.

๕.

อปายํ ปริวชฺเชตฺวา, เนกทุกฺขสมากุลํ;

เทวสงฺฆปริพฺพูฬฺโห, คโต เทวปุรํ วรํ.

ละเว้นอบายภูมิอันเต็มไปด้วยทุกข์มากมายแล้ว แวดล้อมด้วยหมู่เทพ ไปสู่เทวโลกอันประเสริฐ.

๖.

ตสฺมา สุเขตฺเต สทฺธาย, เทถ ทานานิ กามทํ;

ทานํ เทนฺเตหิ สีลมฺปิ, ปาลนียํติสุนฺทรนฺติ.

เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงให้ทานอันให้สิ่งที่น่าปรารถนาด้วยศรัทธาในเนื้อนาบุญอันดี เมื่อให้ทานอยู่ แม้ศีลก็ควรรักษาให้ดีงามยิ่งนัก

อถ ภิกฺขู ธมฺมสภายํ สนฺนิปติตฺวา นิสินฺนา ภควนฺตํ ปุจฺฉึสุ, กึภนฺเต โส ปาโป จตูสุ อปาเยสุ กตรสฺมึ นิพฺพตฺโตติ. อถ สตฺถา อชฺเชส ภิกฺขเว สาริปุตฺตสฺส ทินฺนทานานุภาเวน เทวโลเก นิพฺพตฺโต, ตสฺเสว นิสฺสนฺเทน อนาคเต ปจฺเจกพุทฺโธ ภวิสฺสตีติ พฺยากาสีติ.

ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายประชุมกันในธรรมสภาแล้วนั่งลง ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บาปชนผู้นั้นไปเกิดในอบายภูมิทั้งสี่แห่งใด?" ครั้งนั้น พระศาสดาตรัสพยากรณ์ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วันนี้แหละ บาปชนผู้นั้นไปเกิดในเทวโลกแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งทานที่ถวายแก่พระสารีบุตร และด้วยผลแห่งทานนั้น เขาจักเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าในอนาคต."

๗.

โภ สาริปุตฺเต นิหิตปฺปทานํ,ขเณน ปาเปติ หิ สคฺคมคฺคํ;

ตสฺมา สุเขตฺเตสุ ททาถ ทานํ,กามตฺถ เจ สคฺคโมกฺขํ ปรตฺถ.

ท่านผู้เจริญ ทานที่ประดิษฐานไว้ในพระสารีบุตร ย่อมยังบุคคลให้ถึงทางสวรรค์ได้โดยขณะทีเดียว เพราะฉะนั้น หากท่านทั้งหลายปรารถนาสวรรค์และความพ้นทุกข์ในปรโลก จงให้ทานในเนื้อนาบุญทั้งหลายอันดีงามเถิด.

โจรฆาตกวตฺถุํ ฉฏฺฐมํ.

เรื่องเพชฌฆาตโจร จบเรื่องที่ ๖.

๒๗. สทฺโธปาสกสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๒๗. ลำดับเรื่องในเรื่องของอุบาสกผู้มีศรัทธา ดังนี้

อตีเต [Pg.101] กิร กสฺสปทสพลสฺส กาเล เอโก ปุริโส สทฺโธ รตนตฺตเยสุ ปสนฺโน อุจฺฉุยนฺตกมฺเมน ชีวิกํ กปฺเปนฺโต ปฏิวสติ. อถ โส เอกํ คิลานภิกฺขุํ ทิสฺวา ตสฺส อุฬุงฺกมตฺตํ สปฺปึ อทาสิ, ตเถเวกสฺส ภิกฺขุสฺส เอกํ คุฬปิณฺฑํ อทาสิ, อถาปรสฺมึทิวเส เอกํ ฉาตชฺฌตฺตํ สุนขํ ทิสฺวา ตสฺส ภตฺตปิณฺเฑน สงฺคห มกาสิ, อเถกสฺส อิณฏฺฐกสฺส เอกํ กหาปณํ อทาสิ, อเถกทิวสํ ธมฺมํ สุณมาโน ธมฺมเทสกสฺส ภิกฺขุสฺส สาฏกํ ปูเชสิ, โส เอตฺตกํ ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา ภเวสุ จรมาโนหํ สมุทฺทปพฺพตาทีสุปิ ยํ ยํ อิจฺฉามิ. ตํ ตํ สมิชฺฌตูติ ปตฺถนํ อกาสิ, โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา เตเหว กุสลมูเลหิ สุตฺตปฺปพุทฺโธ วิย เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ มหนฺตํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา ตโต จุโต อมฺหากํ ภควโต กาเล สาวตฺถิยํ มหทฺธเน มหาสาลกุเล นิพฺพตฺติตฺวา ตโต โส วิญฺญุตํ ปตฺโต กาเลน กาลํ ธมฺมํ สุณนฺโต ฆราวาเส อาทีนวํ ปพฺพชฺชาย จ อานิสํสํ สุตฺวา ปพฺพชิโต น จิเรเนว อรหตฺตํ ปาปุณิ. โส อปรภาเค สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ปญฺจสตภิกฺขุปริวาโร อุคฺคนครํ อคมาสิ, ตตฺถ เสฏฺฐิโน ภริยา สทฺธา อโหสิ ปสนฺนา. สา เถรํ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ ภิกฺขาย จรนฺตํ ทิสฺวา ตุริตตุริตา คนฺตฺวา เถรสฺส ปตฺตํ คเหตฺวา สทฺธึ ปญฺจสเตหิ ภิกฺขูหิ โภเชตฺวา เถรํ ตตฺถ นิพทฺธวาสตฺถํ ยาจิตฺวา ปญฺจสตกูฏาคารานิ การาเปตฺวา อลงฺกริตฺวา ปญฺจสตภิกฺขู ตตฺถ วาเสนฺตี นิพทฺธํ จตุปจฺจเยหิ อุปฏฺฐานมกาสิ. ตโต เถโร ตํ ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา ตตฺถ ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา อญฺญตฺต คนฺตุกาโม อนุปุพฺเพน ปฏฺฏนคามํ อคมาสิ, ตตฺถ วสิตฺวา ตโต นาวํ อภิรุยฺห ปญฺจสตภิกฺขูหิ ปริวุโต สมุทฺทปิฏฺเฐน คจฺฉติ, สมุทฺทํ ตรนฺตสฺส [Pg.102] ตสฺส สาครมชฺเฌ อุทรวาโต สมุฏฺฐหิตฺวา ปีเฬติ, ตํ ทิสฺวา ภิกฺขู ภนฺเต อิทํ ปุพฺเพ เกน วูปสเมสฺสตีติ ปุจฺฉึสุ, เถโร ปุพฺเพ เม อาวุโส อุลุงฺกมตฺเต สปฺปิปีเต โรโค วูปสมฺมตีติ อาห, ภิกฺขู ภนฺเต สมุทฺทปิฏฺเฐ กถํ สปฺปึ ลภิสฺสาม, อธิวาเสถาติ อาหํสุ, ตํ สุตฺวา เถเรน น โน อายสฺมนฺตา สปฺปิ ทุลฺลภา, มม ปตฺตํ คเหตฺวา สมุทฺโททกํ อุทฺธริตฺวา อาเนถาติ วุตฺเต ภิกฺขู ตถา อกํสุ. อุทฺธฏมตฺตเมว ตํอุทกํ ปริวตฺเตตฺวา สปฺปิ อโหสิ, อถ ภิกฺขู ตํ ทิสฺวา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตา ชาตา เถรสฺส สปฺปึ อุปนาเมสุํ, เถเรน สปฺปิโน ปีตมตฺเต โส อาพาโธ วูปสมิ, อถสฺส ภิกฺขูหิ กิ เมตํ ภนฺเต อจฺฉริยํ, น โน อิโต ปุพฺเพ เอวรูปํ ทิฏฺฐปุพฺพํติ วุตฺเต เถโร เตนหิ กตปุญฺญานํ ปุญฺญวิปากํ ปสฺสิสฺสถาติ วตฺวา สมุทฺทํ โอโลเกสิ อิทํ สปฺปิ โหตูติ. อถสฺส จกฺขุปเถ สมุทฺเท สพฺโพทกํ ปริวตฺเตตฺวา สปฺปิ อโหสิ. อถสฺส ภิกฺขู อพฺภุตจิตฺตา อญฺญมฺปิ อีทิสํ ปุญฺญํ อตฺถิ ภนฺเตติ ปุจฺฉึสุ, ตโต เถโร เตนหิ ปสฺสถายสฺมนฺตา มม ปุญฺญนฺติ วตฺวา สมนฺตา ตตฺถ ตตฺถ ฆนเสลปพฺพเต โอโลเกสิ, สพฺพานิ ตานิ คุฬปิณฺฑานิ อเหสุํ, ตโต จกฺขุปเถ สมนฺตา ภตฺตภาชนานิ ทสฺเสสิ สพฺยญฺชนํ โสปกรณํ. ตโต หิมวนฺตํ โอโลเกสิ, สพฺพํ ตํ สุวณฺณมยํ อโหสิ. อถาภิมุขฏฺฐาเน มหนฺตํ วนสณฺฑํ โอโลเกสิ, สกลวนสณฺฑํนานาวิราควตฺเถหิ สญฺฉนฺนํ อโหสิ, ภิกฺขู ตํ ตํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา อตีว วิมฺหิตา ภนฺเต เกน เต ปุญฺญกมฺเมน เอตาทิสานิ ปาฏิหาริยานิ ภวิสฺสนฺตีติ ปุจฺฉึสุ, เถโร กสฺสปทสพลสฺส กาเล อตฺตนา กตํ สพฺพํ ตํ กุสลํ ปกาเสสิ. เตเนตฺถ.

ในอดีตกาล ครั้งพระกัสสปทศพล มีบุรุษผู้หนึ่งเป็นผู้มีศรัทธา เลื่อมใสในพระรัตนตรัย เลี้ยงชีพด้วยการทำโรงหีบอ้อย. ครั้งนั้น เขาเห็นภิกษุอาพาธรูปหนึ่ง จึงถวายเนยใสประมาณ ๑ อุลุงค์แก่ภิกษุรูปนั้น และถวายก้อนน้ำอ้อยแก่ภิกษุอีกรูปหนึ่ง. ครั้นวันรุ่งขึ้น เห็นสุนัขหิวโซ จึงสงเคราะห์ด้วยก้อนข้าว. และให้กหาปณะหนึ่งแก่คนผู้ถูกหนี้บีบคั้น. ครั้นวันหนึ่ง ฟังธรรมอยู่ จึงถวายผ้าสาฎกแก่ภิกษุผู้แสดงธรรม. เขาทำบุญกรรมประมาณเท่านี้แล้ว ได้ตั้งความปรารถนาว่า "เมื่อเราท่องเที่ยวไปในภพทั้งหลาย สิ่งใดที่เราปรารถนา แม้ในมหาสมุทรและภูเขาเป็นต้น สิ่งนั้นจงสำเร็จเถิด". ภายหลัง เขาทำกาลกิริยาแล้ว ด้วยกุศลมูลเหล่านั้น ได้ไปเกิดในเทวโลก ดุจตื่นจากหลับ ได้เสวยทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ในที่นั้น ครั้นจุติจากที่นั้นแล้ว ได้มาเกิดในตระกูลมหาศาลผู้มีทรัพย์มากในเมืองสาวัตถี ในสมัยพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา. ครั้นเขาถึงความเป็นผู้รู้เดียงสาแล้ว ได้ฟังธรรมเป็นครั้งคราว ได้ยินโทษของการครองเรือนและอานิสงส์ของการบวช จึงบวชแล้ว ไม่นานก็ได้บรรลุพระอรหัต. ภายหลัง ท่านได้กราบทูลลาพระศาสดาแล้ว พร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป ได้เดินทางไปยังเมืองอุคคะ. ในที่นั้น ภรรยาของเศรษฐีเป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส. นางเห็นพระเถระพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป กำลังเที่ยวบิณฑบาตอยู่ จึงรีบไปรับบาตรของพระเถระ แล้วถวายภัตตาหารแก่พระเถระพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป จากนั้นได้อาราธนาพระเถระให้อยู่ประจำที่นั่น ได้สร้างเรือนยอด ๕๐๐ หลัง ตกแต่งแล้ว ให้ภิกษุ ๕๐๐ รูปอยู่ประจำที่นั่น และถวายปัจจัย ๔ เป็นประจำ. จากนั้น พระเถระได้ตั้งนางไว้ในศีล ๕ แล้วอยู่จำพรรษาตามความพอใจในที่นั้น ครั้นปรารถนาจะไปที่อื่น จึงได้เดินทางไปยังหมู่บ้านท่าเรือโดยลำดับ. อยู่ที่นั่นแล้ว จึงขึ้นเรือ พร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป เดินทางไปทางทะเล. ขณะที่ท่านกำลังข้ามทะเลอยู่นั้น ลมในท้องได้กำเริบขึ้นในกลางมหาสมุทร ทำให้ท่านปวดท้อง. ภิกษุทั้งหลายเห็นดังนั้น จึงถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ โรคนี้จะสงบลงด้วยอะไรในกาลก่อน?" พระเถระตอบว่า "ดูก่อนอาวุโส ในกาลก่อน เมื่ออาตมาดื่มเนยใสประมาณ ๑ อุลุงค์ โรคก็สงบลง." ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกเราจะหาเนยใสได้อย่างไรในกลางทะเล ขอท่านจงอดทนเถิด." เมื่อพระเถระกล่าวว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เนยใสไม่เป็นของหายากสำหรับพวกเรา จงนำบาตรของอาตมาไปตักน้ำทะเลมาเถิด" ภิกษุทั้งหลายก็ทำตามนั้น. ทันทีที่ตักน้ำนั้นขึ้นมา น้ำนั้นก็กลายเป็นเนยใส. ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายเห็นดังนั้น ก็เกิดความอัศจรรย์ใจ จึงนำเนยใสไปถวายพระเถระ. ทันทีที่พระเถระดื่มเนยใส อาพาธนั้นก็สงบลง. ครั้งนั้น เมื่อภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ นี่เป็นเรื่องอัศจรรย์อะไรกัน พวกเราไม่เคยเห็นเช่นนี้มาก่อนเลย" พระเถระจึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านทั้งหลายจงดูผลบุญของบุคคลผู้ทำบุญเถิด" แล้วมองไปยังทะเลว่า "จงเป็นเนยใสเถิด." ครั้งนั้น น้ำทั้งหมดในทะเลก็กลายเป็นเนยใสในสายตาของท่าน. ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายเกิดความอัศจรรย์ใจ จึงถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บุญเช่นนี้ยังมีอีกหรือ?" จากนั้น พระเถระจึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงดูบุญของอาตมาเถิด" แล้วมองไปยังภูเขาหินทึบที่อยู่รอบๆ ที่นั่น ภูเขาเหล่านั้นทั้งหมดก็กลายเป็นก้อนน้ำอ้อย. จากนั้น ท่านได้แสดงภาชนะข้าวพร้อมกับข้าวและเครื่องปรุงต่างๆ ให้ปรากฏในสายตาโดยรอบ. จากนั้น ท่านมองไปยังภูเขาหิมพานต์ ภูเขานั้นทั้งหมดก็กลายเป็นทองคำ. ครั้งนั้น ท่านมองไปยังป่าใหญ่ที่อยู่เบื้องหน้า ป่าทั้งป่านั้นก็ถูกปกคลุมไปด้วยผ้าหลากสี. ภิกษุทั้งหลายเห็นปาฏิหาริย์เหล่านั้นแล้ว ก็อัศจรรย์ใจยิ่งนัก จึงถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ด้วยบุญกรรมอะไรของท่าน ปาฏิหาริย์เช่นนี้จึงเกิดขึ้นได้?" พระเถระจึงแสดงกุศลกรรมทั้งหมดที่ตนได้ทำไว้ในสมัยพระกัสสปทศพล. เพราะเหตุนั้น ในเรื่องนี้ (ท่านจึงกล่าวไว้ดังนี้).

๑.

อิมสฺมึ [Pg.103] ภทฺทเก กปฺเป, กสฺสโป นาม นายโก;

สพฺพโลกหิตตฺถาย, โลเก อุปฺปชฺชิ จกฺขุมา.

ในภัทรกัปนี้ พระนายกนามว่ากัสสปะ ผู้มีจักษุ ได้อุบัติขึ้นในโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์โลกทั้งปวง.

๒.

ตทาหํ อุจฺฉุยนฺตมฺหิ, นิยุตฺโต คุฬการโก;

เตน กมฺเมน ชีวามิ, โปเสนฺโต ปุตฺตทารเก.

ในกาลนั้น ข้าพเจ้าเป็นผู้ประกอบการงานทำน้ำอ้อยในโรงหีบอ้อย เลี้ยงชีพด้วยการงานนั้น เลี้ยงดูบุตรและภรรยา.

๓.

กิลนฺตินฺทฺริยมทฺทกฺขึ, ภิกฺขุํ โรคาตุรํ ตทา;

ภิกฺขาจารกวตฺเตน, ฆตตฺถํ สมุปาคตํ.

ในกาลนั้น ข้าพเจ้าได้เห็นภิกษุผู้มีอินทรีย์อ่อนเพลีย อาพาธด้วยโรค มาเพื่อต้องการเนยใสด้วยวัตรคือการเที่ยวบิณฑบาต.

๔.

อุลุงฺกมตฺตํ สปฺปิสฺส, อททํ ตสฺส ภิกฺขุโน;

สทฺทหนฺโต ทานผลํ, ทยายุ ทคฺคมานโส.

ข้าพเจ้าได้ถวายเนยใสประมาณ ๑ อุลุงค์แก่ภิกษุรูปนั้น ด้วยศรัทธาในผลแห่งทาน มีใจอันเบิกบานด้วยความเอ็นดู.

.๕

๕.

เตน กมฺเมน สํสาเร, สํสรนฺโต ภวาภเว;

ยตฺถิจฺฉามิ ฆตํ ตตฺถ, อุปฺปชฺชติ อนปฺปกํ.

ด้วยกรรมนั้น เมื่อข้าพเจ้าท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏในภพน้อยภพใหญ่ เนยใสย่อมเกิดขึ้นมากมายในที่ที่ข้าพเจ้าปรารถนา.

๖.

อิจฺฉามหํ สมุทฺทสฺมึ, ผลมฺปิ ฆตมตฺตโน;

ตํ ตํ สพฺพํ ฆตํ โหติ, ฆตทานสฺสิทํ ผลํ.

แม้ข้าพเจ้าปรารถนาเนยใสในมหาสมุทร อันเป็นผลแห่งเนยใสของตน สิ่งนั้นทั้งหมดก็กลายเป็นเนยใส นี่คือผลแห่งการถวายเนยใส.

๗.

สุณาถ มยฺหํ อญฺญมฺปิ, ปุญฺญกมฺมํ มโนรมํ;

ตทา ทิสฺวานหํ ภิกฺขุํ, โรเคน ปริปีฬิตํ.

ท่านทั้งหลายจงฟังบุญกรรมอันน่ารื่นรมย์อื่นของข้าพเจ้าอีก ในกาลนั้น ข้าพเจ้าได้เห็นภิกษุผู้ถูกโรคเบียดเบียน.

๘.

คุฬปิณฺฑํ คเหตฺวาน, ปตฺเต ตสฺส สมากิรึ;

เตน โส สุขิโต อาสิ, โรคํ พฺยปคตํ ตทา.

ข้าพเจ้าได้ถือก้อนน้ำอ้อยแล้วใส่ลงในบาตรของท่าน ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงมีความสุข โรคก็หายไปในกาลนั้น.

๙.

เตน เม คุฬทาเนน, สํสรํ เทวมานุเส;

ยตฺถตฺโถสฺมิ คุเฬนาหํ, ตตฺถ ตํ สุลภํ มม.

ด้วยการถวายน้ำอ้อยนั้น เมื่อข้าพเจ้าท่องเที่ยวไปในหมู่เทวดาและมนุษย์ ข้าพเจ้าอยู่ที่ใด น้ำอ้อยก็เป็นของหาง่ายสำหรับข้าพเจ้าในที่นั้น.

๑๐.

๑๐.

เสลาจ วิปุลา มยฺหํ, โหนฺติ จิตฺตานุวตฺตกา;

มหนฺตคุฬปิณฺฑาว, คุฬทาเน อิทํ ผลํ.

ภูเขาอันกว้างใหญ่ของข้าพเจ้า ย่อมเป็นไปตามใจปรารถนา ประดุจก้อนน้ำอ้อยอันใหญ่ นี่คือผลแห่งการถวายน้ำอ้อย.

๑๑.

๑๑.

อถาปิ เม กตํ ปุญฺญํ, สุณาถ สาธุ ภิกฺขโว;

ฉาตชฺฌตฺตํ ผนฺทมานํ, ทิสฺวาน สุนขํ ตทา.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงฟังบุญที่ข้าพเจ้าได้ทำไว้ดีแล้วอีก ในกาลนั้น ข้าพเจ้าได้เห็นสุนัขหิวโซกำลังดิ้นรน.

๑๒.

๑๒.

ภตฺตปีณฺเฑน [Pg.104] สงฺคณฺหึ, ตมฺปิ ทานํ ผลาวหํ;

ตโต ปฏฺฐาย นาโหสิ, อนฺนปาเนน อูนตา.

ข้าพเจ้าได้สงเคราะห์ด้วยก้อนข้าว ทานนั้นก็เป็นทานที่นำมาซึ่งผล ตั้งแต่นั้นมา ข้าพเจ้าก็ไม่เคยขาดแคลนอาหารและน้ำ.

๑๓.

๑๓.

สุลภนฺนปาโน สุขิโต, อโหสึชาติชาติยํ;

อชฺชาปิ ยทิ อิจฺฉามิ, โภชเนน ปโยชนํ.

ข้าพเจ้าเป็นผู้มีอาหารและน้ำหาง่าย มีความสุขในทุกๆ ชาติ แม้ในวันนี้ หากข้าพเจ้ามีความต้องการด้วยโภชนะ.

๑๔.

๑๔.

จกฺขุปเถ สมนฺตา เม, ชายนฺตุกฺขลิโย พหู;

อถาปรมฺปิ กุสลํ, อกาสึตํ สณาถ เม.

หม้อข้าวมากมายย่อมเกิดขึ้นโดยรอบในสายตาของข้าพเจ้า ท่านทั้งหลายจงฟังกุศลอื่นที่ข้าพเจ้าได้ทำไว้.

๑๕.

๑๕.

อิณฏฺฐกสฺส โปสสฺส, อทาเสกํ กหาปณํ;

เตน เม ปุญฺญกมฺเมน, อโนมภวสมฺปทํ.

ข้าพเจ้าได้ให้กหาปณะหนึ่งแก่บุรุษผู้ถูกหนี้เบียดเบียน ด้วยบุญกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สมบัติในภพอันประเสริฐ.

๑๖.

๑๖.

ปจุรํ ชาตรูปญฺจ, ลภามิ ชาติชาติยํ;

สจชฺช ธนกาโมหํ, ฆนเสโลปิ ปพฺพโต;

โหติ เหมมยํ สพฺพํ, อิณโต โมจเน ผลํ.

ข้าพเจ้าได้ทองคำมากมายในทุกๆ ชาติ หากวันนี้ข้าพเจ้าปรารถนาทรัพย์ แม้ภูเขาหินทึบก็กลายเป็นทองคำทั้งหมด นี่คือผลแห่งการปลดเปลื้องหนี้.

๑๗.

๑๗.

อญฺญมฺปิ มม ปุญฺญํ โภ, สุณาถ สุติโสภนํ;

กสฺสปสฺส ภควโต, สาสเนกํ พหุสฺสุตํ.

ดูก่อนท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายจงฟังบุญอื่นของข้าพเจ้าอันน่าฟังยิ่ง ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ มีพระภิกษุรูปหนึ่งเป็นพหูสูต.

๑๘.

๑๘.

เทเสนฺตํ มุนิโน ธมฺมํ, สุตฺวา ปีณิตมานโส;

ปูเชสึสาฏกํ มยฺหํ, ธมฺมสฺส ธมฺมสามิโน.

ข้าพเจ้าได้ฟังธรรมที่พระมุนีแสดงแล้ว มีใจยินดี จึงได้บูชาด้วยผ้าสาฎกของข้าพเจ้าแก่พระธรรมและพระธรรมสามี.

๑๙.

๑๙.

เตนาหํ ปุญฺญกมฺเมน, สํสรํ เทวมานุเส;

ลภามิ ปจุรํ วตฺถํ, ยํ โลกสฺมึ วรํ ปรํ.

ด้วยบุญกรรมนั้น เมื่อข้าพเจ้าท่องเที่ยวไปในเทวดาและมนุษย์ ข้าพเจ้าได้ผ้ามากมาย ซึ่งเป็นของประเสริฐยิ่งในโลก.

๒๐.

๒๐.

อิจฺฉมาโน สเจ อชฺช, หิมวนฺตมฺปิ ปพฺพตํ;

นานาวิราควตฺเถหิ, ฉาทยิสฺสํ สมนฺตโต.

หากวันนี้ข้าพเจ้าปรารถนา แม้ภูเขาหิมพานต์ ข้าพเจ้าก็พึงปกคลุมได้โดยรอบด้วยผ้าหลากสี.

๒๑.

๒๑.

สเจ อิจฺฉามิ อชฺเชว, วตฺเถนจฺฉาทยา มิเต;

ชนฺตโว จตุทีปสฺมึ, วตฺถทานสฺสิทํ ผลํ.

หากวันนี้ข้าพเจ้าปรารถนา จะปกคลุมสัตว์ทั้งหลายในทวีปทั้งสี่ด้วยผ้าหาประมาณมิได้ นี่คือผลแห่งการถวายผ้า.

๒๒.

๒๒.

เอเตสํ ปุญฺญกมฺมานํ, วาหสา กามภูมิยํ;

สมฺปตฺติ มนุภุตฺวาน, สาวตฺถิปุร มุตฺตเม.

ด้วยอานุภาพแห่งบุญกรรมเหล่านั้น ข้าพเจ้าได้เสวยสมบัติในกามภูมิ แล้วเกิดในเมืองสาวัตถีอันอุดม.

๒๓.

๒๓.

ชาโต กุเล มหาโภเค,วุทฺธิปฺปตฺโต สุเขธิโต;

ตสฺส ธมฺมํ สุณิตฺวาน,ปพฺพชิตฺวาน สาสเน.

เกิดในตระกูลมีโภคสมบัติมาก เจริญเติบโตอย่างมีความสุข ได้ฟังธรรมของพระองค์นั้นแล้ว บวชในพระศาสนา.

๒๔.

๒๔.

โลกุตฺตรํ อคฺครสํ, ภุญฺจนฺโต มุนิวาหสา;

กิเลเส ปชหิตฺวาน, อรหตฺตมปาปุณึ.

เสวยรสอันเลิศคือโลกุตตรธรรม ด้วยอานุภาพแห่งพระมุนี ละกิเลสทั้งหลายแล้ว ได้บรรลุพระอรหัต.

๒๕.

๒๕.

กุสลํ นา วมนฺตพฺพํ, ขุทฺทกนฺติ กทาจิปิ;

อนนฺตผลทํ โหติ, นิพฺพาณมฺปิ ททาติ ตํ.

ไม่พึงดูหมิ่นกุศลว่าเล็กน้อยในกาลไหนๆ เพราะกุศลนั้นย่อมให้ผลอันไม่มีที่สิ้นสุด และย่อมให้ถึงพระนิพพานได้ด้วย.

อถสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ภิกฺขู จ มหาชโน จ ทานาทิกุสลกมฺมํ กตฺวา เยภุยฺเยน สคฺคปรายณา อเหสุํติ.

ครั้นภิกษุและมหาชนได้ฟังพระธรรมเทศนาของท่านแล้ว ได้ทำกุศลกรรมมีทานเป็นต้น โดยมากได้ไปสู่สุคติโลกสวรรค์.

๒๖.

๒๖.

มโนปสาเทนปิ อปฺปปุญฺญํ,เอวํ มหนฺตํ ภวตีติ ญตฺวา;

มา อปฺปปุญฺญนฺติ ปมชฺชถมฺโภ;

สราถ เทวึ อิธ ลาชทายึ.

แม้บุญเพียงเล็กน้อยที่เกิดจากความเลื่อมใสในใจ ก็ย่อมเป็นบุญใหญ่ได้เพียงนี้ ท่านทั้งหลายอย่าประมาทว่าบุญเล็กน้อยเลย จงระลึกถึงเทพธิดาผู้ถวายข้าวตอกในเรื่องนี้เถิด.

สทฺโธปาสกสฺส วตฺถุํ สตฺตมํ.

เรื่องของอุบาสกผู้มีศรัทธา จบที่ ๗.

๒๘. กปณสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๒๘. เรื่องของคนเข็ญใจ มีลำดับเรื่องราวดังนี้.

อมฺหากํ ภควติ ปรินิพฺพุเต พาราณสีนครวาสี เอโก ทุคฺคตปุริโส ปรเคเห ภตึกตฺวา ชีวิกํ กปฺเปติ, ตสฺมึ สมเย นครวาสิโน เยภุยฺเยน ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน มณฺฑปาทโย การาเปตฺวา มหาทานํ เทนฺติ, ตํ ทิสฺวา ทุคฺคโต เอวํ จินฺเตสิ, อหํ ปุพฺเพ อกตปุญฺญตฺตา ปรเคเห ภตึ กตฺวา กิจฺเฉน กสิเรน ชีวามิ. นิวาสนปารุปนมฺปิ วาสฏฺฐานมตฺตมฺมิ ทุกฺขโต ลภามิ. อิทานิ พุทฺธุปฺปาโท วตฺตติ ภิกฺขุสงฺโฆปิ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายปรินิพพานแล้ว มีชายยากจนคนหนึ่งอาศัยอยู่ในเมืองพาราณสี เลี้ยงชีพด้วยการรับจ้างทำงานในบ้านผู้อื่น ในสมัยนั้น ชาวเมืองโดยมากได้ให้สร้างมณฑปเป็นต้นในที่นั้นๆ แล้วถวายมหาทาน ชายยากจนนั้นเห็นดังนั้นจึงคิดว่า "เราเป็นผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ในกาลก่อน จึงต้องเลี้ยงชีพด้วยการรับจ้างในบ้านผู้อื่นอย่างยากลำบาก แม้เครื่องนุ่งห่มและเพียงที่อยู่อาศัยก็หาได้ด้วยความยากลำบาก บัดนี้ พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้ว แม้พระภิกษุสงฆ์ก็มีอยู่"

สพฺเพ [Pg.106] อิเม ทานํ ทตฺวา สคฺคมคฺคํ โสเธนฺติ. มยาปิ ทานํ ทาตุํ วฏฺฏติ. ตมฺเม ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. อปิ จ มยฺหํ ตณฺฑุลนาลิมตฺตมฺปิ นตฺถิ, อกตวีริเยน ตํ มตฺถกํ ปาเปตุํ น สกฺกา, เอตทตฺถายาหํ อุยฺโยคํ กตฺวา ทานํ ทสฺสามีติ จินฺเตตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ภตึ ปริเยสมาโน คนฺตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ภตึ กตฺวา ลทฺธนิวาเป จ ภิกฺขาจริยาย ลทฺธติลตณฺฑุลาทโย จ เอกตฺถ สํหริตฺวา มนุสฺเส สมาทาเปตฺวา ตสฺมึ มณฺฑปํ การาเปตฺวา วนกุสมาทีหิ ตํ อลงฺกริตฺวา ภิกฺขู นิมนฺเตตฺวา มณฺฑเป นิสีทาเปตฺวา สพฺเพสํ ปายสํ ปฏิยาเทตฺวา โภเชสิ. อถ โส มรณกาเล อตฺตนา กตํ ตํ ทานวรํ อนุสฺสริ. โส เตน กุสลกมฺเมน สุตฺตปฺปพุทฺโธ วิย เทวโลเก นิพฺพตฺติ. ตสฺมึ เตน กตปุญฺญานุรูปํ มหนฺตํ กนกวิมานํ นิพฺพตฺติ. สมนฺตา ติคาวุตฏฺฐาเน เทวตา นานา วิธานิ ตุริยานิ คเหตฺวา อุปหารํ กโรนฺติ. นิจฺจํ เทวจฺฉราสหสฺสานิ ตํ ปริวาเรตฺวา ติฏฺฐนฺติ. เอวํ โส มหนฺตํ สมฺปตฺตึ อนุภวติ. อเถกทิวสํ สุวณฺณเสลวิหารวาสี มหาสงฺฆรกฺขิตตฺเถโร ปตฺตปฏิสมฺภิโท เทวจาริกํ จรมาโน ตํ เทวปุตฺตํ อนุปมาย เทวสมฺปตฺติยา วิโรจมานํ ทิสฺวา อุปสงฺกมฺม ฐิโต เตน กตกมฺมํ ปุจฺฉิ. โสปิสฺส ยถาภูตํ พฺยากาสิ, เตนตฺถ.

"คนเหล่านี้ทั้งหมดถวายทานแล้วย่อมชำระทางไปสวรรค์ให้บริสุทธิ์ แม้เราก็ควรจะถวายทานเหมือนกัน ทานนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่เราตลอดกาลนาน อนึ่ง เราไม่มีแม้ข้าวสารเพียงทะนานเดียว การจะให้ถึงที่สุดได้ด้วยความไม่พยายามนั้นเป็นไปไม่ได้ เราจักพยายามเพื่อการนี้แล้วจักถวายทาน" ดังนี้แล้ว ตั้งแต่นั้นมา เขาก็เที่ยวแสวงหาการรับจ้าง ไปรับจ้างในที่ต่างๆ แล้วรวบรวมส่วนแบ่งค่าจ้างที่ได้รับ และพวกงาและข้าวสารเป็นต้นที่ได้จากการเที่ยวขอไว้ในที่เดียวกัน แล้วชักชวนมนุษย์ทั้งหลายให้สร้างมณฑปในที่นั้น ตกแต่งมณฑปนั้นด้วยดอกไม้ป่าเป็นต้น แล้วนิมนต์พระภิกษุให้นั่งในมณฑป จัดเตรียมข้าวมธุปายาสถวายแก่พระภิกษุทุกรูป ครั้นเมื่อเขาใกล้จะตาย ก็ระลึกถึงทานอันประเสริฐที่ตนได้ทำไว้ ด้วยบุญกรรมนั้น เขาได้ไปเกิดในเทวโลกราวกับตื่นจากหลับ วิมานทองอันใหญ่โตได้เกิดขึ้นแก่เขาตามสมควรแก่บุญที่เขาได้ทำไว้ เทวดาทั้งหลายในที่ประมาณ ๓ คาวุตโดยรอบ ได้ถือเครื่องดนตรีต่างๆ มาทำการประโคมบูชา นางเทพอัปสรตั้งพันแวดล้อมเขาอยู่เป็นนิตย์ เขาได้เสวยสมบัติอันยิ่งใหญ่ดังนี้ ครั้นวันหนึ่ง พระมหาเถระชื่อสังฆรักขิตะ ผู้อยู่ในสุวรรณบรรพตวิหาร ผู้บรรลุปฏิสัมภิทาแล้ว เที่ยวจาริกไปในเทวโลก เห็นเทพบุตรนั้นรุ่งเรืองด้วยทิพยสมบัติอันหาที่เปรียบมิได้ จึงเข้าไปยืนอยู่ใกล้ๆ แล้วถามถึงกรรมที่เขาได้ทำไว้ เทพบุตรนั้นก็ได้พยากรณ์แก่ท่านตามความเป็นจริง ด้วยเหตุนั้น

๑.

สพฺพโสวณฺณโย อาสิ, ปาสาโท รตนามโย;

โสณฺณสิงฺคสตากิณฺโณ, ทุทฺทิกฺโข จ ปภสฺสโร.

ปราสาทนั้นล้วนแล้วด้วยทองคำ เป็นวิมานสำเร็จด้วยรัตนะ เกลื่อนกล่นด้วยยอดทองคำนับร้อย รุ่งเรืองยากที่จะมองดูได้.

๒.

กูฏาคาร สตากิณฺโณ, โสณฺณมาลาสมากุโล;

มุตฺตากลาปาลมฺพนฺติ, ตตฺถ ตตฺถ มโนรมา.

เกลื่อนกล่นด้วยเรือนยอดนับร้อย สะพรั่งไปด้วยพวงมาลัยทองคำ มีพวงแก้วมุกดาห้อยย้อยลงมาในที่นั้นๆ งดงามน่ารื่นรมย์.

๓.

เนกคพฺภสตากิณฺโณ, สยนาสนมณฺฑิโต;

วิภตฺโต ภพฺพภาเคหิ, ปุญฺญวฑฺฒกินา กโต.

เกลื่อนกล่นด้วยห้องมิใช่น้อยร้อยห้อง ประดับประดาด้วยที่นอนและที่นั่ง แบ่งเป็นส่วนๆ อย่างเหมาะสม อันบุญสถาปนิกสร้างแล้ว.

๔.

นจฺจนฺติ [Pg.107] ปมทา ตตฺถ, เภริมณฺฑลมชฺฌคา;

คายนฺติ กาจิ กีฬนฺติ, วาเทนฺติ กาจิ ตนฺติโย.

เหล่านางนารีฟ้อนรำอยู่ในที่นั้น ท่ามกลางวงกลอง บางพวกขับร้อง บางพวกเล่นสนุกสนาน บางพวกดีดพิณ

๕.

ตโต ติคาวุเต ฐาเน, ปาสาทสฺส สมนฺตโต;

สหจฺฉรา เทวปุตฺตา, คเหตฺวา อาตตาทโย.

จากนั้น ในที่ประมาณ ๓ คาวุตโดยรอบปราสาท เหล่าเทพบุตรผู้เป็นสหาย ถือเครื่องดนตรีมีเครื่องสายเป็นต้น

๖.

โมทนฺติ ปริวาเรตฺวา, นจฺจคีตาทินา สทา;

อุลฺลงฺฆนฺติจ เสเลนฺติ, สิลาฆนฺติ สมนฺตโต.

แวดล้อมอยู่ ย่อมรื่นเริงด้วยการฟ้อนรำและการขับร้องเป็นต้นอยู่เสมอ ย่อมกระโดดโลดเต้น ย่อมโห่ร้อง และย่อมสรรเสริญอยู่โดยรอบ

๗.

เอวํ มหิทฺธิโก ทานิ, ตุวํ วนฺโทว ภาสติ;

ปุจฺฉามิ ตํ เทวปุตฺต, กึ กมฺมมกรี ปุรา.

บัดนี้ ท่านผู้มีฤทธิ์มากเช่นนี้ มีวรรณะสว่างไสว ข้าพเจ้าขอถามท่านเทพบุตรว่า ในกาลก่อนท่านได้ทำกรรมอะไรไว้

เทวปุตฺโต อาห.

เทพบุตรกล่าวว่า

๘.

อโหสึ ทุคฺคโต ปุพฺเพ, พาราณสีปุรุตฺตเม;

ทานํ เทนฺติ นรา ตตฺถ, นิมนฺเตตฺวาน ภิกฺขโว.

ในกาลก่อน ข้าพเจ้าเป็นคนยากจนอยู่ในเมืองพาราณสีอันอุดม ผู้คนในที่นั้นย่อมนิมนต์พระภิกษุทั้งหลายแล้วถวายทาน

๙.

ชีวนฺโต ภติยา โสหํ, ทานํ เทนฺเต มหาชเน;

ตุฏฺฐหฏฺเฐ ปมุทิเต, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา.

ข้าพเจ้าเลี้ยงชีพด้วยการรับจ้าง เมื่อมหาชนถวายทานด้วยความยินดีร่าเริงเบิกบานใจ ข้าพเจ้าจึงคิดอย่างนี้ในเวลานั้น

๑๐.

๑๐.

สมฺปนฺนวตฺถาลงฺการา, ทานํ เทนฺติ อิเม ชนา;

ปรตฺถปิ ปหฏฺฐาว, สมฺปตฺติมนุโภนฺติ เต.

ชนเหล่านี้มีเครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับพร้อมบริบูรณ์ ย่อมถวายทาน พวกเขาย่อมร่าเริงเบิกบานใจแม้ในโลกหน้า และย่อมเสวยสมบัติ

๑๑.

๑๑.

พุทฺธุปฺปาโท อยํ ทานิ, ธมฺโม โลเก ปวตฺตติ;

สุสีลา ทานิ วตฺตนฺติ, ทกฺขิเณยฺยา ชิโนรสา.

บัดนี้ พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้ว พระธรรมย่อมเป็นไปในโลก บัดนี้ พระชินบุตรทั้งหลายผู้มีศีลอันดีงาม ผู้ควรแก่ทักษิณา ย่อมดำรงอยู่

๑๒.

๑๒.

อนาวฏฺฐิโต สํสาโร, อปายา ขลุ ปูริตา;

กลฺยาณวิมุขา สตฺตา, กามํ คจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ.

สังสารวัฏย่อมไม่หยุดนิ่ง อบายภูมิย่อมเต็มเปี่ยม สัตว์ทั้งหลายผู้หันหลังให้ความดี ย่อมไปสู่ทุคติโดยแท้

๑๓.

๑๓.

อิทานิ ทุกฺขิโต หุตฺวา, ชีวามิ กสิเรนหํ;

ทลิทฺโท กปโณ ทีโน, อปฺปโภโค อนาลโย.

บัดนี้ ข้าพเจ้าเป็นผู้มีทุกข์ เลี้ยงชีพด้วยความยากลำบาก เป็นคนขัดสน กำพร้า น่าสงสาร มีโภคทรัพย์น้อย ไม่มีที่พึ่ง

๑๔.

๑๔.

อิทานิ พีชํ โรเปมิ, สุเขตฺเต สาธุสมฺมเต;

อปฺเปวนาม เตนาหํ, ปรตฺถ สุขิโต สิยา.

บัดนี้ ข้าพเจ้าจักหว่านพืชในนาบุญอันดีงามที่สัตบุรุษทั้งหลายสรรเสริญ หวังว่าด้วยบุญนั้น ข้าพเจ้าจักเป็นผู้มีความสุขในโลกหน้า

๑๕.

๑๕.

อิติ จินฺติย ภิกฺขิตฺวา, ภตึ กตฺวาน เนกธา;

มณฺฑปํ ตตฺถ กาเรตฺวา, นิมนฺเตตฺวาน ภิกฺขโว.

เมื่อคิดดังนี้แล้ว ข้าพเจ้าจึงเที่ยวขอทานและรับจ้างทำงานหลายอย่าง สร้างมณฑปในที่นั้น แล้วนิมนต์พระภิกษุทั้งหลาย

๑๖.

๑๖.

อายาเสน [Pg.108] อทาสาหํ, ปายสํ อมตาย โส;

เตน กมฺมวิปาเกน, เทวโลเก มโนรเม.

ข้าพเจ้าได้ถวายข้าวมธุปายาสเพื่ออมตธรรมด้วยความยากลำบาก ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงอยู่ในเทวโลกอันน่ารื่นรมย์

๑๗.

๑๗.

ชาโตมฺหิ ทิพฺพกาเมหิ, โมทมาโน อเนกธา;

ทีฆายุโก วณฺณวนฺโต, เตชสฺสีจ อโหสหนฺติ.

ข้าพเจ้าเกิดมาพร้อมด้วยทิพยสมบัติ ย่อมรื่นเริงด้วยประการต่างๆ เป็นผู้มีอายุยืน มีผิวพรรณผ่องใส และมีเดชานุภาพ

เอวํ เทวปุตฺโต อตฺตนา กตปุญฺญกมฺมํ วิตฺตาเรน กเถสิ, เถโรปิ มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา มนุสฺสานํ อตฺตนา ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐทิพฺพสมฺปตฺตึ ปกาเสสิ. ตํ สุตฺวา มหาชโน กุสลกมฺมํ กตฺวา เยภุยฺเยน สคฺเค นิพฺพตฺโตติ.

เทพบุตรได้เล่าบุญกรรมที่ตนได้ทำไว้โดยพิสดารดังนี้ แม้พระเถระก็ได้กลับมายังโลกมนุษย์ แล้วประกาศทิพยสมบัติที่ตนได้เห็นด้วยตาตนเองแก่เหล่ามนุษย์ มหาชนได้ฟังดังนั้นแล้ว ได้ทำกุศลกรรม ส่วนมากได้ไปเกิดในสวรรค์

๑๘.

๑๘.

อนาลโย ทุคฺคตทีนโกปิ,ทานํ ททนฺโต ธิคโต วิเสสํ;

สคฺคา ปวคฺคํ ยทิ ปตฺถยวฺโห,หนฺตฺวาน มจฺเฉรมลํ ททาถาติ.

แม้คนยากจน กำพร้า น่าสงสาร ไม่มีที่พึ่ง ก็ยังได้บรรลุคุณวิเศษด้วยการถวายทาน ถ้าท่านทั้งหลายปรารถนาสวรรค์และพระนิพพาน จงละมลทินคือความตระหนี่แล้วถวายทานเถิด

กปณสฺส วตฺถุํ อฏฺฐมํ.

เรื่องคนอนาถา จบที่ ๘

๒๙. เทวปุตฺตสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๒๙. ลำดับเรื่องในเรื่องของเทพบุตรนี้ มีดังนี้

อิโต ปุพฺเพ นารทสฺส กิร สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส กาเล อยํ ทีโป อญฺญตเรน นาเมน ปากโฏ อโหสิ, โส ปเนกสฺมึ กาเล ทุพฺภิกฺโข อโหสิ ทุสฺสสฺโส, มหาฉาตกภยํ สตฺเต ปีเฬติ. ตสฺมึ สมเย นารทสฺส ภควโต เอโก สาสนิโก สาวโก อญฺญตรสฺมึ คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา ยถา โธตปตฺโตว นิกฺขมิ. อถญฺญตรสฺมึ เคเห มนุสฺสา เอกํ ตณฺฑุลนาฬึโปฏลิกาย พนฺธิตฺวา อุทเก ปกฺขิปิตฺวา ปจิตฺวา อุทกํ คเหตฺวา ปิวนฺโต ชีวนฺติ, ตทา เถรํ ทิสฺวา วนฺทิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา เตน ตณฺฑุเลน ภตฺตํ ปจิตฺวา ปตฺเต ปกฺขิปิตฺวา เถรสฺส อทํสุ. อถ [Pg.109] เตสํ สทฺธาพเลน สา อุกฺขลิ ภตฺเตน ปริปุณฺณา อโหสิ, เต ตํ อพฺภุตํ ทิสฺวา อยฺยสฺส ทินฺนทาเน วิปาโก อชฺเชว โน ทิฏฺโฐติ โสมนสฺสชาตา มหาชนํ สนฺนิปาเตตฺวา เต ภตฺตํ โภเชตฺวา ปจฺฉา สยํ ภุญฺชึสุ. ภตฺตสฺส คหิตคหิตฏฺฐานํ ปูรเตว. ตโต ปฏฺฐาย เต สมฺปตฺตมหาชนสฺส ทานํ ททนฺตา อายุปริโยสาเน เทวโลเก นิพฺพตฺตึสุ, อถ โส เถโร ภตฺตํ อาทาย คนฺตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิตฺวา ภุญฺชิตุมารติ. ตสฺมึ กิร รุกฺเข นิพฺพตฺโต เอโก เทวปุตฺโต อาหาเรน กิลนฺโต ภุญฺชมานํ เถรํ ทิสฺวา อตฺตภาวํ วิชหิตฺวา มหลฺลกเวเสน ตสฺส สมีเป อฏฺฐาสิ. เถโร อนาวชฺชิตฺวาว ภุญฺชติ. เทวปุตฺโต จริมาโลปํ ฐเปตฺวา ภุตฺตกาเล อุกฺกาสิตฺวา อตฺตานํ ฐิตภาวํ ชานาเปสิ. เถโร ตํ ทิสฺวา วิปฺปฏิสาริ หุตฺวา จริมํ ภตฺถปิณฺฑํ ตสฺส หตฺเถ ฐเปสิ, ตโต โส ภตฺตปิณฺฑํ คเหตฺวา ฐิโต จินฺเตสิ. อิโต กิร มยา ปุพฺเพ สมณพฺราหฺมณานํ วา กปณทฺธิกานํ วา อนฺตมโส กากสุนขา ทีนมฺปิ อาหารํ อทินฺนปุพฺพํ ภวิสฺสติ, เตนวาหํ เทโว หุตฺวาปิ ภตฺตํ น ลภามิ. หนฺทาหํ อิมํ ภตฺตปิณฺฑํ เถรสฺเสว ทสฺสามิ, ตํ เม ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย จาติ. เอวญฺจ ปน จินฺเตตฺวา ภตฺตปิณฺเฑ อาสํ ปหาย เถรํ อุปสงฺกมฺม สามิ ทาสสฺส โว อลํ อิธ โลเกน สงฺคหํ. ปรโลเกน เม สงฺคหํ กโรถาติ วตฺวา ตสฺส ปตฺเต โอกิริ. อถสฺส ภตฺถปิณฺฑํ ปตฺเต ปติตมตฺเตเยว ติคาวุตฏฺฐาเน ทิพฺพมยานิ ภตฺตภาชนานิปญฺญายึสุ. เทวปุตฺโต เถรํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ตโต ทิพฺพโภชนํ คเหตฺวา ปถมํ ทานํ ทตฺวา ปจฺฉา สยํ ภุญฺจิ. ตโต เทปุตฺโต ทุติยทิวสโต ปฏฺฐาย เถรสฺส จ สมฺปตฺตมหาชนสฺส จ มหาทานํ เทนฺโต อายุปริโยสาเน [Pg.110]๐ เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา ฉสุ กามสคฺเคสุ อปราปรํ ทิพฺพสมฺปตฺติ มนุภวมาโน ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต กาเล ตโต จุโต พาราณสิยํ อเนกวิภวสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส กุฏุมฺพิกสฺส เคเห นิพฺพตฺติ. เทโวติสฺส นามํ อกํสุ. อปรภาเค วิญฺญุตํ ปตฺตสฺส ตสฺส มาตาปิตโร กาลมกํสุ. โสวณฺณมณิมุตฺตาทิปูริตโกฏฺฐาคาราทโย โอโลเกตฺวา มม มาตาปิตโร มิจฺฉาทิฏฺฐิกตฺตา อิโต ทานาทิกิญฺจิกมฺมํ อกริตฺวา ปรโลกํ คจฺฉนฺตา กากณิกมตฺตมฺปิ อคเหตฺวา คตา, อหํ ปน ตํ คเหตฺวาว คมิสฺสามีติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา เภรึ จราเปตฺวา กปณทฺธิกวนิพฺพเก สนฺนิปาเตตฺวา สตฺตาหพฺภนฺตเร สพฺพํ สาปเตยฺยํ ทานมุเขน ทตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อิสิปฺปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา กสิณปริกมฺมํ กตฺวา ปญฺจ ภิญฺญา อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา อากาสจารี อโหสิ. อถ ตสฺมึสมเย ปทุมุตฺตโร นาม ภควา หํสวตีนคเร ปฏิวสนฺโต เทวพฺรหฺมาทิปริวุโต จตุสจฺจปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมํ เทเสนฺโต นิสินฺโน โหติ, ตทา โส ตาปโส อากาเสน คจฺฉนฺโต มหาชนสมาคมญฺจ ภควโต สรีรโต นิกฺขนฺตฉพฺพณฺณรํสิโย จ ทิสฺวา กิเมตํติ วิมฺหิโต อากาสา โอตริตฺวา มหติยา พุทฺธลีฬาย นิสีทิตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺตํ ภควนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนมานโส ปริสนฺตเร นิสินฺโน ธมฺมํ สุตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน อสฺสมเมว อคมาสิ. อถ โส ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา อายุปริโยสาเน ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺโต ตึสกปฺเป ทิพฺพสมฺปตฺติมนุภวนฺโต ฉสุ กามสคฺเคสุ อปราปริยวเสน สํสริ. เอกปญฺญาสอตฺตภาเว สกฺโก เทวราชา อโหสิ, เอกกวีสติอตฺตภาเว จกฺกวตฺติ หุตฺวา มนุสฺสสมฺปตฺติ มนุภวิตฺวา อิมสฺมึพุทฺธุปฺปาเท ภควติ ปรินิพฺพุเต สาวตฺถิยํ อญฺญตรสฺมึ กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา สตฺตวสฺสิโก เอกํ ภิกฺขุํ ธมฺมํ เทเสนฺตํ อทฺทส. ทิสฺวา ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา อนิจฺจสญฺญํ [Pg.111] ปฏิลภิตฺวา ตตฺถ นิสินฺโนว อรหตฺตํ ปาปุณิ, ตโต โส ปตฺตปฏิสมฺภิโท อตฺตนา กตปุญฺญกมฺมํ โอโลเกนฺโต ตํ ปุพฺพจริยํ ภิกฺขูนํ มชฺเฌ ปกาเสนฺโต อาห. ตสฺมา.

ในกาลก่อนโน้น ได้ยินว่า ในสมัยของพระสัมมาสัมพุทธเจ้านามว่านารทะ เกาะแห่งนี้มีชื่อปรากฏด้วยชื่ออื่น เกาะนั้นในสมัยหนึ่งเกิดทุพภิกขภัย ข้าวยากหมากแพง ภัยจากความอดอยากอย่างใหญ่หลวงเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย ในสมัยนั้น พระสาวกผู้เป็นศิษย์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่านารทะรูปหนึ่ง เที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านแห่งหนึ่งแล้วก็ออกไปเหมือนบาตรที่ล้างแล้วทีเดียว ครั้งนั้น มนุษย์ในเรือนแห่งหนึ่งเอาข้าวสารหนึ่งนาฬิกาห่อด้วยผ้าแล้วใส่ลงในน้ำต้ม เมื่อต้มแล้วก็ดื่มน้ำนั้นดำรงชีวิตอยู่ เมื่อเห็นพระเถระแล้วก็ไหว้ รับบาตรแล้วหุงข้าวด้วยข้าวสารนั้น ใส่ลงในบาตรแล้วถวายพระเถระ ด้วยกำลังศรัทธาของพวกเขา หม้อข้าวนั้นก็เต็มด้วยข้าว พวกเขาเห็นความอัศจรรย์นั้นแล้วก็เกิดความโสมนัสว่า "ผลแห่งทานที่ถวายแก่พระผู้เป็นเจ้า เราได้เห็นแล้วในวันนี้" จึงประชุมมหาชนแล้วให้มหาชนนั้นบริโภคข้าว แล้วภายหลังตนเองก็บริโภค ข้าวในหม้อนั้นเต็มอยู่เสมอในที่ที่ตักไปแล้วๆ ตั้งแต่นั้นมา พวกเขาให้ทานแก่มหาชนที่มาถึงแล้ว เมื่อสิ้นอายุแล้วก็ไปเกิดในเทวโลก ครั้งนั้น พระเถระนั้นถือข้าวไปแล้วนั่งที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่งเริ่มบริโภค ได้ยินว่า เทวบุตรองค์หนึ่งที่เกิดในต้นไม้นั้น เมื่อหิวอาหาร เห็นพระเถระกำลังบริโภคอยู่ จึงละอัตภาพของตนแล้วมายืนอยู่ใกล้พระเถระในเพศของคนแก่ พระเถระบริโภคอยู่โดยไม่ใส่ใจเลย เทวบุตรไอขึ้นในเวลาที่บริโภคเหลือคำสุดท้ายไว้แล้ว ทำให้พระเถระรู้ว่าตนยืนอยู่ พระเถระเห็นเขาแล้วเกิดความเสียใจ จึงวางก้อนข้าวคำสุดท้ายลงในมือของเขา ครั้งนั้น เทวบุตรนั้นถือเอาก้อนข้าวแล้วยืนคิดว่า "ได้ยินว่า ในกาลก่อนโน้น เราคงไม่เคยให้ทานแก่สมณพราหมณ์ หรือคนอนาถาผู้เดินทาง หรือแม้แต่กาและสุนัขเป็นต้นเลย ด้วยเหตุนั้น เราจึงไม่ได้ข้าวแม้เกิดเป็นเทพแล้ว เอาเถิด เราจะถวายก้อนข้าวนี้แก่พระเถระนั่นแหละ การถวายนี้จักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่เราตลอดกาลนาน" อนึ่ง เมื่อคิดอย่างนี้แล้วก็ละความหวังในก้อนข้าว เข้าไปหาพระเถระแล้วกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงสงเคราะห์ข้าพเจ้าผู้เป็นทาสด้วยโลกหน้าเถิด อย่าสงเคราะห์ด้วยโลกนี้เลย" แล้วก็เทก้อนข้าวลงในบาตรของพระเถระ ทันทีที่ก้อนข้าวของเขาตกลงในบาตร ภาชนะข้าวทิพย์ก็ปรากฏขึ้นในที่ประมาณ ๓ คาวุต เทวบุตรไหว้พระเถระด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้วถือเอาอาหารทิพย์นั้นไปให้ทานก่อน แล้วภายหลังตนเองก็บริโภค ตั้งแต่วันที่สองเป็นต้นไป เทวบุตรนั้นให้มหาทานแก่พระเถระและมหาชนที่มาถึงแล้ว เมื่อสิ้นอายุแล้วก็ไปเกิดในเทวโลก เสวยทิพยสมบัติในกามสวรรค์ ๖ ชั้นสลับกันไป ในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ จุติจากเทวโลกนั้นแล้วไปเกิดในเรือนของคฤหบดีผู้มิจฉาทิฐิผู้มีสมบัติมากในเมืองพาราณสี พวกเขาตั้งชื่อให้ว่าเทวะ ในภายหลังเมื่อเขาเจริญวัยแล้ว มารดาบิดาของเขาก็ทำกาละ เขาพิจารณาดูคลังสมบัติที่เต็มไปด้วยทองคำ แก้วมณี และไข่มุกเป็นต้นแล้วก็ตั้งใจว่า "มารดาบิดาของเราเป็นมิจฉาทิฐิ ไม่ได้ทำบุญมีทานเป็นต้นจากที่นี่ไปสู่ปรโลก จึงไปโดยไม่ได้นำแม้เพียงกากณิกะไปเลย แต่เราจักนำสิ่งเหล่านี้ไป" จึงให้ตีกลองประกาศ ประชุมคนอนาถาผู้เดินทางและคนขอทานแล้วให้ทรัพย์สมบัติทั้งหมดด้วยการให้ทานภายใน ๗ วัน แล้วเข้าไปในป่า บวชเป็นฤๅษี ทำกสิณบริกรรมแล้วยังอภิญญา ๕ และสมาบัติ ๘ ให้เกิดขึ้นแล้วก็เหาะไปในอากาศ ครั้งนั้น ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระประทับอยู่ในเมืองหงสาวดี ประทับนั่งแสดงธรรมที่ประกอบด้วยอริยสัจ ๔ แวดล้อมด้วยหมู่เทพและพรหมเป็นต้นอยู่ ครั้งนั้น ฤๅษีนั้นกำลังเหาะไปในอากาศ เห็นมหาชนประชุมกันและรัศมี ๖ สีที่เปล่งออกจากพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วก็ประหลาดใจว่า "นี่อะไรกัน" จึงลงจากอากาศ เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งแสดงธรรมด้วยพุทธลีลาอันยิ่งใหญ่แล้วก็มีจิตเลื่อมใส นั่งอยู่ในท่ามกลางบริษัท ฟังธรรมแล้วไหว้พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วก็กลับไปยังอาศรมของตน ครั้งนั้น เขาอยู่ในที่นั้นตลอดอายุขัย เมื่อสิ้นอายุแล้วก็ไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เสวยทิพยสมบัติอยู่ ๓๐ กัป ท่องเที่ยวไปในกามสวรรค์ ๖ ชั้นสลับกันไป ใน ๕๑ อัตภาพเป็นพระอินทร์ ใน ๒๑ อัตภาพเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ เสวยมนุษยสมบัติแล้ว ในพุทธุปบาทนี้ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว ไปเกิดในตระกูลแห่งหนึ่งในเมืองสาวัตถี เมื่ออายุ ๗ ขวบ ได้เห็นภิกษุรูปหนึ่งกำลังแสดงธรรม เมื่อเห็นแล้วก็เข้าไปหา ฟังธรรมแล้วได้อนิจจสัญญา นั่งอยู่ที่นั่นนั่นเองก็บรรลุพระอรหัต ครั้งนั้น พระอรหันต์ผู้ได้ปฏิสัมภิทาแล้วนั้น เมื่อพิจารณาดูบุญกรรมที่ตนทำไว้ในปางก่อน จึงประกาศเรื่องราวในอดีตนั้นในท่ามกลางภิกษุทั้งหลายแล้วกล่าวว่า "เพราะเหตุนั้น."

๑.

นารโท กิร สมฺพุทฺโธ, ปุพฺเพ อาสิ นรุตฺตโม;

โลกํ ทุกฺขา ปโมเจนฺโต, ททนฺโต อมตํ ปทํ.

ได้ยินว่า ในกาลก่อน พระสัมมาสัมพุทธเจ้านามว่านารทะ ผู้เป็นยอดแห่งนรชน ได้มีแล้ว ทรงปลดเปลื้องโลกจากทุกข์ ประทานอมตบท.

๒.

ตสฺมึ ตุ สมเย ตสฺส, สาวโก ฉินฺนพนฺธโน;

ภิกฺขิตฺวา ทีปเก ลทฺธ, มาหารํ ปริภุญฺชิตุํ.

ก็ในสมัยนั้น พระสาวกของพระองค์ผู้มีเครื่องผูกอันตัดได้แล้ว เที่ยวบิณฑบาตในเกาะ ได้อาหารมาเพื่อบริโภค.

๓.

รุกฺขมูล มุปา คญฺฉิ, ตตฺถาสึ รุกฺขเทวตา;

พุภุกฺขิตา อุทิกฺขนฺตี, อฏฺฐาสึ ตสฺส สนฺติเก.

พระสาวกนั้นได้เข้าไปยังโคนต้นไม้ ในที่นั้น ข้าพเจ้าเป็นรุกขเทวดาผู้หิวโหย กำลังเฝ้ามองดูอยู่ ได้ยืนอยู่ใกล้พระสาวกนั้น.

๔.

อทาสิ เม ภตฺตปิณฺฑํ, กรุณาปูริตนฺตโร;

คเหตฺวาน ฐิโต ปิณฺฑํ, สหมาโน ขุทํ ตทา.

พระสาวกนั้นผู้มีใจเต็มเปี่ยมด้วยความกรุณา ได้ให้ก้อนข้าวแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้ารับก้อนข้าวแล้วยืนอยู่ อดทนต่อความหิวในเวลานั้น.

๕.

อทินฺนตฺตา มยา ปุพฺเพ, กิญฺจิ ทานํ สุเปสเล;

ชิฆจฺฉาปีฬิโต โหมิ, ชาโตปิ เทวโยนิยํ.

เพราะในกาลก่อน ข้าพเจ้าไม่ได้ให้ทานอะไรเลยแก่ท่านผู้มีศีลดีงาม ข้าพเจ้าจึงถูกความหิวเบียดเบียน แม้เกิดในกำเนิดเทวดาแล้ว.

๖.

อชฺช เขตฺตํ สุลทฺธํเม, เทยฺยธมฺโมปิ วิชฺชติ;

พีชเมตฺถ จ โรเปมิ, ภวโต ปริมุตฺติยา.

วันนี้ ข้าพเจ้าได้นาบุญอันดีแล้ว ไทยธรรมก็มีอยู่ ข้าพเจ้าจะปลูกพืชลงในนานี้ เพื่อความหลุดพ้นจากภพ.

๗.

อิติ จินฺติย วนฺทิตฺวา, ทาสสฺส สามิ โว อลํ;

สงฺคหํ อิธ โลกสฺมึ, กโรถ ปารโลกิกํ.

ข้าพเจ้าคิดอย่างนี้แล้ว ไหว้แล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การสงเคราะห์ในโลกนี้เพียงพอแล้วสำหรับข้าพเจ้าผู้เป็นทาส ขอท่านจงกระทำการสงเคราะห์เพื่อประโยชน์ในโลกหน้าเถิด."

๘.

อิติ วตฺวา อทาสาหํ, ภุญฺจิ โสปิ ทยาปโร;

เตนาหํ ปุญฺญกมฺเมน, สุธนฺนมลภึ ขเณ.

เมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว ข้าพเจ้าก็ได้ถวาย แม้พระสาวกนั้นผู้มีใจประกอบด้วยความเอ็นดูก็ได้บริโภค ด้วยบุญกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงได้ทรัพย์อันประเสริฐในทันที.

๙.

ตโต จุโต ฉเทเวสุ, วินฺทนฺโต มหตึสิรึ;

จิรกาลํ วสึ ตตฺถ, เทวิทฺธีหิ สมงฺคิตา.

ข้าพเจ้าจุติจากที่นั้นแล้ว เสวยสิริอันยิ่งใหญ่ในสวรรค์ ๖ ชั้น ได้อยู่ในที่นั้นเป็นเวลานาน เพียบพร้อมด้วยฤทธิ์ของเทวดา.

๑๐.

๑๐.

สตสหสฺเส อิโต กปฺเป, ปทุมุตฺตรนามโก;

อุปฺปชฺชิ โลกนายโก, ธมฺมราชา ตถาคโต.

ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ พระโลกนาถผู้เป็นธรรมราชาพระนามว่าปทุมุตตระ เป็นพระตถาคต ได้อุบัติขึ้นแล้ว.

๑๑.

๑๑.

มหิทฺธิโก [Pg.112] ตทา อาสึ, ตาปโส กานเน วเน;

สมฺปตฺตปญฺจา ภิญฺญาโณ, อากาเสน จรามหํ.

ในกาลนั้น ข้าพเจ้าเป็นฤๅษีผู้มีฤทธิ์มากอยู่ในป่าใหญ่ เป็นผู้บรรลุอภิญญา ๕ เหาะไปในอากาศ.

๑๒.

๑๒.

ตทา กาเสน คจฺฉนฺโต, รมฺเม หํสวตีปุเร;

พุทฺธรํสิปริกฺขิตฺตํ, เกตุมาลาวิลาสิตํ.

ในกาลนั้น ข้าพเจ้ากำลังเหาะไปในอากาศ [เห็น] เมืองหงสาวดีอันรื่นรมย์ ซึ่งแวดล้อมด้วยพุทธรัศมี และงดงามด้วยรัศมีแห่งพระเกตุ.

๑๓.

๑๓.

เทวสงฺฆปริพฺพูฬฺหํ, เทเสนฺตํ อทฺทสํ ชินํ;

โส ตํ ทิสฺวาน นภสา, ฐิโตหํ ปริสนฺตเร.

ข้าพเจ้าได้เห็นพระชินเจ้าผู้แวดล้อมด้วยหมู่เทพกำลังแสดงธรรม ข้าพเจ้าเห็นพระองค์นั้นแล้ว จึงลงจากอากาศมายืนอยู่ท่ามกลางบริษัท.

๑๔.

๑๔.

ธมฺมํ สุตฺวา อุทคฺโคหํ, กาลํ กตฺวาน สตฺถุโน;

ตโต จุโต ปปนฺโนสฺมิ, ตาวตึเส มโนรเม.

ข้าพเจ้าฟังธรรมแล้วมีใจเบิกบาน ครั้นทำกาละในสำนักของพระศาสดาแล้ว จุติจากที่นั้นก็ได้ไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์อันน่ารื่นรมย์.

๑๕.

๑๕.

ตึสกปฺปสหสฺสานิ, จรนฺโต เทวมานุเส;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ลภามิ วิปุลํ สุขํ.

ตลอดสามหมื่นกัปที่ท่องเที่ยวไปในหมู่เทวดาและมนุษย์ ข้าพเจ้าไม่รู้จักทุคติเลย ได้รับแต่ความสุขอย่างไพบูลย์.

๑๖.

๑๖.

เอกปญฺญาสติกฺขตฺตุํ, เทวรชฺชมการยึ;

อเถกวีสติกฺขตฺตุํ, จกฺกวตฺตี อโหสหํ.

ข้าพเจ้าได้ครองเทวราช ๕๑ ครั้ง และได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๒๑ ครั้ง.

๑๗.

๑๗.

ปเทสรชฺชํ กาสาหํ, พหุกฺขตฺตุํ ตหึ ตหึ;

อิมสฺมึ ภทฺทเก กปฺเป, นิพฺพุเตตุ ตถาคเต.

ข้าพเจ้าได้เป็นพระราชาในประเทศราชหลายครั้งในที่นั้นๆ ในภัทรกัปนี้ เมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว.

๑๘.

๑๘.

โจทิโต ปุญฺญกมฺเมน, สาวตฺถิปุรมุตฺตเม;

อุปฺปชฺชิตฺวา กุเล เสฏฺเฐ, ชาติยา สตฺตวสฺสิโก.

ด้วยบุญกรรมตักเตือนแล้ว ข้าพเจ้าจึงมาเกิดในตระกูลเศรษฐี ในเมืองสาวัตถีอันอุดม มีอายุได้ ๗ ขวบแต่กำเนิด.

๑๙.

๑๙.

สุตฺวา ธมฺมํ กเถนฺตสฺส, ภิกฺขุสฺสญฺญตรสฺสหํ;

ภวสฺสนฺตํ กริตฺวาน, อรหตฺตมปาปุณึ.

ข้าพเจ้าฟังธรรมของภิกษุรูปใดรูปหนึ่งผู้กำลังแสดงอยู่ จึงกระทำที่สุดแห่งภพแล้วบรรลุพระอรหัต.

๒๐.

๒๐.

สุทินฺนํ เม ตทา ทานํ, สุสฺสุตํ ธมฺมมุตฺตมํ;

ทุกฺขสฺสนฺตํ อกาสาหํ, ตสฺส กมฺมสฺส วาหสาติ.

ทานในกาลนั้นข้าพเจ้าถวายดีแล้ว ธรรมอันอุดมข้าพเจ้าก็ฟังดีแล้ว ข้าพเจ้าได้กระทำที่สุดแห่งทุกข์แล้ว ด้วยอำนาจแห่งกรรมนั้น.

เอวญฺจ ปน วตฺวา พหู ชเน กุสลกมฺเม นิโยเชสีติ.

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านก็ได้ชักชวนชนเป็นอันมากให้ประกอบในกุศลกรรม.

๒๑.

๒๑.

ทาเนนเปวํ [Pg.113] จริมาย ปิณฺฑิยา,สวณาย ธมฺมสฺส มุหุตฺตเกน;

ลภนฺติ สตฺตา ติวิธมฺปิ สมฺปทํ,ผลํ วเท โก พหุทายกสฺส โภ.

สัตว์ทั้งหลายย่อมได้สมบัติทั้ง ๓ ประการ แม้ด้วยการถวายบิณฑบาตครั้งสุดท้าย และด้วยการฟังธรรมเพียงชั่วครู่ ท่านผู้เจริญ ใครเล่าจะพรรณนาถึงผลของผู้ให้ทานมากได้.

เทวปุตฺตสฺส วตฺถุํ นวมํ.

เรื่องเทวบุตรที่ ๙.

๓๐. สีวลิตฺเถรสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๓๐. นี้เป็นลำดับเรื่องราวในเรื่องของพระสีวลีเถระ.

อิโต กิร กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก ปทุมุตฺตโร นาม สตฺถา โลเก อุทปาทิ ธมฺมเทสนาย สตฺเต อมตมหานิพฺพาณํ ปาเปนฺโต, ตสฺมึ สมเย ภควา หํสาวติยํ สราชิกาย ปริสาย มชฺเฌ เอกํ ภิกฺขุํ ลาภีนํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสิ. ตทา ราชา ตํ ทิสฺวา ตํ ฐานํ กามยมาโน พุทฺธปมุขสฺส สงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา ภควโต ปาทมูเล สิรสา นิปชฺชิ, ตทาสฺส ภควา อนาคเต โคตมสฺส ภควโต สาสเน ตํ ฐานํ ลภิสฺสสีติ วตฺวา พฺยากาสิ. ตํ สุตฺวา มุทิโต ราชา ปุญฺญานิ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติ. ตโต อปรภาเค พาราณสิยํ เสฏฺฐิปุตฺโต หุตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสหสฺสํ จตุปจฺจยทาเนน ยาวชีวํ ปฏิชคฺคิตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺโต มหนฺตํ สมฺปตฺติ มนุภวิตฺวา ตโต จุโต วิปสฺสิสฺส ภควโต กาเล พนฺธุมตีนคเร อญฺญตรสฺมึ กุลเคเห นิพฺพตฺติ. โส ตสฺมึ สมเย เสนคุตฺตฏฺฐาเน ฐตฺวา รญฺโญ กมฺมํ กโรติ, ตทา นครวาสิโน อุปาสกคณา วิปสฺสีสมฺมาสมฺพุทฺธํ อุปสงฺกมฺม วนฺทิตฺวา ภควา ภนฺเต สสาวโก อมฺหากํ อนุคฺคหํ กโรตูติ สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา มหาทานํ ทตฺวา สพฺเพ เอกจฺฉนฺทา ภควนฺต มุทฺทิสฺส มหารหํ มหาปริเวณํ การาเปตฺวา ปริเวณมเห มหาทานํ ททนฺตา ทานคฺเค อสุกํ นาม [Pg.114] นตฺถีติ น วตฺตพฺพนฺติ วตฺวา ทานํ ปฏิยาเทตฺวา ทานคฺคํ โอโลเกนฺตา นวทธิญฺจ ปฏลมธุญฺจ อปสฺสนฺตา ปุริเส ปกฺโกสิตฺวา สหสฺสํ ทตฺวา ทธิมธุํ ขิปฺปํ ปริเยสิตฺวา อาเนถาติ เปเสสุํ, เต สหสฺสํ คเหตฺวา ทธิมธุํ อุปธาเรตุํ ตตฺถ ตตฺถ วิจรนฺตา ทฺวารนฺตเร อฏฺฐํสุ, ตทา อยํ เสนคุตฺโต รญฺโญ สภตฺตํ ทธิมธุํ อาทาย คจฺฉนฺโต มหาทฺวารํ สมฺปาปุณิ, อถ เต ทธิมธุํ ทิสฺวา โภ กหาปณํ คเหตฺวา อิมํ เทหีติ ยาจึสุ. เตน น ทสฺสามีติ วุตฺเต ยาวสหสฺสํ วฑฺเฒตฺวา ยาจึสุ. ตโต เสนคุตฺโต อิมํ อปฺปคฺฆํ สหสฺเสน ยาจถ, กิ มเนน กโรถาติ ปุจฺฉิ, เตหิ สมฺพุทฺธตฺถายาติ วุตฺเต เตนหิ อหเมว ทสฺสามีติ ชีรมริจาทีหิ สกฺขรมธุผาณิตาทโย โยเชตฺวา ทานคฺคํ อุปนาเมสิ. ตํ สตฺถุ อานุภาเวน พุทฺธปมุขสฺส อฏฺฐสฏฺฐิภิกฺขุสตสหสฺสสฺส ปโหณกํ อโหสิ. ตโต โส เตน ปุญฺญกมฺเมน เทวมนุสฺสโลเกสุ สมฺปตฺติ มนุภวิตฺวา อปรภาเค อมฺหากํ ภควโต กาเล โกลิยนคเร มหาลิลิจฺฉวิรญฺโญ อุปนิสฺสาย สุปฺปิยาย นาม อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. โส สตฺตมาสสตฺตสํวจฺฉรานิ มาตุกุจฺฉิยํ วสิตฺวา สตฺตทิวสานิ มูฬฺหคพฺโภ ทุกฺขมนุภวิ. มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมนฺตสฺส ตสฺส มาตาปิตโร สีวลีติ นาม มกํสุ. เอวํ มหาปุญฺญสฺส เอตฺตกํ กาลํ มาตุกุจฺฉิมฺหิ ทุกฺขานุภวนํ อตฺตนาว กเตน ปาปพเลน อโหสิ, โส กิร อตีเต ราชา หุตฺวา อตฺตโน สปตฺตรญฺญา สทฺธึ สงฺคาเมนฺโต มาตรา สทฺธึ มนฺเตสิ. สา นครํ รุนฺธิตฺวา อมิตฺเต คณฺหิตุํ สกฺกาติ อุปาย มทาสิ, โสปิ ตสฺสา วจเนน นครํ รุนฺธิตฺวา สตฺตเม ทิวเส อคฺคเหสิ, เตน ปาปกมฺมพเลน มาตาปุตฺตานํ เอวํ มหนฺตํ ทุกฺขํ อโหสีติ. ตโต [Pg.115] สา ปุตฺตํ วิชายนกาเล สตฺตเม ทิวเส ภควนฺตํ อนุสฺสริตฺวา สุเขน ภารํ มุญฺจิ. ตุฏฺฐา สา สตฺตเม ทิวเส พุทฺธปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ อทาสิ, อถสฺสา ปุตฺโต สตฺตวสฺสิกกาเล เคหา นิกฺขมฺม สตฺถารํ ทิสฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิ. สตฺถา สาริปุตฺตตฺเถรสฺส นิโยเชสิ, ตโต สาริปุตฺตตฺเถเรน อุปชฺฌาเยน โมคฺคลฺลานมาจริยํ กตฺวา ปพฺพชิ, อถ โส ขุรคฺเคเยว อรหตฺตํ ปตฺวา พุทฺธสาสนํ โสเภสิ, โส ปุพฺเพ กตปุญฺญานุภาเวน มหาปุญฺโญ อโหสิ ลาภีนญฺจ อคฺโค. อเถกสฺมึ สมเย ภควา เรวตตฺเถรํ ทสฺสนาย ขทิรวนวิหารํ คจฺฉนฺโต ตึสภิกฺขุสหสฺเสหิ สทฺธึ ตึสโยชนิกํ ฉฏฺฏิตกนฺตารํ สมฺปาปุณิ นิรูทกํ อปฺปภกฺขํ. เยภุยฺเยน เทวตา สีวลิตฺเถเร ปสนฺนา. ตสฺมา ภควา สีวลิตฺเถรํ ปุรโต จาริกํ กตฺวา เทวตาหิ การาปิเต วิหาเร วสนฺโต เทวตาหิ สชฺชิตทานํ ปริภุญฺชนฺโต เรวตตฺเถรํ สํปาปุณิตฺวา คตกมฺมํ นิฏฺฐาเปตฺวา เชตวนมาคมฺม ลาภีนํ อคฺคฏฺฐาเน ตํ ฐเปสีติ. เตน วุตฺตํ อปทาเน.

ได้ยินว่า ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ พระศาสดานามว่าปทุมุตตระ ทรงอุบัติขึ้นในโลก ทรงยังสัตว์ทั้งหลายให้ถึงอมตมหานิพพานด้วยการแสดงธรรม ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ เมืองหงสาวดี ทรงตั้งภิกษุรูปหนึ่งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะผู้เลิศด้วยลาภ ท่ามกลางบริษัทพร้อมด้วยพระราชา ครั้งนั้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นภิกษุนั้นแล้ว ทรงปรารถนาตำแหน่งนั้น จึงถวายมหาทานแก่พระสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข แล้วทรงหมอบลงแทบพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพยากรณ์แก่พระองค์ว่า 'ในอนาคต ท่านจักได้ตำแหน่งนั้นในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าโคดม' พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้ว ทรงยินดี ทรงบำเพ็ญบุญแล้วบังเกิดในเทวโลก หลังจากนั้น ทรงบังเกิดเป็นบุตรเศรษฐีในเมืองพาราณสี ทรงบำรุงพระปัจเจกพุทธเจ้าพันองค์ด้วยการถวายปัจจัยสี่ตลอดชีวิต แล้วบังเกิดในเทวโลก ทรงเสวยสมบัติอันยิ่งใหญ่ จุติจากที่นั้นแล้ว ในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าวิปัสสี ทรงบังเกิดในเรือนแห่งตระกูลหนึ่งในเมืองพันธุมดี ในสมัยนั้น ท่านผู้นั้นดำรงอยู่ในตำแหน่งเสนาคุต ทำราชการของพระราชา ครั้งนั้น เหล่าอุบาสกชาวเมืองพากันเข้าไปเฝ้าพระวิปัสสีสัมมาสัมพุทธเจ้า ถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยพระสาวกโปรดทรงอนุเคราะห์พวกข้าพระองค์ด้วยเถิด' แล้วนิมนต์เพื่อเสวยในวันพรุ่งนี้ ถวายมหาทานแล้ว ทุกคนมีความเห็นเป็นอันเดียวกัน สร้างมหาปริเวณอันมีค่ามากถวายแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อถวายมหาทานในงานฉลองปริเวณ ได้กล่าวว่า 'ในโรงทานนี้ไม่ควรกล่าวว่าสิ่งชื่อโน้นไม่มี' แล้วจัดเตรียมทาน เมื่อตรวจดูโรงทาน ไม่เห็นนมส้มใหม่และน้ำผึ้งแผ่น จึงเรียกบุรุษมา ให้เงินหนึ่งพัน แล้วส่งไปว่า 'จงรีบหานมส้มและน้ำผึ้งมาให้' บุรุษเหล่านั้นรับเงินหนึ่งพันแล้ว เที่ยวแสวงหานมส้มและน้ำผึ้งไปในที่ต่างๆ ก็ไปยืนอยู่ที่ระหว่างประตู ครั้งนั้น เสนาคุตผู้นี้กำลังนำนมส้มและน้ำผึ้งสำหรับเป็นพระกระยาหารของพระราชาไป ก็มาถึงประตูใหญ่ ครั้นบุรุษเหล่านั้นเห็นนมส้มและน้ำผึ้งแล้ว จึงขอว่า 'ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงรับกหาปณะแล้วให้นมส้มและน้ำผึ้งนี้แก่เราเถิด' เมื่อเสนาคุตกล่าวว่า 'เราไม่ให้' พวกเขาก็เพิ่มราคาขึ้นจนถึงหนึ่งพันแล้วขอ ครั้งนั้น เสนาคุตถามว่า 'ท่านทั้งหลายขอของมีค่าน้อยนี้ด้วยเงินหนึ่งพัน ท่านจะทำอะไรด้วยของนี้' เมื่อบุรุษเหล่านั้นกล่าวว่า 'เพื่อพระสัมพุทธเจ้า' เสนาคุตจึงกล่าวว่า 'ถ้าเช่นนั้น เราเองจักให้' แล้วผสมด้วยเครื่องปรุงมีขิงและพริกไทยเป็นต้นกับน้ำตาลทราย น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยงบเป็นต้น แล้วนำไปถวายที่โรงทาน ด้วยอานุภาพของพระศาสดา ของนั้นเพียงพอแก่ภิกษุหกล้านแปดแสนรูปมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข หลังจากนั้น ท่านผู้นั้นเสวยสมบัติในเทวโลกและมนุษยโลกด้วยบุญกรรมนั้น ต่อมาในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา ได้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของพระนางสุปปิยาผู้เป็นพระอัครมเหสีของพระเจ้ามหาลิจฉวีในเมืองโกลิยะ ท่านผู้นั้นอยู่ในครรภ์มารดา 7 ปีกับ 7 เดือน แล้วก็เป็นผู้มีครรภ์ค้างอยู่ 7 วัน ได้เสวยทุกข์ เมื่อท่านผู้นั้นออกจากครรภ์มารดา บิดามารดาของท่านได้ตั้งชื่อว่า สีวลี การที่ผู้มีบุญมากเช่นนี้ต้องเสวยทุกข์ในครรภ์มารดาเป็นเวลานานถึงเพียงนี้ เป็นด้วยอำนาจแห่งบาปกรรมที่ตนเองทำไว้ ได้ยินว่า ในอดีต ท่านผู้นั้นเป็นพระราชา เมื่อรบกับพระราชาผู้เป็นศัตรูของตน ได้ปรึกษากับพระมารดา พระมารดาได้ให้คำแนะนำว่า 'สามารถล้อมเมืองแล้วจับศัตรูได้' พระราชาผู้นั้นก็ล้อมเมืองตามคำของพระมารดานั้น แล้วยึดเมืองได้ในวันที่ 7 ด้วยอำนาจแห่งบาปกรรมนั้น มารดาและบุตรจึงได้เสวยทุกข์อันยิ่งใหญ่เช่นนี้ หลังจากนั้น พระมารดาเมื่อจะคลอดบุตรในวันที่ 7 ได้ระลึกถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วก็คลอดบุตรได้โดยง่าย พระมารดาผู้ยินดีแล้ว ได้ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขในวันที่ 7 ต่อมา บุตรของนางเมื่ออายุ 7 ขวบ ได้ออกจากเรือน เห็นพระศาสดาแล้วขอบรรพชา พระศาสดาทรงมอบหมายให้พระสารีบุตรเถระ หลังจากนั้น ท่านก็บรรพชาโดยมีพระสารีบุตรเถระเป็นพระอุปัชฌาย์ และมีพระมหาโมคคัลลานะเป็นพระอาจารย์ ครั้นแล้ว ท่านก็ได้บรรลุพระอรหัตในขณะที่กำลังโกนผม แล้วยังพระพุทธศาสนาให้รุ่งเรือง ท่านเป็นผู้มีบุญมากด้วยอานุภาพแห่งบุญที่ทำไว้ในปางก่อน และเป็นผู้เลิศด้วยลาภ อนึ่ง ในสมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปวิหารขทิรวันเพื่อเยี่ยมพระเรวตเถระ พร้อมด้วยภิกษุ 30,000 รูป ได้เสด็จถึงป่ากันดารที่ถูกทอดทิ้งระยะทาง 30 โยชน์ ซึ่งไม่มีน้ำและมีอาหารน้อย โดยมากเทวดาทั้งหลายเลื่อมใสในพระสีวลีเถระ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงให้พระสีวลีเถระนำหน้าเสด็จจาริกไป ประทับอยู่ในวิหารที่เทวดานฤมิตถวาย เสวยปัจจัยที่เทวดาจัดถวาย เสด็จไปถึงพระเรวตเถระ ทรงทำกิจที่เสด็จไปให้สำเร็จแล้ว เสด็จกลับมายังพระเชตวัน ทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะผู้เลิศด้วยลาภ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ในอปทานว่า

๑.

ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, สพฺพธมฺเมสุ จกฺขุมา;

อิโต สตสหสฺสมฺหิ, กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก.

พระชินเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ ผู้มีจักษุในธรรมทั้งปวง ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ พระผู้นำได้อุบัติขึ้นแล้ว

๒.

สีลํ ตสฺส อสงฺขฺเยยฺยํ, สมาธิ วชิรูปโม ;

อสํขิยํ ญาณวรํ, วิมุตฺติ จ อโนปมา.

ศีลของพระองค์นับไม่ได้ สมาธิเปรียบด้วยเพชร ญาณอันประเสริฐนับไม่ได้ และวิมุตติก็หาเปรียบมิได้

๓.

มนุชามรนาคานํ, พฺรหฺมานญฺจ สมาคเม;

สมณพฺราหฺมณากิณฺเณ, ธมฺมํ เทเสติ นายโก.

ในที่ประชุมแห่งมนุษย์ เทวดา นาค และพรหมทั้งหลาย อันเกลื่อนกล่นด้วยสมณะและพราหมณ์ พระผู้นำทรงแสดงธรรม

๔.

สสาวกํ มหาลาภึ, ปุญฺญวนฺตํ ชุตินฺธรํ,ฐเปสิ เอตทคฺคมฺหิ, ปริสาสุ วิสารโท.

พระองค์ผู้แกล้วกล้าในบริษัททั้งหลาย ทรงตั้งพระสาวกผู้มีลาภมาก ผู้มีบุญ มีรัศมีรุ่งเรือง ไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะนี้

๕.

ตทาหํ [Pg.116] ขตฺติโย อาสึ, ปุเร หํสวตีวฺหเย ;

สุตฺวา ชินสฺส ตํ วากฺยํ, สาวกสฺส คุณํ พหุํ.

ครั้งนั้น เราเป็นกษัตริย์ในเมืองชื่อหงสาวดี ได้ฟังพระดำรัสของพระชินเจ้า ถึงคุณอันมากของพระสาวก

๖.

นิมนฺตยิตฺวา สตฺตาหํ, โภชยิตฺวา สสาวกํ;

มหาทานํ ททิตฺวาน, ตํ ฐานมภิปตฺถยึ.

นิมนต์แล้ว ๗ วัน ถวายภัตตาหารพร้อมด้วยพระสาวกแล้ว ถวายมหาทานแล้ว ข้าพเจ้าได้ปรารถนาตำแหน่งนั้น

๗.

ตทา มํ วินตํ ปาเท, ทิสฺวาน ปุริสาสโภ;

โส สเรน มหาวีโร, อิมํ วจนมพฺรวี.

เมื่อนั้น พระบุรุษอาชาไนยผู้เป็นมหาวีระ ทรงเห็นข้าพเจ้ากราบลงที่พระบาทแล้ว ได้ตรัสพระดำรัสนี้ด้วยพระสุรเสียง

๘.

ตโต ชินสฺส วจนํ, โสตุกามา มหาชนา;

เทวทานวคนฺธพฺพา, พฺรหฺมาโนจ มหิทฺธิกา.

แต่นั้น มหาชนผู้ใคร่จะฟังพระดำรัสของพระชินเจ้า ทั้งเทวดา อสูร คนธรรพ์ และพรหมทั้งหลายผู้มีฤทธิ์มาก

๙.

สมณพฺราหฺมณา จาปิ, นมสฺสิสุํ กตญฺชลี;

นโม เต ปุริสาชญฺญ, นโม เต ปุริสุตฺตม.

แม้สมณะและพราหมณ์ทั้งหลาย ก็ได้ประนมมือไหว้แล้วกล่าวว่า ข้าแต่บุรุษอาชาไนย ขอความนอบน้อมจงมีแด่ท่าน ข้าแต่บุรุษสูงสุด ขอความนอบน้อมจงมีแด่ท่าน

๑๐.

๑๐.

ขตฺติเยน มหาทานํ, ทินฺนํ สตฺตาหกมฺปิ โน;

โสตุกามา ผลํ ตสฺส, พฺยากโรหิ มหามุเน.

มหาทานที่พระกษัตริย์ถวายแล้วตลอด ๗ วัน แม้พวกข้าพระองค์ก็ใคร่จะฟังผลของทานนั้น ขอพระมหามุนีโปรดพยากรณ์ด้วยเถิด

๑๑.

๑๑.

ตโต อโวจ ภควา, สุโณถ มม ภาสิตํ;

อปฺปเมยฺยมฺหิ พุทฺธสฺมึ, คุณมฺหิ สุปฺปติฏฺฐิตา.

แต่นั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า ท่านทั้งหลายจงฟังคำที่เรากล่าว (ทานและ) คุณความดีตั้งมั่นดีแล้วในพระพุทธเจ้าผู้หาประมาณมิได้

๑๒.

๑๒.

ทกฺขิณา ทายกํ ปตฺวา, อปฺปเมยฺยผลาวหา;

อปิ เจ ส มหาโภโค, ฐานํ ปตฺเถติ มุตฺตมํ.

ทักษิณาเมื่อถึงทายกแล้ว ย่อมนำมาซึ่งผลอันประมาณมิได้ แม้ว่าผู้มีโภคทรัพย์มากนั้นจะปรารถนาตำแหน่งอันสูงสุด

๑๓.

๑๓.

ลาภี วิปุลลาภีนํ, ยถา ภิกฺขุ สุทสฺสโน;

ตถาหํปิ ภเวยฺยนฺติ, ลจฺฉเต ตํ อนาคเต.

(เขาปรารถนาว่า) ข้าพเจ้าพึงเป็นผู้มีลาภมากในบรรดาผู้มีลาภทั้งหลาย เหมือนพระภิกษุสุทัสสนะ ฉันใด เขาก็จักได้ตำแหน่งนั้นในอนาคต

๑๔.

๑๔.

สตสหสฺสิโต กปฺเป, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโมนาม นาเมน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ไป พระศาสดาพระนามว่าโคดม ผู้บังเกิดในวงศ์พระเจ้าโอกกากะ จักอุบัติขึ้นในโลก

๑๕.

๑๕.

ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต;

สีวลิ นาม นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุสาวโก.

เขาจักเป็นทายาทในธรรมของพระองค์ เป็นโอรสผู้เกิดจากธรรม เป็นพระสาวกของพระศาสดา มีนามว่าสีวลี

๑๖.

๑๖.

เตน [Pg.117] กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสูปโค อหํ.

ด้วยกรรมที่ทำดีแล้วนั้น และด้วยความตั้งใจมั่นแห่งเจตนา ข้าพเจ้าละร่างกายมนุษย์แล้ว ได้เข้าถึงสวรรค์ชั้นดาวดึงส์

๑๗.

๑๗.

ตโตปรสฺมึสมเย, พาราณสิปุรุตฺตเม;

เสฏฺฐิปุตฺโต อหํ อาสึ, อฑฺฒปฺปตฺโต มหาธโน.

ในสมัยต่อจากนั้น ข้าพเจ้าได้เป็นบุตรเศรษฐีในกรุงพาราณสีอันอุดม เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก

๑๘.

๑๘.

สหสฺสมตฺเต ปจฺเจก, นายเก จ นิมนฺติย;

มธุเรนนฺนปาเนน, สนฺตปฺเปสึตทาทโร.

ข้าพเจ้าได้นิมนต์พระปัจเจกพุทธเจ้าประมาณ ๑,๐๐๐ รูป แล้วอังคาสให้เอิบอิ่มด้วยข้าวและน้ำอันมีรสหวานด้วยความเคารพในครั้งนั้น

๑๙.

๑๙.

ตโต จุโต ฉกามคฺเค, อนุโภสึมหายสํ;

เทวจฺฉราปริวุโต, ปาสาเท รตนามเย.

ข้าพเจ้าจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ได้เสวยยศอันยิ่งใหญ่ในสวรรค์ชั้นกามาพจร ๖ ชั้น แวดล้อมด้วยเหล่านางเทพอัปสรในปราสาทอันสำเร็จด้วยรัตนะ

๒๐.

๒๐.

เอวํ อจินฺติยา พุทฺธา, พุทฺธธมฺมา อจินฺติยา;

อจินฺติเย ปสนฺนานํ, วิปาโกปิ อจินฺติโย.

พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอจินไตย พระพุทธธรรมทั้งหลายเป็นอจินไตย เมื่อบุคคลเลื่อมใสในสิ่งที่อจินไตย วิบากก็เป็นอจินไตย

๒๑.

๒๑.

เอกนวุติโต กปฺเป, วิปสฺสีนาม นายโก;

อุปฺปชฺชิ จารุนยโน, สพฺพธมฺมวิปสฺสโก.

ในกัปที่ ๙๑ แต่กัปนี้ไป พระนายกพระนามว่าวิปัสสี ผู้มีพระเนตรงดงาม ผู้เห็นแจ้งธรรมทั้งปวง ได้อุบัติขึ้นแล้ว

๒๒.

๒๒.

ตทาหํ พนฺธุมติยา, กุลสฺสญฺญตรสฺส จ;

ทยิโต ปตฺถิโต ปุตฺโต, อาสึ กมฺมนฺตพฺยาวโฏ.

เมื่อนั้น ข้าพเจ้าเป็นบุตรที่รักที่ปรารถนาของตระกูลหนึ่งในกรุงพันธุมดี เป็นผู้ขวนขวายในการงาน

๒๓.

๒๓.

ตทา อญฺญตโร ปูโค, วิปสฺสิสฺส มเหสิโน;

ปริเวณํ อกาเรสิ, มหนฺต มิติ วิสฺสุตํ.

เมื่อนั้น หมู่ชนกลุ่มหนึ่งได้สร้างปริเวณอันใหญ่ซึ่งเป็นที่รู้จักกันดีถวายแด่พระวิปัสสีมหามุนี

๒๔.

๒๔.

นิฏฺฐิเต จ มหาทานํ, ททํ ขชฺชกสํยุตํ;

นวํ ทธิ มธุญฺเจว, วิจินํ น จ มทฺทส.

เมื่อมหาทานพร้อมด้วยของขบเคี้ยวสำเร็จแล้ว ข้าพเจ้าแสวงหานมส้มใหม่และน้ำผึ้ง แต่ก็ไม่พบ

๒๕.

๒๕.

ตทาหํ ตํ คเหตฺวาน, นวํ ทธิ มธุมฺปิจ,กมฺมสามิฆรํ คจฺฉํ, ตเมนํ ทาน มทฺทสํ.

เมื่อนั้น ข้าพเจ้าถือเอาทั้งนมส้มใหม่และน้ำผึ้งนั้นไปสู่เรือนของนายงาน ได้เห็นทานนั้น

๒๖.

๒๖.

สหสฺสมฺปิ จ ทตฺวาน, น ลตึสุ จ ตํ ทฺวยํ;

ตโต เอวํ วิจินฺเตสึ, เนตํ เหสฺสติ โอรกํ.

แม้ให้ทรัพย์ตั้งพัน ก็ไม่ได้ของสองอย่างนั้น แต่นั้น ข้าพเจ้าจึงคิดอย่างนี้ว่า สิ่งนี้จักไม่เป็นของเล็กน้อย

๒๗.

๒๗.

ยถา [Pg.118] อิเม ชนา สพฺเพ, สกฺกโรนฺติ ตถาคตํ;

อหมฺปิ การํ กสฺสามิ, สสงฺเฆ โลกนายเก.

ชนทั้งหลายเหล่านี้ทั้งหมดสักการะพระตถาคตฉันใด ข้าพเจ้าก็จะทำการสักการะแด่พระโลกนาถพร้อมด้วยพระสงฆ์ฉันนั้น

๒๘.

๒๘.

ตทาหเมวํ จินฺเตตฺวา, ทธึมธุญฺจ เอกโต;

โยเชตฺวา โลกนาถสฺส, สสงฺฆสฺส อทาสหํ.

เมื่อนั้น ข้าพเจ้าคิดอย่างนี้แล้ว ได้รวมนมส้มและน้ำผึ้งเข้าด้วยกัน แล้วถวายแด่พระโลกนาถพร้อมด้วยพระสงฆ์

๒๙.

๒๙.

เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึส มคญฺฉหํ.

ด้วยกรรมที่ทำดีแล้วนั้น และด้วยความตั้งใจมั่นแห่งเจตนา ข้าพเจ้าละร่างกายมนุษย์แล้ว ได้ไปสู่สวรรค์ชั้นดาวดึงส์

๓๐.

๓๐.

ปุนาหํ พาราณสิยํ, ราชา หุตฺวา มหายโส;

สตฺตุกสฺส ตทา รุทฺโธ, ทฺวารโรธํ อการยึ.

อีกครั้งหนึ่ง ข้าพเจ้าเป็นพระราชาผู้มียศใหญ่ในกรุงพาราณสี ครั้งนั้น ข้าพเจ้าขัดเคืองต่อศัตรู จึงได้สั่งให้ปิดประตูเมือง

๓๑.

๓๑.

ตโต สปตฺติโน รุทฺธา, เอกาหํ รกฺขิตา อหุํ;

ตโต ตสฺส วิปาเกน, ปาปุณึ นิรยํ ภุสํ.

แต่นั้น พวกศัตรูถูกปิดกั้นไว้ ได้ถูกกักขังอยู่ตลอดวันหนึ่ง ด้วยวิบากของกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงได้เสวยทุกข์ในนรกอย่างหนัก

๓๒.

๓๒.

ปจฺฉิเม จ ภเว ทานิ, ชาโตหํ โกลิเย ปุเร;

สุปฺปวาสา จ เม มาตา, มหาลิ ลิจฺฉวี ปิตา.

บัดนี้ ในภพสุดท้าย ข้าพเจ้าเกิดในโกลิยนคร พระนางสุปปวาสาเป็นมารดาของข้าพเจ้า เจ้าลิจฉวีพระนามว่ามหาลิเป็นบิดา

๓๓.

๓๓.

ขตฺติเย ปุญฺญกมฺเมน, ทฺวารโรธสฺส วาหสา;

สตฺตมาเส สตฺตวสฺเส, วสึกุจฺฉิมฺหิ ทุกฺขิโต.

ด้วยผลแห่งกรรมที่ปิดประตูเมืองในครั้งที่เป็นกษัตริย์ ข้าพเจ้าจึงต้องอยู่ในครรภ์อย่างทุกข์ทรมานตลอด ๗ ปี ๗ เดือน

๓๔.

๓๔.

สตฺตาหํ ทฺวารมูฬฺโหหํ, มหาทุกฺขสมปฺปิโต;

มาตา เม ฉนฺททาเนน, เอว มาสิ สุทุกฺขิตา.

ข้าพเจ้าติดอยู่ที่ประตูครรภ์ตลอด ๗ วัน ได้รับความทุกข์อย่างยิ่ง แม้มารดาของข้าพเจ้าก็ได้รับความทุกข์อย่างยิ่งด้วยการให้พร

๓๕.

๓๕.

สุวตฺถิโตหํ นิกฺขนฺโต, พุทฺเธน อนุกมฺปิโต;

นิกฺขนฺตทิวเสเยว, ปพฺพชึ อนคาริยํ.

ข้าพเจ้าคลอดออกมาโดยสวัสดี ด้วยพระพุทธานุเคราะห์ และในวันที่คลอดนั่นเอง ข้าพเจ้าก็ได้บวชเป็นบรรพชิต

๓๖.

๓๖.

อุปชฺฌา สาริปุตฺโต เม, โมคฺคลฺลาโน มหิทฺธิโก;

เกเส โอโรปยนฺโต เม, อนุสาสิ มหามติ.

พระสารีบุตรเป็นพระอุปัชฌาย์ของข้าพเจ้า พระโมคคัลลานะผู้มีฤทธิ์มาก มีปัญญามาก ได้ให้โอวาทแก่ข้าพเจ้าในขณะที่กำลังปลงผมอยู่

๓๗.

๓๗.

เกเสสุ ฉิชฺชมาเนสุ, อรหตฺตมปาปุณีํ;

เทโว นาคา มนุสฺสา จ, ปจฺจยานุ ปเนนฺติ เม.

เมื่อผมกำลังถูกปลงอยู่ ข้าพเจ้าก็ได้บรรลุพระอรหัต เทวดา นาค และมนุษย์ทั้งหลาย ต่างก็นำปัจจัยมาถวายข้าพเจ้า

๓๘.

๓๘.

ปทุมุตฺตรนามญฺจ, วิปสฺสึจ วินายกํ;

สํปูชยึ ปมุทิโต, ปจฺจเยหิ วิเสสโต.

ข้าพเจ้ามีใจยินดี ได้บูชาพระวินายกพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ และพระวิปัสสีพุทธเจ้า ด้วยปัจจัยทั้งหลายเป็นพิเศษ

๓๙.

๓๙.

ตโต [Pg.119] เตสํ วิปาเกน, กมฺมานํ วิปุลุตฺตมํ;

ลาภํ ลภามิ สพฺพตฺถ, วเน คาเม ชเล ถเล.

เพราะวิบากแห่งกรรมเหล่านั้น ข้าพเจ้าจึงได้รับลาภอันไพบูลย์และประเสริฐสุดในที่ทุกสถาน ไม่ว่าจะเป็นในป่า ในบ้าน ในน้ำ หรือบนบก

๔๐.

๔๐.

เรวตํ ทสฺสนตฺถาย, ยทา ยาติ วินายโก;

ตึสภิกฺขุสหสฺเสหิ, สห โลกคฺคนายโก.

เมื่อใด พระวินายกพุทธเจ้าผู้เป็นผู้นำชั้นเลิศของโลก เสด็จไปเพื่อเยี่ยมพระเรวตะ พร้อมด้วยภิกษุสามหมื่นรูป

๔๑.

๔๑.

ตทา เทโว ปนีเตหิ, มมตฺถาย มหามติ;

ปจฺจเยหิ มหาวีโร, สสงฺโฆ โลกนายโก.

เมื่อนั้น พระโลกนาถผู้เป็นมหาวีระ มีพระปัญญามาก พร้อมด้วยพระสงฆ์ ได้เสด็จมาเพื่อประโยชน์แก่ข้าพเจ้า ด้วยปัจจัยอันประณีต

๔๒.

๔๒.

อุปฏฺฐิโต มยา พุทฺโธ, คนฺตฺวา เรวตมทฺทส;

ตโต เชตวนํ คนฺตฺวา, เอตทคฺเค ฐเปสิมํ.

พระพุทธเจ้าอันข้าพเจ้าอุปัฏฐากแล้ว เสด็จไปพบพระเรวตะ จากนั้นเสด็จไปยังพระเชตวัน แล้วทรงตั้งข้าพเจ้าไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะนี้

๔๓.

๔๓.

ลาภีนํ สีวลิ อคฺโค, มม สิสฺเสสุ ภิกฺขโว;

สพฺเพโลกหิโต สตฺถา, กิตฺตยี ปริสาสุมํ.

พระศาสดาผู้ทรงเกื้อกูลแก่โลกทั้งปวง ได้ทรงประกาศท่ามกลางบริษัทว่า 'ภิกษุทั้งหลาย สีวลีเป็นเลิศกว่าบรรดาสาวกของเราผู้มีลาภมาก'

๔๔.

๔๔.

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว.

กิเลสทั้งหลายของข้าพเจ้าถูกเผาผลาญแล้ว ภพทั้งปวงถูกถอนขึ้นได้แล้ว ข้าพเจ้าเป็นผู้ไม่มีอาสวะ อยู่เหมือนพญาช้างตัดเครื่องพันธนาการได้แล้ว

๔๕.

๔๕.

สฺวาคตํ วต เม อาสิ, พุทฺธเสฏฺฐสฺส สนฺติกํ;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺโต, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

การที่ข้าพเจ้าได้มาสู่สำนักของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด เป็นการมาดีแล้วหนอ ข้าพเจ้าได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว ได้ทำคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเสร็จแล้ว

๔๖.

๔๖.

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโสปิ, วิโมกฺขา ปิจ อฏฺฐิเม;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ.

ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ ข้าพเจ้าได้ทำให้แจ้งแล้ว ข้าพเจ้าได้ทำคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเสร็จแล้ว

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สีวลิตฺเถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

ทราบว่า ท่านพระสีวลีเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล

๔๗.

๔๗.

สุตฺวาน เอตํ จริตํ มหพฺภุตํ,ปุญฺญานุภาวญฺจ สิรึ สิรีมตํ;

หิตฺวา กุสีตํ กุสลํ กโรถ,กามาตฺถ กามํ ภวโภคนิพฺพุตึ.

เมื่อได้ฟังประวัติอันน่าอัศจรรย์นี้ และอานุภาพแห่งบุญกับสิริของท่านผู้มีสิริแล้ว ท่านทั้งหลายจงละความเกียจคร้านเสีย แล้วบำเพ็ญกุศลเถิด เพื่อบรรลุถึงความดับแห่งภพและโภคะตามที่ปรารถนา

สีวลิตฺเถรสฺส วตฺถุํ ทสมํ.

เรื่องพระสีวลีเถระ จบเรื่องที่ ๑๐

ยกฺขวญฺจิตวคฺโค ตติโย.

ยักขวัญจิตตวรรคที่ ๓

มหาเสนวคฺโค

มหาเสนวรรค

๓๑. มหาเสนรญฺโญ วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๓๑. ลำดับเรื่องในเรื่องของพระเจ้ามหาเสนะ มีดังนี้

ภควติ [Pg.121] ปรินิพฺพุเต ปาฏลิปุตฺตนคเร มหาเสโน นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ ธมฺมิโก ธมฺมราชา. โส ปน ปิตุปิตามหาทีนํ ธนราสึ โอโลเกตฺวา อิเม อิมํ สาปเตยฺยํ ปหาย มจฺจุโน มุขมุปคตา. อโห สํสาริกานํ อญฺญาณตา. ธนํ ฐเปตฺวา อตฺตโน วินาสญฺจ อตฺตานํ ฐเปตฺวา ธนวินาสญฺจ น ชานนฺตีติ สมฺปตฺติยา อธิคมญฺจ วินาสํ จาติ สพฺพํ จินฺเตตฺวา ธมฺมญฺจ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺโธ ทิวเส ทิวเส ทสสหสฺสานํ ภิกฺขูนํ มธุเรน อนฺนปาเนน สนฺตปฺเปนฺโต อเนกานิ ปุญฺญานิ อุปจินนฺโต เอกทิวสํ รโห ปฏิสลฺลิโน เอวํ จินฺเตสิ. เอวํ ราชนิโยเคน ชนสฺส ปีฬนํ กตฺวา ทินฺนทานโต สหตฺเถน กมฺมํ กตฺวา ลทฺเธน ทินฺนทานํ มหปฺผลํ มหานิสํสํ ภวิสฺสติ, เอวํ มยา กาตพฺพนฺติ โส สุหทา มจฺจสฺส รชฺชํ นียฺยาเตตฺวา อตฺตโน กณิฏฺฐิกํ อาทาย กิญฺจิ อชานาเปตฺวา อญฺญตรเวเสน นครา นิกฺขมฺม อุตฺตรมธุรํ นาม นครํ อคมาสิ, ตตฺถ มหาวิภโว เอโก เสฏฺฐิ ปฏิวสติ, เต เสฏฺฐิโน สมีป มุปคมฺม ฐิตา. เตน กิมตฺถายาคตาติ วุตฺเต ราชา ตว เคเห ภติยา กมฺมํ กริสฺสามีติ วตฺวา เตนานุญฺญาโต ตีณิ วสฺสานิ กมฺม มกาสิ, ตโต เอกทิวสํ เสฏฺฐิ เต ทิสฺวา ปกฺโกสิตฺวา อตีว ตุมฺเห สุขุมาลตรา. ตถาปิ อิมสฺมึ เคเห กมฺมกรเณน จิรํ วสิตฺถ, เอตฺตกํ กาลํ กิสฺมิญฺจิ กมฺเมปิ กุสีตตฺตํ น ปญฺญายติ. ปเคว อนาจารมฺปิ, ยาคุภตฺตํ ฐเปตฺวา อญฺญํ อุปการมฺปิ มม สนฺติกา นตฺถิ, เกนตฺเถน กมฺมํ กโรถาติ ปุจฺฉิ. ราชา ตสฺส วจนํ สุตฺวา อิมสฺมึ ชนปเท สาลิโน มนาปภาโว พหุโส สูยติ. ตสฺมา สาลีนมตฺถาย อิธา คตมฺหาติ อาห, ตํ สุตฺวา เตสํ ตุฏฺโฐ เสฏฺฐิ สาลีนํ สกฏสหสฺสํ อทาสิ, ราชา สาลึลภิตฺวา เสฏฺฐิโน [Pg.122] เอวมาห, โภ อิมํ อมฺหากํ นครํ ปาเปถาติ, ตํ สุตฺวา เสฏฺฐิ สาธูติ วตฺวา สาลิปริปุณฺณสกฏสหสฺสํ รญฺโญ นครํ ปาเปสิ, ราชา นครํ คนฺตฺวา เสฏฺฐิสฺส นานาวณฺณวตฺถหิรญฺญสุวณฺณาทีหิ สกเฏ ปูเรตฺวา ปฏิเปเสตฺวา เมตฺตึ ถิรํ กตฺวา อาภตวีหโย ราชเคเห สนฺนิจยมกาสิ, อถ ราชา กติปาหจฺจเยน มุสลํ ปคฺคยฺห สหตฺเถเนว วีหึ โกฏฺเฏติ, โกฏฺฏิตโกฏฺฏิตํ กณิฏฺฐิกา ปปฺโผเฏติ. เอวํ อุโภปิ ตณฺฑุลานํ มหนฺตํ ราสึ กตฺวา ทารูทกาทโย อาหริตฺวา อมฺพิลภตฺตํ ปจิตฺวา ราชเคเห ปญฺจสตอาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา กาลํ อุคฺโฆเสสุํ, อาคจฺฉนฺตุ อยฺยา อนุกมฺปํ อุปาทาย มม เคเห ภุญฺชนฺตูติ. ตํ สุตฺวา ปญฺจสตา ภิกฺขู อากาเสน อาคมึสุ, ราชา เต ยาวทตฺถํ ปริวิสิ, ตโต เตสํ อนฺตเร ปิยํคุทีปวาสี เอโก มหาสิวตฺเถโร นาม ภตฺตํ คเหตฺวา เอเต มํ ปสฺสนฺตูติ อธิฏฺฐหิตฺวา อากาเสน ปิยํคุทีปํ คนฺตฺวา ภตฺตํ ปญฺจสตานํ ภิกฺขูนํ ทตฺวา ปริภุญฺจิ. ตํ ตสฺสานุภาเวน สพฺเพสํ ยาวทตฺถํ อโหสิ. เอวํ อปฺปเกนาปิ เทยฺยธมฺเมน สปฺปุริสา ทายกานํ มนํ ปสาเทตฺวา ปติฏฺฐํ กโรนฺตีติ. วุตฺตญฺหิ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว พระเจ้ามหาเสนะผู้ทรงธรรม เป็นพระราชาผู้ทรงธรรม ได้ครองราชสมบัติอยู่ในเมืองปาฏลีบุตร พระองค์ทอดพระเนตรกองทรัพย์ของพระบิดาและพระอัยกาเป็นต้น แล้วทรงดำริว่า 'คนเหล่านี้ละทรัพย์สมบัตินี้แล้วเข้าถึงปากแห่งความตาย อนิจจา ความไม่รู้ของสัตว์ผู้เวียนว่ายในสังสารวัฏ พวกเขาไม่รู้ความพินาศของตนโดยทิ้งทรัพย์ไว้ และไม่รู้ความพินาศของทรัพย์โดยทิ้งตนไว้' ทรงดำริถึงการได้มาและความพินาศของสมบัติทั้งหมด และเมื่อได้ฟังธรรมแล้ว ทรงเกิดศรัทธา ทรงบำรุงภิกษุหนึ่งหมื่นรูปด้วยข้าวและน้ำอันประณีตทุกวัน ทรงสั่งสมบุญเป็นอันมาก วันหนึ่งทรงหลีกเร้นอยู่ตามลำพัง ทรงดำริว่า 'ทานที่ให้โดยการเบียดเบียนประชาชนด้วยพระราชโองการนั้น จะมีผลมาก มีอานิสงส์มากเท่าทานที่ให้โดยการทำงานด้วยมือของตนเองแล้วได้มาหรือ' ดังนี้แล้ว ทรงมอบราชสมบัติให้แก่เสนาบดีผู้เป็นมิตร ทรงพาพระขนิษฐาออกไปจากเมืองโดยไม่ให้ใครรู้ ทรงปลอมแปลงพระองค์เป็นคนธรรมดา เสด็จไปยังเมืองชื่ออุตตรมธุระ ณ ที่นั้น มีเศรษฐีผู้มีสมบัติมากคนหนึ่งอาศัยอยู่ ทั้งสองพระองค์ได้เข้าไปหาเศรษฐีนั้น เมื่อเศรษฐีถามว่า 'มาเพื่ออะไร' พระราชาตรัสว่า 'ข้าพเจ้าจะทำงานรับจ้างในบ้านของท่าน' เศรษฐีอนุญาตแล้ว พระราชาจึงทรงทำงานอยู่ ๓ ปี วันหนึ่ง เศรษฐีเห็นคนทั้งสองจึงเรียกมาถามว่า 'พวกท่านเป็นคนละเอียดอ่อนมาก แต่ก็อยู่ทำงานในบ้านนี้มานานแล้ว ตลอดเวลาที่ผ่านมา ไม่ปรากฏความเกียจคร้านในการงานใดๆ เลย แม้แต่ความประพฤติที่ไม่ดีก็ไม่มี นอกจากข้าวต้มและข้าวสวยแล้ว ข้าพเจ้าก็ไม่มีสิ่งอื่นใดจะช่วยพวกท่านได้ พวกท่านทำงานเพื่ออะไร' พระราชาได้ฟังคำของเศรษฐีแล้ว ตรัสว่า 'ในชนบทนี้ ได้ยินว่าข้าวสาลีมีรสดีมาก พวกข้าพเจ้าจึงมาที่นี่เพื่อข้าวสาลี' เศรษฐีได้ฟังแล้วยินดี จึงให้ข้าวสาลีหนึ่งพันเกวียนแก่คนทั้งสอง พระราชาเมื่อได้ข้าวสาลีแล้ว ตรัสกับเศรษฐีว่า 'ท่านผู้เจริญ จงนำข้าวสาลีนี้ไปส่งยังเมืองของพวกข้าพเจ้าเถิด' เศรษฐีได้ฟังแล้วกล่าวว่า 'ดีแล้ว' จึงนำเกวียนบรรทุกข้าวสาลีหนึ่งพันเกวียนไปส่งยังเมืองของพระราชา พระราชาเสด็จถึงเมืองแล้ว ทรงให้เศรษฐีกลับไป โดยทรงบรรทุกเกวียนด้วยผ้าหลากสี เงิน ทอง เป็นต้น ทรงผูกมิตรให้มั่นคง แล้วทรงเก็บข้าวสาลีที่นำมาไว้ในพระราชวัง ต่อมาไม่กี่วัน พระราชาทรงถือสากด้วยพระหัตถ์เอง ทรงตำข้าวสาลี พระขนิษฐาทรงฝัดข้าวสาลีที่ตำแล้ว ทั้งสองพระองค์ทรงทำกองข้าวสารอันใหญ่ แล้วทรงนำฟืนและน้ำเป็นต้นมา ทรงหุงข้าวส้ม แล้วทรงจัดอาสนะ ๕๐๐ ที่ในพระราชวัง ทรงประกาศเวลาว่า 'ขอท่านผู้เป็นเจ้าทั้งหลายจงมาฉันในบ้านของข้าพเจ้า ด้วยความอนุเคราะห์เถิด' ภิกษุ ๕๐๐ รูปได้ฟังแล้วก็มาทางอากาศ พระราชาทรงถวายภัตตาหารแก่ภิกษุเหล่านั้นตามความพอใจ ในระหว่างนั้น พระเถระรูปหนึ่งชื่อพระมหาศิวะ ผู้พำนักอยู่ที่เกาะปิยังคุ ได้ถือภัตตาหารแล้วอธิษฐานว่า 'ขอภิกษุเหล่านี้จงเห็นเราเถิด' แล้วเหาะไปยังเกาะปิยังคุ ถวายภัตตาหารแก่ภิกษุ ๕๐๐ รูป แล้วฉันเอง ด้วยอานุภาพของท่าน ภัตตาหารนั้นก็พอเพียงแก่ภิกษุทั้งหมด ด้วยประการฉะนี้ สัตบุรุษทั้งหลายย่อมยังใจของทายกให้เลื่อมใสและตั้งมั่นด้วยไทยธรรมอันน้อยนิด ดังที่กล่าวไว้ว่า

๑.

อปฺปเกนปิ เมธาวี, ทายกานํ มนํ ปติ;

สทฺธํ วฑฺเฒนฺติ จนฺโทว, รํสินา ขีรสาครํ.

ผู้มีปัญญา แม้ด้วยไทยธรรมอันน้อยนิด ย่อมยังใจของทายกให้ตั้งมั่น ย่อมเพิ่มพูนศรัทธา เหมือนพระจันทร์เพิ่มพูนน้ำในเกษียรสมุทรด้วยรัศมีฉะนั้น

๒.

อฏฺฐาเน น นิโยเชนฺตา, กโรนฺตา เนว สนฺนิธึ;

ปริโภค มกตฺวาน, เนว นาเสนฺติ ปจฺจยํ.

ไม่ใช้ปัจจัยในที่ไม่สมควร ไม่ทำการสะสมไว้ และเมื่อไม่ได้บริโภค ก็ไม่ทำปัจจัยให้พินาศไป

๓.

น ปาเปนฺตาจ เถยฺยสฺส, น กโรนฺตา ตเถวิณํ;

วิภชนฺติ สุสีเลสุ, สยํ ภุตฺวาน สีลวาติ.

ไม่ยังปัจจัยให้ถึงแก่ความเป็นของโจร ไม่กระทำหนี้เช่นนั้น ย่อมแบ่งปันในหมู่ผู้มีศีลดี หลังจากที่ตนเองได้บริโภคแล้ว ผู้มีศีล (ย่อมทำอย่างนี้)

อถ ราชา กณิฏฺฐิกาย สทฺธึ ถตฺเถว ฐิโต ปิยํคุทีเป ปริภุญฺชนฺเต ปญฺจสตภิกฺขู ทิสฺวา หฏฺโฐ อุทคฺโค อโหสิ. อถ [Pg.123] เต อปรภาเค อตฺตนา กตํ ทานวรํ อนุสฺสรนฺตา น จิเรเนว อุโภปิ โสตาปนฺนา อเหสุํติ.

ลำดับนั้น พระราชาพร้อมด้วยพระขนิษฐา ประทับยืนอยู่ ณ ที่นั้น ทอดพระเนตรเห็นภิกษุ ๕๐๐ รูปกำลังฉันอยู่ในเกาะปิยังคุ ก็ทรงยินดีร่าเริงยิ่งนัก แต่นั้น ในเวลาต่อมา เมื่อทรงระลึกถึงทานอันประเสริฐที่ตนได้ทำแล้ว ไม่นานทั้งสองพระองค์ก็ได้บรรลุโสดาปัตติผล

๔.

น คเณนฺตาตฺตโน ทุกฺขํ, วิหาย มหตึ สิรึ;

อายตึภวมิจฺฉนฺตา, สุชเนวํ สุเภ รตา.

ไม่นับความทุกข์ของตน ละทิ้งสิริอันยิ่งใหญ่ ปรารถนาภพในอนาคต สัตบุรุษทั้งหลายย่อมยินดีในความดีงามเช่นนี้

๕.

อายาเสน กตํ ปุญฺญํ, มหนฺตผลทายกํ;

อิติ มนฺตฺวาน เมธาวี, สหตฺเถเนว ตํ กเรติ.

บุญที่ทำด้วยความพยายาม ย่อมให้ผลอันยิ่งใหญ่ ผู้มีปัญญาพึงดำริอย่างนี้ แล้วพึงทำบุญนั้นด้วยมือของตนเอง

มหาเสนรญฺโญ วตฺถุํ ปถมํ.

เรื่องของพระเจ้ามหาเสนะ จบเรื่องที่ ๑

๓๒. สุวณฺณติลกาย วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๓๒. อนุปุพพีกถาในเรื่องนางสุวัณณติลกา มีดังนี้

ลงฺกาทีเป กิร อนุราธปุรนคเร เอโก มาตุคาโม สทฺธาสมฺปนฺนา นิจฺจํ อภยุตฺตรเจติเย ปุปฺผปูชํ กโรติ, อเถกทิวสํ สา อตฺตโน ธีตุยา สทฺธึ ตสฺมึ เจติเย ปุปฺผปูชนตฺถาย คนฺตฺวา ปุปฺผาสนสาลาย อุทกํ อปสฺสนฺตี ธีตุ หตฺเถ ปุปฺผจงฺโคฏกํ ฐเปตฺวา ฆฏ มาทาย โปกฺขรณึ อคมาสิ, ตโต สา ทาริกา มาตริ อนาคตายเยว อโธตาสเน ปุปฺผมุฏฺฐึคเหตฺวา มณฺฑลํ กตฺวา ปูเชตฺวา เอวํ ปตฺถนมกาสิ. ตถา หิ.

ได้ยินว่า ในเกาะลังกา ณ เมืองอนุราธปุระ มีสตรีผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธาคนหนึ่ง ทำบุปผบูชาที่อภัยอุตรเจดีย์เป็นประจำ วันหนึ่ง นางไปเพื่อทำบุปผบูชาที่เจดีย์นั้นพร้อมกับธิดา เมื่อไม่เห็นน้ำในศาลาที่ประดิษฐานดอกไม้ จึงวางตะกร้าดอกไม้ไว้ในมือของธิดา แล้วถือหม้อน้ำไปยังสระน้ำ ลำดับนั้น เด็กหญิงนั้นเมื่อมารดายังไม่ทันมาถึง ก็ถือเอาดอกไม้กำมือหนึ่ง บูชาโดยทำเป็นวงกลมบนอาสนะที่ยังไม่ได้ล้าง แล้วได้ทำความปรารถนาอย่างนี้ ดังนี้

๑.

มหาวีรสฺส ธีรสฺส, สยมฺภุสฺส มเหสิโน;

ติโลกคฺคสฺส นาถสฺส, ภควนฺตสฺส สตฺถุโน.

แด่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นศาสดา ผู้เป็นมหาวีระ ผู้ทรงปัญญา ผู้เป็นสยัมภู ผู้เป็นมหาฤๅษี ผู้เป็นที่พึ่งอันเลิศของโลกทั้งสาม

๒.

ย มหํ ปูชยึ ปุปฺผํ, ตสฺส กมฺมสฺส วาหสา;

รูปีนํ ปวรา เหสฺสํ, อาโรหปริณาหวา.

ด้วยอำนาจแห่งกรรมที่ข้าพเจ้าได้บูชาดอกไม้นี้ ข้าพเจ้าจักเป็นผู้ประเสริฐกว่าผู้มีรูปทั้งหลาย เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยส่วนสูงและส่วนกว้าง

๓.

มํ [Pg.124] ทิสฺวา ปุริสา สพฺเพ, มุจฺฉนฺตุ กามมุจฺฉิตา;

นิจฺฉรนฺตุ สรีรา เม, รํสิมาลีว รํสิโย.

ขอให้บุรุษทั้งหลายเห็นข้าพเจ้าแล้ว จงสลบไสลไปด้วยความมัวเมาในกาม ขอให้รัศมีทั้งหลายซ่านออกจากร่างกายของข้าพเจ้า ดุจรัศมีของพระอาทิตย์ฉะนั้น

๔.

หทยงฺคมา กณฺณสุขา, มญฺชุภาณี สุภา มม;

กินฺนรานํ ยถา วาณี, เอวเมว ปวตฺตตูติ.

ขอให้เสียงของข้าพเจ้าเป็นที่จับใจ เป็นที่สบายหู เป็นเสียงไพเราะและงดงาม ดุจเสียงของเหล่านางกินรี ฉะนั้น

อถสฺสา มาตา อาคมฺม อโธตาสเน ปูชิตานิ ปุปฺผานิ ทิสฺวา กสฺมา จณฺฑาลี อโธตาสเน ภควโต ปุปฺผานิ ปูเชสิ, อยุตฺตํ ตยา กตนฺติ อาห, ตํ สุตฺวา สา มาตุยา กุชฺฌิตฺวา ตฺวํ จณฺฑาลีติ อกฺโกสิ, สา เอตฺตกํ ปุญฺญาปุญฺญํ กตฺวา อปรภาเค ตโต จุตา ชมฺพุทีเป อุตฺตรมธุรายํ เอกสฺส จณฺฑาลคนฺธพฺพพฺราหฺมณสฺส ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, อุตฺตมรูปธรา อโหสิ, ตสฺสา สรีรโต เมฆมุขโต วิชฺชุลฺลตาวิย รํสิโย นิจฺฉรนฺติ. สมนฺตา จตุหตฺถฏฺฐาเน สรีรปฺปภาย อนฺธกาเร วิธมติ. มุขโต อุปฺปลคนฺโธ วายติ, กายโต จนฺทนคนฺโธ, ตสฺสา ทฺวินฺนํ ถนาน มนฺตเร สุวณฺณวณฺณํ เอกํ ติลกํ อโหสิ, เตน พาลสุริยสฺส วิย ปภา นิจฺฉรติ. ทิฏฺฐทิฏฺฐา เยภุยฺเยน อุมฺมตฺตา วิย กามมเทน วิสญฺญิโน โหนฺติ, อโห กุสลากุสลานํ อานุภาโว. ตถา หิ.

ครั้งนั้น มารดาของนางมาถึง เห็นดอกไม้ที่บูชาไว้บนอาสนะที่ยังไม่ได้ล้าง จึงกล่าวว่า 'อีคนจัณฑาล เหตุใดเจ้าจึงบูชาดอกไม้แด่พระผู้มีพระภาคบนอาสนะที่ยังไม่ได้ล้าง เจ้าทำไม่สมควรเลย' นางได้ฟังดังนั้นก็โกรธมารดา จึงด่าตอบว่า 'ท่านนั่นแหละเป็นคนจัณฑาล' นางทำทั้งบุญและบาปเพียงเท่านี้ ในกาลต่อมาเมื่อจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ก็ไปเกิดเป็นธิดาของพราหมณ์คนธรรพ์จัณฑาลคนหนึ่ง ในเมืองอุตตรมธุรา ในชมพูทวีป เป็นผู้ทรงรูปโฉมอันเลิศ รัศมีทั้งหลายซ่านออกจากร่างกายของนางดุจสายฟ้าจากปากเมฆ กำจัดความมืดด้วยแสงสว่างจากร่างกายในที่โดยรอบ ๔ ศอก กลิ่นดอกอุบลฟุ้งออกจากปาก กลิ่นจันทน์ฟุ้งออกจากกาย ระหว่างถันทั้งสองของนางมีปานรูปหยดน้ำสีทองปานหนึ่ง แสงสว่างซ่านออกจากปานนั้นดุจแสงพระอาทิตย์แรกอุทัย คนทั้งหลายที่ได้เห็นนาง โดยมากมักเป็นผู้หมดสติเหมือนคนบ้าด้วยความมัวเมาในกาม โอ! อานุภาพของกุศลและอกุศลเป็นเช่นนี้ ดังนี้

๕.

เยน สา โกธสามาตุ, จณฺฑาลี อิติ ภาสิตา;

เตน สา อาสิ จณฺฑาลี, เชคุจฺฉา หีนชาติกา.

เพราะเหตุที่นางโกรธแล้วกล่าวแก่มารดาว่า 'อีคนจัณฑาล' เพราะเหตุนั้น นางจึงเกิดเป็นคนจัณฑาล มีชาติกำเนิดต่ำทรามน่ารังเกียจ

๖.

สลฺลกฺเขตฺวาน สมฺพุทฺธ, คุณํ ปูเชสิ ยํ ตทา;

เตน ปุญฺญานุภาเวน, สา ภิรูปี มโนรมา.

เพราะนางพิจารณาเห็นพระคุณของพระสัมพุทธเจ้า แล้วบูชาในกาลนั้น ด้วยอานุภาพแห่งบุญนั้น นางจึงมีรูปงามน่ารื่นรมย์

๗.

เยน เยน ปกาเรน, ปุญฺญปาปานิ โย กเร;

ตสฺส ตสฺสานุรูเปน, โมโรว ลภเต ผลํ.

บุคคลใดทำบุญและบาปด้วยประการใดๆ เขาย่อมได้รับผลตามสมควรแก่บุญและบาปนั้นๆ ดุจนกยูงฉะนั้น

๘.

ปาเปน จ ติรจฺฉาเน, ชายนฺติ กุสเลน เต;

วณฺณโปกฺขรตา โหติ, โมรานํ กมฺม มีทิสนฺติ.

ด้วยบาปกรรม สัตว์เหล่านั้นย่อมเกิดในกำเนิดเดรัจฉาน แต่ด้วยกุศลกรรม ย่อมมีความงามแห่งผิวพรรณ กรรมของเหล่านกยูงเป็นเช่นนี้

ตโต [Pg.125] ตสฺสา มาตาปิตโร สุวณฺณติลกาติ นาม มกํสุ. ตสฺมึกิร นคเร มนุสฺสา ตสฺสา รุปทสฺสเนนจ สวเณนจ สมฺปตฺตาปิ จณฺฑาลธีตา อยนฺติ ปริภวภเยน อาวาหํ น กโรนฺติ. อถ ตสฺมึ นคเร เชฏฺฐจณฺฑาลพฺราหฺมณสฺส ปุตฺโต เอตมตฺถาย ตสฺสา มาตาปิตุนฺนํ สนฺติกํ วตฺถาภรณคนฺธมาลาทโย เปเสสิ สุวณฺณติลกํ อมฺหากํ ททนฺตูติ, เต ตํ ปวตฺตึ ตสฺสา อาโรเจสุํ. สาสฺส ชิคุจฺฉนฺตี ปริหาส มกาสิ. ตโต พฺราหฺมณสฺส ปุตฺโต ลชฺชิโต รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา วีณํ มุญฺเจตฺวา คายมาโน เอวมาห.

แต่นั้นมา มารดาบิดาของนางจึงตั้งชื่อนางว่า 'สุวัณณติลกา' ได้ยินว่า ในเมืองนั้น มนุษย์ทั้งหลายแม้จะถึงพร้อมด้วยการได้เห็นรูปและการได้ฟัง (กิตติศัพท์) ของนาง แต่เพราะกลัวการดูหมิ่นว่า 'นางคนนี้เป็นลูกสาวคนจัณฑาล' จึงไม่ทำการวิวาห์ด้วย ลำดับนั้น บุตรของพราหมณ์จัณฑาลผู้เป็นหัวหน้าในเมืองนั้น ได้ส่งเครื่องนุ่งห่ม เครื่องประดับ ของหอม และระเบียบดอกไม้ เป็นต้น ไปยังสำนักของมารดาบิดาของนางเพื่อประสงค์ในเรื่องนั้นว่า 'ขอท่านจงยกนางสุวัณณติลกาให้แก่พวกเรา' มารดาบิดาเหล่านั้นจึงแจ้งเรื่องนั้นแก่นาง แต่นางรังเกียจเขาจึงได้ทำการเยาะเย้ย ลำดับนั้น บุตรพราหมณ์นั้นอับอาย จึงไปยังสำนักของพระราชา ดีดพิณขับร้องกล่าวอย่างนี้ว่า

๙.

ลลนา นนานี จลโลจนานี,ตรุณา รุณานี จลิตาธราณี;

มนุโช หิ โย เนตฺตปิยํ กโรติ,ส ตุ นีจชาตึ อปิ โน ชหาติ.

หญิงสาวผู้มีนัยน์ตาอันกลอกกลิ้ง มีริมฝีปากอันแดงระเรื่อและไหวระริก นรชนใดทำความรักอันเป็นที่พอใจแห่งนัยน์ตา (ในหญิงนั้น) นรชนนั้นย่อมไม่ละแม้ซึ่งชาติอันต่ำทราม

กิมิทนฺติ รญฺญา ปุฏฺโฐ อาห.

เมื่อพระราชาตรัสถามว่า 'นี่คืออะไร' เขาจึงกราบทูลว่า

๑๐.

๑๐.

สเมติ กึ เทว ฉมาย มตฺติกา,กทาจิ จามีกรชาติกาย;

สิคาลเธนุ อปิ นีจชาติกา,สเมติ กึสีหวเรน เทวาติ.

ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ดินบนพื้นดินจะเสมอกับทองคำได้ในกาลไหนๆ หรือ? ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ แม้นางสุนัขจิ้งจอกผู้มีชาติกำเนิดต่ำทราม จะเสมอกับพญาราชสีห์ได้หรือ?

เอวญฺจ ปน วตฺวา เทว อิมสฺมึนคเร สุวณฺณติลกา นาเมกา จณฺฑาลธีตา อตฺถิ, สา สมานชาติเกหิ เปสิตปณฺณาการํ น คณฺหาติ, กุลวนฺเตเยว ปตฺเถติ, กทา นาม กากี สุวณฺณหํเสน สมาคจฺฉติ เทวาติ. ราชา ตํ สุตฺวา ตสฺสา ปิตรํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตมตฺถํ วตฺวา สจฺจํ ภเณติ ปุจฺฉิ, โสปิ สจฺจํ เทว, สา ชาติสมฺปนฺนเมว กาเมตีติ อาห. ราชา เอวํ สติ ภเณ ปญฺจมธุรนคเร อุทฺทาฬพฺราหฺมโณ นาม อตฺถิ, โส ชาติสมฺปนฺโน มาติโตจ ปิติโตจ อนุปกฺกุฏฺโฐ[Pg.126], เชคุจฺฉา ปฏิกฺกูลา เอตาติ มาตุคาเมน สทฺธึ น สํวสติ. อตฺตโน เคหโต ราชเคหํ คจฺฉนฺโตจ อาคจฺฉนฺโต จ โสฬสขีโรทกฆเฏหิ มคฺเค สิญฺจาเปสิ. มาตุคาเม ทิสฺวา กาลกณฺณี มยา ทิฏฺฐาติ ขีโรทเกน มุขํ โธวติ. ตว ธีตา สกฺโกนฺตี เตน สทฺธึ สํวสตุ, เอตมตฺถํ ตว ธีตรํ กเถหีติ อาห, โสปิ ตํ สุตฺวา เคหํ คนฺตฺวา ธีตรํ ปกฺโกสิตฺวา รญฺญา วุตฺตนิยาเมเนว ตสฺสา กเถสิ. ตาย ตํ สุตฺวา สกฺโกนฺตี อหํ อุทฺทาฬพฺราหฺมเณน สทฺธึ วสิสฺสามิ, มา ตุมฺเห จินฺเตถ, ปปญฺจมฺปิ มา กโรถ, ปาโตว คมิสฺสามีติ วุตฺเต ปิตา ปนสฺสา สาธูติ สหสฺสคฺฆนกจิตฺตกมฺพลกญฺจุเกน ธีตุ สรีรํ ปารุปาเปตฺวา วีณาทิตุริยภณฺฑานิ คาหาเปตฺวา ธีตุยา สทฺธึ อทฺธานมคฺคํ ปฏิปชฺชิ. คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค อญฺญตรสฺมึ นคเร รญฺโญ คนฺธพฺพํ กโรนฺโต ธีตรํ ปิฏฺฐิปสฺเส นิสีทาเปตฺวา คนฺธพฺพมกาสิ. อถสฺส ปิฏฺฐิปสฺสนิสินฺนา สุวณฺณติลกา นยนโกฏิยา ทิฏฺฐึ ปาเปนฺตี สรเสน ตํ โอโลเกตฺวา ปารุตกญฺจุกํ กิญฺจิ อปเนตฺวา สรีรปฺปภํ ปญฺญาเปสิ, ราชา ปนสฺสา สรีรปฺปภํจ รูปสมฺปทํจ ทิสฺวา กามาตุโร วิคตสญฺโญ สมฺมูฬฺโห หุตฺวา มุหุตฺเตน ปฏิลทฺธสฺสาโส ตสฺสา สสฺสามิกาสฺสามิกภาวํ ปุจฺฉิตฺวา จณฺฑาลธีตาติ สุตฺวา ปริภวภเยน ตํ อาเนตุ มสกฺโกนฺโต เอวรูปํ วณฺณโปกฺขรสมฺปนฺนํ อิตฺถิรตนํ อลภนฺตสฺส เม โก อตฺโถ ชีวิเตนาติ โสจนฺโต ปริเทวนฺโต กามมุจฺฉิโต กตฺตพฺพา กตฺตพฺพํ อชานนฺโต อสึ คเหตฺวา อตฺตโน สีสํ สยเมว ฉินฺทิตฺวา กาล มกาสิ. เอวเมว อนฺตรามคฺเค ปญฺจราชาโน ตสฺสา รูปสมฺปตฺติมทมตฺตา อสินา ฉินฺนสีสา ชีวิตกฺขยํ ปาปุณึสุ. ตถา หิ สตฺตา หิรญฺญสุวณฺณทาสิทาส ปุตฺตทาราทีสุ ปิยํ นิสฺสาย กาเมน มุจฺฉิตา อนยพฺยสนํ ปาปุณนฺตีติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา.

ข้าแต่พระองค์ ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว (เขาก็ทูลว่า) ในเมืองนี้มีธิดาของคนจัณฑาลคนหนึ่งชื่อว่าสุวัณณติลกา นางไม่รับเครื่องบรรณาการที่คนชาติเดียวกันส่งมา ปรารถนาแต่คนผู้มีตระกูลเท่านั้น ข้าแต่พระองค์ เมื่อไรหนอนางนกกาจึงจะได้สมพงศ์กับพญาหงส์ทอง พระราชาทรงสดับคำนั้นแล้ว จึงรับสั่งให้เรียกบิดาของนางมา แล้วตรัสบอกเนื้อความนั้น ทรงถามว่าเจ้าพูดจริงหรือ? เขาก็ทูลว่า ข้าแต่พระองค์ เป็นความจริง นางปรารถนาแต่ผู้มีชาติสมบูรณ์เท่านั้น พระราชาตรัสว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น ในเมืองปัญจมธุระมีพราหมณ์ชื่ออุททาละ เขาเป็นผู้มีชาติสมบูรณ์ ไม่ถูกตำหนิทั้งฝ่ายมารดาและบิดา เขารังเกียจและขยะแขยงผู้หญิง จึงไม่ยอมอยู่ร่วมกับมาตุคาม เมื่อเขาจะเดินจากบ้านของตนไปสู่ราชนิเวศน์ หรือจากราชนิเวศน์มาสู่บ้าน ย่อมให้รดถนนด้วยหม้อน้ำนมสด ๑๖ หม้อ เมื่อเห็นมาตุคามเข้า ก็จะบ่นว่าเราเห็นคนกาลกิณีแล้ว แล้วล้างหน้าด้วยน้ำนมสด หากธิดาของเจ้าสามารถอยู่ร่วมกับเขาได้ ก็จงบอกเนื้อความนี้แก่ธิดาของเจ้าเถิด พ่อของนางได้ฟังดังนั้นแล้วจึงกลับบ้าน เรียกธิดามาแล้วบอกตามที่พระราชาตรัสทุกประการ นางได้ฟังแล้วจึงกล่าวว่า ดิฉันสามารถจะอยู่ร่วมกับอุททาละพราหมณ์ได้ พวกท่านอย่ากังวลไปเลย อย่าชักช้าอยู่เลย ดิฉันจะไปแต่เช้าตรู่ เมื่อนางกล่าวอย่างนี้ บิดาจึงรับคำว่าดีแล้ว แล้วให้ธิดาสวมเสื้อคลุมผ้ากัมพลหลากสีมีค่าหนึ่งพัน ให้ถือพิณและเครื่องดนตรีต่างๆ แล้วออกเดินทางไปกับธิดา เมื่อเดินทางไปถึงเมืองหนึ่งในระหว่างทาง บิดาได้แสดงดนตรีถวายพระราชา โดยให้ธิดานั่งอยู่ข้างหลังแล้วแสดงดนตรี ลำดับนั้น นางสุวัณณติลกาผู้นั่งอยู่ข้างหลังบิดา ได้ส่งสายตาไปทางหางตา มองดูพระราชาด้วยสายตาอันอ่อนหวาน เปิดเสื้อคลุมที่สวมอยู่ออกเล็กน้อย แสดงรัศมีกายให้ปรากฏ พระราชาทรงเห็นรัศมีกายและรูปสมบัติของนางแล้ว ก็ทรงถูกกามรุมเร้าจนสิ้นสติ หลงใหลไปชั่วครู่ เมื่อทรงกลับได้สติแล้ว จึงตรัสถามว่านางมีเจ้าของหรือยัง เมื่อทรงทราบว่าเป็นธิดาคนจัณฑาล ก็ไม่สามารถจะนำนางมาได้เพราะกลัวการดูหมิ่น จึงทรงเศร้าโศกคร่ำครวญ ถูกกามครอบงำจนไม่รู้ว่าอะไรควรทำไม่ควรทำ ทรงดำริว่าจะมีประโยชน์อะไรด้วยชีวิตสำหรับเราผู้ไม่ได้นางแก้วผู้สมบูรณ์ด้วยวรรณะและรูปโฉมเช่นนี้ จึงทรงถือพระขรรค์ตัดพระเศียรของพระองค์เองสิ้นพระชนม์ ในระหว่างทางนั้นเอง พระราชา ๕ พระองค์ผู้มัวเมาด้วยความมัวเมาในรูปสมบัติของนาง ต่างก็ถูกพระขรรค์ตัดพระเศียรถึงแก่ความตายไปเช่นเดียวกัน ด้วยว่าสัตว์ทั้งหลายอาศัยสิ่งที่รักในเงิน ทอง ทาสี ทาส บุตร และภรรยา เป็นต้น ถูกกามครอบงำ ย่อมถึงแก่ความพินาศฉิบหาย สมดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

๑๑.

๑๑.

ปิยโต [Pg.127] ชายเต โสโก,ปิยโต ชายเต ภยํ;

ปิยโต วิปฺปมุตฺตสฺส,นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ.

ความโศกเกิดจากสิ่งที่รัก ความกลัวเกิดจากสิ่งที่รัก ผู้พ้นจากสิ่งที่รักแล้ว ย่อมไม่มีความโศก ความกลัวจะมีมาแต่ที่ไหน

๑๒.

๑๒.

เปมโต ชายเต โสโก,เปมโต ชายเต ภยํ;

เปมโต วิปฺปมุตฺตสฺส,นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ.

ความโศกเกิดจากความรัก ความกลัวเกิดจากความรัก ผู้พ้นจากความรักแล้ว ย่อมไม่มีความโศก ความกลัวจะมีมาแต่ที่ไหน

๑๓.

๑๓.

รติยา ชายเต โสโก,รติยา ชายเต ภยํ;

รติยา วิปฺปมุตฺตสฺส,นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ.

ความโศกเกิดจากความยินดี ความกลัวเกิดจากความยินดี ผู้พ้นจากความยินดีแล้ว ย่อมไม่มีความโศก ความกลัวจะมีมาแต่ที่ไหน

๑๔.

๑๔.

กามโต ชายเต โสโก,กามโต ชายเต ภยํ;

กามโต วิปฺปมุตฺตสฺส,นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ.

ความโศกเกิดจากกาม ความกลัวเกิดจากกาม ผู้พ้นจากกามแล้ว ย่อมไม่มีความโศก ความกลัวจะมีมาแต่ที่ไหน

๑๕.

๑๕.

ตณฺหาย ชายเต โสโก,ตณฺหาย ชายเต ภยํ;

ตณฺหาย วิปฺปมุตฺตสฺส,นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ.

ความโศกเกิดจากตัณหา ความกลัวเกิดจากตัณหา ผู้พ้นจากตัณหาแล้ว ย่อมไม่มีความโศก ความกลัวจะมีมาแต่ที่ไหน

ตโต โส อนุกฺกเมน ปญฺจมธุรนครํ คนฺตฺวา อตฺตโน อาคตภาวํ รญฺญา กถาเปตฺวา เตน อนุญฺญาโต คนฺตฺวา ราชานํ อทฺทส. ตทา อุทฺทาฬพฺราหฺมโณ รญฺโญ อวิทูเร กมฺพลภทฺทปีเฐ นิสินฺโน โหติ, คนฺธพฺพพฺราหฺมโณปิ ธีตุยา สทฺธึ คนฺธพฺพํ กุรุมาโน นิสีทิ. ตสฺมึขเณ ปิตุ ปิฏฺฐิปสฺเส นิสินฺนา สุวณฺณติลกา อุทฺทาฬพฺราหฺมโณ กตโมติ ปุจฺฉิตฺวา เอตสฺมึ ภทฺทปีเฐ นิสินฺโนํ เอโสติ สุตฺวา นิลามลโลจเนหิ ตํ โอโลกนฺติ ทสนรํสินา สมฺภินฺนสุรตฺตาธเรน มนฺทหสิตํ [Pg.128] กโรนฺตี ตํ โอโลเกตฺวา ปารุตกญฺจุกํ อปเนตฺวา สรีรปฺปภํ วิสฺสชฺเชสิ. ตํ ทิสฺวา พฺราหฺมโณ อุมฺมตฺโต โสเกน ปริทฑฺฒคตฺโต อุณฺหวาเตน ปูริตมุขนาโส อสฺสุนา กิลินฺนเนตฺโต วิสญฺญี อโหสิ. ตโต โส มุหุตฺเตน ลทฺธสฺสาโส โรคีวิย รญฺโญ สกาสา อปสรนฺโต อตฺตโน เคหํ คนฺตฺวา สุหเท ปกฺโกสิตฺวา เตสํ เอวมาห. ภวนฺเตตฺถ.

จากนั้น เขาจึงเดินทางไปยังเมืองปัญจมธุระตามลำดับ ให้คนกราบทูลพระราชาถึงการมาของตน เมื่อได้รับพระบรมราชานุญาตแล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระราชา ในขณะนั้น อุททาละพราหมณ์นั่งอยู่บนอาสนะกัมพลอันประเสริฐไม่ไกลจากพระราชา ฝ่ายพราหมณ์นักดนตรี (บิดา) ก็นั่งแสดงดนตรีอยู่พร้อมกับธิดา ในขณะนั้น นางสุวัณณติลกาผู้นั่งอยู่ข้างหลังบิดา ถามว่า อุททาละพราหมณ์คือคนไหน เมื่อได้ยินว่า ผู้นั่งอยู่บนอาสนะอันประเสริฐนี้แหละ จึงมองดูเขาด้วยดวงตาอันบริสุทธิ์ประดุจดอกนิลุบล ยิ้มละไมด้วยริมฝีปากอันแดงระเรื่อระคนกับแสงแห่งฟัน แล้วมองดูเขา พลางเปิดเสื้อคลุมออกเล็กน้อยแสดงรัศมีกายให้ปรากฏ เมื่อพราหมณ์เห็นนางเข้า ก็ถึงกับคลุ้มคลั่ง ร่างกายถูกเผาผลาญด้วยความโศก ปากและจมูกเต็มไปด้วยลมร้อน ดวงตาชุ่มด้วยน้ำตา และหมดสติไป ลำดับนั้น เมื่อเขาได้สติคืนมาในครู่หนึ่ง ก็ถอยห่างจากสำนักของพระราชาเหมือนคนป่วย กลับไปยังบ้านของตน เรียกมิตรสหายผู้มีใจดีมาแล้วกล่าวกับพวกเขาว่า ท่านทั้งหลาย

๑๖.

๑๖.

โย อาปเท สมุปฺปนฺเน,อุปติฏฺฐติ สนฺติเก;

สุขทุกฺเข สโม โหติ,โส มิตฺโต โสจ ญาตโก.

ผู้ใดเมื่อภัยเกิดขึ้น ย่อมอยู่ใกล้ ย่อมเป็นผู้เสมอในสุขและทุกข์ ผู้นั้นแหละเป็นมิตรและเป็นญาติ

๑๗.

๑๗.

โย คุณํ ภาสเต ยสฺส, อคุณญฺจ นิคูหติ;

ปฏิเสเธตฺย กตฺตพฺพา, โส มิตฺโต โสจ ญาตโก.

ผู้ใดกล่าวคุณของผู้อื่น และปกปิดโทษ ห้ามสิ่งที่มิควรทำ ผู้นั้นแหละเป็นมิตรและเป็นญาติ

๑๘.

๑๘.

สุวณฺณติลกานาม, ลลนา กามลาลยา;

นีลกฺขิจณฺฑกณฺเฑหิ, วิขณฺเฑสิ มโน มม.

นางสุวัณณติลกา ผู้รื่นรมย์ในกาม ได้ทำลายใจของข้าพเจ้าให้เป็นชิ้นๆ ด้วยลูกศรคือดวงตาสีน้ำเงินอันคมกล้า

๑๙.

๑๙.

ตสฺสา มุขมฺพุเช สตฺตา, มม เนตฺตมธุพฺพตา,อปฺปมฺปิน สรนฺตามํ, ตตฺเถวา ภิรมนฺติ เต.

ภมรคือดวงตาของข้าพเจ้า ติดอยู่ในดอกบัวคือใบหน้าของนาง ไม่ระลึกถึงข้าพเจ้าแม้แต่น้อย ย่อมเพลิดเพลินอยู่ที่นั่นเอง

๒๐.

๒๐.

สเหว เตหิ เม จิตฺตํ, คตํ อุลฺลํฆิยุทฺธโต;

ลชฺชาคมฺภีรปริขํ, ธิติปาการมุคฺคตํ.

ใจของข้าพเจ้าพร้อมกับดวงตาเหล่านั้น ได้กระโดดข้ามคูคือความละอายอันลึก และกำแพงคือความอดทนอันสูงส่งไปเสียแล้ว

๒๑.

๒๑.

สมฺมุยฺหามิ ปมุยฺหามิ, สพฺพา มุยฺหนฺติ เม ทิสา;

ตสฺส เม สรณํ โหถ, กโรถ มม สงฺคหนฺติ.

ข้าพเจ้าหลงใหล หลงใหลยิ่งนัก ทิศทั้งปวงของข้าพเจ้าก็หลงใหลไปหมด ขอท่านทั้งหลายจงเป็นที่พึ่งแก่ข้าพเจ้า และจงสงเคราะห์ข้าพเจ้าเถิด

ตํ สุตฺวา เต เอวมาหํสุ.

เมื่อได้ยินดังนั้น พวกเขาก็กล่าวว่า

๒๒.

๒๒.

ยํ ตฺวมาจริย ปตฺเถสิ, จณฺฑาลี สา อสงฺคมา;

กินฺนุ มีฬฺเหน สํโยโค, จนฺทนสฺส กทา สิยา.

ท่านอาจารย์ ท่านปรารถนาหญิงใด นางนั้นเป็นหญิงจัณฑาล ไม่ควรคบหา การสมาคมกันระหว่างไม้จันทน์กับสิ่งปฏิกูลจะมีได้อย่างไร

๒๓.

๒๓.

อคมฺมคมนา [Pg.129] ยาติ, นรานํ ทูรโต สิรี;

กิตฺติจายุ พลํ พุทฺธิ, อยสํจ ส คจฺฉตีติ.

เพราะการคบหาหญิงที่ไม่ควรคบหา สิริย่อมหนีห่างไปจากนรชน ทั้งเกียรติยศ อายุ กำลัง และปัญญา ย่อมเสื่อมถอย และเขาย่อมถึงความไม่มีชื่อเสียง

อถ เตสํ พฺรหฺมโณ อาห.

จากนั้น พราหมณ์จึงกล่าวกับพวกเขาว่า

๒๔.

๒๔.

น ปริจฺจชติ โลโกยํ, อเมชฺเฌ มณิมุตฺตมํ;

ถีรตนํ ยุวาณี จ, ทุกฺกุลา อปิ คาหิยาติ.

โลกนี้ย่อมไม่ทอดทิ้งแก้วมณีอันประเสริฐแม้ในที่สกปรก และสตรีผู้เป็นรัตนะแม้เป็นหญิงสาวจากตระกูลต่ำ ก็ย่อมถูกรับไว้

เอวญฺจ ปน วตฺวา ตสฺสา สสฺสามิกาสฺสามิกภาวํ ญตฺวา อาเนถาติ อาห, เต ตถา อกํสุ. ตโต พฺราหฺมโณ ตาย เคหํ อาคตกาลโต ปฏฺฐาย จตฺตาโร มาเส รญฺโญ อุปฏฺฐานํ เนว อคมาสิ. ตสฺส ปน พฺรหฺมณสฺส สนฺติเก ปญฺจสตราชกุมารา นานาวิธานิ สิปฺปานิ อุคฺคณฺหนฺติ. เต ตํ การณํ ญตฺวา สุวณฺณติลกาย วิชฺชมานาย อมฺหากํ สิปฺปุคฺคหณสฺส อนฺตราโย ภวิสฺสติ, เยน เกนจิ อุปาเยน เอตํ มาเรตุํ วฏฺฏตีติ, จินฺเตตฺวา เต หตฺถา จริยํ ปกฺโกสิตฺวา ลญฺชํ ทตฺวา เอวมาหํสุ, หตฺถึ สุราย มตฺตํ กตฺวา สุวณฺณติลกํ มาเรหีติ. ตโต เต สพฺเพ ราชงฺคเณ สนฺนิปติตฺวา ทูตํ ปาเหสุํ, อาจริยํ ทฏฺฐุกามมฺหาติ. ตโต พฺราหฺมเณน อาคนฺตฺวา นิสินฺเนน ปฏิสนฺถารํ กตฺวา อาจริย อาจริยานึ ปสฺสิตุกามมฺหาติ อาหํสุ. อถ โส สุวณฺณติลกํ คเหตฺวา อาคจฺฉถาติ มนุสฺเส เปเสสิ. เต ตถา กรึสุ, อถ ตสฺสา วีถิมชฺฌํ สมฺปตฺตกาเล หตฺถึ วิสฺสชฺชาเปสุํ. โส โสณฺฑาย ภูมิยํ ปหรนฺโต คจฺฉนฺโต อุปธาวิตฺวา โสณฺเฑน ตํ อุกฺขิปิตฺวา กุมฺเภ นิสีทาเปสิ. ตโต ราชาโน ตถา ตํ มาราเปตุ มสกฺโกนฺตา ปุน ทิวเส มนุสฺเส ปโยเชตฺวา รตฺติยํ มาราเปสุํ. พฺราหฺมโณปิ เอวรูปํ อิตฺถึ อลสิตฺวา ชีวนโต มตเมว เสยฺโยติ โสจนฺโต ปริเทวนฺโต ราชงฺคเณ ทารุจิตกํ การาเปตฺวา อคฺคึปวิสิตฺวา [Pg.130] มโตติ. เอวํ มาตุคามวสงฺคตา มหนฺตํ อนยพฺยสนญฺจ มรณญฺจ ปาปุณนฺตีติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา.

ครั้นกล่าวอย่างนั้นแล้ว เมื่อรู้ว่านางมีสามีหรือไม่มีสามี จึงกล่าวว่า "จงนำมาเถิด" พวกเขาก็ทำตามนั้น จากนั้น พราหมณ์ก็ไม่ได้ไปเฝ้าพระราชาเป็นเวลาสี่เดือน นับตั้งแต่วันที่นางมาถึงบ้าน แต่เจ้าชายห้าร้อยพระองค์กำลังเรียนศิลปะต่างๆ จากพราหมณ์นั้น พวกเขาเมื่อรู้สาเหตุนั้น จึงคิดว่า "เมื่อนางสุวรรณติลกายังอยู่ การเรียนศิลปะของเราจะต้องมีอุปสรรค เราควรฆ่านางด้วยอุบายใดอุบายหนึ่ง" พวกเขาจึงเรียกควาญช้างมา ให้สินบน แล้วกล่าวว่า "จงทำให้ช้างเมาสุรา แล้วฆ่านางสุวรรณติลกาเสีย" จากนั้น พวกเขาทั้งหมดก็ประชุมกันที่ลานหลวง แล้วส่งทูตไป (บอกว่า) "พวกเราต้องการพบอาจารย์" เมื่อพราหมณ์มาถึงและนั่งลงแล้ว พวกเขาก็ทักทาย แล้วกล่าวว่า "อาจารย์ พวกเราต้องการพบอาจารย์หญิง" จากนั้น เขาจึงส่งคนไป (บอกว่า) "จงพานางสุวรรณติลกามาเถิด" พวกเขาก็ทำตามนั้น ครั้นเมื่อนางมาถึงกลางถนน พวกเขาก็ปล่อยช้าง ช้างนั้นเดินไปพลางกระทืบงวงลงบนพื้นดิน พลางวิ่งเข้าไป แล้วใช้งวงยกนางขึ้นไปนั่งบนกระหม่อม จากนั้น พวกเจ้าชายเมื่อไม่สามารถให้นางถูกฆ่าด้วยวิธีนั้นได้ จึงใช้คนในวันรุ่งขึ้น ให้ฆ่านางในเวลากลางคืน พราหมณ์นั้นก็เศร้าโศกคร่ำครวญว่า "การตายเสียดีกว่าการมีชีวิตอยู่โดยไม่ได้สตรีเช่นนี้" แล้วให้สร้างเชิงตะกอนไม้ที่ลานหลวง แล้วเข้ากองไฟตายไป ด้วยประการฉะนี้ ผู้ที่ตกอยู่ใต้อำนาจของสตรี ย่อมประสบความพินาศใหญ่หลวงและความตาย พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเรื่องนี้ไว้แล้ว

๒๕.

๒๕.

มายาเวสา มรีจีว,โสโก โรโค จุปทฺทโว;

ขราว พนฺธนา เจสา,มจฺจุปาโส คุหาสโย;

ตาสุ โย วิสฺสเส โปโส,โส นเรสุ นราธโมติ.

(สตรีเหล่านี้) เป็นมายา เหมือนพยับแดด เป็นความโศก เป็นโรค เป็นอุปัทวะ เป็นเครื่องผูกพันอันหยาบช้า เป็นบ่วงแห่งมัจจุราชที่ซ่อนอยู่ในถ้ำ บุรุษใดเชื่อใจในสตรีเหล่านั้น บุรุษนั้นเป็นคนเลวทรามในหมู่มนุษย์

๒๖.

๒๖.

อโยนิโส สา ปุริมาย ชาติยา,ปุญฺญํ กริตฺวา อลภีทิสํ คตึ;

ธีสมฺปยุตฺตํ กุสลํ กโรนฺตา,นิพฺพาณเมวาภิมุขํ กโรถาติ.

นางนั้นในชาติก่อน ได้ทำบุญโดยไม่แยบคาย จึงได้คติเช่นนี้ ผู้ทำกุศลประกอบด้วยปัญญา จงทำนิพพานให้เป็นที่มุ่งหน้าเถิด

สุวณฺณติลกาย วตฺถุํ ทุติยํ.

เรื่องนางสุวรรณติลกา จบเรื่องที่สอง

๓๓. กปณาย วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๓๓. ในเรื่องของนางกปณา มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้

ภควติ ปรินิพฺพุเต ชมฺพุทีเป ตตฺถ ตตฺถ ภิกฺขุภิกฺขุณิโย จ อุปาสกอุปาสิกาโย จ ชยมหาโพธึ วนฺทิสฺสามีติ เยภุยฺเยน คนฺตฺวา วนฺทนฺติ. อถา ปรภาเค พหู ภิกฺขู สงฺคมฺม มหาโพธึ วนฺทนตฺถาย คจฺฉนฺตา อญฺญตรสฺมึ คามเก ภิกฺขาย จริตฺวา อาสนสาลํ คนฺตฺวา กตภตฺตกิจฺจา โถกํ วิสฺสมึสุ, ตทา ตตฺถ เอกา กปณา ทุคฺคติตฺถี ตถา นิสินฺนภิกฺขู ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา เอกมนฺเต ฐิตา อยฺยา กุหึ คจฺฉนฺตีติ ปุจฺฉิ. ภิกฺขู ตํ สุตฺวา ชยมหาโพธิสฺส อานุภาวญฺจ ตํ วนฺทนตฺถาย อตฺตานํ คมนญฺจ กเถนฺตา เอวมาหํสุ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว ในชมพูทวีป ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก และอุบาสิกาทั้งหลาย ส่วนมากย่อมไปนมัสการพระชัยมหาโพธิ์ด้วยตั้งใจว่า "เราจักไหว้พระชัยมหาโพธิ์" ต่อมา ภิกษุจำนวนมากรวมกันไปเพื่อบูชาพระมหาโพธิ์ ได้บิณฑบาตในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง แล้วไปที่โรงฉัน ทำภัตกิจเสร็จแล้วก็พักผ่อนเล็กน้อย ขณะนั้น หญิงยากจนคนหนึ่ง เห็นภิกษุเหล่านั้นนั่งอยู่ จึงเข้าไปใกล้ ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ถามว่า "ท่านเจ้าข้า ท่านทั้งหลายจะไปที่ไหน?" ภิกษุทั้งหลายเมื่อได้ยินดังนั้น จึงกล่าวถึงอานุภาพของพระชัยมหาโพธิ์ และการที่พวกตนจะไปนมัสการนั้น แล้วกล่าวว่า

๑.

ยตฺถาสีโน [Pg.131] ชิโน เชสิ, สเสนํ มกรทฺธชํ;

หนฺตฺวา กิเลสเสนญฺจ, พุทฺโธ อาสิ นิรุตฺตโร.

ที่ใด พระชินเจ้าประทับนั่ง ทรงชนะมารผู้มีธงรูปปลาพร้อมด้วยกองทัพ และทรงทำลายกองกิเลสแล้ว ได้เป็นพระพุทธเจ้าผู้ยอดเยี่ยม

๒.

ยํ ปูเชสิ มหาวีโร, ฐิโต ปท มโกปยํ;

สตฺตรตฺตินฺทิวํ เนตฺต, นีลนีรชรํสินา.

พระมหาวีระทรงบูชาพระมหาโพธิ์ใด ประทับยืนโดยไม่ไหวติงตลอดเจ็ดวันเจ็ดคืน ด้วยรัศมีแห่งพระเนตรสีน้ำเงินดุจดอกอุบล

๓.

สุราสุรนราทีนํ, เนตฺตาลิ ปาฬิปาตนา;

เมจกาการปตฺเตหิ, สิขณฺฑีวิย ภาติ โย.

พระมหาโพธิ์ใดรุ่งเรืองดุจนกยูง ด้วยใบที่มีสีเขียวเข้ม เป็นที่ตกแห่งแถวภมรคือดวงตาของเทวดา อสูร และมนุษย์ทั้งหลาย

๔.

สุรปาทโปว สตฺตานํ, ยํ ติฏฺฐติ มหีตเล;

อิห โลเก ปรตฺเต จ, ททนฺโต อิจฺฉิติจฺฉิตํ.

พระมหาโพธิ์ใดตั้งอยู่บนพื้นโลก ประดุจต้นกัลปพฤกษ์ของเหล่าสัตว์ ย่อมให้สิ่งที่ปรารถนาทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

๕.

ยสฺส ปุราณปณฺณมฺปิ, ปติตํ โย นโร อิธ;

ปูเชติ ตสฺส โส เทติ, ภวโภคํ มหีรุโห.

บุรุษใดในโลกนี้ บูชาแม้ใบเก่าที่ร่วงหล่นของต้นไม้นั้น ต้นไม้นั้นย่อมให้โภคสมบัติในภพแก่เขา

๖.

คนฺธมาเลหิ สลิเลหิ, ยมุปาสติ สทา นโร;

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, ทุริตํ โส นิหญฺญติ.

นรชนใดบูชาพระมหาโพธิ์นั้นด้วยของหอม ดอกไม้ และน้ำเสมอ บาปทั้งภายในและภายนอกของเขาย่อมถูกกำจัด

๗.

โย เทติ อิหโลกตฺถํ,โย เทติ ปารโลกิกํ,สมฺปทํ ชยโพธึตํ,โภติ คจฺฉาม วนฺทิตุํ.

พระชัยมหาโพธิ์ใดให้ประโยชน์ในโลกนี้ ให้ประโยชน์ในโลกหน้า และให้ความถึงพร้อม ดูกรนางผู้เจริญ พวกเราจะไปนมัสการพระชัยมหาโพธิ์นั้น

ตํ สุตฺวา อุทคฺคา โสมนสฺสชาตา ภิกฺขูนํ เอวมาห. อหํ ภนฺเต ปรกุเล ภติยา กมฺมํ กโรนฺตี ทุกฺเขน กสิเรน ชีวิกํ กปฺเปมิ. สฺวาตนาย เม ตณฺฑุลนาลิปิ นตฺถิ, ปเคว อญฺญํ ธนํ, อิมํ วินา อญฺญํ สาฏกมฺปิ นตฺถิ, กสฺมา ปุพฺเพ อกตปุญฺญตฺตา, ตสฺมา อิมํ ภนฺเต สาฏกํ มมานุคฺคหาย โพธิมฺหิ ธชํ พนฺธถาติ ยาจิตฺวา สาฏกํ โธวิตฺวา เตสํ อทาสิ. ภิกฺขูปิ ตสฺสานุคฺคหาย ตํ คเหตฺวา อคมํสุ. สา สาฏกํ ทตฺวา ปีติปาโมชฺชมานสา เคหํ คนฺตฺวา ตทเหว รตฺติยา มชฺฌิมยาเม สตฺถกวาเตน อุปหตา กาลํ กตฺวา เตสํ [Pg.132] ภิกฺขูนํ คมนมคฺเค เอกสฺมึ รมณีเย วนสณฺเฑ ภุมฺมเทวตา หุตฺวา นิพฺพตฺตี, อถสฺสา ปุญฺญานุภาเวน ติโยชนิเก ฐาเน ทิพฺพกปฺปรุกฺขา ปาตุรหํสุ, ตตฺต ตตฺต นานาวิราคธชปตากา โอลมฺพนฺติ. เทวปุตฺตา จ เทวธีตโร จ สพฺพาภรณวิภูสิตา ตเถว ธชปตากาทโย คเหตฺวา กีฬนฺติ. นจฺจคีตาทิเนกานิ อจฺฉริยานิ ปโยเชนฺติ. อถ ทุติยทิวเส เตปิ ภิกฺขู โพธิมณฺฑลํ คจฺฉนฺตา สายณฺเห ตํ ฐานํ ปตฺวา อชฺช อิมสฺมึ วนสณฺเฑ วสิตฺวา คมิสฺสามาติ ตตฺถ วาสํ อุปคมึสุ, ตโต เต รตฺติภาเค นานาวณฺณธเช จ เทวตาหิ ปโยชิยมานา คีตวาทิตาทโย จ ติโยชนฏฺฐาเน กปฺปรุกฺขานิ จ อิทํ สพฺพํ เทวิสฺสริยํ ตสฺสานุภาเวน นิพฺพตฺตภาวํ ทิสฺวา วิมฺหิตมานสา เทวธีตรํ อามนฺเตตฺวา ตฺวํ เกน กมฺเมน อิธ นิพฺพตฺตาติ ปุจฺฉึสุ. สา ภิกฺขู วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห ฐิตา ภนฺเต มํ น สญฺชานิตฺถาติ อาห. ภิกฺขูหิ น มยํ สญฺชานาม ภคินีติ วุตฺเต สา อตฺตโน สภาวํ กเถนฺตี เอวมาห.

นางได้ฟังดังนั้นแล้ว มีใจเบิกบานยินดี จึงกล่าวแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ดิฉันรับจ้างทำงานในตระกูลอื่น เลี้ยงชีวิตอยู่ด้วยความยากลำบาก แม้ข้าวสารเพียงหนึ่งทะนานสำหรับวันพรุ่งนี้ก็ไม่มีแก่ดิฉัน จะกล่าวไปไยถึงทรัพย์อื่นเล่า นอกจากผ้านุ่งผืนนี้แล้ว แม้ผ้าอื่นก็ไม่มี เพราะเหตุไร เพราะความเป็นผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ในกาลก่อน เพราะฉะนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงผูกผ้าผืนนี้เป็นธงที่ต้นโพธิ์เพื่ออนุเคราะห์ดิฉันเถิด' ดังนี้แล้ว นางก็ซักผ้าแล้วถวายแก่ภิกษุเหล่านั้น แม้ภิกษุทั้งหลายก็รับผ้าผืนนั้นไปเพื่ออนุเคราะห์นางแล้วเดินทางไป นางถวายผ้าแล้ว มีใจปีติยินดี กลับไปเรือน ในคืนนั้นเอง ในยามกลาง นางก็ถูกลมเพียงดังศัสตราเสียดแทงทำกาละแล้ว ไปบังเกิดเป็นเทพธิดาผู้เป็นภุมมเทวดา ในป่าอันรื่นรมย์แห่งหนึ่ง ณ หนทางที่ภิกษุเหล่านั้นเดินทางไป ด้วยอานุภาพแห่งบุญของนาง ต้นกัลปพฤกษ์ทิพย์ก็ปรากฏขึ้นในที่ ๓ โยชน์ ธงและธงชัยหลากสีสันก็ห้อยระย้าอยู่ ณ ที่นั้นๆ เหล่าเทพบุตรและเทพธิดาต่างประดับประดาด้วยเครื่องประดับทุกชนิด ก็ถือธงและธงชัยเป็นต้นเหล่านั้นเล่นสนุกสนานอยู่ พวกเขาก็แสดงการฟ้อนรำขับร้องเป็นต้นอันน่าอัศจรรย์ต่างๆ นานา ครั้นวันรุ่งขึ้น ภิกษุเหล่านั้นเมื่อจะไปยังโพธิมณฑล ก็มาถึงที่นั้นในเวลาเย็น จึงพักแรม ณ ที่นั้นว่า 'วันนี้เราจะพักอยู่ในป่านี้แล้วจึงจะไป' จากนั้น ในเวลากลางคืน พวกท่านเห็นธงหลากสีสันต่างๆ และการขับร้องดนตรีเป็นต้นที่เหล่าเทวดาแสดงอยู่ และต้นกัลปพฤกษ์ในที่ ๓ โยชน์ และเห็นว่าทิพยสมบัติทั้งหมดนี้เกิดขึ้นด้วยอานุภาพของนาง ก็มีใจประหลาดใจ จึงเรียกเทพธิดามาถามว่า 'เธอมาบังเกิดในที่นี้ด้วยกรรมอะไร?' นางไหว้ภิกษุทั้งหลายแล้วประนมมือยืนอยู่ กล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านจำดิฉันไม่ได้หรือ?' เมื่อภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า 'น้องหญิง พวกเราจำไม่ได้' นางก็บอกเรื่องราวของตนเองอย่างนี้ว่า

๘.

หียฺโย อาสนสาลาย, นิสีทิตฺถ สมาคตา;

ตุมฺหกํ สนฺติกํ คมฺม, ยา วรากีภิวาทยิ.

หญิงผู้น่าสงสารคนใด เข้าไปหาท่านทั้งหลายแล้วไหว้ เมื่อวานนี้ ท่านทั้งหลายประชุมกันนั่งอยู่ในโรงอาสนะ

๙.

ยา โพธึ ปูชนตฺถาย, วตฺถกํ ปฏิปาทยิ;

สาหํ หียฺโย จุตา อาสึ, รตฺติยํ พฺยาธิปีฬิตา.

หญิงคนใดถวายผ้าเพื่อบูชาพระมหาโพธิ์ ดิฉันนั้นแหละ เมื่อวานนี้ได้จุติแล้วในเวลากลางคืน ถูกโรคเบียดเบียน

๑๐.

๑๐.

นานาสมฺปตฺติสํยุตฺตา, นานาภูสนภูสิตา;

วิมาเน รตนา กิณฺเณ, ชาตาหํ เอตฺถ กานเน.

ประกอบด้วยสมบัตินานาชนิด ประดับประดาด้วยเครื่องประดับนานาชนิด ดิฉันได้มาเกิดในป่านี้ ในวิมานที่เกลื่อนกลาดด้วยรัตนะ

๑๑.

๑๑.

หียฺโย ปสฺสิตฺถ เม คตฺตํ, รโชชลฺเลหิ สํกุลํ;

อชฺช ปสฺสถ เม คตฺตํ, วณฺณวนฺตํ ปภสฺสรํ.

เมื่อวานนี้ ท่านทั้งหลายเห็นกายของดิฉันที่เปรอะเปื้อนด้วยธุลีและโคลน วันนี้ ท่านทั้งหลายจงเห็นกายของดิฉันที่มีวรรณะผ่องใสเปล่งปลั่ง

๑๒.

๑๒.

หียฺโย ปสฺสิตฺถ เม ภนฺเต, นิวตฺถํ มลินมฺพรํ;

อชฺช ปสฺสถ เม ภนฺเต, ทิพฺพมมฺพรมุตฺตมํ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อวานนี้ ท่านทั้งหลายเห็นดิฉันนุ่งผ้าที่เศร้าหมอง วันนี้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายจงเห็นดิฉันนุ่งผ้าทิพย์อันประเสริฐ

๑๓.

๑๓.

วิกิณฺณผลิตคฺเคหิ[Pg.133], เกเสหิ วิรลา กุลํ;

อูกาคูถปฏิกฺกูลํ, หียฺโย อาสิสิรํ มม.

เมื่อวานนี้ ศีรษะของดิฉันน่ารังเกียจด้วยเหาและมูลเหา มีผมอันมีปลายหงอกกระเซิงและบาง

๑๔.

๑๔.

อชฺช ตํ ปริวตฺติตฺวา, มม ปุญฺญานุภาวโต;

สุนีลมุทุธมฺมิลฺลํ, กุสุมา ภรณภูสิตํ.

วันนี้ ผมนั้นกลับกลายเป็นผมดำขลับอ่อนนุ่ม ประดับประดาด้วยเครื่องประดับดอกไม้ ด้วยอานุภาพแห่งบุญของดิฉัน

๑๕.

๑๕.

ปุรา เม สกสีเสน, วหิตํ ทารู ทกาทิกํ;

ปุญฺเญนาหํ อชฺช มาลา, ภารํ สีเส สมุพฺพเห.

แต่ก่อน ดิฉันเคยทูนฟืนและน้ำเป็นต้นด้วยศีรษะของตนเอง วันนี้ ดิฉันทูนพวงมาลัยบนศีรษะด้วยบุญ

๑๖.

๑๖.

ธชตฺถาย มยา หียฺโย, ปทินฺนํ ถูลสาฏกํ;

อชฺช นิพฺพตฺติ เม โภนฺโต, มหนฺตํ ทิพฺพสมฺปทํ.

ผ้าเนื้อหยาบที่ดิฉันถวายเป็นธงเมื่อวานนี้ ข้าแต่ท่านทั้งหลาย วันนี้ทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ได้บังเกิดแก่ดิฉันแล้ว

๑๗.

๑๗.

ชานมาเนน กตฺตพฺพํ, ทานาทีสุ มหปฺผลํ;

เทวโลเก มนุสฺเสสุ, สุขทํ ทาน มุตฺตมนฺติ.

ผู้รู้พึงกระทำทานเป็นต้นที่มีผลมาก ทานอันประเสริฐย่อมให้ความสุขทั้งในเทวโลกและมนุษยโลก

ตํ สุตฺวา สพฺเพ ภิกฺขู อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตา อเหสุํ. สา เทวตา ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ภิกฺขู นิมนฺเตตฺวา ทิพฺเพหิ ขชฺชโภชฺเชหิ สหตฺถา สนฺตปฺเปตฺวา เตหิ สทฺธึ อาคจฺฉนฺตี อนฺตรามคฺเค ทานํ ททมานา มหาโพธึ คนฺตฺวา สพฺเพหิ ธชปตากา ทีหิ จ นานาวิธวณฺณคนฺธสมฺปนฺนปุปฺเผหิ จ ทีปธูเปหิ จ โพธึ ปูเชตฺวา ภิกฺขูนํ จีวรตฺถาย ทิพฺพวตฺถานิ ทตฺวา อาคมฺม ตสฺมึเยว วนสณฺเฑ วสนฺตี นานาวิธานิ ปุญฺญานิ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ภิกฺขูปิ ตํ อจฺฉริยํ ตตฺถ ตตฺถ ปกาเสนฺตา พหูชเน ปุญฺญกมฺเม นิโยเชสุํติ.

ได้ฟังดังนั้น ภิกษุทั้งหลายทั้งหมดก็มีจิตอัศจรรย์และประหลาดใจ เทพธิดานั้น ครั้นล่วงราตรีนั้นไปแล้ว ก็ได้นิมนต์ภิกษุทั้งหลาย ถวายขาทนียโภชนียะทิพย์ด้วยมือของตนเองให้อิ่มหนำสำราญ แล้วเดินทางมาพร้อมกับภิกษุเหล่านั้น ถวายทานไปตลอดทาง จนถึงพระมหาโพธิ์ ก็บูชาพระมหาโพธิ์ด้วยธงและธงชัยเป็นต้น ด้วยดอกไม้ที่สมบูรณ์ด้วยสีและกลิ่นนานาชนิด ด้วยประทีปและธูป แล้วถวายผ้าทิพย์เพื่อเป็นจีวรแก่ภิกษุทั้งหลาย แล้วกลับมาอยู่ในป่าแห่งนั้น ทำบุญนานาชนิดแล้ว ไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ ภิกษุทั้งหลายก็ประกาศความอัศจรรย์นั้นในที่นั้นๆ ชักชวนชนเป็นอันมากให้ประกอบบุญกรรม

๑๘.

๑๘.

เอวํ วิธาปิ กปณา ชินสาสนมฺหิ,กตฺวา ปสาท มถ ถูลกุเจลเกน;

ปูเชตฺว ทิพฺพวิภวํ อลภีติ ญตฺวา,ปูชาปรา ภวถ วตฺถุสุ ตีสุ สมฺมาติ.

แม้หญิงยากจนเช่นนี้ในพระศาสนาของพระชินเจ้า ได้ทำความเลื่อมใสด้วยผ้าเก่าเนื้อหยาบ บูชาแล้วได้ทิพยสมบัติ พึงรู้ว่า เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ขวนขวายในการบูชาในวัตถุ ๓ อย่างโดยชอบเถิด

กปณาย วตฺถุํ ตติยํ.

เรื่องของหญิงยากจน เรื่องที่ ๓

๓๔. อินฺทคุตฺตตฺเถรสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๓๔. นี้เป็นลำดับเรื่องในเรื่องของพระอินทคุตตเถระ

อมฺหากํ ภควโต ปรินิพฺพาณโต โอรภาเค ชมฺพุทีเป กิร ปาฏลิปุตฺตํ นาม นครํ อโหสิ. ตตฺถ ธมฺมาโสโก นาม มหิทฺธิโก มหานุภาโว อาณาจกฺกวตฺติ ราชา รชฺชํ กาเรติ. อุทฺธํ อากาสโต เหฏฺฐา ปถวิยา โยชนปฺปมาเณ สกลชมฺพูทีเป ตสฺส อาณา ปวตฺตติ, ตทา สกลชมฺพุทีปวาสิโน จ จตุราสีติ นครสหสฺเส ราชาโน จ อตฺตโน อตฺตโน พลวาหเน คเหตฺวา อาคมฺม ธมฺมาโสกมหารญฺโญ อุปฏฺฐานํ กโรนฺติ. ตสฺมึ สมเย เทวปุตฺตนคเร เทวปุตฺโต นาม มหาราชา อตฺตโน พลวาหนํ คเหตฺวา รญฺโญ อุปฏฺฐานํ อคมาสิ. ธมฺมาโสโก เทวปุตฺตมหาราชานํ ทิสฺวา มธุรปฏิสนฺถารํ กตฺวา ตุมฺหากํ รฏฺเฐ พหุสฺสุตา อาคตาคมา มหาคุณวนฺตา อยฺยา อตฺถีติ ปุจฺฉิ. ตํ สุตฺวา เทวปุตฺตราชา อตฺถิ เทว ตสฺมึ นคเร สีหกุมฺภกํ นาม มหาวิหารํ. ตตฺถ อเนกสหสฺสภิกฺขู วิหรนฺติ สีลวนฺตา อปฺปิจฺฉา สนฺตุฏฺฐา วิเวกกามิโน. เตสุ สาฏฺฐกถาติปิฏกธโร อินฺทคุตฺตตฺเถโร นาม เตสํ ปาโมกฺโข อโหสิ. โส อเนกปริยาเยน สนรามรานํ ภิกฺขูนํ ธมฺมํวณฺเณติ. คุณวา อตฺตโน คุณํ นิสฺสาย โลเก ปากโฏติ. ตํ สุตฺวา ราชา ตุฏฺฐมานโส เถรํ ปสฺสิตุกาโม หุตฺวา สมฺม ตฺวเมว คนฺตฺวา เถรํ ยาจิตฺวา อิธา เนหีติ อาห. ตํ สุตฺวา เทวปุตฺตราชา อตฺตโน หตฺถสฺสพลวาหนา ทิมหา เสนงฺคปริวุโต อินฺทคุตฺตตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อยฺย อยฺยํ ธมฺมาโสกมหาราชา ทฏฺฐุกาโมติ อาห. เถเรน สาธูติ สมฺปฏิจฺฉิเต ราชา เถเรน สมฺปฏิจฺฉิตภาวํ ธมฺมาโสกมหาราชิโน เปเสสิ. ตโต ธมฺมาโสกมหาราชา โสมนสฺสปฺปตฺโต อตฺตโน อาณาปวตฺติตฏฺฐาเน ราชูนํ สาสนํ เปเสสิ. สพฺเพว เถราคมนมคฺคํ [Pg.135] อลงฺกโรนฺตูติ. อถ เต ราชาโน ตุฏฺฐปหฏฺฐา อตฺตโน อตฺตโน นคเร เภรึ จราเปตฺวา เทวปุตฺตนครโต ยาว ปาฏลิปุตฺตนครํ เอตฺถนฺตเร ปญฺจปณฺณาสโยชนิกํ มคฺคํ วิสมํ สมํ กโรนฺโต เทวตานํ ทิพฺพวีถิมิว อลงฺกริตฺวา ธมฺมาโสกมหานรินฺทสฺส เอวํ สาสนํ เปเสสุํ. ภวนฺเตตฺถ.

ได้ยินว่า ในชมพูทวีป ภายหลังแต่การปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา มีเมืองชื่อปาฏลีบุตร ณ ที่นั้น มีพระราชาทรงพระนามว่า พระเจ้าธรรมาโศกราช ทรงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก ทรงครองราชสมบัติอยู่ พระราชอาณาจักรของพระองค์แผ่ไปทั่วชมพูทวีป ประมาณ ๑ โยชน์ ทั้งเบื้องบนในอากาศและเบื้องล่างในพื้นดิน ในกาลนั้น ชาวชมพูทวีปทั้งหมด และพระราชา ๘๔,๐๐๐ เมือง ต่างนำกำลังพลและพาหนะของตนมาเฝ้าพระเจ้าธรรมาโศกราช ในสมัยนั้น พระเจ้าเทวบุตรมหาราช ในเมืองเทวบุตร ก็ทรงนำกำลังพลและพาหนะของตนไปเฝ้าพระราชา พระเจ้าธรรมาโศกราชทอดพระเนตรเห็นพระเจ้าเทวบุตรมหาราชแล้ว ทรงปฏิสันถารด้วยพระวาจาอันไพเราะ แล้วตรัสถามว่า "ในแว่นแคว้นของท่าน มีพระเถระผู้ทรงคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้คงแก่เรียน ผู้ทรงจำพระคัมภีร์บ้างหรือไม่?" พระเจ้าเทวบุตรได้ฟังดังนั้น จึงกราบทูลว่า "มีพระเจ้าข้า ในเมืองนั้นมีมหาวิหารชื่อสีหกุมภกะ ณ ที่นั้น มีภิกษุหลายพันรูปอยู่จำพรรษา เป็นผู้มีศีล มีความปรารถนาน้อย สันโดษ ชอบความสงัด ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น พระอินทคุตตเถระผู้ทรงพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถา เป็นประมุขของภิกษุเหล่านั้น ท่านแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย ทั้งมนุษย์และเทวดา ด้วยอเนกปริยาย ผู้มีคุณย่อมปรากฏในโลกอาศัยคุณของตน" พระเจ้าธรรมาโศกราชได้ฟังดังนั้น ก็มีพระทัยยินดี ทรงปรารถนาจะเห็นพระเถระ จึงตรัสว่า "ท่านจงไปเองเถิด ไปอาราธนาพระเถระมาที่นี่" พระเจ้าเทวบุตรได้ฟังดังนั้น ก็ทรงแวดล้อมด้วยกองทัพช้าง ม้า และพาหนะอันยิ่งใหญ่ของพระองค์ เสด็จไปหาพระอินทคุตตเถระ ไหว้แล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า พระเจ้าธรรมาโศกราชทรงปรารถนาจะเห็นพระผู้เป็นเจ้า" เมื่อพระเถระรับว่า "ดีแล้ว" พระเจ้าเทวบุตรก็ส่งข่าวการรับของพระเถระไปถวายพระเจ้าธรรมาโศกราช จากนั้น พระเจ้าธรรมาโศกราชก็ทรงยินดี ทรงส่งพระราชสาส์นไปยังพระราชาทั้งหลายในเขตอำนาจของพระองค์ว่า "ขอให้ทุกท่านจงประดับตกแต่งหนทางที่พระเถระจะเสด็จมาเถิด" ครั้นแล้ว พระราชาเหล่านั้นก็ทรงยินดีปรีดา ทรงให้ตีกลองในเมืองของตนๆ แล้วทรงปรับทางที่ขรุขระให้เรียบเสมอกันตลอดระยะทาง ๕๕ โยชน์ ระหว่างเมืองเทวบุตรจนถึงเมืองปาฏลีบุตร ประดับตกแต่งราวกับถนนทิพย์ของเทวดา แล้วส่งพระราชสาส์นไปถวายพระเจ้าธรรมาโศกราชอย่างนี้ว่า "ขอพระองค์จงเสด็จมาที่นี่เถิด"

๑.

อินฺทคุตฺตมหาเถร, สามิโน คมนาย โน;

มคฺคํ อลงฺกโรนฺตูติ, มหาราเชน เปสิตํ.

พระมหาราชทรงส่งพระราชสาส์นมาว่า "เพื่อการเดินทางมาของพระมหาเถระอินทคุตตะผู้เป็นนายของเรา ขอจงประดับตกแต่งหนทางเถิด"

๒.

ตโต เต อปเนตฺวาน, ปาสาณกณฺฏกาทิกํ;

วิสมํ สมํ กริตฺวาน, สมฺมชฺชิตฺวาน สาธุกํ.

จากนั้น พวกเขาก็ได้กำจัดหินและหนามเป็นต้นออกไป ทำทางที่ขรุขระให้เรียบเสมอกัน แล้วกวาดให้สะอาดเรียบร้อยดี

๓.

โธตมุตฺตา สมาภาสา, โอกิริตฺวาน วาลุกา;

อุสฺสาปิตา ตตฺถ ตตฺถ, ทุสฺสโตรณปนฺติโย.

โปรยทรายที่มีแสงสว่างเหมือนไข่มุกที่ล้างแล้ว และยกแถวซุ้มประตูที่ทำด้วยผ้าขึ้นในที่นั้นๆ

๔.

กลโธตเหมรมฺภาทิ, นานาโตรณปนฺติโย;

ตถา ปุปฺผมยา เนก, โตรณูปริโตรณา.

มีแถวซุ้มประตูต่างๆ ที่ทำด้วยเงิน ทอง และต้นกล้วยเป็นต้น อีกทั้งซุ้มประตูที่ทำด้วยดอกไม้มากมาย เป็นซุ้มประตูซ้อนซุ้มประตู

๕.

เตสุ เตสุจ ฐาเนสุ, สงฺขตา กุสุมคฺฆิกา;

ตเถว คนฺธเตเลหิ, ทีปิตา ทีปปนฺติโย.

ในที่นั้นๆ ได้จัดทำพวงมาลัยดอกไม้ไว้ อีกทั้งได้จุดแถวประทีปด้วยน้ำมันหอม

๖.

ปทุมุปฺปลสนฺนีร, ปุปฺผปลฺลว ลงฺกตา;

ฐปิตา ฆฏมาลาโย, ปุณฺณา โสคนฺธวาริหิ.

ประดับด้วยดอกบัวหลวง ดอกบัวสาย ดอกไม้และใบไม้ วางแถวหม้อน้ำที่เต็มไปด้วยน้ำหอม

๗.

นิลปีตา ทิสมฺภินฺน, ปตากาหิ ธเชหิ จ;

มคฺคสฺส อุภโต ปสฺเส, วนมาสิ สมากุลํ.

สองข้างทางเต็มไปด้วยป่าที่ประดับด้วยธงและธงชัยสีครามและสีเหลือง แตกต่างกันไปตามทิศทาง

๘.

เกตโว อุคฺคตา ตตฺถ, มนฺทมนฺทสมีรณา;

อวฺหยนฺตาว โสภนฺติ, พฺรหฺโมรคสุราทโย.

ธงชัยทั้งหลายถูกยกขึ้นในที่นั้น พัดพลิ้วด้วยลมที่พัดเอื่อยๆ ดูราวกับกำลังเชื้อเชิญพวกพรหม นาค และเทวดาเป็นต้นให้มา

๙.

นาคจมฺปปุนฺนาค, เกตกีวกุลาทิหิ;

ปทุมุปฺปลา ทิชลเชหิ, มาลตี กุสุมา ทิหิ.

ด้วยดอกกากะทิง ดอกจำปา ดอกบุนนาค ดอกเกด ดอกพิกุลเป็นต้น ด้วยดอกบัวหลวง ดอกบัวสาย ดอกไม้ที่เกิดในน้ำ ด้วยดอกมะลิและดอกไม้อื่นๆ

๑๐.

๑๐.

มาลาทาเมหิ [Pg.136] เนเกหิ, มคฺคมาสิ วิจิตฺตกํ;

ปตฺถริตฺวา ปาทปเฏ, สิตฺตสมฺมตฺตภูมิยํ.

ทางนั้นวิจิตรตระการตาด้วยพวงมาลัยหลายชนิด ปูลาดด้วยผ้าปูเท้าบนพื้นดินที่พรมน้ำและกวาดเรียบร้อยแล้ว

๑๑.

๑๑.

ลาชาทิปญฺจปุปฺผานิ, วิกิรึสุ มโนรมํ;

อลงฺกริตฺวา หตฺตสฺสา, กุสุมา ภรณาทิหิ.

โปรยดอกไม้ ๕ สี มีข้าวตอกเป็นต้นอย่างน่ารื่นรมย์ ประดับตกแต่งช้างและม้าด้วยเครื่องประดับดอกไม้เป็นต้น

๑๒.

๑๒.

มคฺคาลงฺกรณตฺถาย, ฐปิตาสุํ ตโต ตโต;

เตสุ เตสุ จ ฐาเนสุ, เภริมณฺฑลมชฺฌคา.

เพื่อประดับตกแต่งทาง ได้วางวงกลองไว้ในที่นั้นๆ ท่ามกลางวงกลองเหล่านั้น

๑๓.

๑๓.

นจฺจนฺติ จาตุรา นารี, รสภาวนิรนฺตรา;

กํสวํสาทิปคฺคยฺห, วชฺเชนฺตาเนกตนฺติโย.

สตรีผู้ฉลาดร่ายรำอย่างมีอารมณ์และรสชาติไม่ขาดสาย ถือเครื่องดนตรีมีฉาบและขลุ่ยเป็นต้น บรรเลงเครื่องสายหลายชนิด

๑๔.

๑๔.

คายนฺติ มธุรํ คีตํ, คายนฺเตตฺถ ลยานฺวิตํ;

มคฺโคโส สาธุวาเทหิ, เภริตนฺตินเทหิจ.

ขับร้องเพลงอันไพเราะ ขับร้องอย่างมีจังหวะ ทางนั้นอื้ออึงไปด้วยเสียงสาธุการและเสียงกลองและเครื่องสาย

๑๕.

๑๕.

กรีนํ โกญฺจนาเทหิ, หยานํ เหสิเตหิ จ;

เนกวิฏงฺกสงฺเฆหิ, โส กรีหิ สมากุโล.

ทางนั้นเต็มไปด้วยเสียงร้องของช้าง เสียงม้าร้อง และหมู่สัตว์ปีกหลายชนิด และเต็มไปด้วยช้าง

๑๖.

๑๖.

มคฺคสฺส อุภโต ปสฺเส, เทวกญฺญูปมา สุภา;

มาลากลาเป ปคฺคยฺห, ติฏฺฐนฺติ ตุฏฺฐมานสา.

สองข้างทาง สตรีผู้สวยงามดุจเทพธิดา ถือพวงมาลัย ยืนอยู่ด้วยใจยินดี

๑๗.

๑๗.

ตถา ปุณฺณฆเฏ คยฺห, ปทุมุปฺปลสํกุเล,อฏฺฐมงฺคลมุคฺคยฺห, ติฏฺฐนฺติ ปมทา ตหึ.

อีกทั้งสตรีเหล่านั้นถือหม้อน้ำที่เต็มไปด้วยดอกบัวหลวงและดอกบัวสาย ถือมงคล ๘ ประการ ยืนอยู่ ณ ที่นั้น

๑๘.

๑๘.

สีตลูทกสมฺปนฺน, ปปาหิ สมลงฺกตา;

สินานตฺถํ ขตา อาสุํ, โปกฺขรญฺโญ ตหึตหึ.

ประดับด้วยโรงน้ำที่เต็มไปด้วยน้ำเย็น ได้ขุดสระโบกขรณีเพื่อการอาบไว้ในที่นั้นๆ

๑๙.

๑๙.

ตหึตหึกตา อาสุํ, ทานสาลา มโนรมา;

นิจิตาสุมเนกานิ, ทาโนปกรณา ตหึ.

ได้ทำโรงทานที่น่ารื่นรมย์ในที่นั้นๆ ได้สะสมอุปกรณ์การให้ทานมากมายไว้ในที่นั้น

๒๐.

๒๐.

เอวํ เนกวิธา ปูชา, อมฺเหหิ ปฏิปาทิตา;

ฐเปตฺวาน มหาคงฺคํ, ตํ ชานาตุ มหีปตีติ.

การบูชาหลายชนิดอย่างนี้ พวกเราได้จัดเตรียมไว้แล้ว เว้นแต่แม่น้ำคงคาใหญ่ ขอพระราชาทรงทราบสิ่งนั้นเถิด

ตํ สุตฺวา อโสกมหาราชา คงฺคํ อลงฺกโรถาติ โสฬสยกฺเข เปเสสิ, เต สปริวารา ตตฺถ คนฺตฺวา อตฺตโน [Pg.137] อานุภาเวน คงฺคาย อนฺโต ติคาวุตฏฺฐาเน อุทุกฺขลปาสาเณ ฐเปสุํ. ฐเปตฺวา ถมฺเภ อุสฺสาเปตฺวา ตุลาสํฆาเฏ ทตฺวา หิมวนฺตโต รตฺตจนฺทนสาเร อาหริตฺวา ปทเร สนฺถริตฺวา อเนเกหิ ปูชาวิธาเนหิ อลงฺกริตฺวา รญฺโญ เอวํ สาสนํ เปเสสุํ. ภวนฺเตตฺถ.

พระเจ้าอโศกมหาราชทรงได้ยินดังนั้น จึงส่งยักษ์ ๑๖ ตนไปสั่งว่า "จงประดับแม่น้ำคงคาเถิด" พวกยักษ์เหล่านั้นพร้อมบริวารไปถึงที่นั่น ด้วยอานุภาพของตน ได้วางศิลาฐานรากในแม่น้ำคงคา ณ ที่ลึก ๓ คาวุต วางแล้วยกเสาขึ้น วางคาน นำแก่นจันทน์แดงจากป่าหิมพานต์มาปูลาดเป็นแผ่นกระดาน ประดับด้วยการบูชาหลายชนิด แล้วได้ส่งสารไปถึงพระราชาดังนี้ว่า "ขอพระองค์จงเสด็จมาที่นี่เถิด"

๒๑.

๒๑.

ยมตฺถาย มยํ สพฺเพ, มหาราเชน เปสิตา;

อมฺเหหิ ทานิ ตํ สพฺพํ, กตเมว สุโณถ ตํ.

เพื่อประโยชน์อันใดที่พวกเราทั้งหมดถูกพระราชาส่งมา บัดนี้สิ่งนั้นทั้งหมดพวกเราได้ทำเสร็จแล้ว ขอพระองค์ทรงสดับเรื่องนั้นเถิด

๒๒.

๒๒.

คาวุตตฺตยคมฺภีรํ, คงฺคํ โยชนวิตฺถตํ;

ถมฺเภ ปติฏฺฐเปตฺวาน, อนคฺฆํ รตฺตจนฺทนํ.

ในแม่น้ำคงคาที่ลึก ๓ คาวุต กว้าง ๑ โยชน์ ได้ตั้งเสาแล้วปูด้วยไม้จันทน์แดงอันหาค่ามิได้

๒๓.

๒๓.

หิมวนฺตโต หริตฺวาน, เสตุํ ตตฺถ สุมาปิตํ;

โตรณา จ อุโภ ปสฺเส, รตเนหิ สุนิมฺมิตา.

นำมาจากป่าหิมพานต์ สร้างสะพานไว้ในที่นั้น และซุ้มประตูทั้งสองข้าง สร้างด้วยรัตนะอย่างดี

๒๔.

๒๔.

ปุณฺณกุมฺภทฺธชา เจว, ปทีปาวลิโย ตถา;

อุโภ ปสฺเสสุ รตนานิ, มาเปตฺวาลมฺพนานิจ.

ทั้งหม้อน้ำอันเต็มและธง อีกทั้งแถวประทีป รัตนะทั้งสองข้าง และเครื่องแขวนที่เนรมิตขึ้น

๒๕.

๒๕.

สุวณฺณมณิมุตฺตาทิ, ทาเมหิ สมลงฺกตา;

วาลุกตฺถาย โอกิณฺณา, โธตมุตฺตา ปภสฺสรา.

ประดับด้วยพวงมาลัยมีทองคำ แก้วมณี และมุกเป็นต้น โปรยไข่มุกที่ล้างแล้วอันรุ่งเรืองเพื่อประโยชน์แก่ทราย

๒๖.

๒๖.

เตสุ เตสุ จ ฐาเนสุ, ฐปิตาสุํ มหามณี;

นานาราควิตาเนหิ, โสภิตา เสตุโน ปริ.

ในที่นั้นๆ ได้วางแก้วมณีใหญ่ไว้ งดงามอยู่เหนือสะพานด้วยเพดานมีสีต่างๆ

๒๗.

๒๗.

โอลมฺพิตาสุํ ตตฺเถว, ทิพฺพาทิกุสุมาทโย;

นิฏฺฐิตํ อิธ กาตพฺพ, ยุตฺตํ ปูชาวิธึตุ โน;

เทโวตํ ปฏิชานาตุ, อิติ วตฺวาน เปสยุํติ.

ดอกไม้ทิพย์เป็นต้นถูกแขวนไว้ในที่นั้นนั่นเอง สิ่งที่ควรทำในที่นี้สำเร็จแล้ว ส่วนวิธีบูชาที่ควรแก่เรา ขอเทวบุตรทรงทราบสิ่งนั้นเถิด กล่าวอย่างนี้แล้วจึงส่งไป

ตมฺปิ สุตฺวา อโสโก มหาราชา ตุมฺเหว เถรํ อิธาเนถาติ เตสํเยว สาสนํ ปฏิเปเสสิ, เต สาธูติ อินฺทคุตฺตตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ภนฺเต ปาฏลิปุตฺตนครสฺส คมนาย กาโลติ อาหํสุ, ตโต เถโร สฏฺฐิสหสฺสมตฺเตหิ [Pg.138] ภิกฺขุสงฺเฆหิ ปริวุโต ปญฺจปณฺณาสโยชนมคฺคํ ปฏิปชฺชิ. อถาปรํ เทวปุตฺตนครวาสิโน อเนกวิธมาลาคนฺธวาสจุณฺณทฺธชปตากาทีหิ อเนเกหิ ตาลาวจเรหิ นจฺจคีตวาทิเตหิ ปูเชตฺวา อคมํสุ. อถ เถโร มหนฺเตน ปูชาวิธาเนน ชมฺพุทีปวาสีหิ ปูชิยมาโน อนุกฺกเมน จนฺทภาคาย คงฺคาย เสตุํ ปตฺวา ตตฺถ มหนฺตํ ปูชาวิธานํ โอโลเกนฺโต เอวํ จินฺเตสิ, เอวํ อุฬารํ ปูชาวิธานํ อิทานิ ชมฺพุทีเป นาญฺญสฺส โหติ, มยฺหเมเวตํ กตํ. อหเมเวตฺต อุตฺตโม อปฺปฏิโมติ เอวํ เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ มานํ อุปฺปาเทตฺวา อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ เอโก ขีณาสวตฺเถโร ตํ มาเนนุปตฺถทฺธเจตสา ฐิตํ ทิพฺพจกฺขุนา ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เถรสฺส โอวทนฺโต เอวมาห. ตสฺมา.

พระเจ้าอโศกมหาราชทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว จึงส่งสารตอบกลับไปถึงพวกเหล่านั้นว่า "พวกท่านนั่นแหละจงนำพระเถระมาที่นี่" พวกเขารับคำว่า "ดีแล้ว" เข้าไปหาพระอินทคุปตเถระ ไหว้แล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถึงเวลาที่จะไปเมืองปาฏลีบุตรแล้ว" ลำดับนั้น พระเถระแวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุประมาณ ๖๐,๐๐๐ รูป ได้เดินทางไปตามทาง ๕๕ โยชน์ ต่อมา ชาวเมืองเทวบุตรได้บูชาด้วยพวงมาลัย เครื่องหอม ผงหอม ธง และธงแผ่นผ้าหลายชนิดเป็นต้น และด้วยดนตรีประโคม การฟ้อนรำ การขับร้อง และการบรรเลงหลายชนิด แล้วจึงไป ลำดับนั้น พระเถระอันชาวชมพูทวีปบูชาด้วยการบูชาอันยิ่งใหญ่ ไปถึงสะพานแห่งแม่น้ำคงคาที่จันทภาคาโดยลำดับ เห็นการบูชาอันยิ่งใหญ่ในที่นั้น จึงคิดอย่างนี้ว่า "การบูชาอันยิ่งใหญ่อย่างนี้ บัดนี้ในชมพูทวีปไม่มีแก่ผู้อื่น การบูชานี้ทำเพื่อเราเท่านั้น เราเท่านั้นเป็นผู้สูงสุด ไม่มีใครเสมอเหมือนในที่นี้" จึงเกิดมานะว่า "เราเป็นผู้ประเสริฐกว่าผู้ประเสริฐ" แล้วยืนอยู่ ในขณะนั้น พระเถระผู้เป็นพระขีณาสพรูปหนึ่ง เห็นพระเถระนั้นยืนอยู่ด้วยใจที่ถูกมานะค้ำชูด้วยทิพยจักษุ จึงเข้าไปหา ไหว้แล้วกล่าวตักเตือนพระเถระว่า "เพราะเหตุนั้น"

๒๘.

๒๘.

มา มานสฺส วสี โหถ, มาโน ภนฺเต วสํคตํ ;

อนตฺถโท สทา โหติ, ปาเตตฺวาน ภวา วเฏ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านอย่าตกอยู่ในอำนาจแห่งมานะเลย มานะที่บุคคลไปสู่อำนาจแล้ว ย่อมให้สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เสมอ ทำให้ตกไปในวงล้อแห่งภพ

๒๙.

๒๙.

มาโน ปลาลิโต สตฺโต, ตณฺหาปฏิฆสงฺคโต;

มกฺกโฏรคโสณาทิ, หุตฺวา ชายติ ชาติสุ.

สัตว์ที่ถูกมานะประคบประหงม ประกอบด้วยตัณหาและปฏิฆะ ย่อมเกิดเป็นลิง งู และสุนัขเป็นต้น ในภพชาติต่างๆ

๓๐.

๓๐.

มา มานํ สามิ ปูเรหิ, อตฺตานํ ปริโสธย;

อปริสุทฺธา สโย ภิกฺขุ, ทายกํ น ปริโตสติ.

ข้าแต่ท่านผู้เป็นเจ้า ท่านอย่ายังมานะให้เต็มเลย จงชำระตนให้บริสุทธิ์ ภิกษุผู้มีอัธยาศัยไม่บริสุทธิ์ ย่อมไม่ยังทายกให้ยินดี

๓๑.

๓๑.

ททนฺตานํ สรนฺตานํ, ปูเชนฺตานํ สเจ ตุวํ;

มหปฺผลํ มหาภูตึ, กามตฺถ โหถ นิพฺพณาติ.

ถ้าท่านปรารถนาผลอันใหญ่และความรุ่งเรืองอันใหญ่ แก่ผู้ให้ ผู้ระลึกถึง และผู้บูชาทั้งหลาย ท่านจงเป็นผู้ดับเย็นเถิด

ตํ สุตฺวา เถโร สํสาเร นิพฺพินฺโท ตตฺเถว ฐิโต ติลกฺขณํ ปฏฺฐเปตฺวา กรชกายํ สมฺมสนฺโต สหปฏิ สมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวาว นิกฺขมิ. ตโต ธมฺมาโสกมหาราชา พลวาหนปริวุโต มหนฺเตน ปูชาวิธาเนน ปฏิมคฺคํ อาคมฺม วนฺทิตฺวา [Pg.139] ตโต ทิคุณํ ปูชาสกฺการํ กุรุมาโน มหาภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ เถรํ อตฺตโน นครํ เนตฺวา ตสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา ปสนฺนมานโส ปญฺจสีเล ปติฏฺฐาย มหนฺตํ วิหารํ กาเรตฺวา เถเรน สหาคตานํ สฏฺฐิสหสฺสานํ ภิกฺขูนํ จตุปจฺจเยหิ อุปฏฺฐาน มกาสิ, อถ เถโร สาฏฺฐกถํ ปิฏกตฺตยํ ปกาเสนฺโต ตสฺมึ จิรํ วสิตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายิ. ตโต ราชา สปริโส ตสฺส สรีรนิกฺเขปํ กาเรตฺวา ธาตุโย คเหตฺวา มหนฺตํ เจติยํ การาเปสีติ.

พระเถระฟังคำนั้นแล้ว เบื่อหน่ายในสังสารวัฏ ยืนอยู่ ณ ที่นั้นเอง ตั้งไตรลักษณ์ขึ้น พิจารณากายที่เกิดจากธุลี บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลายแล้วจึงออกไป ลำดับนั้น พระเจ้าธรรมาโศกมหาราชแวดล้อมด้วยพลพาหนะ เสด็จสวนทางมาด้วยการบูชาอันยิ่งใหญ่ ทรงไหว้แล้ว ทรงกระทำการบูชาสักการะเป็นสองเท่าจากนั้น ทรงนำพระเถระพร้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ไปยังเมืองของพระองค์ ทรงสดับธรรมกถาของพระเถระนั้นแล้ว มีพระทัยเลื่อมใส ทรงตั้งมั่นในศีล ๕ ทรงสร้างวิหารใหญ่ และทรงอุปัฏฐากภิกษุ ๖๐,๐๐๐ รูปที่มาพร้อมกับพระเถระด้วยปัจจัย ๔ ลำดับนั้น พระเถระประกาศพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถา อยู่ในที่นั้นสิ้นกาลนานแล้วปรินิพพานในที่นั้นเอง แต่นั้น พระราชาพร้อมด้วยบริวารทรงกระทำการบรรจุสรีระของพระเถระนั้น ทรงรับพระธาตุแล้วสร้างเจดีย์ใหญ่

๓๒.

๓๒.

ปุราตนานํ ภุวิ ปุญฺญกมฺมินํ,คุณานุภาเวน มเหนฺติ เอวํ;

สเทวกา นํ มนสีกโรนฺตา,ปุญฺญํ กโรถา ยตเน สทา ทราติ.

เทวดาพร้อมทั้งมนุษย์ย่อมบูชาผู้มีบุญในกาลก่อนในแผ่นดินอย่างนี้ ด้วยอานุภาพแห่งคุณ ท่านทั้งหลายเมื่อมนสิการถึงบุญนั้น จงทำบุญโดยความเอื้อเฟื้อในความพยายามเสมอเถิด

อินฺทคุตฺตตฺเถรสฺส วตฺถุํ จตุตฺถํ.

เรื่องของพระอินทคุตตเถระ ที่ ๔

๓๕. สาขมาลปูชิกาย วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๓๕. เรื่องตามลำดับนี้ เป็นเรื่องของนางสาขมาลาปูชิกา

อมฺหากํ ภควา ทสปารมิโย ปูเรตฺวา อนุกฺกเมน ตุสิตภวเน นิพฺพตฺโต เทเวหิ อาราธิโต สกฺกราชกุเล ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขนฺโต อนุกฺกเมน ปรมาภิสมฺโพธึ ปตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ปญฺจจตฺตาลีสสํวจฺฉรานิ ฐตฺวา จตุราสีติธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานิ เทเสตฺวา คณนปถมตีเต สตฺเต ภวกนฺตารโต สนฺตาเรตฺวา สพฺพพุทฺธกิจฺจานิ นิฏฺฐาเปตฺวา กุสินารายํ อุปวตฺตเน มลฺลานํ สาลวเน ยมกสาลาน มนฺตเร อุตฺตรสีสกํ ปญฺญตฺเต มญฺจเก เวสาขปุณฺณทิวเส ทกฺขิเณน ปสฺเสน สโต สมฺปชาโน อนุฏฺฐานเสยฺยาย นิปนฺโน ปจฺฉิมยาเม ภิกฺขู โอวทิตฺวา พลวปจฺจู-ส [Pg.140] สมเย มหาปถวึกมฺเปนฺโต อนุปาทิเสสาย นิพฺพาณธาตุยา ปรินิพฺพายิ, นิพฺพุเต ปน ภควติ โลกนาเถ อานนฺทตฺเถโร มลฺลราชูนํ เอตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. ตโต โกสินารกา จ เทวพฺรหฺมาทโย จ สนฺนิปติตฺวา นจฺจคีตวาทิเตหิ มาลาคนฺธาทีหิ จ สกฺกโรนฺตา ครุกโรนฺตา มาเนนฺตา ปูเชนฺตา เจลวิตานาทโย กโรนฺตา ภควโต สรีรํ นครมชฺเฌ ยตฺถ มกุฏพนฺธนํ นาม มลฺลานํ เจติยํ, ตตฺถ เนตฺวา จกฺกวตฺติสฺส สรีรํ วิย อหเตน วตฺเถน เวเฐตฺวา ตโต วิหเตน กปฺปาเสน เวเฐตฺวาติ เอวํ ปญฺจทุสฺสยุคสเตหิ เวเฐตฺวา อายสาย เตลโทณิยา ปกฺขิปิตฺวา อญฺญิสฺสาย อายสาย โทณิยา ปฏิกุชฺชิตฺวา สพฺพคนฺธานํ จิตกํ กริตฺวา ภควโต สรีรํ จิตกํ อาโรเปสุํ. อถ มหากสฺสปตฺเถเรน ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทิเต เทวตานุภาเวน จิตโก สมนฺตา เอกปฺปหาเรเนว ปชฺชลิ. ภควโต ปน สรีเร ทฑฺเฒ สุมนมกุฬสทิสา ธาตุโย อวสิสฺสึสุ. ตสฺมึ กิร สมเย โกสลรญฺโญ ชนปเท อญฺญตรา คามวาสิกา อิตฺถี ภควติ ปรินิพฺพุเต สาธุกีฬฺหํ อาคจฺฉมานา อนฺตรามคฺเค อตฺตโน สรีเร อุปฺปนฺนวาตโรเคน อุปทฺทุตา สาธุกีฬฺหํ สมฺปาปุณิตุํ อสกฺโกนฺตี สตฺถุ อาฬาหนํ คนฺตฺวา ภควโต ธาตุสรีเร ตีณิ สาขปุปฺผานิ ปูเชตฺวา ปสนฺนมานสา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา คตา ตาย เอว รตฺติยา มชฺฌิมยาเม กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ตึสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตสฺสา ปุพฺพกมฺมปกาสนตฺถํ จกฺกมตฺตานิ สาขปุปฺผานิ ตตฺต ตตฺถ โอลมฺพนฺติ. เตเหว สพฺพํ วิมานํ เอโกภาสี อโหสิ. ตโต สุคนฺธกรณฺฑกํ วิย จ อโหสิ, สา ปน อตฺตโน โสภคฺคปฺปตฺตํ อตฺตภาวญฺจ วิมานสมฺปทญฺจ ปริวารสมฺปตฺติโย จ ทิสฺวา วิมฺหิตมานสา ปุพฺเพ กเตน [Pg.141] เกน เม ปุญฺญกมฺเมนา ยํ ลทฺธาติ โอโลกนฺตี ภควโต ธาตุสรีรสฺมึ ปูชิตานิ ตีณิ สาขปุปฺผานิ ทิสฺวา ปสนฺนมานสา มหาจกฺกปฺปมาณํ สาขมาลํ หตฺเถน ธาเรนฺตี ธาตุปูชนตฺถาย อคมาสิ. ตทา ตตฺถ สนฺนิปติตา มนุสฺสา ตสฺสา รูปสมฺปทญฺจ หตฺเต มหนฺตํ สาขมาลญฺจ ทิสฺวา วิมฺหิตมานสา อมฺม ตฺวํ กตฺถ วาสิกา. กตฺถ ปนิมํ ปุปฺผํ ปฏิลทฺธนฺติ ปุจฺฉึสุ, ตํ สุตฺวา เทวธีตา อตฺตนา ภควโต ธาตุสรีรสฺส ปูชิตสาขมาลตฺตยานุภาเวน ปฏิลทฺธสมฺปตฺติโย จ ทิพฺพวิมานญฺจ ปุพฺเพ มตกเลวรํ จาติ สพฺพํ เตสํ ทสฺเสตฺวา ธมฺมเทสนาวสาเน อาห.

พระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา ทรงบำเพ็ญบารมี ๑๐ ทัศเต็มแล้ว เสด็จอุบัติในภพดุสิตโดยลำดับ อันทวยเทพทูลอาราธนาแล้ว ทรงถือปฏิสนธิในศากยราชสกุล เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา บรรลุพระอภิสัมโพธิญาณอันสูงสุดโดยลำดับ ตั้งแต่นั้นมา ทรงดำรงอยู่ ๔๕ พรรษา ทรงแสดงพระธรรมขันธ์ ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์ ทรงยังสัตว์ทั้งหลายผู้พ้นจากทางแห่งการนับ ให้ข้ามพ้นจากกันดารแห่งภพ ทรงยังพุทธกิจทั้งปวงให้สำเร็จแล้ว ในสาลวันของพวกมัลละ ณ อุปวัตตนสถาน ใกล้เมืองกุสินารา ระหว่างต้นสาละคู่ บนพระแท่นที่จัดตั้งโดยมีพระเศียรไปทางทิศเหนือ ในวันเพ็ญเดือนวิสาขะ ทรงบรรทมสีหไสยาสน์โดยพระปรัศว์เบื้องขวา ทรงมีสติสัมปชัญญะ โดยการนอนที่จะไม่ลุกขึ้นอีก ทรงโอวาทภิกษุทั้งหลายในยามสุดท้าย ในเวลาใกล้รุ่ง ทรงยังมหาปฐพีให้หวั่นไหว เสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นที่พึ่งของโลกปรินิพพานแล้ว พระอานนทเถระได้แจ้งเรื่องนี้แก่เจ้ามัลละทั้งหลาย แต่นั้น ชาวกุสินาราและทวยเทพพรหมเป็นต้น ได้ประชุมกันแล้ว สักการะ เคารพ นับถือ บูชา ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง และประโคมดนตรี พวงมาลัย ของหอมเป็นต้น กระทำผ้าเพดานเป็นต้น นำพระสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้าไปยังกลางเมือง ณ ที่ซึ่งเป็นเจดีย์ของพวกมัลละชื่อมกุฏพันธนะ ห่อด้วยผ้าใหม่เหมือนพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิ แล้วห่อด้วยสำลีที่ตีแล้ว ห่อด้วยผ้า ๕๐๐ คู่เช่นนี้ ใส่ลงในรางเหล็กที่เต็มด้วยน้ำมัน แล้วคว่ำรางเหล็กอีกรางหนึ่งปิดไว้ กระทำจิตกาธารด้วยของหอมทั้งปวง ได้อัญเชิญพระสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้าขึ้นสู่จิตกาธาร ครั้นเมื่อพระมหากัสสปเถระถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้าแล้ว ด้วยอานุภาพของเทวดา จิตกาธารก็ลุกโพลงขึ้นพร้อมกันโดยรอบในคราวเดียว เมื่อพระสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้าถูกเผาแล้ว พระธาตุทั้งหลายที่เหมือนดอกมะลิตูมก็ยังคงเหลืออยู่ ได้ยินว่า ในสมัยนั้น หญิงชาวบ้านคนหนึ่งในชนบทของพระเจ้าโกศล เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว กำลังมาเพื่อร่วมงานฉลอง ถูกโรคลมที่เกิดขึ้นในร่างกายของตนเองเบียดเบียนอยู่กลางทาง ไม่สามารถไปถึงงานฉลองได้ จึงไปสู่ที่ถวายพระเพลิงของพระศาสดา บูชาพวงมาลัยดอกสาขา ๓ พวงที่พระสรีรธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า มีใจเลื่อมใส ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้วก็ไป ทำกาละในยามกลางคืนนั้นเอง ไปอุบัติในวิมานทองคำสูง ๓๐ โยชน์ ในภพดาวดึงส์ เพื่อแสดงกรรมเก่าของนาง พวงมาลัยดอกสาขาขนาดเท่ากงล้อ ย่อมห้อยอยู่ ณ ที่นั้นๆ ด้วยดอกไม้นั้น วิมานทั้งปวงก็สว่างไสวเป็นอันเดียวกัน และวิมานนั้นก็เหมือนหีบใส่ของหอม นางนั้นเห็นอัตภาพที่ถึงความงาม วิมานสมบัติ และบริวารสมบัติของตนแล้ว มีใจอัศจรรย์ พิจารณาอยู่ว่า 'เราได้สมบัตินี้มาเพราะบุญกรรมที่เราทำไว้ในกาลก่อนคืออะไรหนอ' เมื่อเห็นพวงมาลัยดอกสาขา ๓ พวงที่ตนบูชาไว้ที่พระสรีรธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า ก็มีใจเลื่อมใส ถือพวงมาลัยดอกสาขาขนาดเท่ากงล้อใหญ่ด้วยมือ เดินทางไปเพื่อบูชาพระธาตุ ลำดับนั้น มนุษย์ทั้งหลายที่ประชุมกันอยู่ในที่นั้น เห็นรูปสมบัติของนางและพวงมาลัยดอกสาขาขนาดใหญ่ในมือ จึงมีใจอัศจรรย์ถามว่า 'แม่หนู เธอเป็นชาวบ้านไหน และเธอได้ดอกไม้นี้มาจากไหน' เทพธิดานั้นได้ฟังคำนั้นแล้ว จึงแสดงสมบัติที่ตนได้รับด้วยอานุภาพแห่งพวงมาลัยดอกสาขา ๓ พวงที่บูชาพระสรีรธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า ทั้งทิพยวิมาน และซากศพที่ตายแล้วในกาลก่อนของตน ให้คนเหล่านั้นเห็นทั้งหมด แล้วกล่าวในเวลาจบพระธรรมเทศนาว่า

๑.

สมาคตา ภวนฺตา โภ, ปสฺสนฺตุ มม สมฺปทํ;

กตมปฺเปน กาเรน, สมฺมาสมฺพุทฺธธาตุยา.

ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ผู้มาประชุมกันแล้ว จงดูสมบัติของฉันเถิด ซึ่งฉันได้มาด้วยการกระทำเพียงเล็กน้อย ในพระธาตุของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

๒.

สาขมาลานิ ตีเณว, หียฺโยหํ มุนิธาตุยา;

ปูชยิตฺวาน สนฺตุฏฺฐา, นิวตฺตา ตาย รตฺติยา.

เมื่อวานนี้ ฉันได้บูชาพวงมาลัยดอกสาขาเพียง ๓ พวง ที่พระธาตุของพระมุนี มีความเอิบอิ่มใจแล้ว กลับไปในคืนนั้นเอง

๓.

มรนฺตี ขรวาเตน, ตมหํ สุจริตํ สรึ;

เตนาหํ ปุญฺญกมฺเมน, ตาวตึสูปคาอหุํ.

ฉันกำลังจะตายด้วยลมอันแรงกล้า ฉันระลึกถึงสุจริตกรรมนั้น ด้วยบุญกรรมนั้น ฉันจึงไปสู่ภพดาวดึงส์

๔.

ตตฺถ เม อาสิ ปาสาโท, ตึสโยชนมุคฺคโต;

กูฏาคารวรากิณฺโณ, สาขมาลาติ, วิสฺสุโต.

ณ ที่นั้น ปราสาทของฉันมีอยู่ สูง ๓๐ โยชน์ แวดล้อมด้วยเรือนยอดอันประเสริฐ ปรากฏชื่อว่า สาขมาลา

๕.

ยถา สพฺพสุคนฺเธหิ, กรณฺฑํ ปริภาวิตํ;

ตถา ทิพฺพสุคนฺเธหิ, คนฺธิตํ ภวนํ มม.

วิมานของฉันก็หอมฟุ้งด้วยของหอมทิพย์ เหมือนหีบที่อบด้วยของหอมทั้งปวงฉะนั้น

๖.

จกฺกมตฺตา สาขปุปฺผา, ตตฺถ ตตฺถูปลมฺพเร ;

ทิพฺพคนฺธา ปวายนฺติ, มธุพฺพภนิเสวิตา.

พวงมาลัยดอกสาขาขนาดเท่ากงล้อ ย่อมห้อยอยู่ ณ ที่นั้นๆ กลิ่นทิพย์ย่อมหอมฟุ้งไป อันหมู่ภมรพากันมาอาศัย

๗.

ภสฺสนฺติ เอกปุปฺผสฺมา, ตุมฺพมตฺตา หิ เรณโว;

เตหิ ปิญฺชริตา เทวา, กีฬนฺติ จ ลลนฺติจ.

ละอองเกสรขนาดเท่าผลน้ำเต้า ย่อมร่วงหล่นจากดอกไม้แต่ละดอก เทวดาทั้งหลายผู้มีกายเหลืองอร่ามด้วยละอองเกสรเหล่านั้น ย่อมเล่นและรื่นเริง

๘.

ปีฬนฺธิตฺวาน [Pg.142] มาลาธยา, สุทิพฺพา ภรณานิจ;

สหจฺฉรา เทวปุตฺตา, นจฺจคีตาทิพฺยาวฏา.

เทพบุตรผู้เป็นบริวาร สวมใส่พวงมาลัยและเครื่องประดับอันเป็นทิพย์อันงดงาม ย่อมขวนขวายในการฟ้อนรำและขับร้องเป็นต้น

๙.

ปสฺสเถมํ ภุชงฺคา โภ, สตฺตา โมเหน ปารุตา;

หียฺโย มตํ ปวิทฺธํ เม, ปูติภูตํ กเลวรํ.

ท่านทั้งหลาย จงดูสิ่งนี้เถิด สัตว์ทั้งหลายถูกโมหะห่อหุ้ม ร่างกายของฉันที่ตายแล้วเมื่อวานนี้ ถูกทิ้งแล้ว เป็นซากศพที่เน่าเปื่อย

๑๐.

๑๐.

ปุฬเวหิ สมากิณฺณํ, มกฺขิกาคณกีฬิตํ;

กากโสณาทิสตฺตาน, มาหารํ กุณปาลยํ.

เต็มไปด้วยหนอน อันหมู่แมลงวันรุมล้อม เป็นอาหารของสัตว์มีกาและสุนัขเป็นต้น เป็นที่รวมของซากศพ

๑๑.

๑๑.

ปตฺเถนฺติ ปุริสา ปุพฺเพ, อเนโกปายเนน ตํ;

ทฏฺฐุมฺปิทานิ นิจฺฉนฺติ, ตณฺหายญฺญาณตา อโห.

ในกาลก่อน บุรุษทั้งหลายย่อมปรารถนาร่างกายนั้นด้วยเครื่องบรรณาการมากมาย แต่ในบัดนี้ แม้แต่จะมองดูก็ไม่ปรารถนา โอ้หนอ ความไม่รู้เพราะตัณหา

๑๒.

๑๒.

โลกปชฺโชตกสฺสาหํ, วิมลสฺส ยสสฺสิโน;

ธาตุํ หียฺโย มหึ สมฺมา, อชฺช สคฺเค ปติฏฺฐิตา.

เมื่อวานนี้ ฉันได้บูชาพระธาตุของพระผู้ทรงเป็นดวงประทีปของโลก ผู้ปราศจากมลทิน ผู้มีพระยศ อย่างดีแล้ว วันนี้ฉันจึงมาตั้งอยู่ในสวรรค์

๑๓.

๑๓.

หิตฺวาเน ตาทิสํ กายํ, ลทฺธํทานิ มเมทิสํ;

ทิพฺพตฺตภาวํ โสภาหิ, ภาสมาน มุทิกฺขถ.

ละทิ้งร่างกายเช่นนั้นแล้ว บัดนี้ฉันได้อัตภาพเช่นนี้ ท่านทั้งหลายจงดูฉันผู้รุ่งเรืองด้วยความงดงามแห่งอัตภาพทิพย์เถิด

๑๔.

๑๔.

ภาสมานาย เม วาจํ, สุโณเถตฺถ สมาคตา;

นตฺเถวากตปุญฺญสฺส, อณุมตฺตํ ภเว สุขํ.

ท่านทั้งหลายผู้มาประชุมกัน ณ ที่นี้ จงฟังคำของฉันผู้กำลังกล่าวอยู่เถิด สุขแม้เพียงเล็กน้อยย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ในภพ

๑๕.

๑๕.

พินฺทุมตฺตมฺปิ โย ปุญฺญ, พีชํ โรเปติ สาสเน;

น หา นตฺถผลํ โหติ, ยาว นิพฺพาณปตฺติยาติ.

ผู้ใดปลูกพืชคือบุญแม้เพียงเล็กน้อยเท่าหยดน้ำไว้ในพระศาสนา บุญนั้นย่อมไม่ไร้ผล จนกว่าจะบรรลุนิพพาน

เอวํ สา เทวตา อตฺตนา ปฏิลทฺธทิพฺพวิภวํ ทสฺเสตฺวา ชนกายํ โอวทิตฺวา ทิพฺพสาขปุปฺเผหิ ชินธาตุํ ปูเชตฺวา มนุสฺสานํ ปสฺสนฺตานํเยว สทฺธึ วิมาเนน เทวโลกเมว อคมาสิ. ตํ ทิสฺวา มหาชโน ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา เทวโลกํ ปูเรสีติ.

เทพธิดานั้นแสดงสมบัติอันเป็นทิพย์ที่ตนได้รับแล้วอย่างนี้ ตักเตือนหมู่ชนแล้ว บูชาพระธาตุของพระชินเจ้าด้วยดอกไม้ทิพย์ที่กิ่งไม้ แล้วไปสู่เทวโลกพร้อมกับวิมานในขณะที่พวกมนุษย์กำลังมองดูอยู่นั่นเอง มหาชนเห็นเหตุการณ์นั้นแล้ว ก็ทำบุญมีทานเป็นต้น ทำให้เทวโลกเต็มบริบูรณ์

๑๖.

๑๖.

เอวญฺหิ [Pg.143] สา ปุปฺผมตฺเตน ธาตุํ,ปูเชตฺว เทเวสุ อลตฺถ ภูตึ;

ตุมฺเหปิ โภนฺโต ติทิเวสุ สาตํ,กามตฺถ เจ กตฺถ ปุญฺญานิ สาธุํติ.

เทพธิดานั้นบูชาพระธาตุด้วยดอกไม้เพียงเท่านี้ ได้รับความเจริญในหมู่เทพทั้งหลายอย่างนี้ ท่านทั้งหลายผู้เจริญ ถ้าปรารถนาความสุขในสวรรค์ชั้นไตรทิพย์ ก็จงทำบุญทั้งหลายให้ดีเถิด

สาขมาลปูชิกาย วตฺถุํ ปญฺจมํ.

เรื่องนางผู้บูชาด้วยพวงมาลัยกิ่งไม้ จบเรื่องที่ ๕

๓๖. โมริยพฺรหฺมณสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๓๖. ในเรื่องของพราหมณ์ชื่อโมริยะ มีลำดับเรื่องดังนี้

อมฺหากํ ภควติ ปรินิพฺพุเต มคธรฏฺเฐ มจลํ นาม มหาคามํ อโหสิ. ตตฺถ โมริโยนาม พฺราหฺมโณ ปฏิวสติ สทฺโธ ปสนฺโน, ตสฺส เสนานาเม กา ภริยา อตฺถิ. สาปิ สทฺธา ปสนฺนา รตนตฺตเยสุ. เต อุโภปิ สมคฺคา สมฺโมทมานา ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา นิจฺจํ ทานํ ปวตฺเตนฺตา จีวราทิจตุปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหนฺตา สีลํ รกฺขนฺตา อุโปสถกมฺมํ กโรนฺตา ทิวสํ วีตินาเมนฺติ. อถสฺส เคเห วิภวํ เยภุยฺเยน ทานาทีสุ ปริกฺขยมคมาสิ. ตโต พฺราหฺมณี สามิ โน เคเห ธนํ ปริกฺขีณํ. กถํ ทานํ ปวตฺเตยฺยามาติ พฺราหฺมณสฺส อาโรเจสิ, ตโต พฺราหฺมโณ มา ภทฺเท จินฺเตสิ. เยนเกนจิ อุปาเยน ทานํ ปติฏฺฐเปสฺสามาติ วตฺวา ตสฺมึเยว อตฺตโน สอุสฺสาหตํ ปกาโสนฺโต อาห.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราปรินิพพานแล้ว ในมคธรัฐ มีหมู่บ้านใหญ่ชื่อมจละ พราหมณ์ชื่อโมริยะผู้มีศรัทธาเลื่อมใสอาศัยอยู่ในหมู่บ้านนั้น เขามีภรรยาชื่อเสนา นางก็มีศรัทธาเลื่อมใสในพระรัตนตรัยเช่นกัน ทั้งสองสามีภรรยาสามัคคีบันเทิงใจกัน นิมนต์พระภิกษุสงฆ์มาถวายทานเป็นประจำ อุปัฏฐากด้วยปัจจัย ๔ มีจีวรเป็นต้น รักษาศีล บำเพ็ญอุโบสถกรรม ให้วันเวลาผ่านไป ต่อมา ทรัพย์สมบัติในเรือนของเขาโดยส่วนใหญ่ถึงความหมดสิ้นไปในการให้ทานเป็นต้น ลำดับนั้น พราหมณีจึงบอกพราหมณ์ว่า 'นายจ๊ะ ทรัพย์ในเรือนของเราหมดสิ้นแล้ว เราจะให้ทานต่อไปได้อย่างไร' พราหมณ์จึงกล่าวว่า 'แม่หญิง อย่าคิดไปเลย เราจะตั้งทานไว้ด้วยอุบายอย่างใดอย่างหนึ่ง' แล้วแสดงความอุตสาหะของตนในเรื่องนั้นว่า

๑.

ชานมาโน หิ โลกสฺมึ, ทานสฺเสทํ ผลํ อิติ;

น ทชฺชา โก สุสีเลสุ, อปฺปมฺปิ ทิวสมฺปติ.

เพราะเมื่อบุคคลรู้ผลแห่งทานในโลกนี้อย่างนี้แล้ว ใครเล่าจะไม่พึงให้ทานในท่านผู้มีศีลทั้งหลาย แม้เพียงเล็กน้อยทุกๆ วัน

๒.

สคฺคโลกนิทานานิ, ทานานิ มติมา อิธ;

โกหินาม นโร โลเก, น ทเทยฺย หิเต รโตติ.

ทานทั้งหลายเป็นเหตุแห่งสวรรค์โลก ผู้มีปัญญาในโลกนี้ ใครเล่าจะไม่พึงให้ทานแก่ผู้ยินดีในประโยชน์

เอวญฺจ ปน วตฺวา ภทฺเท วนํ ปวิสิตฺวา อเนกวิธานิ ปณฺณานิ จ ผลานิ จ ปจฺฉิปูรํ อาหริตฺวา วิกฺกิณิตฺวาปิ ทานํ น อุปจฺฉินฺทิสฺสามาติ [Pg.144] วตฺวา ตโต ปฏฺฐาย วนํ คนฺตฺวา ปณฺณานิ จ ผลานิ จ อาหริตฺวา วิกฺกิณิตฺวา ทานํ เทนฺโต ปฏิวสติ. อเถกทิวสํ พฺราหฺมโณ วนํ ปวิฏฺโฐ ปณฺเณหิ จ ผเลหิ จ ปจฺฉึ ปูเรตฺวา สีเสนา ทาย เคหํ อาคจฺฉนฺโต ปุปฺผผลปลฺลเวหิ วินตํ เนกตรุคณนิจิตํ สมฺมตฺตาเนกจาตกจตุปฺปทนิเสวิตํ วิปฺปกิณฺณานนฺตปุปฺผปตฺตกิญฺชกฺขจฺฉนฺนวาฬุกาตลํ สนฺทมานสีตลา มลชลปฺปวาหํ อกทฺทมานินฺนสุปติตฺเตหิ สุนฺทรํ กนฺทรํ ทิสฺวา ปจฺฉึ ตีเร ฐเปตฺวา โอติณฺโณ นหายติ, ตสฺมึ ขเณ ตตฺถ เอกสฺมึ รุกฺเข อธิวตฺโถ เทวปุตฺโต ตํ ตตฺถ นหายนฺตํ ทิสฺวา กินฺนุ โข เอส กลฺยาณชฺฌาสโย วา อุทาหุ ปาปชฺฌาสโย สตฺโตติ ทิพฺพจกฺขุนา อุปธารนฺโต อจฺฉริยปุริโส เอโส ทุคฺคโตปิ หุตฺวา อตฺตโน ทานปฺปเวณิยา อุปจฺฉิชฺชนภเยน วนํ คนฺตฺวา ปณฺณานิ จ ผลานิ จ อาหริตฺวา ทุกฺเขน กสิเรน ชีวิกํ กปฺเปนฺโต ทานธมฺมํ น อุปจฺฉินฺทตีติ จินฺเตตฺวา ตสฺส คุณาทโย ปฏิจฺจ ปจฺฉิยํ ฐปิตปณฺณานิ จ ผลานิ จ สพฺพานิ สุวณฺณานิ โหนฺตูติ อธิฏฺฐาสิ. อถสฺสานุภาเวน สพฺพํ สุวณฺณํ อโหภิ, อถ โส สุวณฺณปุณฺณปจฺฉิยํ อุปริ สุวณฺณราสิมตฺถเก สพฺพกามททํ มหนฺตํ มณิรตนํ ฐเปตฺวา อนฺตรหิโต ปฏิกฺกมฺม อฏฺฐาสิ, ตโต พฺราหฺมโณ นหาตฺวา อุตฺติณฺโณ ปจฺฉิยํ สมฺปุณฺณสุวณฺณวณฺณรํสินา สมฺภินฺนวิชฺโชตมานมณิรตนํ ทิสฺวา กิเมตํติ อาสงฺกิตปริสงฺกิโต ปจฺฉิสมีปํ คนฺตฺวา หตฺถํ ปสาเรตุํ อวิสหนฺโต อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา เทวปุตฺโต ทิสฺสมานสรีเรน ฐตฺวา มา ตฺวํ ภายิ พฺราหฺมณ. มยา เอตานิ นิมฺมิตานิ, คเหตฺวา คจฺฉาหีติ อาห, อถ พฺราหฺมโณ เทวปุตฺตสฺส กถํ สุตฺวา อยํ เทวปุตฺโต อิมํ มยา นิมฺมิตํ, คเหตฺวา คจฺฉาติ วทติ. กินฺนุ โข โส อตฺตโน อานุภาเวน เทติ, อุทาหุ มยา กตปุญฺเญนาติ ปุจฺฉิสฺสามิ ตํติ ปญฺชลิโกว เทวปุตฺตํ ปุจฺฉนฺโต อาห.

ก็ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วว่า 'แม่หญิง เราจะเข้าป่าหาใบไม้และผลไม้นานาชนิดมาให้เต็มตะกร้าแล้วนำไปขาย แม้กระนั้นเราก็จะไม่ให้ทานขาดสาย' ตั้งแต่นั้นมา เขาก็เข้าป่าหาใบไม้และผลไม้มาขายแล้วให้ทานอยู่ วันหนึ่ง พราหมณ์เข้าป่าบรรจุใบไม้และผลไม้จนเต็มตะกร้า ทูนศีรษะเดินกลับบ้าน เห็นซอกเขาอันงดงามที่สะพรั่งไปด้วยหมู่ไม้นานาชนิดที่โน้มกิ่งลงด้วยดอกผลและใบอ่อน มีเหล่านกและสัตว์สี่เท้าที่กำลังรื่นเริงอาศัยอยู่ มีพื้นทรายปกคลุมด้วยดอกไม้ใบไม้และเกสรที่ร่วงหล่นดาษดื่น มีกระแสน้ำใสเย็นไหลหลั่งไม่ขุ่นมัว มีท่าราบเรียบดีไม่เป็นโคลนตม จึงวางตะกร้าไว้ที่ริมฝั่งแล้วลงไปอาบน้ำ ในขณะนั้น เทพบุตรผู้สิงสถิตอยู่ที่ต้นไม้ต้นหนึ่งในที่นั้น เห็นเขาอาบน้ำอยู่ จึงพิจารณาด้วยทิพยจักษุว่า 'สัตว์ผู้นี้มีอัธยาศัยดีหรือมีอัธยาศัยชั่วหนอ' แล้วคิดว่า 'บุรุษผู้นี้น่าอัศจรรย์ แม้จะยากจนแต่เพราะกลัวว่าประเพณีแห่งการให้ทานของตนจะขาดสาย จึงเข้าป่าหาใบไม้และผลไม้มาเลี้ยงชีพด้วยความยากลำบาก แต่ก็ไม่ยอมให้ทานธรรมขาดสาย' จึงอาศัยคุณความดีของเขาแล้วอธิษฐานว่า 'ขอใบไม้และผลไม้ทั้งหมดที่วางอยู่ในตะกร้าจงกลายเป็นทองคำ' ด้วยอานุภาพของเทพบุตรนั้น ทุกอย่างก็กลายเป็นทองคำ ลำดับนั้น เทพบุตรนั้นได้วางแก้วมณีอันประเสริฐที่ให้สิ่งที่ปรารถนาได้ทุกอย่างไว้บนยอดกองทองคำในตะกร้าใบใหญ่นั้น แล้วหายตัวไปยืนอยู่ในที่ลับตา ต่อมา พราหมณ์อาบน้ำเสร็จขึ้นมา เห็นแก้วมณีส่องแสงสว่างไสวระยิบระยับปนกับรัศมีสีทองเต็มตะกร้า จึงสงสัยเคลือบแคลงว่า 'นี่คืออะไร' เดินเข้าไปใกล้ตะกร้าแต่ไม่กล้าเหยียดมือออกไปจับ จึงยืนอยู่ เทพบุตรเห็นดังนั้นจึงแสดงกายปรากฏให้เห็นแล้วกล่าวว่า 'พราหมณ์ ท่านอย่ากลัวเลย สิ่งเหล่านี้เราเนรมิตขึ้นเอง ท่านจงถือเอาไปเถิด' พราหมณ์ได้ฟังคำของเทพบุตรแล้วคิดว่า 'เทพบุตรผู้นี้กล่าวว่า เราเนรมิตสิ่งนี้ขึ้น ท่านจงถือเอาไปเถิด เขาให้ด้วยอานุภาพของตนเอง หรือว่าให้เพราะบุญที่เราทำไว้ เราจะถามเขาดู' จึงประนมมือถามเทพบุตรว่า

๓.

ปุจฺฉามิ [Pg.145] ปญฺชลี ทานิ, เทวปุตฺต มหิทฺธิก;

ททาสิ เม สุวณฺณญฺจ, กามทํ มณิมุตฺตมํ.

ข้าพเจ้าประนมมือถามท่านเทพบุตรผู้มีฤทธิ์มากในบัดนี้ ท่านให้ทองคำและแก้วมณีอันประเสริฐที่ให้สิ่งที่ปรารถนาแก่ข้าพเจ้า

๔.

นาปิ โก โน ตุวํ ญาติ,น มิตฺโต โนปการโก;

กึ ตฺวํ อตฺถวสํ ทิสฺวา,มม ทชฺชาสิมํ ธนํ.

ท่านไม่ใช่ญาติ ไม่ใช่มิตร และไม่ใช่ผู้เคยมีอุปการะแก่เรา ท่านเห็นอำนาจประโยชน์อะไร จึงให้ทรัพย์นี้แก่เรา

๕.

เกน ตเปน สีเลน, เกนาจารคุเณน จ;

เยน ทชฺชาสิ เม เทว, กึ เม สุจริตํ จิตํ.

ข้าแต่เทพบุตร ท่านให้ทรัพย์แก่ข้าพเจ้าด้วยตบะอะไร ด้วยศีลอะไร หรือด้วยคุณคือความประพฤติอะไร สุจริตอะไรที่ข้าพเจ้าสั่งสมไว้

๖.

กินฺนุ ปุราตนํ กมฺมํ, เกน กมฺเมน ทสฺสสิ;

อถวา ตวิทฺธิยา เทสิ, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโตติ.

เป็นกรรมเก่าอะไร หรือท่านให้ด้วยกรรมอะไร หรือว่าท่านให้ด้วยฤทธิ์ของท่าน ขอท่านจงบอกความข้อนั้นแก่ข้าพเจ้าผู้ถามเถิด

ตโต เทวปุตฺโต น โข ปนาหํ พฺราหฺมณ เทโวติ ปเรสํ กิญฺจิ ทาตุํ สกฺโกมิ, ตยา ปุพฺเพ กตสุจริตานุภาเวน นิพฺพตฺตตีติ วตฺวา ทิพฺพจกฺขุนา ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ ทิสฺวา ตสฺส ปกาเสนฺโต อาห.

ลำดับนั้น เทพบุตรกล่าวว่า 'พราหมณ์ เราไม่ใช่เทพที่จะสามารถให้อะไรแก่ผู้อื่นได้หรอก ทรัพย์นี้บังเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งสุจริตที่ท่านทำไว้ในกาลก่อน' ดังนี้แล้ว เห็นบุพกรรมของเขาด้วยทิพยจักษุ จึงกล่าวประกาศแก่เขาว่า

๗.

กสฺสเป โลกปชฺโชเต, สมฺพุทฺเธ ปรินิพฺพุเต;

สพฺพตฺถ ปตฺถฏํ อาสิ, ตสฺส พุทฺธสฺส สาสนํ.

เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ผู้เป็นประทีปของโลกปรินิพพานแล้ว พระศาสนาของพระพุทธเจ้าพระองค์นั้นได้แผ่ไปในที่ทั้งปวง

๘.

ตทา ปจฺจนฺติเม คาเม, ตฺวมาสิ กุลทารโก;

สทฺโธ อาสิ ปสนฺโน จ, ทายโก กุสเล รโต.

ในกาลนั้น ท่านเป็นกุลบุตรในหมู่บ้านชายแดน เป็นผู้มีศรัทธาและเลื่อมใส เป็นทายกผู้ยินดีในกุศล

๙.

ตทา ปพฺพชิโต เอโก, คจฺฉนฺโต อนฺตราปเถ;

โจเรหิ อนุพทฺโธสิ, อจฺฉินฺนปตฺตจีวโร.

ในกาลนั้น บรรพชิตรูปหนึ่งกำลังเดินทางไปในระหว่างทาง ถูกพวกโจรไล่ตาม ปล้นเอาบาตรและจีวรไป

๑๐.

๑๐.

สาขาภงฺคํ นิวาเสตฺวา, ปารุปิตฺวา ตเถว ตํ;

อนฺโตคามํ ปวิฏฺโฐสิ, เอสมาโน ปิโลติเก.

ท่านนุ่งกิ่งไม้ที่หักแล้ว และห่มกิ่งไม้เช่นนั้นเหมือนกัน เข้าไปภายในหมู่บ้านเพื่อแสวงหาผ้าเก่า

๑๑.

๑๑.

ตโต ตฺวํ จรมานํ ตํ, ทิสฺวา กมฺปิตมานโส;

วตฺถยุคํ อทาสิ ตฺวํ, สทฺทหํ ทานโต ผลํ.

จากนั้น ท่านเห็นพระภิกษุนั้นกำลังเที่ยวจาริกไป มีใจหวั่นไหว (ด้วยความเลื่อมใส) จึงได้ถวายผ้าคู่หนึ่ง เพราะเชื่อผลแห่งทาน

๑๒.

๑๒.

ปตฺโถทเนน [Pg.146] ตํ ภิกฺขุํ, ปริวิสิตฺวา ยถาพลํ;

เปเสสิ อภิวาเทตฺวา, สทฺธาย สุทฺธมานโส.

ท่านอังคาสพระภิกษุนั้นด้วยภัตตาหารตามกำลัง แล้วกราบไหว้ส่งท่านไปด้วยศรัทธา มีใจบริสุทธิ์

๑๓.

๑๓.

อิมํ ตฺวํ อกรี ปุญฺญํ, ตุยฺเหตํ จริตํ อิมํ;

ตสฺส เต ปุญฺญกมฺมสฺส, อมุขฺยผล มีทิสํติ.

ท่านได้ทำบุญนี้ไว้ นี้เป็นความประพฤติของท่าน ผลพลอยได้ (ผลที่ไม่ใช่ส่วนประธาน) แห่งบุญกรรมนั้นของท่านเป็นเช่นนี้

เอวญฺจ ปน วตฺวา อิทํ เต พฺราหฺมณ ธนํ ราชาทีหิ มยา อนาหรณียํ กตํ, ตฺวํ อปริสงฺกนฺโต คเหตฺวา ยถาธิปฺปายํ กโรหิ, อิมํ โข ปน มณิรตนํ อิจฺฉิติจฺฉิตํ ปสวติ, เตนาปิ อานุภาเวน ตว ทานํ อนุปจฺฉินฺทนฺโต ปุตฺตทาราทโย โปเสหีติ อนุสาสิ, ตํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ เตน วุตฺตนิยาเมเนว ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ททนฺโต สีลํ รกฺขนฺโต จิรํ วสิตฺวา อปรภาเค ตโต จุโต เทวโลเก นิพฺพตฺตีติ.

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วว่า 'พราหมณ์ ทรัพย์นี้เราทำให้ใครๆ มีพระราชาเป็นต้นไม่สามารถนำไปได้ ท่านจงรับไปโดยไม่ต้องระแวงสงสัย แล้วทำตามความประสงค์เถิด อนึ่ง แก้วมณีนี้ย่อมบันดาลสิ่งที่ปรารถนาแล้วๆ ให้สำเร็จ ด้วยอานุภาพแห่งแก้วมณีนั้น ท่านจงเลี้ยงดูบุตรและภรรยาเป็นต้น โดยไม่ให้ทานของท่านขาดสาย' ดังนี้แล้วได้ให้โอวาท พราหมณ์ได้ฟังคำนั้นแล้ว ก็ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์ รักษาศีลอยู่ตลอดกาลนานตามนัยที่เทพบุตรกล่าวนั่นแล ในกาลต่อมาได้จุติจากอัตภาพนั้นแล้วไปบังเกิดในเทวโลก

๑๔.

๑๔.

เอวํ นิหีนาปี ธเนน สนฺโต,ทานนฺวยํ เนว ปริจฺจชนฺติ;

ตสฺมา หิ โภนฺโต สติ เทยฺยธมฺเม,มา กตฺถ ทาเนสุ ปมาทภาวํติ.

สัตบุรุษทั้งหลายแม้จะมีทรัพย์น้อยอย่างนี้ ก็ย่อมไม่ละทิ้งเชื้อสายแห่งทานเลย เพราะฉะนั้น ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เมื่อมีไทยธรรมอยู่ ก็อย่าได้ถึงความประมาทในทานทั้งหลายเลย

โมริยพฺราหฺมณสฺส วตฺถุํ ฉฏฺฐมํ.

เรื่องของพราหมณ์โมริยะ จบเรื่องที่ ๖

๓๗. ปุตฺตวตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๓๗. ในเรื่องของบุตร มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้

เอกสฺมึ กิร สมเย ลงฺกาทีปวาสิโน สฏฺฐิมตฺตา ภิกฺขู ชยมหาโพธึ วนฺทิตุกามา เอกโต มนฺเตตฺวา มหาติตฺเถน นาวํ อารุยฺห ชมฺพุทีปํ ปตฺวา ตามลิตฺติปฏฺเฐเน โอตริตฺวา อนุกฺกเมน ปาฏลิปุตฺตนครํ ปาปุณึสุ. อถ ตสฺมึ [Pg.147] นคเร ปิณฺฑาย จรนฺเต เต ภิกฺขู เอโก ทุคฺคตมนุสฺโส ทิสฺวา จิเรน มยา ทิฏฺฐา พุทฺธปุตฺตาติ โสมนสฺโส ภริยํ ปกฺโกสิตฺวา ภทฺเท อิเมสํ อยฺยานํ ทานํ ทาตุกาโมมฺหิ, ปุพฺเพ โน อกตปุญฺญตฺตา อิทานิ ทุคฺคตา ชาตา, อิเมสุ ปุญฺญกฺเขตฺเตสุ พีชํ โน เจ โรเปสฺสาม, ปุนปิ เอวเมว ภวิสฺสามาติ วตฺวา กึ เม เคเห เทยฺยธมฺมํ อตฺถีติ ปุจฺฉิ. สา ตํ สุตฺวา ฆเร โน สามิ อยฺยานํ กิญฺจิ ทาตพฺพํ น ปสฺสามิ. อปิ จ มม ปุตฺตํ มาเรตฺวา ทานํ ทาตุํ สกฺกาติ. โส ตสฺสา กถํ สุตฺวา ภทฺเท ปุตฺตํ มาเรตฺวา กึ ทานํ เทมาติ อาห. ตาย ตํ สุตฺวา สามิ กึ น ชานาสิ, ปุตฺเต โน มเต สนฺทิฏฺฐสมฺภตฺตา ญาติมิตฺตสุหชฺชา จ อมฺหากํ สนฺติกํ อาคจฺฉานฺตา กิญฺจิ ปณฺณาการํ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺติ. มยํ เตน ปณฺณากาเรน ทานํ ทสฺสามาติ วุตฺเต อุปาสโก สาธุ ตถา กโรหีติ มาตุยา เอว ภารมกาสิ, สา ปุตฺตํ มาเรตุํ อวิสหนฺตี อาห. ตถา หิ.

ได้ยินว่า ในสมัยหนึ่ง ภิกษุประมาณ ๖๐ รูป ผู้อาศัยอยู่ในเกาะลังกา ปรารถนาจะไปนมัสการพระศรีมหาโพธิ์ จึงได้ปรึกษากันแล้วขึ้นเรือที่ท่ามหาวิทถะ (ท่าเรือใหญ่) ไปถึงชมพูทวีป ขึ้นบกที่ท่าเรือตามลิปติ แล้วเดินทางไปถึงเมืองปาฏลีบุตรโดยลำดับ ครั้งนั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นกำลังเที่ยวบิณฑบาตอยู่ในเมืองนั้น ชายยากจนคนหนึ่งเห็นเข้าก็เกิดความโสมนัสว่า 'เราได้เห็นพุทธบุตรทั้งหลายหลังจากที่ไม่ได้เห็นมานาน' จึงเรียกภรรยามาแล้วกล่าวว่า 'แม่บ้าน ฉันปรารถนาจะถวายทานแก่พระผู้เป็นเจ้าเหล่านี้ เพราะในกาลก่อนเราไม่ได้ทำบุญไว้ บัดนี้จึงกลายเป็นคนยากจน หากเราไม่ปลูกพืชลงในนาบุญเหล่านี้ ต่อไปเราก็จะเป็นเช่นนี้อีก' แล้วถามว่า 'ในเรือนของเรามีไทยธรรมอะไรบ้าง?' นางได้ฟังดังนั้นแล้วกล่าวว่า 'นาย ในเรือนของเราฉันไม่เห็นสิ่งใดที่จะพึงถวายแก่พระผู้เป็นเจ้าเลย แต่ว่า เราสามารถจะถวายทานได้ด้วยการฆ่าลูกของเรา' เขาได้ฟังคำของนางแล้วกล่าวว่า 'แม่บ้าน เราจะฆ่าลูกแล้วถวายทานได้อย่างไร?' นางได้ฟังดังนั้นแล้วกล่าวว่า 'นาย ท่านไม่รู้หรือ เมื่อลูกของเราตายแล้ว พวกคนรู้จักมักคุ้น ญาติ มิตร และสหาย จะพากันถือเอาของกำนัลบางอย่างมาหาเรา เราจักถวายทานด้วยของกำนัลนั้น' เมื่อนางกล่าวอย่างนี้แล้ว อุบาสกก็กล่าวว่า 'ดีละ จงทำอย่างนั้นเถิด' แล้วมอบภาระให้แก่มารดานั่นเอง แต่นางไม่สามารถจะฆ่าลูกได้ จึงกล่าวว่า ดังนี้แล

๑.

กิจฺฉา ลทฺธํ ปิยํ ปุตฺตํ, อมฺมมฺมาติ ปิยํ วทํ;

สุนีลเนตฺตํ สุภมุํ, โก ปกฺกมิตุมิจฺฉติ.

ใครเล่าจะปรารถนาจะฆ่าลูกผู้เป็นที่รัก ซึ่งได้มาโดยยาก ผู้พูดคำที่น่ารักว่า 'แม่จ๋า แม่จ๋า' มีดวงตาสีน้ำเงินเข้ม มีใบหน้าผ่องใส

๒.

มาตรา มาริยนฺโตปิ, มาตรเมว โรทติ;

มาเรตุํ ตํ น สกฺโกมิ, หทยํ เม ปเวธตีติ.

แม้ถูกมารดาฆ่า ก็ยังร้องเรียกแต่มารดา ข้าพเจ้าไม่สามารถจะฆ่าเขาได้ หัวใจของข้าพเจ้าสั่นสะท้าน

เอวญฺจ ปน วตฺวา อหํ สามิ น สกฺโกมิ ปุตฺตํ มาเรตุํ. ตฺวํ มาเรหีติ ปุตฺตํ ปิตุสนฺติกํ เปเสสิ. อถ โสปิ ตํ มาเรตุ มสกฺโกนฺโต เอวมาห. วุตฺตญฺหิ.

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วว่า 'นาย ข้าพเจ้าไม่สามารถจะฆ่าลูกได้ ท่านจงฆ่าเถิด' จึงส่งลูกไปหาบิดา ครั้งนั้น แม้บิดาก็ไม่สามารถจะฆ่าเขาได้ จึงกล่าวอย่างนี้ ดังที่กล่าวไว้แล้วว่า

๓.

ตายนฺติ ปิตุโน ทุกฺขํ, ปุตฺตา ปุตฺตาติ กิตฺติตา;

ปิตุ ทุกฺขํ สุขํ ปุตฺตา, ทายาทา โหนฺติ สพฺพทา.

บุตรทั้งหลายย่อมรักษาความทุกข์ของบิดาไว้ (ช่วยให้พ้นทุกข์) จึงได้ชื่อว่า 'บุตร' บุตรทั้งหลายย่อมเป็นทายาทรับเอาทั้งความทุกข์และความสุขของบิดาในกาลทุกเมื่อ

๔.

ตสฺมา [Pg.148] เม สทิสํ ปุตฺตํ, ปิลฺลกํ มญฺชุภาสนํ;

น สกฺโกมิ อหํ ภทฺเท, ชีวิตา ตํ วิโยชิตุํ.

เพราะฉะนั้น แม่บ้าน ฉันไม่สามารถจะพรากลูกน้อยผู้พูดจาไพเราะและมีรูปร่างเหมือนฉันคนนี้ให้พ้นจากชีวิตได้

๕.

อยสญฺจ อกิตฺติญฺจ, ปปฺโปติ ปุตฺตฆาตโก;

ปาณาติปาตกมฺมมฺปิ, กามํ โส ผุสเต นโรติ.

นรชนผู้ฆ่าบุตรย่อมประสบความเสื่อมยศและความเสื่อมเสีย และเขาย่อมประสบกับกรรมคือปาณาติบาตโดยแท้

เอวญฺจ ปน วตฺวา โส ตฺวเมว ตว ปุตฺตํ มาเรหีติ เปเสสิ, เอวํ เตน วุตฺเต ปุตฺถสฺส มารปาณูปายํ ปริเยสนฺตา เอวมาหํสุ, อมฺเห ปนิมํ มาเรตุํ น สกฺโกมิ, อมฺหากํ ปจฺฉาเคเห มหนฺโต วมฺมิโก อตฺถิ, ตสฺมึ เอโก นาคราชา ปฏิวสติ. กุมารํ ตตฺถ เปเสสฺสาม, โส ตํ ฑสิตฺวา มาเรสฺสตีติ. อิจฺเจเต เอโส โข อุปาโย เอวาติ จินฺเตตฺวา กุมารํ ปกฺโกสิตฺวา อญฺจนา วลิวลยาทีหิ มณฺเฑตฺวา ตสฺส หตฺเถ เคณฺฑุํ ฐเปตฺวา ตาต ปจฺฉาเคเห วมฺมิกสมีปํ คนฺตฺวา กีฬาติ เปเสสุํ. ตโต ทารโก คนฺตฺวา เคณฺฑุเกน กีฬนฺโต วมฺมิกพิเล เคณฺฑุกํ ปาเตสิ. อถ โส เคณฺฑุกํ คณฺหิสฺสามีติ วมฺมิกสุสิเร หตฺถํ ปเวเสสิ. ตโต สปฺโป กุชฺฌิตฺวา สุสูติสทฺทํ กโรนฺโต มหนฺตํ ผณํ กตฺวา พิลโต สีสํ อุกฺขิปิตฺวา โอโลเกนฺโต อฏฺฐาสิ กุมารสฺส หตฺถโต ปริคลิตปาสํวิย. อถสฺส กุมาโร กิญฺจิ อชานนฺโต สปฺปสฺส คีวํ ทฬฺหํ คณฺหิ. อถสฺส มาตาปิตุนฺนํ สทฺธาพเลน นาคราชา กุมารสฺส กรตเล อฏฺฐํสํ อิจฺฉาทายกํ กณฺฐมณิรตนํ ปาเตสิ. กุมารสฺส มาตาปิตโร ทฺวารํ นิสฺสาย ฐิตา ตสฺส กิริยํ โอโลเกนฺโต ตํ มณิรตนํ ทิสฺวา สีฆํ คนฺตฺวา ปุตฺตํ อุกฺขิปิตฺวา หตฺถโต มณิรตนํ คณฺหึสุ. ตโต เต ตํ มณิรตนํ ปริสุทฺธาสเน ฐเปตฺวา อุปจารํ กตฺวา อมฺหากํ อิทญฺจิทญฺจ เทถาติ อพฺภุกฺกิรึสุ. อถ เต มณิรตนานุภาเวน เคหทฺวาเร มหนฺตํ มณฺฑปํ กาเรตฺวา วิตานาทินา มณฺฑปํ [Pg.149] อลงฺกริตฺวา ภิกฺขูนํ อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา เต สฏฺฐิมตฺเต ภิกฺขู นิสีทาเปตฺวา มหาทานํ อทํสุ. ตโต นครวาสิโน มณิรตนานุภาวํ สุตฺวา สนฺนิปตึสุ. อถ เต เตสํ มชฺเฌ อตฺตโน สทฺธาพเลน มณิรตนสฺส ลาภํ ปกาเสตฺวา อิมญฺหิ ทานตฺถาเยว ปริจฺจชฺชามาติ เอกสฺมึ ฐาเน ปติฏฺฐาเปตฺวา เตนานุภาเวน ยาวชีวํ ทานํ ททนฺตา สีลํ รกฺขนฺตา อายุปริโยสาเน เทวโลเก นิพฺพตฺตึสูติ.

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว เขาก็ส่ง (ลูกกลับไปหาภรรยา) ว่า "เธอจงฆ่าลูกของเธอเองเถิด" เมื่อเขาพูดอย่างนั้นแล้ว พวกเขาจึงหาวิธีที่จะฆ่าลูก แล้วกล่าวว่า "เราไม่สามารถจะฆ่าเด็กคนนี้ได้ ที่หลังบ้านของเรามีจอมปลวกใหญ่ มีพญานาคตนหนึ่งอาศัยอยู่ในนั้น เราจะส่งเด็กไปที่นั่น พญานาคจะกัดเขาให้ตาย" เมื่อคิดว่า "นี่แหละเป็นอุบาย" ดังนี้แล้ว จึงเรียกเด็กมา ประดับด้วยเครื่องประดับต่างๆ มีอัญชนะและกำไลเป็นต้น แล้ววางลูกบอลไว้ในมือของเขา แล้วส่งไปว่า "ลูกเอ๋ย จงไปเล่นใกล้จอมปลวกที่หลังบ้านเถิด" จากนั้น เด็กน้อยก็ไปเล่นลูกบอล แล้วทำลูกบอลตกลงไปในรูจอมปลวก ครั้งนั้น เขาจึงสอดมือเข้าไปในรูจอมปลวกเพื่อจะหยิบลูกบอล จากนั้น งูก็โกรธ ทำเสียงฟู่ๆ แผ่พังพานใหญ่ ชูหัวขึ้นจากรู มองดูอยู่ เหมือนกับบ่วงที่หลุดตกลงไปจากมือของเด็ก ครั้งนั้น เด็กน้อยไม่รู้อะไร จึงจับคองูไว้แน่น ครั้งนั้น ด้วยกำลังศรัทธาของบิดามารดาของเด็ก พญานาคจึงวางแก้วมณีรัตนะอันมี ๘ เหลี่ยม ซึ่งให้สิ่งที่ปรารถนาได้ ลงบนฝ่ามือของเด็ก บิดามารดาของเด็กซึ่งยืนอยู่ใกล้ประตู มองดูการกระทำของเขา เมื่อเห็นแก้วมณีรัตนะนั้น จึงรีบไปอุ้มลูกขึ้น แล้วหยิบแก้วมณีรัตนะจากมือของเขา จากนั้น พวกเขาก็วางแก้วมณีรัตนะนั้นบนอาสนะที่สะอาด ทำการบูชา แล้วอธิษฐานว่า "ขอจงให้สิ่งนั้นสิ่งนี้แก่เราเถิด" ครั้งนั้น ด้วยอานุภาพแห่งแก้วมณีรัตนะ พวกเขาได้สร้างมณฑปใหญ่ที่หน้าประตูบ้าน ประดับมณฑปด้วยเพดานและสิ่งอื่นๆ แล้วจัดอาสนะสำหรับภิกษุ นิมนต์ภิกษุประมาณ ๖๐ รูปนั้นให้นั่ง แล้วถวายมหาทาน จากนั้น ชาวเมืองได้ยินอานุภาพแห่งแก้วมณีรัตนะ จึงพากันมาประชุม ครั้งนั้น พวกเขาได้ประกาศการได้แก้วมณีรัตนะด้วยกำลังศรัทธาของตนในท่ามกลางคนเหล่านั้น แล้วกล่าวว่า "เราจะสละสิ่งนี้เพื่อการให้ทานเท่านั้น" แล้วตั้งแก้วมณีรัตนะไว้ในที่แห่งหนึ่ง ด้วยอานุภาพนั้น พวกเขาได้ให้ทาน รักษาศีลตลอดชีวิต และเมื่อสิ้นอายุขัย ก็ได้ไปเกิดในเทวโลก

๖.

เฉตฺวาน เปมํ อปิ อตฺรเชสุ,ททนฺติ ทานํ อิธ มานุเสวํ;

น ททาติ โก นาม นโร สมิทฺโธ,ทานญฺหิ ทานสฺส ผลํ สรนฺโตติ.

นรชนผู้มั่งคั่งคนไหนเล่า เมื่อระลึกถึงผลแห่งทาน จะไม่ให้ทานในหมู่มนุษย์นี้ โดยตัดความรักแม้ในบุตรที่เกิดในตนแล้วให้ทาน

ปุตฺตวตฺถุํ สตฺตมํ.

เรื่องบุตรที่ ๗

๓๘. เตภาติกมธุวาณิชกานํ วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๓๘. ในเรื่องพ่อค้าขายน้ำผึ้งสามพี่น้องนี้ เป็นเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้

อตีเต กิร พาราณสิยํ เต ภาติกา เอกโต หุตฺวา มธุํ วิกฺกิณนฺตา ปุตฺตทาเร โปเสนฺติ. ตโต เตสุ เอโก ปจฺจนฺตํ คนฺตฺวา มลยวาสีนํ หตฺถโต มธุํ กิณิตฺวา คณฺหาติ, เอโก คหิตคหิตมธุํ นครํ อาหรติ. เอโก เตน อาหฏาหฏมธูนิ พาราณสิยํ นิสีทิตฺวา วิกฺกิณาติ. ตสฺมึ สมเย คนฺธมาทนปพฺพเต เอโก ปจฺเจกพุทฺโธ วณโรเคนา ตุโร อโหสิ. อถญฺญตโร ปจฺเจกพุทฺโธ ตสฺส มธุนา ผาสุ ภวิสฺสตีติ ญตฺวา คนฺธมาทนปพฺพเตเยว ฐิโต [Pg.150] จีวรํ ปารุปิตฺวา อากาเสนา คนฺตฺวา นครทฺวาเร โอตริตฺวา กตฺถ มธุํ ลภามีติ โอโลเกนฺโต อฏฺฐาสี, ตทา ตสฺมึปรกุเล ภตึ กตฺวา ชีวมานา เอกา เจฏิกา ฆฏมาทาย อุทกตฺถํ ติตฺถํ คจฺฉนฺตี มคฺคา โอกฺกมฺม ฆฏํ ฐเปตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ, ตทา ปจฺเจกพุทฺโธ ภคินี เอตฺถ ภิกฺขาย จรนฺตานํ กตรสฺมึ ฐาเน มธุ ลพฺภตีติ ปุจฺฉิ. สา ตสฺส กถํ สุตฺวา มธุอาปณสฺส ปญฺญายนฏฺฐาเน ฐตฺวา หตฺถํ ปสาเรตฺวา เอส ภนฺเต มธุอาปโณติ ทสฺเสตฺวา ยชฺชายํ ปจฺเจกพุทฺโธ อาปณโต มธุํ น ลภติ. มม นิวตฺถวตฺถกํ ทตฺวาปิ มธุํ ทสฺสามีติ จินฺเตตฺวา โอโลเกนฺตี ตตฺเถว อฏฺฐาสิ, อถ ปจฺเจกพุทฺโธ อนุปุพฺเพน วิจรนฺโต มธุอาปณํ สมฺปาปุณิ, ตโต กุฏิมฺพิโก ตํ ทิสฺวา หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา อาธารเก ฐเปตฺวา มธุฆฏํ อาทาย ปตฺตสฺส อุปนาเมนฺโต สหสา นิกฺกุชฺชิ. ตโต มธุ ปตฺตํ ปูเรตฺวา อุตฺตรนฺโต ปุน ภูมิยํ ปคฺฆริ. ตํ ทิสฺวา โสมนสฺโส วาณิโช เอวํ ปตฺถนมกาสิ.

ในอดีตกาล ได้ยินว่า ในเมืองพาราณสี มีพี่น้องสามคนรวมกลุ่มกันขายน้ำผึ้งเลี้ยงดูบุตรภรรยา ในบรรดาพวกเขา คนหนึ่งไปสู่ปัจจันตชนบท ซื้อน้ำผึ้งจากมือของพวกชาวมลายู อีกคนหนึ่งนำน้ำผึ้งที่ซื้อมาแล้วๆ มาสู่พระนคร อีกคนหนึ่งนั่งขายน้ำผึ้งที่เขานำมาแล้วๆ นั้นในเมืองพาราณสี ในสมัยนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งประชวรด้วยโรคน้ำเหลืองไหลที่ภูเขาคันธมาทน์ ครั้งนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่ง ทราบว่าพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์นั้นจะมีความผาสุกด้วยน้ำผึ้ง จึงยืนอยู่ที่ภูเขาคันธมาทน์นั่นเอง ห่มจีวรแล้วเหาะไปทางอากาศ ลงที่ประตูเมือง แล้วตรวจดูว่า "เราจะหาน้ำผึ้งได้ที่ไหน" ในเวลานั้น หญิงรับใช้คนหนึ่งซึ่งรับจ้างทำงานในตระกูลอื่น ถือหม้อน้ำไปสู่ท่าน้ำเพื่อต้องการน้ำ ได้แวะออกจากทาง วางหม้อน้ำลง ไหว้แล้วยืนอยู่ ณ ส่วนข้างหนึ่ง ครั้งนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าจึงถามว่า "น้องหญิง เมื่อภิกษุทั้งหลายเที่ยวบิณฑบาตในที่นี้ จะหาน้ำผึ้งได้ในที่ไหน?" นางได้ฟังคำของท่านแล้ว จึงยืนอยู่ในที่ที่มองเห็นร้านน้ำผึ้ง ยื่นมือออกไปชี้ว่า "ท่านเจ้าขา นั่นคือร้านน้ำผึ้ง" แล้วคิดว่า "หากพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์นี้ไม่ได้น้ำผึ้งจากร้านค้า เราจะถวายน้ำผึ้งแม้ด้วยการให้ผ้าที่นุ่งอยู่ของเรา" แล้วมองดูอยู่ ณ ที่นั้นเอง ครั้งนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับจนถึงร้านน้ำผึ้ง จากนั้น กุฎุมพีเห็นท่านแล้ว จึงรับบาตรจากมือ วางไว้บนที่รอง แล้วถือหม้อน้ำผึ้งน้อมเข้าไปสู่บาตร เทลงโดยเร็ว จากนั้น น้ำผึ้งก็เต็มบาตร ล้นออกมา แล้วไหลลงสู่พื้นดินอีก เมื่อพ่อค้าเห็นดังนั้น ก็เกิดความโสมนัส แล้วได้ตั้งความปรารถนาอย่างนี้

วุตฺตญฺหิ มหาวํเส.

ดังที่กล่าวไว้ในมหาวงศ์ว่า

๑.

ตตฺถ ปตฺตสฺส พุทฺธสฺส, วาณิโช โส ปสาทวา;

วิสฺสนฺทยนฺโต มุขโต, ปตฺตปูรํ มธุํ อทา.

พ่อค้าผู้มีความเลื่อมใสคนนั้น ได้ถวายน้ำผึ้งจนเต็มบาตรแก่พระพุทธเจ้า (พระปัจเจกพุทธเจ้า) ผู้มาถึงแล้ว ณ ที่นั้น ให้น้ำผึ้งไหลล้นออกจากปากบาตร

๒.

ปุณฺณญฺจ อุปฺปตีตญฺจ, ปติตญฺจ มหีตเล;

ทิสฺวา มธุํ ปสนฺโน โส, เอวํ ปณิทหี ตทา.

เมื่อเห็นน้ำผึ้งเต็ม ล้นออก และตกลงบนพื้นดิน พ่อค้าคนนั้นก็เลื่อมใส จึงได้ตั้งความปรารถนาอย่างนี้ในกาลนั้นว่า

๓.

ชมฺพุทีเป เอกรชฺชํ, ทาเนนาเนน โหตุ เม;

อากาเส โยชเน อาณา, ภูมิยํ โยชเนปิติ.

ด้วยทานนี้ ขอให้ข้าพเจ้าได้เป็นเอกราชในชมพูทวีป มีอำนาจแผ่ไปในอากาศโยชน์หนึ่ง และบนพื้นดินโยชน์หนึ่งด้วย

เอวญฺจ ปน วตฺวา ปตฺตํ อทาสิ, ปจฺเจกพุทฺโธ ปตฺตํ ปฏิคฺคเหตฺวา ตตฺเถว ฐิโต.

ครั้นกล่าวอย่างนั้นแล้วจึงถวายบาตร พระปัจเจกพุทธเจ้าทรงรับบาตรแล้วประทับยืนอยู่ ณ ที่นั้นเอง

๔.

อิจฺฉิตํ [Pg.151] ปตฺถิตํ ตุยฺหํ, ขิปฺปเมว สมิชฺฌตุ;

ปูเรนฺตุ จิตฺถสํกปฺปา, จนฺโท ปณฺณรโส ยถา.

ขอสิ่งที่ท่านปรารถนาและตั้งใจไว้แล้วจงสำเร็จโดยฉับพลัน ขอความดำริทางใจทั้งปวงจงเต็มเปี่ยม เหมือนพระจันทร์ในวันเพ็ญ

๕.

อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ ตุยฺหํ, สพฺพเมว สมิชฺฌตุ;

ปูเรนฺตุ จิตฺตสํกปฺปา, มณิโชติรโส ยถาติ.

ขอสิ่งที่ท่านปรารถนาและตั้งใจไว้แล้วจงสำเร็จทุกประการ ขอความดำริทางใจทั้งปวงจงเต็มเปี่ยม เหมือนแก้วมณีโชติรส

วตฺวา มงฺคลํ วฑฺเฒตฺวา อคมาสิ. อถนฺตรามคฺเค ฐิตา ฆฏเจฏิกา ปจฺเจกพุทฺธาภิมุขํ คนฺตฺวา มธุํ ลภิตฺถ ภนฺเตติ ปุจฺฉิ. เตน ลทฺธํ ภคินีติ วุตฺเต กึ วตฺวา โส อทาสีติ ปุจฺฉิ. ปจฺเจกพุทฺโธ สพฺพํ กเถสิ. สา ตํ สุตฺวา โถกํ ภนฺเต อิเธว โหถ ทาสิยา อนุคฺคหตฺถายาติ สีฆํ เคหํ คนฺตฺวา นิวตฺถปิโฬติกา อตฺตโน สาฏกํ โธวิตฺวา อาหริตฺวา จุมฺพฏกํ กตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสฺส อทาสิ, ยทา โส ภนฺเต มธุทายโก สกลชมฺพุทีเป เอกรชฺชํ กาเรติ. ตทาหํ ตสฺส อคฺคมเหสี ภเวยฺยํติ วตฺวา ปตฺถนํ กโรนฺตีเอวมาห.

ครั้นกล่าวคำให้พรแล้วก็จากไป. ครั้งนั้น หญิงรับใช้ผู้ถือหม้อน้ำซึ่งยืนอยู่กลางทาง เข้าไปหาพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้วถามว่า "ท่านเจ้าข้า ได้น้ำผึ้งหรือเจ้าคะ?" เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า "ได้แล้ว น้องหญิง" นางก็ถามว่า "เขาพูดอะไรแล้วจึงถวายเจ้าคะ?" พระปัจเจกพุทธเจ้าทรงเล่าเรื่องทั้งหมด. นางได้ฟังดังนั้นแล้ว (กล่าวว่า) "ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงอยู่ที่นี่สักครู่ เพื่ออนุเคราะห์แก่หญิงรับใช้ผู้นี้เถิด" แล้วรีบกลับไปเรือน นำผ้าเก่าที่นุ่งอยู่ของตนไปซักแล้วนำมา ทำเป็นผ้าทับบาตรแล้วถวายพระปัจเจกพุทธเจ้า (แล้วกล่าวว่า) "ท่านเจ้าข้า เมื่อผู้ถวายน้ำผึ้งนั้นได้เป็นเอกราชในชมพูทวีปทั้งสิ้น เมื่อนั้น ขอข้าพเจ้าพึงเป็นอัครมเหสีของเขาเถิด" ดังนี้ แล้วก็ตั้งความปรารถนาว่า

๖.

ยทา เต มธุโท ภนฺเต, ภูภุโช โหติ ภูตเล;

ตสฺส เหสฺสํ ตทา ภนฺเต, ปิยา อคฺคมเหสิกา.

ท่านเจ้าข้า เมื่อผู้ถวายน้ำผึ้งนั้นได้เป็นพระราชาบนพื้นโลก ท่านเจ้าข้า เมื่อนั้น ข้าพเจ้าพึงเป็นอัครมเหสีผู้เป็นที่รักของเขา

๗.

สุรูปาจ สุวาณีจ, สุยสา สุพฺพตา สุภา;

อสฺสํ ตสฺส ปิยาจาถ, มนาปา อิจฺฉทา สทาติ.

มีรูปงาม มีเสียงไพเราะ มีเกียรติ มีวัตรดี มีความงาม ขอข้าพเจ้าพึงเป็นที่รักของเขา เป็นที่พอใจ และให้สิ่งที่ปรารถนาได้เสมอ

ตสฺสาปิ ตทา ปจฺเจกพุทฺโธ ตเถว โหตูติ มงฺคลํ วตฺวา อากาเสน คนฺธมาทนเมว อคมาสิ, อถาปรภาเค เต ตโยปิ เอกโต หุตฺวา มธุโลกนํ กโรนฺตา ตํ มธุฆฏํ กุหึติ ปุจฺฉึสุ, โส เตนตฺตนา กตกมฺมํ วตฺวา สเจ ตุมฺเห ตสฺมึ ปตฺตึ อนุโมเทยฺยาถ, ตํ สาธุ. โน เจ. มธุอคฺฆนกํ มม หตฺถโต คณฺหถาติ วตฺวา เตหิ ตโต น โน อตฺโถ มธุนา, กีทิสสฺเสตํ อทาสีติ วุตฺเต ตํ สุตฺวา อิตโร ปจฺเจกพุทฺธา นาเม เต คนฺธมาทเน วสนฺติ กาสาวํ [Pg.152] ปารุปิตฺวา กุเล กุเล ภิกฺขํ จรนฺติ, สนฺโต เอเต สีลวนฺตาติ กเถสิ, อถ เตสุ เชฏฺโฐ พฺราหฺมณจณฺฑาลกาปิ กาสาวํ ปริทหิตฺวา จรนฺติ. นูนายํ จณฺฑาลโกติ มญฺญามีติ อาห, มชฺฌิโม กุชฺฌิตฺวา ตว ปจฺเจกพุทฺธํ ปรสมุทฺเท ขิปาหีติ อโวจ, อถ เตสํ กถํ สุตฺวา มธุทายโก มา โภ ตุมฺเห อริยานํ มเหสกฺขานํ มหานุภาวานํ ปจฺเจกพุทฺธานํ ผรุสํ กเถถ. นิรยทุกฺขา น ภายถาติอาทินา อเนกา กาเรน นิวาเรตฺวา เตสํ คุณํ ปกาเสสิ, ตํ สุตฺวา เต อุโภปิ สาธูติ ปสนฺนาจิตฺตา อนุโมทึสุ, อปรภาเค เต กาลํ กตฺวา เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตา ตตฺถ ตตฺถ มหาสมฺปตฺติโย อนุภวิตฺวา อมฺหากํ สตฺถุ ปรินิพฺพาณโต ทฺวินฺนํ วสฺสสตานํ อจฺจเยน อตฺตโน อตฺตโน สมฺปตฺตฏฺฐาเน นิพฺพตฺตึสุ. เตน วุตฺตํ.

แม้แก่หญิงนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าก็ทรงให้พรว่า "ขอให้เป็นเช่นนั้นเถิด" แล้วก็เสด็จไปสู่ภูเขาคันธมาทน์ทางอากาศ. ครั้งนั้น ในภายหลัง ชายทั้งสามนั้นรวมกัน เมื่อมองหาน้ำผึ้ง ก็ถามว่า "หม้อน้ำผึ้งนั้นอยู่ที่ไหน?" ชายผู้ถวายน้ำผึ้งนั้นเล่ากรรมที่ตนทำแล้ว (แล้วกล่าวว่า) "ถ้าพวกท่านจะอนุโมทนาส่วนบุญนั้น ก็เป็นการดี ถ้าไม่เช่นนั้น จงรับค่าน้ำผึ้งจากมือของข้าพเจ้าไปเถิด" เมื่อพวกเขากล่าวว่า "พวกเราไม่ต้องการน้ำผึ้งนั้น ท่านถวายแก่ใคร?" ชายผู้ถวายน้ำผึ้งนั้นได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็เล่าว่า "ท่านเหล่านั้นชื่อว่าพระปัจเจกพุทธเจ้า อยู่ที่ภูเขาคันธมาทน์ นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ เที่ยวบิณฑบาตไปตามตระกูลต่างๆ ท่านเหล่านั้นเป็นผู้สงบ มีศีล" ครั้งนั้น พราหมณ์ผู้เป็นพี่ใหญ่ (กล่าวว่า) "แม้พวกจัณฑาลก็ยังนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์เที่ยวไป เราคิดว่าผู้นี้คงเป็นจัณฑาลเป็นแน่" ชายกลางโกรธแล้วกล่าวว่า "จงโยนพระปัจเจกพุทธเจ้าของท่านลงทะเลไปเสีย" ครั้งนั้น ชายผู้ถวายน้ำผึ้งได้ฟังคำของพวกเขาแล้ว (กล่าวว่า) "ท่านทั้งหลาย อย่าได้กล่าวคำหยาบแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าผู้เป็นอริยะ มีศักดิ์ใหญ่ มีอานุภาพมากเลย พวกท่านไม่กลัวทุกข์ในนรกหรือ" ดังนี้เป็นต้น ห้ามปรามด้วยประการต่างๆ แล้วก็ประกาศคุณของพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น. ชายทั้งสองได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็อนุโมทนาด้วยจิตเลื่อมใสว่า "สาธุ" ในภายหลัง พวกเขาทั้งหมดนั้นทำกาละแล้ว ท่องเที่ยวไปในหมู่เทวดาและมนุษย์ เสวยมหาสมบัติในที่นั้นๆ ครั้นล่วงไปสองร้อยปีหลังจากการปรินิพพานของพระศาสดาของเรา ก็บังเกิดในฐานะที่ตนได้สมบัติของตน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ว่า

๘.

อโสโก มธุโท สนฺธิ, มิตฺตาเทวี ตุ เจฏิกา;

จณฺฑาลวาที นิคฺโรโธ, ติสฺโส โส ปารวาทิโกติ.

อโศกคือผู้ถวายน้ำผึ้ง พระเทวีมิตตาคือหญิงรับใช้ ผู้กล่าวว่าจัณฑาลคือนิโครธ ผู้กล่าวคำหยาบคือติสสะ

เตสุ จณฺฑาลวาที เชฏฺฐวาณิโช พินฺทุสารรญฺโญ เชฏฺฐปุตฺตสฺส สุมนราชกุมารสฺส ปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตสฺสายมานุปุพฺพีกถา. พินฺทุสารรญฺโญ กิร ทุพฺพลกาเลเยว อโสกกุมาโร อตฺตนา ลทฺธํ อุชฺเชนิยา รชฺชํ ปหาย อาคนฺตฺวา สพฺพนครํ อตฺตโน หตฺถคตํ กตฺวา สุมนราชกุมารํ อคฺคเหสิ. ตํ ทิวสเมว สุมนสฺส ราชกุมารสฺส สุมนา นาม เทวี ปริปุณฺณคพฺภา อโหสิ. สา อญฺญาตกเวเสน นิกฺขมิตฺวา อวิทูเร อญฺญตรํ จณฺฑาลคามํ สนฺธาย คจฺฉนฺตี เชฏฺฐกจณฺฑาลสฺส เคหโต อวิทูเร นิคฺโรโธ อตฺถิ, ตสฺมึ รุกฺเข อธิวตฺถาย เทวตาย อิโต เอหิ สุมเนติ วทนฺติยา สทฺทํ สุตฺวา ตสฺสา สมีปํ คตา, เทวตา อตฺตโน อานุภาเวน เอกํ สาลํ นิมฺมิณิตฺวา เอตฺถ วสาหีติ ปาทาสิ. สา [Pg.153] ตํ สาลํ ปาวิสิ, คตทิวเสเยว สา ปุตฺตํ วิชายิ. สา ตสฺส นิคฺโรธเทวตาย ปริคฺคหิตตฺตา นิคฺโรโธตฺเวว นามํ อกาสิ. เชฏฺฐกจณฺฑาโล ทิฏฺฐทิวสโตปฺปภุติ ตํ อตฺตโน สามิธีตรํ วิย มญฺญมาโน นิพทฺธวตฺตํ ปฏฺฐเปสิ. ราชธีตา ตตฺถ สตฺตวสฺสานิ วสิ, นิคฺโรธกุมาโรปิ สตฺตวสฺสิโก ชาโต, ตทา มหาวรุณตฺเถโร นาม เอโก อรหา ทารกสฺส เหตุสมฺปทํ ทิสฺวา วิหรมาโน สตฺตวสฺสิโก ทานิ ทารโก. กาโล นํ ปพฺพาเชตุํติ จินฺเตตฺวา ราชธีตาย อาโรจาเปตฺวา นิคฺโรธกุมารํ ปพฺพาเชสิ, กุมาโร ขุรคฺเคเยว อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ มหาวํเส.

ในบรรดาคนเหล่านั้น พ่อค้าผู้เป็นพี่ใหญ่ที่กล่าวว่าจัณฑาลนั้น ได้บังเกิดเป็นโอรสของพระเจ้าสุมนราชกุมาร โอรสองค์ใหญ่ของพระเจ้าพินทุสาร. เรื่องราวตามลำดับของท่านนั้นมีดังนี้: ได้ยินว่า ในคราวที่พระเจ้าพินทุสารทรงประชวร อโศกราชกุมารได้ละราชสมบัติที่ตนได้ในอุชเชนีแล้วเสด็จมา ยึดเมืองทั้งหมดไว้ในอำนาจของตน แล้วจับพระเจ้าสุมนราชกุมาร. ในวันนั้นเอง พระเทวีสุมนาของพระเจ้าสุมนราชกุมารทรงครรภ์แก่ นางปลอมตัวออกไป มุ่งหน้าไปยังหมู่บ้านจัณฑาลแห่งหนึ่งซึ่งไม่ไกลนัก ใกล้บ้านของจัณฑาลผู้เป็นหัวหน้า มีต้นไทรอยู่ต้นหนึ่ง ได้ยินเสียงเทวดาที่สิงสถิตอยู่ในต้นไม้นั้นกล่าวว่า "สุมนา มานี่เถิด" จึงเข้าไปใกล้เทวดานั้น เทวดาได้เนรมิตศาลาหลังหนึ่งด้วยอานุภาพของตน แล้วให้ (นาง) อยู่ว่า "จงอยู่ที่นี่เถิด" นางเข้าไปในศาลานั้น ในวันนั้นเองก็คลอดบุตร นางจึงตั้งชื่อบุตรนั้นว่า "นิโครธ" เพราะเทวดาต้นไทรนั้นรับอุปถัมภ์. จัณฑาลผู้เป็นหัวหน้า ตั้งแต่วันที่เห็นนาง ก็คิดว่านางเป็นธิดาของนายตน จึงจัดแจงวัตรปฏิบัติให้เป็นประจำ. พระราชธิดาประทับอยู่ที่นั่นเจ็ดปี นิโครธกุมารก็มีอายุเจ็ดปี. ครั้งนั้น พระมหาวัรุณเถระอรหันต์รูปหนึ่ง เมื่อพิจารณาเห็นเหตุสมบัติของเด็กนั้น (คิดว่า) "บัดนี้เด็กมีอายุเจ็ดปีแล้ว ถึงเวลาที่จะบวชให้เขาแล้ว" ดังนี้ จึงแจ้งแก่พระราชธิดาแล้วบวชให้นิโครธกุมาร กุมารได้บรรลุอรหัตต์พร้อมกับโกนผม เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ในมหาวงศ์ว่า

๙.

ตํ มหาวรุโณ เถโร, ตทา ทิสฺวา กุมารกํ;

อุปนิสฺสยสมฺปนฺนํ, อรหา ปุจฺฉิ มาตรํ;

ปพฺพาเชสิ ขุรคฺเค โส, อรหตฺตมปาปุณีติ.

พระมหาวัรุณเถระนั้น เมื่อเห็นกุมารผู้ถึงพร้อมด้วยอุปนิสัยในครั้งนั้น เป็นพระอรหันต์ จึงถามมารดา ท่านได้บวชให้ (กุมาร) พร้อมกับโกนผม (กุมาร) ได้บรรลุอรหัตต์

โส กิร เอกทิวสํ ปาโตว สรีรํ ปฏิชคฺคิตฺวา อาจริยุปชฺฌายวตฺตํ กตฺวา ปตฺตจีวร มาทาย มาตุอุปาสิกาย เคหทฺวารํ คจฺฉามีติ นิกฺขมิ. มาตุนิวาสฏฺฐานญฺจสฺส ทกฺขิณทฺวาเรน นครํ ปวิสิตฺวา นครมชฺเฌน คนฺตฺวา ปาจีนทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา คนฺตพฺพํ โหติ. เตน จ สมเยน อโสโก ธมฺมราชา ปาจีนทิสาภิมุโข สีหปญฺชเร จงฺกมติ. ตํ ขณํเยว นิคฺโรโธ ราชงฺคณํ สมฺปาปุณิ สนฺตินฺทฺริโย สนฺตมานโส ยุคมตฺตํ เปกฺขมาโน, เตน วุตฺตํ เอกทิวสํ สีหปญฺชเร ฐิโต อทฺทส นิคฺโรธํ สามเณรํ ราชงฺคเณน คจฺฉนฺตํ ทนฺตํ คุตฺตํ สนฺตินฺทฺริยํ อิริยาปถสมฺปนฺนนฺติ. ทิสฺวา ปนสฺส เอตทโหสิ. อยํ ชโน สพฺโพปิ วิกฺขิตฺตจิตฺโต ภนฺตมิคปฏิภาโค. อยํ ปน ทหรโก อวิกฺขิตฺโต อติวิยสฺส อาโลกิตวิโลกิตํ สมฺมิญฺชนปสารณญฺจ โสภติ. อทฺธา เอตสฺสพฺภนฺตเร โลกุตฺตรธมฺโม ภวิสฺสตีติ รญฺโญ สห [Pg.154] ทสฺสเนเนว สามเณเร จิตฺตํ ปสีทิ, เปมํ สณฺฐหิ, กสฺมา. ปุพฺเพ กิร ปุญฺญกรณกาเล รญฺโญ เชฏฺฐกภาตา วาณิชโกยํ.

ได้ยินว่า วันหนึ่ง ท่านนั้นบำรุงร่างกายแต่เช้าตรู่ ทำวัตรอาจารย์และอุปัชฌาย์แล้ว ถือบาตรและจีวร ออกไป (โดยคิดว่า) "เราจะไปที่ประตูเรือนของมารดาอุบาสิกา" ที่อยู่ของมารดาของท่านนั้น ต้องเข้าเมืองทางประตูทิศใต้ ผ่านกลางเมือง แล้วออกทางประตูทิศตะวันออกจึงจะไปถึง ในเวลานั้น พระเจ้าอโศกธรรมราชากำลังทรงจงกรมอยู่ที่สีหบัญชร หันพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก ในขณะนั้นเอง พระนิโครธก็มาถึงลานหลวง มีอินทรีย์สงบ มีใจสงบ มองไปข้างหน้าเพียงชั่วแอก เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ว่า "วันหนึ่ง พระราชาประทับยืนอยู่ที่สีหบัญชร ทอดพระเนตรเห็นสามเณรนิโครธกำลังเดินผ่านลานหลวง เป็นผู้ฝึกแล้ว คุ้มครองแล้ว มีอินทรีย์สงบ ถึงพร้อมด้วยอิริยาบถ" เมื่อทอดพระเนตรเห็นแล้ว ก็ทรงดำริว่า "คนทั้งหลายเหล่านี้ล้วนมีจิตฟุ้งซ่าน เหมือนเนื้อที่ตกใจกลัว แต่เด็กหนุ่มผู้นี้ไม่ฟุ้งซ่าน การมองดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออกของเขางดงามยิ่งนัก แน่แท้ ภายในของผู้นี้ต้องมีโลกุตรธรรมเป็นแน่" ดังนี้ จิตของพระราชาเลื่อมใสในสามเณรพร้อมกับการเห็นนั่นเอง ความรักก็ตั้งมั่นขึ้น เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า ในกาลก่อนเมื่อทำบุญ พ่อค้าผู้นี้เป็นพี่ชายของพระราชา

๑๐.

๑๐.

ปุพฺเพว สนฺนิวาเสน, ปจฺจุปฺปนฺนหิเตน วา;

เอวํ ตํ ชายเต เปมํ, อุปฺปลํว ยโถทเกติ.

ด้วยการอยู่ร่วมกันในกาลก่อน หรือด้วยประโยชน์ในปัจจุบัน ความรักนั้นย่อมเกิดขึ้นอย่างนี้ เหมือนดอกบัวกับน้ำ

อถ ราชา สญฺชาตเปโม สพหุมาโน สามเณรํ ปกฺโกสถาติ อมจฺเจ เปเสสิ, เต อติจิรายนฺตีติ ปุน ทฺเว ตโย เปเสสิ ตุริตํ อาคจฺฉตูติ. สามเณโร อตฺตโน ปกติยา เอว อคมาสิ. ราชา ปติรูปาสนํ ญตฺวา นิสีทถาติ อาห. โส อิโตจิโต จ วิโลเกตฺวา นตฺถิ ทานิ อญฺโญ ภิกฺขูติ สมุสฺสิตเสตจฺฉตฺตํ ราชปลฺลงฺกํ อุปสงฺกมิตฺวา ปตฺตํ คณฺหนตฺถาย รญฺโญ อาการํ ทสฺเสสิ. ราชา ตํ ปลฺลงฺกสมีปํ คจฺฉนฺตํ เอว ทิสฺวา จินฺเตสิ อชฺเชว ทานิ อยํ สามเณโร อิมสฺส เคหสฺส สามิโก ภวิสฺสตีติ, สามเณโร รญฺโญ หตฺเถ ปตฺตํ ทตฺวา ปลฺลงฺกํ อภิรุหิตฺวา นิสีทิ. ราชา อตฺตโน อตฺถาย สมฺปาทิตํ สพฺพํ ยาคุขชฺชกภตฺตวิกตึ อุปนาเมสิ. สามเณโร อตฺตโน ยาปนมตฺตเมว สมฺปฏิจฺฉิ. ภตฺตกิจฺจาวสาเน ราชา อาห สตฺถารา ตุมฺหากํ ทินฺนโอวาทํ ชานาถาติ. ชานามิ มหาราช เอกเทเสนาติ. ตาต มยฺหมฺปี นํ กเถหีติ. สาธุ มหาราชาติ รญฺโญ อนุรูปํ ธมฺมปเอท อปฺปมาทวคฺคํ อนุโมทนตฺถาย อภาสิ. ราชา ปน อปฺปมาโท อมตปทํ, ปมาโท มจฺจุโน ปทํติ สุตฺวาว อญฺญาตํ ตาต, ปริโยสาเปหีติ อาห. สามเณโร อนุโมทนา วสาเน ทฺวตฺตึสธุวภตฺตานิ ลภิตฺวา ปุน ทิวเส ทฺวตฺตึสภิกฺขู คเหตฺวา ราชนฺโตปุรํ ปวิสิตฺวา ภตฺตกิจฺจ มกาสิ. ราชา อญฺเญปิ ทฺวตฺตึสภิกฺขู ตุมฺเหหิ สทฺธึสฺเว ภิกฺขํ คณฺหนฺตูติ เอเตเนว อุปาเยน ทิวเส [Pg.155] ทิวเส วฑฺฒาเปนฺโต สฏฺฐิสหสฺสานํ พฺราหฺมณปริพฺพาชกานํ ภตฺตํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา อนฺโตนิเวสเน สฏฺฐิสหสฺสานํ ภิกฺขูนํ นิจฺจภตฺตํ ปฏฺฐเปสิ นิคฺโรธตฺเถรคเตเนว ปสาเทน. นิคฺโรธตฺเถโรปิ ราชานํ สปริสํ ตีสุ สรเณสุ ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา พุทฺธสาสเน โปถุชฺชนิเกน ปสาเทน อจลปฺปสาทํ กตฺวา ปติฏฺฐาเปสิ. ราชาปิ อโสการามํ นาม มหาวิหารํ การาเปตฺวา สฏฺฐิสหสฺสานํ ภิกฺขูนํ นิจฺจภตฺตํ ปฏฺฐเปสิ. สกลชมฺพุทีเป จตุราสีติยา นครสหสฺเสสุ จตุราสีติวิหารสหสฺสานิ การาเปสิ. เตน วุตฺตํ.

ครั้งนั้น พระราชาทรงเกิดความรักใคร่และมีความเคารพอย่างยิ่ง จึงส่งอำมาตย์ไปเรียกสามเณรมา เมื่ออำมาตย์เหล่านั้นชักช้าอยู่ จึงส่งไปอีกสองสามคนว่า 'จงรีบมา' สามเณรก็มาตามปกติของตน พระราชาทรงทราบอาสนะที่สมควรแล้ว จึงตรัสว่า 'จงนั่งเถิด' สามเณรนั้นแลดูไปทางโน้นทางนี้ เห็นว่า 'บัดนี้ไม่มีภิกษุอื่นแล้ว' จึงเข้าไปยังพระราชบัลลังก์ที่กางเศวตฉัตรไว้ แล้วแสดงอาการเพื่อให้พระราชาทรงรับบาตร พระราชาทอดพระเนตรเห็นสามเณรนั้นกำลังเข้าไปใกล้พระบัลลังก์ จึงทรงดำริว่า 'สามเณรนี้จักเป็นเจ้าของเรือนนี้ในวันนี้เอง' สามเณรส่งบาตรให้ในพระหัตถ์ของพระราชาแล้วขึ้นนั่งบนพระบัลลังก์ พระราชาทรงนำข้าวต้ม ของขบเคี้ยว และอาหารนานาชนิดทั้งหมดที่จัดเตรียมไว้สำหรับพระองค์เองมาถวาย สามเณรรับเพียงพอแก่การยังอัตภาพให้เป็นไปเท่านั้น เมื่อเสร็จภัตกิจแล้ว พระราชาตรัสว่า 'ท่านทราบโอวาทที่พระศาสดาประทานแก่ท่านหรือไม่' 'ทราบพระเจ้าข้า เพียงบางส่วน' 'พ่อเอ๋ย จงบอกแก่เราบ้างเถิด' 'ดีละพระเจ้าข้า' สามเณรจึงกล่าวพระธรรมบทหมวดอัปปมาทที่สมควรแก่พระราชา เพื่ออนุโมทนา แต่พระราชาเมื่อทรงสดับว่า 'ความไม่ประมาทเป็นทางแห่งอมตะ ความประมาทเป็นทางแห่งความตาย' แล้ว ก็ตรัสว่า 'พ่อเอ๋ย เรารู้แล้ว จงจบเถิด' สามเณรเมื่อจบการอนุโมทนาแล้ว ได้รับภัตตาหารประจำ ๓๒ อย่าง ในวันรุ่งขึ้นจึงพาภิกษุ ๓๒ รูปเข้าไปยังพระราชวังชั้นใน แล้วทำภัตกิจ พระราชาตรัสว่า 'ภิกษุอื่นอีก ๓๒ รูปจงรับบิณฑบาตกับท่านในวันพรุ่งนี้' ด้วยอุบายนี้ ทรงเพิ่มจำนวนขึ้นทุกวัน ทรงตัดภัตตาหารของพราหมณ์และปริพาชก ๖๐,๐๐๐ คน แล้วทรงจัดตั้งภัตตาหารประจำสำหรับภิกษุ ๖๐,๐๐๐ รูปในพระราชนิเวศน์ ด้วยความเลื่อมใสที่เกิดจากพระนิโครธเถระนั่นเอง พระนิโครธเถระก็ยังพระราชาพร้อมด้วยบริวารให้ตั้งมั่นในไตรสรณคมน์และศีล ๕ และยังให้ตั้งมั่นในพระพุทธศาสนา ทรงทำความเลื่อมใสของปุถุชนให้เป็นความเลื่อมใสที่ไม่หวั่นไหวแล้วให้ตั้งมั่นอยู่ พระราชาก็ทรงสร้างมหาวิหารชื่ออโศการาม แล้วทรงจัดตั้งภัตตาหารประจำสำหรับภิกษุ ๖๐,๐๐๐ รูป ทั่วชมพูทวีป ในเมือง ๘๔,๐๐๐ เมือง ทรงสร้างวิหาร ๘๔,๐๐๐ วิหาร เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ว่า

๑๑.

๑๑.

จณฺฑาลวาทิโทเสน,ชาโต จณฺฑาลคามเก;

ปตฺตานุโมทนา ปากา,อาเส โส หิ อนาสโวติ.

ด้วยโทษที่ด่าว่าจัณฑาล จึงเกิดในหมู่บ้านจัณฑาล ด้วยผลแห่งการอนุโมทนาในบาตร ท่านนั้นแลเป็นผู้ไม่มีอาสวะแล้ว

อยํ นิคฺโรธตฺเถรสฺส กถานโย.

นี้เป็นเรื่องราวของพระนิโครธเถระ

มธุทายโก ปน วาณิโช เทวโลกโต จวิตฺวา ปุปฺผปุเร ราชกุเล อุปฺปชฺชิตฺวา ปิยทาโส นาม กุมาโร หุตฺวา ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา สกลชมฺพุทีเป เอกรชฺชํ อกาสิ. กถํ.

ส่วนพ่อค้าผู้ถวายน้ำผึ้งนั้น จุติจากเทวโลกแล้ว เกิดในราชตระกูลที่เมืองบุปผบุรี เป็นกุมารชื่อปิยทาส ได้ยกฉัตรขึ้น (ครองราชย์) ได้ครองราชย์เป็นเอกราชทั่วชมพูทวีป อย่างไร

พินฺทุสารราชสฺส เอกสตปุตฺตา อเหสุํ. เต สพฺเพ อโสโก อตฺตนา สทฺธึ เอกมาติกํ ติสฺสกุมารํ ฐเปตฺวา ฆาเตสิ. ฆาเตนฺโต จตฺตาริ วสฺสานิ อนภิสิตฺโตว รชฺชํ กาเรตฺวา จตุนฺนํ วสฺสานํ อจฺจเยน ตถาคตสฺส ปรินิพฺพาณโต ทฺวินฺนํ วสฺสสตนํ อุปริ อฏฺฐารสเม วสฺเส สกลชมฺพุทีเป เอกรชฺชาภิเสกํ ปาปุณิ. อถ ตํ สกลชมฺพุทีเป จตุราสีตินครสหสฺเส ราชาโน อาคนฺตฺวา อุปฏฺฐหิสฺสนฺติ. ติณฺณํ อุตูนํ อนุจฺฉวิกา ตโย ปาสาทา อเหสุํ. เอโก มหาสปฺปิโก[Pg.156], เอโก โมรคีโว, เอโก มงฺคโล นาม, เตสุ เนกนาฏกสหสฺสปริวุโต ปฏิวสติ. ยาสฺส มธุอาปณํ ทสฺเสสิ, สา อสนฺธิมิตฺตา นาม เทวจฺฉรปริภาคา ราชธีตา หุตฺวา สฏฺฐิสหสฺสานํ อิตฺถีนํ เชฏฺฐิกา ธมฺมาโสกรญฺโญ อคฺคมเหสี อโหสิ. อภิเสกานนฺตรํ ตสฺส อิมา ราชิทฺธิโย อาคตา, ปถวิยา จ เหฏฺฐา โยชนปฺปมาเณ อาณา ปวตฺตติ. ตถา อุปริ อากาเส. อโนตตฺตทหโต อฏฺฐหิ กาเชหิ โสฬสปานียฆเฏ ทิวเส ทิวเส เทวตา อาหรนฺติ. ยโต สาสเน อุปฺปนฺนสทฺโธ หุตฺวา อฏฺฐฆเฏ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อทาสิ. ทฺเว ฆเฏ สฏฺฐิมตฺตานํ เตปิฏกภิกฺขูนํ ทฺเว ฆเฏ อคฺคมเหสิยา อสนฺธิมิตฺตาย. จตฺตาโร ฆเฏ อตฺตนา ปริภุญฺจิ เทวตา, เอว หิมวนฺตโต นาคลตาทนฺตกฏฺฐํ สินิทฺธํ มุทุกํ รสวนฺตํ ทิวเส ทิวเส อาหรนฺติ, เตน รญฺโญ จ มเหสิยา จ โสฬสนฺนํ นาฏกสหสฺสานญฺจ สฏฺฐิมตฺตานญฺจ ภิกฺขุสหสฺสานํ เทวสิกํ ทนฺตโปณกิจฺจํ นิปฺผชฺชติ. เทวสิกเมวสฺส เทวตา อคทามลกํ อคทหรีฏกํ สุวณฺณวณฺณญฺจ คนฺธรสสมฺปนฺนํ อมฺพปกฺกํ อาหรนฺติ. ฉทฺทนฺตทหโต ปญฺจวณฺณํ นิวาสนปารุปนํ ปีตกวณฺณํ หตฺถปุญฺฉนกปฏํ ทิพฺพญฺจ ปานํ อาหรนฺติ. เทวสิกเมวสฺส อนุเลปนคนฺธํ ปารุปนตฺถาย อสุตฺตมยิกํ สุมนปุปฺผปฏํ มหารหญฺช อญฺชนํ นาคภวนโต นาคราชาโน อาหรนฺติ. ฉทฺทนฺตทหโตเยว อุฏฺฐิตสฺส สาลิโน นววาหสหสฺสนิ ทิวเส ทิวเส สุวา อาหรนฺติ. เต มูสิกา นิตฺถุสกานิ กโรนฺติ. เอโกปิ ขณฺฑตณฺฑุโล นาโหสิ. รญฺโญ สพฺพฏฺฐาเนสุ อยเมว ตณฺฑุโล ปริโภคํ คจฺฉติ. มธุมกฺขิกา มธุํ กโรนฺติ. กมฺมารสาลาสุ อจฺฉา กูฏํ ปหรนฺติ. กรวีกสกุณา อาคนฺตฺวา มธุรสฺสรํ วิกูเชนฺตา รญฺโญ พลิกมฺมํ กโรนฺติ. อิมาหิ อิทฺธีหิ สมนฺนาคโต ราชา เอกทิวสํ สุวณฺณสงฺขลิกพนฺธนํ [Pg.157] เปเสตฺวา จตุนฺนํ พุทฺธานํ อธิคตรูปทสฺสนํ กปฺปา ยุกํ มหากาลนาคราชานํ อานยิตฺวา เสตจฺฉตฺตสฺส เหฏฺฐา มหารเห ปลฺลงฺเก นิสีทาเปตฺวา อเนกสต วณฺเณหิ ชลชถลชปุปฺเผหิ สุวณฺณปุปฺเผหิ จ ปูชํ กตฺวา สพฺพา ลงฺการปติมณฺฑิเตหิ โสฬสหิ นาฏกสหสฺเสหิ สมนฺตโต ปริกฺขิปิตฺวา อนนฺตญาณสฺส ตาว เม สทฺธมฺมวรจกฺกวตฺติโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส รูปํ อิเมสํ อกฺขีนํ อาปาถํ กโรหีติ วตฺวา เตน นิมฺมิตํ สกลสรีเร วิปฺปกิณฺณปุญฺญปฺปภาวนิพฺพตฺตาสีติ อนุพฺยญฺชนปติมณฺฑิต ทฺวตฺตึส มหาปุริสลกฺขณ สสฺสิรีกตาย วิกจกมลุปฺปลปุณฺฑรีกปติมณฺฑิตมิว สลิลตลํ ตาราคณรํสิชาลวิสรวิปฺผุริตโสภาสมุชฺชลมิว คคนตลํ นีลปีตโลหิตา ทิเภทํ วิจิตฺตวณฺณรํสิวินทฺธพฺยามปฺปภาปริกฺเขปวิลาสิตาย สญฺจฺยาปฺปภานุราคอินฺทธนุวิชฺชุลฺลตาปริกฺขิตฺตมิว กณกคิริสิขรํ นานาวิราควิมลเกตุมาลาสมุชฺชลิตจารุมตฺถกโสภนํ นยนรสายนมิว จ พฺรหฺมเทวมนุชนาคยกฺขคณานํ พุทฺธรูปํ ปสฺสนฺโต สตฺตทิวสานิ อกฺขิปูชํ นาม อกาสิ. ราชา กิร อภิเสกํ ปาปุณิตฺวา ตีณิเยว สํวจฺฉรานิ พาหิรกปาสณฺฑํ ปริคณฺหิ, จตุตฺเถ สํวจฺฉเร พุทฺธสาสเน ปสีทิ, ตสฺส ปน ปิตา พินฺทุสาโร พฺราหฺมณภตฺโต อโหสิ. โส พฺราหฺมณานญฺจ พฺราหฺมณชาติปาสณฺฑานํ ปณฺฑรงฺคปริพฺพาชกานญฺจ สฏฺฐิสหสฺสมตฺตานํ นิจฺจภตฺตํ ปฏฺฐเปสิ. อโสโกปิ ปิตรา ปวตฺติตํ ทานํ อตฺตโน อนฺโตปุเร ตเถว ททมาโน เอกทิวสํ สีหปญฺชเร ฐิโต เต อุปสมปริพาหิเรน อาจาเรน ภุญฺชมาเน อสํยตินฺทฺริเย อวินีตอิริยาปเถ ทิสฺวา จินฺเตสิ, อีทิสํ ทานํ อุปปริกฺขิตฺวา ยุตฺตฏฺฐาเน ทาตุํ วฏฺฏตีติ. เอวํ จินฺเตตฺวา อมจฺเจ อาห, คจฺฉถ ภเณ อตฺตโน อตฺตโน สาธุสมฺมเต สมณพฺราหฺมเณ อนฺโตปุรํ อภิหรถ ทานํ ทสฺสามีติ, อมจฺจา สาธุ เทวาติ รญฺโญ [Pg.158] ปฏิสฺสุตฺวา เต เต ปณฺฑรงฺคปริพฺพาชกา ชีวก นิคณฺฐาทโย อาเนตฺวา อิเม มหาราช อมฺหากํ อรหนฺโตติ อาหํสุ, อถ ราชา อนฺโตปุเร อุจฺจาวจานิ อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา อาคจฺฉนฺตูติ วตฺวา อาคตาคเต อาห อตฺตโน อนุรูเป อาสเน นิสีทถาติ, เอกจฺเจ ภทฺทปีฐเกสุ เอกจฺเจ ผลกปีฐเกสุ นิสีทึสุ, ตํ ทิสฺวา ราชา นตฺถิ เอเตสํ อนฺโต สาโรติ ญตฺวา เตสํ อนุรูปํ ขาทนียโภชนียํ ทตฺวา อุยฺโยเชสิ. เอวํ คจฺฉนฺเต กาเล เอกทิวสํ สีหปญฺชเร ฐิโต นิคฺโรธสามเณรํ ทิสฺวา ตสฺมึ คเตน ปสาเทน พุทฺธสาสเน ปสนฺโน สฏฺฐิสหสฺสมตฺเต ปาสณฺฑิเย อปเนตฺวา สฏฺฐิสหสฺสมตฺเต ภิกฺขู โภเชนฺโต พุทฺธสาสเน ปสีทิตฺวา อโสการามํ กาเรตฺวา ตตฺถ เต วสาเปนฺโต เอกทิวสํ อโสการาเม สฏฺฐิสหสฺสภิกฺขูนํ ทานํ ทตฺวา เตสํ มชฺเฌ นิสชฺช สงฺฆํ จตูหิ ปจฺจเยหิ ปวาเรตฺวา อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ, ภนฺเต ภควตา เทสิตธมฺโม นาม กิตฺตโก โหตีติ, มหาราช นว องฺคานิ, ขนฺธโต จตุราสีติธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานีติ. ราชา ธมฺเม ปสีทิตฺวา เอเกกํ ธมฺมกฺขนฺธํ เอเกกวิหาเรน ปูเชสฺสามีติ เอกทิวสเมว ฉนฺนวุติโกฏิขนํ วิสฺสชฺเชตฺวา อมจฺเจ อาณาเปสิ, เอกเมกสฺมึ นคเร เอกเมกํ วิหารํ กาเรนฺตา จตุราสีติยา นครสหสฺเสสุ จตุราสีติวิหารสหสฺสานิ การาเปถาติ, สยญฺจ อโสการาเม อโสกมหาวิหารตฺถาย กมฺมํ ปฏฺฐเปสิ, สงฺโฆ อินฺทคุตฺตตฺเถรํ นาม มหิทฺธิกํ มหานุภาวํ ขีณาสวํ นวกมฺมาธิฏฺฐายกํ อทาสิ, เถโร ยํ ยํ น นิฏฺฐาติ, ตํ ตํ อตฺตโน อานุภาเวน นิฏฺฐาเปสิ, เอวํปิตีหิ สํวจฺฉเรหิ วิหารกมฺมํ นิฏฺฐาเปสิ, เอกทิวสเมว สพฺพนคเรหิ ปณฺณานิ อาคมึสุ, อมจฺจา รญฺโญ อาโรเจสุํ นิฏฺฐิตานิ เทว จตุราสีติมหาวิหารสหสฺสานีติ. อถ ราชา [Pg.159] ภิกฺขุสงฺฆํ อุปสงฺกมิตฺวา ภนฺเต มยา จตุราสีติวิหารสหสฺสานิ การิตานิ, ธาตุโย กุโต ลจฺฉามีติ ปุจฺฉิ, มหาราช ธาตุนิธานํ นาม อตฺถีติ สุโณม, น ปน ปญฺญายติ อสุกฏฺฐาเนติ. ราชา ราชคเห เจติยํ ภินฺทาเปตฺวา ธาตุํ อปสฺสนฺโต ปฏิปากติกํ การาเปตฺวา ภิกฺขุภิกฺขุณิโย อุปาสกอุปาสิกาโยติ จตสฺโส ปริสา คเหตฺวา เวสาลิยํ คโต. ตตฺราปิ อลภิตฺวา กปิลวตฺถุํ คโต, ตตฺราปิ อลภิตฺวา รามคามํ คโต, รามคาเม นาคา เจติยํ ภินฺทิตุํ นาทํสุ. เจติเย นิปติตกุทฺทาโล ขณฺฑาวณฺฑํ โหติ, เอวํ ตตฺราปิ อลภิตฺวา อลฺลกปฺปํ ปาวํ กุสินารํติ สพฺพเจติยานิ ภินฺทิตฺวา ธาตุํ อลภิตฺวา ปฏิปากติกานิ กตฺวา ราชคหํ คนฺตฺวา จตสฺโส ปริสา สนฺนิปาตาเปตฺวา อตฺถิ เกนจิ สุตปุพฺพํ อสุกฏฺฐาเน ธาตุนิธานํติ ปุจฺฉิ. ตตฺเถโก วีสํวสฺส สติโก เถโร อสุกฏฺฐาเน ธาตุนิธานํติ น ชานามิ, มยฺหํ ปน ปิตามหตฺเถโร มยิ สตฺตวสฺสิกาเล มาลาจงฺโคฏกํ คาหาเปตฺวา เอหิ สามเณร อสุกคจฺฉนฺตเร ปาสาณถูโป อตฺถิ. ตตฺถ คจฺฉามาติ คนฺตฺวา ปูเชตฺวา อิมํ ฐานํ อุปธาเรตุํ วฏฺฏติ สามเณราติ อาห. อหํ เอตเมว ชานามิ มหาราชาติ อาห. ราชา เอตเทว ฐานํติ วตฺวา คจฺเฉ หราเปตฺวา ปาสาณถูปํ ปํสุํจ อปเนตฺวา เหฏฺฐา สุธาภูมึ อทฺทส, ตโต สุธา จ อิฏฺฐกาโย จ หราเปตฺวา อนุปุพฺเพน ปริเวณํ โอรุยฺห สตฺตรตนวาลิกํ อสิหตฺถานิ จ กฏฺฐรูปกานิ สมฺปริวตฺตนฺตานิ อทฺทส, โส ยกฺขทาสเก ปกฺโกสาเปตฺวา พลิกมฺมํ การาเปตฺวาปิ เนว อนฺตํ ปสฺสนฺโต เทวตา นมสฺสมาโน อหํ อิมา ธาตุโย คเหตฺวา จตุราสีติวิหารสหสฺเส นิทหิตฺวา สกฺการํ กโรมิ. มา เม เทวตา อนฺตรายํ กโรนฺตูติ อาห, สกฺโก เทวราชา จาริกํ จรนฺโต ตํ ทิสฺวา วิสฺสกมฺมํ อามนฺเตตฺวา ตาต อโสกธมฺมราชา ธาตุโย [Pg.160] นีหริสฺสามีติ ปริเวณํ โอติณฺโณ. คนฺตฺวา กฏฺฐรูปานิ นีหราเปหีติ. โส ปญฺจจูลกคามทารกเวเสน คนฺตฺวา รญฺโญ ปุรโต ธนุกหตฺโถ ฐตฺวา หาเรมิ มหาราชาติ อาห, หร ตาตาติ สรํ คเหตฺวา สนฺธิมฺหิเยว วิชฺฌิ, สพฺพํ วิปฺปกิรียิตฺถ, อถ ราชา อาวิญฺชเน พนฺธกุญฺจิกมุทฺทิกํ คณฺหิ, มณิกฺขนฺธํ ปสฺสิตฺวา อนาคเต ทฬิทฺทราชาโน อิมํ มณึ คเหตฺวา ธาตูนํ สกฺการํ กโรนฺตูติ ปณฺเณ อกฺขรานิ ทิสฺวา กุชฺฌิตฺวา มาทิสานํ ปน ราชูนํ ทฬิทฺทราชาติ วตฺตุํ อยุตฺตํติ ปุนปฺปุนํ ฆเฏตฺวา ทฺวารํ วิวริตฺวา อนฺโตเคหํ ปวิฏฺโฐ อฏฺฐารสวสฺสาธิกานํ ทฺวินฺนํ วสฺสสตานํ อุปริ อาโรปิตทีปา ตเถว ปชฺชลนฺติ, นีลุปฺปลปุปฺผานิ ตํขณํเยว อาหริตฺวา อาโรปิตานิ วิย ปุปฺผสนฺถาโร ตํ ขณํ สนฺถโต วิย คนฺธา ตํ มุหุตฺตํ ปึสิตฺวา ฐปิตา วิย อเหสุํ. ราชา สุวณฺณปฏฺฏํ คเหตฺวา อนาคเต ปิยทาโส นาม กุมาโร ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา อโสโก นาม ธมฺมราชา ภวิสฺสติ, โส อิมา ธาตุโย วิตฺถาริตา กริสฺสตีติ วาเจตฺวา ทิฏฺโฐหํ อยฺเยน มหากสฺสปตฺเถเรนาติ วตฺวา วามหตฺถํ อาภุชิตฺวา ทกฺขิณหตฺเถน อปฺโผเฏสิ. โส ตสฺมึ ฐาเน ปริจรณกธาตุมตฺตเมว ฐเปตฺวา เสสธาตุโย สพฺพา คเหตฺวา ธาตุฆรํ ปุพฺเพ ปิหิตนเยเนว ปิทหิตฺวา สพฺพา ยถา ปกติยาเยว กาเรตฺวา อุปริปาสาณเจติยํ ปติฏฺฐาเปตฺวา จตุราสีติยา วิหารสหสฺเสสุ ธาตุโย ปติฏฺฐาเปสิ. อเถกทิวสํ ราชา วิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขุสํฆํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺเต นิสินฺโน ยทิ ภนฺเต ฉนฺนวุติโกฏิธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา จตุราสีติวิหารสหสฺสานิสเจติยานิ การาเปตฺวาปิ อหํ น ทายาโท. อญฺโญ โก ทายาโทติ, ปจฺจยทายโก นาม ตฺวํ มหาราช, โย ปน อตฺตโน ปุตฺตญฺจ ธีตรญฺจ ปพฺพาเชติ, อยํ สาสเน ทายาโท นามาติ เอวํ วุตฺเต [Pg.161] อโสโก ราชา สาสเน ทายาทภาวํ ปตฺถยมาโน อวิทูเร ฐิตํ มหินฺทกุมารํ ทิสฺวา สกฺขิสฺสสิ ตาต ตฺวํ ปพฺพชิตุํติ อาห. กุมาโร ปกติยา ปพฺพชิตุกาโม รญฺโญ วจนํ สุตฺวา อติวิย ปาโมชฺชชาโต ปุพฺพชามิ เทว. มํ ปพฺพาเชตฺวา สาสเน ทายาโท โหถาติ อาห. เตน จ สมเยน ราชธีตา สํฆมิตฺตาปิ ตสฺมึ ฐาเน ฐิตา โหติ. ตํ ทิสฺวา อาห ตฺวมฺปิ อมฺม ปพฺพชิตุํ สกฺขิสฺสสีติ, สาธุ ตาตาติ สมฺปฏิจฺฉิ. ราชา ปุตฺตานํ มนํ ลภิตฺวา ปหฏฺฐจิตฺโต ภิกฺขุสํฆํ อุปสงฺกมิตฺวา ภนฺเต อิเม ทารเก ปพฺพาเชตฺวา มํ สาสเน ทายาทํ กโรถาติ. สงฺโฆ รญฺโญ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา กุมารํ โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถเรน อุปชฺฌาเยน มหาเทวตฺเถเรน อาจริเยน ปพฺพชาเปสิ. มชฺฌนฺติกตฺเถเรน อาจริเยน อุปสมฺปาเทสิ, โส อุปสมฺปทามาลเกเยว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. สงฺฆมิตฺตายปิ ราชธีตาย อาจริยาณี อายุปาลตฺเถรี นาม. อุปชฺฌายา ธมฺมปาลตฺเถรี นาม อโหสิ. ราชา ปน อเนกากาเรน พุทฺธสาสนํ โสเภตฺวา โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรสฺส สหาเยน สฏฺฐิสหสฺสมตฺเต ทุสฺสีเล ติตฺถิเย พุทฺธสาสนา อุปฺปพฺพาเชตฺวา ตติยธมฺมสํคีตึ นิฏฺฐาเปสิ. ตสฺมึ กิร สมาคเม ภิกฺขุภิกฺขุณิโย กิตฺตกาติ, วุตฺตญฺหิ.

พระเจ้าพินทุสารมีพระโอรส ๑๐๑ พระองค์ พระเจ้าอโศกทรงปลงพระชนม์พระโอรสเหล่านั้นทั้งหมด เว้นแต่พระกุมารติสสะผู้ร่วมพระมารดาเดียวกันกับพระองค์ เมื่อทรงปลงพระชนม์แล้ว ทรงครองราชย์โดยยังมิได้ทรงรับอภิเษกอยู่ ๔ ปี เมื่อล่วง ๔ ปีนั้นแล้ว ในปีที่ ๒๑๘ นับแต่การปรินิพพานของพระตถาคต พระองค์ได้ทรงรับการอภิเษกเป็นเอกราชในชมพูทวีปทั้งหมด ครั้งนั้น พระราชาทั้งหลายในเมือง ๘๔,๐๐๐ เมืองทั่วชมพูทวีปจะเสด็จมาเฝ้าปรนนิบัติพระองค์ มีปราสาท ๓ หลังที่เหมาะสมกับ ๓ ฤดู หลังหนึ่งชื่อมหาสัปปิกะ หลังหนึ่งชื่อโมรคีวะ หลังหนึ่งชื่อมังคละ พระองค์ประทับอยู่ในปราสาทเหล่านั้น แวดล้อมด้วยนางฟ้อนรำหลายพัน นางผู้ได้ถวายน้ำผึ้งนั้น ชื่ออสันธิมิตตา เป็นพระราชธิดาผู้มีส่วนแห่งเทพธิดา ได้เป็นประมุขของหญิง ๖ หมื่น และเป็นอัครมเหสีของพระเจ้าธรรมาโศก ภายหลังการอภิเษก ฤทธิ์แห่งพระราชาเหล่านี้ได้มาถึงพระองค์ พระอาชญาของพระองค์แผ่ไปใต้แผ่นดินประมาณหนึ่งโยชน์ และเหนืออากาศก็เช่นกัน เทวดาทั้งหลายนำน้ำ ๑๖ หม้อด้วย ๘ หาบจากสระอโนดาตมาถวายทุกวัน เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงเกิดศรัทธาในพระศาสนาแล้ว จึงถวายน้ำ ๘ หม้อแก่พระภิกษุสงฆ์ ๒ หม้อแก่พระภิกษุผู้ทรงพระไตรปิฎกประมาณ ๖ หมื่นรูป ๒ หม้อแก่อัครมเหสีอสันธิมิตตา ๔ หม้อทรงบริโภคเอง เทวดาทั้งหลายนำไม้สีฟันเถานาคที่นุ่มนวล อ่อนนุ่ม และมีรส จากป่าหิมพานต์มาถวายทุกวัน ด้วยเหตุนั้น กิจสีฟันของพระราชา พระมเหสี นางฟ้อนรำ ๑๖,๐๐๐ นาง และพระภิกษุประมาณ ๖ หมื่นรูปจึงสำเร็จได้ทุกวัน เทวดาทั้งหลายนำมะขามป้อมที่เป็นยา สมอที่เป็นยา และมะม่วงสุกที่มีสีทอง สมบูรณ์ด้วยกลิ่นและรส มาถวายพระองค์ทุกวัน เทวดาทั้งหลายนำผ้าสำหรับนุ่งและห่ม ๕ สี ผ้าเช็ดมือสีเหลือง และน้ำดื่มอันเป็นทิพย์จากสระฉัททันต์มาถวาย พญานาคทั้งหลายนำเครื่องลูบไล้และของหอม ผ้าดอกมะลิที่ไม่ได้ทำด้วยด้ายสำหรับห่ม และยาหยอดตาอันมีค่ามากจากนาคพิภพมาถวายพระองค์ทุกวัน นกแก้วทั้งหลายนำข้าวสาลีที่เกิดขึ้นจากสระฉัททันต์นั่นเอง ๙,๐๐๐ เกวียนมาถวายทุกวัน หนูเหล่านั้นทำให้ข้าวสาลีไม่มีแกลบ ไม่มีข้าวสารหักแม้แต่เม็ดเดียว ข้าวสารนี้เองย่อมถึงการบริโภคในทุกสถานที่ของพระราชา ผึ้งทั้งหลายทำน้ำผึ้ง หมีทั้งหลายตีทั่งในโรงช่างเหล็ก นกการเวกทั้งหลายมาแล้วร้องด้วยเสียงอันไพเราะ ทำการพลีกรรมของพระราชา พระราชาผู้ประกอบด้วยฤทธิ์เหล่านี้ วันหนึ่งทรงส่งเครื่องผูกคือโซ่ทองไปอัญเชิญพญานาคมหากาฬ ผู้ได้เห็นรูปของพระพุทธเจ้า ๔ พระองค์ มีอายุยืนเป็นกัป มาแล้วให้นั่งบนบัลลังก์อันมีค่ามากใต้เศวตฉัตร ทรงบูชาด้วยดอกไม้หลายร้อยสี ทั้งดอกไม้ที่เกิดในน้ำและเกิดบนบก และดอกไม้ทอง ทรงให้แวดล้อมโดยรอบด้วยนางฟ้อนรำ ๑๖,๐๐๐ นางที่ประดับด้วยเครื่องประดับทั้งปวง แล้วตรัสว่า 'ขอท่านจงเนรมิตพระรูปของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้เป็นพระธรรมราชาผู้ประเสริฐ มีพระอนันตญาณ ให้ปรากฏแก่จักษุของข้าพเจ้าเถิด' เมื่อพญานาคนั้นเนรมิตพระพุทธรูปอันประดับด้วยพระอนุพยัญชนะ ๘๐ และพระมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ อันเกิดจากพระปุญญาภิสังขารที่แผ่ไปทั่วพระสรีระ มีพระสิริโสภาคย์ประดุจพื้นน้ำที่ประดับด้วยดอกบัวหลวง บัวสาย และบัวขาวที่บานสะพรั่ง ประดุจท้องฟ้าที่สว่างไสวด้วยความรุ่งเรืองของข่ายแห่งรัศมีของหมู่ดาว ประดุจยอดภูเขาทองที่ล้อมรอบด้วยสายฟ้าและรุ้งกินน้ำอันเกิดจากแสงสนธยา ด้วยความงดงามของพระรัศมีหนึ่งวาที่แผ่ซ่านออกไปเป็นสีต่าง ๆ มีสีเขียว เหลือง แดง เป็นต้น และมีความงดงามที่พระเศียรอันรุ่งเรืองด้วยพระเกตุมาลาอันบริสุทธิ์หลากสี เป็นที่เจริญตาเจริญใจของเหล่าพรหม เทพ มนุษย์ นาค และยักษ์ พระราชาทรงทอดพระเนตรพระพุทธรูปนั้นแล้ว ได้ทรงทำการบูชาด้วยดวงพระเนตรตลอด ๗ วัน พระราชาทรงรับอภิเษกแล้ว ทรงบำรุงพวกมิจฉาทิฏฐิภายนอกอยู่ ๓ ปี ทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาในปีที่ ๔ ส่วนพระเจ้าพินทุสารพระบิดาของพระองค์เป็นผู้เลื่อมใสในพราหมณ์ พระองค์ได้ทรงตั้งนิตยภัตแก่พราหมณ์และพวกมิจฉาทิฏฐิเหล่าอื่น และพวกปริพาชกนุ่งขาวประมาณ ๖ หมื่นคน แม้พระเจ้าอโศกเมื่อจะทรงให้ทานในภายในพระราชวังตามที่พระบิดาทรงเริ่มไว้ วันหนึ่งประทับยืนอยู่ที่สีหบัญชร ทอดพระเนตรเห็นคนเหล่านั้นผู้มีมารยาทห่างไกลจากความสงบ บริโภคอาหารอยู่ มีอินทรีย์ไม่สำรวม มีกิริยาอาการไม่เรียบร้อย จึงทรงดำริว่า 'การพิจารณาแล้วให้ทานเช่นนี้ในที่ที่ควรให้ จึงจะควร' ทรงดำริอย่างนี้แล้ว จึงตรัสกับพวกอำมาตย์ว่า 'แน่ะพนาย พวกท่านจงไปนำสมณพราหมณ์ที่พวกท่านสมมติว่าเป็นคนดีมาในภายในพระราชวังเถิด เราจะให้ทาน' พวกอำมาตย์รับสนองพระบรมราชโองการว่า 'ดีแล้ว พระเจ้าข้า' แล้วก็นำพวกปริพาชกนุ่งขาว พวกอาชีวก และพวกนิครนถ์เป็นต้นเหล่านั้นมาแล้วกราบทูลว่า 'ขอเดชะมหาราช คนเหล่านี้เป็นพระอรหันต์ของพวกข้าพระองค์' ลำดับนั้น พระราชาทรงให้ปูลาดอาสนะสูงและต่ำไว้ในภายในพระราชวังแล้วตรัสว่า 'จงเข้ามาเถิด' เมื่อคนเหล่านั้นมาแล้ว จึงตรัสว่า 'จงนั่งบนอาสนะที่สมควรแก่ตนเถิด' บางพวกก็นั่งบนตั่งอาสนะอันดี บางพวกก็นั่งบนตั่งแผ่นไม้ พระราชาทรงเห็นอาการนั้นแล้วทรงทราบว่า 'คนเหล่านี้ไม่มีสาระภายใน' จึงพระราชทานของเคี้ยวของฉันที่สมควรแก่คนเหล่านั้นแล้วส่งกลับไป เมื่อเวลาผ่านไปอย่างนี้ วันหนึ่งประทับยืนอยู่ที่สีหบัญชร ทอดพระเนตรเห็นนิโครธสามเณร ทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาด้วยความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นในสามเณรนั้น ทรงให้พวกมิจฉาทิฏฐิประมาณ ๖ หมื่นคนออกไป แล้วทรงถวายภัตตาหารแก่พระภิกษุประมาณ ๖ หมื่นรูป ทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาแล้วทรงสร้างอโศการาม ทรงให้พระภิกษุเหล่านั้นอาศัยอยู่ในอโศการามนั้น วันหนึ่งทรงถวายทานแก่พระภิกษุ ๖ หมื่นรูปในอโศการาม ประทับนั่งในท่ามกลางพระภิกษุเหล่านั้น ทรงปวารณาพระสงฆ์ด้วยปัจจัย ๔ แล้วตรัสถามปัญหานี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้มีประมาณเท่าไร?' พระสงฆ์ตอบว่า 'มหาบพิตร มีองค์ ๙ โดยพระธรรมขันธ์มี ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์' พระราชาทรงเลื่อมใสในพระธรรมแล้ว ทรงดำริว่า 'เราจะบูชาพระธรรมขันธ์แต่ละพระธรรมขันธ์ด้วยวิหารแต่ละหลัง' จึงทรงสละพระราชทรัพย์ ๙๖ โกฏิในวันเดียวเท่านั้น แล้วมีพระบรมราชโองการสั่งพวกอำมาตย์ว่า 'พวกท่านจงให้สร้างวิหารในเมืองแต่ละเมือง เมืองละหนึ่งหลัง ให้สร้างวิหาร ๘๔,๐๐๐ หลังในเมือง ๘๔,๐๐๐ เมือง' และพระองค์เองก็ทรงเริ่มการก่อสร้างเพื่อเป็นอโศกมหาวิหารในอโศการาม พระสงฆ์ได้มอบหมายให้พระอินทคุตตเถระผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก เป็นพระขีณาสวเจ้า เป็นผู้อำนวยการก่อสร้าง พระเถระทำให้การก่อสร้างส่วนที่ยังไม่เสร็จให้เสร็จสิ้นด้วยอานุภาพของตน การก่อสร้างวิหารเสร็จสิ้นลงภายใน ๓ ปีอย่างนี้ ในวันเดียวเท่านั้น หนังสือแจ้งข่าวก็มาจากเมืองทั้งปวง พวกอำมาตย์กราบทูลพระราชาว่า 'ขอเดชะ วิหารใหญ่ ๘๔,๐๐๐ หลังเสร็จสิ้นแล้วพระเจ้าข้า' ลำดับนั้น พระราชาเสด็จเข้าไปหาพระภิกษุสงฆ์แล้วตรัสถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าให้สร้างวิหาร ๘๔,๐๐๐ หลังแล้ว จะได้พระบรมสารีริกธาตุจากที่ไหน?' พระสงฆ์ตอบว่า 'มหาบพิตร พวกอาตมาได้ยินว่ามีการประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุไว้ แต่ไม่ปรากฏว่าอยู่ที่ไหน' พระราชาทรงให้รื้อเจดีย์ในกรุงราชคฤห์ เมื่อไม่พบพระบรมสารีริกธาตุ จึงทรงให้สร้างกลับคืนตามเดิม แล้วทรงพาบริษัท ๔ คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เสด็จไปยังกรุงเวสาลี แม้ในที่นั้นก็ไม่พบ จึงเสด็จไปยังกรุงกบิลพัสดุ์ แม้ในที่นั้นก็ไม่พบ จึงเสด็จไปยังรามคาม พวกนาคในรามคามไม่ยอมให้รื้อเจดีย์ จอบที่ขุดลงไปที่เจดีย์ก็หักเป็นท่อน ๆ เมื่อไม่พบในที่นั้นอย่างนี้ จึงเสด็จไปยังเมืองอัลลกัปปะ เมืองปาวา และเมืองกุสินารา ทรงรื้อเจดีย์ทั้งหมดแล้วไม่พบพระบรมสารีริกธาตุ จึงทรงให้สร้างกลับคืนตามเดิม แล้วเสด็จกลับไปยังกรุงราชคฤห์ ทรงให้ประชุมบริษัท ๔ แล้วตรัสถามว่า 'มีใครเคยได้ยินมาก่อนไหมว่า มีการประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุไว้ในที่แห่งใดแห่งหนึ่ง?' ในที่นั้น พระเถระรูปหนึ่งอายุ ๑๒๐ ปี กล่าวว่า 'อาตมาไม่ทราบว่ามีการประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุไว้ในที่แห่งใด แต่เมื่ออาตมาอายุ ๗ ขวบ พระอุปัชฌาย์ซึ่งเป็นปู่ของอาตมาให้ถือกระเช้าดอกไม้แล้วกล่าวว่า มาเถิดสามเณร ในระหว่างกอไม้โน้นมีสถูปหินอยู่ เราจะไปที่นั่นกัน เมื่อไปถึงแล้วท่านบูชาแล้วกล่าวว่า สามเณร ควรจดจำสถานที่นี้ไว้ มหาบพิตร อาตมาทราบเพียงเท่านี้' พระราชาทรงดำริว่า 'สถานที่นี้เอง' จึงทรงให้ถางกอไม้ นำสถูปหินและดินออก ทอดพระเนตรเห็นพื้นปูนขาวข้างล่าง จากนั้นทรงให้นำปูนขาวและอิฐออก เสด็จลงไปตามลำดับ ทอดพระเนตรเห็นทรายรัตนะ ๗ ประการ และหุ่นไม้ถือดาบหมุนเวียนอยู่รอบ ๆ พระองค์ทรงเรียกพวกยักษ์รับใช้มาให้ทำการพลีกรรมแล้วก็ยังไม่เห็นทางเข้า จึงทรงประนมมือไหว้เทวดาแล้วตรัสว่า 'ข้าพเจ้าจะอัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุเหล่านี้ไปประดิษฐานในวิหาร ๘๔,๐๐๐ หลังเพื่อทำการสักการะ ขอเทวดาทั้งหลายอย่าได้ทำอันตรายแก่ข้าพเจ้าเลย' ท้าวสักกะเทวราชทรงตรวจดูโลก ทอดพระเนตรเห็นเหตุการณ์นั้น จึงตรัสเรียกวิสสุกรรมเทพบุตรมาว่า 'พ่อเอ๋ย พระเจ้าอโศกธรรมราชเสด็จลงไปในอุโมงค์เพื่อจะนำพระบรมสารีริกธาตุออกไป ท่านจงไปนำหุ่นไม้ออกเสีย' วิสสุกรรมเทพบุตรแปลงเพศเป็นเด็กชาวบ้านไว้จุก ๕ จุก ถือธนูยืนอยู่เบื้องพระพักตร์ของพระราชาแล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะนำออกให้' พระราชาตรัสว่า 'จงนำออกเถิดพ่อ' เขาจึงถือลูกศรยิงไปที่ข้อต่อ หุ่นไม้ทั้งหมดก็กระจัดกระจายไป ลำดับนั้น พระราชาทรงถือลูกกุญแจที่ผูกไว้ที่เชือกดึง ทอดพระเนตรเห็นแท่งมณีและเห็นอักษรในแผ่นทองว่า 'ในอนาคต พระราชาที่ยากจนจงถือเอาแท่งมณีนี้ไปทำการสักการะพระบรมสารีริกธาตุเถิด' ทรงกริ้วว่า 'ไม่ควรจะเรียกพระราชาเช่นเราว่าพระราชาผู้ยากจน' ทรงเปิดประตูแล้วเสด็จเข้าไปในห้องชั้นใน ประทีปที่จุดไว้ตั้งแต่ ๒๑๘ ปีก่อนยังคงสว่างไสวอยู่ ดอกอุบลเขียวที่นำมาบูชาไว้ก็เหมือนกับเพิ่งนำมาวางไว้ในขณะนั้นเอง เครื่องลาดดอกไม้ก็เหมือนกับเพิ่งลาดไว้ในขณะนั้น ของหอมก็เหมือนกับเพิ่งบดวางไว้ในขณะนั้น พระราชาทรงถือแผ่นทองมาอ่านว่า 'ในอนาคต กุมารนามว่าปิยทาส จะยกฉัตรขึ้นเป็นพระธรรมราชนามว่าอโศก พระองค์จะทำให้พระบรมสารีริกธาตุเหล่านี้แพร่หลายไป' แล้วตรัสว่า 'พระผู้เป็นเจ้ามหากัสสปเถระเห็นเราแล้ว' ทรงงอพระหัตถ์ซ้ายแล้วทรงตบพระหัตถ์ขวา พระองค์ทรงเหลือพระบรมสารีริกธาตุไว้ในที่นั้นเพียงเล็กน้อยเพื่อใช้บูชา ทรงอัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุที่เหลือทั้งหมดไป แล้วทรงปิดเรือนพระบรมสารีริกธาตุไว้ตามเดิม ทรงทำให้ทุกอย่างเป็นปกติเหมือนเดิม ทรงประดิษฐานสถูปหินไว้ข้างบน แล้วทรงประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุไว้ในวิหาร ๘๔,๐๐๐ หลัง ลำดับนั้น วันหนึ่งพระราชาเสด็จไปยังวิหาร ทรงไหว้พระภิกษุสงฆ์แล้วประทับนั่ง ณ ส่วนข้างหนึ่ง ตรัสถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ แม้ข้าพเจ้าจะสละทรัพย์ ๙๖ โกฏิ สร้างวิหาร ๘๔,๐๐๐ หลังพร้อมทั้งเจดีย์แล้ว ข้าพเจ้าก็ยังไม่ใช่ทายาทหรือ? ใครเล่าเป็นทายาท?' พระสงฆ์ตอบว่า 'มหาบพิตร พระองค์เป็นเพียงปัจจัยทายาท ส่วนผู้ใดบวชบุตรหรือธิดาของตน ผู้นั้นชื่อว่าเป็นทายาทในพระศาสนา' เมื่อพระสงฆ์กล่าวอย่างนี้แล้ว พระเจ้าอโศกทรงปรารถนาความเป็นทายาทในพระศาสนา ทอดพระเนตรเห็นมหินทกุมารประทับยืนอยู่ไม่ไกล จึงตรัสว่า 'พ่อเอ๋ย เจ้าจะสามารถบวชได้ไหม?' พระกุมารซึ่งมีพระทัยปรารถนาจะบวชอยู่แล้ว พอได้สดับพระดำรัสของพระราชา ก็ทรงมีความปราโมทย์อย่างยิ่ง กราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะบวช ขอพระองค์ทรงให้ข้าพระองค์บวชแล้วเป็นทายาทในพระศาสนาเถิด' และในสมัยนั้น พระราชธิดาสังฆมิตตาก็ประทับยืนอยู่ในที่นั้นด้วย พระราชาทอดพระเนตรเห็นนางแล้วจึงตรัสว่า 'แม่เอ๋ย แม้เจ้าก็สามารถจะบวชได้ไหม?' นางรับคำว่า 'ดีแล้ว เพคะเสด็จพ่อ' พระราชาทรงได้พระทัยของพระโอรสและพระธิดาแล้ว มีพระทัยยินดี เสด็จเข้าไปหาพระภิกษุสงฆ์แล้วตรัสว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงให้เด็กทั้งสองนี้บวช แล้วทำให้ข้าพเจ้าเป็นทายาทในพระศาสนาเถิด' พระสงฆ์รับพระดำรัสของพระราชาแล้ว ให้พระกุมารบวชโดยมีพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระเป็นพระอุปัชฌาย์ มีพระมหาเทวเถระเป็นพระอาจารย์ และให้บรรพชา มีพระมัชฌันติกเถระเป็นพระอาจารย์ให้พระกุมารอุปสมบท พระกุมารนั้นบรรลุพระอรหันต์พร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลายในสีมาที่อุปสมบทนั่นเอง ส่วนพระราชธิดาสังฆมิตตามีพระอายุปาลเถรีเป็นพระอาจารย์ มีพระธรรมปาลเถรีเป็นพระอุปัชฌาย์ ส่วนพระราชาทรงทำให้พระพุทธศาสนารุ่งเรืองด้วยประการต่าง ๆ ทรงให้พวกเดียรถีย์ทุศีลประมาณ ๖ หมื่นคนสึกจากพระพุทธศาสนาด้วยความช่วยเหลือของพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระ แล้วทรงให้การทำตติยสังคายนาเสร็จสิ้นลง ได้ยินว่า ในสมาคมนั้น มีภิกษุและภิกษุณีประมาณเท่าไร? ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า...

๑๒.

๑๒.

ตสฺมึ สมาคเม อาสุํ, อสีติภิกฺขุโกฏิโย;

อเหสุํ สตสหสฺสานิ, เตสุ ขีณาสวา ยตี.

ในการประชุมนั้น มีภิกษุ ๘๐ โกฏิ ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น มีพระขีณาสพผู้สำรวมแล้วหนึ่งแสนรูป

๑๓.

๑๓.

นวุติสตสหสฺสานิ, อหู ภิกฺขุณิโย ตหึ;

ขีณาสวา สิกฺขุณิโย, สหสฺสํ อาสุ ตาสุ จาติ.

ในที่นั้น มีภิกษุณีเก้าล้านรูป และในบรรดาภิกษุณีเหล่านั้น มีภิกษุณีผู้เป็นพระขีณาสพหนึ่งพันรูป

เอวํ [Pg.162] โส อโสโก ธมฺมราชา สกลชมฺพุทีเป อคฺคราชา หุตฺวา พุทฺธสาสนํ โสเภนฺโต วิหาสิ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน มหาวํเส วุตฺโตติ. วุตฺตญฺหิ.

พระเจ้าอโศกธรรมราชาทรงเป็นพระราชาผู้เลิศในชมพูทวีปทั้งสิ้น ทรงทำพระพุทธศาสนาให้รุ่งเรืองอยู่ด้วยประการฉะนี้. เรื่องนี้เป็นเรื่องย่อในที่นี้ ส่วนเรื่องโดยละเอียดกล่าวไว้ในมหาวงศ์. เพราะคำนั้นท่านกล่าวไว้ว่า

๑๔.

๑๔.

สมฺปุณฺณตฺตา อยํ ติสฺโส, เจตนาโย มธุปฺปโท;

สพฺพตฺถ สพฺพทา สพฺพ, สมฺปตฺติมภิสมฺภุณีติ.

เพราะความบริบูรณ์แห่งเจตนา ๓ ประการนี้ พ่อค้าผู้ถวายน้ำผึ้งนั้น จึงได้บรรลุสมบัติทั้งปวง ในที่ทุกสถาน ในกาลทุกเมื่อ

มชฺฌิโม ปน วาณิโช อตฺตโน ปารวาทิโทเสน ปรสมุทฺเท ลงฺกายํ นิพฺพตฺติ. ตสฺเสวํ กถาปฏิปาฏิ เวทิตพฺพา. ตมฺพปณฺณิทีเป กิร มุฏสีโว นาม ราชา สฏฺฐิวสฺสานิ รชฺชํ กาเรสิ, ตสฺส ปุญฺญปญฺญาคุโณเปตา อญฺญมญฺญํ หิเตสิโน ทส ปุตฺตา อเหสุํ. ทฺเว จ ธีตโร. สพฺเพ เต สมคฺคา สมฺโมทมานา วสนฺติ. อถาปรสฺมึ สมเย อมจฺจา มุฏสีวรญฺเญ กาลกเต เทวานํปิยติสฺสกุมารํ อภิสิญฺจึสุ, อภิเสกสมกาลเมวสฺส อเนกานิ อจฺฉริยานิ อเหสุํ. ตานิ ปกาเสนฺตา มหาวํสกถาจริยา อาหํสุ.

ส่วนพ่อค้าคนกลางนั้น ด้วยโทษแห่งการกล่าวคำล่วงเกินของตน จึงไปเกิดในเกาะลังกาโพ้นทะเล. ลำดับเรื่องราวของเขานั้นพึงทราบดังนี้. ได้ยินว่า ในเกาะตัมพปัณณิ มีพระราชาพระนามว่ามุฏสีวะ ทรงครองราชย์อยู่ ๖๐ ปี พระองค์มีพระโอรส ๑๐ พระองค์ ผู้ประกอบด้วยคุณคือบุญและปัญญา ทรงหวังประโยชน์เกื้อกูลแก่กันและกัน และมีพระธิดา ๒ พระองค์. พระโอรสและพระธิดาทั้งหมดนั้นทรงสามัคคีปรองดองกันอยู่. ต่อมาในสมัยอื่น เมื่อพระเจ้ามุฏสีวะสวรรคตแล้ว พวกอำมาตย์ได้อภิเษกเจ้าชายเทวานัมปิยติสสะ ในเวลาพร้อมกับการอภิเษกของพระองค์นั่นเอง ได้มีเหตุอัศจรรย์หลายประการเกิดขึ้น. พระอาจารย์ผู้รจนาคัมภีร์มหาวงศ์ได้กล่าวประกาศเหตุเหล่านั้นไว้ว่า

๑๕.

๑๕.

เทวานํปิยติสฺโสติ, วิสฺสุโต ทุติโย สุโต;

เตสุ ภาตุสุ สพฺเพสุ, ปุญฺญปญฺญาธิโก อหุ.

พระโอรสองค์ที่สองผู้ปรากฏพระนามว่า เทวานัมปิยติสสะ ในบรรดาพี่น้องทั้งหมดเหล่านั้น พระองค์เป็นผู้ยิ่งด้วยบุญและปัญญา

๑๖.

๑๖.

เทวานํปิยติสฺโส โส, ราชาสิ ปิตุอจฺจเย;

ตสฺสาภิเสเกน สมํ, พหูนจฺฉริยานหู.

พระเจ้าเทวานัมปิยติสสะนั้น ได้เป็นพระราชาเมื่อพระบิดาล่วงลับไปแล้ว พร้อมกับการอภิเษกของพระองค์ ได้มีเหตุอัศจรรย์มากมายเกิดขึ้น

๑๗.

๑๗.

ลงฺกาทีปมฺหิ สกเล, นิธโย รตนานิจ;

อนฺโตฐิตานิ อุคฺคนฺตฺวา, ปถวีตลมารุหุํ.

ในเกาะลังกาทั้งสิ้น ขุมทรัพย์และรัตนะทั้งหลายที่ฝังอยู่ภายใน ได้ผุดขึ้นมาปรากฏบนพื้นดิน

๑๘.

๑๘.

ลงฺกาทีปสมีปมฺหิ, ภินฺนนาวา คตานิ จ;

ตตฺร ชาตานิ จ ถลํ, รตนานิ สมารุหุํ.

ใกล้เกาะลังกา รัตนะทั้งหลายที่ไปกับเรือที่แตกและที่เกิดในที่นั้น ได้ขึ้นสู่บก

๑๙.

๑๙.

ฉาตปพฺพตปาทมฺหิ, ติสฺโส จ เวฬุยฏฺฐิโย;

ชาตา รถปโตเทน, สมานา ปริมาณโต.

ที่เชิงเขาฉาตะ มีไม้ไผ่ ๓ ลำเกิดขึ้น มีขนาดเท่ากับปฏักขับรถ

๒๐.

๒๐.

ตาสุ [Pg.163] เอกา ลตายฏฺฐิ, รชตาภา ตหึ ลตา;

สุวณฺณวณฺณา รุจิรา;

ทิสฺสนฺเตตา มโนรมา.

ในบรรดาไม้ไผ่เหล่านั้น ลำหนึ่งเป็นไม้ไผ่เครือเถา เถาวัลย์ที่ลำนั้นมีสีเหมือนเงิน มีสีทองงดงาม สิ่งเหล่านั้นปรากฏน่ารื่นรมย์

๒๑.

๒๑.

เอกา กุสุมยฏฺฐีตุ;

กุสุมานิ ตหึปน;

นานานิ นานาวณฺณานิ;

ทิสฺสนฺเตติผุฏานิ จ.

ส่วนลำหนึ่งเป็นไม้ไผ่ดอกไม้ ดอกไม้ทั้งหลายที่ลำนั้นมีหลายชนิด หลายสี ปรากฏบานสะพรั่ง

๒๒.

๒๒.

เอกา สกุณยฏฺฐี ตุ, ตหึปกฺขิมิคา พหู;

นานา จ นานาวณฺณา จ, สชีวาวิย ทิสฺสเร.

ส่วนลำหนึ่งเป็นไม้ไผ่นก ในลำนั้นมีนกและสัตว์สี่เท้ามากมาย หลายชนิดและหลายสี ปรากฏราวกับมีชีวิต

๒๓.

๒๓.

หยคชรถา มลกฺยา, วลยงฺคุลิเวฐกา เจว;

กกุธผลา ปากติกา, อิจฺเจ ตา อฏฺฐ ชาติยา.

มุกดาม้า มุกดาช้าง มุกดารถ มุกดามาลัย มุกดากำไล มุกดาแหวน มุกดาผลมะขามป้อม และมุกดาปกติ เหล่านี้คือมุกดา ๘ ชนิด

๒๔.

๒๔.

มุตฺตา สมุทฺทา อุคฺคนฺตฺวา;

ตีเร วฏฺฏิวิยฏฺฐิตา;

เทวานํปิยติสฺสสฺส;

สพฺพํ ปุญฺญวิชมฺภิตํ.

ไข่มุกทั้งหลายผุดขึ้นจากมหาสมุทร มาตั้งอยู่บนฝั่งราวกับกองไว้ ทั้งหมดนี้เป็นอานุภาพแห่งบุญของพระเจ้าเทวานัมปิยติสสะ

๒๕.

๒๕.

อินฺทนีลํ เวฬุริยํ, โลหิตงฺกมณี จิ เม;

รตนานิ ปเน ตานิ, มุตฺตา ตา ตาจ ยฏฺฐิโย;

สตฺตาหพฺภนฺตเรเยว, รญฺโญ สนฺติกมาหรุํติ.

แก้วอินทนิล แก้วไพฑูรย์ และแก้วมณีสีแดงเหล่านี้ อีกทั้งรัตนะเหล่านั้น ไข่มุกเหล่านั้น และไม้ไผ่เหล่านั้น ภายใน ๗ วันเท่านั้น (พวกราชบุรุษ) ก็นำมายังสำนักของพระราชา

เตน จ สมเยน เทวานํปิยติสฺสมหาราชา จ อโสโก ธมฺมราชา จ อทฺทิฏฺฐสหายา โหนฺติ. ตสฺมา โส เอตานิ รตนานิ จ อญฺญานิ พหูนิ อุปายนานิ มม สหายสฺส เทถาติ ธมฺมาโสกมหานรินฺทสฺส ปณฺณาการตฺถาย เปเสสิ. โสปิ ตํ ทิสฺวา ปสีทิตฺวา ปญฺจราชกกุธภณฺฑานิ จ อญฺญญฺจ พหุปณฺณาการญฺจ อภิเสกตฺถาย เปเสสิ. มยฺหํ สหายํ อภิเสกํ กโรนฺตูติ. น เกวลญฺเจตํ อามิสปณฺณาการํ. อิมํ กิร ธมฺมปณฺณาการมฺปิ เปเสสิ.

และในสมัยนั้น พระเจ้าเทวานัมปิยติสสมหาราชและพระเจ้าอโศกธรรมราชาทรงเป็นพระสหายที่ยังไม่เคยเห็นกัน. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงส่งรัตนะเหล่านี้และเครื่องบรรณาการอื่น ๆ อีกมากมายไปเพื่อเป็นเครื่องราชบรรณาการแด่พระเจ้าธรรมาโศกมหาราช ด้วยทรงดำริว่า 'จงถวายแก่พระสหายของเรา'. แม้พระเจ้าอโศกนั้นทรงเห็นเครื่องบรรณาการนั้นแล้วทรงเลื่อมใส ได้ทรงส่งเครื่องราชกกุธภัณฑ์ ๕ อย่าง และเครื่องบรรณาการอื่น ๆ อีกมากมายไปเพื่อการอภิเษก ด้วยทรงดำริว่า 'จงทำการอภิเษกพระสหายของเรา'. และมิใช่เพียงเครื่องบรรณาการที่เป็นอามิสนี้เท่านั้น ได้ยินว่า พระองค์ยังได้ทรงส่งเครื่องบรรณาการที่เป็นธรรมนี้ไปด้วยว่า

๒๖.

๒๖.

อหํ พุทฺธํจ ธมฺมํจ;

สํฆํจ สรณํ คโต;

อุปสกตฺตํ เวเทสึ;

สกฺยปุตฺตสฺส สาสเน.

ข้าพเจ้าได้ถึงพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์เป็นสรณะแล้ว ได้ประกาศความเป็นอุบาสกในพระศาสนาของพระศากยบุตร

๒๗.

๒๗.

อิเมสุ ตีสุ วตฺถูสุ;

อุตฺตเมสุ นรุตฺตม;

จิตฺตํ ปสาทยิตฺวาน, สทฺธาย สรณํ วชาติ.

ข้าแต่ท่านผู้ประเสริฐกว่านรชน ขอท่านจงยังจิตให้เลื่อมใสในวัตถุ ๓ ประการอันสูงสุดเหล่านี้ แล้วจงถึงสรณะด้วยศรัทธาเถิด

อมจฺจา [Pg.164] ปุน ลงฺกมาคมฺม ราชานํ อภิสิญฺจึสุ, เตน โข ปน สมเยน โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร กตฺถ นุโข อนาคเต สาสนํ สุปฺปติฏฺฐิตํ ภเวยฺยาติ อุปปริกฺขนฺโต ปจฺจนฺติเม สุปฺปติฏฺฐิตํ ภวิสฺสตีติ ญตฺวา เต เต เถเร ตตฺถ ตตฺถ เปเสตฺวา มหามหินฺทตฺเถรํ คนฺตฺวา ตมฺพปณฺณิทีปํ ปสาเทหีติ นิโยเชสิ, สกฺโก จ เทวานมินฺโท มหามหินฺทตฺเถรํ อุปสํกมิตฺวา กาลกโต ภนฺเต มุฏสีโว ราชา. อิทานิ เทวานํปิยติสฺสมหาราชา รชฺชํ กาเรติ. สมฺมาสมฺพุทฺเธน จ ตุมฺเห พฺยากตา อนาคเต มหินฺโท นาม ภิกฺขุ ตมฺพปณฺณิทีปํ ปสาเทสฺสตีติ. ตสฺมา ติห โข ภนฺเต กาโล ทีปวรํ คมนาย, อหมฺปิ สหาโย ภวิสฺสามีติ, เถโร ตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อตฺตสตฺตโม เจติยปพฺพตวิหารโต เวหาสํ อุปฺปติตฺวา อนุราธปุรสฺส ปุรตฺถิมทิสาย มิสฺสกปพฺพเต ปติฏฺฐหิ, อิมํ เอตรหิ เจติยปพฺพโตติปิ สญฺชานนฺติ. ตทา ตมฺพปณฺณิยํ อุสฺสวทิวโส โหติ, ราชา ฉณํ กโรถาติ อมจฺเจ อาณาเปตฺวา จตฺตาฬีสสหสฺสปุริเสหิ ปริวาริโต นครมฺหา นิกฺขมิตฺวา มิสฺสกปพฺพตํ ปายาสิ มิควํ กีฬิตุกาโม. อถ ตสฺมึ ปพฺพเต อธิวตฺถา เอกา เทวตา รญฺโญ เถเร ทสฺเสสฺสามีติ โรหิตมีควณฺเณน อวิทูเร ติณปณฺณานิ ขาทมานา วิย จรติ, ราชา อยุตฺตํ ทานิ ปมตฺตํ วิชฺฌิตุํติ ชิยํ โปเฐสิ, มิโค อมฺพตฺถลมคฺคํ คเหตฺวา ปลายิตุํ อารภิ, ราชา ตํ อนุพนฺธนฺโต อมฺพตฺถลเมว อภิรุหิ, มิโคปิ เถรานํ อวิทูเร อนฺตรธายิ, มหินฺทตฺเถโร ราชานํ อวิทูเร อาคจฺฉนฺต มํเยว ราชา ปสฺสตุ, มา อิตเรติ อธิฏฺฐหิตฺวา ติสฺส ติสฺส อิโต เอหีติ อาห, ราชา ตํ สุตฺวา จินฺเตสิ. อิมสฺมึ ตมฺพปณฺณิทีเป ชาโต มํ ติสฺโสติ นามํ คเหตฺวา อาลปิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. อยํ ปน ฉินฺนภินฺนปฏธโร ภณฺฑุกาสาว วสโน มํ นาเมนา ลปติ, โก นุโข ยํ ภวิสฺสติ มนุสฺโส อมนุสฺโส วาติ. เถโร อาห.

พวกอำมาตย์กลับมายังลังกาอีกครั้ง ได้อภิเษกพระราชา ก็ในสมัยนั้น พระเถระโมคคัลลีบุตรติสสะ เมื่อพิจารณาว่า 'ในอนาคต พระศาสนาจะตั้งมั่นดีในที่ไหนหนอ' ทราบว่า 'จะตั้งมั่นดีในปัจจันตประเทศ' จึงส่งพระเถระเหล่านั้นไปในที่นั้น ๆ และมอบหมายพระมหาเถระมหินทะว่า 'จงไปสู่เกาะตัมพปัณณิแล้วยังพระศาสนาให้เลื่อมใสเถิด' และท้าวสักกะจอมเทพ ได้เข้าไปหาพระมหาเถระมหินทะแล้ว (กล่าวว่า) 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระราชา มุฏสีวะ สวรรคตแล้ว บัดนี้ พระมหาราชาเทวานัมปิยติสสะทรงครองราชย์อยู่ และพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงพยากรณ์ท่านไว้ว่า ในอนาคต ภิกษุชื่อมหินทะจะยังเกาะตัมพปัณณิให้เลื่อมใส เพราะเหตุนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้เป็นเวลาที่ควรจะไปสู่เกาะอันประเสริฐนั้นแล้ว ข้าพเจ้าก็จะเป็นสหายด้วย' พระเถระรับคำของท่านแล้ว พร้อมด้วยตนเองเป็นที่ ๗ ได้เหาะขึ้นจากเจติยบรรพตวิหาร และลงประทับที่มิสสกบรรพต ทางทิศตะวันออกของเมืองอนุราธปุระ บัดนี้ ชนทั้งหลายรู้จักภูเขานี้ว่า เจติยบรรพต ในเวลานั้น ในเกาะตัมพปัณณิเป็นวันนักขัตฤกษ์ พระราชาทรงบัญชาพวกอำมาตย์ว่า 'จงจัดงานนักขัตฤกษ์เถิด' แล้วเสด็จออกจากเมืองพร้อมด้วยบริวาร ๔๐,๐๐๐ คน เสด็จไปยังมิสสกบรรพต ทรงประสงค์จะล่าสัตว์ ครั้นแล้ว เทวดาองค์หนึ่งที่สิงสถิตอยู่บนภูเขานั้น (คิดว่า) 'เราจะแสดงพระเถระแก่พระราชา' จึงเดินไปมาใกล้ ๆ ราวกับกวางแดงกำลังกินหญ้าและใบไม้ พระราชาทรงดำริว่า 'ไม่สมควรที่จะยิงสัตว์ที่ประมาทในบัดนี้' จึงทรงดีดสายธนู กวางเริ่มวิ่งหนีไปตามทางอัมพัตถละ พระราชาทรงติดตามกวางนั้น ก็เสด็จขึ้นไปบนอัมพัตถละนั่นเอง กวางก็หายไปไม่ไกลจากพระเถระทั้งหลาย พระมหาเถระมหินทะทรงอธิษฐานว่า 'ขอพระราชาจงทอดพระเนตรเห็นเราเท่านั้น ผู้กำลังเสด็จมาไม่ไกล อย่าได้ทอดพระเนตรเห็นผู้อื่นเลย' แล้วตรัสว่า 'ติสสะ ติสสะ จงมาทางนี้' พระราชาทรงได้ยินดังนั้นแล้วทรงดำริว่า 'ในเกาะตัมพปัณณิแห่งนี้ ไม่มีใครที่เกิดมาแล้วสามารถเรียกเราโดยใช้ชื่อว่า ติสสะ ได้เลย แต่ผู้นี้ผู้ทรงผ้าที่ตัดขาดและนุ่งห่มผ้ากาสาวะ (มีศีรษะโล้น) กลับเรียกเราด้วยชื่อ ผู้นี้จะเป็นใครหนอ จะเป็นมนุษย์หรืออมนุษย์' พระเถระกล่าวว่า

๒๘.

๒๘.

สมณา [Pg.165] มยํ มหาราช, ธมฺมราชสฺส สาวกา;

ตเวว อนุกมฺปาย, ชมฺพุทีปา อิธาคตาติ.

ข้าแต่มหาราช พวกเราเป็นสมณะ เป็นสาวกของพระธรรมราชา มาที่นี่จากชมพูทวีป ด้วยความอนุเคราะห์แก่พระองค์เท่านั้น

ราชา ธมฺมาโสกนรินฺเทน เปสิตสาสนานุสาเรน อนุสฺสรมาโน อยฺยา นุโข อาคตาติ ตาวเทว อายุธํ นิกฺขิปิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ สมฺโมทนียํ กถํ กถยมาโน สารณียํ กถํ กุรุมาโน. ตสฺมึ ตานิปิ จตฺตาฬีสปุริสสหสฺสานิ อาคนฺตฺวา ตํ ปริวาเรสุํ, ตทา เถโร อิตเรปิ ชเน ทสฺเสสิ, ราชา ทิสฺวา อิเม กทา อาคตาติ ปุจฺฉิ, มยา สทฺธึเยว มหาราชาติ. อิทานิ ปน ชมฺพุทีเป อญฺเญปิ เอวรูปา สมณา สนฺตีติ. มหาราช เอตรหิ ชมฺพุทีโป กาสาวปชฺโชโต อิสิวาตปฏิวาโต, ตสฺมึ.

พระราชาทรงระลึกถึงตามพระราชสาส์นที่พระเจ้าธรรมาโศกนรินทร์ส่งมา ทรงดำริว่า 'พระผู้เป็นเจ้ามาแล้วหนอ' ทันทีนั้นก็ทรงวางอาวุธลง ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ตรัสถ้อยคำที่น่าบันเทิงและถ้อยคำที่น่าระลึกถึง ในเวลานั้น ชาย ๔๐,๐๐๐ คนเหล่านั้นก็มาถึงแล้วล้อมพระองค์ไว้ ในเวลานั้น พระเถระก็ได้แสดงชนอื่น ๆ (ที่มาด้วยกัน) แก่พระราชา พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้วตรัสถามว่า 'คนเหล่านี้มาเมื่อไร?' (พระเถระตอบว่า) 'มาพร้อมกับข้าพระองค์นั่นแหละ ข้าแต่มหาราช' (พระราชาตรัสถามว่า) 'บัดนี้ ในชมพูทวีปยังมีสมณะเช่นนี้อีกหรือ?' (พระเถระตอบว่า) 'ข้าแต่มหาราช บัดนี้ ชมพูทวีปสว่างไสวด้วยผ้ากาสาวะ มีลมแห่งฤๅษีพัดไปทั่ว ในชมพูทวีปนั้น'

๒๙.

๒๙.

เตวิชฺชา อิทฺธิปฺปตฺตา จ, เจโตปริญฺญโกวิทา;

ขีณาสวา อรหนฺโต, พหู พุทฺธสฺส สาวกาติ.

ผู้มีวิชชา ๓ และผู้บรรลุอิทธิฤทธิ์ ผู้ฉลาดในการกำหนดรู้ใจผู้อื่น พระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะ เป็นสาวกของพระพุทธเจ้ามีมากมาย

ราชา ตํ สุตฺวา ปสนฺโน อโหสิ, อถ เถโร รุกฺโขปมาทินา ตสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติยํ ญตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ สนรามเรหิ สาธุการํ การยมาโน. เตน วุตฺถํ.

พระราชาทรงได้ยินดังนั้นแล้วทรงเลื่อมใสแล้ว ครั้นแล้ว พระเถระทรงทราบความเฉลียวฉลาดในปัญญาของพระองค์ด้วยอุปมาเรื่องต้นไม้เป็นต้น จึงทรงแสดงธรรม ยังมนุษย์และเทวดาให้เปล่งสาธุการ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ว่า

๓๐.

๓๐.

ปณฺฑิโตติ วิทิตฺวาน, จุลฺลหตฺถิปโทปมํ;

สุตฺตนฺตํ เทสยี เถโร, มหีปสฺส มหามติ.

พระเถระผู้มีปัญญามาก ทราบว่า (พระราชา) เป็นบัณฑิตแล้ว ได้แสดงจุลลหัตถิปโทปมสูตรแก่พระราชา

เทสนาปริโยสาเน โส สทฺธึ เตหิ นเรหิ จตฺตาฬีสสหสฺเสหิ สรเณสุ ปติฏฺฐหีติ. อถสฺส ราชา สฺเว ภนฺเต มม เคเห ภิกฺขํ คณฺหาถาติ ยาจิตฺวา คนฺตฺวา นครญฺจ ราชเคหญฺจ อลงฺกริตฺวา เถเร นิสีทาเปตฺวา ปณีเตนาหาเรน ปริวิสิตฺวา อนุฬาเทวิปฺปมุขาหิ ปญฺจสตอิตฺถีหิ สทฺธึ เอกมนฺตํ นิสีทิ. อถ เถโร ธมฺมรตน วสฺสํ วสฺสาเปสิ. ตโต [Pg.166] ตา ปญฺจสตอิตฺถิโย โสตาปตฺติผลํ ปาปุณึสุ. ตโต หตฺถิสาลายํ สหสฺสํ, นนฺทนวเน สหสฺสํติ เอวํ ทุติยทิวเส อฑฺฒเตยฺยานิ ปาณสหสฺสานิ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปสิ. ตติยทิวเส อฑฺฒนวปฺปมาณํ ปาณสหสฺสํติ เอวํ อเนกสตานํ อเนกสหสฺสานํ อเนกสต สหสฺสานํ ธมฺมา มตํ ปาเยสิ. วุตฺตญฺหิ.

เมื่อจบพระธรรมเทศนา พระราชาพร้อมด้วยชนสี่หมื่นเหล่านั้น ได้ตั้งอยู่ในสรณะทั้งหลาย ลำดับนั้น พระราชาได้ทูลอาราธนาท่านว่า 'ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า พรุ่งนี้ขอพระผู้เป็นเจ้าจงรับบิณฑบาตในเรือนของข้าพระองค์เถิด' แล้วเสด็จไป ตกแต่งพระนครและพระราชนิเวศน์ให้สวยงาม นิมนต์พระเถระให้นั่ง ถวายภัตตาหารอันประณีต แล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งพร้อมด้วยสตรีห้าร้อยมีพระนางอนุฬาเทวีเป็นประมุข ลำดับนั้น พระเถระได้ยังฝนคือพระธรรมรัตนะให้ตกลงมา แต่นั้น สตรีห้าร้อยเหล่านั้นก็ได้บรรลุโสดาปัตติผล แต่นั้น ในโรงช้างพันหนึ่ง ในนันทนวันพันหนึ่ง ด้วยประการฉะนี้ ในวันที่สอง ท่านได้ยังสัตว์สองพันห้าร้อยให้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ในวันที่สาม สัตว์ประมาณแปดพันห้าร้อย ด้วยประการฉะนี้ ท่านได้ยังสัตว์หลายร้อย หลายพัน หลายแสน ให้ดื่มอมตธรรม ดังที่กล่าวไว้ว่า

๓๑.

๓๑.

มหามหินฺทสุริโย, ลงฺกาเวหาสมชฺฌโค;

โพธเนยฺยมฺพุเช กาสิ, วิกาสํ ธมฺมรํสินา.

พระมหาเถระมหินทะผู้เป็นดุจพระอาทิตย์ ผู้เสด็จอยู่ท่ามกลางอากาศแห่งลังกา ได้ยังดอกบัวคือเวไนยชนให้บานด้วยรัศมีคือพระธรรม

๓๒.

๓๒.

มหามหินฺทจนฺโท โส, ลงฺกาเวหาสมชฺฌโค;

โพเธสิ ธมฺมรํสีหิ, เวเนยฺยกุมุทากเร.

พระมหาเถระมหินทะผู้เป็นดุจพระจันทร์นั้น ผู้เสด็จอยู่ท่ามกลางอากาศแห่งลังกา ได้ยังหมู่ดอกบัวคือเวไนยชนให้เบิกบานด้วยรัศมีคือพระธรรม

๓๓.

๓๓.

มหามหินฺทเมโฆ โส, วสฺสํ ธมฺมมฺพุวุฏฺฐิยา;

สาธูนํ จิตฺตพีเชสุ, ชเนสิ กุสลงฺกุเรติ.

พระมหาเถระมหินทะผู้เป็นดุจเมฆนั้น ได้ยังฝนคือน้ำพระธรรมให้ตกลงมา ได้ยังหน่อแห่งกุศลให้เกิดในพืชคือจิตของสาธุชนทั้งหลาย

อถ ราชา สุมนสามเณเรน ธมฺมาโสกสฺส หตฺถโต สมฺมาสมฺพุทฺธปริภุตฺตปตฺตปูรธาตุโย จ สกฺกสฺส สนฺติกา ทกฺขิณกฺขกธาตุํจ อาหราเปตฺวา เจติยปพฺพเต ถูปํ อาทึกตฺวา สกลลงฺกาทีเป โยชเน โยชเน ถูปานิ กาเรตฺวา ทกฺขิณกธาตุํ นิทหิตฺวา ถูปารามถูปญฺจ ปติฏฺฐาเปสิ. อถ สงฺฆมิตฺตาย เถริยา อานีตํ ชยมหาโพธิโน ทกฺขิณมหาสาขํ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปูชํ กาเรสิ. สพฺโพ ปเนตฺถ กถาวิตฺถโร มหาวํสโต เวทิตพฺโพ.

ลำดับนั้น พระราชาได้ให้พระสุมนสามเณรนำพระธาตุที่เต็มบาตรซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงใช้สอยแล้วจากพระหัตถ์ของพระเจ้าธรรมาโศก และพระทักขิณอักขกธาตุจากสำนักของท้าวสักกะมา แล้วทรงสร้างพระสถูปบนเจติยบรรพตเป็นต้น และทรงสร้างพระสถูปในเกาะลังกาทั้งหมดทุก ๆ โยชน์ แล้วทรงบรรจุพระทักขิณธาตุ และทรงประดิษฐานพระถูปารามเจดีย์ ลำดับนั้น ทรงประดิษฐานพระมหาโพธิ์สาขาขวาของพระมหาโพธิ์ชัยที่พระเถรีสังฆมิตตานำมา แล้วทรงกระทำการบูชา เรื่องราวพิสดารทั้งหมดในที่นี้ พึงทราบจากมหาวงศ์

๓๔.

๓๔.

ปารวาทิกโทเสน, ชาเตวํ ปรสาคเร;

ปตฺตานุโมทนา เอวํ, ลงฺกายํ อาสิ อิสฺสโร.

ด้วยโทษของพวกปรวาทีที่เกิดขึ้นในมหาสมุทรฝั่งโน้น การอนุโมทนาในส่วนบุญที่ได้รับนั้น จึงเป็นใหญ่ในลังกาอย่างนี้

๓๕.

๓๕.

ปาปมฺปิ เอวํ ผลตีติ มนฺตฺวา,ญตฺวาน ปุญฺญสฺส ผลํ อิทนฺติ;

โภ โยนิโส กุพฺพถ ปุญฺญกมฺเม,คนฺตฺวาน เย ยตฺถ น โสจยนฺตีติ.

พึงพิจารณาว่า "แม้บาปย่อมให้ผลอย่างนี้" และพึงรู้ว่า "นี้เป็นผลของบุญ" ท่านทั้งหลาย จงกระทำบุญกรรมโดยแยบคายเถิด ซึ่งบุคคลทั้งหลายไปแล้วในที่ใด ย่อมไม่เศร้าโศกในที่นั้น

เตภาติกมธุวาณิชกานํ วตฺถุํ อฏฺฐมํ.

เรื่องพ่อค้าขายน้ำผึ้งสามพี่น้อง เรื่องที่ ๘.

๓๙. โพธิราชธีตุยา วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๓๙. ในเรื่องธิดาของพระเจ้าโพธิราช มีอนุปุพพีกถา ดังนี้.

ภควติ ปรินิพฺพุเต ลงฺกายํ สาสเน สุปฺปติฏฺฐิเต ตตฺถ หกุเรฬีติ เอโก คาโม อโหสิ, ตตฺเถกา ทาริกา คามาทาริกาหิ สทฺธึ ตตฺถ ตตฺถ กีฬนฺตี วิหรติ, ตทา คามสมีเป มหาโสพฺภํ โหติ. ตตฺเถโก มรุตฺถรุกฺโข สพฺพทา ปาฬิผุลฺโลว ติฏฺฐติ. มนุสฺสา พุทฺธปูชนตฺถํ ปุปฺผานิ วิจิณนฺตา อุทกํ โอคเหตฺวา รุกฺขมภิรุยฺห ปุปฺผานิ โอจิณนฺติ, กุมาริกา เต ทิสฺวา มนุสฺสา สุเขน คนฺตฺวา ปุปฺผานิ โอจิณนฺตูติ เอกํ สุกฺขปาลิภทฺททณฺฑกํ อาหริตฺวา เสตุํ กตฺวา ฐเปสิ, ตโต ปฏฺฐาย มนุสฺสา เตนคนฺตฺวา ปุปฺผานิ โอจิณนฺติ. อถ สา ตโต จุตา เตเนว กุสลกมฺเมน ชมฺพุทีเป ปาฏลิปุตฺตนคเร โสมทตฺตรญฺโญ ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, อุตฺตมรูปธรา เทวจฺฉรปฏิภาคา อโหสิ. มาตาปิตโร ปนสฺสา โพธิราชกุมาริกาติ โวหรึสุ. ปุพฺเพ กตเสตุอานุภาเวน ตสฺสา สุวีรโก นาเมโก อากาสคามี สินฺธวโปตโก นิพฺพตฺติ. ราชธีตุยา ปน ปิตา พุทฺธมามโก ธมฺมมามโก สงฺฆมามโก หุตฺวา มหนฺตํ ปุญฺญํ ปสวนฺโต สินฺธวโปตกํ ทิสฺวา ปุญฺญกรณสฺส เม สหาโย ลทฺโธติ ตุฏฺฐมานโส อสฺสํ อภิรุหิตฺวา ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ คนฺตฺวา มหาโพธึ [Pg.168] วนฺทติ. ราชธีตา นํ ทิสฺวา ปิตุสนฺติกํ คนฺตฺวา อภิณฺหํ ตาต กุหึ คจฺฉสีติ ปุจฺฉิ. ราชา น กิญฺจิ กเถสิ, อถ สา ปุนปฺปุนํ ปิตรํ นิพนฺธนฺตี ปุจฺฉิ. ตโต ราชา ตสฺสาวิ กโรนฺโต เอวมาห.

เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว และพระศาสนาตั้งมั่นดีแล้วในลังกาทวีป ณ ที่นั้นมีหมู่บ้านชื่อหกุเรฬี เด็กหญิงคนหนึ่งอาศัยอยู่ เล่นอยู่กับเด็กหญิงชาวบ้านในที่นั้นๆ ในกาลนั้น ใกล้หมู่บ้านมีเหวใหญ่ ณ ที่นั้นมีต้นมะรุตถะต้นหนึ่ง มีดอกบานสะพรั่งอยู่เสมอ มนุษย์ทั้งหลายเมื่อจะบูชาพระพุทธเจ้า ย่อมแสวงหาดอกไม้แล้วลงน้ำปีนขึ้นต้นไม้เก็บดอกไม้ เด็กหญิงนั้นเห็นคนเหล่านั้นแล้วคิดว่า "ขอให้มนุษย์ทั้งหลายจงไปเก็บดอกไม้ได้โดยสะดวกเถิด" จึงนำท่อนไม้แห้งของต้นปาริภัทรมาทำเป็นสะพานวางไว้ ตั้งแต่นั้นมา มนุษย์ทั้งหลายก็เดินไปตามสะพานนั้นเพื่อเก็บดอกไม้ ต่อมาเด็กหญิงนั้นจุติจากที่นั้นแล้ว ด้วยกุศลกรรมนั้น จึงไปบังเกิดเป็นธิดาของพระเจ้าโสมทัตในเมืองปาฏลีบุตร ชมพูทวีป เป็นผู้มีรูปงามยิ่งนัก เปรียบประดุจดังนางเทพอัปสร ส่วนบิดามารดาของนางได้เรียกนางว่า "โพธิราชกุมาริกา" ด้วยอานุภาพแห่งการสร้างสะพานในปางก่อน ลูกม้าสินธพชื่อสุวีรกะผู้เหาะไปในอากาศได้ก็เกิดแก่นาง ส่วนพระบิดาของพระราชธิดาเป็นพุทธมามกะ ธรรมมามกะ สังฆมามกะ ทรงบำเพ็ญบุญกุศลอันยิ่งใหญ่ เมื่อเห็นลูกม้าสินธพแล้วก็มีใจยินดีว่า "เราได้สหายในการทำบุญแล้ว" จึงขึ้นม้าไปถวายบังคมพระมหาโพธิ์วันละสามครั้ง พระราชธิดาเห็นพระบิดาแล้วจึงเข้าไปหาและทูลถามบ่อยๆ ว่า "เสด็จพ่อเพคะ เสด็จพ่อจะเสด็จไปไหน?" พระราชาไม่ตรัสตอบสิ่งใด แต่นางก็ยังทูลถามซ้ำแล้วซ้ำเล่า แต่นั้น พระราชาจึงตรัสแก่นางดังนี้

๑.

อมฺหากํ ภควา ปุพฺเพ, ปูเรนฺโต ทสปารมี;

อทาสิ สีสรตฺตกฺขิ, มํสํ ชีวิตเมว จ.

พระผู้มีพระภาคของเราในกาลก่อน เมื่อทรงบำเพ็ญทศบารมี ได้ทรงบริจาคพระเศียร พระเนตร พระมังสา และแม้แต่พระชนมชีพ

๒.

ปุตฺตทาเร จ รชฺเช จ, ปตฺวา ปารมิมตฺถกํ;

อนปฺปกปฺปโกฏีนํ, เขเปตฺวา กปิลวุเย.

ทรงบริจาคพระโอรส พระชายา และราชสมบัติ บรรลุถึงที่สุดแห่งบารมี ทรงยังกัปหลายโกฏิให้สิ้นไปในกบิลพัสดุ์บุรี

๓.

สกฺกราชกุเล ชาโต, โลเก อปฺปฏิปุคฺคโล;

สมฺปตฺตจกฺกวตฺติตฺตํ, ปหนฺตฺวาน นราธิโป.

ทรงบังเกิดในศากยราชสกุล เป็นบุคคลผู้ไม่มีใครเปรียบในโลก ทรงละความเป็นพระเจ้าจักรพรรดิที่มาถึงแล้ว

๔.

ทิสฺวา นิมิตฺเต จตุโร, นิกฺขมฺม อภินิกฺขมํ;

โพธิมูลมุปาคมฺม, นิสินฺโน วชิราสเน.

ทรงเห็นนิมิตสี่แล้วเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ เสด็จเข้าไปยังโคนต้นโพธิ์ ประทับนั่งบนวัชรอาสน์

๕.

สหสฺสพาหุํ มาเปตฺวา, นานายุธสมากุลํ ;

มหาภีติกรํ เวสํ, กาฬปพฺพตสาทิสํ.

มารเนรมิตกายให้มีพันแขน ถืออาวุธนานาชนิด มีรูปร่างน่าสะพรึงกลัวยิ่งนัก ดุจภูเขาสีดำ

๖.

มาเปตฺวาน สมารุยฺห, คิริเมขลวารณํ;

มารเสนํ สมาเนตฺวา, อาคตํ มกรทฺธชํ.

เนรมิต (กาย) แล้วขึ้นสู่ช้างคิรีเมขล์ นำเสนามารมา พญามารผู้มีธงรูปมังกรได้มาถึงแล้ว

๗.

ปารมิตาพเลน ตํ, มารเสนํ ปลาปิย;

ยตฺถาสีโน กิเลสาริ, สหสฺสํ ฆาตยี ชิโน.

ด้วยกำลังแห่งบารมี ทรงขับไล่เสนามารนั้นให้พ่ายแพ้ไป พระชินเจ้าประทับนั่ง ณ ที่ใด ทรงประหารกิเลสข้าศึกตั้งพัน ณ ที่นั้น

๘.

นยนํ สุชลเสเกหิ, สตฺตาหํ ชินเสวิตํ;

ปูชิตํ เทวพฺรหฺเมหิ, สิทฺโธรคนราทิหิ;

วนฺทิตุํ ชยโพธึตํ, คจฺฉามิ สตตํ อหํ.

ข้าพเจ้าไปเพื่อไหว้พระมหาโพธิ์ชัยนั้นอยู่เป็นนิตย์ อันพระชินเจ้าทรงเสพ (ประทับ) แล้วตลอด ๗ วัน ด้วยการรดน้ำคือพระเนตร อันทวยเทพ พรหม สิทธะ นาค และมนุษย์เป็นต้น บูชาแล้ว

๙.

อุปาสติ สทา คนฺตฺวา, โย นโร โพธิปาทปํ;

คนฺโธททีปธูปาทิ, นานาปูชาหิ สาธุกํ.

นรชนใดไปแล้วย่อมบูชาต้นโพธิ์อยู่เป็นนิตย์ ด้วยเครื่องบูชาต่างๆ มีของหอม น้ำ ประทีป และธูปเป็นต้น อย่างดี

๑๐.

๑๐.

ส นโร นิรามโย โหติ, ปจฺจตฺเต จ ปรตฺถ จ;

ปูชิโต มานิโต โหติ, ทีฆายุ พลวา สุขี.

นรชนนั้นย่อมเป็นผู้ไม่มีโรค ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า เป็นผู้ได้รับการบูชา ได้รับการนับถือ มีอายุยืน มีกำลัง และมีความสุข

๑๑.

๑๑.

ตทตฺถํ ปตฺถยนฺเตน, อตฺถกาเมน ชนฺตุนา;

อุปาสนียํ สทฺธาย, นิจฺจํ ตํ โพธิปาทปํติ.

สัตว์ผู้ปรารถนาประโยชน์นั้น ผู้ใคร่ประโยชน์ พึงบูชาต้นโพธิ์นั้นด้วยศรัทธาอยู่เป็นนิตย์

ตํ สุตฺวา กุมาริกา ปีติยา ผุฏสรีรา ปิตรํ วนฺทิตฺวา อหมฺปิ ตาต คจฺฉามีติ อาห. ราชา ปนสฺสา อุปทฺทวภเยน คมนํ น อิจฺฉิ. ตโต สา ยาวตติยํ ปิตรํ ยาจิตฺวา รญฺญา อนุญฺญาตา. ตโต ปฏฺฐาย ปิตรา สทฺธึ สินฺธวมารุยฺห โพธึ วนฺทิตุํ สตตํ คจฺฉติ. อถาปรภาเค ราชา มรณมญฺเจ นิปนฺโน จินฺเตสิ. ธีตา เม นิรนฺตรํ โพธิอุปฏฺฐานํคจฺฉติ, เอติสฺสา อนาคเต ยํกิญฺจิ ภยํ อุปฺปชฺชมานํ ตโต อุปฺปชฺชติ. ตตฺถ เม กึ กาตพฺพนฺติ. ตโต สินฺธวํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตสฺส กณฺณมูเล มนฺเตนฺโต เอวมาห, ตาต มม ธีตา อภิณฺหํ ตว สหายํ กตฺวา โพธึ วนฺทิตุํ คจฺฉติ. ตตฺถสฺสา ยํกิญฺจิ ภยํ ภเวยฺย. ตํ นปฺปติรูปํ. ตตฺถ คมนาคมเน มม ธีตรํ รกฺเขยฺยาสีติ ตสฺส ธีตรํ ปฏิปาเทตฺวา กาลมกาสิ. ตโต ราชธีตา ปิตุสรีรกิจฺจํ กาเรตฺวา ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ อสฺสมภิรุยฺห โพธิอุปฏฺฐานํ คจฺฉติ. มนุสฺสา ปนสฺสา รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา วิมฺหิตมานสา ราชารหํ วต โน อิทํ ปณฺณาการํ ทิฏฺฐํ. คนฺตฺวา รญฺโญ อาจิกฺขิสฺสาม. อปฺเปว นาม ราชา โส กิญฺจิ โน ทเทยฺยาติ จินฺเตตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ฐิตา เอวมาหํสุ.

เด็กหญิงนั้นได้ฟังดังนั้น มีกายอันปีติแผ่ซ่านไป ไหว้บิดาแล้วกล่าวว่า "เสด็จพ่อเพคะ หม่อมฉันก็จะไปเพคะ" แต่พระราชาไม่ทรงประสงค์ให้นางไปเพราะเกรงจะเกิดอันตราย แต่นางทูลขอต่อบิดาจนถึงสามครั้ง พระราชาจึงทรงอนุญาต ตั้งแต่นั้นมา นางก็ขึ้นม้าสินธพพร้อมกับบิดาไปไหว้พระมหาโพธิ์อยู่เป็นนิตย์ ต่อมาพระราชาประทับนอนบนพระแท่นบรรทมใกล้สวรรคต ทรงดำริว่า "ธิดาของเราไปบำรุงพระมหาโพธิ์อยู่เป็นนิตย์ อันตรายใดๆ ที่จะเกิดขึ้นแก่นางในอนาคต ย่อมเกิดขึ้นจากที่นั้น เราควรทำอย่างไรในเรื่องนั้น?" แต่นั้น ทรงให้เรียกม้าสินธพมาแล้วทรงกระซิบที่ข้างหูของมันว่า "พ่อเอ๋ย ธิดาของเราไปไหว้พระมหาโพธิ์โดยมีเจ้าเป็นสหายอยู่เป็นนิตย์ อันตรายใดๆ ที่จะเกิดขึ้นแก่นางในที่นั้นไม่สมควรเลย เจ้าจงรักษาธิดาของเราในการไปและกลับจากที่นั้นเถิด" ทรงมอบธิดาให้แก่ม้าสินธพแล้วก็สวรรคต แต่นั้น พระราชธิดาได้จัดการพระศพของพระบิดาแล้ว ก็ขึ้นม้าไปบำรุงพระมหาโพธิ์วันละสามครั้ง ส่วนมนุษย์ทั้งหลายเห็นความงามของนางแล้วก็ประหลาดใจ คิดว่า "โอหนอ เราได้เห็นของกำนัลที่คู่ควรแก่พระราชาแล้ว เราจะไปทูลพระราชา บางทีพระราชาอาจจะประทานอะไรให้แก่เราบ้าง" ดังนี้แล้ว จึงไปเฝ้าพระราชา ถวายบังคมแล้วยืนอยู่ ได้กราบทูลดังนี้

๑๒.

๑๒.

โพธิมณฺฑํ สมาคมฺม, อภิณฺหํ ตุฏฺฐมานสา;

วนฺทนฺตี ยาติ กญฺเญกา, วิชฺชูว สิริยา ชลํ.

เด็กหญิงคนหนึ่งมีใจยินดี เข้าไปสู่โพธิมณฑลอยู่เนืองๆ ย่อมไปไหว้ (พระมหาโพธิ์) รุ่งเรืองด้วยสิริดุจสายฟ้าในกลุ่มเมฆ

๑๓.

๑๓.

นีลธมฺปิลฺลภารา สา, วิสาลายตโลจนา;

โสณฺณโทลาภสวณา, สามา สุภปโยธรา.

นางนั้นมีกลุ่มผมดำขลับ มีดวงตากว้างและยาว มีใบหูงามดุจเปลทอง มีผิวกายเหลืองทอง มีทรวงอกสวยงาม

๑๔.

๑๔.

สตรํสีหิ สมฺมิสฺส, สญฺจฺยามฺพุทสมาธรา;

ตุงฺคนาสา นีลภมุ, หาสภาสา มโนรมา.

ระคนด้วยรัศมีตั้งร้อย ทรงไว้ซึ่งความคล้ายกับกลุ่มเมฆ มีจมูกโด่ง มีคิ้วดำขลับ มีรอยยิ้มและวาจาอันน่ารื่นรมย์

๑๕.

๑๕.

อีทิสํ [Pg.170] โน มหาราชา, ทิฏฺฐปุพฺพํ กุทาจนํ;

เอหิ ตสฺสา สิรึเทว, โพธิมณฺฑมฺหิ ทกฺขสีติ.

ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พวกข้าพระองค์ไม่เคยเห็นผู้ใดเป็นเช่นนี้มาก่อนเลย ขอเชิญเสด็จไปทอดพระเนตรสิริของนางที่โพธิมณฑลเถิด

ตํ สุตฺวา ราชา สวณสํสคฺเคเนว ตาย ปฏิพทฺธจิตฺโต จตุรงฺคินึเสนํ คเหตฺวา ราชธีตรํ โพธิวนฺทนตฺถาย อาคตกาเล พหิปากาเร เสนํ ปริกฺขิปาเปตฺวา คณฺหเถตนฺติ มนุสฺเส นิโยเชสิ. ตโต เสนาปิ ตํ คหณสชฺชา อฏฺฐาสิ. ราชธีตา เต ทิสฺวา สีฆํ สินฺธวํ อุปสงฺกมิตฺวา ตสฺส ปิฏฺฐิยํ นิสินฺนา ปณฺหิยา สญฺญํ อทาสิ. โส ตํ คเหตฺวา เวเคน อากาสํ ปกฺขนฺทิ. สา ปน ทุนฺนิสินฺนภาเวน อสฺสสฺส เวคํ สนฺธาเรตุมสกฺโกนฺตี อสฺสปิฏฺฐิโต ปริคลิ. สินฺธโว ราชธีตรํ ปตมานํ ทิสฺวา ราโชวาทํ สรมาโน เวเคนาคนฺตฺวา ตสฺสา เกเส ฑํสิตฺวา อุกฺขิปิตฺวา ปตมานาย ตสฺสา ปิฏฺฐึทตฺวา นิสีทาเปตฺวา อากาเสน ตํ เนตฺวา ปาฏลิปุตฺตนคเรเยว ปติฏฺฐาเปสิ.

พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงมีพระทัยผูกพันกับนางด้วยการได้ยินเท่านั้น ทรงนำกองทัพสี่เหล่า ในเวลาที่พระราชธิดาเสด็จมาเพื่อถวายบังคมพระมหาโพธิ์ ทรงให้กองทัพล้อมไว้ภายนอกกำแพง และทรงสั่งพวกมนุษย์ว่า 'จงจับนาง' จากนั้น กองทัพก็เตรียมพร้อมที่จะจับนาง พระราชธิดาทรงเห็นคนเหล่านั้นแล้ว เสด็จเข้าไปหาพญาสินธพอย่างรวดเร็ว ประทับนั่งบนหลังของมัน ทรงให้สัญญาณด้วยส้นพระบาท มันก็พานางเหาะขึ้นไปในอากาศอย่างรวดเร็ว แต่นางประทับนั่งไม่ดี ไม่สามารถทรงตัวรับความเร็วของม้าได้ จึงพลัดตกลงจากหลังม้า พญาสินธพเห็นพระราชธิดากำลังตกลงมา ระลึกถึงโอวาทของพระราชา จึงรีบมาอย่างรวดเร็ว คาบผมของนาง ยกขึ้นแล้วให้หลังแก่พระราชธิดาผู้กำลังตกลงมา ให้นางประทับนั่ง แล้วพานางไปทางอากาศ และให้ประดิษฐานอยู่ในเมืองปาฏลีบุตรนั่นเอง

๑๖.

๑๖.

ติรจฺฉานคตาเปวํ, สรนฺตา อุปการกํ;

น ชหนฺตีติ มนฺตฺวาน, กตญฺญู โหนฺตุ ปาณิโนติ.

แม้สัตว์เดรัจฉานก็เป็นเช่นนี้ เมื่อระลึกถึงผู้มีอุปการะ ย่อมไม่ทอดทิ้ง สัตว์ทั้งหลายพิจารณาเห็นดังนี้แล้ว พึงเป็นผู้มีความกตัญญูเถิด

ตโต ปฏฺฐาย สา ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา สคฺคปรายนา อโหสีติ.

ตั้งแต่นั้นมา นางได้ทำบุญกรรม จึงเป็นผู้มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า

๑๗.

๑๗.

โย ยํ ทุมินฺทํยตินนฺทเนน;

สมฺปูชิตํ ปูชยเต ส ปญฺโญ;

ส โภควา โหติ อนีติโก จ,สพฺพตฺถ โส โหติ ปสตฺถรูโป.

ผู้ใดบูชาพระมหาโพธิ์นั้น อันพระพุทธเจ้าผู้ทรงยังหมู่ฤาษีให้ยินดีทรงบูชาแล้ว ผู้นั้นเป็นผู้มีปัญญา เขาย่อมเป็นผู้มีโภคะ ไม่มีเสนียดจัญไร และเป็นผู้มีรูปอันน่าสรรเสริญในที่ทั้งปวง

โพธิราชธีตุยา วตฺถุํ นวมํ.

เรื่องพระราชธิดาแห่งพระมหาโพธิ์ เรื่องที่ ๙

๔๐. กุณฺฑลิยา วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

๔๐. ในเรื่องของนางกุณฑลี มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้

ลงฺกาทีเป [Pg.171] โรหณชปเท มหาคาโม นาม อโหสิ, ตตฺถ ติสฺสวิหารํ นาม อเนกสตภิกฺขูหิ สมากิณฺณํ อเนกปริเวณปติมณฺฑิตํ วิหารํ อโหสิ. ตตฺเถโก ติสฺโส นาม สามเณโร ปฏิวสติ. โส เอกสฺมึสมเย ชนปทจาริกํ จรนฺโต ปาสาณวาปิคาเม ภิกฺขํ จริตฺวา ยาปนมตฺตํ ภตฺตํ สปฺปินา สทฺธึ ลภิตฺวา นิกฺขมฺม คามทฺวารํ ปตฺวา มหาคามาภิมุโข คจฺฉนฺโต มนุสฺเส อุทกผาสุกฏฺฐานํ ปุจฺฉิ. เตหิ ภนฺเต ตุมฺหากํ อภิมุเข อวิทูรฏฺฐาเน กกุพนฺทกนฺทรํ นาม สนฺทมานสีตโลทกํ ธวลวาลุกาตลํ ตตฺถ ตุมฺเห คนฺตฺวา นหาตฺวา สีตลจฺฉายาย วาลุกาตเล นิสินฺโน ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา คจฺฉถาติ วุตฺเต สามเณโร [Pg.172] สาธูติ วตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา ผาสุกฏฺฐาเน นิสินฺโน ภตฺตํ ภุญฺชิตุมารภิ. ตทา เอเกน วนกมฺมิเกน สทฺธึอรญฺญํ คตา เอกา สุนขี ตสฺมึ กนฺทเร เอกสฺมึ ปพฺภารฏฺฐาเน ทารเก วิชายิตฺวา ฉาตชฺฌตฺตา ปเวธมานคตฺตา ทารกานํ สมีเปนิปนฺนา สามเณรสฺส ปตฺเต อาหารคนฺธํ ฆายิตฺวา นิปนฺนฏฺฐานโต วุฏฺฐาย ปเวธมานา ตสฺส สมีปํ อาคมฺม นงฺคุฏฺฐํ จาเลนฺตี อฏฺฐาสิ, สามเณโร ตํ ทิสฺวา กมฺปิตมานโส อตฺตโน โภชนตฺถาย วฏฺฏิตํ ปถมาโลปํ ตสฺสา ปุรโต ฐเปสิ, ตโต สา โสมนสฺสา ตํ ภุญฺชิ. ตํ ทิสฺวา ตุฏฺโฐ ปุนปฺปุนํ อาโลปํ กโรนฺโต ตสฺสา ภตฺตํ ทตฺวา ปตฺตํ โธวิตฺวา ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวา อคมาสิ. ตโต สา สุนขี สามเณรคเตน ปสาเทน ตโต จุตา ชมฺพุทีเป เทวปุตฺตนคเร ราชานํ ปฏิจฺจ ตสฺส มเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิตฺวา ทสมาสจฺจเยน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ, อถสฺสา สิขามงฺคลทิวเส สมฺปตฺเต มาตาปิตโร ปนสฺสา กุณฺฑลาวฏฺฏเกสตฺตา กุณฺฑลาติ นาม มกํสุ. สา อนุกฺกเมน โสฬสวสฺสุทฺเทสิกา อโหสิ, ตสฺมึ กิร สมเย ติสฺโส สามเณโร มหาโพธึ วนฺทิสฺสามีติ นาวํ อภิรุยฺห ชมฺพุทีปํ คนฺตฺวา อนุปุพฺเพน เทวปุตฺตนครํ ปตฺวา สุนิวตฺโถ สุปารุโต ยุคมตฺตทโส ภิกฺขาย จรนฺโต มหาวีถึ สมฺปาปุณิ. ราชธีตา สีหปญฺชรํ อุคฺฆาเฏตฺวา อนฺตรวีถึ โอโลเกนฺตี ภิกฺขนฺตํ สามเณรํ ทิสฺวา ปุพฺพสิเนหํ ปฏิลภิ, ตสฺมึขเณ ตสฺสา ชาติสฺสรญาณํ อโหสิ. สา กิร ปุพฺเพ ภิกฺขุณี หุตฺวา ปณฺณสูจิยา สทฺธึ โปตฺถกญฺจ ปทีปิยเตลญฺจ ทตฺวา ชาติสฺสรา ภเวยฺยํติ ปตฺถนํ ฐเปสิ, ตโต สาชาตึ อนุสฺสรนฺตี สามเณเรน อตฺตโน กตูปการํ ทิตฺวา โสมนสฺสา นํ ปกฺโกสาเปตฺวา ราชเคเห อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺถ นิสินฺนํ นานคฺครส โภชเนน ปริวิสิตฺวา โอนีตปตฺตปาณึ สามเณรํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺนา เตน สทฺธึ สลฺลปนฺตี เอวมาห.

ในลังกาทวีป แคว้นโรหณะ มีหมู่บ้านชื่อมหาคาม ในที่นั้น มีวิหารชื่อติสสวิหาร ซึ่งหนาแน่นด้วยภิกษุหลายร้อยรูป และประดับด้วยบริเวณ (เสนาสนะ) มากมาย ในที่นั้น มีสามเณรรูปหนึ่งชื่อติสสะอาศัยอยู่ สมัยหนึ่ง ท่านสามเณรนั้นจาริกไปในชนบท บิณฑบาตในหมู่บ้านปาสาณวาปี ได้ภัตตาหารพอประทังชีวิตพร้อมด้วยเนยใส ออกจากหมู่บ้านมาถึงประตูหมู่บ้าน กำลังจะไปทางมหาคาม จึงถามพวกมนุษย์ถึงที่ที่มีน้ำสะดวก เมื่อคนเหล่านั้นกล่าวว่า 'ท่านเจ้าข้า ตรงหน้าท่านไม่ไกลนัก มีหุบเขาชื่อกะกุพันธะ มีน้ำเย็นไหลริน มีพื้นทรายขาวสะอาด ท่านจงไปที่นั่น อาบน้ำ นั่งในร่มเงาเย็นบนพื้นทราย ทำภัตกิจแล้วค่อยไปเถิด' สามเณรกล่าวว่า 'ดีแล้ว' แล้วไปที่นั่น นั่งในที่สะดวก เริ่มฉันภัตตาหาร ขณะนั้น สุนัขตัวหนึ่งที่ไปป่ากับคนทำงานในป่าคนหนึ่ง ได้คลอดลูกในเงื้อมเขาแห่งหนึ่งในหุบเขานั้น มีความหิวโหย มีร่างกายสั่นเทิ้ม นอนอยู่ใกล้ลูกๆ ได้กลิ่นอาหารในบาตรของสามเณร จึงลุกขึ้นจากที่นอน ตัวสั่นเทิ้ม เข้ามาใกล้สามเณร ยืนกระดิกหางอยู่ สามเณรเห็นมันแล้ว มีใจหวั่นไหว (ด้วยความสงสาร) จึงวางคำข้าวคำแรกที่ปั้นไว้เพื่อฉันเอง ลงตรงหน้ามัน จากนั้น มันก็มีใจยินดีกินคำข้าวนั้น สามเณรเห็นดังนั้นก็ยินดี จึงปั้นคำข้าวให้มันกินอีกบ่อยๆ ล้างบาตร เก็บใส่ถุงแล้วก็จากไป จากนั้น สุนัขตัวนั้น ด้วยความเลื่อมใสในสามเณร จึงจุติจากที่นั่น ไปปฏิสนธิในครรภ์ของพระมเหสีของพระราชาในเมืองเทวบุตร ชมพูทวีป โดยอาศัยพระราชา ครั้นครบสิบเดือนก็คลอดจากครรภ์มารดา เมื่อถึงวันทำพิธีมงคลโกนจุกของนาง บิดามารดาของนางได้ตั้งชื่อว่า 'กุณฑลี' เพราะนางมีผมเป็นวงก้นหอย นางเจริญวัยขึ้นตามลำดับจนมีอายุประมาณ ๑๖ ปี ในกาลนั้น สามเณรติสสะคิดว่า 'เราจะไปไหว้พระมหาโพธิ์' จึงลงเรือไปชมพูทวีป โดยลำดับก็มาถึงเมืองเทวบุตร นุ่งห่มเรียบร้อย ทอดสายตาเพียงชั่วแอก บิณฑบาตไปจนถึงถนนใหญ่ พระราชธิดาทรงเปิดสีหบัญชร ทอดพระเนตรดูถนน ทรงเห็นสามเณรกำลังบิณฑบาตอยู่ ก็ทรงระลึกถึงความรักในชาติก่อน ในขณะนั้น ญาณระลึกชาติได้ก็เกิดขึ้นแก่นาง ได้ยินว่า ในชาติก่อน นางเคยเป็นภิกษุณี ได้ถวายคัมภีร์พร้อมด้วยเหล็กจารและน้ำมันประทีป แล้วตั้งความปรารถนาว่า 'ขอให้ข้าพเจ้าเป็นผู้ระลึกชาติได้เถิด' จากนั้น นางระลึกชาติได้ เห็นอุปการะที่สามเณรเคยทำแก่ตน ก็มีใจยินดี จึงให้คนเรียกสามเณรมา จัดอาสนะในพระราชวัง ถวายภัตตาหารอันมีรสเลิศต่างๆ แด่สามเณรที่นั่งอยู่บนอาสนะนั้น เมื่อสามเณรฉันเสร็จแล้ว นางก็เข้าไปหาสามเณร ไหว้แล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง สนทนากับท่านดังนี้

๑.

น สญฺชานาสิ มํ ธีร, ปุพฺเพหํ ตว ทาสิกา;

เตนาหํ สุขิตา อาสึ, ตสฺมา ตฺวมสิ อิสฺสโรติ.

ท่านผู้มีปัญญา ท่านจำดิฉันไม่ได้หรือ ในกาลก่อนดิฉันเป็นทาสีของท่าน เพราะเหตุนั้นดิฉันจึงมีความสุข เพราะฉะนั้น ท่านจึงเป็นนายของดิฉัน

ตํ สุตฺวา สามเณโร อาห.

สามเณรได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงกล่าวว่า

๒.

นตฺถิ เม ตาทิสี ทาสี, น สญฺชานามิ ตํ อหํ;

กาสิ ตฺวํ กสฺส วา ธีตา, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิตาติ.

เราไม่มีทาสีเช่นนั้น เราไม่รู้จักท่าน ท่านเป็นใคร เป็นธิดาของใคร จงบอกแก่เราผู้ถามเถิด

ตโต สา ตํ สาราเปนฺตี อาห.

จากนั้น นางจึงกล่าวเตือนท่านว่า

๓.

สาราเปมิ ตุวํ อชฺช, ยถา ชานาสิมํ อิเส;

พุชฺฌสฺสุ โพธิโต ทานิ, มยา ชาตึสรนฺติยา.

วันนี้ ดิฉันจะเตือนท่าน เพื่อให้ท่านรู้จักดิฉัน ท่านผู้แสวงหาคุณ บัดนี้ ท่านจงรู้แจ้งเถิด ด้วยคำของดิฉันผู้ระลึกชาติได้

๔.

ปาสาณวาปิคามมฺหิ, ตมฺพปณฺณิมฺหิ โรหเณ;

ภิกฺขิตฺวาน ตุวํ ภนฺเต, ยทา กกุพนฺทกนฺทเร.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อท่านบิณฑบาตแล้ว ในหมู่บ้านปาสาณวาปี ในแคว้นโรหณะ ลังกา เมื่อท่านอยู่ในหุบเขากะกุพันธะ

๕.

นิสีทิตฺวาน ตฺวํ ภตฺตํ, ภุตฺตกาลํ สริสฺสสิ;

ตทาหํ สุนขี อาสึ, วิชาตา ลทฺธโคจรา.

ท่านนั่งฉันภัตตาหาร ท่านจะระลึกถึงเวลานั้นได้ ในกาลนั้น ดิฉันเป็นสุนัขตัวเมีย เพิ่งคลอดลูก ได้อาหารแล้ว

๖.

ทารเก [Pg.173] ขาทิตุํ มยฺห, มาสนฺนา ขุทปีฬิตา;

ปเวธมานสพฺพงฺคา, อฏฺฐาสึ ตว สนฺติเก.

ดิฉันผู้หิวโหยบีบคั้นจนเกือบจะกินลูกของตนเอง และใกล้จะตาย มีอวัยวะทั้งปวงสั่นเทิ้ม ได้ยืนอยู่ใกล้ท่าน

๗.

ทิสฺวา ตํ มํ ตทา ภนฺเต, เวธมานํ พุภุกฺขิตํ;

ฉินฺนภตฺโต ตุวํ หุตฺวา, มมํ ภตฺเตน โตสยี.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อท่านเห็นดิฉันผู้สั่นเทิ้มและหิวโหยในกาลนั้น ท่านยอมอดอาหารของตนเอง แล้วทำให้ดิฉันอิ่มหนำด้วยภัตตาหารนั้น

๘.

ตทาหํ มุทุจิตฺเตน, จิตฺตํ ตยิ ปสาทยึ;

เตนาหํ ปุญฺญกมฺเมน, ทุติเย อตฺตสมฺภเว.

ในกาลนั้น ดิฉันมีจิตอ่อนโยน ได้ยังจิตให้เลื่อมใสในท่าน ด้วยบุญกรรมนั้น ในอัตภาพที่สอง

๙.

อิธ ราชกุเล ชาตา, สพฺพกามสมิทฺธินี;

จิตฺตปฺปสาทมตฺเตน, โลกนาถสฺส สาสเน.

ดิฉันเกิดในราชตระกูลนี้ เป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยกามทั้งปวง เพียงเพราะความเลื่อมใสแห่งจิต ในพระศาสนาของพระโลกนาถ

๑๐.

๑๐.

ตทหุปพฺพชิตสฺสาปิ, อีทิสา โหนฺติ สมฺปทา;

กีทิสํ โหติ สมฺพุทฺเธ, ปสาเทน ผลํ อโห.

แม้ผู้บวชในวันนั้นเอง ก็ยังมีความถึงพร้อมเช่นนี้ โอ! ผลแห่งความเลื่อมใสในพระสัมพุทธเจ้า จะเป็นเช่นไรหนอ

๑๑.

๑๑.

อญฺญานิ ปน กิจฺจานิ, ปหายาตฺตหิเต รโต;

อตนฺทิโต ทิวารตฺตึ, สราตุ รตนตฺตยํติ.

ส่วนกิจอื่นๆ จงละเสีย เป็นผู้ยินดีในประโยชน์ตน ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันและกลางคืน จงระลึกถึงพระรัตนตรัยเถิด

เอวํ สามเณเรน กตูปการํ สาราเปตฺวา ภนฺเต ตว ทาสิยา อนุคฺคหํ ปฏิจฺจ อิเธว วสถาติ นิมนฺติตฺวา เตน สมฺปฏิจฺฉิเต มหนฺตํ วิหารํ การาเปตฺวา สามเณรํ อาทึ กตฺวา อเนกภิกฺขุสเต นิมนฺเตตฺวา วิหาเร วสาเปตฺวา สุลภํ กตฺวา จตุปจฺจเยหิ อุปฏฺฐาสิ. สามเณโรปิ สุนขิยา ทินฺนทานํ อนุสฺสริตฺวา ตุฏฺโฐ พุทฺธานุสฺสตึ มนสิกโรนฺโต น จิเรนว อรหตฺตํ ปตฺวา ตสฺมึเยว วิหาเร วสนฺโต อายุปริโยสาเน ตตฺเถว ปรินิพฺพายีติ.

เมื่อนางให้สามเณรระลึกถึงอุปการะที่ท่านเคยทำแล้วอย่างนี้ จึงนิมนต์ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านโปรดอาศัยความอนุเคราะห์แก่ทาสีของท่าน พำนักอยู่ที่นี่เถิด" เมื่อท่านรับนิมนต์แล้ว นางจึงสร้างวิหารใหญ่ นิมนต์ภิกษุหลายร้อยรูปมีสามเณรเป็นประธาน ให้อยู่ในวิหารนั้น และอุปัฏฐากด้วยปัจจัยสี่อย่างสะดวกสบาย แม้สามเณรก็ระลึกถึงทานที่สุนัขตัวนั้นเคยให้แล้ว มีความยินดี มนสิการพุทธานุสสติ ไม่นานนักก็ได้บรรลุพระอรหัต พำนักอยู่ในวิหารนั้นนั่นเอง เมื่อสิ้นอายุขัย ก็ปรินิพพานในที่นั้นนั่นเอง

๑๒.

๑๒.

ติยทฺเธสุ ติโลกสฺมึ, นตฺถิ วตฺถุตฺตยํ วินา;

สตฺตาน มญฺญ มิจฺฉตฺถ, ทายกํ สุรปาทปํ.

ในกาลทั้งสาม ในโลกทั้งสาม เว้นจากพระรัตนตรัยเสียแล้ว ไม่มีสิ่งอื่นที่จะให้สิ่งที่สัตว์ทั้งหลายปรารถนาได้ ดุจต้นกัลปพฤกษ์

กุณฺฑลิยา วตฺถุํ ทสมํ.

เรื่องนางกุณฑลี จบเรื่องที่ ๑๐

มหาเสนวคฺโค จตุตฺโถ.

มหาเสนวรรคที่ ๔

เอตฺตาวตา ชมฺพุทีปุปฺปตฺติกถา สมตฺตา.

เรื่องการเกิดขึ้นในชมพูทวีป จบเพียงเท่านี้

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
1 นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น. รสวาหินี รสวาหินี ปณามาทิกถา กถาว่าด้วยการนอบน้อมเป็นต้น ๑. ๑. สตฺถุปฺปสตฺถจรณํ [Pg.1] สรณํ ชนานํ,พฺรหฺมาทิโมฬิ มณิรํสิ สมาวหนฺตํ,ปงฺเกรุหาภมุทุโกมลจารุวณฺณํ; วนฺทามิ จกฺกวรลกฺขณมาทธานํ. ข้าพเจ้าขอนมัสการพระบาทอันพระศาสดาสรรเสริญแล้ว ซึ่งเป็นที่พึ่งของปวงชน ผู้ทรงรับรัศมีแห่งแก้วมณีบนยอดมงกุฎของท้าวพรหมเป็นต้น ผู้มีวรรณะงามอ่อนนุ่มดุจดอกบัว และผู้ทรงไว้ซึ่งลักษณะแห่งจักรันประเสริฐ. ๒. ๒. สิทฺธํ ชิเนน จิรกาลมตนฺทิเตน,ยํ ภาวโก สมธิคจฺฉติ เขมมคฺคํ; ยํ กปฺปรุกฺข รุจิทาน มณิว ภาติ,ตํ ธมฺมมคฺค มสมํ ปณมามิ นิจฺจํ. ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระธรรมมรรคอันหาที่เปรียบมิได้นั้นเป็นนิตย์ ซึ่งพระชินเจ้าผู้ไม่เกียจคร้านทรงทำให้สำเร็จแล้วตลอดกาลนาน ซึ่งผู้เจริญย่อมบรรลุถึงทางอันเกษม และซึ่งรุ่งเรืองดุจแก้วมณีและต้นกัลปพฤกษ์อันให้สิ่งที่น่าปรารถนา. ๓. ๓. สนฺตินฺทฺริยํ สุคตสูนุวรํ วิสุทฺธํ,ยํ ทกฺขิเณยฺยมตทํ สุจิปุญฺญเขตฺตํ; ตาเณสินํ สรณมุชฺฌิตสพฺพทุกฺขํ,วนฺทามิ สงฺฆ มนฆํ สิรสา มหคฺฆํ. ข้าพเจ้าขอนมัสการพระสงฆ์ผู้เป็นพระโอรสอันประเสริฐของพระสุคต ผู้มีอินทรีย์สงบ ผู้บริสุทธิ์ ผู้เป็นทักขิไณยบุคคลผู้ให้อมตธรรม เป็นเนื้อนาบุญอันสะอาด เป็นที่พึ่งของผู้แสวงหาที่ต้านทาน ผู้ละทิ้งความทุกข์ทั้งปวง ผู้ไม่มีความผิด ผู้มีค่ามาก ด้วยเศียรเกล้า. ๔. ๔. ยมฺปตฺตเมตฺถ รตนตฺตยโถมเนน,ปุญฺเญน เตน ทุริตํ สกลํ ปณุชฺช,วกฺขามหํ สุมธุรํ รสวาหินินฺตํ,โภ โภ สุณนฺตุ สุชนา ภิมุทาวหา สา. ด้วยบุญที่ข้าพเจ้าได้รับในการสรรเสริญพระรัตนตรัยนี้ ขอจงขจัดความชั่วทั้งปวงด้วยบุญนั้น ข้าพเจ้าจักกล่าวคัมภีร์รสวาหินีอันไพเราะยิ่งนั้น ดูก่อนสัตบุรุษทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงฟังเถิด เพราะคัมภีร์นั้นนำมาซึ่งความยินดียิ่ง. ๕. ๕. ตตฺถตตฺถูปปนฺนานิ, [Pg.2] วตฺถูนิ อรหา ปุเร; อภาสุํ ทีปภาสาย, ฐเปสุํ ตํ ปุราตนา. เรื่องราวทั้งหลายที่เกิดขึ้นในที่นั้นๆ พระอรหันต์ทั้งหลายในกาลก่อนได้กล่าวไว้ด้วยภาษาเกาะ และคนโบราณทั้งหลายก็ได้รวบรวมไว้. ๖. ๖. มหาวิหาเร ตงฺคุตฺต, วงฺกปริเวณวาสิโก; รฏฺฐปาโลติ นาเมน, สีลาจาร คุณากโร. พระเถระนามว่า รัฏฐปาละ ผู้เป็นบ่อเกิดแห่งคุณคือศีลและอาจาระ ผู้อยู่ในวังกปริเวณะ ในมหาวิหารนั้น. ๗. ๗. หิตาย ปริวตฺเตสิ, ปชานํ ปาฬิภาสโต; ปุนรุตฺตาทิโทเสหิ, ตมาสิ สพฺพมากุลํ; อนากุลํ กริสฺสามิ, ตํ สุณาถ สมาหิตา. ท่านได้แปลเรื่องราวเหล่านั้นเป็นภาษาบาลีเพื่อประโยชน์แก่ปวงชน แต่เรื่องราวนั้นทั้งหมดสับสนด้วยโทษมีการกล่าวซ้ำเป็นต้น ข้าพเจ้าจักทำให้ไม่สับสน ขอท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังเรื่องนั้นเถิด. ๘. ๘. วิตราคา ปุเร โวจุํ, ยสฺมา ตสฺมา หิ ภาสิตํ; เอตมาทรณียญฺหิ, สาธุ สาธูหิ สพฺพทาติ. เพราะเหตุที่พระผู้ปราศจากราคะทั้งหลายได้กล่าวไว้ในกาลก่อน ฉะนั้นคำที่กล่าวนี้จึงเป็นสิ่งที่ควรเคารพ เป็นสิ่งดีงามที่สัตบุรุษทั้งหลายพึงสรรเสริญตลอดไป. ชมฺพุทีปุปฺปตฺติ วตฺถูนิ. เรื่องราวการเกิดขึ้นในชมพูทวีป. ธมฺมโสณฺฑกวคฺโค วรรคว่าด้วยพระเจ้าธัมมโสณฑกะ ๑. ธมฺมโสณฺฑกสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๑. อนุปุพพีกถาในเรื่องของพระเจ้าธัมมโสณฑกะนี้. ตตฺถ เตสํ วตฺถูน มุปฺปตฺติโย ทฺวิธา ภวนฺติ ชมฺพุทีเป สีหฬทีเปจาติ, ตตฺถ ชมฺพุทีเป ตาฬีส, สีหฬทีเป เตสฏฺฐิ, เตสุ ตาว ชมฺพุทีปุปฺปตฺติวตฺถูนิ อาวิ ภวิสฺสนฺติ, ตโตปิ ธมฺมโสณฺฑกสฺส วตฺถุ อาทิ, กถํ, อมฺหากํ กิร ภควโต ปุพฺเพ อิมสฺมึเยว ภทฺทกปฺเป กสฺสโปนาม สตฺถา โลเก อุทปาทิ, ตสฺส โข ปน ภควโต สาสนนฺตรธานโต น จิเรเนว กาเลน อมฺหากํ โพธิสตฺโต พาราณสีรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺติ, ตสฺสุ ปฺปตฺติ กาลสมนนฺตรเมว สพฺพสตฺตานํ มนสิ ธมฺมสญฺญา อุทปาทิ, ตสฺมาสฺส ธมฺมโสณฺโฑตินาม มกํสุ, โส ปเนโส กุมาโร มหนฺเตน ปริวาเรน วฑฺเฒนฺโต สพฺพสิปฺเปสุ นิปฺผตฺตึ ปตฺวา ปิตรา อุปรชฺเชน ปูชิโต หุตฺวา ทานาทโย ทสกุสลกมฺมปเถ ปูเรนฺโต ปิตุอจฺจเยนามจฺเจหิ [Pg.3] รชฺเชนาภิสิญฺจิโต อโหสิ, โส ปเนส ธมฺมโสณฺฑกมหาราชา เทวนครสทิเส พาราณสีนคเร จกฺกวตฺติสทิสํ พาราณสีรชฺชํ กาเรนฺโต มาสทฺธมาสจฺจเยน สิริสยนคโต เอวํ จินฺเตสิ, มเมวํ รชฺชสิริมนุภวนํ น โสภติ ธมฺมวิโยเคน, ทิวากร วิรหิโต นโภ วิยาติอาทินา นานาการณํ จินฺเตสิ, เตเนตฺถ. ในบรรดาเรื่องราวเหล่านั้น การเกิดขึ้นของเรื่องราวเหล่านั้นมี ๒ อย่าง คือในชมพูทวีปและในสีหฬทวีป ในชมพูทวีปมี ๔๐ เรื่อง ในสีหฬทวีปมี ๖๓ เรื่อง ในบรรดาเรื่องเหล่านั้น เรื่องราวการเกิดขึ้นในชมพูทวีปจักปรากฏก่อน และในบรรดาเรื่องเหล่านั้น เรื่องของพระเจ้าธัมมโสณฑกะเป็นเรื่องแรก เรื่องเป็นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกาลก่อนพระผู้มีพระภาคของเรา ในภัทรกัปนี้เอง พระศาสดาพระนามว่ากัสสปะได้อุบัติขึ้นในโลก ไม่นานหลังจากศาสนาของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นอันตรธานไป พระโพธิสัตว์ของเราได้บังเกิดในพระครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระราชาแห่งเมืองพาราณสี ทันทีที่พระองค์ประสูติ ความสำคัญหมายในธรรมได้เกิดขึ้นในใจของสัตว์ทั้งปวง ฉะนั้นจึงได้ขนานนามพระองค์ว่า ธัมมโสณฑกะ เจ้าชายพระองค์นั้นเจริญวัยด้วยบริวารอันมาก ได้สำเร็จในศิลปะทั้งปวง ได้รับการบูชาจากพระบิดาด้วยตำแหน่งอุปราช ทรงบำเพ็ญทศกุศลกรรมบถมีทานเป็นต้น เมื่อพระบิดาสวรรคตแล้ว ก็ได้รับการอภิเษกให้เป็นพระราชาโดยเหล่าอำมาตย์ พระมหาธัมมโสณฑกะพระองค์นั้นทรงครองราชสมบัติพาราณสีอันรุ่งเรืองดุจพระเจ้าจักรพรรดิในเมืองพาราณสีอันเปรียบประดุจเมืองสวรรค์ เมื่อผ่านไปกึ่งเดือนหรือหนึ่งเดือน ก็ทรงบรรทมอยู่บนพระแท่นบรรทมอันเป็นมงคล ทรงดำริว่า การที่เราเสวยราชสมบัติอันรุ่งเรืองเช่นนี้ไม่สง่างามเลยเพราะปราศจากธรรม เหมือนท้องฟ้าปราศจากพระอาทิตย์ ดังนี้เป็นต้น ทรงดำริด้วยเหตุผลนานาประการ ฉะนั้นในที่นี้จึงมี. ๑. ๑. ปุญฺเญน สีลาทิมเยน ปุพฺเพ,กเตน ปตฺโตสฺมิ อตนฺทิเตน,มสกฺกสาเร วิย เทวราชา; ราชตฺตมิทฺเธ ปุรมุตฺตมมฺหิ. ด้วยบุญที่ประกอบด้วยศีลเป็นต้น ที่ข้าพเจ้าได้กระทำไว้ในกาลก่อนโดยไม่เกียจคร้าน ข้าพเจ้าจึงได้บรรลุความเป็นพระราชาในเมืองอันประเสริฐที่รุ่งเรืองนี้ ดุจท้าวเทวราชในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ๒. ๒. รูเปน หารีนยนุสฺสเวน,สทฺเทน สมฺมา สวณามเตน,คนฺเธน ฆานุสฺสวโสภเนน,รสญฺญปุญฺเญน รเสนจาปิ. ด้วยรูปอันเป็นที่เจริญตาเป็นที่ฉลองนัยน์ตา ด้วยเสียงอันไพเราะเป็นอมตะแก่การฟัง ด้วยกลิ่นอันหอมเป็นที่เจริญแก่จมูก และด้วยรสอันเป็นที่รู้รสด้วยบุญ. ๓. ๓. ผสฺเสน คตฺตสฺส สุผสฺสเทน,สมิทฺธิปตฺโตสฺมิ มหิทฺธิโกหํ,เนเวตฺตเกเนว ปมาทภาว,มา ปชฺชิตุํ ยุตฺตรูปนฺติ ญตฺวา. ด้วยโผฏฐัพพะอันให้สัมผัสที่ดีแก่กาย ข้าพเจ้าผู้มีฤทธิ์มากได้บรรลุความสมบูรณ์แล้ว เมื่อรู้ว่าไม่สมควรจะถึงความประมาทเพียงเท่านี้. ๔. ๔. ทสฺสามิ องฺคอปิ ชีวิตญฺจ,ธญฺญํ ธนํ จาปิ ปสนฺนจิตฺโต,โสสฺสามิ ธมฺมํ สิวมาทธานํ,ชิเนริตํ ชาติชราปหาณํ. ข้าพเจ้าจักให้แม้ซึ่งอวัยวะและชีวิต ข้าวเปลือกและทรัพย์ ด้วยจิตที่เลื่อมใส ข้าพเจ้าจักฟังพระธรรมอันนำมาซึ่งความเกษม ซึ่งพระชินเจ้าตรัสไว้ อันเป็นเครื่องละชาติและชรา. ๕. ๕. น โสภติ ยถากาสํ, ชลํ ธามปตึวินา,รชฺชกรณํ ตถา มยฺหํ, วินา ธมฺมา น โสภติ. การครองราชย์ของข้าพเจ้าไม่สง่างามหากปราศจากธรรม เหมือนท้องฟ้าไม่สง่างามหากปราศจากพระอาทิตย์. ๖. ๖. น โสภติ หถา รตฺติ, นิสานาถํ วินา สทา,รชฺชกรณํ ตถา มยฺหํ, วินา ธมฺมา น โสภติ. การครองราชย์ของข้าพเจ้าไม่สง่างามหากปราศจากธรรม เหมือนราตรีไม่สง่างามหากปราศจากพระจันทร์เสมอไป. ๗. ๗. อลงฺกโตปิ [Pg.4] เจ หตฺถี, วินา ทาฐา น โสภติ,รชฺชกรณํ ตถา มยฺหํ, วินา ธมฺมา น โสภติ. การครองราชย์ของข้าพเจ้าไม่สง่างามหากปราศจากธรรม เหมือนช้างที่ประดับประดาแล้วก็ไม่สง่างามหากปราศจากงา. ๘. ๘. ยถา กลฺโลลมาลียํ,วินา เวลา น โสภติ,รชฺชกรณํ ตถา มยฺหํ,วินา ธมฺมา น โสภติ. การครองราชย์ของข้าพเจ้าไม่สง่างามหากปราศจากธรรม เหมือนทะเลที่มีคลื่นไม่สง่างามหากปราศจากฝั่ง. ๙. ๙. ยถา สุมณฺฑิโต ราชา,กุปโฏ เนว โสภติ,รชฺชกรณํ ตถา มยฺหํ,วินา ธมฺมา น โสภติ. การครองราชย์ของข้าพเจ้าไม่สง่างามหากปราศจากธรรม เหมือนพระราชาที่ทรงเครื่องประดับอย่างดีแล้ว แต่ทรงผ้าเก่าก็ไม่สง่างาม. ๑๐. ๑๐. ธมฺมเมว สุณิสฺสามิ, ธมฺเม เม รมตี มโน,น หิ ธมฺมา ปรํ อตฺถิ, ธมฺมมูลํ ติสมฺปทนฺติ. ข้าพเจ้าจักฟังแต่พระธรรม จิตของข้าพเจ้าย่อมยินดีในพระธรรม เพราะไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่าพระธรรม ความสมบูรณ์ ๓ ประการมีพระธรรมเป็นรากฐาน. เอวํ จินฺเตตฺวา ปาโตว สิริคพฺภา นิกฺขมฺม สุสชฺชิเต สมุสฺสิตเสตจฺฉตฺเต ราชปลฺเลงฺเก อมจฺจคณ ปริวุโต นิสีทิ เทวราชาวิย วิโรจมาโน, นิสินฺโน ปน ราชา อมจฺเจ เอวมาห, โย ปเนตฺถ โภนฺโต พุทฺธภาสิเตสุ ธมฺเมสุ กิญฺจิธมฺมํ ชานาติ, โส ภาสตุ, โสตุมิจฺฉามิธมฺมนฺติ, เต สพฺเพปิ มยํ เทว น ชานามาติ อาหํสุ, ตํ สุตฺวา อ น ตฺต ม โน ราชา เอวํ จินฺเตสิ, ยนฺนูนาหํ หตฺถิกฺขนฺเธ สหสฺสํ ฐเปตฺวา นคเร เภรึจราเปยฺยํ, ยํ อปฺเปวนาม โกจิ ธนโลเภน จาตุปฺปทิกายปิ คาถาย ธมฺมํ เทเสยฺย. ตํ เม ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตีติ, ตโต โส ตถา กตฺวาปิ ธมฺมเทสกํ อลภนฺโต ปุน ทฺวิสหสฺสํ ติจตุปญฺจสหสฺสนฺติยาวโกฏิปฺปโกฏึทมฺมีติ, ตโต คาม นิคม ชนปเท, ตโต เสฏฺฐิฏฺฐานํ เสนาปติ อุปราชฏฺฐานา ทโยปิ, ปุน เสตจฺฉตฺตํ ทมฺมิ, ราชเวสํ ปหาย อตฺตานํ ทาสํ สาเวตฺวา ธมฺมเทเสนฺตสฺส ทมฺมิติ วตฺวา เภริ จราเปตฺวาปิ ธมฺม เทสกมลภิตฺวา สํวิคฺโค [Pg.5] กิมฺเม ธมฺมวิโยเคน รชฺเชนาติ อมจฺจานํ รชฺชํ นียฺยาเตตฺวา สทฺธมฺมคเวสโก ธมฺมโสณฺฑกมหาราชา มหาวนํ ปาวิสิ คาม นิคม ราชธานิ ปรมฺปราย, เตเนตฺถ. ทรงดำริอย่างนี้แล้ว ในเวลาเช้าตรู่ก็เสด็จออกจากพระตำหนักอันเป็นมงคล ประทับนั่งบนพระราชบัลลังก์ที่ตกแต่งอย่างดี มีเศวตฉัตรกางกั้น แวดล้อมด้วยหมู่ข้าราชบริพาร ทรงรุ่งเรืองดุจท้าวเทวราช เมื่อประทับนั่งแล้ว พระราชาจึงตรัสกับเหล่าอำมาตย์ว่า "ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ผู้ใดในที่นี้รู้ธรรมะบางอย่างในพระธรรมที่พระพุทธเจ้าตรัสไว้ ขอผู้นั้นจงแสดงเถิด ข้าพเจ้าปรารถนาจะฟังธรรม" พวกเขาทั้งหมดกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ พวกข้าพระองค์ไม่รู้เลย" พระราชาทรงไม่พอพระทัยเมื่อได้ยินดังนั้น จึงทรงดำริว่า "ถ้ากระนั้น เราควรจะให้ตีกลองประกาศในเมือง โดยวางทรัพย์พันหนึ่งบนหลังช้าง เผื่อว่าจะมีใครสักคนแสดงธรรมด้วยคาถาเพียงสี่บาทด้วยความโลภในทรัพย์นั้น การนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่เราตลอดกาลนาน" จากนั้น แม้ทรงกระทำเช่นนั้นแล้วก็ยังไม่พบผู้แสดงธรรม จึงทรงประกาศอีกว่า "เราจักให้สองพัน สาม สี่ ห้าพัน จนถึงโกฏิและโกฏิ" จากนั้นก็ประกาศไปในหมู่บ้าน ตำบล ชนบท จากนั้นก็ประกาศถึงตำแหน่งเศรษฐี เสนาบดี อุปราชเป็นต้น อีกทั้งยังประกาศว่า "เราจักให้เศวตฉัตร เราจักละทิ้งความเป็นพระราชาและยอมเป็นทาสของผู้แสดงธรรม" แม้ทรงให้ตีกลองประกาศเช่นนั้นแล้วก็ยังไม่พบผู้แสดงธรรม ทรงสังเวชพระทัยว่า "การครองราชย์จะประโยชน์อะไรแก่เราเมื่อปราศจากธรรม" จึงทรงมอบราชสมบัติให้แก่เหล่าอำมาตย์ แล้วพระมหาธัมมโสณฑกะผู้แสวงหาพระสัทธรรมก็เสด็จเข้าสู่ป่าใหญ่ โดยเสด็จผ่านหมู่บ้าน ตำบล และเมืองหลวงไปตามลำดับ ฉะนั้นในที่นี้จึงมี. ๑๑. ๑๑. ปุเร เภรึ จราเปตฺวา,ธมฺมโสณฺโฑ นราธิโป; สทฺธมฺมชฺเฌสกํ สตฺถุ,อลทฺธา ธนโกฏิหิ. ในกาลก่อน พระราชาธัมมโสณฑกะทรงให้ตีกลองประกาศแล้ว แต่ก็ยังไม่พบผู้แสดงพระสัทธรรมของพระศาสดา แม้ด้วยทรัพย์เป็นโกฏิ. ๑๒. ๑๒. ทาโส โหมิ ปหายาหํ,ราชตฺตํ เทสกสฺส เม; อิจฺจาห โส มหีปาโล,อโห ธมฺเมสุ โลลตา. พระราชาพระองค์นั้นตรัสว่า "เราจักละทิ้งความเป็นพระราชาและเป็นทาสของผู้แสดงธรรมแก่เรา" โอ้! ความกระหายในธรรมช่างยิ่งนัก. ๑๓. ๑๓. รชฺชํ นียฺยาตยิตฺวาน, อมจฺจานํ มโนรมํ,วนํ ปาวิสิ โส ราชา, คเวสํ ธมฺมมุตฺตมนฺติ. พระราชาพระองค์นั้นทรงมอบราชสมบัติอันน่ารื่นรมย์ให้แก่เหล่าอำมาตย์แล้ว เสด็จเข้าสู่ป่าเพื่อแสวงหาพระธรรมอันสูงสุด. มหาวนํ ปวิฏฺฐกฺขเณ ปน มหาสตฺตสฺส ปุญฺญเตเชน สกฺกสฺสาสนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ, อถ เทวราชา จินฺเตสิ อกามํ เม ปณฺฑุกมฺพล สิลาสนํ อุณฺหมโหสิ, กินฺนุโข การณนฺติ โลกํ โอโลเกนฺโต สกฺโก เทวราชา ธมฺมโสณฺฑก มหาราชานํ สกลชมฺพุทีปํ วิจินิตฺวา สทฺธมฺมชฺเฌสกํ อลภิตฺวา วนํ ปวิฏฺฐภาวํ อทฺทส, ธมฺมโสณฺฑกมหาราชา สทฺธมฺมตฺถาย รชฺช ธน พนฺธุ ชีวิตมฺปิ ปหาย อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ, น โส วตายํ โยวา โสวา สตฺโต, อิมสฺมึเยว กปฺเป พุทฺโธ ภวิสฺสติ, พุทฺธโพธิสตฺโต จายํ อชฺเชว มหารญฺญํ ปวิฏฺโฐ สทฺธมฺมํ อลทฺธา มหาทุกฺขํ ปาปุเณยฺย, น เจตํ ยุตฺตํ, อชฺช มยา ตตฺถ คนฺถพฺพํ ธมฺมามตรเสน ตมภิสิญฺจิตฺวา รชฺเช ปหิฏฺฐาเปตุนฺติ จินฺเตตฺวา อตฺตภาวํ วิชหิตฺวา ภยานกํ มหนฺตํ รกฺขสเวสํ นิมฺมิณิตฺวา มหาสตฺตาภิมุโข อวิทูเร อตฺตานํ ทสฺเสสิ, เตเนตฺถ. แต่ในขณะที่พระมหาบุรุษเสด็จเข้าสู่ป่าใหญ่ ด้วยบุญญานุภาพของพระองค์ อาสนะของท้าวสักกะก็แสดงอาการร้อนขึ้น ลำดับนั้น ท้าวเทวราชทรงดำริว่า อาสนะศิลาบัณฑุกัมพลของเรานี้ร้อนขึ้นโดยไม่ปรารถนา อะไรหนอเป็นเหตุ ท้าวสักกะเทวราชทรงตรวจดูโลก ก็ทรงเห็นว่าพระเจ้าธัมมโสณฑกมหาราชทรงแสวงหาผู้แสดงธรรมอันดีงามทั่วชมพูทวีปแล้วไม่พบ จึงเสด็จเข้าป่า พระเจ้าธัมมโสณฑกมหาราชทรงสละราชสมบัติ ทรัพย์สิน หมู่ญาติ และแม้ชีวิต เพื่อประโยชน์แก่พระสัทธรรม แล้วเสด็จเข้าป่า ผู้นี้มิใช่สัตว์ธรรมดาคนใดคนหนึ่ง แต่จักเป็นพระพุทธเจ้าในกัปนี้เอง พระพุทธโพธิสัตว์นี้หากเสด็จเข้าป่าใหญ่ในวันนี้แล้วไม่ได้พระสัทธรรม ก็พึงประสบทุกข์ใหญ่ นั่นไม่สมควรเลย วันนี้เราควรไปที่นั่น รดพระองค์ด้วยรสแห่งอมตธรรม แล้วให้กลับไปสู่ราชสมบัติ ดังนี้ ทรงดำริแล้ว ทรงละอัตภาพของพระองค์เสีย แล้วเนรมิตเพศยักษ์ที่น่ากลัวและใหญ่โต แสดงพระองค์ในที่ไม่ไกลเบื้องหน้าพระมหาบุรุษ เพราะเหตุนั้นในเรื่องนี้ (จึงมีคำกล่าวว่า) ๑๔. ๑๔. พฺยคฺฆจฺฉสีหมหิโส [Pg.6] รคหตฺถิทีปิ,มิคากุลํ กณฺฏกเสลรุกฺขํ; นรานมินฺโท ปวิสิตฺวกานนํ,อิโตจิโต วิพฺภมิ ธมฺมกาโม. ป่าที่เต็มไปด้วยเสือโคร่ง หมี สิงห์ กระบือ แรด ช้าง เสือดาว และหมู่เนื้อ มีหนาม มีภูเขา มีต้นไม้ พระราชาผู้เป็นจอมแห่งนรชน ผู้ใคร่ธรรม เสด็จเข้าป่า ทรงเที่ยวไปในที่โน้นที่นี้ ๑๕. ๑๕. ตสฺสานุภาเวน ปุรินฺททสฺส,สิลาสนํ อุณฺหมโหสิ กามํ; เตเนว โส โลกมุทิกฺขมาโน,อทฺทกฺขิ ธีรํ วิปิเน จรนฺตํ. ด้วยอานุภาพของพระองค์นั้น อาสนะของท้าวสักกะก็ร้อนขึ้นโดยแท้ เพราะเหตุนั้น ท้าวสักกะจึงทรงตรวจดูโลก ก็ทรงเห็นพระปราชญ์ผู้เที่ยวไปในป่า ๑๖. ๑๖. มยชฺช ตํ ธมฺมรเสน สมฺมา,สนฺตปฺปยิตฺวา คมนํ วรนฺติ; มนฺตฺวา สุภีมญฺชนกูฏวณฺณํ,มหามุขํ นิคฺคต ภีมทาฐํ. วันนี้เราควรให้พระองค์อิ่มหนำด้วยรสแห่งธรรมโดยชอบ แล้วให้กลับไป (สู่ราชสมบัติ) ทรงดำริแล้ว (จึงเนรมิตกาย) มีสีเหมือนยอดภูเขาอัญชัน มีปากใหญ่ มีเขี้ยวอันน่ากลัวงอกออกมา ๑๗. ๑๗. ทิตฺตคฺคิสงฺกาส วิสาลเนตฺตํ,มชฺเฌน ภคฺคํ จิปิฏคฺคนาสํ; ขรตมฺพทาฐึ ฆนมสฺสุวนฺตํ,นีโลทรํ คชฺชิตภีมโฆสํ. มีนัยน์ตาใหญ่เหมือนเปลวไฟที่ลุกโพลง มีจมูกแบนหักตรงกลาง มีฟันหยาบสีแดง มีหนวดเคราดกหนา มีท้องสีเขียวเข้ม มีเสียงคำรามอันน่ากลัว ๑๘. ๑๘. กโรรุหํ ติกฺขสโลหิตายตํ,วิสาลโธตายตขคฺคหตฺถํ; คทายุเธนงฺกิตมญฺญพาหุํ,ทฏฺโฐฏฺฐภีมํ สวลีลลาฏํ. มีเล็บแหลมคมยาวสีแดง มีมือถือดาบใหญ่ที่ขัดเงายาว มีแขนอีกข้างหนึ่งถือคทาเป็นอาวุธ มีริมฝีปากกัดกันน่ากลัว มีหน้าผากย่นเป็นริ้ว ๑๙. ๑๙. มนุสฺสมํสาทนรตฺตปานํ,ภยานกํ กกฺขลยกฺขวณฺณํ; สุมาปยิตฺวาน วนนฺตรสฺมึ,ทสฺเสสิ อตฺตํ ส นราธิปสฺสาติ. กินเนื้อคน ดื่มเลือด มีวรรณะเป็นยักษ์ที่น่ากลัวและหยาบกระด้าง เนรมิตกายเช่นนั้นในท่ามกลางป่า แล้วแสดงตนแก่พระราชาผู้เป็นจอมแห่งนรชนนั้น อถ มหาสตฺโต อตฺตโน อวิทูเร ฐิตํ รกฺขสํ อทฺทกฺขิ, ตํ ทิสฺวานาสฺส ภยํวา ฉมฺภิตตฺตํวา จิตฺถุตฺราสมตฺตํวา นาโหสิ, กิมตฺร จินฺเตสิ, อปินาม เอวรูโป ปิรกฺขโส ธมฺมํ [Pg.7] ชาเนยฺย, ยนฺนูนาหํ ตสฺส สนฺติเก ธมฺมํ สุณิสฺสามิ, ตมฺเม ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตีติ จินฺเตสิ. จินฺเตตฺวา จปน อชฺช มยา ตมุปสงฺกมฺม ปุจฺฉิตํ วฏฺฏตีติ คนฺตฺวา รกฺขเสน สทฺธึ สลฺลปนฺโต อาห. ลำดับนั้น พระมหาบุรุษทรงเห็นยักษ์ที่ยืนอยู่ในที่ไม่ไกลจากพระองค์ ทรงเห็นแล้วก็มิได้มีความกลัว ความสะดุ้ง หรือความหวาดหวั่นแม้แต่น้อย ทรงดำริว่า อะไรหนอในที่นี้ ยักษ์เช่นนี้พึงรู้ธรรมได้หรือ ถ้ากระนั้น เราพึงฟังธรรมในสำนักของยักษ์นั้น ธรรมนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่เราตลอดกาลนาน ดังนี้ ทรงดำริแล้ว ทรงดำริแล้วว่า วันนี้เราควรเข้าไปหาและสอบถามยักษ์นั้น ดังนี้ จึงเสด็จเข้าไปสนทนากับยักษ์นั้นแล้วตรัสว่า ๒๐. ๒๐. อสฺมึ วนสฺมึ ตรุสณฺฑ มณฺฑิเต; สุผุลฺลิตาเนกลตากุลากุเล; อธิคฺคหีโต สิ มหานุภาว,ปุจฺฉามิ ตํ เทว วเทหิ กงฺขํ. ในป่านี้ที่ประดับด้วยหมู่ไม้ ที่เกลื่อนกล่นไปด้วยเถาวัลย์นานาชนิดที่บานสะพรั่ง ท่านผู้มีอานุภาพมาก ได้ครอบครองอยู่ ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพ ขอท่านจงบอกความสงสัยของข้าพเจ้าเถิด ๒๑. ๒๑. ธมฺมํ คเวสํ วนมาคโตมฺหิ,ปหาย รชฺชํ อปิ ญาติสงฺฆํ; ชานาสิ เจ สมฺม วเทหิ มยฺหํ,เอกมฺปิ คาถํ สุคเตน เทสิตํ. ข้าพเจ้ามาสู่ป่าเพื่อแสวงหาธรรม ละราชสมบัติและหมู่ญาติแล้ว ถ้าท่านรู้ ขอท่านจงบอกแก่ข้าพเจ้า แม้คาถาบทหนึ่งที่พระสุคตทรงแสดงไว้ ตโต ยกฺโข อาห. ลำดับนั้น ยักษ์จึงกล่าวว่า ๒๒. ๒๒. ธมฺมํ ปชานามหเมกเทสํ,ชิเนริตํ สาธุตรํ รสานํ,เทเสมิ เจหํ ตว ธมฺม มคฺคํ,ตุวญฺหิ กึ กาหสิ เทสกสฺสาติ. ข้าพเจ้ารู้ธรรมส่วนหนึ่ง ที่พระชินเจ้าตรัสไว้ เป็นรสอันประเสริฐยิ่ง ถ้าข้าพเจ้าจะแสดงหนทางแห่งธรรมแก่ท่าน ท่านจักทำอะไรแก่ผู้แสดงเล่า อถ มหาสตฺโต อาห. ลำดับนั้น พระมหาบุรุษจึงตรัสว่า ๒๓. ๒๓. รชฺเช ฐิโต อสฺสมหํ สเจ โภ,อนปฺปรูปํ ปกโรมิ ปูชํ; อิทานิ เอโก วนมชฺฌปตฺโต,กโรมิ กึ เทหมิมํ ฐเปตฺวา. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าข้าพเจ้าอยู่ในราชสมบัติ ข้าพเจ้าจักทำการบูชาอันไม่น้อย บัดนี้ ข้าพเจ้ามาถึงท่ามกลางป่าแต่ผู้เดียว ข้าพเจ้าจักทำอะไรได้เล่า นอกจากสละร่างกายนี้ ๒๔. ๒๔. ยทิจฺฉสิ ตฺวํ มม มํสโลหิตํ,กโรมหํ สงฺคหมชฺช เตน,น จตฺถิ อญฺญํ ตว อจฺจนียํ,เทเสหิ ธมฺมํ สุคต ปฺปสตฺถนฺติ. ถ้าท่านปรารถนาเนื้อและเลือดของข้าพเจ้า วันนี้ข้าพเจ้าจักสงเคราะห์ท่านด้วยสิ่งนั้น ไม่มีสิ่งอื่นใดที่ควรบูชาแก่ท่านอีกแล้ว ขอท่านจงแสดงธรรมที่พระสุคตทรงสรรเสริญเถิด ตโต [Pg.8] ยกฺโข อาห. ลำดับนั้น ยักษ์จึงกล่าวว่า ๒๕. ๒๕. ภุตฺวาน มํสํ สุหิโตว สนฺโต,หนฺตฺวา ปิปาสํ รุธิรํ ปิวิตฺวา; ธมฺมํ กเถตุํ ปภวามิ ตุยฺหํ,วตฺตุํ น สกฺโกมิ ขุทาปเรโตติ. เมื่อข้าพเจ้าได้กินเนื้อจนอิ่มหนำแล้ว และดับความกระหายด้วยการดื่มเลือดแล้ว ข้าพเจ้าจึงสามารถแสดงธรรมแก่ท่านได้ ข้าพเจ้าผู้ถูกความหิวครอบงำแล้ว ไม่อาจกล่าวได้ อถ มหาสตฺโต อาห. ลำดับนั้น พระมหาบุรุษจึงตรัสว่า ๒๖. ๒๖. ภุตฺวา ตุวํ มํ ปถมญฺหิ ยกฺข,ปจฺฉา ตุ เทเสสฺสสิ กสฺส ธมฺมํ; ธมฺมสฺส มยฺหํ ตว มํสลาภํ,ตฺวเมว ชานาหิ ยถา ภเวยฺยาติ. ข้าแต่ยักษ์ หากท่านกินข้าพเจ้าก่อน ภายหลังท่านจักแสดงธรรมแก่ใครเล่า การที่ข้าพเจ้าได้ธรรม และการที่ท่านได้เนื้อ ท่านนั่นแหละจงรู้เถิดว่าควรจะเป็นอย่างไร เอวํ วุตฺเต สกฺโก เทวานมินฺโท สาธุ มหาราช อหเมว ยุตฺตํ ชานามีติ วตฺวา ตสฺสาวิทูเร ติคาวุตุพฺเพธํ อญฺชนวณฺณํ มหนฺตํ ปพฺพตํ มาเปตฺวา มหาราช อิมมารุยฺห ปพฺพตมุทฺธนิฏฺฐิโต มม มุเข ปตตุ, อหํ ปตนฺถสฺส เต ธมฺมํ เทเสสฺสามิ, เอวํ สนฺเต ตุยฺหํ ธมฺมปฏิลาโภ, มยฺหํจ มํสปฏิลาโภ ภวิสฺสตีติ. ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต อนมตคฺเค สํสาเร สํสรโต เม สีหพฺยคฺฆจฺฉมจฺฉกจฺฉปวิหงฺคาทีนํ ภกฺขภูตสฺส ชาตีสุ ปมาณํ นตฺติ, อชฺช มยา สมฺพุทฺธสฺส ธมฺมตฺถาย ชีวิตํ ปริจฺจชิตุํ วฏฺฏตีติ จินฺเตตฺวา เอวมาห. เมื่อตรัสอย่างนั้น ท้าวสักกะจอมเทพจึงตรัสว่า ดีละ มหาบพิตร อาตมภาพย่อมรู้สิ่งที่สมควรเอง ดังนี้แล้ว ทรงเนรมิตภูเขาใหญ่สูงสามคาวุต มีสีเหมือนสีแห่งยาหยอดตา ในที่ไม่ไกลจากพระองค์ (แล้วตรัสว่า) มหาบพิตร ขอพระองค์จงขึ้นภูเขานี้ แล้วยืนอยู่บนยอดเขา จงตกลงมาในปากของอาตมภาพเถิด อาตมภาพจักแสดงธรรมแก่พระองค์ผู้กำลังตกลงมา เมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ก็จักได้ธรรม และอาตมภาพก็จักได้เนื้อ ดังนี้ พระมหาบุรุษทรงสดับดังนั้นแล้ว ทรงดำริว่า ในสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้นี้ เมื่อเราท่องเที่ยวไป ได้เป็นเหยื่อของสัตว์ต่างๆ เช่น สิงห์ เสือโคร่ง หมี ปลา เต่า และนก เป็นต้น มาแล้วนับประมาณมิได้ วันนี้เราควรสละชีวิตเพื่อประโยชน์แก่ธรรมของพระสัมพุทธเจ้า ดังนี้ ทรงดำริแล้ว จึงตรัสอย่างนี้ ๒๗. ๒๗. สํสารวฏฺเฏสุ วิวฏฺฏมานา,ปปฺโปนฺติ ทุกฺขํ ชนตา อเนกา; เอตญฺหิ โภ อตฺตโน วา ปรสฺส,อตฺถาย นาโหสิ อโหสิ ตุจฺฉํ. หมู่สัตว์มากมายที่ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ ย่อมประสบทุกข์ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การกระทำนั้นไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ตนเองหรือผู้อื่น เป็นไปเพื่อความว่างเปล่าเท่านั้น ๒๘. ๒๘. ตฺวมทินฺนหารี ติจ ปารทาริโก,ปาณาติปาตีสิ มุสา อภาสิ; ตฺว มชฺชปายีติ อกาสิ โทสํ,ปคฺคยฺห ทุกฺขํ พหุโส ททนฺติ. ท่านเป็นผู้ถือเอาสิ่งของที่เขาไม่ได้ให้ เป็นผู้ประพฤติผิดในภรรยาผู้อื่น เป็นผู้ฆ่าสัตว์ เป็นผู้กล่าวเท็จ ท่านเป็นผู้ดื่มน้ำเมา ได้ทำความผิดไว้ ย่อมให้ทุกข์เป็นอันมาก ๒๙. ๒๙. เอตญฺหิ [Pg.9] โภ อตฺตโน วา ปรสฺส,อตฺถาย นาโหสิ อโหสิ ตุจฺฉํ; รุกฺขา ปปาตา ปปติตฺวเกจิ,ทุพฺพนฺธิยา ทุคฺควิสาทเนน. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การกระทำนั้นไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ตนเองหรือผู้อื่น เป็นไปเพื่อความว่างเปล่าเท่านั้น บางคนตกลงมาจากต้นไม้ จากหน้าผา ด้วยการผูกคอตาย ด้วยการดื่มยาพิษร้ายแรง ๓๐. ๓๐. พฺยาธีหิ นานาขรเวทนาหิ,มรนฺติ สตฺตา อุตุเวทนาหิ; เอตญฺหิ โภ อตฺตโน วา ปรสฺส,อตฺถาย นาโหสิ อโหสิ ตุจฺฉํ. สัตว์ทั้งหลายย่อมตายด้วยโรค ด้วยเวทนาอันหยาบต่างๆ ย่อมตายด้วยเวทนาที่เกิดจากฤดู ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การกระทำนั้นไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ตนเองหรือผู้อื่น เป็นไปเพื่อความว่างเปล่าเท่านั้น ๓๑. ๓๑. พฺยคฺฆจฺฉมจฺโฉ รคกุจฺฉิยญฺหิ,มตสฺส เม นตฺถิ ปมาณสงฺขา; เอตญฺหิ โภ อตฺตโน วา ปรสฺส,อตฺถาย นาโหสิ อโหสิ ตุจฺฉํ. ในท้องของเสือโคร่ง หมี ปลา และงู การตายของข้าพเจ้ามีจำนวนนับไม่ถ้วน ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การกระทำนั้นไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ตนเองหรือผู้อื่น เป็นไปเพื่อความว่างเปล่าเท่านั้น ๓๒. ๓๒. เอตชฺช เม ทุจฺจ ช มตฺตทานํ,น โหติ เทวิสฺสริยาทิกาย; สพฺพญฺญุภาวํ ปน ปาปุณิตฺวา,สํสารโต นิตฺตรณาย สตฺเต. การสละตนเองอันสละได้ยากของข้าพเจ้าในวันนี้ ไม่ได้เป็นไปเพื่อความเป็นใหญ่แห่งทวยเทพเป็นต้น แต่เป็นไปเพื่อการบรรลุความเป็นพระสัพพัญญู เพื่อช่วยสัตว์ทั้งหลายให้ข้ามพ้นจากสังสารวัฏ ๓๓. ๓๓. ตฺวํ สมฺม มยฺหํ พหุโส ปการี,ตสฺมา ตเวตํ วจนํ กโรมิ; อสํกิโต เทสย มยฺหธมฺมํ,สมิชฺฌเต ทานิ มโนรโถ เตติ. ท่านผู้เจริญ ท่านได้ทำอุปการะแก่ข้าพเจ้ามากมาย เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงทำตามคำของท่าน ขอท่านจงแสดงธรรมแก่ข้าพเจ้าโดยไม่ต้องระแวง บัดนี้ ความปรารถนาของท่านจักสำเร็จแล้ว เอวญฺจ ปน วตฺวา มหาสตฺโต ปพฺพตมารุยฺห ฐิโต อาห, อหมชฺช รชฺเชน สทฺธึ ชีวิตญฺจ สรีรมํสญฺจ สทฺธมฺมตฺถาย ทมฺมีติ โสมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา สมฺม ธมฺมํ เทเสหีติ วตฺวา ตสฺมึ มหาทาฐํ มหามุขํ วิวริตฺวา ฐิเต ตสฺสาภิมุโข อุปปติ. อถ สกฺโก เทวานมินฺโท โสมนสฺโส อจฺฉริยปฺปตฺโต อตฺตภาวํ วิชหิตฺวา อลงฺกตทิพฺพตฺตภาวํ มาเปตฺวา อากาเส [Pg.10] ตรุณสุริโย วิย โอภาสมาโน อากาสโต ปตนฺตํ มหาสตฺตํ อุโภหิ หตฺเถหิ ทฬฺหํ ปติคณฺหิตฺวา เทวโลกํ เนตฺวา ปณฺฑุกมฺพล สิลาสเน นิสีทาเปตฺวา ทิพฺพมเยหิ คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา สยํ ธมฺมํ สุตฺวา ปสนฺโน ปสนฺนาการํ กตฺวา กสฺสปทสพเลน เทสิตาย อนิจฺจาทิปริทีปิกาย. ครั้นตรัสอย่างนั้นแล้ว พระมหาบุรุษก็เสด็จขึ้นสู่ภูเขา ยืนอยู่แล้วตรัสว่า วันนี้ข้าพเจ้าสละชีวิตและเนื้อในร่างกายพร้อมด้วยราชสมบัติ เพื่อประโยชน์แก่พระสัทธรรม ดังนี้ ทรงถึงซึ่งความโสมนัสแล้ว ตรัสว่า ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงแสดงธรรมเถิด ดังนี้แล้ว ก็ทรงกระโดดลงไปเบื้องหน้ายักษ์นั้น ซึ่งกำลังอ้าปากใหญ่มีเขี้ยวใหญ่ยืนอยู่ ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงโสมนัสและอัศจรรย์พระทัย ทรงละอัตภาพนั้นแล้วเนรมิตอัตภาพเป็นเทพที่ประดับประดาแล้ว ส่องแสงรุ่งเรืองดุจพระอาทิตย์แรกขึ้นในอากาศ ทรงรับพระมหาบุรุษผู้กำลังตกลงมาจากอากาศด้วยพระหัตถ์ทั้งสองข้างอย่างมั่นคง ทรงนำไปยังเทวโลก ประทับนั่งบนอาสนะศิลาบัณฑุกัมพล ทรงบูชาด้วยเครื่องหอมและพวงมาลัยอันเป็นทิพย์เป็นต้น แล้วพระองค์เองทรงฟังธรรม ทรงเลื่อมใส ทรงทำอาการแห่งความเลื่อมใส ด้วยคาถาที่แสดงถึงอนิจจังเป็นต้น ที่พระกัสสปทศพลทรงแสดงไว้ ๓๔. ๓๔. อนิจฺจาว ต สงฺขารา, อุปฺปาทวยธมฺมิโน; อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ, เตสํ วูปสโม สุโขติ. สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ มีความเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป ความสงบระงับแห่งสังขารเหล่านั้นเป็นสุข คาถาย ธมฺมเทสเนน ตสฺส มโนรถํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา เทวโลเก มหนฺตํ สิริวิภวํ ทสฺเสตฺวา อาเนตฺวา สกรชฺเชเยว ปติฏฺฐาเปตฺวา อปฺปมตฺโต โหติ มหาราชาติ โอวทิตฺวา เทวโลกเมว อคมาสีติ. ด้วยการแสดงธรรมด้วยคาถา ทรงยังความปรารถนาของพระราชาให้ถึงที่สุด แสดงสิริสมบัติอันยิ่งใหญ่ในเทวโลก แล้วทรงนำกลับมาประดิษฐานไว้ในราชสมบัติของพระองค์ตามเดิม ทรงโอวาทว่า มหาบพิตร ขอพระองค์จงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด แล้วก็เสด็จกลับสู่เทวโลก ๓๕. ๓๕. อิติ อมิตสิรึ วา ชีวิตํ วาปิ สนฺโต,น สุมริย ปสตฺถํ ธมฺมเมวา จรนฺติ; ตนุตร วิภวานํ อปฺปมายูนมมฺโภ,อิห กุสลปมาโท โก นุ ตุมฺหาทิสานนฺติ. เพราะฉะนั้น สัตบุรุษทั้งหลายย่อมไม่ระลึกถึงสิริอันไม่สิ้นสุดหรือแม้แต่ชีวิต ย่อมประพฤติแต่ธรรมที่สรรเสริญแล้วเท่านั้น โอหนอ สำหรับผู้มีสมบัติน้อยยิ่งนัก มีอายุน้อย การประมาทในกุศลในโลกนี้ จะมีแก่คนเช่นพวกท่านได้อย่างไร ธมฺมโสณฺฑกวตฺถุํ ปฐมํ. เรื่องธัมมโสณฑกะ จบที่หนึ่ง ๒. มิคลุทฺทกสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพิกถา ๒. นี้เป็นเรื่องตามลำดับในเรื่องของนายพรานเนื้อ อิโต กิร เอก ตึสติเม กปฺเป สิขีนาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ สมตึส ปารมิโย ปูเรตฺวา ปรมาติสมฺโพธึ ปตฺวา สเทวกํ โลกํ สํสารกนฺตารา อุตฺตาเรนฺโต ธมฺมรตนวสฺสํ วสฺสาเปนฺโต ธมฺมเภรึปหรนฺโต ธมฺมเกตุํ อุสฺสาเปนฺโต เอกสฺมึ สมเย วิเวก มนุพฺรูหนฺโต อรญฺญายตนํ ปาวิสิ, [Pg.11] ปวิสิตฺวา จปน สุปุปฺผิตนาคปุนฺนาคาทินานาตรุสณฺฑมณฺฑิเต สุผุลฺลสุมนมาลติปฺปภุตินานาลตากุเล อเนกวิธทิปทจตุปฺปทสงฺฆนิเสวิเต รมณีเย สีตลสิลาตเล จตุคฺคุณํ สงฺฆาฏึปญฺญเปตฺวา นิสีทิ ฉพฺพณฺณรํสีหิ ทิสํ ปูรยนฺโต, ตทา ตตฺถ เทวพฺรหฺมนาคสุปณฺณาทโย สนฺนิปติตฺวา ทิพฺพมเยหิ คนฺธมาลาทีหิ ภควนฺตํ ปูชยมานา โถมยมานา นมสฺสมานา อฏฺฐํสุ, ตสฺมึ ปนสมาคเม ภควา มธุรสฺสรํ นิจฺฉาเรนฺโต พฺรหฺมโฆเสน จตุสจฺจปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมํ เทเสติ อมตวสฺสํ วสฺสาเปนฺโตวิย. ตทา เอโก มิคลุทฺทโก วนํ ปวิฏฺโฐ มิคสูกเร หนฺตฺวา มํสํ ขาทนฺโต ตํ ฐานํ ปตฺวา อทฺทส ภควนฺตํ ธมฺมํ เทเสนฺตํ. ทิสฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต ธมฺมํ สุตฺวา จิตฺตํ ปสาเทตฺวา ตโต จุโต เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา ฉสุ กามสคฺเคสุ มนุสฺเสสุจ อปราปรํ อิสฺสริยํ อนุภวนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท สาวตฺถิยํ กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺโต ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวา เอกทิวสํ ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส ภควโต จตุสจฺจปติ สํยุตฺตํ ธมฺมกถํ สุตฺวา จตุปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา เอกทิวสํ ภิกฺขุสงฺฆมชฺฌคโต อตฺตโน กตกมฺมปฺปกาสเนน ปีติวาจมุทาหริ. ได้ยินว่า ในกัปที่ 31 นับจากนี้ไป พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี ทรงบำเพ็ญบารมี 30 ทัศเต็มแล้ว ทรงบรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุด ทรงยังโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ข้ามพ้นกันดารแห่งสงสาร ทรงยังฝนคือพระธรรมรัตนะให้ตกลงมา ทรงประโคมกลองคือพระธรรม ทรงยกธงคือพระธรรมขึ้น ในสมัยหนึ่ง ทรงเจริญวิเวก ได้เสด็จเข้าไปยังป่า ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว ทรงประทับนั่งบนแผ่นหินอันเย็นสบาย ซึ่งประดับด้วยหมู่ไม้ต่างๆ มีต้นกากะทิงและต้นบุนนาคเป็นต้นที่ออกดอกบานสะพรั่ง และมีหมู่เถาวัลย์ต่างๆ มีดอกมะลิและดอกมะลิวัลย์เป็นต้นที่บานสะพรั่ง ซึ่งมีหมู่สัตว์สองเท้าและสี่เท้าหลายชนิดอาศัยอยู่ เป็นที่รื่นรมย์ ทรงปูผ้าสังฆาฏิสี่ชั้นแล้วประทับนั่ง ทรงยังทิศให้เต็มด้วยพระฉัพพรรณรังสี ในกาลนั้น เทวดา พรหม นาค ครุฑ เป็นต้น ได้ประชุมกัน ณ ที่นั้น ยืนถวายสักการะ บูชา สรรเสริญ และนมัสการพระผู้มีพระภาคด้วยของหอมและดอกไม้ทิพย์เป็นต้น ในการประชุมนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเปล่งพระสุรเสียงอันไพเราะ ทรงแสดงธรรมที่ประกอบด้วยอริยสัจสี่ด้วยพระสุรเสียงดุจพรหม เหมือนทรงยังฝนคือน้ำอมฤตให้ตกลงมา ในกาลนั้น นายพรานเนื้อคนหนึ่งเข้าไปในป่า ฆ่าเนื้อและหมูป่า กินเนื้ออยู่ ได้มาถึงที่นั้น เห็นพระผู้มีพระภาคกำลังแสดงธรรมอยู่ ครั้นเห็นแล้ว ยืนอยู่ ณ ที่ส่วนหนึ่ง ฟังธรรมแล้วยังจิตให้เลื่อมใส จุติจากที่นั้นแล้วไปเกิดในเทวโลก เสวยอิสริยยศในสวรรค์ชั้นกามาพจรทั้งหกและในหมู่มนุษย์สลับกันไป ในพุทธุปบาทนี้ ได้มาเกิดในเรือนแห่งตระกูลในเมืองสาวัตถี ครั้นเจริญวัยแล้ว ได้บวชในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาค วันหนึ่ง ได้ฟังพระธรรมเทศนาที่ประกอบด้วยอริยสัจสี่ของพระผู้มีพระภาคที่กำลังแสดงธรรมอยู่ ได้บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทา 4 วันหนึ่ง ได้เข้าไปในท่ามกลางหมู่ภิกษุ แล้วเปล่งอุทานวาจาอันประกอบด้วยความปีติแสดงกรรมที่ตนทำไว้ ๑. ๑. เอ ก ตึ เส อิโต กปฺเป,โลเก อุปฺปชฺชิ นายโก; ปตฺตึส ลกฺขณาติณฺโณ,สมฺพุทฺโธ ส สิขีวฺหโย. ในกัปที่ 31 นับจากนี้ไป พระนายกผู้ประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ 32 ประการ คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี ได้อุบัติขึ้นในโลก. ๒. ๒. ชลนฺโต ทีปรุกฺโขว, สูริโยว นภ มุคฺคโต; เมรุราชาว สมฺพุทฺโธ, ชเนสคฺโค ปตาปวา. พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดในหมู่ชน มีเดชานุภาพ ทรงรุ่งเรืองดุจต้นประทีปที่ลุกโชน ดุจดวงอาทิตย์ที่ขึ้นสู่ท้องฟ้า ดุจพระราชาแห่งภูเขาพระสุเมรุ. ๓. ๓. ปูเรตฺวา ธมฺมนาวายํ, ส นาโถ สกลํ ปชํ; ปติฏฺฐเปนฺโต สํสาร, กนฺตารา สนฺติภูมิยํ. พระโลกนาถนั้น ทรงยังเรือคือพระธรรมให้เต็ม ทรงยังหมู่สัตว์ทั้งปวงให้ตั้งมั่นในภูมิแห่งความสงบจากกันดารแห่งสงสาร. ๔. ๔. ธมฺมเกตุํ [Pg.12] สมุสฺเสนฺโต, หนนฺโต ธมฺมทุนฺทุภึ; สตฺเต ทุกฺขา ปโมเจนฺโต, วสี ตตฺถ ชิโน วสี. พระชินเจ้าผู้ทรงวสีนั้น ทรงยกธงคือพระธรรมขึ้น ทรงประโคมกลองคือพระธรรม ทรงปลดเปลื้องสัตว์ทั้งหลายจากทุกข์ ได้ประทับอยู่ ณ ที่นั้น. ๕. ๕. เอกสฺมึ สมเย นาโถ,โลกปชฺโชตโก ชิโน; วิเวกกาโม สมฺพุทฺโธ,สุรมฺมํ กานนํ คโต. ในสมัยหนึ่ง พระโลกนาถ พระชินเจ้าผู้ยังโลกให้สว่างไสว พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงปรารถนาวิเวก ได้เสด็จไปยังป่าอันรื่นรมย์ยิ่ง. ๖. ๖. ปุนฺนาคนาคปูคาทิ, นานาปาทปสํกุลํ; ลตา ลิงฺคิตสาขาหิ, สา โมทกุสุมายุตํ. ป่านั้นเต็มไปด้วยต้นไม้ต่างๆ มีต้นปุนนาค ต้นกากะทิง และต้นหมากเป็นต้น มีเถาวัลย์พันกิ่งก้าน ประกอบด้วยดอกไม้ที่หอมหวน. ๗. ๗. กุสุมา โมทสมฺมตฺต, ฉปฺปทาลิ นิเสวิตํ; นานามิค คณากิณฺณํ, มยูรคณ นจฺจิตํ. มีหมู่ภมรเมามัวในกลิ่นดอกไม้ มีหมู่ภมรหกเท้าอาศัยอยู่ เกลื่อนกล่นไปด้วยหมู่เนื้อนานาชนิด มีหมู่ยูงรำแพน. ๘. ๘. สีตลจฺโฉทิกาสาธุ, สุปติตฺถชลาสยํ; อาสาร สารธาราหิ, นิชฺฌราสต สํกุลํ. มีสระน้ำที่มีน้ำเย็นใสสะอาด มีท่าอันดี เต็มไปด้วยน้ำตกหลายร้อยสายจากภูเขา. ๙. ๙. คนฺตฺวาน โส มหารญฺญํ,สีตลํ สิกตาตลํ; สิลาตเล นิสินฺโนสิ,วิสฺสชฺเชนฺโต ฉรํสิโย. พระองค์นั้นเสด็จไปสู่ป่าใหญ่ มีพื้นทรายเย็น ประทับนั่งบนแผ่นหิน ทรงเปล่งพระฉัพพรรณรังสี. ๑๐. ๑๐. เทวา ตตฺถ สมาคนฺตฺวา, ปูเชสุํ ทฺวิปทุตฺตมํ; ทิพฺเพหิ คนฺธมาลาหิ, นจฺเจหิ ตุริเยหิจ. เทวดาทั้งหลายมาประชุมกัน ณ ที่นั้น ได้บูชาพระผู้ประเสริฐสุดในหมู่สัตว์สองเท้า ด้วยของหอมและดอกไม้ทิพย์ และด้วยการฟ้อนรำและดนตรี. ๑๑. ๑๑. เทวเทโว ตทา เทว, สงฺฆมชฺเฌ นิสีทิย; จตุสจฺจ มเทเสสิ, นิจฺฉรํ มธุรํ คิรํ. ในกาลนั้น พระเทวเทพ ประทับนั่งในท่ามกลางหมู่เทวดา ได้ทรงแสดงอริยสัจ 4 ทรงเปล่งพระสุรเสียงอันไพเราะ. ๑๒. ๑๒. ตทาหํ ลุทฺทโก อาสึ, มิคสูกรมารโก; มิคมํเสน ชิวามิ, เตน โปเสมิ ทารเก. ในกาลนั้น ข้าพเจ้าเป็นนายพราน ผู้ฆ่าเนื้อและหมูป่า เลี้ยงชีพด้วยเนื้อสัตว์ และเลี้ยงดูบุตรด้วยเนื้อนั้น. ๑๓. ๑๓. ตทาหํ [Pg.13] มิควํ ยาโต,สพาโณ สสราสโน; อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ,เทวสงฺฆปุรกฺขตํ. ในกาลนั้น ข้าพเจ้าไปล่าเนื้อ มีลูกศรและคันธนูพร้อม ได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ปราศจากธุลี ผู้มีหมู่เทวดาแวดล้อม. ๑๔. ๑๔. จนฺทํว ตารกากิณฺณํ, เมรุํวณฺณวมชฺฌคํ; วิโรจมาน มาสีนํ, จตุสจฺจปฺปกาสกํ. ประทับนั่งรุ่งเรืองเหมือนพระจันทร์ที่เกลื่อนกล่นด้วยหมู่ดาว เหมือนภูเขาพระสุเมรุที่อยู่ท่ามกลางมหาสมุทร ผู้ทรงประกาศอริยสัจ 4. ๑๕. ๑๕. เอกปสฺเส ฐิโต ตตฺถ, อสฺโสสึ ธมฺมมุตฺตมํ; ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, โสมนสฺสํ ปเวทยึ. ยืนอยู่ ณ ที่ส่วนหนึ่งในที่นั้น ได้ฟังพระธรรมอันสูงสุด ยังจิตให้เลื่อมใสในที่นั้น ได้แสดงความโสมนัส. ๑๖. ๑๖. เอกตึเส อิโต กปฺเป,ยํ ปุญฺญํ ปสุตํ มยา; เตนาหํ ปุญฺญกมฺเมน,ชาโตสึ เทวโยนิยํ. ในกัปที่ 31 นับจากนี้ไป บุญใดที่ข้าพเจ้าได้สั่งสมไว้ ด้วยกรรมอันเป็นบุญนั้น ข้าพเจ้าได้เกิดในกำเนิดแห่งเทวดา. ๑๗. ๑๗. สมฺปตฺติมนุภุตฺวาน, ฉกามคฺเค ปราปรํ; เทวสงฺฆปริพฺพูฬฺโห, วิมาเน รตนามเย. เสวยสมบัติในสวรรค์ชั้นกามาพจรทั้ง 6 สลับกันไป แวดล้อมด้วยหมู่เทวดา ในวิมานที่สำเร็จด้วยแก้ว. ๑๘. ๑๘. มนุสฺเสสุจ ยํ อคฺคํ, ตสฺส ภาคี ภวามหํ; โภเค เม อูนตา นตฺถิ, สทฺธมฺมสวเณ ผลํ. และสิ่งใดที่ประเสริฐสุดในหมู่มนุษย์ ข้าพเจ้าก็ได้เป็นผู้มีส่วนแห่งสิ่งนั้น โภคะของข้าพเจ้าไม่มีความบกพร่อง นี้เป็นผลแห่งการฟังพระสัทธรรม. ๑๙. ๑๙. อิมสฺมึ ภทฺทเก กปฺเป,สาวตฺติปุรมุตฺตเม; อฑฺเฒ มหทฺธเน สาเล,ชาโตหํ อุทิเต กุเล. ในภัทรกัปนี้ ในเมืองสาวัตถีอันประเสริฐ ข้าพเจ้าได้เกิดในตระกูลที่มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก เป็นตระกูลที่รุ่งเรือง. ๒๐. ๒๐. มหตา ปริวาเรน, ปตฺโต วุทฺธึจ วิญฺญุตํ; จาริกํ จรมาโนหํ, ปตฺโต เชตวนํ วรํ. มีบริวารมาก ได้เจริญวัยและบรรลุความรู้ ข้าพเจ้าเที่ยวจาริกไป ได้มาถึงพระเชตวันอันประเสริฐ. ๒๑. ๒๑. อทฺทสํ สห สิสฺเสหิ, นิสินฺนํ สุคตํ ตทา; อสฺโสสึ มธุรํ ธมฺมํ, จตุสจฺจปฺปกาสกํ. ได้เห็นพระสุคตประทับนั่งพร้อมด้วยพระสาวกในกาลนั้น ได้ฟังพระธรรมอันไพเราะ ผู้ทรงประกาศอริยสัจ 4. ๒๒. ๒๒. สุตฺวาน มธุรํ ธมฺมํ, ปพฺพชิตฺวาน สาสเน; อ ชรา มรํ สีติภูตํ, ปตฺโต นิพฺพาณมุตฺตมํ. ครั้นฟังพระธรรมอันไพเราะแล้ว ได้บวชในพระศาสนา เป็นผู้ปราศจากความแก่และความตาย เป็นผู้ดับเย็นแล้ว ได้บรรลุพระนิพพานอันสูงสุด. ๒๓. ๒๓. สุตํ [Pg.14] เอกมุหุตฺตํ เม, ตทา ธมฺมํ สุเทสิตํ; เตนมฺหิ จตุราปาเย, น ชาโต น กุโตภยํ. ข้าพเจ้าได้ฟังพระธรรมที่แสดงดีแล้วในกาลนั้น เพียงชั่วขณะหนึ่ง ด้วยเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่เกิดในอบายภูมิ 4 และไม่มีภัยจากที่ไหนเลย. ๒๔. ๒๔. กรมุกฺขิปฺป วกฺขามิ, กโรเถ กคิรํ มม; มโม ปมํ กริตฺวาน, ธมฺมํ สุณาถ สาธุกนฺติ. ข้าพเจ้าจะยกมือขึ้นกล่าว ขอท่านทั้งหลายจงทำตามคำของข้าพเจ้า จงทำข้าพเจ้าให้เป็นตัวอย่าง จงฟังธรรมโดยเคารพเถิด. เอวญฺจ ปน วตฺวา สตฺเต ธมฺมสวเณ นิโยเชสีติ. ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ได้ชักชวนสัตว์ทั้งหลายให้ฟังธรรม. ๒๕. ๒๕. อิติ ตนุตรกาลํ สาธุ ธมฺมํ สุณิตฺวา,อธิคตวิภวานํ อานุภาวํ สุณิตฺวา; ภววิภวสุขํ โภ ปตฺถยนฺตา กุสีตํ,ชหถ สุณถ ธมฺมํ ทุลฺลภํ ทุลฺลภสฺสาติ. ดังนั้น เมื่อได้ฟังพระธรรมอันดีงามเพียงชั่วเวลาอันน้อยนิดแล้ว เมื่อได้ฟังอานุภาพของผู้ที่ได้บรรลุสมบัติแล้ว ท่านทั้งหลายผู้ปรารถนาความสุขในภพและวิภพ จงละความเกียจคร้าน จงฟังพระธรรมที่หาได้ยากยิ่งเถิด. มิคลุทฺทกสฺส วตฺถุํ ทุติยํ. เรื่องนายพรานเนื้อที่ 2 ๓. ติณฺณํชนานํ วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๓. ในเรื่องของบุคคล 3 คนนี้ นี้เป็นเรื่องเล่าตามลำดับ ชมฺพุทีปสฺมึ กิร ปุพฺเพ มหานิทาโฆ อโหสิ, ตทา นิทาฆสุริเยน สกิรณกรา วาปิ โปกฺขรณิ นที คิริกนฺทรนิชฺฌราทีสุ อุทกํ นิสฺเสสํ กตฺวา ปีตมิว อุทเก ปริกฺขีเณ มจฺฉกจฺฉปาทโย เยภุยฺเยน วินาสํ ปตฺตา. อถ มหารญฺญภูมิยํ รุกฺขติณลภาทโย อตีว มิลาตา อเหสุํ. มิคปกฺขิโนปิฆมฺมาภิตตฺตา ปิปาสิโต มรีจึ โตยนฺติมญฺญมานา อิโตจิโตจ ธาวนฺตา มหาทุกฺขปฺปตฺตา อเหสุํ. ตทา เอโก สุวโปตโก ปิปาสิโต ตตฺถ ตตฺถ ปานียํ ปริเยสนฺโต มหารญฺเญ เอกสฺมึ ปูติปาทเป สฏฺฐิรตเน นรกาวาเฏ ปานียคนฺธํ ฆายิตฺวา โลเภน ปาตุํ โอติณฺโณ อติปาเนน ภาโร ตตฺเถว ปติตฺวา อุคฺคนฺตุํ นาสกฺขิ. อถาปโรปิ สปฺโปจ มนุสฺโสจาติ ทฺเว ชนา ตตฺเถว ปตึสุ, สปฺปานาม วิเวกํ ลทฺธาว อตฺตํ วิชหนฺติ. ตสฺมายํ อลทฺธา [Pg.15] วิเวกตฺตํ อุคฺคนฺตุํ นาสกฺขิ. อนาลมฺพตฺตา มนุสฺโสปิ. เต อุคฺคนฺตุํ อสกฺโกนฺตา มรณภยภีตา อญฺญมญฺญ มวิเหเฐนฺตา ตตฺเถว วสึสุ. อเถโก พราณสีวาสิโก มนุสฺโส วนํ ปวิฏฺโฐ ตเถว ปานียํ ปริเยสมาโน ตํ ฐานํ ปตฺวา เต ตโยปิ ทิสฺวา กมฺปมานหทโย วลฺลิยา ปิฏกํ พนฺธิตฺวา สิกฺกาย ปกฺขิปิตฺวา โอตาเรตฺวา เต ตโยปิ อุทฺธริ, อถาเนน เต อมฺหากํ ชีวิตํ ทินฺนนฺติ โสมนสฺสา ตสฺเสวมาหํสุ, สามิ มยํ ตุมฺเห นิสฺสาย ชีวิตํ ลภิมฺห, ตุมฺเห อิโต ปฏฺฐาย อมฺหากํ สหาโย, มยมฺปิ เต สหายา, อมฺหากํ วสนฏฺฐานานิ อาคนฺตุกามาติ วตฺวา เตสุ ตาว สุวโปตโก อาห, สามิ พาราณสิยํ ทกฺขิณทฺวาเร มหานิคฺโรโธ อตฺถิ, ตตฺถาหํ วสามิ, ตว ตถารูเป กิจฺเจ สติ มม สนฺติกมาคมฺม สุวาติ สทฺทํกโรหีติ วตฺวา เมตฺติถิรํ กตฺวา ปกฺกามิ, สปฺโปปิ สมฺมาหํ ตสฺเสว นิคฺโรธสฺสา วิทูเร มหนฺตํ วมฺมิกํ อตฺถิ, ตตฺถ วสามิ, ตวตฺเถ สติ ตตฺถาคนฺตฺวา ทีฆาติสทฺทํ กโรหีติ วตฺวา ตเถวปกฺกามิ, มนุสฺโสปิ พาราณสิยํ อสุกายนาม วีถิยา อสุกเคเห วสามิ, ตวตฺเถ สติ มม สนฺติกํ อาคจฺฉาติ วตฺวา ปกฺกามิ, อถา ปรภาเค โส อุปการโก ปุริโส อตฺตโน กิจฺเจ สญฺชาเต มม สหายานํ สนฺติกํ คมิสฺสามีติ สงฺเกตานุสาเรน คนฺตฺวา นิคฺโรธมูเล ฐิโต สุวสฺส สทฺทมกาสิ, ตํ สุตฺวา สุวโปตโก เวเคนาคนฺตฺวา เตน สทฺธึ ปฏิสมฺโมทิตฺวาสมฺม จิเรนา คโตสิ, อาคตการณํ เม อาจิกฺขาติ อาห. โสปาห สมฺมาหํ ชีวิตุ มสกฺโกนฺโต ปุตฺตทารเก ญาตีนํ ปฏิปาเทตฺวา ตว สนฺติกมาคโตมฺหิติ, สุวโปตโกปิ สาธุ สมฺม ตยา กตํ มม สนฺติกมาคจฺฉนฺเตน, ตยา มม ชีวิตํ ทินฺนํ, มยาปิ ตว ชีวนุปายํ กาตุํ วฏฺฏติ, ยาวาหํ อาคจฺฉามิ, ตาเวตฺถ โถกํ วิสฺสมาติ วตฺวา ปกฺกามิ ชีวนุปายํ ปริเยสมาโน, [Pg.16] ตสฺมึ กิร สมเย พาราณสีราชา นครโต นิกฺขมฺม สุสชฺชิตุยฺยานํ ปวิสิตฺวา สปริโส กีฬิตฺวา มชฺฌนฺติกสมเย สุผุลฺลิตํ ปญฺจปทุมสญฺฉนฺวํ มงฺคลโปกฺขรณึ ทิสฺวา นหายิตุกาโม สพฺพาภรณานิ โอมุญฺจิตฺวา ราชปุริเส ปฏิปาเทตฺวา นหายิตุํ โอตริ, ตทา สุวโปตโก ตํ ฐานํ ปตฺโต สาขนฺตเร นิลีโน ราชปุริสานํ ปมาทํ ทิสฺวา รญฺโญ มุตฺตาหารํ ฑสิตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทิตฺวา เวเคนาคนฺตฺวา อตฺตโน สหายสฺส ทตฺวา อปฺปมตฺโต อิมํ วลญฺเชหิ สมฺมาติ วตฺวา อทาสิ, ตโต โส นํ คเหตฺวา อิมํ กุหึ ปฏิสาเมสฺสามีติ จินฺโตนฺโต มเมโก สหายโก อนฺโตนคเร วสติ, ตสฺมึ ฐเปสฺสามีติ จินฺเตตฺวา ยถาสงฺเกตมุปคมฺม ตํ ทิสฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา สุวโปตเกน กโต ปการํ ปกาเสตฺวา อิมํ มุตฺตาหารํ สาธุกํ ฐเปหีติ วตฺวา อทาสิ, ตํขเณ ราชา นหาตฺวานุลิตฺโต อาภรณานิ ปิลนฺเธนฺโต มุตฺตาหารํ นาทฺทส. ตโต ราชปุริสา อนฺโตจ พหิจ ปริชเน อุปปริกฺขิตฺวา มุตฺตาหารํ อปสฺสนฺตา นคเร เภรึ จราเปสุํ, โย มุตฺตาหารํ ปสฺสติ, ตสฺส ราชา มหนฺตํ ยสํ ทสฺสตีติ. ตํ สุตฺวา โส มิตฺตทูภี เอวํ จินฺเตสิ, อหํจมฺหิ ทุกฺขิโต, ยนฺนูนาหํ มุตฺตาหารํ รญฺโญ ทสฺเสตฺวา สุเขน วเสยฺยํ, กิมฺเม เอเตนาติ เตน กตํ ตถารูปํ อุปการํ อสลฺลกฺเขนฺโต มหามิตฺตทูภี ปุริโส ราชปุริเส อุปสงฺกมฺม มุตฺตหารํ อตฺตโน สนฺติเก ฐปิตภาวํ กเถสิ, โภ มม สนฺติเก เอโก ปุริโส มุตฺตหารํ ฐเปสีติ. เอวํ อสปฺปุริสสํสคฺโคติ, ตถาหิ. ได้ยินว่า ในอดีตกาล ได้เกิดความแห้งแล้งครั้งใหญ่ในชมพูทวีป ครั้งนั้น ดวงอาทิตย์ในฤดูร้อนได้แผดเผาจนน้ำในสระ โบกขรณี แม่น้ำ และลำธารตามซอกเขาเหือดแห้งไปสิ้น ราวกับถูกดื่มกินไป เมื่อน้ำเหือดแห้งไป เหล่าปลาและเต่าเป็นต้นส่วนใหญ่ก็ถึงแก่ความพินาศ แม้ต้นไม้ หญ้า และเถาวัลย์ในป่าใหญ่ก็เหี่ยวเฉาอย่างยิ่ง แม้เหล่าสัตว์ปีกและสัตว์ป่าก็ถูกความร้อนแผดเผา กระหายน้ำ มองเห็นพยับแดดเป็นน้ำ จึงวิ่งไปมาจนได้รับความทุกข์อย่างใหญ่หลวง ครั้งนั้น ลูกนกแก้วตัวหนึ่งกระหายน้ำ เที่ยวแสวงหาน้ำไปทั่วในป่าใหญ่ ได้กลิ่นน้ำในหลุมลึก ๖๐ ศอกที่มีต้นไม้เน่าเปื่อย จึงลงไปด้วยความโลภเพื่อจะดื่มน้ำ แต่เพราะดื่มน้ำมากเกินไปจนหนักตัว จึงตกลงไปในที่นั้นและไม่สามารถขึ้นมาได้ ต่อมา แม้แต่งูและมนุษย์ทั้งสองก็ตกลงไปในที่นั้นเช่นกัน ธรรมดางูเมื่อได้ที่ยึดเหนี่ยวจึงจะสลัดตัวขึ้นมาได้ แต่งูตัวนี้เมื่อไม่ได้ที่ยึดเหนี่ยวจึงไม่สามารถขึ้นมาได้ แม้แต่มนุษย์ก็เช่นกันเพราะไม่มีที่ยึดเหนี่ยว พวกเขาไม่สามารถขึ้นมาได้ ต่างกลัวต่อมรณภัยจึงอยู่ร่วมกันในที่นั้นโดยไม่เบียดเบียนกันและกัน ครั้งนั้น ชายชาวเมืองพาราณสีคนหนึ่งเข้าไปในป่าเพื่อแสวงหาน้ำเช่นกัน เมื่อมาถึงที่นั้นเห็นทั้ง ๓ แล้วก็มีจิตหวั่นไหว จึงใช้เถาวัลย์สานเป็นตะกร้าผูกกับเชือกหย่อนลงไปช่วยทั้ง ๓ ขึ้นมาได้ ทั้ง ๓ นั้นมีความโสมนัสว่า 'ท่านให้ชีวิตแก่พวกเรา' จึงกล่าวว่า 'นายจ๋า พวกเราได้ชีวิตเพราะอาศัยท่าน ตั้งแต่นี้ไปท่านคือสหายของพวกเรา และพวกเราก็เป็นสหายของท่าน หากท่านปรารถนาจะไปยังที่อยู่ของพวกเรา' ดังนี้ ในบรรดาทั้ง ๓ นั้น ลูกนกแก้วกล่าวว่า 'นายจ๋า ที่ประตูทิศใต้ของเมืองพาราณสีมีต้นนิโครธใหญ่ต้นหนึ่ง ข้าพเจ้าอยู่ที่นั่น เมื่อท่านมีกิจธุระเช่นนั้น จงมาหาข้าพเจ้าแล้วทำเสียงว่า สุวะ' เมื่อกระชับมิตรภาพมั่นคงแล้วก็จากไป แม้แต่งูก็กล่าวว่า 'สหาย ข้าพเจ้าอยู่ในจอมปลวกใหญ่ไม่ไกลจากต้นนิโครธนั้น เมื่อท่านมีธุระ จงมาที่นั่นแล้วทำเสียงว่า ทีฆะ' แล้วก็จากไปเช่นกัน ส่วนมนุษย์ก็กล่าวว่า 'ข้าพเจ้าอยู่ในบ้านชื่อโน้น ถนนชื่อโน้น ในเมืองพาราณสี เมื่อท่านมีธุระ จงมาหาข้าพเจ้า' แล้วก็จากไป ต่อมาภายหลัง ชายผู้มีอุปการะคนนั้นเกิดกิจธุระขึ้น จึงคิดว่า 'เราจะไปหาสหาย' แล้วเดินทางไปตามนัดหมาย เมื่อถึงโคนต้นนิโครธก็ทำเสียงนกแก้ว ลูกนกแก้วได้ยินก็รีบมาปฏิสันถารด้วยความยินดีว่า 'สหาย ท่านมานานแล้วหรือ จงบอกเหตุที่ท่านมาแก่ข้าพเจ้าเถิด' เขาจึงบอกว่า 'สหาย ข้าพเจ้าไม่สามารถเลี้ยงชีพได้ จึงฝากบุตรภรรยาไว้กับญาติแล้วมาหาท่าน' ลูกนกแก้วกล่าวว่า 'สหาย ท่านมาหาข้าพเจ้าดีแล้ว ท่านเคยให้ชีวิตแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าก็ควรทำอุบายเลี้ยงชีพให้แก่ท่าน ท่านจงพักผ่อนที่นี่สักครู่จนกว่าข้าพเจ้าจะกลับมา' แล้วบินไปแสวงหาอุบายเลี้ยงชีพ สมัยนั้น พระราชาแห่งเมืองพาราณสีเสด็จออกจากพระนครเข้าสู่พระราชอุทยานที่ตกแต่งอย่างดี ทรงเล่นสนุกพร้อมกับบริวาร เมื่อถึงเวลาเที่ยงวัน ทรงเห็นสระโบกขรณีมงคลที่บานสะพรั่งด้วยปทุม ๕ สี ทรงปรารถนาจะสรงน้ำ จึงเปลื้องเครื่องประดับทั้งปวงฝากไว้กับราชบุรุษแล้วเสด็จลงสรงน้ำ ขณะนั้น ลูกนกแก้วมาถึงที่นั้น แฝงตัวอยู่ในระหว่างกิ่งไม้ เห็นความประมาทของเหล่าราชบุรุษ จึงคาบมุกดาหารของพระราชาบินขึ้นสู่เวหา รีบนำมามอบให้แก่สหายของตนแล้วกล่าวว่า 'สหาย ท่านจงใช้สอยสิ่งนี้เถิด' ชายคนนั้นรับมาแล้วคิดว่า 'เราจะเก็บสิ่งนี้ไว้ที่ไหนดี' จึงคิดได้ว่า 'สหายของเราคนหนึ่งอยู่ในเมือง เราจะฝากไว้ที่เขา' จึงไปตามนัดหมาย เมื่อพบกันแล้วก็ทำปฏิสันถาร บอกเล่าเรื่องที่นกแก้วทำอุปการะให้ แล้วมอบมุกดาหารนั้นให้โดยกำชับว่า 'จงเก็บรักษามุกดาหารนี้ไว้ให้ดี' ในขณะนั้น พระราชาสรงน้ำและไล้ทาของหอมเสร็จแล้ว เมื่อจะทรงเครื่องประดับก็ไม่เห็นมุกดาหาร เหล่าราชบุรุษตรวจดูทั้งภายในและภายนอกก็ไม่พบ จึงเที่ยวตีกลองประกาศในเมืองว่า 'ผู้ใดพบมุกดาหาร พระราชาจะพระราชทานยศใหญ่ให้' ชายผู้ประทุษร้ายมิตรได้ยินดังนั้นจึงคิดว่า 'เรากำลังลำบาก ถ้าเรานำมุกดาหารไปถวายพระราชา เราคงจะอยู่อย่างเป็นสุข เราจะสนใจอะไรกับชายคนนี้' เขาไม่คำนึงถึงอุปการะที่ชายคนนั้นเคยทำไว้ เป็นคนประทุษร้ายมิตรอย่างยิ่ง จึงเข้าไปหาราชบุรุษแล้วบอกเรื่องที่มุกดาหารอยู่ที่ตนว่า 'ท่านทั้งหลาย มีชายคนหนึ่งนำมุกดาหารมาฝากไว้ที่ข้าพเจ้า' การคบกับอสัตบุรุษเป็นเช่นนี้แล ๑. ๑. ยถา สํวฑฺฒิโต นิมฺโพ, มธุขีโร ทสิญฺจนา; น ยาติ มธุรํ ตํ โว, ปการ มสตํ กตํ. ต้นสะเดาที่ถูกบำรุงด้วยการรดน้ำผึ้งและน้ำนม แม้ตั้งสิบครั้ง ก็ไม่กลายเป็นรสหวานฉันใด อุปการะที่ทำแก่คนชั่วก็ฉันนั้น ๒. ๒. สีเสนุ ทก มาทาย, วฑฺฒิโตปิ นุหีตรุ; น ยาติ มธุรํ ตํโว, ปการมสตํ กตํ. ต้นสลัดไดที่ถูกบำรุงด้วยการรดน้ำที่ยอด แม้จะเติบโตขึ้น ก็ไม่กลายเป็นรสหวานฉันใด อุปการะที่ทำแก่คนชั่วก็ฉันนั้น ๓. ๓. นิจฺจํ [Pg.17] ขีโรทปาเนน, วฑฺฒิโต สิวิโส ยถา; วิสํว ปริวตฺเตติ, ตถา นีโจปการกํ. งูพิษที่ถูกบำรุงด้วยการให้ดื่มน้ำนมและน้ำเป็นนิจ ย่อมกลับกลายเป็นพิษฉันใด อุปการะที่ทำแก่คนเลวก็ฉันนั้น ๔. ๔. ยถาตฺตนา กโต อคฺคิ, สีตลํ น ทเท ขลุ; ตถา นีเจ กตํ การํ, อคฺคีว ทหเต ตนุํ. ไฟที่ตนเองก่อขึ้น ย่อมไม่ให้ความเย็นเลยฉันใด การสงเคราะห์ที่ทำแก่คนเลว ก็ย่อมเผาผลาญร่างกายเหมือนไฟฉันนั้น ๕. ๕. ตสฺมา อุปปริกฺขิตฺวา, หาวภาเวน พุทฺธิยา; กาตพฺพา เมตฺติ ชนฺตูหิ, นามิตฺโต ลภเตสุขนฺติ. เพราะฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายพึงพิจารณาด้วยอัธยาศัยและปัญญาแล้วจึงกระทำมิตรภาพ เพราะผู้ที่ไม่มีมิตรย่อมไม่ได้รับความสุข อถสฺส มิตฺตทุภิโน วจเนน ราชปุริสา มุตฺตาหารํจตํจ คเหตฺวา สภณฺฑกํ ปุริสํ ทสฺเสสุํ. อถ ราชา สภณฺฑกํ โจรํ ทิสฺวา กุทฺโธ อิมํ เนตฺวา ทกฺขิณทฺวาเร ชีวสูเล อุตฺตาเสถาติ อาณาเปสิ, ราชปุริสา ตสฺส ราชาณํ กโรนฺโต อคมํสุ, เตหิ นียมาโน ปุริโส ทกฺขิณทฺวารา นิกฺขมฺม สปฺปสหายํ สริตฺวา อปฺเปวนาเม ตสฺส สนฺติกา กิญฺจิ โสตฺถิ ภเวยฺยาติ ปุพฺเพ วุตฺตสงฺเกตา นุสาเรน วมฺมิกํ ทิสฺวา สมฺม ทีฆาติ สทฺทมกาสิ, โส วมฺมิกา นิกฺขมฺมตํ ตถา นิยมานํ ทิสฺวา สํวิคฺโค ทุกฺขปฺปตฺโต สหายสฺสเม อชฺช อวสฺสเยน อุปตฺถมฺภํ ภวิตุํ วฏฺฏตีติ ตํ สมสฺสาเสตฺวา อตฺตภาวํ วิชหิตฺวา อญฺญตรเวเสน ราชปุริเส อุปสงฺกมฺม อิมํ ปุริสํ มุหุตฺตํมา มาเรถาติ ทฬฺหํ วตฺวา มุหุตฺเตน รญฺโญ อคฺคมเหสิยา วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา สปฺปวณฺเณน เทวึ ฑสิตฺวา ตาย วิเสน มุจฺฉิตกาเล มนุสฺสวณฺเณน วชฺฌปฺปตฺโต วิโสสธํ ชานาติตี วตฺวา ตํขเณว สหายสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา รญฺญา ตว ปกฺโก สิตกาเล คนฺตฺวา อุทกปฺปสเตน เทวิยา สรีเร ปหริตฺวา นิพฺพิสํ กราหีติ วตฺวา ปกฺกามิ, อถ ราชา วิสเวชฺช ปริเยสนฺโต ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา วชฺฌปฺปตฺตํ อาเนถาติ อาณาเปตฺวา เทวิยา นิพฺพิสํ กโรถาติ อาห, โส นาคราเชน วุตฺตนเยน นิพฺพิสมกาสิ, สา สุขิตา อโรคา อโหสิ, ราชา ตํ ทิสฺวา ตุฏฺโฐ ตสฺส เขตฺตวตฺถุยานวาหนาทิทาเนน [Pg.18] มหาสกฺการมกาสิ, อถ โส ราชานํ อุปสงฺกมฺม อตฺตนา กตํ สพฺพํ ปกาเสสิ. เตน วุตฺตํ. ด้วยคำของมิตรทรยศนั้น พวกราชบุรุษจึงจับชายผู้มีเครื่องประดับพร้อมทั้งสร้อยมุกนั้นไปแสดง. เมื่อนั้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นโจรผู้มีเครื่องประดับพร้อมด้วยของกลางแล้ว ทรงกริ้ว จึงมีรับสั่งว่า 'จงนำผู้นี้ไปเสียบหลาวทั้งเป็นที่ประตูทิศใต้'. พวกราชบุรุษรับพระราชโองการนั้นแล้วก็ไป. ชายผู้นั้นถูกพวกราชบุรุษนำไป ออกจากประตูทิศใต้แล้วระลึกถึงสหายงูว่า 'บางทีความสวัสดีบางอย่างพึงมีจากสำนักของเขา' จึงเห็นจอมปลวกตามสัญญาณที่เคยบอกไว้ก่อนแล้ว ก็ส่งเสียงเรียก 'สหายทีฆะ'. งูนั้นออกจากจอมปลวก เห็นเขาถูกนำไปอย่างนั้นแล้วก็สลดใจ ได้รับความทุกข์ว่า 'วันนี้เราจำเป็นต้องเป็นที่พึ่งของสหาย' จึงปลอบโยนเขาแล้วละอัตภาพของตน ไปหาราชบุรุษด้วยเพศอื่น กล่าวอย่างหนักแน่นว่า 'อย่าเพิ่งฆ่าชายผู้นี้ชั่วครู่หนึ่ง' แล้วในชั่วครู่หนึ่งก็ไปที่ประทับของพระอัครมเหสีของพระราชา กัดพระเทวีด้วยรูปงู เมื่อพระเทวีสลบไปด้วยพิษนั้น ก็กล่าวด้วยรูปมนุษย์ว่า 'ผู้ที่ต้องโทษประหารนั้นรู้ยาแก้พิษ' แล้วในขณะนั้นเองก็ไปหาสหาย กล่าวว่า 'เมื่อพระราชาเรียกท่าน จงไปในเวลาที่พระองค์ทรงเรียก แล้วเอาน้ำหนึ่งฟายมือประพรมพระวรกายของพระเทวีให้พิษหาย' แล้วก็จากไป. เมื่อนั้น พระราชาทรงแสวงหาหมองู ได้ทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว จึงมีรับสั่งว่า 'จงนำผู้ที่ต้องโทษประหารมา' แล้วตรัสว่า 'จงถอนพิษของพระเทวีเสีย'. เขาได้ถอนพิษตามวิธีที่พญานาคบอก. พระเทวีนั้นทรงมีความสุขและหายประชวร. พระราชาทอดพระเนตรเห็นดังนั้นแล้วทรงยินดี จึงทรงกระทำการสักการะอย่างใหญ่หลวงด้วยการพระราชทานที่นา ที่ดิน ยานพาหนะเป็นต้นแก่เขา. เมื่อนั้น เขาจึงเข้าไปเฝ้าพระราชาและเปิดเผยเรื่องทั้งหมดที่ตนทำ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ว่า. ๖. ๖. เอกทาหํ มหาราช, วนํ กมฺเมน เกนจิ; คโตทฺทสํ มหาวาเฏ, ปติตํ สุวโปตกํ. ครั้งหนึ่ง ข้าแต่มหาราช ข้าพระองค์ไปป่าด้วยกิจบางอย่าง ได้เห็นลูกนกแก้วตกลงในหลุมใหญ่. ๗. ๗. อโถ รคํ มนุสฺสํจ; ทุกฺขปฺปตฺเต ขุทาปเร; อุกฺขิปึ กรุณายาหํ; เต เม โวจุํ ตทา ตโย. อนึ่ง งูและมนุษย์ ผู้ถึงความทุกข์เพราะความหิว ข้าพระองค์ได้ช่วยยกขึ้นด้วยความกรุณา เขาทั้งสามนั้นได้กล่าวแก่ข้าพระองค์ในกาลนั้น. ๘. ๘. อทาสิ ชีวมมฺหากํ, อุปกาโรสิ โน ตุวํ; ตว กิจฺเจ สมุปฺปนฺเน, อมฺหากํ เอหิ สนฺติกํ. ท่านได้ให้ชีวิตแก่พวกเรา ท่านได้ทำอุปการะแก่พวกเรา เมื่อกิจของท่านเกิดขึ้น จงมาหาพวกเรา. ๙. ๙. เอวํ เตหิ ปวุตฺโตหํ, อคญฺฉึ สุวสนฺติกํ; เตน กตูปกาโรหํ, มนุสฺสสฺสาปิ สนฺติกํ. ข้าพระองค์ถูกพวกเขากล่าวอย่างนี้แล้ว จึงไปหานกแก้ว. ข้าพระองค์ผู้ทำอุปการะ (แก่มนุษย์) ก็ไปหามนุษย์ด้วย. ๑๐. ๑๐. เตนาหํ มรณปฺปตฺโต, อทฺทสํ อุรคาธิปํ; โสทาสิ ชีวิตํ มยฺหํ, อลตฺถํ วิปุลํ ธนํ. เพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์ผู้ถึงความตาย ได้เห็นพญางู เขาได้ให้ชีวิตแก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์ได้ทรัพย์อันไพบูลย์. ๑๑. ๑๑. สุชโน นาวมนฺตพฺโพ, ขุทฺทโกติ นราธิป; สุโวจ อุรโคเจเต, มิตฺตธมฺเม ปติฏฺฐิตา. คนดีไม่ควรดูหมิ่นว่าเป็นคนเล็กน้อย ข้าแต่มหาราช นกแก้วและงูเหล่านี้ตั้งอยู่ในมิตรธรรม. ๑๒. ๑๒. การณญฺญู มนุสฺเสโส,อมฺเหหิ สมชาติโก; กตูปกาโร เอวมฺปิ,ทิโส ชาโต นราธโม. มนุษย์ผู้นี้รู้เหตุผล เป็นผู้มีชาติกำเนิดเสมอกับเรา แม้ได้รับอุปการะแล้วอย่างนี้ ก็ยังกลายเป็นศัตรู เป็นคนเลวทราม. ๑๓. ๑๓. อกสฺมา เทว กุปฺปนฺติ, ปสีทนฺตินิมิตฺตโต; สีลํ เหตมสาธูนํ, พาลานมวิชานตํ. ข้าแต่พระองค์ (คนพาล) ย่อมโกรธโดยไม่มีเหตุ ย่อมเลื่อมใสโดยไม่มีเหตุ นี้เป็นปกติของคนไม่ดี ของคนพาลผู้ไม่รู้แจ้ง. ๑๔. ๑๔. มนุสฺสาปิ มหาราช, เกจิ วิสฺสาสิยา น เว; ติรจฺฉานาปิ โหนฺเตว, อชิมฺหมนสาสฐาติ. ข้าแต่มหาราช มนุษย์บางพวกไม่ควรไว้วางใจเลย แม้สัตว์เดรัจฉานก็เป็นผู้มีใจซื่อตรงไม่คดโกง. เอวํ [Pg.19] โส อตฺตโน ปวตฺตึ กเถสิ, ราชา ตํ สุตฺวา ปสนฺโน อิมสฺส ปุริสสฺส มหนฺตํ เคหํ กตฺวา มหาปริหารํ กโรถาติ อาณาเปสิ, โส ปน มม เคหํ นิคฺโรธสฺส จ วมฺมิกสฺส จ อนฺตเร กโรถาติ วตฺวา ตถา กาเรตฺวา ตตฺถ วสนฺโต ราชูปฏฺฐานํ กโรนฺโต เตหิ สหาเยหิ สทฺธึ สมฺโมทมาโน ยาวชีวํ วสิตฺวา อายุ ปริโยสาเน เตหิ สทฺธึ ยถากมฺมํ คโตติ. เขาได้เล่าเรื่องของตนอย่างนี้. พระราชาทรงสดับแล้วทรงเลื่อมใส จึงมีรับสั่งว่า 'จงสร้างเรือนใหญ่และให้การดูแลอย่างดีแก่ชายผู้นี้'. แต่เขาได้กล่าวว่า 'จงสร้างเรือนของข้าพเจ้าไว้ระหว่างต้นไทรและจอมปลวก' แล้วก็ให้สร้างอย่างนั้น อยู่ที่นั่น ทำการปรนนิบัติพระราชา ยินดีอยู่กับสหายเหล่านั้น ตลอดชีวิต เมื่อสิ้นอายุขัยแล้ว ก็ไปตามกรรมพร้อมกับสหายเหล่านั้น. ๑๕. ๑๕. อิติ ปติตสุขมฺหา องฺคโต วา ธนมฺหา,ปรมตรปติฏฺฐา โหนฺติ มิตฺตา สขานํ; วิรหิตสขินํ โภ นตฺถิ ยสฺมาภิวุทฺธิ,จิณุถ กุสลธมฺมํ มิตฺตวนฺตา มหนฺตํ. ดังนั้น มิตรทั้งหลายย่อมเป็นที่พึ่งอันประเสริฐยิ่งกว่าความสุขที่เกิดจากอวัยวะหรือจากทรัพย์ เพราะความเจริญย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ปราศจากมิตร ท่านผู้มีมิตรทั้งหลาย จงประพฤติกุศลธรรมอันยิ่งใหญ่เถิด. ติณฺณํ ชนานํ วตฺถุํ ตติยํ. เรื่องของคนสามคน จบเรื่องที่สาม. ๔. พุทฺเธนิยา วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๔. นี้คือเรื่องราวตามลำดับในเรื่องของนางพุทธินี. ชมฺพุทีเป กิร ปุพฺเพ ปาฏลิปุตฺตนคเร สตฺตาสีตีโกฏินิหิตธนํ เอกํ เสฏฺฐิกุลํ อโหสิ, ตสฺส ปน เสฏฺฐิโน เอกาเยว ธีตา อโหสิ นาเมน พุทฺเธนินาม, ตสฺสา สตฺตวสฺสิกกาเล มาตาปิตโร กาลมกํสุ, ตสฺมึ กุเล สพฺพํ สาปเตยฺยํ ตสฺสาเยว อโหสิ, สา กิร อภิรูปา ปาสาทิกา ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตา เทวจฺฉรปฏิภาคา ปิยาจ อโหสิ มนาปา, สทฺธา ปสนฺนา รตนตฺตยมามิกา ปฏิวสติ, ตสฺมึ ปน นคเร เสฏฺฐิเสนาปติอุปราชาทโย ตํ อตฺตโน ปาทปริจาริกํ กามยมานา มนุสฺเส เปเสสุํ ปณฺณากาเรหิ สทฺธึ, สา ตํ สุตฺวา จินฺเตสิ, มยฺหํ มาตาปิตโร สพฺพํ วิภวํ ปหาย มตา, มยา ปน ตถา อคนฺตพฺพํ, กึ เม ปติกุเลน, เกวลํ [Pg.20] วิตฺตวินาสาย ภวติ, มยา ปนิ มํ ธนํ พุทฺธสาสเนเยว นิทหิตุํ วฏฺฏตีติ จินฺเตสิ, จินฺเตตฺวา จ ปน เตสํ น มยฺหํ ปติกุเลนตฺโถติ ปฏิกฺขิปิ, สา ตโต ปฏฺฐาย มหาทานํ ปวตฺเตนฺตี สมณพฺรหฺมเณ สนฺตปฺเปสิ, เตเนตฺถ. ได้ยินว่า ในอดีตกาล ณ ชมพูทวีป ในเมืองปาฏลีบุตร มีตระกูลเศรษฐีตระกูลหนึ่ง มีทรัพย์ที่ฝังไว้ ๘๗ โกฏิ. เศรษฐีนั้นมีธิดาคนเดียว ชื่อว่า พุทธินี. เมื่อนางมีอายุเจ็ดขวบ มารดาบิดาก็ล่วงลับไป. ทรัพย์สมบัติทั้งหมดในตระกูลนั้นก็เป็นของนางผู้เดียว. ได้ยินว่า นางเป็นผู้มีรูปงาม น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยผิวพรรณอันงดงามยิ่งนัก เปรียบดังนางอัปสร เป็นที่รักและเป็นที่พอใจ เป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส รักในพระรัตนตรัย อยู่ในเมืองนั้น. ในเมืองนั้น พวกเศรษฐี เสนาบดี อุปราชเป็นต้น ปรารถนาให้นางเป็นภรรยาของตน จึงส่งคนพร้อมด้วยเครื่องบรรณาการไป. นางได้ฟังดังนั้นแล้วก็คิดว่า 'มารดาบิดาของเราละทิ้งสมบัติทั้งหมดแล้วตายไป แต่เราไม่ควรไปอย่างนั้น จะมีประโยชน์อะไรด้วยตระกูลสามีของเรา? มันเป็นเพียงการทำลายทรัพย์เท่านั้น เราควรจะฝากทรัพย์นี้ไว้ในพระพุทธศาสนาเท่านั้น'. ครั้นคิดแล้ว ก็ปฏิเสธพวกเขาว่า 'เราไม่มีความต้องการด้วยตระกูลสามี'. ตั้งแต่นั้นมา นางก็ให้ทานอันยิ่งใหญ่ ยังสมณพราหมณ์ให้เอิบอิ่ม เพราะเหตุนั้น ในเรื่องนี้จึงกล่าวไว้ว่า. ๑. ๑. จตุทฺทิสายาตชินตฺรชานํ,อาปานภูตํ ฆรมาสิ ตสฺสา; ยทิจฺฉิต ปฺปจฺจยลาภ เหตุ,เทวทฺทุโมวาสิ มหานุภาโว. เรือนของนางได้เป็นดุจสถานที่พักพิงสำหรับเหล่าพุทธบุตรผู้มาจากทิศทั้งสี่ เพราะเป็นเหตุให้ได้ปัจจัยตามที่ปรารถนา จึงเป็นดุจต้นไม้ทิพย์ที่มีอานุภาพมาก. ๒. ๒. ปุปฺผูปหาราทิ วิตานลงฺกตา,ปทีป ปญฺญตฺต สุภาสนาวลี; สุขาสนาสีน วสีหิลงฺกตา,ตสฺสาสิ ตสฺมึ วรทานสาลา. โรงทานอันประเสริฐของนางนั้น ประดับด้วยเครื่องบูชาคือดอกไม้และเพดานเป็นต้น มีแถวแห่งอาสนะอันดีงามที่จัดตั้งประทีปไว้ ประดับด้วยพระขีณาสพผู้นั่งบนอาสนะอันเป็นสุข. ๓. ๓. สุโธตหตฺถา สุจิปุญฺญจิตฺตา,สทาทรา รกฺขิตปญฺจสีลา; พุทฺเธนินามา กรุณา คุณคฺคา,อทา มหาทานวรํ ปสตฺถนฺติ. มีมือที่ล้างสะอาด มีจิตบริสุทธิ์ในบุญ มีความเคารพเสมอ รักษาศีลห้า นางพุทธินีผู้มีชื่อว่าพุทธินี ผู้มีกรุณาเป็นคุณอันยอดเยี่ยม ได้ให้ทานอันประเสริฐอันยิ่งใหญ่ที่น่าสรรเสริญ. อถาปรภาเค เอโก อสฺสวาณิชโก อสฺส-วาณิชฺชาย ปุพฺพนฺตาปรนฺตํ คจฺฉนฺโต อาคมฺม อิมิสฺสา เคเห นิวาสํ คณฺหิ, อถ โส วาณิโช ตํ ทิสฺวา ธีตุสิเนหํ ปติ ฏฺฐา เป ตฺวา คนฺธมาลวตฺถาลงฺการาทีหิ ตสฺสา อุปการโก หุตฺวา คมนกาเล อมฺม เอเตสุ อสฺเสสุ ตว รุจฺจนกํ อสฺสํ คณฺหาหีติ อาห, สาปิ อสฺเส โอโลเกตฺวา เอกํ สินฺธวโปตกํ ทิสฺวา เอตํ เม เทหีติ อาห, วาณิโช อมฺม เอโส สินฺธวโปตโก, อปฺปมตฺตา หุตฺวา ปฏิชคฺคาหีติ วตฺวา ตํ ปฏิปาเทตฺวา อคมาสิ. สาปิ ตํ ปฏิชคฺคมานา อากาสคามิภาวํ ญตฺวา สมฺมา ปฏิชคฺคนฺตี เอวํ จินฺเตสิ, ปุญฺญกรณสฺส [Pg.21] เม สหาโย ลทฺโธติ, อคตปุพฺพาจ เม ภควโต สมารํ มารพลํ วิธเมตฺวา พุทฺธภูตสฺส ชยมหาโพธิภูมิ, ยนฺนูนาหํ ตตฺถ คนฺตฺวา ภควโต ชยมหาโพธึ วนฺเทยฺยนฺติ จินฺเตตฺวา พ หู รชตสุวณฺณมาลาทโย การาเปตฺวา เอกทิวสํ อสฺส มภิรุยฺห อากาเสน คนฺตฺวา โพธิมาลเก ฐตฺวา อาคจฺฉนฺตุอยฺยา สุวณฺณมาลา ปูเชตุํติ อุคฺโฆเสสิ. เตเนตฺถ. ต่อมาในภายหลัง พ่อค้าม้าคนหนึ่งเดินทางค้าขายม้าไปมาระหว่างทิศตะวันออกและทิศตะวันตก ได้มาพักอาศัยอยู่ในเรือนของนาง. ครั้งนั้น พ่อค้านั้นเห็นนางแล้วก็เกิดความรักเหมือนบุตรสาว ได้ทำอุปการะแก่นางด้วยเครื่องหอม ดอกไม้ ผ้า และเครื่องประดับเป็นต้น เมื่อถึงเวลาจะไปก็ได้กล่าวว่า 'แม่เอ๋ย ในบรรดาม้าเหล่านี้ จงเลือกม้าที่เจ้าชอบใจไปตัวหนึ่งเถิด'. นางมองดูม้าทั้งหลาย เห็นลูกม้าสินธพตัวหนึ่งจึงกล่าวว่า 'ขอท่านจงให้ตัวนี้แก่ข้าพเจ้า'. พ่อค้ากล่าวว่า 'แม่เอ๋ย นี่คือลูกม้าสินธพ จงเป็นผู้ไม่ประมาทดูแลให้ดีเถิด' แล้วก็มอบม้านั้นให้แล้วจากไป. นางดูแลม้านั้นอยู่ เมื่อรู้ว่าม้านั้นสามารถไปในอากาศได้ ก็ดูแลอย่างดีแล้วคิดว่า 'เราได้สหายในการทำบุญแล้ว'. และคิดว่า 'เรายังไม่เคยไปถึงภูมิแห่งพระมหาโพธิ์ชัยของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงทำลายกองทัพมารพร้อมด้วยมารแล้วตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า ไฉนหนอ เราควรจะไปที่นั่นเพื่อไหว้พระมหาโพธิ์ชัยของพระผู้มีพระภาค' ครั้นคิดแล้ว ก็ให้สร้างพวงมาลัยเงินและพวงมาลัยทองเป็นต้นจำนวนมาก วันหนึ่งก็ขึ้นม้าเหาะไปทางอากาศ ไปยืนอยู่ที่บริเวณโพธิ์มณฑลแล้วประกาศว่า 'ขอพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายจงมาบูชาด้วยพวงมาลัยทองเถิด'. เพราะเหตุนั้น ในเรื่องนี้ (จึงมีคำประพันธ์ว่า) ๔. ๔. ยโต ปฏฺฐายหํ พุทฺธ, สาสเน สุทฺธมานสา; ปสนฺนา เตน สจฺเจน, มมานุคฺคหพุทฺธิยา. ตั้งแต่นั้นมา ข้าพเจ้าผู้มีใจบริสุทธิ์ เลื่อมใสแล้วในพระพุทธศาสนา ด้วยสัจจะนั้น ขอท่านทั้งหลายจงมีจิตอนุเคราะห์แก่ข้าพเจ้าเถิด ๕. ๕. อาคจฺฉนฺตุ นมสฺสนฺตุ, โพธึ ปูเชนฺตุ สาธุกํ; โสณฺณมาลาหิ สมฺพุทฺธ, ปุตฺตา อริยสาวกา. ขอพระอริยสาวกทั้งหลายผู้เป็นบุตรของพระสัมพุทธเจ้า จงมา จงนมัสการ จงบูชาพระโพธิ์ด้วยพวงมาลัยทองอย่างดีเถิด ๖. ๖. สุตฺวา ตํ วจนํ อยฺยา, พหู สีหฬวาสิโน; อาคมฺม นภสา ตตฺถ, วนฺทึ สุจ มหึสุจาติ. พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายผู้พำนักอยู่ในเกาะลังกาจำนวนมาก ได้ฟังคำนั้นแล้ว มาทางอากาศ ณ ที่นั้น ได้ไหว้และบูชาแล้ว ตโต ปฺปตุติ สา กุมาริกา พุทฺธสาสเน อตีว ปสนฺนา นิจฺจเมว อสฺส มภิรุยฺห อาคนฺตฺวา อริเยหิ สทฺธึ มหาโพธึ สุวณฺณมาลาหิ ปูเชตฺวา คจฺฉติ, อถ ปาฏลิปุตฺตนคโรปวเน วนจรา ตสฺสา อภิณฺหํ คจฺฉนฺติยา จ อาคจฺฉนฺติยา จ รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา รญฺโญ กเถสุํ. มหาราช เอวรูปา กุมาริกา อสฺส มภิรุยฺห อาคนฺตฺวา นิพทฺธํ วนฺทิตฺวา คจฺฉติ. เทวสฺสานุรูปา อคฺคมเหสี ภวิตุนฺติ, รา ชา ตํ สุตฺวา เตนหิ ภเณ คณฺหถ นํ กุมารึ, มม อคฺคมเหสึ กโรมีติ ปุริเส ปโยเชสิ, เตน ปยุตฺตปุริสา โพธิปูชํ กตฺวา อาคจฺฉนฺตึ คณฺหามาติ ตตฺถ นิลีนา คหณสชฺชา อฏฺฐํสุ, ตทา สา กุมาริกา อสฺส มภิรุยฺห มหาโพธิมณฺฑํ คนฺตฺวา วีตโรเคหิ สทฺธึ ปุปฺผปูชํ กตฺวา วนฺทิตฺวา นิวตฺติ, อถ เตสุ เอโก ธมฺมรกฺขิต ตฺเถโรนาม ตสฺสา เอว มาห, ภคินิ ตํ อนฺตรามคฺเค โจรา คณฺหิตุกามา ฐิตา, อสุกฏฺฐานํ ปตฺวา อปฺปมตฺตา [Pg.22] สีฆํ คจฺฉาติ, สาปิ คจฺฉนฺตี ตํ ฐานํ ปตฺวา โจเรหิ อนุพนฺธิตา อสฺสสฺส ปณฺหิยา สญฺญํ ทตฺวา ปกฺกามิ, โจรา ปจฺฉโต ปจฺฉโต อนุพนฺธึสุ. อสฺโส เวคํ ช เน ตฺวา อากาส มุลฺลงฺฆิ, กุมาริกา เวคํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺตี อสฺสสฺส ปิฏฺฐิโต ปริคลิตฺวา ปตนฺตี มยา กตูปการํ สร ปุตฺตาติ อาห, โส ปตนฺตึ ทิสฺวา เวเคนา คนฺตฺวา ปิฏฺฐิยํ นิสีทาเปตฺวา อากาสโต เนตฺวา ส ก ฏฺฐา เน เยว ปติฏฺฐาเปสิ. ตสฺมา. ตั้งแต่นั้นมา นางกุมาริกานั้นเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาอย่างยิ่ง ขี่ม้ามาบูชามหาโพธิ์ด้วยพวงมาลัยทองคำพร้อมกับพระอริยเจ้าทั้งหลายเป็นนิตย์แล้วก็กลับไป. ครั้งนั้น พวกพรานป่าในป่าใกล้กรุงปาฏลีบุตร เห็นรูปสมบัติของนางผู้ไปและมาอยู่บ่อยๆ จึงกราบทูลพระราชาว่า 'ข้าแต่มหาราช นางกุมาริกาผู้มีรูปโฉมเช่นนี้ขี่ม้ามาไหว้ (พระมหาโพธิ์) อยู่เป็นประจำ นางคู่ควรจะเป็นพระอัครมเหสีของพระองค์'. พระราชาทรงสดับดังนั้นจึงตรัสว่า 'ถ้าอย่างนั้น พวกเจ้าจงไปจับนางกุมาริกานั้นมา เราจะตั้งนางเป็นอัครมเหสี' แล้วทรงใช้พวกบุรุษไป. บุรุษเหล่านั้นที่ถูกใช้ไปก็ไปซุ่มรอเตรียมจะจับนางในขณะที่นางบูชาพระโพธิ์แล้วกลับมา. ครั้งนั้น นางกุมาริกาขี่ม้าไปยังมหาโพธิมณฑล บูชาดอกไม้ร่วมกับพระอริยเจ้าทั้งหลายผู้ปราศจากโรคแล้วไหว้แล้วจึงกลับ. ครั้งนั้น พระเถระรูปหนึ่งชื่อว่าธัมมรักขิตะ ได้กล่าวก็นางว่า 'น้องหญิง พวกโจรซุ่มรอเพื่อจะจับเจ้าอยู่ในระหว่างทาง เมื่อถึงที่นั้นแล้วจงอย่าประมาทและรีบไปเถิด'. นางเมื่อเดินทางไปถึงที่นั้นถูกพวกโจรไล่ตาม จึงให้สัญญาณด้วยส้นเท้าแก่ม้าแล้วหนีไป พวกโจรก็ไล่ตามไปข้างหลัง. ม้าเร่งฝีเท้าแล้วกระโดดขึ้นสู่ท้องฟ้า นางกุมาริกาไม่สามารถทนต่อความเร็วได้จึงพลัดตกจากหลังม้า ขณะที่กำลังตกลงมานางได้กล่าวว่า 'ลูกเอ๋ย จงระลึกถึงอุปการะที่แม่ทำไว้แก่เจ้า'. ม้าเห็นนางตกลงมาจึงรีบวิ่งไปรับนางให้นั่งบนหลังแล้วพานางเหาะไปทางอากาศ นำไปส่งถึงที่อยู่ของนางนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ๗. ๗. ติรจฺฉานคตาเปวํ, สรนฺตา อุปการกํ; น ชหนฺตีติ มนฺตฺวาน, กตญฺญู โหนฺตุ ปาณิโนติ. แม้สัตว์เดรัจฉานก็ยังระลึกถึงผู้มีอุปการะ ไม่ทอดทิ้ง ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจงเป็นผู้กตัญญูเถิด ตโต สา กุมาริกา สตฺตา สีติโกฏิธนํ พุทฺธสาสเนเยว จชิตฺวา ยาวชีวํ สีลํ รกฺขิตฺวา อุโปสถกมฺมํ ก ตฺวา ต โต จุตา สุตฺต ปฺปพุทฺโธ วิย เทวโลเก นิพฺพตฺตีติ. ตั้งแต่นั้นมา นางกุมาริกานั้นสละทรัพย์ ๘๗ โกฏิในพระพุทธศาสนา รักษาศีลตลอดชีวิต กระทำอุโบสถกรรม จุติจากอัตภาพนั้นแล้วไปบังเกิดในเทวโลก ประดุจตื่นจากหลับฉะนั้น ๘. ๘. อติตรุณวยา โภ มาตุคามาปิ เอวํ,วิวิธกุสลกมฺมํ กตฺว สคฺคํ วชนฺติ; กุสลผลมหนฺตํ มญฺญมานา ภวนฺตา,ภวถ กถ มุเปกฺขา ทานมานาทิกมฺเม. ดูก่อนท่านทั้งหลาย แม้สตรีทั้งหลายผู้มีวัยเยาว์ยิ่งนัก ก็ยังกระทำกุศลกรรมต่างๆ แล้วไปสู่สวรรค์เช่นนี้ ท่านทั้งหลายเมื่อทราบว่าผลของกุศลนั้นยิ่งใหญ่ ไฉนจึงยังเพิกเฉยในการบุญมีการให้ทานและการแสดงความเคารพเป็นต้นเล่า พุทฺเธนิยา วตฺถุํ จตุตฺถํ. เรื่องนางพุทธินี จบที่ ๔ ๕. อหิตุณฺฑิกสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๕. ลำดับเรื่องในเรื่องของหมองู มีดังนี้ อิมสฺมึ กิร ภทฺทกปฺปมฺหิ อมฺหากํ กิร ภควโต ปุพฺเพ กสฺสโปนาม สตฺถา โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา สเทวกํ โลกํ สํสารสาครา ตาเรตฺวา สพฺพพุทฺธกิจฺจานิ นิฏฺฐเปตฺวา อตฺถํ คโต ทิวสกโรวิย เสตพฺยมฺหิ อนุปาทิเสสาย นิพฺพาณธาตุยา ปรินิพฺพายิ, ตทา สกลชมฺพุทีปวาสิโน มนุสฺสา สนฺนิปติตฺวา [Pg.23] เอเกกํ สุวณฺณิฏฺฐกํ โกฏิอคฺฆนกํ รตนวิจิตฺตํ พหิจินนตฺถาย เอเกกํ อฑฺฒโกฏิอคฺฆนกํ อพฺภนฺตรูปปูรณตฺถํ มโนสิลาย มตฺติกากิจฺจํ กโรนฺตา โยชนพฺเพธํ ถูปํ กตฺวา มหนฺตํ สกฺการํ กโรนฺติ. ตทา เอโก อหิตุณฺฑิโก คามนิคมราชธานีสุ สปฺเป กีฬาเปตฺวา ชีวิกํ กปฺเปนฺโต เอกํ คามกํ ปตฺวา ตตฺถ สปฺเป กีฬาเปตฺวา สนฺตุฏฺเฐหิ คามวาสีหิ ทินฺนวิวิโธปายโน ขาทนียโภชนียํ ขา ทิ ตฺวา ภุญฺชิตฺวา ตตฺเถว นิวาสํ คเหตฺวา นิสีทิ. ตสฺมึ กิร คามเก มนุสฺสา เยภุยฺเยน รตนตฺตยมามกา. ตสฺมา เต รตฺติภาเค สยนฺตา ‘‘นโม พุทฺธายาติ’’ เอวมาทึ วทนฺติ. โส ปน อหิตุณฺฑิโก มิจฺฉาทิฏฺฐิโก ติณฺณํ รตนานํ คุณํ น ชานาติ. ตสฺมา เตสํ ตํ วจนํ สุตฺวา สยมฺปิ เก ฬึ กุรุมาโน ปริหาสวเสน ‘‘นโม พุทฺธายาติ’’ วทติ, อเถกทิวสํ โส อตฺตโน กีฬาปนสมตฺถํ เอกํ สปฺปํ ภตฺถ ตตฺถ ปริเยสมาโน อาหิณฺฑติ. ตทา เอโก นาคราชา กสฺสปทสพลสฺส ถู ปํ ค นฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกํ วมฺมิกํ ปวิสติ. ตํ ทิ สฺวา อหิตุณฺฑิโก เวเคนา คนฺตฺวา นาคราชํ คณฺหิตุํ มนฺตํ ปริชปิ, โส มนฺตํ สุตฺวา กุชฺฌิตฺวา ตํ มาเรตุกาโม อนุพนฺธิ, ตํ ทิ สฺวา อหิตุณฺฑิโก เว เค น ปลายนฺโต เอกสฺมึ ปาสาเณ ปกฺขลิตฺวา ปตมาโน ปุพฺเพวุตฺตปริหาส วจนปริจเยน ‘‘นโม พุทฺธายาติ’’ วทนฺโต ปติ. ตสฺส ตํ วจนํ อนุพนฺธนฺตสฺส นาครญฺโญ โสตปเถ อมตํวิย ปติ. อถ โส รตนตฺตยคารเวน ตสฺมึ โกธํ นิพฺพาเปตฺวา สมฺม มา ภายิ. อหํ รตนตฺตยมนฺตานุภาวปาเสน พทฺโธ. ตสฺมา ตุ วํ ฑสิตุํ มยฺหํ อนนุรูปํ. อชฺช ต ยิ ปสนฺโนมฺหิ, ปณฺณาการํ เตทมฺมิ, คณฺหาติ ตีณิ สุวณฺณปุปฺผานิ อทาสิ. เอวํ รตนตฺตยํ นาม โฆราสิวิสานมฺปิ สปฺปานํ มนํ ปีเณติ. โหนฺติ เจตฺถ. ได้ยินว่า ในภัทรกัปนี้ ก่อนพระผู้มีภาคเจ้าของเรา ได้มีพระศาสดาพระนามว่ากัสสปะอุบัติขึ้นในโลก ทรงช่วยโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ข้ามพ้นจากสังสารสาคร ทรงกระทำพุทธกิจทั้งปวงให้สำเร็จแล้ว เสด็จดับขันธปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ในเมืองเสตพยะ เหมือนพระอาทิตย์อัสดงคตฉะนั้น ครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายผู้อยู่ในชมพูทวีปทั้งหมดได้ประชุมกัน สร้างพระสถูปสูงหนึ่งโยชน์ โดยใช้ทองคำอิฐละหนึ่งโกฏิ มีรัตนวิจิตรสำหรับก่อภายนอก และอิฐละกึ่งโกฏิสำหรับถมภายใน โดยใช้หรดาลทำหน้าที่ดินเหนียว แล้วกระทำการสักการะอย่างยิ่งใหญ่ ครั้งนั้น หมองูคนหนึ่งเลี้ยงชีพด้วยการเล่นงูในหมู่บ้าน นิคม และราชธานี ได้ไปถึงหมู่บ้านแห่งหนึ่ง เล่นงูที่นั่น ได้รับเครื่องบรรณาการต่างๆ จากชาวบ้านผู้พอใจ กินและบริโภคอาหารแล้ว ก็พักอยู่ที่นั่น ได้ยินว่า ในหมู่บ้านนั้น มนุษย์ส่วนมากเป็นผู้เลื่อมใสในพระรัตนตรัย เพราะฉะนั้น พวกเขานอนในเวลากลางคืนก็กล่าวว่า “นะโม พุทธายะ” เป็นต้น แต่หมองูนั้นเป็นมิจฉาทิฐิ ไม่รู้คุณของพระรัตนตรัย ๓ ประการ เพราะฉะนั้น เมื่อได้ยินคำนั้นของพวกเขา ตนเองก็กล่าวว่า “นะโม พุทธายะ” โดยทำเป็นเล่นหัวเยาะเย้ย วันหนึ่ง เขาเที่ยวแสวงหางูตัวหนึ่งที่สามารถเล่นได้ของตนที่หายไปในที่นั้น ครั้งนั้น พญานาคราชองค์หนึ่งไปไหว้พระสถูปของพระกัสสปทศพลแล้วเข้าไปในจอมปลวกแห่งหนึ่ง หมองูเห็นดังนั้น จึงรีบไปร่ายมนต์เพื่อจับพญานาคราช พญานาคราชได้ยินมนต์แล้วโกรธ คิดจะฆ่าเขาจึงติดตามไป หมองูเห็นดังนั้น จึงรีบหนีไป สะดุดก้อนหินก้อนหนึ่งล้มลง ขณะที่ล้มลงก็กล่าวว่า “นะโม พุทธายะ” ด้วยความเคยชินกับคำพูดที่กล่าวเล่นหัวเยาะเย้ยมาก่อน คำนั้นของเขาได้ตกไปในโสตประสาทของพญานาคราชผู้ติดตามไปเหมือนน้ำอมฤต ครั้งนั้น พญานาคราชด้วยความเคารพในพระรัตนตรัย จึงดับความโกรธในตัวเขาแล้วกล่าวว่า “สหาย อย่ากลัวเลย เราถูกผูกมัดด้วยบ่วงแห่งอานุภาพมนต์พระรัตนตรัย เพราะฉะนั้น การกัดเจ้าจึงไม่สมควรแก่เรา วันนี้เราเลื่อมใสในเจ้า เราจะให้เครื่องบรรณาการแก่เจ้า จงรับไปเถิด” แล้วได้ให้ดอกไม้ทองคำ ๓ ดอก พระรัตนตรัยชื่อว่ายังจิตของงูพิษร้ายให้ยินดีได้ แม้ในที่นี้ก็มี ๑. ๑. พุทฺโธติ [Pg.24] วจนํ เสฏฺฐํ, พุทฺโธติ ปท มุตฺตมํ; นตฺถิ เตน สมํ โลเก, อญฺญํ โสตรสายนํ. คำว่า “พุทโธ” เป็นคำประเสริฐ คำว่า “พุทโธ” เป็นบทอันสูงสุด ไม่มีสิ่งอื่นใดในโลกเสมอด้วยคำนั้น อันเป็นโอสถบำรุงโสตประสาท ๒. ๒. ธมฺโมติวจนํ เสฏฺฐํ, ธมฺโมติ ปทมุตฺตมํ; นตฺถิ เตน สมํ โลเก, อญฺญํ โสตรสายนํ. คำว่า “ธัมโม” เป็นคำประเสริฐ คำว่า “ธัมโม” เป็นบทอันสูงสุด ไม่มีสิ่งอื่นใดในโลกเสมอด้วยคำนั้น อันเป็นโอสถบำรุงโสตประสาท ๓. ๓. สงฺโฆติ วจนํ เสฏฺฐํ, สงฺโฆติ ปทมุตฺตมํ; นตฺถิ เตน สมํ โลเก, อญฺญํ โสตรสายนํ. คำว่า “สังโฆ” เป็นคำประเสริฐ คำว่า “สังโฆ” เป็นบทอันสูงสุด ไม่มีสิ่งอื่นใดในโลกเสมอด้วยคำนั้น อันเป็นโอสถบำรุงโสตประสาท ๔. ๔. ตสฺส มุขํ มุขํ นาม, ยํ วตฺตติ มุเข สทา; ทุลฺลภํ พุทฺธวจนํ, สพฺพสมฺปตฺติทายกํ. ปากของผู้นั้นชื่อว่าปาก ที่กล่าวพระพุทธพจน์อันหาได้ยาก ซึ่งให้ความสำเร็จทั้งปวงอยู่เสมอ ๕. ๕. ตสฺส มโน มโน นาม, ยํ เจ มนสิ วตฺตติ; ทุลฺลภํ พุทฺธวจนํ, สพฺพสมฺปตฺติทายกํ. ใจของผู้นั้นชื่อว่าใจ ที่ดำรงพระพุทธพจน์อันหาได้ยาก ซึ่งให้ความสำเร็จทั้งปวงอยู่ในใจ ๖. ๖. ตเมว กวจํ เทเห, ตเมว มณิ กามโท; ตเมว สุรภี เธนุ, ตเมว สุรปาทโป. พระพุทธพจน์นั้นแลเป็นเกราะในกาย พระพุทธพจน์นั้นแลเป็นแก้วมณีที่ให้ความปรารถนา พระพุทธพจน์นั้นแลเป็นแม่โคที่ให้กลิ่นหอม พระพุทธพจน์นั้นแลเป็นต้นไม้ทิพย์ ๗. ๗. ตสฺเสว โสตํ โสตํว, ยํ สุณาติ ชโน อยํทุลฺลภํ พุทฺธวจนํ, สพฺพสมฺปตฺติทายกํ. หูของผู้นั้นชื่อว่าหู ที่ชนนี้ได้ฟังพระพุทธพจน์อันหาได้ยาก ซึ่งให้ความสำเร็จทั้งปวง ๘. ๘. เอวํ วิโธ รโค โฆโร, หฬาหฬวิโส สทา; พุทฺโธติ วจนํ สุตฺวา, สนฺตุฏฺโฐ ทาสิ ชีวิตํ. งูร้ายเช่นนี้ มีพิษร้ายแรงเสมอ เมื่อได้ยินคำว่า “พุทโธ” ก็ยินดีแล้วให้ชีวิต ๙. ๙. โสณฺณปุปฺผตฺตยํจาปิ, มหคฺฆํ พหลํ อทา; ปสฺส พุทฺโธติ วาจาย, อานุภาวมหนฺตตนฺติ. และได้ให้ดอกไม้ทองคำ ๓ ดอกอันมีค่ามากและหนา จงดูเถิด อานุภาพอันยิ่งใหญ่ของคำว่า “พุทโธ” อถ นาคราชา ตสฺส ตานิ สุวณฺณปุปฺผานิ ทตฺวา เอวมาห. สมฺม เอเตสุ เอกํ ตว ปุญฺญตฺตาย เอกํ มม ปุญฺญตฺถาย ปูเชหิ. อิตเรน ยาวชีวํ สุเขน ชีวนฺโต ปุตฺตทาเร โปเสนฺโต ทานาทีสุ อปฺปมชฺชนฺโต ชีวิกํ กปฺเปหิ. มา หีนกมฺเม พฺยวโฏ โหหิ, มิจฺฉาทิฏฺฐิญฺจ ปชหาติ โอวทิตฺวา ปกฺกามิ. อหิตุณฺฑิโกปิ โสมนสฺสปฺปตฺโต เตน วุตฺตนเยเนว ทฺวิหิ ปุปฺเผหิ เจติยํ ปูเชตฺวา เอเกน ส ห สฺสํ ลภิตฺวา เต น ปุตฺตทาเร [Pg.25] โปเสนฺโต กปณทฺธิกวณิพฺพกาทีนํ ทานํ เทนฺโต อหิตุณฺฑิกกมฺมํ ปหาห กุสลเมว อุปจินนฺโต อายุปริโยสาเน สคฺคปรายโน อโหสิ. ครั้งนั้น พญานาคราชให้ดอกไม้ทองคำเหล่านั้นแก่เขาแล้วกล่าวว่า “สหาย ในบรรดาดอกไม้เหล่านี้ จงบูชาดอกหนึ่งเพื่อบุญของเจ้า ดอกหนึ่งเพื่อบุญของเรา ส่วนดอกที่เหลือ จงเลี้ยงชีพอย่างมีความสุขตลอดชีวิต เลี้ยงดูบุตรภรรยา ไม่ประมาทในการให้ทานเป็นต้น อย่าประกอบอาชีพที่ต่ำทราม และจงละมิจฉาทิฐิเสีย” ครั้นให้โอวาทแล้วก็จากไป หมองูนั้นก็มีความยินดี ได้บูชาพระเจดีย์ด้วยดอกไม้ ๒ ดอกตามที่พญานาคราชกล่าวไว้ ได้เงินพันหนึ่งจากดอกไม้ดอกหนึ่ง แล้วเลี้ยงดูบุตรภรรยา ให้ทานแก่คนยากจน คนเดินทาง และคนขอทานเป็นต้น ละอาชีพหมองูแล้วสั่งสมแต่กุศลกรรม เมื่อสิ้นอายุขัยก็ได้ไปสู่สวรรค์ ๑๐. ๑๐. อิติ อวิทิตสตฺโต กิญฺจิ พุทฺธานุภาวํ,ลภติ ธนวิเสสํ ยสฺส นามปฺปกาสา; วิทิตชนนิกาโย กินฺนุ ตสฺสานุภาวํ,น ลปติ ชินนามํ กิจฺจ มญฺญปฺปหายาติ. สัตว์ผู้ไม่รู้พุทธานุภาพบางอย่าง ย่อมได้ทรัพย์อันพิเศษ เพราะการประกาศพระนามของพระองค์เห็นปานนี้ หมู่ชนผู้รู้พุทธานุภาพของพระองค์ ไฉนเล่าจะไม่กล่าวถึงพระนามของพระชินเจ้า โดยละทิ้งกิจอื่นเสียเล่า อหิตุณฺฑิกสฺส วตฺถุํ ปญฺจมํ. เรื่องของนายหมองู ที่ ๕ ๖. สรณตฺเถรสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๖. ในเรื่องของพระเถระชื่อสรณะ มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ สาวตฺถิยํ กิร สุมโน นาเม โก คหปติ อโหสิ. ตสฺส ภริยา สุชมฺปติกา นาม. เต อคารํ อชฺฌาวสนฺตา อปรภาเค ปุตฺตํจ ธีตรํจ ลภึสุ. อถ เตสํ ทหรกาเลเยว มาตาปิตโร กาลํ กโรนฺตา เชฏฺฐกํปกฺโกสิตฺวา มยํ ปุตฺต ตุวํ ปติรูเป ฐาเน นิเวสิตุํ นาสกฺขิมฺห, ยํ โน ฆเร วิภวํ, สพฺพํ ตํ คณฺห. อิมายจ เต กณิฏฺฐิกาย วุทฺธึตฺวเมว ชานาหีติ วตฺวา เชฏฺฐกสฺส หตฺเถ กณิฏฺฐิกาย หตฺถํ ฐเปตฺวา กาลมกํสุ. อถ โส มาตาปิตุนฺนํ อจฺจเยน อาฬาหนกิจฺจํ กตฺวา วสนฺโต กาลนฺตเรน กณิฏฺฐิกํ ปติรูเปน กุเลน สมฺพนฺธิตฺวา สยมฺปิ ทารปริคฺคหมกาสิ. อถาปรภาเค ตสฺส กณิฏฺฐิกา คพฺภินี หุตฺวา เอกทิวสํ สามิกํ อาห, สามิ มม ภาตรํ ทฏฺฐุกามามฺหีติ. โสปิ สาธุ ภทฺเทติ อนุรูเปน ปณฺณากาเรน ตาย สทฺธึ นิกฺขมิ. ตทา ปน ภควา สุนิวตฺโถ สุปารุโต ภิกฺขุสงฺฆปริวุโส ปิณฺฑาย นครํ ปาวิสิ ฉพฺพณฺณฆนพุทฺธรํสิโย วิสฺสชฺเชนฺโต, ต โต เต ภควนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา ปญฺจปติฏฺฐิเตน [Pg.26] วนฺทิตฺวา อฏฺฐํสุ, อถ สตฺตา เตสํ ชยมฺปติกานํ อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึทิสฺวา เต สรเณสุจ สีเลสุจ ปติฏฺฐาเปตฺวา เอวมาห, กทาจิ โว ทุกฺเข อุปฺปนฺเน ตถาคโต อนุสฺสริตพฺโพติ. ตถาหิ. ได้ยินว่า ในเมืองสาวัตถี มีคฤหบดีคนหนึ่งชื่อสุมนะ ภรรยาของเขามีชื่อว่า สุชัมปติกา เขาทั้งสองอยู่ครองเรือน ในเวลาต่อมาก็ได้บุตรและธิดา ครั้นเมื่อบุตรธิดาเหล่านั้นยังเป็นเด็กเล็กอยู่ มารดาบิดาก็ได้ทำกาละ เรียกบุตรคนโตมาแล้วกล่าวว่า ลูกเอ๋ย พวกเราไม่สามารถจะให้เจ้าตั้งอยู่ในฐานะที่สมควรได้ ทรัพย์สมบัติใดมีอยู่ในเรือนของเรา เจ้าจงรับเอาทรัพย์นั้นทั้งหมด และเจ้าจงดูแลความเจริญของน้องสาวคนนี้เองเถิด กล่าวแล้วก็วางมือน้องสาวลงบนมือของพี่ชายแล้วก็ตายไป ครั้นเขาทำกิจเผาศพมารดาบิดาแล้วอยู่มา โดยกาลต่อมาก็ได้ผูกพันน้องสาวกับตระกูลที่สมควร ตนเองก็ได้มีภรรยา ครั้นในเวลาต่อมา น้องสาวของเขาก็ตั้งครรภ์ วันหนึ่งจึงบอกสามีว่า นายเจ้าขา ดิฉันอยากจะไปพบพี่ชายของดิฉัน เขาก็กล่าวว่า ดีละ นางผู้เจริญ แล้วก็ออกเดินทางไปพร้อมกับนางพร้อมด้วยเครื่องบรรณาการที่สมควร ในกาลนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งห่มเรียบร้อย ทรงห่มผ้าดีแล้ว มีหมู่ภิกษุแวดล้อม เสด็จเข้าไปสู่เมืองเพื่อบิณฑบาต ทรงเปล่งพระพุทธรัศมี ๖ สีอันหนาทึบ ครั้นเขาทั้งสองเห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว มีจิตเลื่อมใส จึงกราบไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้วยืนอยู่ ครั้นพระศาสดาเห็นอุปนิสัยสมบัติของสามีภรรยาคู่นั้นแล้ว จึงให้เขาทั้งสองตั้งอยู่ในสรณะและศีลแล้วตรัสอย่างนี้ว่า เมื่อทุกข์เกิดขึ้นแก่พวกเธอเมื่อใด พึงระลึกถึงพระตถาคตเมื่อนั้น ดังนี้ ๑. ๑. ยํกิญฺจิ ภยมุปฺปนฺนํ, ราชโจราทิสมฺภวํ; ตทา สเรยฺย สมฺพุทฺธํ, นิจฺฉนฺโตต ทุปทฺทวํ. ภัยใดๆ ที่เกิดขึ้น อันเกิดจากพระราชา โจร เป็นต้น เมื่อนั้นพึงระลึกถึงพระสัมพุทธเจ้า เมื่อปรารถนาความไม่มีอุปัทวะนั้น. ๒. ๒. ยํ เว อุปทฺทวํ โหติ, ยกฺขเปตา ทิสมฺภวํ; ตทา สเรยฺย สมฺพุทฺธํ, นิจฺฉนฺโต ตทุปทฺทวํ. อุปัทวะใดแลมีอยู่ อันเกิดจากยักษ์ เปรต และอสุรกาย เป็นต้น เมื่อนั้นพึงระลึกถึงพระสัมพุทธเจ้า เมื่อปรารถนาความไม่มีอุปัทวะนั้น. ๓. ๓. สีหพฺยคฺฆตรจฺฉาทิ, ปุณฺฑรีกาทิสมฺภวํ; ตทา สเรยฺย สมฺพุทฺธํ, นิจฺฉนฺโต ตทุปทฺทวํ. ภัยอันเกิดจากราชสีห์ เสือโคร่ง และเสือเหลือง เป็นต้น เมื่อนั้นพึงระลึกถึงพระสัมพุทธเจ้า เมื่อปรารถนาความไม่มีอุปัทวะนั้น. ๔. ๔. ยมาตปคฺคิ วาตาทิ, อุทกาสนิสมฺภวํ; ตทา สเรยฺย สมฺพุทฺธํ, นิจฺฉนฺโต ตทุปทฺทวํ. ภัยอันเกิดจากแดด ไฟ ลม เป็นต้น อันเกิดจากน้ำและสายฟ้า เมื่อนั้นพึงระลึกถึงพระสัมพุทธเจ้า เมื่อปรารถนาความไม่มีอุปัทวะนั้น. ๕. ๕. ปชฺชราทีหิ โรเคหิ, วิสโม ตุหิสมฺภวํ; ตทา สเรยฺย สมฺพุทฺธํ, นิจฺฉนฺโต ตทุปทฺทวํ. ด้วยโรคทั้งหลายมีไข้เป็นต้น อันเกิดจากความไม่สม่ำเสมอของธาตุ เมื่อนั้นพึงระลึกถึงพระสัมพุทธเจ้า เมื่อปรารถนาความไม่มีอุปัทวะนั้น. ๖. ๖. มจฺจุนา เจ ยทา ยุทฺธํ, กเร เตนาปิ ชนฺตุนา; สริตพฺโพ ตทา พุทฺโธ, ปตฺเถนฺเตนตฺตโน ชยนฺติ. เมื่อใดสัตว์พึงทำสงครามกับความตาย เมื่อนั้นสัตว์นั้นผู้ปรารถนาชัยชนะแก่ตน พึงระลึกถึงพระพุทธเจ้า. ตโต เต ภควโต วจนํ ปฏินนฺทิตฺวา วนฺทิตฺวา อคมํสุ. อถ เชฏฺฐโก อาคเต เต ทิสฺวา ยถานุรูปํ สกฺการ มกาสิ. ตสฺสา สามิโก กติปาหํ ตตฺถ วสิตฺวา ภริยํ เชฏฺฐกสฺส ปฏิปาเทตฺวา มม คาเม กิจฺจํ อตฺถีติ วตฺวา ปกฺกามิ. อถสฺสา ภาตา ภริยํ ปกฺโกสิตฺวา อาห ภทฺเท อิมิสฺสา สพฺพํ กตฺตพฺพํ กโรหีติ. สา ตโต ปฏฺฐาย ตสฺสา อุทกนฺน ปานา ทินา เวยฺยาวจฺจํ กุรุมานา เอติสฺสา หตฺถปาทคีวูปเคสุ อาภรเณสุ โลภํ อุปฺปาเทตฺวา ตํ วูปสเมตุํ อสกฺโกนฺตี อาหารู ปจฺเฉทํ กตฺวา คิลานาวิย มญฺจกํ อุปคูหิตฺวา นิปติ. อถ โส เคหํ คนฺตฺวา ตํ ตถา สยิตํ [Pg.27] ทิสฺวา มญฺจเก นิสินฺโน กึ ภทฺเท อผาสุกนฺติ ปุจฺฉิ, สา ตุณฺหี หุตฺวา กติปยวาเร ปุจฺฉิตา น สกฺกา กเถตุนฺติ อาห. ปุน สามิเกน คาฬฺหํ นิพนฺธิเต สา จินฺเตสิ, อุชุกํ มยา ตสฺสา ปิฬนฺธนํ ปตฺเถมีติ วุตฺเต น ปฺปติรุปํ, ตสฺสา ปญฺจมธุร มํสํ ปตฺเถมีติ วุตฺเต ตํ มาเรสฺสติ, ตทา ปิฬนฺธนานิ มยฺหเมวาติ, ตโต สามิ ตว กณิฏฺฐิกาย ปญฺจมธุรมํสํ ปตฺเถมิ, อลภมานาย เม ชีวิตํ นตฺถีติ อาห, ตํ สุตฺวา โส อเนกปริยาเยน มนุสฺสมารณํ นาม ภาริยนฺติ วตฺวา นิวาเรนฺโตปิ นิวาเรตุํ นาสกฺขิ, อถ ตาย ปฏิพทฺธจิตฺโต กามมุจฺฉิโต โมหมูฬฺโห หุตฺวา สาธุ ลภิสฺสสีติ ตสฺสา วจนํ สมฺปฏิจฺฉิ. ตถาหิ. แต่นั้น เขาทั้งสองก็ชื่นชมพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค ไหว้แล้วก็ไป ครั้นพี่ชายเห็นเขาทั้งสองมาถึงแล้ว ก็ได้ทำสักการะตามสมควร สามีของนางอยู่ ณ ที่นั้นสองสามวัน มอบภรรยาไว้กับพี่ชาย กล่าวว่า มีกิจในหมู่บ้านของตน แล้วก็จากไป ครั้นพี่ชายของนางเรียกภรรยามาแล้วกล่าวว่า นางผู้เจริญ เธอจงทำกิจทุกอย่างแก่นางผู้นี้เถิด นางตั้งแต่นั้นมาก็ทำเวยยาวัจจะแก่นางผู้นั้น ด้วยข้าว น้ำ และเครื่องดื่มเป็นต้น เกิดความโลภในเครื่องประดับที่มือ เท้า และคอของนาง ไม่สามารถระงับความโลภนั้นได้ จึงงดอาหาร แกล้งทำเป็นป่วยนอนกอดเตียงอยู่ ครั้นเขากลับไปเรือน เห็นนางนอนอยู่อย่างนั้น นั่งบนเตียงแล้วถามว่า นางผู้เจริญ ไม่สบายอะไรหรือ นางเงียบอยู่ ถูกถามหลายครั้งก็กล่าวว่า ไม่สามารถบอกได้ ครั้นสามีคะยั้นคะยออย่างหนัก นางก็คิดว่า ถ้าเราบอกตรงๆ ว่าอยากได้เครื่องประดับของนาง ก็ไม่สมควร ถ้าบอกว่าอยากได้เนื้อปัญจมธูรของนาง เขาก็จะฆ่านาง เมื่อนั้นเครื่องประดับก็จะตกเป็นของเราเอง แต่นั้นนางก็กล่าวว่า นายเจ้าขา ดิฉันอยากได้เนื้อปัญจมธูรของน้องสาวของท่าน ถ้าไม่ได้ ดิฉันก็จะไม่มีชีวิตอยู่ ครั้นเขาได้ฟังดังนั้น ก็กล่าวห้ามว่า การฆ่ามนุษย์เป็นเรื่องร้ายแรงนัก ด้วยประการต่างๆ แต่ก็ไม่สามารถห้ามได้ ครั้นเขามีจิตผูกพันกับนาง ถูกกามมูรฉาครอบงำ เป็นผู้หลงงมงาย จึงรับคำของนางว่า ดีละ เจ้าจักได้ ดังนี้ ๗. ๗. หายนฺติ อิธโลกตฺถา, หายนฺติ ปารโลกิกา; หายนฺติ มหตา อตฺถา, เย อิตฺถีนํ วสงฺคตา. ประโยชน์ในโลกนี้ย่อมเสื่อม ประโยชน์ในโลกหน้าย่อมเสื่อม ประโยชน์อันยิ่งใหญ่ย่อมเสื่อม แก่ชนเหล่าใดที่ตกอยู่ในอำนาจของหญิง. ๘. ๘. เอสา มาตา ปิตา เอโส, ภคินี ภาตโร อิเม; ครุตพฺเพ น ชานนฺติ, เย อิตฺถีนํ วสงฺคตา. นี้มารดา นี้บิดา นี้พี่สาวน้องสาว นี้พี่ชายน้องชาย ย่อมไม่รู้จักความเคารพ แก่ชนเหล่าใดที่ตกอยู่ในอำนาจของหญิง. ๙. ๙. การณาการณนฺเตตํ, กตฺตพฺพํวา น วา อิทํ; กามนฺธตฺตา น ชานนฺติ, เย อิตฺถีนํ วสงฺคตา. เหตุและมิใช่เหตุนั้น สิ่งนี้ควรทำหรือไม่ควรทำ ย่อมไม่รู้เพราะความมืดบอดด้วยกาม แก่ชนเหล่าใดที่ตกอยู่ในอำนาจของหญิง. ๑๐. ๑๐. ปาณํ วา อติปาเตนฺติ, โหนฺติ วา ปารทาริกา; ภาสนฺติ อลิกํ วาจํ, เย อิตฺถีนํ วสงฺคตา. ย่อมฆ่าสัตว์บ้าง ย่อมเป็นผู้ประพฤติผิดในภรรยาผู้อื่นบ้าง ย่อมกล่าววาจาเท็จ แก่ชนเหล่าใดที่ตกอยู่ในอำนาจของหญิง. ๑๑. ๑๑. สนฺธิจฺเฉทาทิกํ เถยฺยํ, มชฺชปานํจ เปสุนํ; กโรนฺติ สาหสํ สพฺพํ, เย อิตฺถีนํ วสงฺคตา. การลักทรัพย์มีตัดช่องเป็นต้น การดื่มน้ำเมาและการพูดส่อเสียด ย่อมทำกรรมหยาบช้าทุกอย่าง แก่ชนเหล่าใดที่ตกอยู่ในอำนาจของหญิง. ๑๒. ๑๒. อโห อจฺฉริยํ โลเก, สรนฺตานํ ภยา วหํ; ภริยาย วสํ คนฺตฺวา, โสทรึหนฺตุมิจฺฉตีติ. โอ้หนอ เป็นเรื่องน่าอัศจรรย์ในโลก เป็นสิ่งที่นำภัยมาให้แก่ผู้ที่ระลึกถึง ตกอยู่ในอำนาจของภรรยาแล้ว ย่อมปรารถนาจะฆ่าน้องสาวร่วมสายโลหิตของตน. อถ โส สาหสิโก ปุริโส ภคินิ เอว มาห, เอหิ อมฺม อมฺหากํ มาตาปิตุนฺนํ อิณํ สาเธสฺสาม, อปฺเปวนาม โน ทิสฺวา อิณายิกา อิณํ ทสฺสนฺตีติ, ตํ สุตฺวา ตาย สมฺปฏิจฺฉิเต [Pg.28] สุขยานเก นิสีทาเปตฺวา อิณายิกานํ คามํ คจฺฉนฺโต วิย มหาอฏวึปตฺวา ยานํ มคฺคา โอกฺกมฺม ฐเปตฺวา วิรวนฺติเมว นํ หตฺเถ คเหตฺวา ฉินฺทิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา เกเส คเหตฺวา ภูมิยํ ปาเตสิ, ตสฺมึ ขเณ ตสฺสา กมฺมชวาตา จลึสุ. สา ภาตุลชฺชาย สามิ กมฺมชวาตา เม จลึสุ, ยา วา หํ วิชายามิ, ตาว อุปธาเรหีติ วทนฺตีปิ อปเนตุํ อสกฺโกนฺตี ปุตฺตํ วิชายิ, อถ โส ตํ สมีเป วฏรุกฺขมูเล มาเรสฺสามีติ จิกุเร คเหตฺวา อากฑฺฒิ, ตสฺมึ กาเล สา สามิ ตว ภาคิเนยฺยสฺส มุขํ โอโลเกตฺวา ตสฺส สิเนเหนาปิ มํ น มาเรหีติ วทนฺตี ยาจิ, อถ โส กกฺขโฬ ตสฺสา ตํ การุณิกวจนํ อสุณนฺโต วิย มาเรตุํ อุสฺสหเตว, ตโต สา กุมาริกา อตฺตโน อสรณา จินฺเตสิ, มม สทฺเทนา คนฺตฺวา โย โกจิ มม ภาตุ อนยํ กเรยฺย, ตํ น ปฺปติรูปนฺติ ภาตุสิเนเหน นิสฺสทฺทา อตฺตนา คติตสรณํ อาวชฺชมานา นิปชฺชิ, อถสฺสา ภา ต ริ เมตฺตานุภาเวนจ อนุสฺสริตสรณานุภาเวนจ ตสฺมึ นิคฺโรเธ อธิวตฺถา เทวตา เอวรูโป มาตุคาโม เอตฺถ มาริตา อภวิสฺสา, อทฺธาหํ เทวสมาคมํ ปวิสิตุํ น ลภิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา เอติสฺสา สา มิ โก วิย ตํ ต ชฺเช ตฺวา ปลาเปตฺวา ตฺวํ มา ภายีติ สมสฺสาเสตฺวา ยา น เก ส ปุ ตฺตํ กุมารึ นิสีทาเปตฺวา ตํ ทิวสเมว สาวตฺถิมาคมฺม อนฺโตนคเร สา ลา ย นํ นิปชฺชาเปตฺวา อนฺตรธายิ. ตถาหิ. ครั้นบุรุษผู้หยาบช้านั้นจึงกล่าวกับน้องสาวว่า มาเถิดแม่ เราจะไปทวงหนี้ของมารดาบิดาของเรา บางทีพวกเจ้าหนี้เห็นเราแล้วก็จะใช้หนี้คืน ครั้นนางได้ฟังดังนั้นก็รับคำ จึงให้นางนั่งบนยานที่สะดวกสบาย ทำทีเหมือนจะไปหมู่บ้านของเจ้าหนี้ แต่เมื่อไปถึงป่าใหญ่ ก็เลี้ยวยานออกจากทางแล้วจอดไว้ คิดว่า เราจะจับนางที่กำลังร้องไห้อยู่นี้ฆ่าเสีย จึงจับผมของนางแล้วฉุดลงบนพื้น ในขณะนั้น ลมกรรมชวาตของนางก็กำเริบ นางด้วยความละอายต่อพี่ชาย จึงกล่าวว่า นายเจ้าขา ลมกรรมชวาตของดิฉันกำเริบ ขอท่านจงรอจนกว่าดิฉันจะคลอดบุตร แม้นางจะกล่าวอย่างนั้น เขาก็ไม่หยุด (นางไม่สามารถจะกลั้นไว้ได้) จึงคลอดบุตรออกมา ลำดับนั้น เขาคิดว่าเราจะฆ่านางที่โคนต้นไทรที่อยู่ใกล้ๆ นี้ จึงจับผมแล้วลากไป ในกาลนั้น นางมองดูหน้าหลานของเขาแล้วอ้อนวอนว่า นายเจ้าขา ขอท่านอย่าฆ่าดิฉันเลย แม้ด้วยความรักในหลานของท่านเถิด ครั้นบุรุษผู้หยาบช้านั้นทำเหมือนไม่ได้ยินคำอันน่าสงสารของนาง ก็ยังคงพยายามจะฆ่าอยู่นั่นเอง แต่นั้นนางกุมาริกานั้นเมื่อไม่มีที่พึ่งจึงคิดว่า หากใครก็ตามมาทำอันตรายพี่ชายของเราเพราะเสียงร้องของเรา นั่นก็ไม่สมควรเลย ด้วยความรักในพี่ชาย นางจึงนิ่งเงียบลง ระลึกถึงสรณะที่ตนถึงแล้วก็นอนลง ด้วยอานุภาพแห่งเมตตาของนาง และด้วยอานุภาพแห่งสรณะที่นางระลึกถึง เทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นไทรนั้นคิดว่า หากสตรีเช่นนี้ถูกฆ่าที่นี่ เราก็จักไม่ได้เข้าสู่ที่ประชุมเทวดาเป็นแน่ จึงจำแลงกายเป็นประดุจสามีของนาง ขู่ตะคอกเขาให้หนีไป แล้วปลอบโยนนางว่า เธออย่ากลัวเลย ให้นางกุมาริกาพร้อมด้วยบุตรนั่งบนยาน แล้วก็มาถึงเมืองสาวัตถีในวันนั้นเอง ให้นางนอนลงในศาลาภายในเมืองแล้วก็หายตัวไป ดังนี้ ๑๓. ๑๓. สพฺพสมฺปตฺติทาตารํ, สพฺพโลเกกนายกํ; มนสาปิ โย วิภาเวติ, ตํ เว ปาเลนฺติ เทวตา. เทวดาย่อมรักษาผู้ใดผู้หนึ่งที่ระลึกถึงแม้ด้วยใจ ซึ่งพระพุทธเจ้าผู้ประทานสมบัติทั้งปวง และเป็นผู้นำเอกของโลกทั้งปวง ๑๔. ๑๔. มุหุตฺตมฺปิจ โย เมตฺตํ, ภาเวติ ยทิ สาธุกํ; ตํ เว ปาเลนฺติ เทวาปิ, โตสยนฺติ อุปายนาติ. ผู้ใดเจริญเมตตาแม้ชั่วขณะหนึ่ง หากเจริญดีแล้วไซร้ แม้เทวดาทั้งหลายย่อมรักษาผู้นั้น และย่อมทำให้ยินดีด้วยเครื่องบรรณาการ ตโต [Pg.29] ตสฺสา ปน สามิโก นครา นิกฺขมฺม คจฺฉนฺโต อตฺตโน ภริยํ ทิสฺวา ตฺวํ กทา อาคตา, เกนานีตาสีติ ปุจฺฉิ. สา เทวตาย อานีตภาวํ อชานนฺตี กึ ตฺวํ ภณสิ, นนุ ตยา อานีตามฺหีติ, โสปิ กึโภติ ภณสิ, ตว ภาตุคาเม ทิฏฺฐกาลโต ปฺปตุติ อชฺช จตฺตาโร มาสา ชาตา, เอตฺตกํ กาลํ ตฺวํ น ทิฏฺฐปุพฺพา, กถํ ตฺวํ มยา สทฺธึอาคตาติ ปุจฺฉิ. สา ตํ สุตฺวา เตนหิ มาญฺญสฺส อิมํ รหสฺสํ กเถหิ สามีติ วตฺวา ภา ต รา อตฺตโน กตํ สพฺพํ วิตฺถาเรน กเถสิ. ตํ สุตฺวา ตสฺส สามิโก สํวิคฺโค ภยปฺปตฺโต หุตฺวา ตํ อตฺตโน เคหํ ปาเปสิ, ตโต กติปาหํ ตาย วิสฺสมิเต เต อุโภปิ สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา มหาทานํ ทตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺเต นิสีทึสุ, อถ สา ภควโต สรณสีลานุภาเวน อตฺตโน ชีวิตปฏิลาภํ ปกาเสตฺวา อตฺตโน ปุตฺตํ ภควนฺตํ วนฺทาเปตฺวา สรโณตินามมกํสุ, สตฺถา เต สํ อชฺฌาสยํ ญตฺวา ตทนุรูปํ ธมฺมํ เทเสสิ, เทสนาวสาเน อุโภปิ โสตาปนฺนา อเหสุํ, อถสฺสา ปุตฺโต สรณกุมาโร วีสติเม วสฺเส พุทฺธสาสเน ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต สรณตฺเถโรนาม ปญฺญายีติ. ครั้นแล้ว สามีของนางนั้น เมื่อออกจากเมืองไป เห็นภรรยาของตน จึงถามว่า "เธอมาเมื่อไร ใครพาเธอมา?" นางไม่รู้ว่าเทวดาพามา จึงตอบว่า "ท่านพูดอะไร? ก็ท่านมิใช่หรือที่พาฉันมา?" เขาก็กล่าวว่า "แม่จำเริญ เธอพูดอะไร? นับตั้งแต่เวลาที่ฉันเห็นเธอที่บ้านพี่ชายของเธอ จนถึงวันนี้ก็สี่เดือนแล้ว ตลอดเวลาเท่านี้ ฉันไม่เคยเห็นเธอเลย เธอมากับฉันได้อย่างไร?" นางได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวว่า "ข้าแต่สามี ถ้าเช่นนั้น ท่านอย่าบอกความลับนี้แก่คนอื่นเลย" แล้วนางก็เล่าเรื่องทั้งหมดที่พี่ชายทำแก่ตนโดยละเอียด สามีของนางได้ฟังดังนั้น ก็เกิดความสังเวชและหวาดกลัว จึงพานางกลับบ้านของตน หลังจากนั้นไม่กี่วัน เมื่อนางได้พักผ่อนแล้ว ทั้งสองก็พากันนิมนต์พระศาสดา ถวายมหาทานแล้วถวายบังคม นั่งอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นแล้ว นางก็ประกาศการได้ชีวิตคืนมาของตนด้วยอานุภาพแห่งสรณะและศีลของพระผู้มีพระภาค แล้วให้บุตรของตนถวายบังคมพระผู้มีพระภาค และตั้งชื่อว่า "สรณะ" พระศาสดาทรงทราบอัธยาศัยของคนทั้งสองนั้นแล้ว จึงทรงแสดงธรรมที่สมควรแก่เขาเหล่านั้น ในเวลาจบเทศนา คนทั้งสองก็บรรลุโสดาปัตติผล ครั้นแล้ว สรณกุมารบุตรของนางนั้น เมื่ออายุครบยี่สิบปี ได้บวชในพระพุทธศาสนา เจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุพระอรหัต ปรากฏนามว่า "พระสรณเถระ" ดังนี้แล ๑๕. ๑๕. ขณมปิ มนเสวํ เทวเทวํ สรนฺตา,ปรมตรปติฏฺฐํ ปาปุณนฺตีติ มนฺตฺวา; ภวคติ คุณราสึ ชานมานา ชนา โภ; ภชถ สรณสีลํ สพฺพถา สพฺพกาลนฺติ. ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ชนทั้งหลายผู้รู้กองแห่งพระคุณในพระผู้มีพระภาคเจ้า พึงระลึกถึงพระพุทธเจ้าผู้เป็นเทพยิ่งกว่าเทพทั้งหลายอย่างนี้ แม้ชั่วขณะหนึ่งด้วยใจ พึงดำริว่า "เราทั้งหลายพึงบรรลุที่พึ่งอันประเสริฐยิ่ง" เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงสมาทานสรณะและศีลโดยประการทั้งปวงในกาลทุกเมื่อเถิด สรณตฺเถรสฺส วตฺถุํ ฉฏฺฐมํ. จบเรื่องพระสรณเถระ ที่ ๖ ๗. เวสฺสามิตฺตาย วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๗. ในเรื่องของนางเวสสามิตตา นี้เป็นลำดับเรื่อง ชมฺพุทีเป [Pg.30] กิร โกสมฺพินคเร โกสมฺพิรญฺโญ เวสฺสามิตฺตานาม อคฺคมเหสี อโหสิ. ตทา ภควา โกสมฺพิยํ ปฏิวสติ มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ จาริกํ จรมาโน. ตสฺมึ สมเย สา รญฺญา สทฺธึ วิหารํ คนฺตฺวา อโนปมาย พุทฺธลีฬาย มธุเรน สเรน เทเสนฺตสฺส ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา ปสนฺนา สรเณสุ ปติฏฺฐาย พุทฺธมามิกา หุตฺวา วิหรติ. อถา ปรภาเค ตสฺส รญฺโญ รชฺชตฺถาย ปจฺจนฺตราชา ยุทฺธสชฺโช รชฺชํ วา เทตุ, ยุทฺธํวาติ ปณฺณํ ปหิณิ. ตํ สุตฺวา ราชา มหติยา เสนาย ปริวุโต ยุทฺธภูมึ คจฺฉนฺโต มเหสิยา สทฺธึ คนฺตฺวา ขนฺธาวารํ นิวาเสตฺวา ตสฺสา เอวมาห. ภทฺเท สงฺคามสีเส ชยปราชโย นาม น สกฺกา วิญฺญาตุํ. สเจ เม ปราชโย อภวิสฺส, ปุเรตรเมว รตฺตปตากํ อุสฺสาเปสฺสามิ, เตน อภิญฺญาเณน ตฺวํ โกสมฺพิเมว คจฺฉาหีติ อนุสาสิตฺวา สงฺคาม มณฺฑลํ คนฺตฺวา มหารณํ กโรนฺโต อตฺตโน ปราชยภาวํ ญตฺวา มาตุคามํ สริตฺวา รตฺตทฺธชํ อุสฺสาเปตฺวา ยุชฺฌนฺโต รเณ ปติ. อถ สา รตฺตปตากํ ทิสฺวา ปราชิโต นูน เม สามิโกติ ภเยน ปลายิตุมารภิ. อถ ตํ โจรรญฺโญ มนุสฺสา ทิสฺวา นูนายํ รญฺโญ อคฺคมเหสีติ ญตฺวา อตฺตโน ราชานํ ทสฺเสสุํ, ราชา ตํ ทิสฺวา ปฏิพทฺธจิตฺโต มเมตํ อภิเสกํ กโรถาติ อมจฺเจ อาณาเปสิ. อมจฺจา ตํ อภิเสกตฺถาย ยาจึสุ, สา น เม ภเณ อภิเสเกนตฺโถติ น อิจฺฉิ. อมจฺจา ตมตฺถํ รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา นํ ปกฺโกสาเปตฺวา กสฺมา น อิจฺฉสีติ ปุจฺฉิ. สา เอวมาห. ได้ยินว่า ในชมพูทวีป ณ เมืองโกสัมพี มีพระอัครมเหสีพระนามว่า เวสสามิตตา ของพระราชาแห่งโกสัมพี ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่เมืองโกสัมพี ทรงจาริกไปพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ในสมัยนั้น นางนั้นพร้อมด้วยพระราชา ได้ไปยังวิหาร ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงแสดงด้วยพุทธลีลาอันหาที่เปรียบมิได้ ด้วยพระสุรเสียงอันไพเราะแล้ว เกิดความเลื่อมใส ตั้งมั่นในสรณะ เป็นพุทธมามิกาอยู่ ครั้นต่อมาภายหลัง พระราชาปัจจันตประเทศผู้เตรียมรบเพื่อราชสมบัติของพระราชาองค์นั้น ได้ส่งสาส์นไปว่า "จงให้ราชสมบัติ หรือจงรบ" พระราชาได้ฟังดังนั้น ทรงแวดล้อมด้วยกองทัพใหญ่ เสด็จไปยังสมรภูมิ เมื่อเสด็จไปพร้อมด้วยพระมเหสี ทรงตั้งค่ายแล้ว ตรัสกับนางอย่างนี้ว่า "น้องหญิง การแพ้ชนะในสงครามนั้น ไม่สามารถรู้ได้ ถ้าหากว่าฉันจะแพ้ ฉันจะชักธงแดงขึ้นก่อน ด้วยเครื่องหมายนั้น เธอจงกลับไปเมืองโกสัมพีเถิด" ตรัสสอนแล้ว เสด็จไปยังสนามรบ ทรงทำสงครามใหญ่ เมื่อทรงทราบว่าตนจะแพ้ ทรงระลึกถึงสตรีนั้นแล้ว ชักธงแดงขึ้น ทรงรบอยู่ ก็สิ้นพระชนม์ในสงคราม ครั้นแล้ว นางเห็นธงแดง จึงเริ่มหนีด้วยความกลัวว่า "สามีของเราคงแพ้แล้ว" ครั้นแล้ว มนุษย์ของพระราชาโจรเห็นนางนั้นแล้ว ทราบว่า "นางนี้เป็นพระอัครมเหสีของพระราชาแน่" จึงนำไปถวายพระราชาของตน พระราชาทอดพระเนตรเห็นนางนั้นแล้ว ทรงปฏิพัทธ์ จึงมีพระบัญชาแก่อำมาตย์ว่า "จงอภิเษกนางนี้ให้แก่เรา" อำมาตย์ทั้งหลายทูลขอให้นางอภิเษก แต่นางไม่ปรารถนา (โดยกล่าวว่า) "ท่านทั้งหลาย การอภิเษกไม่เป็นประโยชน์แก่ฉัน" อำมาตย์ทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแก่พระราชา พระราชาจึงรับสั่งให้นางมา แล้วตรัสถามว่า "ทำไมเธอจึงไม่ปรารถนา?" นางจึงกราบทูลอย่างนี้ว่า ๑. ๑. สุโณหิ สาธุกํ เทว, ภาสมานาย เม วโจ; ภตฺตา มยฺหํ มโต อชฺช, สพฺพสมฺปตฺติทายโก. ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเทพ ขอพระองค์จงทรงสดับถ้อยคำของหม่อมฉันที่กำลังกล่าวอยู่โดยดี สามีของหม่อมฉันผู้ประทานความสมบูรณ์ทั้งปวง สิ้นพระชนม์แล้ววันนี้. ๒. ๒. กตฺวาน [Pg.31] โสภิเสกํ มํ, อตฺตโน หทยํ วิย; ปาเลติ ตํ สรนฺตสฺสา, โสกคฺคิ ทหเต มนํ. ไฟคือความโศกย่อมเผาใจของหม่อมฉันผู้ระลึกถึงพระองค์ผู้ทรงอภิเษกหม่อมฉันดุจดวงหทัยของพระองค์เอง และทรงปกครองหม่อมฉันนั้น. ๓. ๓. มหาราช สจญฺญสฺส, อสฺส มคฺคมเหสิกา; ตมฺหา ทุกฺขา น มุจฺจามิ, เตนาหํ ตํ น ปตฺถเย. ข้าแต่มหาราช หากหม่อมฉันเป็นพระอัครมเหสีของผู้อื่น หม่อมฉันย่อมไม่พ้นจากทุกข์นั้น เพราะเหตุนั้น หม่อมฉันจึงไม่ปรารถนาพระองค์. ๔. ๔. โสกคฺคินา ปทิตฺตาหํ, โสเก โสกํ กถํ ขิเป; ชลนฺตคฺคิมฺหี โก นาม, ปลาลํ ปกฺขิเป พุโธ. หม่อมฉันถูกไฟคือความโศกเผาอยู่ จะทิ้งความโศกในความโศกได้อย่างไร? ใครหนอผู้รู้จะพึงทิ้งฟางลงไปในไฟที่กำลังลุกโพลง. ๕. ๕. ปิยวิปฺปโยคทุกฺขํ, ตํ จินฺตยนฺตี ปุนปฺปุนํ; ตมฺหา ทุกฺขา น มุจฺจามิ, ตสฺมาหํ ตํ น ปตฺถเยติ. หม่อมฉันผู้คิดถึงทุกข์คือการพลัดพรากจากสิ่งที่รักซ้ำแล้วซ้ำเล่า ย่อมไม่พ้นจากทุกข์นั้น เพราะเหตุนั้น หม่อมฉันจึงไม่ปรารถนาพระองค์. ตํ สุตฺวา ราชา โกเธนาภิภูโต สเจ นาภิสิญฺจิสฺสสิ, อคฺคิมฺหิ ตํ ปกฺขิปิสฺสามีติ วตฺวา มหนฺตํ ทารุจิตกํ การาเปตฺวา อคฺคึ ทตฺวา เอกปชฺโชเต ชาเต เอตฺต ปวิสาติ อาห. อถ สา ยาจนฺตี ราชานํ อาห. พระราชาได้ฟังดังนั้น ทรงถูกความโกรธครอบงำ ตรัสว่า "ถ้าเธอไม่ยอมอภิเษก เราจะโยนเธอลงในกองไฟ" แล้วรับสั่งให้ก่อกองฟืนใหญ่ ให้จุดไฟ เมื่อเปลวไฟลุกโพลงแล้ว ตรัสว่า "จงเข้าไปในนี้" ครั้นแล้ว นางจึงทูลขอพระราชาว่า ๖. ๖. ปาโป นิปฺปาปินํ ราช, ปาตนํ ขลุ ปาวเก; โหติ ปาปผลํ ตสฺส, ปจฺจตฺเตจ ปรตฺถจ. ข้าแต่พระราชา การที่ผู้มีบาปโยนผู้ไม่มีบาปลงในกองไฟ ย่อมมีผลเป็นบาปแก่ผู้นั้น ทั้งในภพนี้และภพหน้า. ๗. ๗. ปุราตเนหิ ภูปาล, สมณพฺรหฺมเณสุจ; มาตาปิตุสุ พาเลสุ, โรเคนา ตุรอิตฺถิสุ; นปฺปสตฺโถ วโธ เทว, ตสฺมาหํ น วธารหาติ. ข้าแต่พระราชา การฆ่าในสมัยโบราณ ในสมณะและพราหมณ์ ในมารดาบิดา ในเด็ก ในสตรีผู้ป่วย การฆ่าไม่เป็นที่สรรเสริญเลย ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเทพ เพราะเหตุนั้น หม่อมฉันจึงไม่ควรถูกฆ่า. ตํ สุตฺวาปิ ราชา อสทฺทหนฺโต มนุสฺเส อาณาเปสิ. เอตาย หตฺถปาเท คเหตฺวา อคฺคิมฺหิ ปกฺขิปถาติ เต ตถา กรึสุ, อถ สา อคฺคิมฺหิ ปกฺขิปมานา นตฺเถตฺถ เม โกจิ ปฏิสรโณติ สรณเมว สรณํ กโรมีติ จินฺเตตฺวา ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามีติ’’ วทนฺตี มนสาจ อนุสฺสรนฺตี อคฺคิมฺหิ ปติ, ตถาวิโธปิ อคฺคิ ตสฺสา สรีเร โลมกูปมตฺตมฺปิ อุณฺหาการํ กาตุํ นาสกฺขิ. ปทุมคพฺภํ ปวิฏฺฐา วิย สีติภูตสรีรา อโหสิ. ราชา ตํ อจฺฉริยํ [Pg.32] ทิสฺวา สํวิคฺโค โลมหฏฺฐชาโต เวเคน ตํ อุปสงฺกมิตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ ปคฺคยฺห อุเร นิปชฺชาเปตฺวา ราชาสเน นิสีทาเปตฺวา อญฺชลึ คคฺคยฺห ฐิโต กสฺมา เต ตํ อคฺคิ สรีรํ มา ปริทหีติ ปุจฺฉิ. สา ตํ การณํ กเถนฺตี เอว มาห. พระราชาได้ฟังดังนั้น ก็ยังไม่ทรงเชื่อ จึงมีพระบัญชาแก่มนุษย์ทั้งหลายว่า "จงจับมือเท้าของนางนี้ โยนลงในกองไฟเสีย" พวกเขาก็ทำตามนั้น ครั้นแล้ว นางเมื่อถูกโยนลงในกองไฟ คิดว่า "ที่นี่ไม่มีที่พึ่งอื่นแก่เรา เราจักทำสรณะให้เป็นที่พึ่งเท่านั้น" กล่าวว่า "ข้าพเจ้าถึงพระพุทธเจ้าเป็นที่พึ่ง ข้าพเจ้าถึงพระธรรมเป็นที่พึ่ง ข้าพเจ้าถึงพระสงฆ์เป็นที่พึ่ง" และระลึกด้วยใจ ก็ตกลงไปในกองไฟ แม้ไฟเช่นนั้น ก็ไม่สามารถทำความร้อนแม้เท่ารูขุมขนในร่างกายของนางได้ นางมีร่างกายเย็นเหมือนเข้าไปอยู่ในดอกบัว พระราชาทอดพระเนตรเห็นความอัศจรรย์นั้นแล้ว ทรงสังเวช ขนลุกซู่ เสด็จเข้าไปหานางโดยเร็ว ทรงยกขึ้นด้วยพระหัตถ์ทั้งสอง ให้ประทับบนพระอุระ แล้วให้นั่งบนราชอาสน์ ทรงประนมพระหัตถ์ยืนอยู่ ตรัสถามว่า "ทำไมไฟนั้นจึงไม่เผาร่างกายของเธอ?" นางจึงกราบทูลเหตุนั้นอย่างนี้ว่า ๘. ๘. มาตา ปิตาจ ญาตีจ, ปริวาราจ โสหทา; มนฺโต สธาทโยจาปิ, มเหสกฺขาจ เทวตา. มารดา บิดา ญาติ บริวาร มิตร มนต์ ยาเป็นต้น และเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่. ๙. ๙. เอเตจ ญฺเญจ ภูปาล, สตฺตานํ ภย มาคเต; รกฺขิตุํ เนว สกฺโกนฺติ, หิตฺวาน สรณตฺตยํ. ข้าแต่พระราชา สิ่งเหล่านี้และสิ่งอื่น ๆ เมื่อภัยมาถึงสัตว์ทั้งหลาย ย่อมไม่สามารถรักษาได้เลย เว้นสรณะสาม. ๑๐. ๑๐. อคาหํ พุทฺธํ สรณํ, พุทฺโธ เม สรณํ อิติ; เตน เตเชน มํ ราช, ชลนฺโต อคฺคิ โน ทหิ. หม่อมฉันถึงพระพุทธเจ้าเป็นที่พึ่ง พระพุทธเจ้าเป็นที่พึ่งของหม่อมฉัน ด้วยเดชนั้น ข้าแต่พระราชา ไฟที่กำลังลุกโพลงจึงไม่เผาหม่อมฉัน. ๑๑. ๑๑. อคาหํ ธมฺมํ สรณํ, ธมฺโม เม สรณํ อิติ; เตน เตเชน มํ ราช, ชลนฺโต อคฺคิ โน ทหิ. หม่อมฉันถึงพระธรรมเป็นที่พึ่ง พระธรรมเป็นที่พึ่งของหม่อมฉัน ด้วยเดชนั้น ข้าแต่พระราชา ไฟที่กำลังลุกโพลงจึงไม่เผาหม่อมฉัน. ๑๒. ๑๒. อคาหํ สงฺฆํ สรณํ, สงฺโฆ เม สรณํ อิติ; เตน เตเชน มํ ราช, ชลนฺโต อคฺคิ โน ทหิ. หม่อมฉันถึงพระสงฆ์เป็นที่พึ่ง พระสงฆ์เป็นที่พึ่งของหม่อมฉัน ด้วยเดชนั้น ข้าแต่พระราชา ไฟที่กำลังลุกโพลงจึงไม่เผาหม่อมฉัน. ๑๓. ๑๓. เอวํ มหานุภาวนฺตํ, ปจฺจกฺขํ เอหิปสฺสิกํ; นาโน ปทฺทว วิทฺธํสึ, นานาสมฺปตฺติทายกํ. สรณะสามมีอานุภาพมากอย่างนี้ เป็นสิ่งที่เห็นได้ด้วยตนเอง ควรเรียกให้มาดู ทำลายอันตรายต่าง ๆ และให้ความสมบูรณ์ต่าง ๆ. ๑๔. ๑๔. สรณตฺตยญฺหิ โย สตฺโต, น สมาทาย คณฺหติ; อิธวา ปรตฺถวา โลเก, โส สุขํ นานุโภสฺสติ. สัตว์ใดไม่ถือเอาสรณะสาม สัตว์นั้นย่อมไม่เสวยสุขในโลกนี้หรือโลกหน้า. ๑๕. ๑๕. สรณตฺตยญฺหิ โย สตฺโต, สุสมาทาย คณฺหติ; อิธวาปรตฺถวา โลเก, โส สุขา น วิหายติ. สัตว์ใดถือเอาสรณะสามโดยดี สัตว์นั้นย่อมไม่เสื่อมจากสุขในโลกนี้หรือโลกหน้า. ๑๖. ๑๖. ตสฺมา ตุวมฺปิ ภูปาล, คณฺหาหิ สรณตฺตยํ; ตํ เต ภวติ สพฺพตฺถ, ตาณํ เลณํ ปรายณนฺติ. เพราะฉะนั้น ข้าแต่พระราชา แม้ท่านจงถือเอาพระรัตนตรัยเป็นสรณะ สรณะนั้นย่อมเป็นที่พึ่ง ที่กำบัง ที่พึ่งอันสูงสุดแก่ท่านในที่ทั้งปวง. ตํ สุตฺวา ราชา อติวิย ปสนฺนมานโส ตํ ขมาเปตฺวา มหนฺตํ สกฺการสมฺมานํ กตฺวา อชฺชปฺปฏฺฐาย ตฺวํ มม มาตาติ ตํ มาตุฏฺฐาเน ฐเปตฺวา สรณ มคมาสิ. ตสฺมึ สนฺนิปติตฺวา ฐิตมหาชนา ตํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา สรเณสุจ สีเลสุจ ปติฏฺฐาย ทานาทีนิ ปุญฺญกมฺมานิ กตฺวา ยถากมฺมํ คตาติ. พระราชาได้ทรงสดับคำนั้นแล้ว มีพระทัยเลื่อมใสอย่างยิ่ง ทรงขอขมานางนั้น ทรงกระทำสักการะและสัมมานะอันยิ่งใหญ่ ทรงตั้งนางนั้นไว้ในฐานะมารดาว่า 'ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ท่านเป็นมารดาของเรา' แล้วได้ทรงถึงสรณะ. มหาชนที่ประชุมกันอยู่ในที่นั้น เห็นปาฏิหาริย์นั้นแล้ว ตั้งมั่นอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลาย กระทำบุญกรรมมีทานเป็นต้นแล้ว ได้ไปตามกรรมของตน. ๑๗. ๑๗. อิติ [Pg.33] สรณวรํ สา เกวลํ อุคฺคเหตฺวา,ชลิตทหนมชฺเฌ สีติภาวํ อลตฺถ; ปรมสรณสีลํ ปาลยนฺตา กถํ โว,น ลภถ ภวโภคํ นิพฺพุติญฺจาปิ อนฺเตติ. ด้วยประการฉะนี้ นางนั้นเพียงถือเอาสรณะอันประเสริฐเท่านั้น ก็ได้ความเย็นใจในท่ามกลางไฟที่ลุกโชน ไฉนเล่าพวกท่านผู้รักษาศีลและสรณะอันสูงสุด จะไม่ได้โภคะในภพและแม้ความดับทุกข์ในที่สุดเล่า เวสฺสามิตฺตาป วตฺถุํ สตฺตมํ. เรื่องนางเวสสามิตตา เรื่องที่ ๗ ๘. มหามนฺธาตุวตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๘. นี้เป็นลำดับเรื่องในเรื่องพระเจ้ามหามันธาตุ อิโต กิร เอกนวุติกปฺปมตฺถเก วิปสฺสีนาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา ปวตฺตวรธมฺมจกฺโก สเทวเกหิ โลเกหิ ปูชิยมาโน พนฺธุมตีนคเร ปฏิวสติ. ตทา โส มนฺธาตา ตสฺมึ นคเร ตุนฺนกาโร หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตุนฺนการกมฺเมน ชีวิกํ กปฺเปนฺโต วิหรติ. ตทา สกลนครวาสิโน พุทฺธปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา มหาทาน มทํสุ. อถ โส เอวํ จินฺเตสิ, สพฺเพปิเม นครวาสิโน ทานํ ททนฺติ. อหเมโกว เสโส ทุคฺคตตฺตา, ยชฺชาหมชฺช พีชํ น โรเปมิ, อิมมฺหา ทุกฺขา น ปริมุจฺจิสฺสามีติ. โส เวเคน ตุนฺนการกมฺมํ ปริเยสิตฺวา กิญฺจิมูลํ ลภิตฺวา เตน เอกสฺสาปิ ทานํ ทาตุํ โอกาส มลทฺธา อาปณํ คนฺตฺวา ราชมาสเก คเหตฺวา จงฺโกฏกํ ปูเรตฺวา อาทาย พุทฺธปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ภตฺตคฺคํ คนฺตฺวา ฐิโต เอวํ จินฺเตสิ, นตฺถิ ทานิ โอกาสํ เอกสฺสาปิ ภิกฺขุโน ปตฺเต โอกิริตุํ, อทฺธาหํ อิเม อากาเส วิกิริสฺสามีติ อปฺเปวนาม ปตมานานํ เอกสฺสาปิ ภิกฺขุโน ปตฺเต เอกมฺปิ ปเตยฺย, ตํ เม ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิภาย สุขายาติ ปสนฺนมานโส อุทฺธํ ขิปิ, ต โต ปตมานา เต ปริวาริกเทวตานญฺจ ภควโต อานุภาเวนจ พหิ อปติตฺวา ภควนฺตมาทึ กตฺวา สพฺเพสํ ภิกฺขูนํ [Pg.34] ปตฺเตเยว ปตึสุ. อถ โส ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา ปสนฺนมานโส สิรสิ อญฺชลึ ปคฺคยฺห ฐิโต เอวํ ปตฺถนมกาสิ. ได้ยินว่า ในกาลอันเป็นที่สุดแห่ง ๙๑ กัปแต่กัปนี้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี เสด็จอุบัติขึ้นในโลกแล้ว ทรงยังพระธรรมจักรอันประเสริฐให้เป็นไป อันโลกพร้อมทั้งเทวดาบูชาอยู่ ประทับอยู่ในเมืองพันธุมดี ในกาลนั้น พระเจ้ามันธาตุนั้นได้บังเกิดเป็นช่างเย็บผ้าในเมืองนั้น ดำรงชีวิตอยู่ด้วยการงานช่างเย็บผ้า ในกาลนั้น ชาวเมืองทั้งปวงได้นิมนต์พระภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประธานแล้วถวายมหาทาน ครั้งนั้น เขาคิดอย่างนี้ว่า 'ชาวเมืองเหล่านี้ทั้งหมดถวายทาน เราคนเดียวเท่านั้นที่เหลืออยู่เพราะความเป็นคนยากจน ถ้าวันนี้เราไม่หว่านพืช เราจักไม่พ้นจากทุกข์นี้' เขาจึงรีบแสวงหางานช่างเย็บผ้า ได้ทรัพย์มาบ้าง ไม่ได้โอกาสที่จะถวายทานแก่ภิกษุแม้รูปเดียวด้วยทรัพย์นั้น จึงไปยังตลาด ถือเอาถั่วราชมาสบรรจุเต็มกระเช้าแล้วถือเอาไป ไปยังโรงฉันของพระภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประธานแล้วยืนอยู่ คิดอย่างนี้ว่า 'บัดนี้ไม่มีโอกาสที่จะโปรยลงในบาตรของภิกษุแม้รูปเดียว เราจักโปรยเมล็ดถั่วเหล่านี้ขึ้นไปในอากาศเป็นแน่ บางทีเมื่อตกลงมา เมล็ดหนึ่งอาจจะตกลงในบาตรของภิกษุแม้รูปใดรูปหนึ่ง นั่นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่เราตลอดกาลนาน' เขามีใจเลื่อมใสแล้วโยนขึ้นไปข้างบน ถั่วเหล่านั้นเมื่อตกลงมา ด้วยอานุภาพของเทวดาผู้เป็นบริวารและของพระผู้มีพระภาคเจ้า ไม่ตกลงภายนอก ได้ตกลงในบาตรของพระภิกษุทั้งปวงมีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นต้นนั่นเอง ครั้งนั้น เขาเห็นอัศจรรย์นั้นแล้ว มีใจเลื่อมใส ประคองอัญชลีไว้บนศีรษะแล้วยืนอยู่ ได้ตั้งความปรารถนาอย่างนี้ ๑. ๑. อิมินา เม อธิกาเรน, ปสาเทน ยติสฺสเร; กามโภคีนหํ อคฺโค, ภเวยฺยํ ชาติชาติยํ. ด้วยอธิการนี้ และด้วยความเลื่อมใสในพระมุนีผู้เป็นใหญ่ ขอให้ข้าพเจ้าเป็นผู้เลิศกว่าเหล่าผู้บริโภคกามในทุกๆ ชาติเถิด ๒. ๒. ปหริตฺวา ยทา ปาณึ, โอโลเกมิ นโภตลํ; สตฺตรตนสมฺปนฺนํ, วสฺสํ วสฺสตุ สพฺพทาติ. ในเวลาที่เราปรบมือแล้วมองดูพื้นท้องฟ้า ขอฝนที่เต็มไปด้วยรัตนะ ๗ ประการ จงตกมาในกาลทุกเมื่อเถิด โส ตโต ปฏฺฐาย เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺโต มหนฺตํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา อิมสฺมึ ภทฺทกปฺเป อาทิมฺหิ มหาสมฺมโต นาม ราชา อโหสิ. ตสฺส ปุตฺโต โรโช นาม. ตสฺส ปุตฺโต วรโรโช นาม, ตสฺส ปุตฺโต กลฺยาโณ นาม, ตสฺส ปุตฺโต วรกลฺยาโณ นาม. วรกลฺยาณสฺส ปุตฺโต อุโปสโถ นาม. อุโปสถสฺส ปุตฺโต มนฺธาตา นาม หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส สตฺตหิ รตเนหิ จตูหิ จ อิทฺธีหิ สมนฺนาคโต จกฺกวตฺติรชฺชํ กาเรสิ, ตสฺส วามหตฺถํ สมฺมิญฺชิตฺวา ทกฺขิณหตฺเถน อปฺโปฏฺฐิเต อากาสโต ทิพฺพเมฆา วิย ชณฺณุปฺปมาณํ สตฺตรตนวสฺสํ วสฺสติ. เอวรูโป อจฺฉริโย อโหสิ. โส จตุราสีติวสฺสสหสฺสานิ กุมารกีฬํ กีฬิ. จตุราสีติวสฺสสหสฺสานิ โอปรชฺชํ กาเรสิ. จตุราสีติวสฺสสหสฺสานิ จกฺกวตฺติรชฺชํ กาเรสิ, อายุ ปนสฺส อสงฺขฺเยยฺยํ อโหสิ. โส เอกทิวสํ กามตณฺหํ ปูเรตุํ อสกฺโกนฺโต อุกฺกณฺฐิตาการํ ทสฺเสสิ, อมจฺจา เทว กินฺนโข อุกฺกณฺฐา สีติ ปุจฺฉึสุ. โส ภเณ มยฺหํ ปุญฺญกมฺเม โอโลกิยมาเน อิมํ รชฺชํ นปฺปโหติ, กตรนฺนุ โข ฐานํ รมณียนฺติ. เทวโลโก มหาราชาติ. โส จกฺกรตนํ อพฺภุกฺกิริตฺวา ปริสาย สทฺธึ จาตุมหาราชิกเทวโลกํ อคมาสิ, อถสฺส จตฺตาโร มหาราชาโน ทิพฺพมาลคนฺธ- หตฺถา [Pg.35] เทวคณปริวุตา ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ตํ อาทาย จาตุมหาราชิกเทวโลกํ คนฺตฺวา รชฺชํ อทํสุ, ตสฺส ปริสาย ปริวุตสฺส ตสฺมึ รชฺชํ กโรนฺตสฺส ทีโฆ อทฺธา วีติวตฺโต. โส ตตฺถปิ ตณฺหํ ปูเรตุ มสกฺโกนฺโต อุกฺกณฺฐิตา การํ ทสฺเสสิ. ตโต จตฺตาโร มหาราชาโน กินฺนุโข มหาราช อุกฺกณฺฐิโตติ ปุจฺฉึสุ. อิมมฺหา เทวโลกา กตรนฺนุ โข ฐานํ รมณียนฺติ, เทว ปเรสํ อุปฏฺฐากมนุสฺสสทิสา มยํ. ตาวตึสเทวโลโก อิโต สตคุเณน รมณีโยติ. มนฺธาตา จกฺกรตนํ อพฺภุกฺกิริตฺวา อตฺตโน ปริสปริวุโต ตาวตึสาภิมุโข ปายาสิ, อถสฺส สกฺโก เทวราชา ทิพฺพมาลคนฺธหตฺโถ เทวคณปริวุโต ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ตํ หตฺเถ คเหตฺวา อิโต เอหิ มหาราชาติ อาห. ตโต รญฺโญ เทวคณปริวุตสฺส คมนกาเล ปริณายกรตนํ จกฺกรตนํ อาทาย สทฺธึปริสาย มนุสฺสปถํ โอตริตฺวา อตฺตโน ฆรํ ปาวิสิ. สกฺโก มนฺธาตุํ สกฺกภวนํ เนตฺวา เทวตา ทฺเว โกฏฺฐาเส กตฺวา อตฺตโน รชฺชํ มชฺเฌ ภินฺทิตฺวา อทาสิ. ตโต ปฏฺฐาย ทฺเวปิ ราชโน รชฺชํ กาเรสุํ. เอวํ กาเล คจฺฉนฺเต สกฺโก สฏฺฐิสตสหสฺสาธิกานิ ติสฺโสจ วสฺสโกฏิโย อายุํ เขเปตฺวา จวิ. อญฺโญ สกฺโก นิพฺพตฺติ, โสปิ ตเถว เทวรชฺชํ กาเรตฺวา อายุกฺขเยน จวิ, เอเตนุ ปาเยน ฉตฺตึส สกฺกา จวึสุ, มนฺธาตา ปน มนุสฺสปริหาเรน เทวรชฺชํ กาเรสิเยว, ตสฺเสวํ กาเล คจฺฉนฺเต ภียฺโยโส มตฺตาย กามตณฺหา อุปฺปชฺชิ, โส กิมฺเม อุปฑฺฒรชฺเชน. สกฺกํ มาเรตฺวา เอกรชฺชํ กริสฺสามีติ จินฺเตสิ. สกฺกํ ปน มาเรตุํ น สกฺกา, กามตณฺหา ปเนสา วิปตฺติมูลา. ตถาหิ. พระองค์นั้นตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา ท่องเที่ยวไปในหมู่เทวดาและมนุษย์ เสวยทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ ในเบื้องต้นแห่งภัทรกัปนี้ ได้เป็นพระราชาพระนามว่ามหาสัมมตะ. พระโอรสของพระองค์พระนามว่าโรชะ. พระโอรสของพระโรชะนั้นพระนามว่าวรโรชะ, พระโอรสของพระวรโรชะนั้นพระนามว่ากัลยาณะ, พระโอรสของพระกัลยาณะนั้นพระนามว่าวรกัลยาณะ. พระโอรสของพระวรกัลยาณะพระนามว่าอุโบสถ. พระโอรสของพระอุโบสถบังเกิดเป็นพระนามว่ามันธาตุ. พระองค์นั้นประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ และฤทธิ์ ๔ ประการ ทรงครองราชสมบัติเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ, เมื่อพระองค์คู้พระหัตถ์ซ้ายแล้วปรบด้วยพระหัตถ์ขวา ฝนรัตนะ ๗ ประการประมาณเพียงเข่า ย่อมตกลงมาจากอากาศดุจเมฆทิพย์. พระองค์เป็นผู้มีอัศจรรย์อย่างนี้. พระองค์ทรงเล่นอย่างกุมาร ๘๔,๐๐๐ ปี. ทรงครองราชสมบัติเป็นอุปราช ๘๔,๐๐๐ ปี. ทรงครองราชสมบัติเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๘๔,๐๐๐ ปี, ส่วนอายุของพระองค์เป็นอสงไขย. วันหนึ่ง พระองค์ไม่สามารถจะยังกามตัณหาให้เต็มได้ จึงทรงแสดงอาการกระวนกระวาย, พวกอำมาตย์ทูลถามว่า 'ข้าแต่สมมติเทพ พระองค์ทรงกระวนกระวายเพราะเหตุอะไร'. พระองค์ตรัสว่า 'แน่ะพนาย เมื่อเราพิจารณาดูบุญกรรมของเรา ราชสมบัตินี้ไม่เพียงพอ, สถานที่ไหนหนอที่น่ารื่นรมย์'. 'เทวโลก พระเจ้าข้า'. พระองค์ทรงซัดจักรแก้วขึ้นไป พร้อมด้วยบริษัท ได้เสด็จไปยังเทวโลกชั้นจาตุมหาราชิกา, ครั้งนั้น ท้าวมหาราชทั้ง ๔ มีทิพยมาลาและของหอมในมือ แวดล้อมด้วยหมู่เทพ ได้ทำการต้อนรับแล้วรับพระองค์ไปยังเทวโลกชั้นจาตุมหาราชิกา แล้วถวายราชสมบัติ, เมื่อพระองค์แวดล้อมด้วยบริษัทครองราชสมบัติอยู่ในที่นั้น กาลเวลาอันยาวนานได้ผ่านไป. พระองค์ไม่สามารถจะยังตัณหาให้เต็มได้แม้ในที่นั้น จึงทรงแสดงอาการกระวนกระวาย. ลำดับนั้น ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ทูลถามว่า 'ข้าแต่มหาราช พระองค์ทรงกระวนกระวายเพราะเหตุอะไร'. 'สถานที่ไหนหนอที่น่ารื่นรมย์ยิ่งกว่าเทวโลกนี้'. 'ข้าแต่สมมติเทพ พวกข้าพระองค์เป็นเหมือนมนุษย์ผู้รับใช้ของผู้อื่น. เทวโลกชั้นดาวดึงส์น่ารื่นรมย์กว่าที่นี่ร้อยเท่า'. พระเจ้ามันธาตุทรงซัดจักรแก้วขึ้นไป แวดล้อมด้วยบริษัทของตน ได้เสด็จมุ่งหน้าไปยังภพดาวดึงส์, ครั้งนั้น ท้าวสักกะเทวราช มีทิพยมาลาและของหอมในมือ แวดล้อมด้วยหมู่เทพ ได้ทำการต้อนรับแล้วจับพระหัตถ์พระองค์ตรัสว่า 'เชิญเสด็จมาทางนี้เถิด มหาราช'. ลำดับนั้น เมื่อพระราชาแวดล้อมด้วยหมู่เทพเสด็จไป ปริณายกแก้วถือเอาจักรแก้วพร้อมด้วยบริษัท ลงสู่ทางมนุษย์แล้วเข้าสู่เรือนของตน. ท้าวสักกะทรงนำพระเจ้ามันธาตุไปยังสักกภพ ทรงแบ่งเทวราชสมบัติออกเป็นสองส่วนแล้วประทานให้กึ่งหนึ่ง. ตั้งแต่นั้นมา พระราชาทั้งสองพระองค์ก็ทรงครองราชสมบัติ. เมื่อกาลเวลาผ่านไปอย่างนี้ ท้าวสักกะทรงสิ้นอายุหลังจากทรงมีอายุ ๓ โกฏิ ๖๐ แสนปี. ท้าวสักกะองค์อื่นได้บังเกิด, แม้พระองค์นั้นก็ทรงครองเทวราชสมบัติเช่นนั้นแล้วสิ้นอายุไป, โดยทำนองนี้ ท้าวสักกะ ๓๖ องค์จุติไปแล้ว, ส่วนพระเจ้ามันธาตุยังคงครองเทวราชสมบัติด้วยอัตภาพเป็นมนุษย์นั่นเอง, เมื่อกาลเวลาผ่านไปอย่างนี้ กามตัณหาเกิดขึ้นแก่พระองค์ยิ่งขึ้นไปอีก, พระองค์ทรงดำริว่า 'เราจะมีประโยชน์อะไรด้วยราชสมบัติกึ่งหนึ่ง. เราจักฆ่าท้าวสักกะแล้วครองราชสมบัติแต่เพียงผู้เดียว'. ก็ท้าวสักกะใครๆ ไม่สามารถจะฆ่าได้, ก็กามตัณหานี้นั่นเองเป็นรากเหง้าแห่งความวิบัติ. ดังนี้. ๓. ๓. วรมตฺร สุขนฺตฺยตฺร, อตฺริจฺฉาวิหโต นโร; อิธวา ปรตฺถวา กิญฺจิ, น สาตํ วินฺทเต สทา. นรชนผู้ถูกความอยากเกินประมาณกำจัดเสียแล้ว ย่อมไม่ได้ความสุขที่ประเสริฐในโลกนี้เลย ย่อมไม่ได้ความสำราญในที่ไหนๆ ทุกเมื่อ ไม่ว่าในโลกนี้หรือในโลกอื่น. ๔. ๔. ตณฺหาย [Pg.36] ชายเต โสโก,ตณฺหาย ชายเต ภยํ; ตณฺหาย วิปฺปมุตฺตสฺส,นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ. โสกะย่อมเกิดเพราะตัณหา ภัยย่อมเกิดเพราะตัณหา. แก่ผู้พ้นวิเศษจากตัณหา โสกะไม่มี ภัยจักมีมาแต่ที่ไหน. ๕. ๕. ตณฺหาทาโส นโร เอตฺถ, ราชโจราทิสมฺภวํ; หตฺตจฺเฉทาทิกํ ทุกฺขํ, ปาปุณาติ วิหญฺญติ. นรชนผู้เป็นทาสแห่งตัณหาในโลกนี้ ย่อมถึงทุกข์มีการตัดมือเป็นต้น อันเกิดจากพระราชาและโจรเป็นต้น ย่อมถูกเบียดเบียน. ๖. ๖. เยน โลเภน ชาเตน, สทา ชียนฺติ ปาณิโน; เขตฺตํ วตฺถุํ หิรญฺญํจ, ควาสฺสํ ทาสโปริสํ; สพฺพตฺถาเมน โส โลโภ, ปหาตพฺโพว วิญฺญุนาติ. เพราะโลภะใดที่เกิดขึ้น สัตว์ทั้งหลายย่อมเสื่อมจากทรัพย์เสมอ คือ ไร่นา ที่ดิน เงินทอง โค ม้า ทาส และคนใช้. โลภะนั้นอันวิญญูชนพึงละเสียด้วยกำลังทั้งปวง. ตโต อตฺริจฺฉาวิหตสฺส ตสฺส อายุสงฺขาโร ปริหายิ, ชรา สรีรํ ปหริ, มนุสฺสสรีรญฺหิ นาม น เทวโลเกภิชฺชติ, ตถ โส เทวโลกา ภสฺสิตฺวา พนฺธุมตีนครุยฺยานํ ปาวิสิ, อุยฺยานปาโล ตสฺส อาคตภาวํ ราชกุลํ นิเวเทสิ. ราชา ราชกุลา อาคนฺตฺวา อุยฺยาเนเยว อาสนํ ปญฺญาเปสิ. ตโต มนฺธาตา อุยฺยาเน ปญฺญตฺตวราสเน นิปนฺโน อนุฏฺฐานเสยฺยํ กปฺเปสิ. ตโต อมจฺจา เทว ตุมฺหากํ ปรโต กินฺนุ กเถสามาติ ปุจฺฉึสุ, มม ปรโต ตุมฺเห อิมํ สาสนํ มหาชนสฺส กเถยฺยาถ, มนฺธาตุมหาราชา ทฺวิสหสฺสทีปปริวาเรสุ จตูสุ มหาทีเปสุ จกฺกวตฺติรชฺชํ กาเรตฺวา จาตุมหาราชิเกสุ รชฺชํ กาเรตฺวา ฉตฺตึสสกฺกานํ อายุปริมาเณน เทวโลเก รชฺชํ กาเรตฺวา กาลมกาสีติ. โส เอวํ วตฺวา กาลํกตฺวา ยถากมฺมํ คโตติ อิมมตฺถํ ปกาเสตุํ ภควา จตุมหาปริสมชฺเฌ อิมา คาถาโย อาห. ลำดับนั้น อายุสังขารของพระองค์ผู้ถูกความอยากเกินประมาณกำจัดแล้วก็เสื่อมถอยลง ชราได้เข้ากระทบร่างกาย ด้วยว่าร่างกายของมนุษย์ย่อมไม่ตั้งมั่นในเทวโลก, พระองค์จึงเคลื่อนจากเทวโลกนั้นแล้วเสด็จเข้าสู่อุทยานแห่งเมืองพันธุมดี, นายอุทยานได้แจ้งความที่พระองค์เสด็จมาแก่ราชตระกูล. พระราชาเสด็จมาจากราชตระกูลแล้วทรงสั่งให้จัดอาสนะในอุทยานนั่นเอง. ลำดับนั้น พระเจ้ามันธาตุบรรทมลงบนอาสนะอันประเสริฐที่จัดไว้ในอุทยาน ทรงทำอนุฏฐานไสยา. ลำดับนั้น พวกอำมาตย์ทูลถามว่า 'ข้าแต่สมมติเทพ พวกข้าพระองค์จะกล่าวคำอะไรในกาลที่พระองค์ล่วงไปแล้ว'. 'พวกท่านพึงบอกข่าวสารนี้แก่มหาชนในกาลที่เราล่วงไปแล้วว่า พระเจ้ามันธาตุมหาราชทรงครองราชสมบัติเป็นพระเจ้าจักรพรรดิในมหาทวีปทั้ง ๔ ซึ่งมีทวีปเล็กสองพันเป็นบริวาร ทรงครองราชสมบัติในเทวโลกชั้นจาตุมหาราชิกา และทรงครองราชสมบัติในเทวโลกเท่าประมาณอายุของท้าวสักกะ ๓๖ องค์ แล้วสวรรคต'. พระองค์ตรัสอย่างนี้แล้วสวรรคตไปตามกรรม. พระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อจะทรงประกาศเนื้อความนี้ จึงได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ในท่ามกลางบริษัท ๔. ๗. ๗. ยาวตา จนฺทิมสุริยา, ปริหรนฺติ ทิสา ภนฺติ วิโรจนา; สพฺเพว ทาสา มนฺธาตา, เย ปาณา ปถวินิสฺสิตา. ตราบเท่าที่พระจันทร์และพระอาทิตย์โคจรไป ส่องแสงรุ่งเรืองอยู่ในทิศทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยอยู่ในแผ่นดินทั้งหมด ล้วนเป็นทาสของพระเจ้ามันธาตุ. ๘. ๘. น [Pg.37] กหาปณวสฺเสน, ติตฺติ กาเมสุ วิชฺชติ; อปฺปสฺสทา ทุขา กามา, อิติ วิญฺญาย ปณฺฑิโต. ความอิ่มในกามทั้งหลายย่อมไม่มีด้วยการหลั่งฝนเป็นกหาปณะ กามทั้งหลายมีรสอร่อยน้อยและเป็นทุกข์ บัณฑิตรู้แจ้งอย่างนี้แล้ว. ๙. ๙. อปิ ทิพฺเพสุ กาเมสุ, รตึโส นาธิคจฺฉติ; ตณฺหากฺขยรโต โหติ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาวโกติ. แม้ในกามอันเป็นทิพย์ สาวกของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็ย่อมไม่ถึงความยินดี ย่อมเป็นผู้ยินดีในการสิ้นไปแห่งตัณหา. ตํ สุตฺวา พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ. ชนเป็นอันมากได้บรรลุโสดาปัตติผลเป็นต้น เพราะได้ฟังพระธรรมนั้น. ๑๐. ๑๐. อิติ คตินิยตานํ โพธิยา อุตฺตมานํ; สกวสมุปเนตฺวา เทติ ทุกฺขาติตณฺหา; อนิยตคติกานํ กา กถา มาทิสานํ; ชหถ ตมิติ มนฺตฺวา โภ ภชวฺโห ติวตฺถุํติ. ตัณหาได้นำสัตว์ผู้มีคติอันแน่นอน ผู้เป็นเลิศด้วยโพธิญาณ มาอยู่ในอำนาจของตนแล้วให้ถึงทุกข์ จะกล่าวอะไรถึงสัตว์ผู้มีคติไม่แน่นอนเช่นพวกเราเล่า ท่านทั้งหลายจงละตัณหานั้นเสีย พึงบูชาพระรัตนตรัยเถิด มหามนฺธาตุวตฺถุํ อฏฺฐมํ. เรื่องพระเจ้ามหาจักรพรรดิมันธาตุ เรื่องที่ ๘ ๙. พุทฺธวมฺมวาณิชกวตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๙. ในเรื่องของพุทธวัมมพานิชกะ มีอนุปุพพีกถา (เรื่องเล่าตามลำดับ) ดังนี้ ชมฺพุทีเป กิร ปาฏลิปุตฺตนคเร พุทฺธวมฺโม นาม วาณิชโก อโหสิ วาณิชกกมฺเมน ชีวมาโน. โส อปรภาเค สตฺถวาเหหิ สทฺธึ คามนิคมชนปท ราชธานีสุ วาณิชฺชํ ปโยชยมาโน วิจรติ, ตสฺมึ สมเย ภควาเนกภิกฺขุสหสฺสปริวุโต ชนปทจาริกํ จรติ พหู เทวมนุสฺเส สํสารกนฺตารา อุตฺตาเรนฺโต. ตทา โส ภควนฺตํ อทฺทส ทฺวตฺตึสลกฺขณานุพฺยญฺชนปติมณฺฑิตํ ชลมานสุวณฺณเมรุํ วิยวิโรจมานํ มหาภิกฺขุสงฺฆปริวุตํ, ทิสฺวา ปรมปีติยา ผุฏสรีโร อญฺชลึ ปคฺคยฺห ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา สายณฺเห ภควนฺตํ ภตฺเตน นิมนฺเตสิ พุทฺธสาสเน อปริจิตภาเวน. อถสฺส ภควา วิกาลโภชนา ปฏิวิรตา ตถาคตาติ อาห. อถ โส ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา กึ ภนฺเต ภควนฺตา วิกาเล ภุญฺชิสฺสนฺตีติ, อถสฺส กถํ ปฏิจฺจ ภควา [Pg.38] อฏฺฐวิธํ ปานํ ตถาคตานํ วิกาเล ภุญฺชิตุํ กปฺปติ. เสยฺยถิทํ, อมฺพปานํ ชมฺพุปานํ โจจปานํ โมจปานํ ผารุสกปานํ มธุปานํ มุทฺทิกปานํ สาลูกปานนฺติ. ตํ สุตฺวา วาณิโช สหสกฺการารเสหิ มุทฺทิกปานํ กตฺวา พุทฺธปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส อทาสิ, สภิกฺขุสงฺโฆ สตฺถา ปริภุตฺตปานียรโส ตสฺส ธมฺมํ เทเสตฺวา ชนปทจาริกํ ปกฺกามิ. โสปิ ปสนฺนมานโส หุตฺวา นิวตฺโต สทฺธึ วาณิชเกหิ เตสุ เตสุ ชนปเทสุ วาณิชฺชํ ปโยเชนฺโต มหาวตฺตนียํนาม กนฺตารํ ปาปุณิ, ตตฺต เตสํ สพฺเพสุเยว สกเฏสุ ปานียํ ปริกฺขยมคมาสิ. ตตฺถ สพฺพมนุสฺสานํจ พลีวทฺทานํจ ปานียํ นาโหสิ. อถ โส วาณิโช ปิปาสาภิภูโต เตสุ เตสุ สกเฏสุ ปานียํ ปริเยสนฺโต วิจรติ. อเถกสฺมึ สกเฏ มนุสฺสา ตํ ทิสฺวา การุญฺเญน เอตฺถาคจฺฉ, อิมสฺมึ โกฬมฺเพ โถกํ ปานียํ อตฺถิ ปิวาติ วทึสุ. ต โต โส คนฺตฺวา ปานียํ ปิวิ. ตสฺส ตํ รสํ มุทฺทิกปานรสสทิสํ อโหสิ, ปิวนฺโตว โส เอวํ จินฺเตสิ. สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ตทา เม ทินฺนมุทฺทิกปานสฺส นิสฺสนฺโท อชฺช สมฺปตฺโต ภวิสฺสตีติ อจฺเฉรพฺภุตจิตฺโต โสมนสฺสชาโต คนฺตฺวา สยเมว จาฏิยา ปิธานํ วิวริ. สกลาปิ สา จาฏิ มุทฺทิกปาเนน ปริปุณฺณา อโหสิ. ตโต โส ร สว นฺตํ โอชวนฺตํ อปริกฺขยํ ทิพฺพปานสทิสํ ปานียํ ทิสฺวา ปรมาย ปีติยา ผุฏสรีโร อุคฺโฆเสสิ สพฺเพ ปานียํ ปิวนฺตูติ. ตํ สุตฺวา สพฺเพ สนฺนิปติตฺวา ปานียํ ทิสฺวา อพฺภุตจิตฺตา ชาตา. วาณิโช เตสํ มชฺเฌ พุทฺธานุภาวํ ปกาเสนฺโต อาห. ได้ยินว่า ในชมพูทวีป ณ เมืองปาฏลีบุตร มีพ่อค้าชื่อพุทธวัมมะ ดำรงชีวิตอยู่ด้วยการค้าขาย ภายหลัง เขาได้เดินทางไปค้าขายในหมู่บ้าน นิคม ชนบท และเมืองหลวงต่างๆ พร้อมกับพวกพ่อค้าเกวียน ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าแวดล้อมด้วยภิกษุหนึ่งพันรูป กำลังเสด็จจาริกไปในชนบท ทรงช่วยให้เทวดาและมนุษย์จำนวนมากข้ามพ้นกันดารแห่งสงสาร ขณะนั้น เขาได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงประดับด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ และอนุพยัญชนะ ทรงรุ่งเรืองดุจภูเขาทองที่ส่องแสงอยู่ แวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เห็นแล้ว มีกายอันปีติซ่านไป ได้ประคองอัญชลีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ถวายบังคมแล้ว ได้นิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยภัตตาหารในเวลาเย็น เพราะความที่ตนยังไม่คุ้นเคยในพระพุทธศาสนา ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแก่เขาว่า "พระตถาคตทั้งหลายงดเว้นจากการบริโภคอาหารในเวลาวิกาล" ลำดับนั้น เขาถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายจะเสวยอะไรในเวลาวิกาล" ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบเขาว่า "น้ำปานะ ๘ ชนิด ย่อมควรแก่พระตถาคตทั้งหลายเพื่อบริโภคในเวลาวิกาล คือ น้ำมะม่วง น้ำชมพู่ น้ำกล้วยมีเมล็ด น้ำกล้วยไม่มีเมล็ด น้ำมะซาง น้ำน้ำผึ้ง น้ำองุ่น และน้ำเหง้าบัว" พ่อค้านั้นได้ฟังแล้ว จึงทำน้ำองุ่นด้วยรสอันเลิศและด้วยความเคารพ แล้วถวายแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข พระศาสดาพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ได้เสวยน้ำปานะแล้ว ทรงแสดงธรรมแก่เขา แล้วเสด็จจาริกไปในชนบท เขาก็มีใจเลื่อมใสแล้วกลับไป พร้อมกับพวกพ่อค้า ได้เดินทางไปค้าขายในชนบทเหล่านั้นๆ จนกระทั่งถึงกันดารชื่อมหาวัตนียะ ณ ที่นั้น น้ำในเกวียนของพวกเขาทั้งหมดได้หมดลง ณ ที่นั้น ไม่มีน้ำสำหรับมนุษย์และโคทั้งหลาย ลำดับนั้น พ่อค้านั้นถูกความกระหายครอบงำ ได้เที่ยวแสวงหาน้ำในเกวียนเหล่านั้นๆ ลำดับนั้น มนุษย์ในเกวียนหนึ่งเห็นเขาแล้ว ด้วยความกรุณาจึงกล่าวว่า "มานี่เถิด ในตุ่มนี้มีน้ำอยู่เล็กน้อย จงดื่มเถิด" จากนั้น เขาไปแล้วก็ดื่มน้ำ รสของน้ำนั้นเหมือนรสน้ำองุ่น ขณะดื่มนั่นเอง เขาก็คิดอย่างนี้ว่า "ผลแห่งน้ำองุ่นที่เราถวายแด่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าในครั้งนั้น คงจะมาถึงในวันนี้" มีจิตอัศจรรย์ใจ เกิดความโสมนัส แล้วไปเปิดฝาตุ่มด้วยตนเอง ตุ่มนั้นทั้งหมดเต็มไปด้วยน้ำองุ่น จากนั้น เขาเห็นน้ำนั้นมีรส มีโอชะ ไม่หมดสิ้น ดุจน้ำทิพย์ จึงมีกายอันปีติซ่านไปอย่างยิ่ง ได้ประกาศว่า "ขอทุกท่านจงดื่มน้ำเถิด" ได้ฟังแล้ว ทุกคนก็ประชุมกัน เห็นน้ำแล้วก็มีจิตอัศจรรย์ใจ พ่อค้าได้ประกาศพุทธานุภาพในท่ามกลางพวกเขาแล้วกล่าวว่า ๑. ๑. ปสฺสเถทํ ภวนฺโต โภ, อานุภาวํ มเหสิโน; อจินฺตนียมจฺเฉรํ, สนฺทิฏฺฐิก มกาลิกํ. ท่านทั้งหลายจงดูอานุภาพของพระมหามุนีนี้เถิด เป็นอัศจรรย์อันไม่ควรคิด เป็นสิ่งที่เห็นได้ด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ๒. ๒. ปสนฺนมนสา พุทฺเธ, ทินฺนํ ปานียกํ มยา; วิปจฺจติ อิทาเนว, ตํ ทานํ มุนิวาหสา. น้ำปานะที่เราถวายแด่พระพุทธเจ้าด้วยใจเลื่อมใส ทานนั้นย่อมให้ผลในบัดนี้ ด้วยอานุภาพของพระมุนี ๓. ๓. โอชวนฺตํ [Pg.39] สุขนฺนํว, สีตลํ มธุโร ทกํ; ทิพฺพปานํว เทวานํ, ชาตมพฺภุตมกฺขยํ. น้ำนี้มีโอชะ ดุจอาหารอันประณีต เย็น หวาน เป็นน้ำทิพย์ของเหล่าเทวดา เกิดขึ้นอย่างอัศจรรย์ ไม่รู้จักหมดสิ้น ๔. ๔. สีลวนฺเตสุ โก นาม, น ทเทยฺย วิจกฺขโณ; อิธ โลเก ปรตฺเตจ, สุขทํ ทาน มุตฺตมํ. บัณฑิตผู้มีปัญญาคนไหนเล่า จะไม่ถวายทานในท่านผู้มีศีล ทานอันประเสริฐย่อมให้ความสุขทั้งในโลกนี้และโลกหน้า ๕. ๕. ยถิ จฺฉิตํ คเหตฺวาน, ปิวนฺตุ มธุโร ทกํ; ภาชนานิจ ปูเรตฺวา, ยนฺตุ สพฺเพ ยถิจฺฉิตนฺติ. จงถือเอาตามที่ต้องการแล้วดื่มน้ำหวานนี้เถิด จงเติมภาชนะให้เต็มแล้วไปตามที่ต้องการเถิด เอวญฺจ ปน วตฺวา สพฺเพ มนุสฺเสจ พลีวทฺเทจ มุทฺทิกรเสเนว สนฺตปฺเปสิ. ตโต ตโต อาคตาปิ ปานียํ ปิวนฺโตจ ปานียํ อกฺขยํ อโหสิ. ตโต วาณิโช สตฺถวาเหหิ สทฺธึ วาณิชฺชํ ปโยเชตฺวา สกนครํ อาคจฺฉนฺโต ภควนฺตํ ปสฺสิตฺวา คมิสฺสามีติ เวฬุวนํ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา กตานุญฺโญ เอกมนฺเต นิสีทิ. สตฺถาปิ เตน สทฺธึ มธุรปฏิสนฺถารมกาสิ. อุปาสโกปิ ภนฺเต ตุมฺหากํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา ปสนฺโน วนฺทิตฺวา คมิสฺสามีติ อาคโตมฺหิ, เอวญฺเจ วญฺจ ปาฏิหาริยนฺติ วิตฺถาเรน กเถสิ. อถสฺส ภควา ธมฺมํ เทเสสิ. โส ธมฺมํ สุตฺวาน สตฺถารํ สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา มหาทานํ ทตฺวา อตฺตโน เคหเมว อคมาสิ. โส ตโต ปฏฺฐาย ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา ตโต จุโต เทวโลเก ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน เทวจฺฉราปริวุโต เทวิสฺสริยสมนฺนาคโต นิพฺพตฺติ. ตสฺส ปุพฺพกมฺมปกาสนตฺถํ ตตฺถ ตตฺถ รตนภาชเนสุ ทิพฺพมเยหิ มุทฺทิกปาเนหิ ปริปุณฺณํ อโหสิ. ปานียํ ปิวิตฺวา เทวา นจฺจนฺติ วาเทนฺติ กีฬนฺตีติ. ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว เขาก็ยังมนุษย์และโคทั้งหลายทั้งหมดให้อิ่มหนำด้วยน้ำองุ่นนั่นเอง แม้ผู้ที่มาจากที่ต่างๆ ก็ดื่มน้ำ และน้ำนั้นก็ไม่หมดสิ้น จากนั้น พ่อค้านั้นได้ค้าขายกับพวกพ่อค้าเกวียนแล้ว เมื่อจะกลับเมืองของตน ก็คิดว่า "เราจะไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจึงกลับ" จึงไปที่พระเวฬุวัน ถวายบังคมพระศาสดาแล้ว ได้รับอนุญาตแล้วก็นั่งอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระศาสดาก็ทรงปฏิสันถารด้วยถ้อยคำอันไพเราะกับเขา อุบาสกนั้นก็กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มาเพื่อถวายบังคมด้วยใจเลื่อมใส เพราะได้เห็นปาฏิหาริย์ของพระองค์" แล้วได้เล่าปาฏิหาริย์นั้นโดยพิสดาร ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมแก่เขา เขาได้ฟังธรรมแล้ว นิมนต์พระศาสดาเพื่อภัตตาหารในวันรุ่งขึ้น ถวายมหาทานแล้วก็กลับไปยังเรือนของตน เขาตั้งแต่นั้นมา ได้ทำบุญมีทานเป็นต้น แล้วจุติจากโลกมนุษย์ ไปบังเกิดในเทวโลก ในวิมานทองคำสูง ๑๒ โยชน์ แวดล้อมด้วยเหล่านางเทพอัปสร เพียบพร้อมด้วยทิพยสมบัติ เพื่อประกาศบุพพกรรมของเขา ณ ที่นั้นๆ ในภาชนะรัตนะทั้งหลาย เต็มไปด้วยน้ำองุ่นอันเป็นทิพย์ เทวดาทั้งหลายดื่มน้ำแล้วก็ฟ้อนรำ บรรเลงดนตรี และเล่นสนุกสนาน ๖. ๖. น วิปุลชินสารํ ชานมาโน ชเนวํ,ลภติ วิปุลโภคํ โตยมตฺตสฺส ทานา; วิทิตคุณคณา โภ ตีสุ วตฺถูสุ ตุมฺเห,ลภถ ขลุ วิเสสํ สีลวนฺเตสุ ทานาติ. ชนผู้ไม่รู้สาระอันไพบูลย์ของพระชินเจ้าอย่างนี้ ย่อมได้โภคสมบัติอันไพบูลย์เพียงเพราะการถวายน้ำ ท่านทั้งหลายผู้รู้คุณสมบัติทั้งหลายในพระรัตนตรัย พึงได้ผลพิเศษจากการถวายทานในท่านผู้มีศีลเถิด พุทฺธวมฺมวาณิชกสฺส วตฺถุํ นวมํ. เรื่องของพุทธวัมมพานิชกะ เรื่องที่ ๙ ๑๐. รูปเทวิยา วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๑๐. ในเรื่องของรูปเทวี มีอนุปุพพีกถา (เรื่องเล่าตามลำดับ) ดังนี้ อตีเต [Pg.40] กิร วิปสฺสิสฺส ภควโต กาเล ตสฺมึ นคเร เอกา คามทาริกา วิหาเร อาหิณฺฑนฺตี เอกํ คิลานภิกฺขุํ ทิสฺวา กมฺปมานหทยา อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ภนฺเต โกเต อาพาโธ สรีรํ ปีเฬตีติ ปุจฺฉิ. เตนาปิ ภคินิ ขราพาโธ เม ปีเฬตีติ วุตฺเต สา เตนหิ ภนฺเต อหํ ตํ โรคํ วูปสเมสฺสามีติ นิมนฺเตตฺวา เคหํ คนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ มาตาปิตุนฺนํ กเถตฺวา เตหิ อนุญฺญาตา ปุน ทิวเส นานคฺครเสน เภสชฺชาหารํ สมฺปาเทสิ, ตโต โส ภิกฺขุ ปุนทิวเส จีวรํ ปารุปิตฺวา ภิกฺขาย จรนฺโต ตสฺสา เคหํ คนฺตฺวา อฏฺฐาสิ. สา เถรํ อาคตํ ทิสฺวา โสมนสฺสชาตา ปตฺตํ คเหตฺวา อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิ. ตตฺถ นิสินฺนํ ตํ อาหาเรน สาธุกํ ปริวิสิตฺวา สกฺการ มกาสิ. อถสฺสา สทฺธาพเลน ภุตฺตมตฺเตเยว โส อาพาโธ วูปสมิ. ตโต โส วูปสนฺตโรโค ทุติยทิวเส ตสฺสา เคหํ นา คมาสิ. อถ สา วิหารํ คนฺตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา กสฺมานาคตตฺถาติ ปุจฺฉิตฺวา เตน เม ภคินิ พฺยาธิ วูปสมิ, ตสฺมา นาคโตสฺมีติ วุตฺเต สา สาธุ ภนฺเตติ โสมนสฺสชาตา เคหเมว อคมาสิ. สา เตน ปุญฺญกมฺเมน กาลํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติ. ตสฺสา ตตฺถ ทฺวาทสโยชนิกํ กนกวิมานํ นิพฺพตฺติ. สา ตตฺถ เทวิสฺสริยํ อนุภวนฺตี ฉพุทฺธนฺตรํ เขเปตฺวา อมฺหากํ ภควโต กาเล ชมฺพุทีเป เทวปุตฺตนคเร อุทิจฺจพฺรหฺมณกุเล เชฏฺฐพฺราหฺมณสฺส ภริยาย กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ, สา ปริปาก มนฺวาย มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. ตสฺสา มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขนฺตกาลโต ปฏฺฐาย ทิวเส ทิวเส อฏฺฐฏฺฐนาลิมตฺตํ ตณฺฑุลํ นิพฺพตฺตติ. ตสฺสา รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ปสนฺนา มาตาปิตโร รูปเทวีติ นาม มกํสุ. ปจฺฉา ตํ ปติรูเปน ทารเกน นิโยเชสุํ. อถสฺสา ตณฺฑุล- นาลิมตฺตํ [Pg.41] คเหตฺวา ปจิตุํ อารทฺเธ อิจฺฉิติจฺฉิตมํสาทิพฺยญฺชนญฺช สปฺปินวนีตทธิขีราทิโครสญฺจ ชีรมริจาทิกฏุกภณฺฑญฺจ กทลิปนสมธุคุฬาทิอุปกรณญฺจ ภาชนานิ ปูเรตฺวา นิพฺพตฺตติ, ตาย หตฺเถน คหิตํ กิญฺจิ ขาทนียํ โภชนียํวา ปูติภาวํ น คจฺฉติ, ภตฺตุกฺขลึ คเหตฺวา สกลนครวาสิโน โภเชนฺติยาปิ เอกกฏจฺฉุมตฺตํ ภตฺตํ คหิตฏฺฐานํ น ปญฺญายติ. เอวํ อปริกฺขยปุญฺญา อโหสิ, สกลเทวปุตฺตนคเร จนฺทสุริยาว ปากฏา อโหสิ, อถ สา ปญฺจสตภิกฺขู นิมนฺเตตฺวา นิจฺจํ สกนิเวสเนเยว โภเชติ, ตทา เตสํ อนฺตเร ปฏิสมฺภิทาปตฺโต มหาสงฺฆรกฺขิตตฺเถโรนาม อิมิสฺสา ปุญฺญานุภาวํ ทิพฺพจกฺขุนา ทิสฺวา น ชานาติ เอสา อตฺถนา ปุพฺเพ กตกมฺมํ. ยนฺนูนาหํ อสฺสา ปกาเสยฺยนฺติ เอกทิวสํ ตสฺสา นิเวสเน ภุญฺชิตฺวา อนุโมทนํ กโรนฺโต ชานาสิ ภคินิ ตยา ปุพฺเพ กตกมฺมนฺติ ปุจฺฉิ, น ชานามิ ภนฺเต. โสตุมิจฺฉามีติ, อถสฺสา โส ปุพฺพกมฺมํ ปกาเสนฺโต. ในอดีตกาล ได้ยินว่า ในกาลของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ในเมืองนั้น มีเด็กหญิงชาวบ้านคนหนึ่ง เที่ยวไปในวิหาร เห็นภิกษุอาพาธรูปหนึ่ง มีหัวใจหวั่นไหว เข้าไปหา ไหว้แล้วถามว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อาพาธอะไรเบียดเบียนร่างกายของท่าน?’ เมื่อภิกษุนั้นกล่าวว่า ‘น้องหญิง อาพาธร้ายแรงเบียดเบียนอาตมา’ นางจึงนิมนต์ว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ดิฉันจักระงับโรคนั้น’ แล้วไปเรือน บอกเรื่องนั้นแก่บิดามารดา เมื่อบิดามารดาอนุญาตแล้ว ในวันรุ่งขึ้น จึงจัดหาอาหารที่เป็นยาอันมีรสเลิศต่างๆ จากนั้น ภิกษุนั้นในวันรุ่งขึ้น นุ่งห่มจีวร เที่ยวบิณฑบาตไปถึงเรือนของนางแล้วยืนอยู่. นางเห็นพระเถระมาถึงแล้ว มีใจยินดี รับบาตร จัดอาสนะถวาย. เมื่อพระเถระนั่งแล้ว นางได้ถวายอาหารบำรุงอย่างดี. ด้วยกำลังศรัทธาของนาง อาพาธนั้นก็ระงับไปเพียงแต่ฉันเสร็จเท่านั้น. จากนั้น ภิกษุผู้หายจากโรคแล้วนั้น ไม่ได้ไปเรือนของนางในวันที่สอง. นางจึงไปวิหาร ไหว้พระเถระแล้วถามว่า ‘เพราะเหตุไรท่านจึงไม่มา?’ เมื่อพระเถระกล่าวว่า ‘น้องหญิง อาพาธของอาตมาหายแล้ว เพราะฉะนั้นอาตมาจึงไม่มา’ นางก็มีใจยินดีว่า ‘ดีแล้ว ท่านผู้เจริญ’ แล้วกลับเรือนไป. นางนั้นทำกาละแล้วด้วยกรรมบุญนั้น ได้ไปเกิดในเทวโลก. วิมานทองคำสูง ๑๒ โยชน์ได้เกิดขึ้นแก่นางในที่นั้น. นางเสวยทิพยสมบัติในที่นั้น ล่วงพ้นพุทธันดรไป ๖ พุทธันดร ในสมัยพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา ได้ปฏิสนธิในครรภ์ของภรรยาพราหมณ์ผู้เป็นใหญ่ในตระกูลพราหมณ์อุทิจจะ ในเมืองเทวบุตร ชมพูทวีป. เมื่อครรภ์แก่แล้ว นางก็คลอดจากครรภ์มารดา. นับตั้งแต่วันที่นางคลอดจากครรภ์มารดา ข้าวสารประมาณครั้งละ ๘ ทะนาน ได้เกิดขึ้นทุกวัน. บิดามารดาเห็นความสมบูรณ์แห่งรูปของนางแล้วเลื่อมใส จึงตั้งชื่อว่า ‘รูปเทวี’. ภายหลังได้มอบนางให้แก่เด็กหนุ่มที่เหมาะสม. เมื่อนางเริ่มถือข้าวสารประมาณ ๘ ทะนานมาหุง แกงมีเนื้อเป็นต้นที่ปรารถนาแล้วๆ และโกรสมีเนยใส เนยข้น นมส้ม นมสดเป็นต้น และเครื่องเผ็ดร้อนมียี่หร่าและพริกไทยเป็นต้น และเครื่องประกอบมีกล้วย ขนุน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้น ก็เกิดขึ้นเต็มภาชนะ. สิ่งใดที่นางจับด้วยมือ ไม่ว่าจะเป็นของขบเคี้ยวหรือของบริโภค ก็ไม่เน่าเสีย. แม้เมื่อนางถือหม้อข้าวเลี้ยงชาวเมืองทั้งหมด ข้าวเพียงทัพพีเดียวที่ตักไปก็ไม่ปรากฏรอยพร่อง. นางเป็นผู้มีบุญไม่สิ้นสุดอย่างนี้ เป็นที่ปรากฏเหมือนพระจันทร์และพระอาทิตย์ในเมืองเทวบุตรทั้งหมด. จากนั้น นางได้นิมนต์ภิกษุ ๕๐๐ รูป มาฉันในเรือนของตนเป็นประจำ. ในเวลานั้น พระมหาเถระชื่อพระสังฆรักขิตะ ผู้ได้ปฏิสัมภิทาญาณในหมู่ภิกษุเหล่านั้น เห็นอานุภาพบุญของนางด้วยทิพยจักษุแล้วคิดว่า ‘นางผู้นี้ไม่รู้กรรมที่ตนทำไว้ในปางก่อนด้วยตนเอง. ถ้ากระไร เราพึงประกาศกรรมนั้นแก่นาง’ วันหนึ่ง เมื่อฉันในเรือนของนางแล้ว ขณะอนุโมทนา ได้ถามว่า ‘น้องหญิง เธอรู้กรรมที่ตนทำไว้ในปางก่อนหรือไม่?’ นางตอบว่า ‘ไม่ทราบเจ้าค่ะ ท่านผู้เจริญ ดิฉันปรารถนาจะฟัง’ จากนั้น พระเถระนั้นจึงประกาศกรรมในปางก่อนของนางว่า. ๑. ๑. เอกนวุเต อิโต กปฺเป,วิปสฺสีนาม นายโก; อโหสิ โลเก โลเกก,นายโก ฉินฺนพนฺธโน. ในกัปที่ ๙๑ นับแต่กัปนี้ไป พระศาสดาพระนามว่าวิปัสสี ผู้เป็นเอกในโลก ผู้ตัดเครื่องผูกทั้งปวง ได้มีแล้วในโลก. ๒. ๒. ตทา ตสฺมึ ปุเร รมฺเม, อาสิ ตฺวํ คามทาริกา; อาหิณฺฑนฺตี วิหารสฺมึ, อทฺทกฺขิ ชินสาวกํ. ในกาลนั้น เธอเป็นเด็กหญิงชาวบ้านอยู่ในเมืองอันรื่นรมย์นั้น เที่ยวไปในวิหาร ได้เห็นพระสาวกของพระชินเจ้า. ๓. ๓. โรคาตุรํ กิสํ ปณฺฑุํ, อสฺสสนฺตํ มุหุํ มุหุํ; ทิสฺวาน กมฺปิตา จิตฺตา, นิมนฺเตตฺวาน ตํ มุนึ. เห็นพระมุนีนั้นอาพาธ ผอมเหลือง หายใจรวยรินอยู่บ่อยๆ มีจิตหวั่นไหวแล้ว จึงนิมนต์พระมุนีนั้น. ๔. ๔. เภสชฺชญฺเจว ภตฺตญฺจ, อทา ตฺวํ เตน โส ยติ; อพฺยาพาโธ อนีโฆจ, อโหสิ อนุปทฺทโว. เธอได้ถวายเภสัชและภัตตาหาร ด้วยเหตุนั้น พระยติรูปนั้นจึงหายจากอาพาธ ไม่มีทุกข์ ไม่มีอุปัทวะ. ๕. ๕. ตโต ตฺวํ เตน กมฺเมน, สุกเตน ตโต จุตา; ชาตาสิ เทวโลกสฺมึ, สพฺพกามสมิทฺธินี. จากนั้น เธอจุติจากโลกมนุษย์ด้วยกรรมที่ทำดีนั้น ได้ไปเกิดในเทวโลก เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยกามทั้งปวง. ๖. ๖. ตตฺถ [Pg.42] เต ปุญฺญเตเชน, ปาสาโท รตนามโย; มณิถูปิสตากิณฺโณ, กูฏาคาเรหิ ลงฺกโต. ในที่นั้น ด้วยเดชแห่งบุญของเธอ ปราสาทอันสำเร็จด้วยรัตนะ เกลื่อนกล่นด้วยยอดแก้วมณีร้อยยอด ประดับด้วยเรือนยอด ได้เกิดขึ้นแก่เธอ. ๗. ๗. เนกคพฺภสตากิณฺโณ, สยนาสนมณฺฑิโต; อจฺฉราสตสํกิณฺโณ, นจฺจคีตาทิสํกุโล. ปราสาทนั้นเกลื่อนกล่นด้วยห้องหลายร้อยห้อง ประดับด้วยที่นอนและอาสนะ แวดล้อมด้วยนางอัปสรหลายร้อย และครึกครื้นด้วยการฟ้อนรำขับร้องเป็นต้น. ๘. ๘. รมฺภามฺพชมฺพุสนฺนีร, ปูคปุนฺนาคปาฏลี; นาคาทิตรุสณฺเฑหิ, มณฺฑิตุยฺยานปนฺติหิ. ประดับด้วยแถวแห่งอุทยานที่มีหมู่ไม้กล้วย มะม่วง ชมพู่ มะพร้าว หมาก บุนนาค แคฝอย และกากะทิงเป็นต้น. ๙. ๙. ปทุมุปฺปลกฬาร, กุนฺทกานนมณฺฑิเต; มธุมตฺตาลิปาลีหิ, สารสีสรสํกุเล. ประดับด้วยป่าดอกบัว ดอกอุบล ดอกกะหล่า และดอกมะลิซ้อน ครึกครื้นด้วยหมู่ภมรเมาน้ำหวาน และนกกระเรียน. ๑๐. ๑๐. เทวปุตฺเตหิ เนเกหิ, ตถา เทวจฺฉราหิจ; นิจฺจุสฺสเว มหาโภเค, วิมาเน มนนนฺทเน. ในวิมานอันเป็นที่รื่นรมย์ใจ มีความสุขสำราญยิ่งใหญ่ มีการเฉลิมฉลองอยู่เป็นนิตย์ ซึ่งมีเทพบุตรและนางอัปสรมากมาย. ๑๑. ๑๑. ตฺวเมวํ เทวโลกมฺหิ, วินฺทมานา มหายสํ; อทฺธานํ วีตินาเมตฺวา, นิพฺพุเต โคตเม ชิเน. เธอผู้มีเกียรติยศยิ่งใหญ่ เสวยสุขอยู่ในเทวโลกอย่างนี้ ล่วงกาลเวลามาจนกระทั่งพระชินเจ้าโคตมะปรินิพพานแล้ว. ๑๒. ๑๒. ชมฺพุทีเป อิทานิ ตฺวํ, นิพฺพตฺตา อุทิเต กุเล; ปุญฺญปญฺญาคุณาวาสา, รูเปนคฺคา ปิยํวทา. บัดนี้ เธอได้มาเกิดในชมพูทวีป ในตระกูลสูง เป็นที่รวมแห่งบุญ ปัญญา และคุณงามความดี เป็นเลิศด้วยรูปโฉม และเป็นผู้มีวาจาเป็นที่รัก. ๑๓. ๑๓. เอตํ เต เทวโลกสฺมึ, เทวิสฺสริยมพฺภุตํ,อิมํ เต อิธ โลกสฺมึ, สพฺพํ มานุสิกํ สุขํ. ทิพยสมบัติอันน่าอัศจรรย์ในเทวโลกนั้นเป็นของเธอ และความสุขของมนุษย์ทั้งปวงในโลกนี้ก็เป็นของเธอ. ๑๔. ๑๔. วิปสฺสิมุนิโน กาเล, ตฺวํ ตสฺเสกสฺส ภิกฺขุโน; อทา ทานํ คิลานสฺส, ตสฺส ตํ ผลมีทิสํ. ในสมัยพระมุนีวิปัสสี เธอได้ถวายทานแก่ภิกษุอาพาธรูปหนึ่ง ผลแห่งกรรมนั้นเป็นเช่นนี้. ๑๕. ๑๕. กาตพฺพญฺหิ สทา ปุญฺญํ, อิจฺฉนฺเตน สุขปฺปทํ; ตสฺมา ตฺวํ สพฺพทา ภทฺเท, อุสฺสุกฺกา กุสเล ภวาติ. เพราะว่า บุญที่ให้ความสุข อันผู้ปรารถนาพึงทำอยู่เสมอ เพราะฉะนั้น น้องหญิง เธอจงเป็นผู้ขวนขวายในกุศลกรรมในกาลทุกเมื่อเถิด. เอวํ โส ตสฺส ปุริมตฺตภาเว กตกมฺมํ ปกาเสตฺวา อิทานิ ปุญฺญกมฺเม อปฺปมาทา ภวาติ อนุสาสิ. สา เถรสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปรมโสมนสฺสา ตโต ปฏฺฐาย ทานาทีสุ นิรตา ปุญฺญานิ กโรนฺตี เตเนว โสมนสฺเสน โสตาปนฺนา อริยสาวิกา อโหสีติ. พระเถระนั้นประกาศกรรมที่นางทำไว้ในภพก่อนอย่างนี้แล้ว จึงได้สั่งสอนว่า ‘บัดนี้ เธอจงเป็นผู้ไม่ประมาทในบุญกรรมเถิด’ นางได้ฟังพระธรรมเทศนาของพระเถระแล้ว มีความยินดีอย่างยิ่ง ตั้งแต่นั้นมาก็ยินดีในการให้ทานเป็นต้น ทำบุญกุศลอยู่ ด้วยความยินดีนั้นเอง นางก็ได้เป็นพระอริยสาวิกาผู้เป็นพระโสดาบัน. ๑๖. ๑๖. อิติ [Pg.43] ตรุณกุมารี ปุญฺญกมฺเมสุ สารํ,อวิทิตคุณมตฺตา ทตฺว ภิกฺขุสฺส ทานํ; ทิวิมนุชสุขํ สาลตฺถ ตุมฺเห ภวนฺตา,วิทิตกุสลปากา กึ น ลพฺเภถ สนฺตึ. ดังนี้ กุลธิดาผู้เยาว์วัยนั้น แม้ไม่รู้ถึงประมาณแห่งคุณ ได้ถวายทานอันเป็นสาระในบุญกรรมทั้งหลายแก่ภิกษุแล้ว ได้บรรลุสุขทิพย์และสุขมนุษย์ ท่านทั้งหลายผู้รู้ผลแห่งกุศลกรรมแล้ว ไฉนจะไม่พึงได้ความสงบเล่า รูปเทวิยา วตฺถุํ ทสมํ. เรื่องรูปเทวี เรื่องที่ ๑๐. ธมฺมโสณฺฑกวคฺโค ปถโม. ธัมมโสณฑกวรรคที่ ๑. นนฺทิยราชวคฺโค นันทิยราชวรรค ๑๑. นนฺทิยราชสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๑๑. ลำดับเรื่องนี้ในเรื่องของพระเจ้านันทิยะ อิโต [Pg.45] กิร กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก ปทุมุตฺตโร นาม สตฺถา โลเก อุทปาทิ สเทวกํ โลกํ สํสารกนฺตารา อุตฺตาเรนฺโต. ตสฺมึ กิร สมเย เอโก กุฏุมฺพิโก สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปสนฺนมานโส พุทฺธปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา มหาทานํ สชฺเชตฺวา อตฺตโน ภวนํ เทวภวนมิว อลงฺกริตฺวา พุทฺธารหํ มหาสนํ ปญฺญาเปตฺวา คนฺตฺวา ภควนฺตํ ยาจิ กาโลยํ ภนฺเต ภควโต ภตฺตคฺคสฺส อุปสงฺกมนายาติ. อถ ภควา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต มหตา พุทฺธานุภาเวน คนฺตฺวา นิสีทิ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน, ตโต กุฏุมฺพิโก หฏฺโฐ อุทคฺโค สปริโส ภควนฺตํ ปริวิสติ อเนเกหิ มธุรนฺนปานาทีหิ. ตทา ตสฺส ภควโต สาสเน ธุตงฺคธรานํ อคฺโค วสภตฺเถโรนาม มหาสาวโก สปทานวตฺเตน ปิณฺฑาย จรมาโน ตสฺส กุฏุมฺพิกสฺส เคหทฺวาเร อฏฺฐาสิ, อถ โส เถรํ ทิสฺวา ภนฺเต สตฺถา อนฺโตเคเห นิสินฺโน, ตุมฺเหปิ ปวิสถาติ ยาจิ, เถโร อปวิสิตฺวาว อคมาสิ, กุฏุมฺพิโก ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ตมตฺตํ วตฺวา กึ ภนฺเต สเทวเก โลเก ภควตาปิ อุตฺตริตโร คุเณน สํวิชฺชตีติ อาห. อถสฺส สตฺถา ปุตฺโตปมํ ทสฺเสตฺวา เถรสฺส คุเณ วณฺเณนฺโต เอวมาห. ในอดีตกาล ล่วงไปแสนกัปแต่กัปนี้ พระศาสดาพระนามว่าปทุมุตตระ ได้อุบัติขึ้นในโลก ทรงยังโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ข้ามพ้นกันดารคือสังสารวัฏ ในกาลนั้น กุฎุมพีคนหนึ่งฟังพระธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้ว มีใจเลื่อมใส นิมนต์ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประธาน จัดมหาทาน ตกแต่งเรือนของตนให้เหมือนวิมานเทวดา ปูลาดพุทธอาสนะอันประเสริฐแล้วไปทูลอาราธนาพระผู้มีพระภาคว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถึงเวลาเสด็จไปสู่โรงภัตตาหารแล้ว' ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์บริวาร เสด็จไปด้วยพุทธานุภาพอันยิ่งใหญ่ ประทับนั่งบนพุทธอาสนะอันประเสริฐที่จัดไว้ แต่นั้น กุฎุมพีมีใจยินดีร่าเริงพร้อมด้วยบริวาร ได้อังคาสพระผู้มีพระภาคด้วยข้าวน้ำอันโอชะมีประการต่างๆ ในกาลนั้น ในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น พระมหาเถระนามว่าวสภะ ผู้เป็นเลิศกว่าภิกษุผู้ทรงธุดงค์ เที่ยวบิณฑบาตตามลำดับตรอก ได้ยืนอยู่ที่ประตูเรือนของกุฎุมพีนั้น แต่นั้น กุฎุมพีนั้นเห็นพระเถระแล้ว ได้นิมนต์ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระศาสดาประทับนั่งอยู่ภายในเรือน แม้ท่านก็จงเข้าไปเถิด' พระเถระไม่เข้าไปแล้วก็หลีกไป กุฎุมพีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลเรื่องนั้น แล้วทูลถามว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มีใครที่ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคด้วยคุณสมบัติอยู่หรือ' ลำดับนั้น พระศาสดาทรงแสดงอุปมาด้วยบุตร ทรงพรรณนาคุณของพระเถระว่าดังนี้ ๑. ๑. ปาเลนฺติ นิมฺมลํ กตฺวา, ปาติโมกฺขาทิสํวรํ; สมาทินฺนธุตงฺคาจ, อปฺปิจฺฉา มุนิสูนโว. บุตรของพระมุนีทั้งหลาย ย่อมรักษาปาติโมกขสังวรเป็นต้นให้บริสุทธิ์ เป็นผู้สมาทานธุดงค์ มีความปรารถนาน้อย ๒. ๒. นิจฺจ มนฺตกยุทฺธมฺหิ, นทฺธา โยธาว ทปฺปิตา; ปุญฺญานํ วตฺถุภูตา เต, เทวมานุสกา ทินํ. พวกเธอเป็นผู้เตรียมพร้อมในการรบกับพระยามัจจุราชอยู่เป็นนิตย์ ดุจนักรบผู้องอาจ เป็นที่ตั้งแห่งบุญของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายทุกวัน ๓. ๓. ธาเรมหํ วณฺณวนฺตํ, สีเวยฺยมฺปิจ จีวรํ; พุทฺธปุตฺตา มหานาคา น ธาเรนฺติ ตถาวิธํ. เราย่อมทรงจีวรที่มีสีสันและที่เย็บอย่างดี แต่พระพุทธบุตรผู้เป็นมหาบุรุษทั้งหลาย ย่อมไม่ทรงจีวรเช่นนั้น ๔. ๔. ธาเรนฺติ [Pg.46] เต ปํสุกูลํ, สงฺฆาเฏตฺวา ปิโลติเก; วณจฺฉาทนโจลํว, อิจฺฉาโลภ วิวชฺชิตา. พวกเธอทรงผ้าบังสุกุลที่เย็บปะติดปะต่อกันด้วยผ้าเก่า ดุจผ้าสำหรับปิดแผล ปราศจากความอยากและความโลภ ๕. ๕. สาทิยามิ สทา หมฺโภ, อุปาสกนิมนฺตนํ; เนว สาเทนฺติ สมฺพุทฺธ, ปุตฺโต ปาสกยาจนํ. ดูก่อนท่านผู้เจริญ เราย่อมรับนิมนต์ของอุบาสกอยู่เสมอ แต่พระพุทธบุตรผู้เป็นโอรสของพระสัมพุทธเจ้า ย่อมไม่รับคำอ้อนวอนของอุบาสก ๖. ๖. สปทาเนน ยํ ลทฺธํ, ลูขํวาปิ ปณีตกํ; เตน ตุสฺสนฺติ เม ปุตฺตา, รสเคธวิวชฺชิตา. บุตรของเราทั้งหลาย ย่อมยินดีด้วยปัจจัยที่ได้มาโดยลำดับตรอก ไม่ว่าจะเป็นของหยาบหรือประณีต ปราศจากความติดใจในรส ๗. ๗. นิปชฺชามิ อหํ สาธุ, สนฺถเต สยเน สุเภ; น เต เสยฺยํ ปกปฺเปนฺติ, สํสารภยภีรุกา. เราย่อมนอนบนที่นอนอันปูลาดดีแล้วและสวยงาม แต่พวกเธอผู้เกรงกลัวภัยในสงสาร ย่อมไม่จัดแจงที่นอน ๘. ๘. ฐานา สนคมเนน, กปฺเปนฺติ อิริยาปถํ; เนกภูมิสมากิณฺณ, ปาสาเทสุ วสามหํ. พวกเธอจัดแจงอิริยาบถด้วยการยืน การนั่ง และการเดิน เราย่อมอยู่ในปราสาทที่เกลื่อนกล่นด้วยชั้นจำนวนมาก ๙. ๙. พุทฺธปุตฺตา ตถาจฺฉนฺนํ, น กทา ปวิสนฺติ เต; รุกฺขมูเล สุสานสฺมึ, อพฺโภกาเส รมนฺติ เต. แต่พระพุทธบุตรทั้งหลาย ย่อมไม่เข้าไปในที่มุงบังเช่นนั้นเลย พวกเธอรื่นรมย์อยู่โคนไม้ ในป่าช้า และในที่แจ้ง ๑๐. ๑๐. ภาเวตฺวา ภวนาสาย, เหตุํ ภาวนมุตฺตมํ; อหํ คาเม วสิสฺสามิ, ปาเปนฺโต ชนตํ สิวํ. พวกเธอเจริญภาวนาอันสูงสุดอันเป็นเหตุแห่งความสิ้นไปแห่งภพ เราย่อมอยู่ในหมู่บ้าน ยังชนให้ถึงความสวัสดี ๑๑. ๑๑. รมนฺติ มม ปุตฺตา เต, ปนฺตเสนาสเน กกา; เตสํ มหตฺตโร สนฺโต, เถโรยํ วสโภ มหา; ธุตปาโป ธุตงฺคคฺโค, ญาโตยํ มม สาสเนติ. บุตรของเราเหล่านั้น ย่อมรื่นรมย์อยู่ในเสนาสนะอันสงัดเสมอ พระวสภเถระผู้ใหญ่รูปนี้ เป็นผู้ประเสริฐกว่าบุตรเหล่านั้น เป็นผู้ขจัดบาป เป็นเลิศแห่งผู้ทรงธุดงค์ เป็นที่ปรากฏชัดในศาสนาของเรา ดังนี้ เอวํ ภควา หตฺถํ อุกฺขิปิตฺวา จนฺทมณฺฑเล ปหรนฺโต วิย เถรสฺส คุเณ ปกาเสสิ, ตโต โส ตสฺส คุณกถํ สุตฺวา สยมฺปิตํ ฐานนฺตรํ กามยมาโน ยนฺนูนาหํ อนาคเต อญฺญตรสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสเน ธุตงฺคธรานํ อคฺโค ภวิสฺสามีติ ตํ ฐานนฺตรํ ปตฺเถนฺโต ภควโต ปาทมูเล นิปชฺชิ, สตฺถา ตํ การณํ อุปปริกฺขิตฺวา อิโต กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก โคตโม นาม สตฺถา อุปฺปชฺชิสฺสติ. ตฺวํ ตทา ธุตงฺคธรานํ อคฺโค หุตฺวา กสฺส โปติ ปญฺญายิสฺสตีติ พฺยากรณ [Pg.47] มทาสิ. ตโต ปฏฺฐาย โส โสมนสฺโส ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา ตโต จุโต เทวมนุสฺเสสุ เทวิสฺสริยํ อนุภวนฺโต วิปสฺสีสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล เอกสาฏโก นาม พฺราหฺมโณ หุตฺวา มหาทานํ อทาสิ. ตโต จุโต กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธ ปรินิพฺพุเต พาราณสีนคเร พาราณสีเสฏฺฐิ หุตฺวา นิพฺพตฺโต ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา ตโต จวิตฺวา สํสาเร สํสรนฺโต ทสวสฺสสหสฺสา ยุเกสุ มนุสฺเสสุ พาราณสิยํ เอโก กุฏุมฺพิโก หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส ปนายํ กุฏุมฺพิโก อรญฺเญ ชงฺฆาวิหารํ อนุวิจรนฺโต ปจฺจนฺติเม ชนปเท อรญฺญายตเน อญฺญตรํ ปจฺเจกพุทฺธํ อทฺทส. โส จ ปจฺเจกพุทฺโธ ตตฺถ จีวรกมฺมํ กโรนฺโต อนุวาเต อปฺปโหนฺเต สํหริตฺวา ฐเปตุํ อารทฺโธ. กุฏุมฺพิโก ตํ ทิสฺวา ภนฺเต กึ กโรถาติ ปุจฺฉิ. โส ปจฺเจกพุทฺโธ อปฺปิจฺฉตาย เตน ปุฏฺโฐ น กิญฺจิ วุตฺโต โหติ. โส จีวรทุสฺสํ นปฺปโหตีติ ญตฺวา อตฺตโน อุตฺตรสาฏกํ ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปาทมูเล ฐเปตฺวา อคมาสิ. ปจฺเจกพุทฺโธ ตํ คเหตฺวา อนุวาตกํ อาโรเปนฺโต จีวรํ กตฺวา ปารุปิ. กุฏุมฺพิโก ชีวิตปริโยสาเน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา ตโต จวิตฺวา พาราณสิโต ติโยชนมตฺตเก ฐาเน อญฺญตรสฺมึ นคเร นิพฺพตฺติ, ตสฺส มาตาปิตโร นนฺทิโยติ นามํ อกํสุ, ตสฺส สตฺต ภาตโร อเหสุํ, เสสา ฉ ภาตโร นานากมฺมนฺเตสุ พฺยาวฏา มาตาปิตุนฺนํ โปเสนฺติ. นนฺทิโย ปน อกมฺมสีโล เคเหเยว วสติ. ตสฺมา ตสฺส เสสา กุชฺฌนฺติ. มาตาปิตโรปิ นนฺทิยํ อามนฺเตตฺวา โอวทนฺติ. โส ตุณฺหี โหเตว. อถาปรสฺมึ สมเย คาเม นกฺขตฺตํ สงฺฆุฏฺฐํ, ตทา โส มาตรํ อาห. อมฺม สาฏกํ เทหิ, นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามีติ, สา โธต- วตฺถํ [Pg.48] นีหริตฺวา อทาสิ, อมฺม ถูลํ อิทนฺติ, สา อญฺญํ นีหริตฺวา อทาสิ, ตมฺปิ ปฏิกฺขิปิ. อถ นํ มาตา อาห. ตาต ยาทิเส มยํ เคเห ชาตา, นตฺถิ อิโต สุขุมตรสฺส ปฏิลาภาย ปุญฺญนฺติ, ลภนฏฺฐานํ คมิสฺสามิ อมฺมาติ. ปุตฺต อหํ อชฺเชว ตว พาราณสีนคเร รชฺชปฏิลาภํ อิจฺฉามีติ อาห. โส สาธุ อมฺมาติ มาตรํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. มาตุยา ปนสฺส เอวํ อโหสิ. กหํ โส คมิสฺสติ, ปุพฺเพวิย อิธวา เอตฺถวา เคเห นิสีทิตฺวา อาคจฺฉตีติ, โส ปน ปุญฺญนิยาเมน โจทิยมาโน คามโต นิกฺขมิตฺวา พาราณสึ คนฺตฺวา เสนคุตฺตสฺส เคเห ปฏิวสติ, อเถกทิวสํ โส ตสฺส กมฺมกาเรหิ สทฺธึ สลฺลปนฺโต นิสีทิตฺวา ปจลายนฺโต สุปินํ อทฺทส. มุเขน อนฺตํ นิกฺขมิตฺวา สกลชมฺพุทีเป ปตฺถริตฺวา อนฺโตกุจฺฉิเมว ปาวิสิ. ปพุทฺโธ โส ภีโต มหาสทฺทมกาสิ. อถ นํ มหาเสนคุตฺโต ปุจฺฉิ. นนฺทิโย สุปินํ อทฺทสนฺติ อาห. อถ เตน กีทิสนฺติ ปุฏฺโฐ กเถสิ, ตโต เสนคุตฺโต ตํ อตฺตโน กุลูปคํ ปริพฺพาชิกํ ปุจฺฉิ โก ตสฺส วิปาโกติ. ปริพฺพาชิกา ยทิ โภ อิตฺถี ปสฺสติ. สตฺตทิวสพฺภนฺตเรเยว อภิเสกํ ลภติ, ยทิ ปุริโส ปสฺสติ, ตเถว ราชา โหตีติ กเถสิ. เสนคุตฺโต ตสฺสา ตํ กถํ สุตฺวา อิมํ มม ญาตึ กโรมีติ อตฺตโน สตฺต ธีตเร ปกฺโกสิตฺวา ปฏิปาฏิยา ปุจฺฉิ. นนฺทิยสฺส สนฺติเก วสถาติ, เสสา สพฺพา น อิจฺฉึสุ, น มยํ ชานาม เอตํ อธุนาคตํ กุลวนฺตํ วา ทุกฺกุลวนฺตํวาติ. อถ กณิฏฺฐิกํ ปุจฺฉิ. สา ยสฺส มํ มาตาปิตโร ทสฺสนฺติ. เตสํ วจนํ น ภินฺทิสฺสามีติ สมฺปฏิจฺฉิ, อถ เสนคุตฺโต นนฺทิยํ ปกฺโกสิตฺวา อตฺตโน ธีตรํ ทตฺวา ตสฺส มหาสมฺปตฺติ มทาสิ. ตโต สตฺตเม ทิวเส นนฺทิโย ตตฺถ ตตฺถ อาหิณฺฑนฺโต รญฺโญ มงฺคลุยฺยานํ ปสฺสิสฺสามีติ คนฺตฺวา ธงฺคลสิลาปฏฺเฏสสีสํ ปารุปิตฺวา นิปชฺชิ, โส จ พาราณสีรญฺโญ กาลงฺกตสฺส สตฺตโม [Pg.49] ทิวโส โหติ. อมจฺจาจ ปุโรหิโตจ รญฺโญ สรีรกิจฺจํ กาเรตฺวา ราชงฺคเณ นิสีทิตฺวา มนฺตยึสุ. รญฺโญ เอกาว ธีตา อตฺถิ, ปุตฺโต ปนสฺส นตฺถิ. อราชิกํ รชฺชํ น ติฏฺฐติ. ผุสฺสรถํ วิสฺสชฺเชสฺสามาติ. เต กุมุทปตฺตวณฺเณ จตฺตาโร สินฺธเว โยเชตฺวา เสตจฺฉตฺตปมุขํปญฺจวิธราชกกุธภณฺฑํ รถสฺมึเยว ฐเปตฺวา รถํ วิสฺสชฺเชตฺวา ปจฺฉโต ตุริยานิ ปคฺคณฺหาเปสุํ. รโถ ปาจีทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา อุยฺยานาภิมุโข อโหสิ. ปริจเยน อุยฺยานาภิมุโข คจฺฉติ. นิวตฺเตมาติ เกจิ อาหํสุ. ปุโรหิโต มา นิวารยิตฺถาติ อาห. รโถ กุมารกํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อาโรหณสชฺโช หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ปุโรหิโต ปารุปณกณฺณํ อปเนตฺวา ปาทตลานิ โอโลเกนฺโต ติฏฺฐตุ อยํ ทีโป. ทฺวิสหสฺสทีป ปริวาเรสุ จตูสุ มหาทีเปสุ เอกรชฺชํ กาตุํ สมตฺโถติวตฺวา ตสฺส ธิตึ อุปธาเรตุํ ติกฺขตฺตุํ ตุริยานิ ปคฺคณฺหาเปสิ. อถ กุมาโร มุขํ วิวริตฺวา โอโลเกตฺวา เกน การเณน อาคตตฺถาติ อาห, เทว ตุมฺหากํ รชฺชํ ปาปุณาตีติ, ราชา กหนฺติ, เทวตฺตํ คโต สามีติ, กติ ทิวสา อติกฺกนฺตาติ, อชฺช สตฺตโม ทิวโสติ. ปุตฺโต วา ธีตา วา นตฺถีติ, ธีตา อตฺถิ เทว. ปุตฺโต น วิชฺชตีติ, เตนหิ กริสฺสามิ รชฺชนฺติ, เต ตาวเทว อภิเสกมณฺฑปํ กาเรตฺวา ราชธีตรํ สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺการิตฺวา อุยฺยานํ เนตฺวา กุมารสฺส อภิเสกํ อกํสุ, อถสฺส กตาภิเสกสฺส สตสหสฺสคฺฆนกํ วตฺถํ อาเนสุํ, โส กิมิทํ ตาตาติ อาห, นิวาสนวตฺถํ เทวาติ, นนุ ตาตา ถูลํติ, มนุสฺสานํ ปริโภควตฺเถสุ อิโต สุขุมตรํ นตฺถิ เทวาติ, ตุมฺหากํ ราชา เอวรูปํ นิวาเสสีติ, อาม เทวาติ. น มญฺเญ ปุญฺญวา ตุมฺหากํ ราชาติ วตฺวา หนฺท สุวณฺณภิงฺการํ อาหรถ, ลภิสฺสาม วตฺถนฺติ, เต สุวณฺณภิงฺการํ อาหรึสุ, โส อุฏฺฐาย หตฺเถ โธวิตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา หตฺเถน อุทกํ อาทาย ปุรตฺถิมทิสาย อพฺภุกฺกิริ, [Pg.50] ตาวเทว ฆนปถวึ ภินฺทิตฺวา โสฬสกปฺปรุกฺขา อุฏฺฐหึสุ, ปุน อุทกํ หตฺเถน คเหตฺวา ทกฺขิณํ ปจฺฉิมํ อุตฺตรนฺติ เอวํ จตสฺโสปิ ทิสา อพฺภุกฺกิริ, สพฺพทิสาสุ โสฬส โสฬส หุตฺวา จตุสฏฺฐิกปฺปรุกฺขา อุฏฺฐหึสุ, โส เอกํ ทิพฺพทุสฺสํ นิวาเสตฺวา เอกํ ปารุปิตฺวา นนฺทิยรญฺโญ วิชิเต สุตฺตกนฺติกา อิตฺถิโย มา สุตฺตํ กนฺตนฺตูติ เภรึ จราเปถาติ วตฺวา ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา อลงฺกตปฏิยตฺโต หตฺถิกฺขนฺธวรคโต นครํ ปวิสิตฺวา ปาสาทมภิรุยฺห มหาสมฺปตฺตึ อนุภวิ. อโห ตทา ปจฺเจกพุทฺธสฺส ทินฺนานุวาตกสฺส วิปาโก. เตนาหุ โปราณา. พระผู้มีพระภาคทรงยกพระหัตถ์ขึ้นประหนึ่งจะทรงลูบคลำดวงจันทร์ ทรงประกาศคุณของพระเถระอย่างนี้ ลำดับนั้น เขา (พระเถระในอดีตชาติ) ได้ฟังถ้อยคำพรรณนาคุณของท่านแล้ว ปรารถนาตำแหน่งนั้นด้วยตนเอง คิดว่า "ไฉนหนอ ในอนาคตกาล เราพึงเป็นผู้เลิศแห่งเหล่าภิกษุผู้ทรงธุดงค์ในศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์ใดพระองค์หนึ่ง" เมื่อจะปรารถนาตำแหน่งนั้น จึงหมอบลงที่ใกล้พระบาทของพระผู้มีพระภาค พระศาสดาทรงพิจารณาเหตุนั้นแล้ว ทรงพยากรณ์ว่า "ในที่สุดแห่งแสนกัปนับจากนี้ พระศาสดานามว่าโคดมจักเสด็จอุบัติขึ้น ในกาลนั้น เธอจักเป็นผู้เลิศแห่งเหล่าภิกษุผู้ทรงธุดงค์ จักปรากฏนามว่า กัสสปะ" ตั้งแต่นั้นมา เขามีใจยินดี บำเพ็ญบุญกุศล จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว เสวยเทวสมบัติในหมู่เทวดาและมนุษย์ ในกาลแห่งพระวิปัสสีสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้เกิดเป็นพราหมณ์ชื่อเอกสาฎก ได้ถวายมหาทาน จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว เมื่อพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว ได้บังเกิดเป็นเศรษฐีในกรุงพาราณสี บำเพ็ญบุญมีทานเป็นต้น จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ ในยุคที่มนุษย์มีอายุหนึ่งหมื่นปี ได้บังเกิดเป็นกุฎุมพีคนหนึ่งในกรุงพาราณสี กุฎุมพีนั้นเดินเที่ยวพักผ่อนอยู่ในป่า ได้เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งในราวป่าชายแดน พระปัจเจกพุทธเจ้านั้นกำลังทำจีวรกรรมอยู่ในที่นั้น เมื่อผ้าอนุวาต (ผ้าขอบ) ไม่เพียงพอ จึงเริ่มพับเก็บไว้ กุฎุมพีเห็นดังนั้นจึงถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านกำลังทำอะไร" พระปัจเจกพุทธเจ้าถูกเขาถามแล้วก็มิได้กล่าวอะไรเพราะความเป็นผู้มักน้อย กุฎุมพีรู้ว่าผ้าทำจีวรไม่เพียงพอ จึงวางผ้าห่มของตนไว้ที่ใกล้เท้าของพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้วจากไป พระปัจเจกพุทธเจ้าถือเอาผ้านั้นมาทำเป็นผ้าอนุวาต เย็บจีวรเสร็จแล้วก็ห่ม กุฎุมพีนั้นทำกาลกิริยาเมื่อสิ้นอายุแล้ว ไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ เสวยทิพยสมบัติในที่นั้นจนตลอดอายุ จุติจากที่นั้นแล้วมาบังเกิดในเมืองหนึ่งห่างจากกรุงพาราณสีประมาณ ๓ โยชน์ มารดาบิดาตั้งชื่อเขาว่า นันทิยะ เขามีพี่น้องชาย ๗ คน พี่น้อง ๖ คนที่เหลือขวนขวายในงานต่างๆ เลี้ยงดูมารดาบิดา แต่นันทิยะเป็นคนเกียจคร้าน อาศัยอยู่แต่ในบ้าน เพราะเหตุนั้น พี่น้องที่เหลือจึงโกรธเขา แม้มารดาบิดาก็เรียกนันทิยะมาโอวาท เขาก็ได้แต่นิ่งเสีย ต่อมาในสมัยหนึ่ง ในหมู่บ้านมีการประกาศงานนักขัตฤกษ์ ครั้งนั้น เขาจึงกล่าวกับมารดาว่า "แม่จ๋า ขอผ้าสาฎกให้ฉันหน่อย ฉันจะไปเที่ยวงานนักขัตฤกษ์" มารดานำผ้าที่ซักสะอาดแล้วมาให้ เขาบอกว่า "แม่จ๋า ผ้านี้เนื้อหยาบ" มารดานำผืนอื่นมาให้ เขาก็ปฏิเสธผืนนั้นอีก ลำดับนั้น มารดาจึงกล่าวกับเขาว่า "พ่อเอ๋ย ในบ้านที่เราเกิดมานี้ ไม่มีบุญพอที่จะได้ผ้าที่ละเอียดกว่านี้หรอก" เขาจึงบอกว่า "แม่จ๋า ฉันจะไปในที่ที่หาได้" มารดากล่าวว่า "ลูกเอ๋ย แม่ปรารถนาให้เจ้าได้ครองราชสมบัติในกรุงพาราณสีเสียในวันนี้เลย" เขารับคำว่า "ดีจ้ะแม่" แล้วไหว้มารดา ทำประทักษิณแล้วหลีกไป แต่มารดาคิดว่า "เขาจะไปไหนได้ เดี๋ยวก็คงกลับมานั่งในบ้านเหมือนเมื่อก่อนนั่นแหละ" แต่เขาถูกอำนาจบุญเตือนให้ต้องออกจากหมู่บ้าน เดินทางไปยังกรุงพาราณสี อาศัยอยู่ในบ้านของเสนะคุต วันหนึ่ง เขานั่งสนทนากับพวกคนงานของเสนะคุตนั้นแล้วสัปหงกหลับไป ได้ฝันเห็นไส้ออกจากปาก แผ่ไปทั่วชมพูทวีปแล้วกลับเข้าสู่ภายในท้องตามเดิม เขาตื่นขึ้นมาด้วยความกลัว ร้องเสียงดัง ลำดับนั้น มหาเสนะคุตจึงถามเขา นันทิยะบอกว่า "ฉันฝันไป" เมื่อถูกถามว่าฝันอย่างไร เขาก็บอกไป ลำดับนั้น เสนะคุตจึงไปถามนางปริพาชิกาผู้คุ้นเคยกับตระกูลของตนว่า "ผลของความฝันนั้นจะเป็นอย่างไร" นางปริพาชิกากล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ถ้าผู้หญิงฝัน จักได้อภิเษกภายใน ๗ วัน ถ้าผู้ชายฝัน ก็จักได้เป็นพระราชาเช่นเดียวกัน" เสนะคุตฟังคำของนางแล้วคิดว่า "เราจะทำชายคนนี้ให้เป็นญาติของเรา" จึงเรียกบุตรสาวทั้ง ๗ คนมาถามตามลำดับว่า "พวกเจ้าจงไปอยู่กับนันทิยะเถิด" บุตรสาวที่เหลือทั้งหมดไม่ปรารถนา โดยกล่าวว่า "พวกเราไม่รู้จักชายผู้นี้ที่เพิ่งมาใหม่ว่าเป็นผู้มีตระกูลหรือไร้ตระกูล" ลำดับนั้น เขาจึงถามบุตรสาวคนเล็ก นางตอบรับว่า "มารดาบิดาจะยกดิฉันให้แก่ใคร ดิฉันจะไม่ขัดคำของท่านเหล่านั้น" ลำดับนั้น เสนะคุตจึงเรียกนันทิยะมาแล้วยกบุตรสาวให้ มอบสมบัติมากมายให้แก่เขา ต่อมาในวันที่ ๗ นันทิยะเดินเที่ยวไปในที่ต่างๆ คิดว่า "เราจะไปดูพระราชอุทยาน" จึงเข้าไปแล้วคลุมศีรษะนอนบนแผ่นศิลามงคล และวันนั้นเป็นวันที่ ๗ นับแต่พระราชาแห่งกรุงพาราณสีสวรรคต พวกอำมาตย์และปุโรหิตจัดการพระสรีระของพระราชาแล้ว นั่งปรึกษากันที่ลานหลวงว่า "พระราชามีพระธิดาเพียงพระองค์เดียว แต่ไม่มีพระโอรส แผ่นดินจะว่างเว้นพระราชาไม่ได้ เราจะปล่อยบุษยรถ" พวกเขาจึงเทียมม้าสินธพ ๔ ตัวที่มีสีเหมือนกลีบดอกกุมุท วางเครื่องราชกกุธภัณฑ์ทั้ง ๕ มีเศวตฉัตรเป็นประธานไว้บนรถ ปล่อยรถไปแล้วให้ประโคมดนตรีตามหลัง รถออกจากประตูทิศตะวันออกมุ่งหน้าไปยังพระราชอุทยาน เพราะความคุ้นเคยรถจึงมุ่งหน้าไปทางพระราชอุทยาน บางคนกล่าวว่า "พวกเราจงให้รถกลับเถิด" ปุโรหิตกล่าวว่า "อย่าห้ามเลย" รถทำประทักษิณชายหนุ่มแล้วหยุดนิ่งเตรียมพร้อมจะให้ขึ้น ปุโรหิตเปิดชายผ้าห่มตรวจดูพื้นเท้าแล้วกล่าวว่า "อย่าว่าแต่ทวีปนี้เลย ชายผู้นี้สามารถครองความเป็นใหญ่ในมหาทวีปทั้ง ๔ ที่มีทวีปบริวารสองพันเป็นบริวารได้" แล้วสั่งให้ประโคมดนตรีขึ้น ๓ ครั้งเพื่อทดสอบความเข้มแข็งของเขา ลำดับนั้น ชายหนุ่มเปิดหน้าดูแล้วถามว่า "พวกท่านมาด้วยเหตุอันใด" "ข้าแต่สมมติเทพ ราชสมบัติถึงแก่พระองค์แล้ว" "พระราชาไปไหนเสียเล่า" "เสด็จไปสู่สวรรค์แล้วพระเจ้าข้า" "ล่วงไปกี่วันแล้ว" "วันนี้เป็นวันที่ ๗ พระเจ้าข้า" "ไม่มีพระโอรสหรือพระธิดาหรือ" "มีพระธิดาพระเจ้าข้า แต่ไม่มีพระโอรส" "ถ้าอย่างนั้น เราจะครองราชย์" พวกเขาจึงให้สร้างมณฑปพิธีอภิเษกในขณะนั้นเอง ตกแต่งพระราชธิดาด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง นำมายังพระราชอุทยานแล้วทำพิธีอภิเษกชายหนุ่ม ลำดับนั้น เมื่อเขาอภิเษกแล้ว พวกเขานำผ้ามีค่าแสนหนึ่งมาถวาย เขาถามว่า "นี่อะไรกันพ่อ" "ผ้าสำหรับนุ่งพระเจ้าข้า" "พ่อเอ๋ย ผ้านี้หยาบมิใช่หรือ" "ข้าแต่สมมติเทพ ในบรรดาผ้าที่มนุษย์ใช้สอย ไม่มีที่ละเอียดกว่านี้อีกแล้วพระเจ้าข้า" "พระราชาของพวกท่านนุ่งผ้าเช่นนี้หรือ" "พระเจ้าข้า" เขาจึงกล่าวว่า "พระราชาของพวกท่านคงเป็นผู้มีบุญน้อยกระมัง เอาเถิด จงนำพระสุวรรณภิงคารมา เราจักได้ผ้า" พวกเขานำพระสุวรรณภิงคารมา เขาลุกขึ้นล้างมือบ้วนปากแล้ว เอามือวักน้ำซัดไปทางทิศตะวันออก ทันใดนั้นเอง ต้นกัลปพฤกษ์ ๑๖ ต้นก็ผุดขึ้นชำแรกแผ่นดินอันหนาทึบขึ้นมา เขาเอามือวักน้ำซัดไปทางทิศใต้ ทิศตะวันตก และทิศเหนืออย่างนั้นอีก ต้นกัลปพฤกษ์ผุดขึ้นทิศละ ๑๖ ต้น รวมเป็น ๖๔ ต้นในทิศทั้งสี่ เขานุ่งผ้าทิพย์ผืนหนึ่ง ห่มผืนหนึ่ง แล้วสั่งว่า "จงตีกลองประกาศไปในเขตแดนของพระเจ้านันทิยะว่า ห้ามพวกผู้หญิงปั่นด้าย" แล้วยกฉัตรขึ้น ตกแต่งร่างกายแล้วเสด็จขึ้นสู่คอช้างตัวประเสริฐ เข้าสู่พระนคร ขึ้นสู่ปราสาท เสวยมหาศมบัติ โอ! นั่นเป็นผลแห่งผ้าอนุวาตที่ถวายแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าในกาลนั้น เพราะเหตุนั้น โบราณจารย์จึงกล่าวไว้ว่า" ๑๒. ๑๒. ยถา สาสปมตฺตมฺหา, พีชา นิคฺโรธปาทโป; ชายเต สตสาขฑฺโฒ, มหานีลมฺพุโทปโม. ต้นไทรย่อมเกิดจากเมล็ดพันธุ์เท่าเมล็ดผักกาด มีร้อยกิ่งก้านสาขา เปรียบเหมือนเมฆสีครามใหญ่ฉะนั้น. ๑๓. ๑๓. ตเถว ปุญฺญกมฺมมฺหา, อณุมฺหา วิปุลํ ผลํ; โหตีติ อปฺปปุญฺญนฺติ, นาวมญฺเญยฺย ปณฺฑิโตติ. ฉันนั้นเหมือนกัน ผลอันไพบูลย์ย่อมมีจากบุญกรรมแม้เล็กน้อย บัณฑิตไม่พึงดูหมิ่นว่าบุญเล็กน้อยเลย. เอวํ คจฺฉนฺเต กาเล เอกทิวสํ เทวี รญฺโญ สมฺปตฺตึ ทิสฺวา อโห ตปสฺสีติ การุญฺญาการํ ทสฺเสสิ. กิมิทํ เทวีติ จ ปุฏฺฐา อติมหตี เต เทว สมฺปตฺติ. อตีตมทฺธานํ กลฺยาณํ กตตฺตา. อิทานิ อนาคตสฺสตฺถาย กุสลํ กโรถาติ อาห. กสฺส ทสฺสาม. สีลวนฺตา นตฺถีติ. อสุญฺโญ เทว ชมฺพุทีโป อรหนฺเตหิ, ตุมฺเห ทานํ สชฺเชถ, อหํ อรหนฺเต ลจฺฉามีติ อาห. ปุนทิวเส ราชา มหารหํ ทานํ สชฺชาเปสิ. เทวี สเจ อิมิสฺสา ทิสาย อรหนฺโต อตฺถิ, อิธา คนฺตฺวา อมฺหากํ ภิกฺขํ คณฺหนฺตูติ อุตฺตรหิมวนฺตาภิมุขี ปุปฺผานิ อุทฺธํ ขิปิตฺวา อุเรน นิปชฺชิ. อถ ตานิ ปุปฺผานิ อากาสโต คนฺตฺวา หิมวนฺตปเทเส วสนฺตานํ ปทุมวติยา ปุตฺตานํ ปญฺจสตานํปจฺเจกพุทฺธานํ เชฏฺฐกมหาปทุมปจฺเจกพุทฺธสฺส ปาทมูเล ปตึสุ. ตถาหิ. กาลล่วงไปอย่างนี้ วันหนึ่ง พระเทวีทอดพระเนตรเห็นสมบัติของพระราชาแล้ว ทรงแสดงอาการกรุณาว่า "โอ้หนอ น่าสงสาร" เมื่อถูกถามว่า "นี่อะไร พระเทวี?" ก็ตรัสว่า "ข้าแต่พระองค์ สมบัติของพระองค์ยิ่งใหญ่มาก เพราะได้ทำกรรมดีไว้ในอดีตกาล บัดนี้ ขอพระองค์จงทำกุศลเพื่อประโยชน์ในอนาคตเถิด" พระราชาตรัสว่า "เราจะถวายแก่ใคร? ผู้มีศีลไม่มี" พระเทวีตรัสว่า "ข้าแต่พระองค์ ชมพูทวีปนี้มิได้ว่างเปล่าจากพระอรหันต์ ขอพระองค์จงจัดเตรียมทาน หม่อมฉันจะหาพระอรหันต์มาเอง" ในวันรุ่งขึ้น พระราชาทรงให้จัดเตรียมทานอันมีค่ามาก พระเทวีทรงหันหน้าไปทางทิศหิมพานต์เหนือ ทรงโยนดอกไม้ขึ้นไปเบื้องบน แล้วทรงนอนหมอบลง (อธิษฐานว่า) "ถ้ามีพระอรหันต์อยู่ในทิศนี้ ขอจงมายังที่นี้และรับบิณฑบาตของพวกเราเถิด" ครั้นแล้วดอกไม้เหล่านั้นไปในอากาศ ไปตกที่ใกล้เท้าของพระปัจเจกพุทธเจ้ามหาปทุมะผู้เป็นพี่ใหญ่ ในบรรดาพระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ องค์ ผู้เป็นโอรสของนางปทุมวดี ผู้ประทับอยู่ในป่าหิมพานต์ จริงอย่างนั้น. ๑๔. ๑๔. อโห [Pg.51] ปสฺสถ โภ ทานิ, วิมฺหยํ ปุญฺญกมฺมุโน; อเจตนาปิ ปุปฺผานิ, ทูตกิจฺเจสุ พฺยาวฏา. โอ้ ท่านทั้งหลาย จงดูเถิดบัดนี้ ความอัศจรรย์แห่งบุญกรรม แม้ดอกไม้ที่ไม่มีเจตนา ก็ยังขวนขวายในกิจแห่งทูต. ๑๕. ๑๕. กตฺตุกาเมน โลกสฺมึ, สกลํ อตฺตโน วสํ; สพฺพตฺถาเมน กตฺตพฺพํ, ปุญฺญํ ปญฺญวตา สทาติ. ผู้ปรารถนาจะทำโลกนี้ทั้งหมดให้อยู่ในอำนาจของตน บัณฑิตพึงทำบุญด้วยความเพียรทุกอย่างเสมอไป. ตโต มหาปทุมปจฺเจกพุทฺโธ ตํ ญตฺวา เสสภาตเร อามนฺเตสิ. มาริสา นนฺทิยราชา ตุมฺเห นิมนฺเตสิ. อธิวาเสถ ตสฺส นิมนฺตนนฺติ. เต อธิวาเสตฺวา ตาวเทว อากาเสนา คนฺตฺวา อุตฺตรทฺวาเร โอตรึสุ. มนุสฺสา ปญฺจสตา เทว ปจฺเจกพุทฺธา อาคตาติ รญฺโญ อาโรเจสุํ, ราชา สทฺธึ เทวิยา คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ปตฺเต คเหตฺวา ปจฺเจกพุทฺเธ ปาสาทํ อาโรเปตฺวา ตตฺถ เตสํ ทานํ ทตฺวา ภตฺตกิจฺจาวสาเน ราชา สงฺฆตฺเถรสฺส เทวี สงฺฆนวกสฺส จ ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา อยฺยา ปจฺจเยหิ น กิลมิสฺสนฺตุ, มยํ ปุญฺเญน น หายิสฺสาม, อมฺหากํ อิธ วาสาย ปฏิญฺญํ เทถาติ ปฏิญฺญํ กาเรตฺวา อุยฺยาเน นิวาสฏฺฐานาทโย กาเรตฺวา ยาวชีวํ ปจฺจกพุทฺเธ อุปฏฺฐหิตฺวา เตสุ ปรินิพฺพุเตสุ สาธุกีฬนํ กาเรตฺวา จนฺทนา ครุอาทีหิ สรีรกิจฺจํ กาเรตฺวา ธาตุโย คเหตฺวา เจติยํ ปติฏฺฐาเปตฺวา เอวรูปานมฺปิ มหานุภาวานํ มเหสีนํ มรณํ ภวิสฺสติ, กิมงฺคํ ปน มาทิสานนฺติ สํเวคชาโต เชฏฺฐปุตฺตํ รชฺเช ปติฏฺฐาเปตฺวา สยํ ปพฺพชํ ปพฺพชิ, เทวีปิ รญฺเญ ปพฺพชิเต อหํ กึกริสฺสามีติ ปพฺพชิตฺวา ทฺเวปิ อุยฺยาเน วสนฺตา ฌานาภิญฺญํ นิพฺพตฺเตตฺวา ฌานสุเขน วีตินาเมนฺตา อายุปริโยสาเน พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตึสุ. เต อมฺหากํ ภควโต กาเล พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺติตฺวา พุทฺธสาสเน ปพฺพชึสุ, ตทา นนฺทิยราชา ธุตงฺคธรานํ อคฺโค มหากสฺสปตฺเถโรนาม หุตฺวา จนฺโท วิย สุริโย วิยจ โลเก ปากโฏ หุตฺวา ภควติ ปริ- นิพฺพุเต [Pg.52] พุทฺธสาสนํ อติวิย โสเภติ. ภริยาปิสฺส ภทฺทกาปิฬานี นาม อโหสีติ. แต่นั้น พระปัจเจกพุทธเจ้ามหาปทุมะทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว ตรัสเรียกพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้เป็นน้องทั้งหลายว่า "ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย พระราชาชื่อนันทิยะทรงนิมนต์ท่านทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงรับนิมนต์ของพระองค์เถิด" พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นทรงรับนิมนต์แล้ว เสด็จไปทางอากาศในทันทีนั้น และเสด็จลงที่ประตูทิศเหนือ มนุษย์ทั้งหลายกราบทูลพระราชาว่า "ข้าแต่พระองค์ พระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ องค์เสด็จมาแล้ว" พระราชาพร้อมด้วยพระเทวีเสด็จไป ทรงถวายบังคมแล้ว ทรงรับบาตรแล้ว ทรงนิมนต์พระปัจเจกพุทธเจ้าขึ้นสู่ปราสาท ถวายทานแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น ณ ที่นั้น เมื่อเสร็จภัตกิจแล้ว พระราชาทรงหมอบแทบเท้าพระสังฆเถระ และพระเทวีทรงหมอบแทบเท้าพระสังฆนวกะ (แล้วกราบทูลว่า) "ขอท่านผู้เจริญทั้งหลายอย่าได้ลำบากด้วยปัจจัยเลย พวกข้าพระองค์จะไม่เสื่อมจากบุญ ขอท่านทั้งหลายจงให้ปฏิญญาเพื่ออยู่ ณ ที่นี้แก่พวกข้าพระองค์เถิด" ทรงให้ปฏิญญาแล้ว ทรงให้สร้างที่อยู่และสิ่งอื่น ๆ ในอุทยาน ทรงอุปัฏฐากพระปัจเจกพุทธเจ้าตลอดพระชนมชีพ เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นปรินิพพานแล้ว ทรงให้จัดงานฉลองอย่างดี ทรงให้ทำสรีรกิจด้วยไม้จันทน์และไม้กฤษณาเป็นต้น ทรงเก็บพระธาตุแล้ว ทรงสร้างเจดีย์ประดิษฐานไว้ (แล้วทรงดำริว่า) "แม้พระผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ผู้มีอานุภาพมากเช่นนี้ก็ยังมีความตาย จะกล่าวไปไยถึงคนเช่นเรา" ดังนี้ ทรงเกิดความสังเวช ทรงมอบราชสมบัติให้พระโอรสองค์ใหญ่ พระองค์เองก็ทรงผนวช แม้พระเทวีเมื่อพระราชาทรงผนวชแล้วก็ทรงดำริว่า "หม่อมฉันจะทำอะไร?" แล้วก็ทรงผนวช ทั้งสองพระองค์ประทับอยู่ในอุทยาน ทรงยังฌานและอภิญญาให้เกิดขึ้น ทรงดำรงชีวิตอยู่ด้วยความสุขแห่งฌาน เมื่อสิ้นอายุแล้วก็บังเกิดในพรหมโลก ท่านทั้งสองได้บังเกิดในตระกูลพราหมณ์ในสมัยพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา แล้วทรงผนวชในพระพุทธศาสนา ในกาลนั้น พระราชาชื่อนันทิยะได้เป็นพระมหากัสสปเถระผู้เป็นเลิศในบรรดาผู้ทรงธุดงค์ เป็นผู้ปรากฏในโลกดุจพระจันทร์และพระอาทิตย์ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว ก็ทรงยังพระพุทธศาสนาให้รุ่งเรืองยิ่งนัก แม้ภรรยาของท่านก็ได้เป็นพระภัททกาปิลานีเถรี ดังนี้. ๑๖. ๑๖. ทตฺวา ปุเรโก วิปิเน จรนฺโต,ปจฺเจกพุทฺธสฺสนุวาตมตฺตํ; กตฺวา สรฏฺฐํ กุรุทีปโสภํ,มหานุภาโว วสุธา ธิโปสิ. ในกาลก่อน บุคคลหนึ่งผู้เที่ยวไปในป่า ได้ถวายเพียงลมพัดตามหลังพระปัจเจกพุทธเจ้า ได้กระทำแคว้นของตนให้รุ่งเรืองดุจกุรุรัฐ เป็นผู้มีอานุภาพมาก เป็นใหญ่ในแผ่นดิน. ๑๗. ๑๗. ตุมฺเหจ โภนฺโต ขลุ สีลวนฺเต,ททาถ ทานานิ อนปฺปกานิ; ตํ โว ปติฏฺฐาจ ภวนฺตรสฺมึ,จินฺตามณึ กปฺปตรุํว สารนฺติ. ท่านทั้งหลายผู้เจริญ จงถวายทานอันไม่น้อยแก่ผู้มีศีล ทานนั้นจักเป็นที่พึ่งของท่านทั้งหลายในภพหน้า เปรียบเหมือนแก้วจินดามณีและต้นกัลปพฤกษ์อันเป็นสาระ. นนฺทิยราชสฺส วตฺถุํ ปถมํ. เรื่องของพระราชาชื่อนันทิยะ จบเรื่องที่หนึ่ง. ๑๒. อญฺญตรมนุสฺสสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๑๒. นี้เป็นเรื่องตามลำดับในเรื่องของมนุษย์คนหนึ่ง. อมฺหากํ ภควติ ปรินิพฺพุเต ปาฏลิปุตฺตสมีเป อญฺญตรสฺมึ คาเม อญฺญตโร ทุคฺคตมนุสฺโส วสติ, โส ปเนกทิวสํ อญฺญตรํ คามํ คจฺฉนฺโต ทฺเว สาฏเก นิวาเสตฺวา มหนฺตํ อฏวึปาปุณิ, ตเทวํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา เอตสฺส วตฺถํ คณฺหิสฺสามีติ เอโก โจโร อนุพนฺธิ, โส ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ โจรํ ทิสฺวา จินฺเตสิ, อหเมตสฺมา ปลายิตุํ วา เตน สทฺธึยุชฺฌิตุํ วา น สกฺโกมิ, อยมาคนฺตฺวา อวสฺสํ อนิจฺฉนฺตสฺสาปิ เม วตฺถํ คณฺหิสฺสติ. มยาปิสฺส นิรตฺถเกน หริตุํ น สกฺกา, ทานวเสนสฺส ทสฺสามีติ สนฺนิฏฺฐาน มกาสิ, อถ โจโร อาคนฺตฺวา วตฺถกํ ปรามสิ, อถ โส ปุริโส จิตฺตํ ปสาเทตฺวา อิมํ มม วตฺถทานํ ภวโภคสุขตฺถาย ปจฺจโย โหตูติ วตฺถํ ทตฺวา ทุจฺฉาทิตตฺตา มหามคฺคํ ปหาย อญฺเญน ชงฺฆามคฺเคน คจฺฉนฺโต อาสิวิเสน ทฏฺโฐ กาลํ กตฺวา หิมวนฺตปฺปเทเส [Pg.53] ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน เนกจฺฉราสหสฺสปริวุโต นิพฺพตฺติ. วิมานํ ปนสฺส ปริวาเรตฺวา ติโยชนิเก ฐาเน กปฺปรุกฺขา นิพฺพตฺตึสุ, โส มหนฺตํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ ทิสฺวา โสมนสฺสํ ปเวเทนฺโต อาห. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราปรินิพพานแล้ว ในหมู่บ้านแห่งหนึ่งใกล้เมืองปาฏลีบุตร มีมนุษย์ผู้ยากไร้คนหนึ่งอาศัยอยู่ วันหนึ่ง เขาผู้นั้นกำลังจะไปหมู่บ้านอื่น นุ่งห่มผ้าสองผืน ได้เข้าไปในป่าใหญ่ โจรคนหนึ่งเห็นเขาผู้นั้นกำลังไปอย่างนั้นแล้ว ได้ติดตามไป (คิดว่า) "เราจะเอาผ้าของผู้นี้" เขาผู้นั้นเห็นโจรมาแต่ไกลแล้วคิดว่า "เราไม่สามารถหนีจากโจรนี้ได้ หรือจะต่อสู้กับมันก็ไม่ได้ มันมาแล้วจะต้องเอาผ้าของเราไปอย่างแน่นอน แม้เราจะไม่ต้องการให้ก็ตาม เราไม่ควรให้มันเอาไปโดยเปล่าประโยชน์ เราจะให้มันไปโดยการให้ทาน" ดังนี้ แล้วก็ตั้งใจมั่น ครั้นแล้วโจรมาถึงก็จับผ้า ครั้นแล้วบุรุษผู้นั้นทำจิตให้เลื่อมใสแล้ว (อธิษฐานว่า) "ขอทานผ้าของเรานี้จงเป็นปัจจัยเพื่อความสุขแห่งภพและโภคะเถิด" ให้ผ้าแล้ว เพราะนุ่งห่มไม่เรียบร้อย จึงละทางใหญ่ไปทางเดินเท้าอื่น ถูกงูพิษกัดตาย ได้บังเกิดในวิมานทองคำสูง ๑๒ โยชน์ ในป่าหิมพานต์ แวดล้อมด้วยนางอัปสรหลายพัน ต้นกัลปพฤกษ์ได้บังเกิดแวดล้อมวิมานของเขาในที่ ๓ โยชน์ เขาเห็นสมบัติทิพย์อันยิ่งใหญ่แล้ว จึงกล่าวด้วยความโสมนัสว่า ๑. ๑. ปริณามิตมตฺเตน, ทานสฺส สกสนฺตกํ; ททาติ วิปุลํ โภคํ, ทิพฺพมิสฺสริยํ วรํ. เพียงการน้อมไปซึ่งของที่เป็นของตนด้วยอำนาจแห่งทาน ย่อมให้โภคะอันไพบูลย์ และความเป็นใหญ่ทิพย์อันประเสริฐ. ๒. ๒. ทฺวาทสโยชนุพฺเพธํ, ทุทฺทิกฺขํ จกฺขุมูสนํ; กูฏา คารวรุเปตํ, สพฺพโสวณฺณยํ สุภํ. สูง ๑๒ โยชน์ ยากที่จะมองเห็น อันพร่างพรายตา ประกอบด้วยยอดเรือน เป็นทองคำล้วน งดงาม. ๓. ๓. มม ปุญฺเญน นิพฺพตฺตํ, เนกราคทฺธชากุลํ,ตเถว ปริสุทฺเธหิ, วิตาเนหิ จ ลงฺกตํ. เกิดขึ้นด้วยบุญของข้าพเจ้า เต็มไปด้วยธงมีสีต่าง ๆ ประดับด้วยเพดานที่บริสุทธิ์. ๔. ๔. ปาสาทปริยนฺตมฺหิ, ทิพฺพวตฺถานิ ลมฺพเร; วาเตริตา เต โสภนฺติ, อวฺเหนฺตาว สุธาสิโน. ที่ชายปราสาท ผ้าทิพย์ทั้งหลายห้อยระย้าอยู่ ผ้าเหล่านั้นอันลมพัดไหวอยู่ย่อมงดงาม ประดุจดังกวักเรียกเหล่าเทพผู้บริโภคสุธาโภชน์ ๕. ๕. ปาสาทสฺส สมนฺตา เม, ภูมิภาเค ติโยชเน; อิจฺฉิติจฺฉิตทาตาโร, ชาตาสุํ สุรปาทปา. โดยรอบปราสาทของข้าพเจ้า ในพื้นที่ ๓ โยชน์ ต้นไม้สวรรค์ทั้งหลายที่ให้สิ่งที่ปรารถนาได้ทุกประการ บังเกิดขึ้นแล้ว ๖. ๖. ตตฺถ นจฺเจหิ คีเตหิ, วาเทหิ ตุริเยหิ จ; เน กจฺฉราสหสฺเสหิ, โมทามิ ภวเน มม. ณ ที่นั้น ข้าพเจ้าย่อมรื่นรมย์อยู่ในวิมานของข้าพเจ้า ด้วยการฟ้อนรำ การขับร้อง และการประโคมดนตรี กับด้วยเหล่านางอัปสรหลายพัน ๗. ๗. น สมฺมา ทินฺนวตฺถสฺส, อกฺเขตฺเต ผลมี ทิสํ; เขตฺเต สมฺมา ททนฺตสฺส, โก ผลํ วณฺณยิสฺสตีติ. ผลแห่งวัตถุที่ให้ไม่ดีในอเนื้อนาบุญ ย่อมเป็นเช่นนี้ ส่วนใครเล่าจะพรรณนาถึงผลของบุคคลผู้ให้โดยชอบในเนื้อนาบุญได้ ๘. ๘. เอวํ วิธมฺปิ กุสลํ มนุโช กริตฺวา,ปปฺโปติ ทิพฺพวิภวํ มุนิวณฺณนียํ; มนฺตฺวาน โภ ททถ ทานวรํ สุสีเล,สทฺธาย สุทฺธมนสาสฺส วิเสสภาคีติ. มนุษย์ทำกุศลแม้เห็นปานนี้แล้ว ย่อมบรรลุถึงทิพยสมบัติอันพระมุนีพรรณนาไว้ ท่านทั้งหลายจงพิจารณาแล้วถวายทานอันประเสริฐแก่ผู้มีศีลเถิด ด้วยศรัทธาและจิตใจที่บริสุทธิ์ ท่านย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งคุณวิเศษ อญฺญตรมนุสฺสสฺส วตฺถุํ ทุติยํ. เรื่องของมนุษย์คนใดคนหนึ่ง จบเรื่องที่ ๒ ๑๓. วิสมโลมกุมารสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๑๓. นี้เป็นลำดับเรื่องในเรื่องของวิสมโลมกุมาร อตีเต [Pg.54] กิร อิมสฺมึ ชมฺพุทีเป กสฺสโป นาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต โลกสฺส ทุกฺขาปนุโท สุขาวโห ปฏิวสติ โลกํ นิพฺพาณมหานครวเร ปริปูเรนฺโต. ตสฺมึ สมเย อญฺญตโร ปุริโส สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปสนฺโน ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ เทนฺโต สีลํ รกฺขนฺโต อุโปสถกมฺมํ กโรนฺโต นานาวิธานิ ปุญฺญกมฺมานิ กตฺวา สุตฺตปฺปพุทฺโธวิย คนฺตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติ สพฺพรตนมเย ทิพฺพวิธาเน เทวจฺฉราสหสฺสปริวุโต. ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ตโต จุโต อมฺหากํ ภควติ ปรินิพฺพุเต ชมฺพุทีเป ปาฏลิปุตฺตนคเร อาณาจกฺกวตฺติธมฺมาโสกมหานรินฺทสฺส อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺติ. ตสฺส นามํ กโรนฺโต สีเส โลมํ วิสมํ หุตฺวา ชาตตฺถา วิสมโลมกุมาโรติ สญฺชานึสุ. โส กเมน วิญฺญุตํ ปตฺโต พลสมฺปนฺโน อโหสิ. มหาถาโม อภิรูโปจ อโหสิ. ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ยสปริวารสมฺปนฺโน ปฏิวสติ. ตโต อปเรน สมเยน ธมฺมาโสกมหานรินฺโท จตุราสีติสหสฺสราชปริวุโต อนนฺตพลวาหโน กี ฬา ป โร หิมวนฺตํ คนฺตฺวา ยถาภิรนฺตํ กีฬิตฺวา อาคจฺฉนฺโต จนฺทภาคํ นาม คงฺคํ สมฺปาปุณิ. สา ปน โยชนวิตฺถตา ติคาวุตคมฺภีรา อโหสิ. ตทา สา อธุนาคเตหิ โอเฆหิ มหาเผณสมากุลา พหูมิโย อุโภกูเล อุตฺตรนฺตี มหาเวคา คจฺฉนฺติ. ตทา ราชา คงฺคํ ทิสฺวา โก นาเมตฺถ ปุริโส เอวํวิธํ มหาคงฺคํ ตริตุํ สมตฺโถ ภวิสฺสตีติ อาห. ตํ สุตฺวา วิสมโลม กุมาโร อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อหํ เทว คงฺคํ ตริตฺวา คนฺตุญฺจ อาคนฺตุญฺจ สกฺโกมีติ อาห. ราชา สาธูติ สมฺปฏิจฺฉิ. อถ กุมาโร คาฬฺหํ นิวาเสตฺวา มกรทนฺติยา [Pg.55] เกเส พนฺธิตฺวา คงฺคากูเล ฐิโต อฏฺฐารสหตฺถํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา อุสภมตฺตฏฺฐาเน ปติตฺวา ตริตุ มารภิ. ตโต จณฺฑโสตํ ฉินฺทิตฺวา ตรนฺโต คมนา คมนกาเล คณฺหนตฺถาย อาคเต จณฺฑสุํสุมาเร ปาณินา ปหริตฺวา จุณฺณวิจุณฺณํ กโรนฺโต วีสสตํ มาเรตฺวา อุตฺตาเรตฺวา ตลมุคฺคมฺม ราชานํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. ราชา ตํ การณํ ทิสฺวา ภยปฺปตฺโต เอโส โข มํ มาเรตฺวา รชฺชมฺปิ คหิตุํ สมตฺโถ. เอตํ มาเรตุํ วฏฺฏตีติ จินฺเตตฺวา นครํ สมฺปตฺโต กุมารํ ปกฺโกสาเปตฺวา อมจฺเจ อาห. อิมํ ภเณ พนฺธนาคาเร กโรถาติ. เต ตถา กรึสุ, อถสฺส พนฺธนาคาเร วสนฺตสฺส จตฺตาโร มาสา อติกฺกนฺตา. ตโต ราชา จตุมาสจฺจเยน ทีฆโต สฏฺฐิหตฺถปฺปมาเณ สฏฺฐิเวฬุกลาเป อาหราเปตฺวา คณฺฐิโย โสธาเปตฺวา อนฺโต อโยสารํ ปูเรตฺวา ราชงฺคเณ ฐปาเปตฺวา วิสมโลมกุมารํ พนฺธนาคารโต อาหาราเปตฺวา อมจฺเจ เอวมาห. ภเณ สฺวายํ กุมาโร อิมินา ขคฺเคน อิเม เวฬุกลาเป จตุรงฺคุลํ กตฺวา ฉินฺทตุ. โน เจ ฉินฺทิตุํ สกฺโกติ. ตํ มาเรถาติ อาห, ตํ สุตฺวา กุมาโร อหํ พนฺธนาคาเร จิ ร วุ ตฺโถ ชิฆจฺฉาปีฬิโต อาหาเรน กิลมึ, ยนฺนูนาหํ อาหารํ ภุญฺจิตฺวา ฉินฺเทยฺยนฺติ. เต นตฺถิ ทานิ ตุยฺหํ อาหารนฺติ อาหํสุ. เตนหิ โปกฺขรณิยา ปานียํ ปิวิสฺสามีติ อาห. เต สาธูติ โปกฺขรณึ เนสุํ. กุมาโร โปกฺขรณึ โอตริตฺวา นหายิตฺวา นิมุคฺโค ยาวทตฺถํ กลลํ ภุญฺจิตฺวา ปานียํ ปิวิตฺวา อุฏฺฐาย อสิปตฺตํ คเหตฺวา มหาชนานํ ปสฺสนฺตานเมว อฏฺฐาสีติหตฺถฏฺฐานํ อากาสํ อุลฺลงฺฆิตฺวา สพฺพเวฬุกลาเป จตุรงฺคุลมตฺเตน ขณฺฑาขณฺฑํ กุรุมาโน โอตริตฺวา มูเล ถูลอยสลากํ ปตฺวา กิณีติ สทฺทํ สุตฺวา อสิปตฺตํ วิสฺสชฺเชตฺวา โรทมาโน อฏฺฐาสิ. ตโต ราชปุริเสหิ กิมตฺตํ โรทสีติ วุตฺเต [Pg.56] เอตฺตกานํ ปุริสานมนฺตเร มยฺหํ เอโกปิ สุหโท นตฺติ. สเจ ภเวยฺย, อิเมสํ เวฬุกลาปานมนฺตเร อโย สารํ อตฺถิภาวํ กเถยฺย, อหํ ปน ชานมาโน อิเม เวฬุ กลาเป องฺคุลงฺคุเลสุ ฉินฺเทยฺยนฺติ อาห. ตโต ราชา กุมาเรน กตกมฺมํ โอโลเกตฺวา ปสนฺโน อุปราชฏฺฐานํ พหุญฺจ วิภวํ ทาเปสิ, เอวมสฺส พลสมฺปตฺติลาโภ นาม น ชาติโคตฺตกุลปเทสาทีนํ พลํ. น ปาณาติปาตาทิทุจฺจริตานํ พลํ. กสฺเสตํ พลนฺติ. กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทินฺนทานาทิสุจริตกมฺมวิปากํ. เตน วุตฺตํ. ในอดีตกาล ได้ยินว่า ในชมพูทวีปนี้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ทรงบำเพ็ญบารมีทั้งหลายให้เต็มแล้ว บรรลุพระสัพพัญญุตญาณ ทรงเป็นผู้บรรเทาความทุกข์และนำความสุขมาสู่โลก ประทับอยู่ ทรงยังโลกให้เต็มเปี่ยมด้วยพระนิพพานมหานครอันประเสริฐ ในสมัยนั้น บุรุษคนหนึ่งได้ฟังพระธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้วเกิดความเลื่อมใส เมื่อจะถวายทานแก่ภิกษุสงฆ์ รักษาศีล กระทำอุโบสถกรรม และกระทำบุญกรรมนานาชนิดแล้ว ได้ไปบังเกิดในเทวโลกเหมือนผู้ตื่นจากหลับ ในวิมานทิพย์อันสำเร็จด้วยรัตนะทั้งปวง แวดล้อมด้วยหมู่นางอัปสรพันหนึ่ง อยู่ในเทวโลกนั้นตลอดอายุขัยแล้ว จุติจากที่นั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายปรินิพพานแล้ว ได้มาบังเกิดในครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระเจ้าธรรมาโศกมหาราช ผู้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้มีพระราชอำนาจ ในเมืองปาฏลีบุตร ในชมพูทวีป เมื่อจะตั้งพระนามให้แก่พระกุมารนั้น เพราะขนบนพระเศียรไม่เสมอกัน จึงได้ขนานพระนามว่า วิสมโลมกุมาร พระกุมารนั้นเจริญวัยขึ้นโดยลำดับ เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยกำลัง มีพละกำลังมาก มีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยยศและบริวาร ประทับอยู่ ต่อมาภายหลัง พระเจ้าธรรมาโศกมหาราช แวดล้อมด้วยหมู่พระราชาแปดหมื่นสี่พัน มีกองทัพและพาหนะอันมีกำลังหาประมาณมิได้ ทรงพอพระทัยในการเล่น เสด็จไปสู่ป่าหิมพานต์ ทรงเล่นตามพระทัยชอบแล้ว เมื่อเสด็จกลับมา ได้ถึงแม่น้ำคงคาชื่อจันทภาคา แม่น้ำนั้นกว้างหนึ่งโยชน์ ลึกสามคาวุต ในเวลานั้น แม่น้ำนั้นเต็มไปด้วยฟองอันเกิดจากกระแสน้ำที่ไหลมาใหม่ มีคลื่นมากไหลท่วมฝั่งทั้งสอง มีกระแสเชี่ยวแรง ในเวลานั้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นแม่น้ำคงคาแล้ว ตรัสว่า 'ใครเล่าในที่นี้จะเป็นบุรุษผู้สามารถข้ามแม่น้ำใหญ่เห็นปานนี้ได้' วิสมโลมกุมารได้ฟังคำนั้นแล้ว จึงมาถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ ข้าพระองค์สามารถข้ามแม่น้ำไปและกลับได้พระเจ้าข้า' พระราชาทรงรับคำว่า 'ดีละ' ลำดับนั้น พระกุมารนุ่งห่มอย่างแน่นหนา เกล้าผมด้วยปิ่นงา ยืนที่ฝั่งแม่น้ำคงคา กระโดดขึ้นไปในอากาศ ๑๘ ศอก ตกลงในที่ประมาณหนึ่งอุสภะ แล้วเริ่มว่ายไป จากนั้น เมื่อว่ายตัดกระแสอันเชี่ยวไป ในเวลาที่ไปและกลับ ได้ใช้มือประหารจระเข้อันดุร้ายที่เข้ามาเพื่อจะคาบกินให้แหลกลาญ ฆ่าจระเข้ไป ๑๒๐ ตัว แล้วข้ามขึ้นสู่บก ถวายบังคมพระราชาแล้วยืนอยู่ พระราชาทอดพระเนตรเห็นเหตุการณ์นั้นแล้ว ทรงเกิดความกลัว ทรงดำริว่า 'บุรุษผู้นี้สามารถฆ่าเราแล้วยึดเอาราชสมบัติได้ ควรจะฆ่าเขาเสีย' เมื่อเสด็จถึงพระนครแล้ว จึงรับสั่งให้เรียกพระกุมารมา แล้วตรัสกับพวกอำมาตย์ว่า 'พนาย พวกท่านจงนำบุรุษผู้นี้ไปขังไว้ในเรือนจำ' พวกอำมาตย์ได้ทำตามนั้น เมื่อพระกุมารอยู่ในเรือนจำล่วงไป ๔ เดือน ต่อมา เมื่อล่วงไป ๔ เดือน พระราชาทรงรับสั่งให้นำมัดไม้ไผ่ ๖๐ มัด ที่มีความยาว ๖๐ ศอกมา ให้ชำระข้อออก แล้วบรรจุแก่นเหล็กไว้ภายใน ให้วางไว้ที่ลานหลวง แล้วให้เบิกตัววิสมโลมกุมารมาจากเรือนจำ ตรัสกับพวกอำมาตย์อย่างนี้ว่า 'พนาย พระกุมารนี้จงใช้ดาบนี้ตัดมัดไม้ไผ่เหล่านี้ให้เป็นท่อนละ ๔ นิ้ว ถ้าไม่สามารถตัดได้ พวกท่านจงฆ่าเขาเสีย' พระกุมารได้ฟังดังนั้นจึงคิดว่า 'เราอยู่ในเรือนจำมานาน ถูกความหิวเบียดเบียน ลำบากด้วยอาหาร ถ้ากระไรเราพึงบริโภคอาหารก่อนแล้วจึงค่อยตัด' พวกอำมาตย์กล่าวว่า 'ตอนนี้ไม่มีอาหารสำหรับเจ้า' พระกุมารจึงว่า 'ถ้าอย่างนั้น ข้าพเจ้าจะดื่มน้ำในสระโบกขรณี' พวกอำมาตย์รับคำว่า 'ดีละ' แล้วพาไปที่สระโบกขรณี พระกุมารลงสู่สระโบกขรณี อาบน้ำแล้วดำลงไป กินเปือกตมตามต้องการ ดื่มน้ำแล้วขึ้นมา ถือดาบกระโดดขึ้นไปในอากาศสูง ๘๘ ศอก ต่อหน้ามหาชนนั่นเอง ตัดมัดไม้ไผ่ทั้งหมดให้เป็นท่อนๆ ละประมาณ ๔ นิ้ว เมื่อลงมาถึงโคนไม้ไผ่ กระทบเข้ากับแท่งเหล็กหนา ได้ยินเสียง 'กิณิ' จึงวางดาบแล้วยืนร้องไห้อยู่ ลำดับนั้น เมื่อพวกราชบุรุษถามว่า 'เจ้าร้องไห้ทำไม' พระกุมารจึงตอบว่า 'ในท่ามกลางบุรุษจำนวนเท่านี้ ไม่มีใครเป็นมิตรที่จริงใจต่อเราเลยแม้แต่คนเดียว หากจะมีมิตรอยู่บ้าง ก็คงจะบอกเราว่ามีแก่นเหล็กอยู่ในมัดไม้ไผ่เหล่านี้ ส่วนเราหากรู้ก่อน ก็จะตัดมัดไม้ไผ่เหล่านี้ให้เป็นท่อนละนิ้วๆ เลยทีเดียว' ลำดับนั้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นการกระทำของพระกุมารแล้ว ทรงเลื่อมใส จึงพระราชทานตำแหน่งอุปราชและทรัพย์สมบัติเป็นอันมาก การได้มาซึ่งความสมบูรณ์ด้วยกำลังของพระกุมารนี้ มิใช่กำลังของชาติ โคตร ตระกูล หรือถิ่นที่เกิดเป็นต้น มิใช่กำลังของทุจริตมีการฆ่าสัตว์เป็นต้น แต่เป็นกำลังของอะไร? เป็นวิบากแห่งสุจริตกรรมมีการถวายทานเป็นต้น แก่ภิกษุสงฆ์ในกาลของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า ๑. ๑. กสฺสปสฺส มุนินฺทสฺส, กาเล อญฺญตโร นโร; สมฺพุทฺธมุปสํกมฺม, สุตฺวา ธมฺมํ สุเทสิตํ. ในสมัยของพระมุนินทรกัสสปะ บุรุษคนหนึ่ง เข้าไปเฝ้าพระสัมพุทธเจ้า ได้ฟังพระธรรมที่ทรงแสดงดีแล้ว ๒. ๒. ปฏิลทฺธสทฺโธ หุตฺวา, สีลวนฺตาน ภิกฺขุนํ; มธุรนฺนปาเน ปจุเร, อทาสิ สุมโน ตทา. มีศรัทธาตั้งมั่นแล้ว ได้ถวายอาหารและน้ำดื่มอันโอชะมากมาย แก่ภิกษุผู้มีศีล ด้วยใจยินดีในกาลนั้น ๓. ๓. อทาสิ จีวเร ปตฺเต, ตเถว กายพนฺธเน; อทา ขีรสลากญฺจ, พหู กตฺตรยฏฺฐิโย. ได้ถวายจีวร บาตร และผ้าประคดเอวเช่นนั้น ได้ถวายไม้สีฟันและน้ำนม และไม้เท้ามากมาย ๔. ๔. อทา สุปสฺสยํ ทานํ, มญฺจปีฐาทิกํ ตถา; ปาวาร กมฺพลาทีนิ, อทา สีตนิวารเณ. ได้ถวายเสนาสนะอันดีงาม ทานมีเตียงและเก้าอี้เป็นต้นเช่นนั้น ได้ถวายผ้าห่มและผ้ากัมพลเป็นต้น เพื่อป้องกันความหนาว ๕. ๕. อทา เภสชฺชทานานิ, อาโรคฺยตฺถาย ภิกฺขุนํ; เอวํ นานาวิธํ ปุญฺญํ, กตฺวาน ติทิวํ คโต. ได้ถวายเภสัชทาน เพื่อความไม่มีโรคแก่ภิกษุทั้งหลาย กระทำบุญนานาชนิดอย่างนี้แล้ว ได้ไปสู่สวรรค์ ๖. ๖. ตตฺถ ทิพฺพวิมานมฺหิ, อุปฺปนฺโน โส มหิทฺธิโก; เทวจฺฉราปริวุโต, เทวเสนาปุรกฺขโต. ในวิมานทิพย์นั้น เขาได้บังเกิดเป็นผู้มีฤทธิ์มาก มีหมู่นางอัปสรแวดล้อม มีหมู่เทพห้อมล้อม ๗. ๗. ทิพฺเพหิ นจฺจคีเตหิ, ทิพฺพวาทิตตนฺติหิ; โมทมาโน อเนเกหิ, ทิพฺพสมฺปตฺติยา สห. รื่นเริงอยู่ด้วยการฟ้อนรำขับร้องทิพย์ และด้วยเครื่องสายดนตรีทิพย์นานาชนิด พร้อมด้วยสมบัติทิพย์ ๘. ๘. ยาวตายุํ ตหึ ฐตฺวา, ชมฺพุทีเป มโนรเม; ปุเร ปาฏลิปุตฺตมฺหิ, ธมฺมาโสกสฺส ราชิโน. อยู่ในเทวโลกนั้นตลอดอายุขัยแล้ว ได้มาบังเกิดในชมพูทวีปอันน่ารื่นรมย์ ในเมืองปาฏลีบุตร ของพระเจ้าธรรมาโศก ๙. ๙. ปุตฺโต [Pg.57] หุตฺวาน นิพฺพตฺติ, มหาถาโม มหาพโล; มหายโส มหาโภโค, อาสิ พุทฺธาทิมามโก. ได้มาบังเกิดเป็นโอรส เป็นผู้มีกำลังมาก มีพละมาก มีเกียรติยศมาก มีโภคสมบัติมาก เป็นผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้าเป็นต้น ๑๐. ๑๐. กาตพฺพํ กุสลํ ตสฺมา, ภวสมฺปตฺติ มิจฺฉตา; ปาเลตพฺพ มโถ สีลํ, ภาเวตพฺพญฺจ ภาวนนฺติ. เพราะเหตุนั้น ผู้ปรารถนาสมบัติในภพ จึงควรกระทำกุศล และควรรักษาศีล ควรเจริญภาวนา ตโต กุมาโร อุปราชฏฺฐานํ ลภิตฺวา สมฺปตฺตึอนุภวมาโน โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรมาทึ กตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยทานา ทิวเสน สกฺการํ กตฺวา สีลํ รกฺขิตฺวา อุโปสถกมฺมํ กตฺวา อายุปริโยสาเน ยถากมฺมํ คโตติ. จากนั้น พระกุมารได้ตำแหน่งอุปราช เสวยสมบัติ ทรงกระทำสักการะทุกวันด้วยการถวายจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยแก่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ มีพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระเป็นประธาน ทรงรักษาศีล กระทำอุโบสถกรรม เมื่อสิ้นอายุขัย ก็ได้ไปตามกรรม ๑๑. ๑๑. เอวํวิธํ สุจริตํ สุมโน กริตฺวา,ภาคิสฺส เนกวิภวสฺส ภวาภเวสุ; ตุมฺเหปิ โภ สุจริตํ วิภวานุรูปํ,กตฺวาน นิพฺพุติปทํ กรคํ กโรถาติ. บุรุษผู้มีใจดี ได้กระทำสุจริตกรรมเช่นนี้แล้ว เป็นผู้มีส่วนแห่งโภคสมบัติมากมายในภพน้อยภพใหญ่ ท่านทั้งหลายก็จงกระทำสุจริตกรรมให้สมควรแก่โภคสมบัติ แล้วจงกระทำพระนิพพานให้เป็นของอยู่ในกำมือเถิด วิสมโลมกุมารสฺส วตฺถุํ ตติยํ. เรื่องวิสมโลมกุมาร จบเรื่องที่สาม ๑๔. กญฺจนเทวิยา วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๑๔. ในเรื่องของพระนางกาญจนาเทวี มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ ชมฺพุทีเป กิร เทวปุตฺตนครํ นาม ทสฺสนียํ เอกํ นครํ อโหสิ. ตสฺมึ สมเย มนุสฺสา เยภุยฺเยน ปตฺตมหํ นาม ปูชํ กโรนฺติ, ภควตา ปริภุตฺตปตฺตํ คเหตฺวา กตาเนกปูชาวิธานา อุสฺสวํ กโรนฺติ. ตํ ปตฺตมหนฺติ วุจฺจติ. ตสฺมึ สมเย เทวปุตฺตนคเร ราชา สพฺพรตนมยํ รถํ สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺการาเปตฺวา กุมุทปตฺตวณฺเณ จตฺตาโร สินฺธเว โยเชตฺวา สุสิกฺขิตสิปฺปาจริเยหิ สตฺตรตนปรินิฏฺฐิเต อสีติหตฺถเวฬคฺเค สตฺถุนา ปริภุตฺตํ เสลมยปตฺตํ มุตฺตาชาลาทีหิ อลงฺกริตฺวา เวฬคฺคํ อาโรเปตฺวา เวฬุํ [Pg.58] รเถ ฐปาเปตฺวา นครํ เทวนครํ วิย อลงฺกริตฺวา ธชปตากาทโย อุสฺสาเปตฺวา โตรณคฺฆ กปนฺติโยจ ปุณฺณฆฏทีปมาลาทโยจ ปติฏฺฐาเปตฺวา อเนเกหิ ปูชาวิธาเนหิ นครํ ปทกฺขิณํ กาเรตฺวา นครมชฺเฌ สุสชฺชิตรตนมณฺฑเป ปตฺตธาตุํ ฐเปตฺวา สตฺตเม ทิวเส มหาธมฺมสวณํ การาเปสิ. ตทา ตสฺมึ ชนปเท พหู มนุสฺสาจ เทวตาจ ยกฺขรกฺขสนาคสุปณฺณาทโยจ มนุสฺสเวเสน เยภุยฺเยน ตํ สมาคมํ โอตรนฺติ, เอวมจฺฉริยํ ตํ ปูชาวิธานํ อโหสิ. ได้ยินว่า ในชมพูทวีป มีเมืองหนึ่งชื่อว่า เทวบุตรนคร เป็นเมืองที่น่าชม ในสมัยนั้น มนุษย์ทั้งหลายส่วนมากกระทำการบูชาที่เรียกว่า ปัตตมหา คือถือบาตรที่พระผู้มีพระภาคทรงใช้แล้ว กระทำการบูชาหลายอย่าง เป็นการฉลอง การบูชานั้นเรียกว่า ปัตตมหา ในสมัยนั้น พระราชาในเทวบุตรนคร ทรงให้ประดับรถที่สำเร็จด้วยรัตนะทั้งปวงด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ทรงเทียมม้าสินธพสี่ตัวมีสีเหมือนกลีบบัว ทรงให้ช่างผู้ฉลาดและได้รับการฝึกฝนดีแล้วประดับบาตรศิลาที่พระศาสดาทรงใช้แล้วด้วยข่ายมุกดาเป็นต้น แล้วยกขึ้นสู่ยอดไม้ไผ่สูง ๘๐ ศอกที่สำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ ทรงให้ตั้งไม้ไผ่ไว้บนรถ ทรงให้ประดับเมืองเหมือนเมืองของเทวดา ทรงให้ยกธงและธงชัยเป็นต้นขึ้น ทรงให้ตั้งซุ้มประตู แถวพวงมาลัย หม้อน้ำเต็ม และพวงประทีปเป็นต้น ทรงให้กระทำประทักษิณเมืองด้วยการบูชาหลายอย่าง แล้วทรงให้ตั้งบาตรธาตุไว้ในมณฑปรัตนะที่ประดับดีแล้วกลางเมือง ในวันที่เจ็ด ทรงให้มีการฟังธรรมครั้งใหญ่ ในเวลานั้น มนุษย์ เทวดา ยักษ์ รากษส นาค สุบรรณเป็นต้นจำนวนมากในชนบทนั้น ส่วนมากพากันมายังที่ประชุมนั้นด้วยเพศมนุษย์ การบูชานั้นเป็นสิ่งที่น่าอัศจรรย์อย่างนี้ ตทา เอโก นาคราชา อุตฺตมรูปธรํ อคตปุพฺพปุริสํ เอกํ กุมาริกํ ธมฺมปริสนฺตเร นิสินฺนํ ทิสฺวา ตสฺสา ปฏิพทฺธจิตฺโต อเนกากาเรหิ ตํ ยา จิ ตฺวา ตสฺสา อลทฺธมาโน กุชฺฌิตฺวา นาสาวาตํ วิสฺสชฺเชสิ อิมํ มาเรสฺสามีติ. ตํ ตสฺสา สทฺธาพเลน กิญฺจิ อุปทฺทวํ กาตุํ สมตฺโถ นาโหสิ. อถสฺสา นาโค ปาทโต ปฏฺฐาย ยาวสกลสรีรํ โภเคน เวเฐตฺวา สีเส ผณํ กตฺวา ภายาเปนฺโต อฏฺฐาสิ. อนญฺญวิหิตาย ตาย ธมฺมสวณพเลน อณุมตฺตมฺปิ ทุกฺขํ นาโหสิ. ปภาตาย รตฺติยา ตํ ทิสฺวา มนุสฺสา กิเมตนฺติ การณํ ปุจฺฉึสุ, สาปิ เตสํ กเถตฺวา เอวํ สจฺจกิริยมกาสิ. ตถาหิ. ในเวลานั้น พญานาคราชตนหนึ่งเห็นกุมาริกาผู้หนึ่งซึ่งไม่เคยมีบุรุษมาเกี่ยวข้อง มีรูปงามยิ่ง นั่งอยู่ในท่ามกลางบริษัทผู้ฟังธรรม ก็มีจิตปฏิพัทธ์ในนาง จึงวิงวอนนางด้วยอาการหลายอย่าง เมื่อไม่ได้นางก็โกรธ ปล่อยลมจมูก (คิดว่า) เราจะฆ่านางนี้ พญานาคนั้นไม่สามารถทำอันตรายใดๆ แก่นางได้ด้วยกำลังแห่งศรัทธาของนาง ครั้นแล้ว พญานาคก็เอาขนดรัดนางตั้งแต่เท้าจนตลอดทั้งตัว ทำพังพานไว้บนศีรษะ ยืนขู่ให้นางกลัว ด้วยกำลังแห่งการฟังธรรมของนางผู้มีใจแน่วแน่ ความทุกข์แม้เพียงเล็กน้อยก็ไม่มีแก่นาง เมื่อราตรีสว่างแล้ว มนุษย์ทั้งหลายเห็นนางนั้นแล้วก็ถามถึงเหตุว่านี่คืออะไร นางก็เล่าให้พวกเขาฟังแล้วกระทำสัจจกิริยาอย่างนี้ ดังนี้ ๑. ๑. พฺรหฺมจารี อโหสาหํ, สญฺชาตา อิธ มานุเส; เตน สจฺเจน มํ นาโค, ขิปฺปเมว ปมุญฺจตุ. ข้าพเจ้าเป็นพรหมจาริณี เกิดมาในหมู่มนุษย์นี้ ด้วยสัจจะนั้น ขอพญานาคจงปล่อยข้าพเจ้าโดยเร็วพลันเถิด ๒. ๒. กามาตุรสฺส นาคสฺส, โนกาสมกรึยโต; เตน สจฺเจน มํ นาโค, ขิปฺปเมว มุญฺจตุ. เพราะข้าพเจ้าไม่ได้ให้โอกาสแก่พญานาคผู้กำหนัดแล้ว ด้วยสัจจะนั้น ขอพญานาคจงปล่อยข้าพเจ้าโดยเร็วพลันเถิด ๓. ๓. วิสวาเตน ขิตฺตสฺส, กุปิตสฺโสรคสฺสหํ; อกุทฺธา เตน สจฺเจน, โส มํ ขิปฺปํ ปมุญฺจตุ. ข้าพเจ้าไม่โกรธต่อพญานาคผู้โกรธแล้ว ผู้พ่นลมพิษ ด้วยสัจจะนั้น ขอพญานาคจงปล่อยข้าพเจ้าโดยเร็วพลันเถิด ๔. ๔. สทฺธมฺมํ สุณมานาหํ, ครุคารวภตฺติยา; อสฺโสสึ เตน สจฺเจน, ขิปฺปํ นาโค ปมุญฺจตุ. ข้าพเจ้าฟังพระสัทธรรมด้วยความเคารพและเลื่อมใสอย่างยิ่ง ด้วยสัจจะนั้น ขอพญานาคจงปล่อยข้าพเจ้าโดยเร็วพลันเถิด ๕. ๕. อกฺขรํวา [Pg.59] ปทํวาปิ, อวินาเสตฺวาว อาทิโต; อสฺโสสึ เตน สจฺเจน, ขิปฺปํ นาโค ปมุญฺจตูติ. ข้าพเจ้าฟัง (ธรรม) โดยไม่ให้พยัญชนะหรือบทใดๆ เสียหายตั้งแต่ต้น ด้วยสัจจะนั้น ขอพญานาคจงปล่อยข้าพเจ้าโดยเร็วพลันเถิด สจฺจกิริยาวสาเน นาคราชา ตสฺสา อตีว ปสนฺโน โภคํ วินิเวเฐตฺวา ผณสตํ มาเปตฺวา ตํ ผณคพฺเภ นิสีทาเปตฺวา พหูหิ นาคมานวเกหิ สทฺธึ อุทกปูชํ นาม ปูช มกาสิ, ตํ ทิสฺวา พหู นครวาสิโน อจฺฉริยพฺภุตชาตา อฏฺฐารสโกฏิธเนน ปูช มกํสุ. ตถาหิ. เมื่อสิ้นสุดสัจจกิริยา พญานาคราชเลื่อมใสในนางยิ่งนัก จึงคลายขนดออก ทำพังพานร้อยอัน แล้วให้นางนั่งในวงพังพานนั้น พร้อมด้วยนาคมาณพจำนวนมาก ได้กระทำการบูชาที่เรียกว่า อุทกบูชา ชาวเมืองจำนวนมากเห็นดังนั้นก็เกิดความอัศจรรย์ใจยิ่งนัก จึงกระทำการบูชาด้วยทรัพย์ ๑๘ โกฏิ ดังนี้ ๖. ๖. นตฺถิ สทฺธาสโม โลเก, สุหโท สพฺพกามโท; ปสฺสถสฺสา พลํ สทฺธา, ปูเชนฺเตวํ นโร รคา. ในโลกนี้ ไม่มีมิตรผู้ประเสริฐเท่าศรัทธา ผู้ให้ซึ่งความปรารถนาทั้งปวง ท่านทั้งหลายจงดูอานุภาพแห่งศรัทธาของนางเถิด ทั้งมนุษย์และพญานาคบูชา (นาง) อย่างนี้ ๗. ๗. อิธ โลเกว สาลตฺถ, ภวโภค มนปฺปกํ; ตสฺมา สทฺเธน กาตพฺพํ, รตนตฺตยคารวนฺติ. ในโลกนี้ นางได้บรรลุภพและโภคะอันไม่น้อย เพราะฉะนั้น ผู้มีศรัทธาพึงกระทำความเคารพในพระรัตนตรัย อเถวํ สา ปฏิลทฺธมหาวิภวา ยาวชีวํ โกมาริย พฺรหฺมจาริณี หุตฺวา อายุปริโยสาเน กาลํ กตฺวา ตสฺมึเยว นคเร รญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิตฺวา ทสมาสจฺจเยน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. นิกฺขนฺตทิวเส ปนสฺสา สกลเทวปุตฺตนคเร รตนวสฺสํ วสฺสิ. เตนสฺสา กญฺชนเทวีติ นามํ กรึสุ. สมนฺตปาสาทิกา อโหสิ. อภิรูปา เทวจฺฉรปฏิภาคา. มุขโต อุปฺปลคนฺโธ วายติ. สรีรโต จนฺทนคนฺโธ วายติ. สกลสรีรโต พาลสุริโย วิย รํสิโย นิจฺฉาเรนฺตี จตุรตนคพฺเภ ปทีปกิจฺจํ นาม นตฺถิ. สพฺโพ คพฺโภ สรีรา โลเกน เอโก ภาโส โหติ, ตสฺสา รูปสมฺปตฺติ สกลชมฺพุทีเป ปากฏา อโหสิ. ตโต สกลชมฺพุทีปวาสี ราชาโน ตสฺสา อตฺถาย ปิตุรญฺโญ ปณฺณาการานิ ปหิณึสุ. สา ปน ปญฺจกาเม อนนุลิตฺตา ปิตรํ อนุชานาเปตฺวา ภิกฺขุนู ปสฺสยํ คนฺตฺวา ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณีติ. ครั้นแล้ว นางผู้ได้สมบัติอันยิ่งใหญ่เช่นนั้น เป็นพรหมจาริณีประพฤติพรหมจรรย์ตั้งแต่เยาว์วัยตลอดชีวิต เมื่อสิ้นอายุขัยแล้ว ได้ทำกาละไปปฏิสนธิในครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระราชาในพระนครนั้นนั่นเอง และได้คลอดจากครรภ์มารดาโดยล่วงไปสิบเดือน. ก็ในวันที่นางคลอดนั้น ฝนรัตนะได้ตกลงมาทั่วพระนครเทวบุตรทั้งหมด เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงตั้งชื่อนางว่า กัญจนเทวี. นางเป็นผู้ที่น่าเลื่อมใสยิ่ง มีรูปงามดุจนางฟ้า. กลิ่นดอกอุบลฟุ้งออกจากปาก กลิ่นจันทน์ฟุ้งออกจากกาย. รัศมีเปล่งออกจากกายทั้งหมดดุจพระอาทิตย์แรกขึ้น ในห้องขนาด ๔ ศอก กิจด้วยประทีปย่อมไม่มี. ห้องทั้งหมดเป็นแสงสว่างเดียวกันด้วยแสงจากกายของนาง ความถึงพร้อมด้วยรูปของนางได้ปรากฏไปทั่วชมพูทวีป. จากนั้น พระราชาผู้พำนักอยู่ในชมพูทวีปทั้งสิ้น ได้ส่งเครื่องบรรณาการมาถวายพระราชาผู้เป็นพระบิดาเพื่อต้องการนาง. แต่นางผู้ไม่พัวพันในกามคุณ ๕ ได้ขออนุญาตพระบิดาแล้ว ไปยังสำนักภิกษุณี บวชแล้ว เจริญวิปัสสนา บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย. ๘. ๘. สุตฺวาน [Pg.60] สาทรวเสน กุมาริเกวํ; ธมฺมญฺหิ สีลมมลํ ปริปาลยนฺตี; ลทฺธาน เนกวิภวํ วิภวํ ปยาตา,มา โภ ปมชฺชถ สทา กุสลปฺปโยเคติ. กุมาริกาผู้ฟังด้วยความเคารพอย่างนี้ รักษาธรรมและศีลอันหาที่มลทินมิได้ ได้รับสมบัติมากมายแล้วถึงความเจริญ ท่านทั้งหลายอย่าประมาทในการประกอบกุศลอยู่เสมอเลย. กญฺจนเทวิยา วตฺถุํ จตุตฺถํ. เรื่องพระนางกัญจนเทวี จบเรื่องที่ ๔. ๑๕. พฺยคฺฆสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๑๕. ลำดับเรื่องในเรื่องเสือโคร่งนี้. ชมฺพุทีเป จูลรฏฺฐา สนฺเน พาราณสีนคเร เอกํ ปํสุปพฺพตํ วินิวิชฺฌิตฺวา มหามคฺโค โหติ, ตตฺถ เวมชฺเฌ เอโก พฺยคฺโฆ อตฺตโน อนฺธปิตรํ ปพฺพตคุหายํ กตฺวา โปเสนฺโต วสติ. ตสฺเสว ปพฺพตสฺส วนทฺวาเร ตุณฺฑิโล นาม เอโก สุวโปตโก รุกฺขสฺมึ วสติ. เต อุโภปิ อญฺญมญฺญํ ปิยสหายา อเหสุํ, ตสฺมึ สมเย ปจฺจนฺตคามวาสี เอโก มนุสฺโส อตฺตโน มาตุคาเมน สทฺธึ กลหํ กตฺวา พาราณสึ คจฺฉนฺโต ตํ วนทฺวารํ สมฺปาปุณิ. อถ สุวโปตโก ปริหีนตฺตภาวํ ทุกฺขิตํ ตํ ทิสฺวา กมฺปมานหทโย ตํ ปกฺโกสิตฺวา โภ กุหึ คจฺฉสีติ อาห, เตน ปรขณฺฑํ คจฺฉามีติ วุตฺเต ตุณฺฑิโล โภ อิมสฺมึ วนขณฺฑมชฺเฌ เอโก พฺยคฺโฆ วสติ. กกฺขโล ผรุโส สมฺปตฺตสมฺปตฺเต มาเรตฺวา ขาทติ. มา ตฺวํ เตน คจฺฉาติ อาห. สฺวายํ ทุพฺภโค มนุสฺโส หิตกามสฺส ตสฺส วจนํ อนาทิยิตฺวา คจฺฉาเมวาติ อาห. ตุณฺฑิโล เตนหิ สมฺม ยทิ อนิวตฺตมาโน คจฺฉสิ. เอโส พฺยคฺโฆ มม สหาโย. เม วจนํ ตว สนฺติกา สุตฺวา น คณฺหาตีติ. ตสฺส ตํ อนาทิยนฺโต โส สุวราเช ปทุฏฺฐจิตฺโต มุคฺคเรน ปหริตฺวา มาเรตฺวา อรณึ อคฺคึ กตฺวา มํสํ ขาทิ. อสปฺปุริสสํสคฺโค นาเม ส อิธ โลกปรโลเกสุ ทุกฺขาวโหเยว. ตถาหิ. ในชมพูทวีป ใกล้เมืองพาราณสีในจุลรัฐ มีทางหลวงเจาะผ่านภูเขาดินแห่งหนึ่ง ในระหว่างนั้น มีเสือโคร่งตัวหนึ่งอาศัยเลี้ยงดูบิดาผู้ตาบอดของตนอยู่ในถ้ำภูเขา. ที่ปากป่าของภูเขานั้น มีลูกนกแก้วตัวหนึ่งชื่อตุณฑิละ อาศัยอยู่บนต้นไม้. สัตว์ทั้งสองนั้นเป็นเพื่อนรักกัน. ในสมัยนั้น ชายคนหนึ่งผู้อาศัยอยู่ในหมู่บ้านชายแดน ทะเลาะกับภรรยาของตนแล้วเดินทางไปเมืองพาราณสี ได้มาถึงปากป่านั้น. ครั้งนั้น ลูกนกแก้วเห็นชายนั้นมีร่างกายทรุดโทรมและเป็นทุกข์ ก็มีใจหวั่นไหว เรียกเขามาแล้วถามว่า 'ท่านผู้เจริญ ท่านจะไปไหน?' เมื่อชายนั้นตอบว่า 'ข้าพเจ้าจะไปส่วนอื่น' ตุณฑิละจึงกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ ในท่ามกลางป่านี้มีเสือโคร่งตัวหนึ่งอาศัยอยู่ มันดุร้ายหยาบคาย ฆ่ากินผู้ที่มาถึงแล้วๆ ท่านอย่าไปทางนั้นเลย.' ชายผู้เคราะห์ร้ายนั้นไม่เอื้อเฟื้อต่อคำของนกแก้วผู้หวังดีนั้น กลับกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าจะไปแน่นอน.' ตุณฑิละจึงกล่าวว่า 'สหาย ถ้าเช่นนั้น หากท่านไม่กลับและจะไป เสือโคร่งตัวนี้เป็นสหายของข้าพเจ้า เมื่อมันได้ยินคำของข้าพเจ้าจากท่าน มันจักไม่จับท่าน.' ชายนั้นไม่เอื้อเฟื้อต่อคำของนกแก้วนั้น กลับมีจิตประทุษร้ายในพญานกแก้ว ใช้กระบองตีฆ่าเสียแล้ว ทำไฟด้วยไม้สีไฟกินเนื้อนกแก้วนั้น. ชื่อว่าการคบหาสมาคมกับคนพาล ย่อมนำมาซึ่งความทุกข์ในโลกนี้และโลกหน้าโดยแท้. สมจริงดังที่กล่าวไว้ว่า ๑. ๑. มยา [Pg.61] กตํ มยฺหมิทํ, อิติ เวสฺสานรํ นโร; สมาลิงฺคติ สปฺเปโม, ทหเตวสฺส วิคฺคหํ. นรชนย่อมกอดรัดไฟด้วยความรักว่า 'สิ่งนี้เราทำแล้ว สิ่งนี้เป็นของเรา' ไฟนั้นย่อมเผาผลาญร่างกายของเขา. ๒. ๒. มธุขีราทิทาเนน, เปมสา ปริปาลิโต; โสรโค กุปิโตวสฺส, ฑสเตวสฺส วิคฺคหํ. งูที่บุคคลเลี้ยงดูด้วยความรัก ด้วยการให้น้ำผึ้งและนมเป็นต้น เมื่อโกรธแล้ว ย่อมกัดร่างกายของเขานั่นเอง. ๓. ๓. เอวํ นิหีนชจฺเจน, ปาเปน อกตญฺญุนา; นรา ธเมน ทีเนน, กโตปิ ขณสงฺคโม. การคบหาสมาคมแม้เพียงชั่วขณะที่ทำกับนรชนผู้ต่ำช้า เลวทราม มีชาติอันต่ำ เป็นคนบาป และอกตัญญู เช่นนี้ (ย่อมนำทุกข์มาให้). ๔. ๔. อสาธุโก อยํเตวํ, ชานมาเนน ชนฺตุนา; มุหุตฺตมฺปิ น กาตพฺโพ, สงฺคโม โส อนตฺถโทติ. สัตว์เมื่อรู้ว่า 'ผู้นี้เป็นคนไม่ดี' ไม่พึงทำความสมาคมแม้เพียงครู่เดียว เพราะความสมาคมนั้นย่อมให้สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. ตโต โส อสปฺปุริโส มํสํ ขาทิตฺวา คจฺฉนฺโต วนขณฺฑมชฺฌํ สมฺปาปุณิ. อถ พฺยคฺโฆ ตํ ทิสฺวา มหานาทํ กโรนฺโต คหณตฺถาย อุฏฺฐาสิ. โส พฺยคฺฆํ ทิสฺวา ภยปฺปตฺโต ตุณฺฑิลสฺส วจนํ สริตฺวา อหํ โภ ตว สหายตุณฺฑิลสฺส สนฺติกา อาคโตมฺหีติ อาห, ตํ สุตฺวา พฺยคฺโฆ อตฺตมโน เอหิ สมฺมาติ ตํ ปกฺโกสิตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ เนตฺวา ขาทิตพฺพาหาเรน ตํ สนฺตปฺเปตฺวา ปิตุสนฺติเก นิสีทาเปตฺวา ปุน วนขณฺฑ มคมาสิ. อถสฺส ปิตา ปุตฺตสฺส คตกาเล เตน สทฺธึ สลฺลปนฺโต ตสฺส วจนานุสาเรน ตุณฺฑิลํ มาเรตฺวา ขาทิตภาวํ อญฺญาสิ. ตโต โส ปุตฺตสฺส อาคตกาเล ตว สหาโย เตน มาริโตติ อาห. ตํ สุตฺวา พฺยคฺโฆ อนตฺตมโน เวเคน ตสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา สมฺม ตุณฺฑิลาติ สทฺทํ กตฺวา อปสฺสนฺโต ลุญฺจิตปตฺตํจสฺส ทิสฺวา นิสฺสํสยํ เตน มาริโต เม สหาโยติ โสจนฺโต ปริเทวนฺโต อาคญฺฉิ. อถ โส อสปฺปุริโส ตสฺมึ ตตฺถ คเต ตสฺส ปิตรํ ปาสาเณน ปหริตฺวา มาเรตฺวา พฺยคฺฆํจ ทานิ มาเรสฺสามีติ พฺยคฺฆาคมนมคฺคํ โอโลเกนฺโต นิลีโน อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ พฺยคฺโฆปิ อาคญฺฉิ. โส ตสฺสา คตกาเล ตสฺส เตเชน ภีโต คนฺตฺวา [Pg.62] ชีวิตํ เม สามิ เทหีติ ปาทมูเล อุเรน นิปชฺชิ, พฺยคฺโฆ ปน เตน กตกมฺมํ ทิสฺวา ตสฺมึ จิตฺตํ นิพฺพาเปตฺวา มม สหายสฺส สาสนมาทายาคตสฺส ทุพฺภิตุํ น ยุตฺตนฺติ จินฺเตนฺโต ตํ สมสฺสาเสตฺวา คจฺฉ สมฺมาติ สุขํ เปเสสิ. เอวญฺหิ สปฺปุริสสมาคโม นาม อิธ โลกปรโลเกสุ สุขาวโหเยว, วุตฺตํหิ. จากนั้น อสัตบุรุษนั้นกินเนื้อแล้วเดินไปถึงกลางป่า. ครั้งนั้น เสือโคร่งเห็นเขาแล้วบันลือสีหนาทใหญ่ ลุกขึ้นเพื่อจะจับ. เขาเห็นเสือโคร่งแล้วถึงความกลัว ระลึกถึงคำของตุณฑิละได้จึงกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ามาจากสำนักของตุณฑิละสหายของท่าน.' เสือโคร่งได้ฟังดังนั้นก็มีใจยินดี เรียกเขาว่า 'มาเถิดสหาย' แล้วพาไปยังที่อยู่ของตน บำรุงด้วยอาหารที่ควรเคี้ยวกิน ให้นั่งใกล้บิดาแล้วกลับเข้าป่าไปอีก. ครั้งนั้น บิดาของเสือโคร่งเมื่อบุตรไปแล้ว ได้สนทนากับเขาและรู้ว่าเขาฆ่าตุณฑิละกินตามคำพูดของเขา. จากนั้น เมื่อบุตรกลับมา บิดาจึงบอกว่า 'สหายของเจ้าถูกเขาฆ่าแล้ว.' เสือโคร่งได้ฟังดังนั้นก็มีใจไม่ยินดี รีบไปยังที่อยู่ของเขา ร้องเรียก 'สหายตุณฑิละ' เมื่อไม่เห็นและเห็นขนที่ถูกถอนทิ้งไว้ จึงเศร้าโศกรำพันว่า 'สหายของเราถูกเขาฆ่าตายอย่างไม่ต้องสงสัย' แล้วกลับมา. ครั้งนั้น เมื่อเสือโคร่งไปที่นั่น อสัตบุรุษนั้นได้เอาหินทุบบิดาของเสือโคร่งจนตาย แล้วซ่อนตัวมองดูทางที่เสือโคร่งจะกลับมาด้วยคิดว่า 'บัดนี้เราจะฆ่าเสือโคร่งด้วย.' ในขณะนั้น เสือโคร่งก็กลับมา. เมื่อเสือโคร่งมาถึง เขาผู้กลัวต่อเดชของเสือโคร่งนั้น จึงเข้าไปหมอบลงด้วยอกที่ใกล้เท้าของเสือโคร่ง กล่าวว่า 'นาย ขอท่านจงให้ชีวิตแก่ข้าพเจ้าเถิด.' ส่วนเสือโคร่งเห็นกรรมที่เขาทำแล้ว ดับความโกรธในเขาเสีย คิดว่า 'ไม่ควรที่เราจะประทุษร้ายต่อผู้ที่ถือเอาคำของสหายเรามา' จึงปลอบโยนเขาแล้วส่งไปโดยสวัสดีว่า 'ไปเถิดสหาย.' ชื่อว่าการสมาคมกับสัตบุรุษ ย่อมนำความสุขมาให้ทั้งในโลกนี้และโลกหน้าโดยแท้ ดังที่กล่าวไว้ว่า ๕. ๕. สพฺภิเรว สมาเสถ, สพฺภิ กุพฺเพถ สนฺถวํ; สพฺพตฺถ สนฺถโว เตน, เสยฺโย โหติ น ปาปิโย. พึงนั่งใกล้สัตบุรุษเท่านั้น พึงทำความสนิทสนมกับสัตบุรุษ เพราะความสนิทสนมกับสัตบุรุษนั้น ย่อมประเสริฐในที่ทั้งปวง ไม่เลวทรามเลย. ๖. ๖. สุขาวโห ทุกฺขนุโท, สทา สพฺภิ สมาคโม; ตสฺมา สปฺปุริเสเหว, สงฺคโม โหตุ ชนฺตุนํ. การสมาคมกับสัตบุรุษย่อมนำความสุขมาให้ ขจัดทุกข์ได้เสมอ เพราะฉะนั้น ขอการสมาคมกับสัตบุรุษจงมีแก่สัตว์ทั้งหลายเถิด. ตโต โส พฺยคฺโฆ เตน เมตฺตจิตฺตานุภาเวน กาลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺโตติ. จากนั้น เสือตัวนั้นด้วยอานุภาพแห่งจิตเมตตานั้น ได้ทำกาละแล้วไปเกิดในสวรรค์ ๗. ๗. เอวํวิโธปิ ผรุโส ปรมํสโภชี; พฺยคฺโฆ ทยายุปคโต สุคตึ สุเมโธ; ตสฺมา กโรถ กรุณํ สตตํ ชนานํ,ตํ โว ททาติ วิภวญฺจ ภเวสุ โภคนฺติ. แม้เสือผู้ดุร้าย กินเนื้อเป็นอาหารอย่างยิ่งเช่นนี้ เมื่อประกอบด้วยความกรุณาแล้ว ย่อมไปสู่สุคติ เป็นผู้มีปัญญาดี เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงทำความกรุณาแก่ชนทั้งหลายเสมอไป ความกรุณานั้นย่อมให้ความมั่งคั่งและโภคะในภพทั้งหลายแก่ท่าน พฺยคฺฆสฺส วตฺถุํ ปญฺจมํ. เรื่องเสือ จบเรื่องที่ ๕ ๑๖. ผลกขณฺฑทินฺนสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๑๖. ในเรื่องของชายผู้ให้แผ่นกระดาน มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ สาวตฺถิยํ กิเรโก มนุสฺโส อุตฺตราปถํ คจฺฉามีติ อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน คิมฺหานมาเส มชฺฌณฺเห พหลาตเปน กิลนฺโต หุตฺวา รุกฺขจฺฉายํ ปวิสิตฺวา ตมฺพุลํ ขาทนฺโต ผลเก นิสีทิ. อถ อุตฺตราปเถนาคจฺฉานฺโต เอโก ตเถว อาตเปน กิลนฺโต อาคนฺตฺวา ปุริมสฺส สนฺติเก นิสีทิตฺวา โภ ปานียํ อตฺถีติ ปุจฺฉิ. อิตโร ปานียํ นตฺถีติ อาห. อถสฺส [Pg.63] โส มยฺหมฺปิ โภ ตมฺพุลํ เทหิ ปิปาสิโตมฺหิติ วตฺวาปิ น ลภิ. จตุกหาปเณน เอกํ ตมฺพุลปณฺณํ กิณิตฺวา ลทฺโธ ตตฺเถว นิสีทิตฺวา ขาทิตฺวา ปิปาสํ วิโนเทตฺวา เตน อุปกาเรน ตสฺส สิเนหํ กตฺวา อตฺตโน คมนฏฺฐาน มคมาสิ, อถา ปรภาเค โส ปฏฺฏนํ คนฺตฺวา นาวาย วณิชฺชตฺถาย คจฺฉนฺโต สมุทฺทมชฺฌํ ปาปุณิ. ตโต สตฺตเม ทิวเส นาวา ภิชฺชิ. มนุสฺสา มจฺฉกจฺฉปานํ ภกฺขา ชาตา. โส เอว ปุริโส อโรโค หุตฺวา เอกํ ผลกขณฺฑํ อุเร กตฺวา สมุทฺทํ ตรติ. อเถ ตโรปิ ตเถว นาวาย ภินฺนาย เสโส หุตฺวา สมุทฺทํ ตรนฺโต ปุริเมน สมาคมิ. อถ เต สตฺตทิวสํ สมุทฺเท ตรนฺตา อญฺญมญฺญํ สญฺชานึสุ. เตสุ กหาปเณ ทตฺวา ตมฺพุลํ คหิโต เอกํ ผลกขณฺฑํ อุเร กตฺวา ตรติ. อิตรสฺเสตํ นตฺถิ. อถ โส กหาปเณ คเหตฺวา ทินฺนตมฺพุลมตฺตสฺโส ปการํ สริตฺวา อตฺตโน ผลกขณฺฑํ ตสฺส อทาสิ. โส ตสฺมึ สยิตฺวา ตรนฺโต ตํ ปหาย อคมาสิ, อปโร อนาธารเกน ตรนฺโต โอสฺสฏฺฐวิริโย อุทเก โอสีทิตุมารติ. ตสฺมึ ขเณ สมุทฺเท อธิวตฺถา มณิเมขลา นาม เทวธีตา โอสีทนฺตํ ตํ ทิสฺวา สปฺปุริโสติ ตสฺส คุณานุสฺสรนฺตี เวเคนา คนฺตฺวา ตํ อตฺตโน อานุภาเวน สมุทฺทตีรํ ปาเปสิ. อิตรํปิ สา เอตสฺเสว คุณานุภาเวน ตีรํ ปาเปสิ. อถ ผลเกโนติณฺณปุริโส ตํ ทิสฺวา วิมฺหิโต กถํ ปุรโต อโหสิ สมฺมาติ ปุจฺฉิ. โส น ชานามิ. อปิจ โข สุเขเนว ตีรํ ปตฺโตสฺมีติ อาห. อถ เทวธีตา ทิสฺสมานกสรีเรเนว อตฺตนา อานีตภาวํ อาโรเจนฺตี อาห. ได้ยินว่า ที่เมืองสาวัตถี มีชายคนหนึ่งตั้งใจจะไปทางทิศเหนือ ได้เดินทางไปในฤดูร้อน เวลาเที่ยงวัน เหน็ดเหนื่อยเพราะแดดจัด จึงเข้าไปในร่มไม้ เคี้ยวหมากพลูพลางนั่งอยู่บนแผ่นกระดาน ครั้งนั้น ชายอีกคนหนึ่งมาจากทางทิศเหนือ เหน็ดเหนื่อยเพราะแดดจัดเช่นกัน มานั่งใกล้ชายคนแรกแล้วถามว่า “ท่านผู้เจริญ มีน้ำดื่มไหม” ชายคนแรกตอบว่า “ไม่มีน้ำ” ครั้งนั้น ชายคนที่สองกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ ขอหมากพลูแก่ข้าพเจ้าด้วย ข้าพเจ้ากระหายน้ำ” แต่ก็ไม่ได้รับ เขาจึงซื้อหมากพลูหนึ่งใบด้วยเงินสี่กหาปณะ ได้แล้วนั่งกินอยู่ที่นั่น บรรเทาความกระหายแล้ว ด้วยอุปการะ (ที่เขาทำเอง) นั้น จึงเกิดความรักใคร่ในชายคนแรก แล้วเดินทางไปยังที่ของตน ต่อมาภายหลัง ชายคนแรกไปถึงเมืองท่า แล้วเดินทางด้วยเรือเพื่อการค้าขาย ไปถึงกลางทะเล จากนั้น ในวันที่เจ็ด เรือก็แตก มนุษย์ทั้งหลายกลายเป็นอาหารของปลาและเต่า ชายคนนั้นคนเดียวเท่านั้นที่รอดชีวิต เอาแผ่นกระดานชิ้นหนึ่งแนบหน้าอกแล้วลอยอยู่ในทะเล ครั้งนั้น ชายคนที่สองก็เช่นกัน เมื่อเรือแตกแล้วก็รอดชีวิต ลอยอยู่ในทะเลแล้วมาพบกับชายคนแรก ครั้งนั้น พวกเขาลอยอยู่ในทะเลเจ็ดวัน ก็จำกันได้ ในบรรดาพวกเขา ชายผู้ที่เคยซื้อหมากพลูด้วยเงินกหาปณะนั้น ลอยอยู่โดยมีแผ่นกระดานชิ้นหนึ่งแนบหน้าอก ส่วนชายอีกคนหนึ่งไม่มีสิ่งนี้ ครั้งนั้น ชายผู้ที่เคยซื้อหมากพลูนั้น ระลึกถึงอุปการะเพียงเล็กน้อยที่เขาเคยให้ (คือการขายหมากพลู) จึงให้แผ่นกระดานของตนแก่ชายคนแรก ชายคนแรกนอนบนแผ่นกระดานนั้นแล้วลอยไป ทิ้งชายคนที่สองไว้เบื้องหลัง ส่วนชายคนที่สองลอยอยู่โดยไม่มีที่ยึดเหนี่ยว หมดกำลังแล้วเริ่มจมลงในน้ำ ในขณะนั้น เทพธิดาชื่อมณีเมขลา ผู้สถิตอยู่ในทะเล เห็นเขาจมลงแล้ว ระลึกถึงคุณของเขาว่า “เป็นสัตบุรุษ” จึงรีบไปส่งเขาถึงฝั่งทะเลด้วยอานุภาพของตน เทพธิดานั้นก็ส่งชายคนแรกถึงฝั่งด้วยอานุภาพแห่งคุณของชายคนที่สองนี้เอง ครั้งนั้น ชายผู้ขึ้นฝั่งด้วยแผ่นกระดาน เห็นชายคนที่สองแล้วประหลาดใจ ถามว่า “สหาย ท่านมาถึงก่อนได้อย่างไร” เขาตอบว่า “ข้าพเจ้าไม่รู้ แต่ข้าพเจ้ามาถึงฝั่งอย่างสบาย” ครั้งนั้น เทพธิดาปรากฏกายให้เห็นแล้วกล่าวบอกว่าตนเองเป็นผู้นำมา ๑. ๑. โย มาตรํ ปิตรํวา, ธมฺเมน อิธ โปสติ; รกฺขนฺติ ตํ สทา เทวา, สมุทฺเท วา ถเลปิ วา. ผู้ใดเลี้ยงดูมารดาหรือบิดาโดยธรรมในโลกนี้ เทพย่อมรักษาผู้นั้นเสมอ ไม่ว่าจะอยู่ในทะเลหรือบนบก ๒. ๒. โย เจ พุทฺธญฺจ ธมฺมญฺจ, สํฆญฺจ สรณํ คโต; รกฺขนฺติ ตํ สทา เทวา, สมุทฺเท วา ถเลปิ วา. ผู้ใดถึงพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์เป็นสรณะ เทพย่อมรักษาผู้นั้นเสมอ ไม่ว่าจะอยู่ในทะเลหรือบนบก ๓. ๓. ปญฺจวิธํ [Pg.64] อฏฺฐวิธํ, ปาติโมกฺขญฺจ สํวรํ; ปาเลติ โย ตํ ปาเลนฺติ, เทวา สพฺพตฺถ สพฺพทา. ผู้ใดรักษาศีล ๕ ศีล ๘ และปาติโมกขสังวร เทพย่อมรักษาผู้นั้นในทุกที่ทุกเวลา ๔. ๔. กาเยน วาจา มนสา, สุจริตฺตํ จรตี ธ โย; ปาเลนฺติ ตํ สทา เทวา, สมุทฺเท วา ถเลปิ วา. ผู้ใดประพฤติสุจริตด้วยกาย วาจา ใจ ในโลกนี้ เทพย่อมรักษาผู้นั้นเสมอ ไม่ว่าจะอยู่ในทะเลหรือบนบก ๕. ๕. โย สปฺปุริสธมฺเมสุ, ฐิโต ธ กตเวทิโก; ปาเลนฺติ ตํ สทา เทวา, สมุทฺเท วา ถเลปิ วา. ผู้ใดตั้งอยู่ในสัตบุรุษธรรม และเป็นผู้รู้คุณที่ผู้อื่นทำแล้วในโลกนี้ เทพย่อมรักษาผู้นั้นเสมอ ไม่ว่าจะอยู่ในทะเลหรือบนบก ตโต โส อาห. จากนั้น ชายคนนั้นกล่าวว่า ๖. ๖. เนว ทานํ อทาสาหํ, น สีลํ ปริปาลยึ; เกน เม ปุญฺญกมฺเมน, มมํ รกฺขนฺติ เทวตา; ปุจฺฉามิ สํสยํ ตุยฺหํ, ตํ เม อกฺขาหิ เทวเตติ. ข้าพเจ้ามิได้ให้ทาน มิได้รักษาศีล ด้วยบุญกรรมอะไร เทวดาจึงรักษาข้าพเจ้า ข้าพเจ้าขอถามข้อสงสัยของท่าน ขอท่านจงบอกแก่ข้าพเจ้าเถิด เทพธิดา เทวตา อาห. เทพธิดากล่าวว่า ๗. ๗. อคาธา ปารเค ภีเม, สาคเร ทุริตา กเร; ภินฺนนาโว ตรนฺโต ตฺวํ, หทเย กตฺวา กลิงฺครํ. ในมหาสมุทรที่ลึก ไม่มีฝั่ง น่ากลัว ทำให้เกิดความทุกข์ เรือแตกแล้ว ท่านลอยอยู่ โดยมีแผ่นกระดานอยู่ในใจ ๘. ๘. ฐตฺวา สปฺปุริเส ธมฺเม, อตฺตาน มนเวกฺขิย; ขณสนฺถวสฺส ปุริสสฺส, อทาสิ ผลกํ สกํ. ท่านตั้งอยู่ในสัตบุรุษธรรม ไม่เห็นแก่ตัว ได้ให้แผ่นกระดานของตนแก่ชายผู้ที่เพิ่งรู้จักกันชั่วขณะ ๙. ๙. ตํ ตุยฺหํ มิตฺตธมฺมญฺจ, ทานญฺจ ผลกสฺส เต; ปติฏฺฐาสิ สมุทฺทสฺมึ, เอวํ ชานาหิ มาริสาติ. มิตรธรรมของท่านนั้น และทานแผ่นกระดานของท่าน ได้ตั้งมั่นอยู่ในทะเลแล้ว ท่านพึงรู้ดังนี้เถิด ท่านผู้เจริญ เอวญฺจ วตฺวา สา เต ทิพฺพาหาเรน สนฺตปฺเปตฺวา ทิพฺพวตฺถาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา อตฺตโน อานุภาเวน สาวตฺถินคเรเยว เต ปติฏฺฐาเปสิ. ตโต ปฏฺฐาย ตเมว อารมฺมณํ กตฺวา เต ทานํ ททนฺตา สีลํ รกฺขนฺตา อุโปสถกมฺมํ กโรนฺตา อายุปริโยสาเน สคฺคปรายณา อเหสุํ. เทพธิดากล่าวอย่างนี้แล้ว ได้บำรุงบำเรอพวกเขาด้วยอาหารทิพย์ ประดับประดาด้วยเครื่องประดับทิพย์ แล้วด้วยอานุภาพของตน ก็ได้ส่งพวกเขาไปตั้งไว้ที่เมืองสาวัตถี ตั้งแต่นั้นมา พวกเขาก็ถือเอาเรื่องนั้นเป็นอารมณ์ ให้ทาน รักษาศีล ทำอุโบสถกรรม เมื่อสิ้นอายุขัยแล้ว ก็มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า ๑๐. ๑๐. เอวํ ปริตฺตกุสเลนปิ สาครสฺมึ,สตฺตา ลภนฺติ สรณํ ขลุ เทวตาหิ; ตุมฺเหปิ สปฺปุริสตํ น วินาสยนฺตา,มา โภ ปมชฺชถ สทา กุสลปฺปโยเคติ. แม้ด้วยกุศลเพียงเล็กน้อยเช่นนี้ ในมหาสมุทร สัตว์ทั้งหลายย่อมได้ที่พึ่งจากเทพยดา ท่านทั้งหลายก็อย่าทำลายความเป็นสัตบุรุษ ท่านผู้เจริญ อย่าประมาทในการประกอบกุศลเสมอไปเถิด ผลกขณฺฑทินฺนสฺส วตฺถุํ ฉฏฺฐมํ. เรื่องของชายผู้ให้แผ่นกระดาน จบเรื่องที่ ๖ ๑๗. โจรสหายสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๑๗. ในเรื่องของสหายโจร มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ อมฺหากํ [Pg.65] ภควติ ปรินิพฺพุเต ชมฺพุทีเป เทวทหนคเร เอโก มนุสฺโส ทุกฺขิโต ตตฺถ ตตฺถ วิจรนฺโต ปจฺจนฺเต อญฺญตรํ คามํ คนฺตฺวา ตตฺถ เอกสฺมึ กุลเคเห นิวาสํ กปฺเปสิ. ตตฺถ มนุสฺสา ตสฺส ยาคุภตฺตํ ทตฺวา โปเสสุํ, ตโต โส ตตฺถ มนุสฺเสหิ มิตฺตสนฺถวํ กตฺวา กติปาหํ ตตฺถ วสิตฺวา อญฺญฏฺฐานํ คนฺตฺวา อปรภาเค โจรกมฺมํ กโรนฺโต ชีวิกํ กปฺเปติ. อเถกทิวสํ โจเรนฺตํ ตํ ราชปุริสา คเหตฺวา รญฺโญ ทสฺเสสุํ. ราชา ตํ พนฺธนาคาเร กโรถาติ อาณาเปสิ, เต ตํ พนฺธนาคารํ เนตฺวา สงฺขลิกาหิ พนฺธิตฺวา อารกฺขกานํ ปฏิปาเทตฺวา อคมํสุ, พนฺธนาคาเร วสนฺตสฺส ตสฺส ทฺวาทสสํวจฺฉรานิ อติกฺกนฺตานิ. ตโต อปรภาเค ตสฺส ปุพฺพสหาโย ปจฺจนฺตคามวาสี มนุสฺโส เกนจิ กมฺเมน เทวทห มาคโต ตตฺถ ตตฺถ อาหิณฺฑนฺโต พนฺธนาคาเร พทฺธํ ตํ อทฺทส. ทิสฺวา ตสฺส หทยํ กมฺปิ, โส โรทิตฺวา ปริเทวิตฺวา กึ เต มยา กตฺตพฺพํ สมฺมาติ ปุจฺฉิ. ตโต เตน สมฺม พนฺธนาคาเร วสนฺตสฺส เม อิทานิ ทฺวาทสสํวจฺฉรานิ อติกฺกนฺตานิ, เอตฺตกํ กาลํ ทุพฺโภชนาทินา มหาทุกฺขํ อนุโภมิ. ยาวาหํ อาหารํ ปริเยสิตฺวา ภุญฺชิตฺวา อาคมิสฺสามิ. ตาว มํ อิโต มุญฺจนุปายํ ชานาหีติ วุตฺเต โส สปฺปุริโส. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราปรินิพพานแล้ว ในเมืองเทวทหะ แขวงชมพูทวีป มีชายคนหนึ่งผู้ยากจน เที่ยวไปในที่นั้นๆ ไปยังหมู่บ้านชายแดนแห่งหนึ่ง แล้วเข้าอาศัยอยู่ในเรือนตระกูลแห่งหนึ่งในหมู่บ้านนั้น มนุษย์ทั้งหลายในที่นั้นได้ให้ข้าวต้มและข้าวสวยเลี้ยงดูเขา ต่อมาเขาได้ทำความสนิทสนมกับพวกมนุษย์ในที่นั้น พักอยู่สองสามวันแล้วก็ไปที่อื่น ในกาลต่อมา เขาเลี้ยงชีพด้วยการทำโจรกรรม อยู่มาวันหนึ่ง พวกราชบุรุษจับเขาขณะกำลังขโมยได้แล้วนำไปถวายพระราชา พระราชาทรงสั่งว่า 'จงนำชายผู้นี้ไปขังไว้ในเรือนจำ' พวกราชบุรุษจึงนำเขาไปเรือนจำ ล่ามด้วยโซ่ตรวน มอบให้แก่ผู้คุมแล้วก็ไป เมื่อเขาอยู่ในเรือนจำนั้น เวลาล่วงไป ๑๒ ปี ต่อมาภายหลัง สหายเก่าของเขาซึ่งเป็นชาวบ้านชายแดน มายังเมืองเทวทหะด้วยธุระบางอย่าง เที่ยวไปในที่นั้นๆ ได้เห็นเขาผู้ถูกจองจำอยู่ในเรือนจำ เห็นแล้วก็สะเทือนใจ เขาร้องไห้คร่ำครวญแล้วถามว่า 'สหาย เราจะทำอะไรให้ท่านได้บ้าง?' ลำดับนั้น เขา (ผู้ถูกจองจำ) กล่าวว่า 'สหาย เราอยู่ในเรือนจำนี้ล่วงไป ๑๒ ปีแล้ว ตลอดเวลาเท่านี้ เราได้รับทุกข์ทรมานอย่างยิ่งด้วยอาหารเลวเป็นต้น ท่านจงหาวิธีช่วยให้เราพ้นจากที่นี่ชั่วคราว ตราบเท่าที่เราจะไปหาอาหารกินแล้วกลับมา' เมื่อเขากล่าวอย่างนี้ สัตบุรุษนั้น... ๑. ๑. รูเปน กินฺตุ คุณสีลวิวชฺชิเตน,มิจฺฉาลยสฺส กิตวสฺส ธิยา กิมตฺถํ; ทานา ทิจาควิคเตน ธเนน กึ วา; มิตฺเตน กึ พฺยสนกาลปรมฺมุเขนาติ. จะมีประโยชน์อะไรด้วยรูปโฉมที่ปราศจากคุณธรรมและศีล จะมีประโยชน์อะไรด้วยปัญญาของคนโกงผู้ฝักใฝ่ในทางผิด จะมีประโยชน์อะไรด้วยทรัพย์ที่ปราศจากการบริจาคทานเป็นต้น หรือจะมีประโยชน์อะไรด้วยมิตรผู้หันหลังให้ในยามมีวิบัติ เอวญฺจ ปน วตฺวา สาธุ สมฺม กโรมิ เต วจนนฺติ อารกฺขกานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา โภนฺโต ยาเวโส ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา อาคจฺฉติ. ตาวาหํ ตสฺส ปาฏิโภโค ภวิสฺสามิ. วิสฺสชฺเชถ [Pg.66] นนฺติ อาห, เตหิ น สกฺกา โภ เอตํ วิสฺสชฺเชตุํ, อปิ จ โข ยาวายํ อาคจฺฉติ. ตาว ตฺวํ อยสงฺขลิกาย พทฺโธ นิสีทิสฺสสิ, เอวํ ตํ วิสฺสชฺเชสฺสาม, โน เจ น สกฺกาติ อาหํสุ, โส เอวมฺปิ โหตุ สมฺมาติ วตฺวา ตสฺส ปาทโต สงฺขลิกํ มุญฺจิตฺวา อตฺตโน ปาเท กตฺวา พนฺธนาคารํ ปวิสิตฺวา อิตรํ มุญฺจาเปสิ. โสปิ อสปฺปุริโส พนฺธนา มุตฺโต น ปุน ตํ ฐาน มคมาสิ, อโห อกตญฺญุโน ปกตึ ญาตุํ ภาริยํ. ยถาห. ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วว่า 'ดีละ สหาย เราจะทำตามคำของท่าน' จึงไปหาพวกผู้คุมแล้วกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ ตราบเท่าที่ชายผู้นี้จะไปกินอาหารแล้วกลับมา เราจะเป็นผู้ค้ำประกันให้เขา ขอท่านทั้งหลายจงปล่อยเขาเถิด' พวกผู้คุมกล่าวว่า 'ท่านเอ๋ย เราไม่อาจปล่อยเขาได้ แต่ว่าตราบเท่าที่เขาจะกลับมา ท่านจะต้องถูกล่ามด้วยโซ่เหล็กนั่งอยู่ ถ้าเป็นเช่นนั้น เราจะปล่อยเขา ถ้าไม่เช่นนั้นก็ไม่อาจปล่อยได้' เขากล่าวว่า 'สหาย แม้อย่างนั้นก็ยอม' แล้วปลดโซ่จากเท้าของสหายนั้นมาใส่ที่เท้าของตน เข้าไปในเรือนจำแล้วให้ปล่อยอีกคนหนึ่งไป แม้ชายผู้นั้นซึ่งเป็นอสัตบุรุษ เมื่อพ้นจากเครื่องจองจำแล้ว ก็ไม่กลับมายังที่นั้นอีกเลย โอ้หนอ ธรรมชาติของคนอกตัญญูช่างรู้ได้ยากยิ่งนัก ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า ๒. ๒. วาริปูเร ยถา โสพฺเภ, เนวนฺโต วิสมํ สมํ; ปญฺญายเตวํสาธุสฺส, ภาวํ มนสิ สมฺภวํ. ความลึกหรือความตื้นในบ่อที่เต็มไปด้วยน้ำ ย่อมไม่ปรากฏฉันใด อัธยาศัยที่เกิดขึ้นในใจของสัตบุรุษ ก็ย่อมไม่ปรากฏ (รู้ได้ยาก) ฉันนั้น ๓. ๓. ภาสนฺติ มุขโต เอกํ, จินฺเตนฺติ มนสา ปรํ; กาเยเนกํ กโรนฺเตวํ, ปกตายมสาธุนํ. พวกอสัตบุรุษมักพูดอย่างหนึ่งด้วยปาก คิดอีกอย่างหนึ่งด้วยใจ และกระทำอีกอย่างหนึ่งด้วยกาย นี้เป็นปกติของคนไม่ดี ๔. ๔. เตสํ โย ภาวมญฺญาสิ, โสว ปณฺฑิตชาติโก; พหุสฺสุโตปิ โสเยว, ปรจิตฺตวิทูปิ โส. ผู้ใดรู้อัธยาศัยของคนเหล่านั้น ผู้นั้นแลชื่อว่าเป็นบัณฑิต ผู้นั้นชื่อว่าเป็นพหูสูต และผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้รู้ใจผู้อื่น อถสฺส พนฺธนาคาเร วสนฺตสฺส ทฺวาทสสํวจฺฉรานิ อติกฺกนฺตานิ. เอตฺตกํ กาลํ ชิฆจฺฉาปีฬิเตน เตน อาหารตฺตาย ปโร น ยาจิตปุพฺโพ, อนุจฺฉิฏฺฐาหารํ ลภนทิวสโต อลภนทิวสาเยว พหุตรา โหนฺติ, อถ ทฺวาทสสํวจฺฉราติกฺกเม รญฺโญ ปุตฺโต นิพฺพตฺติ. ตทา ราชา อตฺตโน วิชิเต สพฺพพนฺธนาคารานิ วิวราเปสิ. อนฺตมโส มิคปกฺขิโนปิ พนฺธนา มุญฺจาเปสิ. ทฺวาเร วิวฏมตฺเตเยว พนฺธนาคาเร มนุสฺสา อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐานํ อคมํสุ. โส ปเนโกว เตหิ สทฺธึ อคนฺตฺวา โอหียิ. อารกฺขเกหิ ตฺวํ โภ กสฺมา น คจฺฉสีติ วุตฺเต อหํ โภ ปญฺญาตภาเวน อิทานิ น คมิสฺสามิ. อตีว ปริหีนคตฺโตสฺมิ. อนฺธกาเร คมิสฺสามีติ วตฺวา อนฺธกาเร อาคเต นิกฺขมฺม อนฺโตนคเร วิสฺสาสิกานํ อภาเวน กุโต อาหารํ ลภิสฺสามีติ จินฺเตนฺโต นิกฺขมฺม รตฺตนฺธกาเร อามกสุสาน [Pg.67] มคมาสิ. เอตฺถาหารํ ลภิสฺสามีติ. ตตฺถ โส อธุนา นิกฺขิตฺตมตมนุสฺสํ ทิสฺวา มนุสฺสฏฺฐินา มํสํ ฉินฺทิตฺวา สีสกปาเล ปกฺขิปิตฺวา ตีหิ มนุสฺสสีเสหิ กตอุทฺธเน ฐเปตฺวา จิตกโต โอมุกฺกอลาเตหิ อคฺคึ กตฺวา สุสานํ นิพฺพาปนตฺถายา ภตอุทเกน มนุสฺสฏฺฐินา อาโลเลนฺโต มํสํ ปจิตฺวา โอตาเรตฺวา สาขาภงฺเคน หิริโกปีณํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา นิวตฺถปิโลกิกํ วาตาวรณํ กตฺวานิสีทิ. ตสฺมึ ขเณ ตตฺถ ปิปฺปลีรุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา ตสฺส ตํ กิริยํ ทิสฺวา ปุจฺฉิสฺสามิ ตาว นนฺติ ตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาห. โภ ตฺวํ ฆนตรติมิรากุเล มหารตฺติยํ ตตฺถ ตตฺถ วิกิณฺณนรฏฺฐิสมากิณฺเณ โสณสิคาลาทิกุณปาทกากุเล มนุสฺสมํสภกฺขยกฺขรกฺขสากุเล ตตฺถ ตตฺถ ปชฺชลนฺตาเนกจิตกภยานเก สุสาเน มนุสฺสมํสํ ปจิตฺวา กึกโรสีติ ปุจฺฉนฺตี อาห. ลำดับนั้น เมื่อเขาอยู่ในเรือนจำ เวลาล่วงไป ๑๒ ปี ตลอดเวลาเท่านี้ เขาผู้ถูกความหิวเบียดเบียน ไม่เคยขออาหารจากผู้อื่นเลย วันที่เขาไม่ได้อาหารที่เหลือมีมากกว่าวันที่ได้ ครั้นล่วงไป ๑๒ ปี พระราชโอรสประสูติ ในกาลนั้น พระราชาทรงสั่งให้เปิดเรือนจำทั้งหมดในแว่นแคว้นของพระองค์ ทรงให้ปล่อยแม้กระทั่งสัตว์ปีกและสัตว์สี่เท้าจากที่คุมขัง พอประตูเปิดเท่านั้น มนุษย์ทั้งหลายในเรือนจำก็พากันไปยังที่ที่ตนปรารถนา แต่เขาเพียงผู้เดียวไม่ไปกับคนเหล่านั้น กลับรั้งรออยู่ เมื่อพวกผู้คุมถามว่า 'ท่านเอ๋ย ทำไมท่านจึงไม่ไป?' เขาตอบว่า 'ท่านผู้เจริญ เพราะสภาพที่ปรากฏ (ซูบผอม) บัดนี้เราจึงยังไม่ไป เรามีร่างกายซูบผอมยิ่งนัก เราจะไปในเวลาค่ำ' ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว เมื่อความมืดมาถึง เขาก็ออกไป คิดว่า 'ในเมืองไม่มีคนที่คุ้นเคยกัน เราจะหาอาหารได้จากที่ไหน?' จึงออกไปในความมืดมิดยามราตรีไปยังป่าช้าผีดิบ ด้วยหวังว่า 'เราจะหาอาหารได้ในที่นี้' ในที่นั้น เขาเห็นมนุษย์ที่เพิ่งถูกนำมาทิ้งไว้ จึงใช้กระดูกมนุษย์เฉือนเนื้อใส่ลงในกะโหลกศีรษะ วางบนเตาที่ทำด้วยศีรษะมนุษย์ ๓ หัว ก่อไฟด้วยดุ้นฟืนที่ตกลงจากเชิงตะกอน ใช้กระดูกมนุษย์คนเนื้อที่ต้มด้วยน้ำที่เขานำมาเพื่อดับป่าช้า เมื่อเนื้อสุกแล้วจึงยกลง ใช้กิ่งไม้ปกปิดอวัยวะเพศด้วยความละอาย แล้วใช้ผ้าขี้ริ้วที่นุ่งอยู่ทำเป็นเครื่องบังลมแล้วนั่งลง ในขณะนั้น เทวดาผู้สิงสถิตอยู่ที่ต้นเลียบในที่นั้น เห็นการกระทำของเขาแล้วคิดว่า 'เราจะถามเขาดู' จึงเข้าไปหาเขาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้เจริญ ในเวลาค่ำคืนที่มืดมิดยิ่งนัก ในป่าช้าที่เต็มไปด้วยซากศพและกระดูกมนุษย์เรี่ยราดไปทั่ว เกลื่อนกลาดไปด้วยสัตว์กินซากศพมีสุนัขจิ้งจอกเป็นต้น และเต็มไปด้วยยักษ์และรากษสผู้กินเนื้อมนุษย์ ทั้งยังน่าสะพรึงกลัวด้วยเชิงตะกอนที่ลุกไหม้อยู่ในที่นั้นๆ ท่านต้มเนื้อมนุษย์แล้วทำอะไรอยู่?' เมื่อจะถามจึงกล่าวว่า ๕. ๕. รตฺตนฺธกาเร กุณปาทเกหิ,สมากุเล สีวถิกาย มชฺเฌ; มนุสฺสมํสํ ปจสี ธ สีเส,วเทหิ กึ เตน ปโยชนํ เตติ. ในความมืดมิดยามราตรี ท่ามกลางป่าช้าที่เกลื่อนกลาดไปด้วยสัตว์กินซากศพ ท่านต้มเนื้อมนุษย์ในกะโหลกศีรษะนี้ จงบอกเถิดว่า ท่านมีประโยชน์อะไรด้วยเนื้อนั้น อถ โส อาห. ลำดับนั้น เขาจึงกล่าวว่า ๖. ๖. น ยาคเหตุ น จ ทานเหตุ,สุสานมชฺฌมฺหิ ปจามิ มํสํ; ขุทาสมํ นตฺถิ นรสฺส อญฺญํ,ขุทาวินาสาย ปจามิมมฺโภติ. เรามิได้ต้มเนื้อนี้เพื่อเหตุแห่งยัญพิธี หรือเพื่อเหตุแห่งการให้ทาน เราต้มเนื้ออยู่ในท่ามกลางป่าช้า โรคอื่นที่เสมอด้วยความหิวไม่มีแก่คน เราต้มเนื้อนี้เพื่อกำจัดความหิวเท่านั้น ท่านผู้เจริญ ตโต เทวตา ตํ ตถา โหตุ, อิมินา ปิโลติเกน วาตาวรณํ กโรสิ. กิมตฺถเมตนฺติ ปุจฺฉนฺตี. ลำดับนั้น เทวดาเมื่อจะถามว่า 'เรื่องนั้นจงยกไว้ แต่ท่านใช้ผ้าขี้ริ้วนี้ทำเป็นเครื่องบังลมเพื่อประโยชน์อะไร?' จึงกล่าวว่า ๗. ๗. นิวตฺถสาโข [Pg.68] หิริสํวราย,ปิโลติกํ ตตฺถ ปสารยนฺโต; กโรสิ วาตาวรณญฺจ สมฺม,กิมตฺถเมตํ วท ปุจฺฉิโต เมติ. ท่านผู้นุ่งกิ่งไม้เพื่อความสำรวมด้วยหิริ กำลังกางผ้าขี้ริ้วในที่นั้น และทำเครื่องกั้นลม สหายเอ๋ย เมื่อเราถามแล้ว ท่านจงบอกว่า ท่านทำสิ่งนี้เพื่ออะไร โส ตสฺสา จิกฺขนฺโต อาห. เขาเมื่อจะบอกแก่เทวดานั้น จึงกล่าวว่า ๘. ๘. สุภา สุภามิสฺสิตสีตวาโต,สยํ อจิตฺโตว อจิตฺตภาวา; เทหํ ผุสิตฺวาน อสาธุกสฺส,อกตญฺญุโน มิตฺตปธํสกสฺส. ลมเย็นที่ระคนด้วยกลิ่นดีและไม่ดี ตัวมันเองไม่มีจิตใจเลย เพราะความเป็นสภาพไม่มีจิตใจ เมื่อถูกต้องกายของคนไม่ดี ผู้เนรคุณ ผู้ประทุษร้ายมิตร ๙. ๙. สมาวหนฺโต ยทิ เม สรีเร,ผุสาติ ตํ วายุ มมา วิสิตฺวา; ทุกฺขํ ททาตีติ วิสํว ตํ โภ,ปริวชฺชิตุํ พทฺธมิมํ กุเจลนฺติ. หากลมนั้นพัดมาถูกต้องร่างกายของข้าพเจ้า ลมนั้นซึมซาบเข้าสู่ข้าพเจ้าแล้ว ย่อมให้ความทุกข์เหมือนยาพิษ ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจึงผูกผ้าขี้ริ้วนี้เพื่อหลีกเลี่ยงลมนั้น เทวตา อาห. เทวดากล่าวว่า ๑๐. ๑๐. กิ มกาสิ โภ โส กตนาสโก เต,ธนญฺจ ธญฺญํ ตว นาสยี จ; มาตา ปิตา พนฺธโว เขตฺต วตฺถู,วินาสิตา เตน วเทหิ กึ เตติ. ท่านผู้เจริญ คนผู้ทำลายคุณที่ท่านทำแล้วนั้น ได้ทำอะไรแก่ท่านหรือ เขาทำลายทรัพย์และข้าวเปลือกของท่านหรือ หรือว่ามารดา บิดา พวกพ้อง ที่นา และที่สวน ถูกเขาทำลายแล้ว ท่านจงบอกเราว่า เขาทำอะไรแก่ท่าน ตโต โส อาห. ลำดับนั้น เขากล่าวว่า ๑๑. ๑๑. ยํ ราชโต โหติ ภยํ มหนฺตํ,สพฺพสฺส หรณาทิวธาทิกญฺจ; อกตญฺญุนา สปฺปุริเสน โหติ,อาราว โส โภ ปริวชฺชนีโย. ภัยอันใหญ่หลวงที่เกิดจากพระราชา การริบทรัพย์สินทั้งหมดและการประหารชีวิตเป็นต้น ย่อมมีได้เพราะอสัตบุรุษผู้เนรคุณ ท่านผู้เจริญ อสัตบุรุษนั้นพึงหลีกเลี่ยงให้ห่างไกลทีเดียว ๑๒. ๑๒. ยมตฺถิ [Pg.69] โจราริภยญฺหิ โลเก,อโถ ทเกนาปิ จ ปาวเกน; อกตญฺญุนา ตํ สกลมฺปิ โหติ,อาราว โส โภ ปริวชฺชนีโย. ภัยจากโจรและศัตรูที่มีอยู่ในโลก อีกทั้งภัยจากน้ำและจากไฟ ภัยทั้งหมดนั้นย่อมมีได้เพราะอสัตบุรุษผู้เนรคุณ ท่านผู้เจริญ อสัตบุรุษนั้นพึงหลีกเลี่ยงให้ห่างไกลทีเดียว ๑๓. ๑๓. ปาณาติปาตมฺปิ อทินฺนทานํ,ปรสฺส ทารูปคมํ มุสา จ; มชฺชสฺส ปานํ กลหญฺจ เปสุนํ,สมฺผํ คิรํ ธุตฺตชเนหิ โยคํ. แม้การฆ่าสัตว์ การถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้ การล่วงเกินภรรยาผู้อื่น การพูดเท็จ การดื่มน้ำเมา การทะเลาะวิวาท การพูดส่อเสียด การพูดเพ้อเจ้อ และการคบหากับพวกคนพาล ๑๔. ๑๔. สพฺพํ อนตฺถํ อสิวํ อนิฏฺฐํ,อปายิกํ ทุกฺขมนนฺต มญฺญํ; อกตญฺญุนา สปฺปุริเสน โหติ; อาราว โส โภ ปริวชฺชนีโยติ. ความพินาศ สิ่งที่ไม่เป็นมงคล สิ่งที่ไม่น่าปรารถนาทั้งหมด ความทุกข์ในอบาย และความทุกข์อื่นอันหาที่สุดมิได้ ย่อมมีได้เพราะอสัตบุรุษผู้เนรคุณ ท่านผู้เจริญ อสัตบุรุษนั้นพึงหลีกเลี่ยงให้ห่างไกลทีเดียว วตฺวา อตฺตนา อสปฺปุริสสํสคฺเคนานุภูตํ สพฺพํ ทุกฺขํ กเถสิ, ตโต เทวตา อหมฺปิ โภ สตฺถุโน มงฺคลสุตฺตเทสนาทิวเส อิมสฺมึเยว รุกฺเข นิสินฺโน. ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว จึงบอกถึงความทุกข์ทั้งปวงที่ตนได้รับเพราะการคบหากับอสัตบุรุษ ลำดับนั้น เทวดากล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ แม้ข้าพเจ้าก็นั่งอยู่บนต้นไม้นี้เอง ในวันที่พระศาสดาทรงแสดงมงคลสูตร' อเสวนา จ พาลานํ, ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา; ปูชา จ ปูชนียฺยานํ, เอตํ มงฺคล มุตฺตมนฺติ. การไม่คบคนพาล การคบบัณฑิต และการบูชาบุคคลที่ควรบูชา นี้เป็นมงคลอันสูงสุด คาถาย พาลสฺส โทเส อสฺโสสึติ วตฺวา ตสฺส ปสนฺโน ตํ อตฺตโน วิมานํ เนตฺวา นหาเปตฺวา ทิพฺพวตฺถาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา ทิพฺพนฺนปานํ ทตฺวา มหนฺตํ สกฺการสมฺมานํ กตฺวา อตฺตโน อานุภาเวน ตสฺมึ นคเร รชฺเช อภิสิญฺจาเปสิ. โส ตตฺถ รชฺชํ กโรนฺโต ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา อายุปริโยสาเน ยถากมฺมํ คโตติ. เทวดากล่าวว่า 'ข้าพเจ้าได้ฟังโทษของคนพาลด้วยคาถา' แล้วเลื่อมใสในเขา จึงพาเขาไปยังวิมานของตน ให้อาบน้ำ ประดับด้วยเครื่องประดับและผ้าทิพย์ ให้โภชนะและน้ำดื่มทิพย์ ทำสักการะและสัมมานะอย่างใหญ่ แล้วให้เขาอภิเษกในราชสมบัติในเมืองนั้นด้วยอานุภาพของตน เขากระทำราชสมบัติในเมืองนั้น บำเพ็ญบุญมีทานเป็นต้น เมื่อสิ้นอายุขัย ก็ไปตามยถากรรม ๑๕. ๑๕. เอวํ [Pg.70] อสาธุชนสงฺคมสนฺนิวาสํ,สญฺจชฺช สาธุสุจิสชฺชนสงฺคเมน; ทานาทิ เนกกุสลํ ปริปูรยนฺตา,สคฺคา ปวคฺควิภวํ อภิสมฺภุนาถาติ. ท่านทั้งหลายพึงละการสมาคมและการอยู่ร่วมกับคนไม่ดีอย่างนั้นเสีย แล้วบำเพ็ญกุศลหลายประการมีทานเป็นต้นให้บริบูรณ์ ด้วยการสมาคมกับสัตบุรุษผู้ดีงามและบริสุทธิ์ จงบรรลุถึงสมบัติคือสวรรค์และนิพพานเถิด โจรสหายสฺส วตฺถุํ สตฺตมํ. เรื่องสหายโจร จบที่ ๗ ๑๘. มรุตฺตพฺราหฺมณสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๑๘. ลำดับเรื่องในเรื่องมารุตพราหมณ์ มีดังนี้ ชมฺพุทีเป จนฺทภาคา นาม คงฺคาตีเร โหมคามํ นาม อตฺถิ. ตสฺมึ เอโก มรุตฺโต นาม พฺราหฺมโณ ปฏิวสติ. ตทา โส โวหารตฺถาย ตกฺกสีลํ คนฺตฺวา เคหํ อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค เอกาย สาลาย กุฏฺฐโรคา ตุรํ สุนขํ ทิสฺวา ตสฺมึ การุญฺเญน นีลวลฺลิตกฺกมฺพิเลน มทฺทิตฺวา ปาเยสิ. สุนโข วูปสนฺตโรโค ปากติโก หุตฺวา พฺราหฺมเณน อตฺตโน กตูปการํ สลฺลกฺเขนฺโต เตเนว สทฺธึ อคมาสิ. อปรภาเค พฺราหฺมณสฺส ภริยา คพฺภํ ปฏิลภิ, ปริปุณฺณคพฺภาย ตาย วิชายนกาเล ทารโก ติริยมฺปติตฺวา อนฺโตคพฺเภเยว มโต. ตทา ตํ สตฺเถน ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺทิตฺวา นีหรึสุ, อถ พฺราหฺมโณ ตํ ทิสฺวา นิพฺพินฺทหทโย ฆราวาสํ ปหาย อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา อรญฺเญ วิหรติ. อถสฺส ภริยา อญฺเญน สทฺธึ สํวสนฺตี อยํ มํ ปหาย ปพฺพชิโตติ พฺราหฺมเณ ปทุฏฺฐจิตฺตา โภ พฺราหฺมณํ มาเรหีติ สามิเกน สทฺธึ มนฺเตสิ. เตสํ มนฺตนํ สุนโข สุตฺวา พฺราหฺมเณเนว สทฺธึ จรติ. อเถกทิวสํ ตสฺสา สามิโก ตา ป สํ มาเรสฺสามีติ ธนุ กลาปํ คเหตฺวา นิกฺขมิ, ตทา ตาปโส ผลาผลตฺถาย อรญฺญํ คโต. สุ น โข อสฺสเมเยว โอ หี ยิ. ปุริโส ตาปสสฺสาคมนมคฺคํ โอโลเกนฺโต คจฺฉนฺตเร [Pg.71] นิลีโน อจฺฉิ. สุนโข ตสฺส ปมาทํ โอโลเกตฺวา ธนุโน คุณํ ขาทิตฺวา ฉินฺทิ. โส ปุน คุณํ ปากติกํ กตฺวา อาโรเปสิ. เอวํ โส อาโรปิตํ อาโรปิตํ ขาทเตว, อถ โส ปาปปุริโส ตาปสสฺสาคมนํ ญตฺวา ตํ มาเรสฺสามีติ ธนุนา สทฺธึ อคมาสิ. อถสฺส สุนโข ปาเท ฑสิตฺวา ปาเตตฺวา ตสฺส มุขํ ขาทิตฺวา ทุพฺพลํ กตฺวา ภุงฺการมกาสิ, เอวญฺหิ สปฺปุริสา อตฺตโน อุปการกานํ ปจฺจุปการํ กโรนฺติ. วุตฺตญฺหิ. ในชมพูทวีป มีหมู่บ้านชื่อโหมะ อยู่ริมฝั่งแม่น้ำจันทภาคา ในหมู่บ้านนั้น มีพราหมณ์คนหนึ่งชื่อมารุตอาศัยอยู่ ครั้งนั้น เขาไปเมืองตักกสิลาเพื่อค้าขาย เมื่อกลับบ้าน ระหว่างทางได้เห็นสุนัขตัวหนึ่งเป็นโรคเรื้อนลำบากอยู่ในศาลาแห่งหนึ่ง ด้วยความสงสาร เขาจึงบดเถาวัลย์สีเขียวกับยาเปรี้ยวให้สุนัขนั้นกิน สุนัขนั้นหายจากโรคเป็นปกติ เมื่อระลึกถึงอุปการะที่พราหมณ์ทำแก่ตน จึงเดินตามพราหมณ์ไป ต่อมา ภรรยาของพราหมณ์ตั้งครรภ์ เมื่อครรภ์แก่ครบกำหนดคลอด เด็กนอนขวางตายอยู่ในครรภ์นั่นเอง ครั้งนั้น พวกเขาจึงใช้ศัสตราตัดเด็กเป็นชิ้นๆ แล้วนำออกมา เมื่อพราหมณ์เห็นดังนั้น ก็มีใจเบื่อหน่าย ละทิ้งการครองเรือน ออกบวชเป็นฤๅษีอยู่ในป่า ต่อมา ภรรยาของเขาอยู่ร่วมกับชายอื่น มีจิตคิดร้ายต่อพราหมณ์ว่า 'พราหมณ์นี้ละทิ้งเราไปบวช' จึงปรึกษากับสามีใหม่ว่า 'ท่านจงฆ่าพราหมณ์เสียเถิด' สุนัขได้ยินการปรึกษาของคนเหล่านั้น จึงเดินตามพราหมณ์ไป วันหนึ่ง สามีของนางถือธนูและแล่งธนูออกไปเพื่อจะฆ่าฤๅษี ครั้งนั้น ฤๅษีไปป่าเพื่อหาผลไม้น้อยใหญ่ สุนัขก็เฝ้าอยู่ที่อาศรมนั้นเอง ชายผู้นั้นซ่อนตัวอยู่ระหว่างพุ่มไม้ คอยดูทางที่ฤๅษีจะมา สุนัขเห็นความประมาทของเขา จึงกัดสายธนูขาด เขาก็ทำสายธนูให้เป็นปกติแล้วขึ้นสายอีก สุนัขก็กัดสายที่เขาขึ้นแล้วๆ ขาดไปเรื่อยๆ ครั้งนั้น ชายชั่วผู้นั้นรู้ว่าฤๅษีจะมา จึงถือธนูไปเพื่อจะฆ่าฤๅษี สุนัขจึงกัดเท้าของเขาให้ล้มลง แล้วกัดหน้าของเขาจนอ่อนแรงและเห่าขึ้น อย่างนี้แล สัตบุรุษย่อมทำอุปการะตอบแทนแก่ผู้มีอุปการะแก่ตน ดังที่กล่าวไว้ว่า ๑. ๑. อุปการํ กโรนฺโต โส, สุนโข กตเวทิโก; สตฺตูปฆาตกํ กตฺวา, อิสิโน ทาสิ ชีวิตํ. สุนัขนั้นเป็นผู้กตเวที เมื่อจะทำอุปการะ จึงกำจัดศัตรูเสียแล้วให้ชีวิตแก่ฤๅษี ๒. ๒. ติรจฺฉานาปิ ชานนฺติ, คุณมตฺตนิ กตํ สทา; อิติ อุตฺวาน เมธาวี, กตญฺญู โหนฺตุ ปาณิโนติ. แม้สัตว์เดรัจฉานก็ยังรู้คุณที่เขาทำแก่ตนเสมอไป ผู้มีปัญญา (ทราบดังนี้แล้ว) เหล่าสัตว์จงเป็นผู้กตัญญูเถิด ตโต ตาปโส สุนขสฺส สทฺเทนา คนฺตฺวา ตสฺส ตํ วิปฺปการํ ทิสฺวา การุญฺเญน ปฏิชิคฺคิตฺวา วูปสนฺตวณํ พลปฺปตฺตํ โปเสตฺวา ตตฺเถว วสนฺโต ฌานาภิญฺญํ นิพฺพตฺเตตฺวา อายุปริโยสาเน พฺราหฺมโลกปรายโณ อโหสีติ. ลำดับนั้น ฤๅษีมาตามเสียงของสุนัข เห็นความผิดปกตินั้นแล้ว ด้วยความสงสารจึงช่วยรักษาพยาบาลจนแผลหายดี เลี้ยงดูจนมีกำลัง แล้วอาศัยอยู่ในที่นั้นนั่นเอง บำเพ็ญฌานและอภิญญาให้บังเกิด เมื่อสิ้นอายุขัย ก็มีพรหมโลกเป็นที่ไปในเบื้องหน้า ๓. ๓. สุตฺวาน สาธุ สุนเขน กตูปการํ,เมตฺตึทิสสฺส ปกตํ อิสินา จ สุตฺวา; สมฺมา กโรถ กรุณญฺจ ปรูปการํ,ตํ สพฺพทา ภวติ โว ภวโภคเหตูติ. เมื่อได้ฟังอุปการะอันดีที่สุนัขทำแล้ว และได้ฟังเมตตาที่ฤๅษีทำแล้ว ท่านทั้งหลายจงทำความกรุณาและอุปการะแก่ผู้อื่นโดยชอบเถิด สิ่งนั้นย่อมเป็นเหตุแห่งภพและโภคสมบัติแก่ท่านทั้งหลายในกาลทุกเมื่อ มรุตฺตพฺราหฺมณสฺส วตฺถุํ อฏฺฐมํ. เรื่องมารุตพราหมณ์ จบที่ ๘ ๑๙. ปานียทินฺนสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๑๙. ลำดับเรื่องในเรื่องผู้ให้น้ำดื่ม มีดังนี้ ชมฺพุทีเป [Pg.72] อญฺญตรสฺมึ ชนปเท กิเร โก มนุสฺโส รฏฺฐโต รฏฺฐํ ชนปทโต ชนปทํ วิจรนฺโต อนุกฺกเมน จนฺทภาคานทีตีรํ ปตฺวา นาวํ อภิรุหิตฺวา ปรตีรํ คจฺฉติ. อถาปรา คพฺภินิตฺถี ตาย เอว นาวาย คจฺฉติ, อถ นาวา คงฺคามชฺฌปฺปตฺตกาเล ตสฺสา กมฺมชวาตา จลึสุ. ตโต สา วิชายิตุมสกฺโกนฺตี กิลนฺตา ปานียํ เม เทถ, ปิปาสิตามฺหิติ มนุสฺเส ยาจิ. เต ตสฺสา วจนํ อสุณนฺตา วิย ปานียํ นาทํสุ, อถ โส ชานปทิโก ตสฺสา กรุณายนฺโต โตยํ คเหตฺวา มุเข อาสิญฺจิ, ตสฺมึ ขเณ สา ลทฺธสฺสาสา สุเขน ทารกํ วิชายิ, อถ เต ตีรํ ปตฺวา กติปยทิวเสน อตฺตโน อตฺตโน ฐานํ ปาปุณึสุ. อถาปรภาเค โส ชานปทิโก อญฺญตรกิจฺจํ ปฏิจฺจ ตสฺสา อิตฺถิยา วสนนครํ ปตฺวา ตตฺถ ตตฺถ อาหิณฺฑนฺโต นิวาสนฏฺฐานํ อลภิตฺวา นครทฺวาเร สาลํ คนฺตฺวา ตตฺถ นิปชฺชิ. ตสฺมึเยว ทิวเส โจรา นครํ ปวิสิตฺวา ราชเคเห สนฺธึ ฉินฺทิตฺวา ธนสารํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตา ราชปุริเสหิ อนุพนฺธา คนฺตฺวา ตาเยว สาลาย ฉฑฺเฑตฺวา ปลายึสุ. อถ ราชปุริสา อาคนฺตฺวา โจเร อปสฺสนฺตา ตํ ชานปทิกํ ทิสฺวา อยํ โจโรติ คเหตฺวา ปจฺฉาพาหํ คาฬฺหํ พนฺธิตฺวา ปุน ทิวเส รญฺโญ ทสฺเสสุํ. รญฺญา กสฺมา ภเณ โจรกมฺม มกาสีติ ปุจฺฉิโต นาหํ เทว โจโร, อาคนฺตุโกมฺหีติ วุตฺเต ราชา โจเร ปริเยสิตฺวา อลภนฺโต อยเมว โจโร, อิมํ มาเรถาติ อาณาเปสิ. ราชปุริเสหิ ตํ คาฬฺหํ พนฺธิตฺวา อาฆาตนํ นีเต สา อิตฺถี ตํ ตถา นียมานํ ทิสฺวา สญฺชานิตฺวา กมฺปมานหทยา มุหุตฺเตน รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เทว เอโส [Pg.73] น โจโร อาคนฺตุโก มุญฺจเถตํ เทวาติ อาห. ราชา ตสฺสา กถํ อสทฺทหนฺโต ยชฺเชตํ โมเจตุ มิจฺฉสิ. ตสฺสคฺฆนกํ ธนํ ทตฺวา มุญฺจาเปหีติ, สา สามิ มม เคเห ธนํ นตฺถิ. อปิจ มม สตฺตปุตฺเตหิ สทฺธึ มํ ทาสึ กโรหิ, เอตํ มุญฺจ เทวาติ อาห, อถ ราชา ตฺวํ เอตํ อธุนาคโตติ วทสิ. เอตํ นิสฺสาย ปุตฺเตหิ สทฺธึ อตฺตานํ ทาสตฺตํ สาเวสิ. กิเมโส เต ญาติ วา, อุทาหุ อุปการโกติ ปุจฺฉนฺโต อาห. ในชมพูทวีป ได้ยินว่า มีชายคนหนึ่งเดินทางจากแคว้นหนึ่งไปอีกแคว้นหนึ่ง จากชนบทหนึ่งไปอีกชนบทหนึ่ง โดยลำดับก็มาถึงฝั่งแม่น้ำจันทภาคา ขึ้นเรือข้ามฟากไปอีกฝั่งหนึ่ง ครั้งนั้น มีหญิงมีครรภ์อีกคนหนึ่งก็ไปเรือลำนั้นเอง เมื่อเรือมาถึงกลางแม่น้ำ ลมกรรมก็กำเริบขึ้นแก่นาง ครั้งนั้น นางจึงคลอดบุตรไม่ได้ เหน็ดเหนื่อย จึงขอร้องผู้คนว่า 'ขอน้ำให้ข้าพเจ้าด้วย ข้าพเจ้ากระหายน้ำ' พวกเขาทำเหมือนไม่ได้ยินคำของนาง จึงไม่ให้น้ำ ครั้งนั้น ชายชาวชนบทผู้นั้นสงสารนาง จึงตักน้ำรินใส่ปากนาง ในขณะนั้น นางก็ได้รับความโล่งใจ คลอดบุตรได้อย่างสบาย จากนั้น เมื่อพวกเขามาถึงฝั่งแล้ว ก็กลับไปยังที่อยู่ของตนๆ ในอีกไม่กี่วันต่อมา ภายหลัง ชายชาวชนบทผู้นั้นมีกิจบางอย่าง จึงมาถึงเมืองที่หญิงนั้นอาศัยอยู่ เมื่อเดินหาที่พักไปทั่ว ก็ไม่พบที่พัก จึงไปที่ศาลาหน้าประตูเมืองแล้วนอนลง ในวันนั้นเอง พวกโจรได้เข้าไปในเมือง เจาะช่องที่พระราชวัง เอาทรัพย์สินมีค่าไป เมื่อกำลังหนี พวกราชบุรุษไล่ตามไป จึงทิ้งทรัพย์ไว้ที่ศาลาแห่งนั้นแล้วหนีไป เมื่อราชบุรุษมาถึง ไม่เห็นโจร แต่เห็นชายชาวชนบทผู้นั้น จึงจับตัวไปว่า 'นี่คือโจร' แล้วมัดมือไพล่หลังอย่างแน่นหนา นำไปแสดงต่อพระราชาในวันรุ่งขึ้น เมื่อพระราชาตรัสถามว่า 'แน่ะ เจ้าทำโจรกรรมทำไม' เขาตอบว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเจ้า ข้าพระองค์ไม่ใช่โจร เป็นคนต่างถิ่น' เมื่อพระราชาทรงค้นหาโจรไม่พบ จึงตรัสว่า 'นี่แหละคือโจร จงฆ่ามันเสีย' เมื่อราชบุรุษมัดเขาอย่างแน่นหนาแล้วนำไปสู่ลานประหาร หญิงนั้นเห็นเขาถูกนำไปเช่นนั้น ก็จำได้ มีใจสั่นสะท้าน รีบไปเฝ้าพระราชาในทันที ถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเจ้า ชายผู้นี้ไม่ใช่โจร เป็นคนต่างถิ่น ขอพระองค์ทรงปล่อยเขาเถิด' พระราชาไม่ทรงเชื่อคำของนาง จึงตรัสว่า 'ถ้าเจ้าต้องการจะปล่อยเขา จงให้ทรัพย์เท่าราคาของเขาแล้วปล่อยไป' นางกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเจ้า ทรัพย์ในบ้านของข้าพระองค์ไม่มี แต่ขอพระองค์ทรงให้ข้าพระองค์พร้อมด้วยบุตรเจ็ดคนเป็นทาส แล้วปล่อยเขาเถิด' ครั้งนั้น พระราชาตรัสถามว่า 'เจ้าบอกว่าเขาเพิ่งมาถึง แต่เจ้าถึงกับยอมให้ตนเองพร้อมด้วยบุตรเป็นทาสเพราะเขา เขาเป็นญาติของเจ้า หรือเป็นผู้มีอุปการะแก่เจ้าหรืออย่างไร' ๑. ๑. กึเต โภติ อยํ โปโส, ตุวํ ปุจฺฉามิ สํสยํ; ภาตา วา เต ปิตา โหติ, ปติ วา เทวโร ตว. แน่ะนาง ชายผู้นี้เป็นอะไรกับเจ้า เราถามเจ้าด้วยความสงสัย เขาเป็นพี่ชายหรือพ่อของเจ้า เป็นสามีหรือน้องสามีของเจ้า ๒. ๒. ญาติ สาโลหิโต กินฺนุ, อุทาหุ อิณทายโก; อโถปการโก กินฺนุ, กสฺมาสฺส เทสิ ชีวิตํติ. เขาเป็นญาติร่วมสายโลหิต หรือเป็นเจ้าหนี้ หรือเป็นผู้มีอุปการะแก่เจ้า ทำไมเจ้าจึงให้ชีวิตแก่เขา ตโต สา อาห. จากนั้น นางจึงกราบทูลว่า ๓. ๓. เอโส เม ปุริโส เทว, กตปุพฺโพปการโก; อตาณเมกิกํ เจโส, ทุกฺขิตํ มรเณ ฐิตํ. ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเจ้า ชายผู้นี้เป็นผู้เคยทำอุปการะแก่ข้าพระองค์มาก่อน ข้าพระองค์เป็นหญิงโดดเดี่ยว ไม่มีที่พึ่ง ประสบทุกข์ กำลังจะตาย ๔. ๔. วิชายิตุ มสกฺโกนฺตึ, คพฺภินึ ทุกฺขเวทินึ; โตเยน มํ อุปฏฺฐาสิ, เตนาหํ สุขิตา ตทา. เป็นหญิงมีครรภ์ คลอดบุตรไม่ได้ ได้รับทุกขเวทนา เขาได้ช่วยเหลือน้ำแก่ข้าพระองค์ ด้วยเหตุนั้น ข้าพระองค์จึงมีความสุขในครั้งนั้น ๕. ๕. ภงฺคกลฺโลลมาลาย, อุตฺตรนฺตํ มหณฺณวํ; ปหาย ปาตุํ กูปสฺส, ยาติ โลโก ปิปาสิโต. โลกนี้เมื่อกระหายน้ำ ย่อมละมหาสมุทรอันมีระลอกคลื่นซัดสาด แล้วไปดื่มน้ำในบ่อ ๖. ๖. ตเถว วิชฺชมาเนสุ, ชเนสุ มนุชาธิป,เอกสฺเสว มนสฺมึหิ, คุณํ ติฏฺฐติ สาธุกํ. เช่นนั้นแหละ ข้าแต่พระราชาผู้เป็นใหญ่กว่ามนุษย์ทั้งหลาย คุณธรรมย่อมตั้งมั่นดีอยู่ในใจของคนเพียงคนเดียวเท่านั้น ในหมู่ชนทั้งหลายที่มีอยู่ ๗. ๗. ปหตฺวาน มตํ หตฺถึ, มํสตฺถี เกจิ ชนฺตุโน; อนุพนฺธนฺติ มํสตฺถํ, สสํ ธาวนฺต เมกกํ. สัตว์บางพวกผู้ต้องการเนื้อ ย่อมละช้างที่ตายแล้ว แล้วติดตามกระต่ายตัวหนึ่งที่กำลังวิ่งไปเพียงตัวเดียว เพื่อต้องการเนื้อ ๘. ๘. ตเถว [Pg.74] วิชฺชมาเนสุ, ชเนสุ มนุชาธิป; คุณวนฺต มนุพนฺธนฺติ, สปฺปุริสํ กตเวทิกํ. เช่นนั้นแหละ ข้าแต่พระราชาผู้เป็นใหญ่กว่ามนุษย์ทั้งหลาย ชนทั้งหลายย่อมติดตามบุคคลผู้มีคุณ ผู้เป็นสัตบุรุษ ผู้รู้คุณที่ทำแล้ว ๙. ๙. ตสฺมา สปฺปุริเส ธมฺเม, ปติฏฺฐาสฺมิ นราธิป; อนุสฺสรนฺติ เอเตน, กตปุพฺพู ปการกํ. เพราะฉะนั้น ข้าแต่พระราชาผู้เป็นใหญ่กว่ามนุษย์ทั้งหลาย ข้าพระองค์ย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมของสัตบุรุษ ด้วยเหตุนี้ ชนทั้งหลายย่อมระลึกถึงผู้มีอุปการะที่ได้ทำไว้ก่อน ๑๐. ๑๐. อหญฺจ มม ปุตฺตา จ, เอเตนมฺห สุขาปิตา; ชีวิตมฺปิ ปริจฺจชฺช, มุจฺจนีโย อยํ มยาติ. ข้าพระองค์และบุตรทั้งหลาย ได้รับความสุขเพราะชายผู้นี้ บุคคลผู้นี้ควรได้รับการปล่อยตัวโดยข้าพระองค์ แม้จะต้องสละชีวิตก็ตาม ตโต ราชา โทวาริกํ ปกฺโกสิตฺวา ตมฺปิ ปุจฺฉิตฺวา อธุนาคตภาวํ ญตฺวา ตสฺสา สปฺปุริสธมฺเม สนฺตุฏฺโฐ เตสํ อุภินฺนมฺปิ มหนฺตํ ยสํ อนุปฺปทาสิ. เต ลทฺธยสา ต โต ปฏฺฐาย ทานาทีนิ ปุญฺญกมฺมานิ กตฺวา สคฺคปรายณา อเหสุนฺติ. จากนั้น พระราชาทรงเรียกนายประตูมาสอบถามแล้ว ทรงทราบว่าเขาเพิ่งมาถึง ทรงพอพระทัยในธรรมของสัตบุรุษของนาง จึงพระราชทานยศอันยิ่งใหญ่แก่คนทั้งสองนั้น คนทั้งสองนั้นเมื่อได้ยศแล้ว ตั้งแต่นั้นมาก็ได้ทำบุญกุศลมีทานเป็นต้น แล้วได้ไปสู่สวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า ๑๑. ๑๑. ธมฺเม ปติฏฺฐิตมนา อปิ มาตุคามา,เอวํ ลภนฺติ วิภวญฺจ ปสํสนญฺจ; ธมฺมญฺจ สาธุจริตํ มนสีกโรนฺโต,ธมฺเมสุ วตฺตถ สทา สุจิสชฺชนาติ. แม้สตรีทั้งหลายผู้มีใจตั้งมั่นอยู่ในธรรม ย่อมได้รับความเจริญและคำสรรเสริญเช่นนี้ เพราะฉะนั้น ท่านสัตบุรุษผู้บริสุทธิ์ทั้งหลาย จงประพฤติอยู่ในธรรมเสมอ โดยมนสิการถึงธรรมและจริยาอันดีงามเถิด ปานียทินฺนสฺส วตฺถุํ นวมํ. เรื่องผู้ถวายน้ำ เรื่องที่ ๙ ๒๐. สหายสฺส ปริจฺจตฺตชีวิตกสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๒๐. เรื่องเบื้องต้นในเรื่องสหายผู้สละชีวิต มีลำดับดังนี้ ภควติ ปรินิพฺพุเต สาวตฺถิยํ โสมพฺราหฺมโณ โสมทตฺตพฺราหฺมโณติ ทฺเว พฺราหฺมณา วสนฺติ. ตตฺถ โสมทตฺตพฺราหฺมเณน สทฺธึ โสมพฺราหฺมโณ เยภุยฺเยน ทูตํ กีฬติ. อเถกทิวสํ โสมทตฺโต โสมพฺราหฺมณํ เตน ปราเชตฺวา ตสฺส อุตฺตราสงฺคญฺจ ลญฺฉนมุทฺทิกญฺจ คเหตฺวา อตฺตโน เคหํ คจฺฉนฺโต โสมพฺราหฺมณสฺส เอหิ เคหํ คจฺฉา- มาติ [Pg.75] อาห. ตโต โสโม นาหํ สมฺม เอกสาฏโก หุตฺวา อนฺตรวีถึ โอตริตุํ สกฺโกมิ. คมนโต เอตฺเถว เม ฐานํ วรตรนฺติ อาห, โสมทตฺเตน เอวํ สติ สมฺม อิมํ อุตฺตราสงฺคํ คณฺหาติ ตสฺส ตํ ทตฺวา อิทานิ สมฺม เอหีติ วุตฺโตปิ นาคจฺฉติ. ปุน เตน โภ กสฺมา นาคจฺฉสีติ ปุฏฺโฐ สมฺม มม หตฺเถ มุทฺทิกํ อปสฺสนฺตา เม ปุตฺตทาราทโย มยา สทฺธึ กลหํ กโรนฺตีติ อาห, อถ โส เอวํ สนฺเต ยทา เต ปโหติ. ตทา มยฺหํ เทหีติ มุทฺทิกมฺปิ ทตฺวา ตํ คเหตฺวา เคหํ อคมาสิ. อถ เต เอตฺตเกน สหายา อเหสุํ. อปรภาเค โสมทตฺตพฺราหฺมณํ อยํ ปรทารกมฺมํ อกาสีติ มนุสฺสา คเหตฺวา รญฺโญ ทสฺเสสุํ. ราชา ตสฺส รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ราชาณํ อกตฺวา มา โภ ปุน เอวมกาสีติ โอวทิตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. ราชา นํ ยาวตติยวารํ โอวทนฺโต วิสฺสชฺเชตฺวา จตุตฺเถวาเร คจฺฉเถตํ อาฆาตนํ เนตฺวา มาเรถาติ อาณาเปสิ. เอวํ ปาปกมฺเม นิรตา อเนกากาเรน โอวทนฺตาปิ น สกฺกา นิวาเรตุํ. ตถาหิ. เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว พราหมณ์สองคนชื่อโสมพราหมณ์และโสมทัตตพราหมณ์อาศัยอยู่ในเมืองสาวัตถี ในเมืองนั้น โสมพราหมณ์มักจะเล่นสกาอยู่กับโสมทัตตพราหมณ์เป็นส่วนมาก วันหนึ่ง โสมทัตตะชนะโสมพราหมณ์ด้วยการเล่นนั้นแล้วเอาผ้าห่มและแหวนตราของเขาไป ขณะที่กำลังจะกลับบ้านของตน ก็กล่าวกับโสมพราหมณ์ว่า "มาเถิด สหาย เรากลับบ้านกัน" โสมพราหมณ์จึงกล่าวว่า "สหาย เราไม่สามารถเดินไปตามถนนได้ในสภาพที่มีผ้าผืนเดียว การอยู่ที่นี่แหละดีกว่าการไปสำหรับเรา" โสมทัตตะจึงกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น สหาย จงเอาผ้าห่มผืนนี้ไป" แล้วให้ผ้าห่มแก่เขา แม้จะถูกบอกว่า "บัดนี้ สหาย มาเถิด" เขาก็ไม่มา โสมทัตตะจึงถามอีกว่า "ท่านผู้เจริญ ทำไมท่านไม่มา?" โสมพราหมณ์ตอบว่า "สหาย เมื่อบุตรและภรรยาเป็นต้นของข้าพเจ้าไม่เห็นแหวนในมือของข้าพเจ้า ก็จะทะเลาะกับข้าพเจ้า" โสมทัตตะจึงกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น เมื่อท่านสามารถเมื่อใด ก็จงคืนให้ข้าพเจ้าเมื่อนั้น" แล้วให้แหวนไปอีกด้วย แล้วพาเขาไปบ้าน ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พวกเขาก็เป็นสหายกัน ต่อมาภายหลัง ผู้คนจับโสมทัตตพราหมณ์ได้โดยกล่าวว่า "ผู้นี้ได้กระทำกรรมล่วงประเวณีกับภรรยาผู้อื่น" แล้วนำไปถวายพระราชา พระราชาทอดพระเนตรเห็นความงามของเขาแล้ว ไม่ทรงลงอาญาตามพระราชอำนาจ ทรงตักเตือนว่า "ท่านผู้เจริญ อย่าทำเช่นนี้อีก" แล้วทรงปล่อยไป พระราชาทรงตักเตือนและปล่อยเขาไปจนถึงครั้งที่สาม แต่ในครั้งที่สี่ ทรงมีพระบัญชาว่า "จงไปเถิด จงนำเขาไปที่ลานประหารแล้วฆ่าเสีย" ผู้ที่หมกมุ่นในกรรมชั่วเช่นนี้ แม้จะตักเตือนด้วยวิธีต่างๆ ก็ไม่สามารถห้ามได้เลย ดังนี้ ๑. ๑. โสณา เจว สิคาลา จ, วายสา นีลมกฺขิกา; อิจฺเจเต กุณเป สตฺตา, น สกฺกา เต นิเสธิตุํ. สุนัข สุนัขจิ้งจอก กา และแมลงวันสีน้ำเงิน สัตว์เหล่านี้ที่ติดใจในซากศพ ย่อมไม่สามารถห้ามได้ ๒. ๒. ตถา ปาณาติปาเตสุ, ปรทาเร สุราย จ; มุสาวาเทสุ เถยฺเยสุ, สตฺตสตฺตา น วาริยาติ. เช่นนั้นแหละ ผู้ที่หมกมุ่นในการฆ่าสัตว์ การล่วงประเวณีกับภรรยาผู้อื่น สุรา การพูดเท็จ และการลักทรัพย์ ย่อมไม่สามารถห้ามได้ ตโต ราชปุริสา ตํ พนฺธิตฺวา ปกฺกมึสุ. ตทา โสมพฺราหฺมโณ โสมทตฺตํ ตถา นียมานํ ทิสฺวา กมฺปมานหทโย ราชปุริสานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา อิมํ โภ มุหุตฺตํ มา มาเรถ. ยาว ราชานํ ชานาเปสฺสามีติ วตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ฐิโต เทว มม ชีวิตํ โสมทตฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส ทสฺสามิ. เอตํ มุญฺจถ. ยทิ มาเรตุกามา, มํ มาเรถาติ อาห. ราชา ตุณฺหี อโหสิ, ราชปุริสา โสมทตฺตํ มุญฺจิตฺวา [Pg.76] โสมพฺราหฺมณํ อาฆาตนํ เนตฺวา มาเรสุํ, อโห กตญฺญุโน กตเวทิตา. จากนั้น เจ้าหน้าที่ราชสำนักก็จับเขาผูกมัดแล้วจากไป ขณะนั้น โสมพราหมณ์เห็นโสมทัตตะถูกนำตัวไปเช่นนั้น ด้วยใจที่สั่นสะท้าน จึงเข้าไปหาเจ้าหน้าที่ราชสำนักแล้วกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ อย่าเพิ่งฆ่าเขาในตอนนี้ จนกว่าข้าพเจ้าจะไปแจ้งแก่พระราชา" ครั้นกล่าวแล้ว ก็ไปเฝ้าพระราชา ถวายบังคมแล้วยืนอยู่ กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ข้าพระองค์จะถวายชีวิตของข้าพระองค์เพื่อโสมทัตตพราหมณ์ ขอพระองค์ทรงปล่อยเขาไปเถิด หากพระองค์ประสงค์จะฆ่า ก็ขอจงฆ่าข้าพระองค์เถิด" พระราชาทรงนิ่ง เจ้าหน้าที่ราชสำนักจึงปล่อยโสมทัตตะ แล้วนำโสมพราหมณ์ไปยังลานประหารแล้วฆ่าเสีย โอ้ ความเป็นผู้กตัญญูกตเวที! โหติ เจตฺถ. ในเรื่องนี้มีคำกล่าวไว้ว่า ๓. ๓. กกูปการ มตฺตานํ, สรนฺตา เกจิ มานุสา; ชีวิตํ เทนฺติ โสโมว, โสมทตฺตสฺส อตฺตโนติ. มนุษย์บางพวก เมื่อระลึกถึงอุปการะเพียงเล็กน้อย ย่อมสละชีวิตของตน เหมือนโสมพราหมณ์สละชีวิตของตนเพื่อโสมทัตตะฉะนั้น โส เตน ชีวิตทาเนน เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา มหนฺเต กนกวิมาเน เทวจฺฉราสหสฺสปริวุโต ทิพฺพสมฺปตฺติมนุโภนฺโต ปฏิวสติ. ตทา โสมทตฺตพฺราหฺมโณ เอโส มํ มรณปฺปตฺตํ โมเจสีติ วตฺวา ตสฺสตฺถาย ทานํ ทตฺวา ปตฺตึ อทาสิ. ตาวเทวสฺส ตโต พหุตรํ เทวิสฺสริยํ อโหสิ เทวานุภาวญฺจ. ตโต โส โสมเทโว อตฺตโน เทวิสฺสริยํ โอโลเกนฺโต สหายสฺส อตฺตโน ชีวิตทานํ อทฺทส. ทิสฺวา อตฺตภาวํ วิชหิตฺวา มาณวกวณฺเณน โสมทตฺตพฺราหฺมณํ อุปสงฺกมิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา อตฺตานํ เทวโลเก นิพฺพตฺตภาวํ ปกาเสตฺวา ตํ คเหตฺวา อตฺตโน อานุภาเวน เทวโลกํ เนตฺวา ยถากามํ สมฺปตฺติ มนุภวาติ วตฺวา สตฺตาหํ เทวสฺสริยํ ทตฺวา สตฺตเม ทิวเส เนตฺวา ตสฺส เคเหเยว ปติฏฺฐาเปสิ. ตตฺถ หิ ทิพฺพสมฺปตฺติ มนุภูตสฺส มนุสฺสสมฺปตฺติ ปฏิกฺกุลา โหติ. ตโต โส ทิพฺพสมฺปตฺติมนุสฺสรนฺโต กิโส ทุพฺพโล อุปฺปณฺฑุปฺปณฺฑุกชาโต อโหสิ. อเถกทิวสํ เทวปุตฺโต ตํ โอโลเกนฺโต ตถา ทุกฺขปฺปตฺตํ ทิสฺวา น สกฺกา มนุสฺเสน ทิพฺพสมฺปตฺติมนุภวิตุนฺติ อิจฺฉิติจฺฉิตสมฺปตฺติทายกํ เอกํ จินฺตามณึ ทตฺวา ตสฺส ภริยมฺปิ อตฺตโน อานุภาเวน รูปวนฺถํ ยสวนฺตํ วณฺณวนฺตํ อติกฺกนฺตมนุสฺสิตฺถิวณฺณํ อกาสิ, อปรภาเค เต ชยมฺปติกา ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐทิพฺพสมฺปตฺติวิภวา ทานํ ทตฺวา สีลํ รกฺขิตฺวา สหายเทวปุตฺตสฺส สนฺติเกเยว นิพฺพตฺตึสูติ. ด้วยการสละชีวิตนั้น เขาได้ไปเกิดในเทวโลก อาศัยอยู่ในวิมานทองอันใหญ่โต แวดล้อมด้วยนางเทพอัปสรพันองค์ เสวยทิพยสมบัติอยู่ ขณะนั้น โสมทัตตพราหมณ์กล่าวว่า "ผู้นี้ได้ช่วยข้าพเจ้าผู้ถึงความตายให้รอดพ้น" แล้วได้ถวายทานเพื่อเขา และอุทิศส่วนบุญให้ ทันใดนั้น ทิพยสมบัติและอานุภาพทิพย์ที่ยิ่งใหญ่กว่าเดิมก็เกิดขึ้นแก่เขา จากนั้น โสมเทพนั้นเมื่อพิจารณาดูทิพยสมบัติของตน ก็เห็นการสละชีวิตของสหายเพื่อตน เมื่อเห็นแล้ว ก็ละอัตภาพนั้น มาในเพศมาณพ เข้าไปหาโสมทัตตพราหมณ์ ทำปฏิสันถารแล้ว เปิดเผยการที่ตนไปเกิดในเทวโลก แล้วพาเขาไปสู่เทวโลกด้วยอานุภาพของตน กล่าวว่า "จงเสวยสมบัติได้ตามปรารถนาเถิด" แล้วให้เสวยทิพยสมบัติอยู่เจ็ดวัน ในวันที่เจ็ด ก็พาเขากลับมาตั้งไว้ในบ้านของเขาเอง เพราะว่าสำหรับผู้ที่เคยเสวยทิพยสมบัติแล้ว สมบัติของมนุษย์ย่อมเป็นที่น่ารังเกียจ จากนั้น โสมทัตตะเมื่อระลึกถึงทิพยสมบัติ ก็ซูบผอม อ่อนแอ มีผิวพรรณซีดเซียวไป วันหนึ่ง เทพบุตรนั้นเมื่อมองดูเขา เห็นเขาได้รับความทุกข์เช่นนั้น เห็นว่ามนุษย์ไม่สามารถเสวยทิพยสมบัติได้ จึงได้มอบแก้วมณีอันให้สมบัติที่ปรารถนาทุกอย่างแก่เขา และด้วยอานุภาพของตน ก็ได้ทำให้ภรรยาของเขามีรูปงาม มีชื่อเสียง มีผิวพรรณผ่องใส งามเกินกว่าหญิงมนุษย์ทั้งหลาย ต่อมาภายหลัง สามีภรรยาคู่นั้น เมื่อได้เห็นทิพยสมบัติและความรุ่งเรืองด้วยตาตนเองแล้ว ก็ได้ถวายทาน รักษาศีล แล้วไปเกิดในสำนักของเทพบุตรผู้เป็นสหายนั้นเอง ๔. ๔. มนฺเทน [Pg.77] นนฺทิตมนา อุปการเกน,ปาณมฺปิ เทนฺติ สุชนา อิติ จินฺตยิตฺวา; มิตฺตทฺทุ มา ภวถ โภ อุปการกสฺส; ปาสํสิยา ภวถ สาธุชเนหิ นิจฺจํติ. สัตบุรุษทั้งหลาย ผู้มีใจยินดีด้วยอุปการะเพียงเล็กน้อยจากผู้มีอุปการะ ย่อมสละแม้ชีวิต โดยคิดดังนี้ว่า "ท่านทั้งหลาย อย่าเป็นผู้ประทุษร้ายมิตรต่อผู้มีอุปการะเลย จงเป็นผู้ที่สัตบุรุษทั้งหลายสรรเสริญอยู่เสมอเถิด" สหายสฺส ปริจฺจตฺตชีวิตกสฺส วตฺถุํ ทสมํ. เรื่องสหายผู้สละชีวิต เรื่องที่ ๑๐ จบ นนฺทิยราชวคฺโค ทุติโย. นันทิยราชวรรคที่ ๒ จบ ยกฺขวญฺจิตวคฺโค ยักษ์วัญจิตวรรค ๒๑. ยกฺขวญฺจิต วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๒๑. ในเรื่องยักษ์วัญจิต มีลำดับเรื่องดังนี้ ภควติ [Pg.79] ปรินิพฺพุตมฺหิ โกสลรญฺโญ กิร ชนปเท ตุณฺฑคาโมนาม อโหสิ. ตตฺเถโก พุทฺธทาโส นาม มนุสฺโส ‘‘ยาวชีวํ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ. พุทฺโธ เม สรณํ ตาณํ เลณํ ปรายณนฺติ’’ เอวํ ชีวิตปริยนฺตํ พุทฺธํ สรณํ คโต ปฏิวสติ, ตสฺมึ สมเย เอโก ชนปทวาสิโก ตตฺถ ตตฺถ อาหิณฺฑนฺโต ตํ ตุณฺฑคามํ ปตฺวา ตสฺเสว ฆเร นิวาสํ กปฺเปสิ, ตสฺส ปน ชานปทิกสฺส สรีเร เอโก ยกฺโข อาวิสิตฺวา ปีเฬติ, ตทา ตสฺส คามสฺส ปวิสนกาเล ยกฺโข พุทฺธทาโส ปาสกสฺส คุณเตเชน ตสฺส เคหํ ปวิสิตุํ อสกฺโกนฺโต ตํ มุญฺจิตฺวา พหิคาเม สตฺตาหํ อฏฺฐาสิ ตสฺสาคมนํ โอโลเกนฺโต. ตโต โส ชานปทิโก สตฺตทิวสํ ตตฺถ วสิตฺวา สตฺตเม ทิวเส สกรฏฺฐํ คนฺตุกาโม คามา นิกฺขมิ. อถ ตํ ตถา นิกฺขนฺตํ ทิสฺวา ยกฺโข อคฺคเหสิ, อถ โส ตํ เอตฺตกํ กาลํ กุหึคโตสีติ ปุจฺฉิ. ยกฺโข โภ ตวตฺถาย เอตฺถ วสนฺตสฺส เม สตฺตาหํ อติกฺกนฺตนฺติ. ตโต โส โก เต มยา อตฺโถ, กึ เต ทมฺมีติ, อถ ยกฺเขน โภ อหํ ขุทาย ปีฬิโต ภตฺเตน เม อตฺโถติ วุตฺโต โส เอวํ สติ กสฺมา มํ อนฺโตเคเห วสนฺตํ น คณฺหีติ อาห. ยกฺเขน โภ ตสฺมึ ฆเร พุทฺธํ สรณํ คโต เอโก อุปสโก อตฺถิ, ตสฺส สีลเตเชน เคหํ ปวิสิตุมสกฺโกนฺโต อฏฺฐาสินฺติ วุตฺโต ชานปทิโก สรณํ นาม กินฺติ อชานนฺโต กินฺติ วตฺวา โส สรณํ อคฺคเหสีติ ยกฺขํ ปุจฺฉิ. ยกฺโข ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ วตฺวา สรณํ อคฺคเหสีติ อาห. ตํ สุตฺวา ชานปทิโก อิทานิ อิมํ วญฺเจสฺสามีติ จินฺเตตฺวา เตนหิ ยกฺข อหมฺปิ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามีติ อาห. เอวํ วุตฺตมตฺเตเยว ยกฺโข มหาสทฺทํ กโรนฺโต ภ เย น ภมนฺโต [Pg.80] ปลายิ, เอวํ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สรณํ อิธโลเก ภโย ปทฺทว นิวารณตฺถํ โหติ, ปรโลเก สคฺคโมกฺขาวหํ. ตถาหิ. เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว ได้ยินว่า ในชนบทของพระเจ้าโกศล มีบ้านชื่อตุณฑคาม. ในบ้านนั้น มีมนุษย์คนหนึ่งชื่อพุทธทาส เป็นผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิตว่า "ข้าพเจ้าถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิต พระพุทธเจ้าเป็นสรณะ เป็นที่พึ่ง เป็นที่เร้น เป็นที่ไปในเบื้องหน้าของข้าพเจ้า" ดังนี้ แล้วอาศัยอยู่ในบ้านนั้น. ในสมัยนั้น ชาวชนบทคนหนึ่งเที่ยวไปในที่ต่างๆ ได้มาถึงบ้านตุณฑคามนั้น แล้วพักอาศัยอยู่ในเรือนของพุทธทาสนั้นเอง. อนึ่ง ยักษ์ตนหนึ่งเข้าสิงอยู่ในร่างกายของชาวชนบทนั้นแล้วเบียดเบียนอยู่. ครั้งนั้น เมื่อชาวชนบทนั้นจะเข้าบ้าน ยักษ์ไม่สามารถจะเข้าไปในเรือนของพุทธทาสผู้เป็นอุบาสกได้ ด้วยเดชแห่งคุณของพุทธทาสนั้น จึงปล่อยชาวชนบทนั้นไว้ แล้วยืนอยู่ภายนอกบ้าน ๗ วัน คอยดูการมาของชาวชนบทนั้น. แต่นั้น ชาวชนบทนั้นพักอยู่ในบ้านนั้น ๗ วัน ในวันที่ ๗ เมื่อต้องการจะกลับประเทศของตน จึงออกจากบ้าน. ครั้งนั้น ยักษ์เห็นชาวชนบทนั้นออกไปแล้ว จึงจับไว้. ครั้งนั้น เขา (ชาวชนบท) ถามยักษ์นั้นว่า "ท่านไปอยู่ที่ไหนมานานถึงเพียงนี้?" ยักษ์ตอบว่า "ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคอยท่านอยู่ที่นี่ ๗ วันล่วงไปแล้ว." แต่นั้น ชาวชนบทนั้นถามว่า "ท่านมีความต้องการอะไรกับข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะให้อะไรแก่ท่าน?" ครั้งนั้น ยักษ์กล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าถูกความหิวเบียดเบียน ข้าพเจ้ามีความต้องการอาหาร." ชาวชนบทนั้นจึงกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น ทำไมท่านจึงไม่จับข้าพเจ้าเมื่อข้าพเจ้าอยู่ในเรือน?" ยักษ์ตอบว่า "ท่านผู้เจริญ ในเรือนนั้นมีอุบาสกคนหนึ่งผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ข้าพเจ้าไม่สามารถจะเข้าไปในเรือนได้ด้วยเดชแห่งศีลของเขา จึงยืนอยู่." ชาวชนบทนั้นไม่รู้จักว่าสรณะชื่ออะไร จึงถามยักษ์ว่า "เขาว่าอะไร แล้วจึงถึงสรณะ?" ยักษ์ตอบว่า "เขาว่า 'พุทธัง สะระณัง คัจฉามิ' แล้วจึงถึงสรณะ." ชาวชนบทนั้นได้ฟังดังนั้น จึงคิดว่า "บัดนี้ เราจะหลอกยักษ์นี้" แล้วกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น ยักษ์เอ๋ย ข้าพเจ้าก็ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะเหมือนกัน." พอพูดดังนั้นเท่านั้น ยักษ์ก็ส่งเสียงดังลั่น แล้ววิ่งหนีไปอย่างไม่คิดชีวิต. การถึงสรณะของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมเป็นไปเพื่อป้องกันภัยและอันตรายในโลกนี้ และนำมาซึ่งสวรรค์และพระนิพพานในโลกหน้า. ดังคำที่กล่าวไว้ว่า ๑. ๑. พุทฺโธติ วจนํ เอตํ, อมนุสฺสานํ ภยาวหํ; พุทฺธภตฺติกชนฺตูนํ, สพฺพทา มุทมาวหํ. คำว่า 'พุทธะ' นี้ ย่อมนำมาซึ่งความน่ากลัวแก่อมุษย์ทั้งหลาย และนำมาซึ่งความยินดีแก่สัตว์ผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้าเสมอไป. ๒. ๒. สพฺโพปทฺทวนาสาย, ปจฺจกฺขทิพฺพโมสธํ; ทิพฺพมนฺตํ มหาเตชํ, มหายนฺตํ มหพฺภุตํ. เป็นโอสถทิพย์ที่เห็นประจักษ์ เพื่อความพินาศแห่งอุปัทวันตรายทั้งปวง เป็นมนต์ทิพย์มีเดชมาก เป็นยันต์ใหญ่ น่าอัศจรรย์ยิ่ง. ๓. ๓. ตสฺมา โส ทารุโณ ยกฺโข,ทิสฺวา ตํ สรเณ ฐิถํ; อุพฺพิคฺโค จ ภยปฺปตฺโต,โลมหฏฺโฐ จ ฉมฺภีโต. เพราะเหตุนั้น ยักษ์ผู้ดุร้ายนั้น เห็นชาวชนบทนั้นตั้งอยู่ในสรณะแล้ว จึงตกใจกลัว ขนลุกชัน และสะดุ้งหวาดหวั่น. ๔. ๔. ภมนฺโต ธาวิตํ ทิสฺวา, ติมิโรว สุริยุคฺคเต,สิมฺพลิตูลภฏฺฐํว, จณฺฑวาเตน ขณฺฑิตํ. เห็นยักษ์นั้นวิ่งหนีไปอย่างไม่คิดชีวิต เหมือนความมืดที่หายไปเมื่อพระอาทิตย์ขึ้น เหมือนปุยนุ่นที่ถูกลมพายุพัดกระจัดกระจาย. ๕. ๕. ยํ ทุกฺขํ ราชโจราริ, ยกฺขเปตา ทิสมฺภวํ; นิจฺฉนฺเตน มนุสฺเสน, คนฺตพฺพํ สรณตฺตยํติ. ทุกข์ใดที่เกิดจากพระราชา โจร ศัตรู ยักษ์ และเปรต ผู้ที่ต้องการจะพ้นจากทุกข์นั้น พึงถึงสรณะทั้งสาม. ตโต ชานปทิโก สรณาคมเน มหาคุณํ มหานิสํสํ โอโลเกตฺวา พุทฺเธ สคารโว สปฺเปโม ‘‘ชีวิตปริยนฺตํ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ สรณํ คนฺตฺวา เตเนว สรณาคมนานุภาเวน ชีวิตปริโยสาเน สุตฺตปฺปพุทฺโธวิย เทวโลเก นิพฺพตฺตีติ. แต่นั้น ชาวชนบทนั้นพิจารณาเห็นคุณอันยิ่งใหญ่และอานิสงส์อันใหญ่หลวงในการถึงสรณะแล้ว มีความเคารพและรักใคร่ในพระพุทธเจ้า จึงถึงสรณะว่า "ข้าพเจ้าถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิต" ด้วยอานุภาพแห่งการถึงสรณะนั้นเอง เมื่อสิ้นชีวิตแล้ว ก็บังเกิดในเทวโลกประหนึ่งว่าตื่นจากหลับฉะนั้น. ๖. ๖. ทิสฺวาน เอวํ สรณํ คตํ ตํ,อเปนฺติ ยกฺขาปิ มหพฺภเยน; ปาเลถ สีลํ สรณญฺจ ตสฺมา,ชหาถ ทุริตํ สุคตึ ภชวฺโหติ. เมื่อเห็นผู้ถึงสรณะเช่นนั้น แม้ยักษ์ทั้งหลายก็หนีไปด้วยความกลัวอย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงรักษาศีลและสรณะ จงละความชั่ว แล้วจงเข้าถึงสุคติเถิด. ยกฺขวญฺจิตวตฺถุํ ปถมํ. เรื่องยักษ์ถูกหลอก จบเรื่องที่ ๑. ๒๒. มิจฺฉทิฏฺฐิกสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๒๒. ในเรื่องของคนมิจฉาทิฐิ มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ ภควติ [Pg.81] ธรมาเน ราชคหนคเร กิร เอโก พฺรหฺมภตฺติโก มิจฺฉาทิฏฺฐิโก ปฏิวสติ, ตตฺเถว สมฺมาทิฏฺฐิโกปิ. เตสํ อุภินฺนมฺปิ ทฺเว ปุตฺตา อเหสุํ. เต เอกโต กีฬนฺตา วฑฺฒนฺติ. อถาปรภาเค คุฬกีฬํกีฬนฺตานํ สมฺมาทิฏฺฐิกสฺส ปุตฺโต ‘‘นโม พุทฺธยา’’ติ วตฺวา คุฬฺหํ ขิปนฺโต ทิวเส ทิวเส ชินาติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ปุตฺโต ‘‘นโม พฺรหฺมุโน’’ติ วตฺวา ขิปนฺโต ปราเชติ, ตโต มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ปุตฺโต นิจฺจํ ชินนฺตํ สมฺมาทิฏฺฐิกํ กุมารํ ทิสฺวา สมฺม ตฺวํ นิจฺจเมว ชินาสิ, กึ วตฺวา คุฬํ ขิปสีติ ปุจฺฉิ. โสหํ สมฺม ‘‘นโม พุทฺธายา’’ติ วตฺวา ขิปามีติ อาห. โสปิ ตโต ปฏฺฐาย ‘‘นโม พุทฺธายา’’ติ วตฺวา ขิปติ, อถ เต เยภุยฺเยน ทูเต สมสมาว โหนฺติ. อปรภาเค มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ปุตฺโต ปิตรา สทฺธึ ทารูนมตฺถาย วนํ คนฺตฺวา สกเฏน ทารุํ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺโต นครทฺวารสมีเป สกฏํ วิสฺสชฺเชตฺวา ติเณ ขาทนตฺถาย โคเณ วิสฺสชฺเชสิ, โคณา ติณํ ขาทนฺโต อญฺเญหิ โครูเปหิ สทฺธึ อนฺโตนครํ ปวิสึสุ. อถสฺส ปิตา โคเณ ปริเยสนฺโต สกฏํ โอโลเกหีติ ปุตฺตํ นิวตฺเตตฺวา นครํ ปวิฏฺโฐ อโหสิ, อถ สายณฺเห ชาเต มนุสฺสา นครทฺวารํ ปิทหึสุ, ตโต กุมาโร พหินคเร ทารุสกฏสฺส เหฏฺฐา สยนฺโต นิทฺทูปคโต อโหสิ. อถ ตสฺสา รตฺติยา สมฺมาทิฏฺฐิโก จ มิจฺฉาทิฏฺฐิโก จาติ ทฺเว ยกฺขา โคจรํ ปริเยสมานา สกฏสฺส เหฏฺฐา นิปนฺนํ กุมารํ อทฺทสํสุ, เตสุ มิจฺฉาทิฏฺฐิโก อิมํ ขาทามีติ อาห. อถาปโร มา เอว มกาสิ, ‘‘นโม พุทฺธายา’’ติ วาจโก เอโสติ, ขาทาเมเวตนฺติ วตฺวา อิตเรน ยาวตติยํ วาริยมาโนปิ คนฺตฺวา ตสฺส ปาเท คเหตฺวา อากฑฺฒิ. ตสฺมึ ขเณ ทารโก ปุพฺพปริจเยน ‘‘นโม พุทฺธายา’’ติ อาห ตํ สุตฺวา ยกฺโข ภยปฺปตฺโต โลมหฏฺโฐ [Pg.82] หตฺถํ วิสฺสชฺเชตฺวา ปฏิกฺกมฺม อฏฺฐาสิ. อโห อจฺฉริยํ พุทฺธานุภาวํ อพฺภุตํ, เอวํ อตฺตํ อนียฺยาเตตฺวา ปริจเยน ‘‘นโม พุทฺธายา’’ติ วุตฺตสฺสปิ ภยํ ฉมฺภิตตฺตํ อุปทฺทวํ วา น โหติ. ปเคว อตฺตํ นียฺยาเตตฺวา ยาวชีวํ พุทฺธํ สรณํ คตสฺสาติ. วุตฺตญฺหิ. เมื่อพระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ ได้ยินว่า ในกรุงราชคฤห์ มีคนมิจฉาทิฐิผู้เลื่อมใสในพรหมคนหนึ่งอาศัยอยู่ และในที่นั้นก็มีคนสัมมาทิฐิคนหนึ่งอาศัยอยู่ด้วย. คนทั้งสองนั้นมีบุตรคนละคน. พวกเขาเล่นด้วยกันและเติบโตมาด้วยกัน. ต่อมาภายหลัง เมื่อพวกเขากำลังเล่นลูกขลุบกันอยู่ บุตรของคนสัมมาทิฐิกล่าวว่า "นะโม พุทธายะ" แล้วขว้างลูกขลุบไป ก็ชนะทุกวัน. บุตรของคนมิจฉาทิฐิกล่าวว่า "นะโม พรหมุโน" แล้วขว้างไป ก็แพ้. แต่นั้น บุตรของคนมิจฉาทิฐิเห็นบุตรของคนสัมมาทิฐิชนะอยู่เสมอ จึงถามว่า "เพื่อนเอ๋ย ท่านชนะอยู่เสมอ ท่านกล่าวอะไรแล้วจึงขว้างลูกขลุบไป?" เขาตอบว่า "เพื่อนเอ๋ย ข้าพเจ้ากล่าวว่า 'นะโม พุทธายะ' แล้วจึงขว้างไป." บุตรของคนมิจฉาทิฐินั้นก็เริ่มกล่าวว่า "นะโม พุทธายะ" แล้วขว้างไปตั้งแต่นั้นมา. ครั้งนั้น โดยส่วนมากการแพ้ชนะในการทอดลูกขลุบของพวกเขาก็เสมอกัน. ต่อมาภายหลัง บุตรของคนมิจฉาทิฐิไปป่ากับบิดาเพื่อหาฟืน เมื่อนำฟืนมาด้วยเกวียน ได้ปล่อยเกวียนไว้ใกล้ประตูเมือง แล้วปล่อยโคให้กินหญ้า. โคทั้งหลายกินหญ้าแล้วก็เข้าไปในเมืองพร้อมกับโคตัวอื่นๆ. ครั้งนั้น บิดาของเขาตามหาโค จึงสั่งบุตรว่า "จงเฝ้าเกวียนไว้" แล้วตนเองก็เข้าไปในเมือง. ครั้นถึงเวลาเย็น ผู้คนก็ปิดประตูเมือง. แต่นั้น เด็กชายนั้นก็นอนหลับอยู่ใต้เกวียนฟืนนอกเมือง. ครั้งนั้น ในคืนนั้น ยักษ์ ๒ ตน คือยักษ์สัมมาทิฐิและยักษ์มิจฉาทิฐิ เที่ยวหาอาหาร ได้เห็นเด็กชายนอนอยู่ใต้เกวียน. ในบรรดายักษ์เหล่านั้น ยักษ์มิจฉาทิฐิกล่าวว่า "เราจะกินเด็กคนนี้." ส่วนยักษ์อีกตนหนึ่งกล่าวว่า "อย่าทำอย่างนั้นเลย เด็กคนนี้เป็นผู้กล่าว 'นะโม พุทธายะ'." ยักษ์มิจฉาทิฐิกล่าวว่า "เราจะกินมันให้ได้" แม้ถูกยักษ์อีกตนห้ามถึง ๓ ครั้ง ก็ยังเข้าไปจับเท้าของเด็กชายนั้นแล้วลากออกมา. ในขณะนั้น เด็กชายนั้นด้วยความคุ้นเคยแต่ก่อน จึงกล่าวว่า "นะโม พุทธายะ." ยักษ์ได้ฟังดังนั้น ก็ตกใจกลัว ขนลุกชัน ปล่อยมือแล้วถอยกลับไปยืนอยู่. โอ้! อานุภาพของพระพุทธเจ้าน่าอัศจรรย์ยิ่งนัก! แม้เพียงกล่าวว่า "นะโม พุทธายะ" ด้วยความคุ้นเคย โดยที่ยังไม่ได้มอบตนเป็นสรณะ ก็ยังไม่มีภัย ความหวาดหวั่น หรืออันตรายเลย. จะกล่าวไปไยถึงผู้ที่มอบตนเป็นสรณะถึงพระพุทธเจ้าตลอดชีวิตเล่า! ดังคำที่กล่าวไว้ว่า ๑. ๑. ยถาปิ สิขิโน นาทํ, ภุชงฺคานํ ภยาวหํ; เอวํ พุทฺโธติ วจนํ, อมนุสฺสานํ ภยาวหํ. เสียงของนกยูง ย่อมนำมาซึ่งความน่ากลัวแก่พญานาคทั้งหลาย ฉันใด คำว่า 'พุทธะ' ก็ย่อมนำมาซึ่งความน่ากลัวแก่อมุษย์ทั้งหลาย ฉันนั้น. ๒. ๒. ยถา มนฺตสฺส ชปฺเปน, วิลยํ ยาติ กิพฺพิสํ; เอวํ พุทฺโธติ วจเนน, อปยนฺติ ปิสาจกา. บาปย่อมพินาศไปด้วยการภาวนามนต์ ฉันใด ปีศาจทั้งหลายก็ย่อมหนีไปด้วยคำว่า 'พุทธะ' ฉันนั้น. ๓. ๓. อคฺคึ ทิสฺวา ยถา สิตฺถํ, ทูรโตว วิลียติ; ทิสฺวาเนวํ สรณคตํ, เปตา เปนฺติว ทูรโต. เหมือนขี้ผึ้งเห็นไฟแล้วย่อมละลายไปแต่ไกล ฉันใด เปรตทั้งหลายเห็นผู้ถึงสรณะแล้วก็ย่อมหนีไปแต่ไกล ฉันนั้น. ๔. ๔. ปวรํ พุทฺธอิจฺเจต, มกฺขรทฺวยมพฺภุตํ; สพฺโพ ปทฺทวนาสาย, ถิรปาการ มุคฺคตํ. อักษรสองตัวอันประเสริฐและน่าอัศจรรย์ คือ 'พุทธะ' นี้ เป็นกำแพงอันมั่นคงที่เกิดขึ้นเพื่อทำลายอุปัทวันตรายทั้งปวง. ๕. ๕. สตฺตรตนปาสาทํ, ตเมว วชิรํ คุหํ; ตเมว นาวํ ทีปํ ตํ, ตเมว กวจํ สุภํ. เป็นปราสาทแก้ว ๗ ประการ เป็นถ้ำเพชร เป็นเรือ เป็นเกาะ เป็นเกราะอันงดงาม. ๖. ๖. ตเมว สิรสิ ภาสนฺตํ, กิรีฏํ รตนามยํ; ลลาเฏ ติลกํ รมฺมํ, กปฺปูรํ นยนทฺวเย. เป็นมงกุฎที่เปล่งรัศมีบนศีรษะ ประดับด้วยรัตนะ เป็นจุดเจิมอันน่ารื่นรมย์บนหน้าผาก เป็นการบูรในดวงตาทั้งสอง. ๗. ๗. ตาฑงฺกํ กณฺณยุคเล, โสณฺณมาลา คเล สุภา; เอกาวฬิ ตารหาร, ภารา ชตฺตุสุ ลงฺกตา. เป็นต่างหูที่หูทั้งสองข้าง เป็นสร้อยทองอันงดงามที่คอ เป็นสร้อยมุกสายเดียว เป็นสร้อยดาวที่เป็นเครื่องประดับประดับอยู่ที่บ่า. ๘. ๘. องฺคทํ พาหุมูลสฺส, กรคฺเค วลยํ ตถา; องฺคุลิสฺวงฺคุลิยญฺจ, ขคฺคํ มงฺคลสมฺมตํ. เป็นกำไลต้นแขน เป็นกำไลข้อมือ เป็นแหวนที่นิ้วมือ และเป็นดาบอันเป็นมงคล. ๙. ๙. โสณฺณา ตปตฺต มุณฺหีสํ, สพาณํว สราสนํ; ตเมว สพฺพาลงฺการํ, ตเมว ทุริตาปหํ. เป็นร่มทองและผ้าโพกศีรษะ เหมือนธนูพร้อมด้วยลูกศร; เครื่องประดับทั้งปวงนั้น สิ่งนั้นย่อมขจัดความชั่วร้ายได้. ๑๐. ๑๐. ตสฺมา [Pg.83] หิ ปณฺฑิโต โปโส,โลกโลจนสตฺถุโน; สรณํ ตสฺส คนฺเตว,คุณนามํ เอหิปสฺสิกํ. เพราะเหตุนั้นแล บุรุษผู้เป็นบัณฑิต พึงถึงพระศาสดาผู้เป็นดวงตาของโลกนั้นเป็นสรณะ ซึ่งมีพระนามตามพระคุณว่า เอหิปัสสิโก. ๑๑. ๑๑. นโมติ วจนํ ปุพฺพํ, พุทฺธาเยติ คิรํ ตทา; สุปนฺเตน กุมาเรน, มิจฺฉาทิฏฺฐิกสูนุนา. คำว่า 'นโม' ในเบื้องต้น และคำว่า 'พุทธายะ' ในกาลนั้น; (ถูกกล่าว) โดยกุมารผู้หลับอยู่ ผู้เป็นบุตรของคนมีมิจฉาทิฐิ. ๑๒. ๑๒. สุตฺวา วุตฺตํ ปิสา จาปิ, มนุสฺสกุณเป รตา; น หึสนฺติ อโห พุทฺธ, คุณสารมหนฺตตาติ. แม้พวกปีศาจผู้ยินดีในซากศพมนุษย์ เมื่อได้ยินคำที่กล่าวแล้ว ก็ไม่เบียดเบียน; โอ้ พระพุทธเจ้า ความยิ่งใหญ่แห่งสาระคือพระพุทธคุณ! อถ สมฺมาทิฏฺฐิกยกฺโข มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ยกฺขสฺส เอวมาห, อยุตฺตํ โภ ตยา กตํ. พุทฺธคุเณ ปหาโร ทินฺโน, ทณฺฑกมฺมํ ตยา กาตพฺพํติ, เตน กึมยา สมฺม กาตพฺพนฺติ วุตฺเต พุภุกฺขิตสฺส อาหารํ เทหีติ อาห. ตโต โส สาธูติ วตฺวา ยาวาหํ อาคจฺฉามิ, ตฺวํ ตาเวตฺถ วจฺฉาหีติ วตฺวา พิมฺพิสารรญฺโญ กญฺจนตฏฺฏเก วฑฺฒิตํ รสโภชนํ อาหริตฺวา กุมารสฺส ปิตุวณฺเณน ทารกํ โภเชตฺวา ปุน กุมาเรน วุตฺตพุทฺธวจนญฺจ อตฺตนา กตวายามํ จาติ สพฺพํ ตฏฺฏเก ลิขิตฺวา อิทํ รญฺโญเยว ปญฺญายตูติ อธิฏฺฐาย อคมํสุ, อถ ปภาตาย รตฺติยา รญฺโญ โภชนกาเล ราชปุริสา ตตฺถ ตฏฺฏกํ อทิสฺวา นครํ อุปปริกฺขนฺตา สกเฏ ทารกญฺจ ตฏฺฏกญฺจ ทิสฺวา ตฏฺฏเกน สทฺธึ ตํ คเหตฺวา รญฺโญ ทสฺเสสุํ. ราชา ตฏฺฏเก อกฺขราทีนิ ทิสฺวา วาเจตฺวา ตสฺส คุเณ ปสนฺโน มหนฺเตน ยเสน สทฺธึ เสฏฺฐิฏฺฐานมทาสิ. ครั้งนั้น ยักษ์ผู้มีสัมมาทิฐิได้กล่าวแก่ยักษ์ผู้มีมิจฉาทิฐิอย่างนี้ว่า 'ท่านทำสิ่งที่ไม่สมควรแล้ว ท่านได้ประทุษร้ายในพระพุทธคุณ ท่านควรได้รับการลงโทษ' เมื่อยักษ์นั้นกล่าวว่า 'สหาย ข้าพเจ้าควรทำอะไร?' (ยักษ์ผู้มีสัมมาทิฐิ) จึงกล่าวว่า 'จงให้อาหารแก่ผู้หิวโหยเถิด' จากนั้น ยักษ์นั้นกล่าวว่า 'ดีละ' แล้วกล่าวว่า 'ตราบใดที่ข้าพเจ้ายังไม่มา ท่านจงรออยู่ที่นี่ก่อน' แล้วนำอาหารรสเลิศที่อยู่ในถาดทองคำของพระเจ้าพิมพิสารมา ให้เด็กนั้นบริโภคโดยแปลงรูปกายเป็นบิดาของกุมารนั้น แล้วจารึกพระพุทธพจน์ที่กุมารกล่าวไว้และความพยายามที่ตนได้ทำทั้งหมดลงในถาดนั้น อธิษฐานว่า 'ขอสิ่งนี้จงปรากฏแก่พระราชาเท่านั้น' แล้วพวกเขาก็จากไป. ครั้นเมื่อราตรีสว่างแล้ว ในเวลาเสวยพระกระยาหารของพระราชา พวกราชบุรุษไม่เห็นถาดนั้นที่นั่น จึงตรวจค้นเมือง เห็นเด็กและถาดในเกวียน จึงนำเด็กนั้นพร้อมถาดไปถวายพระราชา. พระราชาทอดพระเนตรเห็นอักษรเป็นต้นในถาดแล้วให้อ่าน ทรงเลื่อมใสในคุณนั้น จึงพระราชทานตำแหน่งเศรษฐีพร้อมด้วยยศอันยิ่งใหญ่. ๑๓. ๑๓. ชินสฺส นามํ สุปิเนน เปวํ,น โหติ ภีตึ ลปเนน ยสฺมา; ตสฺมา มุนินฺทํ สตตํ สราถ,คุเณ สรนฺตา สรณญฺจ ยาถาติ. เพราะเหตุที่แม้แต่การกล่าวพระนามของพระชินเจ้าในความฝัน ก็ย่อมไม่มีความกลัว; เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงระลึกถึงพระมุนินทร์อยู่เสมอ ระลึกถึงพระคุณแล้วจงถึงเป็นสรณะเถิด. มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส วตฺถุํ ทุติยํ. เรื่องของคนมีมิจฉาทิฐิ เรื่องที่สอง. ๒๓. ปาทปีฐิกาย วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๒๓. ในเรื่องแท่นรองพระบาทนี้ เป็นเรื่องเล่าตามลำดับ. ชมฺพุทีเป [Pg.84] มหาโพธิโต กิร ทกฺขิณปสฺเส เอตํ ปจฺจนฺตนครํ อโหสิ. ตตฺถ สทฺธาสมฺปนฺโน รตนตฺตยมามโก เอโก อุปาสโก ปฏิวสติ. ตทา เอโก ขีณาสโว ภควตา ปริภุตฺตํ ปาทปีฐํ ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวา คตคตฏฺฐาเน ปูเชนฺโต อนุกฺกเมน ตํ นครํ สมฺปาปุณิตฺวา สุนิวตฺโถ สุปารุโต ปตฺตํ คเหตฺวา อนฺตรวีถึ ปฏิปชฺชิ ยุคมตฺตทโส ปพฺพชฺชาลีลาย ชนํ ปริโตเสนฺโต. อถ โส อุปาสโก ตถา คจฺฉนฺตํ เถรํ ทิสฺวา ปสนฺนมานโส อุปคนฺตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา โภเชตฺวา นิพทฺธํ มม เคหํ อาคมนมิจฺฉามิ, มมานุกมฺปาย เอตฺเถว วสถ สามีติ ยาจิตฺวา นคราสนฺเน รมณีเย วนสณฺเฑ นทีกูเล ปณฺณสาลํ กตฺวา เถรสฺส ตํ นียฺยาเตตฺวา จตุปจฺจเยหิ ปฏิชคฺคนฺโต มาเนนฺโต ปูเชนฺโต วสติ. เถโรปิ ตตฺถ ผาสุกฏฺฐาเน ภควตา ปริภุตฺตปาทปีฐธาตุํ นิธาย วาลุกาหิ ถูปํ กตฺวา นิจฺจํ คนฺธธูปทีปปุปฺผปูชาทีหิ ปูชยมาโน วาสํ กปฺเปติ. ตสฺมึ สมเย ตสฺโส ปาสกสฺส อนนฺตรเคหวาสิโก เอโก อิสฺสรภตฺติโก อตฺตโน เทวตํ นิพทฺธํ นมสฺสติ. ตํ ทิสฺวาสฺส อุปาสโก พุทฺธคุเณ วตฺวา อเขตฺเต สมฺม มา วิริยํ กโรหิ. ปชเหตํ ทิฏฺฐึติ อาห. ตโต โส เกราฏิโก อิสฺสรภตฺติโก โก เต สตฺถุ คุณานุภาโว, อมฺหากํ อิสฺสรสฺส คุโณว มหนฺโตติ วตฺวา ตสฺส อคุณํ คุณนฺติ กเถนฺโต อาห. ได้ยินว่า นครชายแดนแห่งนี้ตั้งอยู่ทางทิศใต้ของมหาโพธิ์ในชมพูทวีป. ณ ที่นั้น มีอุบาสกผู้หนึ่งเปี่ยมด้วยศรัทธาและรักในพระรัตนตรัยอาศัยอยู่. ในกาลนั้น พระขีณาสพรูปหนึ่งได้นำแท่นรองพระบาทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเคยทรงใช้แล้วใส่ในถุง, เที่ยวบูชาไปตามที่ต่างๆ, โดยลำดับก็ได้มาถึงนครนั้น, นุ่งห่มเรียบร้อยดีแล้ว ถือบาตรเข้าไปในระหว่างถนน, ทอดสายตาเพียงชั่วแอก, ยังชนให้ยินดีด้วยอิริยาบถแห่งบรรพชิต. ครั้งนั้น อุบาสกนั้นเห็นพระเถระกำลังเดินไปเช่นนั้น, มีใจเลื่อมใส จึงเข้าไปใกล้, ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์, รับบาตรแล้วถวายภัตตาหาร, แล้วทูลขอว่า 'ข้าพเจ้าปรารถนาให้ท่านมายังเรือนของข้าพเจ้าเป็นประจำ, ขอท่านผู้เป็นเจ้าจงอยู่ที่นี่ด้วยความอนุเคราะห์แก่ข้าพเจ้าเถิด' แล้วสร้างศาลาใบไม้ในป่าอันรื่นรมย์ริมฝั่งแม่น้ำใกล้เมือง, มอบถวายแก่พระเถระนั้น, แล้วบำรุงด้วยปัจจัยสี่, เคารพและบูชาอยู่. พระเถระนั้นก็วางธาตุแท่นรองพระบาทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเคยทรงใช้แล้วไว้ในที่อันผาสุก ณ ที่นั้น, สร้างเจดีย์ด้วยทราย, แล้วบูชาด้วยเครื่องหอม ธูป ประทีป ดอกไม้เป็นต้นอยู่เป็นนิตย์, ดำรงชีวิตอยู่. ในสมัยนั้น มีชายผู้หนึ่งเป็นเพื่อนบ้านติดกันกับอุบาสกนั้น, เป็นผู้เลื่อมใสในพระอิศวร, ย่อมไหว้เทพเจ้าของตนเป็นประจำ. อุบาสกนั้นเห็นดังนั้น จึงกล่าวพระพุทธคุณแล้วกล่าวว่า 'สหาย, ท่านอย่าพยายามในที่ไม่ใช่เนื้อนาบุญเลย. จงละทิฐินั้นเสียเถิด' จากนั้น ชายผู้เลื่อมใสในพระอิศวรผู้เป็นคนเจ้าเล่ห์นั้นกล่าวว่า 'คุณานุภาพของศาสดาของท่านเป็นอย่างไร? คุณของพระอิศวรของเราเท่านั้นยิ่งใหญ่' แล้วกล่าวคุณของพระอิศวรโดยยกเอาสิ่งที่ไม่ใช่คุณมาเป็นคุณ. ๑. ๑. ติปุรํ โส วินาเสสิ, ลลาฏนยนคฺคินา; อสุเรจ วินาเสสิ, ติสูเลน มหิสฺสโร. พระอิศวรผู้ยิ่งใหญ่ได้ทำลายเมืองตรีปุระด้วยไฟจากดวงตาที่หน้าผาก; และได้ทำลายพวกอสูรด้วยตรีศูล. ๒. ๒. ชฏากลาปมาวตฺตํ, นจฺจตี ทินสนฺธิยํ; วาเทติ เภริวีณาทึ, คีตํจาปิ ส คายติ. พระองค์มีมวยผมที่หมุนวน, ทรงฟ้อนรำในเวลาพลบค่ำ; ทรงบรรเลงกลองและพิณเป็นต้น, และทรงขับร้องเพลงด้วย. ๓. ๓. ภริยาโย [Pg.85] ตสฺส ติสฺโส, ชฏาเยกํ สมุพฺพเห; เอกเมเกน ปสฺเสน, ปสฺสมาโน จเรกกํ. พระองค์มีภรรยาสามคน, ทรงแบกคนหนึ่งไว้บนมวยผม; ทรงมองดูแต่ละคนด้วยข้างกายข้างหนึ่ง. ๔. ๔. หตฺถิจมฺมมฺพรธโร, เตเนว วาริตา ตโป; อสาทิเสหิ ปุตฺเตหิ, รูเปน จ สุปากโฏ. ทรงนุ่งห่มหนังช้าง, ทรงบำเพ็ญตบะด้วยสิ่งนั้น; ทรงปรากฏเด่นชัดด้วยบุตรทั้งหลายที่ไม่มีใครเหมือน และด้วยรูปงาม. ๕. ๕. รติยา จ มธุปาเน จ, พฺยาวโฏ สพฺพทา จ โส; มนุสฺสฏฺฐิธโร สีส, กปาเลเนส ภุญฺชกิ. พระองค์ทรงหมกมุ่นอยู่กับการยินดีและการดื่มน้ำเมาอยู่เสมอ; ทรงถือกระดูกมนุษย์และทรงเสวยด้วยกะโหลกศีรษะ. ๖. ๖. น ชาโต น ภยํ ตสฺส, มรณํ นตฺถิ สสฺสโต; อีทิโส เม มหาเทโว, นตฺถญฺญสฺสีทิโส คุโณติ. พระองค์ไม่ทรงเกิด ไม่ทรงมีความกลัว, ไม่มีความตาย ทรงเป็นนิตย์; พระมหาเทพของข้าพเจ้าเป็นเช่นนี้, ไม่มีคุณเช่นนี้ของผู้อื่น. ตํ สุตฺวา อุปาสโก สมฺม ตุยฺหํ อิสฺสรสฺส เอเต คุณา นาม ตาว โหนฺตุ. อคุณา นาม กิตฺตกา โหนฺตีติ วตฺวา ภควโต สกลคุเณ สํหริตฺวา กเถนฺโต อาห. อุบาสกนั้นได้ฟังดังนั้นแล้วกล่าวว่า 'สหาย, คุณเหล่านี้ของพระอิศวรของท่านจงเป็นคุณเถิด. ส่วนสิ่งที่ไม่ใช่คุณนั้นมีเท่าไรเล่า?' แล้วรวบรวมพระคุณทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคเจ้ามากล่าว. ๗. ๗. โลเก สพฺพสวนฺตีนํ, อาธาโร สาคโร ยถา; สพฺเพสํ คุณราสีนํ, อาธาโรว ตถาคโต. ในโลกนี้ มหาสมุทรเป็นที่รองรับแม่น้ำทั้งปวงฉันใด; พระตถาคตก็เป็นที่รองรับกองแห่งคุณทั้งปวงฉันนั้น. ๘. ๘. จราจรานํ สพฺเพสํ, อาธาราว ธรา อยํ; ตถา คุณานํ สพฺเพสํ, อาธาโรว ตถาคโต. แผ่นดินนี้เป็นที่รองรับสิ่งมีชีวิตและไม่มีชีวิตทั้งปวงฉันใด; พระตถาคตก็เป็นที่รองรับคุณทั้งปวงฉันนั้น. ๙. ๙. เอวํ สนฺโต วิยตฺโตจ, เอวํ โส กรุณาปโร; เอว มิทฺธิวิธา ตสฺส, เอวเมวํ คุณา อิติ. พระองค์ทรงเป็นผู้สงบและทรงเป็นผู้ฉลาดอย่างนี้, พระองค์ทรงเปี่ยมด้วยพระกรุณาอย่างนี้; พระคุณของพระองค์มีหลายประการอย่างนี้, และเป็นเช่นนี้. ๑๐. ๑๐. พุทฺโธปิ สกฺโกติ น ยสฺส วณฺเณ,กปฺปมฺปิ วตฺวา ขยตํ คเมตุํ; ปเคว จ พฺรหฺมสุรา สุเรหิ,วตฺตุํ น หานนฺตคุณสฺส วณฺณนฺติ. แม้พระพุทธเจ้าก็ไม่สามารถพรรณนาคุณของพระองค์ให้หมดสิ้นไปได้ตลอดกัป; จะกล่าวไปไยถึงพรหม เทวดา และอสูรเล่า, ที่จะพรรณนาคุณอันไม่มีที่สิ้นสุดนั้นให้หมดสิ้นไปได้. เอวํ วทนฺตา ปน เต อุโภปิ อมฺหากํ เทโว อุตฺตโม อมฺหากํ เทโว อุตฺตโมติ กลหํ วฑฺเฒตฺวา รญฺโญ สนฺติกมคมํสุ, ราชา [Pg.86] เตสํ กถํ สุตฺวา เตนหิ ตุมฺหากํ เทวตานํ มหนฺตภาวํ อิทฺธิปาฏิหาริเยน ชานิสฺสาม. ทสฺเสถ เตหิ โน อิทฺธึติ นคเร เภรึ จราเปสิ. อิโต กิร สตฺตาหจฺจเยน อิเมสํ ทฺวินฺนํ สตฺถารานํ ปาฏิหาริยานิ ภวิสฺสนฺติ. สพฺเพ สนฺนิปตนฺตูติ ตํ สุตฺวา นานาทิสาสุ พหู มนุสฺสา สมาคมึสุ, อถ มิจฺฉาทิฏฺฐิกา อชฺช อมฺหากํ เทวสฺส อานุภาวํ ปสฺสามาติ มหนฺตํ ปูชํ กโรนฺโต ตตฺถ สารํ นาทฺทสํสุ, สมฺมาทิฏฺฐิกาปิ อชฺช อมฺหากํ ภควโต อานุภาวํ ปสฺสิสฺสามาติ วาฬุกาถูปํ คนฺตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา อญฺชลิมฺปคฺคยฺห อฏฺฐํสุ. อถ ราชาปิ พลวาหนปริวุโต เอกมนฺเต อฏฺฐาสิ. นานาสมยวาทิโนปิ อชฺช เตสํ ปาฏิหาริยํ ปสฺสิสฺสามาติ มญฺจาติมญฺจํ กตฺวา อฏฺฐํสุ. เตสํ สมาคเม สมฺมาทิฏฺฐิกา วาฬุกาถูป มภิมุขํ กตฺวา อญฺชลิมฺปคฺคยฺห สามิ อมฺหากํ ภควา สพฺพพุทฺธกิจฺจานิ นิฏฺฐาเปตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพาณธาตุยา ปรินิพฺพายิ. สาริปุตฺตมหาโมคฺคลฺลานาทโย อสีติมหาสาวกาปิ ปรินิพฺพายึสุ, นตฺเถตฺถ อมฺหากํ อญฺญํ ปฏิสรณนฺติ วตฺวา สจฺจกิริยํ กโรนฺตา อาหํสุ. เมื่อทั้งสองฝ่ายกล่าวอย่างนี้ว่า 'เทพเจ้าของเราประเสริฐที่สุด, เทพเจ้าของเราประเสริฐที่สุด' ก็ได้เพิ่มการทะเลาะวิวาทแล้วพากันไปเฝ้าพระราชา. พระราชาทรงฟังเรื่องราวของพวกเขาแล้วตรัสว่า 'ถ้าอย่างนั้น เราจะรู้ความยิ่งใหญ่ของเทพเจ้าของพวกท่านด้วยอิทธิปาฏิหาริย์. พวกท่านจงแสดงฤทธิ์ให้เราเห็นเถิด' แล้วทรงให้ตีกลองประกาศในเมืองว่า 'ได้ยินว่า อีกเจ็ดวันนับจากนี้ ปาฏิหาริย์ของศาสดาทั้งสองนี้จะเกิดขึ้น. ขอให้ทุกคนจงมาประชุมกันเถิด' เมื่อได้ยินดังนั้น มนุษย์จำนวนมากจากทิศต่างๆ ก็พากันมาประชุม. ครั้งนั้น พวกมิจฉาทิฐิกล่าวว่า 'วันนี้เราจะได้เห็นอานุภาพของเทพเจ้าของเรา' แล้วทำการบูชาอย่างยิ่งใหญ่ แต่ก็ไม่เห็นสาระใดๆ ที่นั่น. พวกสัมมาทิฐิก็กล่าวว่า 'วันนี้เราจะได้เห็นอานุภาพของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา' แล้วไปยังเจดีย์ทราย, บูชาด้วยเครื่องหอม พวงมาลัยเป็นต้น, กระทำประทักษิณแล้วประนมมือยืนอยู่. ครั้งนั้น พระราชาพร้อมด้วยกองทัพและบริวารก็ประทับยืนอยู่ ณ ที่แห่งหนึ่ง. แม้พวกนักบวชนอกศาสนาต่างๆ ก็กล่าวว่า 'วันนี้เราจะได้เห็นปาฏิหาริย์ของพวกเขา' แล้วทำเตียงซ้อนเตียงยืนอยู่. ในการประชุมนั้น พวกสัมมาทิฐิหันหน้าไปทางเจดีย์ทราย, ประนมมือแล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า, พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทรงกระทำพุทธกิจทั้งปวงเสร็จสิ้นแล้ว และเสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุแล้ว. แม้พระสารีบุตร พระมหาโมคคัลลานะเป็นต้น พระมหาสาวกแปดสิบรูปก็ปรินิพพานแล้ว, ไม่มีที่พึ่งอื่นใดสำหรับพวกเราในที่นี้' แล้วกระทำสัจจกิริยาพลางกล่าวว่า. ๑๑. ๑๑. อาปาณโกฏึ พุทฺธสฺส, สรณํ โน คตา ยทิ; เตน สจฺเจน ยํ ธาตุ, ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํ. หากพวกเราถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิต; ด้วยสัจจะนั้น ขอธาตุจงแสดงปาฏิหาริย์เถิด. ๑๒. ๑๒. อาปาณโกฏึ ธมฺมสฺส, สรณํ โน คตา ยทิ; เตน สจฺเจน ยํ ธาตุ, ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํ. หากพวกเราถึงพระธรรมเป็นสรณะตลอดชีวิต; ด้วยสัจจะนั้น ขอธาตุจงแสดงปาฏิหาริย์เถิด. ๑๓. ๑๓. อาปาณโกฏึ สงฺฆสฺส, สรณํ โน คตา ยทิ; เตน สจฺเจน ยํ ธาตุ, ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํ. หากพวกเราถึงพระสงฆ์เป็นสรณะตลอดชีวิต; ด้วยสัจจะนั้น ขอธาตุจงแสดงปาฏิหาริย์เถิด. ๑๔. ๑๔. รามกาเล มุนินฺทสฺส, ปาทุกา จาสิ อพฺภุตา; เตน สจฺเจน ยํ ธาตุ, ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํ. ในกาลแห่งพระราม ฉลองพระบาทของพระมุนินทร์ก็เป็นสิ่งอัศจรรย์; ด้วยสัจจะนั้น ขอธาตุจงแสดงปาฏิหาริย์เถิด. ๑๕. ๑๕. ฉทฺทนฺตกาเล [Pg.87] มุนิโน, ทาฐา ฉรํสิรญฺชิตา; เตน สจฺเจนยํ ธาตุ, นิจฺฉาเรตุ ฉ รํสิโย. ในกาลที่พระมุนีเป็นพญาช้างฉัททันต์ งาของพระองค์รุ่งเรืองด้วยรัศมี ๖ ประการ ด้วยสัจจะนั้น ขอพระธาตุนี้จงเปล่งรัศมี ๖ ประการเถิด ๑๖. ๑๖. ชาตมตฺโต ตทา พุทฺโธ, ฐิโต ปงฺกชมุทฺธนิ; นิจฺฉาเรสาสภึวาจํ, อคฺโค เสฏฺโฐติอาทินา; เตน สจฺเจนยํ ธาตุ, ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํ. ในกาลนั้น พระพุทธเจ้าเมื่อประสูติแล้ว ทรงยืนอยู่บนยอดดอกบัว ทรงเปล่งอาสภิวาจาว่า 'เราเป็นผู้เลิศ ผู้ประเสริฐ' เป็นต้น ด้วยสัจจะนั้น ขอพระธาตุนี้จงแสดงปาฏิหาริย์เถิด ๑๗. ๑๗. นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, นิกฺขนฺโต อภินิกฺขมํ; เตน สจฺเจน ยํ ธาตุ, ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํ. ทรงเห็นนิมิต ๔ แล้วเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ด้วยสัจจะนั้น ขอพระธาตุนี้จงแสดงปาฏิหาริย์เถิด ๑๘. ๑๘. มารเสนํ ปลาเปตฺวา, นิสินฺโน พุชฺฌิ โพธิยํ; เตน สจฺเจน ยํ ธาตุ ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํ. ทรงขับไล่พญามารและเสนาแล้ว ประทับนั่งตรัสรู้พระโพธิญาณ ด้วยสัจจะนั้น ขอพระธาตุนี้จงแสดงปาฏิหาริย์เถิด ๑๙. ๑๙. ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ, ชิโน สิปตเน ตทา; เตน สจฺเจน ยํ ธาตุ, ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํ. ในกาลนั้น พระชินเจ้าทรงยังพระธรรมจักรให้เป็นไป ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ด้วยสัจจะนั้น ขอพระธาตุนี้จงแสดงปาฏิหาริย์เถิด ๒๐. ๒๐. นนฺโทปนนฺทโภคินฺทํ, นาคํ นาลาคิริวฺหยํ; อาฬวกา ทโย ยกฺเข, พฺรหฺมาโน จ พกา ทโย. พญานาคชื่อนันโทปนันทะ พญานาคชื่อนาฬาคิรี ยักษ์ทั้งหลายมีอาฬวกะเป็นต้น และพรหมทั้งหลายมีพกะเป็นต้น ๒๑. ๒๑. สจฺจกาทินิคณฺเฐจ, กูฏทนฺตา ทโย ทฺวิเช; ทเมสิ เตน สจฺเจน, ทสฺเสตุ ปาฏิหาริยํติ. และนิครนถ์ทั้งหลายมีสัจจกะเป็นต้น พราหมณ์ทั้งหลายมีกูฏทันตะเป็นต้น พระองค์ทรงทรมานแล้ว ด้วยสัจจะนั้น ขอพระธาตุนี้จงแสดงปาฏิหาริย์เถิด เอวญฺจ ปน วตฺวา อุปาสกา อมฺหากํ อนุกมฺมํ ปฏิจฺจ มหาชนสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิเภทนตฺตํ ปาฏิหาริยํ ทสฺเสถ สามีติ อาราเธสุํ. อถ พุทฺธานุภาวญฺจ เถรานุภาวญฺจ อุปาสกานํ สจฺจกิริยานุภาวญฺจ ปฏิจฺจ วาฬุกาถูปํ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา ปาทปีฐธาตุ อากาส มพฺภุคฺคนฺตฺวา ฉพฺพณฺณรํสิโย วิสฺสชฺเชนฺตี วิลาสมานา อฏฺฐาสิ. อถ มหาชนา เจลุกฺเขปสหสฺสานิ ปวตฺเตนฺตา สาธุกีฬฺหํ กีฬนฺตา มหานาทํ ปวตฺเตนฺตา มหนฺตํ ปูชมกํสุ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกาปิ อิมํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา วิมฺหิตมานสา มิจฺฉาทิฏฺฐึ ภินฺทิตฺวา รตนตฺตยปรายณา สรณ มคมํสูติ. เมื่ออุบาสกทั้งหลายกล่าวอย่างนี้แล้ว ได้อาราธนาว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงแสดงปาฏิหาริย์เพื่อทำลายมิจฉาทิฏฐิของมหาชน อาศัยความอนุเคราะห์แก่พวกข้าพเจ้าเถิด' ลำดับนั้น อาศัยพุทธานุภาพ เถรานุภาพ และสัจจกิริยานุภาพของอุบาสกทั้งหลาย พระธาตุที่ฐานรองพระบาทได้แยกเจดีย์ทรายออกเป็นสองส่วน แล้วเหาะขึ้นไปในอากาศ เปล่งรัศมี ๖ สี ส่องแสงรุ่งเรืองอยู่ ลำดับนั้น มหาชนได้กวัดแกว่งผ้าหลายพันผืน เปล่งเสียงสาธุการกึกก้อง และทำการบูชาอย่างยิ่งใหญ่ แม้พวกมิจฉาทิฏฐิก็เห็นอัศจรรย์นี้แล้ว มีใจอัศจรรย์ ละมิจฉาทิฏฐิได้แล้ว มีพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่ง ได้ถึงสรณะแล้ว ๒๒. ๒๒. ผุฏฺโฐปิ [Pg.88] ปาเทน ชินสฺส เอวํ,กลิงฺคโร ปา สิ มหานุภาโว; โลเกกนาถสฺส อนาสวสฺส,มหานุภาโว หิ อจินฺตนีโยติ. แม้เพียงถูกพระบาทของพระชินเจ้าผู้เป็นที่พึ่งหนึ่งเดียวของโลก ผู้ไม่มีอาสวะสัมผัสแล้วอย่างนี้ ท่อนไม้ก็ยังมีอานุภาพมาก อานุภาพของพระองค์นั้นเป็นอจินไตย ปาทปีฐิกาย วตฺถุํ ตติยํ. เรื่องฐานรองพระบาท จบเรื่องที่ ๓ ๒๔. อุตฺตรสามเณรสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๒๔. ลำดับเรื่องนี้ในเรื่องของพระอุตตรสามเณร โส กิร ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิกาโร ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ ปุญฺญํ อุปจินนฺโต สุเมธสฺส ภควโต กาเล วิชฺชาธโร หุตฺวา หิมวติ ปฏิวสติ. ตทา สุเมโธ นาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิเวก มนุพฺรูหนฺโต หิมวนฺตํ คนฺตฺวา รมณีเย ปเทเส ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสีทิ. ตทา วิชฺชาธโร อากาเสน คจฺฉนฺโต ฉพฺพณฺณรํสีหิ วิราชมานํ ภควนฺตํ ทิสฺวา ตีหิ กณิการปุปฺเผหิ ปูเชสิ, ปุปฺผานิ พุทฺธานุภาเวน สตฺถุ อุปริ ฉตฺตากาเรน อฏฺฐํสุ, โส เตน ภียฺโยโส มตฺตาย ปสนฺนจิตฺโต หุตฺวา อปรภาเค กาลํกตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติตฺวา อุฬารํ ทิพฺพสมฺปตฺติมนุภวนฺโต ยาวตายุกํ ตตฺถ ฐตฺวา ตโต จุโต เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ราชคหนคเร พฺราหฺมณมหาสาลสฺส ปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. อุตฺตโรติสฺส นามํ อโหสิ. โส อุตฺตมรูปธโร วิญฺญุตํ ปตฺโต พฺราหฺมณวิชฺชาสุ นิปฺผตฺตึ ปตฺวา ชาติยา รูเปน วิชฺชาย สีลาจาเรน จ โลกสฺส มหนีโย ชาโต, ตสฺส ตํ ปญฺญาสมฺปตฺตึทิสฺวา วสฺสกาโร มคธมหามตฺโต อตฺตโน ธีตรํ ทาตุกาโม หุตฺวา อตฺตโน อธิปฺปายํ ปเวเทสิ. โส นิสฺสรณชฺฌาสยตาย ตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา กาเลนกาลํ ธมฺมเสนาปตึ ปยิรุปาสนฺโต ตสฺส [Pg.89] สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺโธ ปพฺพชิตฺวา วตฺตสมฺปนฺโน หุตฺวา เถรํ อุปฏฺฐหติ. เตน จ สมเยน เถรสฺส อญฺญตโร อาพาโธ อุปฺปนฺโน โหติ, ตสฺส เภสชฺชตฺถาย อุตฺตรสามเณโร ปาโตว ปตฺตจีวร มาทาย วิหารโต นิกฺขมฺม อนฺตรามคฺเค ตฬากสฺส ตีเร ปตฺตํ ฐเปตฺวา อุทกสมีปํ คนฺตฺวา มุขํ โธวติ, ตทา อญฺญตโร อุมฺมคฺคโจโร กตกมฺโม อารกฺขปุริเสหิ อนุพทฺโธ อคฺคทฺวาเรเนว นครโต นิกฺขมิตฺวา ปลายนฺโต อตฺตนา คหิตํ รตนภณฺฑิกํ สามเณรสฺส ปตฺเต ปกฺขิปิตฺวา ปลายิ. โส สามเณโรปิ ปตฺตสมีปํ อุปคโต โหติ, โจรํ อนุพนฺธนฺตา ราชปุริสา สามเณรสฺส ปตฺเต ภณฺฑิกํ ทิสฺวา อยํ โจโร, อิมินา โจริยํ กตนฺติ สามเณรํ ปจฺฉาพาหํ พนฺธิตฺวา วสฺสการสฺส พฺราหฺมณสฺส ทสฺเสสุํ. วสฺสกาโร จ ตทา รญฺโญ วินิจฺฉเย นิยุตฺโต หุตฺวา เฉชฺชเภชฺชํ อนุสาสติ. โส เอโส ปุพฺเพ มม วจนํ นาทิยิ. สุทฺธปาสณฺฑิเยสุ ปพฺพชีติ จ พทฺธาฆาตตฺตา ตํ กมฺมํ อโสเธตฺวาว ชีวนฺตเมเวตํ สูเล อุตฺตาเสถาติ อาณา เปสิ, ราชปุริสา ตํ นิมฺพสูเล อุตฺตาเสสุํ. สามเณโร สูลคฺเค นิสินฺโน อุปชฺฌายสฺส เม โก เภสชฺชํ อาหริสฺสตีติ สาริปุตฺตตฺเถรํ สริ. ตโต เถโร ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส กเถสิ, ภควาปิ มหาสาวกปริวุโต ตสฺส ญาณปริปากํ โอโลเกตฺวา ตํ ฐานมคมาสิ. ตโต ภควโต นิกฺขนฺตภาวา สกลนคเร โกลาหลํ อโหสิ, มหาชนกาโย สนฺนิปติ. อถ ภควา วิปฺผุรนฺตหตฺถตเล นขมณิมยูขสมฺภินฺนปีตาภาสตาย ปคฺฆรนฺตชาติหิงฺคุลกสุวณฺณรสธาราวิย ชาลาวคุณฺฐิตมุทุตลุนงฺคุลํ หตฺถํ อุตฺตรสฺส สีเส ฐเปตฺวา อุตฺตร อิทํ เต ปุพฺเพ กตปาปกมฺมสฺส ผลํ อุปฺปนฺนํ, ตตฺถ ตยา ปจฺจเวกฺขณพเลน อธิวาสนา กาตพฺพาติ อาห. เตเนว อาห. ได้ยินว่า ท่านนั้นได้สร้างสมบุญอันเป็นอุปนิสัยแห่งการพ้นทุกข์ในภพนั้นๆ โดยได้สร้างสมบารมีในพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสุเมธะ ท่านได้เป็นวิทยาธรอาศัยอยู่ในป่าหิมพานต์ ในกาลนั้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสุเมธะ ทรงเจริญวิเวก เสด็จไปสู่ป่าหิมพานต์ ประทับนั่งขัดสมาธิในที่อันรื่นรมย์ ในกาลนั้น วิทยาธรนั้นกำลังเหาะไปในอากาศ เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้รุ่งเรืองด้วยรัศมี ๖ สี จึงได้บูชาด้วยดอกกรรณิการ์ ๓ ดอก ดอกไม้เหล่านั้นด้วยพุทธานุภาพได้ตั้งอยู่เหนือพระศาสดาเหมือนฉัตร ท่านนั้นมีจิตเลื่อมใสยิ่งขึ้นด้วยเหตุนั้น ครั้นทำกาละในภายหลัง ได้ไปเกิดในภพดาวดึงส์ เสวยทิพยสมบัติอันโอฬาร อยู่ในภพนั้นตลอดอายุ แล้วจุติจากภพนั้น ท่องเที่ยวไปในหมู่เทพและมนุษย์ ในพุทธุปบาทนี้ ได้มาเกิดเป็นบุตรของพราหมณ์มหาศาลในกรุงราชคฤห์ มีชื่อว่าอุตตระ ท่านมีรูปงามยิ่งนัก เมื่อเจริญวัยแล้ว ได้สำเร็จในวิชาพราหมณ์ทั้งหลาย เป็นที่นับถือของโลกด้วยชาติ รูป วิชา ศีล และอาจาระ เมื่อวัสสการพราหมณ์มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธเห็นความสมบูรณ์ด้วยปัญญาของท่านนั้น จึงปรารถนาจะยกธิดาของตนให้ แล้วได้แจ้งความประสงค์ของตน ท่านนั้นมีอัธยาศัยน้อมไปในการออกบวช จึงปฏิเสธ แล้วได้เข้าเฝ้าพระธรรมเสนาบดีเป็นครั้งคราว ฟังธรรมในสำนักของท่าน ได้ศรัทธาแล้วบวช เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยวัตร ปรนนิบัติพระเถระ ในสมัยนั้น พระเถระเกิดอาพาธอย่างหนึ่งขึ้น พระอุตตรสามเณรจึงถือบาตรและจีวรออกจากวิหารแต่เช้าตรู่ วางบาตรไว้ที่ริมสระน้ำกลางทาง แล้วไปใกล้แหล่งน้ำ ล้างหน้า ในกาลนั้น โจรผู้ร้ายคนหนึ่งได้กระทำกรรมแล้ว ถูกพวกเจ้าหน้าที่รักษาพระนครติดตาม ได้หนีออกจากพระนครทางประตูใหญ่ แล้วเอาห่อรัตนภัณฑ์ที่ตนถือมาใส่ลงในบาตรของสามเณรแล้วหนีไป สามเณรนั้นก็มาถึงใกล้บาตรแล้ว พวกราชบุรุษที่ติดตามโจรมา เห็นห่อของในบาตรของสามเณร จึงกล่าวว่า 'นี่คือโจร โจรได้กระทำการโจรกรรมนี้' แล้วจับสามเณรไพล่หลังไปแสดงแก่วัสสการพราหมณ์ ในกาลนั้น วัสสการพราหมณ์ได้รับแต่งตั้งให้วินิจฉัยคดีของพระราชา และสั่งการลงโทษ ท่านนั้นผูกอาฆาตว่า 'ผู้นี้ไม่เชื่อฟังคำของเราแต่ก่อน ได้บวชในหมู่บรรพชิตผู้บริสุทธิ์' จึงไม่ชำระความนั้น แล้วสั่งว่า 'จงเสียบผู้นี้ทั้งเป็นที่หลาวเถิด' พวกราชบุรุษจึงเสียบท่านที่หลาวไม้สะเดา สามเณรนั่งอยู่บนปลายหลาว ระลึกถึงพระสารีบุตรเถระว่า 'ใครหนอจะนำยามาให้พระอุปัชฌาย์ของข้าพเจ้า' ลำดับนั้น พระเถระทราบเรื่องนั้นแล้ว ได้กราบทูลพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยพระมหาสาวก ทรงพิจารณาความแก่รอบแห่งญาณของท่าน แล้วเสด็จไปยังที่นั้น ลำดับนั้น การที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกไปนั้น ได้เกิดความโกลาหลไปทั่วพระนคร มหาชนได้ประชุมกัน ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงวางพระหัตถ์อันอ่อนนุ่ม มีนิ้วเรียวยาว ประดับด้วยข่ายพระหัตถ์ ซึ่งมีรัศมีสีเหลืองปนด้วยแสงแห่งเล็บแก้วมณีอันเปล่งประกาย ดุจสายน้ำทองคำและชาดที่ไหลออกมา บนศีรษะของพระอุตตระ แล้วตรัสว่า 'อุตตระ นี่เป็นผลแห่งกรรมชั่วที่เธอทำไว้ในปางก่อน เธอพึงอดทนด้วยกำลังแห่งการพิจารณาในกรรมนั้น' ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า ๑. ๑. อตีเต [Pg.90] กิร เอกสฺมึ, คาเม ตฺว มสิ ทารโก; ทาเรเกหิ สมาคมฺม, กีฬนฺโต เกฬิมณฺฑเล. ได้ยินว่า ในอดีตกาล เธอเป็นเด็กในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง เล่นอยู่กับพวกเด็กๆ ในสนามเล่น ๒. ๒. คเหตฺวา สุขุมํ สูกํ, ตทา ตฺวํ นิมฺพชลฺลิยา; อุตฺตาเสสิ ตตฺถ สูเล, ชีวมานกมกฺขิกํ. ในกาลนั้น เธอได้เอาหนามเล็กๆ จากเปลือกต้นสะเดา เสียบแมลงวันทั้งเป็นไว้ที่หลาวนั้น ๓. ๓. อปรมฺปิ เต ปาปกมฺมํ, ปวกฺขามิ สุโณหิ เม; โอวทนฺตึ หิเตน ตฺวํ, อตีเต สกมาตรํ. เราจะบอกกรรมชั่วอีกอย่างหนึ่งของเธอ จงฟังเราเถิด ในอดีตกาล เธอได้ด่ามารดาของตนผู้กำลังสั่งสอนด้วยประโยชน์ ๔. ๔. ชีวสูเล นิสีทาติ, โกเปนาภิสปี ตุวํ; อิเมหิ ทฺวีหิ ปาเปหิ, สรํ สํสารสาคเร. เธอได้สาปแช่งด้วยความโกรธว่า 'จงนั่งบนหลาวทั้งเป็นเถิด' ด้วยบาป ๒ อย่างนี้ เธอได้ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ ๕. ๕. ปญฺจชาติสเต อจฺฉิ, ชีวสูลมฺหิ นิมฺพเช; อยํ เต จริมา ชาติ, เอตฺถาปิจ วิปจฺจิ โสติ. เธอได้ถูกเสียบที่หลาวต้นสะเดาถึง ๕๐๐ ชาติ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้ายของเธอ กรรมนั้นก็ได้ให้ผลในชาตินี้ด้วย เอวมาทินา นเยน ตสฺส อชฺฌาสยานุรูเปน ธมฺมํ เทเสสิ, อุตฺตโร อมตาภิเสกสทิเสน สตฺถุโน หตฺถสมฺผสฺสสญฺชาตปสาทโสมนสฺสตาย อุฬารํ ปีติปาโมชฺชํ ปฏิลภิตฺวา ยถาปริจิตํ วิปสฺสนามคฺคํ สมารูฬฺโห ญาณสฺส ปริปากํ คตตฺตา สตฺถุ เทสนาวิลาเสน มคฺคปฏิปาฏิยา สพฺพกิเลเส เขเปตฺวา ฉฬภิญฺโญ อโหสิ. ธมฺมํ สุตฺวา ตตฺถ สมาคตานํ เทวมนุสฺสานํ จตุราสีติปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ วทนฺติ. อุตฺตโร ปน ฉฬภิญฺโญ หุตฺวา สูลโต อุฏฺฐหิตฺวา อากาเส ฐตฺวา ปาฏิหาริยํ ทสฺเสสิ. มหาชนา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตา ชาตา อเหสุํ. ตาวเทวสฺส วโณรุนฺธิ, โส ภิกฺขูหิ อาวุโส ตาทิสํ ทุกฺขํ อนุภวนฺโต กถํ ตฺวํ วิปสฺสนํ อนุยุญฺชิตุํ สกฺขีติ ปุฏฺโฐ ปเคว เม อาวุโส สํสาเร อาทีนโว สงฺขารานญฺจ สภาโว สุทิฏฺโฐ. ตสฺมาหํ ตาทิสํ ทุกฺขํ อนุภวนฺโตปิ อสกฺขึ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา วิเสสํ อธิคนฺตุํติ อาห. อถาปรภาเค โส ภิกฺขุสงฺฆมชฺเฌ อตฺตโน ปุพฺพจริตา ปทานํ ปกาเสนฺโต อิมา คาถา อภาสิ. ด้วยทำนองนี้ พระศาสดาได้ทรงแสดงธรรมตามอัธยาศัยของท่าน พระอุตตระได้รับปีติปราโมทย์อันยิ่งใหญ่ เพราะความเลื่อมใสและความโสมนัสที่เกิดขึ้นจากการสัมผัสมือของพระศาสดา ซึ่งเปรียบเหมือนการรดด้วยน้ำอมฤต และเพราะความที่ญาณของท่านแก่กล้าแล้ว ท่านจึงได้เจริญวิปัสสนาตามแนวทางที่เคยปฏิบัติมา และด้วยลีลาแห่งพระธรรมเทศนาของพระศาสดา ท่านจึงได้กำจัดกิเลสทั้งปวงตามลำดับมรรค และได้เป็นผู้มีอภิญญา ๖ พวกเขากล่าวว่า เมื่อได้ฟังธรรมแล้ว เทวดาและมนุษย์แปดหมื่นสี่พันชีวิตที่มาประชุมกัน ณ ที่นั้น ได้บรรลุธรรม ส่วนพระอุตตระนั้น เมื่อเป็นผู้มีอภิญญา ๖ แล้ว ได้ลุกขึ้นจากหลาว ยืนอยู่ในอากาศ และแสดงปาฏิหาริย์ มหาชนทั้งหลายต่างมีจิตอัศจรรย์ใจยิ่งนัก ในขณะนั้นเอง บาดแผลของท่านก็หายไป เมื่อภิกษุทั้งหลายถามว่า 'ท่านผู้มีอายุ ท่านประสบทุกข์เช่นนั้นแล้ว ไฉนจึงสามารถเจริญวิปัสสนาได้เล่า?' ท่านตอบว่า 'ท่านผู้มีอายุ โทษในสังสารวัฏและสภาพของสังขารทั้งหลายนั้น ผมได้เห็นแจ้งดีแล้วแต่ก่อน เพราะเหตุนั้น แม้ผมจะประสบทุกข์เช่นนั้น ก็ยังสามารถเจริญวิปัสสนาและบรรลุคุณวิเศษได้' ต่อมาภายหลัง ท่านได้กล่าวคาถาเหล่านี้ เพื่อประกาศเรื่องราวที่เคยประพฤติมาในอดีต ท่ามกลางหมู่ภิกษุสงฆ์ ๖. ๖. สุเมโธ [Pg.91] นาม สมฺพุทฺโธ, ทฺวตฺตึสวรลกฺขโณ; วิเวกกาโม สมฺพุทฺโธ, หิมวนฺต มุปาคมิ. พระสัมพุทธเจ้าพระนามว่า สุเมธะ ผู้ทรงมีมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ พระสัมพุทธเจ้าผู้ทรงปรารถนาความสงัด ได้เสด็จไปยังภูเขาหิมพานต์ ๗. ๗. อชฺโฌคเหตฺวา หิมวนฺตํ, อคฺโค การุณิโก มุนิ; ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาน, นิสีทิ ปุริสุตฺตโม. พระมุนีผู้ประเสริฐ ทรงเปี่ยมด้วยพระกรุณา เสด็จเข้าไปในป่าหิมพานต์ พระบุรุษผู้สูงสุดนั้น ทรงนั่งขัดสมาธิ ๘. ๘. วิชฺชาธโร ตทา อาสึ, อนฺตลิกฺขจโร อหํ; ติสูลํ สุกตํ คยฺห, คจฺฉามิ อมฺพเร ตทา. ในกาลนั้น ข้าพเจ้าเป็นวิทยาธร เหาะไปในอากาศ ถือตรีศูลที่ทำดีแล้ว เหาะไปในอากาศในกาลนั้น ๙. ๙. ปพฺพตคฺเค ยถา อคฺคิ, ปุณฺณมาเสว จนฺทิมา; วนํ โอภาสเต พุทฺโธ, สาลราชาว ผุลฺลิโต. พระพุทธเจ้าทรงส่องสว่างป่า เหมือนไฟบนยอดเขา เหมือนพระจันทร์ในวันเพ็ญ พระพุทธเจ้าทรงส่องสว่างป่า เหมือนต้นสาละใหญ่ที่บานสะพรั่ง ๑๐. ๑๐. วนคฺคา นิกฺขมิตฺวาน, พุทฺธรํสี วิธาวเร; นลคฺคิวณฺณสงฺกาสา, ทิสฺวา จิตฺตํ ปสาทยึ. พระพุทธรัศมีแผ่ซ่านออกจากป่า มีสีเพียงดังไฟในป่าอ้อ เมื่อเห็นแล้ว ข้าพเจ้าก็มีจิตเลื่อมใส ๑๑. ๑๑. วิจินํ อทฺทสํ ปุปฺผํ, กณิการํ เทวคนฺธิกํ; ตีณิ ปุปฺผานิ อาทาย, พุทฺธเสฏฺฐํ อปูชยึ. ข้าพเจ้าเลือกเฟ้นอยู่ ได้เห็นดอกกรรณิการ์อันมีกลิ่นหอมดุจทิพย์ ถือดอกไม้สามดอกแล้ว บูชาพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด ๑๒. ๑๒. พุทฺธสฺส อานุภาเวน, ตีณิ ปุปฺผานิ เม ตทา; อุทฺธวณฺฏา อโธปตฺตา, ฉายํ กุพฺพนฺติ สตฺถุโน. ด้วยอานุภาพของพระพุทธเจ้า ดอกไม้สามดอกของข้าพเจ้าในกาลนั้น มีก้านชูขึ้นและกลีบห้อยลง ทำร่มเงาให้แก่พระศาสดา ๑๓. ๑๓. เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิจ; ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคญฺฉหํ. ด้วยกรรมที่ทำดีแล้วนั้น และด้วยเจตนาที่ตั้งไว้ ข้าพเจ้าละร่างกายมนุษย์แล้ว ได้ไปสู่สวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ๑๔. ๑๔. ตตฺถ เม สุกตํ พฺยมฺหํ, กณิการีติ ญายติ; สฏฺฐิโยชน มุพฺเพธํ, ตึสโยชนวิตฺถตํ. ณ ที่นั้น วิมานที่ข้าพเจ้าสร้างไว้ดีแล้ว มีชื่อว่า กรรณิการี สูง ๖๐ โยชน์ กว้าง ๓๐ โยชน์ ๑๕. ๑๕. สหสฺสขณฺฑํ สตเภณฺฑุ, ธชาลุ หริตามยํ; สตสหสฺสานิ พฺยูหานิ, พฺยมฺเห ปาตุรหํสุ เม. มีพันส่วน มีร้อยยอด มีธงปลิวไสว ทำด้วยแก้วมรกต มีแสนห้องปรากฏขึ้นในวิมานของข้าพเจ้า ๑๖. ๑๖. โสณฺณมยา มณิมยา, โลหิตงฺกมยา ปิจ; ผลิกา ปิจ ปลฺลงฺกา, ยทิจฺฉก ยทิจฺฉกา. บัลลังก์ที่ทำด้วยทอง ทำด้วยแก้วมณี ทำด้วยแก้วทับทิม และทำด้วยแก้วผลึก มีอยู่ตามความปรารถนา ๑๗. ๑๗. มหารหญฺจ สยนํ, ตูลิกํ วิกตียกํ; อุทฺทโลมิกเอกนฺตํ, พิมฺโพหนสมายุตํ. ที่นอนอันมีค่ามาก มีฟูกที่ทำอย่างวิจิตร มีขนตั้งขึ้นข้างเดียว มีหมอนหนุน ๑๘. ๑๘. ภวนา [Pg.92] นิกฺขมิตฺวาน, จรนฺโต เทวจาริกํ; ยทา อิจฺฉามิ คมนํ, เทวสํฆปุรกฺขโต. ออกจากวิมานแล้ว เที่ยวไปในเทวโลก เมื่อใดที่ข้าพเจ้าปรารถนาจะไป ก็มีหมู่เทพแวดล้อม ๑๙. ๑๙. ปุปฺผสฺส เหฏฺฐา ติฏฺฐามิ, อุปริจฺฉทนํ มม; สมนฺตา โยชนสตํ, กณิกาเรหิ ฉาทิตํ. ข้าพเจ้ายืนอยู่ใต้ดอกไม้ ดอกไม้เป็นเครื่องบังแดดของข้าพเจ้า แวดล้อมด้วยดอกกรรณิการ์ตลอดร้อยโยชน์ ๒๐. ๒๐. สฏฺฐิตุริยสหสฺสานิ, สายํ ปาตํ อุปฏฺฐหุํ; ปริวาเรนฺติ มํ นิจฺจํ, รตฺตินฺทิวมตนฺทิตา. เครื่องดนตรีหกหมื่นชนิด ปรากฏขึ้นในเวลาเย็นและเช้า แวดล้อมข้าพเจ้าอยู่เสมอ ทั้งกลางวันและกลางคืน ไม่เกียจคร้าน ๒๑. ๒๑. ตตฺถ นจฺเจหิ คีเตหิ, ตาเลหิ วาทิเตหิ จ; รมามิ ขิฑฺฑารติยา, โมทามิ กามกามหํ. ณ ที่นั้น ข้าพเจ้าเพลิดเพลินด้วยการฟ้อนรำ การขับร้อง การประโคม และการบรรเลง ข้าพเจ้าสนุกสนานด้วยการเล่นและยินดีตามความปรารถนา ๒๒. ๒๒. ตตฺถ ภุตฺวา จ ปิตฺวา จ, โมทามิ ติทเส ตทา; นารีคเณหิ สหิโต, โมทามิ พฺยมฺหมุตฺตเม. ณ ที่นั้น ข้าพเจ้าได้กินและดื่ม ยินดีอยู่ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ในกาลนั้น พร้อมด้วยหมู่นางฟ้า ข้าพเจ้ามีความสุขอยู่ในวิมานอันสูงสุด ๒๓. ๒๓. สตานํ ปญฺจกฺขตฺตุญฺจ, เทวรชฺช มการยึ; สตานํ ตีณิกฺขตฺตุํจ, จกฺกวตฺตี อโหสหํ; ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสํขิยํ. ข้าพเจ้าได้เป็นเทวราชห้าร้อยครั้ง ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิสามร้อยครั้ง ได้เป็นเจ้าของแคว้นอันไพศาล นับไม่ถ้วน ๒๔. ๒๔. ภวาภเว สํสรนฺโต, มหาโภคํ ลภามหํ; โภเค เม อูนตา นตฺถิ, พุทฺธปูชายิ ทํ ผลํ. ท่องเที่ยวไปในภพน้อยภพใหญ่ ข้าพเจ้าได้โภคสมบัติอันยิ่งใหญ่ โภคสมบัติของข้าพเจ้าไม่เคยขาดแคลน นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า ๒๕. ๒๕. ทฺเว เม ภเว สํสรามิ, เทวตฺเต อถ มานุเส; อญฺญํ คตึ น ชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ. ข้าพเจ้าท่องเที่ยวไปในสองภพ คือ เทวโลกและมนุษยโลก ข้าพเจ้าไม่รู้จักคติอื่น นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า ๒๖. ๒๖. ทฺเว เม กุเล ปชานามิ, ขตฺติเย จาปิ พฺราหฺมเณ; นีเจ กุเล น ชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ. ข้าพเจ้ารู้จักสองตระกูล คือ กษัตริย์และพราหมณ์ ข้าพเจ้าไม่รู้จักตระกูลต่ำ นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า ๒๗. ๒๗. หตฺถิยานํ อสฺสยานํ, สิวิกํ สนฺทมานิกํ; ลภามิ สพฺพเมเว ตํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ. ยานช้าง ยานม้า วอ และรถ ข้าพเจ้าได้ทั้งหมดนั้น นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า ๒๘. ๒๘. ทาสีคณํ ทาสคณํ, นาริโย จ อลงฺกตา; ลภามิ สพฺพ เมเว ตํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ. หมู่ทาสี หมู่ทาส และสตรีที่ประดับประดาแล้ว ข้าพเจ้าได้ทั้งหมดนั้น นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า ๒๙. ๒๙. โกเสยฺยกมฺพลิยานิ, โขมกปฺปาสิกานิจ; ลภามิ สพฺพเมเวตํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ. ผ้าไหม ผ้าขนสัตว์ ผ้าลินิน และผ้าฝ้าย ข้าพเจ้าได้ทั้งหมดนั้น นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า ๓๐. ๓๐. นววตฺถํ [Pg.93] นวผลํ, นวคฺครสโภชนํ; ลภามิ สพฺพเมเวตํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ. ผ้าใหม่ ผลไม้ใหม่ และอาหารรสเลิศใหม่ ข้าพเจ้าได้ทั้งหมดนั้น นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า ๓๑. ๓๑. อิมํ ขาท อิมํ ภุญฺช, อิมมฺหิ สยเน สย; ลภามิ สพฺพเมเวตํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ. 'จงกินสิ่งนี้ จงบริโภคสิ่งนี้ จงนอนบนที่นอนนี้' ข้าพเจ้าได้ทั้งหมดนั้น นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า ๓๒. ๓๒. สพฺพตฺถ ปูชิโต โหมิ, ยโส อจฺจุคฺคโต มม; มเหสกฺโข ฆทา โหมิ, อเภชฺชปริโส สทา; ญาตีนํ อุตฺตโม โหมิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ. ข้าพเจ้าเป็นที่บูชาในทุกหนแห่ง ยศของข้าพเจ้าสูงส่งยิ่งนัก ข้าพเจ้าเป็นผู้มีอานุภาพมาก เป็นผู้มีบริษัทที่ไม่มีใครทำลายได้เสมอ ข้าพเจ้าเป็นผู้ประเสริฐสุดในหมู่ญาติ นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า ๓๓. ๓๓. สีตํ อุณฺหํ น ชานามิ, ปริฬาโห น วิชฺชติ; อโถ เจตสิกํ ทุกฺขํ, หทเย เม น วิชฺชติ. ข้าพเจ้าไม่รู้จักความหนาว ความร้อน ความเร่าร้อนไม่มี อนึ่ง ทุกข์ทางใจก็ไม่มีในใจของข้าพเจ้า ๓๔. ๓๔. สุวณฺณวณฺโณ หุตฺวาน, สํสรามิ ภวาภเว; เววณฺณิยํ น ชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ. เป็นผู้มีผิวพรรณดุจทองคำ ท่องเที่ยวไปในภพน้อยภพใหญ่ ข้าพเจ้าไม่รู้จักความมีผิวพรรณเศร้าหมอง นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า ๓๕. ๓๕. เทวโลกา จวิตฺวาน, สุกฺกมูเลน โจทิโต; สาวตฺถิยํ ปุเร ชาโต, มหาสาเล สุอฑฺฒเก. จุติจากเทวโลกแล้ว ถูกกรรมดีชักนำ เกิดในเมืองสาวัตถี ในตระกูลมหาศาลที่มั่งคั่ง ๓๖. ๓๖. ปญฺจกามคุเณ หิตฺวา, ปพฺพชึอนคาริยํ; ชาติยา สตฺตวสฺโสหํ, อรหตฺตมปาปุณึ. ละกามคุณ ๕ แล้ว บวชเป็นผู้ไม่มีเรือน เรามีอายุ ๗ ขวบ ได้บรรลุพระอรหัต ๓๗. ๓๗. อุปสมฺปาทยี พุทฺโธ, คุณมญฺญาย จกฺขุมา; ตรุโณว ปูชนีโย หํ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ. พระพุทธเจ้าผู้มีจักษุ ทรงทราบคุณของเรา ทรงให้เราอุปสมบท เราเป็นผู้ควรบูชาแม้ยังหนุ่ม นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า ๓๘. ๓๘. ทิพฺพจกฺขุํ วิสุทฺธํ เม, สมาธิกุสโล อหํ; อภิญฺญาปารมิปฺปตฺโต, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ. ทิพยจักษุของเราบริสุทธิ์แล้ว เราเป็นผู้ฉลาดในสมาธิ บรรลุถึงความสำเร็จแห่งอภิญญา นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า ๓๙. ๓๙. ปฏิสมฺภิทา อนุปฺปตฺโต, อิทฺธิปาเทสุ โกวิโท; สทฺธมฺเม ปารมิปฺปตฺโต, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ. บรรลุปฏิสัมภิทาแล้ว ฉลาดในอิทธิบาท บรรลุถึงความสำเร็จในพระสัทธรรม นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า ๔๐. ๔๐. ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, ยํ พุทฺธมภิปูชยึ; ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ. ในสามหมื่นกัปที่เราได้บูชาพระพุทธเจ้า เราไม่รู้จักทุคติ นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า ๔๑. ๔๑. กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา; นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว. กิเลสของเราเผาผลาญแล้ว ภพทั้งปวงถอนขึ้นแล้ว เราตัดเครื่องผูกพันได้แล้วเหมือนพญานาค อยู่ปราศจากอาสวะ ๔๒. ๔๒. สฺวาคตํ [Pg.94] วต เม อาสิ, พุทฺธเสฏฺฐสฺส สนฺติกํ; ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺโต, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ. การมาของเราดีแล้วหนอ ในสำนักของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด เราบรรลุวิชชา ๓ แล้ว ได้ทำกิจในพระพุทธศาสนาเสร็จแล้ว ๔๓. ๔๓. ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส จ, วิเมกฺขา ปิจ อฏฺฐิเม; ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํติ; ตํ สุตฺวา พหู กุสลกมฺมปรายณา อเหสุํ. ปฏิสัมภิทา ๔ และวิโมกข์ ๘ เหล่านี้ อภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งแล้ว กิจในพระพุทธศาสนาเราทำเสร็จแล้ว ชนเป็นอันมากฟังเรื่องนั้นแล้ว ก็เป็นผู้มีกุศลกรรมเป็นที่พึ่ง ๔๔. ๔๔. สเหตุกา ปจฺฉิมิกาปิ สตฺตา,ปาปํ น สกฺโกนฺติ ชหาตุเมวํ; อนิจฺฉมาเนหิ ชเนหิ ทุกฺขํ,อาราว ปาปํ ปริวชฺชนียํติ. สัตว์ทั้งหลายผู้มีเหตุปัจจัยในภายหลัง ย่อมไม่สามารถละบาปได้เลยอย่างนี้ ความทุกข์ที่เกิดจากชนผู้ไม่ปรารถนา บาปนั้นพึงเว้นให้ห่างไกล อุตฺตรสามเณรสฺส วตฺถุํ จตุตฺถํ. เรื่องของพระอุตตรสามเณร จบเรื่องที่ ๔ ๒๕. กวีรปฏฺฏน วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๒๕. ในเรื่องเมืองกาวีรปัตตนะ นี้เป็นเรื่องตามลำดับ ชมฺพุทีเป กิร โจฬรฏฺเฐ กาวีรปฏฺฏนํ นาม อโหสิ. ตตฺถ มาหิสฺสริกา พหู มิจฺฉาทิฏฺฐิกา วสนฺติ. ตตฺเถกสฺมึ เทวาลเย จิตฺตกมฺมํ กโรนฺตา เอกสฺมึ ผลเก อิสฺสรสฺส โอนมิตฺวา วนฺทนาการํ ภควโต รูปํ อกํสุ. ตสฺมึ สมเย ตตฺถ พหู อุปาสกา ตํ เทวกุลํ คนฺตฺวา ตตฺถ ตตฺถ จิตฺตกมฺมานิ โอโลเกนฺตา ตสฺมึ ผลเก ตํ จิตฺตกมฺมํ อทฺทสํสุ. ทิสฺวาน เต อโห อมฺเหหิ อปสฺสิตพฺพํ ปสฺสิตํ. สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยาสเทวมนุสฺสาย ปชาย จ อปริมาเณสุ จกฺกวาเฬสุ ภควโต อุตฺตริตรํ ฐเปตฺวา สมสโมปิ นตฺถิ. สกเลหิ สตฺตนิกาเยหิ วนฺทนีโย ปูชนีโย ภควา. อนนุรูปํ ตสฺส เอเตหิ กตํติ โรทนฺตา ปริเทวนฺตา ราชทฺวารํ คนฺตฺวา อุคฺโฆเสสุํ, ตํ สุตฺวา ราชา เต ปกฺโกสาเปตฺวา กสฺมา ตุมฺเห [Pg.95] อุคฺโฆเสถาติ ปุจฺฉิ, เต เอว มาหํสุ. เทว อมฺหากํ ภควา เทวาติเทโว สกฺกาติสกฺโก พฺรหฺมาติพฺรหฺมา เมรุว อจโล สาคโร คมฺภีโร อากาโสว อนนฺโต ปถวีว ปตฺถโฏติอาทีหิ ภควโต คุณํ วณฺเณสุํ. เตน วุตฺตํ อปทาเน. ได้ยินว่า ในชมพูทวีป ในแคว้นโจฬะ มีเมืองชื่อกาวีรปัตตนะ ในเมืองนั้น มีพวกมาเหศวรผู้มีความเห็นผิดเป็นอันมากอาศัยอยู่ ในเทวสถานแห่งหนึ่งในเมืองนั้น พวกช่างเขียนได้เขียนรูปพระผู้มีพระภาคเจ้าในลักษณะที่ก้มกราบพระอิศวรลงบนแผ่นกระดานแผ่นหนึ่ง ในสมัยนั้น อุบาสกเป็นอันมากได้ไปที่เทวสถานนั้น เมื่อดูภาพเขียนตามที่ต่างๆ ก็ได้เห็นภาพเขียนนั้นบนแผ่นกระดานนั้น ครั้นเห็นแล้ว พวกเขาก็กล่าวว่า 'โอหนอ สิ่งที่เราไม่ควรเห็น เราได้เห็นแล้ว ในโลกพร้อมทั้งเทวดา มาร พรหม พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ พร้อมทั้งหมู่สัตว์พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ และในจักรวาลอันประมาณมิได้ ไม่มีใครเสมอเหมือนพระผู้มีพระภาคเจ้า ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ไม่มี พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ที่หมู่สัตว์ทั้งปวงควรไหว้ ควรบูชา สิ่งที่พวกนี้ทำนั้นไม่สมควรแก่พระองค์เลย' ดังนี้แล้ว ก็ร้องไห้คร่ำครวญไปถึงประตูวังแล้วประกาศให้ทราบ พระราชาทรงได้ยินดังนั้น จึงรับสั่งให้เรียกพวกเขามาแล้วตรัสถามว่า 'พวกท่านประกาศอะไร?' พวกเขาก็ทูลอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราเป็นเทวดาเหนือเทวดา เป็นพระอินทร์เหนือพระอินทร์ เป็นพระพรหมเหนือพระพรหม ไม่หวั่นไหวเหมือนภูเขาพระสุเมรุ ลึกซึ้งเหมือนมหาสมุทร ไม่มีที่สุดเหมือนอากาศ แผ่ไปเหมือนแผ่นดิน' ดังนี้เป็นต้น แล้วพรรณนาพระคุณของพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวไว้ในอปทานว่า ๑. ๑. พตฺตึสลกฺขณธโร, สุนกฺขตฺโตว จนฺทิมา; อนุพฺยญฺชนสมฺปนฺโน, สาลราชาว ผุลฺลิโต. ทรงมีพระลักษณะ ๓๒ ประการ เหมือนพระจันทร์ในนักษัตรฤกษ์อันดี ทรงประกอบด้วยอนุพยัญชนะ เหมือนต้นสาละหลวงที่บานสะพรั่ง ๒. ๒. รํสิชาลปริกฺขิตฺโต, ทิตฺโตว กนกาจโล; พฺยามปฺปภาปริวุโต, สตรํสิ ทิวากโร. แวดล้อมด้วยข่ายแห่งรัศมี สว่างไสวเหมือนภูเขาทอง แวดล้อมด้วยพระรัศมีประมาณวาหนึ่ง เหมือนพระอาทิตย์มีร้อยรัศมี ๓. ๓. โสณฺณา นโน ชินวโร, สมณีว สิลุจฺจโย; กรุณาปุณฺณหทโย, วิวฏฺโฏ วิย สาคโร. พระชินเจ้าผู้ประเสริฐมีพระพักตร์ดุจทอง ทรงสงบเหมือนภูเขาหิน มีพระหทัยเต็มเปี่ยมด้วยพระกรุณา เหมือนมหาสมุทรที่กว้างใหญ่ ๔. ๔. โลกวิสฺสุตกิตฺตีว, สิเนรุว นคุตฺตโม; ยสสา วิตโต ธีโร, อากาสสทิโส มุนิ. มีพระเกียรติคุณเลื่องลือไปทั่วโลก เหมือนภูเขาพระสุเมรุอันเป็นยอดแห่งภูเขา ผู้มีปัญญาแผ่ไปด้วยยศ พระมุนีเสมอด้วยอากาศ ๕. ๕. อสงฺคจิตฺโต สพฺพตฺถ, อนิโล วิย นายโก; ปติฏฺฐา สพฺพภูตานํ, มหีว มุนิสุตฺตโม. มีพระทัยไม่ติดข้องในที่ทั้งปวง พระผู้นำเหมือนลม เป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งปวง พระมุนีผู้ประเสริฐสุดเหมือนแผ่นดิน ๖. ๖. อนูปลิตฺโต โลเกน, โตเยน ปทุมํ ยถา; กุวาทคจฺฉทหโน, อคฺคิกฺขนฺโธว โสภติ. ไม่แปดเปื้อนด้วยโลก เหมือนดอกบัวไม่แปดเปื้อนด้วยน้ำ เผาผลาญหมู่แห่งวาทะชั่ว รุ่งเรืองเหมือนกองไฟ ๗. ๗. อคโท วิย สพฺพตฺถ, กิเลสวิสนาสโก; คนฺธมาทนเสโลว, คุณคนฺธวิภูสิโต. เหมือนยาแก้พิษในที่ทั้งปวง กำจัดพิษคือกิเลส เหมือนภูเขาคันธมาทน์ ประดับด้วยกลิ่นคือคุณ ๘. ๘. คุณานํ อากโร ธีโร, รตนานํว สาคโร; สินฺธูว วนราชีนํ, กิเลสมลหารโก. ผู้มีปัญญาเป็นบ่อเกิดแห่งคุณ เหมือนมหาสมุทรเป็นบ่อเกิดแห่งรัตนะ เหมือนแม่น้ำสินธุเป็นที่รวมแห่งป่า กำจัดมลทินคือกิเลส ๙. ๙. วิชยีว มหาโยโธ, มารเสนปฺปมทฺทโน; จกฺกวตฺตีว โส ราชา, โพชฺฌงฺครตนิสฺสโร. ผู้มีชัยชนะเหมือนยอดนักรบ ย่ำยีหมู่มาร พระราชาพระองค์นั้นเหมือนพระเจ้าจักรพรรดิ ทรงเป็นเจ้าแห่งรัตนะคือโพชฌงค์ ๑๐. ๑๐. มหาภิสกฺกสงฺกาโส, โทสพฺยาธิติกิจฺฉโก; สลฺลกตฺโต ยถา เวชฺชา, ทิฏฺฐิคณฺฑวิผาลโก. เหมือนหมอใหญ่ รักษาโรคคือโทสะ เหมือนหมอศัลยแพทย์ ผ่าฝีคือทิฏฐิ ๑๑. ๑๑. สตฺถา [Pg.96] โน ภควา เทว, มหาพฺรหฺเมหิ วนฺทิโต; เทวินฺทสุรสิทฺเธหิ, วนฺทนีโย สทา ทรา. ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พระผู้มีพระภาคเจ้าศาสดาของเรา อันมหาพรหมทั้งหลายกราบไหว้แล้ว อันท้าวสักกะ เทวดา อสูร และผู้สำเร็จทั้งหลาย ควรไหว้ด้วยความเคารพเสมอ ๑๒. ๑๒. สพฺเพสุ จกฺกวาเฬสุ, เย อคฺคา เย จ ปูชิตา; เตสมคฺโค มหาราช, ภควา โน ปตาปวาติ. ในจักรวาลทั้งปวง ชนเหล่าใดเป็นผู้เลิศ ชนเหล่าใดเป็นผู้ที่เขาบูชา ข้าแต่พระมหาราช พระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา เป็นผู้เลิศกว่าชนเหล่านั้น มีเดชานุภาพมาก อยุตฺตํ เทว เทวกุเลหิ กตํติ อาหํสุ. ตํ สุตฺวา ราชา โภ สพฺเพปิ มนุสฺสา อตฺตโน อตฺตโน เทวตานํ มหนฺตภาวํ กเถนฺติ. ตุมฺหากํ ปน สตฺถุโน มหนฺตภาวํ กถํ อมฺหากํ ชานาเปถาติ, อุปาสกา น ครุ ตฺวํ มหาราช ผลกํ อาหราเปตฺวา สุทฺธวตฺเถน เวเฐตฺวา ตํ อตฺตโน มุทฺทิกาย ลญฺฉิตฺวา สุรกฺขิตสุโคปิเต เอกสฺมึ เทวกุเล ฐเปตฺวา สตฺตาหจฺจเยน อาหราเปตฺวา ตํ โอโลเกถ, ตทา โน สตฺถุโน มหนฺตานุภาวํ ชานาถาติ อาหํสุ, อถ ราชา เตสํ วุตฺตนิยาเมเนว การาเปตฺวา อนฺโตเทวกุเล ฐเปตฺวา สพฺพทฺวารานิ ปิทหิตฺวา ลญฺเฉตฺวา รกฺเขยฺยาถาติ นิโยเชสิ. ตโต เต อุปาสกา สพฺเพ สนฺนิปติตฺวา สตฺตาหํ ทานํ เทนฺตา สีลํ รกฺขนฺตา อุโปสถกมฺมํ กโรนฺตา สพฺพสตฺเตสุ เมตฺตึ ภาเวนฺตา สพฺพสตฺตานํ อตฺตนา กตปุญฺเญสุ ปตฺตึ เทนฺตา ติณฺณํ รตนานํ ปูชํ กโรนฺตา เอวํ อุคฺโฆเสสุํ. อมฺหากํ กตกุสลนิสฺสนฺเทน โลเก มหิทฺธิกา มหานุภาวา สพฺเพ เทวา จ โลกํ ปาเลนฺตา จตฺตาโร มหาราชาโน จ อมฺหากํ สตฺถุโน อุปฏฺฐานาย ฐิตภาวํ ทสฺเสนฺตูติ สจฺจกิริยํ อกํสุ. อถ เตสํ ปุญฺญานุภาเวน ตสฺมึ ขเณ สกฺกสฺส เทวรญฺโญ ปณฺฑุกมฺพลสิลาสนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. ตโต โส มนุสฺสโลกํ โอโลเกนฺโต มิจฺฉาทิฏฺฐีหิ กตํ ตํ วิปฺปการํ ทิสฺวา สํวิคฺโค อาคนฺตฺวา อิสฺสรํ ภควโต ปาเท วนฺทิตฺวา สยิตาการํ [Pg.97] กตฺวา ตํ ปวตฺตึ อุปาสกานํ กเถตฺวา สกฏฺฐานเมว อคมาสิ. ตโต สตฺตเม ทิวเสปาโตว เต สพฺเพปิ รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาหํสุ. เทว อิสฺสโร อมฺหากํ ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทิตฺวา นิปนฺโนติ. อถ ราชา เตสํ กถํ สุตฺวา นคเร เภรึ จราเปตฺวา มหาชเน สนฺนิปาเตตฺวา เตหิ ปริวุโต เทวกุลํ คนฺตฺวา ลญฺฉํ ภินฺทาเปตฺวา ทฺวารํ วิวริตฺวา ผลกํ อาหราเปตฺวา เวฐิตสาฏเก โมจาเปสิ. อถ ราชา จ มหาชโน จ ตํ มหนฺตํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา มิจฺฉาทิฏฺฐึ ปหาย สพฺเพ สตฺถุโน สรณ มคมํสุ. อถ ราชา ตํ เทวกุลํ ภินฺทาเปตฺวา มหนฺตํ รมณียํ วิหารํ การาเปตฺวา ยาวชีวํ ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติ. "ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ สิ่งที่พวกเทวสถานทำนั้นไม่สมควร" ดังนี้. พระราชาทรงได้ยินดังนั้น จึงตรัสว่า "ดูก่อนท่านทั้งหลาย มนุษย์ทั้งปวงย่อมกล่าวถึงความยิ่งใหญ่ของเทวดาของตนๆ แต่พวกท่านจะให้เราทราบถึงความยิ่งใหญ่ของพระศาสดาของพวกท่านได้อย่างไร?" อุบาสกทั้งหลายทูลว่า "ข้าแต่พระมหาราช ไม่ยากเลย ขอพระองค์จงรับสั่งให้นำแผ่นกระดานนั้นมา ห่อด้วยผ้าขาวบริสุทธิ์ ประทับตราด้วยพระธำมรงค์ของพระองค์ แล้วเก็บรักษาไว้ในเทวสถานแห่งหนึ่งอย่างดีเยี่ยม ครั้นล่วงไป ๗ วันแล้ว ขอพระองค์จงรับสั่งให้นำมาดู เมื่อนั้น พระองค์ก็จะทรงทราบถึงอานุภาพอันยิ่งใหญ่ของพระศาสดาของเรา" ดังนี้. ลำดับนั้น พระราชาจึงรับสั่งให้ทำตามที่พวกเขากล่าวไว้ แล้วให้เก็บไว้ในเทวสถานภายใน ปิดประตูทั้งหมด ประทับตรา แล้วรับสั่งให้รักษาไว้. จากนั้น อุบาสกเหล่านั้นทั้งหมดประชุมกัน ให้ทาน รักษาศีล ทำอุโบสถกรรม เจริญเมตตาในสัตว์ทั้งปวง อุทิศส่วนบุญที่ตนทำแล้วแก่สัตว์ทั้งปวง บูชาพระรัตนตรัย ๓ ประการ แล้วประกาศอย่างนี้ว่า "ด้วยผลแห่งบุญที่เราทำแล้ว ขอเทวดาทั้งปวงผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากในโลก และท้าวมหาราชทั้ง ๔ ผู้รักษาโลก จงแสดงให้เห็นว่า พวกท่านยืนอยู่เพื่ออุปัฏฐากพระศาสดาของเรา" ดังนี้ แล้วได้ทำสัจจกิริยา. ลำดับนั้น ด้วยอานุภาพแห่งบุญของพวกเขา ในขณะนั้น บัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ของท้าวสักกะจอมเทพก็แสดงอาการร้อน. จากนั้น ท้าวสักกะทอดพระเนตรดูโลกมนุษย์ เห็นความวิปริตที่พวกมิจฉาทิฏฐิทำไว้ ก็ทรงสังเวช เสด็จมาแล้วทรงทำให้รูปพระอิศวรกราบแทบพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้า แสดงอาการประหนึ่งว่านอนอยู่ แล้วตรัสบอกเรื่องนั้นแก่อุบาสกทั้งหลาย แล้วเสด็จกลับไปยังที่ของพระองค์เอง. จากนั้น ในวันที่ ๗ พอรุ่งเช้า อุบาสกเหล่านั้นทั้งหมดก็ไปเฝ้าพระราชา กราบทูลอย่างนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พระอิศวรได้กราบพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราด้วยเศียรเกล้าแล้วนอนอยู่" ลำดับนั้น พระราชาทรงได้ยินคำของพวกเขาแล้ว จึงรับสั่งให้ตีกลองประกาศในเมือง ให้มหาชนประชุมกัน แล้วเสด็จไปเทวสถานพร้อมด้วยพวกเขา ทรงให้ทำลายตรา เปิดประตู รับสั่งให้นำแผ่นกระดานออกมา แล้วทรงให้แกะผ้าที่ห่อออก. ลำดับนั้น พระราชาและมหาชนเห็นปาฏิหาริย์อันยิ่งใหญ่นั้นแล้ว ก็ละมิจฉาทิฏฐิทั้งหมด แล้วถึงพระศาสดาเป็นสรณะ. ลำดับนั้น พระราชาทรงให้ทำลายเทวสถานนั้น แล้วทรงสร้างวิหารอันงดงามใหญ่โต ทรงทำบุญกรรมตลอดพระชนมชีพ แล้วไปอุบัติในเทวโลก. ๑๓. ๑๓. อนพฺภุตํ สตฺถุ ธรียมาเน,กโรนฺติ ทิสฺวา กุสลานิ อิทฺธึ; เย ตํ มุนินฺเท ปรินิพฺพุตมฺหิ,กโรนฺติ ปุญฺญานิ มหพฺภูตํ เยติ. การที่คนทั้งหลายเห็นฤทธิ์แล้วทำกุศลในเมื่อพระศาสดายังทรงพระชนม์อยู่ ไม่ใช่เรื่องน่าอัศจรรย์, ส่วนชนเหล่าใดทำบุญในพระจอมมุนีนั้นแม้เมื่อปรินิพพานแล้ว (การกระทำของ) ชนเหล่านั้น เป็นสิ่งที่น่าอัศจรรย์ยิ่งนัก. กาวีรปฏฺฏนวตฺถุํ ปญฺจมํ. เรื่องเมืองกาวีรปัตตนะ จบเรื่องที่ ๕. ๒๖. โจรฆาตกวตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๒๖. ในเรื่องโจรฆาต นี้เป็นเรื่องตามลำดับ. เอกสฺมึ กิร สมเย อมฺหากํ ภควา สาวตฺถิยํ อุปนิสฺสาย เชตวเน วิหรติ ธมฺมเทสนาย มหาชนสฺส สคฺคโมกฺขสมฺปทํ ททมาโน. ตสฺมึสมเย ปญฺจสตา โจรา อฏวิโต นครํ อาคนฺตฺวา รตฺติภาเค โจรกมฺมํ กตฺวา เตน ปุตฺตทาเร โปเสนฺติ. อเถกทิวสํ โจรา โจรกมฺมตฺถาย นครํ ปวิสนฺตา นครทฺวาเร เอกํ ทุกฺขิตํ ชนปทมนุสฺสํ ปสฺสิตฺวา หมฺโภ [Pg.98] กตฺถ วสตีติ ปุจฺฉึสุ, โส อตฺตชนา ชนปทวาสิภาวํ ปกาเสสิ. อถสฺส เต กสฺมา โภ อิมินา ทุกฺขวาเสน วสิสฺสสิ, เอหิ อมฺเหหิ สทฺธึ โจรกมฺมํ กโรนฺโต วตฺถาลงฺการสมฺปนฺโน ปุตฺตทารํ โปเสหิ. อิมินา กปณวาเสน น วสาติ อาหํสุ. โส ปนิเม ยุตฺตํ กเถนฺตีติ เตสํ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิ. อถ เต เอวํ สติ อมฺเหหิ สทฺธึ อาคจฺฉาหีติ วตฺวา นํ คเหตฺวา อนฺโตนครํ ปวิฏฺฐา ตตฺถ ตตฺถ วิลุมฺปนฺตา โจรกมฺมํ อกํสุ. ตทา ชานปทิโก ลทฺธวิภโว อิมเมว วรตรนฺติ เตหิ สทฺธึ โจรกมฺมํ กโรนฺโต ชีวิกํ กปฺเปสิ, อเถกทิวสํ ราชปุริสา กตกมฺเม เต สพฺเพว คเหตฺวา ปจฺฉาพาหํ คาฬฺหํ พนฺธิตฺวา โกสลรญฺโญ ทสฺเสสุํ, ราชา เต ทิสฺวา เอวมาห, ภเณ ตุมฺหากํ อนฺตเร โย เอเตสํ มาเรตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปสฺสติ, ตสฺส ชีวิตทานํ ทมฺมีติ, ตํ สุตฺวา เต โจรา สพฺเพ อญฺญมญฺญญาติสุหทสมฺพนฺธภาเวน ตํ น อิจฺฉึสุ. โส ปน ชนปทวาสี มนุสฺโส อหเมเต สพฺเพ มาเรสฺสามีติ รญฺโญ วตฺวา เตนานุญฺญาโต เต สพฺเพ มาเรสิ. ตํ ทิสฺวา ตุฏฺโฐ ราชา ตสฺส โจรฆาตกมฺมํ อทาสิ. โส โจเร จ วชฺฌปฺปตฺเต จ มาเรนฺโต ปญฺจวีสติวสฺสานิ วสนฺโต อปรภาเค มหลฺลโก อโหสิ. อถ โส มนฺทพลตฺตา กติปยปหาเรนาปิ โจรํ มาเรตุํ น สกฺโกติ, ราชา ตํ ญตฺวา อญฺญสฺส โจรฆาตกมฺมํ อทาสิ. อถ โส โจรฆาตกมฺมา ปริหีโน อตฺตโน เคเห วสติ. ตทา อญฺญตโร มนุสฺโส มนฺตํ ปริวตฺเตตฺวา นาสาวาเตน มนุสฺสมารณกมนฺตํ ชานาติ. ตถาหิ หตฺถปาทกณฺณนาสสีสาทีสุ ยํกิญฺจิ เฉชฺชเภชฺชํ กตฺตุกาโม มนฺตํ ปริวตฺเตตฺวา นาสาวาตํ วิสฺสชฺเชติ. ตํ ตํ ฐานํ ฉิชฺชติ ภิชฺชติ, เอวํ มหานุภาโว โส มนฺโต, อถ โส ตํ ปุริสํ อุปฏฺฐหิตฺวา มนฺตํ ลภิตฺวา รญฺโญ สาสนํ เปเสสิ[Pg.99]. อหํ อิโต ปุพฺเพ มหลฺลกตฺตา โจรานํ หตฺถปาทาทโย ทุกฺเขน เฉชฺช เภชฺชํ กโรมิ, มาเรตพฺเพปิ ทุกฺเขน มาเรมิ. อิทานิ ปนาหํ ตถา น กโรมิ, มม มนฺตานุภาเวน เฉชฺชเภชฺชกมฺมํ กริสฺสามีติ. ราชา ตํ สาสนํ สุตฺวา สาธูติ ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ฐานนฺตรํ ตสฺเสว ปากติก มกาสิ. โส ตโต ปฏฺฐาย ตํ กมฺมํ กโรนฺโต ปุน ปญฺจวสฺสานิ อติกฺกาเมสิ. โส มหลฺลโก ขีณายุโก ทุพฺพโล มรณมญฺจปรายโณ หุตฺวา มรณเวทนาทุกฺเขน มหนฺเตน ภยานเกน สทฺเทน วิสฺสรํ วิรวนฺโต นิมีลิเตน จกฺขุนา ภยานกํ นรกคฺคิชาลาปชฺชลนฺตอยกูฏมุคฺครธเร นิรยปาเล จ ปสฺสนฺโต นิปนฺโน โหติ, ตโต ตสฺส ปฏิวิสฺสกเคเห มนุสฺสา ตสฺส ภยานกสทฺทสวเณน เคหํ ฉฏฺเฏตฺวา ปลายึสุ. ตสฺมึ กิร ทิวเส มหาสาริปุตฺตตฺเถโร ทิพฺพจกฺขุนา โลกํ โอโลเกนฺตา ตํ โจรฆาตกํ ตทเหว กาลํกตฺวา นิรเย นิพฺพตฺตมานํ ทิสฺวา มยิ ตตฺถ คเต ปเนส มยิ ปสาเทน สคฺเค นิพฺพตฺตตีติ ญตฺวา อชฺช มยา ตสฺสานุคฺคหํ กาตุํ วฏฺฏตีติ ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ตสฺส ฆรทฺวาร มคมาสิ. อถ โส เถรํ ทิสฺวา กุทฺโธ โกเปน ตฏตฏายมานเทโห อชฺช ตํ วิชฺฌิตฺวา ผาเลตฺวา มาเรสฺสามีติ นิปนฺโนว มนฺตํ ปริวตฺเตตฺวา นาสาวาตํ วิสฺสชฺเชสิ, เถโร ตสฺมึ ขเณ นิโรธสมาปนฺโน นิโรธา วุฏฺฐาย สุริโย วิย วิโรจมาโน อฏฺฐาสิ, อถ โส เถรสฺส ตโย วาเร ตเถว กตฺวา กิญฺจิ กาตุํ อสกฺโกนฺโต อติวิย วิมฺหิตจิตฺโต เถเร จิตฺตํ ปสาเทตฺวา อตฺตโน ปฏิยตฺตํ ปายสํ เถรสฺส ทาเปสิ, เถโร มงฺคลํ วฑฺเฒตฺวา วิหารเมว อคมาสิ, โจรฆาตโก เถรสฺส ทินฺนทานํ อนุสฺสรนฺโต ตสฺมึ ขเณ กาลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติ. อโห วีตราคานํ พุทฺธปุตฺตานํ อานุภาโว. เอวํ นรเก นิพฺพตฺตมาโนปิสฺส พเลน สคฺเค นิพฺพตฺโตติ. ตถาหิ. ครั้งหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายประทับอยู่ที่พระเชตวัน ใกล้เมืองสาวัตถี ทรงแสดงธรรมประทานความถึงพร้อมด้วยสวรรค์และนิพพานแก่ชนหมู่มาก. ในสมัยนั้น โจร ๕๐๐ คนมาจากป่า เข้ามาในเมือง ทำการโจรกรรมในเวลากลางคืน เลี้ยงดูบุตรภรรยาด้วยทรัพย์นั้น. วันหนึ่ง พวกโจรเข้าไปในเมืองเพื่อทำการโจรกรรม เห็นชาวชนบทผู้หนึ่งกำลังทุกข์ยากอยู่ที่ประตูเมือง จึงถามว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านอยู่ที่ไหน?" เขาจึงบอกว่าตนเป็นชาวชนบท. พวกโจรจึงกล่าวแก่เขาว่า "ท่านผู้เจริญ ทำไมท่านจึงอยู่ด้วยความทุกข์ยากเช่นนี้? มาเถิด ท่านจงมาทำการโจรกรรมกับพวกเรา แล้วเลี้ยงดูบุตรภรรยาของท่านให้มีความสมบัติด้วยเสื้อผ้าและเครื่องประดับเถิด อย่าอยู่ด้วยความยากจนเช่นนี้เลย." เขาคิดว่า "คนเหล่านี้พูดสมควร" จึงรับคำของพวกโจร. พวกโจรจึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านจงมากับพวกเราเถิด" แล้วพาเขาเข้าไปในเมือง ทำการโจรกรรมปล้นสะดมไปทั่ว. ครั้งนั้น ชาวชนบทนั้นได้ทรัพย์สมบัติแล้ว คิดว่า "นี่แหละดีกว่า" จึงเลี้ยงชีพด้วยการทำการโจรกรรมกับพวกโจรเหล่านั้น. วันหนึ่ง พวกราชบุรุษจับพวกโจรทั้งหมดที่กระทำกรรมนั้นได้ มัดมือไพล่หลังอย่างแน่นหนา แล้วนำไปถวายพระราชาแห่งแคว้นโกศล. พระราชาทอดพระเนตรเห็นพวกโจรแล้วตรัสว่า "แน่ะ พวกเจ้า! ในหมู่พวกเจ้า ใครก็ตามที่ฆ่าพวกโจรเหล่านี้ให้ถึงแก่ชีวิตได้ เราจะประทานชีวิตให้แก่ผู้นั้น." พวกโจรทั้งหมดได้ยินดังนั้นแล้ว ด้วยความเป็นญาติมิตรและสหายกัน จึงไม่ปรารถนาที่จะทำเช่นนั้น. แต่ชาวชนบทนั้นกราบทูลพระราชาว่า "ข้าพระองค์จะฆ่าพวกโจรเหล่านี้ทั้งหมด" แล้วได้รับพระบรมราชานุญาต จึงฆ่าพวกโจรเหล่านั้นทั้งหมด. พระราชาทอดพระเนตรเห็นดังนั้นแล้ว ทรงพอพระทัย จึงประทานตำแหน่งเพชฌฆาตให้แก่เขา. เขาฆ่าโจรและนักโทษประหารชีวิตอยู่ ๒๕ ปี ต่อมาก็แก่ชราลง. ครั้นแล้ว ด้วยความที่กำลังอ่อนลง เขาไม่สามารถฆ่าโจรได้แม้ด้วยการฟันเพียงไม่กี่ครั้ง. พระราชาทรงทราบดังนั้นแล้ว จึงประทานตำแหน่งเพชฌฆาตให้แก่ผู้อื่น. ครั้นแล้ว เขาผู้พ้นจากตำแหน่งเพชฌฆาต จึงอยู่แต่ในบ้านของตน. ในเวลานั้น ชายคนหนึ่งเรียนมนต์ที่สามารถฆ่าคนได้ด้วยลมหายใจทางจมูก. กล่าวคือ เมื่อเขาต้องการจะตัดหรือทำลายอวัยวะใดๆ เช่น มือ เท้า หู จมูก ศีรษะ เป็นต้น เขาจะบริกรรมมนต์แล้วปล่อยลมหายใจทางจมูกไป. อวัยวะส่วนนั้นก็จะถูกตัดและทำลายไป. มนต์นั้นมีอานุภาพมากอย่างนี้. ครั้นแล้ว เขาจึงเข้าไปปรนนิบัติชายผู้นั้น ได้มนต์มาแล้ว จึงส่งสารไปถวายพระราชาว่า "แต่ก่อน ข้าพระองค์แก่ชราแล้ว จึงตัดและทำลายมือเท้าเป็นต้นของโจรด้วยความยากลำบาก และฆ่าผู้ที่ควรฆ่าด้วยความยากลำบาก. แต่บัดนี้ ข้าพระองค์จะไม่ทำเช่นนั้นแล้ว ข้าพระองค์จะทำการตัดและทำลายด้วยอานุภาพแห่งมนต์ของข้าพระองค์." พระราชาทรงสดับสารนั้นแล้ว ตรัสว่า "ดีแล้ว" จึงรับสั่งให้เรียกเขามา แล้วทรงแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งเดิม. เขาตั้งแต่นั้นมา ทำการงานนั้นอยู่ได้อีก ๕ ปี. ชายชราผู้นั้นมีอายุขัยสิ้นแล้ว อ่อนแอ ต้องอาศัยเตียงนอนแห่งความตาย มีความทุกข์จากเวทนาแห่งความตาย ส่งเสียงร้องครวญครางด้วยเสียงอันน่ากลัวยิ่งนัก หลับตาเห็นพวกยมบาลผู้ถือค้อนเหล็กและตะบองเหล็กที่ลุกโชนด้วยเปลวไฟนรกอันน่ากลัว นอนอยู่. ครั้งนั้น มนุษย์ในบ้านใกล้เรือนเคียงของเขาได้ยินเสียงอันน่ากลัวของเขา จึงทิ้งบ้านเรือนหนีไป. ในวันนั้นแล พระมหาเถระสารีบุตรตรวจดูโลกด้วยทิพยจักษุ เห็นเพชฌฆาตผู้นั้นตายในวันนั้นเองแล้วไปเกิดในนรก จึงดำริว่า "ถ้าเราไปที่นั่น เขาก็จะไปเกิดในสวรรค์ด้วยความเลื่อมใสในเรา" แล้วคิดว่า "วันนี้เราควรจะอนุเคราะห์เขา" จึงนุ่งห่มในเวลาเช้า แล้วไปยังประตูบ้านของเขา. ครั้นแล้ว เขาเห็นพระเถระแล้วโกรธ ร่างกายสั่นสะท้านด้วยความโกรธ คิดว่า "วันนี้เราจะแทงและผ่าท่านให้ตาย" จึงนอนบริกรรมมนต์แล้วปล่อยลมหายใจทางจมูกไป. พระเถระในขณะนั้นเข้าสมาบัติคือพระนิโรธสมาบัติแล้ว ออกจากสมาบัติ ยืนอยู่สว่างไสวเหมือนดวงอาทิตย์. ครั้นแล้ว เขาทำเช่นนั้นถึงสามครั้งแก่พระเถระ แต่ไม่สามารถทำอันตรายใดๆ ได้ จึงมีจิตประหลาดใจยิ่งนัก ยังจิตให้เลื่อมใสในพระเถระ แล้วถวายข้าวปายาสที่ตนเตรียมไว้แก่พระเถระ. พระเถระให้พรแล้วก็กลับไปยังวิหาร. เพชฌฆาตนั้นระลึกถึงทานที่ถวายแก่พระเถระแล้ว ตายในขณะนั้นเอง ไปเกิดในสวรรค์. โอ้! อานุภาพของพระพุทธบุตรผู้ปราศจากราคะ! แม้เขาจะไปเกิดในนรก แต่ด้วยอานุภาพของพระเถระ เขาก็ไปเกิดในสวรรค์ได้. ๑. ๑. ทานํ [Pg.100] ตาณํ มนุสฺสานํ, ทานํ ทุคฺคติวารณํ; ทานํ สคฺคสฺส โสปานํ, ทานํ สนฺติกรํ ปรํ. ทานเป็นที่พึ่งของมนุษย์ ทานย่อมห้ามทุคติ ทานเป็นบันไดสู่สวรรค์ ทานเป็นเครื่องทำความสงบอย่างยิ่ง. ๒. ๒. อิจฺฉิติจฺฉิตทาเนน, ทานํ จินฺตามณี วิย; กปฺปรุกฺโขว สตฺตานํ, ทานํ ภทฺทฆโฏวิย. ทานย่อมให้สิ่งที่ปรารถนา เหมือนแก้วจินดามณี ทานเหมือนต้นกัลปพฤกษ์ของสัตว์ทั้งหลาย ทานเหมือนหม้อแห่งความเจริญ. ๓. ๓. สีลวนฺตสฺส ทาเนน, จกฺกวตฺติสิริมฺปิ จ; ลภนฺติ สกฺกสมฺปตฺตึ, ตถา โลกุตฺตรํ สุขํ. ด้วยทานที่ถวายแก่ผู้มีศีล ย่อมได้แม้ซึ่งสิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิ ย่อมได้สมบัติของท้าวสักกะ และสุขอันเป็นโลกุตตระ. ๔. ๔. ปาปกมฺเมสุ นิรโต, ฐิโตยํ นรกายเน ; สาริปุตฺตสฺส เถรสฺส, ปิณฺฑปาตสฺส วาหสา. บุคคลนี้ผู้ยินดีในกรรมชั่ว ยืนอยู่ในนรก ด้วยอานุภาพแห่งบิณฑบาตที่ถวายแก่พระเถระสารีบุตร. ๕. ๕. อปายํ ปริวชฺเชตฺวา, เนกทุกฺขสมากุลํ; เทวสงฺฆปริพฺพูฬฺโห, คโต เทวปุรํ วรํ. ละเว้นอบายภูมิอันเต็มไปด้วยทุกข์มากมายแล้ว แวดล้อมด้วยหมู่เทพ ไปสู่เทวโลกอันประเสริฐ. ๖. ๖. ตสฺมา สุเขตฺเต สทฺธาย, เทถ ทานานิ กามทํ; ทานํ เทนฺเตหิ สีลมฺปิ, ปาลนียํติสุนฺทรนฺติ. เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงให้ทานอันให้สิ่งที่น่าปรารถนาด้วยศรัทธาในเนื้อนาบุญอันดี เมื่อให้ทานอยู่ แม้ศีลก็ควรรักษาให้ดีงามยิ่งนัก อถ ภิกฺขู ธมฺมสภายํ สนฺนิปติตฺวา นิสินฺนา ภควนฺตํ ปุจฺฉึสุ, กึภนฺเต โส ปาโป จตูสุ อปาเยสุ กตรสฺมึ นิพฺพตฺโตติ. อถ สตฺถา อชฺเชส ภิกฺขเว สาริปุตฺตสฺส ทินฺนทานานุภาเวน เทวโลเก นิพฺพตฺโต, ตสฺเสว นิสฺสนฺเทน อนาคเต ปจฺเจกพุทฺโธ ภวิสฺสตีติ พฺยากาสีติ. ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายประชุมกันในธรรมสภาแล้วนั่งลง ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บาปชนผู้นั้นไปเกิดในอบายภูมิทั้งสี่แห่งใด?" ครั้งนั้น พระศาสดาตรัสพยากรณ์ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วันนี้แหละ บาปชนผู้นั้นไปเกิดในเทวโลกแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งทานที่ถวายแก่พระสารีบุตร และด้วยผลแห่งทานนั้น เขาจักเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าในอนาคต." ๗. ๗. โภ สาริปุตฺเต นิหิตปฺปทานํ,ขเณน ปาเปติ หิ สคฺคมคฺคํ; ตสฺมา สุเขตฺเตสุ ททาถ ทานํ,กามตฺถ เจ สคฺคโมกฺขํ ปรตฺถ. ท่านผู้เจริญ ทานที่ประดิษฐานไว้ในพระสารีบุตร ย่อมยังบุคคลให้ถึงทางสวรรค์ได้โดยขณะทีเดียว เพราะฉะนั้น หากท่านทั้งหลายปรารถนาสวรรค์และความพ้นทุกข์ในปรโลก จงให้ทานในเนื้อนาบุญทั้งหลายอันดีงามเถิด. โจรฆาตกวตฺถุํ ฉฏฺฐมํ. เรื่องเพชฌฆาตโจร จบเรื่องที่ ๖. ๒๗. สทฺโธปาสกสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๒๗. ลำดับเรื่องในเรื่องของอุบาสกผู้มีศรัทธา ดังนี้ อตีเต [Pg.101] กิร กสฺสปทสพลสฺส กาเล เอโก ปุริโส สทฺโธ รตนตฺตเยสุ ปสนฺโน อุจฺฉุยนฺตกมฺเมน ชีวิกํ กปฺเปนฺโต ปฏิวสติ. อถ โส เอกํ คิลานภิกฺขุํ ทิสฺวา ตสฺส อุฬุงฺกมตฺตํ สปฺปึ อทาสิ, ตเถเวกสฺส ภิกฺขุสฺส เอกํ คุฬปิณฺฑํ อทาสิ, อถาปรสฺมึทิวเส เอกํ ฉาตชฺฌตฺตํ สุนขํ ทิสฺวา ตสฺส ภตฺตปิณฺเฑน สงฺคห มกาสิ, อเถกสฺส อิณฏฺฐกสฺส เอกํ กหาปณํ อทาสิ, อเถกทิวสํ ธมฺมํ สุณมาโน ธมฺมเทสกสฺส ภิกฺขุสฺส สาฏกํ ปูเชสิ, โส เอตฺตกํ ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา ภเวสุ จรมาโนหํ สมุทฺทปพฺพตาทีสุปิ ยํ ยํ อิจฺฉามิ. ตํ ตํ สมิชฺฌตูติ ปตฺถนํ อกาสิ, โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา เตเหว กุสลมูเลหิ สุตฺตปฺปพุทฺโธ วิย เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ มหนฺตํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา ตโต จุโต อมฺหากํ ภควโต กาเล สาวตฺถิยํ มหทฺธเน มหาสาลกุเล นิพฺพตฺติตฺวา ตโต โส วิญฺญุตํ ปตฺโต กาเลน กาลํ ธมฺมํ สุณนฺโต ฆราวาเส อาทีนวํ ปพฺพชฺชาย จ อานิสํสํ สุตฺวา ปพฺพชิโต น จิเรเนว อรหตฺตํ ปาปุณิ. โส อปรภาเค สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ปญฺจสตภิกฺขุปริวาโร อุคฺคนครํ อคมาสิ, ตตฺถ เสฏฺฐิโน ภริยา สทฺธา อโหสิ ปสนฺนา. สา เถรํ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ ภิกฺขาย จรนฺตํ ทิสฺวา ตุริตตุริตา คนฺตฺวา เถรสฺส ปตฺตํ คเหตฺวา สทฺธึ ปญฺจสเตหิ ภิกฺขูหิ โภเชตฺวา เถรํ ตตฺถ นิพทฺธวาสตฺถํ ยาจิตฺวา ปญฺจสตกูฏาคารานิ การาเปตฺวา อลงฺกริตฺวา ปญฺจสตภิกฺขู ตตฺถ วาเสนฺตี นิพทฺธํ จตุปจฺจเยหิ อุปฏฺฐานมกาสิ. ตโต เถโร ตํ ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา ตตฺถ ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา อญฺญตฺต คนฺตุกาโม อนุปุพฺเพน ปฏฺฏนคามํ อคมาสิ, ตตฺถ วสิตฺวา ตโต นาวํ อภิรุยฺห ปญฺจสตภิกฺขูหิ ปริวุโต สมุทฺทปิฏฺเฐน คจฺฉติ, สมุทฺทํ ตรนฺตสฺส [Pg.102] ตสฺส สาครมชฺเฌ อุทรวาโต สมุฏฺฐหิตฺวา ปีเฬติ, ตํ ทิสฺวา ภิกฺขู ภนฺเต อิทํ ปุพฺเพ เกน วูปสเมสฺสตีติ ปุจฺฉึสุ, เถโร ปุพฺเพ เม อาวุโส อุลุงฺกมตฺเต สปฺปิปีเต โรโค วูปสมฺมตีติ อาห, ภิกฺขู ภนฺเต สมุทฺทปิฏฺเฐ กถํ สปฺปึ ลภิสฺสาม, อธิวาเสถาติ อาหํสุ, ตํ สุตฺวา เถเรน น โน อายสฺมนฺตา สปฺปิ ทุลฺลภา, มม ปตฺตํ คเหตฺวา สมุทฺโททกํ อุทฺธริตฺวา อาเนถาติ วุตฺเต ภิกฺขู ตถา อกํสุ. อุทฺธฏมตฺตเมว ตํอุทกํ ปริวตฺเตตฺวา สปฺปิ อโหสิ, อถ ภิกฺขู ตํ ทิสฺวา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตา ชาตา เถรสฺส สปฺปึ อุปนาเมสุํ, เถเรน สปฺปิโน ปีตมตฺเต โส อาพาโธ วูปสมิ, อถสฺส ภิกฺขูหิ กิ เมตํ ภนฺเต อจฺฉริยํ, น โน อิโต ปุพฺเพ เอวรูปํ ทิฏฺฐปุพฺพํติ วุตฺเต เถโร เตนหิ กตปุญฺญานํ ปุญฺญวิปากํ ปสฺสิสฺสถาติ วตฺวา สมุทฺทํ โอโลเกสิ อิทํ สปฺปิ โหตูติ. อถสฺส จกฺขุปเถ สมุทฺเท สพฺโพทกํ ปริวตฺเตตฺวา สปฺปิ อโหสิ. อถสฺส ภิกฺขู อพฺภุตจิตฺตา อญฺญมฺปิ อีทิสํ ปุญฺญํ อตฺถิ ภนฺเตติ ปุจฺฉึสุ, ตโต เถโร เตนหิ ปสฺสถายสฺมนฺตา มม ปุญฺญนฺติ วตฺวา สมนฺตา ตตฺถ ตตฺถ ฆนเสลปพฺพเต โอโลเกสิ, สพฺพานิ ตานิ คุฬปิณฺฑานิ อเหสุํ, ตโต จกฺขุปเถ สมนฺตา ภตฺตภาชนานิ ทสฺเสสิ สพฺยญฺชนํ โสปกรณํ. ตโต หิมวนฺตํ โอโลเกสิ, สพฺพํ ตํ สุวณฺณมยํ อโหสิ. อถาภิมุขฏฺฐาเน มหนฺตํ วนสณฺฑํ โอโลเกสิ, สกลวนสณฺฑํนานาวิราควตฺเถหิ สญฺฉนฺนํ อโหสิ, ภิกฺขู ตํ ตํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา อตีว วิมฺหิตา ภนฺเต เกน เต ปุญฺญกมฺเมน เอตาทิสานิ ปาฏิหาริยานิ ภวิสฺสนฺตีติ ปุจฺฉึสุ, เถโร กสฺสปทสพลสฺส กาเล อตฺตนา กตํ สพฺพํ ตํ กุสลํ ปกาเสสิ. เตเนตฺถ. ในอดีตกาล ครั้งพระกัสสปทศพล มีบุรุษผู้หนึ่งเป็นผู้มีศรัทธา เลื่อมใสในพระรัตนตรัย เลี้ยงชีพด้วยการทำโรงหีบอ้อย. ครั้งนั้น เขาเห็นภิกษุอาพาธรูปหนึ่ง จึงถวายเนยใสประมาณ ๑ อุลุงค์แก่ภิกษุรูปนั้น และถวายก้อนน้ำอ้อยแก่ภิกษุอีกรูปหนึ่ง. ครั้นวันรุ่งขึ้น เห็นสุนัขหิวโซ จึงสงเคราะห์ด้วยก้อนข้าว. และให้กหาปณะหนึ่งแก่คนผู้ถูกหนี้บีบคั้น. ครั้นวันหนึ่ง ฟังธรรมอยู่ จึงถวายผ้าสาฎกแก่ภิกษุผู้แสดงธรรม. เขาทำบุญกรรมประมาณเท่านี้แล้ว ได้ตั้งความปรารถนาว่า "เมื่อเราท่องเที่ยวไปในภพทั้งหลาย สิ่งใดที่เราปรารถนา แม้ในมหาสมุทรและภูเขาเป็นต้น สิ่งนั้นจงสำเร็จเถิด". ภายหลัง เขาทำกาลกิริยาแล้ว ด้วยกุศลมูลเหล่านั้น ได้ไปเกิดในเทวโลก ดุจตื่นจากหลับ ได้เสวยทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ในที่นั้น ครั้นจุติจากที่นั้นแล้ว ได้มาเกิดในตระกูลมหาศาลผู้มีทรัพย์มากในเมืองสาวัตถี ในสมัยพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา. ครั้นเขาถึงความเป็นผู้รู้เดียงสาแล้ว ได้ฟังธรรมเป็นครั้งคราว ได้ยินโทษของการครองเรือนและอานิสงส์ของการบวช จึงบวชแล้ว ไม่นานก็ได้บรรลุพระอรหัต. ภายหลัง ท่านได้กราบทูลลาพระศาสดาแล้ว พร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป ได้เดินทางไปยังเมืองอุคคะ. ในที่นั้น ภรรยาของเศรษฐีเป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส. นางเห็นพระเถระพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป กำลังเที่ยวบิณฑบาตอยู่ จึงรีบไปรับบาตรของพระเถระ แล้วถวายภัตตาหารแก่พระเถระพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป จากนั้นได้อาราธนาพระเถระให้อยู่ประจำที่นั่น ได้สร้างเรือนยอด ๕๐๐ หลัง ตกแต่งแล้ว ให้ภิกษุ ๕๐๐ รูปอยู่ประจำที่นั่น และถวายปัจจัย ๔ เป็นประจำ. จากนั้น พระเถระได้ตั้งนางไว้ในศีล ๕ แล้วอยู่จำพรรษาตามความพอใจในที่นั้น ครั้นปรารถนาจะไปที่อื่น จึงได้เดินทางไปยังหมู่บ้านท่าเรือโดยลำดับ. อยู่ที่นั่นแล้ว จึงขึ้นเรือ พร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป เดินทางไปทางทะเล. ขณะที่ท่านกำลังข้ามทะเลอยู่นั้น ลมในท้องได้กำเริบขึ้นในกลางมหาสมุทร ทำให้ท่านปวดท้อง. ภิกษุทั้งหลายเห็นดังนั้น จึงถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ โรคนี้จะสงบลงด้วยอะไรในกาลก่อน?" พระเถระตอบว่า "ดูก่อนอาวุโส ในกาลก่อน เมื่ออาตมาดื่มเนยใสประมาณ ๑ อุลุงค์ โรคก็สงบลง." ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกเราจะหาเนยใสได้อย่างไรในกลางทะเล ขอท่านจงอดทนเถิด." เมื่อพระเถระกล่าวว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เนยใสไม่เป็นของหายากสำหรับพวกเรา จงนำบาตรของอาตมาไปตักน้ำทะเลมาเถิด" ภิกษุทั้งหลายก็ทำตามนั้น. ทันทีที่ตักน้ำนั้นขึ้นมา น้ำนั้นก็กลายเป็นเนยใส. ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายเห็นดังนั้น ก็เกิดความอัศจรรย์ใจ จึงนำเนยใสไปถวายพระเถระ. ทันทีที่พระเถระดื่มเนยใส อาพาธนั้นก็สงบลง. ครั้งนั้น เมื่อภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ นี่เป็นเรื่องอัศจรรย์อะไรกัน พวกเราไม่เคยเห็นเช่นนี้มาก่อนเลย" พระเถระจึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านทั้งหลายจงดูผลบุญของบุคคลผู้ทำบุญเถิด" แล้วมองไปยังทะเลว่า "จงเป็นเนยใสเถิด." ครั้งนั้น น้ำทั้งหมดในทะเลก็กลายเป็นเนยใสในสายตาของท่าน. ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายเกิดความอัศจรรย์ใจ จึงถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บุญเช่นนี้ยังมีอีกหรือ?" จากนั้น พระเถระจึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงดูบุญของอาตมาเถิด" แล้วมองไปยังภูเขาหินทึบที่อยู่รอบๆ ที่นั่น ภูเขาเหล่านั้นทั้งหมดก็กลายเป็นก้อนน้ำอ้อย. จากนั้น ท่านได้แสดงภาชนะข้าวพร้อมกับข้าวและเครื่องปรุงต่างๆ ให้ปรากฏในสายตาโดยรอบ. จากนั้น ท่านมองไปยังภูเขาหิมพานต์ ภูเขานั้นทั้งหมดก็กลายเป็นทองคำ. ครั้งนั้น ท่านมองไปยังป่าใหญ่ที่อยู่เบื้องหน้า ป่าทั้งป่านั้นก็ถูกปกคลุมไปด้วยผ้าหลากสี. ภิกษุทั้งหลายเห็นปาฏิหาริย์เหล่านั้นแล้ว ก็อัศจรรย์ใจยิ่งนัก จึงถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ด้วยบุญกรรมอะไรของท่าน ปาฏิหาริย์เช่นนี้จึงเกิดขึ้นได้?" พระเถระจึงแสดงกุศลกรรมทั้งหมดที่ตนได้ทำไว้ในสมัยพระกัสสปทศพล. เพราะเหตุนั้น ในเรื่องนี้ (ท่านจึงกล่าวไว้ดังนี้). ๑. ๑. อิมสฺมึ [Pg.103] ภทฺทเก กปฺเป, กสฺสโป นาม นายโก; สพฺพโลกหิตตฺถาย, โลเก อุปฺปชฺชิ จกฺขุมา. ในภัทรกัปนี้ พระนายกนามว่ากัสสปะ ผู้มีจักษุ ได้อุบัติขึ้นในโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์โลกทั้งปวง. ๒. ๒. ตทาหํ อุจฺฉุยนฺตมฺหิ, นิยุตฺโต คุฬการโก; เตน กมฺเมน ชีวามิ, โปเสนฺโต ปุตฺตทารเก. ในกาลนั้น ข้าพเจ้าเป็นผู้ประกอบการงานทำน้ำอ้อยในโรงหีบอ้อย เลี้ยงชีพด้วยการงานนั้น เลี้ยงดูบุตรและภรรยา. ๓. ๓. กิลนฺตินฺทฺริยมทฺทกฺขึ, ภิกฺขุํ โรคาตุรํ ตทา; ภิกฺขาจารกวตฺเตน, ฆตตฺถํ สมุปาคตํ. ในกาลนั้น ข้าพเจ้าได้เห็นภิกษุผู้มีอินทรีย์อ่อนเพลีย อาพาธด้วยโรค มาเพื่อต้องการเนยใสด้วยวัตรคือการเที่ยวบิณฑบาต. ๔. ๔. อุลุงฺกมตฺตํ สปฺปิสฺส, อททํ ตสฺส ภิกฺขุโน; สทฺทหนฺโต ทานผลํ, ทยายุ ทคฺคมานโส. ข้าพเจ้าได้ถวายเนยใสประมาณ ๑ อุลุงค์แก่ภิกษุรูปนั้น ด้วยศรัทธาในผลแห่งทาน มีใจอันเบิกบานด้วยความเอ็นดู. .๕ ๕. เตน กมฺเมน สํสาเร, สํสรนฺโต ภวาภเว; ยตฺถิจฺฉามิ ฆตํ ตตฺถ, อุปฺปชฺชติ อนปฺปกํ. ด้วยกรรมนั้น เมื่อข้าพเจ้าท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏในภพน้อยภพใหญ่ เนยใสย่อมเกิดขึ้นมากมายในที่ที่ข้าพเจ้าปรารถนา. ๖. ๖. อิจฺฉามหํ สมุทฺทสฺมึ, ผลมฺปิ ฆตมตฺตโน; ตํ ตํ สพฺพํ ฆตํ โหติ, ฆตทานสฺสิทํ ผลํ. แม้ข้าพเจ้าปรารถนาเนยใสในมหาสมุทร อันเป็นผลแห่งเนยใสของตน สิ่งนั้นทั้งหมดก็กลายเป็นเนยใส นี่คือผลแห่งการถวายเนยใส. ๗. ๗. สุณาถ มยฺหํ อญฺญมฺปิ, ปุญฺญกมฺมํ มโนรมํ; ตทา ทิสฺวานหํ ภิกฺขุํ, โรเคน ปริปีฬิตํ. ท่านทั้งหลายจงฟังบุญกรรมอันน่ารื่นรมย์อื่นของข้าพเจ้าอีก ในกาลนั้น ข้าพเจ้าได้เห็นภิกษุผู้ถูกโรคเบียดเบียน. ๘. ๘. คุฬปิณฺฑํ คเหตฺวาน, ปตฺเต ตสฺส สมากิรึ; เตน โส สุขิโต อาสิ, โรคํ พฺยปคตํ ตทา. ข้าพเจ้าได้ถือก้อนน้ำอ้อยแล้วใส่ลงในบาตรของท่าน ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงมีความสุข โรคก็หายไปในกาลนั้น. ๙. ๙. เตน เม คุฬทาเนน, สํสรํ เทวมานุเส; ยตฺถตฺโถสฺมิ คุเฬนาหํ, ตตฺถ ตํ สุลภํ มม. ด้วยการถวายน้ำอ้อยนั้น เมื่อข้าพเจ้าท่องเที่ยวไปในหมู่เทวดาและมนุษย์ ข้าพเจ้าอยู่ที่ใด น้ำอ้อยก็เป็นของหาง่ายสำหรับข้าพเจ้าในที่นั้น. ๑๐. ๑๐. เสลาจ วิปุลา มยฺหํ, โหนฺติ จิตฺตานุวตฺตกา; มหนฺตคุฬปิณฺฑาว, คุฬทาเน อิทํ ผลํ. ภูเขาอันกว้างใหญ่ของข้าพเจ้า ย่อมเป็นไปตามใจปรารถนา ประดุจก้อนน้ำอ้อยอันใหญ่ นี่คือผลแห่งการถวายน้ำอ้อย. ๑๑. ๑๑. อถาปิ เม กตํ ปุญฺญํ, สุณาถ สาธุ ภิกฺขโว; ฉาตชฺฌตฺตํ ผนฺทมานํ, ทิสฺวาน สุนขํ ตทา. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงฟังบุญที่ข้าพเจ้าได้ทำไว้ดีแล้วอีก ในกาลนั้น ข้าพเจ้าได้เห็นสุนัขหิวโซกำลังดิ้นรน. ๑๒. ๑๒. ภตฺตปีณฺเฑน [Pg.104] สงฺคณฺหึ, ตมฺปิ ทานํ ผลาวหํ; ตโต ปฏฺฐาย นาโหสิ, อนฺนปาเนน อูนตา. ข้าพเจ้าได้สงเคราะห์ด้วยก้อนข้าว ทานนั้นก็เป็นทานที่นำมาซึ่งผล ตั้งแต่นั้นมา ข้าพเจ้าก็ไม่เคยขาดแคลนอาหารและน้ำ. ๑๓. ๑๓. สุลภนฺนปาโน สุขิโต, อโหสึชาติชาติยํ; อชฺชาปิ ยทิ อิจฺฉามิ, โภชเนน ปโยชนํ. ข้าพเจ้าเป็นผู้มีอาหารและน้ำหาง่าย มีความสุขในทุกๆ ชาติ แม้ในวันนี้ หากข้าพเจ้ามีความต้องการด้วยโภชนะ. ๑๔. ๑๔. จกฺขุปเถ สมนฺตา เม, ชายนฺตุกฺขลิโย พหู; อถาปรมฺปิ กุสลํ, อกาสึตํ สณาถ เม. หม้อข้าวมากมายย่อมเกิดขึ้นโดยรอบในสายตาของข้าพเจ้า ท่านทั้งหลายจงฟังกุศลอื่นที่ข้าพเจ้าได้ทำไว้. ๑๕. ๑๕. อิณฏฺฐกสฺส โปสสฺส, อทาเสกํ กหาปณํ; เตน เม ปุญฺญกมฺเมน, อโนมภวสมฺปทํ. ข้าพเจ้าได้ให้กหาปณะหนึ่งแก่บุรุษผู้ถูกหนี้เบียดเบียน ด้วยบุญกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สมบัติในภพอันประเสริฐ. ๑๖. ๑๖. ปจุรํ ชาตรูปญฺจ, ลภามิ ชาติชาติยํ; สจชฺช ธนกาโมหํ, ฆนเสโลปิ ปพฺพโต; โหติ เหมมยํ สพฺพํ, อิณโต โมจเน ผลํ. ข้าพเจ้าได้ทองคำมากมายในทุกๆ ชาติ หากวันนี้ข้าพเจ้าปรารถนาทรัพย์ แม้ภูเขาหินทึบก็กลายเป็นทองคำทั้งหมด นี่คือผลแห่งการปลดเปลื้องหนี้. ๑๗. ๑๗. อญฺญมฺปิ มม ปุญฺญํ โภ, สุณาถ สุติโสภนํ; กสฺสปสฺส ภควโต, สาสเนกํ พหุสฺสุตํ. ดูก่อนท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายจงฟังบุญอื่นของข้าพเจ้าอันน่าฟังยิ่ง ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ มีพระภิกษุรูปหนึ่งเป็นพหูสูต. ๑๘. ๑๘. เทเสนฺตํ มุนิโน ธมฺมํ, สุตฺวา ปีณิตมานโส; ปูเชสึสาฏกํ มยฺหํ, ธมฺมสฺส ธมฺมสามิโน. ข้าพเจ้าได้ฟังธรรมที่พระมุนีแสดงแล้ว มีใจยินดี จึงได้บูชาด้วยผ้าสาฎกของข้าพเจ้าแก่พระธรรมและพระธรรมสามี. ๑๙. ๑๙. เตนาหํ ปุญฺญกมฺเมน, สํสรํ เทวมานุเส; ลภามิ ปจุรํ วตฺถํ, ยํ โลกสฺมึ วรํ ปรํ. ด้วยบุญกรรมนั้น เมื่อข้าพเจ้าท่องเที่ยวไปในเทวดาและมนุษย์ ข้าพเจ้าได้ผ้ามากมาย ซึ่งเป็นของประเสริฐยิ่งในโลก. ๒๐. ๒๐. อิจฺฉมาโน สเจ อชฺช, หิมวนฺตมฺปิ ปพฺพตํ; นานาวิราควตฺเถหิ, ฉาทยิสฺสํ สมนฺตโต. หากวันนี้ข้าพเจ้าปรารถนา แม้ภูเขาหิมพานต์ ข้าพเจ้าก็พึงปกคลุมได้โดยรอบด้วยผ้าหลากสี. ๒๑. ๒๑. สเจ อิจฺฉามิ อชฺเชว, วตฺเถนจฺฉาทยา มิเต; ชนฺตโว จตุทีปสฺมึ, วตฺถทานสฺสิทํ ผลํ. หากวันนี้ข้าพเจ้าปรารถนา จะปกคลุมสัตว์ทั้งหลายในทวีปทั้งสี่ด้วยผ้าหาประมาณมิได้ นี่คือผลแห่งการถวายผ้า. ๒๒. ๒๒. เอเตสํ ปุญฺญกมฺมานํ, วาหสา กามภูมิยํ; สมฺปตฺติ มนุภุตฺวาน, สาวตฺถิปุร มุตฺตเม. ด้วยอานุภาพแห่งบุญกรรมเหล่านั้น ข้าพเจ้าได้เสวยสมบัติในกามภูมิ แล้วเกิดในเมืองสาวัตถีอันอุดม. ๒๓. ๒๓. ชาโต กุเล มหาโภเค,วุทฺธิปฺปตฺโต สุเขธิโต; ตสฺส ธมฺมํ สุณิตฺวาน,ปพฺพชิตฺวาน สาสเน. เกิดในตระกูลมีโภคสมบัติมาก เจริญเติบโตอย่างมีความสุข ได้ฟังธรรมของพระองค์นั้นแล้ว บวชในพระศาสนา. ๒๔. ๒๔. โลกุตฺตรํ อคฺครสํ, ภุญฺจนฺโต มุนิวาหสา; กิเลเส ปชหิตฺวาน, อรหตฺตมปาปุณึ. เสวยรสอันเลิศคือโลกุตตรธรรม ด้วยอานุภาพแห่งพระมุนี ละกิเลสทั้งหลายแล้ว ได้บรรลุพระอรหัต. ๒๕. ๒๕. กุสลํ นา วมนฺตพฺพํ, ขุทฺทกนฺติ กทาจิปิ; อนนฺตผลทํ โหติ, นิพฺพาณมฺปิ ททาติ ตํ. ไม่พึงดูหมิ่นกุศลว่าเล็กน้อยในกาลไหนๆ เพราะกุศลนั้นย่อมให้ผลอันไม่มีที่สิ้นสุด และย่อมให้ถึงพระนิพพานได้ด้วย. อถสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ภิกฺขู จ มหาชโน จ ทานาทิกุสลกมฺมํ กตฺวา เยภุยฺเยน สคฺคปรายณา อเหสุํติ. ครั้นภิกษุและมหาชนได้ฟังพระธรรมเทศนาของท่านแล้ว ได้ทำกุศลกรรมมีทานเป็นต้น โดยมากได้ไปสู่สุคติโลกสวรรค์. ๒๖. ๒๖. มโนปสาเทนปิ อปฺปปุญฺญํ,เอวํ มหนฺตํ ภวตีติ ญตฺวา; มา อปฺปปุญฺญนฺติ ปมชฺชถมฺโภ; สราถ เทวึ อิธ ลาชทายึ. แม้บุญเพียงเล็กน้อยที่เกิดจากความเลื่อมใสในใจ ก็ย่อมเป็นบุญใหญ่ได้เพียงนี้ ท่านทั้งหลายอย่าประมาทว่าบุญเล็กน้อยเลย จงระลึกถึงเทพธิดาผู้ถวายข้าวตอกในเรื่องนี้เถิด. สทฺโธปาสกสฺส วตฺถุํ สตฺตมํ. เรื่องของอุบาสกผู้มีศรัทธา จบที่ ๗. ๒๘. กปณสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๒๘. เรื่องของคนเข็ญใจ มีลำดับเรื่องราวดังนี้. อมฺหากํ ภควติ ปรินิพฺพุเต พาราณสีนครวาสี เอโก ทุคฺคตปุริโส ปรเคเห ภตึกตฺวา ชีวิกํ กปฺเปติ, ตสฺมึ สมเย นครวาสิโน เยภุยฺเยน ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน มณฺฑปาทโย การาเปตฺวา มหาทานํ เทนฺติ, ตํ ทิสฺวา ทุคฺคโต เอวํ จินฺเตสิ, อหํ ปุพฺเพ อกตปุญฺญตฺตา ปรเคเห ภตึ กตฺวา กิจฺเฉน กสิเรน ชีวามิ. นิวาสนปารุปนมฺปิ วาสฏฺฐานมตฺตมฺมิ ทุกฺขโต ลภามิ. อิทานิ พุทฺธุปฺปาโท วตฺตติ ภิกฺขุสงฺโฆปิ. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายปรินิพพานแล้ว มีชายยากจนคนหนึ่งอาศัยอยู่ในเมืองพาราณสี เลี้ยงชีพด้วยการรับจ้างทำงานในบ้านผู้อื่น ในสมัยนั้น ชาวเมืองโดยมากได้ให้สร้างมณฑปเป็นต้นในที่นั้นๆ แล้วถวายมหาทาน ชายยากจนนั้นเห็นดังนั้นจึงคิดว่า "เราเป็นผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ในกาลก่อน จึงต้องเลี้ยงชีพด้วยการรับจ้างในบ้านผู้อื่นอย่างยากลำบาก แม้เครื่องนุ่งห่มและเพียงที่อยู่อาศัยก็หาได้ด้วยความยากลำบาก บัดนี้ พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้ว แม้พระภิกษุสงฆ์ก็มีอยู่" สพฺเพ [Pg.106] อิเม ทานํ ทตฺวา สคฺคมคฺคํ โสเธนฺติ. มยาปิ ทานํ ทาตุํ วฏฺฏติ. ตมฺเม ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. อปิ จ มยฺหํ ตณฺฑุลนาลิมตฺตมฺปิ นตฺถิ, อกตวีริเยน ตํ มตฺถกํ ปาเปตุํ น สกฺกา, เอตทตฺถายาหํ อุยฺโยคํ กตฺวา ทานํ ทสฺสามีติ จินฺเตตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ภตึ ปริเยสมาโน คนฺตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ภตึ กตฺวา ลทฺธนิวาเป จ ภิกฺขาจริยาย ลทฺธติลตณฺฑุลาทโย จ เอกตฺถ สํหริตฺวา มนุสฺเส สมาทาเปตฺวา ตสฺมึ มณฺฑปํ การาเปตฺวา วนกุสมาทีหิ ตํ อลงฺกริตฺวา ภิกฺขู นิมนฺเตตฺวา มณฺฑเป นิสีทาเปตฺวา สพฺเพสํ ปายสํ ปฏิยาเทตฺวา โภเชสิ. อถ โส มรณกาเล อตฺตนา กตํ ตํ ทานวรํ อนุสฺสริ. โส เตน กุสลกมฺเมน สุตฺตปฺปพุทฺโธ วิย เทวโลเก นิพฺพตฺติ. ตสฺมึ เตน กตปุญฺญานุรูปํ มหนฺตํ กนกวิมานํ นิพฺพตฺติ. สมนฺตา ติคาวุตฏฺฐาเน เทวตา นานา วิธานิ ตุริยานิ คเหตฺวา อุปหารํ กโรนฺติ. นิจฺจํ เทวจฺฉราสหสฺสานิ ตํ ปริวาเรตฺวา ติฏฺฐนฺติ. เอวํ โส มหนฺตํ สมฺปตฺตึ อนุภวติ. อเถกทิวสํ สุวณฺณเสลวิหารวาสี มหาสงฺฆรกฺขิตตฺเถโร ปตฺตปฏิสมฺภิโท เทวจาริกํ จรมาโน ตํ เทวปุตฺตํ อนุปมาย เทวสมฺปตฺติยา วิโรจมานํ ทิสฺวา อุปสงฺกมฺม ฐิโต เตน กตกมฺมํ ปุจฺฉิ. โสปิสฺส ยถาภูตํ พฺยากาสิ, เตนตฺถ. "คนเหล่านี้ทั้งหมดถวายทานแล้วย่อมชำระทางไปสวรรค์ให้บริสุทธิ์ แม้เราก็ควรจะถวายทานเหมือนกัน ทานนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่เราตลอดกาลนาน อนึ่ง เราไม่มีแม้ข้าวสารเพียงทะนานเดียว การจะให้ถึงที่สุดได้ด้วยความไม่พยายามนั้นเป็นไปไม่ได้ เราจักพยายามเพื่อการนี้แล้วจักถวายทาน" ดังนี้แล้ว ตั้งแต่นั้นมา เขาก็เที่ยวแสวงหาการรับจ้าง ไปรับจ้างในที่ต่างๆ แล้วรวบรวมส่วนแบ่งค่าจ้างที่ได้รับ และพวกงาและข้าวสารเป็นต้นที่ได้จากการเที่ยวขอไว้ในที่เดียวกัน แล้วชักชวนมนุษย์ทั้งหลายให้สร้างมณฑปในที่นั้น ตกแต่งมณฑปนั้นด้วยดอกไม้ป่าเป็นต้น แล้วนิมนต์พระภิกษุให้นั่งในมณฑป จัดเตรียมข้าวมธุปายาสถวายแก่พระภิกษุทุกรูป ครั้นเมื่อเขาใกล้จะตาย ก็ระลึกถึงทานอันประเสริฐที่ตนได้ทำไว้ ด้วยบุญกรรมนั้น เขาได้ไปเกิดในเทวโลกราวกับตื่นจากหลับ วิมานทองอันใหญ่โตได้เกิดขึ้นแก่เขาตามสมควรแก่บุญที่เขาได้ทำไว้ เทวดาทั้งหลายในที่ประมาณ ๓ คาวุตโดยรอบ ได้ถือเครื่องดนตรีต่างๆ มาทำการประโคมบูชา นางเทพอัปสรตั้งพันแวดล้อมเขาอยู่เป็นนิตย์ เขาได้เสวยสมบัติอันยิ่งใหญ่ดังนี้ ครั้นวันหนึ่ง พระมหาเถระชื่อสังฆรักขิตะ ผู้อยู่ในสุวรรณบรรพตวิหาร ผู้บรรลุปฏิสัมภิทาแล้ว เที่ยวจาริกไปในเทวโลก เห็นเทพบุตรนั้นรุ่งเรืองด้วยทิพยสมบัติอันหาที่เปรียบมิได้ จึงเข้าไปยืนอยู่ใกล้ๆ แล้วถามถึงกรรมที่เขาได้ทำไว้ เทพบุตรนั้นก็ได้พยากรณ์แก่ท่านตามความเป็นจริง ด้วยเหตุนั้น ๑. ๑. สพฺพโสวณฺณโย อาสิ, ปาสาโท รตนามโย; โสณฺณสิงฺคสตากิณฺโณ, ทุทฺทิกฺโข จ ปภสฺสโร. ปราสาทนั้นล้วนแล้วด้วยทองคำ เป็นวิมานสำเร็จด้วยรัตนะ เกลื่อนกล่นด้วยยอดทองคำนับร้อย รุ่งเรืองยากที่จะมองดูได้. ๒. ๒. กูฏาคาร สตากิณฺโณ, โสณฺณมาลาสมากุโล; มุตฺตากลาปาลมฺพนฺติ, ตตฺถ ตตฺถ มโนรมา. เกลื่อนกล่นด้วยเรือนยอดนับร้อย สะพรั่งไปด้วยพวงมาลัยทองคำ มีพวงแก้วมุกดาห้อยย้อยลงมาในที่นั้นๆ งดงามน่ารื่นรมย์. ๓. ๓. เนกคพฺภสตากิณฺโณ, สยนาสนมณฺฑิโต; วิภตฺโต ภพฺพภาเคหิ, ปุญฺญวฑฺฒกินา กโต. เกลื่อนกล่นด้วยห้องมิใช่น้อยร้อยห้อง ประดับประดาด้วยที่นอนและที่นั่ง แบ่งเป็นส่วนๆ อย่างเหมาะสม อันบุญสถาปนิกสร้างแล้ว. ๔. ๔. นจฺจนฺติ [Pg.107] ปมทา ตตฺถ, เภริมณฺฑลมชฺฌคา; คายนฺติ กาจิ กีฬนฺติ, วาเทนฺติ กาจิ ตนฺติโย. เหล่านางนารีฟ้อนรำอยู่ในที่นั้น ท่ามกลางวงกลอง บางพวกขับร้อง บางพวกเล่นสนุกสนาน บางพวกดีดพิณ ๕. ๕. ตโต ติคาวุเต ฐาเน, ปาสาทสฺส สมนฺตโต; สหจฺฉรา เทวปุตฺตา, คเหตฺวา อาตตาทโย. จากนั้น ในที่ประมาณ ๓ คาวุตโดยรอบปราสาท เหล่าเทพบุตรผู้เป็นสหาย ถือเครื่องดนตรีมีเครื่องสายเป็นต้น ๖. ๖. โมทนฺติ ปริวาเรตฺวา, นจฺจคีตาทินา สทา; อุลฺลงฺฆนฺติจ เสเลนฺติ, สิลาฆนฺติ สมนฺตโต. แวดล้อมอยู่ ย่อมรื่นเริงด้วยการฟ้อนรำและการขับร้องเป็นต้นอยู่เสมอ ย่อมกระโดดโลดเต้น ย่อมโห่ร้อง และย่อมสรรเสริญอยู่โดยรอบ ๗. ๗. เอวํ มหิทฺธิโก ทานิ, ตุวํ วนฺโทว ภาสติ; ปุจฺฉามิ ตํ เทวปุตฺต, กึ กมฺมมกรี ปุรา. บัดนี้ ท่านผู้มีฤทธิ์มากเช่นนี้ มีวรรณะสว่างไสว ข้าพเจ้าขอถามท่านเทพบุตรว่า ในกาลก่อนท่านได้ทำกรรมอะไรไว้ เทวปุตฺโต อาห. เทพบุตรกล่าวว่า ๘. ๘. อโหสึ ทุคฺคโต ปุพฺเพ, พาราณสีปุรุตฺตเม; ทานํ เทนฺติ นรา ตตฺถ, นิมนฺเตตฺวาน ภิกฺขโว. ในกาลก่อน ข้าพเจ้าเป็นคนยากจนอยู่ในเมืองพาราณสีอันอุดม ผู้คนในที่นั้นย่อมนิมนต์พระภิกษุทั้งหลายแล้วถวายทาน ๙. ๙. ชีวนฺโต ภติยา โสหํ, ทานํ เทนฺเต มหาชเน; ตุฏฺฐหฏฺเฐ ปมุทิเต, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา. ข้าพเจ้าเลี้ยงชีพด้วยการรับจ้าง เมื่อมหาชนถวายทานด้วยความยินดีร่าเริงเบิกบานใจ ข้าพเจ้าจึงคิดอย่างนี้ในเวลานั้น ๑๐. ๑๐. สมฺปนฺนวตฺถาลงฺการา, ทานํ เทนฺติ อิเม ชนา; ปรตฺถปิ ปหฏฺฐาว, สมฺปตฺติมนุโภนฺติ เต. ชนเหล่านี้มีเครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับพร้อมบริบูรณ์ ย่อมถวายทาน พวกเขาย่อมร่าเริงเบิกบานใจแม้ในโลกหน้า และย่อมเสวยสมบัติ ๑๑. ๑๑. พุทฺธุปฺปาโท อยํ ทานิ, ธมฺโม โลเก ปวตฺตติ; สุสีลา ทานิ วตฺตนฺติ, ทกฺขิเณยฺยา ชิโนรสา. บัดนี้ พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้ว พระธรรมย่อมเป็นไปในโลก บัดนี้ พระชินบุตรทั้งหลายผู้มีศีลอันดีงาม ผู้ควรแก่ทักษิณา ย่อมดำรงอยู่ ๑๒. ๑๒. อนาวฏฺฐิโต สํสาโร, อปายา ขลุ ปูริตา; กลฺยาณวิมุขา สตฺตา, กามํ คจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ. สังสารวัฏย่อมไม่หยุดนิ่ง อบายภูมิย่อมเต็มเปี่ยม สัตว์ทั้งหลายผู้หันหลังให้ความดี ย่อมไปสู่ทุคติโดยแท้ ๑๓. ๑๓. อิทานิ ทุกฺขิโต หุตฺวา, ชีวามิ กสิเรนหํ; ทลิทฺโท กปโณ ทีโน, อปฺปโภโค อนาลโย. บัดนี้ ข้าพเจ้าเป็นผู้มีทุกข์ เลี้ยงชีพด้วยความยากลำบาก เป็นคนขัดสน กำพร้า น่าสงสาร มีโภคทรัพย์น้อย ไม่มีที่พึ่ง ๑๔. ๑๔. อิทานิ พีชํ โรเปมิ, สุเขตฺเต สาธุสมฺมเต; อปฺเปวนาม เตนาหํ, ปรตฺถ สุขิโต สิยา. บัดนี้ ข้าพเจ้าจักหว่านพืชในนาบุญอันดีงามที่สัตบุรุษทั้งหลายสรรเสริญ หวังว่าด้วยบุญนั้น ข้าพเจ้าจักเป็นผู้มีความสุขในโลกหน้า ๑๕. ๑๕. อิติ จินฺติย ภิกฺขิตฺวา, ภตึ กตฺวาน เนกธา; มณฺฑปํ ตตฺถ กาเรตฺวา, นิมนฺเตตฺวาน ภิกฺขโว. เมื่อคิดดังนี้แล้ว ข้าพเจ้าจึงเที่ยวขอทานและรับจ้างทำงานหลายอย่าง สร้างมณฑปในที่นั้น แล้วนิมนต์พระภิกษุทั้งหลาย ๑๖. ๑๖. อายาเสน [Pg.108] อทาสาหํ, ปายสํ อมตาย โส; เตน กมฺมวิปาเกน, เทวโลเก มโนรเม. ข้าพเจ้าได้ถวายข้าวมธุปายาสเพื่ออมตธรรมด้วยความยากลำบาก ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงอยู่ในเทวโลกอันน่ารื่นรมย์ ๑๗. ๑๗. ชาโตมฺหิ ทิพฺพกาเมหิ, โมทมาโน อเนกธา; ทีฆายุโก วณฺณวนฺโต, เตชสฺสีจ อโหสหนฺติ. ข้าพเจ้าเกิดมาพร้อมด้วยทิพยสมบัติ ย่อมรื่นเริงด้วยประการต่างๆ เป็นผู้มีอายุยืน มีผิวพรรณผ่องใส และมีเดชานุภาพ เอวํ เทวปุตฺโต อตฺตนา กตปุญฺญกมฺมํ วิตฺตาเรน กเถสิ, เถโรปิ มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา มนุสฺสานํ อตฺตนา ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐทิพฺพสมฺปตฺตึ ปกาเสสิ. ตํ สุตฺวา มหาชโน กุสลกมฺมํ กตฺวา เยภุยฺเยน สคฺเค นิพฺพตฺโตติ. เทพบุตรได้เล่าบุญกรรมที่ตนได้ทำไว้โดยพิสดารดังนี้ แม้พระเถระก็ได้กลับมายังโลกมนุษย์ แล้วประกาศทิพยสมบัติที่ตนได้เห็นด้วยตาตนเองแก่เหล่ามนุษย์ มหาชนได้ฟังดังนั้นแล้ว ได้ทำกุศลกรรม ส่วนมากได้ไปเกิดในสวรรค์ ๑๘. ๑๘. อนาลโย ทุคฺคตทีนโกปิ,ทานํ ททนฺโต ธิคโต วิเสสํ; สคฺคา ปวคฺคํ ยทิ ปตฺถยวฺโห,หนฺตฺวาน มจฺเฉรมลํ ททาถาติ. แม้คนยากจน กำพร้า น่าสงสาร ไม่มีที่พึ่ง ก็ยังได้บรรลุคุณวิเศษด้วยการถวายทาน ถ้าท่านทั้งหลายปรารถนาสวรรค์และพระนิพพาน จงละมลทินคือความตระหนี่แล้วถวายทานเถิด กปณสฺส วตฺถุํ อฏฺฐมํ. เรื่องคนอนาถา จบที่ ๘ ๒๙. เทวปุตฺตสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๒๙. ลำดับเรื่องในเรื่องของเทพบุตรนี้ มีดังนี้ อิโต ปุพฺเพ นารทสฺส กิร สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส กาเล อยํ ทีโป อญฺญตเรน นาเมน ปากโฏ อโหสิ, โส ปเนกสฺมึ กาเล ทุพฺภิกฺโข อโหสิ ทุสฺสสฺโส, มหาฉาตกภยํ สตฺเต ปีเฬติ. ตสฺมึ สมเย นารทสฺส ภควโต เอโก สาสนิโก สาวโก อญฺญตรสฺมึ คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา ยถา โธตปตฺโตว นิกฺขมิ. อถญฺญตรสฺมึ เคเห มนุสฺสา เอกํ ตณฺฑุลนาฬึโปฏลิกาย พนฺธิตฺวา อุทเก ปกฺขิปิตฺวา ปจิตฺวา อุทกํ คเหตฺวา ปิวนฺโต ชีวนฺติ, ตทา เถรํ ทิสฺวา วนฺทิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา เตน ตณฺฑุเลน ภตฺตํ ปจิตฺวา ปตฺเต ปกฺขิปิตฺวา เถรสฺส อทํสุ. อถ [Pg.109] เตสํ สทฺธาพเลน สา อุกฺขลิ ภตฺเตน ปริปุณฺณา อโหสิ, เต ตํ อพฺภุตํ ทิสฺวา อยฺยสฺส ทินฺนทาเน วิปาโก อชฺเชว โน ทิฏฺโฐติ โสมนสฺสชาตา มหาชนํ สนฺนิปาเตตฺวา เต ภตฺตํ โภเชตฺวา ปจฺฉา สยํ ภุญฺชึสุ. ภตฺตสฺส คหิตคหิตฏฺฐานํ ปูรเตว. ตโต ปฏฺฐาย เต สมฺปตฺตมหาชนสฺส ทานํ ททนฺตา อายุปริโยสาเน เทวโลเก นิพฺพตฺตึสุ, อถ โส เถโร ภตฺตํ อาทาย คนฺตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิตฺวา ภุญฺชิตุมารติ. ตสฺมึ กิร รุกฺเข นิพฺพตฺโต เอโก เทวปุตฺโต อาหาเรน กิลนฺโต ภุญฺชมานํ เถรํ ทิสฺวา อตฺตภาวํ วิชหิตฺวา มหลฺลกเวเสน ตสฺส สมีเป อฏฺฐาสิ. เถโร อนาวชฺชิตฺวาว ภุญฺชติ. เทวปุตฺโต จริมาโลปํ ฐเปตฺวา ภุตฺตกาเล อุกฺกาสิตฺวา อตฺตานํ ฐิตภาวํ ชานาเปสิ. เถโร ตํ ทิสฺวา วิปฺปฏิสาริ หุตฺวา จริมํ ภตฺถปิณฺฑํ ตสฺส หตฺเถ ฐเปสิ, ตโต โส ภตฺตปิณฺฑํ คเหตฺวา ฐิโต จินฺเตสิ. อิโต กิร มยา ปุพฺเพ สมณพฺราหฺมณานํ วา กปณทฺธิกานํ วา อนฺตมโส กากสุนขา ทีนมฺปิ อาหารํ อทินฺนปุพฺพํ ภวิสฺสติ, เตนวาหํ เทโว หุตฺวาปิ ภตฺตํ น ลภามิ. หนฺทาหํ อิมํ ภตฺตปิณฺฑํ เถรสฺเสว ทสฺสามิ, ตํ เม ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย จาติ. เอวญฺจ ปน จินฺเตตฺวา ภตฺตปิณฺเฑ อาสํ ปหาย เถรํ อุปสงฺกมฺม สามิ ทาสสฺส โว อลํ อิธ โลเกน สงฺคหํ. ปรโลเกน เม สงฺคหํ กโรถาติ วตฺวา ตสฺส ปตฺเต โอกิริ. อถสฺส ภตฺถปิณฺฑํ ปตฺเต ปติตมตฺเตเยว ติคาวุตฏฺฐาเน ทิพฺพมยานิ ภตฺตภาชนานิปญฺญายึสุ. เทวปุตฺโต เถรํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ตโต ทิพฺพโภชนํ คเหตฺวา ปถมํ ทานํ ทตฺวา ปจฺฉา สยํ ภุญฺจิ. ตโต เทปุตฺโต ทุติยทิวสโต ปฏฺฐาย เถรสฺส จ สมฺปตฺตมหาชนสฺส จ มหาทานํ เทนฺโต อายุปริโยสาเน [Pg.110]๐ เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา ฉสุ กามสคฺเคสุ อปราปรํ ทิพฺพสมฺปตฺติ มนุภวมาโน ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต กาเล ตโต จุโต พาราณสิยํ อเนกวิภวสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส กุฏุมฺพิกสฺส เคเห นิพฺพตฺติ. เทโวติสฺส นามํ อกํสุ. อปรภาเค วิญฺญุตํ ปตฺตสฺส ตสฺส มาตาปิตโร กาลมกํสุ. โสวณฺณมณิมุตฺตาทิปูริตโกฏฺฐาคาราทโย โอโลเกตฺวา มม มาตาปิตโร มิจฺฉาทิฏฺฐิกตฺตา อิโต ทานาทิกิญฺจิกมฺมํ อกริตฺวา ปรโลกํ คจฺฉนฺตา กากณิกมตฺตมฺปิ อคเหตฺวา คตา, อหํ ปน ตํ คเหตฺวาว คมิสฺสามีติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา เภรึ จราเปตฺวา กปณทฺธิกวนิพฺพเก สนฺนิปาเตตฺวา สตฺตาหพฺภนฺตเร สพฺพํ สาปเตยฺยํ ทานมุเขน ทตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อิสิปฺปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา กสิณปริกมฺมํ กตฺวา ปญฺจ ภิญฺญา อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา อากาสจารี อโหสิ. อถ ตสฺมึสมเย ปทุมุตฺตโร นาม ภควา หํสวตีนคเร ปฏิวสนฺโต เทวพฺรหฺมาทิปริวุโต จตุสจฺจปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมํ เทเสนฺโต นิสินฺโน โหติ, ตทา โส ตาปโส อากาเสน คจฺฉนฺโต มหาชนสมาคมญฺจ ภควโต สรีรโต นิกฺขนฺตฉพฺพณฺณรํสิโย จ ทิสฺวา กิเมตํติ วิมฺหิโต อากาสา โอตริตฺวา มหติยา พุทฺธลีฬาย นิสีทิตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺตํ ภควนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนมานโส ปริสนฺตเร นิสินฺโน ธมฺมํ สุตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน อสฺสมเมว อคมาสิ. อถ โส ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา อายุปริโยสาเน ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺโต ตึสกปฺเป ทิพฺพสมฺปตฺติมนุภวนฺโต ฉสุ กามสคฺเคสุ อปราปริยวเสน สํสริ. เอกปญฺญาสอตฺตภาเว สกฺโก เทวราชา อโหสิ, เอกกวีสติอตฺตภาเว จกฺกวตฺติ หุตฺวา มนุสฺสสมฺปตฺติ มนุภวิตฺวา อิมสฺมึพุทฺธุปฺปาเท ภควติ ปรินิพฺพุเต สาวตฺถิยํ อญฺญตรสฺมึ กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา สตฺตวสฺสิโก เอกํ ภิกฺขุํ ธมฺมํ เทเสนฺตํ อทฺทส. ทิสฺวา ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา อนิจฺจสญฺญํ [Pg.111] ปฏิลภิตฺวา ตตฺถ นิสินฺโนว อรหตฺตํ ปาปุณิ, ตโต โส ปตฺตปฏิสมฺภิโท อตฺตนา กตปุญฺญกมฺมํ โอโลเกนฺโต ตํ ปุพฺพจริยํ ภิกฺขูนํ มชฺเฌ ปกาเสนฺโต อาห. ตสฺมา. ในกาลก่อนโน้น ได้ยินว่า ในสมัยของพระสัมมาสัมพุทธเจ้านามว่านารทะ เกาะแห่งนี้มีชื่อปรากฏด้วยชื่ออื่น เกาะนั้นในสมัยหนึ่งเกิดทุพภิกขภัย ข้าวยากหมากแพง ภัยจากความอดอยากอย่างใหญ่หลวงเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย ในสมัยนั้น พระสาวกผู้เป็นศิษย์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่านารทะรูปหนึ่ง เที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านแห่งหนึ่งแล้วก็ออกไปเหมือนบาตรที่ล้างแล้วทีเดียว ครั้งนั้น มนุษย์ในเรือนแห่งหนึ่งเอาข้าวสารหนึ่งนาฬิกาห่อด้วยผ้าแล้วใส่ลงในน้ำต้ม เมื่อต้มแล้วก็ดื่มน้ำนั้นดำรงชีวิตอยู่ เมื่อเห็นพระเถระแล้วก็ไหว้ รับบาตรแล้วหุงข้าวด้วยข้าวสารนั้น ใส่ลงในบาตรแล้วถวายพระเถระ ด้วยกำลังศรัทธาของพวกเขา หม้อข้าวนั้นก็เต็มด้วยข้าว พวกเขาเห็นความอัศจรรย์นั้นแล้วก็เกิดความโสมนัสว่า "ผลแห่งทานที่ถวายแก่พระผู้เป็นเจ้า เราได้เห็นแล้วในวันนี้" จึงประชุมมหาชนแล้วให้มหาชนนั้นบริโภคข้าว แล้วภายหลังตนเองก็บริโภค ข้าวในหม้อนั้นเต็มอยู่เสมอในที่ที่ตักไปแล้วๆ ตั้งแต่นั้นมา พวกเขาให้ทานแก่มหาชนที่มาถึงแล้ว เมื่อสิ้นอายุแล้วก็ไปเกิดในเทวโลก ครั้งนั้น พระเถระนั้นถือข้าวไปแล้วนั่งที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่งเริ่มบริโภค ได้ยินว่า เทวบุตรองค์หนึ่งที่เกิดในต้นไม้นั้น เมื่อหิวอาหาร เห็นพระเถระกำลังบริโภคอยู่ จึงละอัตภาพของตนแล้วมายืนอยู่ใกล้พระเถระในเพศของคนแก่ พระเถระบริโภคอยู่โดยไม่ใส่ใจเลย เทวบุตรไอขึ้นในเวลาที่บริโภคเหลือคำสุดท้ายไว้แล้ว ทำให้พระเถระรู้ว่าตนยืนอยู่ พระเถระเห็นเขาแล้วเกิดความเสียใจ จึงวางก้อนข้าวคำสุดท้ายลงในมือของเขา ครั้งนั้น เทวบุตรนั้นถือเอาก้อนข้าวแล้วยืนคิดว่า "ได้ยินว่า ในกาลก่อนโน้น เราคงไม่เคยให้ทานแก่สมณพราหมณ์ หรือคนอนาถาผู้เดินทาง หรือแม้แต่กาและสุนัขเป็นต้นเลย ด้วยเหตุนั้น เราจึงไม่ได้ข้าวแม้เกิดเป็นเทพแล้ว เอาเถิด เราจะถวายก้อนข้าวนี้แก่พระเถระนั่นแหละ การถวายนี้จักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่เราตลอดกาลนาน" อนึ่ง เมื่อคิดอย่างนี้แล้วก็ละความหวังในก้อนข้าว เข้าไปหาพระเถระแล้วกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงสงเคราะห์ข้าพเจ้าผู้เป็นทาสด้วยโลกหน้าเถิด อย่าสงเคราะห์ด้วยโลกนี้เลย" แล้วก็เทก้อนข้าวลงในบาตรของพระเถระ ทันทีที่ก้อนข้าวของเขาตกลงในบาตร ภาชนะข้าวทิพย์ก็ปรากฏขึ้นในที่ประมาณ ๓ คาวุต เทวบุตรไหว้พระเถระด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้วถือเอาอาหารทิพย์นั้นไปให้ทานก่อน แล้วภายหลังตนเองก็บริโภค ตั้งแต่วันที่สองเป็นต้นไป เทวบุตรนั้นให้มหาทานแก่พระเถระและมหาชนที่มาถึงแล้ว เมื่อสิ้นอายุแล้วก็ไปเกิดในเทวโลก เสวยทิพยสมบัติในกามสวรรค์ ๖ ชั้นสลับกันไป ในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ จุติจากเทวโลกนั้นแล้วไปเกิดในเรือนของคฤหบดีผู้มิจฉาทิฐิผู้มีสมบัติมากในเมืองพาราณสี พวกเขาตั้งชื่อให้ว่าเทวะ ในภายหลังเมื่อเขาเจริญวัยแล้ว มารดาบิดาของเขาก็ทำกาละ เขาพิจารณาดูคลังสมบัติที่เต็มไปด้วยทองคำ แก้วมณี และไข่มุกเป็นต้นแล้วก็ตั้งใจว่า "มารดาบิดาของเราเป็นมิจฉาทิฐิ ไม่ได้ทำบุญมีทานเป็นต้นจากที่นี่ไปสู่ปรโลก จึงไปโดยไม่ได้นำแม้เพียงกากณิกะไปเลย แต่เราจักนำสิ่งเหล่านี้ไป" จึงให้ตีกลองประกาศ ประชุมคนอนาถาผู้เดินทางและคนขอทานแล้วให้ทรัพย์สมบัติทั้งหมดด้วยการให้ทานภายใน ๗ วัน แล้วเข้าไปในป่า บวชเป็นฤๅษี ทำกสิณบริกรรมแล้วยังอภิญญา ๕ และสมาบัติ ๘ ให้เกิดขึ้นแล้วก็เหาะไปในอากาศ ครั้งนั้น ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระประทับอยู่ในเมืองหงสาวดี ประทับนั่งแสดงธรรมที่ประกอบด้วยอริยสัจ ๔ แวดล้อมด้วยหมู่เทพและพรหมเป็นต้นอยู่ ครั้งนั้น ฤๅษีนั้นกำลังเหาะไปในอากาศ เห็นมหาชนประชุมกันและรัศมี ๖ สีที่เปล่งออกจากพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วก็ประหลาดใจว่า "นี่อะไรกัน" จึงลงจากอากาศ เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งแสดงธรรมด้วยพุทธลีลาอันยิ่งใหญ่แล้วก็มีจิตเลื่อมใส นั่งอยู่ในท่ามกลางบริษัท ฟังธรรมแล้วไหว้พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วก็กลับไปยังอาศรมของตน ครั้งนั้น เขาอยู่ในที่นั้นตลอดอายุขัย เมื่อสิ้นอายุแล้วก็ไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เสวยทิพยสมบัติอยู่ ๓๐ กัป ท่องเที่ยวไปในกามสวรรค์ ๖ ชั้นสลับกันไป ใน ๕๑ อัตภาพเป็นพระอินทร์ ใน ๒๑ อัตภาพเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ เสวยมนุษยสมบัติแล้ว ในพุทธุปบาทนี้ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว ไปเกิดในตระกูลแห่งหนึ่งในเมืองสาวัตถี เมื่ออายุ ๗ ขวบ ได้เห็นภิกษุรูปหนึ่งกำลังแสดงธรรม เมื่อเห็นแล้วก็เข้าไปหา ฟังธรรมแล้วได้อนิจจสัญญา นั่งอยู่ที่นั่นนั่นเองก็บรรลุพระอรหัต ครั้งนั้น พระอรหันต์ผู้ได้ปฏิสัมภิทาแล้วนั้น เมื่อพิจารณาดูบุญกรรมที่ตนทำไว้ในปางก่อน จึงประกาศเรื่องราวในอดีตนั้นในท่ามกลางภิกษุทั้งหลายแล้วกล่าวว่า "เพราะเหตุนั้น." ๑. ๑. นารโท กิร สมฺพุทฺโธ, ปุพฺเพ อาสิ นรุตฺตโม; โลกํ ทุกฺขา ปโมเจนฺโต, ททนฺโต อมตํ ปทํ. ได้ยินว่า ในกาลก่อน พระสัมมาสัมพุทธเจ้านามว่านารทะ ผู้เป็นยอดแห่งนรชน ได้มีแล้ว ทรงปลดเปลื้องโลกจากทุกข์ ประทานอมตบท. ๒. ๒. ตสฺมึ ตุ สมเย ตสฺส, สาวโก ฉินฺนพนฺธโน; ภิกฺขิตฺวา ทีปเก ลทฺธ, มาหารํ ปริภุญฺชิตุํ. ก็ในสมัยนั้น พระสาวกของพระองค์ผู้มีเครื่องผูกอันตัดได้แล้ว เที่ยวบิณฑบาตในเกาะ ได้อาหารมาเพื่อบริโภค. ๓. ๓. รุกฺขมูล มุปา คญฺฉิ, ตตฺถาสึ รุกฺขเทวตา; พุภุกฺขิตา อุทิกฺขนฺตี, อฏฺฐาสึ ตสฺส สนฺติเก. พระสาวกนั้นได้เข้าไปยังโคนต้นไม้ ในที่นั้น ข้าพเจ้าเป็นรุกขเทวดาผู้หิวโหย กำลังเฝ้ามองดูอยู่ ได้ยืนอยู่ใกล้พระสาวกนั้น. ๔. ๔. อทาสิ เม ภตฺตปิณฺฑํ, กรุณาปูริตนฺตโร; คเหตฺวาน ฐิโต ปิณฺฑํ, สหมาโน ขุทํ ตทา. พระสาวกนั้นผู้มีใจเต็มเปี่ยมด้วยความกรุณา ได้ให้ก้อนข้าวแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้ารับก้อนข้าวแล้วยืนอยู่ อดทนต่อความหิวในเวลานั้น. ๕. ๕. อทินฺนตฺตา มยา ปุพฺเพ, กิญฺจิ ทานํ สุเปสเล; ชิฆจฺฉาปีฬิโต โหมิ, ชาโตปิ เทวโยนิยํ. เพราะในกาลก่อน ข้าพเจ้าไม่ได้ให้ทานอะไรเลยแก่ท่านผู้มีศีลดีงาม ข้าพเจ้าจึงถูกความหิวเบียดเบียน แม้เกิดในกำเนิดเทวดาแล้ว. ๖. ๖. อชฺช เขตฺตํ สุลทฺธํเม, เทยฺยธมฺโมปิ วิชฺชติ; พีชเมตฺถ จ โรเปมิ, ภวโต ปริมุตฺติยา. วันนี้ ข้าพเจ้าได้นาบุญอันดีแล้ว ไทยธรรมก็มีอยู่ ข้าพเจ้าจะปลูกพืชลงในนานี้ เพื่อความหลุดพ้นจากภพ. ๗. ๗. อิติ จินฺติย วนฺทิตฺวา, ทาสสฺส สามิ โว อลํ; สงฺคหํ อิธ โลกสฺมึ, กโรถ ปารโลกิกํ. ข้าพเจ้าคิดอย่างนี้แล้ว ไหว้แล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การสงเคราะห์ในโลกนี้เพียงพอแล้วสำหรับข้าพเจ้าผู้เป็นทาส ขอท่านจงกระทำการสงเคราะห์เพื่อประโยชน์ในโลกหน้าเถิด." ๘. ๘. อิติ วตฺวา อทาสาหํ, ภุญฺจิ โสปิ ทยาปโร; เตนาหํ ปุญฺญกมฺเมน, สุธนฺนมลภึ ขเณ. เมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว ข้าพเจ้าก็ได้ถวาย แม้พระสาวกนั้นผู้มีใจประกอบด้วยความเอ็นดูก็ได้บริโภค ด้วยบุญกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงได้ทรัพย์อันประเสริฐในทันที. ๙. ๙. ตโต จุโต ฉเทเวสุ, วินฺทนฺโต มหตึสิรึ; จิรกาลํ วสึ ตตฺถ, เทวิทฺธีหิ สมงฺคิตา. ข้าพเจ้าจุติจากที่นั้นแล้ว เสวยสิริอันยิ่งใหญ่ในสวรรค์ ๖ ชั้น ได้อยู่ในที่นั้นเป็นเวลานาน เพียบพร้อมด้วยฤทธิ์ของเทวดา. ๑๐. ๑๐. สตสหสฺเส อิโต กปฺเป, ปทุมุตฺตรนามโก; อุปฺปชฺชิ โลกนายโก, ธมฺมราชา ตถาคโต. ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ พระโลกนาถผู้เป็นธรรมราชาพระนามว่าปทุมุตตระ เป็นพระตถาคต ได้อุบัติขึ้นแล้ว. ๑๑. ๑๑. มหิทฺธิโก [Pg.112] ตทา อาสึ, ตาปโส กานเน วเน; สมฺปตฺตปญฺจา ภิญฺญาโณ, อากาเสน จรามหํ. ในกาลนั้น ข้าพเจ้าเป็นฤๅษีผู้มีฤทธิ์มากอยู่ในป่าใหญ่ เป็นผู้บรรลุอภิญญา ๕ เหาะไปในอากาศ. ๑๒. ๑๒. ตทา กาเสน คจฺฉนฺโต, รมฺเม หํสวตีปุเร; พุทฺธรํสิปริกฺขิตฺตํ, เกตุมาลาวิลาสิตํ. ในกาลนั้น ข้าพเจ้ากำลังเหาะไปในอากาศ [เห็น] เมืองหงสาวดีอันรื่นรมย์ ซึ่งแวดล้อมด้วยพุทธรัศมี และงดงามด้วยรัศมีแห่งพระเกตุ. ๑๓. ๑๓. เทวสงฺฆปริพฺพูฬฺหํ, เทเสนฺตํ อทฺทสํ ชินํ; โส ตํ ทิสฺวาน นภสา, ฐิโตหํ ปริสนฺตเร. ข้าพเจ้าได้เห็นพระชินเจ้าผู้แวดล้อมด้วยหมู่เทพกำลังแสดงธรรม ข้าพเจ้าเห็นพระองค์นั้นแล้ว จึงลงจากอากาศมายืนอยู่ท่ามกลางบริษัท. ๑๔. ๑๔. ธมฺมํ สุตฺวา อุทคฺโคหํ, กาลํ กตฺวาน สตฺถุโน; ตโต จุโต ปปนฺโนสฺมิ, ตาวตึเส มโนรเม. ข้าพเจ้าฟังธรรมแล้วมีใจเบิกบาน ครั้นทำกาละในสำนักของพระศาสดาแล้ว จุติจากที่นั้นก็ได้ไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์อันน่ารื่นรมย์. ๑๕. ๑๕. ตึสกปฺปสหสฺสานิ, จรนฺโต เทวมานุเส; ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ลภามิ วิปุลํ สุขํ. ตลอดสามหมื่นกัปที่ท่องเที่ยวไปในหมู่เทวดาและมนุษย์ ข้าพเจ้าไม่รู้จักทุคติเลย ได้รับแต่ความสุขอย่างไพบูลย์. ๑๖. ๑๖. เอกปญฺญาสติกฺขตฺตุํ, เทวรชฺชมการยึ; อเถกวีสติกฺขตฺตุํ, จกฺกวตฺตี อโหสหํ. ข้าพเจ้าได้ครองเทวราช ๕๑ ครั้ง และได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๒๑ ครั้ง. ๑๗. ๑๗. ปเทสรชฺชํ กาสาหํ, พหุกฺขตฺตุํ ตหึ ตหึ; อิมสฺมึ ภทฺทเก กปฺเป, นิพฺพุเตตุ ตถาคเต. ข้าพเจ้าได้เป็นพระราชาในประเทศราชหลายครั้งในที่นั้นๆ ในภัทรกัปนี้ เมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว. ๑๘. ๑๘. โจทิโต ปุญฺญกมฺเมน, สาวตฺถิปุรมุตฺตเม; อุปฺปชฺชิตฺวา กุเล เสฏฺเฐ, ชาติยา สตฺตวสฺสิโก. ด้วยบุญกรรมตักเตือนแล้ว ข้าพเจ้าจึงมาเกิดในตระกูลเศรษฐี ในเมืองสาวัตถีอันอุดม มีอายุได้ ๗ ขวบแต่กำเนิด. ๑๙. ๑๙. สุตฺวา ธมฺมํ กเถนฺตสฺส, ภิกฺขุสฺสญฺญตรสฺสหํ; ภวสฺสนฺตํ กริตฺวาน, อรหตฺตมปาปุณึ. ข้าพเจ้าฟังธรรมของภิกษุรูปใดรูปหนึ่งผู้กำลังแสดงอยู่ จึงกระทำที่สุดแห่งภพแล้วบรรลุพระอรหัต. ๒๐. ๒๐. สุทินฺนํ เม ตทา ทานํ, สุสฺสุตํ ธมฺมมุตฺตมํ; ทุกฺขสฺสนฺตํ อกาสาหํ, ตสฺส กมฺมสฺส วาหสาติ. ทานในกาลนั้นข้าพเจ้าถวายดีแล้ว ธรรมอันอุดมข้าพเจ้าก็ฟังดีแล้ว ข้าพเจ้าได้กระทำที่สุดแห่งทุกข์แล้ว ด้วยอำนาจแห่งกรรมนั้น. เอวญฺจ ปน วตฺวา พหู ชเน กุสลกมฺเม นิโยเชสีติ. ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านก็ได้ชักชวนชนเป็นอันมากให้ประกอบในกุศลกรรม. ๒๑. ๒๑. ทาเนนเปวํ [Pg.113] จริมาย ปิณฺฑิยา,สวณาย ธมฺมสฺส มุหุตฺตเกน; ลภนฺติ สตฺตา ติวิธมฺปิ สมฺปทํ,ผลํ วเท โก พหุทายกสฺส โภ. สัตว์ทั้งหลายย่อมได้สมบัติทั้ง ๓ ประการ แม้ด้วยการถวายบิณฑบาตครั้งสุดท้าย และด้วยการฟังธรรมเพียงชั่วครู่ ท่านผู้เจริญ ใครเล่าจะพรรณนาถึงผลของผู้ให้ทานมากได้. เทวปุตฺตสฺส วตฺถุํ นวมํ. เรื่องเทวบุตรที่ ๙. ๓๐. สีวลิตฺเถรสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๓๐. นี้เป็นลำดับเรื่องราวในเรื่องของพระสีวลีเถระ. อิโต กิร กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก ปทุมุตฺตโร นาม สตฺถา โลเก อุทปาทิ ธมฺมเทสนาย สตฺเต อมตมหานิพฺพาณํ ปาเปนฺโต, ตสฺมึ สมเย ภควา หํสาวติยํ สราชิกาย ปริสาย มชฺเฌ เอกํ ภิกฺขุํ ลาภีนํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสิ. ตทา ราชา ตํ ทิสฺวา ตํ ฐานํ กามยมาโน พุทฺธปมุขสฺส สงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา ภควโต ปาทมูเล สิรสา นิปชฺชิ, ตทาสฺส ภควา อนาคเต โคตมสฺส ภควโต สาสเน ตํ ฐานํ ลภิสฺสสีติ วตฺวา พฺยากาสิ. ตํ สุตฺวา มุทิโต ราชา ปุญฺญานิ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติ. ตโต อปรภาเค พาราณสิยํ เสฏฺฐิปุตฺโต หุตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสหสฺสํ จตุปจฺจยทาเนน ยาวชีวํ ปฏิชคฺคิตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺโต มหนฺตํ สมฺปตฺติ มนุภวิตฺวา ตโต จุโต วิปสฺสิสฺส ภควโต กาเล พนฺธุมตีนคเร อญฺญตรสฺมึ กุลเคเห นิพฺพตฺติ. โส ตสฺมึ สมเย เสนคุตฺตฏฺฐาเน ฐตฺวา รญฺโญ กมฺมํ กโรติ, ตทา นครวาสิโน อุปาสกคณา วิปสฺสีสมฺมาสมฺพุทฺธํ อุปสงฺกมฺม วนฺทิตฺวา ภควา ภนฺเต สสาวโก อมฺหากํ อนุคฺคหํ กโรตูติ สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา มหาทานํ ทตฺวา สพฺเพ เอกจฺฉนฺทา ภควนฺต มุทฺทิสฺส มหารหํ มหาปริเวณํ การาเปตฺวา ปริเวณมเห มหาทานํ ททนฺตา ทานคฺเค อสุกํ นาม [Pg.114] นตฺถีติ น วตฺตพฺพนฺติ วตฺวา ทานํ ปฏิยาเทตฺวา ทานคฺคํ โอโลเกนฺตา นวทธิญฺจ ปฏลมธุญฺจ อปสฺสนฺตา ปุริเส ปกฺโกสิตฺวา สหสฺสํ ทตฺวา ทธิมธุํ ขิปฺปํ ปริเยสิตฺวา อาเนถาติ เปเสสุํ, เต สหสฺสํ คเหตฺวา ทธิมธุํ อุปธาเรตุํ ตตฺถ ตตฺถ วิจรนฺตา ทฺวารนฺตเร อฏฺฐํสุ, ตทา อยํ เสนคุตฺโต รญฺโญ สภตฺตํ ทธิมธุํ อาทาย คจฺฉนฺโต มหาทฺวารํ สมฺปาปุณิ, อถ เต ทธิมธุํ ทิสฺวา โภ กหาปณํ คเหตฺวา อิมํ เทหีติ ยาจึสุ. เตน น ทสฺสามีติ วุตฺเต ยาวสหสฺสํ วฑฺเฒตฺวา ยาจึสุ. ตโต เสนคุตฺโต อิมํ อปฺปคฺฆํ สหสฺเสน ยาจถ, กิ มเนน กโรถาติ ปุจฺฉิ, เตหิ สมฺพุทฺธตฺถายาติ วุตฺเต เตนหิ อหเมว ทสฺสามีติ ชีรมริจาทีหิ สกฺขรมธุผาณิตาทโย โยเชตฺวา ทานคฺคํ อุปนาเมสิ. ตํ สตฺถุ อานุภาเวน พุทฺธปมุขสฺส อฏฺฐสฏฺฐิภิกฺขุสตสหสฺสสฺส ปโหณกํ อโหสิ. ตโต โส เตน ปุญฺญกมฺเมน เทวมนุสฺสโลเกสุ สมฺปตฺติ มนุภวิตฺวา อปรภาเค อมฺหากํ ภควโต กาเล โกลิยนคเร มหาลิลิจฺฉวิรญฺโญ อุปนิสฺสาย สุปฺปิยาย นาม อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. โส สตฺตมาสสตฺตสํวจฺฉรานิ มาตุกุจฺฉิยํ วสิตฺวา สตฺตทิวสานิ มูฬฺหคพฺโภ ทุกฺขมนุภวิ. มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมนฺตสฺส ตสฺส มาตาปิตโร สีวลีติ นาม มกํสุ. เอวํ มหาปุญฺญสฺส เอตฺตกํ กาลํ มาตุกุจฺฉิมฺหิ ทุกฺขานุภวนํ อตฺตนาว กเตน ปาปพเลน อโหสิ, โส กิร อตีเต ราชา หุตฺวา อตฺตโน สปตฺตรญฺญา สทฺธึ สงฺคาเมนฺโต มาตรา สทฺธึ มนฺเตสิ. สา นครํ รุนฺธิตฺวา อมิตฺเต คณฺหิตุํ สกฺกาติ อุปาย มทาสิ, โสปิ ตสฺสา วจเนน นครํ รุนฺธิตฺวา สตฺตเม ทิวเส อคฺคเหสิ, เตน ปาปกมฺมพเลน มาตาปุตฺตานํ เอวํ มหนฺตํ ทุกฺขํ อโหสีติ. ตโต [Pg.115] สา ปุตฺตํ วิชายนกาเล สตฺตเม ทิวเส ภควนฺตํ อนุสฺสริตฺวา สุเขน ภารํ มุญฺจิ. ตุฏฺฐา สา สตฺตเม ทิวเส พุทฺธปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ อทาสิ, อถสฺสา ปุตฺโต สตฺตวสฺสิกกาเล เคหา นิกฺขมฺม สตฺถารํ ทิสฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิ. สตฺถา สาริปุตฺตตฺเถรสฺส นิโยเชสิ, ตโต สาริปุตฺตตฺเถเรน อุปชฺฌาเยน โมคฺคลฺลานมาจริยํ กตฺวา ปพฺพชิ, อถ โส ขุรคฺเคเยว อรหตฺตํ ปตฺวา พุทฺธสาสนํ โสเภสิ, โส ปุพฺเพ กตปุญฺญานุภาเวน มหาปุญฺโญ อโหสิ ลาภีนญฺจ อคฺโค. อเถกสฺมึ สมเย ภควา เรวตตฺเถรํ ทสฺสนาย ขทิรวนวิหารํ คจฺฉนฺโต ตึสภิกฺขุสหสฺเสหิ สทฺธึ ตึสโยชนิกํ ฉฏฺฏิตกนฺตารํ สมฺปาปุณิ นิรูทกํ อปฺปภกฺขํ. เยภุยฺเยน เทวตา สีวลิตฺเถเร ปสนฺนา. ตสฺมา ภควา สีวลิตฺเถรํ ปุรโต จาริกํ กตฺวา เทวตาหิ การาปิเต วิหาเร วสนฺโต เทวตาหิ สชฺชิตทานํ ปริภุญฺชนฺโต เรวตตฺเถรํ สํปาปุณิตฺวา คตกมฺมํ นิฏฺฐาเปตฺวา เชตวนมาคมฺม ลาภีนํ อคฺคฏฺฐาเน ตํ ฐเปสีติ. เตน วุตฺตํ อปทาเน. ได้ยินว่า ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ พระศาสดานามว่าปทุมุตตระ ทรงอุบัติขึ้นในโลก ทรงยังสัตว์ทั้งหลายให้ถึงอมตมหานิพพานด้วยการแสดงธรรม ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ เมืองหงสาวดี ทรงตั้งภิกษุรูปหนึ่งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะผู้เลิศด้วยลาภ ท่ามกลางบริษัทพร้อมด้วยพระราชา ครั้งนั้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นภิกษุนั้นแล้ว ทรงปรารถนาตำแหน่งนั้น จึงถวายมหาทานแก่พระสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข แล้วทรงหมอบลงแทบพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพยากรณ์แก่พระองค์ว่า 'ในอนาคต ท่านจักได้ตำแหน่งนั้นในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าโคดม' พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้ว ทรงยินดี ทรงบำเพ็ญบุญแล้วบังเกิดในเทวโลก หลังจากนั้น ทรงบังเกิดเป็นบุตรเศรษฐีในเมืองพาราณสี ทรงบำรุงพระปัจเจกพุทธเจ้าพันองค์ด้วยการถวายปัจจัยสี่ตลอดชีวิต แล้วบังเกิดในเทวโลก ทรงเสวยสมบัติอันยิ่งใหญ่ จุติจากที่นั้นแล้ว ในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าวิปัสสี ทรงบังเกิดในเรือนแห่งตระกูลหนึ่งในเมืองพันธุมดี ในสมัยนั้น ท่านผู้นั้นดำรงอยู่ในตำแหน่งเสนาคุต ทำราชการของพระราชา ครั้งนั้น เหล่าอุบาสกชาวเมืองพากันเข้าไปเฝ้าพระวิปัสสีสัมมาสัมพุทธเจ้า ถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยพระสาวกโปรดทรงอนุเคราะห์พวกข้าพระองค์ด้วยเถิด' แล้วนิมนต์เพื่อเสวยในวันพรุ่งนี้ ถวายมหาทานแล้ว ทุกคนมีความเห็นเป็นอันเดียวกัน สร้างมหาปริเวณอันมีค่ามากถวายแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อถวายมหาทานในงานฉลองปริเวณ ได้กล่าวว่า 'ในโรงทานนี้ไม่ควรกล่าวว่าสิ่งชื่อโน้นไม่มี' แล้วจัดเตรียมทาน เมื่อตรวจดูโรงทาน ไม่เห็นนมส้มใหม่และน้ำผึ้งแผ่น จึงเรียกบุรุษมา ให้เงินหนึ่งพัน แล้วส่งไปว่า 'จงรีบหานมส้มและน้ำผึ้งมาให้' บุรุษเหล่านั้นรับเงินหนึ่งพันแล้ว เที่ยวแสวงหานมส้มและน้ำผึ้งไปในที่ต่างๆ ก็ไปยืนอยู่ที่ระหว่างประตู ครั้งนั้น เสนาคุตผู้นี้กำลังนำนมส้มและน้ำผึ้งสำหรับเป็นพระกระยาหารของพระราชาไป ก็มาถึงประตูใหญ่ ครั้นบุรุษเหล่านั้นเห็นนมส้มและน้ำผึ้งแล้ว จึงขอว่า 'ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงรับกหาปณะแล้วให้นมส้มและน้ำผึ้งนี้แก่เราเถิด' เมื่อเสนาคุตกล่าวว่า 'เราไม่ให้' พวกเขาก็เพิ่มราคาขึ้นจนถึงหนึ่งพันแล้วขอ ครั้งนั้น เสนาคุตถามว่า 'ท่านทั้งหลายขอของมีค่าน้อยนี้ด้วยเงินหนึ่งพัน ท่านจะทำอะไรด้วยของนี้' เมื่อบุรุษเหล่านั้นกล่าวว่า 'เพื่อพระสัมพุทธเจ้า' เสนาคุตจึงกล่าวว่า 'ถ้าเช่นนั้น เราเองจักให้' แล้วผสมด้วยเครื่องปรุงมีขิงและพริกไทยเป็นต้นกับน้ำตาลทราย น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยงบเป็นต้น แล้วนำไปถวายที่โรงทาน ด้วยอานุภาพของพระศาสดา ของนั้นเพียงพอแก่ภิกษุหกล้านแปดแสนรูปมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข หลังจากนั้น ท่านผู้นั้นเสวยสมบัติในเทวโลกและมนุษยโลกด้วยบุญกรรมนั้น ต่อมาในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา ได้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของพระนางสุปปิยาผู้เป็นพระอัครมเหสีของพระเจ้ามหาลิจฉวีในเมืองโกลิยะ ท่านผู้นั้นอยู่ในครรภ์มารดา 7 ปีกับ 7 เดือน แล้วก็เป็นผู้มีครรภ์ค้างอยู่ 7 วัน ได้เสวยทุกข์ เมื่อท่านผู้นั้นออกจากครรภ์มารดา บิดามารดาของท่านได้ตั้งชื่อว่า สีวลี การที่ผู้มีบุญมากเช่นนี้ต้องเสวยทุกข์ในครรภ์มารดาเป็นเวลานานถึงเพียงนี้ เป็นด้วยอำนาจแห่งบาปกรรมที่ตนเองทำไว้ ได้ยินว่า ในอดีต ท่านผู้นั้นเป็นพระราชา เมื่อรบกับพระราชาผู้เป็นศัตรูของตน ได้ปรึกษากับพระมารดา พระมารดาได้ให้คำแนะนำว่า 'สามารถล้อมเมืองแล้วจับศัตรูได้' พระราชาผู้นั้นก็ล้อมเมืองตามคำของพระมารดานั้น แล้วยึดเมืองได้ในวันที่ 7 ด้วยอำนาจแห่งบาปกรรมนั้น มารดาและบุตรจึงได้เสวยทุกข์อันยิ่งใหญ่เช่นนี้ หลังจากนั้น พระมารดาเมื่อจะคลอดบุตรในวันที่ 7 ได้ระลึกถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วก็คลอดบุตรได้โดยง่าย พระมารดาผู้ยินดีแล้ว ได้ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขในวันที่ 7 ต่อมา บุตรของนางเมื่ออายุ 7 ขวบ ได้ออกจากเรือน เห็นพระศาสดาแล้วขอบรรพชา พระศาสดาทรงมอบหมายให้พระสารีบุตรเถระ หลังจากนั้น ท่านก็บรรพชาโดยมีพระสารีบุตรเถระเป็นพระอุปัชฌาย์ และมีพระมหาโมคคัลลานะเป็นพระอาจารย์ ครั้นแล้ว ท่านก็ได้บรรลุพระอรหัตในขณะที่กำลังโกนผม แล้วยังพระพุทธศาสนาให้รุ่งเรือง ท่านเป็นผู้มีบุญมากด้วยอานุภาพแห่งบุญที่ทำไว้ในปางก่อน และเป็นผู้เลิศด้วยลาภ อนึ่ง ในสมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปวิหารขทิรวันเพื่อเยี่ยมพระเรวตเถระ พร้อมด้วยภิกษุ 30,000 รูป ได้เสด็จถึงป่ากันดารที่ถูกทอดทิ้งระยะทาง 30 โยชน์ ซึ่งไม่มีน้ำและมีอาหารน้อย โดยมากเทวดาทั้งหลายเลื่อมใสในพระสีวลีเถระ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงให้พระสีวลีเถระนำหน้าเสด็จจาริกไป ประทับอยู่ในวิหารที่เทวดานฤมิตถวาย เสวยปัจจัยที่เทวดาจัดถวาย เสด็จไปถึงพระเรวตเถระ ทรงทำกิจที่เสด็จไปให้สำเร็จแล้ว เสด็จกลับมายังพระเชตวัน ทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะผู้เลิศด้วยลาภ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ในอปทานว่า ๑. ๑. ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, สพฺพธมฺเมสุ จกฺขุมา; อิโต สตสหสฺสมฺหิ, กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก. พระชินเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ ผู้มีจักษุในธรรมทั้งปวง ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ พระผู้นำได้อุบัติขึ้นแล้ว ๒. ๒. สีลํ ตสฺส อสงฺขฺเยยฺยํ, สมาธิ วชิรูปโม ; อสํขิยํ ญาณวรํ, วิมุตฺติ จ อโนปมา. ศีลของพระองค์นับไม่ได้ สมาธิเปรียบด้วยเพชร ญาณอันประเสริฐนับไม่ได้ และวิมุตติก็หาเปรียบมิได้ ๓. ๓. มนุชามรนาคานํ, พฺรหฺมานญฺจ สมาคเม; สมณพฺราหฺมณากิณฺเณ, ธมฺมํ เทเสติ นายโก. ในที่ประชุมแห่งมนุษย์ เทวดา นาค และพรหมทั้งหลาย อันเกลื่อนกล่นด้วยสมณะและพราหมณ์ พระผู้นำทรงแสดงธรรม ๔. ๔. สสาวกํ มหาลาภึ, ปุญฺญวนฺตํ ชุตินฺธรํ,ฐเปสิ เอตทคฺคมฺหิ, ปริสาสุ วิสารโท. พระองค์ผู้แกล้วกล้าในบริษัททั้งหลาย ทรงตั้งพระสาวกผู้มีลาภมาก ผู้มีบุญ มีรัศมีรุ่งเรือง ไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะนี้ ๕. ๕. ตทาหํ [Pg.116] ขตฺติโย อาสึ, ปุเร หํสวตีวฺหเย ; สุตฺวา ชินสฺส ตํ วากฺยํ, สาวกสฺส คุณํ พหุํ. ครั้งนั้น เราเป็นกษัตริย์ในเมืองชื่อหงสาวดี ได้ฟังพระดำรัสของพระชินเจ้า ถึงคุณอันมากของพระสาวก ๖. ๖. นิมนฺตยิตฺวา สตฺตาหํ, โภชยิตฺวา สสาวกํ; มหาทานํ ททิตฺวาน, ตํ ฐานมภิปตฺถยึ. นิมนต์แล้ว ๗ วัน ถวายภัตตาหารพร้อมด้วยพระสาวกแล้ว ถวายมหาทานแล้ว ข้าพเจ้าได้ปรารถนาตำแหน่งนั้น ๗. ๗. ตทา มํ วินตํ ปาเท, ทิสฺวาน ปุริสาสโภ; โส สเรน มหาวีโร, อิมํ วจนมพฺรวี. เมื่อนั้น พระบุรุษอาชาไนยผู้เป็นมหาวีระ ทรงเห็นข้าพเจ้ากราบลงที่พระบาทแล้ว ได้ตรัสพระดำรัสนี้ด้วยพระสุรเสียง ๘. ๘. ตโต ชินสฺส วจนํ, โสตุกามา มหาชนา; เทวทานวคนฺธพฺพา, พฺรหฺมาโนจ มหิทฺธิกา. แต่นั้น มหาชนผู้ใคร่จะฟังพระดำรัสของพระชินเจ้า ทั้งเทวดา อสูร คนธรรพ์ และพรหมทั้งหลายผู้มีฤทธิ์มาก ๙. ๙. สมณพฺราหฺมณา จาปิ, นมสฺสิสุํ กตญฺชลี; นโม เต ปุริสาชญฺญ, นโม เต ปุริสุตฺตม. แม้สมณะและพราหมณ์ทั้งหลาย ก็ได้ประนมมือไหว้แล้วกล่าวว่า ข้าแต่บุรุษอาชาไนย ขอความนอบน้อมจงมีแด่ท่าน ข้าแต่บุรุษสูงสุด ขอความนอบน้อมจงมีแด่ท่าน ๑๐. ๑๐. ขตฺติเยน มหาทานํ, ทินฺนํ สตฺตาหกมฺปิ โน; โสตุกามา ผลํ ตสฺส, พฺยากโรหิ มหามุเน. มหาทานที่พระกษัตริย์ถวายแล้วตลอด ๗ วัน แม้พวกข้าพระองค์ก็ใคร่จะฟังผลของทานนั้น ขอพระมหามุนีโปรดพยากรณ์ด้วยเถิด ๑๑. ๑๑. ตโต อโวจ ภควา, สุโณถ มม ภาสิตํ; อปฺปเมยฺยมฺหิ พุทฺธสฺมึ, คุณมฺหิ สุปฺปติฏฺฐิตา. แต่นั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า ท่านทั้งหลายจงฟังคำที่เรากล่าว (ทานและ) คุณความดีตั้งมั่นดีแล้วในพระพุทธเจ้าผู้หาประมาณมิได้ ๑๒. ๑๒. ทกฺขิณา ทายกํ ปตฺวา, อปฺปเมยฺยผลาวหา; อปิ เจ ส มหาโภโค, ฐานํ ปตฺเถติ มุตฺตมํ. ทักษิณาเมื่อถึงทายกแล้ว ย่อมนำมาซึ่งผลอันประมาณมิได้ แม้ว่าผู้มีโภคทรัพย์มากนั้นจะปรารถนาตำแหน่งอันสูงสุด ๑๓. ๑๓. ลาภี วิปุลลาภีนํ, ยถา ภิกฺขุ สุทสฺสโน; ตถาหํปิ ภเวยฺยนฺติ, ลจฺฉเต ตํ อนาคเต. (เขาปรารถนาว่า) ข้าพเจ้าพึงเป็นผู้มีลาภมากในบรรดาผู้มีลาภทั้งหลาย เหมือนพระภิกษุสุทัสสนะ ฉันใด เขาก็จักได้ตำแหน่งนั้นในอนาคต ๑๔. ๑๔. สตสหสฺสิโต กปฺเป, โอกฺกากกุลสมฺภโว; โคตโมนาม นาเมน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ. ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ไป พระศาสดาพระนามว่าโคดม ผู้บังเกิดในวงศ์พระเจ้าโอกกากะ จักอุบัติขึ้นในโลก ๑๕. ๑๕. ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต; สีวลิ นาม นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุสาวโก. เขาจักเป็นทายาทในธรรมของพระองค์ เป็นโอรสผู้เกิดจากธรรม เป็นพระสาวกของพระศาสดา มีนามว่าสีวลี ๑๖. ๑๖. เตน [Pg.117] กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ; ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสูปโค อหํ. ด้วยกรรมที่ทำดีแล้วนั้น และด้วยความตั้งใจมั่นแห่งเจตนา ข้าพเจ้าละร่างกายมนุษย์แล้ว ได้เข้าถึงสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ๑๗. ๑๗. ตโตปรสฺมึสมเย, พาราณสิปุรุตฺตเม; เสฏฺฐิปุตฺโต อหํ อาสึ, อฑฺฒปฺปตฺโต มหาธโน. ในสมัยต่อจากนั้น ข้าพเจ้าได้เป็นบุตรเศรษฐีในกรุงพาราณสีอันอุดม เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก ๑๘. ๑๘. สหสฺสมตฺเต ปจฺเจก, นายเก จ นิมนฺติย; มธุเรนนฺนปาเนน, สนฺตปฺเปสึตทาทโร. ข้าพเจ้าได้นิมนต์พระปัจเจกพุทธเจ้าประมาณ ๑,๐๐๐ รูป แล้วอังคาสให้เอิบอิ่มด้วยข้าวและน้ำอันมีรสหวานด้วยความเคารพในครั้งนั้น ๑๙. ๑๙. ตโต จุโต ฉกามคฺเค, อนุโภสึมหายสํ; เทวจฺฉราปริวุโต, ปาสาเท รตนามเย. ข้าพเจ้าจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ได้เสวยยศอันยิ่งใหญ่ในสวรรค์ชั้นกามาพจร ๖ ชั้น แวดล้อมด้วยเหล่านางเทพอัปสรในปราสาทอันสำเร็จด้วยรัตนะ ๒๐. ๒๐. เอวํ อจินฺติยา พุทฺธา, พุทฺธธมฺมา อจินฺติยา; อจินฺติเย ปสนฺนานํ, วิปาโกปิ อจินฺติโย. พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอจินไตย พระพุทธธรรมทั้งหลายเป็นอจินไตย เมื่อบุคคลเลื่อมใสในสิ่งที่อจินไตย วิบากก็เป็นอจินไตย ๒๑. ๒๑. เอกนวุติโต กปฺเป, วิปสฺสีนาม นายโก; อุปฺปชฺชิ จารุนยโน, สพฺพธมฺมวิปสฺสโก. ในกัปที่ ๙๑ แต่กัปนี้ไป พระนายกพระนามว่าวิปัสสี ผู้มีพระเนตรงดงาม ผู้เห็นแจ้งธรรมทั้งปวง ได้อุบัติขึ้นแล้ว ๒๒. ๒๒. ตทาหํ พนฺธุมติยา, กุลสฺสญฺญตรสฺส จ; ทยิโต ปตฺถิโต ปุตฺโต, อาสึ กมฺมนฺตพฺยาวโฏ. เมื่อนั้น ข้าพเจ้าเป็นบุตรที่รักที่ปรารถนาของตระกูลหนึ่งในกรุงพันธุมดี เป็นผู้ขวนขวายในการงาน ๒๓. ๒๓. ตทา อญฺญตโร ปูโค, วิปสฺสิสฺส มเหสิโน; ปริเวณํ อกาเรสิ, มหนฺต มิติ วิสฺสุตํ. เมื่อนั้น หมู่ชนกลุ่มหนึ่งได้สร้างปริเวณอันใหญ่ซึ่งเป็นที่รู้จักกันดีถวายแด่พระวิปัสสีมหามุนี ๒๔. ๒๔. นิฏฺฐิเต จ มหาทานํ, ททํ ขชฺชกสํยุตํ; นวํ ทธิ มธุญฺเจว, วิจินํ น จ มทฺทส. เมื่อมหาทานพร้อมด้วยของขบเคี้ยวสำเร็จแล้ว ข้าพเจ้าแสวงหานมส้มใหม่และน้ำผึ้ง แต่ก็ไม่พบ ๒๕. ๒๕. ตทาหํ ตํ คเหตฺวาน, นวํ ทธิ มธุมฺปิจ,กมฺมสามิฆรํ คจฺฉํ, ตเมนํ ทาน มทฺทสํ. เมื่อนั้น ข้าพเจ้าถือเอาทั้งนมส้มใหม่และน้ำผึ้งนั้นไปสู่เรือนของนายงาน ได้เห็นทานนั้น ๒๖. ๒๖. สหสฺสมฺปิ จ ทตฺวาน, น ลตึสุ จ ตํ ทฺวยํ; ตโต เอวํ วิจินฺเตสึ, เนตํ เหสฺสติ โอรกํ. แม้ให้ทรัพย์ตั้งพัน ก็ไม่ได้ของสองอย่างนั้น แต่นั้น ข้าพเจ้าจึงคิดอย่างนี้ว่า สิ่งนี้จักไม่เป็นของเล็กน้อย ๒๗. ๒๗. ยถา [Pg.118] อิเม ชนา สพฺเพ, สกฺกโรนฺติ ตถาคตํ; อหมฺปิ การํ กสฺสามิ, สสงฺเฆ โลกนายเก. ชนทั้งหลายเหล่านี้ทั้งหมดสักการะพระตถาคตฉันใด ข้าพเจ้าก็จะทำการสักการะแด่พระโลกนาถพร้อมด้วยพระสงฆ์ฉันนั้น ๒๘. ๒๘. ตทาหเมวํ จินฺเตตฺวา, ทธึมธุญฺจ เอกโต; โยเชตฺวา โลกนาถสฺส, สสงฺฆสฺส อทาสหํ. เมื่อนั้น ข้าพเจ้าคิดอย่างนี้แล้ว ได้รวมนมส้มและน้ำผึ้งเข้าด้วยกัน แล้วถวายแด่พระโลกนาถพร้อมด้วยพระสงฆ์ ๒๙. ๒๙. เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ; ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึส มคญฺฉหํ. ด้วยกรรมที่ทำดีแล้วนั้น และด้วยความตั้งใจมั่นแห่งเจตนา ข้าพเจ้าละร่างกายมนุษย์แล้ว ได้ไปสู่สวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ๓๐. ๓๐. ปุนาหํ พาราณสิยํ, ราชา หุตฺวา มหายโส; สตฺตุกสฺส ตทา รุทฺโธ, ทฺวารโรธํ อการยึ. อีกครั้งหนึ่ง ข้าพเจ้าเป็นพระราชาผู้มียศใหญ่ในกรุงพาราณสี ครั้งนั้น ข้าพเจ้าขัดเคืองต่อศัตรู จึงได้สั่งให้ปิดประตูเมือง ๓๑. ๓๑. ตโต สปตฺติโน รุทฺธา, เอกาหํ รกฺขิตา อหุํ; ตโต ตสฺส วิปาเกน, ปาปุณึ นิรยํ ภุสํ. แต่นั้น พวกศัตรูถูกปิดกั้นไว้ ได้ถูกกักขังอยู่ตลอดวันหนึ่ง ด้วยวิบากของกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงได้เสวยทุกข์ในนรกอย่างหนัก ๓๒. ๓๒. ปจฺฉิเม จ ภเว ทานิ, ชาโตหํ โกลิเย ปุเร; สุปฺปวาสา จ เม มาตา, มหาลิ ลิจฺฉวี ปิตา. บัดนี้ ในภพสุดท้าย ข้าพเจ้าเกิดในโกลิยนคร พระนางสุปปวาสาเป็นมารดาของข้าพเจ้า เจ้าลิจฉวีพระนามว่ามหาลิเป็นบิดา ๓๓. ๓๓. ขตฺติเย ปุญฺญกมฺเมน, ทฺวารโรธสฺส วาหสา; สตฺตมาเส สตฺตวสฺเส, วสึกุจฺฉิมฺหิ ทุกฺขิโต. ด้วยผลแห่งกรรมที่ปิดประตูเมืองในครั้งที่เป็นกษัตริย์ ข้าพเจ้าจึงต้องอยู่ในครรภ์อย่างทุกข์ทรมานตลอด ๗ ปี ๗ เดือน ๓๔. ๓๔. สตฺตาหํ ทฺวารมูฬฺโหหํ, มหาทุกฺขสมปฺปิโต; มาตา เม ฉนฺททาเนน, เอว มาสิ สุทุกฺขิตา. ข้าพเจ้าติดอยู่ที่ประตูครรภ์ตลอด ๗ วัน ได้รับความทุกข์อย่างยิ่ง แม้มารดาของข้าพเจ้าก็ได้รับความทุกข์อย่างยิ่งด้วยการให้พร ๓๕. ๓๕. สุวตฺถิโตหํ นิกฺขนฺโต, พุทฺเธน อนุกมฺปิโต; นิกฺขนฺตทิวเสเยว, ปพฺพชึ อนคาริยํ. ข้าพเจ้าคลอดออกมาโดยสวัสดี ด้วยพระพุทธานุเคราะห์ และในวันที่คลอดนั่นเอง ข้าพเจ้าก็ได้บวชเป็นบรรพชิต ๓๖. ๓๖. อุปชฺฌา สาริปุตฺโต เม, โมคฺคลฺลาโน มหิทฺธิโก; เกเส โอโรปยนฺโต เม, อนุสาสิ มหามติ. พระสารีบุตรเป็นพระอุปัชฌาย์ของข้าพเจ้า พระโมคคัลลานะผู้มีฤทธิ์มาก มีปัญญามาก ได้ให้โอวาทแก่ข้าพเจ้าในขณะที่กำลังปลงผมอยู่ ๓๗. ๓๗. เกเสสุ ฉิชฺชมาเนสุ, อรหตฺตมปาปุณีํ; เทโว นาคา มนุสฺสา จ, ปจฺจยานุ ปเนนฺติ เม. เมื่อผมกำลังถูกปลงอยู่ ข้าพเจ้าก็ได้บรรลุพระอรหัต เทวดา นาค และมนุษย์ทั้งหลาย ต่างก็นำปัจจัยมาถวายข้าพเจ้า ๓๘. ๓๘. ปทุมุตฺตรนามญฺจ, วิปสฺสึจ วินายกํ; สํปูชยึ ปมุทิโต, ปจฺจเยหิ วิเสสโต. ข้าพเจ้ามีใจยินดี ได้บูชาพระวินายกพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ และพระวิปัสสีพุทธเจ้า ด้วยปัจจัยทั้งหลายเป็นพิเศษ ๓๙. ๓๙. ตโต [Pg.119] เตสํ วิปาเกน, กมฺมานํ วิปุลุตฺตมํ; ลาภํ ลภามิ สพฺพตฺถ, วเน คาเม ชเล ถเล. เพราะวิบากแห่งกรรมเหล่านั้น ข้าพเจ้าจึงได้รับลาภอันไพบูลย์และประเสริฐสุดในที่ทุกสถาน ไม่ว่าจะเป็นในป่า ในบ้าน ในน้ำ หรือบนบก ๔๐. ๔๐. เรวตํ ทสฺสนตฺถาย, ยทา ยาติ วินายโก; ตึสภิกฺขุสหสฺเสหิ, สห โลกคฺคนายโก. เมื่อใด พระวินายกพุทธเจ้าผู้เป็นผู้นำชั้นเลิศของโลก เสด็จไปเพื่อเยี่ยมพระเรวตะ พร้อมด้วยภิกษุสามหมื่นรูป ๔๑. ๔๑. ตทา เทโว ปนีเตหิ, มมตฺถาย มหามติ; ปจฺจเยหิ มหาวีโร, สสงฺโฆ โลกนายโก. เมื่อนั้น พระโลกนาถผู้เป็นมหาวีระ มีพระปัญญามาก พร้อมด้วยพระสงฆ์ ได้เสด็จมาเพื่อประโยชน์แก่ข้าพเจ้า ด้วยปัจจัยอันประณีต ๔๒. ๔๒. อุปฏฺฐิโต มยา พุทฺโธ, คนฺตฺวา เรวตมทฺทส; ตโต เชตวนํ คนฺตฺวา, เอตทคฺเค ฐเปสิมํ. พระพุทธเจ้าอันข้าพเจ้าอุปัฏฐากแล้ว เสด็จไปพบพระเรวตะ จากนั้นเสด็จไปยังพระเชตวัน แล้วทรงตั้งข้าพเจ้าไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะนี้ ๔๓. ๔๓. ลาภีนํ สีวลิ อคฺโค, มม สิสฺเสสุ ภิกฺขโว; สพฺเพโลกหิโต สตฺถา, กิตฺตยี ปริสาสุมํ. พระศาสดาผู้ทรงเกื้อกูลแก่โลกทั้งปวง ได้ทรงประกาศท่ามกลางบริษัทว่า 'ภิกษุทั้งหลาย สีวลีเป็นเลิศกว่าบรรดาสาวกของเราผู้มีลาภมาก' ๔๔. ๔๔. กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา; นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสโว. กิเลสทั้งหลายของข้าพเจ้าถูกเผาผลาญแล้ว ภพทั้งปวงถูกถอนขึ้นได้แล้ว ข้าพเจ้าเป็นผู้ไม่มีอาสวะ อยู่เหมือนพญาช้างตัดเครื่องพันธนาการได้แล้ว ๔๕. ๔๕. สฺวาคตํ วต เม อาสิ, พุทฺธเสฏฺฐสฺส สนฺติกํ; ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺโต, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ. การที่ข้าพเจ้าได้มาสู่สำนักของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด เป็นการมาดีแล้วหนอ ข้าพเจ้าได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว ได้ทำคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเสร็จแล้ว ๔๖. ๔๖. ปฏิสมฺภิทา จตสฺโสปิ, วิโมกฺขา ปิจ อฏฺฐิเม; ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ. ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ ข้าพเจ้าได้ทำให้แจ้งแล้ว ข้าพเจ้าได้ทำคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเสร็จแล้ว อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สีวลิตฺเถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ. ทราบว่า ท่านพระสีวลีเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล ๔๗. ๔๗. สุตฺวาน เอตํ จริตํ มหพฺภุตํ,ปุญฺญานุภาวญฺจ สิรึ สิรีมตํ; หิตฺวา กุสีตํ กุสลํ กโรถ,กามาตฺถ กามํ ภวโภคนิพฺพุตึ. เมื่อได้ฟังประวัติอันน่าอัศจรรย์นี้ และอานุภาพแห่งบุญกับสิริของท่านผู้มีสิริแล้ว ท่านทั้งหลายจงละความเกียจคร้านเสีย แล้วบำเพ็ญกุศลเถิด เพื่อบรรลุถึงความดับแห่งภพและโภคะตามที่ปรารถนา สีวลิตฺเถรสฺส วตฺถุํ ทสมํ. เรื่องพระสีวลีเถระ จบเรื่องที่ ๑๐ ยกฺขวญฺจิตวคฺโค ตติโย. ยักขวัญจิตตวรรคที่ ๓ มหาเสนวคฺโค มหาเสนวรรค ๓๑. มหาเสนรญฺโญ วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๓๑. ลำดับเรื่องในเรื่องของพระเจ้ามหาเสนะ มีดังนี้ ภควติ [Pg.121] ปรินิพฺพุเต ปาฏลิปุตฺตนคเร มหาเสโน นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ ธมฺมิโก ธมฺมราชา. โส ปน ปิตุปิตามหาทีนํ ธนราสึ โอโลเกตฺวา อิเม อิมํ สาปเตยฺยํ ปหาย มจฺจุโน มุขมุปคตา. อโห สํสาริกานํ อญฺญาณตา. ธนํ ฐเปตฺวา อตฺตโน วินาสญฺจ อตฺตานํ ฐเปตฺวา ธนวินาสญฺจ น ชานนฺตีติ สมฺปตฺติยา อธิคมญฺจ วินาสํ จาติ สพฺพํ จินฺเตตฺวา ธมฺมญฺจ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺโธ ทิวเส ทิวเส ทสสหสฺสานํ ภิกฺขูนํ มธุเรน อนฺนปาเนน สนฺตปฺเปนฺโต อเนกานิ ปุญฺญานิ อุปจินนฺโต เอกทิวสํ รโห ปฏิสลฺลิโน เอวํ จินฺเตสิ. เอวํ ราชนิโยเคน ชนสฺส ปีฬนํ กตฺวา ทินฺนทานโต สหตฺเถน กมฺมํ กตฺวา ลทฺเธน ทินฺนทานํ มหปฺผลํ มหานิสํสํ ภวิสฺสติ, เอวํ มยา กาตพฺพนฺติ โส สุหทา มจฺจสฺส รชฺชํ นียฺยาเตตฺวา อตฺตโน กณิฏฺฐิกํ อาทาย กิญฺจิ อชานาเปตฺวา อญฺญตรเวเสน นครา นิกฺขมฺม อุตฺตรมธุรํ นาม นครํ อคมาสิ, ตตฺถ มหาวิภโว เอโก เสฏฺฐิ ปฏิวสติ, เต เสฏฺฐิโน สมีป มุปคมฺม ฐิตา. เตน กิมตฺถายาคตาติ วุตฺเต ราชา ตว เคเห ภติยา กมฺมํ กริสฺสามีติ วตฺวา เตนานุญฺญาโต ตีณิ วสฺสานิ กมฺม มกาสิ, ตโต เอกทิวสํ เสฏฺฐิ เต ทิสฺวา ปกฺโกสิตฺวา อตีว ตุมฺเห สุขุมาลตรา. ตถาปิ อิมสฺมึ เคเห กมฺมกรเณน จิรํ วสิตฺถ, เอตฺตกํ กาลํ กิสฺมิญฺจิ กมฺเมปิ กุสีตตฺตํ น ปญฺญายติ. ปเคว อนาจารมฺปิ, ยาคุภตฺตํ ฐเปตฺวา อญฺญํ อุปการมฺปิ มม สนฺติกา นตฺถิ, เกนตฺเถน กมฺมํ กโรถาติ ปุจฺฉิ. ราชา ตสฺส วจนํ สุตฺวา อิมสฺมึ ชนปเท สาลิโน มนาปภาโว พหุโส สูยติ. ตสฺมา สาลีนมตฺถาย อิธา คตมฺหาติ อาห, ตํ สุตฺวา เตสํ ตุฏฺโฐ เสฏฺฐิ สาลีนํ สกฏสหสฺสํ อทาสิ, ราชา สาลึลภิตฺวา เสฏฺฐิโน [Pg.122] เอวมาห, โภ อิมํ อมฺหากํ นครํ ปาเปถาติ, ตํ สุตฺวา เสฏฺฐิ สาธูติ วตฺวา สาลิปริปุณฺณสกฏสหสฺสํ รญฺโญ นครํ ปาเปสิ, ราชา นครํ คนฺตฺวา เสฏฺฐิสฺส นานาวณฺณวตฺถหิรญฺญสุวณฺณาทีหิ สกเฏ ปูเรตฺวา ปฏิเปเสตฺวา เมตฺตึ ถิรํ กตฺวา อาภตวีหโย ราชเคเห สนฺนิจยมกาสิ, อถ ราชา กติปาหจฺจเยน มุสลํ ปคฺคยฺห สหตฺเถเนว วีหึ โกฏฺเฏติ, โกฏฺฏิตโกฏฺฏิตํ กณิฏฺฐิกา ปปฺโผเฏติ. เอวํ อุโภปิ ตณฺฑุลานํ มหนฺตํ ราสึ กตฺวา ทารูทกาทโย อาหริตฺวา อมฺพิลภตฺตํ ปจิตฺวา ราชเคเห ปญฺจสตอาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา กาลํ อุคฺโฆเสสุํ, อาคจฺฉนฺตุ อยฺยา อนุกมฺปํ อุปาทาย มม เคเห ภุญฺชนฺตูติ. ตํ สุตฺวา ปญฺจสตา ภิกฺขู อากาเสน อาคมึสุ, ราชา เต ยาวทตฺถํ ปริวิสิ, ตโต เตสํ อนฺตเร ปิยํคุทีปวาสี เอโก มหาสิวตฺเถโร นาม ภตฺตํ คเหตฺวา เอเต มํ ปสฺสนฺตูติ อธิฏฺฐหิตฺวา อากาเสน ปิยํคุทีปํ คนฺตฺวา ภตฺตํ ปญฺจสตานํ ภิกฺขูนํ ทตฺวา ปริภุญฺจิ. ตํ ตสฺสานุภาเวน สพฺเพสํ ยาวทตฺถํ อโหสิ. เอวํ อปฺปเกนาปิ เทยฺยธมฺเมน สปฺปุริสา ทายกานํ มนํ ปสาเทตฺวา ปติฏฺฐํ กโรนฺตีติ. วุตฺตญฺหิ. เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว พระเจ้ามหาเสนะผู้ทรงธรรม เป็นพระราชาผู้ทรงธรรม ได้ครองราชสมบัติอยู่ในเมืองปาฏลีบุตร พระองค์ทอดพระเนตรกองทรัพย์ของพระบิดาและพระอัยกาเป็นต้น แล้วทรงดำริว่า 'คนเหล่านี้ละทรัพย์สมบัตินี้แล้วเข้าถึงปากแห่งความตาย อนิจจา ความไม่รู้ของสัตว์ผู้เวียนว่ายในสังสารวัฏ พวกเขาไม่รู้ความพินาศของตนโดยทิ้งทรัพย์ไว้ และไม่รู้ความพินาศของทรัพย์โดยทิ้งตนไว้' ทรงดำริถึงการได้มาและความพินาศของสมบัติทั้งหมด และเมื่อได้ฟังธรรมแล้ว ทรงเกิดศรัทธา ทรงบำรุงภิกษุหนึ่งหมื่นรูปด้วยข้าวและน้ำอันประณีตทุกวัน ทรงสั่งสมบุญเป็นอันมาก วันหนึ่งทรงหลีกเร้นอยู่ตามลำพัง ทรงดำริว่า 'ทานที่ให้โดยการเบียดเบียนประชาชนด้วยพระราชโองการนั้น จะมีผลมาก มีอานิสงส์มากเท่าทานที่ให้โดยการทำงานด้วยมือของตนเองแล้วได้มาหรือ' ดังนี้แล้ว ทรงมอบราชสมบัติให้แก่เสนาบดีผู้เป็นมิตร ทรงพาพระขนิษฐาออกไปจากเมืองโดยไม่ให้ใครรู้ ทรงปลอมแปลงพระองค์เป็นคนธรรมดา เสด็จไปยังเมืองชื่ออุตตรมธุระ ณ ที่นั้น มีเศรษฐีผู้มีสมบัติมากคนหนึ่งอาศัยอยู่ ทั้งสองพระองค์ได้เข้าไปหาเศรษฐีนั้น เมื่อเศรษฐีถามว่า 'มาเพื่ออะไร' พระราชาตรัสว่า 'ข้าพเจ้าจะทำงานรับจ้างในบ้านของท่าน' เศรษฐีอนุญาตแล้ว พระราชาจึงทรงทำงานอยู่ ๓ ปี วันหนึ่ง เศรษฐีเห็นคนทั้งสองจึงเรียกมาถามว่า 'พวกท่านเป็นคนละเอียดอ่อนมาก แต่ก็อยู่ทำงานในบ้านนี้มานานแล้ว ตลอดเวลาที่ผ่านมา ไม่ปรากฏความเกียจคร้านในการงานใดๆ เลย แม้แต่ความประพฤติที่ไม่ดีก็ไม่มี นอกจากข้าวต้มและข้าวสวยแล้ว ข้าพเจ้าก็ไม่มีสิ่งอื่นใดจะช่วยพวกท่านได้ พวกท่านทำงานเพื่ออะไร' พระราชาได้ฟังคำของเศรษฐีแล้ว ตรัสว่า 'ในชนบทนี้ ได้ยินว่าข้าวสาลีมีรสดีมาก พวกข้าพเจ้าจึงมาที่นี่เพื่อข้าวสาลี' เศรษฐีได้ฟังแล้วยินดี จึงให้ข้าวสาลีหนึ่งพันเกวียนแก่คนทั้งสอง พระราชาเมื่อได้ข้าวสาลีแล้ว ตรัสกับเศรษฐีว่า 'ท่านผู้เจริญ จงนำข้าวสาลีนี้ไปส่งยังเมืองของพวกข้าพเจ้าเถิด' เศรษฐีได้ฟังแล้วกล่าวว่า 'ดีแล้ว' จึงนำเกวียนบรรทุกข้าวสาลีหนึ่งพันเกวียนไปส่งยังเมืองของพระราชา พระราชาเสด็จถึงเมืองแล้ว ทรงให้เศรษฐีกลับไป โดยทรงบรรทุกเกวียนด้วยผ้าหลากสี เงิน ทอง เป็นต้น ทรงผูกมิตรให้มั่นคง แล้วทรงเก็บข้าวสาลีที่นำมาไว้ในพระราชวัง ต่อมาไม่กี่วัน พระราชาทรงถือสากด้วยพระหัตถ์เอง ทรงตำข้าวสาลี พระขนิษฐาทรงฝัดข้าวสาลีที่ตำแล้ว ทั้งสองพระองค์ทรงทำกองข้าวสารอันใหญ่ แล้วทรงนำฟืนและน้ำเป็นต้นมา ทรงหุงข้าวส้ม แล้วทรงจัดอาสนะ ๕๐๐ ที่ในพระราชวัง ทรงประกาศเวลาว่า 'ขอท่านผู้เป็นเจ้าทั้งหลายจงมาฉันในบ้านของข้าพเจ้า ด้วยความอนุเคราะห์เถิด' ภิกษุ ๕๐๐ รูปได้ฟังแล้วก็มาทางอากาศ พระราชาทรงถวายภัตตาหารแก่ภิกษุเหล่านั้นตามความพอใจ ในระหว่างนั้น พระเถระรูปหนึ่งชื่อพระมหาศิวะ ผู้พำนักอยู่ที่เกาะปิยังคุ ได้ถือภัตตาหารแล้วอธิษฐานว่า 'ขอภิกษุเหล่านี้จงเห็นเราเถิด' แล้วเหาะไปยังเกาะปิยังคุ ถวายภัตตาหารแก่ภิกษุ ๕๐๐ รูป แล้วฉันเอง ด้วยอานุภาพของท่าน ภัตตาหารนั้นก็พอเพียงแก่ภิกษุทั้งหมด ด้วยประการฉะนี้ สัตบุรุษทั้งหลายย่อมยังใจของทายกให้เลื่อมใสและตั้งมั่นด้วยไทยธรรมอันน้อยนิด ดังที่กล่าวไว้ว่า ๑. ๑. อปฺปเกนปิ เมธาวี, ทายกานํ มนํ ปติ; สทฺธํ วฑฺเฒนฺติ จนฺโทว, รํสินา ขีรสาครํ. ผู้มีปัญญา แม้ด้วยไทยธรรมอันน้อยนิด ย่อมยังใจของทายกให้ตั้งมั่น ย่อมเพิ่มพูนศรัทธา เหมือนพระจันทร์เพิ่มพูนน้ำในเกษียรสมุทรด้วยรัศมีฉะนั้น ๒. ๒. อฏฺฐาเน น นิโยเชนฺตา, กโรนฺตา เนว สนฺนิธึ; ปริโภค มกตฺวาน, เนว นาเสนฺติ ปจฺจยํ. ไม่ใช้ปัจจัยในที่ไม่สมควร ไม่ทำการสะสมไว้ และเมื่อไม่ได้บริโภค ก็ไม่ทำปัจจัยให้พินาศไป ๓. ๓. น ปาเปนฺตาจ เถยฺยสฺส, น กโรนฺตา ตเถวิณํ; วิภชนฺติ สุสีเลสุ, สยํ ภุตฺวาน สีลวาติ. ไม่ยังปัจจัยให้ถึงแก่ความเป็นของโจร ไม่กระทำหนี้เช่นนั้น ย่อมแบ่งปันในหมู่ผู้มีศีลดี หลังจากที่ตนเองได้บริโภคแล้ว ผู้มีศีล (ย่อมทำอย่างนี้) อถ ราชา กณิฏฺฐิกาย สทฺธึ ถตฺเถว ฐิโต ปิยํคุทีเป ปริภุญฺชนฺเต ปญฺจสตภิกฺขู ทิสฺวา หฏฺโฐ อุทคฺโค อโหสิ. อถ [Pg.123] เต อปรภาเค อตฺตนา กตํ ทานวรํ อนุสฺสรนฺตา น จิเรเนว อุโภปิ โสตาปนฺนา อเหสุํติ. ลำดับนั้น พระราชาพร้อมด้วยพระขนิษฐา ประทับยืนอยู่ ณ ที่นั้น ทอดพระเนตรเห็นภิกษุ ๕๐๐ รูปกำลังฉันอยู่ในเกาะปิยังคุ ก็ทรงยินดีร่าเริงยิ่งนัก แต่นั้น ในเวลาต่อมา เมื่อทรงระลึกถึงทานอันประเสริฐที่ตนได้ทำแล้ว ไม่นานทั้งสองพระองค์ก็ได้บรรลุโสดาปัตติผล ๔. ๔. น คเณนฺตาตฺตโน ทุกฺขํ, วิหาย มหตึ สิรึ; อายตึภวมิจฺฉนฺตา, สุชเนวํ สุเภ รตา. ไม่นับความทุกข์ของตน ละทิ้งสิริอันยิ่งใหญ่ ปรารถนาภพในอนาคต สัตบุรุษทั้งหลายย่อมยินดีในความดีงามเช่นนี้ ๕. ๕. อายาเสน กตํ ปุญฺญํ, มหนฺตผลทายกํ; อิติ มนฺตฺวาน เมธาวี, สหตฺเถเนว ตํ กเรติ. บุญที่ทำด้วยความพยายาม ย่อมให้ผลอันยิ่งใหญ่ ผู้มีปัญญาพึงดำริอย่างนี้ แล้วพึงทำบุญนั้นด้วยมือของตนเอง มหาเสนรญฺโญ วตฺถุํ ปถมํ. เรื่องของพระเจ้ามหาเสนะ จบเรื่องที่ ๑ ๓๒. สุวณฺณติลกาย วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๓๒. อนุปุพพีกถาในเรื่องนางสุวัณณติลกา มีดังนี้ ลงฺกาทีเป กิร อนุราธปุรนคเร เอโก มาตุคาโม สทฺธาสมฺปนฺนา นิจฺจํ อภยุตฺตรเจติเย ปุปฺผปูชํ กโรติ, อเถกทิวสํ สา อตฺตโน ธีตุยา สทฺธึ ตสฺมึ เจติเย ปุปฺผปูชนตฺถาย คนฺตฺวา ปุปฺผาสนสาลาย อุทกํ อปสฺสนฺตี ธีตุ หตฺเถ ปุปฺผจงฺโคฏกํ ฐเปตฺวา ฆฏ มาทาย โปกฺขรณึ อคมาสิ, ตโต สา ทาริกา มาตริ อนาคตายเยว อโธตาสเน ปุปฺผมุฏฺฐึคเหตฺวา มณฺฑลํ กตฺวา ปูเชตฺวา เอวํ ปตฺถนมกาสิ. ตถา หิ. ได้ยินว่า ในเกาะลังกา ณ เมืองอนุราธปุระ มีสตรีผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธาคนหนึ่ง ทำบุปผบูชาที่อภัยอุตรเจดีย์เป็นประจำ วันหนึ่ง นางไปเพื่อทำบุปผบูชาที่เจดีย์นั้นพร้อมกับธิดา เมื่อไม่เห็นน้ำในศาลาที่ประดิษฐานดอกไม้ จึงวางตะกร้าดอกไม้ไว้ในมือของธิดา แล้วถือหม้อน้ำไปยังสระน้ำ ลำดับนั้น เด็กหญิงนั้นเมื่อมารดายังไม่ทันมาถึง ก็ถือเอาดอกไม้กำมือหนึ่ง บูชาโดยทำเป็นวงกลมบนอาสนะที่ยังไม่ได้ล้าง แล้วได้ทำความปรารถนาอย่างนี้ ดังนี้ ๑. ๑. มหาวีรสฺส ธีรสฺส, สยมฺภุสฺส มเหสิโน; ติโลกคฺคสฺส นาถสฺส, ภควนฺตสฺส สตฺถุโน. แด่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นศาสดา ผู้เป็นมหาวีระ ผู้ทรงปัญญา ผู้เป็นสยัมภู ผู้เป็นมหาฤๅษี ผู้เป็นที่พึ่งอันเลิศของโลกทั้งสาม ๒. ๒. ย มหํ ปูชยึ ปุปฺผํ, ตสฺส กมฺมสฺส วาหสา; รูปีนํ ปวรา เหสฺสํ, อาโรหปริณาหวา. ด้วยอำนาจแห่งกรรมที่ข้าพเจ้าได้บูชาดอกไม้นี้ ข้าพเจ้าจักเป็นผู้ประเสริฐกว่าผู้มีรูปทั้งหลาย เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยส่วนสูงและส่วนกว้าง ๓. ๓. มํ [Pg.124] ทิสฺวา ปุริสา สพฺเพ, มุจฺฉนฺตุ กามมุจฺฉิตา; นิจฺฉรนฺตุ สรีรา เม, รํสิมาลีว รํสิโย. ขอให้บุรุษทั้งหลายเห็นข้าพเจ้าแล้ว จงสลบไสลไปด้วยความมัวเมาในกาม ขอให้รัศมีทั้งหลายซ่านออกจากร่างกายของข้าพเจ้า ดุจรัศมีของพระอาทิตย์ฉะนั้น ๔. ๔. หทยงฺคมา กณฺณสุขา, มญฺชุภาณี สุภา มม; กินฺนรานํ ยถา วาณี, เอวเมว ปวตฺตตูติ. ขอให้เสียงของข้าพเจ้าเป็นที่จับใจ เป็นที่สบายหู เป็นเสียงไพเราะและงดงาม ดุจเสียงของเหล่านางกินรี ฉะนั้น อถสฺสา มาตา อาคมฺม อโธตาสเน ปูชิตานิ ปุปฺผานิ ทิสฺวา กสฺมา จณฺฑาลี อโธตาสเน ภควโต ปุปฺผานิ ปูเชสิ, อยุตฺตํ ตยา กตนฺติ อาห, ตํ สุตฺวา สา มาตุยา กุชฺฌิตฺวา ตฺวํ จณฺฑาลีติ อกฺโกสิ, สา เอตฺตกํ ปุญฺญาปุญฺญํ กตฺวา อปรภาเค ตโต จุตา ชมฺพุทีเป อุตฺตรมธุรายํ เอกสฺส จณฺฑาลคนฺธพฺพพฺราหฺมณสฺส ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, อุตฺตมรูปธรา อโหสิ, ตสฺสา สรีรโต เมฆมุขโต วิชฺชุลฺลตาวิย รํสิโย นิจฺฉรนฺติ. สมนฺตา จตุหตฺถฏฺฐาเน สรีรปฺปภาย อนฺธกาเร วิธมติ. มุขโต อุปฺปลคนฺโธ วายติ, กายโต จนฺทนคนฺโธ, ตสฺสา ทฺวินฺนํ ถนาน มนฺตเร สุวณฺณวณฺณํ เอกํ ติลกํ อโหสิ, เตน พาลสุริยสฺส วิย ปภา นิจฺฉรติ. ทิฏฺฐทิฏฺฐา เยภุยฺเยน อุมฺมตฺตา วิย กามมเทน วิสญฺญิโน โหนฺติ, อโห กุสลากุสลานํ อานุภาโว. ตถา หิ. ครั้งนั้น มารดาของนางมาถึง เห็นดอกไม้ที่บูชาไว้บนอาสนะที่ยังไม่ได้ล้าง จึงกล่าวว่า 'อีคนจัณฑาล เหตุใดเจ้าจึงบูชาดอกไม้แด่พระผู้มีพระภาคบนอาสนะที่ยังไม่ได้ล้าง เจ้าทำไม่สมควรเลย' นางได้ฟังดังนั้นก็โกรธมารดา จึงด่าตอบว่า 'ท่านนั่นแหละเป็นคนจัณฑาล' นางทำทั้งบุญและบาปเพียงเท่านี้ ในกาลต่อมาเมื่อจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ก็ไปเกิดเป็นธิดาของพราหมณ์คนธรรพ์จัณฑาลคนหนึ่ง ในเมืองอุตตรมธุรา ในชมพูทวีป เป็นผู้ทรงรูปโฉมอันเลิศ รัศมีทั้งหลายซ่านออกจากร่างกายของนางดุจสายฟ้าจากปากเมฆ กำจัดความมืดด้วยแสงสว่างจากร่างกายในที่โดยรอบ ๔ ศอก กลิ่นดอกอุบลฟุ้งออกจากปาก กลิ่นจันทน์ฟุ้งออกจากกาย ระหว่างถันทั้งสองของนางมีปานรูปหยดน้ำสีทองปานหนึ่ง แสงสว่างซ่านออกจากปานนั้นดุจแสงพระอาทิตย์แรกอุทัย คนทั้งหลายที่ได้เห็นนาง โดยมากมักเป็นผู้หมดสติเหมือนคนบ้าด้วยความมัวเมาในกาม โอ! อานุภาพของกุศลและอกุศลเป็นเช่นนี้ ดังนี้ ๕. ๕. เยน สา โกธสามาตุ, จณฺฑาลี อิติ ภาสิตา; เตน สา อาสิ จณฺฑาลี, เชคุจฺฉา หีนชาติกา. เพราะเหตุที่นางโกรธแล้วกล่าวแก่มารดาว่า 'อีคนจัณฑาล' เพราะเหตุนั้น นางจึงเกิดเป็นคนจัณฑาล มีชาติกำเนิดต่ำทรามน่ารังเกียจ ๖. ๖. สลฺลกฺเขตฺวาน สมฺพุทฺธ, คุณํ ปูเชสิ ยํ ตทา; เตน ปุญฺญานุภาเวน, สา ภิรูปี มโนรมา. เพราะนางพิจารณาเห็นพระคุณของพระสัมพุทธเจ้า แล้วบูชาในกาลนั้น ด้วยอานุภาพแห่งบุญนั้น นางจึงมีรูปงามน่ารื่นรมย์ ๗. ๗. เยน เยน ปกาเรน, ปุญฺญปาปานิ โย กเร; ตสฺส ตสฺสานุรูเปน, โมโรว ลภเต ผลํ. บุคคลใดทำบุญและบาปด้วยประการใดๆ เขาย่อมได้รับผลตามสมควรแก่บุญและบาปนั้นๆ ดุจนกยูงฉะนั้น ๘. ๘. ปาเปน จ ติรจฺฉาเน, ชายนฺติ กุสเลน เต; วณฺณโปกฺขรตา โหติ, โมรานํ กมฺม มีทิสนฺติ. ด้วยบาปกรรม สัตว์เหล่านั้นย่อมเกิดในกำเนิดเดรัจฉาน แต่ด้วยกุศลกรรม ย่อมมีความงามแห่งผิวพรรณ กรรมของเหล่านกยูงเป็นเช่นนี้ ตโต [Pg.125] ตสฺสา มาตาปิตโร สุวณฺณติลกาติ นาม มกํสุ. ตสฺมึกิร นคเร มนุสฺสา ตสฺสา รุปทสฺสเนนจ สวเณนจ สมฺปตฺตาปิ จณฺฑาลธีตา อยนฺติ ปริภวภเยน อาวาหํ น กโรนฺติ. อถ ตสฺมึ นคเร เชฏฺฐจณฺฑาลพฺราหฺมณสฺส ปุตฺโต เอตมตฺถาย ตสฺสา มาตาปิตุนฺนํ สนฺติกํ วตฺถาภรณคนฺธมาลาทโย เปเสสิ สุวณฺณติลกํ อมฺหากํ ททนฺตูติ, เต ตํ ปวตฺตึ ตสฺสา อาโรเจสุํ. สาสฺส ชิคุจฺฉนฺตี ปริหาส มกาสิ. ตโต พฺราหฺมณสฺส ปุตฺโต ลชฺชิโต รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา วีณํ มุญฺเจตฺวา คายมาโน เอวมาห. แต่นั้นมา มารดาบิดาของนางจึงตั้งชื่อนางว่า 'สุวัณณติลกา' ได้ยินว่า ในเมืองนั้น มนุษย์ทั้งหลายแม้จะถึงพร้อมด้วยการได้เห็นรูปและการได้ฟัง (กิตติศัพท์) ของนาง แต่เพราะกลัวการดูหมิ่นว่า 'นางคนนี้เป็นลูกสาวคนจัณฑาล' จึงไม่ทำการวิวาห์ด้วย ลำดับนั้น บุตรของพราหมณ์จัณฑาลผู้เป็นหัวหน้าในเมืองนั้น ได้ส่งเครื่องนุ่งห่ม เครื่องประดับ ของหอม และระเบียบดอกไม้ เป็นต้น ไปยังสำนักของมารดาบิดาของนางเพื่อประสงค์ในเรื่องนั้นว่า 'ขอท่านจงยกนางสุวัณณติลกาให้แก่พวกเรา' มารดาบิดาเหล่านั้นจึงแจ้งเรื่องนั้นแก่นาง แต่นางรังเกียจเขาจึงได้ทำการเยาะเย้ย ลำดับนั้น บุตรพราหมณ์นั้นอับอาย จึงไปยังสำนักของพระราชา ดีดพิณขับร้องกล่าวอย่างนี้ว่า ๙. ๙. ลลนา นนานี จลโลจนานี,ตรุณา รุณานี จลิตาธราณี; มนุโช หิ โย เนตฺตปิยํ กโรติ,ส ตุ นีจชาตึ อปิ โน ชหาติ. หญิงสาวผู้มีนัยน์ตาอันกลอกกลิ้ง มีริมฝีปากอันแดงระเรื่อและไหวระริก นรชนใดทำความรักอันเป็นที่พอใจแห่งนัยน์ตา (ในหญิงนั้น) นรชนนั้นย่อมไม่ละแม้ซึ่งชาติอันต่ำทราม กิมิทนฺติ รญฺญา ปุฏฺโฐ อาห. เมื่อพระราชาตรัสถามว่า 'นี่คืออะไร' เขาจึงกราบทูลว่า ๑๐. ๑๐. สเมติ กึ เทว ฉมาย มตฺติกา,กทาจิ จามีกรชาติกาย; สิคาลเธนุ อปิ นีจชาติกา,สเมติ กึสีหวเรน เทวาติ. ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ดินบนพื้นดินจะเสมอกับทองคำได้ในกาลไหนๆ หรือ? ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ แม้นางสุนัขจิ้งจอกผู้มีชาติกำเนิดต่ำทราม จะเสมอกับพญาราชสีห์ได้หรือ? เอวญฺจ ปน วตฺวา เทว อิมสฺมึนคเร สุวณฺณติลกา นาเมกา จณฺฑาลธีตา อตฺถิ, สา สมานชาติเกหิ เปสิตปณฺณาการํ น คณฺหาติ, กุลวนฺเตเยว ปตฺเถติ, กทา นาม กากี สุวณฺณหํเสน สมาคจฺฉติ เทวาติ. ราชา ตํ สุตฺวา ตสฺสา ปิตรํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตมตฺถํ วตฺวา สจฺจํ ภเณติ ปุจฺฉิ, โสปิ สจฺจํ เทว, สา ชาติสมฺปนฺนเมว กาเมตีติ อาห. ราชา เอวํ สติ ภเณ ปญฺจมธุรนคเร อุทฺทาฬพฺราหฺมโณ นาม อตฺถิ, โส ชาติสมฺปนฺโน มาติโตจ ปิติโตจ อนุปกฺกุฏฺโฐ[Pg.126], เชคุจฺฉา ปฏิกฺกูลา เอตาติ มาตุคาเมน สทฺธึ น สํวสติ. อตฺตโน เคหโต ราชเคหํ คจฺฉนฺโตจ อาคจฺฉนฺโต จ โสฬสขีโรทกฆเฏหิ มคฺเค สิญฺจาเปสิ. มาตุคาเม ทิสฺวา กาลกณฺณี มยา ทิฏฺฐาติ ขีโรทเกน มุขํ โธวติ. ตว ธีตา สกฺโกนฺตี เตน สทฺธึ สํวสตุ, เอตมตฺถํ ตว ธีตรํ กเถหีติ อาห, โสปิ ตํ สุตฺวา เคหํ คนฺตฺวา ธีตรํ ปกฺโกสิตฺวา รญฺญา วุตฺตนิยาเมเนว ตสฺสา กเถสิ. ตาย ตํ สุตฺวา สกฺโกนฺตี อหํ อุทฺทาฬพฺราหฺมเณน สทฺธึ วสิสฺสามิ, มา ตุมฺเห จินฺเตถ, ปปญฺจมฺปิ มา กโรถ, ปาโตว คมิสฺสามีติ วุตฺเต ปิตา ปนสฺสา สาธูติ สหสฺสคฺฆนกจิตฺตกมฺพลกญฺจุเกน ธีตุ สรีรํ ปารุปาเปตฺวา วีณาทิตุริยภณฺฑานิ คาหาเปตฺวา ธีตุยา สทฺธึ อทฺธานมคฺคํ ปฏิปชฺชิ. คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค อญฺญตรสฺมึ นคเร รญฺโญ คนฺธพฺพํ กโรนฺโต ธีตรํ ปิฏฺฐิปสฺเส นิสีทาเปตฺวา คนฺธพฺพมกาสิ. อถสฺส ปิฏฺฐิปสฺสนิสินฺนา สุวณฺณติลกา นยนโกฏิยา ทิฏฺฐึ ปาเปนฺตี สรเสน ตํ โอโลเกตฺวา ปารุตกญฺจุกํ กิญฺจิ อปเนตฺวา สรีรปฺปภํ ปญฺญาเปสิ, ราชา ปนสฺสา สรีรปฺปภํจ รูปสมฺปทํจ ทิสฺวา กามาตุโร วิคตสญฺโญ สมฺมูฬฺโห หุตฺวา มุหุตฺเตน ปฏิลทฺธสฺสาโส ตสฺสา สสฺสามิกาสฺสามิกภาวํ ปุจฺฉิตฺวา จณฺฑาลธีตาติ สุตฺวา ปริภวภเยน ตํ อาเนตุ มสกฺโกนฺโต เอวรูปํ วณฺณโปกฺขรสมฺปนฺนํ อิตฺถิรตนํ อลภนฺตสฺส เม โก อตฺโถ ชีวิเตนาติ โสจนฺโต ปริเทวนฺโต กามมุจฺฉิโต กตฺตพฺพา กตฺตพฺพํ อชานนฺโต อสึ คเหตฺวา อตฺตโน สีสํ สยเมว ฉินฺทิตฺวา กาล มกาสิ. เอวเมว อนฺตรามคฺเค ปญฺจราชาโน ตสฺสา รูปสมฺปตฺติมทมตฺตา อสินา ฉินฺนสีสา ชีวิตกฺขยํ ปาปุณึสุ. ตถา หิ สตฺตา หิรญฺญสุวณฺณทาสิทาส ปุตฺตทาราทีสุ ปิยํ นิสฺสาย กาเมน มุจฺฉิตา อนยพฺยสนํ ปาปุณนฺตีติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา. ข้าแต่พระองค์ ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว (เขาก็ทูลว่า) ในเมืองนี้มีธิดาของคนจัณฑาลคนหนึ่งชื่อว่าสุวัณณติลกา นางไม่รับเครื่องบรรณาการที่คนชาติเดียวกันส่งมา ปรารถนาแต่คนผู้มีตระกูลเท่านั้น ข้าแต่พระองค์ เมื่อไรหนอนางนกกาจึงจะได้สมพงศ์กับพญาหงส์ทอง พระราชาทรงสดับคำนั้นแล้ว จึงรับสั่งให้เรียกบิดาของนางมา แล้วตรัสบอกเนื้อความนั้น ทรงถามว่าเจ้าพูดจริงหรือ? เขาก็ทูลว่า ข้าแต่พระองค์ เป็นความจริง นางปรารถนาแต่ผู้มีชาติสมบูรณ์เท่านั้น พระราชาตรัสว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น ในเมืองปัญจมธุระมีพราหมณ์ชื่ออุททาละ เขาเป็นผู้มีชาติสมบูรณ์ ไม่ถูกตำหนิทั้งฝ่ายมารดาและบิดา เขารังเกียจและขยะแขยงผู้หญิง จึงไม่ยอมอยู่ร่วมกับมาตุคาม เมื่อเขาจะเดินจากบ้านของตนไปสู่ราชนิเวศน์ หรือจากราชนิเวศน์มาสู่บ้าน ย่อมให้รดถนนด้วยหม้อน้ำนมสด ๑๖ หม้อ เมื่อเห็นมาตุคามเข้า ก็จะบ่นว่าเราเห็นคนกาลกิณีแล้ว แล้วล้างหน้าด้วยน้ำนมสด หากธิดาของเจ้าสามารถอยู่ร่วมกับเขาได้ ก็จงบอกเนื้อความนี้แก่ธิดาของเจ้าเถิด พ่อของนางได้ฟังดังนั้นแล้วจึงกลับบ้าน เรียกธิดามาแล้วบอกตามที่พระราชาตรัสทุกประการ นางได้ฟังแล้วจึงกล่าวว่า ดิฉันสามารถจะอยู่ร่วมกับอุททาละพราหมณ์ได้ พวกท่านอย่ากังวลไปเลย อย่าชักช้าอยู่เลย ดิฉันจะไปแต่เช้าตรู่ เมื่อนางกล่าวอย่างนี้ บิดาจึงรับคำว่าดีแล้ว แล้วให้ธิดาสวมเสื้อคลุมผ้ากัมพลหลากสีมีค่าหนึ่งพัน ให้ถือพิณและเครื่องดนตรีต่างๆ แล้วออกเดินทางไปกับธิดา เมื่อเดินทางไปถึงเมืองหนึ่งในระหว่างทาง บิดาได้แสดงดนตรีถวายพระราชา โดยให้ธิดานั่งอยู่ข้างหลังแล้วแสดงดนตรี ลำดับนั้น นางสุวัณณติลกาผู้นั่งอยู่ข้างหลังบิดา ได้ส่งสายตาไปทางหางตา มองดูพระราชาด้วยสายตาอันอ่อนหวาน เปิดเสื้อคลุมที่สวมอยู่ออกเล็กน้อย แสดงรัศมีกายให้ปรากฏ พระราชาทรงเห็นรัศมีกายและรูปสมบัติของนางแล้ว ก็ทรงถูกกามรุมเร้าจนสิ้นสติ หลงใหลไปชั่วครู่ เมื่อทรงกลับได้สติแล้ว จึงตรัสถามว่านางมีเจ้าของหรือยัง เมื่อทรงทราบว่าเป็นธิดาคนจัณฑาล ก็ไม่สามารถจะนำนางมาได้เพราะกลัวการดูหมิ่น จึงทรงเศร้าโศกคร่ำครวญ ถูกกามครอบงำจนไม่รู้ว่าอะไรควรทำไม่ควรทำ ทรงดำริว่าจะมีประโยชน์อะไรด้วยชีวิตสำหรับเราผู้ไม่ได้นางแก้วผู้สมบูรณ์ด้วยวรรณะและรูปโฉมเช่นนี้ จึงทรงถือพระขรรค์ตัดพระเศียรของพระองค์เองสิ้นพระชนม์ ในระหว่างทางนั้นเอง พระราชา ๕ พระองค์ผู้มัวเมาด้วยความมัวเมาในรูปสมบัติของนาง ต่างก็ถูกพระขรรค์ตัดพระเศียรถึงแก่ความตายไปเช่นเดียวกัน ด้วยว่าสัตว์ทั้งหลายอาศัยสิ่งที่รักในเงิน ทอง ทาสี ทาส บุตร และภรรยา เป็นต้น ถูกกามครอบงำ ย่อมถึงแก่ความพินาศฉิบหาย สมดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า ๑๑. ๑๑. ปิยโต [Pg.127] ชายเต โสโก,ปิยโต ชายเต ภยํ; ปิยโต วิปฺปมุตฺตสฺส,นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ. ความโศกเกิดจากสิ่งที่รัก ความกลัวเกิดจากสิ่งที่รัก ผู้พ้นจากสิ่งที่รักแล้ว ย่อมไม่มีความโศก ความกลัวจะมีมาแต่ที่ไหน ๑๒. ๑๒. เปมโต ชายเต โสโก,เปมโต ชายเต ภยํ; เปมโต วิปฺปมุตฺตสฺส,นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ. ความโศกเกิดจากความรัก ความกลัวเกิดจากความรัก ผู้พ้นจากความรักแล้ว ย่อมไม่มีความโศก ความกลัวจะมีมาแต่ที่ไหน ๑๓. ๑๓. รติยา ชายเต โสโก,รติยา ชายเต ภยํ; รติยา วิปฺปมุตฺตสฺส,นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ. ความโศกเกิดจากความยินดี ความกลัวเกิดจากความยินดี ผู้พ้นจากความยินดีแล้ว ย่อมไม่มีความโศก ความกลัวจะมีมาแต่ที่ไหน ๑๔. ๑๔. กามโต ชายเต โสโก,กามโต ชายเต ภยํ; กามโต วิปฺปมุตฺตสฺส,นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ. ความโศกเกิดจากกาม ความกลัวเกิดจากกาม ผู้พ้นจากกามแล้ว ย่อมไม่มีความโศก ความกลัวจะมีมาแต่ที่ไหน ๑๕. ๑๕. ตณฺหาย ชายเต โสโก,ตณฺหาย ชายเต ภยํ; ตณฺหาย วิปฺปมุตฺตสฺส,นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ. ความโศกเกิดจากตัณหา ความกลัวเกิดจากตัณหา ผู้พ้นจากตัณหาแล้ว ย่อมไม่มีความโศก ความกลัวจะมีมาแต่ที่ไหน ตโต โส อนุกฺกเมน ปญฺจมธุรนครํ คนฺตฺวา อตฺตโน อาคตภาวํ รญฺญา กถาเปตฺวา เตน อนุญฺญาโต คนฺตฺวา ราชานํ อทฺทส. ตทา อุทฺทาฬพฺราหฺมโณ รญฺโญ อวิทูเร กมฺพลภทฺทปีเฐ นิสินฺโน โหติ, คนฺธพฺพพฺราหฺมโณปิ ธีตุยา สทฺธึ คนฺธพฺพํ กุรุมาโน นิสีทิ. ตสฺมึขเณ ปิตุ ปิฏฺฐิปสฺเส นิสินฺนา สุวณฺณติลกา อุทฺทาฬพฺราหฺมโณ กตโมติ ปุจฺฉิตฺวา เอตสฺมึ ภทฺทปีเฐ นิสินฺโนํ เอโสติ สุตฺวา นิลามลโลจเนหิ ตํ โอโลกนฺติ ทสนรํสินา สมฺภินฺนสุรตฺตาธเรน มนฺทหสิตํ [Pg.128] กโรนฺตี ตํ โอโลเกตฺวา ปารุตกญฺจุกํ อปเนตฺวา สรีรปฺปภํ วิสฺสชฺเชสิ. ตํ ทิสฺวา พฺราหฺมโณ อุมฺมตฺโต โสเกน ปริทฑฺฒคตฺโต อุณฺหวาเตน ปูริตมุขนาโส อสฺสุนา กิลินฺนเนตฺโต วิสญฺญี อโหสิ. ตโต โส มุหุตฺเตน ลทฺธสฺสาโส โรคีวิย รญฺโญ สกาสา อปสรนฺโต อตฺตโน เคหํ คนฺตฺวา สุหเท ปกฺโกสิตฺวา เตสํ เอวมาห. ภวนฺเตตฺถ. จากนั้น เขาจึงเดินทางไปยังเมืองปัญจมธุระตามลำดับ ให้คนกราบทูลพระราชาถึงการมาของตน เมื่อได้รับพระบรมราชานุญาตแล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระราชา ในขณะนั้น อุททาละพราหมณ์นั่งอยู่บนอาสนะกัมพลอันประเสริฐไม่ไกลจากพระราชา ฝ่ายพราหมณ์นักดนตรี (บิดา) ก็นั่งแสดงดนตรีอยู่พร้อมกับธิดา ในขณะนั้น นางสุวัณณติลกาผู้นั่งอยู่ข้างหลังบิดา ถามว่า อุททาละพราหมณ์คือคนไหน เมื่อได้ยินว่า ผู้นั่งอยู่บนอาสนะอันประเสริฐนี้แหละ จึงมองดูเขาด้วยดวงตาอันบริสุทธิ์ประดุจดอกนิลุบล ยิ้มละไมด้วยริมฝีปากอันแดงระเรื่อระคนกับแสงแห่งฟัน แล้วมองดูเขา พลางเปิดเสื้อคลุมออกเล็กน้อยแสดงรัศมีกายให้ปรากฏ เมื่อพราหมณ์เห็นนางเข้า ก็ถึงกับคลุ้มคลั่ง ร่างกายถูกเผาผลาญด้วยความโศก ปากและจมูกเต็มไปด้วยลมร้อน ดวงตาชุ่มด้วยน้ำตา และหมดสติไป ลำดับนั้น เมื่อเขาได้สติคืนมาในครู่หนึ่ง ก็ถอยห่างจากสำนักของพระราชาเหมือนคนป่วย กลับไปยังบ้านของตน เรียกมิตรสหายผู้มีใจดีมาแล้วกล่าวกับพวกเขาว่า ท่านทั้งหลาย ๑๖. ๑๖. โย อาปเท สมุปฺปนฺเน,อุปติฏฺฐติ สนฺติเก; สุขทุกฺเข สโม โหติ,โส มิตฺโต โสจ ญาตโก. ผู้ใดเมื่อภัยเกิดขึ้น ย่อมอยู่ใกล้ ย่อมเป็นผู้เสมอในสุขและทุกข์ ผู้นั้นแหละเป็นมิตรและเป็นญาติ ๑๗. ๑๗. โย คุณํ ภาสเต ยสฺส, อคุณญฺจ นิคูหติ; ปฏิเสเธตฺย กตฺตพฺพา, โส มิตฺโต โสจ ญาตโก. ผู้ใดกล่าวคุณของผู้อื่น และปกปิดโทษ ห้ามสิ่งที่มิควรทำ ผู้นั้นแหละเป็นมิตรและเป็นญาติ ๑๘. ๑๘. สุวณฺณติลกานาม, ลลนา กามลาลยา; นีลกฺขิจณฺฑกณฺเฑหิ, วิขณฺเฑสิ มโน มม. นางสุวัณณติลกา ผู้รื่นรมย์ในกาม ได้ทำลายใจของข้าพเจ้าให้เป็นชิ้นๆ ด้วยลูกศรคือดวงตาสีน้ำเงินอันคมกล้า ๑๙. ๑๙. ตสฺสา มุขมฺพุเช สตฺตา, มม เนตฺตมธุพฺพตา,อปฺปมฺปิน สรนฺตามํ, ตตฺเถวา ภิรมนฺติ เต. ภมรคือดวงตาของข้าพเจ้า ติดอยู่ในดอกบัวคือใบหน้าของนาง ไม่ระลึกถึงข้าพเจ้าแม้แต่น้อย ย่อมเพลิดเพลินอยู่ที่นั่นเอง ๒๐. ๒๐. สเหว เตหิ เม จิตฺตํ, คตํ อุลฺลํฆิยุทฺธโต; ลชฺชาคมฺภีรปริขํ, ธิติปาการมุคฺคตํ. ใจของข้าพเจ้าพร้อมกับดวงตาเหล่านั้น ได้กระโดดข้ามคูคือความละอายอันลึก และกำแพงคือความอดทนอันสูงส่งไปเสียแล้ว ๒๑. ๒๑. สมฺมุยฺหามิ ปมุยฺหามิ, สพฺพา มุยฺหนฺติ เม ทิสา; ตสฺส เม สรณํ โหถ, กโรถ มม สงฺคหนฺติ. ข้าพเจ้าหลงใหล หลงใหลยิ่งนัก ทิศทั้งปวงของข้าพเจ้าก็หลงใหลไปหมด ขอท่านทั้งหลายจงเป็นที่พึ่งแก่ข้าพเจ้า และจงสงเคราะห์ข้าพเจ้าเถิด ตํ สุตฺวา เต เอวมาหํสุ. เมื่อได้ยินดังนั้น พวกเขาก็กล่าวว่า ๒๒. ๒๒. ยํ ตฺวมาจริย ปตฺเถสิ, จณฺฑาลี สา อสงฺคมา; กินฺนุ มีฬฺเหน สํโยโค, จนฺทนสฺส กทา สิยา. ท่านอาจารย์ ท่านปรารถนาหญิงใด นางนั้นเป็นหญิงจัณฑาล ไม่ควรคบหา การสมาคมกันระหว่างไม้จันทน์กับสิ่งปฏิกูลจะมีได้อย่างไร ๒๓. ๒๓. อคมฺมคมนา [Pg.129] ยาติ, นรานํ ทูรโต สิรี; กิตฺติจายุ พลํ พุทฺธิ, อยสํจ ส คจฺฉตีติ. เพราะการคบหาหญิงที่ไม่ควรคบหา สิริย่อมหนีห่างไปจากนรชน ทั้งเกียรติยศ อายุ กำลัง และปัญญา ย่อมเสื่อมถอย และเขาย่อมถึงความไม่มีชื่อเสียง อถ เตสํ พฺรหฺมโณ อาห. จากนั้น พราหมณ์จึงกล่าวกับพวกเขาว่า ๒๔. ๒๔. น ปริจฺจชติ โลโกยํ, อเมชฺเฌ มณิมุตฺตมํ; ถีรตนํ ยุวาณี จ, ทุกฺกุลา อปิ คาหิยาติ. โลกนี้ย่อมไม่ทอดทิ้งแก้วมณีอันประเสริฐแม้ในที่สกปรก และสตรีผู้เป็นรัตนะแม้เป็นหญิงสาวจากตระกูลต่ำ ก็ย่อมถูกรับไว้ เอวญฺจ ปน วตฺวา ตสฺสา สสฺสามิกาสฺสามิกภาวํ ญตฺวา อาเนถาติ อาห, เต ตถา อกํสุ. ตโต พฺราหฺมโณ ตาย เคหํ อาคตกาลโต ปฏฺฐาย จตฺตาโร มาเส รญฺโญ อุปฏฺฐานํ เนว อคมาสิ. ตสฺส ปน พฺรหฺมณสฺส สนฺติเก ปญฺจสตราชกุมารา นานาวิธานิ สิปฺปานิ อุคฺคณฺหนฺติ. เต ตํ การณํ ญตฺวา สุวณฺณติลกาย วิชฺชมานาย อมฺหากํ สิปฺปุคฺคหณสฺส อนฺตราโย ภวิสฺสติ, เยน เกนจิ อุปาเยน เอตํ มาเรตุํ วฏฺฏตีติ, จินฺเตตฺวา เต หตฺถา จริยํ ปกฺโกสิตฺวา ลญฺชํ ทตฺวา เอวมาหํสุ, หตฺถึ สุราย มตฺตํ กตฺวา สุวณฺณติลกํ มาเรหีติ. ตโต เต สพฺเพ ราชงฺคเณ สนฺนิปติตฺวา ทูตํ ปาเหสุํ, อาจริยํ ทฏฺฐุกามมฺหาติ. ตโต พฺราหฺมเณน อาคนฺตฺวา นิสินฺเนน ปฏิสนฺถารํ กตฺวา อาจริย อาจริยานึ ปสฺสิตุกามมฺหาติ อาหํสุ. อถ โส สุวณฺณติลกํ คเหตฺวา อาคจฺฉถาติ มนุสฺเส เปเสสิ. เต ตถา กรึสุ, อถ ตสฺสา วีถิมชฺฌํ สมฺปตฺตกาเล หตฺถึ วิสฺสชฺชาเปสุํ. โส โสณฺฑาย ภูมิยํ ปหรนฺโต คจฺฉนฺโต อุปธาวิตฺวา โสณฺเฑน ตํ อุกฺขิปิตฺวา กุมฺเภ นิสีทาเปสิ. ตโต ราชาโน ตถา ตํ มาราเปตุ มสกฺโกนฺตา ปุน ทิวเส มนุสฺเส ปโยเชตฺวา รตฺติยํ มาราเปสุํ. พฺราหฺมโณปิ เอวรูปํ อิตฺถึ อลสิตฺวา ชีวนโต มตเมว เสยฺโยติ โสจนฺโต ปริเทวนฺโต ราชงฺคเณ ทารุจิตกํ การาเปตฺวา อคฺคึปวิสิตฺวา [Pg.130] มโตติ. เอวํ มาตุคามวสงฺคตา มหนฺตํ อนยพฺยสนญฺจ มรณญฺจ ปาปุณนฺตีติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา. ครั้นกล่าวอย่างนั้นแล้ว เมื่อรู้ว่านางมีสามีหรือไม่มีสามี จึงกล่าวว่า "จงนำมาเถิด" พวกเขาก็ทำตามนั้น จากนั้น พราหมณ์ก็ไม่ได้ไปเฝ้าพระราชาเป็นเวลาสี่เดือน นับตั้งแต่วันที่นางมาถึงบ้าน แต่เจ้าชายห้าร้อยพระองค์กำลังเรียนศิลปะต่างๆ จากพราหมณ์นั้น พวกเขาเมื่อรู้สาเหตุนั้น จึงคิดว่า "เมื่อนางสุวรรณติลกายังอยู่ การเรียนศิลปะของเราจะต้องมีอุปสรรค เราควรฆ่านางด้วยอุบายใดอุบายหนึ่ง" พวกเขาจึงเรียกควาญช้างมา ให้สินบน แล้วกล่าวว่า "จงทำให้ช้างเมาสุรา แล้วฆ่านางสุวรรณติลกาเสีย" จากนั้น พวกเขาทั้งหมดก็ประชุมกันที่ลานหลวง แล้วส่งทูตไป (บอกว่า) "พวกเราต้องการพบอาจารย์" เมื่อพราหมณ์มาถึงและนั่งลงแล้ว พวกเขาก็ทักทาย แล้วกล่าวว่า "อาจารย์ พวกเราต้องการพบอาจารย์หญิง" จากนั้น เขาจึงส่งคนไป (บอกว่า) "จงพานางสุวรรณติลกามาเถิด" พวกเขาก็ทำตามนั้น ครั้นเมื่อนางมาถึงกลางถนน พวกเขาก็ปล่อยช้าง ช้างนั้นเดินไปพลางกระทืบงวงลงบนพื้นดิน พลางวิ่งเข้าไป แล้วใช้งวงยกนางขึ้นไปนั่งบนกระหม่อม จากนั้น พวกเจ้าชายเมื่อไม่สามารถให้นางถูกฆ่าด้วยวิธีนั้นได้ จึงใช้คนในวันรุ่งขึ้น ให้ฆ่านางในเวลากลางคืน พราหมณ์นั้นก็เศร้าโศกคร่ำครวญว่า "การตายเสียดีกว่าการมีชีวิตอยู่โดยไม่ได้สตรีเช่นนี้" แล้วให้สร้างเชิงตะกอนไม้ที่ลานหลวง แล้วเข้ากองไฟตายไป ด้วยประการฉะนี้ ผู้ที่ตกอยู่ใต้อำนาจของสตรี ย่อมประสบความพินาศใหญ่หลวงและความตาย พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเรื่องนี้ไว้แล้ว ๒๕. ๒๕. มายาเวสา มรีจีว,โสโก โรโค จุปทฺทโว; ขราว พนฺธนา เจสา,มจฺจุปาโส คุหาสโย; ตาสุ โย วิสฺสเส โปโส,โส นเรสุ นราธโมติ. (สตรีเหล่านี้) เป็นมายา เหมือนพยับแดด เป็นความโศก เป็นโรค เป็นอุปัทวะ เป็นเครื่องผูกพันอันหยาบช้า เป็นบ่วงแห่งมัจจุราชที่ซ่อนอยู่ในถ้ำ บุรุษใดเชื่อใจในสตรีเหล่านั้น บุรุษนั้นเป็นคนเลวทรามในหมู่มนุษย์ ๒๖. ๒๖. อโยนิโส สา ปุริมาย ชาติยา,ปุญฺญํ กริตฺวา อลภีทิสํ คตึ; ธีสมฺปยุตฺตํ กุสลํ กโรนฺตา,นิพฺพาณเมวาภิมุขํ กโรถาติ. นางนั้นในชาติก่อน ได้ทำบุญโดยไม่แยบคาย จึงได้คติเช่นนี้ ผู้ทำกุศลประกอบด้วยปัญญา จงทำนิพพานให้เป็นที่มุ่งหน้าเถิด สุวณฺณติลกาย วตฺถุํ ทุติยํ. เรื่องนางสุวรรณติลกา จบเรื่องที่สอง ๓๓. กปณาย วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๓๓. ในเรื่องของนางกปณา มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ ภควติ ปรินิพฺพุเต ชมฺพุทีเป ตตฺถ ตตฺถ ภิกฺขุภิกฺขุณิโย จ อุปาสกอุปาสิกาโย จ ชยมหาโพธึ วนฺทิสฺสามีติ เยภุยฺเยน คนฺตฺวา วนฺทนฺติ. อถา ปรภาเค พหู ภิกฺขู สงฺคมฺม มหาโพธึ วนฺทนตฺถาย คจฺฉนฺตา อญฺญตรสฺมึ คามเก ภิกฺขาย จริตฺวา อาสนสาลํ คนฺตฺวา กตภตฺตกิจฺจา โถกํ วิสฺสมึสุ, ตทา ตตฺถ เอกา กปณา ทุคฺคติตฺถี ตถา นิสินฺนภิกฺขู ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา เอกมนฺเต ฐิตา อยฺยา กุหึ คจฺฉนฺตีติ ปุจฺฉิ. ภิกฺขู ตํ สุตฺวา ชยมหาโพธิสฺส อานุภาวญฺจ ตํ วนฺทนตฺถาย อตฺตานํ คมนญฺจ กเถนฺตา เอวมาหํสุ. เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว ในชมพูทวีป ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก และอุบาสิกาทั้งหลาย ส่วนมากย่อมไปนมัสการพระชัยมหาโพธิ์ด้วยตั้งใจว่า "เราจักไหว้พระชัยมหาโพธิ์" ต่อมา ภิกษุจำนวนมากรวมกันไปเพื่อบูชาพระมหาโพธิ์ ได้บิณฑบาตในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง แล้วไปที่โรงฉัน ทำภัตกิจเสร็จแล้วก็พักผ่อนเล็กน้อย ขณะนั้น หญิงยากจนคนหนึ่ง เห็นภิกษุเหล่านั้นนั่งอยู่ จึงเข้าไปใกล้ ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ถามว่า "ท่านเจ้าข้า ท่านทั้งหลายจะไปที่ไหน?" ภิกษุทั้งหลายเมื่อได้ยินดังนั้น จึงกล่าวถึงอานุภาพของพระชัยมหาโพธิ์ และการที่พวกตนจะไปนมัสการนั้น แล้วกล่าวว่า ๑. ๑. ยตฺถาสีโน [Pg.131] ชิโน เชสิ, สเสนํ มกรทฺธชํ; หนฺตฺวา กิเลสเสนญฺจ, พุทฺโธ อาสิ นิรุตฺตโร. ที่ใด พระชินเจ้าประทับนั่ง ทรงชนะมารผู้มีธงรูปปลาพร้อมด้วยกองทัพ และทรงทำลายกองกิเลสแล้ว ได้เป็นพระพุทธเจ้าผู้ยอดเยี่ยม ๒. ๒. ยํ ปูเชสิ มหาวีโร, ฐิโต ปท มโกปยํ; สตฺตรตฺตินฺทิวํ เนตฺต, นีลนีรชรํสินา. พระมหาวีระทรงบูชาพระมหาโพธิ์ใด ประทับยืนโดยไม่ไหวติงตลอดเจ็ดวันเจ็ดคืน ด้วยรัศมีแห่งพระเนตรสีน้ำเงินดุจดอกอุบล ๓. ๓. สุราสุรนราทีนํ, เนตฺตาลิ ปาฬิปาตนา; เมจกาการปตฺเตหิ, สิขณฺฑีวิย ภาติ โย. พระมหาโพธิ์ใดรุ่งเรืองดุจนกยูง ด้วยใบที่มีสีเขียวเข้ม เป็นที่ตกแห่งแถวภมรคือดวงตาของเทวดา อสูร และมนุษย์ทั้งหลาย ๔. ๔. สุรปาทโปว สตฺตานํ, ยํ ติฏฺฐติ มหีตเล; อิห โลเก ปรตฺเต จ, ททนฺโต อิจฺฉิติจฺฉิตํ. พระมหาโพธิ์ใดตั้งอยู่บนพื้นโลก ประดุจต้นกัลปพฤกษ์ของเหล่าสัตว์ ย่อมให้สิ่งที่ปรารถนาทั้งในโลกนี้และโลกหน้า ๕. ๕. ยสฺส ปุราณปณฺณมฺปิ, ปติตํ โย นโร อิธ; ปูเชติ ตสฺส โส เทติ, ภวโภคํ มหีรุโห. บุรุษใดในโลกนี้ บูชาแม้ใบเก่าที่ร่วงหล่นของต้นไม้นั้น ต้นไม้นั้นย่อมให้โภคสมบัติในภพแก่เขา ๖. ๖. คนฺธมาเลหิ สลิเลหิ, ยมุปาสติ สทา นโร; อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, ทุริตํ โส นิหญฺญติ. นรชนใดบูชาพระมหาโพธิ์นั้นด้วยของหอม ดอกไม้ และน้ำเสมอ บาปทั้งภายในและภายนอกของเขาย่อมถูกกำจัด ๗. ๗. โย เทติ อิหโลกตฺถํ,โย เทติ ปารโลกิกํ,สมฺปทํ ชยโพธึตํ,โภติ คจฺฉาม วนฺทิตุํ. พระชัยมหาโพธิ์ใดให้ประโยชน์ในโลกนี้ ให้ประโยชน์ในโลกหน้า และให้ความถึงพร้อม ดูกรนางผู้เจริญ พวกเราจะไปนมัสการพระชัยมหาโพธิ์นั้น ตํ สุตฺวา อุทคฺคา โสมนสฺสชาตา ภิกฺขูนํ เอวมาห. อหํ ภนฺเต ปรกุเล ภติยา กมฺมํ กโรนฺตี ทุกฺเขน กสิเรน ชีวิกํ กปฺเปมิ. สฺวาตนาย เม ตณฺฑุลนาลิปิ นตฺถิ, ปเคว อญฺญํ ธนํ, อิมํ วินา อญฺญํ สาฏกมฺปิ นตฺถิ, กสฺมา ปุพฺเพ อกตปุญฺญตฺตา, ตสฺมา อิมํ ภนฺเต สาฏกํ มมานุคฺคหาย โพธิมฺหิ ธชํ พนฺธถาติ ยาจิตฺวา สาฏกํ โธวิตฺวา เตสํ อทาสิ. ภิกฺขูปิ ตสฺสานุคฺคหาย ตํ คเหตฺวา อคมํสุ. สา สาฏกํ ทตฺวา ปีติปาโมชฺชมานสา เคหํ คนฺตฺวา ตทเหว รตฺติยา มชฺฌิมยาเม สตฺถกวาเตน อุปหตา กาลํ กตฺวา เตสํ [Pg.132] ภิกฺขูนํ คมนมคฺเค เอกสฺมึ รมณีเย วนสณฺเฑ ภุมฺมเทวตา หุตฺวา นิพฺพตฺตี, อถสฺสา ปุญฺญานุภาเวน ติโยชนิเก ฐาเน ทิพฺพกปฺปรุกฺขา ปาตุรหํสุ, ตตฺต ตตฺต นานาวิราคธชปตากา โอลมฺพนฺติ. เทวปุตฺตา จ เทวธีตโร จ สพฺพาภรณวิภูสิตา ตเถว ธชปตากาทโย คเหตฺวา กีฬนฺติ. นจฺจคีตาทิเนกานิ อจฺฉริยานิ ปโยเชนฺติ. อถ ทุติยทิวเส เตปิ ภิกฺขู โพธิมณฺฑลํ คจฺฉนฺตา สายณฺเห ตํ ฐานํ ปตฺวา อชฺช อิมสฺมึ วนสณฺเฑ วสิตฺวา คมิสฺสามาติ ตตฺถ วาสํ อุปคมึสุ, ตโต เต รตฺติภาเค นานาวณฺณธเช จ เทวตาหิ ปโยชิยมานา คีตวาทิตาทโย จ ติโยชนฏฺฐาเน กปฺปรุกฺขานิ จ อิทํ สพฺพํ เทวิสฺสริยํ ตสฺสานุภาเวน นิพฺพตฺตภาวํ ทิสฺวา วิมฺหิตมานสา เทวธีตรํ อามนฺเตตฺวา ตฺวํ เกน กมฺเมน อิธ นิพฺพตฺตาติ ปุจฺฉึสุ. สา ภิกฺขู วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห ฐิตา ภนฺเต มํ น สญฺชานิตฺถาติ อาห. ภิกฺขูหิ น มยํ สญฺชานาม ภคินีติ วุตฺเต สา อตฺตโน สภาวํ กเถนฺตี เอวมาห. นางได้ฟังดังนั้นแล้ว มีใจเบิกบานยินดี จึงกล่าวแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ดิฉันรับจ้างทำงานในตระกูลอื่น เลี้ยงชีวิตอยู่ด้วยความยากลำบาก แม้ข้าวสารเพียงหนึ่งทะนานสำหรับวันพรุ่งนี้ก็ไม่มีแก่ดิฉัน จะกล่าวไปไยถึงทรัพย์อื่นเล่า นอกจากผ้านุ่งผืนนี้แล้ว แม้ผ้าอื่นก็ไม่มี เพราะเหตุไร เพราะความเป็นผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ในกาลก่อน เพราะฉะนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงผูกผ้าผืนนี้เป็นธงที่ต้นโพธิ์เพื่ออนุเคราะห์ดิฉันเถิด' ดังนี้แล้ว นางก็ซักผ้าแล้วถวายแก่ภิกษุเหล่านั้น แม้ภิกษุทั้งหลายก็รับผ้าผืนนั้นไปเพื่ออนุเคราะห์นางแล้วเดินทางไป นางถวายผ้าแล้ว มีใจปีติยินดี กลับไปเรือน ในคืนนั้นเอง ในยามกลาง นางก็ถูกลมเพียงดังศัสตราเสียดแทงทำกาละแล้ว ไปบังเกิดเป็นเทพธิดาผู้เป็นภุมมเทวดา ในป่าอันรื่นรมย์แห่งหนึ่ง ณ หนทางที่ภิกษุเหล่านั้นเดินทางไป ด้วยอานุภาพแห่งบุญของนาง ต้นกัลปพฤกษ์ทิพย์ก็ปรากฏขึ้นในที่ ๓ โยชน์ ธงและธงชัยหลากสีสันก็ห้อยระย้าอยู่ ณ ที่นั้นๆ เหล่าเทพบุตรและเทพธิดาต่างประดับประดาด้วยเครื่องประดับทุกชนิด ก็ถือธงและธงชัยเป็นต้นเหล่านั้นเล่นสนุกสนานอยู่ พวกเขาก็แสดงการฟ้อนรำขับร้องเป็นต้นอันน่าอัศจรรย์ต่างๆ นานา ครั้นวันรุ่งขึ้น ภิกษุเหล่านั้นเมื่อจะไปยังโพธิมณฑล ก็มาถึงที่นั้นในเวลาเย็น จึงพักแรม ณ ที่นั้นว่า 'วันนี้เราจะพักอยู่ในป่านี้แล้วจึงจะไป' จากนั้น ในเวลากลางคืน พวกท่านเห็นธงหลากสีสันต่างๆ และการขับร้องดนตรีเป็นต้นที่เหล่าเทวดาแสดงอยู่ และต้นกัลปพฤกษ์ในที่ ๓ โยชน์ และเห็นว่าทิพยสมบัติทั้งหมดนี้เกิดขึ้นด้วยอานุภาพของนาง ก็มีใจประหลาดใจ จึงเรียกเทพธิดามาถามว่า 'เธอมาบังเกิดในที่นี้ด้วยกรรมอะไร?' นางไหว้ภิกษุทั้งหลายแล้วประนมมือยืนอยู่ กล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านจำดิฉันไม่ได้หรือ?' เมื่อภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า 'น้องหญิง พวกเราจำไม่ได้' นางก็บอกเรื่องราวของตนเองอย่างนี้ว่า ๘. ๘. หียฺโย อาสนสาลาย, นิสีทิตฺถ สมาคตา; ตุมฺหกํ สนฺติกํ คมฺม, ยา วรากีภิวาทยิ. หญิงผู้น่าสงสารคนใด เข้าไปหาท่านทั้งหลายแล้วไหว้ เมื่อวานนี้ ท่านทั้งหลายประชุมกันนั่งอยู่ในโรงอาสนะ ๙. ๙. ยา โพธึ ปูชนตฺถาย, วตฺถกํ ปฏิปาทยิ; สาหํ หียฺโย จุตา อาสึ, รตฺติยํ พฺยาธิปีฬิตา. หญิงคนใดถวายผ้าเพื่อบูชาพระมหาโพธิ์ ดิฉันนั้นแหละ เมื่อวานนี้ได้จุติแล้วในเวลากลางคืน ถูกโรคเบียดเบียน ๑๐. ๑๐. นานาสมฺปตฺติสํยุตฺตา, นานาภูสนภูสิตา; วิมาเน รตนา กิณฺเณ, ชาตาหํ เอตฺถ กานเน. ประกอบด้วยสมบัตินานาชนิด ประดับประดาด้วยเครื่องประดับนานาชนิด ดิฉันได้มาเกิดในป่านี้ ในวิมานที่เกลื่อนกลาดด้วยรัตนะ ๑๑. ๑๑. หียฺโย ปสฺสิตฺถ เม คตฺตํ, รโชชลฺเลหิ สํกุลํ; อชฺช ปสฺสถ เม คตฺตํ, วณฺณวนฺตํ ปภสฺสรํ. เมื่อวานนี้ ท่านทั้งหลายเห็นกายของดิฉันที่เปรอะเปื้อนด้วยธุลีและโคลน วันนี้ ท่านทั้งหลายจงเห็นกายของดิฉันที่มีวรรณะผ่องใสเปล่งปลั่ง ๑๒. ๑๒. หียฺโย ปสฺสิตฺถ เม ภนฺเต, นิวตฺถํ มลินมฺพรํ; อชฺช ปสฺสถ เม ภนฺเต, ทิพฺพมมฺพรมุตฺตมํ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อวานนี้ ท่านทั้งหลายเห็นดิฉันนุ่งผ้าที่เศร้าหมอง วันนี้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายจงเห็นดิฉันนุ่งผ้าทิพย์อันประเสริฐ ๑๓. ๑๓. วิกิณฺณผลิตคฺเคหิ[Pg.133], เกเสหิ วิรลา กุลํ; อูกาคูถปฏิกฺกูลํ, หียฺโย อาสิสิรํ มม. เมื่อวานนี้ ศีรษะของดิฉันน่ารังเกียจด้วยเหาและมูลเหา มีผมอันมีปลายหงอกกระเซิงและบาง ๑๔. ๑๔. อชฺช ตํ ปริวตฺติตฺวา, มม ปุญฺญานุภาวโต; สุนีลมุทุธมฺมิลฺลํ, กุสุมา ภรณภูสิตํ. วันนี้ ผมนั้นกลับกลายเป็นผมดำขลับอ่อนนุ่ม ประดับประดาด้วยเครื่องประดับดอกไม้ ด้วยอานุภาพแห่งบุญของดิฉัน ๑๕. ๑๕. ปุรา เม สกสีเสน, วหิตํ ทารู ทกาทิกํ; ปุญฺเญนาหํ อชฺช มาลา, ภารํ สีเส สมุพฺพเห. แต่ก่อน ดิฉันเคยทูนฟืนและน้ำเป็นต้นด้วยศีรษะของตนเอง วันนี้ ดิฉันทูนพวงมาลัยบนศีรษะด้วยบุญ ๑๖. ๑๖. ธชตฺถาย มยา หียฺโย, ปทินฺนํ ถูลสาฏกํ; อชฺช นิพฺพตฺติ เม โภนฺโต, มหนฺตํ ทิพฺพสมฺปทํ. ผ้าเนื้อหยาบที่ดิฉันถวายเป็นธงเมื่อวานนี้ ข้าแต่ท่านทั้งหลาย วันนี้ทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ได้บังเกิดแก่ดิฉันแล้ว ๑๗. ๑๗. ชานมาเนน กตฺตพฺพํ, ทานาทีสุ มหปฺผลํ; เทวโลเก มนุสฺเสสุ, สุขทํ ทาน มุตฺตมนฺติ. ผู้รู้พึงกระทำทานเป็นต้นที่มีผลมาก ทานอันประเสริฐย่อมให้ความสุขทั้งในเทวโลกและมนุษยโลก ตํ สุตฺวา สพฺเพ ภิกฺขู อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตา อเหสุํ. สา เทวตา ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ภิกฺขู นิมนฺเตตฺวา ทิพฺเพหิ ขชฺชโภชฺเชหิ สหตฺถา สนฺตปฺเปตฺวา เตหิ สทฺธึ อาคจฺฉนฺตี อนฺตรามคฺเค ทานํ ททมานา มหาโพธึ คนฺตฺวา สพฺเพหิ ธชปตากา ทีหิ จ นานาวิธวณฺณคนฺธสมฺปนฺนปุปฺเผหิ จ ทีปธูเปหิ จ โพธึ ปูเชตฺวา ภิกฺขูนํ จีวรตฺถาย ทิพฺพวตฺถานิ ทตฺวา อาคมฺม ตสฺมึเยว วนสณฺเฑ วสนฺตี นานาวิธานิ ปุญฺญานิ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ภิกฺขูปิ ตํ อจฺฉริยํ ตตฺถ ตตฺถ ปกาเสนฺตา พหูชเน ปุญฺญกมฺเม นิโยเชสุํติ. ได้ฟังดังนั้น ภิกษุทั้งหลายทั้งหมดก็มีจิตอัศจรรย์และประหลาดใจ เทพธิดานั้น ครั้นล่วงราตรีนั้นไปแล้ว ก็ได้นิมนต์ภิกษุทั้งหลาย ถวายขาทนียโภชนียะทิพย์ด้วยมือของตนเองให้อิ่มหนำสำราญ แล้วเดินทางมาพร้อมกับภิกษุเหล่านั้น ถวายทานไปตลอดทาง จนถึงพระมหาโพธิ์ ก็บูชาพระมหาโพธิ์ด้วยธงและธงชัยเป็นต้น ด้วยดอกไม้ที่สมบูรณ์ด้วยสีและกลิ่นนานาชนิด ด้วยประทีปและธูป แล้วถวายผ้าทิพย์เพื่อเป็นจีวรแก่ภิกษุทั้งหลาย แล้วกลับมาอยู่ในป่าแห่งนั้น ทำบุญนานาชนิดแล้ว ไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ ภิกษุทั้งหลายก็ประกาศความอัศจรรย์นั้นในที่นั้นๆ ชักชวนชนเป็นอันมากให้ประกอบบุญกรรม ๑๘. ๑๘. เอวํ วิธาปิ กปณา ชินสาสนมฺหิ,กตฺวา ปสาท มถ ถูลกุเจลเกน; ปูเชตฺว ทิพฺพวิภวํ อลภีติ ญตฺวา,ปูชาปรา ภวถ วตฺถุสุ ตีสุ สมฺมาติ. แม้หญิงยากจนเช่นนี้ในพระศาสนาของพระชินเจ้า ได้ทำความเลื่อมใสด้วยผ้าเก่าเนื้อหยาบ บูชาแล้วได้ทิพยสมบัติ พึงรู้ว่า เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ขวนขวายในการบูชาในวัตถุ ๓ อย่างโดยชอบเถิด กปณาย วตฺถุํ ตติยํ. เรื่องของหญิงยากจน เรื่องที่ ๓ ๓๔. อินฺทคุตฺตตฺเถรสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๓๔. นี้เป็นลำดับเรื่องในเรื่องของพระอินทคุตตเถระ อมฺหากํ ภควโต ปรินิพฺพาณโต โอรภาเค ชมฺพุทีเป กิร ปาฏลิปุตฺตํ นาม นครํ อโหสิ. ตตฺถ ธมฺมาโสโก นาม มหิทฺธิโก มหานุภาโว อาณาจกฺกวตฺติ ราชา รชฺชํ กาเรติ. อุทฺธํ อากาสโต เหฏฺฐา ปถวิยา โยชนปฺปมาเณ สกลชมฺพูทีเป ตสฺส อาณา ปวตฺตติ, ตทา สกลชมฺพุทีปวาสิโน จ จตุราสีติ นครสหสฺเส ราชาโน จ อตฺตโน อตฺตโน พลวาหเน คเหตฺวา อาคมฺม ธมฺมาโสกมหารญฺโญ อุปฏฺฐานํ กโรนฺติ. ตสฺมึ สมเย เทวปุตฺตนคเร เทวปุตฺโต นาม มหาราชา อตฺตโน พลวาหนํ คเหตฺวา รญฺโญ อุปฏฺฐานํ อคมาสิ. ธมฺมาโสโก เทวปุตฺตมหาราชานํ ทิสฺวา มธุรปฏิสนฺถารํ กตฺวา ตุมฺหากํ รฏฺเฐ พหุสฺสุตา อาคตาคมา มหาคุณวนฺตา อยฺยา อตฺถีติ ปุจฺฉิ. ตํ สุตฺวา เทวปุตฺตราชา อตฺถิ เทว ตสฺมึ นคเร สีหกุมฺภกํ นาม มหาวิหารํ. ตตฺถ อเนกสหสฺสภิกฺขู วิหรนฺติ สีลวนฺตา อปฺปิจฺฉา สนฺตุฏฺฐา วิเวกกามิโน. เตสุ สาฏฺฐกถาติปิฏกธโร อินฺทคุตฺตตฺเถโร นาม เตสํ ปาโมกฺโข อโหสิ. โส อเนกปริยาเยน สนรามรานํ ภิกฺขูนํ ธมฺมํวณฺเณติ. คุณวา อตฺตโน คุณํ นิสฺสาย โลเก ปากโฏติ. ตํ สุตฺวา ราชา ตุฏฺฐมานโส เถรํ ปสฺสิตุกาโม หุตฺวา สมฺม ตฺวเมว คนฺตฺวา เถรํ ยาจิตฺวา อิธา เนหีติ อาห. ตํ สุตฺวา เทวปุตฺตราชา อตฺตโน หตฺถสฺสพลวาหนา ทิมหา เสนงฺคปริวุโต อินฺทคุตฺตตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อยฺย อยฺยํ ธมฺมาโสกมหาราชา ทฏฺฐุกาโมติ อาห. เถเรน สาธูติ สมฺปฏิจฺฉิเต ราชา เถเรน สมฺปฏิจฺฉิตภาวํ ธมฺมาโสกมหาราชิโน เปเสสิ. ตโต ธมฺมาโสกมหาราชา โสมนสฺสปฺปตฺโต อตฺตโน อาณาปวตฺติตฏฺฐาเน ราชูนํ สาสนํ เปเสสิ. สพฺเพว เถราคมนมคฺคํ [Pg.135] อลงฺกโรนฺตูติ. อถ เต ราชาโน ตุฏฺฐปหฏฺฐา อตฺตโน อตฺตโน นคเร เภรึ จราเปตฺวา เทวปุตฺตนครโต ยาว ปาฏลิปุตฺตนครํ เอตฺถนฺตเร ปญฺจปณฺณาสโยชนิกํ มคฺคํ วิสมํ สมํ กโรนฺโต เทวตานํ ทิพฺพวีถิมิว อลงฺกริตฺวา ธมฺมาโสกมหานรินฺทสฺส เอวํ สาสนํ เปเสสุํ. ภวนฺเตตฺถ. ได้ยินว่า ในชมพูทวีป ภายหลังแต่การปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา มีเมืองชื่อปาฏลีบุตร ณ ที่นั้น มีพระราชาทรงพระนามว่า พระเจ้าธรรมาโศกราช ทรงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก ทรงครองราชสมบัติอยู่ พระราชอาณาจักรของพระองค์แผ่ไปทั่วชมพูทวีป ประมาณ ๑ โยชน์ ทั้งเบื้องบนในอากาศและเบื้องล่างในพื้นดิน ในกาลนั้น ชาวชมพูทวีปทั้งหมด และพระราชา ๘๔,๐๐๐ เมือง ต่างนำกำลังพลและพาหนะของตนมาเฝ้าพระเจ้าธรรมาโศกราช ในสมัยนั้น พระเจ้าเทวบุตรมหาราช ในเมืองเทวบุตร ก็ทรงนำกำลังพลและพาหนะของตนไปเฝ้าพระราชา พระเจ้าธรรมาโศกราชทอดพระเนตรเห็นพระเจ้าเทวบุตรมหาราชแล้ว ทรงปฏิสันถารด้วยพระวาจาอันไพเราะ แล้วตรัสถามว่า "ในแว่นแคว้นของท่าน มีพระเถระผู้ทรงคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้คงแก่เรียน ผู้ทรงจำพระคัมภีร์บ้างหรือไม่?" พระเจ้าเทวบุตรได้ฟังดังนั้น จึงกราบทูลว่า "มีพระเจ้าข้า ในเมืองนั้นมีมหาวิหารชื่อสีหกุมภกะ ณ ที่นั้น มีภิกษุหลายพันรูปอยู่จำพรรษา เป็นผู้มีศีล มีความปรารถนาน้อย สันโดษ ชอบความสงัด ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น พระอินทคุตตเถระผู้ทรงพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถา เป็นประมุขของภิกษุเหล่านั้น ท่านแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย ทั้งมนุษย์และเทวดา ด้วยอเนกปริยาย ผู้มีคุณย่อมปรากฏในโลกอาศัยคุณของตน" พระเจ้าธรรมาโศกราชได้ฟังดังนั้น ก็มีพระทัยยินดี ทรงปรารถนาจะเห็นพระเถระ จึงตรัสว่า "ท่านจงไปเองเถิด ไปอาราธนาพระเถระมาที่นี่" พระเจ้าเทวบุตรได้ฟังดังนั้น ก็ทรงแวดล้อมด้วยกองทัพช้าง ม้า และพาหนะอันยิ่งใหญ่ของพระองค์ เสด็จไปหาพระอินทคุตตเถระ ไหว้แล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า พระเจ้าธรรมาโศกราชทรงปรารถนาจะเห็นพระผู้เป็นเจ้า" เมื่อพระเถระรับว่า "ดีแล้ว" พระเจ้าเทวบุตรก็ส่งข่าวการรับของพระเถระไปถวายพระเจ้าธรรมาโศกราช จากนั้น พระเจ้าธรรมาโศกราชก็ทรงยินดี ทรงส่งพระราชสาส์นไปยังพระราชาทั้งหลายในเขตอำนาจของพระองค์ว่า "ขอให้ทุกท่านจงประดับตกแต่งหนทางที่พระเถระจะเสด็จมาเถิด" ครั้นแล้ว พระราชาเหล่านั้นก็ทรงยินดีปรีดา ทรงให้ตีกลองในเมืองของตนๆ แล้วทรงปรับทางที่ขรุขระให้เรียบเสมอกันตลอดระยะทาง ๕๕ โยชน์ ระหว่างเมืองเทวบุตรจนถึงเมืองปาฏลีบุตร ประดับตกแต่งราวกับถนนทิพย์ของเทวดา แล้วส่งพระราชสาส์นไปถวายพระเจ้าธรรมาโศกราชอย่างนี้ว่า "ขอพระองค์จงเสด็จมาที่นี่เถิด" ๑. ๑. อินฺทคุตฺตมหาเถร, สามิโน คมนาย โน; มคฺคํ อลงฺกโรนฺตูติ, มหาราเชน เปสิตํ. พระมหาราชทรงส่งพระราชสาส์นมาว่า "เพื่อการเดินทางมาของพระมหาเถระอินทคุตตะผู้เป็นนายของเรา ขอจงประดับตกแต่งหนทางเถิด" ๒. ๒. ตโต เต อปเนตฺวาน, ปาสาณกณฺฏกาทิกํ; วิสมํ สมํ กริตฺวาน, สมฺมชฺชิตฺวาน สาธุกํ. จากนั้น พวกเขาก็ได้กำจัดหินและหนามเป็นต้นออกไป ทำทางที่ขรุขระให้เรียบเสมอกัน แล้วกวาดให้สะอาดเรียบร้อยดี ๓. ๓. โธตมุตฺตา สมาภาสา, โอกิริตฺวาน วาลุกา; อุสฺสาปิตา ตตฺถ ตตฺถ, ทุสฺสโตรณปนฺติโย. โปรยทรายที่มีแสงสว่างเหมือนไข่มุกที่ล้างแล้ว และยกแถวซุ้มประตูที่ทำด้วยผ้าขึ้นในที่นั้นๆ ๔. ๔. กลโธตเหมรมฺภาทิ, นานาโตรณปนฺติโย; ตถา ปุปฺผมยา เนก, โตรณูปริโตรณา. มีแถวซุ้มประตูต่างๆ ที่ทำด้วยเงิน ทอง และต้นกล้วยเป็นต้น อีกทั้งซุ้มประตูที่ทำด้วยดอกไม้มากมาย เป็นซุ้มประตูซ้อนซุ้มประตู ๕. ๕. เตสุ เตสุจ ฐาเนสุ, สงฺขตา กุสุมคฺฆิกา; ตเถว คนฺธเตเลหิ, ทีปิตา ทีปปนฺติโย. ในที่นั้นๆ ได้จัดทำพวงมาลัยดอกไม้ไว้ อีกทั้งได้จุดแถวประทีปด้วยน้ำมันหอม ๖. ๖. ปทุมุปฺปลสนฺนีร, ปุปฺผปลฺลว ลงฺกตา; ฐปิตา ฆฏมาลาโย, ปุณฺณา โสคนฺธวาริหิ. ประดับด้วยดอกบัวหลวง ดอกบัวสาย ดอกไม้และใบไม้ วางแถวหม้อน้ำที่เต็มไปด้วยน้ำหอม ๗. ๗. นิลปีตา ทิสมฺภินฺน, ปตากาหิ ธเชหิ จ; มคฺคสฺส อุภโต ปสฺเส, วนมาสิ สมากุลํ. สองข้างทางเต็มไปด้วยป่าที่ประดับด้วยธงและธงชัยสีครามและสีเหลือง แตกต่างกันไปตามทิศทาง ๘. ๘. เกตโว อุคฺคตา ตตฺถ, มนฺทมนฺทสมีรณา; อวฺหยนฺตาว โสภนฺติ, พฺรหฺโมรคสุราทโย. ธงชัยทั้งหลายถูกยกขึ้นในที่นั้น พัดพลิ้วด้วยลมที่พัดเอื่อยๆ ดูราวกับกำลังเชื้อเชิญพวกพรหม นาค และเทวดาเป็นต้นให้มา ๙. ๙. นาคจมฺปปุนฺนาค, เกตกีวกุลาทิหิ; ปทุมุปฺปลา ทิชลเชหิ, มาลตี กุสุมา ทิหิ. ด้วยดอกกากะทิง ดอกจำปา ดอกบุนนาค ดอกเกด ดอกพิกุลเป็นต้น ด้วยดอกบัวหลวง ดอกบัวสาย ดอกไม้ที่เกิดในน้ำ ด้วยดอกมะลิและดอกไม้อื่นๆ ๑๐. ๑๐. มาลาทาเมหิ [Pg.136] เนเกหิ, มคฺคมาสิ วิจิตฺตกํ; ปตฺถริตฺวา ปาทปเฏ, สิตฺตสมฺมตฺตภูมิยํ. ทางนั้นวิจิตรตระการตาด้วยพวงมาลัยหลายชนิด ปูลาดด้วยผ้าปูเท้าบนพื้นดินที่พรมน้ำและกวาดเรียบร้อยแล้ว ๑๑. ๑๑. ลาชาทิปญฺจปุปฺผานิ, วิกิรึสุ มโนรมํ; อลงฺกริตฺวา หตฺตสฺสา, กุสุมา ภรณาทิหิ. โปรยดอกไม้ ๕ สี มีข้าวตอกเป็นต้นอย่างน่ารื่นรมย์ ประดับตกแต่งช้างและม้าด้วยเครื่องประดับดอกไม้เป็นต้น ๑๒. ๑๒. มคฺคาลงฺกรณตฺถาย, ฐปิตาสุํ ตโต ตโต; เตสุ เตสุ จ ฐาเนสุ, เภริมณฺฑลมชฺฌคา. เพื่อประดับตกแต่งทาง ได้วางวงกลองไว้ในที่นั้นๆ ท่ามกลางวงกลองเหล่านั้น ๑๓. ๑๓. นจฺจนฺติ จาตุรา นารี, รสภาวนิรนฺตรา; กํสวํสาทิปคฺคยฺห, วชฺเชนฺตาเนกตนฺติโย. สตรีผู้ฉลาดร่ายรำอย่างมีอารมณ์และรสชาติไม่ขาดสาย ถือเครื่องดนตรีมีฉาบและขลุ่ยเป็นต้น บรรเลงเครื่องสายหลายชนิด ๑๔. ๑๔. คายนฺติ มธุรํ คีตํ, คายนฺเตตฺถ ลยานฺวิตํ; มคฺโคโส สาธุวาเทหิ, เภริตนฺตินเทหิจ. ขับร้องเพลงอันไพเราะ ขับร้องอย่างมีจังหวะ ทางนั้นอื้ออึงไปด้วยเสียงสาธุการและเสียงกลองและเครื่องสาย ๑๕. ๑๕. กรีนํ โกญฺจนาเทหิ, หยานํ เหสิเตหิ จ; เนกวิฏงฺกสงฺเฆหิ, โส กรีหิ สมากุโล. ทางนั้นเต็มไปด้วยเสียงร้องของช้าง เสียงม้าร้อง และหมู่สัตว์ปีกหลายชนิด และเต็มไปด้วยช้าง ๑๖. ๑๖. มคฺคสฺส อุภโต ปสฺเส, เทวกญฺญูปมา สุภา; มาลากลาเป ปคฺคยฺห, ติฏฺฐนฺติ ตุฏฺฐมานสา. สองข้างทาง สตรีผู้สวยงามดุจเทพธิดา ถือพวงมาลัย ยืนอยู่ด้วยใจยินดี ๑๗. ๑๗. ตถา ปุณฺณฆเฏ คยฺห, ปทุมุปฺปลสํกุเล,อฏฺฐมงฺคลมุคฺคยฺห, ติฏฺฐนฺติ ปมทา ตหึ. อีกทั้งสตรีเหล่านั้นถือหม้อน้ำที่เต็มไปด้วยดอกบัวหลวงและดอกบัวสาย ถือมงคล ๘ ประการ ยืนอยู่ ณ ที่นั้น ๑๘. ๑๘. สีตลูทกสมฺปนฺน, ปปาหิ สมลงฺกตา; สินานตฺถํ ขตา อาสุํ, โปกฺขรญฺโญ ตหึตหึ. ประดับด้วยโรงน้ำที่เต็มไปด้วยน้ำเย็น ได้ขุดสระโบกขรณีเพื่อการอาบไว้ในที่นั้นๆ ๑๙. ๑๙. ตหึตหึกตา อาสุํ, ทานสาลา มโนรมา; นิจิตาสุมเนกานิ, ทาโนปกรณา ตหึ. ได้ทำโรงทานที่น่ารื่นรมย์ในที่นั้นๆ ได้สะสมอุปกรณ์การให้ทานมากมายไว้ในที่นั้น ๒๐. ๒๐. เอวํ เนกวิธา ปูชา, อมฺเหหิ ปฏิปาทิตา; ฐเปตฺวาน มหาคงฺคํ, ตํ ชานาตุ มหีปตีติ. การบูชาหลายชนิดอย่างนี้ พวกเราได้จัดเตรียมไว้แล้ว เว้นแต่แม่น้ำคงคาใหญ่ ขอพระราชาทรงทราบสิ่งนั้นเถิด ตํ สุตฺวา อโสกมหาราชา คงฺคํ อลงฺกโรถาติ โสฬสยกฺเข เปเสสิ, เต สปริวารา ตตฺถ คนฺตฺวา อตฺตโน [Pg.137] อานุภาเวน คงฺคาย อนฺโต ติคาวุตฏฺฐาเน อุทุกฺขลปาสาเณ ฐเปสุํ. ฐเปตฺวา ถมฺเภ อุสฺสาเปตฺวา ตุลาสํฆาเฏ ทตฺวา หิมวนฺตโต รตฺตจนฺทนสาเร อาหริตฺวา ปทเร สนฺถริตฺวา อเนเกหิ ปูชาวิธาเนหิ อลงฺกริตฺวา รญฺโญ เอวํ สาสนํ เปเสสุํ. ภวนฺเตตฺถ. พระเจ้าอโศกมหาราชทรงได้ยินดังนั้น จึงส่งยักษ์ ๑๖ ตนไปสั่งว่า "จงประดับแม่น้ำคงคาเถิด" พวกยักษ์เหล่านั้นพร้อมบริวารไปถึงที่นั่น ด้วยอานุภาพของตน ได้วางศิลาฐานรากในแม่น้ำคงคา ณ ที่ลึก ๓ คาวุต วางแล้วยกเสาขึ้น วางคาน นำแก่นจันทน์แดงจากป่าหิมพานต์มาปูลาดเป็นแผ่นกระดาน ประดับด้วยการบูชาหลายชนิด แล้วได้ส่งสารไปถึงพระราชาดังนี้ว่า "ขอพระองค์จงเสด็จมาที่นี่เถิด" ๒๑. ๒๑. ยมตฺถาย มยํ สพฺเพ, มหาราเชน เปสิตา; อมฺเหหิ ทานิ ตํ สพฺพํ, กตเมว สุโณถ ตํ. เพื่อประโยชน์อันใดที่พวกเราทั้งหมดถูกพระราชาส่งมา บัดนี้สิ่งนั้นทั้งหมดพวกเราได้ทำเสร็จแล้ว ขอพระองค์ทรงสดับเรื่องนั้นเถิด ๒๒. ๒๒. คาวุตตฺตยคมฺภีรํ, คงฺคํ โยชนวิตฺถตํ; ถมฺเภ ปติฏฺฐเปตฺวาน, อนคฺฆํ รตฺตจนฺทนํ. ในแม่น้ำคงคาที่ลึก ๓ คาวุต กว้าง ๑ โยชน์ ได้ตั้งเสาแล้วปูด้วยไม้จันทน์แดงอันหาค่ามิได้ ๒๓. ๒๓. หิมวนฺตโต หริตฺวาน, เสตุํ ตตฺถ สุมาปิตํ; โตรณา จ อุโภ ปสฺเส, รตเนหิ สุนิมฺมิตา. นำมาจากป่าหิมพานต์ สร้างสะพานไว้ในที่นั้น และซุ้มประตูทั้งสองข้าง สร้างด้วยรัตนะอย่างดี ๒๔. ๒๔. ปุณฺณกุมฺภทฺธชา เจว, ปทีปาวลิโย ตถา; อุโภ ปสฺเสสุ รตนานิ, มาเปตฺวาลมฺพนานิจ. ทั้งหม้อน้ำอันเต็มและธง อีกทั้งแถวประทีป รัตนะทั้งสองข้าง และเครื่องแขวนที่เนรมิตขึ้น ๒๕. ๒๕. สุวณฺณมณิมุตฺตาทิ, ทาเมหิ สมลงฺกตา; วาลุกตฺถาย โอกิณฺณา, โธตมุตฺตา ปภสฺสรา. ประดับด้วยพวงมาลัยมีทองคำ แก้วมณี และมุกเป็นต้น โปรยไข่มุกที่ล้างแล้วอันรุ่งเรืองเพื่อประโยชน์แก่ทราย ๒๖. ๒๖. เตสุ เตสุ จ ฐาเนสุ, ฐปิตาสุํ มหามณี; นานาราควิตาเนหิ, โสภิตา เสตุโน ปริ. ในที่นั้นๆ ได้วางแก้วมณีใหญ่ไว้ งดงามอยู่เหนือสะพานด้วยเพดานมีสีต่างๆ ๒๗. ๒๗. โอลมฺพิตาสุํ ตตฺเถว, ทิพฺพาทิกุสุมาทโย; นิฏฺฐิตํ อิธ กาตพฺพ, ยุตฺตํ ปูชาวิธึตุ โน; เทโวตํ ปฏิชานาตุ, อิติ วตฺวาน เปสยุํติ. ดอกไม้ทิพย์เป็นต้นถูกแขวนไว้ในที่นั้นนั่นเอง สิ่งที่ควรทำในที่นี้สำเร็จแล้ว ส่วนวิธีบูชาที่ควรแก่เรา ขอเทวบุตรทรงทราบสิ่งนั้นเถิด กล่าวอย่างนี้แล้วจึงส่งไป ตมฺปิ สุตฺวา อโสโก มหาราชา ตุมฺเหว เถรํ อิธาเนถาติ เตสํเยว สาสนํ ปฏิเปเสสิ, เต สาธูติ อินฺทคุตฺตตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ภนฺเต ปาฏลิปุตฺตนครสฺส คมนาย กาโลติ อาหํสุ, ตโต เถโร สฏฺฐิสหสฺสมตฺเตหิ [Pg.138] ภิกฺขุสงฺเฆหิ ปริวุโต ปญฺจปณฺณาสโยชนมคฺคํ ปฏิปชฺชิ. อถาปรํ เทวปุตฺตนครวาสิโน อเนกวิธมาลาคนฺธวาสจุณฺณทฺธชปตากาทีหิ อเนเกหิ ตาลาวจเรหิ นจฺจคีตวาทิเตหิ ปูเชตฺวา อคมํสุ. อถ เถโร มหนฺเตน ปูชาวิธาเนน ชมฺพุทีปวาสีหิ ปูชิยมาโน อนุกฺกเมน จนฺทภาคาย คงฺคาย เสตุํ ปตฺวา ตตฺถ มหนฺตํ ปูชาวิธานํ โอโลเกนฺโต เอวํ จินฺเตสิ, เอวํ อุฬารํ ปูชาวิธานํ อิทานิ ชมฺพุทีเป นาญฺญสฺส โหติ, มยฺหเมเวตํ กตํ. อหเมเวตฺต อุตฺตโม อปฺปฏิโมติ เอวํ เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ มานํ อุปฺปาเทตฺวา อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ เอโก ขีณาสวตฺเถโร ตํ มาเนนุปตฺถทฺธเจตสา ฐิตํ ทิพฺพจกฺขุนา ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เถรสฺส โอวทนฺโต เอวมาห. ตสฺมา. พระเจ้าอโศกมหาราชทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว จึงส่งสารตอบกลับไปถึงพวกเหล่านั้นว่า "พวกท่านนั่นแหละจงนำพระเถระมาที่นี่" พวกเขารับคำว่า "ดีแล้ว" เข้าไปหาพระอินทคุปตเถระ ไหว้แล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถึงเวลาที่จะไปเมืองปาฏลีบุตรแล้ว" ลำดับนั้น พระเถระแวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุประมาณ ๖๐,๐๐๐ รูป ได้เดินทางไปตามทาง ๕๕ โยชน์ ต่อมา ชาวเมืองเทวบุตรได้บูชาด้วยพวงมาลัย เครื่องหอม ผงหอม ธง และธงแผ่นผ้าหลายชนิดเป็นต้น และด้วยดนตรีประโคม การฟ้อนรำ การขับร้อง และการบรรเลงหลายชนิด แล้วจึงไป ลำดับนั้น พระเถระอันชาวชมพูทวีปบูชาด้วยการบูชาอันยิ่งใหญ่ ไปถึงสะพานแห่งแม่น้ำคงคาที่จันทภาคาโดยลำดับ เห็นการบูชาอันยิ่งใหญ่ในที่นั้น จึงคิดอย่างนี้ว่า "การบูชาอันยิ่งใหญ่อย่างนี้ บัดนี้ในชมพูทวีปไม่มีแก่ผู้อื่น การบูชานี้ทำเพื่อเราเท่านั้น เราเท่านั้นเป็นผู้สูงสุด ไม่มีใครเสมอเหมือนในที่นี้" จึงเกิดมานะว่า "เราเป็นผู้ประเสริฐกว่าผู้ประเสริฐ" แล้วยืนอยู่ ในขณะนั้น พระเถระผู้เป็นพระขีณาสพรูปหนึ่ง เห็นพระเถระนั้นยืนอยู่ด้วยใจที่ถูกมานะค้ำชูด้วยทิพยจักษุ จึงเข้าไปหา ไหว้แล้วกล่าวตักเตือนพระเถระว่า "เพราะเหตุนั้น" ๒๘. ๒๘. มา มานสฺส วสี โหถ, มาโน ภนฺเต วสํคตํ ; อนตฺถโท สทา โหติ, ปาเตตฺวาน ภวา วเฏ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านอย่าตกอยู่ในอำนาจแห่งมานะเลย มานะที่บุคคลไปสู่อำนาจแล้ว ย่อมให้สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เสมอ ทำให้ตกไปในวงล้อแห่งภพ ๒๙. ๒๙. มาโน ปลาลิโต สตฺโต, ตณฺหาปฏิฆสงฺคโต; มกฺกโฏรคโสณาทิ, หุตฺวา ชายติ ชาติสุ. สัตว์ที่ถูกมานะประคบประหงม ประกอบด้วยตัณหาและปฏิฆะ ย่อมเกิดเป็นลิง งู และสุนัขเป็นต้น ในภพชาติต่างๆ ๓๐. ๓๐. มา มานํ สามิ ปูเรหิ, อตฺตานํ ปริโสธย; อปริสุทฺธา สโย ภิกฺขุ, ทายกํ น ปริโตสติ. ข้าแต่ท่านผู้เป็นเจ้า ท่านอย่ายังมานะให้เต็มเลย จงชำระตนให้บริสุทธิ์ ภิกษุผู้มีอัธยาศัยไม่บริสุทธิ์ ย่อมไม่ยังทายกให้ยินดี ๓๑. ๓๑. ททนฺตานํ สรนฺตานํ, ปูเชนฺตานํ สเจ ตุวํ; มหปฺผลํ มหาภูตึ, กามตฺถ โหถ นิพฺพณาติ. ถ้าท่านปรารถนาผลอันใหญ่และความรุ่งเรืองอันใหญ่ แก่ผู้ให้ ผู้ระลึกถึง และผู้บูชาทั้งหลาย ท่านจงเป็นผู้ดับเย็นเถิด ตํ สุตฺวา เถโร สํสาเร นิพฺพินฺโท ตตฺเถว ฐิโต ติลกฺขณํ ปฏฺฐเปตฺวา กรชกายํ สมฺมสนฺโต สหปฏิ สมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวาว นิกฺขมิ. ตโต ธมฺมาโสกมหาราชา พลวาหนปริวุโต มหนฺเตน ปูชาวิธาเนน ปฏิมคฺคํ อาคมฺม วนฺทิตฺวา [Pg.139] ตโต ทิคุณํ ปูชาสกฺการํ กุรุมาโน มหาภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ เถรํ อตฺตโน นครํ เนตฺวา ตสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา ปสนฺนมานโส ปญฺจสีเล ปติฏฺฐาย มหนฺตํ วิหารํ กาเรตฺวา เถเรน สหาคตานํ สฏฺฐิสหสฺสานํ ภิกฺขูนํ จตุปจฺจเยหิ อุปฏฺฐาน มกาสิ, อถ เถโร สาฏฺฐกถํ ปิฏกตฺตยํ ปกาเสนฺโต ตสฺมึ จิรํ วสิตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายิ. ตโต ราชา สปริโส ตสฺส สรีรนิกฺเขปํ กาเรตฺวา ธาตุโย คเหตฺวา มหนฺตํ เจติยํ การาเปสีติ. พระเถระฟังคำนั้นแล้ว เบื่อหน่ายในสังสารวัฏ ยืนอยู่ ณ ที่นั้นเอง ตั้งไตรลักษณ์ขึ้น พิจารณากายที่เกิดจากธุลี บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลายแล้วจึงออกไป ลำดับนั้น พระเจ้าธรรมาโศกมหาราชแวดล้อมด้วยพลพาหนะ เสด็จสวนทางมาด้วยการบูชาอันยิ่งใหญ่ ทรงไหว้แล้ว ทรงกระทำการบูชาสักการะเป็นสองเท่าจากนั้น ทรงนำพระเถระพร้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ไปยังเมืองของพระองค์ ทรงสดับธรรมกถาของพระเถระนั้นแล้ว มีพระทัยเลื่อมใส ทรงตั้งมั่นในศีล ๕ ทรงสร้างวิหารใหญ่ และทรงอุปัฏฐากภิกษุ ๖๐,๐๐๐ รูปที่มาพร้อมกับพระเถระด้วยปัจจัย ๔ ลำดับนั้น พระเถระประกาศพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถา อยู่ในที่นั้นสิ้นกาลนานแล้วปรินิพพานในที่นั้นเอง แต่นั้น พระราชาพร้อมด้วยบริวารทรงกระทำการบรรจุสรีระของพระเถระนั้น ทรงรับพระธาตุแล้วสร้างเจดีย์ใหญ่ ๓๒. ๓๒. ปุราตนานํ ภุวิ ปุญฺญกมฺมินํ,คุณานุภาเวน มเหนฺติ เอวํ; สเทวกา นํ มนสีกโรนฺตา,ปุญฺญํ กโรถา ยตเน สทา ทราติ. เทวดาพร้อมทั้งมนุษย์ย่อมบูชาผู้มีบุญในกาลก่อนในแผ่นดินอย่างนี้ ด้วยอานุภาพแห่งคุณ ท่านทั้งหลายเมื่อมนสิการถึงบุญนั้น จงทำบุญโดยความเอื้อเฟื้อในความพยายามเสมอเถิด อินฺทคุตฺตตฺเถรสฺส วตฺถุํ จตุตฺถํ. เรื่องของพระอินทคุตตเถระ ที่ ๔ ๓๕. สาขมาลปูชิกาย วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๓๕. เรื่องตามลำดับนี้ เป็นเรื่องของนางสาขมาลาปูชิกา อมฺหากํ ภควา ทสปารมิโย ปูเรตฺวา อนุกฺกเมน ตุสิตภวเน นิพฺพตฺโต เทเวหิ อาราธิโต สกฺกราชกุเล ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขนฺโต อนุกฺกเมน ปรมาภิสมฺโพธึ ปตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ปญฺจจตฺตาลีสสํวจฺฉรานิ ฐตฺวา จตุราสีติธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานิ เทเสตฺวา คณนปถมตีเต สตฺเต ภวกนฺตารโต สนฺตาเรตฺวา สพฺพพุทฺธกิจฺจานิ นิฏฺฐาเปตฺวา กุสินารายํ อุปวตฺตเน มลฺลานํ สาลวเน ยมกสาลาน มนฺตเร อุตฺตรสีสกํ ปญฺญตฺเต มญฺจเก เวสาขปุณฺณทิวเส ทกฺขิเณน ปสฺเสน สโต สมฺปชาโน อนุฏฺฐานเสยฺยาย นิปนฺโน ปจฺฉิมยาเม ภิกฺขู โอวทิตฺวา พลวปจฺจู-ส [Pg.140] สมเย มหาปถวึกมฺเปนฺโต อนุปาทิเสสาย นิพฺพาณธาตุยา ปรินิพฺพายิ, นิพฺพุเต ปน ภควติ โลกนาเถ อานนฺทตฺเถโร มลฺลราชูนํ เอตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. ตโต โกสินารกา จ เทวพฺรหฺมาทโย จ สนฺนิปติตฺวา นจฺจคีตวาทิเตหิ มาลาคนฺธาทีหิ จ สกฺกโรนฺตา ครุกโรนฺตา มาเนนฺตา ปูเชนฺตา เจลวิตานาทโย กโรนฺตา ภควโต สรีรํ นครมชฺเฌ ยตฺถ มกุฏพนฺธนํ นาม มลฺลานํ เจติยํ, ตตฺถ เนตฺวา จกฺกวตฺติสฺส สรีรํ วิย อหเตน วตฺเถน เวเฐตฺวา ตโต วิหเตน กปฺปาเสน เวเฐตฺวาติ เอวํ ปญฺจทุสฺสยุคสเตหิ เวเฐตฺวา อายสาย เตลโทณิยา ปกฺขิปิตฺวา อญฺญิสฺสาย อายสาย โทณิยา ปฏิกุชฺชิตฺวา สพฺพคนฺธานํ จิตกํ กริตฺวา ภควโต สรีรํ จิตกํ อาโรเปสุํ. อถ มหากสฺสปตฺเถเรน ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทิเต เทวตานุภาเวน จิตโก สมนฺตา เอกปฺปหาเรเนว ปชฺชลิ. ภควโต ปน สรีเร ทฑฺเฒ สุมนมกุฬสทิสา ธาตุโย อวสิสฺสึสุ. ตสฺมึ กิร สมเย โกสลรญฺโญ ชนปเท อญฺญตรา คามวาสิกา อิตฺถี ภควติ ปรินิพฺพุเต สาธุกีฬฺหํ อาคจฺฉมานา อนฺตรามคฺเค อตฺตโน สรีเร อุปฺปนฺนวาตโรเคน อุปทฺทุตา สาธุกีฬฺหํ สมฺปาปุณิตุํ อสกฺโกนฺตี สตฺถุ อาฬาหนํ คนฺตฺวา ภควโต ธาตุสรีเร ตีณิ สาขปุปฺผานิ ปูเชตฺวา ปสนฺนมานสา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา คตา ตาย เอว รตฺติยา มชฺฌิมยาเม กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ตึสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตสฺสา ปุพฺพกมฺมปกาสนตฺถํ จกฺกมตฺตานิ สาขปุปฺผานิ ตตฺต ตตฺถ โอลมฺพนฺติ. เตเหว สพฺพํ วิมานํ เอโกภาสี อโหสิ. ตโต สุคนฺธกรณฺฑกํ วิย จ อโหสิ, สา ปน อตฺตโน โสภคฺคปฺปตฺตํ อตฺตภาวญฺจ วิมานสมฺปทญฺจ ปริวารสมฺปตฺติโย จ ทิสฺวา วิมฺหิตมานสา ปุพฺเพ กเตน [Pg.141] เกน เม ปุญฺญกมฺเมนา ยํ ลทฺธาติ โอโลกนฺตี ภควโต ธาตุสรีรสฺมึ ปูชิตานิ ตีณิ สาขปุปฺผานิ ทิสฺวา ปสนฺนมานสา มหาจกฺกปฺปมาณํ สาขมาลํ หตฺเถน ธาเรนฺตี ธาตุปูชนตฺถาย อคมาสิ. ตทา ตตฺถ สนฺนิปติตา มนุสฺสา ตสฺสา รูปสมฺปทญฺจ หตฺเต มหนฺตํ สาขมาลญฺจ ทิสฺวา วิมฺหิตมานสา อมฺม ตฺวํ กตฺถ วาสิกา. กตฺถ ปนิมํ ปุปฺผํ ปฏิลทฺธนฺติ ปุจฺฉึสุ, ตํ สุตฺวา เทวธีตา อตฺตนา ภควโต ธาตุสรีรสฺส ปูชิตสาขมาลตฺตยานุภาเวน ปฏิลทฺธสมฺปตฺติโย จ ทิพฺพวิมานญฺจ ปุพฺเพ มตกเลวรํ จาติ สพฺพํ เตสํ ทสฺเสตฺวา ธมฺมเทสนาวสาเน อาห. พระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา ทรงบำเพ็ญบารมี ๑๐ ทัศเต็มแล้ว เสด็จอุบัติในภพดุสิตโดยลำดับ อันทวยเทพทูลอาราธนาแล้ว ทรงถือปฏิสนธิในศากยราชสกุล เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา บรรลุพระอภิสัมโพธิญาณอันสูงสุดโดยลำดับ ตั้งแต่นั้นมา ทรงดำรงอยู่ ๔๕ พรรษา ทรงแสดงพระธรรมขันธ์ ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์ ทรงยังสัตว์ทั้งหลายผู้พ้นจากทางแห่งการนับ ให้ข้ามพ้นจากกันดารแห่งภพ ทรงยังพุทธกิจทั้งปวงให้สำเร็จแล้ว ในสาลวันของพวกมัลละ ณ อุปวัตตนสถาน ใกล้เมืองกุสินารา ระหว่างต้นสาละคู่ บนพระแท่นที่จัดตั้งโดยมีพระเศียรไปทางทิศเหนือ ในวันเพ็ญเดือนวิสาขะ ทรงบรรทมสีหไสยาสน์โดยพระปรัศว์เบื้องขวา ทรงมีสติสัมปชัญญะ โดยการนอนที่จะไม่ลุกขึ้นอีก ทรงโอวาทภิกษุทั้งหลายในยามสุดท้าย ในเวลาใกล้รุ่ง ทรงยังมหาปฐพีให้หวั่นไหว เสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นที่พึ่งของโลกปรินิพพานแล้ว พระอานนทเถระได้แจ้งเรื่องนี้แก่เจ้ามัลละทั้งหลาย แต่นั้น ชาวกุสินาราและทวยเทพพรหมเป็นต้น ได้ประชุมกันแล้ว สักการะ เคารพ นับถือ บูชา ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง และประโคมดนตรี พวงมาลัย ของหอมเป็นต้น กระทำผ้าเพดานเป็นต้น นำพระสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้าไปยังกลางเมือง ณ ที่ซึ่งเป็นเจดีย์ของพวกมัลละชื่อมกุฏพันธนะ ห่อด้วยผ้าใหม่เหมือนพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิ แล้วห่อด้วยสำลีที่ตีแล้ว ห่อด้วยผ้า ๕๐๐ คู่เช่นนี้ ใส่ลงในรางเหล็กที่เต็มด้วยน้ำมัน แล้วคว่ำรางเหล็กอีกรางหนึ่งปิดไว้ กระทำจิตกาธารด้วยของหอมทั้งปวง ได้อัญเชิญพระสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้าขึ้นสู่จิตกาธาร ครั้นเมื่อพระมหากัสสปเถระถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้าแล้ว ด้วยอานุภาพของเทวดา จิตกาธารก็ลุกโพลงขึ้นพร้อมกันโดยรอบในคราวเดียว เมื่อพระสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้าถูกเผาแล้ว พระธาตุทั้งหลายที่เหมือนดอกมะลิตูมก็ยังคงเหลืออยู่ ได้ยินว่า ในสมัยนั้น หญิงชาวบ้านคนหนึ่งในชนบทของพระเจ้าโกศล เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว กำลังมาเพื่อร่วมงานฉลอง ถูกโรคลมที่เกิดขึ้นในร่างกายของตนเองเบียดเบียนอยู่กลางทาง ไม่สามารถไปถึงงานฉลองได้ จึงไปสู่ที่ถวายพระเพลิงของพระศาสดา บูชาพวงมาลัยดอกสาขา ๓ พวงที่พระสรีรธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า มีใจเลื่อมใส ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้วก็ไป ทำกาละในยามกลางคืนนั้นเอง ไปอุบัติในวิมานทองคำสูง ๓๐ โยชน์ ในภพดาวดึงส์ เพื่อแสดงกรรมเก่าของนาง พวงมาลัยดอกสาขาขนาดเท่ากงล้อ ย่อมห้อยอยู่ ณ ที่นั้นๆ ด้วยดอกไม้นั้น วิมานทั้งปวงก็สว่างไสวเป็นอันเดียวกัน และวิมานนั้นก็เหมือนหีบใส่ของหอม นางนั้นเห็นอัตภาพที่ถึงความงาม วิมานสมบัติ และบริวารสมบัติของตนแล้ว มีใจอัศจรรย์ พิจารณาอยู่ว่า 'เราได้สมบัตินี้มาเพราะบุญกรรมที่เราทำไว้ในกาลก่อนคืออะไรหนอ' เมื่อเห็นพวงมาลัยดอกสาขา ๓ พวงที่ตนบูชาไว้ที่พระสรีรธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า ก็มีใจเลื่อมใส ถือพวงมาลัยดอกสาขาขนาดเท่ากงล้อใหญ่ด้วยมือ เดินทางไปเพื่อบูชาพระธาตุ ลำดับนั้น มนุษย์ทั้งหลายที่ประชุมกันอยู่ในที่นั้น เห็นรูปสมบัติของนางและพวงมาลัยดอกสาขาขนาดใหญ่ในมือ จึงมีใจอัศจรรย์ถามว่า 'แม่หนู เธอเป็นชาวบ้านไหน และเธอได้ดอกไม้นี้มาจากไหน' เทพธิดานั้นได้ฟังคำนั้นแล้ว จึงแสดงสมบัติที่ตนได้รับด้วยอานุภาพแห่งพวงมาลัยดอกสาขา ๓ พวงที่บูชาพระสรีรธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า ทั้งทิพยวิมาน และซากศพที่ตายแล้วในกาลก่อนของตน ให้คนเหล่านั้นเห็นทั้งหมด แล้วกล่าวในเวลาจบพระธรรมเทศนาว่า ๑. ๑. สมาคตา ภวนฺตา โภ, ปสฺสนฺตุ มม สมฺปทํ; กตมปฺเปน กาเรน, สมฺมาสมฺพุทฺธธาตุยา. ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ผู้มาประชุมกันแล้ว จงดูสมบัติของฉันเถิด ซึ่งฉันได้มาด้วยการกระทำเพียงเล็กน้อย ในพระธาตุของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒. ๒. สาขมาลานิ ตีเณว, หียฺโยหํ มุนิธาตุยา; ปูชยิตฺวาน สนฺตุฏฺฐา, นิวตฺตา ตาย รตฺติยา. เมื่อวานนี้ ฉันได้บูชาพวงมาลัยดอกสาขาเพียง ๓ พวง ที่พระธาตุของพระมุนี มีความเอิบอิ่มใจแล้ว กลับไปในคืนนั้นเอง ๓. ๓. มรนฺตี ขรวาเตน, ตมหํ สุจริตํ สรึ; เตนาหํ ปุญฺญกมฺเมน, ตาวตึสูปคาอหุํ. ฉันกำลังจะตายด้วยลมอันแรงกล้า ฉันระลึกถึงสุจริตกรรมนั้น ด้วยบุญกรรมนั้น ฉันจึงไปสู่ภพดาวดึงส์ ๔. ๔. ตตฺถ เม อาสิ ปาสาโท, ตึสโยชนมุคฺคโต; กูฏาคารวรากิณฺโณ, สาขมาลาติ, วิสฺสุโต. ณ ที่นั้น ปราสาทของฉันมีอยู่ สูง ๓๐ โยชน์ แวดล้อมด้วยเรือนยอดอันประเสริฐ ปรากฏชื่อว่า สาขมาลา ๕. ๕. ยถา สพฺพสุคนฺเธหิ, กรณฺฑํ ปริภาวิตํ; ตถา ทิพฺพสุคนฺเธหิ, คนฺธิตํ ภวนํ มม. วิมานของฉันก็หอมฟุ้งด้วยของหอมทิพย์ เหมือนหีบที่อบด้วยของหอมทั้งปวงฉะนั้น ๖. ๖. จกฺกมตฺตา สาขปุปฺผา, ตตฺถ ตตฺถูปลมฺพเร ; ทิพฺพคนฺธา ปวายนฺติ, มธุพฺพภนิเสวิตา. พวงมาลัยดอกสาขาขนาดเท่ากงล้อ ย่อมห้อยอยู่ ณ ที่นั้นๆ กลิ่นทิพย์ย่อมหอมฟุ้งไป อันหมู่ภมรพากันมาอาศัย ๗. ๗. ภสฺสนฺติ เอกปุปฺผสฺมา, ตุมฺพมตฺตา หิ เรณโว; เตหิ ปิญฺชริตา เทวา, กีฬนฺติ จ ลลนฺติจ. ละอองเกสรขนาดเท่าผลน้ำเต้า ย่อมร่วงหล่นจากดอกไม้แต่ละดอก เทวดาทั้งหลายผู้มีกายเหลืองอร่ามด้วยละอองเกสรเหล่านั้น ย่อมเล่นและรื่นเริง ๘. ๘. ปีฬนฺธิตฺวาน [Pg.142] มาลาธยา, สุทิพฺพา ภรณานิจ; สหจฺฉรา เทวปุตฺตา, นจฺจคีตาทิพฺยาวฏา. เทพบุตรผู้เป็นบริวาร สวมใส่พวงมาลัยและเครื่องประดับอันเป็นทิพย์อันงดงาม ย่อมขวนขวายในการฟ้อนรำและขับร้องเป็นต้น ๙. ๙. ปสฺสเถมํ ภุชงฺคา โภ, สตฺตา โมเหน ปารุตา; หียฺโย มตํ ปวิทฺธํ เม, ปูติภูตํ กเลวรํ. ท่านทั้งหลาย จงดูสิ่งนี้เถิด สัตว์ทั้งหลายถูกโมหะห่อหุ้ม ร่างกายของฉันที่ตายแล้วเมื่อวานนี้ ถูกทิ้งแล้ว เป็นซากศพที่เน่าเปื่อย ๑๐. ๑๐. ปุฬเวหิ สมากิณฺณํ, มกฺขิกาคณกีฬิตํ; กากโสณาทิสตฺตาน, มาหารํ กุณปาลยํ. เต็มไปด้วยหนอน อันหมู่แมลงวันรุมล้อม เป็นอาหารของสัตว์มีกาและสุนัขเป็นต้น เป็นที่รวมของซากศพ ๑๑. ๑๑. ปตฺเถนฺติ ปุริสา ปุพฺเพ, อเนโกปายเนน ตํ; ทฏฺฐุมฺปิทานิ นิจฺฉนฺติ, ตณฺหายญฺญาณตา อโห. ในกาลก่อน บุรุษทั้งหลายย่อมปรารถนาร่างกายนั้นด้วยเครื่องบรรณาการมากมาย แต่ในบัดนี้ แม้แต่จะมองดูก็ไม่ปรารถนา โอ้หนอ ความไม่รู้เพราะตัณหา ๑๒. ๑๒. โลกปชฺโชตกสฺสาหํ, วิมลสฺส ยสสฺสิโน; ธาตุํ หียฺโย มหึ สมฺมา, อชฺช สคฺเค ปติฏฺฐิตา. เมื่อวานนี้ ฉันได้บูชาพระธาตุของพระผู้ทรงเป็นดวงประทีปของโลก ผู้ปราศจากมลทิน ผู้มีพระยศ อย่างดีแล้ว วันนี้ฉันจึงมาตั้งอยู่ในสวรรค์ ๑๓. ๑๓. หิตฺวาเน ตาทิสํ กายํ, ลทฺธํทานิ มเมทิสํ; ทิพฺพตฺตภาวํ โสภาหิ, ภาสมาน มุทิกฺขถ. ละทิ้งร่างกายเช่นนั้นแล้ว บัดนี้ฉันได้อัตภาพเช่นนี้ ท่านทั้งหลายจงดูฉันผู้รุ่งเรืองด้วยความงดงามแห่งอัตภาพทิพย์เถิด ๑๔. ๑๔. ภาสมานาย เม วาจํ, สุโณเถตฺถ สมาคตา; นตฺเถวากตปุญฺญสฺส, อณุมตฺตํ ภเว สุขํ. ท่านทั้งหลายผู้มาประชุมกัน ณ ที่นี้ จงฟังคำของฉันผู้กำลังกล่าวอยู่เถิด สุขแม้เพียงเล็กน้อยย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ในภพ ๑๕. ๑๕. พินฺทุมตฺตมฺปิ โย ปุญฺญ, พีชํ โรเปติ สาสเน; น หา นตฺถผลํ โหติ, ยาว นิพฺพาณปตฺติยาติ. ผู้ใดปลูกพืชคือบุญแม้เพียงเล็กน้อยเท่าหยดน้ำไว้ในพระศาสนา บุญนั้นย่อมไม่ไร้ผล จนกว่าจะบรรลุนิพพาน เอวํ สา เทวตา อตฺตนา ปฏิลทฺธทิพฺพวิภวํ ทสฺเสตฺวา ชนกายํ โอวทิตฺวา ทิพฺพสาขปุปฺเผหิ ชินธาตุํ ปูเชตฺวา มนุสฺสานํ ปสฺสนฺตานํเยว สทฺธึ วิมาเนน เทวโลกเมว อคมาสิ. ตํ ทิสฺวา มหาชโน ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา เทวโลกํ ปูเรสีติ. เทพธิดานั้นแสดงสมบัติอันเป็นทิพย์ที่ตนได้รับแล้วอย่างนี้ ตักเตือนหมู่ชนแล้ว บูชาพระธาตุของพระชินเจ้าด้วยดอกไม้ทิพย์ที่กิ่งไม้ แล้วไปสู่เทวโลกพร้อมกับวิมานในขณะที่พวกมนุษย์กำลังมองดูอยู่นั่นเอง มหาชนเห็นเหตุการณ์นั้นแล้ว ก็ทำบุญมีทานเป็นต้น ทำให้เทวโลกเต็มบริบูรณ์ ๑๖. ๑๖. เอวญฺหิ [Pg.143] สา ปุปฺผมตฺเตน ธาตุํ,ปูเชตฺว เทเวสุ อลตฺถ ภูตึ; ตุมฺเหปิ โภนฺโต ติทิเวสุ สาตํ,กามตฺถ เจ กตฺถ ปุญฺญานิ สาธุํติ. เทพธิดานั้นบูชาพระธาตุด้วยดอกไม้เพียงเท่านี้ ได้รับความเจริญในหมู่เทพทั้งหลายอย่างนี้ ท่านทั้งหลายผู้เจริญ ถ้าปรารถนาความสุขในสวรรค์ชั้นไตรทิพย์ ก็จงทำบุญทั้งหลายให้ดีเถิด สาขมาลปูชิกาย วตฺถุํ ปญฺจมํ. เรื่องนางผู้บูชาด้วยพวงมาลัยกิ่งไม้ จบเรื่องที่ ๕ ๓๖. โมริยพฺรหฺมณสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๓๖. ในเรื่องของพราหมณ์ชื่อโมริยะ มีลำดับเรื่องดังนี้ อมฺหากํ ภควติ ปรินิพฺพุเต มคธรฏฺเฐ มจลํ นาม มหาคามํ อโหสิ. ตตฺถ โมริโยนาม พฺราหฺมโณ ปฏิวสติ สทฺโธ ปสนฺโน, ตสฺส เสนานาเม กา ภริยา อตฺถิ. สาปิ สทฺธา ปสนฺนา รตนตฺตเยสุ. เต อุโภปิ สมคฺคา สมฺโมทมานา ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา นิจฺจํ ทานํ ปวตฺเตนฺตา จีวราทิจตุปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหนฺตา สีลํ รกฺขนฺตา อุโปสถกมฺมํ กโรนฺตา ทิวสํ วีตินาเมนฺติ. อถสฺส เคเห วิภวํ เยภุยฺเยน ทานาทีสุ ปริกฺขยมคมาสิ. ตโต พฺราหฺมณี สามิ โน เคเห ธนํ ปริกฺขีณํ. กถํ ทานํ ปวตฺเตยฺยามาติ พฺราหฺมณสฺส อาโรเจสิ, ตโต พฺราหฺมโณ มา ภทฺเท จินฺเตสิ. เยนเกนจิ อุปาเยน ทานํ ปติฏฺฐเปสฺสามาติ วตฺวา ตสฺมึเยว อตฺตโน สอุสฺสาหตํ ปกาโสนฺโต อาห. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราปรินิพพานแล้ว ในมคธรัฐ มีหมู่บ้านใหญ่ชื่อมจละ พราหมณ์ชื่อโมริยะผู้มีศรัทธาเลื่อมใสอาศัยอยู่ในหมู่บ้านนั้น เขามีภรรยาชื่อเสนา นางก็มีศรัทธาเลื่อมใสในพระรัตนตรัยเช่นกัน ทั้งสองสามีภรรยาสามัคคีบันเทิงใจกัน นิมนต์พระภิกษุสงฆ์มาถวายทานเป็นประจำ อุปัฏฐากด้วยปัจจัย ๔ มีจีวรเป็นต้น รักษาศีล บำเพ็ญอุโบสถกรรม ให้วันเวลาผ่านไป ต่อมา ทรัพย์สมบัติในเรือนของเขาโดยส่วนใหญ่ถึงความหมดสิ้นไปในการให้ทานเป็นต้น ลำดับนั้น พราหมณีจึงบอกพราหมณ์ว่า 'นายจ๊ะ ทรัพย์ในเรือนของเราหมดสิ้นแล้ว เราจะให้ทานต่อไปได้อย่างไร' พราหมณ์จึงกล่าวว่า 'แม่หญิง อย่าคิดไปเลย เราจะตั้งทานไว้ด้วยอุบายอย่างใดอย่างหนึ่ง' แล้วแสดงความอุตสาหะของตนในเรื่องนั้นว่า ๑. ๑. ชานมาโน หิ โลกสฺมึ, ทานสฺเสทํ ผลํ อิติ; น ทชฺชา โก สุสีเลสุ, อปฺปมฺปิ ทิวสมฺปติ. เพราะเมื่อบุคคลรู้ผลแห่งทานในโลกนี้อย่างนี้แล้ว ใครเล่าจะไม่พึงให้ทานในท่านผู้มีศีลทั้งหลาย แม้เพียงเล็กน้อยทุกๆ วัน ๒. ๒. สคฺคโลกนิทานานิ, ทานานิ มติมา อิธ; โกหินาม นโร โลเก, น ทเทยฺย หิเต รโตติ. ทานทั้งหลายเป็นเหตุแห่งสวรรค์โลก ผู้มีปัญญาในโลกนี้ ใครเล่าจะไม่พึงให้ทานแก่ผู้ยินดีในประโยชน์ เอวญฺจ ปน วตฺวา ภทฺเท วนํ ปวิสิตฺวา อเนกวิธานิ ปณฺณานิ จ ผลานิ จ ปจฺฉิปูรํ อาหริตฺวา วิกฺกิณิตฺวาปิ ทานํ น อุปจฺฉินฺทิสฺสามาติ [Pg.144] วตฺวา ตโต ปฏฺฐาย วนํ คนฺตฺวา ปณฺณานิ จ ผลานิ จ อาหริตฺวา วิกฺกิณิตฺวา ทานํ เทนฺโต ปฏิวสติ. อเถกทิวสํ พฺราหฺมโณ วนํ ปวิฏฺโฐ ปณฺเณหิ จ ผเลหิ จ ปจฺฉึ ปูเรตฺวา สีเสนา ทาย เคหํ อาคจฺฉนฺโต ปุปฺผผลปลฺลเวหิ วินตํ เนกตรุคณนิจิตํ สมฺมตฺตาเนกจาตกจตุปฺปทนิเสวิตํ วิปฺปกิณฺณานนฺตปุปฺผปตฺตกิญฺชกฺขจฺฉนฺนวาฬุกาตลํ สนฺทมานสีตลา มลชลปฺปวาหํ อกทฺทมานินฺนสุปติตฺเตหิ สุนฺทรํ กนฺทรํ ทิสฺวา ปจฺฉึ ตีเร ฐเปตฺวา โอติณฺโณ นหายติ, ตสฺมึ ขเณ ตตฺถ เอกสฺมึ รุกฺเข อธิวตฺโถ เทวปุตฺโต ตํ ตตฺถ นหายนฺตํ ทิสฺวา กินฺนุ โข เอส กลฺยาณชฺฌาสโย วา อุทาหุ ปาปชฺฌาสโย สตฺโตติ ทิพฺพจกฺขุนา อุปธารนฺโต อจฺฉริยปุริโส เอโส ทุคฺคโตปิ หุตฺวา อตฺตโน ทานปฺปเวณิยา อุปจฺฉิชฺชนภเยน วนํ คนฺตฺวา ปณฺณานิ จ ผลานิ จ อาหริตฺวา ทุกฺเขน กสิเรน ชีวิกํ กปฺเปนฺโต ทานธมฺมํ น อุปจฺฉินฺทตีติ จินฺเตตฺวา ตสฺส คุณาทโย ปฏิจฺจ ปจฺฉิยํ ฐปิตปณฺณานิ จ ผลานิ จ สพฺพานิ สุวณฺณานิ โหนฺตูติ อธิฏฺฐาสิ. อถสฺสานุภาเวน สพฺพํ สุวณฺณํ อโหภิ, อถ โส สุวณฺณปุณฺณปจฺฉิยํ อุปริ สุวณฺณราสิมตฺถเก สพฺพกามททํ มหนฺตํ มณิรตนํ ฐเปตฺวา อนฺตรหิโต ปฏิกฺกมฺม อฏฺฐาสิ, ตโต พฺราหฺมโณ นหาตฺวา อุตฺติณฺโณ ปจฺฉิยํ สมฺปุณฺณสุวณฺณวณฺณรํสินา สมฺภินฺนวิชฺโชตมานมณิรตนํ ทิสฺวา กิเมตํติ อาสงฺกิตปริสงฺกิโต ปจฺฉิสมีปํ คนฺตฺวา หตฺถํ ปสาเรตุํ อวิสหนฺโต อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา เทวปุตฺโต ทิสฺสมานสรีเรน ฐตฺวา มา ตฺวํ ภายิ พฺราหฺมณ. มยา เอตานิ นิมฺมิตานิ, คเหตฺวา คจฺฉาหีติ อาห, อถ พฺราหฺมโณ เทวปุตฺตสฺส กถํ สุตฺวา อยํ เทวปุตฺโต อิมํ มยา นิมฺมิตํ, คเหตฺวา คจฺฉาติ วทติ. กินฺนุ โข โส อตฺตโน อานุภาเวน เทติ, อุทาหุ มยา กตปุญฺเญนาติ ปุจฺฉิสฺสามิ ตํติ ปญฺชลิโกว เทวปุตฺตํ ปุจฺฉนฺโต อาห. ก็ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วว่า 'แม่หญิง เราจะเข้าป่าหาใบไม้และผลไม้นานาชนิดมาให้เต็มตะกร้าแล้วนำไปขาย แม้กระนั้นเราก็จะไม่ให้ทานขาดสาย' ตั้งแต่นั้นมา เขาก็เข้าป่าหาใบไม้และผลไม้มาขายแล้วให้ทานอยู่ วันหนึ่ง พราหมณ์เข้าป่าบรรจุใบไม้และผลไม้จนเต็มตะกร้า ทูนศีรษะเดินกลับบ้าน เห็นซอกเขาอันงดงามที่สะพรั่งไปด้วยหมู่ไม้นานาชนิดที่โน้มกิ่งลงด้วยดอกผลและใบอ่อน มีเหล่านกและสัตว์สี่เท้าที่กำลังรื่นเริงอาศัยอยู่ มีพื้นทรายปกคลุมด้วยดอกไม้ใบไม้และเกสรที่ร่วงหล่นดาษดื่น มีกระแสน้ำใสเย็นไหลหลั่งไม่ขุ่นมัว มีท่าราบเรียบดีไม่เป็นโคลนตม จึงวางตะกร้าไว้ที่ริมฝั่งแล้วลงไปอาบน้ำ ในขณะนั้น เทพบุตรผู้สิงสถิตอยู่ที่ต้นไม้ต้นหนึ่งในที่นั้น เห็นเขาอาบน้ำอยู่ จึงพิจารณาด้วยทิพยจักษุว่า 'สัตว์ผู้นี้มีอัธยาศัยดีหรือมีอัธยาศัยชั่วหนอ' แล้วคิดว่า 'บุรุษผู้นี้น่าอัศจรรย์ แม้จะยากจนแต่เพราะกลัวว่าประเพณีแห่งการให้ทานของตนจะขาดสาย จึงเข้าป่าหาใบไม้และผลไม้มาเลี้ยงชีพด้วยความยากลำบาก แต่ก็ไม่ยอมให้ทานธรรมขาดสาย' จึงอาศัยคุณความดีของเขาแล้วอธิษฐานว่า 'ขอใบไม้และผลไม้ทั้งหมดที่วางอยู่ในตะกร้าจงกลายเป็นทองคำ' ด้วยอานุภาพของเทพบุตรนั้น ทุกอย่างก็กลายเป็นทองคำ ลำดับนั้น เทพบุตรนั้นได้วางแก้วมณีอันประเสริฐที่ให้สิ่งที่ปรารถนาได้ทุกอย่างไว้บนยอดกองทองคำในตะกร้าใบใหญ่นั้น แล้วหายตัวไปยืนอยู่ในที่ลับตา ต่อมา พราหมณ์อาบน้ำเสร็จขึ้นมา เห็นแก้วมณีส่องแสงสว่างไสวระยิบระยับปนกับรัศมีสีทองเต็มตะกร้า จึงสงสัยเคลือบแคลงว่า 'นี่คืออะไร' เดินเข้าไปใกล้ตะกร้าแต่ไม่กล้าเหยียดมือออกไปจับ จึงยืนอยู่ เทพบุตรเห็นดังนั้นจึงแสดงกายปรากฏให้เห็นแล้วกล่าวว่า 'พราหมณ์ ท่านอย่ากลัวเลย สิ่งเหล่านี้เราเนรมิตขึ้นเอง ท่านจงถือเอาไปเถิด' พราหมณ์ได้ฟังคำของเทพบุตรแล้วคิดว่า 'เทพบุตรผู้นี้กล่าวว่า เราเนรมิตสิ่งนี้ขึ้น ท่านจงถือเอาไปเถิด เขาให้ด้วยอานุภาพของตนเอง หรือว่าให้เพราะบุญที่เราทำไว้ เราจะถามเขาดู' จึงประนมมือถามเทพบุตรว่า ๓. ๓. ปุจฺฉามิ [Pg.145] ปญฺชลี ทานิ, เทวปุตฺต มหิทฺธิก; ททาสิ เม สุวณฺณญฺจ, กามทํ มณิมุตฺตมํ. ข้าพเจ้าประนมมือถามท่านเทพบุตรผู้มีฤทธิ์มากในบัดนี้ ท่านให้ทองคำและแก้วมณีอันประเสริฐที่ให้สิ่งที่ปรารถนาแก่ข้าพเจ้า ๔. ๔. นาปิ โก โน ตุวํ ญาติ,น มิตฺโต โนปการโก; กึ ตฺวํ อตฺถวสํ ทิสฺวา,มม ทชฺชาสิมํ ธนํ. ท่านไม่ใช่ญาติ ไม่ใช่มิตร และไม่ใช่ผู้เคยมีอุปการะแก่เรา ท่านเห็นอำนาจประโยชน์อะไร จึงให้ทรัพย์นี้แก่เรา ๕. ๕. เกน ตเปน สีเลน, เกนาจารคุเณน จ; เยน ทชฺชาสิ เม เทว, กึ เม สุจริตํ จิตํ. ข้าแต่เทพบุตร ท่านให้ทรัพย์แก่ข้าพเจ้าด้วยตบะอะไร ด้วยศีลอะไร หรือด้วยคุณคือความประพฤติอะไร สุจริตอะไรที่ข้าพเจ้าสั่งสมไว้ ๖. ๖. กินฺนุ ปุราตนํ กมฺมํ, เกน กมฺเมน ทสฺสสิ; อถวา ตวิทฺธิยา เทสิ, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโตติ. เป็นกรรมเก่าอะไร หรือท่านให้ด้วยกรรมอะไร หรือว่าท่านให้ด้วยฤทธิ์ของท่าน ขอท่านจงบอกความข้อนั้นแก่ข้าพเจ้าผู้ถามเถิด ตโต เทวปุตฺโต น โข ปนาหํ พฺราหฺมณ เทโวติ ปเรสํ กิญฺจิ ทาตุํ สกฺโกมิ, ตยา ปุพฺเพ กตสุจริตานุภาเวน นิพฺพตฺตตีติ วตฺวา ทิพฺพจกฺขุนา ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ ทิสฺวา ตสฺส ปกาเสนฺโต อาห. ลำดับนั้น เทพบุตรกล่าวว่า 'พราหมณ์ เราไม่ใช่เทพที่จะสามารถให้อะไรแก่ผู้อื่นได้หรอก ทรัพย์นี้บังเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งสุจริตที่ท่านทำไว้ในกาลก่อน' ดังนี้แล้ว เห็นบุพกรรมของเขาด้วยทิพยจักษุ จึงกล่าวประกาศแก่เขาว่า ๗. ๗. กสฺสเป โลกปชฺโชเต, สมฺพุทฺเธ ปรินิพฺพุเต; สพฺพตฺถ ปตฺถฏํ อาสิ, ตสฺส พุทฺธสฺส สาสนํ. เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ผู้เป็นประทีปของโลกปรินิพพานแล้ว พระศาสนาของพระพุทธเจ้าพระองค์นั้นได้แผ่ไปในที่ทั้งปวง ๘. ๘. ตทา ปจฺจนฺติเม คาเม, ตฺวมาสิ กุลทารโก; สทฺโธ อาสิ ปสนฺโน จ, ทายโก กุสเล รโต. ในกาลนั้น ท่านเป็นกุลบุตรในหมู่บ้านชายแดน เป็นผู้มีศรัทธาและเลื่อมใส เป็นทายกผู้ยินดีในกุศล ๙. ๙. ตทา ปพฺพชิโต เอโก, คจฺฉนฺโต อนฺตราปเถ; โจเรหิ อนุพทฺโธสิ, อจฺฉินฺนปตฺตจีวโร. ในกาลนั้น บรรพชิตรูปหนึ่งกำลังเดินทางไปในระหว่างทาง ถูกพวกโจรไล่ตาม ปล้นเอาบาตรและจีวรไป ๑๐. ๑๐. สาขาภงฺคํ นิวาเสตฺวา, ปารุปิตฺวา ตเถว ตํ; อนฺโตคามํ ปวิฏฺโฐสิ, เอสมาโน ปิโลติเก. ท่านนุ่งกิ่งไม้ที่หักแล้ว และห่มกิ่งไม้เช่นนั้นเหมือนกัน เข้าไปภายในหมู่บ้านเพื่อแสวงหาผ้าเก่า ๑๑. ๑๑. ตโต ตฺวํ จรมานํ ตํ, ทิสฺวา กมฺปิตมานโส; วตฺถยุคํ อทาสิ ตฺวํ, สทฺทหํ ทานโต ผลํ. จากนั้น ท่านเห็นพระภิกษุนั้นกำลังเที่ยวจาริกไป มีใจหวั่นไหว (ด้วยความเลื่อมใส) จึงได้ถวายผ้าคู่หนึ่ง เพราะเชื่อผลแห่งทาน ๑๒. ๑๒. ปตฺโถทเนน [Pg.146] ตํ ภิกฺขุํ, ปริวิสิตฺวา ยถาพลํ; เปเสสิ อภิวาเทตฺวา, สทฺธาย สุทฺธมานโส. ท่านอังคาสพระภิกษุนั้นด้วยภัตตาหารตามกำลัง แล้วกราบไหว้ส่งท่านไปด้วยศรัทธา มีใจบริสุทธิ์ ๑๓. ๑๓. อิมํ ตฺวํ อกรี ปุญฺญํ, ตุยฺเหตํ จริตํ อิมํ; ตสฺส เต ปุญฺญกมฺมสฺส, อมุขฺยผล มีทิสํติ. ท่านได้ทำบุญนี้ไว้ นี้เป็นความประพฤติของท่าน ผลพลอยได้ (ผลที่ไม่ใช่ส่วนประธาน) แห่งบุญกรรมนั้นของท่านเป็นเช่นนี้ เอวญฺจ ปน วตฺวา อิทํ เต พฺราหฺมณ ธนํ ราชาทีหิ มยา อนาหรณียํ กตํ, ตฺวํ อปริสงฺกนฺโต คเหตฺวา ยถาธิปฺปายํ กโรหิ, อิมํ โข ปน มณิรตนํ อิจฺฉิติจฺฉิตํ ปสวติ, เตนาปิ อานุภาเวน ตว ทานํ อนุปจฺฉินฺทนฺโต ปุตฺตทาราทโย โปเสหีติ อนุสาสิ, ตํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ เตน วุตฺตนิยาเมเนว ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ททนฺโต สีลํ รกฺขนฺโต จิรํ วสิตฺวา อปรภาเค ตโต จุโต เทวโลเก นิพฺพตฺตีติ. ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วว่า 'พราหมณ์ ทรัพย์นี้เราทำให้ใครๆ มีพระราชาเป็นต้นไม่สามารถนำไปได้ ท่านจงรับไปโดยไม่ต้องระแวงสงสัย แล้วทำตามความประสงค์เถิด อนึ่ง แก้วมณีนี้ย่อมบันดาลสิ่งที่ปรารถนาแล้วๆ ให้สำเร็จ ด้วยอานุภาพแห่งแก้วมณีนั้น ท่านจงเลี้ยงดูบุตรและภรรยาเป็นต้น โดยไม่ให้ทานของท่านขาดสาย' ดังนี้แล้วได้ให้โอวาท พราหมณ์ได้ฟังคำนั้นแล้ว ก็ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์ รักษาศีลอยู่ตลอดกาลนานตามนัยที่เทพบุตรกล่าวนั่นแล ในกาลต่อมาได้จุติจากอัตภาพนั้นแล้วไปบังเกิดในเทวโลก ๑๔. ๑๔. เอวํ นิหีนาปี ธเนน สนฺโต,ทานนฺวยํ เนว ปริจฺจชนฺติ; ตสฺมา หิ โภนฺโต สติ เทยฺยธมฺเม,มา กตฺถ ทาเนสุ ปมาทภาวํติ. สัตบุรุษทั้งหลายแม้จะมีทรัพย์น้อยอย่างนี้ ก็ย่อมไม่ละทิ้งเชื้อสายแห่งทานเลย เพราะฉะนั้น ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เมื่อมีไทยธรรมอยู่ ก็อย่าได้ถึงความประมาทในทานทั้งหลายเลย โมริยพฺราหฺมณสฺส วตฺถุํ ฉฏฺฐมํ. เรื่องของพราหมณ์โมริยะ จบเรื่องที่ ๖ ๓๗. ปุตฺตวตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๓๗. ในเรื่องของบุตร มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ เอกสฺมึ กิร สมเย ลงฺกาทีปวาสิโน สฏฺฐิมตฺตา ภิกฺขู ชยมหาโพธึ วนฺทิตุกามา เอกโต มนฺเตตฺวา มหาติตฺเถน นาวํ อารุยฺห ชมฺพุทีปํ ปตฺวา ตามลิตฺติปฏฺเฐเน โอตริตฺวา อนุกฺกเมน ปาฏลิปุตฺตนครํ ปาปุณึสุ. อถ ตสฺมึ [Pg.147] นคเร ปิณฺฑาย จรนฺเต เต ภิกฺขู เอโก ทุคฺคตมนุสฺโส ทิสฺวา จิเรน มยา ทิฏฺฐา พุทฺธปุตฺตาติ โสมนสฺโส ภริยํ ปกฺโกสิตฺวา ภทฺเท อิเมสํ อยฺยานํ ทานํ ทาตุกาโมมฺหิ, ปุพฺเพ โน อกตปุญฺญตฺตา อิทานิ ทุคฺคตา ชาตา, อิเมสุ ปุญฺญกฺเขตฺเตสุ พีชํ โน เจ โรเปสฺสาม, ปุนปิ เอวเมว ภวิสฺสามาติ วตฺวา กึ เม เคเห เทยฺยธมฺมํ อตฺถีติ ปุจฺฉิ. สา ตํ สุตฺวา ฆเร โน สามิ อยฺยานํ กิญฺจิ ทาตพฺพํ น ปสฺสามิ. อปิ จ มม ปุตฺตํ มาเรตฺวา ทานํ ทาตุํ สกฺกาติ. โส ตสฺสา กถํ สุตฺวา ภทฺเท ปุตฺตํ มาเรตฺวา กึ ทานํ เทมาติ อาห. ตาย ตํ สุตฺวา สามิ กึ น ชานาสิ, ปุตฺเต โน มเต สนฺทิฏฺฐสมฺภตฺตา ญาติมิตฺตสุหชฺชา จ อมฺหากํ สนฺติกํ อาคจฺฉานฺตา กิญฺจิ ปณฺณาการํ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺติ. มยํ เตน ปณฺณากาเรน ทานํ ทสฺสามาติ วุตฺเต อุปาสโก สาธุ ตถา กโรหีติ มาตุยา เอว ภารมกาสิ, สา ปุตฺตํ มาเรตุํ อวิสหนฺตี อาห. ตถา หิ. ได้ยินว่า ในสมัยหนึ่ง ภิกษุประมาณ ๖๐ รูป ผู้อาศัยอยู่ในเกาะลังกา ปรารถนาจะไปนมัสการพระศรีมหาโพธิ์ จึงได้ปรึกษากันแล้วขึ้นเรือที่ท่ามหาวิทถะ (ท่าเรือใหญ่) ไปถึงชมพูทวีป ขึ้นบกที่ท่าเรือตามลิปติ แล้วเดินทางไปถึงเมืองปาฏลีบุตรโดยลำดับ ครั้งนั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นกำลังเที่ยวบิณฑบาตอยู่ในเมืองนั้น ชายยากจนคนหนึ่งเห็นเข้าก็เกิดความโสมนัสว่า 'เราได้เห็นพุทธบุตรทั้งหลายหลังจากที่ไม่ได้เห็นมานาน' จึงเรียกภรรยามาแล้วกล่าวว่า 'แม่บ้าน ฉันปรารถนาจะถวายทานแก่พระผู้เป็นเจ้าเหล่านี้ เพราะในกาลก่อนเราไม่ได้ทำบุญไว้ บัดนี้จึงกลายเป็นคนยากจน หากเราไม่ปลูกพืชลงในนาบุญเหล่านี้ ต่อไปเราก็จะเป็นเช่นนี้อีก' แล้วถามว่า 'ในเรือนของเรามีไทยธรรมอะไรบ้าง?' นางได้ฟังดังนั้นแล้วกล่าวว่า 'นาย ในเรือนของเราฉันไม่เห็นสิ่งใดที่จะพึงถวายแก่พระผู้เป็นเจ้าเลย แต่ว่า เราสามารถจะถวายทานได้ด้วยการฆ่าลูกของเรา' เขาได้ฟังคำของนางแล้วกล่าวว่า 'แม่บ้าน เราจะฆ่าลูกแล้วถวายทานได้อย่างไร?' นางได้ฟังดังนั้นแล้วกล่าวว่า 'นาย ท่านไม่รู้หรือ เมื่อลูกของเราตายแล้ว พวกคนรู้จักมักคุ้น ญาติ มิตร และสหาย จะพากันถือเอาของกำนัลบางอย่างมาหาเรา เราจักถวายทานด้วยของกำนัลนั้น' เมื่อนางกล่าวอย่างนี้แล้ว อุบาสกก็กล่าวว่า 'ดีละ จงทำอย่างนั้นเถิด' แล้วมอบภาระให้แก่มารดานั่นเอง แต่นางไม่สามารถจะฆ่าลูกได้ จึงกล่าวว่า ดังนี้แล ๑. ๑. กิจฺฉา ลทฺธํ ปิยํ ปุตฺตํ, อมฺมมฺมาติ ปิยํ วทํ; สุนีลเนตฺตํ สุภมุํ, โก ปกฺกมิตุมิจฺฉติ. ใครเล่าจะปรารถนาจะฆ่าลูกผู้เป็นที่รัก ซึ่งได้มาโดยยาก ผู้พูดคำที่น่ารักว่า 'แม่จ๋า แม่จ๋า' มีดวงตาสีน้ำเงินเข้ม มีใบหน้าผ่องใส ๒. ๒. มาตรา มาริยนฺโตปิ, มาตรเมว โรทติ; มาเรตุํ ตํ น สกฺโกมิ, หทยํ เม ปเวธตีติ. แม้ถูกมารดาฆ่า ก็ยังร้องเรียกแต่มารดา ข้าพเจ้าไม่สามารถจะฆ่าเขาได้ หัวใจของข้าพเจ้าสั่นสะท้าน เอวญฺจ ปน วตฺวา อหํ สามิ น สกฺโกมิ ปุตฺตํ มาเรตุํ. ตฺวํ มาเรหีติ ปุตฺตํ ปิตุสนฺติกํ เปเสสิ. อถ โสปิ ตํ มาเรตุ มสกฺโกนฺโต เอวมาห. วุตฺตญฺหิ. ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วว่า 'นาย ข้าพเจ้าไม่สามารถจะฆ่าลูกได้ ท่านจงฆ่าเถิด' จึงส่งลูกไปหาบิดา ครั้งนั้น แม้บิดาก็ไม่สามารถจะฆ่าเขาได้ จึงกล่าวอย่างนี้ ดังที่กล่าวไว้แล้วว่า ๓. ๓. ตายนฺติ ปิตุโน ทุกฺขํ, ปุตฺตา ปุตฺตาติ กิตฺติตา; ปิตุ ทุกฺขํ สุขํ ปุตฺตา, ทายาทา โหนฺติ สพฺพทา. บุตรทั้งหลายย่อมรักษาความทุกข์ของบิดาไว้ (ช่วยให้พ้นทุกข์) จึงได้ชื่อว่า 'บุตร' บุตรทั้งหลายย่อมเป็นทายาทรับเอาทั้งความทุกข์และความสุขของบิดาในกาลทุกเมื่อ ๔. ๔. ตสฺมา [Pg.148] เม สทิสํ ปุตฺตํ, ปิลฺลกํ มญฺชุภาสนํ; น สกฺโกมิ อหํ ภทฺเท, ชีวิตา ตํ วิโยชิตุํ. เพราะฉะนั้น แม่บ้าน ฉันไม่สามารถจะพรากลูกน้อยผู้พูดจาไพเราะและมีรูปร่างเหมือนฉันคนนี้ให้พ้นจากชีวิตได้ ๕. ๕. อยสญฺจ อกิตฺติญฺจ, ปปฺโปติ ปุตฺตฆาตโก; ปาณาติปาตกมฺมมฺปิ, กามํ โส ผุสเต นโรติ. นรชนผู้ฆ่าบุตรย่อมประสบความเสื่อมยศและความเสื่อมเสีย และเขาย่อมประสบกับกรรมคือปาณาติบาตโดยแท้ เอวญฺจ ปน วตฺวา โส ตฺวเมว ตว ปุตฺตํ มาเรหีติ เปเสสิ, เอวํ เตน วุตฺเต ปุตฺถสฺส มารปาณูปายํ ปริเยสนฺตา เอวมาหํสุ, อมฺเห ปนิมํ มาเรตุํ น สกฺโกมิ, อมฺหากํ ปจฺฉาเคเห มหนฺโต วมฺมิโก อตฺถิ, ตสฺมึ เอโก นาคราชา ปฏิวสติ. กุมารํ ตตฺถ เปเสสฺสาม, โส ตํ ฑสิตฺวา มาเรสฺสตีติ. อิจฺเจเต เอโส โข อุปาโย เอวาติ จินฺเตตฺวา กุมารํ ปกฺโกสิตฺวา อญฺจนา วลิวลยาทีหิ มณฺเฑตฺวา ตสฺส หตฺเถ เคณฺฑุํ ฐเปตฺวา ตาต ปจฺฉาเคเห วมฺมิกสมีปํ คนฺตฺวา กีฬาติ เปเสสุํ. ตโต ทารโก คนฺตฺวา เคณฺฑุเกน กีฬนฺโต วมฺมิกพิเล เคณฺฑุกํ ปาเตสิ. อถ โส เคณฺฑุกํ คณฺหิสฺสามีติ วมฺมิกสุสิเร หตฺถํ ปเวเสสิ. ตโต สปฺโป กุชฺฌิตฺวา สุสูติสทฺทํ กโรนฺโต มหนฺตํ ผณํ กตฺวา พิลโต สีสํ อุกฺขิปิตฺวา โอโลเกนฺโต อฏฺฐาสิ กุมารสฺส หตฺถโต ปริคลิตปาสํวิย. อถสฺส กุมาโร กิญฺจิ อชานนฺโต สปฺปสฺส คีวํ ทฬฺหํ คณฺหิ. อถสฺส มาตาปิตุนฺนํ สทฺธาพเลน นาคราชา กุมารสฺส กรตเล อฏฺฐํสํ อิจฺฉาทายกํ กณฺฐมณิรตนํ ปาเตสิ. กุมารสฺส มาตาปิตโร ทฺวารํ นิสฺสาย ฐิตา ตสฺส กิริยํ โอโลเกนฺโต ตํ มณิรตนํ ทิสฺวา สีฆํ คนฺตฺวา ปุตฺตํ อุกฺขิปิตฺวา หตฺถโต มณิรตนํ คณฺหึสุ. ตโต เต ตํ มณิรตนํ ปริสุทฺธาสเน ฐเปตฺวา อุปจารํ กตฺวา อมฺหากํ อิทญฺจิทญฺจ เทถาติ อพฺภุกฺกิรึสุ. อถ เต มณิรตนานุภาเวน เคหทฺวาเร มหนฺตํ มณฺฑปํ กาเรตฺวา วิตานาทินา มณฺฑปํ [Pg.149] อลงฺกริตฺวา ภิกฺขูนํ อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา เต สฏฺฐิมตฺเต ภิกฺขู นิสีทาเปตฺวา มหาทานํ อทํสุ. ตโต นครวาสิโน มณิรตนานุภาวํ สุตฺวา สนฺนิปตึสุ. อถ เต เตสํ มชฺเฌ อตฺตโน สทฺธาพเลน มณิรตนสฺส ลาภํ ปกาเสตฺวา อิมญฺหิ ทานตฺถาเยว ปริจฺจชฺชามาติ เอกสฺมึ ฐาเน ปติฏฺฐาเปตฺวา เตนานุภาเวน ยาวชีวํ ทานํ ททนฺตา สีลํ รกฺขนฺตา อายุปริโยสาเน เทวโลเก นิพฺพตฺตึสูติ. ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว เขาก็ส่ง (ลูกกลับไปหาภรรยา) ว่า "เธอจงฆ่าลูกของเธอเองเถิด" เมื่อเขาพูดอย่างนั้นแล้ว พวกเขาจึงหาวิธีที่จะฆ่าลูก แล้วกล่าวว่า "เราไม่สามารถจะฆ่าเด็กคนนี้ได้ ที่หลังบ้านของเรามีจอมปลวกใหญ่ มีพญานาคตนหนึ่งอาศัยอยู่ในนั้น เราจะส่งเด็กไปที่นั่น พญานาคจะกัดเขาให้ตาย" เมื่อคิดว่า "นี่แหละเป็นอุบาย" ดังนี้แล้ว จึงเรียกเด็กมา ประดับด้วยเครื่องประดับต่างๆ มีอัญชนะและกำไลเป็นต้น แล้ววางลูกบอลไว้ในมือของเขา แล้วส่งไปว่า "ลูกเอ๋ย จงไปเล่นใกล้จอมปลวกที่หลังบ้านเถิด" จากนั้น เด็กน้อยก็ไปเล่นลูกบอล แล้วทำลูกบอลตกลงไปในรูจอมปลวก ครั้งนั้น เขาจึงสอดมือเข้าไปในรูจอมปลวกเพื่อจะหยิบลูกบอล จากนั้น งูก็โกรธ ทำเสียงฟู่ๆ แผ่พังพานใหญ่ ชูหัวขึ้นจากรู มองดูอยู่ เหมือนกับบ่วงที่หลุดตกลงไปจากมือของเด็ก ครั้งนั้น เด็กน้อยไม่รู้อะไร จึงจับคองูไว้แน่น ครั้งนั้น ด้วยกำลังศรัทธาของบิดามารดาของเด็ก พญานาคจึงวางแก้วมณีรัตนะอันมี ๘ เหลี่ยม ซึ่งให้สิ่งที่ปรารถนาได้ ลงบนฝ่ามือของเด็ก บิดามารดาของเด็กซึ่งยืนอยู่ใกล้ประตู มองดูการกระทำของเขา เมื่อเห็นแก้วมณีรัตนะนั้น จึงรีบไปอุ้มลูกขึ้น แล้วหยิบแก้วมณีรัตนะจากมือของเขา จากนั้น พวกเขาก็วางแก้วมณีรัตนะนั้นบนอาสนะที่สะอาด ทำการบูชา แล้วอธิษฐานว่า "ขอจงให้สิ่งนั้นสิ่งนี้แก่เราเถิด" ครั้งนั้น ด้วยอานุภาพแห่งแก้วมณีรัตนะ พวกเขาได้สร้างมณฑปใหญ่ที่หน้าประตูบ้าน ประดับมณฑปด้วยเพดานและสิ่งอื่นๆ แล้วจัดอาสนะสำหรับภิกษุ นิมนต์ภิกษุประมาณ ๖๐ รูปนั้นให้นั่ง แล้วถวายมหาทาน จากนั้น ชาวเมืองได้ยินอานุภาพแห่งแก้วมณีรัตนะ จึงพากันมาประชุม ครั้งนั้น พวกเขาได้ประกาศการได้แก้วมณีรัตนะด้วยกำลังศรัทธาของตนในท่ามกลางคนเหล่านั้น แล้วกล่าวว่า "เราจะสละสิ่งนี้เพื่อการให้ทานเท่านั้น" แล้วตั้งแก้วมณีรัตนะไว้ในที่แห่งหนึ่ง ด้วยอานุภาพนั้น พวกเขาได้ให้ทาน รักษาศีลตลอดชีวิต และเมื่อสิ้นอายุขัย ก็ได้ไปเกิดในเทวโลก ๖. ๖. เฉตฺวาน เปมํ อปิ อตฺรเชสุ,ททนฺติ ทานํ อิธ มานุเสวํ; น ททาติ โก นาม นโร สมิทฺโธ,ทานญฺหิ ทานสฺส ผลํ สรนฺโตติ. นรชนผู้มั่งคั่งคนไหนเล่า เมื่อระลึกถึงผลแห่งทาน จะไม่ให้ทานในหมู่มนุษย์นี้ โดยตัดความรักแม้ในบุตรที่เกิดในตนแล้วให้ทาน ปุตฺตวตฺถุํ สตฺตมํ. เรื่องบุตรที่ ๗ ๓๘. เตภาติกมธุวาณิชกานํ วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๓๘. ในเรื่องพ่อค้าขายน้ำผึ้งสามพี่น้องนี้ เป็นเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ อตีเต กิร พาราณสิยํ เต ภาติกา เอกโต หุตฺวา มธุํ วิกฺกิณนฺตา ปุตฺตทาเร โปเสนฺติ. ตโต เตสุ เอโก ปจฺจนฺตํ คนฺตฺวา มลยวาสีนํ หตฺถโต มธุํ กิณิตฺวา คณฺหาติ, เอโก คหิตคหิตมธุํ นครํ อาหรติ. เอโก เตน อาหฏาหฏมธูนิ พาราณสิยํ นิสีทิตฺวา วิกฺกิณาติ. ตสฺมึ สมเย คนฺธมาทนปพฺพเต เอโก ปจฺเจกพุทฺโธ วณโรเคนา ตุโร อโหสิ. อถญฺญตโร ปจฺเจกพุทฺโธ ตสฺส มธุนา ผาสุ ภวิสฺสตีติ ญตฺวา คนฺธมาทนปพฺพเตเยว ฐิโต [Pg.150] จีวรํ ปารุปิตฺวา อากาเสนา คนฺตฺวา นครทฺวาเร โอตริตฺวา กตฺถ มธุํ ลภามีติ โอโลเกนฺโต อฏฺฐาสี, ตทา ตสฺมึปรกุเล ภตึ กตฺวา ชีวมานา เอกา เจฏิกา ฆฏมาทาย อุทกตฺถํ ติตฺถํ คจฺฉนฺตี มคฺคา โอกฺกมฺม ฆฏํ ฐเปตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ, ตทา ปจฺเจกพุทฺโธ ภคินี เอตฺถ ภิกฺขาย จรนฺตานํ กตรสฺมึ ฐาเน มธุ ลพฺภตีติ ปุจฺฉิ. สา ตสฺส กถํ สุตฺวา มธุอาปณสฺส ปญฺญายนฏฺฐาเน ฐตฺวา หตฺถํ ปสาเรตฺวา เอส ภนฺเต มธุอาปโณติ ทสฺเสตฺวา ยชฺชายํ ปจฺเจกพุทฺโธ อาปณโต มธุํ น ลภติ. มม นิวตฺถวตฺถกํ ทตฺวาปิ มธุํ ทสฺสามีติ จินฺเตตฺวา โอโลเกนฺตี ตตฺเถว อฏฺฐาสิ, อถ ปจฺเจกพุทฺโธ อนุปุพฺเพน วิจรนฺโต มธุอาปณํ สมฺปาปุณิ, ตโต กุฏิมฺพิโก ตํ ทิสฺวา หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา อาธารเก ฐเปตฺวา มธุฆฏํ อาทาย ปตฺตสฺส อุปนาเมนฺโต สหสา นิกฺกุชฺชิ. ตโต มธุ ปตฺตํ ปูเรตฺวา อุตฺตรนฺโต ปุน ภูมิยํ ปคฺฆริ. ตํ ทิสฺวา โสมนสฺโส วาณิโช เอวํ ปตฺถนมกาสิ. ในอดีตกาล ได้ยินว่า ในเมืองพาราณสี มีพี่น้องสามคนรวมกลุ่มกันขายน้ำผึ้งเลี้ยงดูบุตรภรรยา ในบรรดาพวกเขา คนหนึ่งไปสู่ปัจจันตชนบท ซื้อน้ำผึ้งจากมือของพวกชาวมลายู อีกคนหนึ่งนำน้ำผึ้งที่ซื้อมาแล้วๆ มาสู่พระนคร อีกคนหนึ่งนั่งขายน้ำผึ้งที่เขานำมาแล้วๆ นั้นในเมืองพาราณสี ในสมัยนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งประชวรด้วยโรคน้ำเหลืองไหลที่ภูเขาคันธมาทน์ ครั้งนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่ง ทราบว่าพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์นั้นจะมีความผาสุกด้วยน้ำผึ้ง จึงยืนอยู่ที่ภูเขาคันธมาทน์นั่นเอง ห่มจีวรแล้วเหาะไปทางอากาศ ลงที่ประตูเมือง แล้วตรวจดูว่า "เราจะหาน้ำผึ้งได้ที่ไหน" ในเวลานั้น หญิงรับใช้คนหนึ่งซึ่งรับจ้างทำงานในตระกูลอื่น ถือหม้อน้ำไปสู่ท่าน้ำเพื่อต้องการน้ำ ได้แวะออกจากทาง วางหม้อน้ำลง ไหว้แล้วยืนอยู่ ณ ส่วนข้างหนึ่ง ครั้งนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าจึงถามว่า "น้องหญิง เมื่อภิกษุทั้งหลายเที่ยวบิณฑบาตในที่นี้ จะหาน้ำผึ้งได้ในที่ไหน?" นางได้ฟังคำของท่านแล้ว จึงยืนอยู่ในที่ที่มองเห็นร้านน้ำผึ้ง ยื่นมือออกไปชี้ว่า "ท่านเจ้าขา นั่นคือร้านน้ำผึ้ง" แล้วคิดว่า "หากพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์นี้ไม่ได้น้ำผึ้งจากร้านค้า เราจะถวายน้ำผึ้งแม้ด้วยการให้ผ้าที่นุ่งอยู่ของเรา" แล้วมองดูอยู่ ณ ที่นั้นเอง ครั้งนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับจนถึงร้านน้ำผึ้ง จากนั้น กุฎุมพีเห็นท่านแล้ว จึงรับบาตรจากมือ วางไว้บนที่รอง แล้วถือหม้อน้ำผึ้งน้อมเข้าไปสู่บาตร เทลงโดยเร็ว จากนั้น น้ำผึ้งก็เต็มบาตร ล้นออกมา แล้วไหลลงสู่พื้นดินอีก เมื่อพ่อค้าเห็นดังนั้น ก็เกิดความโสมนัส แล้วได้ตั้งความปรารถนาอย่างนี้ วุตฺตญฺหิ มหาวํเส. ดังที่กล่าวไว้ในมหาวงศ์ว่า ๑. ๑. ตตฺถ ปตฺตสฺส พุทฺธสฺส, วาณิโช โส ปสาทวา; วิสฺสนฺทยนฺโต มุขโต, ปตฺตปูรํ มธุํ อทา. พ่อค้าผู้มีความเลื่อมใสคนนั้น ได้ถวายน้ำผึ้งจนเต็มบาตรแก่พระพุทธเจ้า (พระปัจเจกพุทธเจ้า) ผู้มาถึงแล้ว ณ ที่นั้น ให้น้ำผึ้งไหลล้นออกจากปากบาตร ๒. ๒. ปุณฺณญฺจ อุปฺปตีตญฺจ, ปติตญฺจ มหีตเล; ทิสฺวา มธุํ ปสนฺโน โส, เอวํ ปณิทหี ตทา. เมื่อเห็นน้ำผึ้งเต็ม ล้นออก และตกลงบนพื้นดิน พ่อค้าคนนั้นก็เลื่อมใส จึงได้ตั้งความปรารถนาอย่างนี้ในกาลนั้นว่า ๓. ๓. ชมฺพุทีเป เอกรชฺชํ, ทาเนนาเนน โหตุ เม; อากาเส โยชเน อาณา, ภูมิยํ โยชเนปิติ. ด้วยทานนี้ ขอให้ข้าพเจ้าได้เป็นเอกราชในชมพูทวีป มีอำนาจแผ่ไปในอากาศโยชน์หนึ่ง และบนพื้นดินโยชน์หนึ่งด้วย เอวญฺจ ปน วตฺวา ปตฺตํ อทาสิ, ปจฺเจกพุทฺโธ ปตฺตํ ปฏิคฺคเหตฺวา ตตฺเถว ฐิโต. ครั้นกล่าวอย่างนั้นแล้วจึงถวายบาตร พระปัจเจกพุทธเจ้าทรงรับบาตรแล้วประทับยืนอยู่ ณ ที่นั้นเอง ๔. ๔. อิจฺฉิตํ [Pg.151] ปตฺถิตํ ตุยฺหํ, ขิปฺปเมว สมิชฺฌตุ; ปูเรนฺตุ จิตฺถสํกปฺปา, จนฺโท ปณฺณรโส ยถา. ขอสิ่งที่ท่านปรารถนาและตั้งใจไว้แล้วจงสำเร็จโดยฉับพลัน ขอความดำริทางใจทั้งปวงจงเต็มเปี่ยม เหมือนพระจันทร์ในวันเพ็ญ ๕. ๕. อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ ตุยฺหํ, สพฺพเมว สมิชฺฌตุ; ปูเรนฺตุ จิตฺตสํกปฺปา, มณิโชติรโส ยถาติ. ขอสิ่งที่ท่านปรารถนาและตั้งใจไว้แล้วจงสำเร็จทุกประการ ขอความดำริทางใจทั้งปวงจงเต็มเปี่ยม เหมือนแก้วมณีโชติรส วตฺวา มงฺคลํ วฑฺเฒตฺวา อคมาสิ. อถนฺตรามคฺเค ฐิตา ฆฏเจฏิกา ปจฺเจกพุทฺธาภิมุขํ คนฺตฺวา มธุํ ลภิตฺถ ภนฺเตติ ปุจฺฉิ. เตน ลทฺธํ ภคินีติ วุตฺเต กึ วตฺวา โส อทาสีติ ปุจฺฉิ. ปจฺเจกพุทฺโธ สพฺพํ กเถสิ. สา ตํ สุตฺวา โถกํ ภนฺเต อิเธว โหถ ทาสิยา อนุคฺคหตฺถายาติ สีฆํ เคหํ คนฺตฺวา นิวตฺถปิโฬติกา อตฺตโน สาฏกํ โธวิตฺวา อาหริตฺวา จุมฺพฏกํ กตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสฺส อทาสิ, ยทา โส ภนฺเต มธุทายโก สกลชมฺพุทีเป เอกรชฺชํ กาเรติ. ตทาหํ ตสฺส อคฺคมเหสี ภเวยฺยํติ วตฺวา ปตฺถนํ กโรนฺตีเอวมาห. ครั้นกล่าวคำให้พรแล้วก็จากไป. ครั้งนั้น หญิงรับใช้ผู้ถือหม้อน้ำซึ่งยืนอยู่กลางทาง เข้าไปหาพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้วถามว่า "ท่านเจ้าข้า ได้น้ำผึ้งหรือเจ้าคะ?" เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า "ได้แล้ว น้องหญิง" นางก็ถามว่า "เขาพูดอะไรแล้วจึงถวายเจ้าคะ?" พระปัจเจกพุทธเจ้าทรงเล่าเรื่องทั้งหมด. นางได้ฟังดังนั้นแล้ว (กล่าวว่า) "ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงอยู่ที่นี่สักครู่ เพื่ออนุเคราะห์แก่หญิงรับใช้ผู้นี้เถิด" แล้วรีบกลับไปเรือน นำผ้าเก่าที่นุ่งอยู่ของตนไปซักแล้วนำมา ทำเป็นผ้าทับบาตรแล้วถวายพระปัจเจกพุทธเจ้า (แล้วกล่าวว่า) "ท่านเจ้าข้า เมื่อผู้ถวายน้ำผึ้งนั้นได้เป็นเอกราชในชมพูทวีปทั้งสิ้น เมื่อนั้น ขอข้าพเจ้าพึงเป็นอัครมเหสีของเขาเถิด" ดังนี้ แล้วก็ตั้งความปรารถนาว่า ๖. ๖. ยทา เต มธุโท ภนฺเต, ภูภุโช โหติ ภูตเล; ตสฺส เหสฺสํ ตทา ภนฺเต, ปิยา อคฺคมเหสิกา. ท่านเจ้าข้า เมื่อผู้ถวายน้ำผึ้งนั้นได้เป็นพระราชาบนพื้นโลก ท่านเจ้าข้า เมื่อนั้น ข้าพเจ้าพึงเป็นอัครมเหสีผู้เป็นที่รักของเขา ๗. ๗. สุรูปาจ สุวาณีจ, สุยสา สุพฺพตา สุภา; อสฺสํ ตสฺส ปิยาจาถ, มนาปา อิจฺฉทา สทาติ. มีรูปงาม มีเสียงไพเราะ มีเกียรติ มีวัตรดี มีความงาม ขอข้าพเจ้าพึงเป็นที่รักของเขา เป็นที่พอใจ และให้สิ่งที่ปรารถนาได้เสมอ ตสฺสาปิ ตทา ปจฺเจกพุทฺโธ ตเถว โหตูติ มงฺคลํ วตฺวา อากาเสน คนฺธมาทนเมว อคมาสิ, อถาปรภาเค เต ตโยปิ เอกโต หุตฺวา มธุโลกนํ กโรนฺตา ตํ มธุฆฏํ กุหึติ ปุจฺฉึสุ, โส เตนตฺตนา กตกมฺมํ วตฺวา สเจ ตุมฺเห ตสฺมึ ปตฺตึ อนุโมเทยฺยาถ, ตํ สาธุ. โน เจ. มธุอคฺฆนกํ มม หตฺถโต คณฺหถาติ วตฺวา เตหิ ตโต น โน อตฺโถ มธุนา, กีทิสสฺเสตํ อทาสีติ วุตฺเต ตํ สุตฺวา อิตโร ปจฺเจกพุทฺธา นาเม เต คนฺธมาทเน วสนฺติ กาสาวํ [Pg.152] ปารุปิตฺวา กุเล กุเล ภิกฺขํ จรนฺติ, สนฺโต เอเต สีลวนฺตาติ กเถสิ, อถ เตสุ เชฏฺโฐ พฺราหฺมณจณฺฑาลกาปิ กาสาวํ ปริทหิตฺวา จรนฺติ. นูนายํ จณฺฑาลโกติ มญฺญามีติ อาห, มชฺฌิโม กุชฺฌิตฺวา ตว ปจฺเจกพุทฺธํ ปรสมุทฺเท ขิปาหีติ อโวจ, อถ เตสํ กถํ สุตฺวา มธุทายโก มา โภ ตุมฺเห อริยานํ มเหสกฺขานํ มหานุภาวานํ ปจฺเจกพุทฺธานํ ผรุสํ กเถถ. นิรยทุกฺขา น ภายถาติอาทินา อเนกา กาเรน นิวาเรตฺวา เตสํ คุณํ ปกาเสสิ, ตํ สุตฺวา เต อุโภปิ สาธูติ ปสนฺนาจิตฺตา อนุโมทึสุ, อปรภาเค เต กาลํ กตฺวา เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตา ตตฺถ ตตฺถ มหาสมฺปตฺติโย อนุภวิตฺวา อมฺหากํ สตฺถุ ปรินิพฺพาณโต ทฺวินฺนํ วสฺสสตานํ อจฺจเยน อตฺตโน อตฺตโน สมฺปตฺตฏฺฐาเน นิพฺพตฺตึสุ. เตน วุตฺตํ. แม้แก่หญิงนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าก็ทรงให้พรว่า "ขอให้เป็นเช่นนั้นเถิด" แล้วก็เสด็จไปสู่ภูเขาคันธมาทน์ทางอากาศ. ครั้งนั้น ในภายหลัง ชายทั้งสามนั้นรวมกัน เมื่อมองหาน้ำผึ้ง ก็ถามว่า "หม้อน้ำผึ้งนั้นอยู่ที่ไหน?" ชายผู้ถวายน้ำผึ้งนั้นเล่ากรรมที่ตนทำแล้ว (แล้วกล่าวว่า) "ถ้าพวกท่านจะอนุโมทนาส่วนบุญนั้น ก็เป็นการดี ถ้าไม่เช่นนั้น จงรับค่าน้ำผึ้งจากมือของข้าพเจ้าไปเถิด" เมื่อพวกเขากล่าวว่า "พวกเราไม่ต้องการน้ำผึ้งนั้น ท่านถวายแก่ใคร?" ชายผู้ถวายน้ำผึ้งนั้นได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็เล่าว่า "ท่านเหล่านั้นชื่อว่าพระปัจเจกพุทธเจ้า อยู่ที่ภูเขาคันธมาทน์ นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ เที่ยวบิณฑบาตไปตามตระกูลต่างๆ ท่านเหล่านั้นเป็นผู้สงบ มีศีล" ครั้งนั้น พราหมณ์ผู้เป็นพี่ใหญ่ (กล่าวว่า) "แม้พวกจัณฑาลก็ยังนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์เที่ยวไป เราคิดว่าผู้นี้คงเป็นจัณฑาลเป็นแน่" ชายกลางโกรธแล้วกล่าวว่า "จงโยนพระปัจเจกพุทธเจ้าของท่านลงทะเลไปเสีย" ครั้งนั้น ชายผู้ถวายน้ำผึ้งได้ฟังคำของพวกเขาแล้ว (กล่าวว่า) "ท่านทั้งหลาย อย่าได้กล่าวคำหยาบแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าผู้เป็นอริยะ มีศักดิ์ใหญ่ มีอานุภาพมากเลย พวกท่านไม่กลัวทุกข์ในนรกหรือ" ดังนี้เป็นต้น ห้ามปรามด้วยประการต่างๆ แล้วก็ประกาศคุณของพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น. ชายทั้งสองได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็อนุโมทนาด้วยจิตเลื่อมใสว่า "สาธุ" ในภายหลัง พวกเขาทั้งหมดนั้นทำกาละแล้ว ท่องเที่ยวไปในหมู่เทวดาและมนุษย์ เสวยมหาสมบัติในที่นั้นๆ ครั้นล่วงไปสองร้อยปีหลังจากการปรินิพพานของพระศาสดาของเรา ก็บังเกิดในฐานะที่ตนได้สมบัติของตน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ว่า ๘. ๘. อโสโก มธุโท สนฺธิ, มิตฺตาเทวี ตุ เจฏิกา; จณฺฑาลวาที นิคฺโรโธ, ติสฺโส โส ปารวาทิโกติ. อโศกคือผู้ถวายน้ำผึ้ง พระเทวีมิตตาคือหญิงรับใช้ ผู้กล่าวว่าจัณฑาลคือนิโครธ ผู้กล่าวคำหยาบคือติสสะ เตสุ จณฺฑาลวาที เชฏฺฐวาณิโช พินฺทุสารรญฺโญ เชฏฺฐปุตฺตสฺส สุมนราชกุมารสฺส ปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตสฺสายมานุปุพฺพีกถา. พินฺทุสารรญฺโญ กิร ทุพฺพลกาเลเยว อโสกกุมาโร อตฺตนา ลทฺธํ อุชฺเชนิยา รชฺชํ ปหาย อาคนฺตฺวา สพฺพนครํ อตฺตโน หตฺถคตํ กตฺวา สุมนราชกุมารํ อคฺคเหสิ. ตํ ทิวสเมว สุมนสฺส ราชกุมารสฺส สุมนา นาม เทวี ปริปุณฺณคพฺภา อโหสิ. สา อญฺญาตกเวเสน นิกฺขมิตฺวา อวิทูเร อญฺญตรํ จณฺฑาลคามํ สนฺธาย คจฺฉนฺตี เชฏฺฐกจณฺฑาลสฺส เคหโต อวิทูเร นิคฺโรโธ อตฺถิ, ตสฺมึ รุกฺเข อธิวตฺถาย เทวตาย อิโต เอหิ สุมเนติ วทนฺติยา สทฺทํ สุตฺวา ตสฺสา สมีปํ คตา, เทวตา อตฺตโน อานุภาเวน เอกํ สาลํ นิมฺมิณิตฺวา เอตฺถ วสาหีติ ปาทาสิ. สา [Pg.153] ตํ สาลํ ปาวิสิ, คตทิวเสเยว สา ปุตฺตํ วิชายิ. สา ตสฺส นิคฺโรธเทวตาย ปริคฺคหิตตฺตา นิคฺโรโธตฺเวว นามํ อกาสิ. เชฏฺฐกจณฺฑาโล ทิฏฺฐทิวสโตปฺปภุติ ตํ อตฺตโน สามิธีตรํ วิย มญฺญมาโน นิพทฺธวตฺตํ ปฏฺฐเปสิ. ราชธีตา ตตฺถ สตฺตวสฺสานิ วสิ, นิคฺโรธกุมาโรปิ สตฺตวสฺสิโก ชาโต, ตทา มหาวรุณตฺเถโร นาม เอโก อรหา ทารกสฺส เหตุสมฺปทํ ทิสฺวา วิหรมาโน สตฺตวสฺสิโก ทานิ ทารโก. กาโล นํ ปพฺพาเชตุํติ จินฺเตตฺวา ราชธีตาย อาโรจาเปตฺวา นิคฺโรธกุมารํ ปพฺพาเชสิ, กุมาโร ขุรคฺเคเยว อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ มหาวํเส. ในบรรดาคนเหล่านั้น พ่อค้าผู้เป็นพี่ใหญ่ที่กล่าวว่าจัณฑาลนั้น ได้บังเกิดเป็นโอรสของพระเจ้าสุมนราชกุมาร โอรสองค์ใหญ่ของพระเจ้าพินทุสาร. เรื่องราวตามลำดับของท่านนั้นมีดังนี้: ได้ยินว่า ในคราวที่พระเจ้าพินทุสารทรงประชวร อโศกราชกุมารได้ละราชสมบัติที่ตนได้ในอุชเชนีแล้วเสด็จมา ยึดเมืองทั้งหมดไว้ในอำนาจของตน แล้วจับพระเจ้าสุมนราชกุมาร. ในวันนั้นเอง พระเทวีสุมนาของพระเจ้าสุมนราชกุมารทรงครรภ์แก่ นางปลอมตัวออกไป มุ่งหน้าไปยังหมู่บ้านจัณฑาลแห่งหนึ่งซึ่งไม่ไกลนัก ใกล้บ้านของจัณฑาลผู้เป็นหัวหน้า มีต้นไทรอยู่ต้นหนึ่ง ได้ยินเสียงเทวดาที่สิงสถิตอยู่ในต้นไม้นั้นกล่าวว่า "สุมนา มานี่เถิด" จึงเข้าไปใกล้เทวดานั้น เทวดาได้เนรมิตศาลาหลังหนึ่งด้วยอานุภาพของตน แล้วให้ (นาง) อยู่ว่า "จงอยู่ที่นี่เถิด" นางเข้าไปในศาลานั้น ในวันนั้นเองก็คลอดบุตร นางจึงตั้งชื่อบุตรนั้นว่า "นิโครธ" เพราะเทวดาต้นไทรนั้นรับอุปถัมภ์. จัณฑาลผู้เป็นหัวหน้า ตั้งแต่วันที่เห็นนาง ก็คิดว่านางเป็นธิดาของนายตน จึงจัดแจงวัตรปฏิบัติให้เป็นประจำ. พระราชธิดาประทับอยู่ที่นั่นเจ็ดปี นิโครธกุมารก็มีอายุเจ็ดปี. ครั้งนั้น พระมหาวัรุณเถระอรหันต์รูปหนึ่ง เมื่อพิจารณาเห็นเหตุสมบัติของเด็กนั้น (คิดว่า) "บัดนี้เด็กมีอายุเจ็ดปีแล้ว ถึงเวลาที่จะบวชให้เขาแล้ว" ดังนี้ จึงแจ้งแก่พระราชธิดาแล้วบวชให้นิโครธกุมาร กุมารได้บรรลุอรหัตต์พร้อมกับโกนผม เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ในมหาวงศ์ว่า ๙. ๙. ตํ มหาวรุโณ เถโร, ตทา ทิสฺวา กุมารกํ; อุปนิสฺสยสมฺปนฺนํ, อรหา ปุจฺฉิ มาตรํ; ปพฺพาเชสิ ขุรคฺเค โส, อรหตฺตมปาปุณีติ. พระมหาวัรุณเถระนั้น เมื่อเห็นกุมารผู้ถึงพร้อมด้วยอุปนิสัยในครั้งนั้น เป็นพระอรหันต์ จึงถามมารดา ท่านได้บวชให้ (กุมาร) พร้อมกับโกนผม (กุมาร) ได้บรรลุอรหัตต์ โส กิร เอกทิวสํ ปาโตว สรีรํ ปฏิชคฺคิตฺวา อาจริยุปชฺฌายวตฺตํ กตฺวา ปตฺตจีวร มาทาย มาตุอุปาสิกาย เคหทฺวารํ คจฺฉามีติ นิกฺขมิ. มาตุนิวาสฏฺฐานญฺจสฺส ทกฺขิณทฺวาเรน นครํ ปวิสิตฺวา นครมชฺเฌน คนฺตฺวา ปาจีนทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา คนฺตพฺพํ โหติ. เตน จ สมเยน อโสโก ธมฺมราชา ปาจีนทิสาภิมุโข สีหปญฺชเร จงฺกมติ. ตํ ขณํเยว นิคฺโรโธ ราชงฺคณํ สมฺปาปุณิ สนฺตินฺทฺริโย สนฺตมานโส ยุคมตฺตํ เปกฺขมาโน, เตน วุตฺตํ เอกทิวสํ สีหปญฺชเร ฐิโต อทฺทส นิคฺโรธํ สามเณรํ ราชงฺคเณน คจฺฉนฺตํ ทนฺตํ คุตฺตํ สนฺตินฺทฺริยํ อิริยาปถสมฺปนฺนนฺติ. ทิสฺวา ปนสฺส เอตทโหสิ. อยํ ชโน สพฺโพปิ วิกฺขิตฺตจิตฺโต ภนฺตมิคปฏิภาโค. อยํ ปน ทหรโก อวิกฺขิตฺโต อติวิยสฺส อาโลกิตวิโลกิตํ สมฺมิญฺชนปสารณญฺจ โสภติ. อทฺธา เอตสฺสพฺภนฺตเร โลกุตฺตรธมฺโม ภวิสฺสตีติ รญฺโญ สห [Pg.154] ทสฺสเนเนว สามเณเร จิตฺตํ ปสีทิ, เปมํ สณฺฐหิ, กสฺมา. ปุพฺเพ กิร ปุญฺญกรณกาเล รญฺโญ เชฏฺฐกภาตา วาณิชโกยํ. ได้ยินว่า วันหนึ่ง ท่านนั้นบำรุงร่างกายแต่เช้าตรู่ ทำวัตรอาจารย์และอุปัชฌาย์แล้ว ถือบาตรและจีวร ออกไป (โดยคิดว่า) "เราจะไปที่ประตูเรือนของมารดาอุบาสิกา" ที่อยู่ของมารดาของท่านนั้น ต้องเข้าเมืองทางประตูทิศใต้ ผ่านกลางเมือง แล้วออกทางประตูทิศตะวันออกจึงจะไปถึง ในเวลานั้น พระเจ้าอโศกธรรมราชากำลังทรงจงกรมอยู่ที่สีหบัญชร หันพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก ในขณะนั้นเอง พระนิโครธก็มาถึงลานหลวง มีอินทรีย์สงบ มีใจสงบ มองไปข้างหน้าเพียงชั่วแอก เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ว่า "วันหนึ่ง พระราชาประทับยืนอยู่ที่สีหบัญชร ทอดพระเนตรเห็นสามเณรนิโครธกำลังเดินผ่านลานหลวง เป็นผู้ฝึกแล้ว คุ้มครองแล้ว มีอินทรีย์สงบ ถึงพร้อมด้วยอิริยาบถ" เมื่อทอดพระเนตรเห็นแล้ว ก็ทรงดำริว่า "คนทั้งหลายเหล่านี้ล้วนมีจิตฟุ้งซ่าน เหมือนเนื้อที่ตกใจกลัว แต่เด็กหนุ่มผู้นี้ไม่ฟุ้งซ่าน การมองดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออกของเขางดงามยิ่งนัก แน่แท้ ภายในของผู้นี้ต้องมีโลกุตรธรรมเป็นแน่" ดังนี้ จิตของพระราชาเลื่อมใสในสามเณรพร้อมกับการเห็นนั่นเอง ความรักก็ตั้งมั่นขึ้น เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า ในกาลก่อนเมื่อทำบุญ พ่อค้าผู้นี้เป็นพี่ชายของพระราชา ๑๐. ๑๐. ปุพฺเพว สนฺนิวาเสน, ปจฺจุปฺปนฺนหิเตน วา; เอวํ ตํ ชายเต เปมํ, อุปฺปลํว ยโถทเกติ. ด้วยการอยู่ร่วมกันในกาลก่อน หรือด้วยประโยชน์ในปัจจุบัน ความรักนั้นย่อมเกิดขึ้นอย่างนี้ เหมือนดอกบัวกับน้ำ อถ ราชา สญฺชาตเปโม สพหุมาโน สามเณรํ ปกฺโกสถาติ อมจฺเจ เปเสสิ, เต อติจิรายนฺตีติ ปุน ทฺเว ตโย เปเสสิ ตุริตํ อาคจฺฉตูติ. สามเณโร อตฺตโน ปกติยา เอว อคมาสิ. ราชา ปติรูปาสนํ ญตฺวา นิสีทถาติ อาห. โส อิโตจิโต จ วิโลเกตฺวา นตฺถิ ทานิ อญฺโญ ภิกฺขูติ สมุสฺสิตเสตจฺฉตฺตํ ราชปลฺลงฺกํ อุปสงฺกมิตฺวา ปตฺตํ คณฺหนตฺถาย รญฺโญ อาการํ ทสฺเสสิ. ราชา ตํ ปลฺลงฺกสมีปํ คจฺฉนฺตํ เอว ทิสฺวา จินฺเตสิ อชฺเชว ทานิ อยํ สามเณโร อิมสฺส เคหสฺส สามิโก ภวิสฺสตีติ, สามเณโร รญฺโญ หตฺเถ ปตฺตํ ทตฺวา ปลฺลงฺกํ อภิรุหิตฺวา นิสีทิ. ราชา อตฺตโน อตฺถาย สมฺปาทิตํ สพฺพํ ยาคุขชฺชกภตฺตวิกตึ อุปนาเมสิ. สามเณโร อตฺตโน ยาปนมตฺตเมว สมฺปฏิจฺฉิ. ภตฺตกิจฺจาวสาเน ราชา อาห สตฺถารา ตุมฺหากํ ทินฺนโอวาทํ ชานาถาติ. ชานามิ มหาราช เอกเทเสนาติ. ตาต มยฺหมฺปี นํ กเถหีติ. สาธุ มหาราชาติ รญฺโญ อนุรูปํ ธมฺมปเอท อปฺปมาทวคฺคํ อนุโมทนตฺถาย อภาสิ. ราชา ปน อปฺปมาโท อมตปทํ, ปมาโท มจฺจุโน ปทํติ สุตฺวาว อญฺญาตํ ตาต, ปริโยสาเปหีติ อาห. สามเณโร อนุโมทนา วสาเน ทฺวตฺตึสธุวภตฺตานิ ลภิตฺวา ปุน ทิวเส ทฺวตฺตึสภิกฺขู คเหตฺวา ราชนฺโตปุรํ ปวิสิตฺวา ภตฺตกิจฺจ มกาสิ. ราชา อญฺเญปิ ทฺวตฺตึสภิกฺขู ตุมฺเหหิ สทฺธึสฺเว ภิกฺขํ คณฺหนฺตูติ เอเตเนว อุปาเยน ทิวเส [Pg.155] ทิวเส วฑฺฒาเปนฺโต สฏฺฐิสหสฺสานํ พฺราหฺมณปริพฺพาชกานํ ภตฺตํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา อนฺโตนิเวสเน สฏฺฐิสหสฺสานํ ภิกฺขูนํ นิจฺจภตฺตํ ปฏฺฐเปสิ นิคฺโรธตฺเถรคเตเนว ปสาเทน. นิคฺโรธตฺเถโรปิ ราชานํ สปริสํ ตีสุ สรเณสุ ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา พุทฺธสาสเน โปถุชฺชนิเกน ปสาเทน อจลปฺปสาทํ กตฺวา ปติฏฺฐาเปสิ. ราชาปิ อโสการามํ นาม มหาวิหารํ การาเปตฺวา สฏฺฐิสหสฺสานํ ภิกฺขูนํ นิจฺจภตฺตํ ปฏฺฐเปสิ. สกลชมฺพุทีเป จตุราสีติยา นครสหสฺเสสุ จตุราสีติวิหารสหสฺสานิ การาเปสิ. เตน วุตฺตํ. ครั้งนั้น พระราชาทรงเกิดความรักใคร่และมีความเคารพอย่างยิ่ง จึงส่งอำมาตย์ไปเรียกสามเณรมา เมื่ออำมาตย์เหล่านั้นชักช้าอยู่ จึงส่งไปอีกสองสามคนว่า 'จงรีบมา' สามเณรก็มาตามปกติของตน พระราชาทรงทราบอาสนะที่สมควรแล้ว จึงตรัสว่า 'จงนั่งเถิด' สามเณรนั้นแลดูไปทางโน้นทางนี้ เห็นว่า 'บัดนี้ไม่มีภิกษุอื่นแล้ว' จึงเข้าไปยังพระราชบัลลังก์ที่กางเศวตฉัตรไว้ แล้วแสดงอาการเพื่อให้พระราชาทรงรับบาตร พระราชาทอดพระเนตรเห็นสามเณรนั้นกำลังเข้าไปใกล้พระบัลลังก์ จึงทรงดำริว่า 'สามเณรนี้จักเป็นเจ้าของเรือนนี้ในวันนี้เอง' สามเณรส่งบาตรให้ในพระหัตถ์ของพระราชาแล้วขึ้นนั่งบนพระบัลลังก์ พระราชาทรงนำข้าวต้ม ของขบเคี้ยว และอาหารนานาชนิดทั้งหมดที่จัดเตรียมไว้สำหรับพระองค์เองมาถวาย สามเณรรับเพียงพอแก่การยังอัตภาพให้เป็นไปเท่านั้น เมื่อเสร็จภัตกิจแล้ว พระราชาตรัสว่า 'ท่านทราบโอวาทที่พระศาสดาประทานแก่ท่านหรือไม่' 'ทราบพระเจ้าข้า เพียงบางส่วน' 'พ่อเอ๋ย จงบอกแก่เราบ้างเถิด' 'ดีละพระเจ้าข้า' สามเณรจึงกล่าวพระธรรมบทหมวดอัปปมาทที่สมควรแก่พระราชา เพื่ออนุโมทนา แต่พระราชาเมื่อทรงสดับว่า 'ความไม่ประมาทเป็นทางแห่งอมตะ ความประมาทเป็นทางแห่งความตาย' แล้ว ก็ตรัสว่า 'พ่อเอ๋ย เรารู้แล้ว จงจบเถิด' สามเณรเมื่อจบการอนุโมทนาแล้ว ได้รับภัตตาหารประจำ ๓๒ อย่าง ในวันรุ่งขึ้นจึงพาภิกษุ ๓๒ รูปเข้าไปยังพระราชวังชั้นใน แล้วทำภัตกิจ พระราชาตรัสว่า 'ภิกษุอื่นอีก ๓๒ รูปจงรับบิณฑบาตกับท่านในวันพรุ่งนี้' ด้วยอุบายนี้ ทรงเพิ่มจำนวนขึ้นทุกวัน ทรงตัดภัตตาหารของพราหมณ์และปริพาชก ๖๐,๐๐๐ คน แล้วทรงจัดตั้งภัตตาหารประจำสำหรับภิกษุ ๖๐,๐๐๐ รูปในพระราชนิเวศน์ ด้วยความเลื่อมใสที่เกิดจากพระนิโครธเถระนั่นเอง พระนิโครธเถระก็ยังพระราชาพร้อมด้วยบริวารให้ตั้งมั่นในไตรสรณคมน์และศีล ๕ และยังให้ตั้งมั่นในพระพุทธศาสนา ทรงทำความเลื่อมใสของปุถุชนให้เป็นความเลื่อมใสที่ไม่หวั่นไหวแล้วให้ตั้งมั่นอยู่ พระราชาก็ทรงสร้างมหาวิหารชื่ออโศการาม แล้วทรงจัดตั้งภัตตาหารประจำสำหรับภิกษุ ๖๐,๐๐๐ รูป ทั่วชมพูทวีป ในเมือง ๘๔,๐๐๐ เมือง ทรงสร้างวิหาร ๘๔,๐๐๐ วิหาร เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ว่า ๑๑. ๑๑. จณฺฑาลวาทิโทเสน,ชาโต จณฺฑาลคามเก; ปตฺตานุโมทนา ปากา,อาเส โส หิ อนาสโวติ. ด้วยโทษที่ด่าว่าจัณฑาล จึงเกิดในหมู่บ้านจัณฑาล ด้วยผลแห่งการอนุโมทนาในบาตร ท่านนั้นแลเป็นผู้ไม่มีอาสวะแล้ว อยํ นิคฺโรธตฺเถรสฺส กถานโย. นี้เป็นเรื่องราวของพระนิโครธเถระ มธุทายโก ปน วาณิโช เทวโลกโต จวิตฺวา ปุปฺผปุเร ราชกุเล อุปฺปชฺชิตฺวา ปิยทาโส นาม กุมาโร หุตฺวา ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา สกลชมฺพุทีเป เอกรชฺชํ อกาสิ. กถํ. ส่วนพ่อค้าผู้ถวายน้ำผึ้งนั้น จุติจากเทวโลกแล้ว เกิดในราชตระกูลที่เมืองบุปผบุรี เป็นกุมารชื่อปิยทาส ได้ยกฉัตรขึ้น (ครองราชย์) ได้ครองราชย์เป็นเอกราชทั่วชมพูทวีป อย่างไร พินฺทุสารราชสฺส เอกสตปุตฺตา อเหสุํ. เต สพฺเพ อโสโก อตฺตนา สทฺธึ เอกมาติกํ ติสฺสกุมารํ ฐเปตฺวา ฆาเตสิ. ฆาเตนฺโต จตฺตาริ วสฺสานิ อนภิสิตฺโตว รชฺชํ กาเรตฺวา จตุนฺนํ วสฺสานํ อจฺจเยน ตถาคตสฺส ปรินิพฺพาณโต ทฺวินฺนํ วสฺสสตนํ อุปริ อฏฺฐารสเม วสฺเส สกลชมฺพุทีเป เอกรชฺชาภิเสกํ ปาปุณิ. อถ ตํ สกลชมฺพุทีเป จตุราสีตินครสหสฺเส ราชาโน อาคนฺตฺวา อุปฏฺฐหิสฺสนฺติ. ติณฺณํ อุตูนํ อนุจฺฉวิกา ตโย ปาสาทา อเหสุํ. เอโก มหาสปฺปิโก[Pg.156], เอโก โมรคีโว, เอโก มงฺคโล นาม, เตสุ เนกนาฏกสหสฺสปริวุโต ปฏิวสติ. ยาสฺส มธุอาปณํ ทสฺเสสิ, สา อสนฺธิมิตฺตา นาม เทวจฺฉรปริภาคา ราชธีตา หุตฺวา สฏฺฐิสหสฺสานํ อิตฺถีนํ เชฏฺฐิกา ธมฺมาโสกรญฺโญ อคฺคมเหสี อโหสิ. อภิเสกานนฺตรํ ตสฺส อิมา ราชิทฺธิโย อาคตา, ปถวิยา จ เหฏฺฐา โยชนปฺปมาเณ อาณา ปวตฺตติ. ตถา อุปริ อากาเส. อโนตตฺตทหโต อฏฺฐหิ กาเชหิ โสฬสปานียฆเฏ ทิวเส ทิวเส เทวตา อาหรนฺติ. ยโต สาสเน อุปฺปนฺนสทฺโธ หุตฺวา อฏฺฐฆเฏ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อทาสิ. ทฺเว ฆเฏ สฏฺฐิมตฺตานํ เตปิฏกภิกฺขูนํ ทฺเว ฆเฏ อคฺคมเหสิยา อสนฺธิมิตฺตาย. จตฺตาโร ฆเฏ อตฺตนา ปริภุญฺจิ เทวตา, เอว หิมวนฺตโต นาคลตาทนฺตกฏฺฐํ สินิทฺธํ มุทุกํ รสวนฺตํ ทิวเส ทิวเส อาหรนฺติ, เตน รญฺโญ จ มเหสิยา จ โสฬสนฺนํ นาฏกสหสฺสานญฺจ สฏฺฐิมตฺตานญฺจ ภิกฺขุสหสฺสานํ เทวสิกํ ทนฺตโปณกิจฺจํ นิปฺผชฺชติ. เทวสิกเมวสฺส เทวตา อคทามลกํ อคทหรีฏกํ สุวณฺณวณฺณญฺจ คนฺธรสสมฺปนฺนํ อมฺพปกฺกํ อาหรนฺติ. ฉทฺทนฺตทหโต ปญฺจวณฺณํ นิวาสนปารุปนํ ปีตกวณฺณํ หตฺถปุญฺฉนกปฏํ ทิพฺพญฺจ ปานํ อาหรนฺติ. เทวสิกเมวสฺส อนุเลปนคนฺธํ ปารุปนตฺถาย อสุตฺตมยิกํ สุมนปุปฺผปฏํ มหารหญฺช อญฺชนํ นาคภวนโต นาคราชาโน อาหรนฺติ. ฉทฺทนฺตทหโตเยว อุฏฺฐิตสฺส สาลิโน นววาหสหสฺสนิ ทิวเส ทิวเส สุวา อาหรนฺติ. เต มูสิกา นิตฺถุสกานิ กโรนฺติ. เอโกปิ ขณฺฑตณฺฑุโล นาโหสิ. รญฺโญ สพฺพฏฺฐาเนสุ อยเมว ตณฺฑุโล ปริโภคํ คจฺฉติ. มธุมกฺขิกา มธุํ กโรนฺติ. กมฺมารสาลาสุ อจฺฉา กูฏํ ปหรนฺติ. กรวีกสกุณา อาคนฺตฺวา มธุรสฺสรํ วิกูเชนฺตา รญฺโญ พลิกมฺมํ กโรนฺติ. อิมาหิ อิทฺธีหิ สมนฺนาคโต ราชา เอกทิวสํ สุวณฺณสงฺขลิกพนฺธนํ [Pg.157] เปเสตฺวา จตุนฺนํ พุทฺธานํ อธิคตรูปทสฺสนํ กปฺปา ยุกํ มหากาลนาคราชานํ อานยิตฺวา เสตจฺฉตฺตสฺส เหฏฺฐา มหารเห ปลฺลงฺเก นิสีทาเปตฺวา อเนกสต วณฺเณหิ ชลชถลชปุปฺเผหิ สุวณฺณปุปฺเผหิ จ ปูชํ กตฺวา สพฺพา ลงฺการปติมณฺฑิเตหิ โสฬสหิ นาฏกสหสฺเสหิ สมนฺตโต ปริกฺขิปิตฺวา อนนฺตญาณสฺส ตาว เม สทฺธมฺมวรจกฺกวตฺติโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส รูปํ อิเมสํ อกฺขีนํ อาปาถํ กโรหีติ วตฺวา เตน นิมฺมิตํ สกลสรีเร วิปฺปกิณฺณปุญฺญปฺปภาวนิพฺพตฺตาสีติ อนุพฺยญฺชนปติมณฺฑิต ทฺวตฺตึส มหาปุริสลกฺขณ สสฺสิรีกตาย วิกจกมลุปฺปลปุณฺฑรีกปติมณฺฑิตมิว สลิลตลํ ตาราคณรํสิชาลวิสรวิปฺผุริตโสภาสมุชฺชลมิว คคนตลํ นีลปีตโลหิตา ทิเภทํ วิจิตฺตวณฺณรํสิวินทฺธพฺยามปฺปภาปริกฺเขปวิลาสิตาย สญฺจฺยาปฺปภานุราคอินฺทธนุวิชฺชุลฺลตาปริกฺขิตฺตมิว กณกคิริสิขรํ นานาวิราควิมลเกตุมาลาสมุชฺชลิตจารุมตฺถกโสภนํ นยนรสายนมิว จ พฺรหฺมเทวมนุชนาคยกฺขคณานํ พุทฺธรูปํ ปสฺสนฺโต สตฺตทิวสานิ อกฺขิปูชํ นาม อกาสิ. ราชา กิร อภิเสกํ ปาปุณิตฺวา ตีณิเยว สํวจฺฉรานิ พาหิรกปาสณฺฑํ ปริคณฺหิ, จตุตฺเถ สํวจฺฉเร พุทฺธสาสเน ปสีทิ, ตสฺส ปน ปิตา พินฺทุสาโร พฺราหฺมณภตฺโต อโหสิ. โส พฺราหฺมณานญฺจ พฺราหฺมณชาติปาสณฺฑานํ ปณฺฑรงฺคปริพฺพาชกานญฺจ สฏฺฐิสหสฺสมตฺตานํ นิจฺจภตฺตํ ปฏฺฐเปสิ. อโสโกปิ ปิตรา ปวตฺติตํ ทานํ อตฺตโน อนฺโตปุเร ตเถว ททมาโน เอกทิวสํ สีหปญฺชเร ฐิโต เต อุปสมปริพาหิเรน อาจาเรน ภุญฺชมาเน อสํยตินฺทฺริเย อวินีตอิริยาปเถ ทิสฺวา จินฺเตสิ, อีทิสํ ทานํ อุปปริกฺขิตฺวา ยุตฺตฏฺฐาเน ทาตุํ วฏฺฏตีติ. เอวํ จินฺเตตฺวา อมจฺเจ อาห, คจฺฉถ ภเณ อตฺตโน อตฺตโน สาธุสมฺมเต สมณพฺราหฺมเณ อนฺโตปุรํ อภิหรถ ทานํ ทสฺสามีติ, อมจฺจา สาธุ เทวาติ รญฺโญ [Pg.158] ปฏิสฺสุตฺวา เต เต ปณฺฑรงฺคปริพฺพาชกา ชีวก นิคณฺฐาทโย อาเนตฺวา อิเม มหาราช อมฺหากํ อรหนฺโตติ อาหํสุ, อถ ราชา อนฺโตปุเร อุจฺจาวจานิ อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา อาคจฺฉนฺตูติ วตฺวา อาคตาคเต อาห อตฺตโน อนุรูเป อาสเน นิสีทถาติ, เอกจฺเจ ภทฺทปีฐเกสุ เอกจฺเจ ผลกปีฐเกสุ นิสีทึสุ, ตํ ทิสฺวา ราชา นตฺถิ เอเตสํ อนฺโต สาโรติ ญตฺวา เตสํ อนุรูปํ ขาทนียโภชนียํ ทตฺวา อุยฺโยเชสิ. เอวํ คจฺฉนฺเต กาเล เอกทิวสํ สีหปญฺชเร ฐิโต นิคฺโรธสามเณรํ ทิสฺวา ตสฺมึ คเตน ปสาเทน พุทฺธสาสเน ปสนฺโน สฏฺฐิสหสฺสมตฺเต ปาสณฺฑิเย อปเนตฺวา สฏฺฐิสหสฺสมตฺเต ภิกฺขู โภเชนฺโต พุทฺธสาสเน ปสีทิตฺวา อโสการามํ กาเรตฺวา ตตฺถ เต วสาเปนฺโต เอกทิวสํ อโสการาเม สฏฺฐิสหสฺสภิกฺขูนํ ทานํ ทตฺวา เตสํ มชฺเฌ นิสชฺช สงฺฆํ จตูหิ ปจฺจเยหิ ปวาเรตฺวา อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ, ภนฺเต ภควตา เทสิตธมฺโม นาม กิตฺตโก โหตีติ, มหาราช นว องฺคานิ, ขนฺธโต จตุราสีติธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานีติ. ราชา ธมฺเม ปสีทิตฺวา เอเกกํ ธมฺมกฺขนฺธํ เอเกกวิหาเรน ปูเชสฺสามีติ เอกทิวสเมว ฉนฺนวุติโกฏิขนํ วิสฺสชฺเชตฺวา อมจฺเจ อาณาเปสิ, เอกเมกสฺมึ นคเร เอกเมกํ วิหารํ กาเรนฺตา จตุราสีติยา นครสหสฺเสสุ จตุราสีติวิหารสหสฺสานิ การาเปถาติ, สยญฺจ อโสการาเม อโสกมหาวิหารตฺถาย กมฺมํ ปฏฺฐเปสิ, สงฺโฆ อินฺทคุตฺตตฺเถรํ นาม มหิทฺธิกํ มหานุภาวํ ขีณาสวํ นวกมฺมาธิฏฺฐายกํ อทาสิ, เถโร ยํ ยํ น นิฏฺฐาติ, ตํ ตํ อตฺตโน อานุภาเวน นิฏฺฐาเปสิ, เอวํปิตีหิ สํวจฺฉเรหิ วิหารกมฺมํ นิฏฺฐาเปสิ, เอกทิวสเมว สพฺพนคเรหิ ปณฺณานิ อาคมึสุ, อมจฺจา รญฺโญ อาโรเจสุํ นิฏฺฐิตานิ เทว จตุราสีติมหาวิหารสหสฺสานีติ. อถ ราชา [Pg.159] ภิกฺขุสงฺฆํ อุปสงฺกมิตฺวา ภนฺเต มยา จตุราสีติวิหารสหสฺสานิ การิตานิ, ธาตุโย กุโต ลจฺฉามีติ ปุจฺฉิ, มหาราช ธาตุนิธานํ นาม อตฺถีติ สุโณม, น ปน ปญฺญายติ อสุกฏฺฐาเนติ. ราชา ราชคเห เจติยํ ภินฺทาเปตฺวา ธาตุํ อปสฺสนฺโต ปฏิปากติกํ การาเปตฺวา ภิกฺขุภิกฺขุณิโย อุปาสกอุปาสิกาโยติ จตสฺโส ปริสา คเหตฺวา เวสาลิยํ คโต. ตตฺราปิ อลภิตฺวา กปิลวตฺถุํ คโต, ตตฺราปิ อลภิตฺวา รามคามํ คโต, รามคาเม นาคา เจติยํ ภินฺทิตุํ นาทํสุ. เจติเย นิปติตกุทฺทาโล ขณฺฑาวณฺฑํ โหติ, เอวํ ตตฺราปิ อลภิตฺวา อลฺลกปฺปํ ปาวํ กุสินารํติ สพฺพเจติยานิ ภินฺทิตฺวา ธาตุํ อลภิตฺวา ปฏิปากติกานิ กตฺวา ราชคหํ คนฺตฺวา จตสฺโส ปริสา สนฺนิปาตาเปตฺวา อตฺถิ เกนจิ สุตปุพฺพํ อสุกฏฺฐาเน ธาตุนิธานํติ ปุจฺฉิ. ตตฺเถโก วีสํวสฺส สติโก เถโร อสุกฏฺฐาเน ธาตุนิธานํติ น ชานามิ, มยฺหํ ปน ปิตามหตฺเถโร มยิ สตฺตวสฺสิกาเล มาลาจงฺโคฏกํ คาหาเปตฺวา เอหิ สามเณร อสุกคจฺฉนฺตเร ปาสาณถูโป อตฺถิ. ตตฺถ คจฺฉามาติ คนฺตฺวา ปูเชตฺวา อิมํ ฐานํ อุปธาเรตุํ วฏฺฏติ สามเณราติ อาห. อหํ เอตเมว ชานามิ มหาราชาติ อาห. ราชา เอตเทว ฐานํติ วตฺวา คจฺเฉ หราเปตฺวา ปาสาณถูปํ ปํสุํจ อปเนตฺวา เหฏฺฐา สุธาภูมึ อทฺทส, ตโต สุธา จ อิฏฺฐกาโย จ หราเปตฺวา อนุปุพฺเพน ปริเวณํ โอรุยฺห สตฺตรตนวาลิกํ อสิหตฺถานิ จ กฏฺฐรูปกานิ สมฺปริวตฺตนฺตานิ อทฺทส, โส ยกฺขทาสเก ปกฺโกสาเปตฺวา พลิกมฺมํ การาเปตฺวาปิ เนว อนฺตํ ปสฺสนฺโต เทวตา นมสฺสมาโน อหํ อิมา ธาตุโย คเหตฺวา จตุราสีติวิหารสหสฺเส นิทหิตฺวา สกฺการํ กโรมิ. มา เม เทวตา อนฺตรายํ กโรนฺตูติ อาห, สกฺโก เทวราชา จาริกํ จรนฺโต ตํ ทิสฺวา วิสฺสกมฺมํ อามนฺเตตฺวา ตาต อโสกธมฺมราชา ธาตุโย [Pg.160] นีหริสฺสามีติ ปริเวณํ โอติณฺโณ. คนฺตฺวา กฏฺฐรูปานิ นีหราเปหีติ. โส ปญฺจจูลกคามทารกเวเสน คนฺตฺวา รญฺโญ ปุรโต ธนุกหตฺโถ ฐตฺวา หาเรมิ มหาราชาติ อาห, หร ตาตาติ สรํ คเหตฺวา สนฺธิมฺหิเยว วิชฺฌิ, สพฺพํ วิปฺปกิรียิตฺถ, อถ ราชา อาวิญฺชเน พนฺธกุญฺจิกมุทฺทิกํ คณฺหิ, มณิกฺขนฺธํ ปสฺสิตฺวา อนาคเต ทฬิทฺทราชาโน อิมํ มณึ คเหตฺวา ธาตูนํ สกฺการํ กโรนฺตูติ ปณฺเณ อกฺขรานิ ทิสฺวา กุชฺฌิตฺวา มาทิสานํ ปน ราชูนํ ทฬิทฺทราชาติ วตฺตุํ อยุตฺตํติ ปุนปฺปุนํ ฆเฏตฺวา ทฺวารํ วิวริตฺวา อนฺโตเคหํ ปวิฏฺโฐ อฏฺฐารสวสฺสาธิกานํ ทฺวินฺนํ วสฺสสตานํ อุปริ อาโรปิตทีปา ตเถว ปชฺชลนฺติ, นีลุปฺปลปุปฺผานิ ตํขณํเยว อาหริตฺวา อาโรปิตานิ วิย ปุปฺผสนฺถาโร ตํ ขณํ สนฺถโต วิย คนฺธา ตํ มุหุตฺตํ ปึสิตฺวา ฐปิตา วิย อเหสุํ. ราชา สุวณฺณปฏฺฏํ คเหตฺวา อนาคเต ปิยทาโส นาม กุมาโร ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา อโสโก นาม ธมฺมราชา ภวิสฺสติ, โส อิมา ธาตุโย วิตฺถาริตา กริสฺสตีติ วาเจตฺวา ทิฏฺโฐหํ อยฺเยน มหากสฺสปตฺเถเรนาติ วตฺวา วามหตฺถํ อาภุชิตฺวา ทกฺขิณหตฺเถน อปฺโผเฏสิ. โส ตสฺมึ ฐาเน ปริจรณกธาตุมตฺตเมว ฐเปตฺวา เสสธาตุโย สพฺพา คเหตฺวา ธาตุฆรํ ปุพฺเพ ปิหิตนเยเนว ปิทหิตฺวา สพฺพา ยถา ปกติยาเยว กาเรตฺวา อุปริปาสาณเจติยํ ปติฏฺฐาเปตฺวา จตุราสีติยา วิหารสหสฺเสสุ ธาตุโย ปติฏฺฐาเปสิ. อเถกทิวสํ ราชา วิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขุสํฆํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺเต นิสินฺโน ยทิ ภนฺเต ฉนฺนวุติโกฏิธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา จตุราสีติวิหารสหสฺสานิสเจติยานิ การาเปตฺวาปิ อหํ น ทายาโท. อญฺโญ โก ทายาโทติ, ปจฺจยทายโก นาม ตฺวํ มหาราช, โย ปน อตฺตโน ปุตฺตญฺจ ธีตรญฺจ ปพฺพาเชติ, อยํ สาสเน ทายาโท นามาติ เอวํ วุตฺเต [Pg.161] อโสโก ราชา สาสเน ทายาทภาวํ ปตฺถยมาโน อวิทูเร ฐิตํ มหินฺทกุมารํ ทิสฺวา สกฺขิสฺสสิ ตาต ตฺวํ ปพฺพชิตุํติ อาห. กุมาโร ปกติยา ปพฺพชิตุกาโม รญฺโญ วจนํ สุตฺวา อติวิย ปาโมชฺชชาโต ปุพฺพชามิ เทว. มํ ปพฺพาเชตฺวา สาสเน ทายาโท โหถาติ อาห. เตน จ สมเยน ราชธีตา สํฆมิตฺตาปิ ตสฺมึ ฐาเน ฐิตา โหติ. ตํ ทิสฺวา อาห ตฺวมฺปิ อมฺม ปพฺพชิตุํ สกฺขิสฺสสีติ, สาธุ ตาตาติ สมฺปฏิจฺฉิ. ราชา ปุตฺตานํ มนํ ลภิตฺวา ปหฏฺฐจิตฺโต ภิกฺขุสํฆํ อุปสงฺกมิตฺวา ภนฺเต อิเม ทารเก ปพฺพาเชตฺวา มํ สาสเน ทายาทํ กโรถาติ. สงฺโฆ รญฺโญ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา กุมารํ โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถเรน อุปชฺฌาเยน มหาเทวตฺเถเรน อาจริเยน ปพฺพชาเปสิ. มชฺฌนฺติกตฺเถเรน อาจริเยน อุปสมฺปาเทสิ, โส อุปสมฺปทามาลเกเยว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. สงฺฆมิตฺตายปิ ราชธีตาย อาจริยาณี อายุปาลตฺเถรี นาม. อุปชฺฌายา ธมฺมปาลตฺเถรี นาม อโหสิ. ราชา ปน อเนกากาเรน พุทฺธสาสนํ โสเภตฺวา โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรสฺส สหาเยน สฏฺฐิสหสฺสมตฺเต ทุสฺสีเล ติตฺถิเย พุทฺธสาสนา อุปฺปพฺพาเชตฺวา ตติยธมฺมสํคีตึ นิฏฺฐาเปสิ. ตสฺมึ กิร สมาคเม ภิกฺขุภิกฺขุณิโย กิตฺตกาติ, วุตฺตญฺหิ. พระเจ้าพินทุสารมีพระโอรส ๑๐๑ พระองค์ พระเจ้าอโศกทรงปลงพระชนม์พระโอรสเหล่านั้นทั้งหมด เว้นแต่พระกุมารติสสะผู้ร่วมพระมารดาเดียวกันกับพระองค์ เมื่อทรงปลงพระชนม์แล้ว ทรงครองราชย์โดยยังมิได้ทรงรับอภิเษกอยู่ ๔ ปี เมื่อล่วง ๔ ปีนั้นแล้ว ในปีที่ ๒๑๘ นับแต่การปรินิพพานของพระตถาคต พระองค์ได้ทรงรับการอภิเษกเป็นเอกราชในชมพูทวีปทั้งหมด ครั้งนั้น พระราชาทั้งหลายในเมือง ๘๔,๐๐๐ เมืองทั่วชมพูทวีปจะเสด็จมาเฝ้าปรนนิบัติพระองค์ มีปราสาท ๓ หลังที่เหมาะสมกับ ๓ ฤดู หลังหนึ่งชื่อมหาสัปปิกะ หลังหนึ่งชื่อโมรคีวะ หลังหนึ่งชื่อมังคละ พระองค์ประทับอยู่ในปราสาทเหล่านั้น แวดล้อมด้วยนางฟ้อนรำหลายพัน นางผู้ได้ถวายน้ำผึ้งนั้น ชื่ออสันธิมิตตา เป็นพระราชธิดาผู้มีส่วนแห่งเทพธิดา ได้เป็นประมุขของหญิง ๖ หมื่น และเป็นอัครมเหสีของพระเจ้าธรรมาโศก ภายหลังการอภิเษก ฤทธิ์แห่งพระราชาเหล่านี้ได้มาถึงพระองค์ พระอาชญาของพระองค์แผ่ไปใต้แผ่นดินประมาณหนึ่งโยชน์ และเหนืออากาศก็เช่นกัน เทวดาทั้งหลายนำน้ำ ๑๖ หม้อด้วย ๘ หาบจากสระอโนดาตมาถวายทุกวัน เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงเกิดศรัทธาในพระศาสนาแล้ว จึงถวายน้ำ ๘ หม้อแก่พระภิกษุสงฆ์ ๒ หม้อแก่พระภิกษุผู้ทรงพระไตรปิฎกประมาณ ๖ หมื่นรูป ๒ หม้อแก่อัครมเหสีอสันธิมิตตา ๔ หม้อทรงบริโภคเอง เทวดาทั้งหลายนำไม้สีฟันเถานาคที่นุ่มนวล อ่อนนุ่ม และมีรส จากป่าหิมพานต์มาถวายทุกวัน ด้วยเหตุนั้น กิจสีฟันของพระราชา พระมเหสี นางฟ้อนรำ ๑๖,๐๐๐ นาง และพระภิกษุประมาณ ๖ หมื่นรูปจึงสำเร็จได้ทุกวัน เทวดาทั้งหลายนำมะขามป้อมที่เป็นยา สมอที่เป็นยา และมะม่วงสุกที่มีสีทอง สมบูรณ์ด้วยกลิ่นและรส มาถวายพระองค์ทุกวัน เทวดาทั้งหลายนำผ้าสำหรับนุ่งและห่ม ๕ สี ผ้าเช็ดมือสีเหลือง และน้ำดื่มอันเป็นทิพย์จากสระฉัททันต์มาถวาย พญานาคทั้งหลายนำเครื่องลูบไล้และของหอม ผ้าดอกมะลิที่ไม่ได้ทำด้วยด้ายสำหรับห่ม และยาหยอดตาอันมีค่ามากจากนาคพิภพมาถวายพระองค์ทุกวัน นกแก้วทั้งหลายนำข้าวสาลีที่เกิดขึ้นจากสระฉัททันต์นั่นเอง ๙,๐๐๐ เกวียนมาถวายทุกวัน หนูเหล่านั้นทำให้ข้าวสาลีไม่มีแกลบ ไม่มีข้าวสารหักแม้แต่เม็ดเดียว ข้าวสารนี้เองย่อมถึงการบริโภคในทุกสถานที่ของพระราชา ผึ้งทั้งหลายทำน้ำผึ้ง หมีทั้งหลายตีทั่งในโรงช่างเหล็ก นกการเวกทั้งหลายมาแล้วร้องด้วยเสียงอันไพเราะ ทำการพลีกรรมของพระราชา พระราชาผู้ประกอบด้วยฤทธิ์เหล่านี้ วันหนึ่งทรงส่งเครื่องผูกคือโซ่ทองไปอัญเชิญพญานาคมหากาฬ ผู้ได้เห็นรูปของพระพุทธเจ้า ๔ พระองค์ มีอายุยืนเป็นกัป มาแล้วให้นั่งบนบัลลังก์อันมีค่ามากใต้เศวตฉัตร ทรงบูชาด้วยดอกไม้หลายร้อยสี ทั้งดอกไม้ที่เกิดในน้ำและเกิดบนบก และดอกไม้ทอง ทรงให้แวดล้อมโดยรอบด้วยนางฟ้อนรำ ๑๖,๐๐๐ นางที่ประดับด้วยเครื่องประดับทั้งปวง แล้วตรัสว่า 'ขอท่านจงเนรมิตพระรูปของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้เป็นพระธรรมราชาผู้ประเสริฐ มีพระอนันตญาณ ให้ปรากฏแก่จักษุของข้าพเจ้าเถิด' เมื่อพญานาคนั้นเนรมิตพระพุทธรูปอันประดับด้วยพระอนุพยัญชนะ ๘๐ และพระมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ อันเกิดจากพระปุญญาภิสังขารที่แผ่ไปทั่วพระสรีระ มีพระสิริโสภาคย์ประดุจพื้นน้ำที่ประดับด้วยดอกบัวหลวง บัวสาย และบัวขาวที่บานสะพรั่ง ประดุจท้องฟ้าที่สว่างไสวด้วยความรุ่งเรืองของข่ายแห่งรัศมีของหมู่ดาว ประดุจยอดภูเขาทองที่ล้อมรอบด้วยสายฟ้าและรุ้งกินน้ำอันเกิดจากแสงสนธยา ด้วยความงดงามของพระรัศมีหนึ่งวาที่แผ่ซ่านออกไปเป็นสีต่าง ๆ มีสีเขียว เหลือง แดง เป็นต้น และมีความงดงามที่พระเศียรอันรุ่งเรืองด้วยพระเกตุมาลาอันบริสุทธิ์หลากสี เป็นที่เจริญตาเจริญใจของเหล่าพรหม เทพ มนุษย์ นาค และยักษ์ พระราชาทรงทอดพระเนตรพระพุทธรูปนั้นแล้ว ได้ทรงทำการบูชาด้วยดวงพระเนตรตลอด ๗ วัน พระราชาทรงรับอภิเษกแล้ว ทรงบำรุงพวกมิจฉาทิฏฐิภายนอกอยู่ ๓ ปี ทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาในปีที่ ๔ ส่วนพระเจ้าพินทุสารพระบิดาของพระองค์เป็นผู้เลื่อมใสในพราหมณ์ พระองค์ได้ทรงตั้งนิตยภัตแก่พราหมณ์และพวกมิจฉาทิฏฐิเหล่าอื่น และพวกปริพาชกนุ่งขาวประมาณ ๖ หมื่นคน แม้พระเจ้าอโศกเมื่อจะทรงให้ทานในภายในพระราชวังตามที่พระบิดาทรงเริ่มไว้ วันหนึ่งประทับยืนอยู่ที่สีหบัญชร ทอดพระเนตรเห็นคนเหล่านั้นผู้มีมารยาทห่างไกลจากความสงบ บริโภคอาหารอยู่ มีอินทรีย์ไม่สำรวม มีกิริยาอาการไม่เรียบร้อย จึงทรงดำริว่า 'การพิจารณาแล้วให้ทานเช่นนี้ในที่ที่ควรให้ จึงจะควร' ทรงดำริอย่างนี้แล้ว จึงตรัสกับพวกอำมาตย์ว่า 'แน่ะพนาย พวกท่านจงไปนำสมณพราหมณ์ที่พวกท่านสมมติว่าเป็นคนดีมาในภายในพระราชวังเถิด เราจะให้ทาน' พวกอำมาตย์รับสนองพระบรมราชโองการว่า 'ดีแล้ว พระเจ้าข้า' แล้วก็นำพวกปริพาชกนุ่งขาว พวกอาชีวก และพวกนิครนถ์เป็นต้นเหล่านั้นมาแล้วกราบทูลว่า 'ขอเดชะมหาราช คนเหล่านี้เป็นพระอรหันต์ของพวกข้าพระองค์' ลำดับนั้น พระราชาทรงให้ปูลาดอาสนะสูงและต่ำไว้ในภายในพระราชวังแล้วตรัสว่า 'จงเข้ามาเถิด' เมื่อคนเหล่านั้นมาแล้ว จึงตรัสว่า 'จงนั่งบนอาสนะที่สมควรแก่ตนเถิด' บางพวกก็นั่งบนตั่งอาสนะอันดี บางพวกก็นั่งบนตั่งแผ่นไม้ พระราชาทรงเห็นอาการนั้นแล้วทรงทราบว่า 'คนเหล่านี้ไม่มีสาระภายใน' จึงพระราชทานของเคี้ยวของฉันที่สมควรแก่คนเหล่านั้นแล้วส่งกลับไป เมื่อเวลาผ่านไปอย่างนี้ วันหนึ่งประทับยืนอยู่ที่สีหบัญชร ทอดพระเนตรเห็นนิโครธสามเณร ทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาด้วยความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นในสามเณรนั้น ทรงให้พวกมิจฉาทิฏฐิประมาณ ๖ หมื่นคนออกไป แล้วทรงถวายภัตตาหารแก่พระภิกษุประมาณ ๖ หมื่นรูป ทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาแล้วทรงสร้างอโศการาม ทรงให้พระภิกษุเหล่านั้นอาศัยอยู่ในอโศการามนั้น วันหนึ่งทรงถวายทานแก่พระภิกษุ ๖ หมื่นรูปในอโศการาม ประทับนั่งในท่ามกลางพระภิกษุเหล่านั้น ทรงปวารณาพระสงฆ์ด้วยปัจจัย ๔ แล้วตรัสถามปัญหานี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้มีประมาณเท่าไร?' พระสงฆ์ตอบว่า 'มหาบพิตร มีองค์ ๙ โดยพระธรรมขันธ์มี ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์' พระราชาทรงเลื่อมใสในพระธรรมแล้ว ทรงดำริว่า 'เราจะบูชาพระธรรมขันธ์แต่ละพระธรรมขันธ์ด้วยวิหารแต่ละหลัง' จึงทรงสละพระราชทรัพย์ ๙๖ โกฏิในวันเดียวเท่านั้น แล้วมีพระบรมราชโองการสั่งพวกอำมาตย์ว่า 'พวกท่านจงให้สร้างวิหารในเมืองแต่ละเมือง เมืองละหนึ่งหลัง ให้สร้างวิหาร ๘๔,๐๐๐ หลังในเมือง ๘๔,๐๐๐ เมือง' และพระองค์เองก็ทรงเริ่มการก่อสร้างเพื่อเป็นอโศกมหาวิหารในอโศการาม พระสงฆ์ได้มอบหมายให้พระอินทคุตตเถระผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก เป็นพระขีณาสวเจ้า เป็นผู้อำนวยการก่อสร้าง พระเถระทำให้การก่อสร้างส่วนที่ยังไม่เสร็จให้เสร็จสิ้นด้วยอานุภาพของตน การก่อสร้างวิหารเสร็จสิ้นลงภายใน ๓ ปีอย่างนี้ ในวันเดียวเท่านั้น หนังสือแจ้งข่าวก็มาจากเมืองทั้งปวง พวกอำมาตย์กราบทูลพระราชาว่า 'ขอเดชะ วิหารใหญ่ ๘๔,๐๐๐ หลังเสร็จสิ้นแล้วพระเจ้าข้า' ลำดับนั้น พระราชาเสด็จเข้าไปหาพระภิกษุสงฆ์แล้วตรัสถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าให้สร้างวิหาร ๘๔,๐๐๐ หลังแล้ว จะได้พระบรมสารีริกธาตุจากที่ไหน?' พระสงฆ์ตอบว่า 'มหาบพิตร พวกอาตมาได้ยินว่ามีการประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุไว้ แต่ไม่ปรากฏว่าอยู่ที่ไหน' พระราชาทรงให้รื้อเจดีย์ในกรุงราชคฤห์ เมื่อไม่พบพระบรมสารีริกธาตุ จึงทรงให้สร้างกลับคืนตามเดิม แล้วทรงพาบริษัท ๔ คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เสด็จไปยังกรุงเวสาลี แม้ในที่นั้นก็ไม่พบ จึงเสด็จไปยังกรุงกบิลพัสดุ์ แม้ในที่นั้นก็ไม่พบ จึงเสด็จไปยังรามคาม พวกนาคในรามคามไม่ยอมให้รื้อเจดีย์ จอบที่ขุดลงไปที่เจดีย์ก็หักเป็นท่อน ๆ เมื่อไม่พบในที่นั้นอย่างนี้ จึงเสด็จไปยังเมืองอัลลกัปปะ เมืองปาวา และเมืองกุสินารา ทรงรื้อเจดีย์ทั้งหมดแล้วไม่พบพระบรมสารีริกธาตุ จึงทรงให้สร้างกลับคืนตามเดิม แล้วเสด็จกลับไปยังกรุงราชคฤห์ ทรงให้ประชุมบริษัท ๔ แล้วตรัสถามว่า 'มีใครเคยได้ยินมาก่อนไหมว่า มีการประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุไว้ในที่แห่งใดแห่งหนึ่ง?' ในที่นั้น พระเถระรูปหนึ่งอายุ ๑๒๐ ปี กล่าวว่า 'อาตมาไม่ทราบว่ามีการประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุไว้ในที่แห่งใด แต่เมื่ออาตมาอายุ ๗ ขวบ พระอุปัชฌาย์ซึ่งเป็นปู่ของอาตมาให้ถือกระเช้าดอกไม้แล้วกล่าวว่า มาเถิดสามเณร ในระหว่างกอไม้โน้นมีสถูปหินอยู่ เราจะไปที่นั่นกัน เมื่อไปถึงแล้วท่านบูชาแล้วกล่าวว่า สามเณร ควรจดจำสถานที่นี้ไว้ มหาบพิตร อาตมาทราบเพียงเท่านี้' พระราชาทรงดำริว่า 'สถานที่นี้เอง' จึงทรงให้ถางกอไม้ นำสถูปหินและดินออก ทอดพระเนตรเห็นพื้นปูนขาวข้างล่าง จากนั้นทรงให้นำปูนขาวและอิฐออก เสด็จลงไปตามลำดับ ทอดพระเนตรเห็นทรายรัตนะ ๗ ประการ และหุ่นไม้ถือดาบหมุนเวียนอยู่รอบ ๆ พระองค์ทรงเรียกพวกยักษ์รับใช้มาให้ทำการพลีกรรมแล้วก็ยังไม่เห็นทางเข้า จึงทรงประนมมือไหว้เทวดาแล้วตรัสว่า 'ข้าพเจ้าจะอัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุเหล่านี้ไปประดิษฐานในวิหาร ๘๔,๐๐๐ หลังเพื่อทำการสักการะ ขอเทวดาทั้งหลายอย่าได้ทำอันตรายแก่ข้าพเจ้าเลย' ท้าวสักกะเทวราชทรงตรวจดูโลก ทอดพระเนตรเห็นเหตุการณ์นั้น จึงตรัสเรียกวิสสุกรรมเทพบุตรมาว่า 'พ่อเอ๋ย พระเจ้าอโศกธรรมราชเสด็จลงไปในอุโมงค์เพื่อจะนำพระบรมสารีริกธาตุออกไป ท่านจงไปนำหุ่นไม้ออกเสีย' วิสสุกรรมเทพบุตรแปลงเพศเป็นเด็กชาวบ้านไว้จุก ๕ จุก ถือธนูยืนอยู่เบื้องพระพักตร์ของพระราชาแล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะนำออกให้' พระราชาตรัสว่า 'จงนำออกเถิดพ่อ' เขาจึงถือลูกศรยิงไปที่ข้อต่อ หุ่นไม้ทั้งหมดก็กระจัดกระจายไป ลำดับนั้น พระราชาทรงถือลูกกุญแจที่ผูกไว้ที่เชือกดึง ทอดพระเนตรเห็นแท่งมณีและเห็นอักษรในแผ่นทองว่า 'ในอนาคต พระราชาที่ยากจนจงถือเอาแท่งมณีนี้ไปทำการสักการะพระบรมสารีริกธาตุเถิด' ทรงกริ้วว่า 'ไม่ควรจะเรียกพระราชาเช่นเราว่าพระราชาผู้ยากจน' ทรงเปิดประตูแล้วเสด็จเข้าไปในห้องชั้นใน ประทีปที่จุดไว้ตั้งแต่ ๒๑๘ ปีก่อนยังคงสว่างไสวอยู่ ดอกอุบลเขียวที่นำมาบูชาไว้ก็เหมือนกับเพิ่งนำมาวางไว้ในขณะนั้นเอง เครื่องลาดดอกไม้ก็เหมือนกับเพิ่งลาดไว้ในขณะนั้น ของหอมก็เหมือนกับเพิ่งบดวางไว้ในขณะนั้น พระราชาทรงถือแผ่นทองมาอ่านว่า 'ในอนาคต กุมารนามว่าปิยทาส จะยกฉัตรขึ้นเป็นพระธรรมราชนามว่าอโศก พระองค์จะทำให้พระบรมสารีริกธาตุเหล่านี้แพร่หลายไป' แล้วตรัสว่า 'พระผู้เป็นเจ้ามหากัสสปเถระเห็นเราแล้ว' ทรงงอพระหัตถ์ซ้ายแล้วทรงตบพระหัตถ์ขวา พระองค์ทรงเหลือพระบรมสารีริกธาตุไว้ในที่นั้นเพียงเล็กน้อยเพื่อใช้บูชา ทรงอัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุที่เหลือทั้งหมดไป แล้วทรงปิดเรือนพระบรมสารีริกธาตุไว้ตามเดิม ทรงทำให้ทุกอย่างเป็นปกติเหมือนเดิม ทรงประดิษฐานสถูปหินไว้ข้างบน แล้วทรงประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุไว้ในวิหาร ๘๔,๐๐๐ หลัง ลำดับนั้น วันหนึ่งพระราชาเสด็จไปยังวิหาร ทรงไหว้พระภิกษุสงฆ์แล้วประทับนั่ง ณ ส่วนข้างหนึ่ง ตรัสถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ แม้ข้าพเจ้าจะสละทรัพย์ ๙๖ โกฏิ สร้างวิหาร ๘๔,๐๐๐ หลังพร้อมทั้งเจดีย์แล้ว ข้าพเจ้าก็ยังไม่ใช่ทายาทหรือ? ใครเล่าเป็นทายาท?' พระสงฆ์ตอบว่า 'มหาบพิตร พระองค์เป็นเพียงปัจจัยทายาท ส่วนผู้ใดบวชบุตรหรือธิดาของตน ผู้นั้นชื่อว่าเป็นทายาทในพระศาสนา' เมื่อพระสงฆ์กล่าวอย่างนี้แล้ว พระเจ้าอโศกทรงปรารถนาความเป็นทายาทในพระศาสนา ทอดพระเนตรเห็นมหินทกุมารประทับยืนอยู่ไม่ไกล จึงตรัสว่า 'พ่อเอ๋ย เจ้าจะสามารถบวชได้ไหม?' พระกุมารซึ่งมีพระทัยปรารถนาจะบวชอยู่แล้ว พอได้สดับพระดำรัสของพระราชา ก็ทรงมีความปราโมทย์อย่างยิ่ง กราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะบวช ขอพระองค์ทรงให้ข้าพระองค์บวชแล้วเป็นทายาทในพระศาสนาเถิด' และในสมัยนั้น พระราชธิดาสังฆมิตตาก็ประทับยืนอยู่ในที่นั้นด้วย พระราชาทอดพระเนตรเห็นนางแล้วจึงตรัสว่า 'แม่เอ๋ย แม้เจ้าก็สามารถจะบวชได้ไหม?' นางรับคำว่า 'ดีแล้ว เพคะเสด็จพ่อ' พระราชาทรงได้พระทัยของพระโอรสและพระธิดาแล้ว มีพระทัยยินดี เสด็จเข้าไปหาพระภิกษุสงฆ์แล้วตรัสว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงให้เด็กทั้งสองนี้บวช แล้วทำให้ข้าพเจ้าเป็นทายาทในพระศาสนาเถิด' พระสงฆ์รับพระดำรัสของพระราชาแล้ว ให้พระกุมารบวชโดยมีพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระเป็นพระอุปัชฌาย์ มีพระมหาเทวเถระเป็นพระอาจารย์ และให้บรรพชา มีพระมัชฌันติกเถระเป็นพระอาจารย์ให้พระกุมารอุปสมบท พระกุมารนั้นบรรลุพระอรหันต์พร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลายในสีมาที่อุปสมบทนั่นเอง ส่วนพระราชธิดาสังฆมิตตามีพระอายุปาลเถรีเป็นพระอาจารย์ มีพระธรรมปาลเถรีเป็นพระอุปัชฌาย์ ส่วนพระราชาทรงทำให้พระพุทธศาสนารุ่งเรืองด้วยประการต่าง ๆ ทรงให้พวกเดียรถีย์ทุศีลประมาณ ๖ หมื่นคนสึกจากพระพุทธศาสนาด้วยความช่วยเหลือของพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระ แล้วทรงให้การทำตติยสังคายนาเสร็จสิ้นลง ได้ยินว่า ในสมาคมนั้น มีภิกษุและภิกษุณีประมาณเท่าไร? ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า... ๑๒. ๑๒. ตสฺมึ สมาคเม อาสุํ, อสีติภิกฺขุโกฏิโย; อเหสุํ สตสหสฺสานิ, เตสุ ขีณาสวา ยตี. ในการประชุมนั้น มีภิกษุ ๘๐ โกฏิ ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น มีพระขีณาสพผู้สำรวมแล้วหนึ่งแสนรูป ๑๓. ๑๓. นวุติสตสหสฺสานิ, อหู ภิกฺขุณิโย ตหึ; ขีณาสวา สิกฺขุณิโย, สหสฺสํ อาสุ ตาสุ จาติ. ในที่นั้น มีภิกษุณีเก้าล้านรูป และในบรรดาภิกษุณีเหล่านั้น มีภิกษุณีผู้เป็นพระขีณาสพหนึ่งพันรูป เอวํ [Pg.162] โส อโสโก ธมฺมราชา สกลชมฺพุทีเป อคฺคราชา หุตฺวา พุทฺธสาสนํ โสเภนฺโต วิหาสิ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน มหาวํเส วุตฺโตติ. วุตฺตญฺหิ. พระเจ้าอโศกธรรมราชาทรงเป็นพระราชาผู้เลิศในชมพูทวีปทั้งสิ้น ทรงทำพระพุทธศาสนาให้รุ่งเรืองอยู่ด้วยประการฉะนี้. เรื่องนี้เป็นเรื่องย่อในที่นี้ ส่วนเรื่องโดยละเอียดกล่าวไว้ในมหาวงศ์. เพราะคำนั้นท่านกล่าวไว้ว่า ๑๔. ๑๔. สมฺปุณฺณตฺตา อยํ ติสฺโส, เจตนาโย มธุปฺปโท; สพฺพตฺถ สพฺพทา สพฺพ, สมฺปตฺติมภิสมฺภุณีติ. เพราะความบริบูรณ์แห่งเจตนา ๓ ประการนี้ พ่อค้าผู้ถวายน้ำผึ้งนั้น จึงได้บรรลุสมบัติทั้งปวง ในที่ทุกสถาน ในกาลทุกเมื่อ มชฺฌิโม ปน วาณิโช อตฺตโน ปารวาทิโทเสน ปรสมุทฺเท ลงฺกายํ นิพฺพตฺติ. ตสฺเสวํ กถาปฏิปาฏิ เวทิตพฺพา. ตมฺพปณฺณิทีเป กิร มุฏสีโว นาม ราชา สฏฺฐิวสฺสานิ รชฺชํ กาเรสิ, ตสฺส ปุญฺญปญฺญาคุโณเปตา อญฺญมญฺญํ หิเตสิโน ทส ปุตฺตา อเหสุํ. ทฺเว จ ธีตโร. สพฺเพ เต สมคฺคา สมฺโมทมานา วสนฺติ. อถาปรสฺมึ สมเย อมจฺจา มุฏสีวรญฺเญ กาลกเต เทวานํปิยติสฺสกุมารํ อภิสิญฺจึสุ, อภิเสกสมกาลเมวสฺส อเนกานิ อจฺฉริยานิ อเหสุํ. ตานิ ปกาเสนฺตา มหาวํสกถาจริยา อาหํสุ. ส่วนพ่อค้าคนกลางนั้น ด้วยโทษแห่งการกล่าวคำล่วงเกินของตน จึงไปเกิดในเกาะลังกาโพ้นทะเล. ลำดับเรื่องราวของเขานั้นพึงทราบดังนี้. ได้ยินว่า ในเกาะตัมพปัณณิ มีพระราชาพระนามว่ามุฏสีวะ ทรงครองราชย์อยู่ ๖๐ ปี พระองค์มีพระโอรส ๑๐ พระองค์ ผู้ประกอบด้วยคุณคือบุญและปัญญา ทรงหวังประโยชน์เกื้อกูลแก่กันและกัน และมีพระธิดา ๒ พระองค์. พระโอรสและพระธิดาทั้งหมดนั้นทรงสามัคคีปรองดองกันอยู่. ต่อมาในสมัยอื่น เมื่อพระเจ้ามุฏสีวะสวรรคตแล้ว พวกอำมาตย์ได้อภิเษกเจ้าชายเทวานัมปิยติสสะ ในเวลาพร้อมกับการอภิเษกของพระองค์นั่นเอง ได้มีเหตุอัศจรรย์หลายประการเกิดขึ้น. พระอาจารย์ผู้รจนาคัมภีร์มหาวงศ์ได้กล่าวประกาศเหตุเหล่านั้นไว้ว่า ๑๕. ๑๕. เทวานํปิยติสฺโสติ, วิสฺสุโต ทุติโย สุโต; เตสุ ภาตุสุ สพฺเพสุ, ปุญฺญปญฺญาธิโก อหุ. พระโอรสองค์ที่สองผู้ปรากฏพระนามว่า เทวานัมปิยติสสะ ในบรรดาพี่น้องทั้งหมดเหล่านั้น พระองค์เป็นผู้ยิ่งด้วยบุญและปัญญา ๑๖. ๑๖. เทวานํปิยติสฺโส โส, ราชาสิ ปิตุอจฺจเย; ตสฺสาภิเสเกน สมํ, พหูนจฺฉริยานหู. พระเจ้าเทวานัมปิยติสสะนั้น ได้เป็นพระราชาเมื่อพระบิดาล่วงลับไปแล้ว พร้อมกับการอภิเษกของพระองค์ ได้มีเหตุอัศจรรย์มากมายเกิดขึ้น ๑๗. ๑๗. ลงฺกาทีปมฺหิ สกเล, นิธโย รตนานิจ; อนฺโตฐิตานิ อุคฺคนฺตฺวา, ปถวีตลมารุหุํ. ในเกาะลังกาทั้งสิ้น ขุมทรัพย์และรัตนะทั้งหลายที่ฝังอยู่ภายใน ได้ผุดขึ้นมาปรากฏบนพื้นดิน ๑๘. ๑๘. ลงฺกาทีปสมีปมฺหิ, ภินฺนนาวา คตานิ จ; ตตฺร ชาตานิ จ ถลํ, รตนานิ สมารุหุํ. ใกล้เกาะลังกา รัตนะทั้งหลายที่ไปกับเรือที่แตกและที่เกิดในที่นั้น ได้ขึ้นสู่บก ๑๙. ๑๙. ฉาตปพฺพตปาทมฺหิ, ติสฺโส จ เวฬุยฏฺฐิโย; ชาตา รถปโตเทน, สมานา ปริมาณโต. ที่เชิงเขาฉาตะ มีไม้ไผ่ ๓ ลำเกิดขึ้น มีขนาดเท่ากับปฏักขับรถ ๒๐. ๒๐. ตาสุ [Pg.163] เอกา ลตายฏฺฐิ, รชตาภา ตหึ ลตา; สุวณฺณวณฺณา รุจิรา; ทิสฺสนฺเตตา มโนรมา. ในบรรดาไม้ไผ่เหล่านั้น ลำหนึ่งเป็นไม้ไผ่เครือเถา เถาวัลย์ที่ลำนั้นมีสีเหมือนเงิน มีสีทองงดงาม สิ่งเหล่านั้นปรากฏน่ารื่นรมย์ ๒๑. ๒๑. เอกา กุสุมยฏฺฐีตุ; กุสุมานิ ตหึปน; นานานิ นานาวณฺณานิ; ทิสฺสนฺเตติผุฏานิ จ. ส่วนลำหนึ่งเป็นไม้ไผ่ดอกไม้ ดอกไม้ทั้งหลายที่ลำนั้นมีหลายชนิด หลายสี ปรากฏบานสะพรั่ง ๒๒. ๒๒. เอกา สกุณยฏฺฐี ตุ, ตหึปกฺขิมิคา พหู; นานา จ นานาวณฺณา จ, สชีวาวิย ทิสฺสเร. ส่วนลำหนึ่งเป็นไม้ไผ่นก ในลำนั้นมีนกและสัตว์สี่เท้ามากมาย หลายชนิดและหลายสี ปรากฏราวกับมีชีวิต ๒๓. ๒๓. หยคชรถา มลกฺยา, วลยงฺคุลิเวฐกา เจว; กกุธผลา ปากติกา, อิจฺเจ ตา อฏฺฐ ชาติยา. มุกดาม้า มุกดาช้าง มุกดารถ มุกดามาลัย มุกดากำไล มุกดาแหวน มุกดาผลมะขามป้อม และมุกดาปกติ เหล่านี้คือมุกดา ๘ ชนิด ๒๔. ๒๔. มุตฺตา สมุทฺทา อุคฺคนฺตฺวา; ตีเร วฏฺฏิวิยฏฺฐิตา; เทวานํปิยติสฺสสฺส; สพฺพํ ปุญฺญวิชมฺภิตํ. ไข่มุกทั้งหลายผุดขึ้นจากมหาสมุทร มาตั้งอยู่บนฝั่งราวกับกองไว้ ทั้งหมดนี้เป็นอานุภาพแห่งบุญของพระเจ้าเทวานัมปิยติสสะ ๒๕. ๒๕. อินฺทนีลํ เวฬุริยํ, โลหิตงฺกมณี จิ เม; รตนานิ ปเน ตานิ, มุตฺตา ตา ตาจ ยฏฺฐิโย; สตฺตาหพฺภนฺตเรเยว, รญฺโญ สนฺติกมาหรุํติ. แก้วอินทนิล แก้วไพฑูรย์ และแก้วมณีสีแดงเหล่านี้ อีกทั้งรัตนะเหล่านั้น ไข่มุกเหล่านั้น และไม้ไผ่เหล่านั้น ภายใน ๗ วันเท่านั้น (พวกราชบุรุษ) ก็นำมายังสำนักของพระราชา เตน จ สมเยน เทวานํปิยติสฺสมหาราชา จ อโสโก ธมฺมราชา จ อทฺทิฏฺฐสหายา โหนฺติ. ตสฺมา โส เอตานิ รตนานิ จ อญฺญานิ พหูนิ อุปายนานิ มม สหายสฺส เทถาติ ธมฺมาโสกมหานรินฺทสฺส ปณฺณาการตฺถาย เปเสสิ. โสปิ ตํ ทิสฺวา ปสีทิตฺวา ปญฺจราชกกุธภณฺฑานิ จ อญฺญญฺจ พหุปณฺณาการญฺจ อภิเสกตฺถาย เปเสสิ. มยฺหํ สหายํ อภิเสกํ กโรนฺตูติ. น เกวลญฺเจตํ อามิสปณฺณาการํ. อิมํ กิร ธมฺมปณฺณาการมฺปิ เปเสสิ. และในสมัยนั้น พระเจ้าเทวานัมปิยติสสมหาราชและพระเจ้าอโศกธรรมราชาทรงเป็นพระสหายที่ยังไม่เคยเห็นกัน. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงส่งรัตนะเหล่านี้และเครื่องบรรณาการอื่น ๆ อีกมากมายไปเพื่อเป็นเครื่องราชบรรณาการแด่พระเจ้าธรรมาโศกมหาราช ด้วยทรงดำริว่า 'จงถวายแก่พระสหายของเรา'. แม้พระเจ้าอโศกนั้นทรงเห็นเครื่องบรรณาการนั้นแล้วทรงเลื่อมใส ได้ทรงส่งเครื่องราชกกุธภัณฑ์ ๕ อย่าง และเครื่องบรรณาการอื่น ๆ อีกมากมายไปเพื่อการอภิเษก ด้วยทรงดำริว่า 'จงทำการอภิเษกพระสหายของเรา'. และมิใช่เพียงเครื่องบรรณาการที่เป็นอามิสนี้เท่านั้น ได้ยินว่า พระองค์ยังได้ทรงส่งเครื่องบรรณาการที่เป็นธรรมนี้ไปด้วยว่า ๒๖. ๒๖. อหํ พุทฺธํจ ธมฺมํจ; สํฆํจ สรณํ คโต; อุปสกตฺตํ เวเทสึ; สกฺยปุตฺตสฺส สาสเน. ข้าพเจ้าได้ถึงพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์เป็นสรณะแล้ว ได้ประกาศความเป็นอุบาสกในพระศาสนาของพระศากยบุตร ๒๗. ๒๗. อิเมสุ ตีสุ วตฺถูสุ; อุตฺตเมสุ นรุตฺตม; จิตฺตํ ปสาทยิตฺวาน, สทฺธาย สรณํ วชาติ. ข้าแต่ท่านผู้ประเสริฐกว่านรชน ขอท่านจงยังจิตให้เลื่อมใสในวัตถุ ๓ ประการอันสูงสุดเหล่านี้ แล้วจงถึงสรณะด้วยศรัทธาเถิด อมจฺจา [Pg.164] ปุน ลงฺกมาคมฺม ราชานํ อภิสิญฺจึสุ, เตน โข ปน สมเยน โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร กตฺถ นุโข อนาคเต สาสนํ สุปฺปติฏฺฐิตํ ภเวยฺยาติ อุปปริกฺขนฺโต ปจฺจนฺติเม สุปฺปติฏฺฐิตํ ภวิสฺสตีติ ญตฺวา เต เต เถเร ตตฺถ ตตฺถ เปเสตฺวา มหามหินฺทตฺเถรํ คนฺตฺวา ตมฺพปณฺณิทีปํ ปสาเทหีติ นิโยเชสิ, สกฺโก จ เทวานมินฺโท มหามหินฺทตฺเถรํ อุปสํกมิตฺวา กาลกโต ภนฺเต มุฏสีโว ราชา. อิทานิ เทวานํปิยติสฺสมหาราชา รชฺชํ กาเรติ. สมฺมาสมฺพุทฺเธน จ ตุมฺเห พฺยากตา อนาคเต มหินฺโท นาม ภิกฺขุ ตมฺพปณฺณิทีปํ ปสาเทสฺสตีติ. ตสฺมา ติห โข ภนฺเต กาโล ทีปวรํ คมนาย, อหมฺปิ สหาโย ภวิสฺสามีติ, เถโร ตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อตฺตสตฺตโม เจติยปพฺพตวิหารโต เวหาสํ อุปฺปติตฺวา อนุราธปุรสฺส ปุรตฺถิมทิสาย มิสฺสกปพฺพเต ปติฏฺฐหิ, อิมํ เอตรหิ เจติยปพฺพโตติปิ สญฺชานนฺติ. ตทา ตมฺพปณฺณิยํ อุสฺสวทิวโส โหติ, ราชา ฉณํ กโรถาติ อมจฺเจ อาณาเปตฺวา จตฺตาฬีสสหสฺสปุริเสหิ ปริวาริโต นครมฺหา นิกฺขมิตฺวา มิสฺสกปพฺพตํ ปายาสิ มิควํ กีฬิตุกาโม. อถ ตสฺมึ ปพฺพเต อธิวตฺถา เอกา เทวตา รญฺโญ เถเร ทสฺเสสฺสามีติ โรหิตมีควณฺเณน อวิทูเร ติณปณฺณานิ ขาทมานา วิย จรติ, ราชา อยุตฺตํ ทานิ ปมตฺตํ วิชฺฌิตุํติ ชิยํ โปเฐสิ, มิโค อมฺพตฺถลมคฺคํ คเหตฺวา ปลายิตุํ อารภิ, ราชา ตํ อนุพนฺธนฺโต อมฺพตฺถลเมว อภิรุหิ, มิโคปิ เถรานํ อวิทูเร อนฺตรธายิ, มหินฺทตฺเถโร ราชานํ อวิทูเร อาคจฺฉนฺต มํเยว ราชา ปสฺสตุ, มา อิตเรติ อธิฏฺฐหิตฺวา ติสฺส ติสฺส อิโต เอหีติ อาห, ราชา ตํ สุตฺวา จินฺเตสิ. อิมสฺมึ ตมฺพปณฺณิทีเป ชาโต มํ ติสฺโสติ นามํ คเหตฺวา อาลปิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. อยํ ปน ฉินฺนภินฺนปฏธโร ภณฺฑุกาสาว วสโน มํ นาเมนา ลปติ, โก นุโข ยํ ภวิสฺสติ มนุสฺโส อมนุสฺโส วาติ. เถโร อาห. พวกอำมาตย์กลับมายังลังกาอีกครั้ง ได้อภิเษกพระราชา ก็ในสมัยนั้น พระเถระโมคคัลลีบุตรติสสะ เมื่อพิจารณาว่า 'ในอนาคต พระศาสนาจะตั้งมั่นดีในที่ไหนหนอ' ทราบว่า 'จะตั้งมั่นดีในปัจจันตประเทศ' จึงส่งพระเถระเหล่านั้นไปในที่นั้น ๆ และมอบหมายพระมหาเถระมหินทะว่า 'จงไปสู่เกาะตัมพปัณณิแล้วยังพระศาสนาให้เลื่อมใสเถิด' และท้าวสักกะจอมเทพ ได้เข้าไปหาพระมหาเถระมหินทะแล้ว (กล่าวว่า) 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระราชา มุฏสีวะ สวรรคตแล้ว บัดนี้ พระมหาราชาเทวานัมปิยติสสะทรงครองราชย์อยู่ และพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงพยากรณ์ท่านไว้ว่า ในอนาคต ภิกษุชื่อมหินทะจะยังเกาะตัมพปัณณิให้เลื่อมใส เพราะเหตุนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้เป็นเวลาที่ควรจะไปสู่เกาะอันประเสริฐนั้นแล้ว ข้าพเจ้าก็จะเป็นสหายด้วย' พระเถระรับคำของท่านแล้ว พร้อมด้วยตนเองเป็นที่ ๗ ได้เหาะขึ้นจากเจติยบรรพตวิหาร และลงประทับที่มิสสกบรรพต ทางทิศตะวันออกของเมืองอนุราธปุระ บัดนี้ ชนทั้งหลายรู้จักภูเขานี้ว่า เจติยบรรพต ในเวลานั้น ในเกาะตัมพปัณณิเป็นวันนักขัตฤกษ์ พระราชาทรงบัญชาพวกอำมาตย์ว่า 'จงจัดงานนักขัตฤกษ์เถิด' แล้วเสด็จออกจากเมืองพร้อมด้วยบริวาร ๔๐,๐๐๐ คน เสด็จไปยังมิสสกบรรพต ทรงประสงค์จะล่าสัตว์ ครั้นแล้ว เทวดาองค์หนึ่งที่สิงสถิตอยู่บนภูเขานั้น (คิดว่า) 'เราจะแสดงพระเถระแก่พระราชา' จึงเดินไปมาใกล้ ๆ ราวกับกวางแดงกำลังกินหญ้าและใบไม้ พระราชาทรงดำริว่า 'ไม่สมควรที่จะยิงสัตว์ที่ประมาทในบัดนี้' จึงทรงดีดสายธนู กวางเริ่มวิ่งหนีไปตามทางอัมพัตถละ พระราชาทรงติดตามกวางนั้น ก็เสด็จขึ้นไปบนอัมพัตถละนั่นเอง กวางก็หายไปไม่ไกลจากพระเถระทั้งหลาย พระมหาเถระมหินทะทรงอธิษฐานว่า 'ขอพระราชาจงทอดพระเนตรเห็นเราเท่านั้น ผู้กำลังเสด็จมาไม่ไกล อย่าได้ทอดพระเนตรเห็นผู้อื่นเลย' แล้วตรัสว่า 'ติสสะ ติสสะ จงมาทางนี้' พระราชาทรงได้ยินดังนั้นแล้วทรงดำริว่า 'ในเกาะตัมพปัณณิแห่งนี้ ไม่มีใครที่เกิดมาแล้วสามารถเรียกเราโดยใช้ชื่อว่า ติสสะ ได้เลย แต่ผู้นี้ผู้ทรงผ้าที่ตัดขาดและนุ่งห่มผ้ากาสาวะ (มีศีรษะโล้น) กลับเรียกเราด้วยชื่อ ผู้นี้จะเป็นใครหนอ จะเป็นมนุษย์หรืออมนุษย์' พระเถระกล่าวว่า ๒๘. ๒๘. สมณา [Pg.165] มยํ มหาราช, ธมฺมราชสฺส สาวกา; ตเวว อนุกมฺปาย, ชมฺพุทีปา อิธาคตาติ. ข้าแต่มหาราช พวกเราเป็นสมณะ เป็นสาวกของพระธรรมราชา มาที่นี่จากชมพูทวีป ด้วยความอนุเคราะห์แก่พระองค์เท่านั้น ราชา ธมฺมาโสกนรินฺเทน เปสิตสาสนานุสาเรน อนุสฺสรมาโน อยฺยา นุโข อาคตาติ ตาวเทว อายุธํ นิกฺขิปิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ สมฺโมทนียํ กถํ กถยมาโน สารณียํ กถํ กุรุมาโน. ตสฺมึ ตานิปิ จตฺตาฬีสปุริสสหสฺสานิ อาคนฺตฺวา ตํ ปริวาเรสุํ, ตทา เถโร อิตเรปิ ชเน ทสฺเสสิ, ราชา ทิสฺวา อิเม กทา อาคตาติ ปุจฺฉิ, มยา สทฺธึเยว มหาราชาติ. อิทานิ ปน ชมฺพุทีเป อญฺเญปิ เอวรูปา สมณา สนฺตีติ. มหาราช เอตรหิ ชมฺพุทีโป กาสาวปชฺโชโต อิสิวาตปฏิวาโต, ตสฺมึ. พระราชาทรงระลึกถึงตามพระราชสาส์นที่พระเจ้าธรรมาโศกนรินทร์ส่งมา ทรงดำริว่า 'พระผู้เป็นเจ้ามาแล้วหนอ' ทันทีนั้นก็ทรงวางอาวุธลง ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ตรัสถ้อยคำที่น่าบันเทิงและถ้อยคำที่น่าระลึกถึง ในเวลานั้น ชาย ๔๐,๐๐๐ คนเหล่านั้นก็มาถึงแล้วล้อมพระองค์ไว้ ในเวลานั้น พระเถระก็ได้แสดงชนอื่น ๆ (ที่มาด้วยกัน) แก่พระราชา พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้วตรัสถามว่า 'คนเหล่านี้มาเมื่อไร?' (พระเถระตอบว่า) 'มาพร้อมกับข้าพระองค์นั่นแหละ ข้าแต่มหาราช' (พระราชาตรัสถามว่า) 'บัดนี้ ในชมพูทวีปยังมีสมณะเช่นนี้อีกหรือ?' (พระเถระตอบว่า) 'ข้าแต่มหาราช บัดนี้ ชมพูทวีปสว่างไสวด้วยผ้ากาสาวะ มีลมแห่งฤๅษีพัดไปทั่ว ในชมพูทวีปนั้น' ๒๙. ๒๙. เตวิชฺชา อิทฺธิปฺปตฺตา จ, เจโตปริญฺญโกวิทา; ขีณาสวา อรหนฺโต, พหู พุทฺธสฺส สาวกาติ. ผู้มีวิชชา ๓ และผู้บรรลุอิทธิฤทธิ์ ผู้ฉลาดในการกำหนดรู้ใจผู้อื่น พระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะ เป็นสาวกของพระพุทธเจ้ามีมากมาย ราชา ตํ สุตฺวา ปสนฺโน อโหสิ, อถ เถโร รุกฺโขปมาทินา ตสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติยํ ญตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ สนรามเรหิ สาธุการํ การยมาโน. เตน วุตฺถํ. พระราชาทรงได้ยินดังนั้นแล้วทรงเลื่อมใสแล้ว ครั้นแล้ว พระเถระทรงทราบความเฉลียวฉลาดในปัญญาของพระองค์ด้วยอุปมาเรื่องต้นไม้เป็นต้น จึงทรงแสดงธรรม ยังมนุษย์และเทวดาให้เปล่งสาธุการ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ว่า ๓๐. ๓๐. ปณฺฑิโตติ วิทิตฺวาน, จุลฺลหตฺถิปโทปมํ; สุตฺตนฺตํ เทสยี เถโร, มหีปสฺส มหามติ. พระเถระผู้มีปัญญามาก ทราบว่า (พระราชา) เป็นบัณฑิตแล้ว ได้แสดงจุลลหัตถิปโทปมสูตรแก่พระราชา เทสนาปริโยสาเน โส สทฺธึ เตหิ นเรหิ จตฺตาฬีสสหสฺเสหิ สรเณสุ ปติฏฺฐหีติ. อถสฺส ราชา สฺเว ภนฺเต มม เคเห ภิกฺขํ คณฺหาถาติ ยาจิตฺวา คนฺตฺวา นครญฺจ ราชเคหญฺจ อลงฺกริตฺวา เถเร นิสีทาเปตฺวา ปณีเตนาหาเรน ปริวิสิตฺวา อนุฬาเทวิปฺปมุขาหิ ปญฺจสตอิตฺถีหิ สทฺธึ เอกมนฺตํ นิสีทิ. อถ เถโร ธมฺมรตน วสฺสํ วสฺสาเปสิ. ตโต [Pg.166] ตา ปญฺจสตอิตฺถิโย โสตาปตฺติผลํ ปาปุณึสุ. ตโต หตฺถิสาลายํ สหสฺสํ, นนฺทนวเน สหสฺสํติ เอวํ ทุติยทิวเส อฑฺฒเตยฺยานิ ปาณสหสฺสานิ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปสิ. ตติยทิวเส อฑฺฒนวปฺปมาณํ ปาณสหสฺสํติ เอวํ อเนกสตานํ อเนกสหสฺสานํ อเนกสต สหสฺสานํ ธมฺมา มตํ ปาเยสิ. วุตฺตญฺหิ. เมื่อจบพระธรรมเทศนา พระราชาพร้อมด้วยชนสี่หมื่นเหล่านั้น ได้ตั้งอยู่ในสรณะทั้งหลาย ลำดับนั้น พระราชาได้ทูลอาราธนาท่านว่า 'ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า พรุ่งนี้ขอพระผู้เป็นเจ้าจงรับบิณฑบาตในเรือนของข้าพระองค์เถิด' แล้วเสด็จไป ตกแต่งพระนครและพระราชนิเวศน์ให้สวยงาม นิมนต์พระเถระให้นั่ง ถวายภัตตาหารอันประณีต แล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งพร้อมด้วยสตรีห้าร้อยมีพระนางอนุฬาเทวีเป็นประมุข ลำดับนั้น พระเถระได้ยังฝนคือพระธรรมรัตนะให้ตกลงมา แต่นั้น สตรีห้าร้อยเหล่านั้นก็ได้บรรลุโสดาปัตติผล แต่นั้น ในโรงช้างพันหนึ่ง ในนันทนวันพันหนึ่ง ด้วยประการฉะนี้ ในวันที่สอง ท่านได้ยังสัตว์สองพันห้าร้อยให้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ในวันที่สาม สัตว์ประมาณแปดพันห้าร้อย ด้วยประการฉะนี้ ท่านได้ยังสัตว์หลายร้อย หลายพัน หลายแสน ให้ดื่มอมตธรรม ดังที่กล่าวไว้ว่า ๓๑. ๓๑. มหามหินฺทสุริโย, ลงฺกาเวหาสมชฺฌโค; โพธเนยฺยมฺพุเช กาสิ, วิกาสํ ธมฺมรํสินา. พระมหาเถระมหินทะผู้เป็นดุจพระอาทิตย์ ผู้เสด็จอยู่ท่ามกลางอากาศแห่งลังกา ได้ยังดอกบัวคือเวไนยชนให้บานด้วยรัศมีคือพระธรรม ๓๒. ๓๒. มหามหินฺทจนฺโท โส, ลงฺกาเวหาสมชฺฌโค; โพเธสิ ธมฺมรํสีหิ, เวเนยฺยกุมุทากเร. พระมหาเถระมหินทะผู้เป็นดุจพระจันทร์นั้น ผู้เสด็จอยู่ท่ามกลางอากาศแห่งลังกา ได้ยังหมู่ดอกบัวคือเวไนยชนให้เบิกบานด้วยรัศมีคือพระธรรม ๓๓. ๓๓. มหามหินฺทเมโฆ โส, วสฺสํ ธมฺมมฺพุวุฏฺฐิยา; สาธูนํ จิตฺตพีเชสุ, ชเนสิ กุสลงฺกุเรติ. พระมหาเถระมหินทะผู้เป็นดุจเมฆนั้น ได้ยังฝนคือน้ำพระธรรมให้ตกลงมา ได้ยังหน่อแห่งกุศลให้เกิดในพืชคือจิตของสาธุชนทั้งหลาย อถ ราชา สุมนสามเณเรน ธมฺมาโสกสฺส หตฺถโต สมฺมาสมฺพุทฺธปริภุตฺตปตฺตปูรธาตุโย จ สกฺกสฺส สนฺติกา ทกฺขิณกฺขกธาตุํจ อาหราเปตฺวา เจติยปพฺพเต ถูปํ อาทึกตฺวา สกลลงฺกาทีเป โยชเน โยชเน ถูปานิ กาเรตฺวา ทกฺขิณกธาตุํ นิทหิตฺวา ถูปารามถูปญฺจ ปติฏฺฐาเปสิ. อถ สงฺฆมิตฺตาย เถริยา อานีตํ ชยมหาโพธิโน ทกฺขิณมหาสาขํ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปูชํ กาเรสิ. สพฺโพ ปเนตฺถ กถาวิตฺถโร มหาวํสโต เวทิตพฺโพ. ลำดับนั้น พระราชาได้ให้พระสุมนสามเณรนำพระธาตุที่เต็มบาตรซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงใช้สอยแล้วจากพระหัตถ์ของพระเจ้าธรรมาโศก และพระทักขิณอักขกธาตุจากสำนักของท้าวสักกะมา แล้วทรงสร้างพระสถูปบนเจติยบรรพตเป็นต้น และทรงสร้างพระสถูปในเกาะลังกาทั้งหมดทุก ๆ โยชน์ แล้วทรงบรรจุพระทักขิณธาตุ และทรงประดิษฐานพระถูปารามเจดีย์ ลำดับนั้น ทรงประดิษฐานพระมหาโพธิ์สาขาขวาของพระมหาโพธิ์ชัยที่พระเถรีสังฆมิตตานำมา แล้วทรงกระทำการบูชา เรื่องราวพิสดารทั้งหมดในที่นี้ พึงทราบจากมหาวงศ์ ๓๔. ๓๔. ปารวาทิกโทเสน, ชาเตวํ ปรสาคเร; ปตฺตานุโมทนา เอวํ, ลงฺกายํ อาสิ อิสฺสโร. ด้วยโทษของพวกปรวาทีที่เกิดขึ้นในมหาสมุทรฝั่งโน้น การอนุโมทนาในส่วนบุญที่ได้รับนั้น จึงเป็นใหญ่ในลังกาอย่างนี้ ๓๕. ๓๕. ปาปมฺปิ เอวํ ผลตีติ มนฺตฺวา,ญตฺวาน ปุญฺญสฺส ผลํ อิทนฺติ; โภ โยนิโส กุพฺพถ ปุญฺญกมฺเม,คนฺตฺวาน เย ยตฺถ น โสจยนฺตีติ. พึงพิจารณาว่า "แม้บาปย่อมให้ผลอย่างนี้" และพึงรู้ว่า "นี้เป็นผลของบุญ" ท่านทั้งหลาย จงกระทำบุญกรรมโดยแยบคายเถิด ซึ่งบุคคลทั้งหลายไปแล้วในที่ใด ย่อมไม่เศร้าโศกในที่นั้น เตภาติกมธุวาณิชกานํ วตฺถุํ อฏฺฐมํ. เรื่องพ่อค้าขายน้ำผึ้งสามพี่น้อง เรื่องที่ ๘. ๓๙. โพธิราชธีตุยา วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๓๙. ในเรื่องธิดาของพระเจ้าโพธิราช มีอนุปุพพีกถา ดังนี้. ภควติ ปรินิพฺพุเต ลงฺกายํ สาสเน สุปฺปติฏฺฐิเต ตตฺถ หกุเรฬีติ เอโก คาโม อโหสิ, ตตฺเถกา ทาริกา คามาทาริกาหิ สทฺธึ ตตฺถ ตตฺถ กีฬนฺตี วิหรติ, ตทา คามสมีเป มหาโสพฺภํ โหติ. ตตฺเถโก มรุตฺถรุกฺโข สพฺพทา ปาฬิผุลฺโลว ติฏฺฐติ. มนุสฺสา พุทฺธปูชนตฺถํ ปุปฺผานิ วิจิณนฺตา อุทกํ โอคเหตฺวา รุกฺขมภิรุยฺห ปุปฺผานิ โอจิณนฺติ, กุมาริกา เต ทิสฺวา มนุสฺสา สุเขน คนฺตฺวา ปุปฺผานิ โอจิณนฺตูติ เอกํ สุกฺขปาลิภทฺททณฺฑกํ อาหริตฺวา เสตุํ กตฺวา ฐเปสิ, ตโต ปฏฺฐาย มนุสฺสา เตนคนฺตฺวา ปุปฺผานิ โอจิณนฺติ. อถ สา ตโต จุตา เตเนว กุสลกมฺเมน ชมฺพุทีเป ปาฏลิปุตฺตนคเร โสมทตฺตรญฺโญ ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, อุตฺตมรูปธรา เทวจฺฉรปฏิภาคา อโหสิ. มาตาปิตโร ปนสฺสา โพธิราชกุมาริกาติ โวหรึสุ. ปุพฺเพ กตเสตุอานุภาเวน ตสฺสา สุวีรโก นาเมโก อากาสคามี สินฺธวโปตโก นิพฺพตฺติ. ราชธีตุยา ปน ปิตา พุทฺธมามโก ธมฺมมามโก สงฺฆมามโก หุตฺวา มหนฺตํ ปุญฺญํ ปสวนฺโต สินฺธวโปตกํ ทิสฺวา ปุญฺญกรณสฺส เม สหาโย ลทฺโธติ ตุฏฺฐมานโส อสฺสํ อภิรุหิตฺวา ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ คนฺตฺวา มหาโพธึ [Pg.168] วนฺทติ. ราชธีตา นํ ทิสฺวา ปิตุสนฺติกํ คนฺตฺวา อภิณฺหํ ตาต กุหึ คจฺฉสีติ ปุจฺฉิ. ราชา น กิญฺจิ กเถสิ, อถ สา ปุนปฺปุนํ ปิตรํ นิพนฺธนฺตี ปุจฺฉิ. ตโต ราชา ตสฺสาวิ กโรนฺโต เอวมาห. เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว และพระศาสนาตั้งมั่นดีแล้วในลังกาทวีป ณ ที่นั้นมีหมู่บ้านชื่อหกุเรฬี เด็กหญิงคนหนึ่งอาศัยอยู่ เล่นอยู่กับเด็กหญิงชาวบ้านในที่นั้นๆ ในกาลนั้น ใกล้หมู่บ้านมีเหวใหญ่ ณ ที่นั้นมีต้นมะรุตถะต้นหนึ่ง มีดอกบานสะพรั่งอยู่เสมอ มนุษย์ทั้งหลายเมื่อจะบูชาพระพุทธเจ้า ย่อมแสวงหาดอกไม้แล้วลงน้ำปีนขึ้นต้นไม้เก็บดอกไม้ เด็กหญิงนั้นเห็นคนเหล่านั้นแล้วคิดว่า "ขอให้มนุษย์ทั้งหลายจงไปเก็บดอกไม้ได้โดยสะดวกเถิด" จึงนำท่อนไม้แห้งของต้นปาริภัทรมาทำเป็นสะพานวางไว้ ตั้งแต่นั้นมา มนุษย์ทั้งหลายก็เดินไปตามสะพานนั้นเพื่อเก็บดอกไม้ ต่อมาเด็กหญิงนั้นจุติจากที่นั้นแล้ว ด้วยกุศลกรรมนั้น จึงไปบังเกิดเป็นธิดาของพระเจ้าโสมทัตในเมืองปาฏลีบุตร ชมพูทวีป เป็นผู้มีรูปงามยิ่งนัก เปรียบประดุจดังนางเทพอัปสร ส่วนบิดามารดาของนางได้เรียกนางว่า "โพธิราชกุมาริกา" ด้วยอานุภาพแห่งการสร้างสะพานในปางก่อน ลูกม้าสินธพชื่อสุวีรกะผู้เหาะไปในอากาศได้ก็เกิดแก่นาง ส่วนพระบิดาของพระราชธิดาเป็นพุทธมามกะ ธรรมมามกะ สังฆมามกะ ทรงบำเพ็ญบุญกุศลอันยิ่งใหญ่ เมื่อเห็นลูกม้าสินธพแล้วก็มีใจยินดีว่า "เราได้สหายในการทำบุญแล้ว" จึงขึ้นม้าไปถวายบังคมพระมหาโพธิ์วันละสามครั้ง พระราชธิดาเห็นพระบิดาแล้วจึงเข้าไปหาและทูลถามบ่อยๆ ว่า "เสด็จพ่อเพคะ เสด็จพ่อจะเสด็จไปไหน?" พระราชาไม่ตรัสตอบสิ่งใด แต่นางก็ยังทูลถามซ้ำแล้วซ้ำเล่า แต่นั้น พระราชาจึงตรัสแก่นางดังนี้ ๑. ๑. อมฺหากํ ภควา ปุพฺเพ, ปูเรนฺโต ทสปารมี; อทาสิ สีสรตฺตกฺขิ, มํสํ ชีวิตเมว จ. พระผู้มีพระภาคของเราในกาลก่อน เมื่อทรงบำเพ็ญทศบารมี ได้ทรงบริจาคพระเศียร พระเนตร พระมังสา และแม้แต่พระชนมชีพ ๒. ๒. ปุตฺตทาเร จ รชฺเช จ, ปตฺวา ปารมิมตฺถกํ; อนปฺปกปฺปโกฏีนํ, เขเปตฺวา กปิลวุเย. ทรงบริจาคพระโอรส พระชายา และราชสมบัติ บรรลุถึงที่สุดแห่งบารมี ทรงยังกัปหลายโกฏิให้สิ้นไปในกบิลพัสดุ์บุรี ๓. ๓. สกฺกราชกุเล ชาโต, โลเก อปฺปฏิปุคฺคโล; สมฺปตฺตจกฺกวตฺติตฺตํ, ปหนฺตฺวาน นราธิโป. ทรงบังเกิดในศากยราชสกุล เป็นบุคคลผู้ไม่มีใครเปรียบในโลก ทรงละความเป็นพระเจ้าจักรพรรดิที่มาถึงแล้ว ๔. ๔. ทิสฺวา นิมิตฺเต จตุโร, นิกฺขมฺม อภินิกฺขมํ; โพธิมูลมุปาคมฺม, นิสินฺโน วชิราสเน. ทรงเห็นนิมิตสี่แล้วเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ เสด็จเข้าไปยังโคนต้นโพธิ์ ประทับนั่งบนวัชรอาสน์ ๕. ๕. สหสฺสพาหุํ มาเปตฺวา, นานายุธสมากุลํ ; มหาภีติกรํ เวสํ, กาฬปพฺพตสาทิสํ. มารเนรมิตกายให้มีพันแขน ถืออาวุธนานาชนิด มีรูปร่างน่าสะพรึงกลัวยิ่งนัก ดุจภูเขาสีดำ ๖. ๖. มาเปตฺวาน สมารุยฺห, คิริเมขลวารณํ; มารเสนํ สมาเนตฺวา, อาคตํ มกรทฺธชํ. เนรมิต (กาย) แล้วขึ้นสู่ช้างคิรีเมขล์ นำเสนามารมา พญามารผู้มีธงรูปมังกรได้มาถึงแล้ว ๗. ๗. ปารมิตาพเลน ตํ, มารเสนํ ปลาปิย; ยตฺถาสีโน กิเลสาริ, สหสฺสํ ฆาตยี ชิโน. ด้วยกำลังแห่งบารมี ทรงขับไล่เสนามารนั้นให้พ่ายแพ้ไป พระชินเจ้าประทับนั่ง ณ ที่ใด ทรงประหารกิเลสข้าศึกตั้งพัน ณ ที่นั้น ๘. ๘. นยนํ สุชลเสเกหิ, สตฺตาหํ ชินเสวิตํ; ปูชิตํ เทวพฺรหฺเมหิ, สิทฺโธรคนราทิหิ; วนฺทิตุํ ชยโพธึตํ, คจฺฉามิ สตตํ อหํ. ข้าพเจ้าไปเพื่อไหว้พระมหาโพธิ์ชัยนั้นอยู่เป็นนิตย์ อันพระชินเจ้าทรงเสพ (ประทับ) แล้วตลอด ๗ วัน ด้วยการรดน้ำคือพระเนตร อันทวยเทพ พรหม สิทธะ นาค และมนุษย์เป็นต้น บูชาแล้ว ๙. ๙. อุปาสติ สทา คนฺตฺวา, โย นโร โพธิปาทปํ; คนฺโธททีปธูปาทิ, นานาปูชาหิ สาธุกํ. นรชนใดไปแล้วย่อมบูชาต้นโพธิ์อยู่เป็นนิตย์ ด้วยเครื่องบูชาต่างๆ มีของหอม น้ำ ประทีป และธูปเป็นต้น อย่างดี ๑๐. ๑๐. ส นโร นิรามโย โหติ, ปจฺจตฺเต จ ปรตฺถ จ; ปูชิโต มานิโต โหติ, ทีฆายุ พลวา สุขี. นรชนนั้นย่อมเป็นผู้ไม่มีโรค ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า เป็นผู้ได้รับการบูชา ได้รับการนับถือ มีอายุยืน มีกำลัง และมีความสุข ๑๑. ๑๑. ตทตฺถํ ปตฺถยนฺเตน, อตฺถกาเมน ชนฺตุนา; อุปาสนียํ สทฺธาย, นิจฺจํ ตํ โพธิปาทปํติ. สัตว์ผู้ปรารถนาประโยชน์นั้น ผู้ใคร่ประโยชน์ พึงบูชาต้นโพธิ์นั้นด้วยศรัทธาอยู่เป็นนิตย์ ตํ สุตฺวา กุมาริกา ปีติยา ผุฏสรีรา ปิตรํ วนฺทิตฺวา อหมฺปิ ตาต คจฺฉามีติ อาห. ราชา ปนสฺสา อุปทฺทวภเยน คมนํ น อิจฺฉิ. ตโต สา ยาวตติยํ ปิตรํ ยาจิตฺวา รญฺญา อนุญฺญาตา. ตโต ปฏฺฐาย ปิตรา สทฺธึ สินฺธวมารุยฺห โพธึ วนฺทิตุํ สตตํ คจฺฉติ. อถาปรภาเค ราชา มรณมญฺเจ นิปนฺโน จินฺเตสิ. ธีตา เม นิรนฺตรํ โพธิอุปฏฺฐานํคจฺฉติ, เอติสฺสา อนาคเต ยํกิญฺจิ ภยํ อุปฺปชฺชมานํ ตโต อุปฺปชฺชติ. ตตฺถ เม กึ กาตพฺพนฺติ. ตโต สินฺธวํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตสฺส กณฺณมูเล มนฺเตนฺโต เอวมาห, ตาต มม ธีตา อภิณฺหํ ตว สหายํ กตฺวา โพธึ วนฺทิตุํ คจฺฉติ. ตตฺถสฺสา ยํกิญฺจิ ภยํ ภเวยฺย. ตํ นปฺปติรูปํ. ตตฺถ คมนาคมเน มม ธีตรํ รกฺเขยฺยาสีติ ตสฺส ธีตรํ ปฏิปาเทตฺวา กาลมกาสิ. ตโต ราชธีตา ปิตุสรีรกิจฺจํ กาเรตฺวา ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ อสฺสมภิรุยฺห โพธิอุปฏฺฐานํ คจฺฉติ. มนุสฺสา ปนสฺสา รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา วิมฺหิตมานสา ราชารหํ วต โน อิทํ ปณฺณาการํ ทิฏฺฐํ. คนฺตฺวา รญฺโญ อาจิกฺขิสฺสาม. อปฺเปว นาม ราชา โส กิญฺจิ โน ทเทยฺยาติ จินฺเตตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ฐิตา เอวมาหํสุ. เด็กหญิงนั้นได้ฟังดังนั้น มีกายอันปีติแผ่ซ่านไป ไหว้บิดาแล้วกล่าวว่า "เสด็จพ่อเพคะ หม่อมฉันก็จะไปเพคะ" แต่พระราชาไม่ทรงประสงค์ให้นางไปเพราะเกรงจะเกิดอันตราย แต่นางทูลขอต่อบิดาจนถึงสามครั้ง พระราชาจึงทรงอนุญาต ตั้งแต่นั้นมา นางก็ขึ้นม้าสินธพพร้อมกับบิดาไปไหว้พระมหาโพธิ์อยู่เป็นนิตย์ ต่อมาพระราชาประทับนอนบนพระแท่นบรรทมใกล้สวรรคต ทรงดำริว่า "ธิดาของเราไปบำรุงพระมหาโพธิ์อยู่เป็นนิตย์ อันตรายใดๆ ที่จะเกิดขึ้นแก่นางในอนาคต ย่อมเกิดขึ้นจากที่นั้น เราควรทำอย่างไรในเรื่องนั้น?" แต่นั้น ทรงให้เรียกม้าสินธพมาแล้วทรงกระซิบที่ข้างหูของมันว่า "พ่อเอ๋ย ธิดาของเราไปไหว้พระมหาโพธิ์โดยมีเจ้าเป็นสหายอยู่เป็นนิตย์ อันตรายใดๆ ที่จะเกิดขึ้นแก่นางในที่นั้นไม่สมควรเลย เจ้าจงรักษาธิดาของเราในการไปและกลับจากที่นั้นเถิด" ทรงมอบธิดาให้แก่ม้าสินธพแล้วก็สวรรคต แต่นั้น พระราชธิดาได้จัดการพระศพของพระบิดาแล้ว ก็ขึ้นม้าไปบำรุงพระมหาโพธิ์วันละสามครั้ง ส่วนมนุษย์ทั้งหลายเห็นความงามของนางแล้วก็ประหลาดใจ คิดว่า "โอหนอ เราได้เห็นของกำนัลที่คู่ควรแก่พระราชาแล้ว เราจะไปทูลพระราชา บางทีพระราชาอาจจะประทานอะไรให้แก่เราบ้าง" ดังนี้แล้ว จึงไปเฝ้าพระราชา ถวายบังคมแล้วยืนอยู่ ได้กราบทูลดังนี้ ๑๒. ๑๒. โพธิมณฺฑํ สมาคมฺม, อภิณฺหํ ตุฏฺฐมานสา; วนฺทนฺตี ยาติ กญฺเญกา, วิชฺชูว สิริยา ชลํ. เด็กหญิงคนหนึ่งมีใจยินดี เข้าไปสู่โพธิมณฑลอยู่เนืองๆ ย่อมไปไหว้ (พระมหาโพธิ์) รุ่งเรืองด้วยสิริดุจสายฟ้าในกลุ่มเมฆ ๑๓. ๑๓. นีลธมฺปิลฺลภารา สา, วิสาลายตโลจนา; โสณฺณโทลาภสวณา, สามา สุภปโยธรา. นางนั้นมีกลุ่มผมดำขลับ มีดวงตากว้างและยาว มีใบหูงามดุจเปลทอง มีผิวกายเหลืองทอง มีทรวงอกสวยงาม ๑๔. ๑๔. สตรํสีหิ สมฺมิสฺส, สญฺจฺยามฺพุทสมาธรา; ตุงฺคนาสา นีลภมุ, หาสภาสา มโนรมา. ระคนด้วยรัศมีตั้งร้อย ทรงไว้ซึ่งความคล้ายกับกลุ่มเมฆ มีจมูกโด่ง มีคิ้วดำขลับ มีรอยยิ้มและวาจาอันน่ารื่นรมย์ ๑๕. ๑๕. อีทิสํ [Pg.170] โน มหาราชา, ทิฏฺฐปุพฺพํ กุทาจนํ; เอหิ ตสฺสา สิรึเทว, โพธิมณฺฑมฺหิ ทกฺขสีติ. ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พวกข้าพระองค์ไม่เคยเห็นผู้ใดเป็นเช่นนี้มาก่อนเลย ขอเชิญเสด็จไปทอดพระเนตรสิริของนางที่โพธิมณฑลเถิด ตํ สุตฺวา ราชา สวณสํสคฺเคเนว ตาย ปฏิพทฺธจิตฺโต จตุรงฺคินึเสนํ คเหตฺวา ราชธีตรํ โพธิวนฺทนตฺถาย อาคตกาเล พหิปากาเร เสนํ ปริกฺขิปาเปตฺวา คณฺหเถตนฺติ มนุสฺเส นิโยเชสิ. ตโต เสนาปิ ตํ คหณสชฺชา อฏฺฐาสิ. ราชธีตา เต ทิสฺวา สีฆํ สินฺธวํ อุปสงฺกมิตฺวา ตสฺส ปิฏฺฐิยํ นิสินฺนา ปณฺหิยา สญฺญํ อทาสิ. โส ตํ คเหตฺวา เวเคน อากาสํ ปกฺขนฺทิ. สา ปน ทุนฺนิสินฺนภาเวน อสฺสสฺส เวคํ สนฺธาเรตุมสกฺโกนฺตี อสฺสปิฏฺฐิโต ปริคลิ. สินฺธโว ราชธีตรํ ปตมานํ ทิสฺวา ราโชวาทํ สรมาโน เวเคนาคนฺตฺวา ตสฺสา เกเส ฑํสิตฺวา อุกฺขิปิตฺวา ปตมานาย ตสฺสา ปิฏฺฐึทตฺวา นิสีทาเปตฺวา อากาเสน ตํ เนตฺวา ปาฏลิปุตฺตนคเรเยว ปติฏฺฐาเปสิ. พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงมีพระทัยผูกพันกับนางด้วยการได้ยินเท่านั้น ทรงนำกองทัพสี่เหล่า ในเวลาที่พระราชธิดาเสด็จมาเพื่อถวายบังคมพระมหาโพธิ์ ทรงให้กองทัพล้อมไว้ภายนอกกำแพง และทรงสั่งพวกมนุษย์ว่า 'จงจับนาง' จากนั้น กองทัพก็เตรียมพร้อมที่จะจับนาง พระราชธิดาทรงเห็นคนเหล่านั้นแล้ว เสด็จเข้าไปหาพญาสินธพอย่างรวดเร็ว ประทับนั่งบนหลังของมัน ทรงให้สัญญาณด้วยส้นพระบาท มันก็พานางเหาะขึ้นไปในอากาศอย่างรวดเร็ว แต่นางประทับนั่งไม่ดี ไม่สามารถทรงตัวรับความเร็วของม้าได้ จึงพลัดตกลงจากหลังม้า พญาสินธพเห็นพระราชธิดากำลังตกลงมา ระลึกถึงโอวาทของพระราชา จึงรีบมาอย่างรวดเร็ว คาบผมของนาง ยกขึ้นแล้วให้หลังแก่พระราชธิดาผู้กำลังตกลงมา ให้นางประทับนั่ง แล้วพานางไปทางอากาศ และให้ประดิษฐานอยู่ในเมืองปาฏลีบุตรนั่นเอง ๑๖. ๑๖. ติรจฺฉานคตาเปวํ, สรนฺตา อุปการกํ; น ชหนฺตีติ มนฺตฺวาน, กตญฺญู โหนฺตุ ปาณิโนติ. แม้สัตว์เดรัจฉานก็เป็นเช่นนี้ เมื่อระลึกถึงผู้มีอุปการะ ย่อมไม่ทอดทิ้ง สัตว์ทั้งหลายพิจารณาเห็นดังนี้แล้ว พึงเป็นผู้มีความกตัญญูเถิด ตโต ปฏฺฐาย สา ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา สคฺคปรายนา อโหสีติ. ตั้งแต่นั้นมา นางได้ทำบุญกรรม จึงเป็นผู้มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า ๑๗. ๑๗. โย ยํ ทุมินฺทํยตินนฺทเนน; สมฺปูชิตํ ปูชยเต ส ปญฺโญ; ส โภควา โหติ อนีติโก จ,สพฺพตฺถ โส โหติ ปสตฺถรูโป. ผู้ใดบูชาพระมหาโพธิ์นั้น อันพระพุทธเจ้าผู้ทรงยังหมู่ฤาษีให้ยินดีทรงบูชาแล้ว ผู้นั้นเป็นผู้มีปัญญา เขาย่อมเป็นผู้มีโภคะ ไม่มีเสนียดจัญไร และเป็นผู้มีรูปอันน่าสรรเสริญในที่ทั้งปวง โพธิราชธีตุยา วตฺถุํ นวมํ. เรื่องพระราชธิดาแห่งพระมหาโพธิ์ เรื่องที่ ๙ ๔๐. กุณฺฑลิยา วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา ๔๐. ในเรื่องของนางกุณฑลี มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ ลงฺกาทีเป [Pg.171] โรหณชปเท มหาคาโม นาม อโหสิ, ตตฺถ ติสฺสวิหารํ นาม อเนกสตภิกฺขูหิ สมากิณฺณํ อเนกปริเวณปติมณฺฑิตํ วิหารํ อโหสิ. ตตฺเถโก ติสฺโส นาม สามเณโร ปฏิวสติ. โส เอกสฺมึสมเย ชนปทจาริกํ จรนฺโต ปาสาณวาปิคาเม ภิกฺขํ จริตฺวา ยาปนมตฺตํ ภตฺตํ สปฺปินา สทฺธึ ลภิตฺวา นิกฺขมฺม คามทฺวารํ ปตฺวา มหาคามาภิมุโข คจฺฉนฺโต มนุสฺเส อุทกผาสุกฏฺฐานํ ปุจฺฉิ. เตหิ ภนฺเต ตุมฺหากํ อภิมุเข อวิทูรฏฺฐาเน กกุพนฺทกนฺทรํ นาม สนฺทมานสีตโลทกํ ธวลวาลุกาตลํ ตตฺถ ตุมฺเห คนฺตฺวา นหาตฺวา สีตลจฺฉายาย วาลุกาตเล นิสินฺโน ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา คจฺฉถาติ วุตฺเต สามเณโร [Pg.172] สาธูติ วตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา ผาสุกฏฺฐาเน นิสินฺโน ภตฺตํ ภุญฺชิตุมารภิ. ตทา เอเกน วนกมฺมิเกน สทฺธึอรญฺญํ คตา เอกา สุนขี ตสฺมึ กนฺทเร เอกสฺมึ ปพฺภารฏฺฐาเน ทารเก วิชายิตฺวา ฉาตชฺฌตฺตา ปเวธมานคตฺตา ทารกานํ สมีเปนิปนฺนา สามเณรสฺส ปตฺเต อาหารคนฺธํ ฆายิตฺวา นิปนฺนฏฺฐานโต วุฏฺฐาย ปเวธมานา ตสฺส สมีปํ อาคมฺม นงฺคุฏฺฐํ จาเลนฺตี อฏฺฐาสิ, สามเณโร ตํ ทิสฺวา กมฺปิตมานโส อตฺตโน โภชนตฺถาย วฏฺฏิตํ ปถมาโลปํ ตสฺสา ปุรโต ฐเปสิ, ตโต สา โสมนสฺสา ตํ ภุญฺชิ. ตํ ทิสฺวา ตุฏฺโฐ ปุนปฺปุนํ อาโลปํ กโรนฺโต ตสฺสา ภตฺตํ ทตฺวา ปตฺตํ โธวิตฺวา ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวา อคมาสิ. ตโต สา สุนขี สามเณรคเตน ปสาเทน ตโต จุตา ชมฺพุทีเป เทวปุตฺตนคเร ราชานํ ปฏิจฺจ ตสฺส มเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิตฺวา ทสมาสจฺจเยน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ, อถสฺสา สิขามงฺคลทิวเส สมฺปตฺเต มาตาปิตโร ปนสฺสา กุณฺฑลาวฏฺฏเกสตฺตา กุณฺฑลาติ นาม มกํสุ. สา อนุกฺกเมน โสฬสวสฺสุทฺเทสิกา อโหสิ, ตสฺมึ กิร สมเย ติสฺโส สามเณโร มหาโพธึ วนฺทิสฺสามีติ นาวํ อภิรุยฺห ชมฺพุทีปํ คนฺตฺวา อนุปุพฺเพน เทวปุตฺตนครํ ปตฺวา สุนิวตฺโถ สุปารุโต ยุคมตฺตทโส ภิกฺขาย จรนฺโต มหาวีถึ สมฺปาปุณิ. ราชธีตา สีหปญฺชรํ อุคฺฆาเฏตฺวา อนฺตรวีถึ โอโลเกนฺตี ภิกฺขนฺตํ สามเณรํ ทิสฺวา ปุพฺพสิเนหํ ปฏิลภิ, ตสฺมึขเณ ตสฺสา ชาติสฺสรญาณํ อโหสิ. สา กิร ปุพฺเพ ภิกฺขุณี หุตฺวา ปณฺณสูจิยา สทฺธึ โปตฺถกญฺจ ปทีปิยเตลญฺจ ทตฺวา ชาติสฺสรา ภเวยฺยํติ ปตฺถนํ ฐเปสิ, ตโต สาชาตึ อนุสฺสรนฺตี สามเณเรน อตฺตโน กตูปการํ ทิตฺวา โสมนสฺสา นํ ปกฺโกสาเปตฺวา ราชเคเห อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺถ นิสินฺนํ นานคฺครส โภชเนน ปริวิสิตฺวา โอนีตปตฺตปาณึ สามเณรํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺนา เตน สทฺธึ สลฺลปนฺตี เอวมาห. ในลังกาทวีป แคว้นโรหณะ มีหมู่บ้านชื่อมหาคาม ในที่นั้น มีวิหารชื่อติสสวิหาร ซึ่งหนาแน่นด้วยภิกษุหลายร้อยรูป และประดับด้วยบริเวณ (เสนาสนะ) มากมาย ในที่นั้น มีสามเณรรูปหนึ่งชื่อติสสะอาศัยอยู่ สมัยหนึ่ง ท่านสามเณรนั้นจาริกไปในชนบท บิณฑบาตในหมู่บ้านปาสาณวาปี ได้ภัตตาหารพอประทังชีวิตพร้อมด้วยเนยใส ออกจากหมู่บ้านมาถึงประตูหมู่บ้าน กำลังจะไปทางมหาคาม จึงถามพวกมนุษย์ถึงที่ที่มีน้ำสะดวก เมื่อคนเหล่านั้นกล่าวว่า 'ท่านเจ้าข้า ตรงหน้าท่านไม่ไกลนัก มีหุบเขาชื่อกะกุพันธะ มีน้ำเย็นไหลริน มีพื้นทรายขาวสะอาด ท่านจงไปที่นั่น อาบน้ำ นั่งในร่มเงาเย็นบนพื้นทราย ทำภัตกิจแล้วค่อยไปเถิด' สามเณรกล่าวว่า 'ดีแล้ว' แล้วไปที่นั่น นั่งในที่สะดวก เริ่มฉันภัตตาหาร ขณะนั้น สุนัขตัวหนึ่งที่ไปป่ากับคนทำงานในป่าคนหนึ่ง ได้คลอดลูกในเงื้อมเขาแห่งหนึ่งในหุบเขานั้น มีความหิวโหย มีร่างกายสั่นเทิ้ม นอนอยู่ใกล้ลูกๆ ได้กลิ่นอาหารในบาตรของสามเณร จึงลุกขึ้นจากที่นอน ตัวสั่นเทิ้ม เข้ามาใกล้สามเณร ยืนกระดิกหางอยู่ สามเณรเห็นมันแล้ว มีใจหวั่นไหว (ด้วยความสงสาร) จึงวางคำข้าวคำแรกที่ปั้นไว้เพื่อฉันเอง ลงตรงหน้ามัน จากนั้น มันก็มีใจยินดีกินคำข้าวนั้น สามเณรเห็นดังนั้นก็ยินดี จึงปั้นคำข้าวให้มันกินอีกบ่อยๆ ล้างบาตร เก็บใส่ถุงแล้วก็จากไป จากนั้น สุนัขตัวนั้น ด้วยความเลื่อมใสในสามเณร จึงจุติจากที่นั่น ไปปฏิสนธิในครรภ์ของพระมเหสีของพระราชาในเมืองเทวบุตร ชมพูทวีป โดยอาศัยพระราชา ครั้นครบสิบเดือนก็คลอดจากครรภ์มารดา เมื่อถึงวันทำพิธีมงคลโกนจุกของนาง บิดามารดาของนางได้ตั้งชื่อว่า 'กุณฑลี' เพราะนางมีผมเป็นวงก้นหอย นางเจริญวัยขึ้นตามลำดับจนมีอายุประมาณ ๑๖ ปี ในกาลนั้น สามเณรติสสะคิดว่า 'เราจะไปไหว้พระมหาโพธิ์' จึงลงเรือไปชมพูทวีป โดยลำดับก็มาถึงเมืองเทวบุตร นุ่งห่มเรียบร้อย ทอดสายตาเพียงชั่วแอก บิณฑบาตไปจนถึงถนนใหญ่ พระราชธิดาทรงเปิดสีหบัญชร ทอดพระเนตรดูถนน ทรงเห็นสามเณรกำลังบิณฑบาตอยู่ ก็ทรงระลึกถึงความรักในชาติก่อน ในขณะนั้น ญาณระลึกชาติได้ก็เกิดขึ้นแก่นาง ได้ยินว่า ในชาติก่อน นางเคยเป็นภิกษุณี ได้ถวายคัมภีร์พร้อมด้วยเหล็กจารและน้ำมันประทีป แล้วตั้งความปรารถนาว่า 'ขอให้ข้าพเจ้าเป็นผู้ระลึกชาติได้เถิด' จากนั้น นางระลึกชาติได้ เห็นอุปการะที่สามเณรเคยทำแก่ตน ก็มีใจยินดี จึงให้คนเรียกสามเณรมา จัดอาสนะในพระราชวัง ถวายภัตตาหารอันมีรสเลิศต่างๆ แด่สามเณรที่นั่งอยู่บนอาสนะนั้น เมื่อสามเณรฉันเสร็จแล้ว นางก็เข้าไปหาสามเณร ไหว้แล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง สนทนากับท่านดังนี้ ๑. ๑. น สญฺชานาสิ มํ ธีร, ปุพฺเพหํ ตว ทาสิกา; เตนาหํ สุขิตา อาสึ, ตสฺมา ตฺวมสิ อิสฺสโรติ. ท่านผู้มีปัญญา ท่านจำดิฉันไม่ได้หรือ ในกาลก่อนดิฉันเป็นทาสีของท่าน เพราะเหตุนั้นดิฉันจึงมีความสุข เพราะฉะนั้น ท่านจึงเป็นนายของดิฉัน ตํ สุตฺวา สามเณโร อาห. สามเณรได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงกล่าวว่า ๒. ๒. นตฺถิ เม ตาทิสี ทาสี, น สญฺชานามิ ตํ อหํ; กาสิ ตฺวํ กสฺส วา ธีตา, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิตาติ. เราไม่มีทาสีเช่นนั้น เราไม่รู้จักท่าน ท่านเป็นใคร เป็นธิดาของใคร จงบอกแก่เราผู้ถามเถิด ตโต สา ตํ สาราเปนฺตี อาห. จากนั้น นางจึงกล่าวเตือนท่านว่า ๓. ๓. สาราเปมิ ตุวํ อชฺช, ยถา ชานาสิมํ อิเส; พุชฺฌสฺสุ โพธิโต ทานิ, มยา ชาตึสรนฺติยา. วันนี้ ดิฉันจะเตือนท่าน เพื่อให้ท่านรู้จักดิฉัน ท่านผู้แสวงหาคุณ บัดนี้ ท่านจงรู้แจ้งเถิด ด้วยคำของดิฉันผู้ระลึกชาติได้ ๔. ๔. ปาสาณวาปิคามมฺหิ, ตมฺพปณฺณิมฺหิ โรหเณ; ภิกฺขิตฺวาน ตุวํ ภนฺเต, ยทา กกุพนฺทกนฺทเร. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อท่านบิณฑบาตแล้ว ในหมู่บ้านปาสาณวาปี ในแคว้นโรหณะ ลังกา เมื่อท่านอยู่ในหุบเขากะกุพันธะ ๕. ๕. นิสีทิตฺวาน ตฺวํ ภตฺตํ, ภุตฺตกาลํ สริสฺสสิ; ตทาหํ สุนขี อาสึ, วิชาตา ลทฺธโคจรา. ท่านนั่งฉันภัตตาหาร ท่านจะระลึกถึงเวลานั้นได้ ในกาลนั้น ดิฉันเป็นสุนัขตัวเมีย เพิ่งคลอดลูก ได้อาหารแล้ว ๖. ๖. ทารเก [Pg.173] ขาทิตุํ มยฺห, มาสนฺนา ขุทปีฬิตา; ปเวธมานสพฺพงฺคา, อฏฺฐาสึ ตว สนฺติเก. ดิฉันผู้หิวโหยบีบคั้นจนเกือบจะกินลูกของตนเอง และใกล้จะตาย มีอวัยวะทั้งปวงสั่นเทิ้ม ได้ยืนอยู่ใกล้ท่าน ๗. ๗. ทิสฺวา ตํ มํ ตทา ภนฺเต, เวธมานํ พุภุกฺขิตํ; ฉินฺนภตฺโต ตุวํ หุตฺวา, มมํ ภตฺเตน โตสยี. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อท่านเห็นดิฉันผู้สั่นเทิ้มและหิวโหยในกาลนั้น ท่านยอมอดอาหารของตนเอง แล้วทำให้ดิฉันอิ่มหนำด้วยภัตตาหารนั้น ๘. ๘. ตทาหํ มุทุจิตฺเตน, จิตฺตํ ตยิ ปสาทยึ; เตนาหํ ปุญฺญกมฺเมน, ทุติเย อตฺตสมฺภเว. ในกาลนั้น ดิฉันมีจิตอ่อนโยน ได้ยังจิตให้เลื่อมใสในท่าน ด้วยบุญกรรมนั้น ในอัตภาพที่สอง ๙. ๙. อิธ ราชกุเล ชาตา, สพฺพกามสมิทฺธินี; จิตฺตปฺปสาทมตฺเตน, โลกนาถสฺส สาสเน. ดิฉันเกิดในราชตระกูลนี้ เป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยกามทั้งปวง เพียงเพราะความเลื่อมใสแห่งจิต ในพระศาสนาของพระโลกนาถ ๑๐. ๑๐. ตทหุปพฺพชิตสฺสาปิ, อีทิสา โหนฺติ สมฺปทา; กีทิสํ โหติ สมฺพุทฺเธ, ปสาเทน ผลํ อโห. แม้ผู้บวชในวันนั้นเอง ก็ยังมีความถึงพร้อมเช่นนี้ โอ! ผลแห่งความเลื่อมใสในพระสัมพุทธเจ้า จะเป็นเช่นไรหนอ ๑๑. ๑๑. อญฺญานิ ปน กิจฺจานิ, ปหายาตฺตหิเต รโต; อตนฺทิโต ทิวารตฺตึ, สราตุ รตนตฺตยํติ. ส่วนกิจอื่นๆ จงละเสีย เป็นผู้ยินดีในประโยชน์ตน ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันและกลางคืน จงระลึกถึงพระรัตนตรัยเถิด เอวํ สามเณเรน กตูปการํ สาราเปตฺวา ภนฺเต ตว ทาสิยา อนุคฺคหํ ปฏิจฺจ อิเธว วสถาติ นิมนฺติตฺวา เตน สมฺปฏิจฺฉิเต มหนฺตํ วิหารํ การาเปตฺวา สามเณรํ อาทึ กตฺวา อเนกภิกฺขุสเต นิมนฺเตตฺวา วิหาเร วสาเปตฺวา สุลภํ กตฺวา จตุปจฺจเยหิ อุปฏฺฐาสิ. สามเณโรปิ สุนขิยา ทินฺนทานํ อนุสฺสริตฺวา ตุฏฺโฐ พุทฺธานุสฺสตึ มนสิกโรนฺโต น จิเรนว อรหตฺตํ ปตฺวา ตสฺมึเยว วิหาเร วสนฺโต อายุปริโยสาเน ตตฺเถว ปรินิพฺพายีติ. เมื่อนางให้สามเณรระลึกถึงอุปการะที่ท่านเคยทำแล้วอย่างนี้ จึงนิมนต์ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านโปรดอาศัยความอนุเคราะห์แก่ทาสีของท่าน พำนักอยู่ที่นี่เถิด" เมื่อท่านรับนิมนต์แล้ว นางจึงสร้างวิหารใหญ่ นิมนต์ภิกษุหลายร้อยรูปมีสามเณรเป็นประธาน ให้อยู่ในวิหารนั้น และอุปัฏฐากด้วยปัจจัยสี่อย่างสะดวกสบาย แม้สามเณรก็ระลึกถึงทานที่สุนัขตัวนั้นเคยให้แล้ว มีความยินดี มนสิการพุทธานุสสติ ไม่นานนักก็ได้บรรลุพระอรหัต พำนักอยู่ในวิหารนั้นนั่นเอง เมื่อสิ้นอายุขัย ก็ปรินิพพานในที่นั้นนั่นเอง ๑๒. ๑๒. ติยทฺเธสุ ติโลกสฺมึ, นตฺถิ วตฺถุตฺตยํ วินา; สตฺตาน มญฺญ มิจฺฉตฺถ, ทายกํ สุรปาทปํ. ในกาลทั้งสาม ในโลกทั้งสาม เว้นจากพระรัตนตรัยเสียแล้ว ไม่มีสิ่งอื่นที่จะให้สิ่งที่สัตว์ทั้งหลายปรารถนาได้ ดุจต้นกัลปพฤกษ์ กุณฺฑลิยา วตฺถุํ ทสมํ. เรื่องนางกุณฑลี จบเรื่องที่ ๑๐ มหาเสนวคฺโค จตุตฺโถ. มหาเสนวรรคที่ ๔ เอตฺตาวตา ชมฺพุทีปุปฺปตฺติกถา สมตฺตา. เรื่องการเกิดขึ้นในชมพูทวีป จบเพียงเท่านี้
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi