Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

---

Khuddakanikāye

ในขุททกนิกาย

---

Peṭakopadesapāḷi

เปฏโกปเทสปาฬิ

---

1. Ariyasaccappakāsanapaṭhamabhūmi

1. อริยสัจจัปปกาสนปฐมภูมิ

---

Namo sammāsambuddhānaṃ paramatthadassīnaṃ

ขอนอบน้อมแด่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย ผู้ทรงเห็นอรรถอันประเสริฐ

---

Sīlādiguṇapāramippattānaṃ.

ผู้ถึงที่สุดแห่งคุณมีศีลเป็นต้น

---

1. Duve hetū duve paccayā sāvakassa sammādiṭṭhiyā uppādāya – parato ca ghoso saccānusandhi, ajjhattañca yoniso manasikāro. Tattha katamo parato ghoso? Yā parato desanā ovādo anusāsanī saccakathā saccānulomo. Cattāri saccāni – dukkhaṃ samudayo nirodho maggo. Imesaṃ catunnaṃ saccānaṃ yā desanā sandassanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkiriyā pakāsanā – ayaṃ vuccati saccānulomo ghosoti.

1. เหตุ ๒ ประการ ปัจจัย ๒ ประการ เพื่อความเกิดขึ้นแห่งสัมมาทิฏฐิของสาวก คือ เสียงจากผู้อื่นที่สืบเนื่องด้วยสัจจะ และการมนสิการโดยแยบคายภายในตน ในบรรดาเหตุและปัจจัยนั้น เสียงจากผู้อื่นคืออะไร? การแสดงธรรม คำสั่งสอน การพร่ำสอน ถ้อยคำเกี่ยวกับสัจจะ หรือญาณอันคล้อยตามสัจจะที่เกิดจากผู้อื่น สัจจะ ๔ ประการ คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค การแสดง การชี้แจง การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ตื้น (ชัดแจ้ง) การประกาศ ซึ่งสัจจะ ๔ ประการนี้ นี้เรียกว่า เสียงอันคล้อยตามสัจจะ

---

2. Tattha katamo ajjhattaṃ yoniso manasikāro?

2. ในบรรดาเหตุและปัจจัยนั้น การมนสิการโดยแยบคายภายในตนคืออะไร?

---

Ajjhattaṃ yoniso manasikāro nāma yo yathādesite dhamme bahiddhā ārammaṇaṃ anabhinīharitvā yoniso manasikāro – ayaṃ vuccati yoniso manasikāro.

ที่ชื่อว่าการมนสิการโดยแยบคายภายในตน คือการมนสิการโดยแยบคายที่ไม่ส่งจิตออกไปสู่อารมณ์ภายนอกในเมื่อธรรมที่แสดงอยู่ นี้เรียกว่า การมนสิการโดยแยบคาย

---

Taṃākāro yoniso dvāro vidhi upāyo. Yathā puriso sukkhe kaṭṭhe vigatasnehe sukkhāya uttarāraṇiyā thale abhimanthamānaṃ bhabbo jotissa adhigamāya. Taṃ kissa hetu. Yoniso aggissa adhigamāya. Evamevassa yamidaṃ dukkhasamudayanirodhamaggānaṃ aviparītadhammadesanaṃ manasikaroti – ayaṃ vuccati yoniso manasikāro.

อาการนั้นเป็นทาง เป็นวิธี เป็นอุบาย เหมือนบุรุษผู้ควรแก่การได้ไฟ เมื่อเขาวางไม้แห้งที่ปราศจากยางบนไม้สีไฟอันแห้งแล้วสีบนบก ย่อมเป็นผู้ควรแก่การได้ไฟ ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะเป็นการได้ไฟโดยถูกวิธี ฉันใด การที่บุคคลมนสิการถึงการแสดงธรรมอันไม่วิปริตแห่งทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค นี้ก็ฉันนั้น นี้เรียกว่า การมนสิการโดยแยบคาย

---

Yathā tisso upamā pubbe assutā ca assutapubbā ca paṭibhanti. Yo hi koci kāmesu avītarāgoti…pe… duve upamā ayoniso kātabbā pacchimesu vuttaṃ. Tattha yo ca parato ghoso yo ca ajjhattaṃ yoniso manasikāro – ime dve paccayā. Parato ghosena yā uppajjati paññā – ayaṃ vuccati sutamayī paññā. Yā ajjhattaṃ yoniso manasikārena uppajjati paññā – ayaṃ vuccati cintāmayī paññāti. Imā dve paññā veditabbā. Purimakā ca dve paccayā. Ime dve hetū dve paccayā sāvakassa sammādiṭṭhiyā uppādāya.

อุปมา ๓ อย่างที่ไม่เคยได้ยินมาก่อน ย่อมปรากฏ (แก่พระองค์) เหมือนอย่างที่ว่า 'บุคคลใดบุคคลหนึ่งยังไม่ปราศจากความกำหนัดในกามทั้งหลาย...' เป็นต้น อุปมา ๒ อย่างที่พึงมนสิการโดยไม่แยบคาย ได้กล่าวไว้ในตอนท้าย ในบรรดาเหตุและปัจจัยนั้น เสียงจากผู้อื่นและการมนสิการโดยแยบคายภายในตน ๒ ประการนี้เป็นปัจจัย ปัญญาที่เกิดขึ้นเพราะเสียงจากผู้อื่น นี้เรียกว่า สุตมยปัญญา ปัญญาที่เกิดขึ้นเพราะการมนสิการโดยแยบคายภายในตน นี้เรียกว่า จินตามยปัญญา ปัญญา ๒ ประการนี้พึงทราบว่าเป็นปัจจัย ๒ ประการในเบื้องต้น เหตุ ๒ ประการ ปัจจัย ๒ ประการนี้ เพื่อความเกิดขึ้นแห่งสัมมาทิฏฐิของสาวก

---

3. Tattha parato ghosassa saccānusandhissa desitassa atthaṃ avijānanto atthappaṭisaṃvedī bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Na ca atthappaṭisaṃvedī yoniso manasikarissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Parato ghosassa saccānusandhissa desitassa atthaṃ vijānanto atthappaṭisaṃvedī bhavissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Atthappaṭisaṃvedī ca yoniso manasikarissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Esa hetu etaṃ ārammaṇaṃ eso upāyo sāvakassa niyyānassa, natthañño. Soyaṃ na ca suttassa atthavijānanāya saha yutto nāpi ghosānuyogena parato ghosassa atthaṃ avijānantena sakkā uttarimanussadhammaṃ alamariyañāṇadassanaṃ adhigantuṃ, tasmā nibbāyitukāmena sutamayena atthā pariyesitabbā. Tattha pariyesanāya ayaṃ anupubbī bhavati soḷasa hārā, pañca nayā, aṭṭhārasa mūlapadāni.

3. ในบรรดาเหตุและปัจจัยนั้น ข้อที่บุคคลไม่รู้อรรถแห่งเสียงจากผู้อื่นที่แสดงแล้วอันสืบเนื่องด้วยสัจจะ แล้วจะเป็นผู้รู้แจ้งอรรถนั้น มิใช่ฐานะที่มีได้ และข้อที่บุคคลไม่เป็นผู้รู้แจ้งอรรถแล้วจะมนสิการโดยแยบคาย มิใช่ฐานะที่มีได้ ส่วนข้อที่บุคคลรู้อรรถแห่งเสียงจากผู้อื่นที่แสดงแล้วอันสืบเนื่องด้วยสัจจะ แล้วจะเป็นผู้รู้แจ้งอรรถนั้น เป็นฐานะที่มีได้ และข้อที่บุคคลเป็นผู้รู้แจ้งอรรถแล้วจะมนสิการโดยแยบคาย เป็นฐานะที่มีได้ นี้เป็นเหตุ นี้เป็นอารมณ์ นี้เป็นอุบายเพื่อความออกไปจากทุกข์ของสาวก ไม่มีอย่างอื่น หากบุคคลนั้นไม่ประกอบด้วยการรู้อรรถแห่งพระสูตร และไม่ประกอบด้วยการฟังธรรม ย่อมไม่สามารถบรรลุอุตตริมนุสสธรรมอันเป็นอริยญาณทัสสนะอันควรแก่พระอริยะได้ด้วยการไม่รู้อรรถแห่งเสียงจากผู้อื่น เพราะฉะนั้น ผู้ปรารถนาจะดับกิเลส พึงแสวงหาอรรถด้วยสุตมยปัญญา ในการแสวงหานั้น ลำดับนี้ย่อมมี คือ หาระ ๑๖ นัย ๕ และมูลบท ๑๘

---

Tatthāyaṃ uddānagāthā

ในคำนั้น มีคาถาหัวข้อดังนี้

---

Soḷasahārā nettī, pañcanayā sāsanassa pariyeṭṭhi;

Aṭṭhārasamūlapadā, kaccāyanagottaniddiṭṭhā.

คัมภีร์เนตติมีหาระ ๑๖ มีนัย ๕ และมีมูลบท ๑๘ เป็นเครื่องแสวงหาอรรถโดยรอบแห่งพระศาสนา อันพระมหากัจจายนโคตรแสดงไว้แล้ว

---

4. Tattha katame soḷasahārā?

4. ในบรรดาหาระเหล่านั้น หาระ ๑๖ คืออะไร?

---

Desanā vicayo yutti padaṭṭhānaṃ lakkhaṇaṃ catubyūho āvaṭṭo vibhatti parivattano vevacano paññatti otaraṇo sodhano adhiṭṭhāno parikkhāro samāropano – ime soḷasa hārā.

เทสนาหาระ วิจยหาระ ยุตติหาระ ปทัฏฐานหาระ ลักขณหาระ จตุพยูหหาระ อาวัฏฏหาระ วิภัตติหาระ ปริวัตตนหาระ เววจนหาระ ปัญญัตติหาระ โอตรณหาระ โสธนหาระ อธิฏฐานหาระ ปริกขารหาระ และสมาโรปนหาระ เหล่านี้คือหาระ ๑๖

---

Tattha uddānagāthā

ในคำนั้น มีคาถาหัวข้อดังนี้

---

Desanā vicayo yutti, padaṭṭhāno ca lakkhaṇo ;

Catubyūho ca āvaṭṭo, vibhatti parivattano.

เทสนา วิจยะ ยุตติ ปทัฏฐานะ และลักขณะ จตุพยูหะ และอาวัฏฏะ วิภัตติ ปริวัตตนะ

---

Vevacano ca paññatti, otaraṇo ca sodhano;

Adhiṭṭhāno parikkhāro, samāropano soḷaso – ;

เววจนะ และปัญญัตติ โอตรณะ และโสธนะ อธิฏฐานะ ปริกขาระ สมาโรปนะ เป็นหาระที่ ๑๖

---

5. Tattha katame pañca nayā?

5. ในบรรดานัยเหล่านั้น นัย ๕ คืออะไร?

---

Nandiyāvaṭṭo tipukkhalo sīhavikkīḷito disālocano aṅkusoti.

นันทิยาวฏฏนัย ติปุกขลนัย สีหวิกกีฬิตนัย ทิสาโลจนนัย และอังกุสนัย

---

Tattha uddānagāthā

ในคำนั้น มีคาถาหัวข้อดังนี้

---

Paṭhamo nandiyāvaṭṭo, dutiyo ca tipukkhalo;

Sīhavikkīḷito nāma, tatiyo hoti so nayo.

นัยที่ ๑ ชื่อว่า นันทิยาวฏฏะ นัยที่ ๒ ชื่อว่า ติปุกขละ นัยที่ ๓ นั้น ชื่อว่า สีหวิกกีฬิตะ

---

Disālocanamāhaṃsu, catuttho nayalañjako;

Pañcamo aṅkuso nāma , sabbe pañca nayā gatā.

นัยที่ ๔ อันเป็นเครื่องแสดงอรรถ ท่านกล่าวว่า ทิสาโลจนนัย นัยที่ ๕ ชื่อว่า อังกุสนัย นัย ๕ ทั้งหมดนี้พึงทราบเถิด

---

6. Tattha katamāni aṭṭhārasa mūlapadāni?

6. ในบรรดามูลบทเหล่านั้น มูลบท ๑๘ คืออะไร?

---

Avijjā taṇhā lobho doso moho subhasaññā sukhasaññā niccasaññā attasaññā samatho vipassanā alobho adoso amoho asubhasaññā dukkhasaññā aniccasaññā anattasaññā, imāni aṭṭhārasa mūlapadāni. Tattha nava padāni akusalāni yattha sabbaṃ akusalaṃ samosarati. Nava padāni kusalāni yattha sabbaṃ kusalaṃ samosarati.

อวิชชา ตัณหา โลภะ โทสะ โมหะ สุภสัญญา สุขสัญญา นิจจสัญญา อัตตสัญญา สมถะ วิปัสสนา อโลภะ อโทสะ อโมหะ อสุภสัญญา ทุกขสัญญา อนิจจสัญญา และอนัตตสัญญา เหล่านี้คือมูลบท ๑๘ ในบรรดามูลบทเหล่านั้น บท ๙ เป็นฝ่ายอกุศล ซึ่งเป็นที่รวมลงแห่งอกุศลทั้งปวง บท ๙ เป็นฝ่ายกุศล ซึ่งเป็นที่รวมลงแห่งกุศลทั้งปวง

---

Katamāni nava padāni akusalāni yattha sabbaṃ akusalaṃ samosarati?

บท ๙ ที่เป็นฝ่ายอกุศล ซึ่งเป็นที่รวมลงแห่งอกุศลทั้งปวงคืออะไร?

---

Avijjā yāva attasaññā, imāni nava padāni akusalāni, yattha sabbaṃ akusalaṃ samosarati.

อวิชชา จนถึง อัตตสัญญา บท ๙ เหล่านี้เป็นฝ่ายอกุศล ซึ่งเป็นที่รวมลงแห่งอกุศลทั้งปวง

---

Katamāni nava padāni kusalāni yattha sabbaṃ kusalaṃ samosarati?

บท ๙ ที่เป็นฝ่ายกุศล ซึ่งเป็นที่รวมลงแห่งกุศลทั้งปวงคืออะไร?

---

Samatho yāva anattasaññā, imāni nava padāni kusalāni yattha sabbaṃ kusalaṃ samosarati. Imāni aṭṭhārasa mūlapadāni.

สมถะ จนถึง อนัตตสัญญา บท ๙ เหล่านี้เป็นฝ่ายกุศล ซึ่งเป็นที่รวมลงแห่งกุศลทั้งปวง เหล่านี้คือมูลบท ๑๘

---

Tattha imā uddānagāthā

ในคำนั้น คาถาอุทานเหล่านี้ คือ

---

Taṇhā ca avijjā lobho, doso tatheva moho ca;

Cattāro ca vipallāsā, kilesabhūmi nava padāni.

ตัณหา อวิชชา โลภะ โทสะ และโมหะเช่นนั้นนั่นเอง และวิปัลลาส ๔ ประการ บททั้ง ๙ เหล่านี้ ชื่อว่ากิเลสภูมิ

---

Ye ca satipaṭṭhānā samatho, vipassanā kusalamūlaṃ;

Etaṃ sabbaṃ kusalaṃ, indriyabhūmi navapadāni.

สติปัฏฐาน สมถะ วิปัสสนา และกุศลมูลใด (มีอยู่) ทั้งหมดนี้เป็นกุศล บททั้ง ๙ เหล่านี้ ชื่อว่าอินทรียภูมิ

---

Sabbaṃ kusalaṃ navahi padehi yujjati, navahi ceva akusalaṃ;

Ekake nava mūlapadāni, ubhayato aṭṭhārasa mūlapadāni.

กุศลทั้งปวงย่อมประกอบด้วยบท ๙ อกุศลทั้งปวงก็ย่อมประกอบด้วยบท ๙ เช่นกัน ในแต่ละอย่างมีมูลบท ๙ รวมทั้งสองฝ่ายเป็นมูลบท ๑๘

---

Imesaṃ aṭṭhārasannaṃ mūlapadānaṃ yāni nava padāni akusalāni, ayaṃ dukkhasamudayo; yāni nava padāni kusalāni, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā. Iti samudayassa dukkhaṃ phalaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya nirodhaṃ phalaṃ. Imāni cattāri ariyasaccāni bhagavatā bārāṇasiyaṃ desitāni.

ในมูลบท ๑๘ เหล่านี้ บท ๙ ใดที่เป็นอกุศล นี้คือทุกขสมุทัย บท ๙ ใดที่เป็นกุศล นี้คือทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ผลของสมุทัยคือทุกข์ ผลของทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาคือนิโรธ อริยสัจ ๔ ประการเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วในเมืองพาราณสี

---

7. Tattha dukkhassa ariyasaccassa aparimāṇāni akkharāni padāni byañjanāni ākārāni niruttiyo niddesā desitā etassevatthassa saṅkāsanāya pakāsanāya vivaraṇāya vibhajanāya uttānīkammatāya paññāpanāyāti yā evaṃ sabbesaṃ saccānaṃ. Iti ekamekaṃ saccaṃ aparimāṇehi akkharapadabyañjanaākāraniruttiniddesehi pariyesitabbaṃ, tañca byañjanaṃ atthaputhuttena pana attheva byañjanaputhuttena.

7. ในบรรดาสัจจะเหล่านั้น อักขระ บท พยัญชนะ อาการ นิรุตติ และนิเทศ อันประมาณมิได้แห่งทุกขอริยสัจ พระองค์ทรงแสดงแล้ว เพื่อการแสดงให้แจ้ง เพื่อการประกาศ เพื่อการเปิดเผย เพื่อการจำแนก เพื่อการทำให้ตื้น และเพื่อการทำให้รู้แจ้งซึ่งอรรถแห่งทุกขอริยสัจนั้นนั่นเอง แม้ในสัจจะทั้งปวงก็เป็นเช่นนี้ ด้วยเหตุนี้ สัจจะแต่ละอย่างพึงแสวงหาด้วยอักขระ บท พยัญชนะ อาการ นิรุตติ และนิเทศอันประมาณมิได้ และพยัญชนะนั้นพึงแสวงหาด้วยความต่างแห่งอรรถ ส่วนอรรถพึงแสวงหาด้วยความต่างแห่งพยัญชนะ

---

Yo hi koci samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃ vadeyya ‘‘ahaṃ idaṃ dukkhaṃ paccakkhāya aññaṃ dukkhaṃ paññapessāmī’’ti tassa taṃ vācāvatthukamevassa pucchito ca na sampāyissati. Evaṃ saccāni. Yañca rattiṃ bhagavā abhisambuddho, yañca rattiṃ anupādāya parinibbuto, etthantare yaṃ kiñci bhagavatā bhāsitaṃ suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ, sabbaṃ taṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ. Na kiñci buddhānaṃ bhagavantānaṃ dhammadesanāya dhammacakkato bahiddhā, tassa sabbaṃ suttaṃ ariyadhammesu pariyesitabbaṃ. Tattha pariggaṇhanāya ālokasabhāni cattāri ariyasaccāni thāvarāni imāni.

ด้วยว่าสมณะหรือพราหมณ์ใครก็ตามพึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'เราจักปฏิเสธทุกข์นี้แล้วบัญญัติทุกข์อื่น' คำพูดนั้นของเขาพึงเป็นเพียงเรื่องราวแห่งถ้อยคำเท่านั้น และเมื่อถูกถามก็จักไม่ถึงที่สุด สัจจะทั้งหลายเป็นเช่นนี้ และในราตรีใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรัสรู้ และในราตรีใดที่พระองค์เสด็จปรินิพพานโดยไม่มีเชื้อเหลือ ในระหว่างนี้ สิ่งใดก็ตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงภาษิตไว้ คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม และเวทัลละ ทั้งหมดนั้นชื่อว่าธรรมจักรที่ทรงให้เป็นไปแล้ว ในการแสดงธรรมของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลาย ไม่มีสิ่งใดอยู่นอกเหนือไปจากธรรมจักร เพราะเหตุนั้น พระสูตรทั้งหมดพึงแสวงหาในอริยธรรมทั้งหลาย ในการกำหนดรู้นั้น อริยสัจ ๔ ประการเหล่านี้เป็นสิ่งที่มั่นคง มีแสงสว่างนับร้อย

---

Tattha katamaṃ dukkhaṃ? Jāti jarā byādhi maraṇaṃ saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. Tatthāyaṃ lakkhaṇaniddeso, pātubhāvalakkhaṇā jāti, paripākalakkhaṇā jarā, dukkhadukkhatālakkhaṇo byādhi, cutilakkhaṇaṃ maraṇaṃ, piyavippayogavipariṇāmaparitāpanalakkhaṇo soko, lālappanalakkhaṇo paridevo, kāyasampīḷanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ, cittasampīḷanalakkhaṇaṃ domanassaṃ, kilesaparidahanalakkhaṇo upāyāso, amanāpasamodhānalakkhaṇo appiyasampayogo, manāpavinābhāvalakkhaṇo piyavippayogo, adhippāyavivattanalakkhaṇo alābho, apariññālakkhaṇā pañcupādānakkhandhā, paripākacutilakkhaṇaṃ jarāmaraṇaṃ, pātubhāvacutilakkhaṇaṃ cutopapatti, paṭisandhinibbattanalakkhaṇo samudayo, samudayaparijahanalakkhaṇo nirodho, anusayasamucchedalakkhaṇo maggo. Byādhilakkhaṇaṃ dukkhaṃ, sañjānanalakkhaṇo samudayo, niyyānikalakkhaṇo maggo, santilakkhaṇo nirodho. Appaṭisandhibhāvanirodhalakkhaṇā anupādisesā nibbānadhātu, dukkhañca samudayo ca, dukkhañca nirodho ca, dukkhañca maggo ca, samudayo ca dukkhañca, samudayo ca nirodho ca, samudayo ca maggo ca, nirodho ca samudayo ca, nirodho ca dukkhañca, nirodho ca maggo ca, maggo ca nirodho ca, maggo ca samudayo ca, maggo ca dukkhañca.

ในบรรดาสัจจะเหล่านั้น ทุกข์คืออะไร? คือ ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์ ในทุกข์เหล่านั้น นี้คือการแสดงลักษณะ ชาติมีลักษณะปรากฏ ชรามีลักษณะแก่หง่อม พยาธิมีลักษณะเป็นทุกข์เพราะทุกข์ มรณะมีลักษณะเคลื่อนไป โสกะมีลักษณะพลัดพรากจากสิ่งที่รัก มีความแปรปรวนและมีความเร่าร้อนเป็นลักษณะ ปริเทวะมีลักษณะคร่ำครวญ ทุกข์มีลักษณะบีบคั้นทางกาย โทมนัสมีลักษณะบีบคั้นทางใจ อุปายาสมีลักษณะเร่าร้อนด้วยกิเลส อัปปิยสัมปโยคมีลักษณะการประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รัก ปิยวิปปโยคมีลักษณะการพลัดพรากจากสิ่งที่รัก อลาภะมีลักษณะความผันแปรแห่งความปรารถนา อุปาทานขันธ์ ๕ มีลักษณะการไม่รู้รอบ ชรามรณะมีลักษณะแก่หง่อมและเคลื่อนไป จุติและอุบัติมีลักษณะปรากฏและเคลื่อนไป สมุทัยมีลักษณะการทำให้ปฏิสนธิเกิดขึ้น นิโรธมีลักษณะการละสมุทัย มรรคมีลักษณะการตัดอนุสัย ทุกข์มีลักษณะเป็นพยาธิ สมุทัยมีลักษณะการก่อตัวขึ้น มรรคมีลักษณะนำออกไป นิโรธมีลักษณะสงบระงับ อนุปาทิเสสนิพพานธาตุมีลักษณะไม่มีปฏิสนธิและมีความดับเป็นลักษณะ ทุกข์และสมุทัย ทุกข์และนิโรธ ทุกข์และมรรค สมุทัยและทุกข์ สมุทัยและนิโรธ สมุทัยและมรรค นิโรธและสมุทัย นิโรธและทุกข์ นิโรธและมรรค มรรคและนิโรธ มรรคและสมุทัย มรรคและทุกข์

---

8. Tatthimāni suttāni.

8. ในสัจจะเหล่านั้น พระสูตรเหล่านี้ (คือ)

---

‘‘Yamekarattiṃ paṭhamaṃ, gabbhe vasati māṇavo;

Abbhuṭṭhitova so yāti, sa gacchaṃ na nivattatī’’ti.

สัตว์ใดอยู่ในครรภ์คืนแรก สัตว์นั้นย่อมไปเหมือนดวงอาทิตย์ที่ขึ้นแล้ว สัตว์นั้นเมื่อไปอยู่ย่อมไม่กลับคืนมา

---

Aṭṭhimā, ānanda, dānupapattiyo ekuttarike suttaṃ – ayaṃ jāti.

ดูกรอานนท์ การอุบัติด้วยทาน ๘ ประการเหล่านี้ มีอยู่ในเอกุตตริกสูตร นี้คือชาติ

---

Tattha katamā jarā?

ในทุกข์เหล่านั้น ชราคืออะไร?

---

Acaritvā brahmacariyaṃ, aladdhā yobbane dhanaṃ;

Jiṇṇakoñcāva jhāyanti, khīṇamaccheva pallale.

เมื่อไม่ได้ประพฤติพรหมจรรย์ ไม่ได้ทรัพย์ในวัยหนุ่มสาว ย่อมซบเซาเหมือนนกกระเรียนแก่ในหนองน้ำที่ปลาหมดแล้ว

---

Pañca pubbanimittāni devesu – ayaṃ jarā.

บุพนิมิต ๕ ประการในหมู่เทพ นี้คือชรา

---

Tattha katamo byādhi?

ในทุกข์เหล่านั้น พยาธิคืออะไร?

---

Sāmaṃ tena kuto rāja, tuvampi jarāyanti vedesi;

Khattiya kammassa phalo, loko na hi kammaṃ panayati.

ข้าแต่พระราชา ชรานี้ท่านทำเองหรือ? แม้ท่านก็กล่าวว่าชราครอบงำอยู่ ดูกรขัตติยะ โลกเป็นผลของกรรม เพราะว่ากรรมย่อมไม่กำจัดไป

---

Tayo gilānā – ayaṃ byādhi.

คนไข้ ๓ จำพวก นี้คือพยาธิ

---

Tattha katamaṃ maraṇaṃ?

ในทุกข์เหล่านั้น มรณะคืออะไร?

---

Yathāpi kumbhakārassa, kataṃ mattikabhājanaṃ;

Khuddakañca mahantañca, yaṃ pakkaṃ yañca āmakaṃ;

Sabbaṃ bhedanapariyantaṃ, evaṃ maccāna jīvitaṃ.

ภาชนะดินที่ช่างหม้อทำไว้ ทั้งใบเล็กและใบใหญ่ ทั้งที่สุกแล้วและยังดิบอยู่ ทั้งหมดล้วนมีความแตกเป็นที่สุดฉันใด ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายก็มีความตายเป็นที่สุดฉันนั้น

---

Mamāyite passatha phandamāne , maccheva appodake khīṇasote;

Etampi disvā amamo careyya, bhavesu āsattimakubbamāno.

ท่านทั้งหลายจงดูหมู่สัตว์ผู้ยึดถือว่าเป็นของเรา ดิ้นรนอยู่ เหมือนปลาในน้ำน้อยที่กระแสแห้งไป เมื่อเห็นแม้สิ่งนี้แล้ว พึงเป็นผู้ไม่มีความถือว่าเป็นของเราประพฤติไป ไม่กระทำความติดพันในภพทั้งหลาย

---

Udakappanasuttaṃ – idaṃ maraṇaṃ.

อุทกัปปนสูตร นี้คือมรณะ

---

Tattha katamo soko?

ในทุกข์เหล่านั้น โสกะคืออะไร?

---

Idha socati pecca socati, pāpakārī ubhayattha socati;

So socati so vihaññati, disvā kammakiliṭṭhamattano.

ผู้ทำบาปย่อมเศร้าโศกในโลกนี้ ย่อมเศร้าโศกในโลกหน้า ย่อมเศร้าโศกในโลกทั้งสอง เขาเศร้าโศก เขาเดือดร้อน เมื่อเห็นกรรมอันเศร้าหมองของตน

---

Tīṇi duccaritāni – ayaṃ soko.

ทุจริต ๓ ประการ นี้คือโสกะ

---

Tattha katamo paridevo?

ในทุกข์เหล่านั้น ปริเทวะคืออะไร?

---

Kāmesu giddhā pasutā pamūḷhā, avadāniyā te visame niviṭṭhā;

Dukkhūpanītā paridevayanti, kiṃsu bhavissāma ito cutāse.

ชนเหล่าใดกำหนัด หมกมุ่น หลงงมงายในกาม เป็นคนตระหนี่ ตั้งอยู่ในอารมณ์ที่ไม่สม่ำเสมอ ชนเหล่านั้นถูกทุกข์นำไปแล้ว ย่อมคร่ำครวญว่า 'เมื่อเราจุติจากโลกนี้ไปแล้ว จักเป็นอะไรหนอ'

---

Tisso vipattiyo – ayaṃ paridevo.

วิบัติ ๓ ประการ นี้คือปริเทวะ

---

Tattha katamaṃ dukkhaṃ?

ในทุกข์เหล่านั้น ทุกข์ (ทางกาย) คืออะไร?

---

Sataṃ āsi ayosaṅkū , sabbe paccattavedanā;

Jalitā jātavedāva, accisaṅghasamākulā.

หลาวเหล็ก ๑๐๐ อัน (ทิ่มแทงอยู่) เวทนาเฉพาะตนทั้งหมด ลุกโพลงดุจไฟป่า เต็มไปด้วยเปลวเพลิง

---

Mahā vata so pariḷāho saṃyuttake suttaṃ saccasaṃyuttesu – idaṃ dukkhaṃ.

ความเร่าร้อนอันยิ่งใหญ่นั้นแล (มีปรากฏ) ในสูตรแห่งสัจจสังยุต สังยุตตนิกาย — นี้คือทุกข์

---

Tattha katamaṃ domanassaṃ?

ในทุกข์เหล่านั้น โทมนัสคืออะไร?

---

Saṅkappehi pareto so, kapaṇo viya jhāyati;

Sutvā paresaṃ nigghosaṃ, maṅku hoti tathāvidho.

บุคคลนั้นถูกความดำริ (มิจฉาวิตก) ครอบงำ ย่อมซูบซีด (หรือครุ่นคิด) เหมือนคนอนาถา เมื่อได้ยินเสียงกึกก้อง (ของผู้อื่น) บุคคลผู้มีสภาพเช่นนั้นย่อมเป็นผู้เก้อเขิน (หรือมีหน้าไม่เบิกบาน)

---

Dveme tapanīyā dhammā – idaṃ domanassaṃ.

ธรรมที่ทำให้เดือดร้อน ๒ ประการนี้ — นี้คือโทมนัส

---

Tattha katamo upāyāso?

ในทุกข์เหล่านั้น อุปายาสคืออะไร?

---

Kammārānaṃ yathā ukkā, anto ḍayhati no bahi;

Evaṃ ḍayhati me hadayaṃ, sutvā nibbattamambujaṃ.

เบ้าหลอมของช่างทอง (หรือช่างเหล็ก) ย่อมไหม้อยู่ภายใน ไม่ไหม้ออกมาภายนอก ฉันใด เมื่อได้ยินว่า (ผู้อื่น) มีใจสงบระงับแล้ว หัวใจของข้าพเจ้าก็ย่อมเร่าร้อน ฉันนั้น

---

Tayo aggī – ayaṃ upāyāso.

ไฟ ๓ กองนี้ คืออุปายาส

---

Tattha katamo appiyasampayogo?

ในทุกข์เหล่านั้น อัปปิยสัมปโยคคืออะไร?

---

Ayasāva malaṃ samuṭṭhitaṃ, tatuṭṭhāya tameva khādati;

Evaṃ atidhonacārinaṃ, sāni kammāni nayanti duggatiṃ.

สนิมตั้งขึ้นจากเหล็กนั่นเอง ครั้นตั้งขึ้นจากเหล็กนั้นแล้ว ย่อมกัดกินเหล็กนั้นเอง ฉันใด กรรมทั้งหลายของตน ย่อมนำบุคคลผู้ประพฤติล่วงส่วน (ประพฤติชั่วเกินประมาณ) ไปสู่ทุคติ ฉันนั้น

---

Dveme tathāgataṃ abbhācikkhanti, ekuttarike suttaṃ dukesu – ayaṃ appiyasampayogo.

บุคคล ๒ จำพวกนี้ย่อมกล่าวตู่พระตถาคต (มีปรากฏในสูตรแห่งทุกนิบาต อังคุตตรนิกาย) — นี้คืออัปปิยสัมปโยค

---

Tattha katamo piyavippayogo?

ในทุกข์เหล่านั้น ปิยวิปปโยคคืออะไร?

---

Supinena yathāpi saṅgataṃ, paṭibuddho puriso na passati;

Evampi piyāyitaṃ janaṃ, petaṃ kālaṅkataṃ na passati.

บุรุษผู้ตื่นขึ้นแล้ว ย่อมไม่เห็นสิ่งที่มาประจวบกันในฝัน ฉันใด บุคคลย่อมไม่เห็นหมู่ชนที่ตนรักใคร่ ซึ่งตายจากไปแล้ว ฉันนั้น

---

Te devā cavanadhammaṃ viditvā tīhi vācāhi anusāsanti. Ayaṃ piyavippayogo.

เทพเหล่านั้นรู้ว่าตนมีอันจะจุติ ย่อมสั่งสอนด้วยวาจา ๓ ประการ นี้คือปิยวิปปโยค

---

Yampicchaṃ na labhati, tisso māradhītaro;

Tassa ce kāmayānassa , chandajātassa jantuno;

Te kāmā parihāyanti, sallaviddhova ruppati.

ธิดามารทั้ง ๓ ตน ย่อมไม่ได้สิ่งที่ปรารถนาใดๆ เมื่อกามเหล่านั้นเสื่อมไปจากสัตว์ผู้ปรารถนากาม ผู้มีฉันทะเกิดขึ้นแล้ว สัตว์นั้นย่อมเจ็บปวดเหมือนถูกลูกศรเสียบแทง

---

Saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā.

โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์

---

Cakkhu sotañca ghānañca, jivhā kāyo tato manaṃ;

Ete lokāmisā ghorā, yattha sattā puthujjanā.

จักษุ หู จมูก ลิ้น กาย และใจ เหล่านี้เป็นเหยื่อในโลกอันน่ากลัว ซึ่งปุถุชนทั้งหลายย่อมติดข้องอยู่

---

Pañcime bhikkhave khandhā – idaṃ dukkhaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ขันธ์ ๕ เหล่านี้ คือทุกข์

---

Tattha katamā jarā ca maraṇañca?

ในทุกข์เหล่านั้น ชราและมรณะคืออะไร?

---

Appaṃ vata jīvitaṃ idaṃ, oraṃ vassasatāpi mīyate ;

Atha vāpi akicchaṃ jīvitaṃ, atha kho so jarasāpi mīyate.

ชีวิตนี้น้อยนักแล สัตว์ย่อมตายแม้ภายในร้อยปี หรือว่าชีวิตเป็นของลำบาก ถึงกระนั้น สัตว์นั้นย่อมตายเพราะความแก่ด้วยเหมือนกัน

---

Saṃyuttake pasenadisaṃyuttake suttaṃ ayyikā me kālaṅkatā – ayaṃ jarā ca maraṇañca.

สูตรในปเสนทิสังยุต สังยุตตนิกาย (ความว่า) ยายของข้าพเจ้าตายแล้ว — นี้คือชราและมรณะ

---

Tattha katamā cuti ca upapatti ca?

ในทุกข์เหล่านั้น จุติและอุปบัติคืออะไร?

---

‘‘Sabbe sattā marissanti, maraṇantaṃ hi jīvitaṃ;

Yathākammaṃ gamissanti, attakammaphalūpagā’’ti. –

สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจักต้องตาย เพราะชีวิตมีความตายเป็นที่สุด สัตว์ทั้งหลายจักไปตามกรรม เข้าถึงผลแห่งกรรมที่ตนทำไว้

---

Ayaṃ cuti ca upapatti ca.

นี้คือจุติและอุปบัติ

---

Imehi suttehi ekasadisehi ca aññehi navavidhaṃ suttaṃ taṃ anupaviṭṭhehi lakkhaṇato dukkhaṃ ñatvā sādhāraṇañca asādhāraṇañca dukkhaṃ ariyasaccaṃ niddisitabbaṃ. Gāthāhi gāthā anuminitabbā, byākaraṇehi vā byākaraṇaṃ – idaṃ dukkhaṃ.

ด้วยสูตรเหล่านี้และสูตรอื่นๆ ที่มีลักษณะคล้ายคลึงกัน พึงแสดงนวังคสัตถุศาสน์ (หรือสูตร ๙ ประการ) พึงกำหนดรู้ทุกข์โดยลักษณะผ่านสูตรที่รวบรวมไว้นั้น แล้วพึงแสดงทุกขอริยสัจทั้งที่เป็นสาธารณะและอสาธารณะ พึงเทียบเคียงคาถาด้วยคาถา พึงเทียบเคียงไวยากรณ์ด้วยไวยากรณ์ — นี้คือทุกข์

---

9. Tattha katamo dukkhasamudayo?

9. ในสัจจะเหล่านั้น ทุกขสมุทัยคืออะไร?

---

Kāmesu sattā kāmasaṅgasattā , saṃyojane vajjamapassamānā;

Na hi jātu saṃyojanasaṅgasattā, oghaṃ tareyyuṃ vipulaṃ mahantaṃ.

สัตว์ทั้งหลายผู้ติดข้องในกาม ผู้ติดข้องด้วยกามสังคะ ไม่เห็นโทษในสังโยชน์ สัตว์ทั้งหลายผู้ติดข้องด้วยเครื่องผูกคือสังโยชน์นั้น ย่อมไม่สามารถข้ามโอฆะอันกว้างใหญ่ไพศาลได้เลย

---

Cattāro āsavā suttaṃ – ayaṃ dukkhasamudayo.

อาสวะ ๔ ประการ (มีปรากฏในสูตร) — นี้คือทุกขสมุทัย

---

Tattha katamo dukkhanirodho?

ในสัจจะเหล่านั้น ทุกขนิโรธคืออะไร?

---

Yamhi na māyā vasatī na māno,

Yo vītalobho amamo nirāso,

Panuṇṇakodho abhinibbutatto;

So brāhmaṇo so samaṇo sa bhikkhu.

ในผู้ใดไม่มีมายา ไม่มีมานะ ผู้ใดปราศจากโลภะ ไม่มีความถือตัวว่าของเรา ไม่มีความหวัง (ตัณหา) มีโกรธพ้นไปแล้ว มีตนดับกิเลสสนิทแล้ว ผู้นั้นชื่อว่าพราหมณ์ ผู้นั้นชื่อว่าสมณะ ผู้นั้นชื่อว่าภิกษุ

---

Dvemā vimuttiyo, rāgavirāgā ca cetovimutti; avijjāvirāgā ca paññāvimutti – ayaṃ nirodho.

วิมุตติ ๒ ประการนี้ คือ เจโตวิมุตติเพราะสำรอกราคะ และปัญญาวิมุตติเพราะสำรอกอวิชชา — นี้คือนิโรธ

---

Tattha katamo maggo?

ในสัจจะเหล่านั้น มรรคสัจคืออะไร?

---

Eseva maggo natthañño, dassanassa visuddhiyā;

Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, mārassetaṃ pamohanaṃ.

มรรคนี้เท่านั้น ไม่มีทางอื่น เพื่อความบริสุทธิ์แห่งทัสสนะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้ ย่อมยังมารให้หลง

---

Sattime, bhikkhave, bojjhaṅgā – ayaṃ maggo.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้ นี้คือมรรค

---

Tattha katamāni cattāri ariyasaccāni?

ในพระธรรมเทศนานั้น อริยสัจ ๔ ประการเป็นไฉน?

---

‘‘Ye dhammā hetuppabhavā, tesaṃ hetuṃ tathāgato āha;

Tesañca yo nirodho, evaṃvādī mahāsamaṇo’’ti.

ธรรมเหล่าใดเกิดแต่เหตุ พระตถาคตตรัสบอกเหตุแห่งธรรมเหล่านั้น และความดับแห่งธรรมเหล่านั้น พระมหาสมณะมีปกติกล่าวอย่างนี้

---

Hetuppabhavā dhammā dukkhaṃ, hetusamudayo, yaṃ bhagavato vacanaṃ. Ayaṃ dhammo yo nirodho, ye hi keci saṃyojaniyesu dhammesu assadānupassino viharanti. Kilesā taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādānaṃ…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Tattha yaṃ saṃyojanaṃ – ayaṃ samudayo. Ye saṃyojaniyā dhammā ye ca sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti – idaṃ dukkhaṃ. Yā saṃyojaniyesu dhammesu ādīnavānupassanā – ayaṃ maggo. Parimuccati jātiyā jarāya byādhīhi maraṇehi sokehi paridevehi yāva upāyāsehi – idaṃ nibbānaṃ. Imāni cattāri saccāni.

ธรรมทั้งหลายที่เกิดแต่เหตุเป็นทุกข์ เหตุเป็นสมุทัย ตามพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า ธรรมนี้คือความดับ (นิโรธ) เมื่อบุคคลใดๆ พิจารณาเห็นความยินดีในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์อยู่ กิเลสตัณหาย่อมเจริญ เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานย่อมเจริญ... ฯลฯ ...ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ย่อมมีด้วยอาการอย่างนี้ ในบรรดาธรรมเหล่านั้น สังโยชน์ใดมีอยู่ สังโยชน์นี้คือสมุทัย ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์เหล่าใด และโสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาสเหล่าใดเกิดขึ้น ธรรมนี้คือทุกข์ การพิจารณาเห็นโทษเนืองๆ ในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ทั้งหลายใดมีอยู่ การเห็นนี้คือมรรค ย่อมพ้นจากชาติ ชรา พยาธิ มรณะ โสกะ ปริเทวะ จนถึงอุปายาส นี้คือนิพพาน อริยสัจ ๔ ประการเหล่านี้

---

Tattha katamā anupādisesā nibbānadhātu?

ในพระธรรมเทศนานั้น อนุปาทิเสสนิพพานธาตุเป็นไฉน?

---

Atthaṅgatassa na pamāṇamatthi, taṃ hi vā natthi yena naṃ paññapeyya;

Sabbasaṅgānaṃ samūhatattā vidū, sitā vādasatassu sabbe.

สำหรับผู้ที่ถึงความดับแล้ว ย่อมไม่มีประมาณ ในนิพพานนั้นไม่มีตัณหาเครื่องร้อยรัดที่จะพึงบัญญัติผู้นั้นได้ เพราะถอนความข้องทั้งปวงได้แล้ว บัณฑิตทั้งปวงย่อมไม่อาศัยอยู่ในวาทะตั้งร้อย

---

Saṃyuttake godhikasaṃyuttaṃ.

ในสังยุตตนิกาย คือ โคธิกสังยุต

---

Imāni asādhāraṇāni suttāni. Yahiṃ yahiṃ saccāni niddiṭṭhāni, tahiṃ tahiṃ saccalakkhaṇato otāretvā aparimāṇehi byañjanehi so attho pariyesitabbo. Tattha atthānuparivatti byañjanena puna byañjanānuparivatti atthena tassa ekamekassa aparimāṇāni byañjanāni imehi suttehi yathānikkhittehi cattāri ariyasaccāni niddisitabbāni. Pañcanikāye anupaviṭṭhāhi gāthāhi gāthā anuminitabbā, byākaraṇena byākaraṇaṃ. Imāni asādhāraṇāni suttāni.

พระสูตรเหล่านี้เป็นอสาธารณะ ในพระสูตรใดๆ ที่แสดงสัจจะไว้ ในพระสูตรนั้นๆ พึงหยั่งลงพิจารณาตามลักษณะของสัจจะ แล้วแสวงหาอรรถนั้นด้วยพยัญชนะอันประมาณมิได้ ในการแสวงหานั้น พึงแสวงหาอรรถที่คล้อยตามพยัญชนะ และพยัญชนะที่คล้อยตามอรรถอีกครั้งหนึ่ง พึงแสดงอริยสัจ ๔ ประการ และพยัญชนะอันประมาณมิได้ของสัจจะแต่ละอย่างนั้น ด้วยพระสูตรเหล่านี้ตามที่วางไว้แล้ว พึงเทียบเคียงคาถาด้วยคาถา และพยากรณ์ด้วยพยากรณ์ที่เข้าถึงแล้วในปัญจนิกาย พระสูตรเหล่านี้เป็นอสาธารณะ

---

Tesaṃ imā uddānagāthā

คาถาอุททานเหล่านี้ เป็นของพระสูตรเหล่านั้น

---

Yamekarattiṃ paṭhamaṃ, aṭṭha dānūpapattiyo;

Pañca pubbanimittāni, khīṇamacchaṃva pallalaṃ.

พระสูตรว่าด้วยการอยู่ในครรภ์คืนแรก, การอุบัติแห่งทาน ๘ ประการ, บุพนิมิต ๕ ประการ, เหมือนหนองน้ำที่ปลาสิ้นไปแล้ว

---

Sāmaṃ tena kuto rāja, tayo devā gilānakā;

Yathāpi kumbhakārassa, yathā nadidakappanaṃ.

ภัยจากพระราชาผู้เป็นสามันตะมาจากไหน, เทวดา ๓ องค์ผู้เจ็บป่วย, เหมือนหม้อของช่างหม้อ, เหมือนแม่น้ำที่ไม่มีน้ำ

---

Idha socati pecca socati, tīṇi duccaritāni ca;

Kāmesu giddhā pasutā, yāva tisso vipattiyo.

ย่อมเศร้าโศกในโลกนี้ ย่อมเศร้าโศกในโลกหน้า, ทุจริต ๓ ประการ, ผู้ที่ติดข้องและหมกมุ่นในกามเพียงใด วิบัติ ๓ ประการก็มีเพียงนั้น

---

Sataṃ āsi ayosaṅkū, pariḷāho mahattaro;

Saṅkappehi pareto so, tattha tapaniyehi ca.

เหล็กหลาวเหล็กร้อนร้อยอัน, ความเร่าร้อนอันยิ่งใหญ่, ผู้ที่ถูกความดำริครอบงำ ย่อมถูกความเร่าร้อนครอบงำด้วย

---

Kammārānaṃ yathā ukkā, tayo aggī pakāsitā;

Ayato malamuppannaṃ, abbhakkhānaṃ tathāgate.

เหมือนเตาของช่างเหล็ก, ไฟ ๓ กองที่แสดงไว้, สนิมเกิดจากเหล็ก, การกล่าวตู่ในพระตถาคต

---

Tividhaṃ devānusāsanti, supinena saṅgamo yathā;

Tisso ceva māradhītā, sallaviddhova ruppati.

เทวดาพร่ำสอน ๓ อย่าง, เหมือนการพบกันในฝัน, ธิดามาร ๓ ตน, ย่อมเดือดร้อนเหมือนถูกลูกศรแทง

---

Cakkhu sotañca ghānañca, pañcakkhandhā pakāsitā;

Appaṃ vata jīvitaṃ idaṃ, ayyikā me mahallikā.

ตา หู และจมูก, ขันธ์ ๕ ที่แสดงไว้, ชีวิตนี้น้อยนักหนอ, ยายของฉันแก่แล้ว

---

Sabbe sattā marissanti, upapatti cuticayaṃ;

Kāmesu sattā pasutā, āsavehi catūhi ca.

สัตว์ทั้งปวงจักตาย, การเกิดและการจุติ, สัตว์ทั้งหลายผู้หมกมุ่นในกาม, และด้วยอาสวะ ๔ ประการ

---

Yamhi na māyā vasati, dvemā cetovimuttiyo;

Eseva maggo natthañño, bojjhaṅgā ca sudesitā.

ในผู้ใดไม่มีมายาอยู่, เจโตวิมุตติ ๒ ประการเหล่านี้, มรรคนี้เท่านั้นไม่มีทางอื่น, และโพชฌงค์ที่แสดงไว้ดีแล้ว

---

Atthaṅgatassa na pamāṇamatthi, godhiko parinibbuto;

Ye dhammā hetuppabhavā, saṃyojanānupassino.

สำหรับผู้ที่ถึงความดับแล้ว ย่อมไม่มีประมาณ, พระโคธิกะปรินิพพานแล้ว, ธรรมทั้งหลายที่เกิดแต่เหตุ, ผู้พิจารณาเห็นสังโยชน์เนืองๆ

---

Imā dasa tesaṃ uddānagāthā.

คาถาอุททาน ๑๐ บทเหล่านี้ เป็นของพระสูตรเหล่านั้น

---

10. Tatthimāni sādhāraṇāni suttāni yesu suttesu sādhāraṇāni saccāni desitāni anulomampi paṭilomampi vomissakampi. Tattha ayaṃ ādi.

10. ในคาถาอุททานนั้น พระสูตรเหล่านี้เป็นสาธารณะ ในพระสูตรใดๆ ที่แสดงสัจจะอันเป็นสาธารณะไว้ ทั้งโดยอนุโลม ปฏิโลม และผสมกัน ในบรรดาพระสูตรสาธารณะเหล่านั้น นี้คือเบื้องต้น

---

Avijjāya nivuto loko, [ajitāti bhagavā]

Vivicchā pamādā nappakāsati;

Jappābhilepanaṃ brūmi, dukkhamassa mahabbhayaṃ.

โลกถูกอวิชชาปิดบังไว้ (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า อชิตะ) ย่อมไม่ปรากฏเพราะความสงสัยและความประมาท เรากล่าวตัณหาว่าเป็นเครื่องฉาบไล้ และกล่าวว่าทุกข์เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น

---

Tattha yā avijjā ca vivicchā ca, ayaṃ samudayo. Yaṃ mahabbhayaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Imāni dve saccāni – dukkhañca samudayo ca. ‘‘Saṃyojanaṃ saṃyojaniyā ca dhammā’’ti saṃyuttake cittasaṃyuttakesu byākaraṇaṃ. Tattha yaṃ saṃyojanaṃ, ayaṃ samudayo. Ye saṃyojaniyā dhammā, idaṃ dukkhaṃ. Imāni dve saccāni – dukkhañca samudayo ca.

ในพระธรรมเทศนานั้น อวิชชาและความสงสัยนี้คือสมุทัย ภัยใหญ่ใด นั่นคือทุกข์ อริยสัจ ๒ ประการเหล่านี้ คือทุกข์และสมุทัย ในจิตตสังยุตแห่งสังยุตตนิกาย มีคำพยากรณ์ว่า 'สังโยชน์และธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์' ในคำพยากรณ์นั้น สังโยชน์ใดมีอยู่ สังโยชน์นี้คือสมุทัย ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์เหล่าใดมีอยู่ ธรรมนี้คือทุกข์ อริยสัจ ๒ ประการเหล่านี้ คือทุกข์และสมุทัย

---

Tattha katamaṃ dukkhañca nirodho ca?

ในบรรดาสัจจะเหล่านั้น ทุกข์และนิโรธเป็นไฉน?

---

Ucchinnabhavataṇhassa, netticchinnassa bhikkhuno;

Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo.

สำหรับภิกษุผู้มีตัณหาในภพอันตัดขาดแล้ว มีเครื่องร้อยรัดอันตัดขาดแล้ว ชาติสังสารย่อมสิ้นไป บัดนี้ไม่มีภพใหม่อีก

---

Yaṃ cittaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Yo bhavataṇhāya upacchedo, ayaṃ dukkhanirodho. Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavoti niddeso. Imāni dve saccāni – dukkhañca nirodho ca. Dvemā, bhikkhave, vimuttiyo; rāgavirāgā ca cetovimutti, avijjāvirāgā ca paññāvimutti. Yaṃ cittaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Yā vimutti, ayaṃ nirodho. Imāni dve saccāni – dukkhañca nirodho ca.

จิตใดมีอยู่ จิตนี้คือทุกข์ การตัดขาดตัณหาในภพใดมีอยู่ การตัดขาดนี้คือทุกขนิโรธ มีคำระบุว่า 'ชาติสังสารสิ้นไปแล้ว บัดนี้ไม่มีภพใหม่อีก' อริยสัจ ๒ ประการเหล่านี้ คือทุกข์และนิโรธ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิมุตติ ๒ ประการเหล่านี้ คือเจโตวิมุตติเพราะสำรอกราคะ และปัญญาวิมุตติเพราะสำรอกอวิชชา จิตใดมีอยู่ จิตนี้คือทุกข์ วิมุตติใดมีอยู่ วิมุตตินี้คือนิโรธ อริยสัจ ๒ ประการเหล่านี้ คือทุกข์และนิโรธ

---

Tattha katamaṃ dukkhañca maggo ca?

ในบรรดาสัจจะเหล่านั้น ทุกข์และมรรคเป็นไฉน?

---

Kumbhūpamaṃ kāyamimaṃ viditvā, nagarūpamaṃ cittamidaṃ ṭhapetvā;

Yodhetha māraṃ paññāvudhena, jitañca rakkhe anivesano siyā.

พึงรู้กายนี้ว่าเปรียบเหมือนหม้อ พึงตั้งจิตนี้ให้มั่นเปรียบเหมือนเมือง พึงรบกับมารด้วยอาวุธคือปัญญา และพึงรักษาชัยชนะไว้ พึงเป็นผู้ไม่มีที่อาศัย

---

Tattha yañca kumbhūpamo kāyo yañca nagarūpamaṃ cittaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Yaṃ paññāvudhena māraṃ yodhethāti ayaṃ maggo. Imāni dve saccāni. Yaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahitabbaṃ. Yā saṃyojanā, ayaṃ maggo. Ye te dhammā anattaniyā pahātabbā, rūpaṃ yāva viññāṇaṃ, idaṃ dukkhañca maggo ca.

ในพระธรรมเทศนานั้น กายใดเปรียบเหมือนหม้อ และจิตใดเปรียบเหมือนเมือง นี้คือทุกข์ การที่พึงรบกับมารด้วยอาวุธคือปัญญา นี้คือมรรค อริยสัจ ๒ ประการเหล่านี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอ สิ่งนั้นพึงละเสีย สังโยชน์ใด นี้คือมรรค ธรรมเหล่าใดที่ไม่ใช่ของตนซึ่งพึงละเสีย คือรูปจนถึงวิญญาณ นี้คือทั้งทุกข์และมรรค

---

Tattha katamaṃ dukkhañca samudayo ca nirodho ca?

ในสัจจะเหล่านั้น ทุกข์ สมุทัย และนิโรธ คืออะไร?

---

Ye keci sokā paridevitā vā, dukkhā ca lokasmimanekarūpā;

Piyaṃ paṭiccappabhavanti ete, piye asante na bhavanti ete.

โสกะ ปริเทวะ หรือทุกข์อันมีหลายอย่างในโลกเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ทั้งหมดนั้นย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยสิ่งที่รัก เมื่อไม่มีสิ่งที่รัก สิ่งเหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้น

---

Ye sokaparidevā, yaṃ ca anekarūpaṃ dukkhaṃ, yaṃ pemato bhavati, idaṃ dukkhaṃ. Yaṃ pemaṃ, ayaṃ samudayo. Yo tattha chandarāgavinayo piyassa akiriyā, ayaṃ nirodho. Imāni tīṇi saccāni. Timbaruko paribbājako pacceti ‘‘sayaṃkataṃ paraṃkata’’nti. Yathesā vīmaṃsā, idaṃ dukkhaṃ. Yā ete dve ante anupagamma majjhimā paṭipadā avijjāpaccayā saṅkhārā yāva jātipaccayā jarāmaraṇaṃ, idampi dukkhañca samudayo ca. Viññāṇaṃ nāmarūpaṃ saḷāyatanaṃ phasso vedanā bhavo jāti jarāmaraṇaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Avijjā saṅkhārā taṇhā upādānaṃ, ayaṃ samudayo. Iti idaṃ sayaṃkataṃ vīmaṃseyyāti yañca paṭiccasamuppāde dukkhaṃ, idaṃ eso samudayo niddiṭṭho. Avijjānirodhā saṅkhāranirodho ca yāva ca jarāmaraṇanirodhoti ayaṃ nirodho. Imāni tīṇi saccāni dukkhañca samudayo ca nirodho ca.

โสกะและปริเทวะเหล่าใด และทุกข์อันมีหลายอย่างใดที่เกิดขึ้นจากความรัก นี้คือทุกข์ ความรักใด นี้คือสมุทัย การกำจัดฉันทราคะในสิ่งที่รัก การไม่กระทำในสิ่งที่รักนั้น นี้คือนิโรธ เหล่านี้คืออริยสัจ ๓ ปริพาชกชื่อติมพรุกะย่อมเสวยผล (แห่งทุจริต) ที่ตนทำเองหรือที่ผู้อื่นทำ การพิจารณาเช่นใด นี้คือทุกข์ มัชฌิมาปฏิปทาใดที่ไม่เข้าถึงที่สุดสองอย่างนี้ คือเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี จนถึงเพราะชาติเป็นปัจจัย ชราและมรณะจึงมี แม้นี้ก็เป็นทั้งทุกข์และสมุทัย วิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ เวทนา ภพ ชาติ ชรามรณะ นี้คือทุกข์ อวิชชา สังขาร ตัณหา อุปาทาน นี้คือสมุทัย พึงพิจารณาปฏิจจสมุปบาทนี้ว่า 'ตนทำเอง' ดังนี้ ทุกข์ใดในปฏิจจสมุปบาทนี้ ทุกข์นั้นถูกระบุว่าเป็นสมุทัย เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ จนถึงชรามรณะดับ นี้คือนิโรธ เหล่านี้คืออริยสัจ ๓ คือ ทุกข์ สมุทัย และนิโรธ

---

11. Tattha katamaṃ dukkhañca samudayo ca maggo ca?

11. ในสัจจะเหล่านั้น ทุกข์ สมุทัย และมรรค คืออะไร?

---

‘‘Yo dukkhamaddakkhi yatonidānaṃ, kāmesu so jantu kathaṃ nameyya;

Kāmā hi loke saṅgāti ñatvā, tesaṃ satīmā vinayāya sikkhe’’ti.

สัตว์ใดเห็นทุกข์เพราะเหตุใด สัตว์นั้นจะน้อมไปในกามทั้งหลายได้อย่างไร เพราะรู้ว่ากามทั้งหลายเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวในโลก ผู้มีสติพึงศึกษาเพื่อกำจัดกามเหล่านั้น

---

Yo dukkhamaddakkhi, idaṃ dukkhaṃ. Yato bhavati, ayaṃ samudayo. Sandiṭṭhaṃ yato bhavati yāva tassa vinayāya sikkhā, ayaṃ maggo. Imāni tīṇi saccāni.

บทว่า 'ผู้ใดเห็นทุกข์' นี้คือทุกข์ เพราะเหตุใดจึงเกิดขึ้น นี้คือสมุทัย ประโยชน์ที่เห็นแจ้งเกิดขึ้นเพราะเหตุใด ตราบเท่าที่มีการศึกษาเพื่อกำจัดตัณหานั้น นี้คือมรรค เหล่านี้คืออริยสัจ ๓

---

Ekādasaṅguttaresu gopālakopamasuttaṃ.

ในเอกาทสกนิบาต อังคุตตรนิกาย คือ โคปาลกูปมสูตร

---

Tattha yāva rūpasaññuttā yañca saḷāyatanaṃ yathā vaṇaṃ paṭicchādeti yañca titthaṃ yathā ca labhati dhammūpasañhitaṃ uḷāraṃ pītipāmojjaṃ catubbidhaṃ ca attabhāvato ca vatthu, idaṃ dukkhaṃ. Yāva āsāṭikaṃ hāretā hoti, ayaṃ samudayo. Rūpasaññuttā āsāṭakaharaṇaṃ vaṇapaṭicchādanaṃ vīthiññutā gocarakusalañca, ayaṃ maggo. Avasesā dhammā atthi hetū atthi paccayā atthi nissayā sāvasesadohitā anekapūjā ca kalyāṇamittatappaccayā dhammā vīthiññutā ca hetu, imāni tīṇi saccāni.

ในพระสูตรนั้น สฬายตนะใดที่ประกอบด้วยรูป และการปกปิดแผลโดยประการใด และการที่ได้รับปีติปราโมทย์อันโอฬาร ๔ ประการที่ประกอบด้วยธรรม และวัตถุ (หทัยวัตถุ) อันเป็นที่อาศัยแห่งอัตภาพ นี้คือทุกข์ ตราบเท่าที่กล่าวถึงกายคือกลุ่มแห่งความปรารถนา นี้คือสมุทัย ความยินดีในความปรารถนาที่ประกอบด้วยรูป การรู้จักวิธีปกปิดแผล และความฉลาดในโคจร (อารมณ์) นี้คือมรรค ธรรมที่เหลือมีอยู่ เหตุมีอยู่ ปัจจัยมีอยู่ อุปนิสสยปัจจัยมีอยู่ ผลที่ต่อเนื่องอันเป็นประโยชน์โดยส่วนที่เหลือ และผลที่ต่อเนื่องอันเกิดจากการบูชามากมาย และความเป็นผู้รู้แจ้งในปรมัตถธรรมเป็นเหตุ เหล่านี้คืออริยสัจ ๓

---

Tattha katamaṃ dukkhañca maggo ca nirodho ca?

ในสัจจะเหล่านั้น ทุกข์ มรรค และนิโรธ คืออะไร?

---

Sati kāyagatā upaṭṭhitā, chasu phassāyatanesu saṃvuto ;

Satataṃ bhikkhu samāhito, jaññā nibbānamattano.

กายคตาสติที่ตั้งมั่นแล้ว ภิกษุผู้สำรวมในผัสสายตนะ ๖ มีจิตตั้งมั่นอยู่เสมอ พึงรู้แจ้งนิพพานของตน

---

Tattha yā ca kāyagatā sati yañca saḷāyatanaṃ yattha sabbañcetaṃ dukkhaṃ. Yā ca kāyagatā sati yo ca sīlasaṃvaro yo ca samādhi yattha yā sati, ayaṃ paññākkhandho. Sabbampi sīlakkhandho samādhikkhandho, ayaṃ maggo. Evaṃvihārinā ñātabbaṃ nibbānaṃ. Ayaṃ nirodho, imāni tīṇi saccāni. Sīle patiṭṭhāya dve dhammā bhāvetabbā samatho ca vipassanā ca. Tattha yaṃ cittasahajātā dhammā, idaṃ dukkhaṃ. Yo ca samatho yā ca vipassanā, ayaṃ maggo. Rāgavirāgā ca cetovimutti, avijjāvirāgā ca paññāvimutti, ayaṃ nirodho. Imāni tīṇi saccāni.

ในพระธรรมเทศนานั้น กายคตาสติในบุคคลใด และสฬายตนะในบุคคลใดมีอยู่ ทั้งหมดนั้นคือทุกข์ กายคตาสติใด การสำรวมในศีลใด และสมาธิใด และสติในบุคคลใดมีอยู่ นี้คือปัญญาขันธ์ แม้ทั้งหมดคือศีลขันธ์และสมาธิขันธ์ นี้คือมรรค นิพพานอันผู้มีปกติอยู่อย่างนี้พึงรู้แจ้ง นี้คือนิโรธ เหล่านี้คืออริยสัจ ๓ พึงเจริญธรรม ๒ ประการ คือ สมถะและวิปัสสนา โดยตั้งมั่นในศีล ในพระธรรมเทศนานั้น ธรรมที่เกิดพร้อมกับจิตมีอยู่ด้วยเหตุใด นี้คือทุกข์ สมถะใดและวิปัสสนาใดมีอยู่ นี้คือมรรค เจโตวิมุตติ (อนาคามิผล) เพราะปราศจากราคะ และปัญญาวิมุตติ (อรหัตตผล) เพราะปราศจากอวิชชา นี้คือนิโรธ เหล่านี้คืออริยสัจ ๓

---

Tattha katamo samudayo ca nirodho ca?

ในสัจจะเหล่านั้น สมุทัยและนิโรธ คืออะไร?

---

Āsā ca pīhā abhinandanā ca, anekadhātūsu sarā patiṭṭhitā;

Aññāṇamūlappabhavā pajappitā, sabbā mayā byantikatā samūlikā.

ความหวัง ความรัก และความเพลิดเพลินทั้งหลาย ตั้งมั่นอยู่ในธาตุทั้งหลายเป็นอันมาก อันมีอวิชชาเป็นมูลเกิดพร้อมกับรากเหง้าคือโลภะ ทั้งหมดนั้นเราได้ทำให้สิ้นไปแล้ว

---

Aññāṇamūlappabhavāti purimakehi samudayo. Sabbā mayā byantikatā samūlikāti nirodho. Imāni dve saccāni. Catunnaṃ dhammānaṃ ananubodhā appaṭivedhā vitthārena kātabbaṃ. Ariyassa sīlassa samādhino paññāya vimuttiyā. Tattha yo imesaṃ catunnaṃ dhammānaṃ ananubodhā appaṭivedhā, ayaṃ samudayo. Paṭivedho bhavanettiyā, ayaṃ nirodho. Ayaṃ samudayo ca nirodho ca.

ด้วยบทก่อนๆ ว่า 'มีอวิชชาเป็นมูล' ตรัสว่าเป็นสมุทัย ด้วยบทว่า 'ทั้งหมดนั้นเราได้ทำให้สิ้นไปแล้วพร้อมด้วยรากเหง้า' ตรัสว่าเป็นนิโรธ เหล่านี้คืออริยสัจ ๒ พึงกระทำโดยพิสดาร (ถึงการเวียนว่ายตายเกิด) เพราะการไม่รู้ตามความเป็นจริงและการไม่แทงตลอดในธรรม ๔ ประการ เพื่อความหลุดพ้นด้วยปัญญาของอริยบุคคลผู้มีศีลและสมาธิ ในพระธรรมเทศนาเหล่านั้น การไม่รู้ตามความเป็นจริงและการไม่แทงตลอดในธรรม ๔ ประการนี้มีอยู่ นี้คือสมุทัย การแทงตลอดในตัณหาเครื่องนำไปสู่ภพมีอยู่ นี้คือนิโรธ นี้คือทั้งสมุทัยและนิโรธ

---

Tattha katamo samudayo ca maggo ca?

ในพระธรรมเทศนาเหล่านั้น สมุทัยและมรรค คืออะไร?

---

Yāni sotāni lokasmiṃ, [ajitāti bhagavā]

Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhīyare.

กระแส (ตัณหาเป็นต้น) เหล่าใดในโลก สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น เรากล่าวว่าสติเป็นเครื่องปิดกั้นกระแสทั้งหลาย กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา

---

Yāni sotānīti ayaṃ samudayo. Yā ca paññā yā ca sati nivāraṇaṃ pidhānañca, ayaṃ maggo. Imāni dve saccāni. Sañcetaniyaṃ suttaṃ daḷhanemiyānākāro chahi māsehi niddiṭṭho. Tattha yaṃ kāyaṃ kāyakammaṃ savaṅkaṃ sadosaṃ sakasāvaṃ yā savaṅkatā sadosatā sakasāvatā, ayaṃ samudayo. Evaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ avaṅkaṃ adosaṃ akasāvaṃ, yā avaṅkatā adosatā akasāvatā, ayaṃ maggo. Evaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ. Imāni dve saccāni samudayo ca maggo ca.

บทว่า 'กระแสทั้งหลายใดๆ' นี้คือสมุทัย ปัญญาใดและสติใดที่เป็นเครื่องกั้นและเครื่องปิดกั้น นี้คือมรรค เหล่านี้คืออริยสัจ ๒ สัญเจตนียสูตร แสดงถึงอาการเสด็จไปสู่เทวโลกของพระเจ้าทฬหเนมิโดย ๖ เดือน ในพระธรรมเทศนานั้น กายกรรมใดในกายที่มีความคด มีโทษ มีน้ำฝาด (กิเลส) ความเป็นผู้มีความคด ความเป็นผู้มีโทษ ความเป็นผู้มีน้ำฝาดนั้นมีอยู่ นี้คือสมุทัย วจีกรรมและมโนกรรมที่ไม่มีความคด ไม่มีโทษ ไม่มีน้ำฝาด ความเป็นผู้ไม่มีความคด ความเป็นผู้ไม่มีโทษ ความเป็นผู้ไม่มีน้ำฝาดนั้นมีอยู่ นี้คือมรรค วจีกรรมและมโนกรรมก็เช่นเดียวกัน เหล่านี้คืออริยสัจ ๒ คือ สมุทัยและมรรค

---

Tattha katamo samudayo ca nirodho ca maggo ca?

ในสัจจะเหล่านั้น สมุทัย นิโรธ และมรรค คืออะไร?

---

‘‘Nissitassa calitaṃ, anissitassa calitaṃ natthi, calite asati passaddhi, passaddhiyā sati nati na hoti, natiyā asati āgatigati na hoti, āgatigatiyā asati cutūpapāto na hoti, cutūpapāte asati nevidha na huraṃ na ubhayamantarena. Esevanto dukkhassā’’ti.

ผู้ที่อาศัยย่อมมีความหวั่นไหว ผู้ที่ไม่อาศัยย่อมไม่มีความหวั่นไหว เมื่อไม่มีความหวั่นไหว ความสงบย่อมมี เมื่อมีความสงบ การน้อมไปย่อมไม่มี เมื่อไม่มีการน้อมไป การมาและการไปย่อมไม่มี เมื่อไม่มีการมาและการไป การจุติและอุบัติย่อมไม่มี เมื่อไม่มีการจุติและอุบัติ โลกนี้ก็ไม่มี โลกหน้าก็ไม่มี และในระหว่างโลกทั้งสองก็ไม่มี นี้แหละคือที่สุดแห่งทุกข์

---

Tattha dve nissayā, ayaṃ samudayo. Yo ca anissayo, yā ca anati, ayaṃ maggo. Yā āgatigati na hoti cutūpapāto ca yo esevanto dukkhassāti, ayaṃ nirodho. Imāni tīṇi saccāni. Anupaṭṭhitakāyagatā sati…pe… yaṃ vimuttiñāṇadassanaṃ, ayaṃ samudayo. Ekārasaupanissayā vimuttiyo yāva upanissayaupasampadā upaṭṭhitakāyagatāsatissa viharati. Sīlasaṃvaro sosāniyo hoti, yañca vimuttiñāṇadassanaṃ, ayaṃ maggo. Yā ca vimutti, ayaṃ nirodho. Imāni tīṇi saccāni. Samudayo ca nirodho ca maggo ca.

ในพระสูตรนั้น สิ่งที่อาศัย ๒ อย่างนี้คือสมุทัย การไม่อาศัยและความไม่น้อมไปนี้คือมรรค การที่ไม่มีการมาและการไป และการที่ไม่มีการจุติและอุบัติ นี้คือที่สุดแห่งทุกข์ นี้คือนิโรธ เหล่านี้คืออริยสัจ ๓ สติที่ไม่ได้ตั้งมั่นในกาย... วิมุตติญาณทัสสนะใดมีอยู่ นี้คือสมุทัย วิมุตติ ๑๑ อย่างที่มีอุปนิสัย จนถึงความสมบูรณ์แห่งอุปนิสัย ย่อมมีแก่ผู้มีสติที่ตั้งมั่นในกาย การสำรวมในศีลนั้นเป็นที่อาศัย วิมุตติญาณทัสสนะใดมีอยู่ นี้คือมรรค วิมุตติใดมีอยู่ นี้คือนิโรธ เหล่านี้คืออริยสัจ ๓ คือ สมุทัย นิโรธ และมรรค

---

12. Tattha katamo nirodho ca maggo ca?

12. ในสัจจะเหล่านั้น นิโรธและมรรค คืออะไร?

---

Sayaṃ katena saccena, tena attanā abhinibbānagato vitiṇṇakaṅkho;

Vibhavañca ñatvā lokasmiṃ, tāva khīṇapunabbhavo sa bhikkhu.

ภิกษุนั้นผู้มีภพใหม่สิ้นแล้วในโลก รู้แจ้งความไม่มีภพแล้ว ย่อมถึงพระนิพพานด้วยสัจจะที่ตนทำเองนั้น เป็นผู้ข้ามพ้นความสงสัยแล้ว

---

Yaṃ saccena, ayaṃ maggo. Yaṃ khīṇapunabbhavo, ayaṃ nirodho. Imāni dve saccāni. Pañca vimuttāyatanāni satthā vā dhammaṃ desesi aññataro vā viññū sabrahmacārīti vitthārena kātabbā. Tassa atthappaṭisaṃvedissa pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, yāva nibbindanto virajjati, ayaṃ maggo. Yā vimutti, ayaṃ nirodho. Evaṃ pañca vimuttāyatanāni vitthārena. Imāni dve saccāni nirodho ca maggo ca.

คำว่า 'ด้วยสัจจะ' นี้คือมรรค คำว่า 'ผู้มีภพใหม่สิ้นแล้ว' นี้คือนิโรธ เหล่านี้คืออริยสัจ ๒ วิมุตตายตนะ ๕ ประการ พึงกล่าวโดยพิสดารว่า พระศาสดาแสดงธรรม หรือเพื่อนสพรหมจารีผู้รู้แจ้งบางรูปแสดงธรรม ความปราโมทย์ย่อมเกิดแก่ผู้นั้นผู้รู้แจ้งอรรถ เมื่อมีความปราโมทย์ ปีติย่อมเกิด... จนถึงความเบื่อหน่ายและคลายกำหนัด นี้คือมรรค วิมุตติใดมีอยู่ นี้คือนิโรธ วิมุตตายตนะ ๕ ประการโดยพิสดารก็อย่างนี้ เหล่านี้คืออริยสัจ ๒ คือ นิโรธและมรรค

---

Imāni sādhāraṇāni suttāni. Imehi sādhāraṇehi suttehi yathānikkhittehi paṭivedhato ca lakkhaṇato ca otāretvā aññāni suttāni niddisitabbāni aparihāyantena. Gāthāhi gāthā anuminitabbā, byākaraṇehi byākaraṇaṃ. Ime ca sādhāraṇā dasa parivaḍḍhakā eko ca catukko niddeso sādhāraṇo. Ayañca pakiṇṇakaniddeso. Ekaṃ pañca cha ca savekadeso sabbaṃ. Ime dve parivajjanā purimakā ca dasa. Ime dvādasa parivaḍḍhakā saccāni. Ettāvatā sabbaṃ suttaṃ natthi, taṃ byākaraṇaṃ vā gāthā viya. Imehi dvādasahi parivaḍḍhakehi na otarituṃ appamattena pariyesitvā niddisitabbā.

พระสูตรเหล่านี้เป็นสาธารณะ พึงแสดงพระสูตรอื่นโดยนำเข้าด้วยการแทงตลอดและโดยลักษณะจากพระสูตรสาธารณะเหล่านี้ที่วางไว้แล้ว โดยไม่ให้บกพร่อง พึงเปรียบเทียบคาถาด้วยคาถา พึงเปรียบเทียบพยากรณ์ด้วยพยากรณ์ พระสูตรสาธารณะ ๑๐ เหล่านี้เป็นเครื่องเจริญ และจตุกกะหนึ่งก็เป็นการแสดงที่เป็นสาธารณะ นี้คือการแสดงแบบเบ็ดเตล็ด ทั้งหมดนั้นเป็นเพียงส่วนหนึ่งที่มีจตุกกะที่ ๕ และ ๖ เว้นการแสดงเบ็ดเตล็ด ๒ อย่างนี้ และพระสูตร ๑๐ อย่างในก่อน สัจจะ ๑๒ เหล่านี้เป็นเครื่องเจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระสูตรทั้งหมดจึงไม่มีประมาณ พระสูตรนั้นเป็นเช่นกับพยากรณ์หรือคาถา ไม่พึงนำเข้าด้วยพระสูตร ๑๒ อย่างที่เป็นเครื่องเจริญเหล่านี้โดยการค้นคว้าเพียงเล็กน้อยแล้วจึงแสดง

---

Tatthāyaṃ saṅkhepo. Sabbaṃ dukkhaṃ sattahi padehi samosaraṇaṃ gacchati. Katarehi sattahi? Appiyasampayogo ca piyavippayogo ca, imehi dvīhi padehi sabbaṃ dukkhaṃ niddisitabbaṃ. Tassa dve nissayā – kāyo ca cittañca. Tena vuccati ‘‘kāyikaṃ dukkhaṃ cetasikañce’’ti, natthi taṃ dukkhaṃ na kāyikaṃ vā na cetasikaṃ, sabbaṃ dukkhaṃ dvīhi dukkhehi niddisitabbaṃ kāyikena ca cetasikena ca. Tīhi dukkhatāhi saṅgahitaṃ dukkhadukkhatāya saṅkhāradukkhatāya vipariṇāmadukkhatāya. Iti taṃ sabbaṃ dukkhaṃ tīhi dukkhatāhi saṅgahitaṃ. Iti idañca dukkhaṃ tividhaṃ. Duvidhaṃ dukkhaṃ kāyikañca cetasikañca. Duvidhaṃ appiyasampayogo ca piyavippayogo ca. Idaṃ sattavidhaṃ dukkhaṃ.

ในคำนั้น นี้คือโดยย่อ ทุกข์ทั้งปวงย่อมถึงการรวมกันด้วยบท ๗ ประการ ด้วยบท ๗ ประการเหล่าไหน? คือ การประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รักและการพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รัก ด้วยบท ๒ ประการนี้ พึงแสดงทุกข์ทั้งปวง ที่อาศัยของทุกข์นั้นมี ๒ ประการ คือ กายและจิต เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ทุกข์ทางกายและทุกข์ทางใจ' ทุกข์ที่มิใช่ทางกายหรือมิใช่ทางใจนั้นไม่มี ทุกข์ทั้งปวงพึงแสดงด้วยทุกข์ ๒ ประการ คือ ทุกข์ทางกายและทุกข์ทางใจ สงเคราะห์ด้วยทุกขตา ๓ ประการ คือ ทุกขทุกขตา สังขารทุกขตา และวิปริณามทุกขตา ดังนั้น ทุกข์ทั้งปวงนั้นจึงสงเคราะห์ด้วยทุกขตา ๓ ประการ ทุกข์นี้จึงมี ๓ อย่าง ทุกข์มี ๒ อย่าง คือ ทุกข์ทางกายและทุกข์ทางใจ ทุกข์มี ๒ อย่าง คือ การประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รักและการพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รัก นี้คือทุกข์ ๗ ประการ

---

Tattha tividho samudayo acatuttho apañcamo. Katamo tividho? Taṇhā ca diṭṭhi ca kammaṃ. Tattha taṇhā ca bhavasamudayo kammaṃ. Tathā nibbattassa hīnapaṇītatā , ayaṃ samudayo. Iti yāpi bhavagatīsu hīnatā ca paṇītatā ca, yāpi tīhi dukkhatāhi saṅgahitā, yopi dvīhi mūlehi samudānīto avijjāya nivutassa bhavataṇhāsaṃyuttassa saviññāṇako kāyo, sopi tīhi dukkhatāhi saṅgahito.

ในพระธรรมเทศนานั้น สมุทัยมี ๓ อย่าง ไม่มีอย่างที่ ๔ ไม่มีอย่างที่ ๕ ๓ อย่างนั้นคืออะไร? คือ ตัณหา ทิฏฐิ และกรรม ใน ๓ อย่างนั้น ตัณหาและกรรมเป็นสมุทัยแห่งภพ อีกอย่างหนึ่ง ความเป็นผู้เลวและประณีตของผู้ที่เกิดแล้ว นี้คือสมุทัย ดังนั้น ความเลวและความประณีตใดในภพภูมิ และความสงเคราะห์ใดด้วยทุกขตา ๓ ประการ และกายที่มีวิญญาณใดที่ถูกนำมาด้วยมูล ๒ ประการ ของผู้ที่ถูกอวิชชาปิดบังและประกอบด้วยภวตัณหา กายนั้นก็สงเคราะห์ด้วยทุกขตา ๓ ประการ

---

Tathā vipallāsato diṭṭhibhavagantabbā. Sā sattavidhā niddisitabbā. Eko vipallāso tīṇi niddisīyati, cattāri vipallāsavatthūni. Tattha katamo eko vipallāso? Yo viparītaggāho paṭikkhepena, otaraṇaṃ yathā ‘‘anicce nicca’’miti viparītaṃ gaṇhāti. Evaṃ cattāro vipallāsā. Ayameko vipallāsīyati saññā cittaṃ diṭṭhi. Katamāni cattāri vipallāsavatthūni? Kāyo vedanā cittaṃ dhammā. Evaṃ vipallāsagatassa akusalañca pavaḍḍheti. Tattha saññāvipallāso dosaṃ akusalamūlaṃ pavaḍḍheti. Cittavipallāso lobhaṃ akusalamūlaṃ pavaḍḍheti. Diṭṭhivipallāso mohaṃ akusalamūlaṃ pavaḍḍheti. Tattha dosassa akusalamūlassa tīṇi micchattāni phalaṃ – micchāvācā micchākammanto micchāājīvo; lobhassa akusalamūlassa tīṇi micchattāni phalaṃ – micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsamādhi; mohassa akusalamūlassa dve micchattāni phalaṃ – micchādiṭṭhi ca micchāsati ca. Evaṃ akusalaṃ sahetu sappaccayaṃ vipallāsā ca paccayo, akusalamūlāni sahetū eteyeva paṭipakkhena anūnā anadhikā dvīhi paccayehi niddisitabbā. Nirodhe ca magge ca vipallāsamupādāya parato paṭipakkhena catasso.

อีกประการหนึ่ง พึงรู้ทิฏฐิโดยความวิปลาส ทิฏฐินั้นพึงแสดง ๗ ประการ วิปลาส ๑ พึงแสดง ๓ วัตถุแห่งวิปลาส ๔ ประการ ในพระธรรมเทศนานั้น วิปลาส ๑ คืออะไร? คือความยึดถือที่ผิดพลาดใด พึงแสดงโดยการปฏิเสธ เช่น การยึดถือผิดพลาดว่า 'ในสิ่งไม่เที่ยงว่าเที่ยง' วิปลาสมี ๔ ประการอย่างนี้ วิปลาสนี้ย่อมวิปลาสด้วยสัญญา จิต และทิฏฐิ วัตถุแห่งวิปลาส ๔ ประการคืออะไร? คือ กาย เวทนา จิต และธรรม เมื่อบุคคลถึงความวิปลาสอย่างนี้ อกุศลย่อมเจริญ ในวิปลาสเหล่านั้น สัญญาวิปลาสย่อมเพิ่มพูนอกุศลมูลคือโทสะ จิตตวิปลาสย่อมเพิ่มพูนอกุศลมูลคือโลภะ ทิฏฐิวิปลาสย่อมเพิ่มพูนอกุศลมูลคือโมหะ ในอกุศลมูลเหล่านั้น ผลของอกุศลมูลคือโทสะมีมิจฉัตตะ ๓ คือ มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ ผลของอกุศลมูลคือโลภะมีมิจฉัตตะ ๓ คือ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสมาธิ ผลของอกุศลมูลคือโมหะมีมิจฉัตตะ ๒ คือ มิจฉาทิฏฐิและมิจฉาสติ อกุศลย่อมมีเหตุและมีปัจจัยอย่างนี้ และวิปลาสทั้งหลายก็เป็นปัจจัย อกุศลมูลทั้งหลายมีเหตุ พึงแสดงอกุศลธรรมเหล่านั้นโดยปฏิปักษ์ด้วยปัจจัย ๒ ประการ โดยไม่ขาดไม่เกิน ในนิโรธและมรรค พึงแสดงโดยปฏิปักษ์ในภายหลังโดยอาศัยวิปลาส ๔ ประการ

---

Tatthimā uddānagāthā

ในพระธรรมเทศนานั้น คาถาอุทานเหล่านี้มี ๔ ประการ

---

Avijjāya nivuto loko, cittaṃ saṃyojanampi;

Sā pacchinnabhavataṇhā, dvemā ceva vimuttiyo.

โลกถูกอวิชชาปิดบัง จิตมีสังโยชน์เครื่องผูกพัน ภิกษุณีนั้นมีภวตัณหาขาดแล้ว วิมุตติเหล่านี้มี ๒ ประการเท่านั้น

---

Kumbhūpamaṃ kāyamimaṃ, yaṃ na tumhākaṃ taṃ pajaha ;

Ye keci sokaparidevā, timbaruko ca sayaṃkataṃ.

กายนี้เปรียบเหมือนหม้อ สิ่งใดไม่ใช่ของท่าน จงละสิ่งนั้นเสีย; ความโศกและความรำพันใดๆ (และ) ทุกข์อันแรงกล้าที่ตนทำเอง

---

Dukkhaṃ diṭṭhi ca uppannaṃ, yañca gopālakopamaṃ;

Sati kāyagatā māhu, samatho ca vipassanā.

ทุกข์และทิฏฐิที่เกิดขึ้นใด และที่เปรียบเหมือนคนเลี้ยงโค; (ท่าน) กล่าวสติที่ไปในกายว่าเป็นทั้งสมถะและวิปัสสนา

---

Āsā pihā ca abhinandanā ca, catunnamananubodhanā;

Yāni sotāni lokasmiṃ, daḷhaṃ nemiyānākāro.

ความหวัง ความปรารถนา และความเพลิดเพลิน เพราะไม่รู้แจ้งธรรม ๔ ประการ; กระแสทั้งหลายใดในโลก (ตัณหาเป็นต้นนั้น) เหมือนกงล้อที่ช่างทำยานทำให้มั่นคงแล้ว

---

Yaṃ nissitassa calitaṃ, anupaṭṭhitakāyagatāsati;

Sayaṃ katena saccena, vimuttāyatanehi ca.

ความหวั่นไหวใดของผู้ที่อาศัย (วัฏฏะ) ผู้ที่ไม่มีกายคตาสติปรากฏ; (ย่อมทำให้สิ้นไป) ด้วยมรรค (สัจจะ) ที่ตนทำเอง และด้วยวิมุตติอายตนะทั้งหลาย

---

Peṭakopadese mahākaccāyanena bhāsite paṭhamabhūmi ariyasaccappakāsanā nātaṃ jīvatā bhagavatā mādisena samuddanena tathāgatenāti.

ในเปฏโกปเทสที่พระมหากัจจายนะกล่าวไว้ ภูมิที่หนึ่งชื่อว่าการประกาศอริยสัจ ซึ่งพระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระตถาคตผู้ทรงสละพระชนม์ชีพได้ทรงแสดงไว้ดีแล้ว (และ) อันผู้เช่นข้าพเจ้า (มหากัจจายนะ) ได้กล่าวไว้

---

2. Sāsanapaṭṭhānadutiyabhūmi

2. ภูมิที่สอง ชื่อว่าศาสนปัฏฐาน

---

13. Tattha katamaṃ sāsanappaṭṭhānaṃ? Saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ, vāsanā bhāgiyaṃ suttaṃ, nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ, asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca, saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca, saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca, vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca. Āṇatti, phalaṃ, upāyo, āṇatti ca phalañca, phalañca upāyo ca, āṇatti ca phalañca upāyo ca. Assādo, ādīnavo, nissaraṇaṃ, assādo ca ādīnavo ca, assādo ca nissaraṇañca, ādīnavo ca nissaraṇañca, assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañca. Lokikaṃ, lokuttaraṃ, lokikañca lokuttarañca. Kammaṃ, vipāko, kammañca vipāko ca. Niddiṭṭhaṃ, aniddiṭṭhaṃ, niddiṭṭhañca aniddiṭṭhañca. Ñāṇaṃ, ñeyyaṃ, ñāṇañca ñeyyañca. Dassanaṃ, bhāvanā, dassanañca bhāvanā ca. Vipākakammaṃ, na vipākakammaṃ, nevavipākanavipākakammaṃ. Sakavacanaṃ, paravacanaṃ, sakavacanañca paravacanañca. Sattādhiṭṭhānaṃ, dhammādhiṭṭhānaṃ, sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca. Thavo, sakavacanādhiṭṭhānaṃ, paravacanādhiṭṭhānaṃ, sakavacanādhiṭṭhānañca paravacanādhiṭṭhānañca. Kiriyaṃ, phalaṃ, kiriyañca phalañca. Anuññātaṃ, paṭikkhittaṃ, anuññātañca paṭikkhittañca. Imāni cha paṭikkhittāni.

13. ในบรรดาหารนยศาสนปัฏฐานนั้น ศาสนปัฏฐานคืออะไร? คือ พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งกิเลส, พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งวาสนา, พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งการแทงตลอด, พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งอเสกขะ, พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งกิเลสและส่วนแห่งวาสนา, พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งกิเลสและส่วนแห่งการแทงตลอด, พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งกิเลส ส่วนแห่งการแทงตลอด และส่วนแห่งอเสกขะ, พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งวาสนาและส่วนแห่งการแทงตลอด. พระสูตรว่าด้วยอาณัติ, พระสูตรว่าด้วยผล, พระสูตรว่าด้วยอุบาย, พระสูตรว่าด้วยอาณัติและผล, พระสูตรว่าด้วยผลและอุบาย, พระสูตรว่าด้วยอาณัติ ผล และอุบาย. พระสูตรว่าด้วยอัสสาทะ, พระสูตรว่าด้วยอาทีนวะ, พระสูตรว่าด้วยนิสสรณะ, พระสูตรว่าด้วยอัสสาทะและอาทีนวะ, พระสูตรว่าด้วยอัสสาทะและนิสสรณะ, พระสูตรว่าด้วยอาทีนวะและนิสสรณะ, พระสูตรว่าด้วยอัสสาทะ อาทีนวะ และนิสสรณะ. พระสูตรที่เป็นโลกิยะ, พระสูตรที่เป็นโลกุตตระ, พระสูตรที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ. พระสูตรว่าด้วยกรรม, พระสูตรว่าด้วยวิบาก, พระสูตรว่าด้วยกรรมและวิบาก. พระสูตรที่ระบุไว้ (นิททิฏฐะ), พระสูตรที่มิได้ระบุไว้ (อนิททิฏฐะ), พระสูตรที่ระบุไว้และมิได้ระบุไว้. พระสูตรว่าด้วยญาณ, พระสูตรว่าด้วยเญยยะ, พระสูตรว่าด้วยญาณและเญยยะ. พระสูตรว่าด้วยทัสสนะ, พระสูตรว่าด้วยภาวนา, พระสูตรว่าด้วยทัสสนะและภาวนา. พระสูตรว่าด้วยวิบากกรรม, พระสูตรว่าด้วยนวิบากกรรม, พระสูตรว่าด้วยเนววิบากนวิบากกรรม. พระสูตรที่เป็นสากวจนะ, พระสูตรที่เป็นปรวจนะ, พระสูตรที่เป็นสากวจนะและปรวจนะ. พระสูตรที่เป็นสัตตาธิฏฐาน, พระสูตรที่เป็นธรรมาธิฏฐาน, พระสูตรที่เป็นสัตตาธิฏฐานและธรรมาธิฏฐาน. พระสูตรว่าด้วยการสรรเสริญ (ถวะ), พระสูตรที่เป็นสากวจนาธิฏฐาน, พระสูตรที่เป็นปรวจนาธิฏฐาน, พระสูตรที่เป็นสากวจนาธิฏฐานและปรวจนาธิฏฐาน. พระสูตรว่าด้วยกิริยา, พระสูตรว่าด้วยผล, พระสูตรว่าด้วยกิริยาและผล. พระสูตรที่ทรงอนุญาต, พระสูตรที่ทรงห้าม, พระสูตรที่ทรงอนุญาตและทรงห้าม. พระสูตร ๖ ประการเหล่านี้ (หมวดสุดท้าย) ชื่อว่าปฏิกขิตตะ

---

14. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ?

14. ในบรรดาพระสูตรเหล่านั้น พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งกิเลส (สังกิเลสภาคิยะ) คืออะไร?

---

Kāmandhā jālasañchannā, taṇhāchadanachāditā;

Pamattabandhunā baddhā, macchāva kumināmukhe;

Jarāmaraṇamanventi, vaccho khīrapakova mātaraṃ.

สัตว์ทั้งหลายผู้มืดบอดด้วยกาม ถูกข่าย (ตัณหา) ปกคลุม ถูกตัณหาเป็นเครื่องมุงบังปิดบังไว้ ถูกมารผู้ผูกมัดไว้ เหมือนปลาในปากลอบ ย่อมติดตามความแก่และความตายไป เหมือนลูกโคผู้ดื่มนมติดตามแม่โคไปฉะนั้น

---

Pañcime, bhikkhave, nīvaraṇā.

ภิกษุทั้งหลาย นิวรณ์เหล่านี้มี ๕ ประการ

---

Tattha katamaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ?

ในบรรดาพระสูตรเหล่านั้น พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งวาสนา (วาสนาภาคิยะ) คืออะไร?

---

Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā;

Manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā;

Tato naṃ sukhamanveti, chāyāva anapāyinī.

ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า มีใจเป็นใหญ่ สำเร็จด้วยใจ; ถ้าบุคคลมีใจผ่องใส พูดอยู่ก็ตาม ทำอยู่ก็ตาม; เพราะเหตุนั้น ความสุขย่อมติดตามเขาไป เหมือนเงาที่ไปตามตัวฉะนั้น

---

Saṃyuttake suttaṃ.

พระสูตรในสังยุตตนิกาย

---

Mahānāmassa sakkassa idaṃ bhagavā sakyānaṃ kapilavatthumhi nagare nayavitthārena saddhāsīlaparibhāvitaṃ suttaṃ bhāvaññena paribhāvitaṃ taṃ nāma pacchime kāle.

พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงพระสูตรนี้แก่เจ้ามหานามศากยะ ในเมืองกบิลพัสดุ์ของเหล่าศากยะ โดยพิสดารด้วยนัยอันอบรมด้วยศรัทธาและศีล ซึ่งอบรมด้วยการกำหนดส่วน (แห่งธรรม) สิ่งนั้นจักมี (ปรากฏ) ในกาลภายหลัง

---

Tattha katamaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ?

ในบรรดาพระสูตรเหล่านั้น พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งการแทงตลอด (นิพเพธภาคิยะ) คืออะไร?

---

Uddhaṃ adho sabbadhi vippamutto, ayaṃ ahasmīti anānupassī;

Evaṃ vimutto udatāri oghaṃ, atiṇṇapubbaṃ apunabbhavāya.

พระอรหันต์ผู้ปราศจากราคะในเบื้องบน เบื้องล่าง และในที่ทั้งปวง ไม่พิจารณาเห็นว่า 'นี่คือเรา' ผู้หลุดพ้นแล้วอย่างนี้ ย่อมข้ามโอฆะที่ยังไม่เคยข้ามมาก่อน เพื่อความไม่เกิดอีก

---

Sīlāni nu kho bhavanti kimatthiyāni ānando pucchati satthāraṃ.

พระอานนท์ทูลถามพระศาสดาว่า 'ศีลทั้งหลายมีประโยชน์อย่างไรหนอ?'

---

Tattha katamaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ?

ในบรรดาพระสูตรเหล่านั้น พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งอเสกขะ (อเสกขภาคิยะ) คืออะไร?

---

‘‘Yassa selūpamaṃ cittaṃ, ṭhitaṃ nānupakampati;

Virattaṃ rajanīyesu, kopaneyye na kuppati;

Yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ, kuto taṃ dukkhamessatī’’ti.

จิตของบุคคลใดตั้งมั่นดุจภูเขาศิลา ไม่หวั่นไหว คลายกำหนัดในอารมณ์ที่น่ากำหนัด ไม่โกรธเคืองในอารมณ์ที่น่าโกรธ จิตของบุคคลใดอบรมแล้วอย่างนี้ ทุกข์จะมาถึงบุคคลนั้นได้อย่างไร?

---

Sāriputto nāma bhagavā theraññataro so maṃ āsajja appaṭinissajja cārikaṃ pakkamati, sāriputtassa byākaraṇaṃ kātabbaṃ. Yassa nūna bhagavā kāyagatā sati abhāvitā assa abahulīkatā vitthārena kātabbaṃ.

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'พระสารีบุตรเถระรูปหนึ่ง เข้ามาหาเราแล้วหลีกไปจาริกโดยมิได้บอกลา พึงทำคำพยากรณ์ (คำตอบ) แก่พระสารีบุตร กายคตาสติของบุคคลใดมิได้อบรม มิได้ทำให้มาก พึงกระทำโดยพิสดาร'

---

15. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca?

15. ในบรรดาพระสูตรเหล่านั้น พระสูตรที่เป็นทั้งส่วนแห่งกิเลส (สังกิเลสภาคิยะ) และส่วนแห่งวาสนา (วาสนาภาคิยะ) คืออะไร?

---

Channamativassati , vivaṭaṃ nātivassati;

Tasmā channaṃ vivaretha, evaṃ taṃ nātivassati.

ฝนย่อมตกรดสิ่งที่ปิดบังไว้ ฝนย่อมไม่ตกรดสิ่งที่เปิดเผยไว้ เพราะฉะนั้น พึงเปิดสิ่งที่ปิดบังไว้เสีย เมื่อเปิดอย่างนี้ ฝนย่อมไม่ตกรดสิ่งนั้น

---

Channamativassatīti saṃkileso. Vivaṭaṃ nātivassatīti vāsanā. Tamo tamaparāyanoti vitthārena. Tattha yo ca tamo yo ca tamaparāyano, ayaṃ saṃkileso. Yo ca joti yo ca jotiparāyano, ayaṃ vāsanā.

บทว่า 'ฝนย่อมตกรดสิ่งที่ปิดบังไว้' เป็นสังกิเลสภาคิยะ บทว่า 'ฝนย่อมไม่ตกรดสิ่งที่เปิดเผยไว้' เป็นวาสนาภาคิยะ บทว่า 'ผู้มืดมีที่ไปในเบื้องหน้าเป็นที่มืด' เป็นต้น พึงกระทำโดยพิสดาร ในพระสูตรนั้น บุคคลใดเป็นผู้มืดและบุคคลใดมีที่ไปในเบื้องหน้าเป็นที่มืด นี้เป็นสังกิเลสภาคิยะ บุคคลใดเป็นผู้สว่างและบุคคลใดมีที่ไปในเบื้องหน้าเป็นที่สว่าง นี้เป็นวาสนาภาคิยะ

---

Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ?

ในบรรดาพระสูตรเหล่านั้น พระสูตรที่เป็นทั้งส่วนแห่งกิเลส (สังกิเลสภาคิยะ) และส่วนแห่งการแทงตลอด (นิพเพธภาคิยะ) คืออะไร?

---

Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā, yadāyasaṃ dārujapabbajañca ;

Sārattarattā maṇikuṇḍalesu, puttesu dāresu ca yā apekkhā.

นักปราชญ์ทั้งหลายไม่กล่าวเครื่องผูกที่ทำด้วยเหล็ก ทำด้วยไม้ หรือทำด้วยหญ้าปล้องว่าเป็นเครื่องผูกที่มั่นคง แต่ความกำหนัดยินดีอย่างแรงกล้าในแก้วมณีและต่างหู และความห่วงใยในบุตรและภรรยาใดมีอยู่ นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวเครื่องผูกนั้นว่าเป็นสิ่งที่มั่นคง (และ) แก้ได้ยาก

---

Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā, yadā puttesu dāresu ca yā apekkhā, ayaṃ saṃkileso. Etampi chetvā paribbajanti dhīrā anapekkhino sabbakāme pahāyāti, ayaṃ nibbedho. Yaṃ cetayitaṃ pakappitaṃ yā ca nāmarūpassa avakkanti hoti. Imehi catūhi padehi saṃkileso. Pacchimakehi catūhi nibbedho.

บทว่า 'นักปราชญ์ทั้งหลายไม่กล่าวเครื่องผูกนั้นว่ามั่นคง ความห่วงใยในบุตรและภรรยาใดมีอยู่' นี้เป็นสังกิเลสภาคิยะ บทว่า 'นักปราชญ์ทั้งหลายตัดเครื่องผูกแม้นั้นแล้ว เป็นผู้ไม่ห่วงใย ละกามทั้งปวงแล้วออกบวช' นี้เป็นนิพเพธภาคิยะ ความจงใจใด ความดำริใด และความหยั่งลงแห่งนามรูปใดมีอยู่ ด้วยบท ๔ เหล่านี้เป็นสังกิเลสภาคิยะ ด้วยบท ๔ หลังเป็นนิพเพธภาคิยะ

---

Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ?

ในบรรดาพระสูตรเหล่านั้น พระสูตรที่เป็นทั้งส่วนแห่งกิเลส (สังกิเลสภาคิยะ) ส่วนแห่งการแทงตลอด (นิพเพธภาคิยะ) และส่วนแห่งอเสกขะ (อเสกขภาคิยะ) คืออะไร?

---

Ayaṃ loko santāpajāto, phassapareto rogaṃ vadati attato;

Yena yena hi maññanti, tato taṃ hoti aññathā.

โลกนี้เกิดจากความเร่าร้อน ถูกผัสสะครอบงำ ย่อมกล่าวถึงโรคว่าเป็นตน บุคคลทั้งหลายสำคัญด้วยประการใดๆ สิ่งนั้นย่อมเป็นไปโดยประการอื่นจากที่สำคัญนั้น

---

Aññathābhāvī bhavasatto loko, bhavapareto bhavamevābhinandati;

Yadabhinandati taṃ bhayaṃ, yassa bhāyati taṃ dukkhaṃ;

Bhavavippahānāya kho panidaṃ brahmacariyaṃ vussati.

โลกนี้ติดข้องอยู่ในภพ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ถูกภพครอบงำ ย่อมเพลิดเพลินในภพนั่นเอง สิ่งใดที่เพลิดเพลิน สิ่งนั้นเป็นภัย สิ่งใดที่เขากลัว สิ่งนั้นเป็นทุกข์ แท้จริงแล้ว พรหมจรรย์นี้ย่อมประพฤติเพื่อการละภพ

---

Ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavena bhavassa vippamokkhamāhaṃsu, sabbete ‘‘avippamuttā bhavasmā’’ti vadāmi. Ye vā pana keci samaṇā vā brāhmaṇā vā vibhavena bhavassa nissaraṇamāhaṃsu, sabbete ‘‘anissaṭā bhavasmā’’ti vadāmi. Upadhiṃ hi paṭicca dukkhamidaṃ sambhoti, sabbupādānakkhayā natthi dukkhassa sambhavo, lokamimaṃ passa, puthū avijjāya paretā bhūtā bhūtaratā bhavā aparimuttā. Ye hi keci bhavā sabbadhi sabbatthatāya sabbete bhavā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammāti.

สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งกล่าวความหลุดพ้นจากภพด้วยภพ (สัสสตทิฏฐิ) เรากล่าวว่าสมณพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมดไม่พ้นไปจากภพ อนึ่ง สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งกล่าวความสลัดออกจากภพด้วยวิภพ (อุจเฉททิฏฐิ) เรากล่าวว่าสมณพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมดไม่สลัดออกไปจากภพ อันที่จริง ทุกข์นี้ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยอุปธิ เมื่อความสิ้นไปแห่งอุปาทานทั้งปวงมีอยู่ ความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ย่อมไม่มี ท่านจงดูโลกนี้เถิด สัตว์ทั้งหลายถูกอวิชชาครอบงำโดยมาก ยินดีในภพ ยังไม่พ้นไปจากภพ ภพเหล่าใดเหล่าหนึ่งในที่ทั้งปวง โดยประการทั้งปวง ภพเหล่านั้นทั้งหมดเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา

---

‘‘Evametaṃ yathābhūtaṃ, sammappaññāya passato;

Bhavataṇhā pahīyati, vibhavaṃ nābhinandati;

Sabbaso taṇhānaṃ khayā, asesavirāganirodho nibbānaṃ.

เมื่อบุคคลเห็นข้อนั้นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ ภวตัณหาย่อมถูกละไป และไม่เพลิดเพลินในวิภพ เพราะความสิ้นไปแห่งตัณหาทั้งปวงโดยประการทั้งปวง ความดับโดยไม่เหลือเพราะสำรอกออกคือพระนิพพาน

---

‘‘Tassa nibbutassa bhikkhuno, anupādā punabbhavo na hoti;

Abhibhūto māro vijitasaṅgāmo, upeccagā sabbabhavāni tādī’’ti.

ภิกษุผู้ดับกิเลสแล้วนั้น ย่อมไม่มีภพใหม่เพราะไม่ถือมั่น มารถูกครอบงำแล้ว สงครามชนะแล้ว ภิกษุผู้คงที่เช่นนั้นก้าวล่วงภพทั้งปวงได้แล้ว

---

Ayaṃ loko santāpajāto yāva dukkhanti yaṃ taṇhā saṃkileso.

บทว่า 'โลกนี้เกิดความเร่าร้อน... จนถึง เป็นทุกข์' นี้คือตัณหาสังเกลส

---

Yaṃ punaggahaṇaṃ ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavena bhavassa vimokkhamāhaṃsu, sabbete ‘‘avimuttā bhavasmā’’ti vadāmi. Ye vā pana keci samaṇā vā brāhmaṇā vā vibhavena bhavassa nissaraṇamāhaṃsu ‘‘anissaṭā bhavasmā’’ti vadāmi. Ayaṃ diṭṭhisaṃkileso, taṃ diṭṭhisaṃkileso ca taṇhāsaṃkileso ca, ubhayametaṃ saṃkileso. Yaṃ punaggahaṇaṃ bhavavippahānāya brahmacariyaṃ vussati, yāva sabbaso upādānakkhayā sambhavā, idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ. Tassa nibbutassa bhikkhuno yāva upaccagā sabbabhavāni tādīti idaṃ asekkhabhāgiyaṃ. Cattāro puggalā anusotagāmī saṃkileso ṭhitatto ca paṭisotagāmī ca nibbedho. Thale tiṭṭhatīti asekkhabhūmi.

การยกขึ้นแสดงอีกครั้งหนึ่งว่า 'สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง กล่าวความหลุดพ้นจากภพด้วยภพ เรากล่าวว่าสมณพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมดไม่พ้นไปจากภพ อนึ่ง สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง กล่าวความสลัดออกจากภพด้วยวิภพ เรากล่าวว่าสมณพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมดไม่สลัดออกไปจากภพ' นี้เป็นทิฏฐิสังเกลส ทิฏฐิสังเกลสนั้นและตัณหาสังเกลสนั้น ทั้งสองอย่างนี้เป็นสังเกลส การยกขึ้นแสดงอีกครั้งหนึ่งว่า 'พรหมจรรย์อันบุคคลย่อมประพฤติเพื่อละภพ จนถึงความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ย่อมไม่มีเพราะความสิ้นไปแห่งอุปาทานทั้งปวง' นี้เป็นนิพเพธภาคิยะ บทว่า 'ภิกษุผู้ดับกิเลสแล้วนั้น... จนถึง ก้าวล่วงภพทั้งปวงได้แล้ว' นี้เป็นอเสกขภาคิยะ บุคคล ๔ จำพวก คือ ผู้ตามกระแส เป็นสังเกลส ผู้มีตนตั้งมั่นและผู้ทวนกระแส เป็นนิพเพธภาคิยะ บทว่า 'ยืนอยู่บนบก' เป็นอเสกขภูมิ

---

16. Tattha katamaṃ vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ?

16. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นวาสนาภาคิยะและนิพเพธภาคิยะเป็นอย่างไร?

---

‘‘Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyati;

Kusalo ca jahāti pāpakaṃ, rāgadosamohakkhayā sanibbuto’’ti.

เมื่อให้ทาน บุญย่อมเจริญ เมื่อสำรวม เวรย่อมไม่พอกพิง ผู้ฉลาดย่อมละบาป เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ โทสะ และโมหะ ย่อมเป็นผู้ดับกิเลส

---

‘‘Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyatī’’ti vāsanā. ‘‘Kusalo ca jahāti pāpakaṃ, rāgadosamohakkhayā sanibbuto’’ti nibbedho.

บทว่า 'เมื่อให้ทาน บุญย่อมเจริญ เมื่อสำรวม เวรย่อมไม่พอกพิง' เป็นวาสนาภาคิยะ บทว่า 'ผู้ฉลาดย่อมละบาป เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ โทสะ และโมหะ ย่อมเป็นผู้ดับกิเลส' เป็นนิพเพธภาคิยะ

---

Sotānugatesu dhammesu vacasā paricitesu manasānupekkhitesu diṭṭhiyā suppaṭividdhesu pañcānisaṃsā pāṭikaṅkhā. Idhekaccassa bahussutā dhammā honti dhātā apamuṭṭhā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā, so yuñjanto ghaṭento vāyamanto diṭṭheva dhamme visesaṃ pappoti. No ce diṭṭheva dhamme visesaṃ pappoti, gilāno pappoti. No ce gilāno pappoti, maraṇakālasamaye pappoti. No ce maraṇakālasamaye pappoti, devabhūto pāpuṇāti. No ce devabhūto pāpuṇāti, tena dhammarāgena tāya dhammanandiyā paccekabodhiṃ pāpuṇāti.

ในธรรมทั้งหลายที่ผ่านหูมา ที่คล่องปาก ที่พิจารณาด้วยใจ ที่แทงตลอดด้วยทิฏฐิ พึงหวังอานิสงส์ ๕ ประการ ในพระศาสนานี้ ธรรมทั้งหลายที่บุคคลบางคนเป็นพหูสูต ทรงจำไว้ ไม่หลงลืม คล่องปาก พิจารณาด้วยใจ แทงตลอดด้วยทิฏฐิ บุคคลนั้นเมื่อประกอบความเพียร พยายาม บากบั่น ย่อมบรรลุคุณวิเศษในปัจจุบัน ถ้าไม่บรรลุคุณวิเศษในปัจจุบัน ย่อมบรรลุเมื่อเจ็บป่วย ถ้าไม่บรรลุเมื่อเจ็บป่วย ย่อมบรรลุในเวลาตาย ถ้าไม่บรรลุในเวลาตาย ย่อมบรรลุเมื่อเป็นเทพบุตร ถ้าไม่บรรลุเมื่อเป็นเทพบุตร ย่อมบรรลุเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าด้วยความกำหนัดในธรรมนั้น ด้วยความเพลิดเพลินในธรรมนั้น

---

Tatthāyaṃ diṭṭheva dhamme pāpuṇāti, ayaṃ nibbedho. Yaṃ samparāye paccekabodhiṃ pāpuṇāti, ayaṃ vāsanā. Imāni soḷasa suttāni sabbasāsanaṃ atiggaṇhanto tiṭṭhanti. Imehi soḷasahi suttehi navavidho suttanto vibhatto bhavati. So ca paññavato no duppaññassa, yuttassa no ayuttassa, akammassa vihārissa pakatiyā loke saṃkileso carati. So saṃkileso tividho – taṇhāsaṃkileso diṭṭhisaṃkileso duccaritasaṃkileso. Tato saṃkilesato uṭṭhahanto saṃkileso dhammesu patiṭṭhahati, lokiyesu patiṭṭhahatīti. Tatthākusalo diṭṭhato sace taṃ sīlañca diṭṭhiñca parāmasati, tassa so taṇhāsaṃkileso hoti. Sace panassa evaṃ hoti ‘‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissaṃ devaññataro vā’’ti yassa hoti micchādiṭṭhi, etassa micchādiṭṭhisaṃkileso bhavati. Sace pana sīle patiṭṭhito aparāmaṭṭhassa hi sīlavataṃ hoti, tassa taṃ sīlavato yoniso gahitaṃ avippaṭisāraṃ janeti yāva vimuttiñāṇadassanaṃ, tañca tassa diṭṭheva dhamme kālaṅkatassa vā tamhiyeva vā pana aparāpariyāyena vā, aññesu khandhesu evaṃ sutaṃ ‘‘sucaritaṃ vāsanāya saṃvattatī’’ti vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ vuccati. Tattha sīlesu ṭhitassa vinīvaraṇaṃ cittaṃ, taṃ tato sakkāyadiṭṭhippahānāya bhagavā dhammaṃ deseti. So accantaniṭṭhaṃ nibbānaṃ pāpuṇāti; yadi vā sāsanantare, accantaṃ nibbānaṃ pāpuṇāti, yadi vā ekāsane cha abhiññe. Tattha dve puggalā ariyadhamme pāpuṇanti saddhānusārī ca dhammānusārī ca. Tattha dhammānusārī ugghaṭitaññū, saddhānusārī neyyo. Tattha ugghaṭitaññū duvidho – koci tikkhindriyo koci mudindriyo. Tattha neyyopi duvidho – koci tikkhindriyo koci mudindriyo. Tattha yo ca ugghaṭitaññū mudindriyo, yo ca neyyo tikkhindriyo, ime puggalā asamindriyā honti. Tattha ime puggalā samindriyā parihāyanti ca ugghaṭitaññuto, vipañcitaññū neyyato, ime majjhimā bhūmigatā vipañcitaññū hoti. Ime tayo puggalā.

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรที่ว่า "ย่อมบรรลุในปัจจุบันธรรมนี้เอง" นี้ชื่อว่า นิพเพธภาคิยสูตร สูตรที่ว่า "ย่อมบรรลุพระปัจเจกโพธิในสัมปรายภพ" นี้ชื่อว่า วาสนาภาคิยสูตร สูตร ๑๖ สูตรเหล่านี้ ย่อมตั้งอยู่โดยครอบคลุมพระศาสนาทั้งหมด ด้วยสูตร ๑๖ สูตรเหล่านี้ การจำแนกพระสูตร ๙ อย่าง ย่อมมีขึ้น และการจำแนกนั้น ย่อมมีแก่ผู้มีปัญญา ไม่ใช่แก่ผู้ไร้ปัญญา ย่อมมีแก่ผู้ประกอบความเพียร ไม่ใช่แก่ผู้ไม่ประกอบความเพียร แก่ผู้ที่อยู่โดยไม่มีความเพียร (กรรมฐาน) โดยปกติแล้ว กิเลสย่อมดำเนินไปในโลก กิเลสนั้นมี ๓ อย่าง คือ ตัณหากิเลส ทิฏฐิกิเลส ทุจริตกิเลส กิเลสที่เกิดขึ้นจากกิเลส ๓ อย่างนั้น ย่อมตั้งอยู่ในอกุศลธรรม ย่อมตั้งอยู่ในโลกิยธรรม ในบรรดากิเลสเหล่านั้น หากผู้ฉลาด (ด้วยปัญญา) เห็นแล้ว หากยึดถือศีลนั้นและทิฏฐินั้นผิดพลาด กิเลสตัณหาย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้นั้น หากผู้นั้นมีความเห็นผิดว่า "เราจักเป็นเทพ หรือเป็นเทพองค์ใดองค์หนึ่ง (พรหม) ด้วยศีลนี้ ด้วยวัตรนี้ หรือด้วยพรหมจรรย์นี้" กิเลสทิฏฐิผิดย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้นั้น หากผู้ตั้งมั่นในศีล ไม่ยึดถือผิดพลาด ย่อมเป็นผู้มีศีล การยึดถือ (สัมมาทิฏฐิ) โดยแยบคายของผู้นั้น ย่อมยังความไม่เดือดร้อนใจให้เกิดขึ้น จนถึงวิมุตติญาณทัสสนะ และมรรคญาณปัจจเวกขณญาณนั้น ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้นั้นในปัจจุบันธรรมนี้เอง หรือแก่ผู้ที่ตายไปแล้ว หรือในภพต่อๆ ไป ในขันธ์อื่นๆ ผลแห่งกรรมดีที่ได้ยินมาอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความอบรม (วาสนา) สูตรนี้จึงเรียกว่า วาสนาภาคิยสูตร ในบรรดาสูตรเหล่านั้น จิตของผู้ตั้งมั่นในศีล ย่อมปราศจากนิวรณ์ เพราะปราศจากนิวรณ์นั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงธรรมเพื่อละสักกายทิฏฐิ ผู้นั้นย่อมบรรลุนิพพานอันเป็นที่สุดอย่างแท้จริง หากไม่บรรลุนิพพานอย่างแท้จริงในศาสนานี้ หรือหากไม่บรรลุอภิญญา ๖ ในอาสนะเดียว ในกรณีนั้น บุคคล ๒ ประเภท คือ สัทธานุสารี และธัมมานุสารี ย่อมบรรลุอริยธรรม ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ธัมมานุสารีชื่อว่า อุคฆฏิตัญญู สัทธานุสารีชื่อว่า เนยยะ ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น อุคฆฏิตัญญูมี ๒ ประเภท คือ บางคนมีอินทรีย์แก่กล้า บางคนมีอินทรีย์อ่อน ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น เนยยะก็มี ๒ ประเภท คือ บางคนมีอินทรีย์แก่กล้า บางคนมีอินทรีย์อ่อน ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น อุคฆฏิตัญญูผู้มีอินทรีย์อ่อน และเนยยะผู้มีอินทรีย์แก่กล้า บุคคลเหล่านี้ย่อมมีอินทรีย์ไม่เสมอกัน บุคคลเหล่านี้ย่อมเสื่อมจากอุคฆฏิตัญญู วิปัญจิตัญญูย่อมเสื่อมจากเนยยะ บุคคลเหล่านี้ที่อยู่ในภูมิปานกลาง ชื่อว่า วิปัญจิตัญญู บุคคลเหล่านี้มี ๓ ประเภท

---

17. Tattha catutthā pana pañcamā ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyo ca, tattha ugghaṭitaññū puggalo indriyāni paṭilabhitvā dassanabhūmiyaṃ ṭhito sotāpattiphalañca pāpuṇāti, ekabījī hoti paṭhamo sotāpanno. Tattha vipañcitaññū puggalo indriyāni paṭilabhitvā dassanabhūmiyaṃ ṭhito sotāpattiphalañca pāpuṇāti, kolaṃkolo ca hoti dutiyo sotāpanno. Tattha neyyo puggalo indriyāni paṭilabhitvā dassanabhūmiyaṃ ṭhito sotāpattiphalañca pāpuṇāti, sattakkhattuparamo ca hoti, ayaṃ tatiyo sotāpanno. Ime tayo puggalā indriyavemattatāya sotāpattiphale ṭhitā.

17. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลที่ ๔ และที่ ๕ คือ อุคฆฏิตัญญู วิปัญจิตัญญู และเนยยะ ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลอุคฆฏิตัญญู เมื่อได้อินทรีย์แล้ว ตั้งอยู่ในทัสสนภูมิ (โสดาปัตติมรรค) ย่อมบรรลุโสดาปัตติผล โสดาบันประเภทแรกชื่อว่า เอกพีชี ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลวิปัญจิตัญญู เมื่อได้อินทรีย์แล้ว ตั้งอยู่ในทัสสนภูมิ ย่อมบรรลุโสดาปัตติผล โสดาบันประเภทที่สองชื่อว่า โกลังโกละ ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลเนยยะ เมื่อได้อินทรีย์แล้ว ตั้งอยู่ในทัสสนภูมิ ย่อมบรรลุโสดาปัตติผล โสดาบันประเภทที่สามนี้ชื่อว่า สัตตักขัตตุปรมะ บุคคล ๓ ประเภทเหล่านี้ ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลด้วยความแตกต่างแห่งอินทรีย์

---

Ugghaṭitaññū ekabījī hoti, vipañcitaññū kolaṃkolo hoti, neyyo sattakkhattuparamo hoti. Idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ. Sace pana taduttari vāyamati, accantaniṭṭhaṃ nibbānaṃ pāpuṇāti. Tattha ugghaṭitaññū puggalo yo tikkhindriyo, te dve puggalā honti – anāgāmiphalaṃ pāpuṇitvā antarāparinibbāyī ca upahaccaparinibbāyī ca. Tattha vipañcitaññū puggalo yo tikkhindriyo, te dve puggalā honti – anāgāmiphalaṃ pāpuṇanti asaṅkhāraparinibbāyī ca sasaṅkhāraparinibbāyī ca. Tattha neyyo anāgāmiphalaṃ pāpuṇanto uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī hoti, ugghaṭitaññū ca vipañcitaññū ca, indriyanānattena ugghaṭitaññū puggalo tikkhindriyo antarāparinibbāyī hoti, ugghaṭitaññū mudindriyo uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī hoti. Ugghaṭitaññū ca vipañcitaññū ca indriyanānattena ugghaṭitaññū puggalo tikkhindriyo sasaṅkhāraparinibbāyī hoti, tikkhindriyo antarāparinibbāyī hoti, ugghaṭitaññū mudindriyo upahaccaparinibbāyī hoti. Vipañcitaññū tikkhindriyo asaṅkhāraparinibbāyī hoti, vipañcitaññū mudindriyo sasaṅkhāraparinibbāyī hoti, neyyo upahaccaparinibbāyī hoti, vipañcitaññū tikkhindriyo asaṅkhāraparinibbāyī hoti. Vipañcitaññū mudindriyo sasaṅkhāraparinibbāyī hoti, neyyo uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī hoti. Iti pañca anāgāmino, chaṭṭho sakadāgāmī, tayo ca sotāpannāti ime nava sekkhā.

อุคฆฏิตัญญูเป็นเอกพีชี วิปัญจิตัญญูเป็นโกลังโกละ เนยยะเป็นสัตตักขัตตุปรมะ สูตรนี้ชื่อว่า นิพเพธภาคิยสูตร หากพยายามยิ่งกว่านั้น ย่อมบรรลุนิพพานอันเป็นที่สุดอย่างแท้จริง ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลอุคฆฏิตัญญูผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ย่อมเป็นบุคคล ๒ ประเภท คือ บรรลุอนาคามิผลแล้วเป็นอันตราปรินิพพายี และอุปหัจจปรินิพพายี ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลวิปัญจิตัญญูผู้มีอินทรีย์แก่กล้า เมื่อบรรลุอนาคามิผลแล้ว ย่อมเป็นบุคคล ๒ ประเภท คือ อสังขารปรินิพพายี และสสังขารปรินิพพายี ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น เนยยะเมื่อบรรลุอนาคามิผลแล้ว ย่อมเป็นอุทธังโสโตอกนิฏฐคามี อุคฆฏิตัญญูและวิปัญจิตัญญู ด้วยความแตกต่างแห่งอินทรีย์ หากบุคคลอุคฆฏิตัญญูมีอินทรีย์แก่กล้า ย่อมเป็นอันตราปรินิพพายี หากบุคคลอุคฆฏิตัญญูมีอินทรีย์อ่อน ย่อมเป็นอุทธังโสโตอกนิฏฐคามี อุคฆฏิตัญญูและวิปัญจิตัญญู ด้วยความแตกต่างแห่งอินทรีย์ หากบุคคลอุคฆฏิตัญญูมีอินทรีย์แก่กล้า ย่อมเป็นสสังขารปรินิพพายี หากมีอินทรีย์อ่อน ย่อมเป็นอันตราปรินิพพายี หากบุคคลอุคฆฏิตัญญูมีอินทรีย์อ่อน ย่อมเป็นอุปหัจจปรินิพพายี หากบุคคลวิปัญจิตัญญูมีอินทรีย์แก่กล้า ย่อมเป็นอสังขารปรินิพพายี หากบุคคลวิปัญจิตัญญูมีอินทรีย์อ่อน ย่อมเป็นสสังขารปรินิพพายี เนยยะย่อมเป็นอุปหัจจปรินิพพายี หากบุคคลวิปัญจิตัญญูมีอินทรีย์แก่กล้า ย่อมเป็นอสังขารปรินิพพายี หากบุคคลวิปัญจิตัญญูมีอินทรีย์อ่อน ย่อมเป็นสสังขารปรินิพพายี เนยยะย่อมเป็นอุทธังโสโตอกนิฏฐคามี อนาคามีมี ๕ ประเภท สกทาคามีเป็นประเภทที่ ๖ และโสดาบันมี ๓ ประเภท รวมเป็นเสกขบุคคล ๙ ประเภท

---

Tattha ugghaṭitaññū puggalo tikkhindriyo arahattaṃ pāpuṇanto dve puggalā honti ubhatobhāgavimutto paññāvimutto ca. Tattha ugghaṭitaññū puggalo mudindriyo arahattaṃ pāpuṇanto dve puggalā honti, ṭhitakappī ca paṭivedhanabhāvo puggalo ca tikkhindriyo so arahattaṃ pāpuṇanto dve puggalā honti cetanābhabbo ca rakkhaṇābhabbo ca. Tattha vipañcitaññū mudindriyo arahattaṃ pāpuṇanto dve puggalā honti, sace ceteti na parinibbāyī, no ce ceteti parinibbāyīti. Sace anurakkhati na parinibbāyī, no ce anurakkhati parinibbāyīti. Tattha neyyo puggalo bhāvanānuyogamanuyutto parihānadhammo hoti kammaniyato vā samasīsi vā, ime nava arahanto idaṃ catubbidhaṃ suttaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ asekkhabhāgiyaṃ. Imesu puggalesu tathāgatassa dasavidhaṃ balaṃ pavattati.

ในบรรดาอริยบุคคลเหล่านั้น บุคคลอุคฆฏิตัญญูผู้มีอินทรีย์แก่กล้า เมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ย่อมเป็นบุคคล ๒ ประเภท คือ อุภโตภาควิมุตติ และปัญญาวิมุตติ ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลอุคฆฏิตัญญูผู้มีอินทรีย์อ่อน เมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ย่อมเป็นบุคคล ๒ ประเภท คือ ฐิตกัปปี และปฏิเวธนภาวะ บุคคลวิปัญจิตัญญูผู้มีอินทรีย์แก่กล้าก็มีอยู่ บุคคลวิปัญจิตัญญูนั้น เมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ย่อมเป็นบุคคล ๒ ประเภท คือ เจตนาภัพพะ และรักขณาภัพพะ ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลวิปัญจิตัญญูผู้มีอินทรีย์อ่อน เมื่อบรรลุอรหัตตผลแล้ว ย่อมเป็นบุคคล ๒ ประเภท คือ หากตั้งใจก็ไม่ปรินิพพาน หากไม่ตั้งใจก็ปรินิพพาน และบุคคล ๒ ประเภท คือ หากรักษาไว้ก็ไม่ปรินิพพาน หากไม่รักษาไว้ก็ปรินิพพาน ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลเนยยะผู้ประกอบด้วยภาวนานุโยค ย่อมเป็นผู้มีธรรมไม่เสื่อม หรือเป็นกรรมนิยตะ หรือเป็นสมสีสี พระอรหันต์เหล่านี้มี ๙ ประเภท สูตร ๔ อย่างนี้ ชื่อว่า สังกิเลสภาคิยสูตร และอเสกขภาคิยสูตร ในบรรดาบุคคลเหล่านี้ พละ ๑๐ ประการของพระตถาคตย่อมดำเนินไป

---

18. Katamaṃ dasavidhaṃ? Idha buddhānaṃ bhagavantānaṃ appavattite dhammacakke mahesakkhā devaputtā yācanāya abhiyātā honti ‘‘desetu sugato dhamma’’nti. So anuttarena buddhacakkhunā volokento addasāsi sattānaṃ tayo rāsīnaṃ sammattaniyato micchattaniyato aniyato. Tattha sammattaniyato rāsi micchāsatiṃ āpajjeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, asatthuko parinibbāyeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, samāpattiṃ āpajjeyyāti ṭhānametaṃ vijjati. Tattha micchattaniyato rāsi ariyasamāpattiṃ paṭipajjissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, anariyamicchāpaṭipattiṃ paṭipajjissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Tattha aniyato rāsi sammāpaṭipajjamānaṃ sammattaniyatarāsiṃ gamissatīti ṭhānametaṃ vijjati, micchāpaṭipajjamāno sammattaniyatarāsiṃ gamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Sammāpaṭipajjamānaṃ sammattaniyatarāsiṃ gamissatīti ṭhānametaṃ vijjati, micchāpaṭipajjamānaṃ micchattaniyatarāsiṃ gamissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Ime tayo anuttarena buddhacakkhunā volokentassa sammāsambuddhassa me sato ime dhammā anabhisambuddhāti ettavatā maṃ koci sahadhammena paṭicodissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, vītarāgassa te paṭijānato akhīṇāsavatāya sahadhammena koci paṭicodissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yato pana imassa aniyatassa rāsissa dhammadesanā, sā na dissati takkarassa sammādukkhakkhayāyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, tathā ovadito yaṃ pana me aniyatarāsi sāvako pubbenāparaṃ visesaṃ na sacchikarissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

18. สิบประการคืออะไร? ในพระศาสนานี้ เทพบุตรผู้มีอานุภาพมาก ได้เข้าไปทูลอาราธนาพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค ผู้ซึ่งไม่มีใครสามารถให้ธรรมจักรที่ทรงประกาศแล้วหยุดลงได้ ว่า "พระสุคตเจ้า ขอทรงแสดงธรรมเถิด" พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เมื่อทรงตรวจดูด้วยพุทธจักษุอันยอดเยี่ยม ได้ทรงเห็นหมู่สัตว์ ๓ จำพวก คือ สัมมัตตนิยตะ มิจฉัตตนิยตะ และอนิยตะ ในหมู่สัตว์เหล่านั้น หมู่สัตว์สัมมัตตนิยตะจะถึงความระลึกผิดนั้นไม่มี จะปรินิพพานโดยไม่ได้รับการบูชานั้นไม่มี จะเข้าสมาบัตินั้นมี ในหมู่สัตว์เหล่านั้น หมู่สัตว์มิจฉัตตนิยตะจะเข้าอริยสมาบัตินั้นไม่มี จะประพฤติมิจฉาปฏิปทาอันไม่ประเสริฐนั้นมี ในหมู่สัตว์เหล่านั้น หมู่สัตว์อนิยตะเมื่อประพฤติชอบ จะถึงหมู่สัตว์สัมมัตตนิยตะนั้นมี เมื่อประพฤติผิด จะถึงหมู่สัตว์สัมมัตตนิยตะนั้นไม่มี เมื่อประพฤติชอบ จะถึงหมู่สัตว์สัมมัตตนิยตะนั้นมี เมื่อประพฤติผิด จะถึงหมู่สัตว์มิจฉัตตนิยตะนั้นมี พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงตรวจดูด้วยพุทธจักษุอันยอดเยี่ยมนั้น ไม่มีเหตุที่ใครจะมากล่าวหาเราด้วยธรรมว่า "ธรรมเหล่านี้เรายังไม่ตรัสรู้" ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ไม่มีเหตุที่ใครจะมากล่าวหาเราด้วยธรรมว่า "ท่านผู้ปราศจากราคะ ผู้ปฏิญาณตนว่าปราศจากราคะ แต่ยังไม่สิ้นอาสวะ ธรรมเหล่านี้ท่านยังไม่ตรัสรู้" เพราะว่าการแสดงธรรมแก่หมู่สัตว์อนิยตะผู้มีมิจฉาทิฏฐิเป็นปกติ การแสดงธรรมนั้นไม่ปรากฏเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบนั้นไม่มี ไม่มีเหตุที่สาวกในหมู่สัตว์อนิยตะที่เราโอวาทแล้ว จะไม่ทำให้แจ้งซึ่งคุณวิเศษเบื้องสูงยิ่งกว่าอริยมรรคเบื้องต้น

---

19. Yaṃ kho muni nānappakārassa nānāniruttiyo devanāgayakkhānaṃ dameti dhamme vavatthānena vatvā kāraṇato aññaṃ pāraṃ gamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Dhammapaṭisambhidā. Yato panimā niruttito satta satta niruttiyo nābhisambhuneyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Niruttipaṭisambhidā. Nirutti kho pana abhisamaggaratānaṃ sāvakānaṃ tamatthamaviññāpayeti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Atthapaṭisambhidā. Mahesakkhā devaputtā upasaṅkamitvā pañhe pucchiṃsu. Kāyikena vā mānasikena vā paripīḷitassa hatthakuṇīti vā pāde vā khañje dandhassa so attho na paribhājiyatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Paṭibhānapaṭisambhidā. Yamhi taṃ tesaṃ hoti tamhi asantaṃ bhavatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yaṃ hi nāsaṃ tesaṃ na bhavati, tamhi nāsaṃ tesaṃ bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Evaṃ samudayassa nirodhāya dasa akusalakammapathā. Māro vā indo vā brahmā vā tathāgato vā cakkavattī vā so vata nāma mātugāmo bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, puriso assa rājā cakkavattī sakko devānamindo bhavissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Itissa evarūpaṃ balaṃ evarūpaṃ ñāṇaṃ, idaṃ vuccati ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ paṭhamaṃ tathāgatabalaṃ taṃ niddisitabbaṃ. Tīhi rāsīhi catūhi vesārajjehi catūhi paṭisambhidāhi paṭiccasamuppādassa pavattiyaṃ nivattiyaṃ bhāgiyañca. Kusalaṃ kusalavipākesu ca upapajjati yañca itthipurisānaṃ. Idaṃ paṭhamaṃ balaṃ tathāgato evaṃ jānāti.

19. ไม่มีเหตุที่พระมุนีจะแสดงธรรมอันมีถ้อยคำและประเภทต่างๆ แก่เทวดา นาค และยักษ์ โดยการจำแนกธรรมแล้ว จะไม่ถึงฝั่งคืออรหัตตผลนั้นไม่มี ธรรมปฏิสัมภิทามีอยู่ ไม่มีเหตุที่ธรรมปฏิสัมภิทาเหล่านี้จะไม่สามารถเข้าถึงนิรุตติ ๗x๗ ได้นั้นไม่มี นิรุตติปฏิสัมภิทามีอยู่ ไม่มีเหตุที่นิรุตติญาณของเหล่าสาวกผู้ยินดีในการรวมกันอย่างยิ่ง จะไม่สามารถทำให้เข้าใจความหมายนั้นได้นั้นไม่มี อัตถปฏิสัมภิทามีอยู่ เทพบุตรผู้มีอานุภาพมากได้เข้าไปทูลถามปัญหา ไม่มีเหตุที่ความหมายนั้นจะไม่ถูกแบ่งปันแก่ผู้ที่ถูกเบียดเบียนด้วยกายทุจริตหรือมโนทุจริต หรือผู้ที่มีมือคด หรือผู้ที่มีเท้าพิการ หรือผู้ที่ปัญญาทื่อนั้นไม่มี ปฏิภาณปฏิสัมภิทามีอยู่ ไม่มีเหตุที่ปัญญาที่ปรากฏแก่ผู้มีปัญญานั้น จะไม่ปรากฏแก่ผู้ที่ไม่มีปัญญานั้น ไม่มีเหตุที่ความเสื่อมจะเกิดขึ้นแก่ผู้ที่ไม่มีความเสื่อมนั้นไม่มี เพื่อความดับแห่งสมุทัย อกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ ไม่มีเหตุที่มาร หรือพระอินทร์ หรือพระพรหม หรือพระตถาคต หรือพระเจ้าจักรพรรดิ จะเป็นสตรีนั้นไม่มี แต่เหตุที่บุรุษจะเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ หรือพระอินทร์นั้นมี พละเช่นนี้ ญาณเช่นนี้ของพระองค์นี้แล เรียกว่า ฐานาฐานญาณ เป็นตถาคตพลข้อที่ ๑ พึงแสดง พึงแสดงถึงการเกิดขึ้น (สมุทัยสัจจะ) การดับไป (นิโรธสัจจะ) และส่วนแห่งมรรค (มรรคสัจจะ) ของปฏิจจสมุปบาท โดยอาศัยหมู่สัตว์ ๓ จำพวก เวสารัชชญาณ ๔ และปฏิสัมภิทา ๔ กุศลและวิบากของกุศลที่เกิดขึ้นแก่หญิงชาย พระตถาคตทรงทราบพละข้อที่ ๑ นี้อย่างนี้

---

Yesaṃ pana sammattaniyato rāsi, nāyaṃ sabbatthagāminī paṭipadā, nibbānagāminīyevāyaṃ paṭipadā. Tattha siyā micchattaniyato rāsi, esāpi na sabbatthagāminī paṭipadā. Sakkāyasamudayagāminīyevāyaṃ paṭipadā hotu, ayaṃ tattha tattha paṭipattiyā ṭhito gacchati nibbānaṃ, gacchati apāyaṃ, gacchati devamanussassa. Yaṃ yaṃ vā paṭipadaṃ paṭipajjeyya sabbattha gaccheyya, ayaṃ sabbatthagāminī paṭipadā. Yaṃ ettha ñāṇaṃ yathābhūtaṃ, idaṃ vuccati sabbatthagāminī paṭipadāñāṇaṃ dutiyaṃ tathāgatabalaṃ.

หมู่สัตว์สัมมัตตนิยตะนี้ ไม่ใช่ปฏิปทาที่นำไปสู่ภพทั้งปวง แต่เป็นปฏิปทาที่นำไปสู่นิพพานเท่านั้น ในสองจำพวกนั้น หมู่สัตว์มิจฉัตตนิยตะก็ไม่ใช่ปฏิปทาที่นำไปสู่ภพทั้งปวง ขอให้ปฏิปทานี้เป็นปฏิปทาที่นำไปสู่สักกายสมุทัยเท่านั้น บุคคลนี้ตั้งอยู่ในปฏิปทานั้นๆ ย่อมไปสู่นิพพาน ย่อมไปสู่อบาย ย่อมไปสู่เทวโลกและมนุษยโลก ปฏิปทาใดๆ ที่เขาพึงประพฤติ เขาย่อมไปสู่ภพทั้งปวง ปฏิปทานี้เรียกว่า สัพพัตถคามินีปฏิปทา ญาณตามความเป็นจริงในเรื่องนี้ เรียกว่า สัพพัตถคามินีปฏิปทาญาณ เป็นตถาคตพลข้อที่ ๒

---

Sā kho panāyaṃ sabbatthagāminī paṭipadā nānādhimuttā keci kāmesu keci dukkarakāriyaṃ keci attakilamathānuyogamanuyuttā keci saṃsārena suddhiṃ paccenti keci anajjābhāvanāti. Tena tena caritena vinibandhānaṃ sattānaṃ yaṃ ñāṇaṃ yathābhūtaṃ nānāgataṃ lokassa anekādhimuttagataṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Idaṃ tatiyaṃ tathāgatabalaṃ.

สัพพัตถคามินีปฏิปทานั้น มีอธิมุตติ (ความน้อมใจเชื่อ) แตกต่างกัน บางพวกประกอบในกาม บางพวกประกอบในการทำสิ่งที่ทำได้ยาก บางพวกประกอบในการประกอบความลำบากแก่ตน (อัตตกิลมถานุโยค) บางพวกถึงความบริสุทธิ์ด้วยสังสารวัฏ บางพวกถึงอนัชฌาภาวนา พระตถาคตทรงทราบญาณตามความเป็นจริงของหมู่สัตว์ที่ผูกพันด้วยจริตนั้นๆ ญาณอันหลากหลาย และญาณตามความเป็นจริงของโลกที่มีอธิมุตติ (ความน้อมใจเชื่อ) แตกต่างกันมากมาย นี้เป็นตถาคตพลข้อที่ 3

---

Tattha sattānaṃ adhimuttā bhavanti āsevanti bhāventi bahulīkaronti. Tesaṃ kammupasayānaṃ tadādhimuttānaṃ. Sā ceva dhātu saṃvahati. Katarā panesā dhātu nekkhammadhātu baladhātu kāci sampatti kāci micchattañca dhātu adhimuttā bhavanti. Aññatarā uttari na samanupassanti. Te tadevaṭṭhānaṃ mayā jarāmaraṇassa abhinivissa voharanti ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Yathā bhagavā sakkassa devānamindassa bhāsitaṃ. Yaṃ tattha yathābhūtaṃ ñāṇaṃ. Idaṃ vuccati catutthaṃ tathāgatabalaṃ.

ในญาณตามความเป็นจริงนั้น หมู่สัตว์มีความน้อมใจเชื่อ ย่อมเสพ (ย่อมเจริญ ย่อมกระทำให้มาก) สำหรับหมู่สัตว์เหล่านั้น ผู้มีกรรมเป็นที่พึ่ง ผู้มีความน้อมใจเชื่อในกรรมนั้น ธาตุ (อัธยาศัย) นั้นนั่นแหละย่อมเป็นไป ธาตุนั้นคืออะไร? คือ เนกขัมมธาตุ พลธาตุ สัมปัตติธาตุบางอย่าง และมิจฉัตตธาตุบางอย่าง ย่อมมีความน้อมใจเชื่อ พวกเขาไม่เห็นสิ่งอื่นยิ่งไปกว่าอัธยาศัยอย่างใดอย่างหนึ่ง พวกเขาหน่วงเหนี่ยวเอาอัธยาศัยธาตุนั้นนั่นแหละเพื่อความแก่และความตาย แล้วกล่าวว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นไร้สาระ" ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสแก่ท้าวสักกะจอมเทพ ญาณตามความเป็นจริงที่มีอยู่ในพระธรรมเทศนานั้น เรียกว่า ตถาคตพลข้อที่ 4

---

Tattha yaṃyeva dhātu seṭṭhanti taṃ taṃ kāyena ca vācāya ca ārambhanti cetasiko. Ārambho cetanā kammaṃ kāyikā vācasikā ārambho cetasikattā kammantaraṃ tathāgato evaṃ pajānāti ‘‘iminā sattena evaṃ dhātukena evarūpaṃ kammaṃ kataṃ, taṃ atītamaddhānaṃ iminā hetunā tassa evarūpo vipāko vipaccati etarahi vipaccissati vā anāgatamaddhāna’’nti. Evaṃ paccuppannamaddhānaṃ pajānāti ‘‘ayaṃ puggalo evaṃdhātuko idaṃ kammaṃ karoti’’. Taṇhāya ca diṭṭhiyā ca iminā hetunā na tassa vipāko diṭṭheyeva dhamme nibbattissati, upapajje vā’’ti aparamhi vā pariyāye evaṃ pajānāti ‘‘ayaṃ puggalo evarūpaṃ kammaṃ karissati anāgatamaddhānaṃ, iminā hetunā tassa evarūpo vipāko nibbattissati, iminā hetunā yāni cattāri kammaṭṭhānāni idaṃ kammaṭṭhānaṃ paccuppannasukhaṃ āyatiṃ ca sukhavipākaṃ’’ …pe… iti ayaṃ atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ hetuso ṭhānaso vipākavemattataṃ pajānāti uccāvacā hīnapaṇītatā, idaṃ vuccati kammavipākañāṇaṃ pañcamaṃ tathāgatabalaṃ.

ในพละเหล่านั้น ญาณที่รู้ธาตุ (อัธยาศัย) ใดนั่นแหละประเสริฐที่สุด เพราะเหตุนั้น พวกเขย่อมปรารภความเพียรทางกาย วาจา และใจในธาตุนั้นๆ การปรารภเจตนากรรม การปรารภความเพียรทางกายและวาจา เพราะความเป็นเจตสิก พระตถาคตผู้ทรงทราบกรรมอันแตกต่างกัน ย่อมทรงทราบอย่างนี้ว่า "สัตว์ผู้มีอัธยาศัยธาตุเช่นนี้ ได้กระทำกรรมเช่นนี้ในอดีตกาล ด้วยเหตุนี้ วิบากเช่นนี้ย่อมให้ผลแก่เขาในปัจจุบัน หรือจะให้ผลในอนาคตกาล" อย่างนี้ พระองค์ทรงทราบกาลปัจจุบันว่า "บุคคลผู้มีอัธยาศัยเช่นนี้ กระทำกรรมนี้" ด้วยตัณหาและทิฏฐิ ด้วยเหตุนี้ วิบากของเขาจะไม่เกิดขึ้นในภพปัจจุบัน หรือในปฏิสนธิในภพที่สอง หรือในภพต่อๆ ไป อย่างนี้ พระองค์ทรงทราบว่า "บุคคลนี้จะกระทำกรรมเช่นนี้ในอนาคตกาล ด้วยเหตุนี้ วิบากเช่นนี้จะเกิดขึ้นแก่เขา" ด้วยเหตุนี้ กรรมฐาน 4 ประการ (จนถึงจตุสัจจกรรมฐาน) มีอยู่ กรรมฐานนี้มีสุขในปัจจุบัน และมีสุขวิบากในอนาคต ...ลฯ... พระองค์ทรงทราบความแตกต่างแห่งวิบากของกรรมที่บุคคลสมาทานแล้วในอดีต อนาคต และปัจจุบัน โดยเหตุและโดยฐานะ ความสูงต่ำ เลวและประณีตนี้มีอยู่ ญาณที่ทราบกรรมวิบากนี้ เรียกว่า ตถาคตพลข้อที่ 5

---

Tathā sattā yaṃ vā kammasamādānaṃ samādiyantā tattha evaṃ pajānāti imassa puggalassa kammādhimuttassa rāgacaritassa nekkhammadhātūnaṃ pāripūriṃ gacchanti, tassa rāgānugate suññamānassa paṭhamaṃ jhānaṃ saṃkilissati, sace puna uttari vāyāmato jhānavodānagate mānase visesabhāgiyaṃ paṭipadaṃ anuyuñjiyati. Tassa hi jhānabhāgiyaṃyeva paṭhamajjhāne ṭhitassa dutiyaṃ jhānaṃ vodānaṃ gacchati, tatiyañca jhānaṃ samāpajjitukāmassa somanassindriyaṃ cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, tassa sā pīti avisesabhāgiyaṃ tatiyaṃ jhānaṃ ādissa tiṭṭhati. Sace tassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Tathāgatassa catutthajjhānaṃ vodānaṃ gacchatiyeva, catutthassa jhānassa hānabhāgiyā dhammā, te ca dhammā yattha pajāyanti yehi catutthajjhānaṃ vodānaṃ dissati. Evaṃ ajjhāsayasamāpattiyā yā catasso samāpattiyo tīṇi vimokkhamukhāni aṭṭha vimokkhajhānānīti cattāri jhānāni vimokkhāti. Aṭṭha ca vimokkhā tīṇi ca vimokkhamukhāni. Samādhīti cattāro samādhī – chandasamādhi vīriyasamādhi cittasamādhi vīmaṃsāsamādhīti. Samāpattiyo catasso ajjhāsayasamāpattiyo iti imesaṃ jhānānaṃ vimokkhasamāpattīti evarūpo saṃkileso rāgacaritassa puggalassa. Evaṃ dosacaritassa. Mohacaritassa. Rāgacaritassa puggalassa evarūpaṃ vodānaṃ iti yaṃ ettha ñāṇaṃ yathābhūtaṃ asādhāraṇaṃ sabbasattehi. Idaṃ vuccati chaṭṭhaṃ tathāgatabalaṃ.

สัตว์ทั้งหลายนั้น เมื่อสมาทานกรรมใดอยู่ พระตถาคตย่อมทรงทราบในการสมาทานนั้นอย่างนี้ว่า บุคคลผู้มีราคะจริต ผู้มีกรรมเป็นอธิมุตติ ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งเนกขัมมธาตุทั้งหลาย ปฐมฌานของบุคคลนั้นผู้มีจิตว่างจากกรรมฐานเพราะตามราคะไป ย่อมเศร้าหมอง (ด้วยนิวรณ์) ถ้าหากบุคคลนั้นมีความเพียรยิ่งขึ้นไปอีก พึงประกอบปฏิปทาอันเป็นส่วนแห่งวิเศษ (ทุติยฌาน) เพราะจิตถึงความบริสุทธิ์ด้วยฌาน ทุติยฌานของโยคีบุคคลนั้นผู้ตั้งอยู่ในปฐมฌานอันเป็นส่วนแห่งการเผากิเลสเท่านั้น ย่อมถึงความบริสุทธิ์ และโสมนัสสินทรีย์ย่อมตั้งอยู่ครอบงำจิตของโยคีบุคคลผู้ใคร่จะเข้าตติยฌาน ปีติอันนั้นของบุคคลนั้นย่อมตั้งอยู่มุ่งหน้าตติยฌานอันเป็นส่วนแห่งอวิเสส ถ้าหากบุคคลนั้นย่อมรู้ทางออกตามความเป็นจริง จตุตถฌานของโยคีผู้รู้อย่างนั้นย่อมถึงความบริสุทธิ์เท่านั้น ธรรมอันเป็นส่วนแห่งความเสื่อมแห่งจตุตถฌานมีอยู่ และธรรมเหล่านั้นย่อมเกิดในบุคคลใด ด้วยภาวนาทั้งหลายใด ความบริสุทธิ์แห่งจตุตถฌานย่อมปรากฏ อย่างนี้ สมาบัติ 4 วิโมกขมุข 3 วิโมกขฌาน 8 (คือฌาน 4 ชื่อว่าวิโมกข์) วิโมกข์ 8 และวิโมกขมุข 3 สมาธิ 4 คือ ฉันทสมาธิ วิริยสมาธิ จิตตสมาธิ วิมังคสมาธิ สมาบัติ 4 ชื่อว่าอัชฌาสยสมาบัติ สมาบัติเหล่านี้แห่งฌานทั้งหลายชื่อว่าวิโมกขสมาบัติ ความเศร้าหมองมีสภาพอย่างนี้ย่อมเกิดแก่บุคคลผู้มีราคะจริต อย่างนี้ย่อมเกิดแก่บุคคลผู้มีโทสะจริต ผู้มีโมหะจริต ความบริสุทธิ์มีสภาพอย่างนี้ย่อมเกิดแก่บุคคลผู้มีราคะจริต ญาณใดในที่นี้เป็นไปตามความเป็นจริง อันไม่ทั่วไปด้วยสัตว์ทั้งปวง ญาณนี้เรียกว่า ตถาคตพลข้อที่ 6

---

Tattha tathāgato evaṃ pajānāti lokikā dhammā lokuttarā dhammā bhāvanābhāgiyaṃ indriyaṃ nāmaṃ labhanti. Ādhipateyyabhūmiṃ upādāya balaṃ nāmaṃ labhanti thāmagataṃ mano manindriyaṃ taṃ upādāya. Vīriyaṃ nāmaṃ labhanti ārambhadhātuṃ upādāya. Itissa deva evarūpaṃ ñāṇaṃ imehi ca dhammehi ime puggalā samannāgatātipi dhammadesanaṃ akāsi. Ākārato ca vokārato ca āsayajjhāsayassa adhimuttisamannāgatānaṃ. Idaṃ vuccati parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyabalavīriyavemattataṃ ñāṇaṃ sattamaṃ tathāgatabalaṃ.

ในพระธรรมเทศนาเหล่านั้น พระตถาคตทรงรู้อย่างนี้ว่า โลกิยธรรมและโลกุตรธรรมทั้งหลาย อาศัยภูมิอันเป็นใหญ่ในส่วนแห่งภาวนา ย่อมได้ชื่อว่าอินทรีย์ อาศัยมโนอินทรีย์ที่ถึงความมีกำลัง ย่อมได้ชื่อว่าพละ อาศัยอารัมภธาตุ ย่อมได้ชื่อว่าวิริยะ ญาณมีสภาพอย่างนี้ย่อมมีแก่พระองค์เท่านั้น พระองค์ได้ทรงแสดงธรรมว่า "บุคคลเหล่านี้ถึงพร้อมแล้วด้วยธรรมเหล่านี้" ญาณอันเป็นเครื่องรู้ซึ่งความต่างกันแห่งอินทรีย์ พละ และวิริยะ ของสัตว์อื่นและบุคคลอื่น อันเป็นพระธรรมเทศนาที่มีอยู่แก่บุคคลผู้มีอาสยานุสัย และแก่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยอธิมุตติ (มรรคผล) โดยอาการและโดยความปะปนกัน พระธรรมเทศนานี้เรียกว่า ตถาคตพลข้อที่ 7

---

Tattha ca tathāgato lokādīsu ca bhūmīsu saṃyojanānañca sekkhānaṃ dvīhi balehi gatiṃ pajānāti, pubbenivāsānussatiyā atīte saṃsāre etarahi ca paccuppanne dibbacakkhunā cutūpapātaṃ iti imāni dve balāni dibbacakkhuto abhinīhitāni. So atītamaddhānaṃ dibbassa cakkhuno gocaro so etarahi sati gocaro iti attano ca paresaṃ ca pubbenivāsañāṇaṃ anekavidhaṃ nānappakārakaṃ paccuppannamaddhānaṃ dibbena cakkhunā imāni dve tathāgatabalāni, aṭṭhamaṃ pubbenivāso, navamaṃ dibbacakkhu.

ในพละเหล่านั้น พระตถาคตทรงรู้คติแห่งสังโยชน์ทั้งหลายและแห่งเสกขบุคคลทั้งหลายในภูมิ 4 มีโลกมนุษย์เป็นต้น ด้วยพละ 2 ประการ คือ ทรงรู้สังสารวัฏในอดีตด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณ และทรงรู้จุตูปปาตญาณในปัจจุบันด้วยทิพยจักษุ พละ 2 ประการนี้ทรงนำออกมาจากทิพยจักษุ ทิพยจักษุนั้นเป็นโคจร (อารมณ์) ของทิพยจักษุในอดีตกาล และเป็นโคจรของสติในปัจจุบันกาล พระองค์ทรงรู้ปุพเพนิวาสญาณของตนและของผู้อื่นมีประการต่างๆ มากมาย และทรงรู้กาลปัจจุบันด้วยทิพยจักษุ พละ 2 ประการนี้ชื่อว่าตถาคตพล ข้อที่ 8 ชื่อว่าปุพเพนิวาส ข้อที่ 9 ชื่อว่าทิพยจักษุ

---

Puna caparaṃ tathāgato ariyapuggalānaṃ jhānaṃ vodānaṃ nibbedhabhāgiyaṃ pajānāti ayaṃ puggalo iminā maggena imāya paṭipadāya āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sacchikatvā upasampajja viharatīti iti attano ca āsavānaṃ khayaṃ ñāṇaṃ diṭṭhekaṭṭhānaṃ catubhūmimupādāya yāva navannaṃ arahantānaṃ āsavakkhayo odhiso sekkhānaṃ anodhiso arahantānaṃ. Tattha cetovimutti dvīhi āsavehi anāsavā kāmāsavena ca bhavāsavena ca, paññāvimutti dvīhi āsavehi anāsavā diṭṭhāsavena ca avijjāsavena ca, imāsaṃ dvinnaṃ vimuttīnaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ, idaṃ vuccati āsavakkhaye ñāṇaṃ. Dasamaṃ tathāgatabalaṃ.

อีกประการหนึ่ง พระตถาคตเจ้าทรงรู้แจ้งซึ่งฌานอันบริสุทธิ์อันเป็นส่วนแห่งการชำแรกกิเลสของเหล่าอริยบุคคลว่า บุคคลนี้ด้วยมรรคนี้ ด้วยปฏิปทานี้ เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ย่อมเข้าถึงอนาคามิผลอันเป็นเจโตวิมุตติและอรหัตตผลอันเป็นปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ กระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงแล้วแลอยู่ ญาณอันเป็นเครื่องสิ้นไปแห่งอาสวะของตนอันเป็นธรรมที่มีส่วนแห่งการละทิฏฐิเสมอกัน อาศัยภูมิ ๔ ความสิ้นไปแห่งอาสวะของพระเสกขบุคคลทั้งหลายมีขอบเขตเพียงใดในบรรดาพระอริยบุคคล ๙ ท่าน ความสิ้นไปแห่งอาสวะของพระอรหันต์ทั้งหลายไม่มีขอบเขต ในพระธรรมเทศนานั้น เจโตวิมุตติไม่มีอาสวะด้วยอาสวะ ๒ ประการ คือด้วยกามาสวะและภวาสวะ ปัญญาวิมุตติไม่มีอาสวะด้วยอาสวะ ๒ ประการ คือด้วยทิฏฐาสวะและอวิชชาสวะ ญาณอันเป็นเครื่องรู้ตามความเป็นจริงซึ่งนัยแห่งความเป็นไปของทิฏฐิทั้งหลายแห่งวิมุตติทั้งสองนี้มีอยู่ ญาณนี้เรียกว่าอาสวักขยญาณ เป็นตถาคตพลที่ ๑๐

---

20. Imesu dasasu balesu ṭhito tathāgato pañcavidhaṃ sāsanaṃ deseti saṃkilesabhāgiyaṃ vāsanābhāgiyaṃ dassanabhāgiyaṃ bhāvanābhāgiyaṃ asekkhabhāgiyaṃ. Tattha yo taṇhāsaṃkileso, imassa alobho nissaraṇaṃ. Yo diṭṭhisaṃkileso, imassa amoho nissaraṇaṃ. Yo duccaritasaṃkileso, imassa tīṇi kusalāni nissaraṇaṃ. Kiṃ nidānaṃ? Tīṇi imāni manoduccaritāni – abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhi. Tattha abhijjhā manoduccaritaṃ kāyakammaṃ upaṭṭhapeti, adinnādānaṃ sabbañca tadupanibbaddhaṃ vācākammaṃ upaṭṭhapeti, musāvādañca sabbavitathaṃ sabbaṃ vācamabhāvaṃ sabbamakkhaṃ palāsaṃ abhijjhā akusalamūlanti, sucarite sucaritaṃ musāvādā adinnādānā abhijjhāya cetanā, tattha byāpādo manoduccaritaṃ kāyakammaṃ upaṭṭhapeti, pāṇātipātaṃ sabbañca metaṃ ākaḍḍhanaṃ parikaḍḍhanaṃ nibbaddhaṃ rocanaṃ vācākammaṃ upaṭṭhapeti, pisuṇavācaṃ pharusavācaṃ micchādiṭṭhi manoduccaritañca abhijjhaṃ byāpādaṃ micchādiṭṭhiṃ payojeti, tassa yo koci micchādiṭṭhi cāgo rāgajo vā dosajo vā sabbaso micchādiṭṭhi sambhūto iminā kāraṇena micchādiṭṭhiṃ upaṭṭhapeti, kāmesumicchācāraṃ vacīkammaṃ upaṭṭhapeti samphappalāpaṃ. Imāni tīṇi duccaritāni akusalamūlāni.

20. พระตถาคตเจ้าผู้ทรงตั้งอยู่ในกำลัง ๑๐ ประการเหล่านี้ ย่อมทรงแสดงพระศาสนา ๕ ประการ คือ ส่วนแห่งความเศร้าหมอง ส่วนแห่งวาสนา ส่วนแห่งการเห็น ส่วนแห่งการเจริญ และส่วนแห่งพระอเสขะ ในพระธรรมเทศนาเหล่านั้น ความเศร้าหมองคือตัณหาใดมีอยู่ อโลภะเป็นทางออกจากความเศร้าหมองนี้ ความเศร้าหมองคือทิฏฐิใดมีอยู่ อโมหะเป็นทางออกจากความเศร้าหมองนี้ ความเศร้าหมองคือทุจริตใดมีอยู่ กุศล ๓ ประการเป็นทางออกจากความเศร้าหมองนี้ นิทานคืออะไร? คือมโนทุจริต ๓ ประการเหล่านี้ ได้แก่ อภิชฌา พยาบาท มิจฉาทิฏฐิ ในมโนทุจริตเหล่านั้น อภิชฌามโนทุจริตย่อมยังกายกรรมให้ตั้งขึ้น อทินนาทานและวจีกรรมทั้งปวงที่เนื่องด้วยอทินนาทานนั้นย่อมให้ตั้งขึ้น และมุสาวาทอันเป็นเท็จทั้งปวง อันไม่มีคำจริงทั้งปวง อันลบหลู่คุณท่านทั้งปวง อันโอ้อวด มีอภิชฌาเป็นอกุศลมูล เจตนาอันงดเว้นจากมุสาวาท อทินนาทาน และอภิชฌา ชื่อว่าสุจริตในสุจริต ในมโนทุจริตเหล่านั้น พยาบาทย่อมยังกายกรรมอันเป็นมโนทุจริตให้ตั้งขึ้น พยาบาทนั้นย่อมมีการฉุดคร่า การคร่าไปรอบ การผูกพัน และความพอใจในปาณาติบาตทั้งปวง ย่อมยังวจีกรรมให้ตั้งขึ้น คือปิสุณาวาจาและผรุสวาจา มิจฉาทิฏฐิมโนทุจริตย่อมประกอบอภิชฌา พยาบาท และมิจฉาทิฏฐิ การสละที่ผิดใดของบุคคลนั้นอันเกิดจากมิจฉาทิฏฐิโดยประการทั้งปวง อันเกิดจากราคะหรือเกิดจากโทสะก็ตาม ย่อมยังมิจฉาทิฏฐิให้ตั้งขึ้นด้วยเหตุนี้ กาเมสุมิจฉาจารย่อมยังวจีกรรมคือสัมผัปปลาปะให้ตั้งขึ้น ทุจริต ๓ ประการเหล่านี้มีอกุศลมูล

---

Yā abhijjhā, so lobho. Yo byāpādo, so doso. Yā micchādiṭṭhi, so moho. Tāni aṭṭha micchattāni upaṭṭhapenti. Tesu gahitesu tīsu akusalamūlesu dasavidhaṃ akusalamūlaṃ pāripūriṃ gacchati, tassa tividhassa duccaritasaṃkilesassa vāsanābhāgiyañca suttaṃ nissaraṇaṃ. Tattha yo bahusito niddeso yathā lobho doso mohopi, tattha asituṃ ettha lobho ussado tena kāraṇena tesu vā dhammesu lobho paññapiyati. Tatthāyaṃ moho akusalaṃ moho ayaṃ avijjā, sā catubbidhā rūpe abhiniviṭṭhā, rūpaṃ attato samanupassati, avijjāgato rūpavantaṃ attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Tattha katamaṃ padaṃ sakkāyadiṭṭhiyā ucchedaṃ vadati ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti natthikadiṭṭhi adhiccasamuppannadiṭṭhi ca añño ca karoti, añño paṭisaṃvediyati. Pacchimasaṭṭhikappānaṃ tīṇi padāni sakkāyadiṭṭhiyā sassataṃ bhajanti ‘‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti akiriyañca taṃ dukkhamicchato ahetukā ca patanti anajjhābhāvo ca kammānaṃ sabbañca mānayi. Tattha ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti saṃsārena suddhi ājīvakā chaḷāsīti paññapenti. Yathārūpe sakkāyadiṭṭhiyā catuvatthukā, evaṃ pañcasu khandhesu vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhiyā sassataṃ bhajati. Aññājīvakā ca sassatavādike ca sīlabbataṃ bhajanti parāmasanti iminā bhavissāmi devo vā devaññataro vā, ayaṃ sīlabbataparāmāso. Tattha sakkāyadiṭṭhiyā so rūpaṃ attato samanupassati, ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’miti taṃ kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati nābhippasīdati pubbante aparante pubbantāparante…pe… iti vāsanābhāgiyesu ṭhitassa ayaṃ upakkileso.

อภิชฌาใด นั่นคือโลภะ พยาบาทใด นั่นคือโทสะ มิจฉาทิฏฐิใด นั่นคือโมหะ ธรรมเหล่านั้นย่อมยังมิจฉัตตะ ๘ ประการให้ตั้งขึ้น เมื่ออกุศลมูล ๓ ประการเหล่านั้นถูกยึดถือแล้ว อกุศลมูล ๑๐ ประการย่อมถึงความบริบูรณ์ และวาสนาภาคิยสูตรเป็นทางออกจากความเศร้าหมองด้วยทุจริต ๓ ประการนั้น ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น การระบุถึงพระสูตรเป็นอันมาก เช่น โลภะ โทสะ และโมหะ ก็มีอยู่ ในที่นั้น โลภะเป็นสิ่งที่พอกพูนขึ้นเพื่อความไม่พึ่งพิงในที่นี้ ด้วยเหตุนั้น โลภะจึงถูกบัญญัติไว้ในธรรมเหล่านั้น ในที่นั้น โมหะนี้เป็นอกุศลโมหะ โมหะนี้คืออวิชชา อวิชชานั้นยึดมั่นในรูปมี ๔ ประการ คือ พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ผู้ที่ถึงอวิชชาแล้วย่อมพิจารณาเห็นตนมีรูป หรือเห็นรูปในตน หรือเห็นตนในรูป ในที่นั้น บทใดกล่าวถึงการขาดสูญแห่งสักกายทิฏฐิว่า 'ชีวะนั้นคือร่างกายนั้น' นัตถิกทิฏฐิและอธิจจสมุปปันนทิฏฐิก็มีอยู่ และที่ว่า 'คนหนึ่งทำ อีกคนหนึ่งเสวยผล' ในกัปสุดท้าย ๖๐ กัป บท ๓ ประการย่อมเข้าถึงสัสสตทิฏฐิในสักกายทิฏฐิว่า 'ชีวะอย่างหนึ่ง ร่างกายอย่างหนึ่ง' และอักกิริยทิฏฐิย่อมตกไปแก่บุคคลผู้ปรารถนาทุกข์นั้น อเหตุกทิฏฐิก็ตกไป และความไม่มีความพยายามย่อมนำมาซึ่งกรรมทั้งปวง ในทิฏฐิเหล่านั้น พวกอาชีวก ๘๖ พวกย่อมบัญญัติความบริสุทธิ์ด้วยสังสารวัฏว่า 'สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า' สักกายทิฏฐิที่มีวัตถุ ๔ ประการเช่นนั้น ย่อมเข้าถึงสัสสตทิฏฐิในสักกายทิฏฐิที่มีวัตถุ ๒๐ ประการในขันธ์ ๕ เช่นนี้ อาชีวกอื่น ๆ และพวกสัสสตวาที ย่อมเข้าถึงและยึดมั่นในสีลัพพตปรามาสว่า 'ด้วยเหตุนี้ เราจักเป็นเทพ หรือเป็นเทพองค์ใดองค์หนึ่ง' นี่คือสีลัพพตปรามาส ในทิฏฐิเหล่านั้น บุคคลนั้นย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาด้วยสักกายทิฏฐิ เขาย่อมสงสัย ลังเล ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสในสิ่งนั้นว่า 'ชีวะนั้นคือร่างกายนั้น' สงสัยในส่วนอดีต ในส่วนอนาคต ในส่วนอดีตและอนาคต... ความเศร้าหมองนี้ย่อมมีแก่ผู้ที่ตั้งอยู่ในวาสนาภาคิยสูตร

---

21. Tattha saddhindriyena sabbaṃ vicikicchitaṃ pajahati, paññindriyena udayabbayaṃ passati, samādhindriyena cittaṃ ekodi karoti vīriyindriyena ārabhati. So imehi pañcahi indriyehi saddhānusārī aveccappasāde nirato anantariyaṃ samādhiṃ uppādeti. Indriyehi suddhehi dhammānusārī appaccayatāya anantariyaṃ samādhiṃ uppādeti. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Saccāni idaṃ dassanabhāgiyaṃ suttaṃ. Tassa pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ tīṇi saṃyojanāni dassanapahātabbāni sabbena sabbaṃ pahīnāni dve puggalakatāni. Tattha tīṇi akusalamūlāni bhāvanāpahātabbāni uparikkhittāni cha bhave nibbattenti. Tattha tesu abhijjhāya ca byāpādesu tanukatesu cha bhavā parikkhayā mariyādaṃ gacchanti, dve bhavā avasiṭṭhā. Tassa abhijjhā ca byāpādo ca sabbena sabbaṃ parikkhīṇā honti. Eko bhavo avasiṭṭho hoti. So ca mānavasena nibbatteti. Kiñcāpi ettha aññepi cattāro kilesā rūparāgo bhavarāgo avijjā uddhaccaṃ ketusmimānabhūtā nappaṭibalā asmimānaṃ vinivattetuṃ, sabbepi te asmimānassa pahānaṃ ārabhate. Khīṇesu na ca tesu idamuttaridassanabhūmiyaṃ pañcasu sekkhapuggalesu tīsu ca paṭippannakesu dvīsu ca phalaṭṭhesu bhāvanābhāgiyaṃ suttaṃ. Taduttari asekkhabhāgiyasuttaṃ, katthaci bhūmi nipīḷiyati. Idañca pañcamaṃ suttaṃ. Tiṇṇaṃ puggalānaṃ desitaṃ puthujjanassa sekkhassa asekkhassa saṃkilesabhāgiyaṃ vāsanābhāgiyaṃ. Puthujjanassa dassanabhāgiyaṃ. Bhāvanābhāgiyaṃ pañcannaṃ sekkhānaṃ. Yaṃ paṭhamaniddiṭṭhaṃ asekkhabhāgiyaṃ sabbesaṃ arahantānaṃ. Sā pana pañcavidhā sattavīsaākāre pariyesitabbaṃ. Etesu tassa gatīnaṃ tato uttari. Tañca kho saṅkhepena paññāsāya ākārehi sampatati, ye paññāsa ākārā sāsane niddiṭṭhā, te saṅkhipiyantā dasahi ākārehi patanti. Ye ariyasaccaṃ nikkhepena ṭhite saṅkhipiyattā aṭṭhasu ākāresu patanti. Catūsu ca sādhāraṇesu suttesu yā hārasampātassa bhūmi, te saṅkhipiyantā pañcasu suttesu patanti. Saṃkilesabhāgiye vāsanābhāgiye bhāvanābhāgiye nibbedhabhāgiye asekkhabhāgiye ca. Te saṅkhipiyantā catūsu suttesu patanti. Saṃkilesabhāgiye vāsanābhāgiye nibbedhabhāgiye asekkhabhāgiye ca. Te saṅkhipiyamānā tīsu suttesu patanti, puthujjanabhāgiye sekkhabhāgiye asekkhabhāgiye ca. Te saṅkhipiyantā dvīsu suttesu patanti nibbedhabhāgiye ca pubbayogabhāgiye ca. Yathā vuttaṃ bhagavatā dve atthavase sampassamānā tathāgatā arahanto sammāsambuddhā dhammaṃ desenti suttaṃ geyyaṃ…pe… satthā pubbayogasamannāgate appakasirena maññamānā vasiyanti pubbayogā ca bhavissanti santānaṃ maññamānādharāya. Tattha paññāvemattataṃ attano samanupassamānena aṭṭhavidhe suttasaṅkhepe, yattha yattha sakkoti, tattha tattha yojetabbaṃ. Tattha tattha yojetvā suttassa attho niddisitabbo. Na hi sati vedanā mano dhāretvā sakkā yena kenaci suttassa attho yathābhūtaṃ niddisituṃ.

21. ในความเศร้าหมองเหล่านั้น บุคคลย่อมละความสงสัยทั้งปวงด้วยสัทธินทรีย์ ย่อมเห็นความเกิดและความดับด้วยปัญญินทรีย์ ย่อมทำจิตให้เป็นสมาธิแน่วแน่ด้วยสมาธินทรีย์ ย่อมปรารภความเพียรด้วยวิริยินทรีย์. บุคคลนั้นผู้เป็นสัทธานุสารี ยินดีในความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวด้วยอินทรีย์ ๕ ประการเหล่านี้ ย่อมยังสมาธิอันไม่มีระหว่างคั่นให้เกิดขึ้น. พระอริยบุคคลผู้เป็นธัมมานุสารีด้วยอินทรีย์อันบริสุทธิ์ ย่อมยังสมาธิอันไม่มีระหว่างคั่นให้เกิดขึ้นเพราะความเป็นผู้ไม่มีปัจจัย. พระอริยบุคคลนั้นย่อมรู้แจ้งตามความเป็นจริงว่า "นี่คือทุกข์" อริยสัจทั้งหลายนี้คือทัสสนภาคิยสูตร. สังโยชน์ ๓ ประการในบรรดาสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการของพระอริยบุคคลนั้น เป็นสิ่งที่พึงละได้ด้วยการเห็น (ทัสสนะ) ละได้โดยสิ้นเชิง สังโยชน์ ๒ ประการอันบุคคล (๒ จำพวก) กระทำแล้ว. ในบรรดาสังโยชน์ที่พึงละเหล่านั้น อกุศลมูล ๓ ประการเป็นสิ่งที่พึงละได้ด้วยการเจริญ (ภาวนา) เมื่อถูกละทิ้งไปเบื้องบนแล้ว ย่อมยังภพ ๖ ให้เกิดขึ้น. ในบรรดาพระอริยบุคคลเหล่านั้น เมื่ออภิชฌาและพยาบาทถูกทำให้เบาบางลงแล้ว ภพ ๖ ย่อมถึงขอบเขต (ความสิ้นสุด) เพราะความสิ้นไปแห่งกิเลส ภพ ๒ ยังคงเหลืออยู่. อภิชฌาและพยาบาทของพระอริยบุคคลนั้นย่อมสิ้นไปโดยสิ้นเชิง. ภพหนึ่งยังคงเหลืออยู่. และพระอริยบุคคลนั้นย่อมยังภพนั้นให้เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งมานะ. แม้กิเลสอื่นอีก ๔ ประการในที่นี้ คือ รูปราคะ ภวราคะ อวิชชา และอุทธัจจะ แม้จะเป็นดุจยอดธงแห่งมานะ ก็ไม่สามารถกำจัดอัสมิมานะได้. พระอริยบุคคลเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมปรารภการละอัสมิมานะ. เมื่อกิเลสเหล่านั้นสิ้นไปแล้ว กิเลสนี้ย่อมไม่เกิดขึ้นอีกในเบื้องบน ในภูมิแห่งทัสสนะ ในบรรดาเสกขบุคคล ๕ จำพวก คือ ในผู้ปฏิบัติ (มรรคัฏฐะ) ๓ จำพวก และในผู้ตั้งอยู่ในผล (ผลัฏฐะ) ๒ จำพวก พระสูตรนี้คือภาวนาภาคิยสูตร. สูงขึ้นไปจากนั้นคืออเสกขภาคิยสูตร ในบางภูมิย่อมถูกบีบคั้น. และพระสูตรนี้เป็นพระสูตรที่ ๕. ทรงแสดงแก่บุคคล ๓ จำพวก คือ ทรงแสดงสังกิเลสภาคิยสูตรแก่ปุถุชน ทรงแสดงวาสนาภาคิยสูตรแก่เสกขบุคคลและอเสกขบุคคล. ทัสสนภาคิยสูตรสำหรับปุถุชน. ภาวนาภาคิยสูตรสำหรับเสกขบุคคล ๕ จำพวก. อเสกขภาคิยสูตรที่แสดงไว้ก่อนสำหรับพระอรหันต์ทั้งปวง. ก็พระสูตร ๕ ประการนั้น พึงค้นหาในอาการ ๒๗. ในอาการเหล่านั้น การดำเนินไปของอเสกขภาคิยสูตรนั้นย่อมยิ่งกว่านั้น. และพระสูตรนั้นโดยย่อ ย่อมปรากฏในอาการ ๕๐. อาการ ๕๐ ประการใดที่แสดงไว้ในพระศาสนา เมื่อย่อลงแล้ว ย่อมปรากฏในอาการ ๑๐. อาการ ๑๐ ประการใด เมื่อตั้งอยู่ในอริยสัจโดยการวางลงแล้ว เพราะถูกย่อลง ย่อมปรากฏในอาการ ๘. และในพระสูตรทั่วไป ๔ สูตร ภูมิใดเป็นที่รวมแห่งนัย (หารสัมปาตะ) อาการเหล่านั้นเมื่อย่อลงแล้ว ย่อมปรากฏในพระสูตร ๕ สูตร คือ ในสังกิเลสภาคิยสูตร วาสนาภาคิยสูตร ภาวนาภาคิยสูตร นิพเพธภาคิยสูตร และอเสกขภาคิยสูตร. อาการเหล่านั้นเมื่อย่อลงแล้ว ย่อมปรากฏในพระสูตร ๔ สูตร คือ ในสังกิเลสภาคิยสูตร วาสนาภาคิยสูตร นิพเพธภาคิยสูตร และอเสกขภาคิยสูตร. อาการเหล่านั้นเมื่อย่อลงแล้ว ย่อมปรากฏในพระสูตร ๓ สูตร คือ ในปุถุชนภาคิยสูตร เสกขภาคิยสูตร และอเสกขภาคิยสูตร. อาการเหล่านั้นเมื่อย่อลงแล้ว ย่อมปรากฏในพระสูตร ๒ สูตร คือ ในนิพเพธภาคิยสูตร และปุพพโยคภาคิยสูตร. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย ทรงเห็นอำนาจประโยชน์ ๒ ประการแล้ว ย่อมแสดงธรรม คือ สุตตะ เคยยะ... พระศาสดาทรงพิจารณาเห็นผู้ที่ประกอบด้วยบุพพโยคะโดยไม่ยากลำบาก ย่อมทรงคุ้นเคย และบุพพโยคะทั้งหลายก็จักมีเพื่อทรงไว้ซึ่งการพิจารณาเห็นของสัตว์ทั้งหลาย. ในพระธรรมเทศนานั้น ผู้ที่พิจารณาเห็นความแตกต่างแห่งปัญญาของตน พึงประกอบในพระสูตรย่อ ๘ อย่าง ในพระสูตรใดที่สามารถทำได้. เมื่อประกอบในพระสูตรนั้น ๆ แล้ว พึงแสดงอรรถแห่งพระสูตร. เพราะเมื่อมีเวทนาแล้ว ไม่สามารถที่จะทรงไว้ซึ่งใจ และแสดงอรรถแห่งพระสูตรตามความเป็นจริงด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่งได้.

---

Tattha purimakānaṃ suttānaṃ imā uddānagāthā

ในพระธรรมเทศนาเหล่านั้น นี่คืออุททานคาถาของพระสูตรก่อน ๆ.

---

Kāmandhā jālasañchannā, pañca nīvaraṇāni ca;

Manopubbaṅgamā dhammā, mahānāmo ca sākiyo.

ผู้มืดบอดด้วยกาม ถูกปกคลุมด้วยข่าย (แห่งตัณหา) และนิวรณ์ ๕ ประการ, ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นประธาน และพระมหานามศากยะ.

---

Uddhaṃ adho vippamutto, yañca sīlakimatthiyā;

Yassa selūpamaṃ cittaṃ, upatissa pucchādikā.

ผู้หลุดพ้นทั้งเบื้องบนและเบื้องล่าง, ศีลนั้นมีประโยชน์อะไร, จิตของภิกษุใดเปรียบด้วยภูเขาหิน และพระสูตรที่มีคำถามของพระอุปติสสะเป็นต้น.

---

Yassa kāyagatāsati, channaṃ tamoparāyaṇo;

Na taṃ daḷhaṃ cetasikaṃ, ayaṃ lokotiādikaṃ.

สติที่ไปในกายของภิกษุใด, ผู้ถูกกิเลสปกคลุมมีโมหะเป็นที่ไปในเบื้องหน้า, สิ่งนั้นไม่มั่นคง (เครื่องจองจำ), ความเพียรทางใจ และพระสูตรที่ว่า 'โลกนี้' เป็นต้น.

---

Cattāro ceva puggalā, dadato puññaṃ pavaḍḍhitaṃ;

Sotānugatadhammesu, imā tesaṃ uddānagāthā.

บุคคล ๔ จำพวก, บุญของผู้ให้ย่อมเจริญ, ในธรรมที่ไหลไปตามกระแสโสต นี่คืออุททานคาถาของพระสูตรเหล่านั้น.

---

22. Tattha katamā āṇatti?

22. ในพระสูตรเหล่านั้น อาณัติ (คำสั่ง) คืออะไร?

---

Sace bhāyatha dukkhassa, sace vo dukkhamappiyaṃ;

Mākattha pāpakaṃ kammaṃ, āvi vā yadi vā raho.

หากท่านทั้งหลายกลัวต่อทุกข์ หากทุกข์ไม่เป็นที่รักของท่านทั้งหลายไซร้ ท่านทั้งหลายอย่าทำกรรมชั่ว ทั้งในที่แจ้งหรือในที่ลับ.

---

‘‘Atīte, rādha, rūpe anapekkho hohī’’ti vitthārena kātabbā. ‘‘Sīlavantena, ānanda, puggalena sadā karaṇīyā kintime avippaṭisāro assā’’ti. Ayaṃ vuccati āṇatti.

'ราธะ เธอจงเป็นผู้ไม่ห่วงใยในรูปอันเป็นอดีต' พึงกระทำโดยพิสดาร. 'อานนท์ บุคคลผู้มีศีลพึงกระทำอยู่เสมอว่า ความไม่เดือดร้อนใจจะพึงมีแก่เราได้อย่างไรหนอ' นี้เรียกว่าอาณัติ.

---

Tattha katamaṃ phalaṃ?

ในพระสูตรเหล่านั้น ผลคืออะไร?

---

Dhammo have rakkhati dhammacāriṃ, chattaṃ mahantaṃ yatha vassakāle;

Esānisaṃso dhamme suciṇṇe, na duggatiṃ gacchati dhammacārī.

ธรรมแลย่อมรักษาผู้ประพฤติธรรม เหมือนร่มคันใหญ่ในฤดูฝน (ย่อมรักษาผู้กั้น). นี่คืออานิสงส์ในธรรมที่ประพฤติดีแล้ว ผู้ประพฤติธรรมย่อมไม่ไปสู่ทุคติ.

---

Idaṃ phalaṃ.

นี่คือผล.

---

Tattha katamo upāyo?

ในพระสูตรเหล่านั้น อุบายคืออะไร?

---

‘‘Sabbe dhammā anattā’’ti, yadā paññāya passati;

Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā.

เมื่อใดบุคคลเห็นด้วยปัญญาว่า 'ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา' เมื่อนั้นย่อมหน่ายในทุกข์ นี้เป็นทางแห่งความบริสุทธิ์.

---

‘‘Sattahaṅgehi samannāgato kho, bhikkhu, api himavantaṃ pabbatarājānaṃ cāleyya, ko pana vādo chavaṃ avijjaṃ sattakesu’’ veyyākaraṇaṃ kātabbaṃ. Ayaṃ upāyo.

ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๗ ประการแล พึงยังภูเขาหิมพานต์อันเป็นราชาแห่งภูเขาให้หวั่นไหวได้ จะกล่าวไปไยถึงการทำอวิชชาอันต่ำทรามให้เป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย (ด้วยมีดคืออรหัตตมรรค) เล่า? นี้เป็นอุบาย.

---

Tattha katamā āṇatti ca phalañca?

ในพระสูตรเหล่านั้น อาณัติและผลคืออะไร?

---

Sace bhāyatha dukkhassa, sace vo dukkhamappiyaṃ;

Mākattha pāpakaṃ kammaṃ, āvi vā yadi vā raho.

หากท่านทั้งหลายกลัวต่อทุกข์ หากทุกข์ไม่เป็นที่รักของท่านทั้งหลายไซร้ ท่านทั้งหลายอย่าทำกรรมชั่ว ทั้งในที่แจ้งหรือในที่ลับ.

---

Sace hi pāpakaṃ kammaṃ, karotha vā karissatha;

Na vo dukkhā pamokkhātthi, upaccāpi palāyataṃ.

เพราะว่าหากท่านทั้งหลายทำอยู่หรือจักทำกรรมชั่วไซร้ แม้ท่านจะเหาะหนีไป (ในภพ) ก็ไม่มีการพ้นจากทุกข์ได้.

---

Purimikāya gāthāya āṇatti pacchimikāya phalaṃ. Sīle patiṭṭhāya dve dhammā bhāvetabbā yā ca cittabhāvanā yā ca paññābhāvanā yā ca āṇatti rāgavirāgā ca phalaṃ.

ด้วยคาถาบทแรกเป็นอาณัติ ด้วยคาถาบทหลังเป็นผล. พึงเจริญธรรม ๒ ประการ คือ การเจริญจิตและการเจริญปัญญา โดยตั้งมั่นในศีล นี้เป็นอาณัติ. การปราศจากราคะเป็นผล.

---

Tattha katamaṃ phalañca upāyo ca?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคือผลและอุบาย?

---

Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ;

Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭaṃ.

นรชนผู้มีปัญญา ตั้งมั่นในศีล เจริญจิตและปัญญา เป็นผู้มีความเพียรเผากิเลส มีปัญญาเฉียบแหลม เป็นภิกษุ ย่อมสามารถแก้ความยุ่งเหยิงนี้ได้.

---

Purimikāya aḍḍhagāthāya upāyo, pacchimikāya aḍḍhagāthāya phalaṃ. Nandiyo sakko isivutthapuririkāmaekarakkhe suttaṃ mūlato upādāya yāva chasu dhammesu. Uttari pañcasu dhammesu yācayogo karaṇīyo, ayaṃ upāyo. Asahagatassa kāmāsavāpi cittaṃ muccatīti. Sabbāsu chasu tīsu. Ayaṃ upāyo ca phalañca.

ด้วยครึ่งคาถาบทแรกเป็นอุบาย ด้วยครึ่งคาถาบทหลังเป็นผล. ฤาษีผู้ปรารถนาบริวารโดยรอบได้กล่าวพระสูตรแก่ยักษ์ตนหนึ่ง ท้าวสักกะทรงบันเทิงใจ. พึงประกอบความเพียรในธรรม ๖ ประการ ตั้งแต่ต้นไป. พึงประกอบความเพียรในธรรม ๕ ประการยิ่งขึ้นไป นี้เป็นอุบาย. จิตย่อมหลุดพ้นจากกามอาสวะแก่บุคคลผู้ไม่ประกอบด้วยกิเลส. พึงทราบในทั้งหมด ใน ๖ และใน ๓. นี้เป็นทั้งอุบายและผล.

---

Tattha katamā āṇatti ca phalañca upāyo ca?

ในบรรดาพระธรรมเทศนาเหล่านั้น อะไรคืออาณัติ ผล และอุบาย?

---

Suññato lokaṃ avekkhassu, mogharāja sadā sato;

Attānudiṭṭhiṃ uhacca , evaṃ maccutaro siyā.

โมฆราช ท่านจงพิจารณาโลกโดยความเป็นของว่างเปล่า มีสติอยู่เสมอ ถอนอัตตานุทิฏฐิเสียได้ด้วยมรรคญาณแล้ว พึงข้ามพ้นบ่วงแห่งมัจจุราชได้ด้วยประการฉะนี้.

---

‘‘Suññato lokaṃ avekkhassu, mogharājā’’ti āṇatti. ‘‘Sadā sato’’ti upāyo. ‘‘Attānudiṭṭhiṃ uhacca, evaṃ maccutaro siyā’’ti phalaṃ. Samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha, samāhito, bhikkhave, bhikkhu rūpaṃ aniccanti pajānāti. Evaṃ passaṃ ariyasāvako parimuccati jātiyāpi…pe… upāyāsehipi idha tīṇipi’’.

พระธรรมเทศนาว่า "โมฆราช ท่านจงพิจารณาโลกโดยความเป็นของว่างเปล่า" เป็นอาณัติ. พระธรรมเทศนาว่า "มีสติอยู่เสมอ" เป็นอุบาย. พระธรรมเทศนาว่า "ถอนอัตตานุทิฏฐิเสียได้ด้วยมรรคญาณแล้ว พึงข้ามพ้นบ่วงแห่งมัจจุราชได้ด้วยประการฉะนี้" เป็นผล. ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเจริญสมาธิเถิด. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีจิตตั้งมั่น ย่อมรู้รูปว่าไม่เที่ยง. อริยสาวกผู้เห็นอย่างนี้ ย่อมพ้นจากชาติ... ย่อมพ้นจากอุปายาสทั้งหลาย. ในสูตรนี้มีทั้ง ๓ ประการ.

---

23. Tattha katamo assādo?

23. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคืออัสสาทะ?

---

Kāmaṃ kāmayamānassa, tassa cetaṃ samijjhati. Ayaṃ assādo.

เมื่อบุคคลปรารถนากาม และกามนั้นสำเร็จแก่เขา นี้คืออัสสาทะ.

---

‘‘Dhammacariyā samacariyā kusalacariyā hetūhi, brāhmaṇa, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti’’. Ayaṃ assādo.

พราหมณ์ สัตว์บางพวกในโลกนี้ เพราะเหตุแห่งการประพฤติธรรม การประพฤติสงบ และการประพฤติกุศล ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์หลังจากกายแตกทำลาย. นี้คืออัสสาทะ.

---

Tattha katamo ādīnavo?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคืออาทีนวะ?

---

Kāmesu ve haññate sabbā mucceva – ayaṃ ādīnavo. Pasenadisaṃyuttake sutte pabbatopamā – ayaṃ ādīnavo.

แท้จริง บุคคลย่อมลำบากในกามทั้งหลาย และย่อมล่วงเลยไป นี้คืออาทีนวะ. ในปเสนาทิสังยุตต์สูตร มีอุปมาด้วยภูเขา นี้คืออาทีนวะ.

---

Tattha katamaṃ nissaraṇaṃ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคือนิสสรณะ?

---

Yo kāme parivajjeti, sappasseva padā siro;

Somaṃ visattikaṃ loke, sato samativattati.

ผู้ใดหลีกเลี่ยงกามทั้งหลาย เหมือนหลีกเลี่ยงหัวงู ผู้นั้นมีสติ ย่อมก้าวล่วงตัณหาอันเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวในโลกนี้ได้.

---

Saṃyuttake suttaṃ pāricchattako paṇḍupalāso sannipalāso – idaṃ nissaraṇaṃ.

ในสังยุตตนิกาย พระสูตรว่าด้วยต้นปาริจฉัตตกะที่มีใบเหลืองและใบซีด นี้คือนิสสรณะ.

---

Tattha katamo assādo ca ādīnavo ca?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคืออัสสาทะและอาทีนวะ?

---

Yāni karoti puriso, tāni attani passati;

Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpakaṃ.

บุรุษทำกรรมใดไว้ ย่อมเห็นกรรมนั้นในตน ผู้ทำกรรมดี ย่อมเห็นผลดี ผู้ทำกรรมชั่ว ย่อมเห็นผลชั่ว.

---

Tattha yaṃ pāpakārī paccanubhoti ayaṃ assādo. Lābhālābhaaṭṭhakesu byākaraṇaṃ, tattha alābho ayaso nindā dukkhaṃ, ayaṃ ādīnavo. Lābho yaso sukhaṃ pasaṃsā, ayaṃ assādo.

ในบรรดาบุคคลทั้งสองนั้น ผลที่ผู้ทำกรรมชั่วเสวย นี้คืออัสสาทะ. ในการพยากรณ์โลกธรรม ๘ ประการนั้น การไม่ได้ลาภ การไร้ยศ การถูกนินทา ความทุกข์ นี้คืออาทีนวะ. การได้ลาภ การมียศ ความสุข การสรรเสริญ นี้คืออัสสาทะ.

---

Tattha katamaṃ assādo ca nissaraṇañca?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคืออัสสาทะและนิสสรณะ?

---

‘‘Sukho vipāko puññānaṃ, adhippāyo ca ijjhati;

Khippañca paramaṃ santiṃ, nibbānamadhigacchatī’’ti.

"ผลแห่งบุญเป็นสุข ความปรารถนาย่อมสำเร็จ และย่อมบรรลุนิพพานอันเป็นความสงบสูงสุดโดยเร็วพลัน".

---

Yo ca vipāko puññānaṃ yā ca adhippāyassa ijjhanā, ayaṃ assādo. Yaṃ khippañca paramaṃ santiṃ nibbānamadhigacchati, idaṃ nissaraṇaṃ.

ผลแห่งบุญใด และความสำเร็จแห่งความปรารถนาใด นี้คืออัสสาทะ. การที่บุคคลบรรลุนิพพานอันเป็นความสงบสูงสุดโดยเร็วพลัน นี้คือนิสสรณะ.

---

Bāttiṃsāya ceva mahāpurisalakkhaṇehi samannāgatassa mahāpurisassa dveyeva gatiyo honti, sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī yāva abhivijinitvā ajjhāvasati ayaṃ assādo. Sace agārasmā anagāriyaṃ pabbajati sabbena oghena nissaraṇaṃ ayaṃ assādo ca nissaraṇañca.

มหาบุรุษผู้ประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ ย่อมมีคติ ๒ ประการเท่านั้น. ถ้าอยู่ครองเรือน ย่อมเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ผู้ทรงชนะแล้วปกครองแผ่นดิน นี้คืออัสสาทะ. ถ้าออกบวชจากเรือนสู่เพศบรรพชิต ย่อมพ้นจากวัฏสงสารด้วยอรหัตตมรรค นี้เป็นทั้งอัสสาทะและนิสสรณะ.

---

Tattha katamo ādīnavo ca nissaraṇañca?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคืออาทีนวะและนิสสรณะ?

---

Ādānassa bhayaṃ ñatvā, jātimaraṇasambhavaṃ;

Anādātuṃ nibbattati, jātimaraṇasaṅkhayā.

บุคคลรู้ภัยแห่งการถือเอา (ความยึดมั่น) อันเป็นเหตุแห่งการเกิดและการตายแล้ว ย่อมไม่เกิดเพื่อจะถือเอาอีก เพราะความสิ้นไปแห่งการเกิดและการตาย.

---

Purimikāya aḍḍhagāthāya jātimaraṇasambhavo ādīnavo. Anādātuṃ nibbattati jātimaraṇasaṅkhayāti nissaraṇaṃ.

ด้วยครึ่งคาถาบทแรก การเกิดและการตายเป็นอาทีนวะ. พระธรรมเทศนาว่า "ย่อมไม่เกิดเพื่อจะถือเอาอีก เพราะความสิ้นไปแห่งการเกิดและการตาย" เป็นนิสสรณะ.

---

Kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno yamidaṃ jāyate ca mīyate ca. Yāva kudassunāmassa dukkhassa anto bhavissati parato vāti ettha yā uparikkhā, ayaṃ ādīnavo. Yo gedhaṃ ñatvā abhinikkhamati yāva purāṇakāya rājadhāniyā, idaṃ nissaraṇaṃ. Ayaṃ ādīnavo ca nissaraṇañca.

โลกนี้หนอ ตกอยู่ในความลำบาก เพราะโลกนี้เกิดแล้วก็ตายแล้ว เมื่อไรหนอความทุกข์นี้จะถึงที่สุด หรือจะถึงที่สุดในภายหลัง การพิจารณาในพระธรรมเทศนานี้ใด นี้คืออาทีนวะ (โทษ) บุคคลใดรู้ความติดข้องในราชธานีอันเก่าแล้วออกบวช นี้คือนิสสรณะ (เครื่องสลัดออก) พระธรรมเทศนานี้เป็นทั้งอาทีนวะและนิสสรณะ.

---

Tattha katamo assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañca?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อัสสาทะ (ความเอร็ดอร่อย) อาทีนวะ (โทษ) และนิสสรณะ (เครื่องสลัดออก) คืออะไร?

---

Kāmā hi citrā vividhā manoramā, virūparūpehi mathenti cittaṃ;

Tasmā ahaṃ pabbajitomhi rāja, apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyo.

กามทั้งหลายแลวิจิตร หลากหลาย น่ารื่นรมย์ ย่อมกวนจิตให้ขุ่นมัวด้วยรูปอันวิปริต เพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์จึงบวชแล้ว พระเจ้าข้า ความเป็นสมณะที่แน่นอนนั่นแหละประเสริฐกว่า.

---

Yaṃ ‘‘kāmā hi citrā vividhā manoramā’’ti ayaṃ assādo. Yaṃ ‘‘virūparūpehi mathenti citta’’nti ayaṃ ādīnavo. Yaṃ ahaṃ agārasmā pabbajitomhi rāja apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyoti idaṃ nissaraṇaṃ.

พระธรรมเทศนาใดที่ว่า “กามทั้งหลายแลวิจิตร หลากหลาย น่ารื่นรมย์” นี้คืออัสสาทะ. พระธรรมเทศนาใดที่ว่า “ย่อมกวนจิตให้ขุ่นมัวด้วยรูปอันวิปริต” นี้คืออาทีนวะ. พระธรรมเทศนาใดที่ว่า “ข้าพระองค์บวชแล้วจากเรือน พระเจ้าข้า ความเป็นสมณะที่แน่นอนนั่นแหละประเสริฐกว่า” นี้คือนิสสรณะ.

---

Balavaṃ bālopamasuttaṃ yaṃ āsāya vā vedanīyaṃ kammaṃ gāhati, tathā cepi yaṃ yaṃ pāpakammaṃ anubhoti, tattha dukkhavedanīyena kammena abhāvitakāyena ca yāva parittacetaso ca ādīnavaṃ dasseti sukhavedanīyena kammena assādeti. Yaṃ purāsadiso hoti. Bhāvitacitto bhāvitakāyo bhāvitapañño mahānāmo aparittacetaso, idaṃ nissaraṇaṃ.

พาลอปมสูตรอันมีกำลัง แสดงอาทีนวะ (โทษ) โดยกล่าวว่า บุคคลใดถือมั่นกรรมที่พึงเสวยด้วยความอยาก และเสวยกรรมชั่วใดๆ ด้วยความรักในกรรมนั้น ด้วยกรรมที่มีทุกขเวทนา และด้วยกายที่ไม่ได้อบรม จิตที่อบรมน้อยเพียงใด ก็แสดงอาทีนวะเพียงนั้น และย่อมเอร็ดอร่อยด้วยกรรมที่มีสุขเวทนา. พระธรรมเทศนาใดที่เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว. มหานามะมีจิตที่อบรมแล้ว มีกายที่อบรมแล้ว มีปัญญาที่อบรมแล้ว มีจิตที่อบรมมาก นี้คือนิสสรณะ.

---

24. Tattha katamaṃ lokikaṃ suttaṃ?

24. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น โลกิยสูตรคืออะไร?

---

Na hi pāpaṃ kataṃ kammaṃ, sajjukhīraṃva muccati;

Ḍahantaṃ bālamanveti, bhasmacchannova pāvako.

กรรมชั่วที่ทำแล้ว ย่อมยังไม่ให้ผลในทันที เหมือนน้ำนมที่รีดใหม่ๆ ยังไม่แปรไป (เป็นนมส้ม) แต่ย่อมตามเผาผลาญคนพาล (เมื่อให้ผล) เหมือนไฟที่ถูกเถ้าถ่านกลบไว้ ย่อมตามเผาผลาญผู้ที่เหยียบย่ำมัน.

---

Cattāri agatigamanāni, idaṃ lokikaṃ suttaṃ.

อคติ ๔ ประการ นี้คือโลกิยสูตร.

---

Tattha katamaṃ lokuttaraṃ suttaṃ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น โลกุตรสูตรคืออะไร?

---

‘‘Yassindriyāni samathaṅgatāni , assā yathā sārathinā sudantā;

Pahīnamānassa anāsavassa, devāpi tassa pihayanti tādino’’ti.

อินทรีย์ทั้งหลายของพระขีณาสพใด ถึงความสงบแล้ว เหมือนม้าที่สารถีฝึกดีแล้ว แม้เทวดาทั้งหลายก็ย่อมปรารถนาพระขีณาสพผู้มีมานะอันละได้แล้ว ผู้ไม่มีอาสวะ ผู้มีคุณสมบัติเช่นนั้น (ตาทิคุณ).

---

‘‘Ariyaṃ vo, bhikkhave, sammāsamādhiṃ desessāmī’’ti idaṃ lokuttaraṃ suttaṃ.

‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอริยสัมมาสมาธิแก่เธอทั้งหลาย’ นี้คือโลกุตรสูตร.

---

Tattha katamaṃ lokikaṃ lokuttarañca suttaṃ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตระคืออะไร?

---

Sattiyā viya omaṭṭho, dayhamānova matthake;

Kāmarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje.

ภิกษุผู้มีสติพึงประพฤติ (พยายาม) เพื่อละกามราคะ เหมือนถูกหอกแทง หรือเหมือนถูกไฟไหม้บนศีรษะ.

---

‘‘Sattiyā viya omaṭṭho, dayhamānova matthake’’ti lokikaṃ;

‘‘Kāmarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje’’ti lokuttaraṃ;

บทว่า ‘เหมือนถูกหอกแทง หรือเหมือนถูกไฟไหม้บนศีรษะ’ เป็นโลกิยะ; บทว่า ‘ภิกษุผู้มีสติพึงประพฤติเพื่อละกามราคะ’ เป็นโลกุตระ.

---

Kabaḷīkāre āhāre atthi chandoti lokikaṃ. Natthi chandoti lokuttaraṃ suttaṃ.

ความพอใจในกวฬิงการาหารมีอยู่ เป็นโลกิยะ. ความพอใจไม่มีอยู่ เป็นโลกุตรสูตร.

---

Tattha katamaṃ kammaṃ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น กรรมคืออะไร?

---

Yo pāṇamatipāteti, musāvādañca bhāsati;

Loke adinnaṃ ādiyati , paradārañca gacchati.

ผู้ใดฆ่าสัตว์ พูดเท็จ ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ในโลก และประพฤติล่วงละเมิดภรรยาผู้อื่น.

---

Surāmerayapānañca, yo naro anuyuñjati;

Appahāya pañca verāni, dussīlo iti vuccati.

และนรชนใดหมั่นดื่มสุราและเมรัย (ไม่ละเวร ๕ ประการ) ผู้นั้นเรียกว่าเป็นผู้ทุศีล นี้คือพระธรรมเทศนาเรื่องกรรม.

---

Tīṇimāni, bhikkhave, duccaritāni. Idaṃ kammaṃ.

ดูกรภิกษุทั้งหลาย ทุจริต ๓ ประการเหล่านี้ นี้คือกรรม.

---

Tattha katamo vipāko?

ในบรรดาพระธรรมเทศนาเหล่านั้น วิบากคืออะไร?

---

Saṭṭhivassasahassāni, yathārūpī vipaccagā.

เป็นเวลาหกหมื่นปี ย่อมเสวยผล (ในผัสสายตนะ ๖) ตามสภาพ.

---

‘‘Diṭṭhā mayā, bhikkhave , cha phassāyatanikā nāma nirayā. Diṭṭhā mayā, bhikkhave, cha phassāyatanikā nāma saggā’’. Ayaṃ vipāko.

‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราได้เห็นนรกชื่อว่าฉผัสสายตนิกะแล้ว. ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราได้เห็นสวรรค์ชื่อว่าฉผัสสายตนิกะแล้ว’ นี้คือวิบาก.

---

Tattha katamaṃ kammañca vipāko ca?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น กรรมและวิบากคืออะไร?

---

Ayasāva malaṃ samuṭṭhitaṃ, tatuṭṭhāya tameva khādati;

Evaṃ atidhonacārinaṃ, sāni kammāni nayanti duggatiṃ.

สนิมเกิดจากเหล็ก ย่อมกัดกินเหล็กนั้นเองฉันใด กรรมของตนย่อมนำผู้ประพฤติล่วงเกิน (ในการใช้สอยปัจจัย ๔) ไปสู่ทุคติฉันนั้น.

---

Ayasāva malaṃ samuṭṭhitaṃ, yāva sāni kammānīti idaṃ kammaṃ. Nayanti duggatinti vipāko.

บทว่า ‘สนิมเกิดจากเหล็ก...จนถึงกรรมของตน’ นี้คือกรรม. บทว่า ‘ย่อมนำไปสู่ทุคติ’ นี้คือวิบาก.

---

Catūsu sammāpaṭipajjamāno mātari pitari tathāgate tathāgatasāvake yā sammāpaṭipatti, idaṃ kammaṃ. Yaṃ devesu upapajjati, ayaṃ vipāko. Idaṃ kammañca vipāko ca.

การปฏิบัติชอบในบุคคล ๔ คือ มารดา บิดา พระตถาคต และพระสาวกของพระตถาคต การปฏิบัติชอบใดมีอยู่ นี้คือกรรม. การที่บุคคลไปเกิดในหมู่เทพ (เพราะกรรมนั้น) นี้คือวิบาก. นี้เป็นทั้งกรรมและวิบาก.

---

25. Tattha katamaṃ niddiṭṭhaṃ suttaṃ?

25. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น นิทเทสสูตรคืออะไร?

---

Nelaṅgo setapacchādo, ekāro vattatī ratho;

Anīghaṃ passa āyantaṃ, chinnasotaṃ abandhanaṃ;

Yaṃ vā cittaṃ samaṇesu, cittāgahapati dissati.

รถ (คือร่างกาย) มีองค์ประกอบไม่มีตำหนิ มีผ้าขาวคลุม (คือศีล) มีล้อเดียว (คือสติ) ย่อมเป็นไป. ดูกรจิตตคฤหบดี ท่านจงดูพระขีณาสพผู้ไม่มีกิเลสอันเป็นภัย ผู้มีกระแส (ตัณหา) อันตัดขาดแล้ว ผู้ไม่มีเครื่องผูกพัน ผู้มาอยู่. จิตใดที่ปรากฏในสมณะทั้งหลาย (ย่อมปรากฏแก่ท่าน).

---

Evaṃ imāya gāthāya niddiṭṭho attho.

อรรถะแห่งคาถานี้ได้แสดงไว้แล้วด้วยคาถานี้อย่างนี้.

---

Gopālakopame ekādasa padāni. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu rūpaññū hoti. Yā ca atirekapūjāya pūjetā hotīti. Imāni ekādasa padāni yathābhāsitāni niddiṭṭho attho.

ในอุปมาด้วยคนเลี้ยงโค มีบท ๑๑ บท. ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเป็นผู้รู้รูปอย่างนี้... และการบูชาใดที่เป็นการบูชาอันยิ่งมีอยู่. อรรถะแห่งบท ๑๑ บทเหล่านี้ ได้แสดงไว้แล้วตามที่กล่าวมา.

---

Tattha katamo aniddiṭṭho attho?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อรรถที่ไม่ได้แสดง (อนิทเทสอรรถ) คืออะไร?

---

Sukho viveko tuṭṭhassa, sutadhammassa passato;

Abyāpajjaṃ sukhaṃ loke, pāṇabhūtesu saṃyamoti.

ความสงัด (วิเวก) เป็นสุขแก่ผู้ยินดี ผู้ได้สดับธรรมและเห็นธรรม. ความไม่มีความกังวลเป็นสุขในโลก คือความสำรวมในสัตว์ทั้งหลาย.

---

Sukhā virāgatā loke, kāmānaṃ samatikkamo;

Asmimānassa yo vinayo, etaṃ ve paramaṃ sukhanti.

ความคลายกำหนัดเป็นสุขในโลก การก้าวล่วงกามทั้งหลายเป็นสุข. การกำจัดอัสมิมานะ (ความถือตัวว่าเรามี) ใดมีอยู่ นั่นแลเป็นสุขอย่างยิ่ง.

---

Idaṃ aniddiṭṭhaṃ. Aṭṭha mahāpurisavitakkā. Idaṃ aniddiṭṭhaṃ.

นี้คืออนิทเทส (อรรถที่ไม่ได้แสดง). มหาบุรุษวิตก ๘ ประการ นี้คืออนิทเทส.

---

Tattha katamaṃ niddiṭṭhañca aniddiṭṭhañca?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นทั้งนิทเทสและอนิทเทสคืออะไร?

---

Pasannanetto sumukho, brahā uju patāpavā;

Majjhe samaṇasaṅghassa, ādiccova virocasi.

พระผู้มีพระภาคผู้มีพระเนตรผ่องใส มีพระพักตร์งาม มีพระวรกายสูงตรง มีเดช ย่อมรุ่งเรืองดุจพระอาทิตย์ในท่ามกลางหมู่สมณะ

---

Pasannanetto yāva ādiccova virocasīti niddiṭṭho. Pasannanetto yo bhagavā kathañca pana pasannanettatā, kathaṃ sumukhatā, kathaṃ brahakāyatā, kathaṃ ujukatā, kathaṃ patāpavatā, kathaṃ virocatāti aniddiṭṭho. Pheṇapiṇḍopamaṃ veyyākaraṇaṃ yathā pheṇapiṇḍo evaṃ rūpaṃ yathā pubbuḷo evaṃ vedanā māyā viññāṇaṃ pañcakkhandhā pañcahi upamāhi niddiṭṭhā. Kena kāraṇena pheṇapiṇḍopamaṃ rūpaṃ sabbañca cakkhuviññeyyaṃ yaṃ vā catūhi āyatanehi? Kathaṃ vedanā pubbuḷūpamā? Katarā ca sā vedanā sukhā dukkhā adukkhamasukhā? Evamesā aniddiṭṭhā. Evaṃ niddiṭṭhañca aniddiṭṭhañca.

บทว่า 'ผู้มีพระเนตรผ่องใส... ย่อมรุ่งเรืองดุจพระอาทิตย์' นี้ชื่อว่านิเทส (แสดงแล้ว). พระผู้มีพระภาคผู้มีพระเนตรผ่องใส, ความเป็นผู้มีพระเนตรผ่องใสเป็นอย่างไร? ความเป็นผู้มีพระพักตร์งามเป็นอย่างไร? ความเป็นผู้มีพระวรกายใหญ่เป็นอย่างไร? ความเป็นผู้ตรงเป็นอย่างไร? ความเป็นผู้มีเดชเป็นอย่างไร? ความรุ่งเรืองเป็นอย่างไร? นี้ชื่อว่าอนิเทส (ยังไม่ได้แสดง). การพยากรณ์เปรียบด้วยก้อนฟองน้ำ: รูปพึงเห็นเหมือนก้อนฟองน้ำ, เวทนาพึงเห็นเหมือนฟองน้ำ (ต่อมน้ำ), วิญญาณพึงเห็นเหมือนมายา. ขันธ์ ๕ เหล่านี้แสดงแล้วด้วยอุปมา ๕ ประการ. ด้วยเหตุผลใด รูปจึงเปรียบด้วยก้อนฟองน้ำ? และสิ่งทั้งปวงที่พึงรู้ด้วยจักขุวิญญาณ หรือที่พึงรู้ด้วยอายตนะ ๔ ประการนั้นคืออะไร? เวทนาเปรียบด้วยฟองน้ำอย่างไร? และเวทนานั้นคืออะไร? สุข ทุกข์ หรืออทุกขมสุข? เวทนานี้เป็นอนิเทสอย่างนี้. อรรถที่แสดงแล้วและอรรถที่ยังไม่ได้แสดงเป็นอย่างนี้.

---

26. Tattha katamaṃ ñāṇaṃ?

26. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ญาณสูตรเป็นอย่างไร?

---

Paññā hi seṭṭhā lokasmiṃ, yāyaṃ nibbedhagāminī;

Yāya sammā pajānāti, jātimaraṇasaṅkhayaṃ.

ปัญญาแลเป็นเลิศในโลก ปัญญานั้นเป็นไปเพื่อการแทงตลอด (กิเลส). ด้วยปัญญานั้น ย่อมรู้แจ้งความสิ้นไปแห่งชาติและมรณะโดยชอบ.

---

Tīṇimāni indriyāni anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyaṃ, idaṃ ñāṇaṃ.

อินทรีย์ ๓ ประการเหล่านี้คือ อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์. นี้ชื่อว่าญาณ.

---

Tattha katamaṃ neyyaṃ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น เนยยสูตรเป็นอย่างไร?

---

Kāmesu sattā kāmasaṅgasattā, saṃyojane vajjamapassamānā;

Na hi jātu saṃyojanasaṅgasattā, oghaṃ tareyyuṃ vipulaṃ mahantaṃ.

สัตว์ทั้งหลายผู้ข้องอยู่ในกาม ผู้ติดข้องด้วยความติดใจในกาม ผู้ไม่เห็นโทษในสังโยชน์. สัตว์ทั้งหลายผู้ติดข้องในสังโยชน์ ย่อมไม่ข้ามโอฆะอันกว้างใหญ่ไพศาลได้เลย.

---

Catūhi aṅgehi samannāgatā kāyassa bhedā devesu uppajjanti. Udāne kāpiyaṃ suttaṃ apaṇṇakapasādanīyaṃ – idaṃ neyyaṃ.

บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์ ๔ ประการ เมื่อตายไปย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. กาปิยสูตรในอุทาน อันเป็นที่ตั้งแห่งความเลื่อมใสในอัปปัณณกธรรม – นี้ชื่อว่าเนยยะ.

---

Tattha katamaṃ ñāṇañca neyyañca?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ญาณและเนยยะเป็นอย่างไร?

---

Sabbe dhammā anattāti, yadā paññāya passati;

Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā.

เมื่อใดเห็นด้วยปัญญาว่า 'ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา', เมื่อนั้นย่อมหน่ายในทุกข์ (ในวัฏฏะ). นั่นคือทางแห่งความบริสุทธิ์.

---

Yadā passatīti ñāṇaṃ. Yo sabbadhamme anattākārena upaṭṭhapeti idaṃ neyyaṃ.

บทว่า 'เมื่อใดเห็นด้วยปัญญา' นี้ชื่อว่าญาณ. การที่บุคคลตั้งมั่นในธรรมทั้งปวงโดยอาการแห่งอนัตตา นี้ชื่อว่าเนยยะ.

---

Cattāri ariyasaccāni, tattha tīṇi neyyāni maggasaccaṃ sīlakkhandho ca paññākkhandho ca, idaṃ ñāṇañca neyyañca.

อริยสัจ ๔ ประการ, ในบรรดาอริยสัจเหล่านั้น ๓ ประการชื่อว่าเนยยะ. ส่วนมรรคสัจซึ่งเป็นทั้งศีลขันธ์และปัญญาขันธ์ นี้ชื่อว่าเป็นทั้งญาณและเนยยะ.

---

27. Tattha katamaṃ dassanaṃ?

27. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ทัสสนสูตรเป็นอย่างไร?

---

Eseva maggo natthañño, dassanassa visuddhiyā;

Etañhi tumhe paṭipajjatha, mārassetaṃ pamohanaṃ.

ทางนี้เท่านั้นไม่มีทางอื่น เพื่อความบริสุทธิ์แห่งการเห็น (ทัสสนะ). ท่านทั้งหลายจงดำเนินตามทางนี้เถิด ทางนี้เป็นที่หลงแห่งมาร (หรือทำมารให้หลง).

---

Catūhi aṅgehi samannāgato ariyasāvako attanāva attānaṃ byākareyya ‘‘khīṇanirayomhi yāva sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’’ti. Idaṃ dassanaṃ.

อริยสาวกผู้ประกอบด้วยองค์ ๔ ประการ พึงพยากรณ์ตนด้วยตนเองได้ว่า 'เรามีนรกสิ้นแล้ว... เป็นพระโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีสัมโพธิเป็นที่ไปในเบื้องหน้า'. นี้ชื่อว่าทัสสนะ.

---

Tattha katamā bhāvanā?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ภาวนาสูตรเป็นอย่างไร?

---

Yassindriyāni subhāvitāni, ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke;

So puggalo mati ca rūpasaññī, sumohagatā na jānāti.

อินทรีย์ทั้งหลายของบุคคลใดอบรมดีแล้ว ทั้งภายในและภายนอกในโลกทั้งปวง. บุคคลนั้นเป็นผู้มีปัญญา แต่เพราะความหลงในรูปสัญญา จึงไม่รู้ (ซึ่งเรา).

---

Cattāri dhammapadāni – anabhijjhā abyāpādo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ bhāvanā.

ธรรมบท ๔ ประการ คือ อนภิชฌา อพยาบาท สัมมาสติ สัมมาสมาธิ. นี้ชื่อว่าภาวนา.

---

Tattha katamaṃ dassanañca bhāvanā ca?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ทัสสนะและภาวนาเป็นอย่างไร?

---

Vacasā manasātha kammunā ca, aviruddho sammā viditvā dhammaṃ;

Nibbānapadābhipatthayāno, sammā so loke paribbajeyya.

บุคคลผู้ไม่ขัดแย้งด้วยวาจา ด้วยใจ และด้วยกายกรรม รู้แจ้งธรรมโดยชอบ ปรารถนาบทคือนิพพาน พึงประพฤติชอบในโลก.

---

Sotāpattiphalaṃ sacchikātukāmena katame dhammā manasikātabbā, bhagavā āha pañcupādānakkhandhā. Idaṃ dassanañca bhāvanā ca.

เมื่อถามว่า 'บุคคลผู้ปรารถนาจะทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล พึงมนสิการธรรมอะไร?' พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'อุปาทานขันธ์ ๕'. นี้ชื่อว่าเป็นทั้งทัสสนะและภาวนา.

---

28. Tattha katame vipākadhammadhammā?

28. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น วิปากธรรมธรรมเป็นอย่างไร?

---

Yāni karoti purisoti vitthāro. Tīṇimāni, bhikkhave, sucaritāni. Ime vipākadhammadhammā.

บทว่า 'บุรุษย่อมกระทำกรรมเหล่าใด' ดังนี้เป็นต้น มีเนื้อความโดยพิสดาร. ภิกษุทั้งหลาย สุจริต ๓ ประการเหล่านี้ ชื่อว่าวิปากธรรมธรรม.

---

Tattha katame navipākadhammadhammā?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น นวิปากธรรมธรรม (ธรรมที่ไม่ใช่ผลของกรรมและไม่มีผลของกรรม) เป็นอย่างไร?

---

Rūpaṃ vedayitaṃ saññā, viññāṇaṃ yā ceva cetanā;

Nesohamasmi na meso attā, iti diṭṭho virajjati.

รูป เวทนา สัญญา วิญญาณ และเจตนาใดมีอยู่. สิ่งนั้นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นสิ่งนั้น สิ่งนั้นไม่ใช่ตัวตนของเรา. ผู้เห็นอย่างนี้ย่อมคลายกำหนัด.

---

Pañcime, bhikkhave, khandhā – ime navipākadhammadhammā.

ภิกษุทั้งหลาย ขันธ์ ๕ เหล่านี้ ชื่อว่านวิปากธรรมธรรม.

---

Tattha katamo nevavipāko navipākadhammadhammo?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น เนววิปากนวิปากธรรมธรรมเป็นอย่างไร?

---

‘‘Ye evaṃ paṭipajjanti, nayaṃ buddhena desitaṃ;

Te dukkhassantaṃ karissanti, satthusāsanakārakā’’ti.

ชนเหล่าใดปฏิบัติอย่างนี้ ตามแนวทางที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงไว้ ชนเหล่านั้นผู้ทำตามคำสอนของพระศาสดา จักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้.

---

Iti yā ca sammāpaṭipatti yo ca nirodho, ubhayametaṃ nevavipāko navipākadhammo. Brahmacariyaṃ vo, bhikkhave, desessāmi, brahmacariyaphalāni ca brahmacariyañca ariyo aṭṭhaṅgiko maggo brahmacariyaphalāni sotāpattiphalaṃ yāva arahattaṃ.

ด้วยเหตุนี้ การปฏิบัติชอบใดและนิโรธใด ทั้งสองอย่างนี้ชื่อว่าเนววิปากนวิปากธรรมธรรม. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงพรหมจรรย์และผลแห่งพรหมจรรย์แก่เธอทั้งหลาย. อริยมรรคมีองค์ ๘ ชื่อว่าพรหมจรรย์. ผลตั้งแต่โสดาปัตติผลจนถึงอรหัตตผล ชื่อว่าผลแห่งพรหมจรรย์.

---

29. Tattha katamaṃ sakavacanaṃ?

29. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สกวจนสูตรเป็นอย่างไร?

---

Sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā;

Sacittapariyodapanaṃ, etaṃ buddhāna sāsanaṃ.

การไม่ทำบาปทั้งปวง การยังกุศลให้ถึงพร้อม การชำระจิตของตนให้บริสุทธิ์ นี้คือคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย

---

Tīṇimāni, bhikkhave, vimokkhamukhāni. Idaṃ sakavacanaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย วิโมกขมุข ๓ ประการเหล่านี้ นี้คือสากวจนะ

---

Tattha katamaṃ paravacanaṃ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคือปรวจนะ?

---

Natthi puttasamaṃ pemaṃ, natthi goṇasamitaṃ dhanaṃ;

Natthi sūriyasamā ābhā, samuddaparamā sarā.

ความรักเสมอด้วยบุตรไม่มี ทรัพย์เสมอด้วยโคไม่มี รัศมีเสมอด้วยดวงอาทิตย์ไม่มี สระทั้งหลายมีมหาสมุทรเป็นยอด

---

Hetunā mārisā kosiyā subhāsitena saṅgāmavijayo sopi nāma, bhikkhave, sakko devānamindo sakaṃ phalaṃ paribhuñjamānoti vitthārena kātabbaṃ. Idaṃ paravacanaṃ.

ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย แม้ท้าวโกสิยะนั้นก็มีชัยชนะในสงครามด้วยเหตุแห่งสุภาษิต ภิกษุทั้งหลาย ท้าวสักกะจอมเทพย่อมเสวยผลของตน ดังนี้ พึงกระทำให้พิสดาร นี้คือปรวจนะ

---

Tattha katamaṃ sakavacanañca paravacanañca?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคือสากวจนะและปรวจนะ?

---

‘‘Yaṃ pattaṃ yañca pattabbaṃ, ubhayametaṃ rajānukiṇṇaṃ;

Ye evaṃvādino natthi, tesaṃ kāmesu doso’’ti.

“สิ่งใดที่บรรลุแล้ว และสิ่งใดที่พึงบรรลุ ทั้งสองอย่างนั้นถูกธุลีระคนแล้ว ชนเหล่าใดไม่มีวาทะอย่างนี้ โทษในกามย่อมมีแก่ชนเหล่านั้น”

---

Idaṃ paravacanaṃ. Ye ca kho te ubho ante anupagamma vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya. Idaṃ sakavacanaṃ.

นี้คือปรวจนะ ส่วนชนเหล่าใดไม่เข้าถึงที่สุดทั้งสองนั้น วัฏฏะย่อมไม่มีแก่ชนเหล่านั้นเพื่อการบัญญัติ นี้คือสากวจนะ

---

‘‘Nandati puttehi puttimā, gomā gohi tatheva nandati;

Upadhī hi narassa nandanā, na hi so nandati yo nirūpadhī’’ti – paravacanaṃ.

“คนมีบุตรย่อมเพลิดเพลินด้วยบุตร คนมีโคย่อมเพลิดเพลินด้วยโคเช่นนั้นเหมือนกัน อุปธิทั้งหลายเป็นความเพลินของนรชน ผู้ใดไม่มีอุปธิ ผู้นั้นย่อมไม่เพลิดเพลิน” นี้คือปรวจนะ

---

‘‘Socati puttehi puttimā, gomā gohi tatheva socati;

Upadhī hi narassa socanā, na hi so socati yo nirūpadhī’’ti – sakavacanaṃ.

“คนมีบุตรย่อมเศร้าโศกเพราะบุตร คนมีโคย่อมเศร้าโศกเพราะโคเช่นนั้นเหมือนกัน อุปธิทั้งหลายเป็นความเศร้าโศกของนรชน ผู้ใดไม่มีอุปธิ ผู้นั้นย่อมไม่เศร้าโศก” นี้คือสากวจนะ

---

Idaṃ sakavacanaṃ paravacanañca.

นี้เป็นทั้งสากวจนะและปรวจนะ

---

30. Tattha katamaṃ sattādhiṭṭhānaṃ?

30. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคือสัตตาธิฏฐาน?

---

Ye keci bhūtā bhavissanti ye vāpi, sabbe gamissanti pahāya dehaṃ;

Taṃ sabbajāniṃ kusalo viditvā, dhamme ṭhito brahmacariyaṃ careyya.

สัตว์เหล่าใดเหล่าหนึ่งที่มีอยู่ หรือแม้จักมีต่อไป ทั้งหมดจักละทิ้งร่างกายไป ผู้ฉลาดทราบความเสื่อมสิ้นทั้งปวงนั้นแล้ว พึงตั้งอยู่ในธรรม ประพฤติพรหมจรรย์

---

Tayome, bhikkhave, satthāro, tathāgato arahaṃ sekkho paṭipado. Idaṃ sattādhiṭṭhānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ศาสดา ๓ จำพวกเหล่านี้ คือ พระตถาคตอรหันต์ และพระเสกขะผู้ปฏิบัติ นี้คือสัตตาธิฏฐาน

---

Tattha katamaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคือธรรมาธิฏฐาน?

---

Yañca kāmasukhaṃ loke, yañcidaṃ diviyaṃ sukhaṃ;

Taṇhakkhayasukhassete, kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ.

กามสุขใดในโลก และสุขใดที่เป็นทิพย์นี้ สุขเหล่านั้นย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งสุขคือความสิ้นตัณหา

---

Sattime, bhikkhave, bojjhaṅgā, idaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้ นี้คือธรรมาธิฏฐาน

---

Tattha katamaṃ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca? Duddasamantaṃ saccaṃ duddaso paṭivedho bālehi, jānato passato natthi nandīti vadāmi. Duddasamantaṃ saccaṃ duddaso paṭivedho bālehīti dhammādhiṭṭhānaṃ. Jānato passato natthi nandīti sattādhiṭṭhānaṃ. Dārukkhandhopamaṃ gaṅgāya tīriyā orimañca tīraṃ pārimañca tīraṃ thale vā na ca ussīdanaṃ, majjhe ca na saṃsīdanaṃ manussaggāho ca amanussaggāho ca antopūtibhāvo ca, idaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ. Evaṃ pana bhikkhu nibbānaninno bhavissati nibbānaparāyaṇoti sattādhiṭṭhānaṃ. Idaṃ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca.

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคือสัตตาธิฏฐานและธรรมาธิฏฐาน? สัจจะอันเป็นที่สุดเห็นได้ยาก การแทงตลอดเห็นได้ยากสำหรับคนพาล เรากล่าวว่า ความเพลินย่อมไม่มีแก่ผู้รู้ผู้เห็น. คำว่า “สัจจะอันเป็นที่สุดเห็นได้ยาก การแทงตลอดเห็นได้ยากสำหรับคนพาล” นี้เป็นธรรมาธิฏฐาน. คำว่า “ความเพลินย่อมไม่มีแก่ผู้รู้ผู้เห็น” นี้เป็นสัตตาธิฏฐาน. อุปมาด้วยท่อนไม้ในแม่น้ำคงคา โดยขวาง ไม่ติดฝั่งข้างนี้ ไม่ติดฝั่งข้างโน้น ไม่เกยบก ไม่จมลงในท่ามกลาง ไม่ถูกมนุษย์จับ ไม่ถูกอมนุษย์จับ และไม่เน่าในภายใน นี้เป็นธรรมาธิฏฐาน. ส่วนภิกษุเป็นผู้โน้มไปสู่นิพพาน มีนิพพานเป็นที่ไปในเบื้องหน้าอย่างนี้ นี้เป็นสัตตาธิฏฐาน. นี้เป็นทั้งสัตตาธิฏฐานและธรรมาธิฏฐาน

---

Tattha katamo thavo?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคือถวะ?

---

Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, saccānaṃ caturo padā;

Virāgo seṭṭho dhammānaṃ, dvipadānañca cakkhumā.

ในบรรดามรรคทั้งหลาย มรรคมีองค์ ๘ ประเสริฐที่สุด ในบรรดาสัจจะทั้งหลาย บท ๔ ประเสริฐที่สุด ในบรรดาธรรมทั้งหลาย วิราคะประเสริฐที่สุด และในบรรดาสัตว์สองเท้าทั้งหลาย พระพุทธเจ้าผู้มีจักษุประเสริฐที่สุด

---

Tīṇimāni, bhikkhave, aggāni – buddho sattānaṃ, virāgo dhammānaṃ, saṅgho gaṇānaṃ. Ayaṃ thavo.

ภิกษุทั้งหลาย สิ่งเลิศ ๓ ประการเหล่านี้ คือ พระพุทธเจ้าเลิศที่สุดในหมู่สัตว์ วิราคะเลิศที่สุดในธรรมทั้งหลาย พระสงฆ์เลิศที่สุดในหมู่คณะ นี้คือถวะ

---

31. Tattha katamaṃ anuññātaṃ?

31. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคืออนุญาตสูตร?

---

Kāyena saṃvaro sādhu, sādhu vācāya saṃvaro;

Manasā saṃvaro sādhu, sādhu sabbattha saṃvuto;

Sabbattha saṃvuto bhikkhu, sabbadukkhā pamuccati.

การสำรวมด้วยกายเป็นความดี การสำรวมด้วยวาจาเป็นความดี การสำรวมด้วยใจเป็นความดี การสำรวมในที่ทั้งปวงเป็นความดี ภิกษุผู้สำรวมในที่ทั้งปวง ย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวง

---

Idaṃ bhagavatā anuññātaṃ.

นี้พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตแล้ว

---

Tīṇimāni, bhikkhave, karaṇīyāni – kāyasucaritaṃ vacīsucaritaṃ manosucaritaṃ. Idaṃ anuññātaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย กิจที่ควรทำ ๓ ประการเหล่านี้ คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต นี้คืออนุญาตสูตร

---

Tattha katamaṃ paṭikkhittaṃ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคือปฏิขิตตสูตร?

---

Natthi puttasamaṃ pemaṃ. Vitthāro idaṃ paṭikkhittaṃ.

ความรักเสมอด้วยบุตรไม่มี. พึงทราบโดยพิสดาร นี้คือปฏิขิตตสูตร

---

Tīṇimāni, bhikkhave, akaraṇīyāni sayaṃ abhiññāya desitāni. Katamāni tīṇi? Kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ. Idaṃ paṭikkhittaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่ควรทำ ๓ ประการเหล่านี้ อันเราแสดงแล้วด้วยความรู้ยิ่งเอง. ๓ ประการคืออะไร? คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต นี้คือปฏิขิตตสูตร

---

Tattha katamaṃ anuññātañca paṭikkhittañca?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคือสูตรที่ทั้งทรงอนุญาตและทรงห้าม?

---

Kāyena kusalaṃ kare, assa kāyena saṃvuto;

Kāyaduccaritaṃ hitvā, kāyasucaritaṃ care.

พึงทำกุศลด้วยกาย พึงเป็นผู้สำรวมด้วยกาย ละกายทุจริตแล้ว พึงประพฤติกายสุจริต

---

Dvīhi paṭhamapadehi catutthena ca padena anujānāti. Kāyaduccaritaṃ hitvāti tatiyena padena paṭikkhittanti. Mahāvibhaṅgo aciratapānādo.

ด้วยบทแรก ๒ บท และบทที่ ๔ ทรงอนุญาต. ด้วยบทที่ ๓ ว่า 'ละกายทุจริตแล้ว' ทรงปฏิเสธ. มหาวิภังค์ และอจิรตปานาทิ (พึงทราบโดยนัยนี้).

---

Tatthimā uddānagāthā

ในบรรดาพระธรรมเทศนาเหล่านั้น คาถาอุทาน (หัวข้อ) เหล่านี้ คือ

---

Sace bhāyasi dukkhassa, mābhinandi anāgataṃ;

Vassakāle yathā chattaṃ, kusalāni kamatthake.

หากท่านกลัวต่อทุกข์ อย่าเพลิดเพลินในอนาคต; (สูตร) อุปมาด้วยฉัตรในฤดูฝน, กุศลทั้งหลายตามลำดับ.

---

Sabbe dhammā anattāti, samāgataṃ vicālaye;

Na vo dukkhā pamokkhātthi, samatho ca vipassanā.

(สูตร) ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา, พึงพิจารณาการประชุมกัน; (สูตร) ความพ้นจากทุกข์ไม่มีแก่พวกเธอ, สมถะและวิปัสสนา (มีอยู่).

---

Kāmacchandaṃ upādāya, yo so vitakkehi khajjati;

Subhāvitatte bojjhaṅge, so imaṃ vijaṭaye jaṭaṃ.

ยึดถือกามฉันทะ ผู้ใดถูกวิตกทั้งหลายกัดกิน; ในโพชฌงค์ที่อบรมดีแล้ว ผู้นั้นพึงถอนชัฏ (ตัณหา) นี้ออก.

---

Suññato lokaṃ avekkhassu, samādhibhāvi bhāvase;

Kāmaṃ kāmayamānassa, dhammacariyāya sugatiṃ.

จงพิจารณาโลกโดยความเป็นของว่าง, พึงเจริญสมาธิให้ปรากฏ; (สูตร) ผู้ปรารถนากาม, (สูตร) สุคติด้วยการประพฤติธรรม.

---

Haññate sabbā mucceva, nippoṭhento catuddisā;

Yo kāme parivajjeti, pārichattopameva ca.

ถูกเบียดเบียนและพ้นไป (จากภัย) ที่บีบคั้นจากทิศทั้งสี่; ผู้ใดเว้นกามทั้งหลาย, และ (สูตร) อุปมาด้วยต้นปาริฉัตตกะ.

---

Yāni karoti puriso, lokadhammā pakāsitā;

Sukho vipāko puññānaṃ, tatiyaṃ aññaṃ na vijjati.

กรรมใดที่บุรุษกระทำ, โลกธรรมทั้งหลายอันแสดงแล้ว; วิบากแห่งบุญเป็นสุข, อื่นจาก (ผลที่) สาม (คืออรหัตตผล) ไม่มี.

---

Ādānassa bhayaṃ ñatvā, jāyate jīyatepi ca;

Kāmā hi citrā vividhā, atha loṇasallopamaṃ.

รู้ภัยแห่งการไม่ให้ (ทาน), ย่อมเกิดและย่อมแก่ด้วย; กามทั้งหลายวิจิตรและหลากหลาย, อนึ่ง (สูตร) อุปมาด้วยเกลือและลูกศร.

---

Na hi pāpaṃ kataṃ kammaṃ, agatīhi ca gacchati;

Yassindriyāni samathaṅgatāni, tatheva pañcañāṇiko.

กรรมชั่วที่ทำแล้วไม่ดีเลย, และย่อมไปสู่อคติทั้งหลาย; อินทรีย์ทั้งหลายของผู้ใดถึงความสงบแล้ว, เช่นนั้นแล (สูตร) ญาณิกะ ๕.

---

Sattiyā viya omaṭṭho, viññāṇañca patiṭṭhitā;

Yo pāṇamatipāteti, tīṇi duccaritāni ca.

(สูตร) ดุจถูกหอกแทง, วิญญาณก็ตั้งมั่นแล้ว; ผู้ใดปลงชีวิตสัตว์, และทุจริต ๓ ประการ.

---

Saṭṭhivassasahassāni, khaṇaṃ laddhāna dullabhaṃ;

Ayasāva malaṃ samuṭṭhitaṃ, catūsu paṭipattisu.

(สูตร) ๖ หมื่นปี, ได้ขณะที่หาได้ยากแล้ว; (สูตร) สนิมที่เกิดขึ้นจากเหล็ก, ในปฏิปทา ๔.

---

Nelaṅgo setapacchādo, atha gopālakopamaṃ;

Sukho viveko tuṭṭhassa, vitakkā ca sudesitā.

(สูตร) เนลังคะ (มีองค์อันหาโทษมิได้) มีผ้าคลุมขาว, อนึ่ง (สูตร) อุปมาด้วยคนเลี้ยงโค; วิเวกเป็นสุขแก่ผู้สันโดษ, และวิตกทั้งหลายก็แสดงดีแล้ว.

---

Pheṇapiṇḍopamaṃ rūpaṃ, brahā uju patāpavā;

Paññā hi seṭṭhā lokasmiṃ, anaññā tīṇi indriyāni.

(สูตร) รูปดุจก้อนฟองน้ำ, (สูตร) พรหมผู้ตรง มีเดช; ปัญญาแลเป็นเลิศในโลก, อินทรีย์ ๓ ประการ (มีอัญญาตาวินทรีย์เป็นต้น).

---

Kāmesu sattā kāmasaṅgasattā, atha vaṇṇo rahassavā;

Sabbe dhammā anattāti, ariyasaccañca desitaṃ.

(สูตร) สัตว์ทั้งหลายผู้ข้องอยู่ในกาม ผู้ข้องด้วยกามสังคะ, อนึ่ง (สูตร) วรรณะอันควรสรรเสริญ; (สูตร) ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา, และอริยสัจก็แสดงแล้ว.

---

Eseva maggo natthañño, sotāpannoti byākare;

Yassindriyāni subhāvitāni, atha dhammapadehi ca.

(สูตร) หนทางนี้เท่านั้นไม่มีอื่น, พึงพยากรณ์ว่าเป็นโสดาบัน; อินทรีย์ทั้งหลายของผู้ใดอบรมดีแล้ว, อนึ่ง (สูตร) ด้วยบทแห่งธรรมทั้งหลาย.

---

Vacasā manasā ceva, pañcakkhandhā aniccato;

Yāni karoti puriso, tīṇi sucaritāni ca.

(สูตร) ด้วยวาจาและด้วยใจ, (สูตร) ขันธ์ ๕ โดยความเป็นอนิจจัง; กรรมใดที่บุรุษกระทำ, และ (สูตร) สุจริต ๓ ประการ.

---

Rūpaṃ vedayitaṃ saññā, pañcakkhandhā pakāsitā;

Yo evaṃ paṭipajjati, brahmā ceva phalāni ca.

รูป เวทนา สัญญา (และสังขาร วิญญาณ), ขันธ์ ๕ อันแสดงแล้ว; ผู้ใดปฏิบัติอย่างนี้, ผู้นั้นชื่อว่าประพฤติพรหมจรรย์และ (ได้รับ) ผลทั้งหลาย.

---

Sabbapāpassa akaraṇaṃ, vimokkhā taṃ hi desitā;

Natthi puttasamaṃ pemaṃ, devānaṃ asurāna ca.

(สูตร) การไม่ทำบาปทั้งปวง, วิโมกข์นั้นแลอันแสดงแล้ว; ความรักเสมอด้วยบุตรไม่มี, (สูตร) ของเทวดาและอสูรทั้งหลาย.

---

Yaṃ pattaṃ yañca pattabbaṃ, nandati socati niccaṃ;

Ye keci bhūtā bhavissanti, satthāro ca pakāsitā.

(สูตร) สิ่งใดที่ถึงแล้วและสิ่งใดที่พึงถึง, ย่อมเพลิดเพลิน ย่อมเศร้าโศกเป็นนิตย์; สัตว์ทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่งจักมี, และพระศาสดาทั้งหลายก็แสดงแล้ว.

---

Yañca kāmasukhaṃ loke, bojjhaṅgā ca sudesitā;

Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, tayo ca aggapattiyo.

(สูตร) กามสุขใดในโลก, โพชฌงค์ทั้งหลายก็แสดงดีแล้ว; มรรคมีองค์ ๘ ประเสริฐที่สุดในบรรดามรรคทั้งหลาย, และอัคคัปปัตติ (การบรรลุอรหัตตผล) ๓ ประการ.

---

Kāyena saṃvaro sādhu, karaṇīyañca desitaṃ;

Natthi attasamaṃ pemaṃ, ariyā tīṇi ca desitā.

การสำรวมด้วยกายเป็นความดี, และสิ่งที่ควรทำก็แสดงแล้ว; ความรักเสมอด้วยตนไม่มี, และอริยะ ๓ ประการก็แสดงแล้ว.

---

Kāyena kusalaṃ abhirato, vinayañca kāmasukhaṃ loke;

Bojjhaṅgā ca sudesitā, duddasaṃ anataṃ ceva parāparaṃ ca;

ผู้ยินดีในกุศลด้วยกาย, และการกำจัดกามสุขในโลก; โพชฌงค์ทั้งหลายก็แสดงดีแล้ว, อนันตะ (นิโรธสัจ) ที่เห็นได้ยาก และปรัมปรา (สิ่งที่ปรารถนายิ่ง) ด้วย.

---

Peṭakopadese sāsanappaṭṭhānaṃ nāma dutiyabhūmi samattā.

ในเปฏโกปเทศ ภูมิที่ ๒ ชื่อว่าศาสนปัฏฐาน จบสมบูรณ์แล้ว.

---

3. Suttādhiṭṭhānatatiyabhūmi

3. สัตตาธิฏฐานภูมิที่ ๓

---

32. Tattha katamaṃ suttādhiṭṭhānaṃ?

32. ในบรรดาภูมิเหล่านั้น อะไรคือสัตตาธิฏฐาน?

---

Lobhādhiṭṭhānaṃ dosādhiṭṭhānaṃ mohādhiṭṭhānaṃ alobhādhiṭṭhānaṃ adosādhiṭṭhānaṃ amohādhiṭṭhānaṃ kāyakammādhiṭṭhānaṃ vācākammādhiṭṭhānaṃ manokammādhiṭṭhānaṃ saddhindriyādhiṭṭhānaṃ vīriyindriyādhiṭṭhānaṃ satindriyādhiṭṭhānaṃ samādhindriyādhiṭṭhānaṃ paññindriyādhiṭṭhānaṃ.

โลภาธิฏฐาน โทสาธิฏฐาน โมหาธิฏฐาน อโลภาธิฏฐาน อโทสาธิฏฐาน อโมหาธิฏฐาน กายกัมมาธิฏฐาน วจีกัมมาธิฏฐาน มโนกัมมาธิฏฐาน สัทธินทริยาธิฏฐาน วิริยินทริยาธิฏฐาน สตินทริยาธิฏฐาน สมาธินทริยาธิฏฐาน ปัญญินทริยาธิฏฐาน

---

Tattha katamaṃ lobhādhiṭṭhānaṃ?

ในบรรดาบทเหล่านั้น อะไรคือโลภาธิฏฐาน?

---

Vitakkamathitassa jantuno, tibbarāgassa subhānupassino;

Bhiyyo taṇhā pavaḍḍhati, esa kho gāḷhaṃ karoti bandhanaṃ.

ตัณหาย่อมเจริญยิ่งขึ้นแก่สัตว์ผู้ถูกวิตก (กามวิตก) รบกวน ผู้มีราคะกล้า ผู้ตามเห็นอารมณ์ว่างาม ผู้นั้นแลย่อมกระทำเครื่องผูกพันให้มั่นคง

---

Vitakkamathitassāti kāmarāgo. Subhānupassinoti kāmarāgavatthu. Bhiyyo taṇhā pavaḍḍhatīti kāmataṇhā. Esa gāḷhaṃ karoti bandhananti rāgaṃ, iti yo yo dhammo mūlanikkhitto, so yevettha dhammo uggāvahitabbo. Na bhagavā ekaṃ dhammaṃ ārabbha aññaṃ dhammaṃ deseti. Yassa vitakketi kāmavitakko tameva vitakkaṃ kāmavitakkena niddisīyati. Tibbarāgassāti tasseva vitakkassa vatthuṃ niddisati. Subhānupassino bhiyyo taṇhā pavaḍḍhatīti tameva rāgaṃ kāmataṇhāti niddisati. Esa gāḷhaṃ karoti bandhananti tameva taṇhāsaṃyojanaṃ niddisati. Evaṃ gāthāsu anuminitabbaṃ. Evaṃ saveyyākaraṇesu.

บทว่า วิตกฺกมถิตสฺส ได้แก่ กามราคะ. บทว่า สุภานุปสฺสิโน ได้แก่ กามราควัตถุ. บทว่า ภิยฺโย ตณฺหา ปวฑฺฒติ ได้แก่ กามตัณหา. บทว่า เอส โข คาฬฺหํ กโรติ พนฺธนํ ได้แก่ ราคะ. ด้วยประการฉะนี้ ธรรมใดๆ ที่ถูกวางไว้เป็นมูลฐาน ธรรมนั้นนั่นแลพึงถูกยกขึ้น (พิจารณา) ในที่นี้. พระผู้มีพระภาคไม่ทรงปรารภธรรมอย่างหนึ่งแล้วทรงแสดงธรรมอย่างอื่น. กามวิตกที่บุคคลใดตรึกตรองอยู่ กามวิตกนั้นนั่นแลย่อมถูกระบุด้วยกามวิตก. บทว่า ติพฺพราคสฺส ได้แก่ ทรงระบุวัตถุแห่งวิตกนั้นนั่นแล. บทว่า สุภานุปสฺสิโน ภิยฺโย ตณฺหา ปวฑฺฒติ ได้แก่ ทรงระบุราคะนั้นนั่นแลว่าเป็นกามตัณหา. บทว่า เอส คาฬฺหํ กโรติ พนฺธนํ ได้แก่ ทรงระบุตัณหาสังโยชน์นั้นนั่นแล. พึงอนุมานในคาถาทั้งหลายอย่างนี้. พึงอนุมานในเวยยากรณ์ทั้งหลายอย่างนี้.

---

Tattha bhagavā ekaṃ dhammaṃ tividhaṃ niddisati, nissandato hetuto phalato.

ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมอย่างหนึ่งไว้ ๓ ประการ คือ โดยผลสืบเนื่อง โดยเหตุ และโดยผล

---

Dadaṃ piyo hoti bhajanti naṃ bahū, kittiñca pappoti yaso ca vaḍḍhati;

Amaṅkubhūto parisaṃ vigāhati, visārado hoti naro amaccharī.

ผู้ให้ย่อมเป็นที่รัก ชนเป็นอันมากย่อมคบหาเขา ย่อมถึงซึ่งเกียรติ และยศย่อมเจริญ ผู้ไม่เก้อเขินย่อมเข้าไปสู่บริษัท นรชนผู้ไม่ตระหนี่ย่อมเป็นผู้แกล้วกล้า

---

Dadanti yaṃ yaṃ dānaṃ, idaṃ dānamayikaṃ puññakriyaṃ. Tattha hetu. Yaṃ cetaṃ. Bhajanti naṃ bahū, kittinti yo ca kalyāṇo kittisaddo loke abbhuggacchati, yaṃ bahukassa janassa piyo bhavati manāpo ca. Yañca avippaṭisārī kālaṅkaroti ayaṃ nissando. Yaṃ kāyassa bhedā devesu upapajjatīti idaṃ phalaṃ. Idaṃ lobhādhiṭṭhānaṃ.

ทานใดๆ ที่บุคคลให้ ทานนี้เป็นบุญกิริยาวัตถุอันสำเร็จด้วยทาน ในบุญกิริยาวัตถุนั้น (อโลภะ) เป็นเหตุ และการที่เสียงเกียรติคุณอันดีงามขจรไปในโลก การที่บุคคลเป็นที่รักที่ชอบใจของชนเป็นอันมาก และการที่บุคคลนั้นไม่เดือดร้อนใจทำกาละ นี้เป็นผลสืบเนื่อง การที่บุคคลนั้นเมื่อกายแตกทำลายย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ นี้เป็นผล นี้คืออโลภาธิฏฐาน

---

33. Tattha katamaṃ dosādhiṭṭhānaṃ?

33. ในบรรดาบทเหล่านั้น อะไรคือโทสาธิฏฐาน?

---

Yo pāṇamatipāteti, musāvādañca bhāsati;

Loke adinnaṃ ādiyati, paradārañca gacchati;

Surāmerayapānañca, yo naro anuyuñjati.

นรชนใดย่อมฆ่าสัตว์ และย่อมกล่าวคำเท็จ ย่อมถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ในโลก และย่อมประพฤติล่วงภรรยาผู้อื่น และย่อมหมกมุ่นในการดื่มสุราเมรัย

---

Appahāya pañca verāni, dussīlo iti vuccati;

Kāyassa bhedā duppañño, nirayaṃ sopapajjati.

ผู้ไม่ละเว้นเวร ๕ ประการ ย่อมถูกเรียกว่าเป็นผู้ทุศีล เมื่อกายแตกทำลาย ผู้มีปัญญาทรามนั้นย่อมเข้าถึงนรก

---

Yo pāṇamatipātetīti duṭṭho pāṇamatipāteti. Musāvādañca bhāsatīti dosopaghātāya musāvādañca bhāsati. Surāmerayapānañca, yo naro anuyuñjatīti doso nidānaṃ. Yo ca surāmerayapānaṃ anuyuñjati yathāparadāravihārī amittā janayanti.

บทว่า โย ปาณมาติปาเตติ ได้แก่ ผู้ประทุษร้าย (โกรธ) ย่อมฆ่าสัตว์ บทว่า มุสาวาทญฺจ ภาสติ ได้แก่ ย่อมกล่าวคำเท็จเพื่อกำจัดโทษ บทว่า สุราเมรยปานญฺจ โย นโร อนุยุญฺชติ ได้แก่ โทสะเป็นเหตุ และบุคคลใดย่อมหมกมุ่นในการดื่มสุราเมรัย เหมือนผู้ประพฤติล่วงภรรยาผู้อื่น ศัตรูย่อมทำให้เกิด (ความพินาศ)

---

Pañca verāni appahāyāti pañcannaṃ bhikkhāpadānaṃ samatikkamanaṃ sabbesaṃ dosajānaṃ sā paṇṇatti, teneva dosajanitena kammena dussīlo iti vuccati sopi dhammo hetunā niddisitabbo, nissandena phalena ca.

บทว่า ปญฺจ เวรานิ อปฺปหาย ได้แก่ การล่วงละเมิดสิกขาบท ๕ ประการ เป็นบัญญัติแห่งธรรมที่เกิดจากโทสะทั้งปวง ด้วยกรรมที่เกิดจากโทสะนั้นนั่นแล ย่อมถูกเรียกว่าเป็นผู้ทุศีล ธรรมนั้นก็พึงแสดงโดยเหตุ โดยผลสืบเนื่อง และโดยผล

---

Tīṇi bālassa bālalakkhaṇāni – dubbhāsitabhāsī ca hoti, duccintitacintī ca dukkaṭakammakārī ca. Tattha yaṃ kāyena ca vācāya ca parakkamati, idamassa dukkaṭakammakārī. Tāyaṃ yathā ca musāvādaṃ bhāsati yathā pubbaniddiṭṭhaṃ, idamassa dubbhāsitā. Yañca saṅkappeti manoduccaritaṃ byāpādaṃ, idamassa duccintitacintitā. Yaṃ so imehi tīhi bālalakkhaṇehi samannāgato tīṇi tajjāni dukkhāni domanassāni anubhavati, so ca hoti sabhaggato vā parisaggato vā tajjaṃ kathaṃ kathanti. Yadā bhavati so ca pāṇātipātādidasaakusalakammapathā, so tatonidānaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedetīti. Puna caparaṃ yadā passati coraṃ rājāparādhikaṃ raññā gahitaṃ jīvitā voropetaṃ, tassevaṃ bhavati sace mamampi rājā jāneyya mamampi rājā gāhāpetvā jīvitā voropeyyāti, so tatonidānaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Puna caparaṃ bālo yadā bhavati āsanā samārūḷho yāva yā me gati bhavissati ito pecca paraṃ maraṇāti so tatonidānaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti iti bālalakkhaṇaṃ hetu. Tīṇi tajjāni dukkhāni nissando. Kāyassa bhedā nirayesu upapajjati, idaṃ phalaṃ. Idaṃ dosādhiṭṭhānaṃ.

ลักษณะของคนพาลมี ๓ อย่าง คือ เป็นผู้กล่าวคำชั่ว เป็นผู้คิดชั่ว และเป็นผู้กระทำกรรมชั่ว ในบรรดา (ลักษณะ ๓ อย่าง) นั้น การที่บุคคลพยายามด้วยกายและด้วยวาจา นี้เป็นความกระทำกรรมชั่วของเขา การที่บุคคลกล่าวคำเท็จดังที่แสดงไว้ก่อนแล้ว นี้เป็นความกล่าวคำชั่วของเขา การที่บุคคลดำริอกุศลกรรมบถทางใจ คือ พยาบาท นี้เป็นความคิดชั่วของเขา การที่บุคคลนั้นประกอบด้วยลักษณะของคนพาล ๓ อย่างนี้ ย่อมเสวยทุกข์และโทมนัส ๓ อย่างที่สมควรแก่กรรมนั้น และเมื่อเขาเข้าไปสู่สภาหรือบริษัท ชนทั้งหลายย่อมกล่าวถ้อยคำที่สมควรแก่กรรมนั้น เมื่อใดบุคคลนั้นเป็นผู้มีปาณาติบาตเป็นต้น อันเป็นอกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ เขาย่อมเสวยทุกข์และโทมนัสเพราะเหตุนั้น อนึ่ง เมื่อใดบุคคลเห็นโจรผู้กระทำผิดที่พระราชาจับได้แล้วถูกประหารชีวิต เขาย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ถ้าพระราชาทรงทราบเรื่องของเรา พระราชาก็จะทรงจับเราไปประหารชีวิตเหมือนกัน เขาย่อมเสวยทุกข์และโทมนัสเพราะเหตุนั้น อนึ่ง เมื่อใดคนพาลนั้นขึ้นสู่ที่นั่งแล้วย่อมคิดว่า คติของเราจะเป็นอย่างไรหนอหลังจากตายจากโลกนี้ไปแล้ว เขาย่อมเสวยทุกข์และโทมนัสเพราะเหตุนั้น ลักษณะของคนพาลนี้เป็นเหตุ ทุกข์ ๓ อย่างที่สมควรแก่กรรมนั้นเป็นผลสืบเนื่อง เมื่อกายแตกทำลายย่อมเข้าถึงนรก นี้เป็นผล นี้คือโทสาธิฏฐาน

---

34. Tattha katamaṃ mohādhiṭṭhānaṃ?

34. ในบรรดาบทเหล่านั้น อะไรคือโมหาธิฏฐาน?

---

Satañceva sahassānaṃ, kappānaṃ saṃsarissati;

Athavā pi tato bhiyyo, gabbhā gabbhaṃ gamissatha.

ย่อมท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดกัปเป็นร้อยเป็นพัน หรือยิ่งกว่านั้น ย่อมไปจากครรภ์หนึ่งสู่ครรภ์หนึ่ง

---

Anupādāya buddhavacanaṃ, saṅkhāre attato upādāya;

Dukkhassantaṃ karissanti, ṭhānametaṃ na vijjati.

ผู้ไม่ยึดถือพระพุทธพจน์ ยึดถือสังขารว่าเป็นอัตตา ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ ฐานะนี้ย่อมไม่มี

---

Yo yaṃ anamataggasaṃsāraṃ samāpanno jāyate ca mīyate ca, ayaṃ avijjāhetukā. Yānipi ca saṅkhārānaṃ payojanāni, tānipi avijjāpaccayāni, yaṃ adassanaṃ buddhavacanassa, ayaṃ avijjāsutteyeva niddiṭṭhaṃ. Yo ca saṅkhāre attato harati pañcakkhandhe pañca diṭṭhiyo upagacchati. ‘‘Etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti idaṃ suttaṃ avijjāya nikkhittaṃ, avijjāya nikkhipitaṃ. Evaṃ satthā sutte nayena dhammena niddisati. Asādhāraṇena taṃyeva tattha niddisitabbaṃ. Na aññaṃ.

การที่บุคคลใดเข้าถึงสังสารวัฏอันมีเบื้องต้นเบื้องปลายไม่ปรากฏ ย่อมเกิดและย่อมตาย นี้มีอวิชชาเป็นเหตุ และผลใดๆ แห่งสังขารทั้งหลาย ผลเหล่านั้นก็มีอวิชชาเป็นปัจจัย การไม่เห็นพระพุทธพจน์ใด นี้เป็นอวิชชาที่แสดงไว้ในพระสูตรนั่นเอง และบุคคลใดย่อมถือสังขารว่าเป็นอัตตา ย่อมเข้าถึงทิฏฐิ ๕ ประการในขันธ์ ๕ พระสูตรนี้ว่า 'สิ่งนี้ของเรา เราเป็นสิ่งนี้ สิ่งนี้เป็นอัตตาของเรา' ถูกวางไว้ในอวิชชา ถูกวางไว้ด้วยอวิชชา พระศาสดาทรงแสดงไว้ในพระสูตรด้วยนัยและด้วยธรรมอย่างนี้ พึงแสดงธรรมนั้นนั่นแลในพระสูตรนั้นโดยไม่ทั่วไป ไม่พึงแสดงธรรมอื่น

---

Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā ‘‘idaṃ dukkha’’nti nappajānanti cattāri saccāni vitthārena, yaṃ tattha appajānanā, idaṃ dukkhaṃ, ayaṃ hetu. Appajānanto vividhe saṅkhāre abhisaṅkharoti, ayaṃ nissando. Yañca diṭṭhigatāni parāmasati ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti ayaṃ nissando. Yaṃ punabbhavaṃ nibbatteti, idaṃ phalaṃ. Ayampi dhammo saniddiṭṭho hetuto ca phalato ca nissandato ca.

ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์บางพวกใด ย่อมไม่รู้แจ้งอริยสัจ ๔ โดยพิสดารว่า 'นี้คือทุกข์' การไม่รู้แจ้งในทุกข์นั้น นี้เป็นทุกข์ นี้เป็นเหตุ ผู้ไม่รู้แจ้งย่อมปรุงแต่งสังขารต่างๆ นี้เป็นผลสืบเนื่อง การที่บุคคลยึดถือทิฏฐิทั้งหลายว่า 'สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเป็นโมฆะ' นี้เป็นผลสืบเนื่อง การที่บุคคลย่อมยังภพใหม่ให้เกิดขึ้น นี้เป็นผล ธรรมนี้ก็ถูกแสดงไว้ดีแล้วโดยเหตุ โดยผล และโดยผลสืบเนื่อง

---

Ettha pana keci dhammā sādhāraṇā bhavanti. Hetu khalu āditoyeva sutte nikkhipissanti. Yathā kiṃ bhave cattārimāni, bhikkhave, agatigamanāni. Tattha yañca chandāgatiṃ gacchati yañca bhayāgatiṃ gacchati, ayaṃ lobho akusalamūlaṃ. Yaṃ dosā, ayaṃ dosoyeva. Yaṃ mohā, ayaṃ mohoyeva. Evaṃ imāni tīṇi akusalamūlāni āditoyeva upaparikkhitabbāni. Yattha ekaṃ niddisitabbaṃ, tattha ekaṃ niddisīyati. Tathā dve yathā tīṇi, na hi ādīhi anikkhitte hetu vā nissando vā phalaṃ vā niddisitabbaṃ.

อนึ่ง ในที่นี้ ธรรมบางอย่างย่อมเป็นสาธารณะ แท้จริง เหตุทั้งหลายย่อมถูกวางไว้ในพระสูตรตั้งแต่ต้นทีเดียว เหมือนอย่างว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย อคติ ๔ ประการเหล่านี้มีอยู่ในภพ ในอคติเหล่านั้น การที่บุคคลย่อมไปสู่อคติเพราะความพอใจ และการที่บุคคลย่อมไปสู่อคติเพราะความกลัว นี้เป็นโลภะอันเป็นอกุศลมูล การที่บุคคลไปเพราะโทสะ นี้เป็นโทสะนั่นเอง การที่บุคคลไปเพราะโมหะ นี้เป็นโมหะนั่นเอง อกุศลมูล ๓ อย่างเหล่านี้ พึงพิจารณาตั้งแต่ต้นทีเดียวอย่างนี้ ในพระสูตรใดพึงแสดงอย่างหนึ่ง ในพระสูตรนั้นย่อมแสดงอย่างหนึ่ง สองอย่างก็เช่นเดียวกับสามอย่าง แท้จริง เมื่อไม่ได้วางไว้ตั้งแต่ต้น ไม่พึงแสดงเหตุ ผลสืบเนื่อง หรือผล

---

Ayañcettha gāthā –

และคาถานี้มีอยู่ในที่นี้

---

Chandā dosā bhayā mohā, yo dhammaṃ ativattati;

Nihīyati tassa yaso, kāḷapakkheva candimā.

เพราะฉันทะ เพราะโทสะ เพราะความกลัว เพราะโมหะ บุคคลใดย่อมล่วงธรรม ยศของผู้นั้นย่อมเสื่อมถอย เหมือนพระจันทร์ในข้างแรม

---

Kattha chandā ca ayaṃ lobho yathā niddiṭṭhaṃ pubbe. Idaṃ mohādhiṭṭhānaṃ.

ในอคติเหล่านั้น ฉันทะใด และฉันทะนี้เป็นโลภะดังที่แสดงไว้ก่อนแล้ว นี้คือโมหาธิฏฐาน

---

35. Tattha katamaṃ alobhādhiṭṭhānaṃ?

35. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อโลภาธิฏฐานคืออะไร?

---

‘‘Asubhānupassiṃ viharantaṃ, indriyesu susaṃvutaṃ;

Bhojanamhi ca mattaññuṃ, saddhaṃ āraddhavīriyaṃ;

Taṃ ve nappasahati māro, vāto selaṃva pabbata’’nti.

“มารย่อมไม่อาจครอบงำภิกษุผู้พิจารณาอสุภะอยู่ ผู้สำรวมดีแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย ผู้รู้จักประมาณในโภชนะ ผู้มีศรัทธา มีความเพียรปรารภแล้วได้ เหมือนลมไม่อาจพัดภูเขาหินฉะนั้น”

---

Tattha yā asubhāya upaparikkhā, ayaṃ kāmesu ādīnavadassanena pariccāgo. Indriyesu susaṃvuto tasseva alobhassa pāripūriyaṃ mama āyatanasocitaṃ anupādāya. Bhojanamhi ca mattaññunti rasataṇhāpahānaṃ. Iti ayaṃ alobho asubhānupassitāya vatthuto dhārayati, so alobho hetu. Indriyesu guttadvāratāya gocarato dhārayati, bhojanemattaññutāya parato dhārayati, ayaṃ nissando. Taṃ ve nappasahati māro, vāto selaṃ va pabbatanti, idaṃ phalaṃ. Iti yoyeva dhammo ādimhi nikkhitto, soyeva majjhe ceva avasāne ca.

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น การพิจารณาอสุภะนี้ เป็นการสละกามด้วยการเห็นโทษ. การสำรวมดีแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย เพื่อความบริบูรณ์แห่งอโลภะอันนั้นของเรา โดยไม่ยึดมั่นในสิ่งที่สั่งสมไว้โดยอายตนะ. และการรู้จักประมาณในโภชนะ เป็นการละรสตัณหา. อโลภะนี้ย่อมทรงไว้ซึ่งอสุภานุปัสสนาโดยวัตถุ, อโลภะอันนั้นเป็นเหตุ. ย่อมทรงไว้ซึ่งการมีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลายโดยโคจร, ย่อมทรงไว้ซึ่งความปลอดภัยด้วยการรู้จักประมาณในโภชนะ, นี้เป็นผลต่อเนื่อง. “มารย่อมไม่อาจครอบงำได้ เหมือนลมไม่อาจพัดภูเขาหินฉะนั้น” นี้เป็นผล. ธรรมใดที่กล่าวไว้ในเบื้องต้น ธรรมนั้นก็กล่าวไว้ในท่ามกลางและในที่สุดด้วย.

---

Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi asamuppannassa kāmacchandassa anuppādāya uppannassa vā pahānāya, yathayidaṃ asubhanimittaṃ. Tattha asubhanimittaṃ manasikarontassa anuppanno ceva kāmacchando na uppajjati, uppanno ca kāmacchando pahīyati. Idaṃ alobhassa vatthu. Yaṃ puna anuppanno kāmarāgo pariyādiyati rūparāgaṃ arūparāgaṃ, iti phalaṃ. Iti ayampi ca dhammo niddiṭṭho hetuto ca nissandato ca phalato ca. Idaṃ alobhādhiṭṭhānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่จะยังกามฉันทะที่ยังไม่เกิดไม่ให้เกิดขึ้น หรือที่เกิดขึ้นแล้วให้ละไปได้ เหมือนอสุภนิมิตนี้. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น เมื่อมนสิการอสุภนิมิตอยู่ กามฉันทะที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น กามฉันทะที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมละไป. นี้เป็นวัตถุแห่งอโลภะ. อนึ่ง การที่กามราคะไม่เกิดขึ้นนั้น ย่อมครอบคลุมถึงรูปราคะและอรูปราคะ, นี้เป็นผล. ธรรมนี้ก็แสดงไว้แล้วโดยเหตุ โดยผลต่อเนื่อง และโดยผล. นี้คืออโลภาธิฏฐาน.

---

Tattha katamaṃ adosādhiṭṭhānaṃ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อโทสาธิฏฐานคืออะไร?

---

Ekampi ce pāṇamaduṭṭhacitto, mettāyati kusalo tena hoti;

Sabbe ca pāṇe manasānukampaṃ , pahūtamariyo pakaroti puññaṃ.

“ถ้าบุคคลมีจิตไม่คิดร้าย แผ่เมตตาไปแม้สัตว์ตัวเดียว เขาย่อมเป็นผู้มีกุศลด้วยเมตตานั้น. ผู้มีอริยธรรมมาก ย่อมกระทำบุญอันไพบูลย์ ด้วยการอนุเคราะห์สัตว์ทั้งปวงด้วยใจ.”

---

Ekampi ce pāṇamaduṭṭhacitto mettāyatīti ayaṃ adoso. Nigghātena assādo, kusalo tena hotīti tena kusalena dhammena saṃyutto dhammapaññattiṃ gacchati. Kusaloti yathā paññāya pañño paṇḍiccena paṇḍito. Pahūtamariyo pakaroti puññanti tassāyeva vipāko ayaṃ lokiyassa, na hi lokuttarassa. Tattha yā mettāyanā, ayaṃ hetu. Yaṃ kusalo bhavati ayaṃ nissando. Yāva abyāpajjo bhūmiyaṃ bahupuññaṃ pasavati, idaṃ phalaṃ. Iti adoso niddiṭṭho hetuto ca nissandato ca phalato ca.

“ถ้าบุคคลมีจิตไม่คิดร้าย แผ่เมตตาไปแม้สัตว์ตัวเดียว” นี้คืออโทสะ. ความยินดีด้วยการไม่ข่มเหง. “เขาย่อมเป็นผู้มีกุศลด้วยเมตตานั้น” คือ ผู้ประกอบด้วยธรรมที่เป็นกุศลนั้น ย่อมถึงการบัญญัติว่าเป็นผู้ทรงธรรม. “กุศล” คือ ผู้มีปัญญาตามปัญญา เป็นบัณฑิตด้วยความเป็นบัณฑิต. “ย่อมกระทำบุญอันไพบูลย์” นี้เป็นวิบากของโลกิยะนั้นเอง ไม่ใช่วิบากของโลกุตตระ. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น เมตตาที่แผ่ไปนี้เป็นเหตุ. การที่เขาเป็นผู้มีกุศลนี้เป็นผลต่อเนื่อง. ย่อมยังบุญอันมากให้เกิดในภูมิที่ไม่มีความเบียดเบียน, นี้เป็นผล. อโทสะนี้แสดงไว้แล้วโดยเหตุ โดยผลต่อเนื่อง และโดยผล.

---

Ekādasānisaṃsā mettāya cetovimuttiyā. Tattha yā mettācetovimutti, ayaṃ ariyadhammesu rāgavirāgā cetovimutti, lokikāya bhūmikā hetu, yaṃ sukhaṃ āyatiṃ manāpo hoti manussānaṃ, ime ekādasa dhammā nissando. Yañca akatāvī brahmakāye upapajjati. Idaṃ phalaṃ. Idaṃ adosādhiṭṭhānaṃ.

อานิสงส์ ๑๑ ประการแห่งเมตตาเจโตวิมุตติ. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น เมตตาเจโตวิมุตติใด, นี้คือเจโตวิมุตติที่ปราศจากราคะในอริยธรรมทั้งหลาย, เป็นเหตุแห่งภูมิโลกีย์, ความสุขใดที่น่าพอใจแก่หมู่มนุษย์ในภายหน้า, ธรรม ๑๑ ประการเหล่านี้เป็นผลต่อเนื่อง. และการที่แม้ยังไม่ได้บรรลุคุณวิเศษที่สูงกว่า ย่อมไปเกิดในพรหมโลก, นี้เป็นผล. นี้คืออโทสาธิฏฐาน.

---

36. Tattha katamaṃ amohādhiṭṭhānaṃ?

36. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อโมหาธิฏฐานคืออะไร?

---

Paññā hi seṭṭhā lokasmiṃ, yāyaṃ nibbedhagāminī ;

Yāya sammā pajānāti, jātimaraṇasaṅkhayaṃ.

“ปัญญาแลเป็นเลิศในโลก ซึ่งเป็นไปเพื่อการแทงตลอด. ด้วยปัญญานั้น ย่อมรู้ความสิ้นไปแห่งชาติและมรณะโดยชอบ.”

---

Paññā hi seṭṭhāti vatthuṃ. Nibbedhagāminīti nibbānagāminiyaṃ yathābhūtaṃ paṭivijjhati. Sammā pajānāti, jātimaraṇasaṅkhayanti amoho. Paññāti hetu. Yaṃ pajānāti ayaṃ nissando. Yo jātimaraṇasaṅkhayo, idaṃ phalaṃ. Iti amoho niddiṭṭho hetunā ca nissandena ca phalena ca.

“ปัญญาแลเป็นเลิศ” เป็นวัตถุ. “ซึ่งเป็นไปเพื่อการแทงตลอด” คือ ย่อมแทงตลอดนิพพานอันเป็นที่ไปโดยชอบตามความเป็นจริง. “ย่อมรู้ความสิ้นไปแห่งชาติและมรณะโดยชอบ” นี้คืออโมหะ. ปัญญาเป็นเหตุ. การที่ย่อมรู้แจ้งนี้เป็นผลต่อเนื่อง. ความสิ้นไปแห่งชาติและมรณะใด, นี้เป็นผล. อโมหะนี้แสดงไว้แล้วโดยเหตุ โดยผลต่อเนื่อง และโดยผล.

---

Tīṇimāni, bhikkhave , indriyāni anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyaṃ. Tattha katamaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu anabhisametassa dukkhassa ariyasaccassa abhisamayāya chandaṃ janeti vāyamati, vīriyaṃ ārabhati, cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ kātabbaṃ. Tattha katamaṃ aññindriyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘‘idaṃ dukkhaṃ ariyasacca’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, yā ca maggo, idaṃ aññindriyaṃ. Āsavakkhayā anāsavo hoti, idaṃ vuccati aññātāvindriyaṃ. Tathāyaṃ paññā, ayaṃ hetu. Yaṃ chandaṃ janeti vāyamati, yā pajānāti, ayaṃ nissando. Yena sabbaso āsavānaṃ khayā hetu, yaṃ khaye ñāṇamuppajjati, anuppāde ñāṇañca, ayaṃ nissando. Yaṃ arahattaṃ, idaṃ phalaṃ. Tattha khīṇā me jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyanti, idaṃ khaye ñāṇaṃ. Nāparaṃ itthattāyāti pajānāmīti idaṃ anuppāde ñāṇaṃ. Iti imāni indriyāni amoho niddiṭṭho hetunā ca nissandena ca phalena ca. Imāni asādhāraṇāni niddiṭṭhāni.

ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๓ ประการเหล่านี้ คือ อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์. ในบรรดาอินทรีย์เหล่านั้น อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์คืออะไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมยังฉันทะให้เกิด ย่อมพยายาม ย่อมปรารภความเพียร ย่อมประคองจิต ย่อมตั้งมั่น เพื่อการแทงตลอดอริยสัจคือทุกข์ที่ยังไม่รู้แจ้ง. พึงกระทำอริยสัจ ๔ ประการอย่างนี้. ในบรรดาอินทรีย์เหล่านั้น อัญญินทรีย์คืออะไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้แจ้งตามความเป็นจริงว่า “นี้คือทุกขอริยสัจ” และมรรคใด (ที่รู้แจ้งแล้ว), นี้คืออัญญินทรีย์. เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะ ย่อมเป็นผู้ไม่มีอาสวะ, นี้เรียกว่าอัญญาตาวินทรีย์. ปัญญานี้เป็นเหตุ. การที่ยังฉันทะให้เกิด ย่อมพยายาม, การที่ย่อมรู้แจ้ง, นี้เป็นผลต่อเนื่อง. เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งปวงโดยประการทั้งปวงเป็นเหตุ, ญาณใดเกิดขึ้นในความสิ้นไป (แห่งอาสวะ), และญาณในความไม่เกิดขึ้น (แห่งอาสวะ), นี้เป็นผลต่อเนื่อง. อรหัตตผลใดมีอยู่, นี้เป็นผล. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว” นี้คือขยญาณ. “เราย่อมรู้แจ้งว่าไม่มีภพอื่นอีก” นี้คืออนุปปาทญาณ. อินทรีย์เหล่านี้คืออโมหะ แสดงไว้แล้วโดยเหตุ โดยผลต่อเนื่อง และโดยผล. อสาธารณสูตรเหล่านี้แสดงไว้แล้ว.

---

Tattha katamāni kusalamūlāni sādhāraṇāni? Kusalañca vo, bhikkhave, desessāmi kusalamūlañceva. Tattha katamaṃ kusalamūlaṃ? Alobho adoso amoho. Tattha katamaṃ kusalaṃ? Aṭṭha sammattāni sammādiṭṭhi yāva sammāsamādhi. Tattha yāni kusalamūlāni, ayaṃ hetu. Yañca alobho tīṇi kammāni samuṭṭhāpeti saṅkappaṃ vāyāmaṃ samādhiñca, ayaṃ alobhassa nissando. Tattha yo adoso, ayaṃ hetu. Yaṃ tayo dhamme paṭṭhapeti sammāvācaṃ sammākammantaṃ sammāājīvañca, ayaṃ nissando. Tattha yo amoho hetu, yaṃ dve dhamme upaṭṭhapeti aviparītadassanampi ca anabhilāpanaṃ, ayaṃ nissando. Imassa brahmacariyassa yaṃ phalaṃ, tā dve vimuttiyo rāgavirāgā cetovimutti avijjā virāgā ca paññāvimutti, idaṃ phalaṃ. Iti imāni tīṇi kusalamūlāni niddiṭṭhāni hetuto ca nissandato ca phalato ca. Evaṃ sādhāraṇāni kusalāni paṭivijjhitabbāni.

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น กุศลมูลที่เป็นสาธารณะคืออะไร? ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงกุศลและกุศลมูลแก่เธอทั้งหลาย. ในบรรดากุศลมูลเหล่านั้น กุศลมูลคืออะไร? คือ อโลภะ อโทสะ อโมหะ. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น กุศลคืออะไร? คือ สัมมัตตะ ๘ ประการ มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้นจนถึงสัมมาสมาธิ. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น กุศลมูลใดมีอยู่ นี้ชื่อว่าเหตุ. และอโลภะใด ย่อมยังกรรม ๓ ประการ คือ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวายามะ และสัมมาสมาธิให้เกิดขึ้น นี้ชื่อว่านิสสันทะ (ผลไหลออก) ของอโลภะ. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อโทสะใดมีอยู่ นี้ชื่อว่าเหตุ. การที่ย่อมตั้งธรรม ๓ ประการ คือ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะให้เกิดขึ้น นี้ชื่อว่านิสสันทะ. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อโมหะใดเป็นเหตุ การที่ย่อมตั้งธรรม ๒ ประการ คือ ความเห็นไม่วิปริต และความไม่หลงลืมให้เกิดขึ้น นี้ชื่อว่านิสสันทะ. ผลแห่งพรหมจรรย์นี้ใดมีอยู่ วิมุตติ ๒ ประการ คือ เจโตวิมุตติเพราะสำรอกราคะ และปัญญาวิมุตติเพราะสำรอกอวิชชา นี้ชื่อว่าผล. กุศลมูล ๓ ประการเหล่านี้ ท่านแสดงไว้แล้วโดยเหตุ โดยนิสสันทะ และโดยผล ด้วยประการฉะนี้. กุศลที่เป็นสาธารณะเหล่านี้พึงแทงตลอดอย่างนี้.

---

Yattha duve yattha tīṇi. Ayañcettha gāthā.

ในสูตรใดมี ๒ ในสูตรใดมี ๓. นี้เป็นคาถาในอรรถนี้.

---

‘‘Tulamatulañca sambhavaṃ, bhavasaṅkhāramavassaji muni;

Ajjhattarato samāhito, abhindi kavacamivattasambhava’’nti.

พระมุนีทรงสละเหตุแห่งภพและภวสังขาร ทั้งที่ประมาณได้และประมาณไม่ได้ ทรงยินดีในภายใน มีจิตตั้งมั่นแล้ว ทรงทำลายกิเลสที่เกิดในตน เหมือนทำลายเกราะฉะนั้น.

---

Tulamatulañca sambhavanti tulasaṅkhataṃ atulasaṅkhataṃ. Tattha ye saṅkhatā tulaṃ, te dve dhammā assādo ca ādīnavo ca tulitā bhavanti. Ettako kāmesu assādo. Ettako ādīnavo imassa, idaṃ nissaraṇanti iti nibbānaṃ pajānāti. Dvīhi kāraṇehi atulaṃ na ca sakkā tulayituṃ. Ettakaṃ etaṃ netaṃ paramatthīti tena atulaṃ. Atha pāpuṇā ratanaṃ karitvā acchariyabhāvena atulaṃ. Tattha kusalassa ca abhisambhavā jānanā passanā, ayaṃ amoho. Yaṃ tattha ñātā osiraṇā bhavasaṅkhārānaṃ, ayaṃ alobho. Yaṃ ajjhattarato samāhitoti vikkhepapaṭisaṃharaṇā, ayaṃ adoso. Iti imāni tīṇi kusalamūlāni. Tulamatulasambhavanti ayaṃ amoho. Yo bhavasaṅkhārānaṃ samosaraṇaṃ lobho sammāsamādhīnaṃ assādo, ayaṃ hetu. Yaṃ ajjhattarato avijjaṇḍakosaṃ sambhedo, ayaṃ nissando. Sā pavatti imāni tīṇi niddiṭṭhāni kusalamūlāni hetuto ca nissandato ca phalato ca.

คำว่า Tulamatulañca sambhavaṃ ได้แก่ สังขตธรรมที่ประมาณได้และสังขตธรรมที่ประมาณไม่ได้ ในบรรดาธรรม ๒ ประการนั้น สังขตธรรมเหล่าใดที่ประมาณได้ ธรรมเหล่านั้นคืออัสสาทะและอาทีนวะ ย่อมเป็นสิ่งที่ถูกประมาณ (ด้วยความเป็นของเที่ยงหรือไม่เที่ยงเป็นต้น) ย่อมรู้แจ้งพระนิพพานว่า อัสสาทะในกามมีประมาณเท่านี้ โทษของกามนี้มีประมาณเท่านี้ นี้คือเครื่องสลัดออก (นิสสรณะ) ดังนี้. ด้วยเหตุ ๒ ประการ พระนิพพานจึงชื่อว่าอตุละ (ประมาณไม่ได้) เพราะไม่สามารถจะประมาณได้ว่า พระนิพพานนี้เป็นที่ตั้งแห่งคุณมีประมาณเท่านี้ ธรรมอื่นที่ยิ่งกว่าพระนิพพานนี้ไม่มี เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอตุละ. อนึ่ง ชนทั้งหลายผู้บรรลุถึงพระนิพพาน กระทำพระนิพพานให้เป็นรัตนะ ด้วยความเป็นของน่าอัศจรรย์ จึงชื่อว่าอตุละ. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น การรู้การเห็นความเกิดขึ้นแห่งกุศล นี้ชื่อว่าอโมหะ. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น การรู้ภวสังขารแล้วไม่ยึดมั่น (osiraṇā) นี้ชื่อว่าอโลภะ. คำว่า Ajjhattarato samāhito ได้แก่ การกำจัดความฟุ้งซ่าน (vikkhepapaṭisaṃharaṇā) นี้ชื่อว่าอโทสะ. กุศลมูล ๓ ประการเหล่านี้เป็นดังนี้. คำว่า Tulamatulasambhavanti นี้ชื่อว่าอโมหะ. โลภะที่เป็นที่รวมแห่งภวสังขาร และอัสสาทะในสัมมาสมาธิใด นี้ชื่อว่าเหตุ. การทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาของผู้ยินดีในภายในใด นี้ชื่อว่านิสสันทะ. ความเป็นไปนั้น กุศลมูล ๓ ประการเหล่านี้ ท่านแสดงไว้แล้วโดยเหตุ โดยนิสสันทะ และโดยผล.

---

Ettāvatā esā pavatti ca nivatti ca akusalamūlehi pavattati, kusalamūlehi nivattatīti imehi ca tīhi sabbaṃ akusalamūlaṃ samosaraṇaṃ gacchati. So dhamme vā vacanato niddiṭṭho taṇhāti vā kodhoti vā asampajaññanti vā anusayoti vā makkhoti vā paḷāsoti vā assatīti vā issāti vā macchariyanti vā aññāṇanti vā, tehi ye ca vatthūhi niddisitabbaṃ. Yassimāni dve vacanāni dhammapadāni niddiṭṭhāni na so atthi kilesā, yo imesu navasu padesu samodhānaṃ samosaraṇaṃ gacchati. Ayaṃ kileso, na ca lobho, na ca doso, na ca moho.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ความเป็นไป (ปวัตติ) นี้และความดับไป (นิวตติ) นี้ ย่อมเป็นไปเพราะอกุศลมูล ย่อมดับไปเพราะกุศลมูล ด้วย ๓ ประการนี้ อกุศลมูลทั้งปวงย่อมถึงการรวมกัน. อกุศลมูลนั้น ท่านแสดงไว้โดยพระดำรัสในธรรมว่า ตัณหาบ้าง โกรธบ้าง ความไม่รู้ตัวบ้าง อนุสัยบ้าง มักขะบ้าง ปฬาสะบ้าง ความไม่มีสติบ้าง ริษยาบ้าง ตระหนี่บ้าง ความไม่รู้บ้าง สิ่งใดที่พึงแสดงด้วยวัตถุเหล่านั้น. กิเลสใดที่ถึงการรวมกันในบท ๙ บทเหล่านี้ กิเลสนั้นไม่มีบทธรรม ๒ บทเหล่านี้แสดงไว้. นี้ชื่อว่ากิเลส ไม่ใช่โลภะ ไม่ใช่โทสะ ไม่ใช่โมหะ.

---

Yathā akusalamūlāni, evaṃ kusalāni paṭikkhepena niddisitabbāni.

อกุศลมูลทั้งหลายพึงแสดงไว้อย่างไร กุศลมูลทั้งหลายก็พึงแสดงไว้โดยปฏิปักษ์อย่างนั้น.

---

Idaṃ amohādhiṭṭhānaṃ.

นี้คืออโมหาธิษฐาน.

---

37. Tattha katamaṃ kāyakammādhiṭṭhānaṃ?

37. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น กายกรรมอธิษฐานเป็นไฉน?

---

Kāyena kusalaṃ kare, assa kāyena saṃvuto;

Kāyaduccaritaṃ hitvā, kāyena sucaritaṃ care.

พึงกระทำกุศลด้วยกาย พึงเป็นผู้สำรวมด้วยกาย ละกายทุจริตแล้ว พึงประพฤติสุจริตด้วยกาย.

---

Tīṇimāni, bhikkhave, sucaritāni. Pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā veramaṇī, kāmesumicchācārā veramaṇī, idaṃ kāyakammādhiṭṭhānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย สุจริต ๓ ประการเหล่านี้ คือ การงดเว้นจากปาณาติบาต การงดเว้นจากอทินนาทาน การงดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร นี้ชื่อว่ากายกรรมอธิษฐาน.

---

Tattha katamaṃ vācākammādhiṭṭhānaṃ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น วจีกรรมอธิษฐานเป็นไฉน?

---

Subhāsitaṃ uttamamāhu santo, dhammaṃ bhaṇe nādhammaṃ taṃ dutiyaṃ;

Piyaṃ bhaṇe nāppiyaṃ taṃ tatiyaṃ, saccaṃ bhaṇe nālikaṃ taṃ catutthaṃ.

สัตบุรุษทั้งหลายกล่าวว่าวาจาสุภาษิตเป็นเลิศ พึงกล่าวธรรม ไม่พึงกล่าวอธรรม นั่นเป็นความดีที่ ๒ พึงกล่าววาจาที่น่ารัก ไม่พึงกล่าววาจาที่ไม่น่ารัก นั่นเป็นความดีที่ ๓ พึงกล่าววาจาสัตย์ ไม่พึงกล่าวคำเท็จ นั่นเป็นความดีที่ ๔.

---

Cattārimāni ca vacīsucaritāni idaṃ vācākammādhiṭṭhānaṃ.

และวจีสุจริต ๔ ประการเหล่านี้ นี้ชื่อว่าวจีกรรมอธิษฐาน.

---

Tattha katamaṃ manokammādhiṭṭhānaṃ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น มโนกรรมอธิษฐานเป็นไฉน?

---

Manena kusalaṃ kammaṃ, manasā saṃvuto bhave;

Manoduccaritaṃ hitvā, manasā sucaritaṃ care.

พึงกระทำกุศลกรรมด้วยใจ พึงเป็นผู้สำรวมด้วยใจ ละมโนทุจริตแล้ว พึงประพฤติสุจริตด้วยใจ.

---

Tīṇimāni manosucaritāni, anabhijjhā, abyāpādo, sammādiṭṭhi, idaṃ manokammādhiṭṭhānaṃ. Imāni asādhāraṇāni suttāni.

มโนสุจริต ๓ ประการเหล่านี้ คือ อนภิชฌา อพยาบาท สัมมาทิฏฐิ นี้ชื่อว่ามโนกรรมอธิษฐาน. สูตรเหล่านี้เป็นอสาธารณสูตร.

---

Tattha katamāni sādhāraṇāni suttāni?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สาธารณสูตรเป็นไฉน?

---

Vācānurakkhī manasā susaṃvuto, kāyena ca nākusalaṃ kayirā ;

Ete tayo kammapathe visodhaye, ārādhaye maggamisippaveditaṃ.

พึงเป็นผู้รักษาพจี สำรวมดีด้วยใจ และไม่พึงทำอกุศลด้วยกาย พึงชำระกรรมบถ ๓ ประการเหล่านี้ให้บริสุทธิ์ พึงบรรลุมรรคที่พระฤๅษี (พระพุทธเจ้า) ทรงประกาศไว้.

---

Tisso imā, bhikkhave, pārisuddhiyo – kāyakammapārisuddhi, vācākammapārisuddhi, manokammapārisuddhi.

ภิกษุทั้งหลาย ความบริสุทธิ์ ๓ ประการเหล่านี้ คือ กายกรรมปาริสุทธิ วจีกรรมปาริสุทธิ มโนกรรมปาริสุทธิ.

---

Tattha katamā kāyakammapārisuddhi? Pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā veramaṇī, kāmesumicchācārā veramaṇī. Tattha katamā vacīkammapārisuddhi? Musāvādā veramaṇī…pe… samphappalāpā veramaṇī. Tattha katamā manokammapārisuddhi? Anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhi. Idaṃ sādhāraṇasuttaṃ.

ในบรรดาความบริสุทธิ์เหล่านั้น กายกรรมปาริสุทธิเป็นไฉน? คือ การงดเว้นจากปาณาติบาต การงดเว้นจากอทินนาทาน การงดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร. ในบรรดาความบริสุทธิ์เหล่านั้น วจีกรรมปาริสุทธิเป็นไฉน? คือ การงดเว้นจากมุสาวาท... (ละ)... การงดเว้นจากสัมผัปปลาปะ. ในบรรดาความบริสุทธิ์เหล่านั้น มโนกรรมปาริสุทธิเป็นไฉน? คือ อนภิชฌา อพยาบาท สัมมาทิฏฐิ. นี้ชื่อว่าสาธารณสูตร.

---

Iti sādhāraṇāni ca suttāni asādhāraṇāni ca suttāni paṭivijjhitabbāni. Paṭivijjhitvā vācāya kāyena ca suttassa attho niddisitabbo.

สาธารณสูตรและอสาธารณสูตรทั้งหลายพึงแทงตลอดอย่างนี้. เมื่อแทงตลอดแล้ว พึงแสดงอรรถแห่งสูตรด้วยวาจาและด้วยกาย.

---

38. Tattha katamaṃ saddhindriyādhiṭṭhānaṃ?

38. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สัทธินทริยาธิษฐานเป็นไฉน?

---

Yassa saddhā tathāgate, acalā suppatiṭṭhitā;

Sīlañca yassa kalyāṇaṃ, ariyakantaṃ pasaṃsitaṃ.

ศรัทธาของบุคคลใดในพระตถาคตไม่หวั่นไหว ตั้งมั่นดีแล้ว และศีลของบุคคลใดดีงาม เป็นที่รักแห่งพระอริยะ เป็นที่สรรเสริญ.

---

Saṅghe pasādo yassatthi, ujubhūtañca dassanaṃ;

Adaliddoti taṃ āhu, amoghaṃ tassa jīvitaṃ.

ความเลื่อมใสในพระสงฆ์ของบุคคลใดมีอยู่ และความเห็นเป็นสิ่งที่ตรงแล้ว ท่านกล่าวเรียกบุคคลนั้นว่าเป็นคนไม่ยากจน ชีวิตของบุคคลนั้นไม่เป็นหมัน.

---

Saddhā ve nandikā ārādhiko, no tassa saddhoti;

Sabbaṃ siyāti bhagavantaṃ, tathārūpo dhammasampasādo.

ศรัทธาเป็นที่ยินดีแท้ ศรัทธาของบุคคลนั้นไม่เป็นที่ยินดี ทุกสิ่งพึงเป็นไปอย่างนี้ ความเลื่อมใสในธรรมที่มีลักษณะเช่นนั้น คือความเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาค

---

Idaṃ saddhindriyādhiṭṭhānaṃ.

นี้คือสัทธินทริยาธิษฐาน

---

Tattha katamaṃ vīriyādhiṭṭhānaṃ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น วิริยาธิษฐานเป็นไฉน?

---

Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane;

Dhunātha maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro.

ท่านทั้งหลายจงปรารภความเพียร จงก้าวออกไป จงประกอบความเพียรในพระศาสนาของพระพุทธเจ้า จงทำลายกองทัพแห่งมัจจุราช เหมือนช้างทำลายเรือนไม้อ้อ

---

Cattārome, bhikkhave, sammappadhānā, idaṃ vīriyādhiṭṭhānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย สัมมัปปธาน ๔ ประการเหล่านี้ นี้คือวิริยาธิษฐาน

---

Tattha katamaṃ satindriyādhiṭṭhānaṃ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สตินทริยาธิษฐานเป็นไฉน?

---

Satīmato sadā bhaddaṃ, bhaddamatthu satīmato;

Satīmato sadā seyyo, satīmā sukhamedhati.

ความเจริญย่อมมีแก่ผู้มีสติเสมอ ขอความเจริญจงมีแก่ผู้มีสติ ความประเสริฐย่อมมีแก่ผู้มีสติเสมอ ผู้มีสติย่อมได้รับความสุข

---

Cattāro satipaṭṭhānā vitthārena kātabbā, idaṃ satindriyādhiṭṭhānaṃ.

สติปัฏฐาน ๔ ประการ พึงแสดงโดยพิสดาร นี้คือสตินทริยาธิษฐาน

---

Tattha katamaṃ samādhindriyādhiṭṭhānaṃ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สมาธินทริยาธิษฐานเป็นไฉน?

---

Ākaṅkhato te naradammasārathi, devā manussā manasā vicintitaṃ;

Sabbena jaññā kasiṇāpi pāṇino, santaṃ samādhiṃ araṇaṃ nisevato.

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นสารถีฝึกนรชน สิ่งที่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายผู้ปรารถนาพระองค์คิดด้วยใจนั้น พึงรู้ได้ทั้งหมด แม้สัตว์ทั้งปวง (พึงรู้) แก่ผู้เสพสมาธิอันสงบ ปราศจากกิเลส

---

Tayome, bhikkhave, samādhī – savitakko savicāro, avitakko vicāramatto, avitakko avicāro. Idaṃ samādhindriyādhiṭṭhānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย สมาธิ ๓ อย่างเหล่านี้ คือ สมาธิที่มีทั้งวิตกและวิจาร สมาธิที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจาร สมาธิที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจาร นี้คือสมาธินทริยาธิษฐาน

---

Tattha katamaṃ paññindriyādhiṭṭhānaṃ?

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ปัญญินทริยาธิษฐานเป็นไฉน?

---

Paññā hi seṭṭhā lokasminti vitthārena.

ปัญญาแลเป็นเลิศในโลก ดังนี้ พึงทราบโดยพิสดาร

---

Tisso imā, bhikkhave, paññā – sutamayī, cintāmayī, bhāvanāmayī, idaṃ paññindriyādhiṭṭhānaṃ suttaṃ, imāni indriyādhiṭṭhānāni asādhāraṇāni suttāni.

ภิกษุทั้งหลาย ปัญญา ๓ อย่างเหล่านี้ คือ สุตมยปัญญา จินตามยปัญญา ภาวนามยปัญญา นี้คือปัญญินทริยาธิษฐานสูตร สูตรเหล่านี้เป็นอินทริยาธิษฐานที่ไม่ทั่วไป

---

39. Tattha katamāni sādhāraṇāni indriyādhiṭṭhānāni suttāni?

39. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรอินทริยาธิษฐานที่เป็นสาธารณะเป็นไฉน?

---

Avītarāgo kāmesu, yassa pañcindriyā mudū;

Saddhā sati ca vīriyaṃ, samatho ca vipassanā;

Tādisaṃ bhikkhumāsajja, pubbeva upahaññati.

ผู้ยังไม่ปราศจากราคะในกามทั้งหลาย ผู้มีอินทรีย์ ๕ อ่อน คือ ศรัทธา สติ วิริยะ สมถะ และวิปัสสนา เข้าไปอาศัยภิกษุเช่นนั้นแล้ว ย่อมถูกทำลายเสียก่อน

---

Pañcimāni indriyāni. Saddhindriyādiindriyaṃ daṭṭhabbaṃ. Tīsu aveccappasāde vitthārena suttaṃ kātabbaṃ. Imāni sādhāraṇāni indriyādhiṭṭhānāni suttāni. Yaṃ yassa sambandhaṃ kusalassa vā akusalassa vā tena tena adhiṭṭhānena taṃ suttaṃ niddisitabbaṃ, natthañño dhammo niddisitabbo. Tattha sādhāraṇaṃ kusalaṃ nāpi kusalaṃ akusalaṃ yathā sādhāraṇāni ca kusalamūlāni sādhāraṇāni ca akusalamūlāni uppannaṃ kāmavitakkaṃ pajahati…pe… cattāro sammappadhānā kusalaṃ akusalañca.

อินทรีย์ ๕ เหล่านี้ พึงทราบอินทรีย์มีสัทธินทรีย์เป็นต้น พึงแสดงสูตรโดยพิสดารในความเลื่อมใสไม่หวั่นไหวในพระรัตนตรัย ๓ ประการ สูตรเหล่านี้เป็นอินทริยาธิษฐานที่เป็นสาธารณะ สูตรใดเกี่ยวข้องกับกุศลหรืออกุศลใด พึงแสดงสูตรนั้นด้วยอธิษฐานนั้นๆ ไม่มีธรรมอื่นที่จะพึงแสดง ในบรรดาสูตรเหล่านั้น กุศลที่เป็นสาธารณะไม่ชื่อว่าเป็นกุศล อกุศลชื่อว่าเป็นอกุศล เหมือนกุศลมูลที่เป็นสาธารณะและอกุศลมูลที่เป็นสาธารณะ ละกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว... (ละ) ...สัมมัปปธาน ๔ ทั้งที่เป็นกุศลและอกุศล

---

Tatthimā uddānagāthā

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น มีอุททานคาถาดังนี้

---

Vitakko hi mamatthiko , dadaṃ piyo naro iti;

Yo pāṇamatipāteti, tīṇi tassa bālalakkhaṇaṃ.

สูตรว่าด้วยวิตกเป็นที่ปรารถนาอย่างยิ่ง สูตรว่าด้วยนรชนผู้ให้ย่อมเป็นที่รัก สูตรว่าด้วยผู้ใดฆ่าสัตว์ และสูตรว่าด้วยลักษณะของคนพาล ๓ อย่างของผู้นั้น

---

Satañceva sahassānaṃ, ye ca samaṇabrāhmaṇā;

Chandā dosā bhayā mohā, catūhi agatīhi ca.

สูตรว่าด้วยร้อยและพัน (กัป) สูตรว่าด้วยสมณพราหมณ์เหล่าใด และสูตรว่าด้วยอคติ ๔ อย่าง คือ ฉันทาคติ โทสาคติ ภยาคติ และโมหาคติ

---

Asubhānupassiṃ viharantaṃ, nimittesu asubhā ca;

Ekampi ce piyaṃ pāṇaṃ, mittā sace subhāsitā.

สูตรว่าด้วยผู้พิจารณาเห็นอสุภะอยู่ สูตรว่าด้วยอสุภะในนิมิตทั้งหลาย สูตรว่าด้วยถ้าแม้สัตว์ตัวเดียวเป็นที่รัก และสูตรว่าด้วยถ้ามิตรทั้งหลายกล่าวคำสุภาษิต

---

Paññā hi seṭṭhā lokasmiṃ, anuññā tīṇi indriyāni;

Kusalākusalamūlāni ca, tulamatulañca sambhavaṃ.

สูตรว่าด้วยปัญญาเป็นเลิศในโลก สูตรว่าด้วยอินทรีย์ ๓ มีอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์เป็นต้น สูตรว่าด้วยกุศลมูลและอกุศลมูล และสูตรว่าด้วยการเกิดขึ้นแห่งสิ่งที่เปรียบได้และเปรียบไม่ได้

---

Kāyena kusalaṃ kare, tīṇi sucaritāni ca;

Subhāsitaṃ uttamamāhu, santo vacīsucaritāni ca.

สูตรว่าด้วยพึงทำกุศลด้วยกาย สูตรว่าด้วยสุจริต ๓ อย่าง สูตรว่าด้วยสัตบุรุษกล่าวว่าคำสุภาษิตเป็นเลิศ และสูตรว่าด้วยวจีสุจริตทั้งหลาย

---

Kāyena ca kusalaṃ kayirā, manoduccaritāni ca;

Kāyānurakkhī ca sadā, tisso ca pārisuddhiyo.

สูตรว่าด้วยพึงทำกุศลด้วยกาย สูตรว่าด้วยมโนทุจริตทั้งหลาย สูตรว่าด้วยผู้รักษากายอยู่เสมอ และสูตรว่าด้วยความบริสุทธิ์ ๓ อย่าง

---

Yassa saddhā tathāgate, samuppāde ca desito;

Ārambhatha nikkamatha, yā ca sammappadhānatā.

สูตรว่าด้วยผู้มีศรัทธาในพระตถาคต สูตรว่าด้วยการแสดงถึงความเกิดขึ้น สูตรว่าด้วยจงปรารภความเพียร จงก้าวออกไป และสูตรว่าด้วยสัมมัปปธาน

---

Satīmato sadā bhaddaṃ, satipaṭṭhānabhāvanā;

Ākaṅkhato ca anaññāṇaṃ, ye ca tīṇi samādhayo.

สูตรว่าด้วยความเจริญย่อมมีแก่ผู้มีสติเสมอ สูตรว่าด้วยการเจริญสติปัฏฐาน สูตรว่าด้วยพระพุทธเจ้าผู้เป็นที่ปรารถนา สูตรว่าด้วยอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ และสูตรว่าด้วยสมาธิ ๓ อย่างเหล่าใด

---

Paññā hi seṭṭhā lokasmiṃ, tisso paññā pakāsitā;

Avītarāgo kāmesu, tatheva pañcindriyā.

สูตรว่าด้วยปัญญาเป็นเลิศในโลก สูตรว่าด้วยปัญญา ๓ อย่างที่ประกาศไว้แล้ว สูตรว่าด้วยผู้ยังไม่ปราศจากราคะในกามทั้งหลาย และสูตรว่าด้วยปัญจินทรีย์ก็เช่นนั้น

---

Iti therassa mahākaccāyanassa

ด้วยประการฉะนี้ ของพระมหาเถระกัจจายนะ

---

Jambuvanavāsino peṭakopadese

ผู้อยู่ในป่าชมพู ในเปฏโกปเทศ

---

Tatiyabhūmi suttādhiṭṭhānaṃ nāma.

ชื่อว่าสุตตาธิฏฐานภูมิที่ ๓

---

4. Suttavicayacatutthabhūmi

4. สุตตวิจยจตุตถภูมิ

---

40. Tattha katamo suttavicayo?

40. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น สุตตวิจยะเป็นไฉน?

---

Tattha kusalehi dhammehi akusalehi dhammehi pubbāparaso sādhukaṃ upaparikkhiyati. Kiṃnu kho idaṃ suttaṃ ārabhi…pe… tehi suttehi saha adhisannaṭṭhehi yujjati udāhu na yujjatīti?

ในการพิจารณานั้น พึงพิจารณาโดยแยบคายด้วยกุศลธรรมและอกุศลธรรมตามลำดับก่อนหลังว่า สูตรนี้ปรารภอะไรหนอ...เป... สูตรนี้เข้ากันได้กับสูตรเหล่านั้นพร้อมด้วยอรรถแห่งการเทียบเคียงหรือไม่?

---

Yathā bhagavā kilese ādimhi tattha deseti. Kiṃ desitaṃ? Tesaṃ kilesānaṃ pahānaṃ udāhu no desitanti upaparikkhitabbaṃ. Yadi na desitaṃ bhagavati tesaṃ kilesānaṃ pahānaṃ kusalā dhammā pariyesitabbā yattha te akusalā pahānaṃ gacchanti. Sace samannehamāno na labhati. Tattha akusalā dhammā apakaḍḍhitabbā vīmaṃsitabbā, saṃkilesabhāgiyasuttaṃ, yadi kilesā apakaḍḍhiyantā. Ye vā na denti tattha upaparikkhitabbā ariyamaggadhammā tāsu bhūmīsu kilesā pahānaṃ gacchanti, udāhu na gacchantīti. Yattakā pana kilesā desitā. Na tattakā ariyadhammā desitā. Yattha kilesā pahānaṃ gacchanti, tattha ye kilesā ariyadhammānaṃ paṭipakkhena na yujjanti, te apakaḍḍhitabbā, sace apakaḍḍhiyantā yojanaṃ deti. Tattha evaṃ vīmaṃsitabbaṃ. Dve tīṇi vā taduttari vā kilesā ekena ariyamaggena pahānaṃ gacchantīti. Sace evaṃ vīmaṃsiyantā yojanaṃ deti, tattha upaparikkhitabbaṃ. Paramparāya vā piṭakasampadānena vā suttassa attho ca nattho ca. Yaṃ vā na sakkā suttaṃ niddisituṃ neva suttaṃ vicikicchitabbaṃ. Evaṃ yathā ādimhi kusalā dhammā honti. Ye kilesā te pahīneyyāti. Te upaparikkhitabbā. Puro vā kusalo paṭipakkhena vā puro desanā, anūnā anadhikā uggahetabbā. Yathā paṭhamo uttilo yesamidāni kilesānaṃ ye ariyadhammā desitā ime kilesā imehi ariyadhammehi pahīyanti, udāhu nappahīyantīti vicinitabbā. Yadi upaparikkhiyamānā yujjanti, gahetabbā. Atha na yujjanti, ye kilesā apaṭipakkhā honti, te kilesā aparipakkhitabbā. Ye ca ariyadhammā paṭipakkhā honti, te ariyadhammā apakaḍḍhitabbā. Na hi ariyadhammā anāgāmikilesappahānaṃ gacchanti, nāpi ariyadhammā sabbakilesānaṃ pahānāya saṃvattanti. Yathā kusalā mettā akusalo rāgo na tu kusalā mettāti kāretvā akusalassa rāgassa pahānāya sambhavati byāpādo mettāya pahānaṃ gacchati. Tasmā ubho kilesā upaparikkhitabbā. Yo yo ca dhammo upadisiyati kusalo vā akusalo vā so apakaḍḍhitabbo. Sace te yujjanti apakaḍḍhiyamāno natthi upaparikkhitabbaṃ. Dve vā kilesā ekena ariyadhammena pahīneyyāti dvīhi vā ariyadhammehi eko vā kileso pahīyatīti.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงกิเลสไว้ในเบื้องต้นในสูตรนั้นอย่างไร พึงพิจารณาว่า ทรงแสดงการละกิเลสเหล่านั้นไว้หรือไม่ หรือไม่ได้แสดงไว้? ถ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ได้ทรงแสดงการละกิเลสเหล่านั้นไว้ พึงแสวงหากุศลธรรมที่อกุศลเหล่านั้นถึงซึ่งการละได้ ถ้าเมื่อแสวงหาอยู่ไม่พบ พึงดึงอกุศลธรรมเหล่านั้นออก พึงพิจารณาสังกิเลสภาคิยสูตร ถ้ากิเลสถูกดึงออกไป หรือผู้ใดไม่ให้ (กิเลส) พึงพิจารณาอริยมรรคธรรมในภูมิเหล่านั้นว่า กิเลสถึงซึ่งการละได้หรือไม่ หรือไม่ถึง? กิเลสที่แสดงไว้มีประมาณเท่าใด อริยธรรมที่แสดงไว้ก็มีประมาณไม่เท่านั้น ในสูตรใดกิเลสถึงซึ่งการละได้ กิเลสเหล่าใดไม่เข้ากันกับอริยธรรมโดยความเป็นปฏิปักษ์ในสูตรนั้น พึงดึงกิเลสเหล่านั้นออก ถ้าเมื่อดึงออกแล้วให้ความสอดคล้อง พึงพิจารณาในสูตรนั้นอย่างนี้ว่า กิเลส ๒ หรือ ๓ หรือมากกว่านั้น ถึงซึ่งการละได้ด้วยอริยมรรคเดียวหรือไม่? ถ้าเมื่อพิจารณาอย่างนี้แล้วให้ความสอดคล้อง พึงพิจารณาในสูตรนั้น ด้วยคำสืบต่อกันมา หรือด้วยความสมบูรณ์แห่งพระไตรปิฎก อรรถและวจนัตถะของสูตร หรือสูตรใดไม่สามารถแสดงได้ ก็ไม่พึงสงสัยในสูตรนั้น อย่างนี้ เหมือนกุศลธรรมมีอยู่ในเบื้องต้น กิเลสเหล่าใดมีอยู่ พึงละกิเลสเหล่านั้น พึงพิจารณากิเลสเหล่านั้น กุศลในเบื้องต้น หรือเทศนาในเบื้องต้นโดยความเป็นปฏิปักษ์ พึงเรียนรู้โดยไม่ขาดไม่เกิน เหมือนอุติลคนแรก กิเลสเหล่าใดที่อริยธรรมเหล่าใดแสดงไว้ในบัดนี้ กิเลสเหล่านี้ย่อมถูกละได้ด้วยอริยธรรมเหล่านี้หรือไม่ หรือไม่ถูกละได้ พึงพิจารณา ถ้าเมื่อพิจารณาแล้วเข้ากันได้ พึงถือเอา ถ้าไม่เข้ากันได้ กิเลสเหล่าใดไม่เป็นปฏิปักษ์ กิเลสเหล่านั้นไม่พึงพิจารณา และอริยธรรมเหล่าใดเป็นปฏิปักษ์ อริยธรรมเหล่านั้นพึงดึงออก อริยธรรมทั้งหลายย่อมไม่ถึงซึ่งการละกิเลสของพระอนาคามี และอริยธรรมทั้งหลายก็ไม่เป็นไปเพื่อการละกิเลสทั้งปวง เหมือนเมตตาเป็นกุศล ราคะเป็นอกุศล แต่เมตตาที่เป็นกุศลไม่ชื่อว่าราคะ ดังนี้แล้ว พยาบาทเกิดขึ้นเพื่อละราคะที่เป็นอกุศล พยาบาทนั้นย่อมถึงซึ่งการละได้ด้วยเมตตา เพราะฉะนั้น กิเลสทั้งสองพึงพิจารณา ธรรมใดๆ ที่แสดงไว้ ไม่ว่าจะเป็นกุศลหรืออกุศล ธรรมนั้นพึงดึงออก ถ้าเมื่อดึงออกแล้วเข้ากันได้ ก็ไม่มีอะไรต้องพิจารณา กิเลส ๒ อย่างพึงละได้ด้วยอริยธรรมเดียว หรือกิเลสเดียวพึงละได้ด้วยอริยธรรม ๒ อย่าง ดังนี้

---

Atha vā evampi upaparikkhiyamānaṃ yujjati, tattha vīmaṃsitabbaṃ vā yathā yujjati tattha vīmaṃsitabbaṃ vā, yathā nanu sakkā suttaṃ niddisituṃ, na hi sutte vicikicchitabbaṃ. Kileso maṃ ariyadhammesu desitesu ubhayato upaparikkhitabbaṃ. Kira ye vā ime kilesā desitā ye ca ariyadhammā desitā gāthāya vā byākaraṇena vā, kiṃ nu kho ime kilesā imehi ariyadhammehi pahīyanti, udāhu nappahīyanti? Ime vā ariyadhammā imesaṃ kilesānaṃ pahānāya saṃvattantīti. Kiñcāpi kusalehi dhammehi akusalā dhammā pahānaṃ gacchanti. Na tu sabbehi ariyadhammehi sabbākusalā pahānaṃ gacchanti. Yathā mettā kusalo akusalo ca rāgo na tu kusalā mettā akusalo rāgoti kāretvā mettāya rāgo pahānaṃ, byāpādo mettāya pahānaṃ gacchanti. Evaṃ kilesoti kāretvā suttena pahānaṃ gacchati. Na sutto dhammoti kāretvā sabbaṃ kilesassa pahānāya saṃvattati. Yaṃ tu suttassa ariyadhammo saṃkilesapaṭipakkho, so tena pahānaṃ gacchatīti.

อนึ่ง เมื่อพิจารณาอย่างนี้ก็ย่อมสมควร ในพระสูตรนั้นพึงสืบสวน หรือในพระสูตรนั้นพึงสืบสวนอย่างไรจึงจะสมควร หรือไม่สามารถชี้แจงพระสูตรได้ ก็ไม่มีความสงสัยในพระสูตร กิเลสอันเราพึงพิจารณาโดยสองทาง เมื่ออริยธรรมทั้งหลายอันแสดงแล้ว จริงอยู่ กิเลสเหล่านี้อันแสดงแล้ว และอริยธรรมทั้งหลายอันแสดงแล้วด้วยคาถาหรือด้วยพยากรณ์ กิเลสเหล่านี้อันอริยธรรมเหล่านี้พึงละได้ หรือว่าละไม่ได้ หรือว่าอริยธรรมเหล่านี้ย่อมเป็นไปเพื่อละกิเลสเหล่านี้ ถึงแม้ว่าอกุศลธรรมทั้งหลายย่อมถึงซึ่งการละด้วยกุศลธรรมทั้งหลาย แต่ว่าอกุศลทั้งปวงไม่ย่อมถึงซึ่งการละด้วยอริยธรรมทั้งปวง เหมือนอย่างเมตตาเป็นกุศลและราคะเป็นอกุศล แต่ว่าเมตตาที่เป็นกุศลไม่เป็นราคะที่เป็นอกุศล ดังนี้ พึงกำหนดว่าราคะอันเมตตาพึงละได้ พยาบาทอันเมตตาย่อมถึงซึ่งการละ อย่างนี้ พึงกำหนดว่ากิเลส ย่อมถึงซึ่งการละด้วยพระสูตร ไม่ใช่ว่าพึงกำหนดว่าพระสูตรเป็นธรรม ย่อมเป็นไปเพื่อละกิเลสทั้งปวง แต่ว่าอริยธรรมของพระสูตรอันใดเป็นปฏิปักษ์ต่อสังกิเลส อันนั้นย่อมถึงซึ่งการละด้วยอริยธรรมนั้น

---

41. Tattha kusale desite sutte byākaraṇe vā saṃkilesā na yujjanti ariyadhammā vā, te mahāpadese niddisitabbāvayavena apakaḍḍhitabbā. Tattha kilesehi ca desitehi ariyadhammesu ca yadipi tena ariyadhammena te kilesā pahānaṃ gacchanti. Tatthapi uttari upaparikkhitabbaṃ. Kena kāraṇena ete kilesā pajahitabbā, kena kāraṇena ariyadhammā desitāti? Yena yena vā ākārena ariyadhammā desitā, tena tena pakārena ayaṃ kileso ṭhito. Atthi hi eko kileso, tena vā ariyadhammā na aññathā aññathā pahātabbo, yathā diṭṭhi rāgo avijjā ca dassanena pahātabbā. Sā ce evañca avijjā bhāvanāya bhūmi vā dhammā bhāvanāya pahātabbā. Sāyeva uddhaṃbhāgiyaṃ asaṅkhatadassanāya vimuttiyā animittena cetosamādhinā amanasikārena pahīyati. Evaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ upaparikkhitabbaṃ. Ye dassanena pahātabbā kilesā dassanākārena ariyadhammo desito, bhāvanāya pahātabbā bhāvanākārena ariyadhammo desito, patisevanā pahātabbā patisevanākārena ariyadhammo desito, evaṃ vinodanapahātabbā yāva satta āsavā kātabbā, yāvaññathā. Aññathā hesa dhammo pahātabbo aññenākārena ariyadhammo desito, so ariyadhammo aññathā pariyesitabbo. Yadi ayaṃ dhammo pariyesato yo ca deseti yena yenākārena, so ariyadhammo pariyesitabbo, tenākārena kileso pahīyati. So tattha upaparikkhitabbo. Atha na yujjati yadi hi tena suttena vihitaṃ suttaṃ vīmaṃsitabbaṃ. Yathā yujjati, tathā gahetabbaṃ. Yathā na yujjati, tathā na gahetabbaṃ, addhā etaṃ bhagavatā na bhāsitaṃ, āyasmatā vā duggahitaṃ, yathā mahāpadese niddisitabbaṃ, bhagavatā yathābhūtaṃ desitaṃ, yo ca dhammo desito kusalo ca akusalo ca tassa dhammassa paccayo pariyesitabbo. Na hi paccayā vinā dhammo appaccayo uppajjati. Tattha ko ākāro pariyesanāya?

41. ในเทศนานั้น เมื่อกุศลธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วในพระสูตรหรือในพยากรณ์ สังกิเลสทั้งหลายย่อมไม่เข้ากัน หรืออริยธรรมทั้งหลายเหล่านั้น พึงชี้แจงในมหาปเทศโดยส่วนย่อย พึงชักออกมา ในเทศนานั้น เมื่อกิเลสทั้งหลายอันทรงแสดงแล้วและในอริยธรรมทั้งหลาย หากว่ากิเลสเหล่านั้นย่อมถึงซึ่งการละด้วยอริยธรรมนั้น ในเทศนานั้นก็พึงพิจารณาให้ยิ่งขึ้นไป พึงพิจารณาอย่างไร? กิเลสเหล่านี้พึงละด้วยเหตุใด อริยธรรมทั้งหลายอันทรงแสดงแล้วด้วยเหตุใด ดังนี้ พึงพิจารณา อริยธรรมทั้งหลายอันทรงแสดงแล้วด้วยอาการใดๆ กิเลสนี้ย่อมตั้งอยู่ด้วยอาการนั้นๆ จริงอยู่ กิเลสอย่างหนึ่งมีอยู่ อันอริยธรรมนั้นพึงละได้ ไม่พึงละโดยอาการอื่น เหมือนอย่างทิฏฐิ ราคะ และอวิชชา อันทัสสนะ (โสดาปัตติมรรค) พึงละได้ และอวิชชานั้นย่อมเป็นภูมิแห่งภาวนา หรือธรรมทั้งหลายอันพึงละได้ด้วยภาวนา อวิชชานั้นเองเป็นอุทธังภาคิยะ ย่อมละได้ด้วยเจโตสมาธิอันไม่มีนิมิต เพื่อการเห็นอสังขตะด้วยวิมุตติ (แต่) ย่อมไม่ละด้วยการไม่มนสิการ อย่างนี้ พึงพิจารณาพร้อมด้วยอรรถและพยัญชนะ กิเลสทั้งหลายอันพึงละได้ด้วยทัสสนะ อริยธรรมอันทรงแสดงแล้วด้วยอาการแห่งทัสสนะ กิเลสทั้งหลายอันพึงละได้ด้วยภาวนา อริยธรรมอันทรงแสดงแล้วด้วยอาการแห่งภาวนา หากว่ากิเลสทั้งหลายอันพึงละได้ด้วยการเสพ อริยธรรมอันทรงแสดงแล้วด้วยอาการแห่งปฏิเสวนะ อย่างนี้ กิเลสทั้งหลายอันพึงบรรเทาและพึงละได้ พึงกระทำไปจนถึงอาสวะ 7 จนถึงโดยประการอื่น แท้จริง ธรรมนี้พึงละได้ด้วยประการอื่น อริยธรรมอันทรงแสดงแล้วด้วยอาการอื่น อริยธรรมนั้นพึงแสวงหาโดยประการอื่น หากว่าเมื่อแสวงหาธรรมนี้ และผู้ใดแสดงด้วยอาการใดๆ อริยธรรมนั้นพึงแสวงหา กิเลสย่อมละได้ด้วยอาการนั้นๆ อริยธรรมนั้นพึงพิจารณาในเทศนานั้น หากว่าไม่เข้ากัน หากว่าพระสูตรอันจัดไว้ด้วยพระสูตรนั้นพึงสืบสวน เมื่อสืบสวนอย่างนี้ เข้ากันอย่างไร พึงถือเอาอย่างนั้น ไม่เข้ากันอย่างไร ไม่พึงถือเอาอย่างนั้น แน่นอนว่า พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ได้ตรัสไว้ หรือท่านผู้มีอายุรับมาผิด พึงชี้แจงตามมหาปเทศ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้ตามความเป็นจริง และธรรมใดอันทรงแสดงแล้ว เป็นกุศลและอกุศล เหตุของธรรมนั้นพึงแสวงหา เพราะธรรมอันไม่มีเหตุย่อมไม่เกิดขึ้นโดยปราศจากเหตุ ในการแสวงหานั้น อาการคืออะไร?

---

Tattha tathārūpaṃ sahetu sappaccayaṃ soyaṃ dhammo vuttoti idaṃ vīmaṃsitabbaṃ. So ca paccayo tividho – mudu majjho adhimatto. Tattha mudumhi paccaye mududhammo gahetabbo, evaṃ satyesa paccayo duvidho paraṃparāpaccayo ca samanantarapaccayo ca. So paccayo mudutena byādhimattaṃ pariyesitabbaṃ. Kiṃ kāraṇaṃ? Aññataropi paccayo aññehi paccayehi pariyattiṃ vā pāripūriṃ vā gacchati. Tattha yo dhammo desito, tassa dhammassa etena vā kāraṇena vā hetu pariyesitabbo. Yathā paccayo hetunā paccayena ca, so tassa dhammassa nissando pariyesitabbo. Yathā niddiṭṭho adhiṭṭhāne padhānaṃ pariyesati, so paccayo pariyesitabbo. Na hi mudussa dhammassa adhimatto nissando adhimattassa vā nissandassa mududhammo, atha mudussa mudu majjhāya majjho adhimattassa adhimatto yujjati, taṃ gahetabbaṃ, atha na yujjati na gahetabbaṃ. Yañca bhagavā ārabhati dhammaṃ desetuṃ, taṃyeva dhammaṃ majjhantapariyosānaṃ deseti, yathā suttādhiṭṭhāne dhammā ādimhi niddisati, taṃyeva bahu tassa suttassa pariyosānaṃ. Tassa hi dhammassa vasena taṃ suttaṃ hoti gāthā vā byākaraṇaṃ khuddakaṃ mahantaṃ vā, yathā pana duvidhā anurūpanti vā thapanā ca desanāthapanā. Rūpantipi dhammassa pariyesitabbā. Yathā ca bhagavatā pañcannaṃ indriyānaṃ saṃvaraṇaṃ desitaṃ taṇhāya niggahaṇatthaṃ icchāva hoti. Deseti yathā gopālakopame sutte aññehipi suttehi bhagavā bhāsati icchāva hoti majjhimanikāye vitakko ayaṃ bhagavato desanānurūpanti iti so dhammo aññesupi veyyākaraṇesu pariyesitabbo. Na hi ekaṃ hi sutte daṭṭhabbo. Yujjanaṃ taṃ gahetabbaṃ.

ในเทศนานั้น ธรรมอันเป็นไปตามควรแก่เหตุและปัจจัยนั้น ย่อมกล่าวไว้ ดังนี้ พึงสืบสวน ปัจจัยนั้นมี 3 อย่าง คือ มุทุ มัชฌิมะ และอธิมัตตะ ในปัจจัยที่เป็นมุทุ ธรรมที่เป็นมุทุพึงถือเอา เมื่อเป็นเช่นนี้ ปัจจัยนี้มี 2 อย่าง คือ ปรัมปรปัจจัยและสมนันตรปัจจัย ปัจจัยนั้นพึงแสวงหาตั้งแต่ระดับมุทุไปจนถึงอธิมัตตะ เหตุคืออะไร? ปัจจัยแม้เพียงอย่างเดียว ย่อมถึงซึ่งความแก่กล้าหรือความบริบูรณ์ด้วยปัจจัยอื่น ธรรมใดอันทรงแสดงแล้วในเทศนานั้น เหตุของธรรมนั้นพึงแสวงหาด้วยธรรมนั้นหรือด้วยเหตุนั้น เหมือนอย่างปัจจัยพึงแสวงหาด้วยเหตุ และเหตุพึงแสวงหาด้วยปัจจัย ผลสืบเนื่องของธรรมนั้นพึงแสวงหา เหมือนอย่างที่ชี้แจงไว้ในอธิฏฐาน ย่อมแสวงหาประธาน ปัจจัยนั้นพึงแสวงหา แท้จริง ผลสืบเนื่องอันเป็นอธิมัตตะของธรรมที่เป็นมุทุไม่เป็นผลสืบเนื่อง และธรรมที่เป็นมุทุของผลสืบเนื่องอันเป็นอธิมัตตะก็ไม่เป็นผลสืบเนื่อง แต่หากว่ามุทุเข้ากันได้กับมุทุ มัชฌิมะเข้ากันได้กับมัชฌิมะ อธิมัตตะเข้ากันได้กับอธิมัตตะ พึงถือเอาคำนั้น หากว่าไม่เข้ากัน ไม่พึงถือเอา พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเริ่มแสดงธรรมใด ย่อมทรงแสดงธรรมนั้นไปจนถึงท่ามกลางและที่สุด เหมือนอย่างธรรมทั้งหลายในสุตตาธิฏฐาน ย่อมชี้แจงในเบื้องต้น ธรรมนั้นเองเป็นที่สุดของพระสูตรนั้นเป็นอันมาก จริงอยู่ พระสูตรนั้นย่อมเป็นคาถาหรือพยากรณ์ เป็นส่วนน้อยหรือส่วนมาก โดยอาศัยธรรมนั้น เหมือนอย่างอนุรูปฐปนาและเทสนาฐปนา มี 2 อย่าง พึงแสวงหาธรรมแม้โดยรูป และเหมือนอย่างที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงการสำรวมอินทรีย์ 5 เพื่อประโยชน์แก่การข่มตัณหา ย่อมเป็นไปตามพระประสงค์ เหมือนอย่างที่ทรงแสดงในโคปาลกูปมสูตร พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสในพระสูตรอื่นว่าย่อมเป็นไปตามพระประสงค์ ในมัชฌิมนิกาย พึงพิจารณาว่า ธรรมนี้ย่อมสมควรแก่พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า ดังนี้ เพราะฉะนั้น ธรรมนั้นพึงแสวงหาในพยากรณ์อื่นด้วย แท้จริง ไม่พึงหมายเอาธรรมอย่างเดียวในพระสูตร ธรรมอันใดเข้ากันได้ พึงถือเอาธรรมนั้น

---

42. Tattha katamaṃ anuññātaṃ? Yaṃ kiñci suttaṃ bhagavatā na bhāsitaṃ tañca suttesuyeva ndissati, evametaṃ dhāretabbaṃ. Yathā asukena bhāsitanti, taṃ suttaṃ vīmaṃsitabbaṃ. Kiṃ nu kho imaṃ suttaṃ anuññātaṃ khamaṃ bhagavato udāhu nānuññātaṃ khamaṃ, kiñci rūpañca suttaṃ bhagavato anuññātaṃ khamaṃ kiñci rūpañca nānuññātaṃ khamaṃ? Yaṃ sabbaso anotāretvā dasabalo gocaraṃ deseti, taṃ sabbaṃ suttaṃ bhagavato nānuññātaṃ khamaṃ. Atthipi so sāvako dasabalānaṃ gocaraṃ jānāti odhiso anodhiso, taṃ pana balaṃ sabbaso na jānāti aññathā nāma savanena, yathā āyasmatā sāriputtena yena brāhmaṇo ovadito, tassa āyasmato natthi indriyabalavemattañāṇaṃ, tena puggalaparo parañca taṃ ajānanto sati uttarikaraṇīye uppādito, so bhagavatā apasādito. Yathāva āyasmā mahākassapo bhāgineyyaṃ ovadati anantariyasamannāgato iddhipāṭihīrena aṅguliyo adīpetvā yaṃ sabbesaṃ dhammānaṃ kammasamādānānaṃ hetuso ṭhānaso yathābhūtaṃ ñāṇaṃ, tassa āyasmato saṃvijjate, tena naṃ ovadati, taṃ bhagavā karoti.

42. ในพระสูตรเหล่านั้น พระสูตรที่ทรงอนุญาตคืออะไร? พระสูตรใดๆ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ได้ตรัสไว้ แต่ปรากฏอยู่ในพระสูตรทั้งหลายนั่นเอง พึงทรงจำพระสูตรนั้นไว้เช่นนั้น พึงสืบสวนว่าพระสูตรนั้นอันใครกล่าวไว้ ดังนี้ พระสูตรนี้สมควรแก่การอนุญาตของพระผู้มีพระภาคเจ้าหรือไม่ หรือไม่สมควรแก่การอนุญาต? พระสูตรบางอย่างที่มีสภาวะย่อมสมควรแก่การอนุญาตของพระผู้มีพระภาคเจ้า และพระสูตรบางอย่างที่มีสภาวะก็ไม่สมควรแก่การอนุญาต พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทศพลทรงแสดงโคจร (อารมณ์แห่งสัพพัญญุตญาณ) โดยไม่หยั่งลงสู่มิจฉาญาณโดยประการทั้งปวง พระสูตรนั้นทั้งหมดไม่สมควรแก่การอนุญาตของพระผู้มีพระภาคเจ้า มีอยู่ว่าพระสาวกนั้นย่อมรู้โคจรของพระทศพลโดยส่วนหนึ่งและโดยไม่มีส่วน แต่ย่อมไม่รู้พละนั้นโดยประการทั้งปวง ย่อมชื่อว่ารู้ด้วยการฟังจากผู้อื่น เหมือนอย่างพระสารีบุตรเถระโอวาทพราหมณ์ชื่อชยนะ พระเถระนั้นไม่มีญาณอันวิเศษด้วยอินทริยพละ เพราะฉะนั้น พระพุทธเจ้าจึงเป็นผู้ประเสริฐกว่าบุคคลอื่น และเมื่อไม่รู้ความประเสริฐนั้น เมื่อมีกิจที่พึงทำยิ่งขึ้นเกิดขึ้น พระสาวกนั้นจึงถูกพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิ หรือเหมือนอย่างพระมหากัสสปเถระโอวาทหลานชายผู้ประกอบด้วยอนันตริยสมาบัติ โดยไม่แสดงนิ้วมือด้วยอิทธิปาฏิหาริย์ ญาณใดอันเป็นไปตามความเป็นจริงโดยเหตุและโดยฐานะของธรรมทั้งปวงของผู้สมาทานกรรม ญาณนั้นย่อมปรากฏแก่พระมหากัสสปเถระนั้น ท่านย่อมโอวาทหลานชายนั้นด้วยญาณนั้น การโอวาทนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยอมรับว่าเป็นการกระทำของพระองค์

---

‘‘Sacepi dasa pajjote, dhārayissasi kassapa;

Neva dakkhati rūpāni, cakkhu tassa na vijjatī’’ti.

“กัสสปะ แม้หากท่านจะถือประทีปสิบดวงไว้ เขาก็ย่อมไม่เห็นรูปทั้งหลาย เพราะจักษุของเขาไม่มี”

---

Api ca kho yathā dūto rājavacanena sattamanusāsati, evaṃ sesānugo aññātakaṃ ghosaṃ paresaṃ deseti. Anuññātakhamasuttaṃ gahetabbaṃ. Ananuññātakhamaṃ na gahetabbaṃ.

อนึ่ง ทูตย่อมสั่งสอนประชากรด้วยพระราชดำรัสฉันใด บริษัทที่เหลือก็ฉันนั้น ย่อมแสดงธรรมเทศนาเพื่อให้ผู้อื่นรู้ตามสมควรแก่อินทรีย์ พึงถือเอาพระสูตรที่ควรแก่การอนุญาต ไม่พึงถือเอาพระสูตรที่ไม่ควรแก่การอนุญาต

---

Tattha katamo suttasaṅkaro? Pañcavidhaṃ suttaṃ, saṃkilesabhāgiyaṃ vāsanābhāgiyaṃ dassanabhāgiyaṃ bhāvanābhāgiyaṃ asekkhabhāgiyaṃ. Aññaṃ ārādheyya aññaṃ deseti aññassa ca suttassa atthaṃ aññamhi sutte niddisati. Suttassa vā hi anekākāraṃ atthaṃ niddisati. Ariyadhammasādhane atthaṃ vivarati. Vāsanābhāgiyassa atthaṃ dassanabhāgiyesu niddisati. Orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ atthaṃ uddhaṃbhāgiyesu niddisati. Mudumajjhānaṃ indriyānaṃ adhimattesu suttesu niddisati. Iti ayaṃ suttaṃ sambhedaṃ hetunā ca nissandena ca phalena ca niddesena ca mudumajjhādhimattatāyapi ca atthena ca byañjanena ca yo sambhedo, ayaṃ vuccati suttasaṅkaro. Yo asambhedo, ayaṃ vuccati suttavicayo.

ในพระสูตรเหล่านั้น การปะปนกันแห่งพระสูตร (สุตตสังกระ) เป็นไฉน? พระสูตรมี 5 อย่าง คือ พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งกิเลส พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งวาสนา พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งทัสสนะ พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งภาวนา และพระสูตรที่เป็นส่วนแห่งอเสกขะ พึงบรรลุอรหัตตผลอย่างหนึ่ง แต่ทรงแสดงอรหัตตผลอีกอย่างหนึ่ง และทรงชี้แจงอรรถแห่งพระสูตรหนึ่งในพระสูตรอื่น หรือทรงชี้แจงอรรถแห่งพระสูตรที่มีอาการมาก ทรงเปิดเผยอรรถในการสำเร็จอริยธรรม ทรงชี้แจงอรรถแห่งพระสูตรที่เป็นส่วนแห่งวาสนาในพระสูตรที่เป็นส่วนแห่งทัสสนะ ทรงชี้แจงอรรถแห่งสังโยชน์ทั้งหลายที่เป็นส่วนเบื้องต่ำในพระสูตรที่เป็นส่วนเบื้องบน ทรงชี้แจงอรรถแห่งอินทรีย์ทั้งหลายที่อ่อนและปานกลางในพระสูตรทั้งหลายที่มีอินทรีย์แก่กล้า การปะปนกันแห่งพระสูตรนี้ใด มีอยู่ด้วยเหตุ ด้วยผลไหลออก (นิสสันทะ) ด้วยผลหลัก (ผละ) ด้วยการชี้แจง ด้วยความเป็นอินทรีย์อ่อน ปานกลาง และแก่กล้า ด้วยอรรถ และด้วยพยัญชนะ การปะปนกันนี้เรียกว่า สุตตสังกระ ส่วนความไม่ปะปนกัน เรียกว่า สุตตวิจยะ

---

Tatthāyaṃ uddānagāthā

ในพระสูตรเหล่านั้น คาถาหัวข้อ (อุททานคาถา) นี้มีดังนี้

---

Purimānaṃ akkhaṇḍaṃ, yathābhūtassa paccayo;

Nissando vāsanāsaddhi, anuññā suttasaṅkaro.

พระสูตรที่แสดงก่อนไม่ขาดสาย, เหตุแห่งความเป็นจริง, ผลไหลออก, พระสูตรห้าอย่างพร้อมด้วยวาสนาภาคะ, การอนุญาต, และการปะปนกันแห่งพระสูตร

---

Therassa mahākaccāyanassa

ของพระมหาเถระมหากัจจายนะ

---

Suttavicayo nāma catutthabhūmi.

ภูมิที่ 4 ชื่อว่า สุตตวิจยะ

---

5. Pañcamabhūmi

5. ภูมิที่ 5

---

43. Tattha katamo hāravibhaṅgo? Yattha soḷasa hārā akkharaso bhedaṃ gacchanti. Tattha ādimhi desanāhāro. Tattha ayaṃ gāthā kusalā vā akusalā vā saccāni vā saccekadeso vā. Kiṃ desitanti? Sutte vīmaṃsā desanāhāro. Yathā ariyasaccāni nikkhepo cattāri saccāni sādhāraṇāni asādhāraṇāni ca. Yāni ca aṭṭhārasa padāni dukkhato satta padāni saṅkhepena kāyikena cetasikena dukkhena, appiyasampayogena piyavippayogena ca tīhi ca saṅkhatāhi. Tattha tīṇi saṅkhatalakkhaṇāni tisso dukkhatā uppādo saṅkhatalakkhaṇaṃ, saṅkhāradukkhatāya dukkhatā ca saṅkhatalakkhaṇaṃ, vipariṇāmadukkhatāya dukkhatāti aññathatthaṃ ca saṅkhatalakkhaṇaṃ, dukkhadukkhatāya ca dukkhatā, imesaṃ tiṇṇaṃ saṅkhatalakkhaṇānaṃ tīsu vedanābhūmīsu adukkhamasukhā vedanā uppādo saṅkhatalakkhaṇaṃ, saṅkhāradukkhatāya ca dukkhatā tayo saṅkhatalakkhaṇaṃ, sukhā vedanāya ca vipariṇāmadukkhatāya ca dukkhatāti aññathattaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ, dukkhāvedanā dukkhadukkhatā ca dukkhatā imamhi imesu navapadesu paṭhamakesu sattasu padesu soḷasasu padesu dukkhā pariyesitabbā, ekādasa dukkhatāya ca lakkhaṇaṃ niddese niddiṭṭhaṃ. Pātubhāvalakkhaṇā jātiyā ca pātubhāvacutilakkhaṇo cutoti vitthārena pannarasapadāni kattabbāni, evaṃ sādhāraṇāni asādhāraṇāni ca sattasu dasasu padesu saññāsa tividhe ca sāsanappaṭṭhāne aṭṭhārasavidhesu ca suttādhiṭṭhānesu dasavidhesu ca suttavidheyyesu soḷasavidhesu ca hāresu ekavīsatividhāya ca pavicayavīmaṃsāyāti idaṃ desitaṃ. Yathābhūtañca desitanti, ayaṃ vuccati desanāhāro.

43. ในภูมิเหล่านั้น การจำแนกหาร (หารวิภังค์) เป็นไฉน? ในพระสูตรใด หาร 16 อย่างย่อมถึงความต่างกันโดยอักษร ในพระสูตรนั้น เทสนาหารย่อมมีในเบื้องต้น ในพระสูตรนั้น คาถานี้มีอยู่ว่า เป็นกุศลก็ดี เป็นอกุศลก็ดี เป็นสัจจะก็ดี เป็นสัจจะส่วนหนึ่งก็ดี ทรงแสดงอะไร? การสอบสวนในพระสูตรชื่อว่าเทสนาหาร การวางอริยสัจทั้งหลายตามสภาพ สัจจะ 4 อย่างที่เป็นสาธารณะและอสาธารณะ และบท 18 บทโดยทุกข์ บท 7 บทโดยย่อ ด้วยทุกข์ทางกาย ด้วยทุกข์ทางใจ ด้วยทุกข์คือการประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รัก ด้วยทุกข์คือการพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รัก และด้วยสังขตธรรม 3 อย่าง ในทุกข์เหล่านั้น สังขตลักษณะ 3 อย่าง และทุกขตา 3 อย่างย่อมมี การเกิดขึ้นชื่อว่าสังขตลักษณะ ทุกขตาในสังขารทุกขตาชื่อว่าสังขตลักษณะ ทุกขตาในวิปริณามทุกขตาคือความเป็นอย่างอื่นชื่อว่าสังขตลักษณะ และทุกขตาในทุกขทุกขตา ทุกขตาแห่งสังขตลักษณะ 3 อย่างเหล่านี้ย่อมมี ในภูมิแห่งเวทนา 3 อย่าง ในอทุกขมสุขเวทนา การเกิดขึ้นชื่อว่าสังขตลักษณะ และในสังขารทุกขตา ทุกขตาสังขตลักษณะ 3 อย่างชื่อว่าทุกขตา และในสุขเวทนา วิปริณามทุกขตาคือความเป็นอย่างอื่นชื่อว่าสังขตลักษณะ ทุกขเวทนาและทุกขทุกขตาในที่นี้ชื่อว่าทุกขตา ดังนี้ ในบท 9 บทเหล่านี้ ในบท 7 บทแรก ในบท 16 บท พึงแสวงหาทุกข์ทั้งหลาย และลักษณะในทุกขตา 11 อย่างย่อมชี้แจงในนิเทศ ชาติมีลักษณะคือการปรากฏ จุติมีลักษณะคือการเคลื่อนจากการปรากฏ ดังนี้ พึงกระทำบท 15 บทโดยพิสดาร อย่างนี้ พระสูตรทั้งหลายที่เป็นสาธารณะและอสาธารณะ ในบท 7 บท ในบท 10 บท และในศาสนปัฏฐานที่มีประเภทแห่งปัญญาและสติ ในสุตตาธิษฐาน 18 อย่าง ในสุตตวิเธยยะ 10 อย่าง ในหาร 16 อย่าง และในการสืบสวนวิจัย 21 อย่าง พระสูตรนี้ทรงแสดงไว้แล้ว และพระสูตรใดทรงแสดงไว้ตามความเป็นจริง พระสูตรนี้ชื่อว่าเทสนาหาร

---

44. Tattha katamo vicayo hāro?

44. ในหารเหล่านั้น วิจยหารเป็นไฉน?

---

Padaṃ pañhā ca pucchā ca, kiṃ pubbaṃ kiñca pacchimaṃ;

Anugīti sā ca vicayo, hāro vicayoti niddiṭṭho.

บท ปัญหา และคำถาม ธรรมที่แสดงก่อนเป็นไฉน และการกล่าวตาม (อนุกีติ) เป็นไฉน การวิจัยนั้นคือวิจยหาร ท่านชี้แจงว่าชื่อว่าวิจยหาร

---

Padanti paṭhamaṃ padaṃ. Tassa ko attho? Yaṃ bhagavā puṭṭho āyasmatā ajitena taṃ gahetabbaṃ, katipadāni puṭṭhāni yathākiṃ kenassu nivuto lokoti gāthā, imāni katipadāni cattāri iti visajjanāya pucchā. Yattakehi padehi bhagavatā visajjitāni padāni iti pucchāya ca yā padānaṃ saṅkāsanā, idaṃ vuccati padanti.

คำว่า บท คือบทแรก อรรถแห่งบทนั้นเป็นไฉน? อรรถใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าถูกพระอชิตะผู้มีอายุทูลถามแล้ว พึงถือเอาอรรถนั้น บทที่ทูลถามแล้วมีเท่าไร เช่น คาถาว่า 'โลกถูกอะไรปิดบังไว้' บทเหล่านี้มีเท่าไร คือ 4 บท นี้คือคำถามเพื่อการวิสัชนา บททั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงวิสัชนาแล้วด้วยบทมีประมาณเท่าใด และการชี้แจงบททั้งหลายในคำถามนั้นใด นี้เรียกว่า บท

---

Pañhāti imāni cattāri padāni. Kati pañhā? Eko vā dve vā taduttari vā imāni cattāri padāni eko pañho, atthānuparivatti byañjanaṃ hoti, sambahulānipi padāni ekamevatthaṃ pucchati. Imāni cattāri padāni anuparivattīni taṃ byañjanena eko pañhova hoti. Kenassu nivuto lokoti lokaṃ sandhāya pucchati, kenassu nappakāsati kissābhilepanaṃ brūsīti taṃyeva pucchati. Kiṃsu tassa mahabbhayanti taṃyeva pucchati. Evaṃ atthānuparivatti byañjanaṃ eko pañho hoti, so pañho catubbidho ekaṃsabyākaraṇīyo vibhajjabyākaraṇīyo paṭipucchābyākaraṇīyo ṭhapaniyoti. Tattha cakkhu aniccanti ekaṃsabyākaraṇīyo, yaṃ aniccaṃ taṃ dukkhanti vibhajjabyākaraṇīyo, siyā aniccaṃ na cakkhu, yānipi āyatanāni ca na cakkhu, tānipi aniccanti na cakkhuyeva, ayaṃ vibhajjabyākaraṇīyo, yaṃ cakkhu taṃ cakkhundriyaṃ neti paṭipucchābyākaraṇīyo, taṃ cakkhu tathāgatoti ṭhapaniyo. Aññatra cakkhunāti ṭhapaniyo pañho. Idaṃ pañhaṃ bhagavā kiṃ pucchito, lokassa saṃkileso pucchito. Kiṃ kāraṇaṃ? Tividho hi saṃkileso taṇhāsaṃkileso ca diṭṭhisaṃkileso ca duccaritasaṃkileso ca. Tattha avijjāya nivutoti avijjaṃ dasseti, jappāti taṇhaṃ dasseti, mahabbhayanti akusalassa kammassa vipākaṃ dasseti, sotaṃ nāma sukhavedanīyassa kammassa dukkhavedanīyo vipāko bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti bhagavā visajjeti, catūhi yo padehi avijjāya nivuto lokoti…pe… evaṃ vuccati.

ปัญหาคือบท 4 บทเหล่านี้. ปัญหามีเท่าไร? หนึ่งก็ตาม สองก็ตาม หรือยิ่งกว่านั้นก็ตาม บท 4 บทเหล่านี้เป็นปัญหาเดียว พยัญชนะที่เป็นไปตามอรรถย่อมมี แม้บทเป็นอันมากก็ย่อมถามอรรถอย่างเดียวกันนั่นเอง. บท 4 บทเหล่านี้เป็นไปตาม (อรรถ) ปัญหานั้นเป็นปัญหาเดียวเท่านั้นโดยพยัญชนะ. การถามว่า 'โลกถูกอะไรปิดบังไว้' ย่อมถามโดยหมายถึงโลก. การถามว่า 'โลกไม่ปรากฏเพราะอะไร ท่านจงบอกเครื่องฉาบทาโลกนั้น' ย่อมถามถึงโลก (สัตตโลก) นั้นนั่นเอง. การถามว่า 'อะไรเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น' ย่อมถามถึงโลกนั้นนั่นเอง. อย่างนี้ พยัญชนะที่เป็นไปตามอรรถย่อมเป็นปัญหาเดียว. ปัญหานั้นมี 4 อย่าง คือ ปัญหาที่พึงพยากรณ์โดยส่วนเดียว ปัญหาที่พึงพยากรณ์โดยการจำแนก ปัญหาที่พึงพยากรณ์โดยการถามกลับ และปัญหาที่พึงงดไว้. ใน 4 อย่างนั้น คำถามว่า 'จักษุไม่เที่ยงหรือ' เป็นปัญหาที่พึงพยากรณ์โดยส่วนเดียว. คำถามว่า 'สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือ' เป็นปัญหาที่พึงพยากรณ์โดยการจำแนก. (คำตอบว่า) พึงมีสิ่งที่ไม่เที่ยงแต่ไม่ใช่จักษุ และอายตนะเหล่าใดที่ไม่ใช่จักษุ อายตนะเหล่านั้นก็ไม่เที่ยง (เมื่อถามว่าอายตนะเหล่านั้นไม่เที่ยงหรือ) คำตอบว่า 'ไม่ใช่จักษุเท่านั้น' นี้เป็นปัญหาที่พึงพยากรณ์โดยการจำแนก. คำถามว่า 'จักษุนั้นนำไปสู่จักษุนทรีย์หรือ' เป็นปัญหาที่พึงพยากรณ์โดยการย้อนถาม. คำถามว่า 'จักษุนั้นเป็นตถาคต (สัตว์) หรือ' เป็นปัญหาที่พึงงดไว้. ปัญหานี้เป็นปัญหาที่พึงงดไว้เพราะถามนอกจากจักษุ. ปัญหานี้พระผู้มีพระภาคทรงถูกถามอย่างไร? ทรงถูกถามถึงความเศร้าหมองของโลก. เพราะเหตุไร? เพราะความเศร้าหมองมี 3 อย่าง คือ ตัณหาสังกิเลส ทิฏฐิสังกิเลส และทุจริตสังกิเลส. ใน 3 อย่างนั้น ด้วยบทว่า 'อวิชชายะ นิวุโต' ทรงแสดงอวิชชา. ด้วยบทว่า 'ชัปปะ' ทรงแสดงตัณหา. ด้วยบทว่า 'มะหัพภะยัง' ทรงแสดงวิบากแห่งอกุศลกรรม. ชื่อว่ากระแส (คือตัณหา) วิบากที่เป็นทุกขเวทนาแห่งกรรมที่ให้เกิดสุขเวทนาจะมีนั้น มิใช่ฐานะที่มีได้ ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์. พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ด้วยบท 4 บทว่า 'อวิชชายะ นิวุโต โลโก' เป็นต้น อย่างนี้ย่อมถูกกล่าว.

---

45. Taduttari paṭipucchati, savanti sabbadhi sotāti gāthā, cattāri padāni pucchati taṃ bhagavā dvīhi padehi visajjeti.

45. การถามยิ่งกว่านั้นชื่อว่าการถามกลับ. ด้วยคาถาว่า 'สะวันติ สัพพะธิ โสตา' ย่อมถามบท 4 บท. พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์คำถามนั้นด้วยบท 2 บท.

---

Yāni sotāni lokasmiṃ, sati tesaṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhīyare.

กระแสเหล่าใดมีอยู่ในโลก สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น เรากล่าวความสำรวมกระแสเหล่านั้น กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดด้วยปัญญา.

---

Imāni cattāri padāni dvīhi padehi visajjeti. Idaṃ padanti pucchito, tassa saṃkiliṭṭhassa lokassa vodānaṃ pucchito, sotāni cha taṇhākāyā bahulādhivacanena niddiṭṭhā bhavanti sabbehi āyatanehi. Tāni sotāni kena nivāriyantīti pariyuṭṭhānapahānaṃ pucchati, kena sotā pidhīyareti anusayasamugghātaṃ pucchati. Tattha bhagavā chasu dvāresu satiyā deseti, yo hi sampajāno viharati satidovārike ca tassa indriyāni guttāni sambhavanti. Tattha guttesu indriyesu yā yā vipassanā, sā sā tesaṃ tesaṃ sotānaṃ tassā ca avijjāya yo loko nivuto accantapahānāya saṃvattati. Evaṃ sotāni pihitānipi bhavanti tato uttari pucchati.

ทรงพยากรณ์บท 4 บทเหล่านี้ด้วยบท 2 บท. เมื่อถูกถามถึงบทนี้ ทรงถูกถามถึงความผ่องแผ้วของโลกที่เศร้าหมองนั้น. กระแสทั้งหลายถูกแสดงไว้โดยเป็นชื่อของตัณหากาย 6 โดยมากด้วยอายตนะทั้งปวง. คำถามว่า 'กระแสเหล่านั้นถูกกั้นด้วยอะไร' ย่อมถามถึงการละปริยุฏฐานกิเลส. คำถามว่า 'กระแสทั้งหลายย่อมถูกปิดด้วยอะไร' ย่อมถามถึงการถอนอาสยานุสัย. ในคาถานั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงด้วยสติในทวารทั้ง 6. เพราะบุคคลใดเป็นผู้มีสัมปชัญญะอยู่ และมีสติเป็นนายประตู อินทรีย์ทั้งหลายของบุคคลนั้นย่อมเป็นธรรมชาติที่คุ้มครองแล้ว. ในอินทรีย์ที่คุ้มครองแล้วเหล่านั้น วิปัสสนาใดๆ มีอยู่ วิปัสสนานั้นๆ ย่อมเป็นไปเพื่อการละกระแสเหล่านั้นๆ และอวิชชานั้นที่โลกถูกปิดบังไว้โดยส่วนเดียว. อย่างนี้ แม้กระแสทั้งหลายก็เป็นอันถูกปิดแล้ว จากนั้นจึงถามยิ่งขึ้นไปอีก.

---

Paññā ca sati ca nāmarūpassa kho tassa bhagavantaṃ puṭṭhumāgamma katthetaṃ upasammati imāni cattāri padāni bhagavā ekena padena visajjeti.

ปัญญา สติ และนามรูปนั้นแล อาศัย (การถาม) ถึงนามรูปนั้น ย่อมสงบระงับในที่ไหน? พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์บท 4 บทเหล่านี้ด้วยบทเดียว.

---

Yametaṃ pañhaṃ apucchi , ajita taṃ vadāmi te…pe…;

Viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ upasammati.

อชิตะ ปัญหาใดที่ท่านถามแล้วนั้น เราจะบอกแก่ท่าน... (ละ)... เพราะความดับแห่งวิญญาณ สิ่งนี้ย่อมสงบระงับใน (นิพพาน) นี้.

---

Iminā pañhena kiṃ pucchati? Anupādisesanibbānadhātuṃ pucchati, taṃ bhagavā anupādisesāya nibbānadhātuyā visajjeti. Tattha paṭhamena pañhena saṃkilesaṃ pucchati. Dutiyena pañhena vodānaṃ pucchati. Tatiyena pañhena sopādisesanibbānadhātuṃ pucchati. Catutthena pañhena anupādisesanibbānadhātuṃ paṭipucchati tato uttari paṭipucchati.

ด้วยปัญหานี้ ถามอะไร? ถามถึงอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. ในปัญหาเหล่านั้น ด้วยปัญหาที่ 1 ถามถึงสังกิเลส. ด้วยปัญหาที่ 2 ถามถึงโวทาน (ความผ่องแผ้ว). ด้วยปัญหาที่ 3 ถามถึงสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ. ด้วยปัญหาที่ 4 ถามกลับถึงอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. จากนั้นจึงถามกลับยิ่งขึ้นไปอีก.

---

Ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idha;

Tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisa.

ท่านผู้นิรทุกข์ ธรรมทั้งหลายที่เป็นสังขตะใดมีอยู่ และพระเสกขะทั้งหลายผู้มากในโลกนี้ใดมีอยู่ ความเป็นไป (จริยา) ของท่านเหล่านั้นผู้มีปัญญาเครื่องรักษาตน เมื่อถูกข้าพเจ้าถามแล้ว โปรดบอกเถิด.

---

Imāni cattāri padāni pucchati. Kati ca pana te pañhe saṅkhātadhammā ca arahantā sekkhā ca? Kiṃ pubbaṃ kiñca pacchimanti ayamattho. Tattha kataraṃ paṭhamaṃ pucchati, kataraṃ pacchā? Arahantaṃ paṭhamaṃ pucchati. Sekkhadhamme tattha kena padena saṅkhātadhammāti arahanto gahitā, puthūti sekkhā gahitā. Tesaṃ me nipakoti sādhāraṇaṃ padaṃ bhagavantaṃ pucchati. Tassa sādhāraṇāni ca asādhāraṇāni ca pañhesu pucchitabbāni. Taṃ bhagavā visajjeti. Na tathā puṭṭhaṃ, paṭhamaṃ puṭṭhaṃ, taṃ pacchā visajjeti. Yaṃ pacchā pucchitaṃ paṭhamaṃ visajjeti. Kiñca idaṃ pucchitaṃ visuddhānaṃ visujjhantānañca kā iriyāti idaṃ pucchi, taṃ kāmesu nābhigijjheyya. Manasānāvilo siyāti pariyuṭṭhānāni vitakkena ca bhagavā nivāreti, dve pana vitakkaanāvilatāya pariyuṭṭhānaṃ, yathā nīvaraṇesu niddiṭṭhaṃ. Kusalā sabbadhammesūti arahantaṃ visajjeti.

ย่อมถามบท 4 บทเหล่านี้. และปัญหาเหล่านั้นมีเท่าไร? คือสังขตธรรม (พระอรหันต์) และพระเสกขะ. อะไรเป็นเบื้องต้น อะไรเป็นเบื้องปลาย นี้คือเนื้อความ. ในปัญหาเหล่านั้น ถามถึงใครก่อน ใครหลัง? ถามถึงพระอรหันต์ก่อน. ส่วนธรรมของพระเสกขะ ในที่นั้น ด้วยบทว่า 'สังขาตธัมมา' ทรงถือเอาพระอรหันต์ ด้วยบทว่า 'ปุถู' ทรงถือเอาพระเสกขะ. ด้วยบทว่า 'เตสัง เม นิปะโก' ย่อมถามพระผู้มีพระภาคด้วยบทที่เป็นสาธารณะ. ในปัญหาเหล่านั้น พึงถามถึงสิ่งที่เป็นสาธารณะและอสาธารณะของท่านนั้น. พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์คำถามนั้น. ไม่ทรงพยากรณ์ตามที่ถาม คือสิ่งที่ถามก่อน ทรงพยากรณ์ภายหลัง สิ่งที่ถามภายหลัง ทรงพยากรณ์ก่อน. และที่ถามนี้ ถามว่า 'จริยาของท่านผู้บริสุทธิ์แล้วและท่านผู้กำลังบริสุทธิ์เป็นอย่างไร?' พระผู้มีพระภาคทรงห้ามปริยุฏฐานกิเลสด้วยวิตก ด้วยบทว่า 'ไม่พึงกำหนัดยินดีในกามทั้งหลาย มีใจไม่ขุ่นมัว' วิตก 2 อย่างเป็นไปเพื่อความไม่ขุ่นมัวแห่งปริยุฏฐานกิเลส ตามที่แสดงไว้ในนิวรณ์ทั้งหลาย. ด้วยบทว่า 'กุสลา สัพพะธัมเมสุ' ทรงพยากรณ์ถึงพระอรหันต์.

---

Kenassu tarati oghanti gāthā, imāni cattāri padāni. Cattāroyeva pañhā. Kiṃ kāraṇaṃ, na hi ettha atthānuparivatti byañjanaṃ yathā paṭhamaṃ ajitapañhesu, tassa na ekaṃsena bahūni visajjanāni, bahukā pañhā, ekova na cāpi, sabbe pucchati, pubbe visajjito, yathā catuttho ajitopañhe, yaṃ ettha yathābhūtaṃ pariyesanāpadabandhena visajjanāyo evaṃ yathābhūtaṃ pariyesati. Yo puna ettha yaṃ evaṃ pucchati tattha ayamākāro pucchanāyaṃ antojaṭā bahijaṭāti gāthā pucchitavisajjanāya maggitabbā. Kathaṃ visajjitāti bhagavāti visajjeti? Sīle patiṭṭhāya naro sapaññoti gāthā. Tattha cittabhāvanāya samathā, paññābhāvanāya vipassanā. Tattha evaṃ anumīyati, ye dhammā samathena ca vipassanāya ca pahīyanti, te ime antojaṭā bahijaṭā. Tattha visajjanaṃ samathena rāgo pahīyati, vipassanāya avijjā. Ajjhattavatthuko rāgo antojaṭā, bāhiravatthuko rāgo bahijaṭā. Ajjhattavatthukā sakkāyadiṭṭhi, ayaṃ antojaṭā. Ekasaṭṭhi diṭṭhigatāni ca bāhiravatthukāni bahijaṭā, yā hi ajjhattavatthukā yā diṭṭhibhāgiyena bhavissati, ayaṃ jaṭā. Tathā saṃkhittena yā kāci ajjhattavatthukā taṇhā ca diṭṭhi ca, ayaṃ antojaṭā. Yā kāci bāhiravatthukā taṇhā ca diṭṭhi ca, ayaṃ bahijaṭā.

ด้วยพระคาถาว่า "บุคคลย่อมข้ามโอฆะได้อย่างไร" บท ๔ บทเหล่านี้ เป็นปัญหา ๔ ประการนั่นเอง เพราะเหตุไร? เพราะในพระเทศนานี้ พยัญชนะเป็นไปตามเนื้อความ (ตามพระญาณ) เหมือนในปัญหาของอชิตะในเบื้องต้น การวิสัชนาของท่านนั้นมิใช่มีเพียงหนึ่งเดียว แต่มีมาก ปัญหาก็มีมาก มิใช่มีเพียงปัญหาเดียวและคำตอบเดียวเท่านั้น ทรงถามถึงบุคคลทั้งปวง วิสัชนาไว้แล้วในก่อน เหมือนปัญหาที่ ๔ ในอชิตปัญหา การวิสัชนาด้วยการผูกบทที่แสวงหาตามความเป็นจริงในพระเทศนานี้ ย่อมแสวงหาตามความเป็นจริงอย่างนั้น อนึ่ง ในพระเทศนานี้ ผู้ใดถามอย่างนี้ ในคำถามนั้น อาการแห่งการถามนี้คือ พระคาถาว่า "รกชัฏใน รกชัฏนอก" พึงแสวงหาด้วยการถามและการวิสัชนา ถามว่า วิสัชนาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคทรงวิสัชนาว่า พระคาถาว่า "นรชนผู้มีปัญญา ตั้งมั่นอยู่ในศีล" ในพระคาถานั้น สมถะชื่อว่าจิตตภาวนา วิปัสสนาชื่อว่าปัญญาภาวนา ในพระเทศนานี้ พึงสันนิษฐานอย่างนี้ว่า ธรรมเหล่าใดอันสมถะและวิปัสสนาละได้แล้ว ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า รกชัฏในและรกชัฏนอก ในการวิสัชนาในพระเทศนานั้น ราคะอันสมถะละได้ อวิชชาอันวิปัสสนาละได้ ราคะที่มีอัชฌัตตวัตถุเป็นที่อาศัย ชื่อว่า รกชัฏใน ราคะที่มีพหิทธวัตถุเป็นที่อาศัย ชื่อว่า รกชัฏนอก สักกายทิฏฐิที่มีอัชฌัตตวัตถุเป็นที่อาศัย นี้ชื่อว่า รกชัฏใน ทิฏฐิ ๖๑ ประการที่มีพหิทธวัตถุเป็นที่อาศัย ชื่อว่า รกชัฏนอก รกชัฏใดที่มีอัชฌัตตวัตถุเป็นที่อาศัย จักมีโดยส่วนแห่งทิฏฐิ นี้ชื่อว่า รกชัฏ โดยย่อ ตัณหาและทิฏฐิอย่างใดอย่างหนึ่งที่มีอัชฌัตตวัตถุเป็นที่อาศัย นี้ชื่อว่า รกชัฏใน ตัณหาและทิฏฐิอย่างใดอย่างหนึ่งที่มีพหิทธวัตถุเป็นที่อาศัย นี้ชื่อว่า รกชัฏนอก

---

Yathā devatā bhagavantaṃ pucchati ‘‘catucakkaṃ navadvāra’’nti gāthā. Tattha bhagavā visajjeti ‘‘chetvā naddhiṃ varattaṃ cā’’ti gāthā, idaṃ bhagavā dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ visajjeti. Imāya visajjanāya bhagavā anumīyati kilese ettha purimāya gāthāya niddisitabbena. Taṃ hi catucakkanti cattāro vā hatthapādā. Navadvāranti nava vaṇamukhāni. Yathā catucakkanti cattāro upādānā, upādānappaccayā bhavo, upādānanirodhā bhavanirodho. Navadvāranti nava mānavidhā, mānajātikāya hi dukkhaṃ seyyenamhi paraso tīṇi tikāni puṇṇaṃ. Tikena saṃyuttaṃ hi pañcakāmaguṇiko rāgo. Tattha naddhīti taṇhā visajjīyati. Varattanti mānaṃ visajjeti, icchā lobho ca pāpakoti pañcakāmaguṇiko rāgo. Tattha visamalobho pāpakoti niddisiyati samūlataṇhanti. Aññāṇamūlakā taṇhāti aññāṇamūlakā taṇhā, taṇhāya ca diṭṭhiyā ca pahānaṃ. Ye ca puna aññepi keci catucakkayogena teneva kāraṇena ca yujjanti, saṃsāragāmino dhammā sabbe niddisitabbā. Tatthāyaṃ gāthā visajjanā pucchāya ca visajjanāya sameti. Yaṃ yadi sandena atha saha byākaraṇena anugītiyaṃ ca so vicayoti bhagavā yattakāni padāni nikkhipati, tattakehi anugāyati.

เหมือนอย่างที่เทวดาทูลถามพระผู้มีพระภาคด้วยพระคาถาว่า "กายมีล้อ ๔ มีประตู ๙" ในปัญหานั้น พระผู้มีพระภาคทรงวิสัชนาด้วยพระคาถาว่า "ตัดเชือกคือตัณหาและหนังคือมานะได้แล้ว" พระผู้มีพระภาคทรงวิสัชนาข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์นี้ ด้วยการวิสัชนานี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงให้สันนิษฐานถึงกิเลสในพระคาถาก่อนที่พึงระบุถึง คำว่า "ล้อ ๔" นั้น คือ มือ ๒ และเท้า ๒ รวมเป็น ๔ คำว่า "ประตู ๙" คือ ปากแผล ๙ แห่ง อีกนัยหนึ่ง คำว่า "ล้อ ๔" คือ อุปาทาน ๔ เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ คำว่า "ประตู ๙" คือ มานะ ๙ ประการ เพราะความทุกข์ย่อมมีแก่ผู้มีมานะเป็นกำเนิด ด้วยมานะว่า "เราดีกว่าเขา" เป็นต้น ติกะ ๓ หมวดจึงเต็มบริบูรณ์ เพราะราคะในกามคุณ ๕ ประกอบด้วยติกะ ในพระคาถานั้น ทรงวิสัชนาตัณหาด้วยคำว่า "เชือก" (naddhi) ทรงวิสัชนามานะด้วยคำว่า "หนัง" (varatta) คำว่า "ความปรารถนาและโลภะอันลามก" คือ ราคะในกามคุณ ๕ ในพระคาถานั้น ทรงระบุถึงวิสมโลภะว่า "ลามก" และระบุถึงตัณหาพร้อมด้วยราก (สมูลตัณหา) คำว่า "ตัณหามีอัญญาณเป็นมูล" คือ ตัณหาที่มีอวิชชาเป็นมูล การละตัณหาและทิฏฐิ อนึ่ง บุคคลเหล่าอื่นใดก็ตามที่ประกอบด้วยจักร ๔ (สัจจะ ๔) และประกอบด้วยเหตุนั้นนั่นเอง ธรรมทั้งปวงที่เป็นไปในสังสารวัฏพึงระบุถึง ในพระเทศนานั้น พระคาถาวิสัชนานี้ ย่อมเข้ากันได้กับคำถามและการวิสัชนา หากเข้ากันได้โดยอนุสนธิ ก็ย่อมเข้ากันได้กับไวยากรณ์และอนุคีติ พระผู้มีพระภาคทรงวางบทไว้เท่าใด ก็ทรงกล่าวซ้ำด้วยบทเท่านั้น นั่นคือ วิจยะ

---

46. Aṭṭhahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato bhikkhu dūteyyaṃ gantumarahati. Imāni aṭṭha padāni nikkhittāni. Chahi padehi bhagavā anugāyati.

46. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ ย่อมควรเพื่อไปเป็นทูต บท ๘ บทเหล่านี้ถูกวางไว้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกล่าวซ้ำด้วย ๖ บท

---

‘‘Yo ve na byathati patvā, parisaṃ uggavādiniṃ;

Na ca hāpeti vacanaṃ, na ca chādeti sāsanaṃ.

ผู้ใดแล เมื่อเข้าไปสู่บริษัทที่กล่าวคำหยาบ ย่อมไม่หวั่นไหว ไม่ทำให้พระดำรัสเสื่อมเสีย และไม่ปกปิดพระศาสนา

---

‘‘Asandiddhiṃ ca bhaṇati, pucchito na ca kuppati;

Sa ve tādisako bhikkhu, dūteyyaṃ gantumarahatī’’ti.

และกล่าวคำที่ไม่คลุมเครือ (ชัดเจน) เมื่อถูกถามก็ไม่โกรธ ภิกษุเช่นนั้นแล ย่อมควรเพื่อไปเป็นทูต

---

Tattha pana bhagavā yattakāni padāni nikkhipati, tattakehi anugāyati. Sattahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato kalyāṇamitto piyo garubhāvanīyoti vitthārena, idaṃ bhagavā sattahi padehi anugāyati. Iti bahussutavā anugāyati, appatarakathaṃ padaṃ vā nikkhepo, bahussutavā nava padāni nikkhepo, appatarikā anugītiyā bahutarikā anugāyati. Ayaṃ vuccati te anugīti ca vicayo, ayaṃ vicayo nāma hāro.

ในพระธรรมเทศนานั้น พระผู้มีพระภาคทรงวางบทไว้เท่าใด ก็ทรงกล่าวซ้ำด้วยบทเท่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงกล่าวซ้ำด้วยบท ๗ บท ซึ่งพระธรรมเทศนาว่า "ภิกษุทั้งหลาย มิตรที่ดีงามผู้ประกอบด้วยองค์ ๗ ประการ เป็นที่รัก เป็นที่เคารพ เป็นที่น่าเจริญ" โดยพิสดาร ผู้คงแก่เรียนก็กล่าวซ้ำอย่างนี้ การวางบทหรือคำพูดที่สั้นลง ผู้คงแก่เรียนก็วางบท ๙ บท ธรรมเทศนาที่สั้นก็กล่าวซ้ำ ธรรมเทศนาที่ยาวก็กล่าวซ้ำ ธรรมเทศนานี้จึงเรียกว่า อนุคีติและวิจยะ นี้คือวิจยหาระ

---

Tattha katamo yuttihāro?

ในหาระเหล่านั้น ยุตติหาระคืออะไร?

---

Sabbesaṃ hārānaṃ, yā bhūmī yo ca gocaro tesaṃ;

Yuttāyutti parikkhā, hāro yuttīti niddiṭṭho.

หาระใดเป็นภูมิและโคจรของหาระทั้งปวง การพิจารณาความสมควรและไม่สมควร หาระนั้นเรียกว่ายุตติหาระ

---

Hārānaṃ soḷasannaṃ yathā desanā yathā vicayo yo ca niddisiyati, ayaṃ niddeso. Ayaṃ pucchā suttesu na yujjatīti yā tattha vīmaṃsā, ayaṃ yutti.

การชี้แจงหาระ ๑๖ ประการตามธรรมเทศนาและตามการวิเคราะห์ใด นี้คือการชี้แจง คำถามนี้ไม่สมควรในพระสูตรทั้งหลาย การพิจารณาใดมีอยู่ในพระสูตรนั้น นี้คือยุตติหาระ

---

Yathā hi sahetū sappaccayā sattā saṃkilissanti, atthi hetu atthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya, sahetū sappaccayā sattā visujjhanti, atthi hetu atthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā. Sīlavatā, ānanda, puggalena na veyyākaraṇiyā kinti me vippaṭisāro uppādeyya…pe… abyākaraṇaṃ kattabbaṃ, ayaṃ visuddhiyā maggo. Tassa hetu ko paccayo, sīlakkhandhassa cattāri cattāri hetu ca paccayo ca. Sappurisasaṃsevo yo ca patirūpadesavāso ca, ayaṃ upādāpaccayatā sappaccayo. Yaṃ porāṇakammaṃ assa vipāko paccayo, tāya paccayāya attasammāpaṇidhi, ayaṃ hetu. Iti sīlakkhandho sahetu sappaccayoti idaṃ lokikaṃ sīlaṃ.

สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองเพราะมีเหตุและปัจจัยอย่างไร เหตุและปัจจัยเพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลายมีอยู่ สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์เพราะมีเหตุและปัจจัยอย่างไร เหตุและปัจจัยเพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลายมีอยู่ อานนท์ บุคคลผู้มีศีลไม่ควรตอบคำถามว่า "อะไรหนอจะทำให้เราเกิดความเดือดร้อนใจ" ... การไม่ตอบพึงกระทำ นี้คือหนทางแห่งความบริสุทธิ์ เหตุและปัจจัยของหนทางนั้นคืออะไร? เหตุและปัจจัยของศีลขันธ์มีอย่างละ ๔ การคบหาสัตบุรุษและการอยู่ในประเทศที่สมควร นี้เป็นปัจจัยเพราะเป็นอุปาทานปัจจัย กรรมเก่าใดเป็นวิบากและปัจจัย เพราะปัจจัยนั้น การตั้งตนไว้ชอบนี้เป็นเหตุ ดังนั้น ศีลขันธ์มีเหตุและปัจจัย นี้คือโลกิยศีล

---

Yaṃ pana lokuttaraṃ sīlaṃ, tassa tīṇi indriyāni paccayo – saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ samādhindriyaṃ – ayaṃ paccayo. Satindriyañca paññindriyañca hetu. Paññāya nibbedhagāminiyā, yaṃ sīlaṃ jāyati. Sotāpannassa ca sīlaṃ tenāyaṃ hetu ayaṃ paccayo. Yaṃ puna samādhino passaddhi ca pīti ca pāmojjaṃ paccayo. Yaṃ sukhaṃ hetu tena samādhikkhandho sahetu sappaccayo. Yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ paññā. Tassa paratoghoso ajjhattaṃ ca yoniso manasikāro hetu ca paccayo ca, iti ime tayo khandhā sahetū sappaccayā evaṃ satta paññā. Sattabyākaraṇīsu ca suttesu na yujjati. Ayaṃ yuttihāro. So catūsu mahāpadesesu daṭṭhabbo.

ส่วนศีลที่เป็นโลกุตตระนั้น อินทรีย์ 3 ประการเป็นปัจจัย คือ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สมาธินทรีย์ นี้เป็นปัจจัย. สตินทรีย์และปัญญินทรีย์เป็นเหตุ. ศีลใดย่อมเกิดขึ้นด้วยปัญญาที่นำไปสู่การแทงตลอด. และศีลของพระโสดาบันนั้น ด้วยศีลนั้น นี้เป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย. อีกประการหนึ่ง ปัสสัทธิ ปีติ และปราโมทย์ของผู้มีสมาธิเป็นปัจจัย. ความสุขเป็นเหตุ. เพราะเหตุนั้น สมาธิขันธ์จึงมีเหตุและมีปัจจัย. การที่ผู้มีสมาธิรู้ตามความเป็นจริงนี้คือปัญญา. ปัญญานั้นมีปรโตโฆสะและโยนิโสมนสิการภายในตนเป็นทั้งเหตุและปัจจัย. ขันธ์ 3 เหล่านี้มีเหตุและมีปัจจัยด้วยประการฉะนี้ ปัญญา 7 ประการอย่างนี้. ย่อมไม่ขัดแย้งในคำพยากรณ์ 7 ประการและในพระสูตรทั้งหลาย. นี้คือยุตติหาระ. ยุตติหาระนั้นพึงเห็นในมหาปเทส 4.

---

47. Tattha katamaṃ padaṭṭhānaṃ?

47. ในหาระเหล่านั้น ปทัฏฐานหาระคืออะไร?

---

Dhammaṃ deseti jino, tassa ca dhammassa yaṃ padaṭṭhānaṃ;

Iti yāva sabbadhammā, eso hāro padaṭṭhāno.

พระชินเจ้าทรงแสดงธรรม, และปทัฏฐานของธรรมนั้นใด, จนถึงธรรมทั้งปวง, หาระนั้นคือปทัฏฐานหาระ.

---

Tattha pañcakāmaguṇā kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ. Yesaṃ kesañci kāmarāgo uppajjati uppanno vā uppajjissati vā, etesu yepi pañcasu rūpesu āyatanesu nāññatra etehi kāmarāgassa padaṭṭhānanti. Vuccate, tena pañca kāmaguṇā kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ. Pañcindriyāni rūparāgassa padaṭṭhānaṃ. Manindriyaṃ bhavarāgassa padaṭṭhānaṃ. Pañcakkhandhā sakkāyadiṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Ekasaṭṭhi diṭṭhigatāni diṭṭhirāgassa padaṭṭhānaṃ. Kāmadhātu kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ. Arūpadhātu arūparāgassa padaṭṭhānaṃ. Sukhasaññā kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ. Byāpādasaññā byāpādassa padaṭṭhānaṃ. Asampajaññatā sammohassa padaṭṭhānaṃ. Nava āghātavatthūni byāpādassa padaṭṭhānaṃ. Navavidhaṃ mānaṃ mānassa padaṭṭhānaṃ. Sukhā vedanā rāgānusayassa padaṭṭhānaṃ. Dukkhā vedanā paṭighānusayassa padaṭṭhānaṃ. Adukkhamasukhā vedanā avijjānusayassa padaṭṭhānaṃ. Attavādupādānañca musāvādo ca lobhassa padaṭṭhānaṃ. Pāṇātipāto ca pisuṇavācā ca pharusavācā ca byāpādassa padaṭṭhānaṃ. Micchattañca samphappalāpo ca mohassa padaṭṭhānaṃ. Bhavaṃ bhogañca vokāro ahaṃkārassa padaṭṭhānaṃ. Bāhirānaṃ pariggaho mamaṃkārassa padaṭṭhānaṃ. Kāyassa saṅgaṃ diṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Kāyikadoso dosassa padaṭṭhānaṃ. Kāyikakāsāvo lobhassa padaṭṭhānaṃ. Yo yo vā pana dhammo yena yena ārammaṇena uppajjati saccādhiṭṭhānena vā dhammādhiṭṭhānena vā anusayanena vā, so dhammo tassa padaṭṭhānaṃ. Tena sārammaṇena so dhammo uppajjati.

ในหาระนั้น กามคุณ 5 เป็นปทัฏฐานของกามราคะ. กามราคะใดเกิดขึ้นอยู่ เกิดขึ้นแล้ว หรือจักเกิดขึ้นแก่ใครก็ตาม, ในรูป 5 ประการและอายตนะเหล่านั้น, กามราคะเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้น เกิดขึ้นแล้ว หรือจักเกิดขึ้น. นอกจากสิ่งเหล่านี้แล้ว ไม่มีปทัฏฐานของกามราคะ. จึงกล่าวว่า กามคุณ 5 เป็นปทัฏฐานของกามราคะ. อินทรีย์ 5 เป็นปทัฏฐานของรูปราคะ. มนินทรีย์เป็นปทัฏฐานของภวราคะ. ขันธ์ 5 เป็นปทัฏฐานของสักกายทิฏฐิ. ทิฏฐิ 61 ประการเป็นปทัฏฐานของทิฏฐิราคะ. กามธาตุเป็นปทัฏฐานของกามราคะ. อรูปธาตุเป็นปทัฏฐานของอรูปราคะ. สุขสัญญาเป็นปทัฏฐานของกามราคะ. พยาบาทสัญญาเป็นปทัฏฐานของพยาบาท. อสัมปชัญญะเป็นปทัฏฐานของความหลง. อาฆาตวัตถุ 9 ประการเป็นปทัฏฐานของพยาบาท. มานะ 9 ประการเป็นปทัฏฐานของวิธมานะ. สุขเวทนาเป็นปทัฏฐานของราคานุสัย. ทุกขเวทนาเป็นปทัฏฐานของปฏิฆานุสัย. อทุกขมสุขเวทนาเป็นปทัฏฐานของอวิชชานุสัย. อัตตวาทุปาทานและมุสาวาทเป็นปทัฏฐานของโลภะ. ปาณาติบาต ปิสุณาวาจา และผรุสวาจาเป็นปทัฏฐานของพยาบาท. มิจฉัตตะและสัมผัปปลาปะเป็นปทัฏฐานของโมหะ. ภพ โภคะ และโวการะเป็นปทัฏฐานของอหังการ. การถือครองสิ่งภายนอกเป็นปทัฏฐานของมมังการ. ความข้องติดในกายเป็นปทัฏฐานของทิฏฐิ. โทษทางกายเป็นปทัฏฐานของโทสะ. กายิกกาสาวะเป็นปทัฏฐานของโลภะ. อนึ่ง ธรรมใดๆ ย่อมเกิดขึ้นด้วยอารมณ์ใดๆ หรือด้วยสัจจาธิษฐาน หรือด้วยธรรมาธิษฐาน หรือด้วยอนุสยนะ, ธรรมนั้นเป็นปทัฏฐานของสิ่งนั้น. ธรรมนั้นย่อมเกิดขึ้นพร้อมด้วยอารมณ์นั้น.

---

Yathā manusso purimassa padassa padaṭṭhānaṃ alabhanto dutiyaṃ padaṃ uddharati, so pacchānupadaṃ saṃharati. Yadi pana yo na dutiyapadassa padaṭṭhānaṃ labhati, aparaṃ padaṃ uddharati. Tassa yo ceso paccayo bhavati. Evaṃ dhammo kusalo vā akusalo vā abyākato vā padaṭṭhānaṃ alabhanto na pavattati. Yathā payuttassa dhammassa yonilābho , ayaṃ vuccati padaṭṭhāno hāro.

เปรียบเหมือนมนุษย์เมื่อไม่ได้ปทัฏฐานของเท้าหน้า ก็ยกเท้าที่สองขึ้น เขาก็รวบเท้าหลังตามไป. หากเขาไม่ได้ปทัฏฐานของเท้าที่สอง ก็ยกเท้าอื่นขึ้น. ปัจจัยใดมีแก่เขา (อย่างนั้น). ธรรมที่เป็นกุศล อกุศล หรืออัพยากฤต ก็เช่นเดียวกัน เมื่อไม่ได้ปทัฏฐาน ย่อมไม่เป็นไป. การได้ซึ่งโยนิของธรรมที่ประกอบกันโดยประการใด, นี้เรียกว่าปทัฏฐานหาระ.

---

48. Tattha katamo lakkhaṇo hāro?

48. ในหาระเหล่านั้น ลักขณะหาระคืออะไร?

---

Vuttamhi ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā tena;

Sabbe bhavanti vuttā, so hāro lakkhaṇo nāma.

เมื่อธรรมอย่างหนึ่งถูกกล่าวแล้ว, ธรรมทั้งหลายที่มีลักษณะเดียวกันนั้น, เพราะเหตุนั้น ธรรมทั้งปวงก็ชื่อว่าถูกกล่าวแล้ว, หาระนั้นเรียกว่าลักขณะหาระ.

---

Yesañca susamāraddhā, niccaṃ kāyagatāsatīti gāthāya vuttāya kāyagatāsatiyā vuttā vedanāgatā cittagatā dhammagatā ca sati catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ ekena satipaṭṭhānena. Na hi cittaṃ ekasmiṃ viññāṇaṭṭhitiyā pavattati, nānāsu gatīsu pavattati, kāyagatāsatiyā vuttāya vuttā vedanāgatā cittadhammagatā ca. Na hi kāyagatāsatiyā bhāvitāya satipaṭṭhānā cattāro bhāvanāpāripūriṃ na gacchanti. Evaṃ tassadisesu dhammesu vuttesu sabbadhammā vuttā ca bhavanti.

เมื่อคาถาว่า 'ผู้ใดตั้งกายคตาสติไว้ดีแล้วเป็นนิตย์' ถูกกล่าวแล้ว, เมื่อกายคตาสติถูกกล่าว สติที่มีเวทนาเป็นอารมณ์ สติที่มีจิตเป็นอารมณ์ และสติที่มีธรรมเป็นอารมณ์ ก็ชื่อว่าถูกกล่าวแล้วด้วยสติปัฏฐานหนึ่งในสติปัฏฐาน 4. เพราะว่าจิตย่อมไม่เป็นไปในวิญญาณฐิติเดียว ย่อมเป็นไปในวิญญาณฐิติที่ต่างกัน. เมื่อกายคตาสติถูกกล่าวแล้ว เวทนาคตาสติ จิตตคตาสติ และธัมมคตาสติ ก็ชื่อว่าถูกกล่าวแล้ว. เพราะว่าเมื่อกายคตาสติถูกเจริญแล้ว สติปัฏฐานทั้ง 4 จะไม่ถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนานั้นหามิได้ (ย่อมถึง). เมื่อธรรมทั้งหลายที่คล้ายกันถูกกล่าวแล้วอย่างนี้ ธรรมทั้งปวงก็ชื่อว่าถูกกล่าวแล้ว.

---

Sacittapariyodāpanaṃ, etaṃ buddhāna sāsananti gāthā cetasikā dhammā vuttā, citte rūpaṃ vuttaṃ. Idaṃ nāmarūpaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Tato sacittapariyodāpanā yaṃ yaṃ odapeti, taṃ dukkhaṃ. Yena odapeti, so maggo. Yato odapanā, so nirodho. Cakkhuṃ ca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tattha sahajātā vedanā saññā cetanā phasso manasikāro ete te dhammā ekalakkhaṇā uppādalakkhaṇena. Yo ca rūpe nibbindati, vedanāya so nibbindati, saññāsaṅkhāraviññāṇesupi so nibbindati. Iti ye ekalakkhaṇā dhammā, tesaṃ ekamhi dhamme niddiṭṭhe sabbe dhammā niddiṭṭhā honti, ayaṃ vuccati lakkhaṇo hāro.

เมื่อคาถาว่า 'การทำจิตของตนให้ผ่องแผ้ว นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย' ถูกกล่าวแล้ว เจตสิกธรรมทั้งหลายก็ชื่อว่าถูกกล่าวแล้ว. เมื่อจิตถูกกล่าวแล้ว รูปก็ชื่อว่าถูกกล่าวแล้ว. นามรูปนี้เป็นทุกขอริยสัจ. ดังนั้น ในการทำจิตของตนให้ผ่องแผ้วนั้น สิ่งใดที่ทำให้ผ่องแผ้ว สิ่งนั้นคือทุกข์. สิ่งใดที่ทำให้ผ่องแผ้ว (มรรคธรรม) สิ่งนั้นคือมรรค. เพราะความผ่องแผ้ว (จากกิเลส) มีอยู่ สิ่งนั้นคือนิโรธ. จักขุวิญญาณย่อมเกิดขึ้นอาศัยจักษุและรูป, ในการเกิดขึ้นนั้น เวทนา สัญญา เจตนา ผัสสะ มนสิการ ที่เกิดร่วมกัน ธรรมเหล่านั้นมีลักษณะเดียวกันด้วยลักษณะแห่งการเกิดขึ้น. ผู้ใดเบื่อหน่ายในรูป ผู้นั้นย่อมเบื่อหน่ายในเวทนา ผู้นั้นย่อมเบื่อหน่ายในสัญญา สังขาร และวิญญาณด้วย. ดังนั้น ธรรมทั้งหลายที่มีลักษณะเดียวกัน เมื่อธรรมอย่างหนึ่งถูกระบุแล้ว ธรรมทั้งปวงก็ชื่อว่าถูกระบุแล้ว นี้เรียกว่าลักขณะหาระ.

---

Tattha katamo catubyūho hāro?

ในหาระเหล่านั้น จตุพยูหหาระคืออะไร?

---

Nirutti adhippāyo ca, byañjanā desanāya ca;

Suttattho pubbāparasandhi, eso hāro catubyūho.

นิรุตติและอธิปรายะ, พยัญชนะและการแสดงธรรม, อรรถแห่งพระสูตรและการเชื่อมโยงก่อนหลัง, หาระนั้นคือจตุพยูหหาระ.

---

Tattha katamā nirutti, sā kathaṃ pariyesitabbā ? Yathā vuttaṃ bhagavatā ekādasahi aṅgehi samannāgato bhikkhu khippaṃ dhammesu mahattaṃ pāpuṇāti, atthakusalo ca hoti, dhammakusalo ca hoti, niruttikusalo ca hoti, itthādhivacanakusalo ca hoti, purisādhivacanakusalo ca, vipurisādhivacanakusalo ca, atītādhivacanakusalo ca, anāgatādhivacanakusalo ca, paccuppannādhivacanakusalo ca. Ekādhippāyena kusalo nānādhippāyena kusalo. Kimhi desitaṃ, atītānāgatapaccuppannaṃ. Itthādhivacanena purisādhivacanena vipurisādhivacanena sabbaṃ yathāsuttaṃ niddiṭṭhaṃ. Taṃ byañjanato niruttikosallato yo yaṃ suttassa suniruttidunniruttitaṃ avekkhati, idaṃ evaṃ niropayitabbaṃ. Idampi na niropayitabbaṃ. Idaṃ vuccate niruttikosallaṃ.

ในบรรดา (หารเหล่านั้น) นิรุตติ คืออะไร? พึงแสวงหานิรุตตินั้นอย่างไร? ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ย่อมบรรลุความเป็นใหญ่ในธรรมโดยเร็ว คือ เป็นผู้ฉลาดในอรรถ เป็นผู้ฉลาดในธรรม เป็นผู้ฉลาดในนิรุตติ เป็นผู้ฉลาดในคำที่แสดงเพศหญิง เป็นผู้ฉลาดในคำที่แสดงเพศชาย เป็นผู้ฉลาดในคำที่แสดงเพศไม่เป็นหญิงไม่เป็นชาย (นปุงสกลิงค์) เป็นผู้ฉลาดในคำที่แสดงอดีตกาล เป็นผู้ฉลาดในคำที่แสดงอนาคตกาล เป็นผู้ฉลาดในคำที่แสดงปัจจุบันกาล เป็นผู้ฉลาดในความมุ่งหมายเดียว เป็นผู้ฉลาดในความมุ่งหมายต่าง ๆ อดีต อนาคต ปัจจุบัน ตรัสแสดงไว้ในอะไร? ด้วยคำที่แสดงเพศหญิง ด้วยคำที่แสดงเพศชาย ด้วยคำที่แสดงเพศไม่เป็นหญิงไม่เป็นชาย พระสูตรทั้งหมดที่แสดงไว้ตามลำดับ ผู้ใดพิจารณาถึงความที่นิรุตติของพระสูตรนั้นเป็นนิรุตติที่ดีหรือเป็นนิรุตติที่ไม่ดี ด้วยพยัญชนะ ด้วยความฉลาดในนิรุตติ ว่า 'สิ่งนี้พึงประยุกต์ใช้ดังนี้' 'สิ่งนี้ไม่พึงประยุกต์ใช้' ทั้งหมดนี้เรียกว่า นิรุตติกุศล

---

49. Tattha katamaṃ adhippāyakosallaṃ? Yathādesitassa suttassa sabbassa vāraṃ gacchati imena bhagavatā desitabbanti. Yathā kiṃ appamādo amataṃ padaṃ, pamādo maccuno padanti gāthā. Ettha bhagavato ko adhippāyo? Ye asītimeva ākaṅkhanti te appamattā viharissanti, ayaṃ adhippāyo.

49. ในบรรดา (หารเหล่านั้น) อธิปปายกุศล คืออะไร? วาระแห่งพระสูตรทั้งหมดที่แสดงไว้ ย่อมดำเนินไปว่า 'พระผู้มีพระภาคตรัสแสดงไว้ด้วยเหตุนี้' พึงทราบดังนี้ ตัวอย่างเช่น คาถาว่า 'ความไม่ประมาทเป็นทางไม่ตาย ความประมาทเป็นทางแห่งความตาย' เป็นต้น ในคาถานี้ พระผู้มีพระภาคมีพระประสงค์อะไร? ชนเหล่าใดปรารถนา (อายุ) ๘๐ ปีเท่านั้น ชนเหล่านั้นจักอยู่ด้วยความไม่ประมาท นี้คือพระประสงค์

---

Yogassa kālaṃ na nivattati yā ca, so na tattha pāpintave bhavanti;

Vedanāmaggaisinā paveditaṃ, dhutarajāsavā dukkhā pamokkhātā.

สำหรับโยคี กาล (แห่งพุทธุปบาท) ย่อมไม่ล่วงเลยไป โยคีนั้นย่อมไม่มีธรรมอันลามกในกาลนั้น ฤๅษีเวทนามัคคะไม่ได้แสดงไว้ ผู้มีธุลีคือกิเลสอันขจัดแล้ว ย่อมพ้นจากทุกข์คืออาสวะ

---

Ettha bhagavato ko adhippāyo? Ye dukkhe nāssādakā , te vīriyamārabhissanti dukkhakkhayāyāti. Ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo. Iti gāthāya vā byākaraṇena vā desite iminā suttena sādhakā, yo evaṃ dhammānudhammaṃ paṭipajjatīti so adhippāyo, ayaṃ vuccati desanādhippāyo.

ในเรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคมีพระประสงค์อะไร? ชนเหล่าใดมีความเสื่อมเสียอย่างยิ่งในทุกข์ ชนเหล่านั้นจักปรารภความเพียรเพื่อความสิ้นทุกข์ นี้คือพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในเรื่องนั้น เมื่อแสดงหลักฐานด้วยคาถา หรือด้วยพยากรณ์ หรือด้วยพระสูตรนี้ ศิษย์ผู้ใดปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมอย่างนี้ นั่นคือพระประสงค์ นี้เรียกว่า เทสนาธิปปายะ

---

Tattha katamo pubbāparasandhi? Yaṃ gāthāyaṃ vā suttesu vā padāni asīti tāni bhavanti evaṃ vā evameti tassā gāthāya suttassa vā yāni purimāni padāni yāni ca pacchimakāni, tāni samosāretabbāni. Evaṃ so pubbāparena sandhi ñāyati. Yā ekā samāraddhā gāthā dve tīṇi vā tassa mekadese bhāsitānaṃ abhāsitāhi gāthāhi aniddiṭṭho attho bhavati tadupadhāritabbaṃ. Yaṃva sabbā itissa pariyesamānassa pariyesanā kaṅkhā, tassa vā puggalassa paññattīnaṃ apare pariyesitabbaṃ. Idaṃ vuccate pubbāparena sandhi. Kosallanti vatthuto nidānakosallaṃ. Byañjanato niruttikosallaṃ. Desanādhippāyakosallaṃ. Pubbāparena sandhikosallaṃ. Tattha tassa gāthā pariyesitā nidānaṃ vā. Upalabbhituṃ na attho niddisitabbo vatthuto nidānakosallaṃ atthakosallaṃ imehi catūhi padehi attho pariyesiyanto yathābhūtaṃ pariyiṭṭho hoti. Atha ca sabbo vatthuto vā nidānena vā yo adhippāyo byañjano nirutti sandhi ca anuttaro eso pubbāparena evaṃ suttatthena desitabbaṃ. Ayaṃ catubyūho hāro.

ในบรรดา (หารเหล่านั้น) ปุพพาปรานุสนธิ คืออะไร? บททั้งหลาย ๘๐ บทที่มีอยู่ในคาถาหรือในพระสูตรเหล่านั้น ย่อมเป็นไปอย่างนี้ หรืออย่างนี้ บทเบื้องต้นและบทเบื้องปลายของคาถาหรือพระสูตรนั้น พึงนำมารวมกัน การเชื่อมต่อกันของบทเบื้องต้นและเบื้องปลายนั้น พึงทราบอย่างนี้ คาถาหนึ่งที่เริ่มไว้ดีแล้ว หรือสองสามคาถา ในส่วนหนึ่งของบทที่ตรัสไว้ อรรถที่ไม่ได้แสดงไว้ด้วยคาถาที่ไม่ได้ตรัสไว้ ย่อมมี พึงพิจารณาอรรถนั้น พระสูตรใดมีอยู่ พึงแสวงหาพระสูตรนั้นทั้งหมด สำหรับบุคคลผู้แสวงหา (ความหมาย) พึงแสวงหาความรู้ในพระสูตรอื่น ทั้งหมดนี้เรียกว่า ปุพพาปรานุสนธิ คำว่า กุศล คือ นิทานกุศลโดยวัตถุ นิรุตติกุศลโดยพยัญชนะ เทสนาธิปปายกุศล ปุพพาปรานุสนธิกุศล พึงแสวงหา ในการแสวงหานั้น เมื่อแสวงหาคาถาหรือนิทานของพระสูตรนั้น ไม่ว่าจะพบหรือไม่ก็ตาม พึงแสดงอรรถ พึงแสดงนิทานกุศลโดยวัตถุ และอรรถกุศล เมื่อแสวงหาอรรถด้วยบท ๔ เหล่านี้ ย่อมเป็นการแสวงหาที่ถูกต้องตามความเป็นจริง อีกอย่างหนึ่ง พึงแสวงหาทั้งหมดโดยวัตถุหรือโดยนิทาน อธิปปายะ พยัญชนะ นิรุตติ และอนุสนธิอันยอดเยี่ยมที่เชื่อมโยงกันด้วยบทเบื้องต้นและเบื้องปลาย พึงอธิบายด้วยอรรถแห่งพระสูตรอย่างนี้ ทั้งหมดนี้เรียกว่า จตุพยูหหาร

---

50. Tattha katamo āvaṭṭo hāro?

50. ในบรรดา (หารเหล่านั้น) อาวฏฏหาร คืออะไร?

---

Ekamhi padaṭṭhāne, pariyesati sesakaṃ padaṭṭhānaṃ;

Āvaṭṭati paṭipakkhe, āvaṭṭo nāma so hāro.

ในปทัฏฐานหนึ่ง พึงแสวงหาปทัฏฐานที่เหลือ ย่อมหมุนกลับในปฏิปักษ์ หารนั้นเรียกว่า อาวฏฏหาร

---

Yathā kiṃ unnaḷānaṃ pamattānanti gāthāyo. Yaṃ pamādo, idaṃ kissa padaṭṭhānaṃ? Kusalānaṃ dhammānaṃ osaggassa. Kusaladhammosaggo pana kissa padaṭṭhānaṃ? Akusaladhammapaṭisevanāya. Kissa padaṭṭhānaṃ, kusaladhammapaṭisevanāya? Kissa padaṭṭhānaṃ, kilesavatthupaṭisevanāya? Iti pamādena mohapakkhiyā diṭṭhi avijjā chandarāgapakkhiyā. Tattha taṇhā ca diṭṭhi cattāro āsavā taṇhā kāmāsavo ca bhavāsavo ca diṭṭhāsavo ca avijjāsavo ca. Tattha citte atthīti diṭṭhi cetasikesu niccanti pañcasu kāmaguṇesu ajjhāvahanena kāmāsavo, upapattīsu āsatti bhavāsavo. Tattha rūpakāyo kāmāsavassa bhavāsavassa ca padaṭṭhānaṃ. Nāmakāyo diṭṭhāsavassa avijjāsavassa ca padaṭṭhānaṃ.

ตัวอย่างเช่น คาถาว่า 'ชนผู้คะนอง ผู้ประมาท' เป็นต้น ความประมาทใดมีอยู่ ความประมาทนี้เป็นปทัฏฐานของอะไร? เป็นปทัฏฐานแห่งการละทิ้งกุศลธรรม การละทิ้งกุศลธรรมเล่า เป็นปทัฏฐานของอะไร? เป็นปทัฏฐานแห่งการเสพอกุศลธรรม การเสพอกุศลธรรมเล่า เป็นปทัฏฐานของอะไร? เป็นปทัฏฐานแห่งการเสพวัตถุกิเลส เมื่อถามอย่างนี้ ทิฏฐิในฝ่ายโมหะเป็นปทัฏฐานด้วยความประมาท อวิชชาในฝ่ายฉันทราคะเป็นปทัฏฐาน ในคำนั้น ตัณหาและทิฏฐิ อาสวะ ๔ คือ กามาสวะ ภวาสวะ ทิฏฐาสวะ อวิชชาสวะ ย่อมมี ในบรรดา ๔ อย่างนั้น ทิฏฐิว่า 'มีอยู่ในจิต' ในเจตสิกทั้งหลายว่า 'เที่ยง' ในกามคุณ ๕ ด้วยการนำรสแห่งอารมณ์มา ย่อมเป็นกามาสวะ ความติดข้องในภพ (อุปปัตติภพ) เป็นภวาสวะ ใน ๒ อย่างนั้น รูปกายเป็นปทัฏฐานของกามาสวะและภวาสวะ นามกายเป็นปทัฏฐานของทิฏฐาสวะและอวิชชาสวะ

---

Tattha alliyanāya ajjhattavāhanaṃ kāmāsavassa lakkhaṇaṃ. Patthanaganthanaabhisaṅkhārakāyasaṅkhāraṇaṃ bhavāsavassa lakkhaṇaṃ, abhiniveso ca parāmāso ca diṭṭhāsavassa lakkhaṇaṃ. Appaṭivedho dhammesu asampajaññā ca avijjāsavassa lakkhaṇaṃ. Ime cattāro āsavā cattāri upādānāni. Kāmāsavo kāmupādānaṃ, bhavāsavo bhavupādānaṃ, diṭṭhāsavo diṭṭhupādānaṃ, avijjāsavo attavādupādānaṃ, imehi catūhi upādānehi pañcakkhandhā. Tattha avijjāsavo citte pahātabbo, so citte cittānupassissa pahīyati. Diṭṭhāsavo dhammesu pahātabbo, so dhammesu dhammānupassissa pahīyati. Bhavāsavo āsattiyā pahātabbo, so vedanāsu vedanānupassissa pahīyati. Kāmāsavo pañcasu kāmaguṇesu pahātabbo, so kāye kāyānupassissa pahīyati. Tattha kāyānupassanā dukkhamariyasaccaṃ bhajati. Vedanānupassanā pañcannaṃ indriyānaṃ paccayo sukhindriyassa dukkhindriyassa somanassindriyassa domanassindriyassa upekkhindriyassa, sattakilesopacāro tena samudayaṃ bhajati. Citte cittānupassanā nirodhaṃ bhajati. Dhammesu dhammānupassanā maggaṃ bhajati. Tenassa catūsu ca dassanena tasseva sabbe pahīyanti, yena niddiṭṭhā paṭhamaṃ unnaḷānaṃ pamattānaṃ tesaṃ vaḍḍhanti āsavā. Jānato hi passato āsavānaṃ khayo dukkhaṃ samudayo nirodho maggo hi akusalā dhammā. Evaṃ pariyesitabbā. Yāva tassa akusalassa gati tato paṭipakkhena akusale dhamme pariyesati tesaṃ kilesānaṃ hārena āvaṭṭati. Ayaṃ vuccate āvaṭṭo hāro. Evaṃ sukkāpi dhammā pariyesitabbā. Akusaladhamme āgamissa.

ในบรรดาอาสวะ ๔ อย่างนั้น การนำอารมณ์ภายในมาด้วยความติดข้อง เป็นลักษณะของกามาสวะ การปรารถนา การผูกพัน และการปรุงแต่งกายสังขาร เป็นลักษณะของภวาสวะ การยึดมั่นผิดและการลูบคลำผิด เป็นลักษณะของทิฏฐาสวะ การไม่แทงตลอดในธรรมทั้งหลายและการไม่มีสัมปชัญญะ เป็นลักษณะของอวิชชาสวะ อาสวะ ๔ เหล่านี้ เป็นอุปาทาน ๔ คือ กามาสวะเป็นกามุปาทาน ภวาสวะเป็นภวุปาทาน ทิฏฐาสวะเป็นทิฏฐุปาทาน อวิชชาสวะเป็นอัตตวาทุปาทาน ขันธ์ ๕ ย่อมมีด้วยอุปาทาน ๔ เหล่านี้ ในบรรดาอาสวะเหล่านั้น อวิชชาสวะพึงละในจิต อวิชชาสวะนั้นย่อมละได้เมื่อพิจารณาจิตเนืองๆ ทิฏฐาสวะพึงละในธรรมทั้งหลาย ทิฏฐาสวะนั้นย่อมละได้เมื่อพิจารณาธรรมเนืองๆ ในธรรมทั้งหลาย ภวาสวะพึงละในความติดใจ ภวาสวะนั้นย่อมละได้เมื่อพิจารณาเวทนาเนืองๆ ในเวทนาทั้งหลาย กามาสวะพึงละในกามคุณ ๕ กามาสวะนั้นย่อมละได้เมื่อพิจารณากายเนืองๆ ในกาย ในบรรดาอนุปัสสนาเหล่านั้น กายานุปัสสนา ย่อมเข้าถึงทุกขอริยสัจ เวทนานุปัสสนา เป็นปัจจัยแก่อินทรีย์ ๕ คือ สุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ อุเบกขินทรีย์ เป็นที่เที่ยวไปแห่งกิเลสของสัตว์ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ย่อมเข้าถึงสมุทัยสัจ จิตตานุปัสสนาในจิต ย่อมเข้าถึงนิโรธสัจ ธัมมานุปัสสนาในธรรมทั้งหลาย ย่อมเข้าถึงมรรคสัจ เพราะเหตุนั้น ด้วยการเห็นในมรรค ๔ กิเลสทั้งปวงของบุคคลนั้นย่อมละได้ เพราะอาสวะทั้งหลายที่แสดงไว้ก่อน ย่อมเจริญแก่บุคคลผู้คะนอง ผู้ประมาทเหล่านั้น จริงอยู่ ความสิ้นไปแห่งอาสวะ ย่อมมีแก่บุคคลผู้รู้ ผู้เห็นสัจจะเหล่านี้ คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค อกุศลธรรมทั้งหลาย พึงแสวงหาอย่างนี้ ตราบเท่าที่อกุศลนั้นถูกยึดไว้ ย่อมหมุนกลับด้วยหารแห่งกิเลสเหล่านั้น โดยการแสวงหาอกุศลธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ นี้เรียกว่า อาวฏฏหาร แม้สุกกธรรมทั้งหลายก็พึงแสวงหาอย่างนี้ การมาพึงมีในอกุศลธรรม

---

Tattha āvaṭṭassa hārassa ayaṃ bhūmi sati upaṭṭhānā ca vipallāsā ca cattāri ñāṇāni sakkāyasamuppādāyagāminī ca paṭipadā sakkāyanirodhagāminī paṭipadā.

ในคำนั้น ภูมิของอาวฏฏหารนี้ คือ สติปัฏฐาน วิปลาส ญาณ ๔ ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อการเกิดขึ้นแห่งสักกายะ และปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความดับแห่งสักกายะ

---

51. Tattha katamo vibhatti hāro? Yaṃ kiñci vibhajjabyākaraṇīyaṃ vuccati vibhatti hāro. Yathā kiṃ āgantvā ca puna puggalo hoti, no vāgataṃ na paribhāsati paripucchatāya pañhāya atiyanaṃ ekassa kiñci – ayaṃ vuccate vibhatti hāro.

51. ในบรรดาหารเหล่านั้น วิภัตติหารคืออะไร? สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่พึงจำแนกแล้วพยากรณ์ สิ่งนั้นเรียกว่า วิภัตติหาร ตัวอย่างเช่น บุคคลมาแล้วอีก ย่อมเป็น หรือไม่มาก็เป็น เมื่อถูกถามปัญหา ย่อมกล่าว การถามและการกล่าวนี้ ไม่ใช่ความประสงค์เพียงเล็กน้อยตามความประสงค์ของคนคนเดียว การจำแนกนี้เรียกว่า วิภัตติหาร

---

Tattha katamo parivattano hāro. Yaṃ kiñci paṭipakkhaniddeso, ayaṃ vuccati parivattano hāro. Yathā vuttaṃ bhagavatā sammādiṭṭhikassa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotīti vitthārena sabbāni maggaṅgāni. Ayaṃ vuccate parivattano hāro.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปริวัตตนหารคืออะไร? การแสดงโดยปฏิปักษ์สิ่งใดสิ่งหนึ่ง การแสดงนี้เรียกว่า ปริวัตตนหาร เหมือนอย่างที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "มิจฉาทิฏฐิของบุรุษบุคคลผู้มีสัมมาทิฏฐิ ย่อมเสื่อมสิ้นไป" พึงทราบองค์มรรคทั้งปวงโดยพิสดาร การนำมาโดยปฏิปักษ์นี้เรียกว่า ปริวัตตนหาร

---

Tattha katamo vevacano hāro?

ในบรรดาหารเหล่านั้น เววจนหารคืออะไร?

---

Vevacanehi anekehi, ekaṃ dhammaṃ pakāsitaṃ;

Sutte yo jānāti suttavidū, vevacano nāma so hāro.

ธรรมอย่างหนึ่งถูกประกาศไว้ด้วยคำไวพจน์หลายอย่าง ผู้ใดรู้ในพระสูตร ผู้นั้นเป็นผู้รู้พระสูตร หารนั้นชื่อว่าเววจนหาร

---

Yathā āyasmā sāriputto ekamhi vatthumhi vevacanena nānāvuttena bhagavatā pasaṃsito ‘‘mahāpañño sāriputto hāsapañño javanapañño’’ti idaṃ paññāya vevacanaṃ. Yathā ca maggavibhaṅge niyyānattho ekamekaṃ maggaṅgaṃ vevacanehi niddiṭṭhaṃ. Evaṃ avijjāya vevacanā. Ekaṃ akusalamūlaṃ tadeva santaṃ tesu tesu janapadesu tena tena pajānanti. Na hi anena tadevapi ālapiyanti aññaṃ bhajati. Sabbakāmajahassa bhikkhunoti kāmā ālapitā. Yassa nitthiṇṇo saṅkoti teyeva kāme saṅkāti ālapati. Suṇamānassa puretaraṃ rajjanti teyeva kāme rajjanti ālapati. Evaṃ suttamhi yo dhammo desiyati tassa pariyeṭṭhi ‘‘katamassa dhammassa idaṃ nāmaṃ katamassa idaṃ vevacana’’nti. Sabbaññū hi yesaṃ yesaṃ yā nirutti hoti, yathāgāmi tena tena desetīti tassa vevacanaṃ pariyesitabbaṃ. Ayaṃ vevacano hāro.

เหมือนอย่างที่พระสารีบุตรผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญในเรื่องเดียวด้วยคำไวพจน์ที่ตรัสต่างกันว่า "พระสารีบุตรมีปัญญามาก" นี้เป็นคำไวพจน์ของปัญญา และเหมือนอย่างที่ในมรรควิภังค์ อรรถแห่งนิยยานะและองค์มรรคแต่ละอย่างถูกแสดงไว้ด้วยคำไวพจน์ คำไวพจน์ของอวิชชาก็เช่นกัน อกุศลมูลอย่างหนึ่งนั้นเองมีอยู่ในชนบทเหล่านั้นๆ ชนทั้งหลายย่อมรู้ด้วยคำไวพจน์นั้นๆ จริงอยู่ ชนหมู่นี้เรียกสิ่งนั้นนั่นแหละ ไม่เรียกสิ่งอื่น ในบทว่า "สพฺพกามชหสฺส ภิกฺขุโน" (ภิกษุผู้ละกามทั้งปวง) กามทั้งหลายถูกเรียกชื่อไว้ ผู้ใดมีความสงสัยยังไม่ข้ามพ้น ย่อมเรียกกามเหล่านั้นเองว่า "ความสงสัย" แก่ผู้ฟัง ย่อมกำหนัดยินดีก่อน ย่อมเรียกกามเหล่านั้นเองว่า "ย่อมกำหนัดยินดี" อย่างนี้ ธรรมใดถูกแสดงไว้ในพระสูตร การแสวงหาธรรมนั้นคือ "ชื่อนี้เป็นของธรรมอะไร? คำไวพจน์นี้เป็นของศัพท์อะไร?" จริงอยู่ พระสัพพัญญูพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมแสดงด้วยคำไวพจน์นั้นๆ ตามสมควรแก่ความรู้ ซึ่งนิรุตติใดของคำไวพจน์เหล่าใดๆ มีอยู่ เพราะเหตุนั้น พึงแสวงหาคำไวพจน์ของศัพท์นั้น หารนี้ชื่อว่าเววจนหาร

---

52. Tattha katamo paññatti hāro? Cattāri ariyasaccānīti suttaṃ niddisati, nikkhepapaññatti. Yā samudayapaññatti. Kabaḷīkāre āhāre atthi chando atthi rāgo yāva patiṭṭhitaṃ. Tattha viññāṇaṃ pabhavapaññattiṃ paññapeti. Kabaḷīkāre āhāre natthi chando…pe… samugghāti paññatti.

52. ในบรรดาหารเหล่านั้น ปัญญัติหารคืออะไร? พระสูตรที่ว่า "อริยสัจ ๔" ย่อมแสดงนิกเขปปัญญัติ และสมุทยปัญญัติ ในกวฬิงการาหาร มีฉันทะ มีราคะ ตราบเท่าที่วิญญาณตั้งอยู่ ในวิญญาณฐิตินั้น ย่อมบัญญัติวิญญาณในปราชัยปัญญัติ ในกวฬิงการาหาร ไม่มีฉันทะ... (ละ)... ย่อมถอนบัญญัติ

---

Tassa kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccatīti pahānapaññattiṃ paññapeti. Taṇhā yassa purakkhatā paññā parivattati gāthā manāpapaññattiṃ paññapeti. Evaṃ pana manāpapaññattīti ekadhammaṃ bhagavā paññapeti. Na hi taṇhā dukkhasamudayoti kāretvā sabbattha taṇhāsamudayo niddisitabbo. Yathā uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti vinodeti pajahatīti paṭikkhepapaññatti. Evaṃ sabbesaṃ dhammānaṃ kusalānañca akusalānañca yañcassa dhammakkhettaṃ bhavati, so ceva dhammo tattha pavattati. Tadavasiṭṭhā dhammā tassānuvattakā honti. Sā duvidhā paññatti – parādhīnapaññatti ca sādhīnapaññatti ca. Katamā sādhīnapaññatti? Samādhiṃ, bhikkhave , bhāvetha, samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānāti. ‘‘Rūpaṃ anicca’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ sādhīnapaññatti parādhīnapaññatti ca, sā paññatti paññāya ca sīlassa ca, yathā cattāri jhānāni bhāvetha. Tassa atthi samādhindriyaṃ mudūni cattāri indriyāni tāni catuparādhīnāni, tīṇi aveccappasādeti parādhīnaṃ samādhindriyaṃ cattāri indriyāni parādhīnāti catūsu ariyasaccesu aparādhīnaṃ paññindriyaṃ satipaṭṭhānesu sammappadhānesu vīriyindriyaṃ. Iti sake padaṭṭhāne sake khettasādhīno so dhammo, so ca tattha paññāpetabbo. Tassa paṭipakkhā nighāto niddisitabbo. Etthāyaṃ anekākārapaññatti kena kāraṇena ayaṃ dhammo paññattoti. Ayaṃ vuccate paññatti.

จิตของบุคคลนั้นย่อมหลุดพ้นจากกามาสวะด้วย, ย่อมหลุดพ้นจากภวาสวะด้วย, ย่อมหลุดพ้นจากอวิชชาสวะด้วย ดังนี้ ย่อมบัญญัติปหานปัญญัติ (บัญญัติแห่งการละ). คาถาที่ว่า "ปัญญาของผู้ใดมีตัณหานำหน้า ย่อมหมุนไป" ย่อมบัญญัติมนาปปัญญัติ (บัญญัติแห่งความพอใจ). ดังนี้ พระผู้มีพระภาคย่อมบัญญัติธรรมอย่างหนึ่งด้วยบทว่า "เอวัมปะนะ มะนาปะปัญญัตติ". จริงอยู่ ไม่พึงตัดสินว่าตัณหาเป็นเหตุเกิดแห่งทุกข์, แต่พึงแสดงตัณหาว่าเป็นสมุทัยในที่ทั้งปวง. เหมือนอย่างที่ไม่อดทน ย่อมบรรเทา ย่อมละกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว ดังนี้ เป็นปฏิเขปปัญญัติ (บัญญัติแห่งการปฏิเสธ). อย่างนี้ ในบรรดาธรรมทั้งปวง ทั้งที่เป็นกุศลและอกุศล เขตแห่งธรรมใดมีอยู่ ธรรมนั้นเองย่อมเป็นไปในที่นั้น. ธรรมที่เหลือจากธรรมนั้นย่อมเป็นไปตามธรรมนั้น. บัญญัตินั้นมีสองอย่าง คือ ปราธินปัญญัติ (บัญญัติที่อาศัยผู้อื่น) และสาธินปัญญัติ (บัญญัติที่อาศัยตนเอง). สาธินปัญญัติคืออะไร? ดูกรภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเจริญสมาธิ. ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมรู้ตามความเป็นจริง. ย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า "รูปไม่เที่ยง" บัญญัตินี้ชื่อว่าสาธินปัญญัติ. และปราธินปัญญัติ, บัญญัตินั้นเป็นของปัญญาด้วย เป็นของศีลด้วย, เหมือนอย่างที่พวกเธอจงเจริญฌานสี่. แก่บุคคลนั้นมีสมาธินทรีย์. อินทรีย์สี่ที่อ่อนโยนเหล่านั้นมีความเกี่ยวข้องกับอริยสัจสี่. อินทรีย์สามมีความเกี่ยวข้องในความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว. สมาธินทรีย์มีความเกี่ยวข้อง. อินทรีย์สี่มีความเกี่ยวข้องในอริยสัจสี่. ปัญญินทรีย์ชื่อว่าอปราธินะ. วิริยินทรีย์ในสติปัฏฐาน ในสัมมัปปธานชื่อว่าอปราธินะ. ดังนี้ ธรรมนั้นเป็นเจ้าของในปทัฏฐานของตน ในเขตของตน, และธรรมนั้นพึงบัญญัติในที่นั้น. การกำจัดธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ของธรรมนั้นพึงแสดง. ในเรื่องนี้ บัญญัติที่มีอาการหลายอย่างนี้ ธรรมนี้ถูกบัญญัติไว้ด้วยเหตุอะไร? นี้เรียกว่าปัญญัติหาร.

---

53. Tattha katamo otaraṇo hāro? Chasu dhammesu otāretabbaṃ. Katamesu chasu? Khandhesu dhātūsu āyatanesu indriyesu saccesu paṭiccasamuppādesu. Natthi taṃ suttaṃ vā gāthā vā byākaraṇaṃ vā. Imesu channaṃ dhammānaṃ aññatarasmiṃ na sandissati. Ettāvatā esa sabbā desanā yā tā khandhā vā dhātuyo vā āyatanāni vā saccāni vā paṭiccasamuppādo vā, tattha pañcannaṃ khandhānaṃ vedanākkhandho rāgadosamohānaṃ padaṭṭhānaṃ. Tattha tisso vedanāyo tassa sukhāya vedanāya somanasso savicāro, dukkhāya vedanāya domanasso savicāro, adukkhamasukhāya vedanāya upekkho savicāro. Yaṃ puna tattha vedayitaṃ idaṃ dukkhasaccaṃ, khandhesu saṅkhārakkhandho tattha kāyo pamattaṃ saupavattati, tañca saṅkhāragato dvidhā ca bhavaṅgotaraṇaṃ kammaṃ tīṇi ca saṅkhārāni puññābhisaṅkhārā vā apuññā vā āneñjā vā hetu sabbasarāgassa no vītarāgassa, dosassa abhisaṅkhārāni ca avītarāgo ceteti ca pakappeti ca, vītarāgo pana ceteti ca no abhisaṅkharoti, yaṃ uṇhaṃ vajiraṃ kaṭṭhe vā rukkhe vā aññattha vā patantaṃ bhindati ca ḍahati ca, evaṃ sarāgacetanā ceteti ca abhisaṅkharoti ca. Yathā sataṃ vajiraṃ na bhindati na ca ḍahati, evaṃ vītarāgacetanā ceteti na ca abhisaṅkharoti. Tattha pañcannaṃ khandhānaṃ eko khandho anindriyasarīraṃ saññākkhandho.

53. ในบรรดาหารเหล่านั้น โอตารณหารคืออะไร? พึงนำลงในธรรมหกอย่าง. ในหกอย่างอะไรบ้าง? พึงนำลงในขันธ์ทั้งหลาย, ในธาตุทั้งหลาย, ในอายตนะทั้งหลาย, ในอินทรีย์ทั้งหลาย, ในสัจจะทั้งหลาย, ในปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย. พระสูตรก็ดี คาถาก็ดี พยากรณ์ก็ดี ไม่มี (ที่ว่า) ย่อมไม่ปรากฏในธรรมหกอย่างเหล่านี้อย่างใดอย่างหนึ่ง. ด้วยประมาณเท่านี้ เทศนาทั้งปวงนี้คือขันธ์ทั้งหลายก็ดี ธาตุทั้งหลายก็ดี อายตนะทั้งหลายก็ดี สัจจะทั้งหลายก็ดี ปฏิจจสมุปบาทก็ดี, ในเทศนานั้น เวทนาขันธ์เป็นปทัฏฐานของราคะ โทสะ โมหะ ในบรรดาขันธ์ห้า. ในเทศนานั้น เวทนามีสามอย่าง. ในบรรดาเวทนาสามนั้น ในสุขเวทนามีโสมนัสพร้อมด้วยวิจาร, ในทุกขเวทนามีโทมนัสพร้อมด้วยวิจาร, ในอทุกขมสุขเวทนามีอุเบกขาพร้อมด้วยวิจาร. อนึ่ง การเสวยอารมณ์ใดมีอยู่ในเวทนาเหล่านั้น การเสวยอารมณ์นี้ชื่อว่าทุกขสัจ. ในบรรดาขันธ์ทั้งหลาย ชื่อว่าสังขารขันธ์. ในสังขารขันธ์นั้น กายย่อมเกิดร่วมกับผู้ประมาท. และกายนั้นเมื่อถึงสังขารแล้ว มีสองอย่าง คือ กรรมที่นำลงสู่ภวังค์ และสังขารสามอย่าง คือ ปุญญาภิสังขาร อปุญญาภิสังขาร หรืออาเนญชาภิสังขาร เป็นเหตุแก่บุคคลผู้มีราคะทั้งปวง แต่ไม่เป็นเหตุแก่บุคคลผู้ปราศจากราคะ. และมีการปรุงแต่งของโทสะ. ผู้ที่ราคะยังไม่ปราศจาก ย่อมคิดด้วย ย่อมดำริด้วย. แต่ผู้ปราศจากราคะย่อมคิด แต่ไม่ปรุงแต่ง. เพชรร้อนใดเมื่อตกลงในไม้ก็ดี ในต้นไม้ก็ดี ในที่อื่นใดก็ดี ย่อมทำลายด้วย ย่อมเผาด้วย, อย่างนี้ เจตนาของผู้มีราคะย่อมคิดด้วย ย่อมปรุงแต่งด้วย. เหมือนอย่างที่เพชรเย็นไม่ทำลายและไม่เผา, อย่างนี้ เจตนาของผู้ปราศจากราคะย่อมคิด แต่ไม่ปรุงแต่ง. ในคำนั้น ในบรรดาขันธ์ห้า เจตนาเป็นขันธ์อย่างหนึ่ง. ขันธ์ที่ไม่เกี่ยวข้องกับอินทรีย์คือสัญญาขันธ์.

---

Tattha dhātūnaṃ aṭṭhārasa dhātuyo. Tattha yā rūpī dasa dhātuyo, tāsu desiyamānāsu rūpakkhandho niddisitabbo, dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Yepi ca cha viññāṇakāyā manodhātusattamā, tattha viññāṇakkhandho ca niddisitabbo, dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Dhammadhātu pana dhammasamosaraṇā, so dhammo hetunā ca nissandena ca phalena ca kiccena ca vevacanena ca yena yena upalabbhati, tena tena niddisitabbo. Yadi vā kusalā yadi vā akusalā yadi vā abyākatā yadi vā asaṅkhatā. Dvādasannaṃ āyatanānaṃ dasa āyatanāni rūpāni taṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ niddisitabbaṃ. Rūpakkhandho ca manāyatanañca viññāṇakkhandhena niddisitabbaṃ, dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Dhammāyatanaṃ nānādhammasamosaraṇaṃ. Tattha ye dhammā indriyānaṃ indriyesu niddisitabbā, ye anindriyānaṃ anindriyesu niddisitabbā. Pariyāyato ca otāretabbā. Yathā sā dhammadhātu tathā dhammāyatanaṃ pariyesitabbaṃ. Yāyeva hi dhammadhātu tadeva dhammāyatanaṃ anūnaṃ anadhikaṃ.

ในคำนั้น ธาตุมีสิบแปดอย่าง. ในธาตุเหล่านั้น ธาตุที่เป็นรูปสิบอย่างเหล่าใดมีอยู่ เมื่อแสดงธาตุเหล่านั้น พึงแสดงรูปขันธ์ว่าเป็นทุกขอริยสัจ. และวิญญาณกายหกอย่างและมโนธาตุเป็นที่เจ็ด, ในธาตุเหล่านั้น พึงแสดงวิญญาณขันธ์ว่าเป็นทุกขอริยสัจ. ส่วนธรรมธาตุมีการรวมกันในธัมมายตนะ. ธรรมนั้นพึงแสดงด้วยเหตุ, ด้วยผลสืบเนื่อง, ด้วยผล, ด้วยกิจ, ด้วยคำไวพจน์, ด้วยเหตุใดๆ ที่ย่อมได้. ถ้าเป็นกุศลก็ดี อกุศลก็ดี อัพยากฤตก็ดี อสังขตะก็ดี พึงแสดง. ในบรรดาอายตนะสิบสอง อายตนะสิบอย่างเป็นรูป. พึงแสดงรูปอายตนะนั้นว่าเป็นทุกขอริยสัจ. และพึงแสดงรูปขันธ์และมนายตนะด้วยวิญญาณขันธ์ว่าเป็นทุกขอริยสัจ. ธัมมายตนะมีการรวมกันในธรรมที่ต่างกัน. ในคำนั้น ธรรมเหล่าใดพึงแสดงในอินทรีย์ทั้งหลาย, ธรรมเหล่าใดพึงแสดงในอนินทรีย์ทั้งหลาย. และพึงนำลงโดยปริยาย. เหมือนอย่างที่ธรรมธาตุนั้น พึงแสวงหาธัมมายตนะเช่นนั้น. จริงอยู่ ธรรมธาตุใดมีอยู่ ธรรมธาตุนั้นเองชื่อว่าธัมมายตนะ ไม่ขาดไม่เกิน.

---

Tattha paṭiccasamuppādo atthi tividho, atthi catubbidho, atthi duvidho. Tattha tividho paṭiccasamuppādo hetuphalanissando. Avijjā saṅkhārā taṇhā upādānaṃ ca ayaṃ hetu, viññāṇaṃ nāmarūpaṃ saḷāyatanaṃ phasso vedanā ca ayaṃ paccayo, yo bhavo ayaṃ vipāko, yā jāti maraṇaṃ ayaṃ nissando.

ในพระธรรมเทศนานั้น ปฏิจจสมุปบาทมี ๓ อย่าง มี ๔ อย่าง มี ๒ อย่าง. ในคำนั้น ปฏิจจสมุปบาทมี ๓ อย่าง คือ เหตุ ผล และผลสืบเนื่อง. อวิชชา สังขาร ตัณหา และอุปาทานนี้เป็นเหตุ. วิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ และเวทนานี้เป็นปัจจัย. ภพใด ภพนี้เป็นวิบาก. ชาติใด มรณะใด ชาติและมรณะนี้เป็นผลสืบเนื่อง.

---

Kathaṃ catubbidho hetu paccayo vipāko nissando ca? Avijjā ca taṇhāsaṅkhārā ca upādānaṃ ca – ayaṃ hetu. Viññāṇaṃ nāmarūpassa paccayo. Nāmarūpaṃ upapajjati, tathā upapannassa saḷāyatanaṃ phasso vedanā ca – ayaṃ paccayo. Yo bhavo ayaṃ vipāko. Yā jāti yā ca jarāmaraṇaṃ – ayaṃ nissando.

ปฏิจจสมุปบาทมี ๔ อย่างเป็นอย่างไร คือ เหตุ ปัจจัย วิบาก และผลสืบเนื่อง? อวิชชา ตัณหา สังขาร และอุปาทานนี้เป็นเหตุ. วิญญาณเป็นปัจจัยแก่นามรูป. นามรูปย่อมเกิดขึ้น, เช่นนั้น สฬายตนะ ผัสสะ และเวทนาเป็นปัจจัยแก่บุคคลผู้เกิดแล้วนี้เป็นปัจจัย. ภพใด ภพนี้เป็นวิบาก. ชาติใด ชราและมรณะใด ชาติเป็นต้นนี้เป็นผลสืบเนื่อง.

---

Kathaṃ duvidho paṭiccasamuppādo? Avijjā saṅkhārā taṇhā upādānaṃ – ayaṃ samudayo. Viññāṇaṃ nāmarūpaṃ saḷāyatanaṃ phasso vedanā bhavo jāti maraṇañca – idaṃ dukkhaṃ. Yaṃ pana avijjānirodhā saṅkhāranirodho imāni tappaṭipakkhena dve saccāni. Tasmā paṭiccasamuppādo yena ākārena niddiṭṭho, tena tena niddisitabbo.

ปฏิจจสมุปบาทมี ๒ อย่าง เป็นอย่างไร? อวิชชา สังขาร ตัณหา อุปาทาน นี้เป็นสมุทัย. วิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ เวทนา ภพ ชาติ และมรณะ นี้เป็นทุกข์. อนึ่ง ความดับแห่งสังขารใดมีอยู่เพราะความดับแห่งอวิชชา ความดับเหล่านี้เป็นสัจจะ ๒ อย่างโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่ออวิชชาเป็นต้นนั้น. เพราะเหตุนั้น ปฏิจจสมุปบาทอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้ด้วยอาการใด พึงแสดงด้วยอาการนั้นๆ.

---

Tathā bāvīsati indriyāni. Dvādasa indriyāni cakkhundriyāni cakkhundriyaṃ yena domanassindriyaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Purisindriyaṃ ca diṭṭhiyā ca taṇhāpadaṭṭhānaṃ. Yato puriso purisakānaṃ taṃ evaṃ kātabbatā. Atha ajjhattaṃ sārajjati. Ayaṃ ahaṃkāro taṃ yasā sāratto bahiddhā pariyesati, ayaṃ mamaṃkāro evaṃ itthī, tattha sukhindriyaṃ ca somanassindriyaṃ ca purisindriyassānuvattakā honti. Tassa adhippāyaparipuṇṇā lobhadhammā kusalamūle pavaḍḍhenti. Tassa ce ayamadhippāyo na pāripūriṃ gacchati. Tassa dukkhindriyaṃ ca domanassindriyaṃ ca vattati. Doso ca akusalamūlaṃ pavaḍḍhati. Sace pana upekkhā bhāveti upekkhindriyassa anuvattakāmā bhavati. Amoho ca kusalamūlaṃ pavaḍḍhati. Iti satta indriyāni kilesavatthumupādāya ananvemāni avamāni sabbassa vedanā itthindriyaṃ purisindriyaṃ. Tattha aṭṭha indriyāni saddhindriyaṃ yāva aññātāvino indriyaṃ, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā. Dasannaṃ paññindriyānaṃ kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ. Manindriyaṃ bhavarāgassa padaṭṭhānaṃ. Paññindriyāni rūparāgassa padaṭṭhānaṃ. Itthindriyaṃ ca purisindriyaṃ ca satta paññattiyā padaṭṭhānaṃ. Tattha yena yena indriyena yuttaṃ vā gāthāya otāretuṃ sakkoti, tena tena niddisitabbo. Evaṃ khandhesu dhātūsu āyatanesu saccesu paṭiccasamuppādesu ayaṃ otaraṇo hāro.

เช่นนั้น อินทรีย์ ๒๒ อย่าง. อินทรีย์ ๑๒ อย่าง มีจักขุนทรีย์เป็นต้น. โทมนัสสินทรีย์ใดมีอยู่ อินทรีย์นี้เป็นทุกข์. ตัณหาเป็นเหตุใกล้แห่งปุริสินทรีย์และทิฏฐิ. เพราะเหตุใด บุรุษย่อมยินดีในสันดานภายในว่า 'สิ่งนี้เป็นสิ่งที่ควรทำสำหรับบุรุษทั้งหลายอย่างนั้น'. ความเมาด้วยมานะว่าเรา (อหังการ) นั้น ผู้ยินดีในยศย่อมแสวงหาอารมณ์ภายนอก ความเมาด้วยมานะว่าของเรา (มมังการ) นี้ สตรีก็เช่นนี้. ในอินทรีย์เหล่านั้น สุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์ย่อมเป็นไปตามปุริสินทรีย์. ธรรมอันเป็นโลภะอันเป็นเครื่องให้ความปรารถนาเต็มเปี่ยมของบุรุษนั้น ย่อมทำให้อกุศลมูลเจริญขึ้น. ถ้าความปรารถนานี้ของบุรุษนั้นไม่ถึงความเต็มเปี่ยม ทุกขินทรีย์และโทมนัสสินทรีย์ย่อมเป็นไปแก่บุรุษนั้น. โทสะย่อมทำให้อกุศลมูลเจริญขึ้น. อนึ่ง ถ้าเจริญอุเบกขา ย่อมมีความปรารถนาที่จะเป็นไปตามอุเบกขินทรีย์. อโมหะย่อมทำให้กุศลมูลเจริญขึ้น. ดังนี้ อินทรีย์ ๗ อย่างอาศัยวัตถุแห่งกิเลสย่อมมี ไม่มีความยิ่งหย่อน. อิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์อาศัยเวทนาของสัตว์ทั้งปวงย่อมมี. ในอินทรีย์เหล่านั้น อินทรีย์ ๘ อย่าง คือ สัทธินทรีย์จนถึงอัญญาตาวินทรีย์ อินทรีย์ ๘ อย่างนี้ชื่อว่ามรรคสัจจะอันเป็นปฏิปทาเครื่องถึงความดับทุกข์. ปัญญินทรีย์ในอินทรีย์ ๑๐ อย่างเป็นเหตุใกล้แห่งกามราคะ. มนินทรีย์เป็นเหตุใกล้แห่งภวราคะ. ปัญญินทรีย์เป็นเหตุใกล้แห่งรูปราคะ. อิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์เป็นเหตุใกล้แห่งปัญญา ๗ อย่าง. ในพระธรรมเทศนานนั้น พึงแสดงด้วยอินทรีย์ใดๆ ที่สามารถจะนำลงในคาถาที่ประกอบแล้วด้วยอินทรีย์นั้นๆ. อย่างนี้ ในขันธ์ทั้งหลาย ในธาตุทั้งหลาย ในอายตนะทั้งหลาย ในสัจจะทั้งหลาย ในปฏิจจสมุปบาททั้งหลาย นี้ชื่อว่าโอตรณหาร.

---

54. Tattha katamo sodhano hāro? Yo gāthā ekena ārambho bhāsissanti. Tattha ekissā bhāsitāya avasiṭṭhāsu bhāsitāsu so attho na niddisitabbo. Kiṃ kāraṇaṃ? Na hi tāva so attho bhāsito, so abhāsito na sakkā niddisituṃ. Yathā kiṃ appamādo amataṃ padanti gāthā ayamekā gāthā niddisitabbā. Kiṃ kāraṇaṃ, atthikkhātāva imassa ārambhassa anabhāsitaṃ?

54. ในหารเหล่านั้น โสธนหารเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าใดจักตรัสคาถาที่ทรงปรารภด้วยบทหนึ่ง. ในคาถานั้น เมื่อตรัสพระธรรมเทศนาบทหนึ่งแล้ว อรรถนั้นไม่พึงแสดงในพระธรรมเทศนาที่เหลือที่ตรัสแล้ว. เหตุเป็นอย่างไร? เพราะว่าอรรถนั้นยังไม่ได้ตรัส อรรถที่ไม่ได้ตรัสไม่สามารถจะแสดงได้. อุทาหรณ์เป็นอย่างไร คือ คาถาว่า 'อัปปมาโท อมตํ ปทํ' นี้เป็นคาถาบทหนึ่งที่พึงแสดง. เหตุเป็นอย่างไร? เพราะพระธรรมเทศนาที่ตรัสแล้วเท่านั้นมีอยู่ ส่วนพระธรรมเทศนาที่ปรารภแล้วนี้ยังไม่ได้ตรัส.

---

Evaṃ visesato ñatvā, appamādamhi paṇḍitā;

Appamāde pamodanti, ariyānaṃ gocare ratāti.

บัณฑิตทั้งหลายรู้ความพิเศษนี้อย่างนี้แล้ว ย่อมยินดีในความไม่ประมาท ยินดีในโคจรของพระอริยะทั้งหลาย.

---

Idaṃ abhāsitaṃ. Imissāpi gāthāya bhāsitāya attho niddisitabbo. Kiṃ kāraṇaṃ, atthi tattha avasiṭṭhaṃ? Te jhāyino sātatikā, niccaṃ daḷhaparakkamāti gāthā, evaṃ imā gāthāyo upadhāritā yadā bhavanti, tadā attho niddisitabbo. Evaṃ assutapubbesu suttesu byākaraṇesu vā ekuddeso bhāsito. Yā vīmaṃsā tulanā idaṃ atthi kiccaṃ, idaṃ suttaṃ bhāsitaṃ tassa vevacanaṃ niddiṭṭhaṃ vā na vāti. Tattha yā vīmaṃsā, ayaṃ vuccate sodhano hāro.

นี้เป็นอภาสิตเทศนา. เมื่อคาถานี้ตรัสแล้ว อรรถก็พึงแสดง. เหตุเป็นอย่างไร? เพราะในพระธรรมเทศนานั้นมีส่วนที่เหลืออยู่. คาถาว่า 'เต ฌายิโน สาตติกา, นิจฺจํ ทฬฺหปรกฺกมา' มีอยู่. อย่างนี้ เมื่อคาถาเหล่านี้ถูกทรงไว้ในกาลใด ในกาลนั้นอรรถพึงแสดง. อย่างนี้ ในสูตรทั้งหลายที่ไม่เคยได้ยินมาก่อน หรือในไวยากรณ์ทั้งหลาย พระธรรมเทศนาที่มีการแสดงเหมือนกันตรัสแล้ว. การสอบสวนใด การเปรียบเทียบใดมีอยู่ นี้ชื่อว่ากิจ. สูตรนี้ตรัสแล้ว คำพ้องของสูตรนั้นแสดงไว้แล้วหรือไม่แสดงไว้แล้ว. ในสูตรนั้น การสอบสวนใดมีอยู่ การสอบสวนนี้เรียกว่าโสธนหาร.

---

55. Tattha katamo adhiṭṭhāno hāro? Ekattatā ca vemattatā ca. Tattha kitapaññatti ca kiccapaññatti ca. Sā ekattatā ca vemattatā ca yathā paññatti ekavevacanena vemattatā pajānātīti paññā, sā ca ādhipateyyaṭṭhena paññatti. Yaṃ anomattiyaṭṭhena paññattanti. Taṃ anomattiyaṭṭhena paññābalaṃ. Tanubhūtā gocarattavasā sevasati tīsu ratanesu anussati buddhānussati dhammānussati saṅghānussati aviparītānussaraṇatāya. Sammādiṭṭhi dhammānaṃ pavicayena dhammavicayasambojjhaṅgo abhinīhārato abhiññāti. Saṅkhepena maggā kā vatthu avikopanatāya ekattā, yathā uṇhena saṃsaṭṭhaṃ uṇhodakaṃ, sītena saṃsaṭṭhaṃ sītodakaṃ khārodakaṃ guḷhodakanti, idaṃ ekattatā vemattatā ca.

55. ในหารเหล่านั้น อธิฏฐานหารเป็นอย่างไร? ความเป็นอันเดียวกัน (เอกัตตตา) และความเป็นต่างกัน (เวมัตตตา) มีอยู่. ในพระธรรมเทศนานั้น กิจบัญญัติก็มีอยู่. กิจบัญญัตินั้นมีความเป็นอันเดียวกันและความเป็นต่างกัน ปัญญาย่อมรู้ความเป็นต่างกันด้วยคำพ้องบทหนึ่งตามบัญญัติ เพราะเหตุนั้นชื่อว่าปัญญา. ปัญญานั้นชื่อว่าบัญญัติเพราะอรรถว่าครอบงำ (เป็นใหญ่). ปัญญาใดชื่อว่าบัญญัติเพราะอรรถว่าไม่ต่ำทราม เพราะเหตุนั้นปัญญานั้นชื่อว่าปัญญาผลเพราะอรรถว่าไม่ต่ำทราม. อนุสสติในพระรัตนตรัย ๓ อย่าง คือ พุทธานุสสติ ธัมมานุสสติ สังฆานุสสติ มีอยู่เพราะความเป็นผู้ระลึกเนืองๆ โดยไม่ผิดพลาด และเพราะความเป็นไปตามอารมณ์ ชื่อว่าสติ. สัมมาทิฏฐิด้วยการเลือกเฟ้นธรรมทั้งหลายชื่อว่าธัมมวิจยสัมโพชฌงค์. ชื่อว่าอภิญญาเพราะการนำไปสู่เบื้องหน้าเป็นต้น. โดยย่อ มรรคทั้งหลายชื่อว่าเอกัตตาเพราะความเป็นอันเดียวกันแห่งวัตถุที่ไม่กำเริบ. อุปมาเป็นอย่างไร คือ น้ำเย็นที่ผสมด้วยน้ำร้อนเป็นน้ำร้อน น้ำร้อนที่ผสมด้วยน้ำเย็นเป็นน้ำเย็น เป็นน้ำเค็ม เป็นน้ำหวาน ที่กล่าวมานี้ชื่อว่าความเป็นเอกัตตาและความเป็นเวมัตตาก็มีอยู่.

---

Atthi puna dhammo nānādhammasaṅghato ekato yathārūpaṃ cattāro vāretabbā, tañca rūpanti ekattatā. Pathavīdhātu āpo tejo vāyodhātūti vemattatā. Evaṃ sabbā catasso dhātuyo rūpanti ekattatā, pathavīdhātu āpo tejo vāyodhātūti vemattatā. Pathavīdhātūti lakkhaṇato ekattatā, saṃkiṇṇavatthuto vemattatā. Yaṃ kiñci kakkhaḷalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ pathavīdhātūti ekattatā. Kesā lomā nakhā dantā chavi cammanti vemattatā. Evaṃ sabbaṃ catasso dhātuyo rūpanti ekattaṃ. Saddā gandhā rasā phoṭṭhabbāti vemattatā.

อีกอย่างหนึ่ง ธรรมทั้งหลายจากหมู่แห่งธรรมต่างๆ รวมกัน ๔ อย่างพึงกำหนดตามสมควร ธรรมชาตินั้นชื่อว่ารูป ดังนี้เป็นความเป็นอันเดียวกัน. ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ นี้เป็นความเป็นต่างกัน. อย่างนี้ ธาตุ ๔ อย่างทั้งหมดชื่อว่ารูป ดังนี้เป็นความเป็นอันเดียวกัน ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ นี้เป็นความเป็นต่างกัน. ปฐวีธาตุนั้นโดยลักษณะเป็นความเป็นอันเดียวกัน โดยวัตถุที่ปะปนกันเป็นความเป็นต่างกัน. วัตถุใดๆ มีลักษณะหยาบกระด้าง ทั้งหมดนั้นชื่อว่าปฐวีธาตุ ดังนี้เป็นความเป็นอันเดียวกัน. ผม ขน เล็บ ฟัน หนังบาง หนังหนา นี้เป็นความเป็นต่างกัน. อย่างนี้ ธาตุ ๔ อย่างทั้งหมดชื่อว่ารูป นี้ชื่อว่าความเป็นอันเดียวกัน. สัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์ โผฏฐัพพารมณ์ นี้เป็นความเป็นต่างกันมีอยู่.

---

Atthi puna dhammo vemattatā añño nāmaṃ labhati. Yathā kāyānupassanāya navasaññā vinīlakasaññā uddhumātakasaññā, ayaṃ asubhasaññā, yā ekattatā ārammaṇato vemattato, sā evaṃ saññāvedanāsu ādīnavaṃ samanupassato tathādhiṭṭhānaṃ samādhindriyaṃ ca sāyeva dhammesu tattha saññābhāvanā vīriyindriyaṃ ca dhammesu dhammānupassanā citte attasaññaṃ pajahato paññindriyaṃ ca citte cittānupassanā. (Iti) yo koci ñāṇapacāro sabbaso paññāya gocaro paññā, ayaṃ vemattatā, yathā kāmarāgo bhavarāgo diṭṭhirāgoti vemattatā taṇhāya. Iti yaṃ ekattatāya ca vemattatāya ca ñāṇaṃ vīmaṃsanā tulanā. Ayaṃ adhiṭṭhāno hāro.

อีกอย่างหนึ่ง ธรรมคือเวมัตตตา (ความต่างกัน) ย่อมได้ชื่ออื่น เช่น ในกายานุปัสสนา สัญญา ๙ อย่าง มีวินีลกสัญญาและอุทธุมาตกสัญญาเป็นต้น ย่อมได้ (ชื่อเหล่านี้) นี้คืออสุภสัญญา. ความเป็นเอกัตตตา (ความเป็นอันเดียวกัน) ใดมีอยู่โดยอารมณ์จากความเป็นเวมัตตตา (ความต่างกัน), ความเป็นเอกัตตตานั้นเป็นอย่างนี้ แก่บุคคลผู้พิจารณาเห็นโทษในสัญญาและเวทนาทั้งหลาย, การตั้งมั่นเช่นนั้นชื่อว่าสมาธินทรีย์. สมาธินทรีย์นั้นเองในการเจริญสัญญาในธรรมเหล่านั้นชื่อว่าวิริยินทรีย์. ธัมมานุปัสสนาในธรรมทั้งหลาย. ปัญญินทรีย์แก่บุคคลผู้ละอัตตสัญญาในจิต. จิตตานุปัสสนาในจิต. (ดังนี้) การเที่ยวไปแห่งญาณใดๆ อันเป็นอารมณ์ของปัญญาโดยประการทั้งปวง คือปัญญา, นี้คือเวมัตตตา. เช่น กามราคะ ภวราคะ ทิฏฐิราคะ เป็นเวมัตตตาของตัณหา. ดังนี้ ญาณใด การพิจารณา (วีมังสา) ใด การเปรียบเทียบ (ตุลนา) ใด มีอยู่ในความเป็นเอกัตตตาและความเป็นเวมัตตตา, นี้คืออธิฏฐานหาร.

---

56. Tattha katamo parikkhāro hāro? Sahetu sappaccayaṃ vodānañca saṃkileso ca, yaṃ tadubhayaṃ pariyeṭṭhi, sa parikkhāro hāro. Iti dhammānaṃ sahetukānaṃ hetu pariyesitabbo, sappaccayānaṃ paccayo pariyesitabbo.

56. ในหารเหล่านั้น ปริกขารหารเป็นอย่างไร? ความผ่องแผ้วและความเศร้าหมองที่เป็นไปกับด้วยเหตุและเป็นไปกับด้วยปัจจัยมีอยู่, การแสวงหาธรรมทั้งสองนั้นใด, การแสวงหานั้นชื่อว่าปริกขารหาร. ดังนี้ เหตุของธรรมทั้งหลายที่มีเหตุพึงแสวงหา, ปัจจัยของธรรมทั้งหลายที่มีปัจจัยพึงแสวงหา.

---

Tattha kiṃ nānākaraṇaṃ, hetussa ca paccayassa ca? Sabhāvo hetu, parabhāvo paccayo. Parabhāvassa paccayo hetupi, sabhāvassa hetuyā parabhāvassa kassaci paccayo avutto hetu, vutto paccayo. Ajjhattiko hetu, bāhiro paccayo. Sabhāvo hetu, parabhāvo paccayo. Nibbattako hetu, paṭiggāhako paccayo. Nevāsiko hetu, āgantuko paccayo. Asādhāraṇo hetu, sādhāraṇo paccayo. Ekoyeva hetu, aparāparo paccayo.

ในสองอย่างนั้น อะไรคือความแตกต่างกันระหว่างเหตุและปัจจัย? สภาวะคือเหตุ, ภาวะอื่นคือปัจจัย. ปัจจัยพึงเป็นภาวะอื่น, แม้เหตุพึงเป็นสภาวะ. ในบางกรณี ปัจจัยของสภาวะที่เป็นเหตุซึ่งเป็นภาวะอื่น ท่านไม่เรียกว่าเหตุ แต่เรียกว่าปัจจัย. สิ่งที่เป็นภายในคือเหตุ, สิ่งที่เป็นภายนอกคือปัจจัย. สภาวะคือเหตุ, ภาวะอื่นคือปัจจัย. สิ่งที่ทำให้เกิดคือเหตุ, สิ่งที่รองรับคือปัจจัย. สิ่งที่อยู่ประจำคือเหตุ, สิ่งที่มาเยือนคือปัจจัย. สิ่งที่ไม่ทั่วไปคือเหตุ, สิ่งที่ทั่วไปคือปัจจัย. เหตุมีเพียงหนึ่ง, ปัจจัยมีสืบๆ กันไป.

---

Hetussa upakaraṇaṃ samudānetabbo. Samudānaṃ hetu, tattha duvidho hetu. Duvidho paccayo – samanantarapaccayo ca paramparapaccayo ca. Hetupi duvidho – samanantarahetu ca paramparahetu ca. Tattha katamo paramparapaccayo? Avijjā nāmarūpassa paramparapaccayo, viññāṇaṃ samanantarapaccayatāya paccayo. Yadi ādimhi avijjānirodho bhavati nāmarūpassa nirodhopi. Tattha samanantaraṃ kiṃ kāraṇaṃ paramparapaccayo samanantarapaccayo samuddānito, ayaṃ paccayato. Tattha katamo paramparahetu? Vijānantassa paramparahetutāya hetu, aññākāro samanantarahetutāya hetu. Yassa hi yaṃ samanantaraṃ nibbattati, so tassa hetupi jātinirodhā bahi ākāranirodho, ākāranirodhā daṇḍanirodho, daṇḍanirodhā khaṇḍanirodho. Evaṃ hetupi dvidhā so tāhi passitabbo.

พึงรวบรวมอุปการะของเหตุ. นี้คือสมุดานเหตุ. ในสองอย่างนั้น เหตุมี ๒ ชนิด. ปัจจัยมี ๒ ชนิด คือ สมนันตรปัจจัย และ ปรัมปรปัจจัย. แม้เหตุก็มี ๒ ชนิด คือ สมนันตรเหตุ และ ปรัมปรเหตุ. ในสองอย่างนั้น ปรัมปรปัจจัยเป็นอย่างไร? อวิชชาเป็นปรัมปรปัจจัยแก่นามรูป, วิญญาณเป็นปัจจัยโดยความเป็นสมนันตรปัจจัย. หากในเบื้องต้นมีการดับอวิชชา การดับนามรูปก็ย่อมมี. ในสองอย่างนั้น อะไรคือเหตุที่เป็นสมนันตระ? ปรัมปรปัจจัยที่ถูกรวบรวมเป็นสมนันตรปัจจัย นี้คือโดยปัจจัย. ในสองอย่างนั้น ปรัมปรเหตุเป็นอย่างไร? เหตุโดยความเป็นปรัมปรเหตุแก่ผู้รู้, เหตุที่มีอาการอื่นโดยความเป็นสมนันตรเหตุ. แท้จริง สิ่งใดเกิดขึ้นโดยสมนันตระแก่บุคคลใด, สิ่งนั้นก็เป็นเหตุแก่บุคคลนั้นด้วย. เพราะชาติดับ อาการภายนอกจึงดับ, เพราะอาการดับ ท่อนไม้จึงดับ, เพราะท่อนไม้ดับ ชิ้นส่วนจึงดับ. แม้เหตุนั้นพึงเห็นเป็น ๒ อย่างด้วยประการฉะนี้.

---

Paṭiccasamuppādo yathā avijjāpaccayo tassa puna kiṃpaccayo, ayoniso manasikāro. So kassa paccayo saṅkhārānaṃ, iti paccayo ca samuppannaṃ ca tassa ko hetu avijjāyeva. Tathā hi purimā koṭi na paññāyati. Tattha avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānassa hetu purimā hetu pacchā paccayo, sāpi avijjāsaṅkhārānaṃ paccayo catūhi kāraṇehi sahajātapaccayatāya samanantarapaccayatāya abhisandanapaccayatāya patiṭṭhānapaccayatāya.

ปฏิจจสมุปบาท เช่น อวิชชาเป็นปัจจัย, ปัจจัยของอวิชชานั้นอีกคืออะไร? คืออโยนิโสมนสิการ. อโยนิโสมนสิการนั้นเป็นปัจจัยของอะไร? เป็นปัจจัยของสังขารทั้งหลาย. ดังนี้ สิ่งที่เป็นปัจจัยและสิ่งที่เกิดขึ้นพร้อมกันนั้น อะไรเป็นเหตุ? คืออวิชชานั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ที่สุดเบื้องต้นจึงไม่ปรากฏ. ใน (เทศนา) นั้น อวิชชานุสัยเป็นเหตุของอวิชชาปริยุฏฐาน. เหตุในเบื้องต้นเป็นปัจจัยในภายหลัง. แม้อวิชชานั้นก็เป็นปัจจัยของสังขารทั้งหลายด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ โดยความเป็นสหชาตปัจจัย, โดยความเป็นสมนันตรปัจจัย, โดยความเป็นอภิสันธนปัจจัย, โดยความเป็นปฏิฏฐานปัจจัย.

---

57. Kathaṃ sahajātapaccayatāya avijjāsaṅkhārānaṃ paccayo? Yaṃ cittaṃ rāgapariyuṭṭhaṃ, tattha avijjāpariyuṭṭhānena sabbaṃ paññāya gocaraṃ hanti. Tattha saṅkhārā tipaccayaṭṭhikā addhābhūmikāramahattassa ayaṃ avijjāsahasamuppannaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullatamāpajjantī catūhi kāraṇehi paññā pahīyati. Katamehi catūhi? Anusayo pariyuṭṭhānaṃ saṃyojanaṃ upādānaṃ. Tattha anusayo pariyuṭṭhānaṃ jāti pariyuṭṭhitā saṃyujjati saṃyuttā upādiyati upādānapaccayā bhavo. Evaṃ te saṅkhārā tividhā uppannā bhūmigatā nāsaññattha ayaṃ maggena vinītattāyāti te thāmagatā apativinītātipi te saṅkhārāti vuccati, evaṃ sahetusamuppannaṭṭhena atthi meva paccayā saṅkhārānaṃ paccayo niddiṭṭhaṃ apanetvā kusalaṃ akusalaṃ kusalo ca akusalo ca pakkhipitabbo, vipākadhammā apanetvā vacanīyaṃ avacanīyaṃ vacanīyañca avacanīyañca pakkhipitabbaṃ, bhavaapevirittā, sabbasuttaṃ parikkhipitabbaṃ.

57. อวิชชาเป็นปัจจัยของสังขารทั้งหลายโดยความเป็นสหชาตปัจจัยได้อย่างไร? จิตใดที่ถูกราคะกลุ้มรุม, ในจิตนั้น อวิชชาปริยุฏฐานย่อมทำลายอารมณ์ทั้งหมดของปัญญา. ใน (เทศนา) นั้น สังขารทั้งหลายที่เกิดขึ้นพร้อมกับอวิชชานี้ ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ เพราะความเป็นใหญ่แห่งอาการของภูมิที่เป็นที่ตั้งแห่งปัจจัย ๓ ประการ. ปัญญาย่อมเสื่อมไปด้วยเหตุ ๔ ประการ. ๔ ประการคืออะไร? คือ อนุสัย, ปริยุฏฐาน, สังโยชน์, อุปาทาน. ใน ๔ อย่างนั้น อนุสัยย่อมประกอบกับปริยุฏฐานที่ถูกครอบงำโดยชาติ, เมื่อประกอบแล้วย่อมยึดมั่น, เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพย่อมเกิดขึ้น. สังขารเหล่านั้นที่เกิดขึ้นแล้วถึงภูมิย่อมมี ๓ ชนิด ไม่เป็นอย่างอื่น. สังขารนี้ย่อมเป็นไปเพื่อการถูกกำจัดด้วยมรรค, สังขารเหล่านั้นที่ถึงความแข็งแกร่งและยังไม่ถูกกำจัด ท่านจึงเรียกว่าสังขาร. ด้วยเหตุนี้ โดยความหมายว่าเกิดขึ้นพร้อมกับเหตุ ปัจจัยจึงมีอยู่แน่นอน, ปัจจัยย่อมเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลาย. พึงนำกุศลและอกุศลที่แสดงไว้ออกแล้วใส่กุศลและอกุศลเข้าไป, พึงนำวิปากธรรมออกแล้วใส่สิ่งที่ควรกล่าวและไม่ควรกล่าวเข้าไป, พึงรวบรวมสูตรทั้งหมดจนกว่าจะปราศจากภพ.

---

Dasa tathāgatabalāni cattāri vesārajjāni puññāni anaññākataṃ avijjā samanantarapaccayatāya saṅkhārānaṃ paccayo yena cittena saha samuppannā avijjā tassa cittassa samanantaracittaṃ samuppannanti, tassa yaṃ samanantaracittaṃ samuppannanti, tassa pacchimassa cittassa purimacittaṃ hetupaccayatāya paccayo, tena avijjā hetu tena cittena upādānaṃ anokāsakatā ñāṇaṃ na uppajjanti. Yā tassa appamādā dhātu abhijjhābhisanditā tahiṃ vipallāsā uppajjanti ‘‘asubhe subha’’nti ‘‘dukkhe sukha’’nti, tattha saṅkhārā uppajjanti rattā duṭṭhā mūlassa cetanā rāgapariyuṭṭhānena byāpādapariyuṭṭhānena avijjāpariyuṭṭhānena diṭṭhivipallāso vatthuniddese niddisitabbo, yaṃ viparītacitto vijānāti ayaṃ cittavipallāso, yā viparītasaññā upaggaṇhāti ayaṃ saññāvipallāso. Yaṃ viparītadiṭṭhi abhinivisati ayaṃ diṭṭhivipallāso. Aṭṭha micchattāni vaḍḍhanti, tīṇi akusalāni ayoniso manasikāre uppannaṃ viññāṇañca vijjañca karonti. Iti pubbāparante akusalānātaritaro saṅkhārā vuddhiṃ vepullataṃ gacchanti. Te ca mahatā ca appaṭividitā ponobhavikā saṅkhārā bhavanti. Iti evaṃ avijjā sahajātapaccayatāya saṅkhārānaṃ paccayo samanantarapaccayatāya ca.

ทศพลญาณ ๑๐ ประการ และเวสารัชญาณ ๔ ประการ เป็นบุญที่ปัจจัยอื่นไม่ได้ทำขึ้น. อวิชชาเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายโดยความเป็นสมนันตรปัจจัย. อวิชชาที่เกิดขึ้นพร้อมกับจิตใด, จิตที่เป็นสมนันตรจิตแห่งจิตนั้นย่อมเกิดขึ้น. จิตที่เป็นสมนันตรจิตใดเกิดขึ้น, จิตก่อนหน้าย่อมเป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุปัจจัยแก่จิตที่เกิดขึ้นภายหลังนั้น. เพราะเหตุนั้น อวิชชาจึงเป็นเหตุ. เพราะจิตนั้น อุปาทานย่อมเกิดขึ้น, ญาณย่อมไม่เกิดขึ้นเพราะความเป็นสภาวะที่ไม่มีโอกาส. ธรรมธาตุแห่งความไม่ประมาทใดของบุคคลนั้นที่ถูกความเพ่งเล็งหล่อเลี้ยงแล้ว, ในธรรมธาตุนั้น วิปลาสย่อมเกิดขึ้นว่า “ในสิ่งไม่งามว่างาม” และ “ในทุกข์ว่าสุข”. ในวิปลาสเหล่านั้น สังขารทั้งหลายย่อมเกิดขึ้น เจตนาที่เป็นมูลซึ่งถูกราคะครอบงำ ถูกพยาบาทครอบงำ ถูกอวิชชาครอบงำ ย่อมกำหนัด ย่อมประทุษร้าย. ทิฏฐิวิปลาสพึงแสดงไว้ในวัตถุนิเทศ. สิ่งใดที่ผู้มีจิตวิปลาสรู้แจ้ง, นี้คือจิตตวิปลาส. สัญญาอันวิปลาสใดยึดมั่น, นี้คือสัญญาวิปลาส. ทิฏฐิอันวิปลาสใดยึดถือมั่น, นี้คือทิฏฐิวิปลาส. มิจฉัตตะ ๘ ประการย่อมเจริญ. อกุศล ๓ ประการย่อมทำวิญญาณและวิชชาที่เกิดขึ้นในอโยนิโสมนสิการ. ด้วยประการฉะนี้ สังขารทั้งหลายที่ไม่ล่วงพ้นอกุศลในเบื้องต้นและเบื้องปลายย่อมเจริญงอกงามไพบูลย์. สังขารเหล่านั้นเป็นสังขารที่นำไปสู่ภพใหม่ ซึ่งไม่ถูกรู้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งใหญ่. ด้วยประการฉะนี้ อวิชชาจึงเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายโดยความเป็นสหชาตปัจจัย และโดยความเป็นสมนันตรปัจจัย.

---

58. Kathaṃ abhisandanākārena avijjā saṅkhārānaṃ paccayo? Sā avijjā te saṅkhāre abhisanneti parippharati. Seyyathāpi nāma uppalaṃ vā padumaṃ vā taṃ udake vaḍḍhaṃ assa, sītena vārinā abhisannaṃ parisandanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ āpajjati. Evaṃ abhisandanaṭṭhena avijjā saṅkhārānaṃ paccayo.

58. อวิชชาเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายโดยอาการแห่งการหล่อเลี้ยงได้อย่างไร? อวิชชานั้นย่อมหล่อเลี้ยง ย่อมแผ่ซ่านไปในสังขารเหล่านั้น. เปรียบเหมือนดอกอุบลหรือดอกปทุมที่เจริญอยู่ในน้ำ, เมื่อถูกน้ำเย็นหล่อเลี้ยงและรดรดแล้ว ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ฉันใด, อวิชชาก็เป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายโดยความเป็นสภาวะที่หล่อเลี้ยงฉันนั้น.

---

Kathaṃ patiṭṭhahanaṭṭhena avijjā saṅkhārānaṃ paccayo? Te saṅkhārā avijjāyaṃ nissāya vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ āpajjanti. Seyyathāpi nāma uppalaṃ vā padumaṃ vā pathaviṃ nissāya pathaviṃ patiṭṭhāya vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ āpajjati. Ete saṅkhārā avijjāyaṃ patiṭṭhitā avijjāyaṃ nissāya vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ gacchanti. Evaṃ patiṭṭhahanaṭṭhena avijjā saṅkhārānaṃ paccayo.

อวิชชาเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายโดยความหมายแห่งการเป็นที่ตั้งได้อย่างไร? สังขารเหล่านั้นอาศัยอวิชชาแล้ว ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์. เปรียบเหมือนดอกอุบลหรือดอกปทุมอาศัยแผ่นดิน ตั้งอยู่บนแผ่นดินแล้ว ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ฉันใด, สังขารเหล่านั้นก็ตั้งอยู่ในอวิชชา อาศัยอวิชชาแล้ว ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ฉันนั้น. ด้วยประการฉะนี้ อวิชชาจึงเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายโดยความหมายแห่งการเป็นที่ตั้ง.

---

Puna rāgasahagatassa kammassa vipākena paṭisandhimhi bhavo nibbattati, taṃ kammassa sabbaṃ abhiniviṭṭhaṃ aññāṇavasena ponobhavikā saṅkhārāti vuccanti, evampi avijjāpaccayā saṅkhārā atthi. Puna pañcasu ye ca sekkhā puggalā, ye ca asaññisamāpattiṃ samāpannā, ye ca bhavagatā, ye ca antogatāyeva saṃsedajā, ye ca vā pana añño hi koci anāgāmibhūtā na cetenti na ca patthenti, tesaṃ kiṃ paccayā saṅkhārā. Puna rāgā atthi tesaṃ saṅkhārāni upādānāni cittamanussarantiyeva avipakkavipākasamūhatā asamucchinnapaccayā tesaṃ puna ca gato bhavati. Evampi hi avijjāpaccayā saṅkhārā. Puna sā te na upādānā napi saṅkhārā atthi, puna tesaṃ satta anusayā asamūhatā asamucchinnā tadārammaṇaṃ bhavati. Viññāṇassa patiṭṭhāya viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ. Evampi avijjāpaccayā saṅkhārā. Puna sā yaṃ kiñci kammaṃ ācayagāmi sabbaṃ taṃ avijjāvasena abhisaṅkhariyati taṇhāvasena ca allīyati aññāṇavasena ca tattha ādīnavampi na jānāti. Tadeva viññāṇabījaṃ bhavati, sāyeva taṇhāsineho bhavati. Sāyeva avijjā sammohoti. Evampi avijjāpaccayā saṅkhārā vattabbā. Iti imehi ākārehi avijjā saṅkhārānaṃ paccayo.

อีกอย่างหนึ่ง ด้วยวิบากแห่งกรรมที่ประกอบด้วยราคะ ภพย่อมเกิดขึ้นในการปฏิสนธิ. กรรมทั้งหมดนั้นที่เข้าไปตั้งมั่นแล้ว เพราะความไม่รู้ ย่อมถูกเรียกว่า สังขารอันเป็นไปเพื่อภพใหม่. แม้ด้วยประการฉะนี้ สังขารทั้งหลายที่เกิดขึ้นเพราะอวิชชา ย่อมมีอยู่. อีกอย่างหนึ่ง ในบรรดาบุคคล ๕ จำพวกนั้น บุคคลเหล่าใดเป็นเสกขะก็ดี บุคคลเหล่าใดเข้าอสัญญาภาวนาสมาบัติก็ดี บุคคลเหล่าใดเข้าถึงภพก็ดี บุคคลเหล่าใดเป็นสังเสทชะที่อยู่ในภายในก็ดี หรืออนาคามีบุคคลอื่นบางพวกก็ดี ย่อมไม่คิด ย่อมไม่ปรารถนา. สังขารทั้งหลายมีอะไรเป็นปัจจัยแก่บุคคลเหล่านั้น? อีกอย่างหนึ่ง ราคะย่อมมีอยู่. สังขาร อุปาทาน และจิตของบุคคลเหล่านั้น ย่อมระลึกถึงกันและกันอยู่เสมอ เพราะความที่หมู่แห่งวิบากที่ยังไม่ให้ผลยังไม่ถูกถอนออก เพราะปัจจัยที่ยังไม่ขาด บุคคลเหล่านั้นย่อมไปสู่ภพอีก. แม้ด้วยประการฉะนี้ สังขารทั้งหลายย่อมมีเพราะอวิชชา. อีกอย่างหนึ่ง สังขารและอุปาทานเหล่านั้นย่อมไม่มีเพราะความยินดี. อีกอย่างหนึ่ง เพราะอนุสัย ๗ ประการของบุคคลเหล่านั้นยังไม่ถูกถอนออก ยังไม่ถูกตัดขาด อนุสัยนั้นย่อมมีสังขารนั้นเป็นอารมณ์. นามรูปย่อมมีเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย เพื่อการตั้งอยู่ของวิญญาณ. แม้ด้วยประการฉะนี้ สังขารทั้งหลายย่อมมีเพราะอวิชชา. อีกอย่างหนึ่ง กรรมใดๆ ที่นำไปสู่การสั่งสม กรรมทั้งหมดนั้นย่อมถูกปรุงแต่งด้วยอำนาจแห่งอวิชชา และย่อมติดข้องด้วยอำนาจแห่งตัณหา และย่อมไม่รู้โทษในสังขารนั้นด้วยอำนาจแห่งความไม่รู้. วิญญาณนั้นเองย่อมเป็นพืช ตัณหานั้นเองย่อมเป็นยางเหนียว อวิชชานั้นเองย่อมเป็นความหลง. แม้ด้วยประการฉะนี้ สังขารทั้งหลายย่อมควรกล่าวว่ามีเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย. ด้วยอาการเหล่านี้ อวิชชาย่อมเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลาย.

---

Tattha avijjāya hetu ayoniso manasikāro paccayo hoti. Tattha abhicchedo ayaṃ tattha tatiyaṃ balaṃ nivatti, ayaṃ paṭisandhi. Tattha punabbhavo yo avecchedo asamugghātanaṭṭhena ayaṃ anusayo. Yathā paṭākaṃ vā sāṭakaṃ vā dve janā pīḷesu ca ekā vā balaṃ vā assa nivāṭassesu, na pana pīḷesu soseyya. Tattha yaṃ sinehā āpodhātu anupullanā sosetabbā. Uṇhadhātumāgamma sace puna taṃ ākāse nikkhipeyya taṃ ussāvena yebhuyyataraṃ sinehamāpajjeyya, na hi anāgamma tejodhātuṃ parisesaṃ gaccheyya. Evameva bhavaggaparamāpi samāpatti na anurūpassa samugghātāya saṃvattati. Te hi ālayanti sammasanti, na ca taṇhāya taṇhāpahānaṃ gacchanti. Tattha so asamugghāto. Avijjāya anusayo ca cittassa sampalibodho, idaṃ pariyuṭṭhānaṃ. Yathābhūtaṃ viññāṇassa appaṭivedho ayaṃ avijjāāsavo avijjāviññāṇabījaṃ bhavati. Yaṃ bījaṃ so hetu na samucchijjati, asamucchijjanto paṭisandehati. Paṭisandahanto na samugghātaṃ gacchati. Asamugghātaṃ cittaṃ pariyonahati, pariyonaddhacitto yathābhūtaṃ nappajānāti, iti saññāṇassa sāsavattho, avijjattho, hetuattho, avacchedattho, anivattiattho, phalattho paṭisandhiattho, punabbhavattho, asamugghātattho, anusayattho, pariyuṭṭhānattho, apaṭivedhanattho. Ettāvatā avijjāya khettaṃ niddiṭṭhaṃ bhavati. Ayaṃ vuccate parikkhāro nāma hāro.

ในคำนั้น อวิชชาเป็นเหตุ อโยนิโสมนสิการเป็นปัจจัย. การตัดขาดแห่งวัฏฏะนี้ย่อมมีอยู่. ในนิพพานนั้น กำลังที่สามย่อมจมลง. นี้คือปฏิสนธิ. ในพระธรรมเทศนานั้น ภพใหม่ใดที่ยังไม่ถูกตัดขาด เพราะสภาพที่ยังไม่ถูกถอนด้วยมรรค การไม่ถูกตัดขาดนี้คืออนุสัย. เปรียบเหมือนอะไร? เมื่อคนสองคนบีบผ้าหรือผืนผ้าที่ควรบีบพร้อมด้วยน้ำ ย่อมมีรอยพับหรือรอยย่นอันหนึ่ง. เมื่อบีบผ้าที่ควรบีบพร้อมด้วยน้ำแล้ว ย่อมไม่แห้ง. ในผ้านั้น เพราะเหตุใด น้ำธาตุที่ประกอบด้วยยางเหนียวจึงควรทำให้แห้งด้วยการทำให้แข็ง. หากวางผ้านั้นไว้ในอากาศอีก โดยอาศัยเตโชธาตุ ผ้านั้นย่อมถึงความชุ่มชื้นด้วยน้ำค้างเป็นส่วนมาก. เพราะหากไม่อาศัยเตโชธาตุ ย่อมไม่ถึงความแห้ง. ฉันใด แม้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติอันเป็นที่สุดแห่งภพ ก็ย่อมไม่เป็นไปเพื่อการถอนอรูปราคะที่เหมาะสม. พรหมทั้งหลายที่อยู่ในเนวสัญญานาสัญญายตนะเหล่านั้น ย่อมติดข้อง ย่อมพิจารณา แต่ย่อมไม่ถึงการละตัณหาด้วยตัณหา. ในคำนั้น การตัดขาดนั้นย่อมมีอยู่. อนุสัยแห่งอวิชชาย่อมเป็นเครื่องกั้นจิต นี้คือปริยุฏฐาน. การไม่แทงตลอดวิญญาณตามความเป็นจริงนี้คืออวิชชาสวะ. อวิชชาย่อมเป็นพืชแห่งวิญญาณ. พืชใด เหตุนั้นย่อมไม่ถูกตัดขาด. เมื่อไม่ถูกตัดขาด ย่อมปฏิสนธิ. เมื่อปฏิสนธิ ย่อมไม่ถึงการถอน. เมื่อยังไม่ถูกถอน จิตย่อมถูกห่อหุ้ม. ผู้มีจิตถูกห่อหุ้มแล้ว ย่อมไม่รู้ตามความเป็นจริง. ด้วยประการฉะนี้ อรรถแห่งสาสวะ อรรถแห่งอวิชชา อรรถแห่งเหตุ อรรถแห่งการตัดขาด อรรถแห่งการไม่กลับ อรรถแห่งผล อรรถแห่งปฏิสนธิ อรรถแห่งภพใหม่ อรรถแห่งการไม่ถอน อรรถแห่งอนุสัย อรรถแห่งปริยุฏฐาน และอรรถแห่งการไม่แทงตลอด. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เขตแห่งอวิชชาย่อมถูกแสดงแล้ว. นี้เรียกว่า ปริกขารหาร.

---

59. Tattha katamo samāropano hāro? Ugghaṭitamhi tamhi santañceva ca naṃ vitthāraṃ pana vattabbaṃ. Vitthāravidhaṃ cittaññā ayaṃ samāropano hāro. Tattha nāmaniddeso upaghaṭakā vatthuniddeso vevacanaṃ vatthubhūto vitthāro. Yathā kiṃ, yā bhikkhūnaṃ vattato pahātabbo, ayaṃ upaghaṭanā.

59. ในบรรดาหารเหล่านั้น สมาโรปนหารคืออะไร? หากจะกล่าวถึงพระธรรมเทศนาที่ปรากฏเป็นไปโดยพิสดารในบุคคลผู้รู้แจ้งโดยฉับพลัน พึงรู้จิตที่มีความพิสดารหลายอย่าง. นี้คือสมาโรปนหาร. ในหารนั้น การแสดงชื่อก็ดี การแสดงวัตถุที่เป็นอุปฆาตกะก็ดี เป็นไวพจน์. การแสดงที่เป็นวัตถุเป็นความพิสดาร. ตัวอย่างเช่นอะไร? สิ่งที่ภิกษุทั้งหลายพึงละจากวัตร นี้คืออุปฆาตนา.

---

Tattha katamo samāropano? Kiñci na vattabbaṃ, rūparāgaṃ vā nāmavantapahātabbaṃ. Yāva viññāṇanti vitthārena kātabbāni. Avijjā tā opammena paññāpetabbā, ayaṃ samāropano. Nissitacittassa ca mattiko ca nissayo taṇhā ca diṭṭhi ca. Tattha diṭṭhi avijjā taṇhā saṅkhārā. Tattha diṭṭhipaccayā taṇhā ime avijjāpaccayā saṅkhārā. Tattha nissitaṃ viññāṇaṃ idaṃ saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ yāva jarāmaraṇaṃ, idaṃ saṃkhittena bhāsite avasiṭṭhaṃ paropayati.

ในคำนั้น การยกขึ้นคืออะไร? ไม่มีสิ่งใดควรกล่าว. พึงละรูปราคะว่าเป็นที่สุดแห่งนาม. พึงกระทำโดยพิสดารจนถึงวิญญาณ. อวิชชาพึงแสดงด้วยอุปมา. นี้คือสมาโรปนะ. ตัณหาและทิฏฐิเป็นที่อาศัยของจิตที่อาศัยอวิชชา และธรรมที่มีประมาณ. ในธรรม ๔ ประการนั้น คือ ทิฏฐิ อวิชชา ตัณหา สังขาร. ในธรรมเหล่านั้น ตัณหาย่อมเกิดขึ้นเพราะทิฏฐิเป็นปัจจัย สังขารเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย. ในพระธรรมเทศนานั้น วิญญาณที่อาศัยอวิชชา และวิญญาณนี้ที่เกิดขึ้นเพราะสังขารเป็นปัจจัย ย่อมเกิดขึ้นจนถึงชรามรณะ. เมื่อปฏิจจสมุปบาทนี้ถูกแสดงโดยย่อ ย่อมยกส่วนที่เหลือขึ้น.

---

Anissitassa calitaṃ natthīti tassa evaṃ diṭṭhiyā taṇhāya ca pahānaṃ tattha diṭṭhiavijjānirodhāya bhūtaṃ viññāṇaṃ sarāgaṭṭhāniyesu dhammesu taṃ taṃ dhammaṃ upecca aññaṃ dhammaṃ dhāvati makkaṭopamatāya, atha khvassa parittesu dhammesu sarāgaṭṭhāniyesu chandarāgo natthi kuto tato calanā, adhimattesu sattesu cittaṃ nivessayati taṃ apatiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ anāhāraṃ nirujjhati viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho yāva jarāmaraṇanirodho. Ayaṃ samāropano.

การเคลื่อนไหวของอาสวะแห่งจิตที่ไม่อาศัยอวิชชา ย่อมไม่มี เพราะฉะนั้นจึงมีการละทิฏฐิและตัณหา. ในคำนั้น วิญญาณที่เกิดขึ้นเพื่อความดับแห่งทิฏฐิและอวิชชา ย่อมไม่ติดข้องในธรรมที่เป็นอารมณ์แห่งราคะนั้นๆ แต่ย่อมแล่นไปสู่ธรรมอื่น เปรียบเหมือนลิง. แต่ว่า ฉันทราคะย่อมไม่มีในธรรมอันเป็นอารมณ์แห่งราคะอันเป็นส่วนน้อยของบุคคลนั้น. เพราะอานุภาพนั้น การเคลื่อนไหวของอาสวะจะมีมาแต่ไหน? วิญญาณที่ไม่มีที่ตั้งอาศัยที่ถูกทำให้เกิดขึ้นโดยอาศัยจิตในสัตว์ทั้งหลายผู้มีอธิมัตตะ ย่อมดับไปโดยไม่มีอาหาร. เพราะวิญญาณดับ นามรูปย่อมดับไป จนถึงชรามรณะดับไป. นี้คือการยกขึ้นในปฏิจจสมุปบาท.

---

Tattha rāgavasena viññāṇassa calitaṃ sapariggaho, tasmiṃ calite asati yo parikilesopacāro tividho aggi paṭippassaddho bhavati. Tenāha calite asante passaddhi hoti. Tattha yaṃ samāropanā passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati. Yāva vimuttitamiti ñāṇadassanaṃ bhavati. So āsavānaṃ khayā ca vimutti no upapajjati. Tassa upapattissa āgatigatiyā asantiyā nevidha na huraṃ na ubhayamantarena. Esevanto dukkhassāti anupādisesā nibbānadhātu. Idamassa suttassa majjhe samāropitaṃ paṭiccasamuppāde ca vimuttiyaṃ ca yogo na ca etaṃ tassa saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajjanti. Ayaṃ vuccate samāropano hāro. Na ca saṃkilesabhāgiyena suttena saṃkilesabhāgiyo ye ca dhammā samāropayitabbā nāññe. Evaṃ vāsanābhāgiye nibbedhabhāgiye, ayaṃ samāropano hāro. Ime soḷasa hārā.

ในคำนั้น การเคลื่อนไหวของวิญญาณด้วยอำนาจแห่งราคะ ย่อมประกอบด้วยการยึดถือ. เมื่อการเคลื่อนไหวของอาสวะนั้นไม่มี กิเลสใดที่เกิดขึ้น ย่อมสงบระงับ ไฟ ๓ อย่างย่อมสงบระงับ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า เมื่อการเคลื่อนไหวไม่มี ความสงบย่อมมี. ในคำนั้น การยกขึ้นนี้คืออะไร? ผู้มีกายสงบแล้วย่อมเสวยสุข. จิตของผู้มีสุขย่อมตั้งมั่น. ญาณทัสสนะย่อมเกิดขึ้นจนถึงวิมุตติ. บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยอรหัตตผลนั้น ย่อมเข้าถึงนิพพานเพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะ. การเข้าถึงนิพพานของบุคคลนั้น ย่อมไม่มีในคติ. ย่อมไม่มีในภพนี้ ย่อมไม่มีในภพหน้า ย่อมไม่มีในระหว่างทั้งสอง. นี้คือที่สุดแห่งทุกข์ คืออนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. อนุปาทิเสสนิพพานธาตุนี้ถูกยกขึ้นไว้ในท่ามกลางพระสูตรนี้. การประกอบในปฏิจจสมุปบาทและวิมุตติย่อมเป็นไป. อรรถนั้นของพระสูตรที่แสดงโดยย่อนี้ ย่อมไม่ถูกจำแนกโดยพิสดาร. การยกขึ้นนี้เรียกว่า สมาโรปนหาร. ธรรมเหล่าใดที่เป็นส่วนแห่งสังโยชน์ ย่อมไม่ควรยกขึ้นด้วยสังโยชน์ภาคนิยสูตร. ธรรมเหล่าอื่นก็เช่นกัน ย่อมไม่ควรยกขึ้นในวาสนาภาคนิยสูตรและนิพเพธภาคนิยสูตร. นี้คือสมาโรปนหาร. เหล่านี้คือหาร ๑๖ ประการ.

---

Suvīrassa mahākaccāyanassa jambuvanavāsino peṭakopadese

ในพระเปฏโกปเทศปาฬิ ของพระมหากัจจายนะเถระ ผู้มีความเพียรดี ผู้มีปกติอยู่ ณ ป่าชมพู.

---

Pañcamā bhūmi.

ภูมิที่ห้า.

---

6. Suttatthasamuccayabhūmi

6. ภูมิแห่งการรวบรวมอรรถแห่งสูตร

---

60. Buddhānaṃ bhagavantānaṃ sāsanaṃ tividhena saṅgahaṃ gacchati, khandhesu dhātūsu āyatanesu ca. Tattha pañcakkhandhā rūpakkhandho yāva viññāṇakkhandho. Dasa rūpaāyatanāni cakkhu rūpā ca yāva kāyo phoṭṭhabbā ca, ayaṃ rūpakkhandho. Tattha cha vedanākāyā vedanākkhandho cakkhusamphassajā vedanā yāva manosamphassajā vedanā, ayaṃ vedanākkhandho. Tattha cha saññākāyā saññākkhandho, rūpasaññā yāva dhammasaññā ime cha saññākāyā, ayaṃ saññākkhandho. Tattha cha cetanākāyā saṅkhārakkhandho, rūpasañcetanā yāva dhammasañcetanā ime cha cetanākāyā, ayaṃ saṅkhārakkhandho. Tattha cha viññāṇakāyā viññāṇakkhandho, cakkhuviññāṇaṃ yāva manoviññāṇaṃ ime cha viññāṇakāyā, ayaṃ viññāṇakkhandho. Ime pañcakkhandhā.

60. พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมถึงการสงเคราะห์ด้วยอาการ ๓ อย่าง คือ ด้วยขันธ์ ด้วยธาตุ และด้วยอายตนะ. ในบรรดาสามอย่างนั้น ขันธ์ ๕ คือ รูปขันธ์ จนถึงวิญญาณขันธ์. รูปอายตนะ ๑๐ คือ จักขุ รูป จนถึงกาย โผฏฐัพพะ นี้คือรูปขันธ์. ในบรรดาขันธ์และอายตนะเหล่านั้น เวทนากาย ๖ คือ เวทนาขันธ์ เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส จนถึงเวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัส นี้คือเวทนาขันธ์. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สัญญากาย ๖ คือ สัญญาขันธ์ รูปสัญญา จนถึงธรรมสัญญา สัญญากาย ๖ เหล่านี้ นี้คือสัญญาขันธ์. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น เจตนากาย ๖ คือ สังขารขันธ์ รูปสัญเจตนา จนถึงธรรมสัญเจตนา เจตนากาย ๖ เหล่านี้ นี้คือสังขารขันธ์. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น วิญญาณกาย ๖ คือ วิญญาณขันธ์ จักขุวิญญาณ จนถึงมโนวิญญาณ วิญญาณกาย ๖ เหล่านี้ นี้คือวิญญาณขันธ์. ขันธ์ ๕ เหล่านี้แล.

---

Tesaṃ kā pariññā? Aniccaṃ dukkhaṃ saññā anattāti esā etesaṃ pariññā. Tattha katamo khandhattho? Samūhattho khandhattho, puñjattho khandhattho, rāsattho khandhattho. Taṃ yathā dabbakkhandho vanakkhandho dārukkhandho aggikkhandho udakakkhandho vāyukkhandho iti evaṃ khandhesu sabbasaṅgahova evaṃ khandhattho.

การกำหนดรู้ธรรมเหล่านั้นคืออะไร? การกำหนดรู้ว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นสัญญา เป็นอนัตตา นี้คือการกำหนดรู้ธรรมเหล่านั้น. ในคำนั้น อรรถว่าขันธ์คืออะไร? อรรถว่าการรวมกันคืออรรถว่าขันธ์, อรรถว่ากองคืออรรถว่าขันธ์, อรรถว่ากลุ่มคืออรรถว่าขันธ์. ข้อนั้นเปรียบเหมือน กองวัตถุ กองป่า กองไม้ กองไฟ กองน้ำ กองลม. การสงเคราะห์ทั้งหมดในขันธ์ทั้งหลายเป็นอรรถว่าขันธ์อย่างนี้.

---

Tattha aṭṭhārasa dhātuyo cakkhudhātu rūpadhātu cakkhuviññāṇadhātu…pe… manodhātu dhammadhātu manoviññāṇadhātu. Etāyo aṭṭhārasa dhātuyo. Tāsaṃ pariññā aniccaṃ dukkhaṃ saññā anattāti esā etāsaṃ pariññā. Tattha ko dhātuattho? Vuccate avayavattho dhātuattho. Avayavoti cakkhu no pasādo cakkhudhātu. Evaṃ pañcasu dhātūsu puna rāgavavacchedattho dhātuattho. Vavacchinnā hi cakkhudhātu. Evaṃ pañcasu punarāha ekantipakatyatthena dhātuatthoti vuccate. Taṃ yathā, pakatiyā ayaṃ puriso pittiko semhiko vātiko sannipātikoti evaṃ pakaticakkhudhātu dasannaṃ piyā ca sabbesu indriyesu…pe… visabhāgattho dhātuattho.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ธาตุ ๑๘ คือ จักขุธาตุ รูปธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ... (ละไว้)... มโนธาตุ ธรรมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ. ธาตุ ๑๘ เหล่านี้แล. การกำหนดรู้ธาตุเหล่านั้นคืออะไร? การกำหนดรู้ว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นสัญญา เป็นอนัตตา นี้คือการกำหนดรู้ธาตุเหล่านั้น. ในคำนั้น อรรถว่าธาตุคืออะไร? กล่าวว่า อรรถว่าส่วนย่อยคืออรรถว่าธาตุ. ส่วนย่อยคือจักขุปสาทะ ชื่อว่าจักขุธาตุ. ในธาตุ ๕ อย่างนี้ อรรถว่าธาตุคือการตัดราคะอีกด้วย. เพราะจักขุธาตุถูกตัดแล้ว. ในธาตุ ๕ อย่างนั้น กล่าวอีกว่า อรรถว่าธาตุกล่าวโดยความเป็นธรรมชาติอย่างเดียว. ข้อนั้นเปรียบเหมือน โดยธรรมชาติ บุรุษนี้มีดี มีเสมหะ มีลม มีการประชุมกันของธาตุ. จักขุธาตุโดยธรรมชาติอย่างนี้ ในอินทรีย์ทั้ง ๑๐... (ละไว้)... อรรถว่าธาตุคืออรรถว่ามีความต่างกัน.

---

Tattha dvādasāyatanāni katamāni? Cha ajjhattikāni cha bāhirāni. Cakkhāyatanaṃ yāva manāyatananti ajjhattikaṃ, rūpāyatanaṃ yāva dhammāyatananti bāhiraṃ. Etāni dvādasa āyatanāni. Etesaṃ kā pariññā? Aniccaṃ dukkhaṃ saññā anattāti, esā etesaṃ pariññā. Api ca dvidhā pariññā ñātapariññā ca pahānapariññā ca. Tattha ñātapariññā nāma aniccaṃ dukkhaṃ saññā anattāti, esā ñātapariññā. Pahānapariññā pana chandarāgappahānā, esā pahānapariññā. Tattha katamo āyatanattho? Vuccate ākārattho āyatanattho. Yathā suvaṇṇākaro dubbaṇṇākaro, yathā dvīhi tehi ākārehi te te gāvā uttiṭṭhanti. Evaṃ etehi cittacetasikā gāvā uttiṭṭhanti kammakilesā dukkhadhammā ca. Punarāha āyadānattho āyatanattho. Yathā rañño āyadānehi āyo bhavati, evaṃ āyadānattho āyatanattho.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อายตนะ ๑๒ คืออะไร? อายตนะภายใน ๖ อายตนะภายนอก ๖. จักขุอายตนะ จนถึงมโนอายตนะ นี้คืออายตนะภายใน, รูปายตนะ จนถึงธัมมายตนะ นี้คืออายตนะภายนอก. อายตนะ ๑๒ เหล่านี้แล. การกำหนดรู้อายตนะเหล่านั้นคืออะไร? การกำหนดรู้ว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นสัญญา เป็นอนัตตา นี้คือการกำหนดรู้อายตนะเหล่านั้น. อนึ่ง ปริญญามี ๒ อย่าง คือ ญาตปริญญา และปหานปริญญา. ในบรรดาสองอย่างนั้น การกำหนดรู้ว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นสัญญา เป็นอนัตตา ชื่อว่าญาตปริญญา. นี้คือญาตปริญญา. ส่วนปหานปริญญาคือการละฉันทราคะ. นี้คือปหานปริญญา. ในคำนั้น อรรถว่าอายตนะคืออะไร? กล่าวว่า อรรถว่าบ่อเกิดคืออรรถว่าอายตนะ. เหมือนอย่างบ่อทอง บ่อแห่งสิ่งไม่ดี. เหมือนอย่างที่โคเหล่านั้นตั้งอยู่ด้วยอาการ ๒ อย่างนั้น. จิตและเจตสิกอันเปรียบเหมือนโคทั้งหลายย่อมตั้งอยู่ด้วยอายตนะเหล่านี้, กรรม กิเลส และธรรมที่เป็นทุกข์ก็ย่อมตั้งอยู่. กล่าวอีกว่า อรรถว่าที่มาแห่งรายได้คืออรรถว่าอายตนะ. เหมือนอย่างที่รายได้ย่อมมีในที่เก็บภาษีของพระราชา, อรรถว่าที่มาแห่งรายได้ก็เป็นอรรถว่าอายตนะอย่างนั้น.

---

61. Cattāri ariyasaccāni dukkhaṃ samudayo nirodho maggo ca. Dukkhaṃ yathā samāsena dhammācariyaṃ mānasañca, samudayo samāsena avijjā ca taṇhā ca, nirodho samāsena vijjā ca vimutti ca, maggo samāsena samatho ca vipassanā ca.

61. อริยสัจ ๔ คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ และมรรค. ทุกข์โดยย่อคือ ธรรมจริยาและใจ, สมุทัยโดยย่อคือ อวิชชาและตัณหา, นิโรธโดยย่อคือ วิชชาและวิมุตติ, มรรคโดยย่อคือ สมถะและวิปัสสนา.

---

Tattha sattatiṃsa bodhipakkhikā dhammā katame? Cattāro satipaṭṭhānā yāva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, evamete sattatiṃsa bodhipakkhikā dhammā. Ye dhammā atītānāgatapaccuppannānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ paccekabuddhānaṃ sāvakānaṃ ca nibbānāya saṃvattantīti, so maggo cattāro satipaṭṭhānā. Katame cattāro? Idha bhikkhu kāye kāyānupassī viharati, sammappadhānaṃ…pe… iddhipādaṃ…pe… indriyāni…pe… balāni…pe… tattha ko indriyattho? Indattho indriyattho, ādhipateyyattho indriyattho, pasādattho indriyattho, asādhāraṇaṃ kassa kiriyattho indriyattho anavapariyattho balattho, thāmattho balattho, upādāyattho balattho, upatthambhanattho balattho.

ในมรรคสัจนั้น โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการคืออะไร? สติปัฏฐาน ๔ จนถึงอริยมรรคมีองค์ ๘. โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการเหล่านี้แล. ธรรมเหล่าใดเป็นไปเพื่อพระนิพพานของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค ของพระปัจเจกพุทธเจ้า และของพระสาวกทั้งหลาย, มรรคนั้นคือสติปัฏฐาน ๔. สี่อย่างคืออะไร? ในพระศาสนานี้ ภิกษุพิจารณากายในกายอยู่, สัมมัปปธาน... (ละไว้)... อิทธิบาท... (ละไว้)... อินทรีย์... (ละไว้)... พละ... (ละไว้)... ในคำนั้น อรรถว่าอินทรีย์คืออะไร? อรรถว่าความเป็นใหญ่คืออรรถว่าอินทรีย์, อรรถว่าความเป็นอธิบดีคืออรรถว่าอินทรีย์, อรรถว่าความผ่องใสคืออรรถว่าอินทรีย์, อรรถว่าการกระทำที่ไม่ทั่วไปแก่ใครคืออรรถว่าอินทรีย์, อรรถว่าความไม่ท้อถอยคืออรรถว่าพละ, อรรถว่ากำลังคืออรรถว่าพละ, อรรถว่าการยึดถือคืออรรถว่าพละ, อรรถว่าการค้ำจุนคืออรรถว่าพละ.

---

Tattha katame satta bojjhaṅgā? Satisambojjhaṅgo yāva upekkhāsambojjhaṅgo. Tattha katamo aṭṭhaṅgiko maggo? Sammādiṭṭhi yāva sammāsamādhi. Tattha aṭṭhaṅgiko maggoti khandho sīlakkhandho ca samādhikkhandho ca paññākkhandho ca. Tattha yā ca sammāvācā yo ca sammākammanto yo ca sammāājīvo, ayaṃ sīlakkhandho. Yā ca sammāsati yo ca sammāvāyāmo yo ca sammāsamādhi, ayaṃ samādhikkhandho. Yo ca sammāsaṅkappo yā ca sammādiṭṭhi, ayaṃ paññākkhandho. Evaṃ tāyo tisso sikkhā. Evaṃ tīhākārehi dasa padāni…pe….

ในบรรดาโพธิปักขิยธรรมเหล่านั้น โพชฌงค์ ๗ คืออะไร? สติสัมโพชฌงค์ จนถึงอุเบกขาสัมโพชฌงค์. ในบรรดาโพธิปักขิยธรรมเหล่านั้น อริยมรรคมีองค์ ๘ คืออะไร? สัมมาทิฏฐิ จนถึงสัมมาสมาธิ. ในคำนั้น อริยมรรคมีองค์ ๘ คือ ขันธ์ ๓ คือ สีลขันธ์ สมาธิขันธ์ และปัญญาขันธ์. ในบรรดาสามอย่างนั้น สัมมาวาจาใด สัมมากัมมันตะใด สัมมาอาชีวะใดมีอยู่, นี้คือสีลขันธ์. สัมมาสติใด สัมมาวายามะใด สัมมาสมาธิใดมีอยู่, นี้คือสมาธิขันธ์. สัมมาสังกัปปะใด สัมมาททิฏฐิใดมีอยู่, นี้คือปัญญาขันธ์. สิกขา ๓ เหล่านี้เป็นอย่างนั้น. บททั้ง ๑๐ ด้วยอาการ ๓ อย่างนี้... (ละไว้)...

---

Tattha yogāvacaro sīlakkhandhe ṭhito dosaṃ akusalaṃ na upādiyati, dosānusayaṃ samūhanati, dosasallaṃ uddharati, dukkhavedanaṃ parijānāti, kāmadhātuṃ samatikkamati. Samādhikkhandhe ṭhito lobhaṃ akusalaṃ na upādiyati, rāgānusayaṃ samūhanati, lobhasallaṃ uddharati, sukhavedanaṃ parijānāti, rūpadhātuṃ samatikkamati. Paññākkhandhe ṭhito mohaṃ akusalaṃ na upādiyati, avijjānusayaṃ samūhanati, mohasallaṃ diṭṭhisallañca uddharati, adukkhamasukhavedanaṃ parijānāti, arūpadhātuṃ samatikkamati. Iti tīhi khandhehi tīṇi akusalamūlāni na upādiyati, cattāri sallāni uddharati, tisso vedanā parijānāti, tedhātukaṃ samatikkamati.

ในบรรดาบททั้ง ๑๐ นั้น โยคาวจรผู้ตั้งอยู่ในสีลขันธ์ ย่อมไม่ยึดถืออกุศลคือโทสะ, ย่อมกำจัดอนุสัยคือโทสะ, ย่อมถอนเสี้ยนคือโทสะ, ย่อมกำหนดรู้ทุกขเวทนา, ย่อมก้าวล่วงกามธาตุ. ผู้ตั้งอยู่ในสมาธิขันธ์ ย่อมไม่ยึดถืออกุศลคือโลภะ, ย่อมกำจัดอนุสัยคือราคะ, ย่อมถอนเสี้ยนคือโลภะ, ย่อมกำหนดรู้สุขเวทนา, ย่อมก้าวล่วงรูปธาตุ. ผู้ตั้งอยู่ในปัญญาขันธ์ ย่อมไม่ยึดถืออกุศลคือโมหะ, ย่อมกำจัดอนุสัยคืออวิชชา, ย่อมถอนเสี้ยนคือโมหะและเสี้ยนคือทิฏฐิ, ย่อมกำหนดรู้อทุกขมสุขเวทนา, ย่อมก้าวล่วงอรูปธาตุ. ด้วยขันธ์ ๓ อย่างนี้ ย่อมไม่ยึดถืออกุศลมูล ๓, ย่อมถอนเสี้ยน ๔, ย่อมกำหนดรู้เวทนา ๓, ย่อมก้าวล่วงไตรธาตุ.

---

62. Tattha katamā avijjā? Yaṃ catūsu ariyasaccesu aññāṇanti vitthārena yathā so pāṇasajjesu kathaṃkathā kātabbaṃ. Tattha katamaṃ viññāṇaṃ? Cha viññāṇakāyā vedanā saññā cetanā phasso manasikāro, idaṃ nāmaṃ. Tattha katamaṃ rūpaṃ? Cātumahābhūtikaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāyarūpassa paññattiṃ. Iti purimakañca nāmaṃ idañca rūpaṃ tadubhayaṃ nāmarūpanti vuccati. Tattha chaḷāyatananti cha ajjhattikāni āyatanāni, cakkhu ajjhattikaṃ āyatanaṃ yāva mano ajjhattikaṃ āyatanaṃ. Phassoti cha phassakāyā cakkhusamphasso yāva manosamphassoti phasso. Cha vedanākāyā vedanā. Taṇhāti cha taṇhākāyā taṇhā. Upādānanti cattāri upādānāni kāmupādānaṃ diṭṭhupādānaṃ sīlabbatupādānaṃ attavādupādānanti upādānaṃ. Bhavoti tayo bhavā kāmabhavo rūpabhavo arūpabhavo. Tattha katamā jāti? Yā paṭhamaṃ khandhānaṃ paṭhamaṃ dhātūnaṃ paṭhamaṃ āyatanānaṃ uppatti jāti sañjāti okkanti abhinibbatti khandhānaṃ pātubhāvo, ayaṃ jāti. Tattha katamā jarā? Jarā nāma yaṃ taṃ khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ valittacatā pavivittaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ vivaṇṇataṃ bhaggo taṃ jarā hīyanā pahīyanā āyuno hāni saṃhāni indriyānaṃ paribhedo upanāho paripāko, ayaṃ jarā. Tattha katamaṃ maraṇaṃ? Maraṇaṃ nāma yaṃ tasmiṃ tasmiṃ sattanikāye tesaṃ tesaṃ sattānaṃ cuti cavanatā maraṇaṃ kālaṅkiriyā uddhumātakānaṃ bhedo kāyassa jīvitindriyassa upacchedo, idaṃ maraṇaṃ. Iti purimikā ca jarā idañca maraṇaṃ tadubhayaṃ jarāmaraṇaṃ.

62. ในบรรดา (กุศลมูล) เหล่านั้น อวิชชาคืออะไร? คือการไม่รู้ในอริยสัจ ๔ พึงแสดงโดยพิสดาร เหมือนความสงสัยในการจัดทำบันได ในบรรดา (สัจจะ) เหล่านั้น วิญญาณคืออะไร? วิญญาณกาย ๖ เวทนา สัญญา เจตนา ผัสสะ มนสิการ นี้เรียกว่านาม ในบรรดา (นามรูป) เหล่านั้น รูปคืออะไร? มหาภูตรูป ๔ และการบัญญัติรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ นามที่กล่าวมาแล้วนี้และรูปนี้ ทั้งสองอย่างนี้เรียกว่านามรูป ในบรรดา (นามรูป) เหล่านั้น สฬายตนะคืออายตนะภายใน ๖ ได้แก่ จักขุอายตนะภายในไปจนถึงมนายตนะภายใน ผัสสะคือผัสสกาย ๖ ได้แก่ จักขุสัมผัสไปจนถึงมโนสัมผัส นี้เรียกว่าผัสสะ เวทนากาย ๖ เรียกว่าเวทนา ตัณหากาย ๖ เรียกว่าตัณหา อุปาทานคืออุปาทาน ๔ ได้แก่ กามุปาทาน ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน อัตตวาทุปาทาน นี้เรียกว่าอุปาทาน ภพคือภพ ๓ ได้แก่ กามภพ รูปภพ อรูปภพ ใน (พระสูตร) นั้น ชาติคืออะไร? การเกิดขึ้นครั้งแรกของขันธ์ การเกิดขึ้นครั้งแรกของธาตุ การเกิดขึ้นครั้งแรกของอายตนะ การเกิด การบังเกิด การหยั่งลง การปรากฏ การปรากฏขึ้นแห่งขันธ์ นี้เรียกว่าชาติ ใน (พระสูตร) นั้น ชราคืออะไร? ชราคือการที่ฟันหัก ผมหงอก หนังเหี่ยว การที่มหาภูตรูป ๔ เสื่อมสภาพ การแตกสลาย การเสื่อม การเสื่อมไป การที่อายุลดลง การที่อายุเสื่อมลง การที่อินทรีย์แตกสลาย การที่ถูกบีบคั้น การที่แก่หง่อม นี้เรียกว่าชรา ใน (พระสูตร) นั้น มรณะคืออะไร? มรณะคือการเคลื่อน การจุติ การตาย การทำกาละ การแตกสลายของกาย (ของผู้พองขึ้น) การขาดแห่งชีวิตินทรีย์ของสัตว์ทั้งหลายในหมู่สัตว์นั้นๆ นี้เรียกว่ามรณะ ชราที่กล่าวมาแล้วนี้และมรณะนี้ ทั้งสองอย่างนี้เรียกว่าชรามรณะ

---

Tattha andhakāratimisā yathābhūtaṃ appajānanalakkhaṇā avijjā saṅkhārānaṃ padaṭṭhānaṃ ha. Abhisaṅkharaṇalakkhaṇā saṅkhārā, upacayapunabbhavābhiropanapaccupaṭṭhānā. Te viññāṇassa padaṭṭhānaṃ. Vatthu saviññattilakkhaṇaṃ viññāṇaṃ, taṃ nāmarūpassa padaṭṭhānaṃ. Anekasannissayalakkhaṇaṃ nāmarūpaṃ, taṃ saḷāyatanassa padaṭṭhānaṃ. Indriyavavatthāpanalakkhaṇaṃ saḷāyatanaṃ, taṃ phassassa padaṭṭhānaṃ. Sannipātalakkhaṇo phasso, so vedanāya padaṭṭhānaṃ. Anubhavanalakkhaṇā vedanā, sā taṇhāya padaṭṭhānaṃ. Ajjhosānalakkhaṇā taṇhā, sā upādānassa padaṭṭhānaṃ. Ādānaparihananalakkhaṇaṃ upādānaṃ, taṃ bhavassa padaṭṭhānaṃ. Nānāgativikkhepalakkhaṇo bhavo, so jātiyā padaṭṭhānaṃ. Khandhānaṃ pātubhāvalakkhaṇā jāti, sā jarāya padaṭṭhānaṃ. Upanayaparipākalakkhaṇā jarā, sā maraṇassa padaṭṭhānaṃ. Āyukkhayajīvitauparodhalakkhaṇaṃ maraṇaṃ, taṃ dukkhassa padaṭṭhānaṃ. Kāyasampīḷanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ, taṃ domanassassa padaṭṭhānaṃ. Cittasampīḷanalakkhaṇaṃ domanassaṃ, taṃ sokassa padaṭṭhānaṃ. Socanalakkhaṇo soko, so paridevassa padaṭṭhānaṃ. Vacīnicchāraṇalakkhaṇo paridevo, so upāyāsassa padaṭṭhānaṃ. Ye āyāsā te upāyāsā.

ใน (ปฏิจจสมุปบาท) นั้น อวิชชามีลักษณะคือการไม่รู้ตามความเป็นจริงอันมืดมิด เป็นเหตุใกล้ให้เกิดสังขาร สังขารมีลักษณะคือการปรุงแต่ง มีการสั่งสมและการนำไปสู่ภพใหม่เป็นอาการปรากฏ สังขารเหล่านั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดวิญญาณ วิญญาณมีลักษณะคือการรู้แจ้งอารมณ์โดยอาศัยวัตถุ วิญญาณนั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดนามรูป นามรูปมีลักษณะคือการอาศัยกันและกันหลายอย่าง นามรูปนั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดสฬายตนะ สฬายตนะมีลักษณะคือการกำหนดอินทรีย์ สฬายตนะนั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดผัสสะ ผัสสะมีลักษณะคือการประชุมกัน ผัสสะนั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดเวทนา เวทนามีลักษณะคือการเสวยอารมณ์ เวทนานั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดตัณหา ตัณหามีลักษณะคือความสยบมัวเมา ตัณหานั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดอุปาทาน อุปาทานมีลักษณะคือการถือมั่นและความเสื่อมรอบ อุปาทานนั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดภพ ภพมีลักษณะคือการเหวี่ยงไปสู่คติที่ต่างกัน ภพนั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดชาติ ชาติมีลักษณะคือการปรากฏขึ้นแห่งขันธ์ ชาตินั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดชรา ชรามีลักษณะคือการนำไปสู่ความเสื่อมและการแก่หง่อม ชรานั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดมรณะ มรณะมีลักษณะคือการสิ้นอายุและการขัดขวางชีวิตินทรีย์ มรณะนั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดทุกข์ ทุกข์มีลักษณะคือการบีบคั้นกาย ทุกข์นั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดโทมนัส โทมนัสมีลักษณะคือการบีบคั้นใจ โทมนัสนั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดโสกะ โสกะมีลักษณะคือการเศร้าโศก โสกะนั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดปริเทวะ ปริเทวะมีลักษณะคือการเปล่งเสียงร้องไห้ ปริเทวะนั้นเป็นเหตุใกล้ให้เกิดอุปายาสะ ความลำบากใจใดๆ เหล่านั้นคืออุปายาสะ

---

Nava padāni yattha sabbo akusalapakkho saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchati. Katamāni nava padāni? Dve mūlakilesā, tīṇi akusalamūlāni, cattāro vipallāsā. Tattha dve mūlakilesā avijjā ca bhavataṇhā ca, tīṇi akusalamūlāni lobho doso moho ca. Cattāro vipallāsā – ‘‘anicce nicca’’nti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso, ‘‘dukkhe sukha’’nti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso, ‘‘anattani attā’’ti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso, ‘‘asubhe subha’’nti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso.

บท ๙ ประการที่อกุศลฝ่ายทั้งปวงรวมเข้าด้วยกัน บท ๙ ประการคืออะไร? คือ กิเลสมูล ๒ อกุศลมูล ๓ วิปลาส ๔ ในบรรดา (บท) เหล่านั้น กิเลสมูล ๒ คือ อวิชชาและภวตัณหา อกุศลมูล ๓ คือ โลภะ โทสะ โมหะ วิปลาส ๔ คือ สัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส ทิฏฐิวิปลาส ในสิ่งไม่เที่ยงว่าเป็นของเที่ยง, สัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส ทิฏฐิวิปลาส ในสิ่งเป็นทุกข์ว่าเป็นสุข, สัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส ทิฏฐิวิปลาส ในสิ่งที่ไม่ใช่ตนว่าเป็นตน, สัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส ทิฏฐิวิปลาส ในสิ่งไม่งามว่าเป็นของงาม

---

63. Tattha avijjā nāma catūsu ariyasaccesu yathābhūtaṃ aññāṇaṃ, ayaṃ avijjā. Bhavataṇhā nāma yo bhavesu rāgo sārāgo icchā mucchā patthanā nandī ajjhosānaṃ apariccāgo, ayaṃ bhavataṇhā.

63. ใน (ปฏิจจสมุปบาท) นั้น อวิชชาคือการไม่รู้ตามความเป็นจริงในอริยสัจ ๔ นี้คืออวิชชา ภวตัณหาคือความกำหนัด ความกำหนัดอย่างแรงกล้า ความอยาก ความลุ่มหลง ความปรารถนา ความเพลิดเพลิน ความสยบมัวเมา ความไม่สละคืนในภพทั้งหลาย นี้คือภวตัณหา

---

Tattha katamo lobho akusalamūlaṃ?

ในบรรดา (อกุศลมูล) เหล่านั้น โลภะที่เป็นอกุศลมูลคืออะไร?

---

Lobho nāma so tesu tesu paravatthūsu paradabbesu paraṭṭhānesu parasāpateyyesu parapariggahitesu lobho lubbhanā icchā mucchā patthanā nandī ajjhosānaṃ apariccāgo, ayaṃ lobho akusalamūlaṃ. Kassetaṃ mūlaṃ? Lobho lobhajassa akusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa ca, tathā yathā taṃsampayuttānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ mūlaṃ.

โลภะคือความกำหนัด ความติดใจ ความอยาก ความลุ่มหลง ความปรารถนา ความเพลิดเพลิน ความสยบมัวเมา ความไม่สละคืนในวัตถุของผู้อื่น ในทรัพย์ของผู้อื่น ในฐานะของผู้อื่น ในสมบัติของผู้อื่น ในสิ่งที่ผู้อื่นครอบครองเหล่านั้น นี้คือโลภะที่เป็นอกุศลมูล โลภะนี้เป็นมูลของอะไร? โลภะเป็นมูลของอกุศลกรรมอันเกิดจากโลภะ ได้แก่ กายกรรม วจีกรรม มโนกรรม และเป็นมูลของจิตและเจตสิกธรรมที่สัมปยุตด้วย (อกุศลกรรม) เหล่านั้น

---

Tattha katamo doso akusalamūlaṃ?

ในบรรดา (อกุศลมูล) เหล่านั้น โทสะที่เป็นอกุศลมูลคืออะไร?

---

So sattesu āghāto akkhanti appaccayo byāpādo padoso anatthakāmatā cetaso paṭighāto, ayaṃ doso akusalamūlaṃ.

โทสะนั้นคือความอาฆาต ความไม่อดทน ความไม่พอใจ ความพยาบาท ความประทุษร้าย ความไม่ปรารถนาประโยชน์ ความขัดเคืองแห่งจิตในสัตว์ทั้งหลาย นี้คือโทสะที่เป็นอกุศลมูล

---

Kassetaṃ mūlaṃ?

มูลนี้เป็นมูลของอะไร?

---

Dosajassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa sampayuttānañca cittacetasikānaṃ dhammānaṃ mūlaṃ.

เป็นมูลของกายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันเกิดจากโทสะ และเป็นมูลของจิตและเจตสิกธรรมที่สัมปยุตด้วย (โทสะ) นั้น

---

Tattha katamo moho akusalamūlaṃ?

ในบรรดา (อกุศลมูล) เหล่านั้น โมหะที่เป็นอกุศลมูลคืออะไร?

---

Yaṃ catūsu ariyasaccesu anabhisamayo asampajjaggāho appaṭivedho moho muyhanā sammoho sammuyhanā avijjā tamo andhakāro āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ acchadanaṃ apasacchāgamanaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ, ayaṃ moho akusalamūlaṃ.

ความไม่รู้แจ้ง ความไม่ถือเอาโดยชอบ ความไม่แทงตลอด ความหลง ความหลงใหล ความหลงผิด ความหลงใหลผิด ความไม่รู้ ความมืด ความมืดมน เครื่องกั้น เครื่องขัดขวาง เครื่องปกคลุม เครื่องมุงบัง การไม่บรรลุถึงกุศลธรรมทั้งหลายในอริยสัจ ๔ นี้คือโมหะที่เป็นอกุศลมูล

---

Kassetaṃ mūlaṃ?

โมหะที่เป็นมูลนี้ เป็นมูลของอะไร?

---

Mohajassa akusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa ca taṃsampayuttakānañca cittacetasikānaṃ dhammānaṃ mūlaṃ.

เป็นมูลของอกุศลกรรมอันเกิดจากโมหะ คือ กายกรรม วจีกรรม และมโนกรรม และเป็นมูลของธรรมคือจิตและเจตสิกที่สัมปยุตด้วยอกุศลกรรมนั้น

---

Tattha vipallāsā jānitabbā, vipallāsānaṃ vatthu jānitabbaṃ. Yaṃ vipallāsaṃ siyā, taṃ jānitabbaṃ. Tattha eko vipallāso tīṇi vipallāsāni cattāri vipallāsavatthūni. Katamo eko vipallāso ca, yena paṭipakkhena vipallāsitaṃ gaṇhāti?

ในพระธรรมเทศนานั้น พึงทราบวิปลาสทั้งหลาย พึงทราบวัตถุแห่งวิปลาสทั้งหลาย พึงทราบธรรมที่เป็นวิปลาส ในบรรดาวิปลาสเหล่านั้น วิปลาสหนึ่ง วิปลาสสาม และวัตถุแห่งวิปลาสสี่ พึงทราบเถิด วิปลาสหนึ่งคืออะไร ที่ยึดถือโดยความเป็นปฏิปักษ์?

---

‘‘Anicce nicca’’nti, ‘‘dukkhe sukha’’nti, ‘‘anattani attā’’ti, ‘‘asubhe subha’’nti, ayaṃ eko vipallāso.

การยึดถือว่า 'ในสิ่งที่ไม่เที่ยง ว่าเที่ยง' ว่า 'ในสิ่งที่เป็นทุกข์ ว่าเป็นสุข' ว่า 'ในสิ่งที่ไม่ใช่ตัวตน ว่าเป็นตัวตน' ว่า 'ในสิ่งที่ไม่สวยงาม ว่าสวยงาม' นี้คือวิปลาสหนึ่ง

---

Katamāni cattāri vipallāsavatthūni?

วัตถุแห่งวิปลาส ๔ คืออะไร?

---

Kāyo vedanā cittaṃ dhammā ca. Imāni cattāri vipallāsavatthūni.

คือ กาย เวทนา จิต และธรรม เหล่านี้คือวัตถุแห่งวิปลาส ๔

---

Katamāni tīṇi vipallāsāni?

วิปลาส ๓ คืออะไร?

---

Saññā cittaṃ diṭṭhi ca. Imāni tīṇi vipallāsāni.

คือ สัญญา จิต และทิฏฐิ เหล่านี้คือวิปลาส ๓

---

Tattha manāpike vatthumhi indriyavatthe vaṇṇāyatane vā yo nimittassa uggāho, ayaṃ saññāvipallāso. Tattha viparītacittassa vatthumhi sati viññatti, ayaṃ cittavipallāso. Tattha viparītacittassa tamhi rūpe ‘‘asubhe subha’’nti yā khanti ruci upekkhanā nicchayo diṭṭhi nidassanaṃ santīraṇā, ayaṃ diṭṭhivipallāso. Tattha vatthubhedena kāyesu dvādasa vipallāsā bhavanti. Tayo kāye tayo vedanāya tayo citte tayo dhamme, cattāro saññāvipallāsā cattāro cittavipallāsā cattāro diṭṭhivipallāsā, āyatanūpacayato cakkhuviññāṇasaññāsamaṅgissa rūpesu dvādasa vipallāsā yāva mano saññāsamaṅgissa, dhammesu dvādasa vipallāsā cha dvādasakā cattāri vipallāsā bhavanti. Ārammaṇanānattato hi aparimitasaṅkheyyānaṃ sattānaṃ aparimitamasaṅkheyyā vipallāsā bhavanti hīnukkaṭṭhamajjhimatāya.

ในบรรดาวิปลาสเหล่านั้น การยึดถือนิมิตในวัตถุอันน่าพึงพอใจ ในอารมณ์แห่งอินทรีย์ ในวรรณายตนะ นี้คือสัญญาวิปลาส ในบรรดาวิปลาสเหล่านั้น เมื่อมีวัตถุแห่งจิตที่วิปลาสอยู่ การแสดงออก (วิญญัติ) มีอยู่ นี้คือจิตตวิปลาส ในบรรดาวิปลาสเหล่านั้น ความยอมรับ ความยินดี ความเพ่งเล็ง การตัดสินใจ ทิฏฐิ การเห็น การพิจารณา ในรูปนั้นของผู้มีจิตวิปลาสว่า 'ในสิ่งที่ไม่สวยงาม ว่าสวยงาม' นี้คือทิฏฐิวิปลาส ในบรรดาวิปลาสเหล่านั้น วิปลาส ๑๒ ย่อมมีในกายโดยความต่างแห่งวัตถุ คือ ในกาย ๓ ในเวทนา ๓ ในจิต ๓ ในธรรม ๓ รวมเป็น ๑๒ สัญญาวิปลาส ๔ จิตตวิปลาส ๔ ทิฏฐิวิปลาส ๔ รวมเป็น ๑๒ วิปลาส ๑๒ ย่อมมีในรูปทั้งหลายของผู้ประกอบด้วยจักขุวิญญาณสัญญาที่ถึงซึ่งความเกิดขึ้นแห่งอายตนะ จนถึงผู้ประกอบด้วยมโนสัญญา วิปลาส ๑๒ ย่อมมีในธรรมทั้งหลาย รวมเป็นหมวด ๑๒ จำนวน ๖ หมวด วิปลาส ๔ ย่อมมีอยู่ เพราะความต่างกันแห่งอารมณ์ วิปลาสอันนับไม่ถ้วนย่อมมีแก่สัตว์ทั้งหลายอันนับไม่ถ้วน เพราะความเป็นของเลว ของประณีต และของปานกลาง

---

64. Tattha pañcakkhandhā cattāri attabhāvavatthūni bhavanti. Yo rūpakkhandho, so kāyo attabhāvavatthu. Yo vedanākkhandho, so vedanā attabhāvavatthu. Yo saññākkhandho ca saṅkhārakkhandho ca, te dhammā attabhāvavatthu. Yo viññāṇakkhandho, so cittaṃ attabhāvavatthu. Iti pañcakkhandhā cattāri attabhāvavatthūni. Tattha kāye ‘‘asubhe subha’’nti vipallāso bhavati. Evaṃ vedanāsu…pe… citte…pe… dhammesu ca attavipallāso bhavati. Tattha catunnaṃ vipallāsānaṃ samugghātanatthaṃ bhagavā cattāro satipaṭṭhāne deseti paññapeti kāye kāyānupassī viharato ‘‘asubhe subha’’nti vipallāsaṃ samugghāteti, evaṃ vedanāsu, citte, dhammesu ca kātabbaṃ.

64. ในบรรดาวิปลาสเหล่านั้น ขันธ์ ๕ ย่อมเป็นวัตถุแห่งอัตภาพ ๔ อย่าง รูปขันธ์ใด รูปขันธ์นั้นคือกายที่เป็นวัตถุแห่งอัตภาพ เวทนาขันธ์ใด เวทนาขันธ์นั้นคือเวทนาที่เป็นวัตถุแห่งอัตภาพ สัญญาขันธ์และสังขารขันธ์ใด สัญญาขันธ์และสังขารขันธ์นั้นคือธรรมที่เป็นวัตถุแห่งอัตภาพ วิญญาณขันธ์ใด วิญญาณขันธ์นั้นคือจิตที่เป็นวัตถุแห่งอัตภาพ ด้วยประการฉะนี้ ขันธ์ ๕ จึงเป็นวัตถุแห่งอัตภาพ ๔ อย่าง ในบรรดาวัตถุแห่งอัตภาพเหล่านั้น วิปลาสว่า 'ในสิ่งที่ไม่สวยงาม ว่าสวยงาม' ย่อมมีในกาย ในเวทนา ในจิต และในธรรมทั้งหลาย อัตตวิปลาสย่อมมีอย่างนี้ ในพระธรรมเทศนานั้น เพื่อถอนวิปลาส ๔ อย่าง พระผู้มีพระภาคทรงแสดง ทรงบัญญัติสติปัฏฐาน ๔ เมื่อบุคคลพิจารณากายในกายอยู่ ย่อมถอนวิปลาสว่า 'ในสิ่งที่ไม่สวยงาม ว่าสวยงาม' เสียได้ พึงกระทำอย่างนี้ในเวทนา ในจิต และในธรรมทั้งหลาย

---

Tattha andhakāratimisā appaṭivedhalakkhaṇā avijjā, tassā vipallāsapadaṭṭhānaṃ. Ajjhosānalakkhaṇā taṇhā, tassā piyarūpasātarūpaṃ padaṭṭhānaṃ. Attāsayavañcanālakkhaṇo lobho, tassa adinnādānaṃ padaṭṭhānaṃ. Idha vivādalakkhaṇo doso, tassa pāṇātipāto padaṭṭhānaṃ. Vatthuvippaṭipattilakkhaṇo moho, tassa micchāpaṭipatti padaṭṭhānaṃ. Saṅkhatānaṃ dhammānaṃ avināsaggahaṇalakkhaṇā niccasaññā, tassā sabbasaṅkhārā padaṭṭhānaṃ. Sāsavaphassopagamanalakkhaṇā sukhasaññā, tassā mamaṅkāro padaṭṭhānaṃ. Dhammesu upagamanalakkhaṇā attasaññā, tassā ahaṅkāro padaṭṭhānaṃ. Vaṇṇasaṅgahaṇalakkhaṇā subhasaññā, tassā indriyaasaṃvaro padaṭṭhānaṃ. Etehi navahi padehi uddiṭṭhehi sabbo akusalapakkho niddiṭṭho bhavati, so ca kho bahussutena sakkā jānituṃ no appassutena, paññavatā no duppaññena, yuttena no ayuttena.

ในบรรดาธรรมที่พึงละเหล่านั้น อวิชชา มีความมืดมนเป็นสภาวะ มีการไม่แทงตลอดเป็นลักษณะ มีวิปลาสเป็นเหตุใกล้ ตัณหา มีการสยบมัวเมาเป็นลักษณะ มีปิยรูปและสาตรูปเป็นเหตุใกล้ โลภะ มีการหลอกลวงด้วยความปรารถนาของตนเป็นลักษณะ มีอทินนาทานเป็นเหตุใกล้ โทสะ มีการทะเลาะวิวาทในโลกนี้เป็นลักษณะ มีปาณาติบาตเป็นเหตุใกล้ โมหะ มีความผิดพลาดในวัตถุเป็นลักษณะ มีมิจฉาปฏิบัติเป็นเหตุใกล้ นิจจสัญญา มีการยึดถือความไม่พินาศแห่งสังขตธรรมทั้งหลายเป็นลักษณะ มีสังขารทั้งปวงเป็นเหตุใกล้ สุขสัญญา มีการเข้าถึงผัสสะที่ยังมีอาสวะเป็นลักษณะ มีมมังการเป็นเหตุใกล้ อัตตสัญญา มีการเข้าถึงในธรรมทั้งหลายเป็นลักษณะ มีอหังการเป็นเหตุใกล้ สุภสัญญา มีการยึดถือวรรณะเป็นลักษณะ มีความไม่สำรวมอินทรีย์เป็นเหตุใกล้ ด้วยบท ๙ ประการที่ระบุไว้นี้ อกุศลฝ่ายดำทั้งหมดเป็นอันระบุไว้แล้ว และอกุศลฝ่ายดำทั้งหมดนั้น พหูสูตพึงรู้ได้ ผู้มีสุตะน้อยรู้ไม่ได้ ผู้มีปัญญาพึงรู้ได้ ผู้มีปัญญาทรามรู้ไม่ได้ ผู้ประกอบด้วยปัญญาพึงรู้ได้ ผู้ไม่ประกอบด้วยปัญญารู้ไม่ได้

---

Nava padāni kusalāni yattha sabbo kusalapakkho saṅgaho samosaraṇaṃ gacchanti. Katamāni nava padāni? Samatho vipassanā alobho adoso amoho aniccasaññā dukkhasaññā anattasaññā asubhasaññā ca.

บทกุศล ๙ ประการ ซึ่งกุศลฝ่ายขาวทั้งหมดรวมลงและสงเคราะห์เข้าไว้ บท ๙ ประการคืออะไรบ้าง? คือ สมถะ วิปัสสนา อโลภะ อโทสะ อโมหะ อนิจจสัญญา ทุกขสัญญา อนัตตสัญญา และอสุภสัญญา

---

Tattha katamo samatho? Yā cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti ṭhānaṃ paṭṭhānaṃ upaṭṭhānaṃ samādhi samādhānaṃ avikkhepo avippaṭisāro vūpasamo mānaso ekaggaṃ cittassa, ayaṃ samatho.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น สมถะคืออะไร? คือความตั้งอยู่ ความตั้งอยู่ด้วยดี ความตั้งอยู่มั่น การตั้งอยู่ การประดิษฐาน การปรากฏ สมาธิ ความดำรงมั่น ความไม่ฟุ้งซ่าน ความไม่เดือดร้อน ความสงบแห่งใจ ความมีอารมณ์เดียวแห่งจิต นี้คือสมถะ

---

Tattha katamā vipassanā? Khandhesu vā dhātūsu vā āyatanesu vā nāmarūpesu vā paṭiccasamuppādesu vā paṭiccasamuppannesu vā dhammesu dukkhesu vā samudayesu vā nirodhe vā magge vā kusalākusalesu vā dhammesu sāvajjaanavajjesu vā kaṇhasukkesu vā sevitabbaasevitabbesu vā so yathābhūtaṃ vicayo pavicayo vīmaṃsā paravīmaṃsā gāhanā aggāhanā pariggāhanā cittena paricitanā tulanā upaparikkhā ñāṇaṃ vijjā vā cakkhu buddhi medhā paññā obhāso āloko ābhā pabhā khaggo nārāco dhammavicayasambojjhaṅgo sammādiṭṭhi maggaṅgaṃ, ayaṃ vipassanā. Tenesā vipassanā iti vuccati vividhā vā esā vipassanāti, tasmā esā vipassanāti vuccati. Dvidhā cesā hi vipassanā dhammavipassanāti vuccati, dvidhā imāya passati subhañca asubhañca kaṇhañca sukkañca sevitabbañca asevitabbañca kammañca vipākañca bandhañca vimokkhañca ācayañca apacayañca pavattiñca nivattiñca saṃkilesañca vodānañca, evaṃ vipassanāti vuccati. Atha vā viiti upasaggo passanāti attho tasmā vipassanāti vuccate, ayaṃ vipassanā.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น วิปัสสนาคืออะไร? คือการพิจารณา การพิจารณาโดยรอบ การสอบสวน การสอบสวนอย่างยิ่ง การยึดถือ การประคองไว้ การกำหนด การเลือกเฟ้นด้วยจิต การเปรียบเทียบ การพิจารณาอย่างถี่ถ้วน ญาณ วิชชา จักขุ พุทธิ เมธา ปัญญา โอภาส แสงสว่าง รัศมี ความรุ่งเรือง ดาบ ลูกศร ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ สัมมาทิฏฐิที่เป็นองค์มรรค ที่มีอยู่ในขันธ์ ธาตุ อายตนะ นามรูป ปฏิจจสมุปบาท ธรรมที่เกิดจากปฏิจจสมุปบาท ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค กุศล อกุศล ธรรมที่มีโทษและไม่มีโทษ ธรรมดำและธรรมขาว ธรรมที่ควรเสพและไม่ควรเสพ ตามความเป็นจริงนั้น ทั้งหมดนี้คือวิปัสสนา เพราะเหตุนั้น วิปัสสนานี้จึงเรียกว่าวิปัสสนา หรือวิปัสสนานี้มีหลายประการ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าวิปัสสนา อนึ่ง วิปัสสนานี้มี ๒ ประการ เรียกว่าธรรมวิปัสสนา ด้วยวิปัสสนาปัญญานี้ ย่อมเห็นธรรม ๒ อย่าง คือ งามและไม่งาม ดำและขาว ควรเสพและไม่ควรเสพ กรรมและวิบาก เครื่องผูกและเครื่องหลุดพ้น การสั่งสมและการไม่สั่งสม ความเป็นไปและการไม่เป็นไป ความเศร้าหมองและความบริสุทธิ์ ด้วยประการฉะนี้ จึงเรียกว่าวิปัสสนา อีกนัยหนึ่ง คำว่า วิ เป็นอุปสรรค คำว่า ปัสสนา มีความหมายว่า การเห็น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าวิปัสสนา นี้คือวิปัสสนา

---

65. Tattha dve rogā sattānaṃ avijjā ca bhavataṇhā ca, etesaṃ dvinnaṃ rogānaṃ nighātāya bhagavatā dve bhesajjāni vuttāni samatho ca vipassanā ca. Imāni dve bhesajjāni paṭisevento dve aroge sacchikaroti rāgavirāgaṃ cetovimuttiṃ avijjāvirāgañca paññāvimuttiṃ. Tattha taṇhārogassa samatho bhesajjaṃ, rāgavirāgā cetovimutti arogaṃ. Avijjārogassa vipassanābhesajjaṃ avijjāvirāgā paññāvimutti arogaṃ. Evañhi bhagavā cāha, ‘‘dve dhammā pariññeyyā nāmañca rūpañca, dve dhammā pahātabbā avijjā ca bhavataṇhā ca, dve dhammā bhāvetabbā samatho ca vipassanā ca, dve dhammā sacchikātabbā vijjā ca vimutti cā’’ti. Tattha samathaṃ bhāvento rūpaṃ parijānāti, rūpaṃ parijānanto taṇhaṃ pajahati, taṇhaṃ pajahanto rāgavirāgā cetovimuttiṃ sacchikaroti, vipassanaṃ bhāvento nāmaṃ parijānāti, nāmaṃ parijānanto avijjaṃ pajahati, avijjaṃ pajahanto avijjāvirāgā paññāvimuttiṃ sacchikaroti. Yadā bhikkhuno dve dhammā pariññātā bhavanti nāmañca rūpañca, tathāssa dve dhammā pahīnā bhavanti avijjā ca bhavataṇhā ca. Dve dhammā bhāvitā bhavanti samatho ca vipassanā ca, dve dhammā sacchikātabbā bhavanti vijjā ca vimutti ca. Ettāvatā bhikkhu katakicco bhavati. Esā sopādisesā nibbānadhātu. Tassa āyupariyādānā jīvitindriyassa uparodhā idañca dukkhaṃ nirujjhati, aññañca dukkhaṃ na uppajjati. Tattha yo imesaṃ khandhānaṃ dhātuāyatanānaṃ nirodho vūpasamo aññesañca khandhadhātuāyatanānaṃ appaṭisandhi apātubhāvo, ayaṃ anupādisesā nibbānadhātu.

65. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น โรคของสัตว์ทั้งหลายมี ๒ อย่าง คือ อวิชชาและภวตัณหา เพื่อกำจัดโรค ๒ อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสยา ๒ อย่าง คือ สมถะและวิปัสสนา ผู้ที่เสพยา ๒ อย่างนี้ ย่อมทำให้แจ้งซึ่งความไม่มีโรค ๒ อย่าง คือ เจโตวิมุตติอันเป็นเครื่องคลายราคะ (คืออนาคามิผล) และปัญญาวิมุตติอันเป็นเครื่องคลายอวิชชา (คืออรหัตตผล) ในธรรมเหล่านั้น สมถะเป็นยาสำหรับโรคคือตัณหา เจโตวิมุตติอันเป็นเครื่องคลายราคะคือความไม่มีโรค (จากตัณหา) วิปัสสนาเป็นยาสำหรับโรคคืออวิชชา ปัญญาวิมุตติอันเป็นเครื่องคลายอวิชชาคือความไม่มีโรค (จากอวิชชา) พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้อย่างนี้ว่า 'ธรรม ๒ อย่างที่พึงกำหนดรู้ คือ นามและรูป ธรรม ๒ อย่างที่พึงละ คือ อวิชชาและภวตัณหา ธรรม ๒ อย่างที่พึงเจริญ คือ สมถะและวิปัสสนา ธรรม ๒ อย่างที่พึงทำให้แจ้ง คือ วิชชาและวิมุตติ' ในธรรมเหล่านั้น ผู้เจริญสมถะย่อมกำหนดรู้รูป เมื่อกำหนดรู้รูปแล้วย่อมละตัณหา เมื่อละตัณหาแล้วย่อมทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติอันเป็นเครื่องคลายราคะ ผู้เจริญวิปัสสนาย่อมกำหนดรู้นาม เมื่อกำหนดรู้นามแล้วย่อมละอวิชชา เมื่อละอวิชชาแล้วย่อมทำให้แจ้งซึ่งปัญญาวิมุตติอันเป็นเครื่องคลายอวิชชา เมื่อใดธรรม ๒ อย่างคือ นามและรูป เป็นธรรมที่ภิกษุกำหนดรู้แล้ว เมื่อนั้นอวิชชาและภวตัณหา ๒ อย่างนี้ก็เป็นธรรมที่ภิกษุละได้แล้ว สมถะและวิปัสสนา ๒ อย่างนี้ก็เป็นธรรมที่ภิกษุเจริญแล้ว วิชชาและวิมุตติ ๒ อย่างนี้ก็เป็นธรรมที่ภิกษุทำให้แจ้งแล้ว ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุชื่อว่าได้ทำกิจเสร็จแล้ว นี้คือสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ เพราะความสิ้นไปแห่งอายุ เพราะความดับไปแห่งชีวิตินทรีย์ ทุกข์ในปัจจุบันนี้ย่อมดับไป และทุกข์อื่นย่อมไม่เกิดขึ้น ในธรรมเหล่านั้น การดับและความสงบแห่งขันธ์ ธาตุ และอายตนะเหล่านี้ และการไม่ปฏิสนธิและการไม่ปรากฏแห่งขันธ์ ธาตุ และอายตนะอื่น ๆ นี้คืออนุปาทิเสสนิพพานธาตุ

---

Tattha katamaṃ alobho kusalamūlaṃ? Yaṃdhātuko alobho alubbhanā alubbhitattaṃ anicchā apatthanā akantā anajjhosānaṃ. Ayaṃ alobho kusalamūlaṃ. Kassetaṃ mūlaṃ? Alobhajassa kusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa taṃsampayuttānañca cittacetasikānaṃ dhammānaṃ mūlaṃ. Atha vā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo kusalanti vuccati, so tiṇṇaṃ maggaṅgānaṃ mūlaṃ. Katamesaṃ tiṇṇaṃ, sammāsaṅkappassa sammāvāyāmassa sammāsamādhissa ca imesaṃ mūlanti, tasmā kusalamūlanti vuccati.

ในบรรดากุศลมูลเหล่านั้น อโลภะที่เป็นกุศลมูลคืออะไร? คืออโลภะใดที่มีธาตุเป็นที่อาศัย ความไม่โลภ กิริยาที่ไม่โลภ ภาวะที่ไม่โลภ ความไม่ปรารถนา ความไม่ทะยานอยาก ความไม่พอใจ ความไม่สยบมัวเมา ทั้งหมดนี้คืออโลภะที่เป็นกุศลมูล อโลภะนี้เป็นมูลของอะไร? เป็นมูลของกายกรรม วจีกรรม และมโนกรรมที่เป็นกุศลอันเกิดจากอโลภะ และเป็นมูลของจิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตต์กับกรรมเหล่านั้น อีกนัยหนึ่ง อริยมรรคมีองค์ ๘ เรียกว่ากุศล อโลภะนั้นเป็นมูลขององค์มรรค ๓ ประการ องค์มรรค ๓ ประการนั้นคืออะไร? คือสัมมาสังกัปปะ สัมมาวายามะ และสัมมาสมาธิ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่ากุศลมูล

---

Tattha katamaṃ adoso kusalamūlaṃ? Yā sattesu vā saṅkhāresu vā anaghāto appaṭighāto abyāpatti abyāpādo adoso mettā mettāyanā atthakāmatā hitakāmatā cetaso pasādo, ayaṃ adoso kusalamūlaṃ. Kassetaṃ mūlaṃ? Adosajassa kusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa taṃsampayuttānañca cittacetasikānaṃ dhammānaṃ mūlaṃ. Atha vā tiṇṇaṃ maggaṅgānaṃ mūlaṃ. Katamesaṃ tiṇṇaṃ? Sammāvācāya sammākammantassa sammāājīvassa ca imesaṃ tiṇṇaṃ maggaṅgānaṃ mūlaṃ, tasmā kusalamūlanti vuccati.

ในบรรดากุศลมูลเหล่านั้น อโทสะที่เป็นกุศลมูลคืออะไร? คือความไม่จองเวร ความไม่กระทบกระทั่ง ความไม่พยาบาท ความไม่ปองร้าย ความไม่ประทุษร้าย เมตตา กิริยาที่เมตตา ความปรารถนาประโยชน์ ความปรารถนาความเกื้อกูล ความผ่องใสแห่งจิต ในสัตว์ทั้งหลายหรือในสังขารทั้งหลาย ทั้งหมดนี้คืออโทสะที่เป็นกุศลมูล อโทสะนี้เป็นมูลของอะไร? เป็นมูลของกายกรรม วจีกรรม และมโนกรรมที่เป็นกุศลอันเกิดจากอโทสะ และเป็นมูลของจิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตต์กับกรรมเหล่านั้น อีกนัยหนึ่ง เป็นมูลขององค์มรรค ๓ ประการ องค์มรรค ๓ ประการนั้นคืออะไร? คือสัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่ากุศลมูล

---

Tattha katamaṃ amoho kusalamūlaṃ? Yaṃ catūsu ariyasaccesu yathābhūtaṃ ñāṇadassanaṃ abhisamayo sammā ca paccāgamo paṭivedho amoho asammuyhanā asammoho vijjāpakāso āloko anāvaraṇaṃ sekkhānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ, ayaṃ amoho kusalamūlaṃ. Kassetaṃ mūlaṃ? Amohajassa kusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa taṃsampayuttānañca cittacetasikānaṃ dhammānaṃ mūlaṃ. Atha vā dvinnaṃ maggaṅgānaṃ etaṃ mūlaṃ. Katamesaṃ dvinnaṃ? Sammādiṭṭhiyā ca sammāsatiyā ca imesaṃ dvinnaṃ maggaṅgānaṃ mūlaṃ, tasmā kusalamūlanti vuccati. Evaṃ imesaṃ tīhi kusalamūlehi aṭṭhaṅgiko maggo yojetabbo.

ในบรรดากุศลมูลเหล่านั้น อโมหะที่เป็นกุศลมูลคืออะไร? คือญาณทัสสนะใดในอริยสัจ ๔ ตามความเป็นจริง การตรัสรู้ การบรรลุโดยชอบ การแทงตลอด ความไม่หลง กิริยาที่ไม่หลง ความไม่หลงอย่างยิ่ง วิชชา ความสว่าง แสงสว่าง ความไม่เป็นเครื่องกั้นแห่งกุศลธรรมของพระเสกขะทั้งหลาย ทั้งหมดนี้คืออโมหะที่เป็นกุศลมูล อโมหะนี้เป็นมูลของอะไร? เป็นมูลของกายกรรม วจีกรรม และมโนกรรมที่เป็นกุศลอันเกิดจากอโมหะ และเป็นมูลของจิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตต์กับกรรมเหล่านั้น อีกนัยหนึ่ง อโมหะนี้เป็นมูลขององค์มรรค ๒ ประการ องค์มรรค ๒ ประการนั้นคืออะไร? คือสัมมาทิฏฐิและสัมมาสติ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่ากุศลมูล พึงประกอบอริยมรรคมีองค์ ๘ ด้วยกุศลมูล ๓ ประการเหล่านี้ด้วยประการฉะนี้

---

66. Tattha katamā aniccasaññā? ‘‘Sabbe saṅkhārā uppādavayadhammino’’ti ca yā saññā sañjānanā vavatthapanā uggāho, ayaṃ aniccasaññā. Tassā ko nissando? Aniccasaññāya bhāvitāya bahulīkatāya aṭṭhasu lokadhammesu cittaṃ nānusandhati na sandhati na saṇṭhahati, upekkhā vā paṭikkūlatā vā saṇṭhahati, ayamassā nissando.

66. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อนิจจสัญญาคืออะไร? คือสัญญาใด ความจำหมาย การกำหนดหมาย การยึดถือ ในพระธรรมเทศนาที่ว่า 'สังขารทั้งปวงมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' นี้คืออนิจจสัญญา. ผลของอนิจจสัญญานั้นคืออะไร? เมื่ออนิจจสัญญาอันบุคคลเจริญแล้ว กระทำแล้วให้มาก จิตย่อมไม่สืบต่อ ไม่เชื่อมโยง ไม่ตั้งมั่นในโลกธรรม ๘ ประการ. อุเบกขาหรือความเป็นของปฏิกูลย่อมตั้งมั่น. นี้คือผลของอนิจจสัญญานั้น.

---

Tattha katamā dukkhasaññā? ‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti yā saññā sañjānanā vavatthapanā uggāho, ayaṃ dukkhasaññā. Tassā ko nissando? Dukkhasaññāya bhāvitāya bahulīkatāya ālasse saṃpamāde vimhaye ca cittaṃ nānusandhati na sandhati na saṇṭhahati, upekkhā vā paṭikkūlatā vā saṇṭhahati, ayamassā nissando.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ทุกขสัญญาคืออะไร? คือสัญญาใด ความจำหมาย การกำหนดหมาย การยึดถือ ในพระธรรมเทศนาที่ว่า 'สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์' นี้คือทุกขสัญญา. ผลของทุกขสัญญานั้นคืออะไร? เมื่อทุกขสัญญาอันบุคคลเจริญแล้ว กระทำแล้วให้มาก จิตย่อมไม่สืบต่อ ไม่เชื่อมโยง ไม่ตั้งมั่นในความเกียจคร้าน ความประมาทมัวเมา และความพิศวง. อุเบกขาหรือความเป็นของปฏิกูลย่อมตั้งมั่น. นี้คือผลของทุกขสัญญานั้น.

---

Tattha katamā anattasaññā? ‘‘Sabbesu dhammesu anattā’’ti yā saññā sañjānanā vavatthapanā uggāho, ayaṃ anattasaññā. Tassā ko nissando, anattasaññāya bhāvitāya bahulīkatāya ahaṅkāro cittaṃ nānusandhati na sandhati, mamaṅkāro na saṇṭhahati, upekkhā vā paṭikkūlatā vā saṇṭhahati, ayamassā nissando.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อนัตตสัญญาคืออะไร? คือสัญญาใด ความจำหมาย การกำหนดหมาย การยึดถือ ในพระธรรมเทศนาที่ว่า 'ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา' นี้คืออนัตตสัญญา. ผลของอนัตตสัญญานั้นคืออะไร? เมื่ออนัตตสัญญาอันบุคคลเจริญแล้ว กระทำแล้วให้มาก จิตย่อมไม่สืบต่อ ไม่เชื่อมโยงในอหังการ (ความถือตัวว่าเรา) มมังการ (ความถือตัวว่าเป็นของเรา) ย่อมไม่ตั้งมั่น. อุเบกขาหรือความเป็นของปฏิกูลย่อมตั้งมั่น. นี้คือผลของอนัตตสัญญานั้น.

---

Tattha katamā asubhasaññā? ‘‘Satta saṅkhārā asubhā’’ti yā saññā sañjānanā vavatthapanā uggāho, ayaṃ asubhasaññā. Tassā ko nissando? Asubhasaññāya bhāvitāya bahulīkatāya subhanimitte cittaṃ nānusandhati na sandhati na saṇṭhahati, upekkhā vā paṭikkūlatā vā saṇṭhahati, ayamassā nissando.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อสุภสัญญาคืออะไร? คือสัญญาใด ความจำหมาย การกำหนดหมาย การยึดถือ ในพระธรรมเทศนาที่ว่า 'สัตว์และสังขารทั้งหลายไม่งดงาม' นี้คืออสุภสัญญา. ผลของอสุภสัญญานั้นคืออะไร? เมื่ออสุภสัญญาอันบุคคลเจริญแล้ว กระทำแล้วให้มาก จิตย่อมไม่สืบต่อ ไม่เชื่อมโยง ไม่ตั้งมั่นในสุภนิมิต. อุเบกขาหรือความเป็นของปฏิกูลย่อมตั้งมั่น. นี้คือผลของอสุภสัญญานั้น.

---

Tattha pañcannaṃ khandhānaṃ pariññā bhagavatā desitā, yo tattha asubhasaññā rūpakkhandhassa pariññattaṃ, dukkhasaññā vedanākkhandhassa pariññattaṃ, anattasaññā saññākkhandhassa saṅkhārakkhandhassa pariññattaṃ, aniccasaññā viññāṇakkhandhassa pariññattaṃ. Tattha samathena taṇhaṃ samugghāteti, vipassanā avijjaṃ samugghāteti, adosena dosaṃ samugghāteti, amohena mohaṃ samugghāteti, aniccasaññāya niccasaññaṃ samugghāteti, dukkhasaññāya sukhasaññaṃ samugghāteti, anattasaññāya attasaññaṃ samugghāteti, asubhasaññāya subhasaññaṃ samugghāteti.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงการกำหนดรู้ขันธ์ ๕ ไว้. ในการกำหนดรู้นั้น อสุภสัญญาเป็นความกำหนดรู้รูปขันธ์, ทุกขสัญญาเป็นความกำหนดรู้เวทนาขันธ์, อนัตตสัญญาเป็นความกำหนดรู้สัญญาขันธ์และสังขารขันธ์, อนิจจสัญญาเป็นความกำหนดรู้วิญญาณขันธ์. ในธรรมเหล่านั้น บุคคลย่อมกำจัดตัณหาด้วยสมถะ, กำจัดอวิชชาด้วยวิปัสสนา, กำจัดโทสะด้วยอโทสะ, กำจัดโมหะด้วยอโมหะ, กำจัดนิจจสัญญาด้วยอนิจจสัญญา, กำจัดสุขสัญญาด้วยทุกขสัญญา, กำจัดอัตตสัญญาด้วยอนัตตสัญญา, กำจัดสุภสัญญาด้วยอสุภสัญญา.

---

Cittavikkhepapaṭisaṃharaṇalakkhaṇo samatho, tassa jhānāni padaṭṭhānaṃ. Sabbadhammaṃ yathābhūtaṃ paṭivedhalakkhaṇā vipassanā, tassā sabbaneyyaṃ padaṭṭhānaṃ. Icchāpaṭisaṃharaṇalakkhaṇo alobho, tassa adinnādānā veramaṇī padaṭṭhānaṃ. Abyāpādalakkhaṇo adoso, tassa pāṇātipātā veramaṇī padaṭṭhānaṃ. Vatthuappaṭihatalakkhaṇo amoho, tassa sammāpaṭipatti padaṭṭhānaṃ. Saṅkhatānaṃ dhammānaṃ vināsaggahaṇalakkhaṇā aniccasaññā, tassā udayabbayo padaṭṭhānaṃ. Sāsavaphassasañjānanalakkhaṇā dukkhasaññā, tassā vedanā padaṭṭhānaṃ. Sabbadhammaanupagamanalakkhaṇā anattasaññā, tassā dhammasaññā padaṭṭhānaṃ. Vinīlakavipubbakauddhumātakasamuggahaṇalakkhaṇā asubhasaññā, tassā nibbidā padaṭṭhānaṃ. Imesu navasu padesu upadiṭṭhesu sabbo kusalapakkho upadiṭṭho bhavati, so ca bahussutena sakkā jānituṃ no appassutena, paññavatā no duppaññena, yuttena no ayuttenāti.

สมถะมีลักษณะคือการกำจัดความฟุ้งซ่านแห่งจิต มีฌานทั้งหลายเป็นเหตุใกล้. วิปัสสนามีลักษณะคือการแทงตลอดธรรมทั้งปวงตามความเป็นจริง มีสัพพเนยยธรรมเป็นเหตุใกล้. อโลภะมีลักษณะคือการกำจัดความปรารถนา มีการงดเว้นจากการถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้เป็นเหตุใกล้. อโทสะมีลักษณะคือความไม่พยาบาท มีการงดเว้นจากการทำชีวิตสัตว์ให้ตกล่วงเป็นเหตุใกล้. อโมหะมีลักษณะคือความไม่ติดขัดในวัตถุ มีสัมมาปฏิบัติเป็นเหตุใกล้. อนิจจสัญญามีลักษณะคือการถือเอาความพินาศแห่งสังขตธรรมทั้งหลาย มีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นเหตุใกล้. ทุกขสัญญามีลักษณะคือการรู้แจ้งผัสสะที่ประกอบด้วยอาสวะ มีเวทนาเป็นเหตุใกล้. อนัตตสัญญามีลักษณะคือการไม่เข้าไปยึดถือธรรมทั้งปวง มีธรรมสัญญาเป็นเหตุใกล้. อสุภสัญญามีลักษณะคือการถือเอาซากศพที่เขียวคล้ำ มีหนองไหล และพองขึ้น มีความเบื่อหน่ายเป็นเหตุใกล้. เมื่อบท ๙ ประการเหล่านี้ถูกแสดงแล้ว กุศลปักษ์ทั้งหมดก็เป็นอันแสดงแล้ว และกุศลปักษ์นั้น ผู้เป็นพหูสูตย่อมรู้ได้ ผู้มีสุตะน้อยรู้ไม่ได้ ผู้มีปัญญาย่อมรู้ได้ ผู้มีปัญญาทรามรู้ไม่ได้ ผู้ประกอบด้วยเหตุผลย่อมรู้ได้ ผู้ไม่ประกอบด้วยเหตุผลรู้ไม่ได้.

---

67. Tattha niccasaññādhimuttassa aparāparaṃ cittaṃ paṇāmento satimapaccavekkhato aniccasaññā na upaṭṭhāti, pañcasu kāmaguṇesu sukhassādādhimuttassa iriyāpathassa agatimapaccavekkhato dukkhasaññā na upaṭṭhāti, khandhadhātuāyatanesu attādhimuttassa nānādhātuanekadhātuvinibbhogamapaccavekkhato anattasaññā na upaṭṭhāti, vaṇṇasaṇṭhānābhiratassa kāye subhādhimuttassa ca vippaṭicchannā asubhasaññā na upaṭṭhāti.

67. ในบรรดาบทเหล่านั้น อนิจจสัญญาไม่ปรากฏแก่บุคคลผู้โน้มจิตไปในอารมณ์ต่างๆ เพราะน้อมใจไปในนิจจสัญญา และเพราะไม่พิจารณาด้วยสติ. ทุกขสัญญาไม่ปรากฏแก่บุคคลผู้น้อมใจไปในความสำราญจากสุขในกามคุณ ๕ เพราะไม่พิจารณาความไม่เป็นไปแห่งอิริยาบถ. อนัตตสัญญาไม่ปรากฏแก่บุคคลผู้น้อมใจไปในอัตตาในขันธ์ ธาตุ และอายตนะ เพราะไม่พิจารณาการจำแนกธาตุต่างๆ และธาตุมากมาย. อสุภสัญญาไม่ปรากฏแก่บุคคลผู้ยินดีในวรรณะและสัณฐานในกาย และผู้น้อมใจไปในความงาม เพราะถูกปกปิดไว้.

---

Avippaṭisāralakkhaṇā saddhā, saddahanā paccupaṭṭhānaṃ. Tassa cattāri sotāpattiyaṅgāni padaṭṭhānaṃ. Evañhi vuttaṃ bhagavatā saddhindriyaṃ bhikkhave, kuhiṃ daṭṭhabbaṃ, catūsu sotāpattiyaṅgesu kusalesu dhammesu.

ศรัทธามีลักษณะคือความไม่เดือดร้อนใจ มีความเชื่อมั่นเป็นอาการปรากฏ มีโสตาปัตติยังคะ ๔ เป็นเหตุใกล้. ด้วยว่าพระผู้มีพระภาคทรงภาษิตไว้ดังนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย สัทธินทรีย์พึงเห็นได้ในที่ไหน? พึงเห็นได้ในกุศลธรรมคือโสตาปัตติยังคะ ๔ ประการ'.

---

Sūrāapaṭikkhepanalakkhaṇaṃ vīriyindriyaṃ, vīriyindriyārambho paccupaṭṭhānaṃ. Tassa atītā cattāro sammappadhānā padaṭṭhānaṃ. Yathā vuttaṃ bhagavatā vīriyindriyaṃ, bhikkhave, kuhiṃ daṭṭhabbaṃ, catūsu sammappadhānesu.

วิริยินทรีย์มีลักษณะคือความไม่ละทิ้งความแกล้วกล้า มีการปรารภวิริยินทรีย์เป็นอาการปรากฏ มีสัมมัปปธาน ๔ ในอดีตเป็นเหตุใกล้. ดังที่พระผู้มีพระภาคทรงภาษิตไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย วิริยินทรีย์พึงเห็นได้ในที่ไหน? พึงเห็นได้ในสัมมัปปธาน ๔ ประการ'.

---

Sati saraṇalakkhaṇā, asammohapaccupaṭṭhānā. Tassa atītā cattāro satipaṭṭhānā padaṭṭhānaṃ. Yathā vuttaṃ bhagavatā satindriyaṃ bhikkhave, kuhiṃ daṭṭhabbaṃ, catūsu satipaṭṭhānesu.

สติมีลักษณะคือการระลึก มีความไม่หลงลืมเป็นอาการปรากฏ มีสติปัฏฐาน ๔ ในอดีตเป็นเหตุใกล้. ดังที่พระผู้มีพระภาคทรงภาษิตไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย สตินทรีย์พึงเห็นได้ในที่ไหน? พึงเห็นได้ในสติปัฏฐาน ๔ ประการ'.

---

Ekaggalakkhaṇo samādhi, avikkhepapaccupaṭṭhāno, tassa cattāri ñāṇāni padaṭṭhānaṃ. Yathā vuttaṃ bhagavatā samādhindriyaṃ, bhikkhave, kuhiṃ daṭṭhabbaṃ, catūsu jhānesu.

สมาธิมีลักษณะคือความมีอารมณ์เดียว มีความไม่ฟุ้งซ่านเป็นอาการปรากฏ มีญาณ ๔ เป็นเหตุใกล้. ดังที่พระผู้มีพระภาคทรงภาษิตไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย สมาธินทรีย์พึงเห็นได้ในที่ไหน? พึงเห็นได้ในฌาน ๔ ประการ'.

---

Pajānanalakkhaṇā paññā, bhūtatthasantīraṇā paccupaṭṭhānā, tassa cattāri ariyasaccāni padaṭṭhānaṃ. Yathā vuttaṃ bhagavatā paññindriyaṃ, bhikkhave, kuhiṃ daṭṭhabbaṃ, catūsu ariyasaccesu.

ปัญญามีลักษณะคือการรู้ทั่ว มีการพิจารณาเนื้อความตามความเป็นจริงเป็นอาการปรากฏ มีอริยสัจ ๔ เป็นเหตุใกล้. ดังที่พระผู้มีพระภาคทรงภาษิตไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ปัญญินทรีย์พึงเห็นได้ในที่ไหน? พึงเห็นได้ในอริยสัจ ๔ ประการ'.

---

Cattāri cakkāni patirūpadesavāso cakkaṃ, sappurisūpanissayo cakkaṃ, attasammāpaṇidhānaṃ cakkaṃ, pubbe katapuññatā cakkaṃ. Tattha ariyasannissayalakkhaṇo patirūpadesavāso, so sappurisūpanissayassa padaṭṭhānaṃ. Ariyasannissayalakkhaṇo sappurissūpanissayo, so attasammāpaṇidhānassa padaṭṭhānaṃ. Sammāpaṭipattilakkhaṇaṃ attasammāpaṇidhānaṃ, taṃ puññānaṃ padaṭṭhānaṃ. Kusaladhammopacayalakkhaṇaṃ puññaṃ, taṃ sabbasampattīnaṃ padaṭṭhānaṃ.

จักร ๔ คือ จักรคือการอยู่ในประเทศที่สมควร, จักรคือการอาศัยสัตบุรุษ, จักรคือการตั้งตนไว้ชอบ, จักรคือความเป็นผู้มีบุญอันทำไว้ก่อน. ในจักร ๔ นั้น การอยู่ในประเทศที่สมควร มีลักษณะคือการอาศัยพระอริยะ, การอยู่ในประเทศที่สมควรนั้นเป็นเหตุใกล้ของการอาศัยสัตบุรุษ. การอาศัยสัตบุรุษ มีลักษณะคือการอาศัยพระอริยะ, การอาศัยสัตบุรุษนั้นเป็นเหตุใกล้ของการตั้งตนไว้ชอบ. การตั้งตนไว้ชอบ มีลักษณะคือการปฏิบัติชอบ, การตั้งตนไว้ชอบนั้นเป็นเหตุใกล้ของบุญทั้งหลาย. บุญ มีลักษณะคือการสั่งสมกุศลธรรม, บุญนั้นเป็นเหตุใกล้ของสมบัติทั้งปวง.

---

Ekādasasīlamūlakā dhammā sīlavato avippaṭisāro bhavati…pe… so vimuttiñāṇadassanaṃ ‘‘nāparaṃ itthattāyā’’ti pajānanā. Tattha veramaṇilakkhaṇaṃ sīlaṃ, taṃ avippaṭisārassa padaṭṭhānaṃ. Na attānuvādalakkhaṇo avippaṭisāro, so pāmojjassa padaṭṭhānaṃ. Abhippamodanalakkhaṇaṃ pāmojjaṃ, taṃ pītiyā padaṭṭhānaṃ. Attamanalakkhaṇā pīti, sā passaddhiyā padaṭṭhānaṃ. Kammaniyalakkhaṇā passaddhi, sā sukhassa padaṭṭhānaṃ. Abyāpādalakkhaṇaṃ sukhaṃ, taṃ samādhino padaṭṭhānaṃ. Avikkhepanalakkhaṇo samādhi, so yathābhūtañāṇadassanassa padaṭṭhānaṃ. Aviparītasantīraṇalakkhaṇā paññā, sā nibbidāya padaṭṭhānaṃ anālayanalakkhaṇā nibbidā, sā virāgassa padaṭṭhānaṃ. Asaṃkilesalakkhaṇo virāgo, so vimuttiyā padaṭṭhānaṃ. Akusaladhammavivekalakkhaṇā vimutti, sā vimuttino vodānassa padaṭṭhānaṃ.

ธรรมมีศีลเป็นมูล ๑๑ ประการ คือ ความไม่เดือดร้อนใจย่อมมีแก่ผู้มีศีล... (ละไว้)... ผู้นั้นย่อมถึงวิมุตติญาณทัสสนะ คือการรู้แจ้งว่า “ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีก”. ในธรรมเหล่านั้น ศีลมีลักษณะคือการงดเว้น, ศีลนั้นเป็นเหตุใกล้ของความไม่เดือดร้อนใจ. ความไม่เดือดร้อนใจมีลักษณะคือการไม่ตำหนิตนเอง, ความไม่เดือดร้อนใจนั้นเป็นเหตุใกล้ของปราโมทย์. ปราโมทย์มีลักษณะคือความยินดีอย่างยิ่ง, ปราโมทย์นั้นเป็นเหตุใกล้ของปีติ. ปีติมีลักษณะคือความอิ่มใจ, ปีตินั้นเป็นเหตุใกล้ของปัสสัทธิ. ปัสสัทธิมีลักษณะคือความควรแก่การงาน, ปัสสัทธินั้นเป็นเหตุใกล้ของสุข. สุขมีลักษณะคือความไม่พยาบาท, สุขนั้นเป็นเหตุใกล้ของสมาธิ. สมาธิมีลักษณะคือความไม่ฟุ้งซ่าน, สมาธินั้นเป็นเหตุใกล้ของญาณทัสสนะตามความเป็นจริง. ปัญญามีลักษณะคือการพิจารณาโดยไม่ผิดพลาด, ปัญญานั้นเป็นเหตุใกล้ของนิพพิทา. นิพพิทามีลักษณะคือความไม่ติดข้อง, นิพพิทานั้นเป็นเหตุใกล้ของวิราคะ. วิราคะมีลักษณะคือความไม่เศร้าหมอง, วิราคะนั้นเป็นเหตุใกล้ของวิมุตติ. วิมุตติมีลักษณะคือความสงัดจากอกุศลธรรม, วิมุตตินั้นเป็นเหตุใกล้ของความบริสุทธิ์แห่งวิมุตติ.

---

68. Catasso ariyabhūmiyo cattāri sāmaññaphalāni. Tattha yo yathābhūtaṃ pajānāti, esā dassanabhūmi. Sotāpattiphalañca so yathābhūtaṃ pajānitvā nibbindati, idaṃ tanukāmarāgassa padaṭṭhānaṃ byāpādānaṃ. Sakadāgāmiphalañca saṇhaṃ virajjati, ayaṃ rāgavirāgā cetovimutti. Anāgāmiphalañca yaṃ avijjāvirāgā vimuccati, ayaṃ katābhūmi. Arahattañca sāmaññaphalānīti ko vacanattho, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo sāmaññaṃ, tassetāni phalāni sāmaññaphalānīti vuccati. Kissa brahmaññaphalānīti vuccante? Brahmaññaariyo aṭṭhaṅgiko maggo, tassa tāni phalānīti brahmaññaphalānīti vuccante.

68. อริยภูมิ ๔ และสามัญญผล ๔. ในอริยภูมิและสามัญญผลเหล่านั้น บุคคลใดรู้แจ้งตามความเป็นจริง, การรู้แจ้งนี้ชื่อว่าทัสสนภูมิ. และโสดาปัตติผล บุคคลนั้นรู้แจ้งตามความเป็นจริงแล้วย่อมเบื่อหน่าย, การเบื่อหน่ายนี้เป็นเหตุใกล้ของกามราคะที่เบาบางและพยาบาท. และสกทาคามิผล ย่อมคลายกำหนัดในกิเลสที่ละเอียด, การคลายกำหนัดในราคะนี้เป็นเจโตวิมุตติ. และอนาคามิผล ที่หลุดพ้นเพราะคลายกำหนัดในอวิชชา, การหลุดพ้นนี้ชื่อว่ากตภูมิ. และอรหัตตผล ชื่อว่าสามัญญผล, คำนี้มีความหมายว่าอย่างไร? อริยมรรคมีองค์ ๘ ชื่อว่าสามัญญะ, ผลเหล่านั้นของมรรคนั้นชื่อว่าสามัญญผล. เหตุใดจึงเรียกว่าพรหมัญญผล? อริยมรรคมีองค์ ๘ อันประเสริฐยิ่งกว่าศีลและสมาธิทางโลก, ผลเหล่านั้นของมรรคนั้นจึงเรียกว่าพรหมัญญผล.

---

Tattha sotāpanno kathaṃ hoti? Saha saccābhisamayā ariyasāvakassa tīṇi saṃyojanāni pahīyanti sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso ca, imesaṃ tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ pahānā parikkhayā ariyasāvako hoti sotāpanno avinipātadhammo yāva dukkhassantaṃ karoti.

ในอริยบุคคล ๔ นั้น พระโสดาบันเป็นอย่างไร? พร้อมกับการแทงตลอดอริยสัจ สังโยชน์ ๓ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา และสีลัพพตปรามาส ย่อมละได้แก่อริยสาวก. เพราะละและสิ้นไปแห่งสังโยชน์ ๓ เหล่านี้ อริยสาวกผู้เป็นพระโสดาบันย่อมมีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา และย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้.

---

Tattha katamā sakkāyadiṭṭhi? Assutavā bālo puthujjano yāva ariyadhamme akovido, so rūpaṃ attato samanupassati yāva viññāṇasmiṃ attānaṃ, so imesu pañcasu khandhesu attaggāho vā attaniyaggāho vā esohamasmi ekasmiṃ vasavattiko pakkhitto anuggaho anusayanto aṅgamaṅganti parati. Yā tathābhūtassa khanti ruci pekkhanā ākāraparivitakko diṭṭhinijjhāyanā abhippasannā, ayaṃ vuccate sakkāyadiṭṭhīti.

ในสังโยชน์ ๓ นั้น สักกายทิฏฐิเป็นไฉน? ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ เป็นคนพาล ไม่ฉลาดในอริยธรรม ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา... จนถึงย่อมพิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา. ปุถุชนนั้นย่อมยึดถือในขันธ์ ๕ เหล่านี้ว่า เป็นอัตตา หรือเป็นของอัตตา, ย่อมยึดถือว่า “นี่คือเรา, เราเป็นนี่, เราเป็นผู้มีอำนาจในสิ่งนี้, เราถูกซัดไปในสิ่งนี้, เราได้รับการอนุเคราะห์จากสิ่งนี้, เราคล้อยตามสิ่งนี้, เรายึดถือว่าเป็นอวัยวะน้อยใหญ่”. ความพอใจ ความชอบใจ ความเพ่งเล็ง ความตรึกตรองด้วยอาการ ความเห็น ความเพ่งพินิจ ความเลื่อมใสอย่างยิ่ง ของบุคคลผู้เป็นเช่นนั้น ทั้งหมดนี้เรียกว่าสักกายทิฏฐิ.

---

Tattha pañca diṭṭhiyo ucchedaṃ bhajanti. Katamāyo pañca? Rūpaṃ attato samanupassati, yāva viññāṇaṃ attato samanupassati, imāyo pañca ucchedaṃ bhajanti, avasesāyo pannarasa sassataṃ bhajanti. Iti sakkāyadiṭṭhipahānā dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni pahīyanti. Pahānā ucchedaṃ sassatañca na bhajati. Iti ucchedasassatappahānā ariyasāvakassa na kiñci diṭṭhigataṃ bhavati, aññā vā lokuttarāya sammādiṭṭhiyā. Kathaṃ pana sakkāyadiṭṭhi na bhavati? Idha ariyasāvako sutavā hoti, sabbo sukkapakkho kātabbo, yāva ariyadhammesu kovido rūpaṃ anattato samanupassati, yāva viññāṇaṃ…pe… evamassa samanupassantassa sakkāyadiṭṭhi na bhavati.

ในสักกายทิฏฐินั้น ทิฏฐิ ๕ ย่อมเข้าถึงอุจเฉททิฏฐิ. ทิฏฐิ ๕ เป็นไฉน? คือ ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา... จนถึงย่อมพิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา. ทิฏฐิ ๕ เหล่านี้ย่อมเข้าถึงอุจเฉททิฏฐิ. ทิฏฐิที่เหลือ ๑๕ ย่อมเข้าถึงสัสสตทิฏฐิ. เพราะละสักกายทิฏฐิ ทิฏฐิ ๖๒ ย่อมละได้. เพราะละอุจเฉททิฏฐิ ย่อมไม่เข้าถึงสัสสตทิฏฐิ. เพราะละอุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิ อริยสาวกย่อมไม่มีทิฏฐิใดๆ หรือด้วยสัมมาทิฏฐิอันเป็นโลกุตตระ. สักกายทิฏฐิย่อมไม่มีได้อย่างไร? ในศาสนานี้ อริยสาวกเป็นผู้ได้สดับ, ฝ่ายขาว (กุศล) ทั้งปวงพึงกระทำ, จนถึงเป็นผู้ฉลาดในอริยธรรม. ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอนัตตา... จนถึงวิญญาณ... เมื่อบุคคลนั้นพิจารณาเห็นอยู่อย่างนี้ สักกายทิฏฐิย่อมไม่มี.

---

Kathaṃ vicikicchā na bhavati? Idha ariyasāvako buddhe na kaṅkhati, na vicikicchati abhippasīdati, itipi so bhagavāti sabbaṃ. Dhamme na kaṅkhati na vicikicchati sabbaṃ. Yāva taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānanti, iminā dutiyena ākaṅkhiyena dhammena samannāgato hoti. Saṅghe na kaṅkhati…pe… yāva pūjā devānañca manussānañcāti, iminā tatiyena ākaṅkhiyena dhammena samannāgato hoti.

วิจิกิจฉาย่อมไม่มีได้อย่างไร? ในศาสนานี้ อริยสาวกย่อมไม่สงสัย ไม่ลังเลในพระพุทธเจ้า ย่อมเลื่อมใสอย่างยิ่งว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นเป็นพระอรหันต์ด้วยเหตุนี้” พึงรู้คุณของพระพุทธเจ้าทั้งหมด. ย่อมไม่สงสัย ไม่ลังเลในพระธรรม พึงรู้คุณของพระธรรมทั้งหมด. จนถึงความสิ้นตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับ ความสงบกิเลส คือพระนิพพาน, ย่อมประกอบด้วยธรรมอันเป็นที่ปรารถนาประการที่สองนี้. ย่อมไม่สงสัยในพระสงฆ์... (ละไว้)... จนถึงเป็นผู้ควรแก่การบูชาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย, ย่อมประกอบด้วยธรรมอันเป็นที่ปรารถนาประการที่สามนี้.

---

Sabbe saṅkhārā dukkhāti na kaṅkhati na vicikicchati adhimuccati abhippasīdati. Taṇhā dukkhasamudayoti na kaṅkhati na vicikicchati. Taṇhānirodhā dukkhanirodhoti na kaṅkhati na vicikicchati. Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo dukkhanirodhagāminī paṭipadāti na kaṅkhati na vicikicchati adhimuccati abhippasīdati. Yāva buddhe vā dhamme vā saṅghe vā dukkhe vā samudaye vā nirodhe vā magge vā kaṅkhāyanā vimati vicikicchā dvedhāpathā āsappanā parisappanā anavaṭṭhānaṃ adhiṭṭhāgamanaṃ anekaṃso anekaṃsikatā, te tassa pahīnā bhavanti paṇunnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā.

“สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์” ดังนี้ ย่อมไม่สงสัย ไม่ลังเล ย่อมน้อมใจเชื่อ ย่อมเลื่อมใสอย่างยิ่ง. “ตัณหาเป็นสมุทัยแห่งทุกข์” ดังนี้ ย่อมไม่สงสัย ไม่ลังเล. “เพราะความดับแห่งตัณหา ความดับแห่งทุกข์ย่อมมี” ดังนี้ ย่อมไม่สงสัย ไม่ลังเล. “อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นปฏิปทาให้ถึงความดับทุกข์” ดังนี้ ย่อมไม่สงสัย ไม่ลังเล ย่อมน้อมใจเชื่อ ย่อมเลื่อมใสอย่างยิ่ง. ความสงสัย ความลังเล วิจิกิจฉา ความสองจิตสองใจ ความสอดส่ายไป ความสอดส่ายมา ความไม่ตั้งมั่น ความไม่ถึงซึ่งการตั้งมั่น ความไม่แน่นอน ความเป็นผู้ไม่แน่นอน ในพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค เหล่านั้นของอริยสาวกนั้น ย่อมละได้แล้ว ย่อมกำจัดได้แล้ว ย่อมถอนรากถอนโคนได้แล้ว ย่อมทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ย่อมทำให้ไม่มีอีกต่อไป มีอันไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตเป็นธรรมดา.

---

69. Tattha sīlabbataparāmāso dvidhā – sīlassa vā suddhassa vā. Tattha sīlassa sīlabbataparāmāso imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā tattha kapotapādāhi accharāhi saddhiṃ kīḷissāmi ramissāmi paricarissāmīti. Yathābhūtadassananti rucivimutti rāgo rāgaparivattakā diṭṭhirūpanā passanā asantussitassa sīlabbataparāmāso. Tattha katamo suddhassa sīlabbataparāmāso? Idhekacco sīlaṃ parāmasati, sīlena sujjhati, sīlena nīyati, sīlena muccati, sukhaṃ vītikkamati, dukkhaṃ vītikkamati, sukhadukkhaṃ vītikkamati anupāpuṇāti uparimena. Tadubhayaṃ sīlavataṃ parāmasati tadubhayena sīlavatena sujjhanti muccanti nīyanti, sukhaṃ vītikkamanti, dukkhaṃ vītikkamanti, sukhadukkhaṃ vītikkamanti, anupāpuṇantīti avisucikaraṃ dhammaṃ avimuttikaraṃ dhammaṃ visucito vimuttito paccāgacchantassa yā tathābhūtassa khanti ruci mutti pekkhanā ākāraparivitakko diṭṭhinijjhāyanā passanā, ayaṃ suddhassa sīlabbataparāmāso. Ete ubho parāmāsā ariyasāvakassa pahīnā bhavanti yāva āyatiṃ anuppādadhammā, so sīlavā bhavati ariyakantehi sīlehi samannāgato akkhaṇḍehi yāva upasamasaṃvattanikehi. Imesaṃ tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ pahānā sutavā ariyasāvako bhavati sotāpanno avinipātadhammo, sabbaṃ.

69. ในบรรดาสังโยชน์สามประการนั้น สิลัพพตปรามาสมีสองอย่าง คือ สิลัพพตปรามาสในศีล หรือในความบริสุทธิ์. ในบรรดาสองอย่างนั้น สิลัพพตปรามาสในศีล คือการยึดมั่นผิดในวัตรปฏิบัติว่า 'เราจักเป็นเทพ หรือเป็นเทพองค์ใดองค์หนึ่ง ด้วยศีลนี้ ด้วยวัตรนี้ ด้วยตบะนี้ หรือด้วยพรหมจรรย์นี้. ในภพนั้น เราจักเล่น จักรื่นรมย์ จักบำเรออยู่กับเหล่านางอัปสรผู้มีเท้าดุจเท้าของนกพิราบ'. การเห็นตามความเป็นจริง, ความยินดีเช่นนี้, ราคะที่หมุนเวียนไป, ทิฏฐิ, การเห็นรูปนาม, ความไม่สันโดษ, ทั้งหมดนี้เป็นสิลัพพตปรามาส. ในบรรดาสองอย่างนั้น สิลัพพตปรามาสในความบริสุทธิ์คืออะไร? ในโลกนี้ บางคนยึดมั่นในศีลผิดๆ ว่า 'บุคคลย่อมบริสุทธิ์ด้วยศีล, ย่อมนำไปสู่พระนิพพานด้วยศีล, ย่อมหลุดพ้นด้วยศีล, ย่อมล่วงพ้นสุขด้วยศีล, ย่อมล่วงพ้นทุกข์ด้วยศีล, ย่อมล่วงพ้นสุขและทุกข์ด้วยศีล, ย่อมบรรลุถึงศีลเบื้องบนโดยลำดับ'. ย่อมยึดมั่นในศีลและวัตรทั้งสองนั้นผิดๆ ว่า 'บุคคลย่อมบริสุทธิ์ด้วยศีลและวัตรทั้งสองนั้น, ย่อมหลุดพ้น, ย่อมนำไปสู่พระนิพพาน, ย่อมล่วงพ้นสุข, ย่อมล่วงพ้นทุกข์, ย่อมล่วงพ้นสุขและทุกข์, ย่อมบรรลุโดยลำดับ'. สำหรับบุคคลผู้กลับมาพิจารณาธรรมที่ไม่ทำให้บริสุทธิ์ ธรรมที่ไม่ทำให้หลุดพ้นจากกิเลส ว่าเป็นธรรมที่บริสุทธิ์ เป็นธรรมที่นำไปสู่ความหลุดพ้น, ความอดทน, ความยินดี, ความหลุดพ้น, การเพ่งพิจารณา, การตรึกตรองในอาการ, ทิฏฐิ, การเพ่ง, การเห็น, ทั้งหมดนี้เป็นสิลัพพตปรามาสในความบริสุทธิ์. ปรามาสทั้งสองนี้ อริยสาวกละได้แล้ว ย่อมไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคต. อริยสาวกนั้นเป็นผู้มีศีล ประกอบด้วยศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะ ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไปเพื่อความสงบ. เพราะละสังโยชน์สามประการนี้ได้ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ย่อมเป็นพระโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา พึงรู้ทั้งหมด.

---

Sahasaccābhisamayā, iti ko vacanattho? Cattāro abhisamayā, pariññābhisamayo pahānābhisamayo sacchikiriyābhisamayo bhāvanābhisamayo.

ในบทว่า 'สหัสสัจจาภิสมัยา' นี้ ความหมายของคำคืออะไร? อภิสมัยมีสี่อย่าง คือ ปริญญาภิสมัย, ปหานาภิสมัย, สัจฉิกิริยาภิสมัย, ภาวนาภิสมัย.

---

Tattha ariyasāvako dukkhaṃ pariññābhisamayena abhisameti, samudayaṃ pahānābhisamayena abhisameti, nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena abhisameti, maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti. Kiṃ kāraṇaṃ? Dukkhassa pariññābhisamayo, samudayassa pahānābhisamayo, nirodhassa sacchikiriyābhisamayo, maggassa bhāvanābhisamayo. Samathavipassanāya kathaṃ abhisameti? Ārammaṇe cittaṃ upanibandhetvā pañcakkhandhe dukkhato passati. Tattha yo upanibandho, ayaṃ samatho. Yā pariyogāhanā, ayaṃ vipassanā. Pañcakkhandhe dukkhāti passato yo pañcakkhandhesu ālayo nikanti upagamanaṃ ajjhosānā icchā mucchā paṇidhi patthanā pahīyati. Tattha pañcakkhandhā dukkhaṃ. Yo tattha ālayo nikanti upagamanaṃ ajjhosānaṃ icchā mucchā paṇidhi patthanā, ayaṃ samudayo. Yaṃ tassa pahānaṃ, so nirodho samatho vipassanā ca maggo, evaṃ tesaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ ekakāle ekakkhaṇe ekacitte apubbaṃ acarimaṃ abhisamayo bhavati. Tenāha bhagavā ‘‘sahasaccābhisamayā ariyasāvakassa tīṇi saṃyojanāni pahīyantī’’ti.

ในบรรดาสี่อย่างนั้น อริยสาวกย่อมรู้ทุกขสัจด้วยปริญญาภิสมัย, ย่อมรู้สมุทยสัจด้วยปหานาภิสมัย, ย่อมรู้นิโรธสัจด้วยสัจฉิกิริยาภิสมัย, ย่อมรู้มรรคสัจด้วยภาวนาภิสมัย. เหตุผลคืออะไร? คือการรู้ทุกขสัจด้วยการกำหนดรู้, การรู้สมุทยสัจด้วยการละ, การรู้นิโรธสัจด้วยการทำให้แจ้ง, การรู้มรรคสัจด้วยการเจริญ. อริยสาวกย่อมรู้ด้วยสมถะและวิปัสสนาอย่างไร? คือผูกจิตไว้ในอารมณ์ แล้วพิจารณาเห็นขันธ์ห้าว่าเป็นทุกข์. ในสมถะและวิปัสสนาสองอย่างนั้น การผูกจิตไว้ (การยับยั้งนิวรณ์) นี้เรียกว่าสมถะ. การหยั่งลงสู่กุศลโดยรอบนี้เรียกว่าวิปัสสนา. สำหรับบุคคลผู้พิจารณาเห็นขันธ์ห้าว่าเป็นทุกข์, ความอาลัย, ความยินดี, การเข้าถึง, การยึดมั่น, ความอยาก, ความมัวเมา, ความปรารถนาในขันธ์ห้า ย่อมถูกละได้. ในพระธรรมเทศนานั้น ขันธ์ห้าเรียกว่าทุกขสัจ. ความอาลัย, ความยินดี, การเข้าถึง, การยึดมั่น, ความอยาก, ความมัวเมา, ความปรารถนาใดๆ ในขันธ์ห้า, ทั้งหมดนี้เรียกว่าสมุทัย. การละสมุทัยนั้นเรียกว่านิโรธสัจ. สมถะและวิปัสสนาเรียกว่ามรรคสัจ. การรู้แจ้งอริยสัจสี่เหล่านี้ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกันในขณะจิตเดียว ไม่ก่อนไม่หลัง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'เมื่ออริยสาวกรู้แจ้งอริยสัจพร้อมกัน สังโยชน์สามย่อมถูกละได้'.

---

70. Tattha samathavipassanā yuganaddhā vattamānā ekakāle ekakkhaṇe ekacitte cattāri kiccāni karoti, dukkhaṃ pariññābhisamayena abhisameti, yāva maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti. Kiṃ kāraṇā? Dukkhaṃ pariññābhisamayo, yāva maggaṃ bhāvanābhisamayo. Evaṃ diṭṭhanto yathā nāvā jalaṃ gacchantī cattāri kiccāni karoti, pārimaṃ tīraṃ pāpeti, orimaṃ tīraṃ jahati, bhāraṃ vahati, sotaṃ chindati; evameva samathavipassanā yuganaddhā vattamānā ekakāle ekakkhaṇe ekacitte cattāri kiccāni karoti, dukkhaṃ pariññābhisamayena abhisameti, yāva maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti. Yathā vā sūriyo udayanto ekakāle apubbaṃ acarimaṃ cattāri kiccāni karoti, andhakāraṃ vidhamati, ālokaṃ pātukaroti, rūpaṃ nidassīyati, sītaṃ pariyādiyati; evameva samathavipassanā yuganaddhā vattamānā ekakāle…pe… yathā padīpo jalanto ekakāle apubbaṃ acarimaṃ cattāri kiccāni karoti, andhakāraṃ vidhamati, ālokaṃ pātukaroti, rūpaṃ nidassīyati, upādānaṃ pariyādiyati; evameva samathavipassanā yuganaddhā vattamānā ekakāle…pe….

70. ในพระธรรมเทศนานั้น เมื่อสมถะและวิปัสสนาดำเนินไปพร้อมกัน ย่อมกระทำกิจสี่อย่างในขณะจิตเดียว ไม่ก่อนไม่หลัง. ย่อมรู้ทุกขสัจด้วยปริญญาภิสมัย, และย่อมรู้มรรคสัจด้วยภาวนาภิสมัย. เหตุผลคืออะไร? คือการรู้ทุกขสัจด้วยการกำหนดรู้, และการรู้มรรคสัจด้วยการเจริญ. อุปมาเหมือนเรือที่แล่นไปในน้ำ ย่อมกระทำกิจสี่อย่าง คือ ย่อมนำไปถึงฝั่งโน้น, ย่อมละฝั่งนี้, ย่อมแบกภาระ, ย่อมตัดกระแสน้ำ. ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อสมถะและวิปัสสนาดำเนินไปพร้อมกัน ย่อมกระทำกิจสี่อย่างในขณะจิตเดียว ไม่ก่อนไม่หลัง. ย่อมรู้ทุกขสัจด้วยปริญญาภิสมัย, และย่อมรู้มรรคสัจด้วยภาวนาภิสมัย. อีกอุปมาหนึ่ง เหมือนดวงอาทิตย์เมื่อขึ้น ย่อมกระทำกิจสี่อย่างพร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลัง คือ ย่อมขจัดความมืด, ย่อมทำให้แสงสว่างปรากฏ, ย่อมแสดงรูป, ย่อมกำจัดความหนาวเย็น. ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อสมถะและวิปัสสนาดำเนินไปพร้อมกันในขณะจิตเดียว... เหมือนประทีปเมื่อจุดขึ้น ย่อมกระทำกิจสี่อย่างพร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลัง คือ ย่อมขจัดความมืด, ย่อมทำให้แสงสว่างปรากฏ, ย่อมแสดงรูป, ย่อมเผาผลาญเชื้อเพลิง. ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อสมถะและวิปัสสนาดำเนินไปพร้อมกันในขณะจิตเดียว...

---

Yadā ariyasāvako sotāpanno bhavati avinipātadhammo niyato yāva dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ dassanabhūmi. Sotāpattiphalañca sotāpattiphale ṭhito uttari samathavipassanaṃ bhāvento yuganaddhā vattamānā kāmarāgabyāpādānaṃ yebhuyyena pahānā ariyasāvako hoti. Sakadāgāmi pariniṭṭhitattā sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ tanubhūmi.

เมื่อใดอริยสาวกเป็นพระโสดาบัน ย่อมมีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้, นี้เรียกว่าทัสสนภูมิ. พระโสดาบันผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล เจริญสมถะและวิปัสสนาต่อไป เมื่อดำเนินไปพร้อมกัน ย่อมละกามราคะและพยาบาทได้โดยมาก, อริยสาวกนั้นย่อมเป็นพระสกทาคามี. เพราะความเป็นผู้มีกิจสำเร็จแล้ว ย่อมมาสู่โลกนี้เพียงครั้งเดียว แล้วย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้, นี้เรียกว่าตนุภูมิ (ภูมิที่กิเลสเบาบาง).

---

Sakadāgāmiphalañca yo sakadāgāmiphale ṭhito vipassanaṃ bhāvento kāmarāgabyāpāde sānusaye anavasesaṃ pajahati, kāmarāgabyāpādesu anavasesaṃ pahīnesu pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni bhavanti sakkāyadiṭṭhi sīlabbataparāmāso vicikicchā kāmacchando byāpādo ca, imesaṃ pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānā ariyasāvako hoti anāgāmī tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā, ayaṃ vītarāgabhūmi.

พระสกทาคามีผู้ตั้งอยู่ในสกทาคามิผล เมื่อเจริญวิปัสสนา ย่อมละกามราคะและพยาบาทพร้อมด้วยอนุสัยได้โดยไม่เหลือ. เมื่อกามราคะและพยาบาทถูกละได้โดยไม่เหลือ สังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการ คือ สักกายทิฏฐิ สิลัพพตปรามาส วิจิกิจฉา กามฉันทะ และพยาบาท ย่อมเป็นอันถูกละได้. เพราะละสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการเหล่านี้ อริยสาวกจึงเป็นพระอนาคามี เป็นผู้ปรินิพพานในภพนั้น (สุทธาวาส) มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา ย่อมปรินิพพานในรูปภพและอรูปภพนั้น นี้คือวีตราคภูมิ.

---

Anāgāmiphalañca anāgāmiphale ṭhito uttari samathavipassanaṃ bhāvento pañca uddhambhāgiyāni saṃyojanāni pajahati rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjañca. Imesaṃ pañcannaṃ uddhambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānā ariyasāvako arahā bhavati, khīṇāsavo vusitavā sammadaññā vimutto parikkhīṇabhavasaṃyojano anuppattasadattho, ayaṃ katābhūmi.

พระอนาคามีผู้ตั้งอยู่ในอนาคามิผล เมื่อเจริญสมถะและวิปัสสนาให้ยิ่งขึ้นไป ย่อมละสังโยชน์เบื้องสูง ๕ ประการ คือ รูปราคะ อรูปราคะ (ภวราคะ) มานะ อุทธัจจะ และอวิชชา. เพราะละสังโยชน์เบื้องสูง ๕ ประการเหล่านี้ อริยสาวกจึงเป็นพระอรหันต์ เป็นพระขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีปัญญาเครื่องรู้โดยชอบ หลุดพ้นแล้ว มีสังโยชน์ในภพสิ้นรอบแล้ว บรรลุประโยชน์ตนแล้ว นี้คือกตภูมิ (หรืออเสกขภูมิ).

---

Arahantova ayaṃ sopādisesā nibbānadhātu. Tassa āyukkhayā jīvitindriyāparodhā idañca dukkhaṃ nirujjhati, aññañca dukkhaṃ na uppajjati. Yo imassa dukkhassa nirodho vūpasamo, aññassa ca apātubhāvo, ayaṃ anupādisesā nibbānadhātu. Imā dve nibbānadhātuyo. Iti saccāni vuttāni. Saccābhisamayo vutto, kilesavavatthānaṃ vuttaṃ, pahānaṃ vuttaṃ, bhūmiyo vuttā, phalāni vuttāni, nibbānadhātuyo vuttā. Evamimesu vuttesu sabbabodhi vuttā bhavati. Ettha yogo karaṇīyo.

พระอรหันต์นี้แล คือสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ. เมื่อพระอรหันต์นั้นสิ้นอายุ เพราะความดับไปแห่งชีวิตินทรีย์ ทุกข์นี้ย่อมดับไป และทุกข์อื่นย่อมไม่เกิดขึ้น. ความดับ ความสงบระงับแห่งทุกข์นี้ และความไม่ปรากฏแห่งทุกข์อื่น นี้คืออนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. นิพพานธาตุมี ๒ ประการนี้. อริยสัจทั้งหลายอันพระองค์ตรัสแล้ว. การตรัสรู้อริยสัจอันพระองค์ตรัสแล้ว การกำหนดกิเลสอันพระองค์ตรัสแล้ว การละอันพระองค์ตรัสแล้ว ภูมิทั้งหลายอันพระองค์ตรัสแล้ว ผลทั้งหลายอันพระองค์ตรัสแล้ว นิพพานธาตุทั้งหลายอันพระองค์ตรัสแล้ว. เมื่อธรรมมีอริยสัจเป็นต้นเหล่านี้อันพระองค์ตรัสแล้ว สัมโพธิทั้งปวงก็เป็นอันพระองค์ตรัสแล้ว. ในธรรมนี้ พึงประกอบความเพียร.

---

71. Tattha katamāyo nava anupubbasamāpattiyo? Cattāri jhānāni catasso ca arūpasamāpattiyo nirodhasamāpatti ca. Tattha cattāri jhānāni katamāni? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehīti vitthārena kātabbāni. Tattha katamā cattāro arūpasamāpattiyo? Virāgino vata vattabbo, yāva nirodhasamāpatti vitthārena kātabbā. Imāyo nava anupubbasamāpattiyo.

71. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อนุปุพพสมาบัติ ๙ คืออะไรบ้าง? คือ ฌาน ๔ อรูปสมาบัติ ๔ และนิโรธสมาบัติ. ในบรรดาสมาบัติเหล่านั้น ฌาน ๔ คืออะไรบ้าง? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดแล้วจากกามทั้งหลาย... ดังนี้เป็นต้น พึงแสดงโดยพิสดาร. ในบรรดาสมาบัติเหล่านั้น อรูปสมาบัติ ๔ คืออะไรบ้าง? พึงกล่าวแก่ผู้ปราศจากราคะโดยพิสดาร จนถึงนิโรธสมาบัติ. เหล่านี้คืออนุปุพพสมาบัติ ๙.

---

Tattha katamaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ? Pañcaṅgavippayuttaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ. Katamehi pañcahi aṅgehi vippayuttaṃ? Pañcahi nīvaraṇehi. Tattha katamāni pañca nīvaraṇāni? Kāmacchandoti vitthāretabbo. Tattha katamo kāmacchando? Yo pañcasu kāmaguṇesu chandarāgo pemaṃ nikanti ajjhosānaṃ icchā mucchā patthanā apariccāgo anusayo pariyuṭṭhānaṃ, ayaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ. Tattha katamaṃ byāpādanīvaraṇaṃ? Yo sattesu saṅkhāresu ca āghāto…pe… yathā dose tathā nioṭṭhānā, ayaṃ byāpādo nīvaraṇaṃ. Tattha katamaṃ middhaṃ? Yā cittassa jaḷatā cittassa garuttaṃ cittassa akammanīyatā cittassa nikkhepo niddāyanā pacalikatā pacalāyanā pacalāyanaṃ, idaṃ middhaṃ. Tattha katamaṃ thinaṃ ? Yā kāyassa thinatā jaḷatā kāyassa garuttā kāyassa appassaddhi, idaṃ thinaṃ. Iti idañca thinaṃ purimakañca middhaṃ tadubhayaṃ thinamiddhanīvaraṇanti vuccati. Tattha katamaṃ uddhaccaṃ? Yo avūpasamo cittassa, idaṃ uddhaccaṃ. Tattha katamaṃ kukkuccaṃ? Yo cetaso vilekho alañcanā vilañcanā hadayalekho vippaṭisāro, idaṃ kukkuccaṃ. Iti idañca kukkuccaṃ purimakañca uddhaccaṃ tadubhayaṃ uddhaccakukkuccanīvaraṇanti vuccati. Tattha katamaṃ vicikicchānīvaraṇaṃ? Yo buddhe vā dhamme vā saṅghe vā…pe… ayaṃ vicikicchā. Api ca kho pana pañca vicikicchāyo samanantarāyikā desantarāyikā samāpattantarāyikā maggantarāyikā saggantarāyikā, imāyo pañca vicikicchāyo. Idha pana samāpattantarāyikā vicikicchā adhippetā. Ime pañca nīvaraṇā.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ปฐมฌานคืออะไร? คือฌานที่ปราศจากองค์ ๕ และประกอบด้วยองค์ ๕. ปราศจากองค์ ๕ คืออะไรบ้าง? คือปราศจากนิวรณ์ ๕. ในนิวรณ์เหล่านั้น นิวรณ์ ๕ คืออะไรบ้าง? พึงขยายความกามฉันทะเป็นต้น. ในกามฉันทะเป็นต้นนั้น กามฉันทะคืออะไร? ความพอใจและความกำหนัด ความรัก ความเพลิดเพลิน ความหมกมุ่น ความอยาก ความมัวเมา ความปรารถนา ความไม่สละคืน อนุสัย และความกลุ้มรุม ในกามคุณ ๕ ประการใด นี้คือ กามฉันทนิวรณ์. ในนิวรณ์เหล่านั้น พยาบาทนิวรณ์คืออะไร? ความอาฆาตในสัตว์ทั้งหลายและในสังขารทั้งหลายใด... ฯลฯ ...ความขัดเคืองมีในโทสะฉันใด ความไม่ยินดีก็มีฉันนั้น นี้คือพยาบาทนิวรณ์. ในนิวรณ์เหล่านั้น มิทธะคืออะไร? ความทื่อแห่งจิต ความหนักแห่งจิต ความไม่ควรแก่การงานแห่งจิต ความทอดทิ้งแห่งจิต ความง่วงเหงา ความสัปหงก ความโงกง่วง ความหลบเลี่ยงไปแห่งจิต นี้คือมิทธะ. ในนิวรณ์เหล่านั้น ถีนคืออะไร? ความหดหู่แห่งกาย ความทื่อแห่งกาย ความหนักแห่งกาย ความไม่สงบแห่งกาย นี้คือถีน. ถีนนี้และมิทธะก่อนหน้านี้ ทั้งสองอย่างนี้เรียกว่า ถีนมิทธนิวรณ์. ในนิวรณ์เหล่านั้น อุทธัจจะคืออะไร? ความไม่สงบแห่งจิตใด นี้คืออุทธัจจะ. ในนิวรณ์เหล่านั้น กุกกุจจะคืออะไร? ความรำคาญใจ ความไม่จดจำ ความจำไม่ได้ ความขีดเขียนในใจ ความเดือดร้อนใจใด นี้คือกุกกุจจะ. กุกกุจจะนี้และอุทธัจจะก่อนหน้านี้ ทั้งสองอย่างนี้เรียกว่า อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์. ในนิวรณ์เหล่านั้น วิจิกิจฉานิวรณ์คืออะไร? ความสงสัยในพระพุทธเจ้า หรือในพระธรรม หรือในพระสงฆ์... ฯลฯ ...นี้คือวิจิกิจฉา. อนึ่ง วิจิกิจฉามี ๕ อย่าง คือ วิจิกิจฉาที่เป็นอันตรายแก่การบรรลุ วิจิกิจฉาที่เป็นอันตรายแก่ถิ่นที่อยู่ วิจิกิจฉาที่เป็นอันตรายแก่สมาบัติ วิจิกิจฉาที่เป็นอันตรายแก่มรรค วิจิกิจฉาที่เป็นอันตรายแก่สวรรค์. เหล่านี้คือวิจิกิจฉา ๕ อย่าง. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาวิจิกิจฉาที่เป็นอันตรายแก่สมาบัติ. เหล่านี้คือนิวรณ์ ๕.

---

Tattha nīvaraṇānīti ko vacanattho, kuto nivārayantīti? Sabbato kusalapakkhikā nivārayanti. Kathaṃ nivārayanti? Kāmacchando asubhato nivārayati, byāpādo mettāya nivārayati, thinaṃ passaddhito nivārayati, middhaṃ vīriyārambhato nivārayati, uddhaccaṃ samathato nivārayati, kukkuccaṃ avippaṭisārato nivārayati, vicikicchā paññāto paṭiccasamuppādato nivārayati.

ในบรรดานิวรณ์เหล่านั้น คำว่า นิวรณ์ มีวิเคราะห์ศัพท์ว่าอย่างไร? ย่อมกั้นจากอะไร? เมื่อมีคำถามเช่นนี้ (ตอบว่า) ย่อมห้ามจากกุศลธรรมทั้งปวง. ย่อมห้ามอย่างไร? กามฉันทะ ย่อมห้ามจากอสุภะ, พยาบาท ย่อมห้ามจากเมตตา, ถีน ย่อมห้ามจากปัสสัทธิ, มิทธะ ย่อมห้ามจากการปรารภความเพียร, อุทธัจจะ ย่อมห้ามจากสมถะ, กุกกุจจะ ย่อมห้ามจากความไม่เดือดร้อนใจ, วิจิกิจฉา ย่อมห้ามจากปัญญาและปฏิจจสมุปบาท.

---

Aparo pariyāyo. Kāmacchando alobhato kusalamūlato nivārayati, byāpādo adosato nivārayati, thinamiddhaṃ samādhito nivārayati, uddhaccakukkuccaṃ satipaṭṭhānehi nivārayati, vicikicchā amohato kusalamūlato nivārayati.

อีกนัยหนึ่ง กามฉันทะ ย่อมห้ามจากกุศลมูลคืออโลภะ, พยาบาท ย่อมห้ามจากอโทสะ, ถีนมิทธะ ย่อมห้ามจากสมาธิ, อุทธัจจกุกกุจจะ ย่อมห้ามจากสติปัฏฐาน, วิจิกิจฉา ย่อมห้ามจากกุศลมูลคืออโมหะ.

---

Aparo pariyāyo. Tayo vihārā dibbavihāro brahmavihāro ariyavihāro. Dibbavihāro cattāri jhānāni, brahmavihāro cattāri appamāṇāni, ariyavihāro sattatiṃsa bodhipakkhiyā dhammā. Tattha kāmacchando uddhaccaṃ kukkuccañca dibbavihāraṃ nivārayati, byāpādo brahmavihāraṃ nivārayati, thinamiddhaṃ vicikicchā ca ariyavihāraṃ nivārayati.

อีกนัยหนึ่ง วิหารมี ๓ อย่าง คือ ทิพยวิหาร พรหมวิหาร และอริยวิหาร. ฌาน ๔ คือทิพยวิหาร, อัปปมัญญา ๔ คือพรหมวิหาร, โพธิปักขิยธรรม ๓๗ คืออริยวิหาร. ในวิหาร ๓ อย่างนั้น กามฉันทะ อุทธัจจะ และกุกกุจจะ ย่อมห้ามทิพยวิหาร, พยาบาท ย่อมห้ามพรหมวิหาร, ถีนมิทธะ และวิจิกิจฉา ย่อมห้ามอริยวิหาร.

---

Aparo pariyāyo. Kāmacchando byāpādo uddhaccakukkuccañca samathaṃ nivārayanti, thinamiddhaṃ vicikicchā ca vipassanaṃ nivārayanti, ato nīvaraṇanti vuccante. Imehi pañcahi aṅgehi vippayuttaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ.

อีกนัยหนึ่ง กามฉันทะ พยาบาท และอุทธัจจกุกกุจจะ ย่อมกั้นสมถะ, ถีนมิทธะ และวิจิกิจฉา ย่อมกั้นวิปัสสนา. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า นิวรณ์. ปฐมฌานไม่ประกอบด้วยองค์ ๕ เหล่านี้.

---

Katamehi pañcahi aṅgehi sampayuttaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ? Vitakkavicārehi pītiyā sukhena ca cittekaggatāya ca. Imesaṃ pañcannaṃ aṅgānaṃ uppādapaṭilābhasamannāgamo sacchikiriyaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ paṭiladdhanti vuccati. Imāni pañca aṅgāni uppādetvā viharatīti, tena vuccate paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti dibbena vihārena.

ปฐมฌานประกอบด้วยองค์ ๕ คืออะไรบ้าง? คือประกอบด้วยวิตก วิจาร ปีติ สุข และเอกัคคตา. เพราะการเกิดขึ้น การได้มา และการประกอบพร้อมแห่งองค์ ๕ เหล่านี้ จึงเรียกว่า ปฐมฌานอันบุคคลทำให้แจ้งแล้ว ได้แล้ว. ภิกษุยังองค์ ๕ เหล่านี้ให้เกิดขึ้นแล้วย่อมอยู่, เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ย่อมเข้าถึงปฐมฌานอยู่ด้วยทิพยวิหาร.

---

Tattha dutiyaṃ jhānaṃ caturaṅgasamannāgataṃ pītisukhena cittekaggatāya ajjhattaṃ sampasādanena imāni cattāri aṅgāni uppādetvā sampādetvā viharati, tena vuccati dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti.

ในบรรดาฌานเหล่านั้น ทุติยฌานประกอบด้วยองค์ ๔ คือ ด้วยปีติและสุข ด้วยเอกัคคตา และด้วยความผ่องใสภายใน. ภิกษุยังองค์ ๔ เหล่านี้ให้เกิดขึ้นแล้ว ให้บริบูรณ์แล้วย่อมอยู่, เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ย่อมเข้าถึงทุติยฌานอยู่.

---

Tattha pañcaṅgasamannāgataṃ tatiyaṃ jhānaṃ satiyā sampajaññe sukhena cittekaggatāya upekkhāya imāni pañcaṅgāni uppādetvā sampādetvā viharati, tena vuccati tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti.

ในบรรดาฌานเหล่านั้น ตติยฌานประกอบด้วยองค์ ๕ คือ ด้วยสติ ด้วยสัมปชัญญะ ด้วยสุข ด้วยเอกัคคตา และด้วยอุเบกขา. ภิกษุยังองค์ ๕ เหล่านี้ให้เกิดขึ้นแล้ว ให้บริบูรณ์แล้วย่อมอยู่, เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ย่อมเข้าถึงตติยฌานอยู่.

---

Tattha catutthaṃ jhānaṃ caturaṅgasamannāgataṃ upekkhāya satipārisuddhiyā adukkhamasukhāya vedanāya cittekaggatā ca, imehi catūhaṅgehi samannāgataṃ catutthaṃ jhānaṃ. Iti imesaṃ catunnaṃ aṅgānaṃ uppādo paṭilābho samannāgamo sacchikiriyā catutthaṃ jhānaṃ paṭiladdhanti vuccati. Imāni cattāri jhānāni uppādetvā sampādetvā upasampajja viharati, tena vuccati dibbena vihārena viharatīti.

ในบรรดาฌานเหล่านั้น จตุตถฌานประกอบด้วยองค์ ๔ คือ ด้วยอุเบกขา ด้วยความบริสุทธิ์แห่งสติ ด้วยเวทนาที่ไม่ทุกข์ไม่สุข และด้วยเอกัคคตา. จตุตถฌานประกอบด้วยองค์ ๔ เหล่านี้. เพราะการเกิดขึ้น การได้มา การประกอบพร้อม และการทำให้แจ้งซึ่งองค์ ๔ เหล่านี้ จึงเรียกว่า จตุตถฌานอันบุคคลได้แล้ว. ภิกษุยังฌาน ๔ เหล่านี้ให้เกิดขึ้นแล้ว ให้บริบูรณ์แล้ว เข้าถึงแล้วย่อมอยู่, เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ย่อมอยู่ด้วยทิพยวิหาร.

---

Tattha katamo aniccaṭṭho? Pīḷanaṭṭho aniccaṭṭho pabhaṅgaṭṭho sampāpanaṭṭho vivekaṭṭho aniccaṭṭho, ayaṃ aniccaṭṭho.

ในบรรดาสัจจะเหล่านั้น อนิจจัตถะ (อรรถว่าไม่เที่ยง) คืออะไร? อรรถว่าบีบคั้น เป็นอนิจจัตถะ. อรรถว่าแตกสลาย อรรถว่าถึงพร้อม อรรถว่าสงัด เป็นอนิจจัตถะ. นี้คืออนิจจัตถะ.

---

Tattha katamo dukkhaṭṭho? Pīḷanaṭṭho dukkhaṭṭho sampīḷanaṭṭho saṃvegaṭṭho byādhinaṭṭho, ayaṃ dukkhaṭṭho.

ในบรรดาสัจจะเหล่านั้น ทุกขัตถะ (อรรถว่าทุกข์) คืออะไร? อรรถว่าบีบคั้น เป็นทุกขัตถะ. อรรถว่าบีบคั้นอย่างยิ่ง อรรถว่าน่าสังเวช อรรถว่ามีความเจ็บไข้เป็นที่สุด เป็นทุกขัตถะ. นี้คือทุกขัตถะ.

---

Tattha katamo suññaṭṭho? Anupalitto suññaṭṭho, asambhājanaṭṭho gatapaṭṭho vivaṭṭaṭṭho, ayaṃ suññaṭṭho.

ในบรรดาทุกข์เหล่านั้น สุญญัตถะ (อรรถว่าว่าง) คืออะไร? อรรถว่าไม่แปดเปื้อน เป็นสุญญัตถะ. อรรถว่าไม่ปรุงแต่ง อรรถว่าปราศจากไป อรรถว่าวิวัฏฏะ เป็นสุญญัตถะ. นี้คือสุญญัตถะ.

---

Tattha katamo anattaṭṭho? Anissariyaṭṭho anattaṭṭho, avasavattanaṭṭho, akāmakāriṭṭho parividaṭṭho, ayaṃ anattaṭṭhoti.

ในบรรดาสัจจะเหล่านั้น อนัตตัตถะ (อรรถว่าไม่ใช่ตัวตน) คืออะไร? อรรถว่าไม่มีความเป็นใหญ่ เป็นอนัตตัตถะ. อรรถว่าไม่เป็นไปตามอำนาจ อรรถว่าไม่เป็นไปตามความปรารถนา อรรถว่าถูกรู้แจ้ง เป็นอนัตตัตถะ. นี้คืออนัตตัตถะ.

---

Suttatthasamuccayo nāma saṃvattisantikā peṭakabhūmi samattā.

เปฏกภูมิชื่อสุตตัตถสมุจจัย อันเป็นไปในสำนักแห่งสันติ จบแล้ว.

---

7. Hārasampātabhūmi

7. หารสัมปาตภูมิ

---

72. Jhānaṃ virāgo. Cattāri jhānāni vitthārena kātabbāni. Tāni duvidhāni; bojjhaṅgavippayuttāni ca bojjhaṅgasampayuttāni ca. Tattha bojjhaṅgavippayuttāni bāhirakāni, bojjhaṅgasampayuttāni ariyapuggalāni. Tattha yena cha puggalamūlāni tesaṃ nikkhipetvā rāgacarito, dosacarito, mohacarito, rāgadosacarito, rāgamohacarito, dosamohacarito, samabhāgacarito, iti imesaṃ puggalānaṃ jhānaṃ samāpajjitānaṃ pañca nīvaraṇāni paṭipakkho tesaṃ paṭighātāya yathā asamattho tīṇi akusalamūlāni niggaṇhāti. Lobhena akusalamūlena abhijjhā ca uddhaccañca uppilavataṃ alobhena kusalamūlena niggaṇhāti, kukkuccañca vicikicchā ca mohapakkho, taṃ amohena niggaṇhāti. Doso ca thinamiddhañca dosapakkho, taṃ adosena niggaṇhāti.

72. ฌานคือวิราคะ. ฌาน ๔ พึงกระทำโดยพิสดาร. ฌานเหล่านั้นมี ๒ อย่าง คือ ฌานที่ไม่ประกอบด้วยโพชฌงค์ และฌานที่ประกอบด้วยโพชฌงค์. ใน ๒ อย่างนั้น ฌานที่ไม่ประกอบด้วยโพชฌงค์เป็นของภายนอก, ฌานที่ประกอบด้วยโพชฌงค์เป็นของพระอริยบุคคล. ในฌานนั้น บุคคลผู้มีพื้นเพแห่งจริต ๖ คือ ผู้มีราคะจริต, ผู้มีโทสะจริต, ผู้มีโมหะจริต, ผู้มีราคะโทสะจริต, ผู้มีราคะโมหะจริต, ผู้มีโทสะโมหะจริต, ผู้มีจริตอันส่วนเสมอกัน, บุคคลเหล่านี้เมื่อเข้าถึงฌานแล้ว (ฌานนั้น) เป็นปฏิปักษ์ต่อนิวรณ์ ๕. เพราะไม่สามารถจะกำจัดนิวรณ์เหล่านั้นได้ (โดยตรง) จึงข่มอกุศลมูล ๓ อย่าง. ย่อมข่มอภิชฌา อุทธัจจะ และความฟุ้งขึ้น (อันเกิดจาก) อกุศลมูลคือโลภะ ด้วยกุศลมูลคืออโลภะ. กุกกุจจะและวิจิกิจฉาเป็นฝ่ายแห่งโมหะ ย่อมข่มสิ่งนั้นด้วยอโมหะ. โทสะและถีนมิทธะเป็นฝ่ายแห่งโทสะ ย่อมข่มสิ่งนั้นด้วยอโทสะ.

---

Tattha alobhassa pāripūriyā nekkhammavitakkaṃ vitakketi. Tattha adosassa pāripūriyā abyāpādavitakkaṃ vitakketi. Tattha amohassa pāripūriyā avihiṃsāvitakkaṃ vitakketi. Tattha alobhassa pāripūriyā vivitto hoti kāmehi. Tattha adosassa pāripūriyā amohassa pāripūriyā ca vivitto hoti pāpakehi akusalehi dhammehi, savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.

ในบรรดามูลเหล่านั้น เพื่อความบริบูรณ์แห่งอโลภะ ย่อมตรึกเนกขัมมวิตก. เพื่อความบริบูรณ์แห่งอโทสะ ย่อมตรึกอัพยาปาทวิตก. เพื่อความบริบูรณ์แห่งอโมหะ ย่อมตรึกอวิหิงสาวิตก. เพื่อความบริบูรณ์แห่งอโลภะ ย่อมเป็นผู้สงัดจากกามทั้งหลาย. เพื่อความบริบูรณ์แห่งอโทสะและเพื่อความบริบูรณ์แห่งอโมหะ ย่อมเป็นผู้สงัดจากอกุศลธรรมอันลามกทั้งหลาย เข้าถึงปฐมฌานอันมีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกแล้วแลอยู่.

---

Vitakkāti tayo vitakkā – nekkhammavitakko abyāpādavitakko avihiṃsāvitakko. Tattha paṭhamābhinipāto vitakko, paṭiladdhassa vicaraṇaṃ vicāro. Yathā puriso dūrato purisaṃ passati āgacchantaṃ, na ca tāva jānāti eso itthīti vā purisoti vā yadā tu paṭilabhati itthīti vā purisoti vā evaṃ vaṇṇoti vā evaṃ saṇṭhānoti vā ime vitakkayanto uttari upaparikkhanti kiṃ nu kho ayaṃ sīlavā udāhu dussīlo aḍḍho vā duggatoti vā. Evaṃ vicāro vitakke appeti, vicāro cariyati ca anuvattati ca. Yathā pakkhī pubbaṃ āyūhati pacchā nāyūhati yathā āyūhanā evaṃ vitakko, yathā pakkhānaṃ pasāraṇaṃ evaṃ vicāro anupālati vitakketi vicarati vicāreti. Vitakkayati vitakketi, anuvicarati vicāreti. Kāmasaññāya paṭipakkho vitakko, byāpādasaññāya vihiṃsasaññāya ca paṭipakkho vicāro. Vitakkānaṃ kammaṃ akusalassa amanasikāro, vicārānaṃ kammaṃ jeṭṭhānaṃ saṃvāraṇā. Yathā paliko tuṇhiko sajjhāyaṃ karoti evaṃ vitakko, yathā taṃyeva anupassati evaṃ vicāro. Yathā apariññā evaṃ vitakko. Yathā pariññā evaṃ vicāro. Niruttipaṭisambhidāyañca paṭibhānapaṭisambhidāyañca vitakko, dhammapaṭisambhidāyañca atthapaṭisambhidāyañca vicāro. Kallitā kosallattaṃ cittassa vitakko, abhinīhārakosallaṃ cittassa vicāro. Idaṃ kusalaṃ idaṃ akusalaṃ idaṃ bhāvetabbaṃ idaṃ pahātabbaṃ idaṃ sacchikātabbanti vitakko, yathā pahānañca bhāvanā ca sacchikiriyā ca evaṃ vicāro. Imesu vitakkavicāresu ṭhitassa duvidhaṃ dukkhaṃ na uppajjati kāyikañca cetasikañca; duvidhaṃ sukhaṃ uppajjati kāyikañca cetasikañca. Iti vitakkajanitaṃ cetasikaṃ sukhaṃ pīti kāyikaṃ sukhaṃ kāyikoyeva. Yā tattha cittassa ekaggatā, ayaṃ samādhi. Iti paṭhamaṃ jhānaṃ pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ.

ในบทว่า วิตก นี้ วิตกมี ๓ อย่าง คือ เนกขัมมวิตก อัพยาปาทวิตก อวิหิงสาวิตก. ในวิตก ๓ นั้น การจรดอารมณ์เป็นครั้งแรกชื่อว่าวิตก, การพิจารณาอารมณ์ที่ได้แล้วชื่อว่าวิจาร. เหมือนบุรุษเห็นบุรุษผู้มาแต่ไกล ยังไม่รู้ว่าผู้นี้เป็นหญิงหรือเป็นชาย แต่เมื่อใดรู้ได้ว่าเป็นหญิงหรือเป็นชาย มีผิวพรรณอย่างนี้ มีสัณฐานอย่างนี้ บุคคลผู้ตรึกถึงสิ่งเหล่านี้ ย่อมพิจารณาต่อไปว่า ผู้นี้มีศีลหรือไม่มีศีล เป็นคนมั่งมีหรือยากจน. วิจารย่อมเข้าไปในวิตกอย่างนี้, วิจารย่อมพิจารณาและย่อมเป็นไปตาม. เหมือนนกเมื่อจะบิน ย่อมพยายามก่อนแล้วจึงบินไป ไม่พยายามในภายหลัง วิตกพึงทราบเหมือนการพยายามบินนั้น, วิจารพึงทราบเหมือนการกางปีกของนกนั้น. ย่อมรักษา ย่อมตรึก ย่อมพิจารณา. วิตกเป็นปฏิปักษ์ต่อกามสัญญา, วิจารเป็นปฏิปักษ์ต่อพยาบาทสัญญาและวิหิงสาสัญญา. กิจของวิตกคือการไม่มนสิการอกุศล, กิจของวิจารคือการสำรวมอินทรีย์. เหมือนคนขยันเงียบๆ สาธยาย วิตกพึงทราบอย่างนั้น, เหมือนการพิจารณาสิ่งนั้น วิจารพึงทราบอย่างนั้น. เหมือนการไม่กำหนดรู้ วิตกพึงทราบอย่างนั้น. เหมือนการกำหนดรู้ วิจารพึงทราบอย่างนั้น. วิตกย่อมมีในนิรุตติปฏิสัมภิทาและปฏิภาณปฏิสัมภิทา, วิจารย่อมมีในธัมมปฏิสัมภิทาและอัตถปฏิสัมภิทา. ความเหมาะสม ความฉลาดแห่งจิตมีวิตกเป็นเหตุ, ความฉลาดในการน้อมจิตไปสู่อารมณ์มีวิจารเป็นเหตุ. การตรึกว่า นี้เป็นกุศล นี้เป็นอกุศล นี้พึงเจริญ นี้พึงละ นี้พึงทำให้แจ้ง ชื่อว่าวิตก, การละ การเจริญ และการทำให้แจ้ง ย่อมเป็นไปตามเหตุอย่างนี้ ชื่อว่าวิจาร. แก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในวิตกและวิจารเหล่านี้ ทุกข์ ๒ อย่าง คือ กายิกทุกข์และเจตสิกทุกข์ ย่อมไม่เกิดขึ้น; สุข ๒ อย่าง คือ กายิกสุขและเจตสิกสุข ย่อมเกิดขึ้น. ปีติเป็นเจตสิกสุขที่เกิดจากวิตก, กายิกสุขเป็นกายิกสุขนั่นเอง. ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่งในฌานนั้น ชื่อว่าสมาธิ. ปฐมฌานนี้ละองค์ ๕ และประกอบด้วยองค์ ๕.

---

Tesaṃyeva vitakkavicārānaṃ abhikkhaṇaṃ āsevanāya tassa tappoṇamānasaṃ hoti. Tassa vitakkavicārā oḷārikā khāyanti. Yañca pītisukhañca nekkhammañca oḷārikaṃ bhavati. Api ca samādhijā pīti rati ca jāyati. Tassa vicārārammaṇaṃ. Tesaṃ vūpasamā ajjhattaṃ ceto sampasīdati. Ye vitakkavicārā dve dhammānussaritabbā. Paccuppannā daraṇitabbaṃ. Tesaṃ vūpasamā ekodibhāvaṃ cittekaggataṃ hoti. Tassa ekodibhāvena pīti pāripūriṃ gacchati. Yā pīti, taṃ somanassindriyaṃ, yaṃ sukhaṃ, taṃ sukhindriyaṃ. Yā cittekaggatā, ayaṃ samādhi. Taṃ dutiyaṃ jhānaṃ caturaṅgasamannāgataṃ. So pītiyā virāgā yāti ojahi jallasahagataṃ.

เพราะเสพวิตกและวิจารเหล่านั้นเนืองๆ จิตย่อมน้อมไปในวิตกและวิจารนั้น. วิตกและวิจารย่อมปรากฏหยาบแก่บุคคลนั้น. ปีติ สุข และเนกขัมมะใด ย่อมเป็นของหยาบ. อีกอย่างหนึ่ง ปีติและความยินดีที่เกิดจากสมาธิย่อมเกิดขึ้น. ฌานนั้นมีวิจารเป็นอารมณ์. เพราะความสงบแห่งวิตกและวิจารเหล่านั้น จิตย่อมผ่องใสภายใน. ธรรม ๒ อย่าง คือ วิตกและวิจาร พึงระลึกถึง. นิมิตที่ปรากฏพึงใส่ใจด้วยความเคารพ. เพราะความสงบแห่งวิตกและวิจารเหล่านั้น ความเป็นเอกัคคตาแห่งจิตย่อมเกิดขึ้น. ด้วยความเป็นเอกัคคตาแห่งฌานนั้น ปีติย่อมถึงความบริบูรณ์. ปีติใด ปีตินั้นชื่อว่าโสมนัสสินทรีย์, สุขใด สุขนั้นชื่อว่าสุขินทรีย์. ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่งใด ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่งนี้ชื่อว่าสมาธิ. ทุติยฌานนั้นประกอบด้วยองค์ ๔. บุคคลนั้นเพราะปราศจากปีติ ย่อมไป (สู่ฌานที่ ๓) ละนิวรณ์อันต่ำทรามที่ประกอบด้วยตัณหา.

---

73. Tattha somanassacittamupādānanti ca so taṃ vicinanto upekkhameva manasikaroti. So pītiyā virāgā upekkhako viharati. Yathā ca pītiyā sukhamānitaṃ, taṃ kāyena paṭisaṃvedeti sampajāno viharati. Yena satisampajaññena upekkhāpāripūriṃ gacchati. Idaṃ tatiyaṃ jhānaṃ caturaṅgasamannāgataṃ.

73. ในทุติยฌานนั้น จิตที่เป็นโสมนัสมีการยึดมั่น, เพราะเหตุนั้น โยคีนั้นเมื่อพิจารณาฌานนั้นอยู่ ย่อมมนสิการอุเบกขาเท่านั้น. โยคีบุคคลนั้นเพราะปราศจากปีติ ย่อมเป็นผู้วางเฉยอยู่. และสุขเวทนาที่ได้รับด้วยปีติใด ย่อมเสวยสุขนั้นด้วยกาย เป็นผู้มีสัมปชัญญะอยู่. ด้วยสติสัมปชัญญะใด ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งอุเบกขา. ตติยฌานนี้ประกอบด้วยองค์ ๔.

---

Tathā kāyikassa sukhassa pahānāya paṭhame jhāne somanassindriyaṃ nirujjhati. Dutiye jhāne dukkhindriyaṃ nirujjhati. So sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tattha catūhi indriyehi upekkhā pasādā hoti, dukkhindriyena domanassindriyena sukhindriyena somanassindriyena ca. Tesaṃ nirodhā upekkhāsampajaññaṃ hoti, tattha sukhindriyena somanassindriyena ca asati hoti, tesaṃ nirodhā satimā hoti, dukkhindriyena domanassindriyena ca asampajaññaṃ, tesaṃ nirodhā sampajaññaṃ hoti, iti upekkhāya ca saññā, sato sampajāno cittekaggatā ca idaṃ vuccate ca catutthaṃ jhānaṃ.

เช่นนั้น เพราะละกายิกสุข โสมนัสสินทรีย์ย่อมดับในปฐมฌาน. ทุกขินทรีย์ย่อมดับในทุติยฌาน. โยคีบุคคลนั้นเพราะละสุขและละทุกข์ และเพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว ย่อมเข้าถึงจตุตถฌานอันไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีอุเบกขาเป็นเหตุให้สติบริสุทธิ์แล้วแลอยู่. ในจตุตถฌานนั้น อุเบกขาย่อมผ่องใสด้วยอินทรีย์ ๔ คือ ด้วยทุกขินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ สุขินทรีย์ และโสมนัสสินทรีย์. เพราะความดับแห่งอินทรีย์เหล่านั้น อุเบกขาและสัมปชัญญะย่อมเกิดขึ้น. ในฌานนั้น เพราะสุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์ สติย่อมไม่มี; เพราะความดับแห่งสุขและโสมนัสเหล่านั้น ย่อมเป็นผู้มีสติ. เพราะทุกขินทรีย์และโทมนัสสินทรีย์ สัมปชัญญะย่อมไม่มี; เพราะความดับแห่งทุกข์และโทมนัสเหล่านั้น ย่อมเป็นผู้มีสัมปชัญญะ. เพราะความรู้ในอุเบกขา, เป็นผู้มีสติ มีสัมปชัญญะ และมีความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง, นี้เรียกว่าจตุตถฌาน.

---

Tattha yo rāgacarito puggalo tassa sukhindriyañca somanassindriyañca; yo dosacarito puggalo tassa dukkhindriyañca domanassindriyañca; yo mohacarito puggalo tassa asati ca asampajaññañca.

ในบรรดาบุคคลผู้ได้ฌานเหล่านั้น บุคคลใดมีราคะเป็นปกติ แก่บุคคลนั้นสุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น. บุคคลใดมีโทสะเป็นปกติ แก่บุคคลนั้นทุกขินทรีย์และโทมนัสสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น. บุคคลใดมีโมหะเป็นปกติ แก่บุคคลนั้นความไม่มีสติและความไม่มีสัมปชัญญะย่อมเกิดขึ้น.

---

Tattha rāgacaritassa puggalassa tatiye jhāne catutthe ca anunayo nirujjhati, dosacaritassa paṭhame jhāne dutiye ca paṭighaṃ nirujjhati, mohacaritassa puggalassa paṭhame jhāne dutiye ca asampajaññaṃ nirujjhati. Tatiye jhāne catutthe ca asati nirujjhati, evameva tesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ cattāri jhānāni vodānaṃ gamissanti.

ในฌานเหล่านั้น แก่บุคคลผู้มีราคะเป็นปกติ อนุนัยย่อมดับในตติยฌานและจตุตถฌาน. แก่บุคคลผู้มีโทสะเป็นปกติ ปฏิฆะย่อมดับในปฐมฌานและทุติยฌาน. แก่บุคคลผู้มีโมหะเป็นปกติ ความไม่มีสัมปชัญญะย่อมดับในปฐมฌานและทุติยฌาน. ความไม่มีสติย่อมดับในตติยฌานและจตุตถฌาน. ด้วยประการฉะนี้ ฌาน ๔ อย่างของบุคคล ๓ จำพวกเหล่านั้นย่อมถึงความบริสุทธิ์.

---

Tattha rāgadosacaritassa puggalassa asampajaññañca anunayo ca paṭighañca, tena hānabhāgiyaṃ jhānaṃ hoti. Tattha rāgamohacaritassa puggalassa anunayattaṃ ca ādīnavaṃ dassitā, taṃ tassa hānabhāgiyaṃ jhānaṃ hoti. Tattha dosamohacaritassa puggalassa paṭigho ca asati ca asampajaññañca ādīnavaṃ dassitā tena tassa hānabhāgiyaṃ jhānaṃ hoti.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ความไม่มีสัมปชัญญะ ความยินดี และความขัดเคือง ย่อมมีแก่บุคคลผู้มีราคะและโทสะเป็นปกติ เพราะเหตุนั้น ฌานนั้นจึงเป็นหานภาคิยฌาน. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้มีความยินดีและโทษย่อมแสดงแก่บุคคลผู้มีราคะและโมหะเป็นปกติ ฌานนั้นจึงเป็นหานภาคิยฌานของบุคคลนั้น. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ความขัดเคือง ความไม่มีสติ และความไม่มีสัมปชัญญะ และโทษย่อมแสดงแก่บุคคลผู้มีโทสะและโมหะเป็นปกติ เพราะเหตุนั้น ฌานนั้นจึงเป็นหานภาคิยฌานของบุคคลนั้น.

---

Tattha rāgadosamohasamabhāgacaritassa puggalassa visesabhāgiyaṃ jhānaṃ hoti, imāni cattāri jhānāni sattasu puggalesu niddisitabbāni. Catūsu ca samādhīsu chandasamādhinā paṭhamaṃ jhānaṃ, vīriyasamādhinā dutiyaṃ jhānaṃ, cittasamādhinā tatiyaṃ jhānaṃ, vīmaṃsāsamādhinā catutthaṃ jhānaṃ. Appaṇihitena paṭhamaṃ jhānaṃ, suññatāya dutiyaṃ jhānaṃ, animittena tatiyaṃ jhānaṃ, ānāpānassatiyā catutthaṃ jhānaṃ. Kāmavitakkabyāpādānañca taṃ taṃ vūpasamena paṭhamaṃ jhānaṃ hoti, vitakkavicārānaṃ vūpasamena dutiyaṃ jhānaṃ, sukhindriyasomanassindriyānaṃ vūpasamena tatiyaṃ jhānaṃ, kāyasaṅkhārānaṃ vūpasamena catutthaṃ jhānañca. Cāgādhiṭṭhānena paṭhamaṃ jhānaṃ, saccādhiṭṭhānena dutiyaṃ jhānaṃ, paññādhiṭṭhānena tatiyaṃ jhānaṃ, upasamādhiṭṭhānena catutthaṃ jhānaṃ. Imāni cattāri jhānāni saṅkhepaniddesena niddiṭṭhāni, tattha samādhindriyaṃ pāripūriṃ gacchati. Anuvattanakāni cattāri, tattha yo paṭhamaṃ jhānaṃ nissāya āsavakkhayaṃ pāpuṇāti, so sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya domanassindriyapaṭipakkhena. Yo dutiyaṃ jhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, so sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya dukkhindriyapaṭipakkhena. Yo tatiyaṃ jhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, so sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya somanassindriyapaṭipakkhena. Yo catutthaṃ jhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, so sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya sukhindriyapaṭipakkhena gato.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ฌานย่อมเป็นวิเสสภาคิยฌานแก่บุคคลผู้มีราคะ โทสะ และโมหะเสมอกันเป็นปกติ. ฌาน ๔ เหล่านี้พึงแสดงในบุคคล ๗ จำพวก. และในสมาธิ ๔ อย่าง พึงแสดงปฐมฌานด้วยฉันทสมาธิ, ทุติยฌานด้วยวิริยสมาธิ, ตติยฌานด้วยจิตตสมาธิ, จตุตถฌานด้วยวิมังสาสมาธิ. พึงแสดงปฐมฌานด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์, ทุติยฌานด้วยสุญญตวิโมกข์, ตติยฌานด้วยอนิมิตตวิโมกข์, จตุตถฌานด้วยอานาปานสติ. ปฐมฌานย่อมมีได้ด้วยความสงบระงับแห่งกามวิตกและพยาบาทนั้นๆ, ทุติยฌานด้วยความสงบระงับแห่งวิตกและวิจาร, ตติยฌานด้วยความสงบระงับแห่งสุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์, และจตุตถฌานด้วยความสงบระงับแห่งกายสังขาร. พึงแสดงปฐมฌานด้วยจาคาธิษฐาน, ทุติยฌานด้วยสัจจาธิษฐาน, ตติยฌานด้วยปัญญาธิษฐาน, จตุตถฌานด้วยอุปสมาธิษฐาน. ฌาน ๔ เหล่านี้แสดงไว้โดยสังเขปนิทเทส, ในบรรดาฌานเหล่านั้น สมาธินทรีย์ย่อมถึงความบริบูรณ์. อินทรีย์ ๔ ย่อมเป็นไปตาม. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดอาศัยปฐมฌานแล้วย่อมถึงความสิ้นอาสวะ บุคคลนั้นชื่อว่าไปแล้วด้วยปฏิปทาอันเป็นสุข ด้วยอภิญญาอันช้า ด้วยความเป็นปฏิปักษ์ต่อโทมนัสสินทรีย์. บุคคลใดอาศัยทุติยฌานแล้วย่อมถึงความสิ้นอาสวะ บุคคลนั้นชื่อว่าไปแล้วด้วยปฏิปทาอันเป็นสุข ด้วยอภิญญาอันเร็ว ด้วยความเป็นปฏิปักษ์ต่อทุกขินทรีย์. บุคคลใดอาศัยตติยฌานแล้วย่อมถึงความสิ้นอาสวะ บุคคลนั้นชื่อว่าไปแล้วด้วยปฏิปทาอันเป็นสุข ด้วยอภิญญาอันช้า ด้วยความเป็นปฏิปักษ์ต่อโสมนัสสินทรีย์. บุคคลใดอาศัยจตุตถฌานแล้วย่อมถึงความสิ้นอาสวะ บุคคลนั้นชื่อว่าไปแล้วด้วยปฏิปทาอันเป็นสุข ด้วยอภิญญาอันเร็ว ด้วยความเป็นปฏิปักษ์ต่อสุขินทรีย์.

---

Pakiṇṇakaniddeso.

ปกิณณกนิทเทส.

---

74. Yāni cattāri jhānāni, tesaṃ jhānānaṃ imāni aṅgāni, tesaṃ aṅgānaṃ samūho assa aṅgā, ayaṃ jhānabhūmi ko visesoti assa viseso. Ime sambhārā tehi ayaṃ samudāgamo, tassa samudāgamassa ayaṃ upanisā, tāya upanisāya ayaṃ bhāvanā. Tassā bhāvanāya ayaṃ ādīnavo. Tena ayaṃ parihāni. Kassa parihānīti tadupagajjhāyino. Taṃ yathā bhaṇitaṃ paccavekkhanto ayaṃ viseso. Tena visesena ayaṃ assādo, so kassa assādo ajhāniyā jhāyino, tassā ajhāniyā jhāyino, idaṃ kallitā kosalle ṭhitajjhānaṃ anomaddiyataṃ gacchati jhānabalaṃ, jhānabale ṭhitassa ayaṃ pāramippattassa imāni jhānaṅgāni anāvilasaṅkappo paṭhame jhāne jhānaṅgāni bhāvī. So pīti tadanusārittāva paṭhame jhāne jhānaṅgaṃ tassaṅguno ca dhammā tadabhisannitāya ca. Pīti dutiye jhāne jhānaṅgadhammatā kho pana tathā pavattassa sahagataṃ jhānaṅgadhammaṃ sasukhatāya ajjhattaṃ sampasādo dutiye jhāne jhānaṅgaṃ manosampasādanatāya tadabhisannitāya ca. Pīti dutiye jhāne jhānaṅgaṃ ajjhattaṃ sampasādanaṃ samādhitā pīti dutiye jhāne jhānaṅgaṃ, cetaso ekodibhāvo dutiye jhāne jhānaṅgaṃ, upekkhā phassatā tatiye jhāne jhānaṅgaṃ, sukhaṃ tassa aṅganti ca. Cetaso ekodibhāvo catutthe jhāne jhānaṅgaṃ, upekkhā adukkhamasukhā catutthe jhāne jhānaṅgaṃ, abhinisābhūmi upekkhāsatipārisuddhi catutthe jhāne jhānaṅgaṃ. Satipārisuddhi ca anekajjhābhūmīsu jhānaṅgasamāyuttā pīti cetaso ekodibhāvo catutthe jhāne jhānaṅgaṃ.

74. ฌาน ๔ เหล่าใดมีอยู่ องค์เหล่านี้เป็นองค์ของฌานเหล่านั้น. หมู่แห่งองค์เหล่านั้นเป็นองค์ของฌานนั้น. ความพิเศษของฌานภูมินี้คืออะไร? ความพิเศษนั้นพึงมีแก่ฌานนั้น. สัมภาระเหล่านี้ (มีอยู่) การบรรลุนี้ย่อมมีด้วยสัมภาระเหล่านั้น. อุปนิสัยนี้เป็นของสมุทาคมนั้น. ภาวนานี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยอุปนิสัยนั้น. โทษนี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยภาวนานั้น. เพราะเหตุนั้น ความเสื่อมนี้ (จึงมี). ถามว่า ความเสื่อมของใคร? ตอบว่า ของผู้เข้าถึงฌานนั้น. ความพิเศษนี้คือการพิจารณาตามที่กล่าวไว้เป็นต้น. อัสสาทะนี้พึงมีด้วยความพิเศษนั้น. อัสสาทะนั้นเป็นของใคร? เป็นของผู้เพ่งแม้จะยังไม่มีฌาน, เป็นของผู้เพ่งที่ยังไม่มีฌานนั้น. ฌานที่ตั้งอยู่ในความฉลาดอันเหมาะสมนี้ ย่อมถึงความเป็นฌานพละอันไม่อาจข่มขี่ได้. แก่ผู้ตั้งอยู่ในฌานพละ ผู้ถึงความสำเร็จสูงสุดนี้ องค์ฌานเหล่านี้คือความดำริอันไม่ขุ่นมัวย่อมปรากฏในปฐมฌาน. ปีตินั้นเพราะเป็นไปตามองค์ฌานนั้นนั่นเอง จึงเป็นองค์ฌานในปฐมฌาน และธรรมที่เป็นองค์ของฌานนั้นย่อมมีแก่เขา และเพราะความที่ธรรมเหล่านั้นเป็นที่พึ่งอาศัย. ส่วนปีติในทุติยฌานเป็นสภาวะแห่งองค์ฌาน. ธรรมที่เป็นองค์ฌานที่เกิดร่วมกันสำหรับผู้เป็นไปอย่างนั้น ด้วยความเป็นสุข ความผ่องใสภายในเป็นองค์ฌานในทุติยฌาน เพราะความเป็นเครื่องยังใจให้ผ่องใส และเพราะความที่ธรรมนั้นเป็นที่พึ่งอาศัย. ปีติเป็นองค์ฌานในทุติยฌาน เป็นเครื่องยังใจให้ผ่องใสภายใน. ปีติที่เป็นสมาธิเป็นองค์ฌานในทุติยฌาน. ความที่จิตมีสภาวะเป็นหนึ่งเป็นองค์ฌานในทุติยฌาน. อุเบกขาที่สัมผัสเป็นองค์ฌานในตติยฌาน และสุขเป็นองค์ของฌานนั้น. ความที่จิตมีสภาวะเป็นหนึ่งเป็นองค์ฌานในจตุตถฌาน. อุเบกขาอันไม่ใช่ทุกข์ไม่ใช่สุขเป็นองค์ฌานในจตุตถฌาน. อุเบกขาและสติบริสุทธิ์อันเป็นภูมิที่อาศัยเป็นองค์ฌานในจตุตถฌาน. และสติบริสุทธิ์ที่ประกอบด้วยองค์ฌานในฌานภูมิหลายอย่าง. ปีติและความที่จิตมีสภาวะเป็นหนึ่งเป็นองค์ฌานในจตุตถฌาน.

---

Tattha katamā jhānabhūmi? Savitakke savicāre vivekā anugatā paṭhame jhāne jhānabhūmi. Avitakke avicāre ajjhattaṃ sampasādanaṃ janitaṃ pītimanugatā dutiye jhāne jhānabhūmi. Sukhasātasamohitā sappītikā tatiye jhāne jhānabhūmi. Tassa sukhadukkhasahagatā abhinīhārasahagatā catutthe jhāne jhānabhūmi. Appamāṇasahagatā sattārammaṇā paṭhame jhāne jhānabhūmi. Abhibhūmiāyatanasahagatā rūpasaññīsu dutiye jhāne jhānabhūmi. Vimokkhasahagatānaṃ vimokkhesu tatiye jhāne jhānabhūmi. Anupassanāsahagatā kāyasaṅkhārā sammā catutthassa jhānassa bhūmi.

ในบรรดาฌานเหล่านั้น ฌานภูมิคืออะไร? สภาวะที่คล้อยตามวิเวกในธรรมที่มีวิตกและวิจาร เป็นฌานภูมิในปฐมฌาน. สภาวะที่คล้อยตามปีติที่ยังความผ่องใสภายในให้เกิดขึ้นในธรรมที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจาร เป็นฌานภูมิในทุติยฌาน. ธรรมที่มีปีติอันรวบรวมไว้ด้วยความยินดีในสุข เป็นฌานภูมิในตติยฌาน. ธรรมที่เกิดร่วมกับสุขและทุกข์ และเกิดร่วมกับการน้อมนำไป เป็นฌานภูมิในจตุตถฌาน. สภาวะที่เกิดร่วมกับอัปปมาณะที่มีสัตว์เป็นอารมณ์ เป็นฌานภูมิในปฐมฌาน. สภาวะที่เกิดร่วมกับอภิภายตนะในผู้มีรูปสัญญา เป็นฌานภูมิในทุติยฌาน. สภาวะในวิโมกข์ทั้งหลายของธรรมที่เกิดร่วมกับวิโมกข์ เป็นฌานภูมิในตติยฌาน. กายสังขารที่เกิดร่วมกับอนุปัสนาโดยชอบ เป็นภูมิของจตุตถฌาน.

---

75. Tattha katame jhānavisesā? Vivicceva kāmehi vivicca pāpakehi akusalehi dhammehi cittacetasikasahagatā kāmadhātusamatikkamanatāpi, ayaṃ jhānaviseso. Avitakkā ceva avicārā ca sappītikāya satisahagatāya pītisahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Ayaṃ jhānaviseso. Avitakkāya bhūmiyā avicāreyeva sati anugatā upekkhāsahagatā manasikārā samudācaranti. Tadanudhammatāya ca sati saṇḍahati. Tañca bhūmiṃ upasampajja viharati, ayaṃ jhānaviseso. Satipārisuddhisahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṃ upasampajja viharati, ayaṃ jhānaviseso. Viññāṇañcāyatanasahagatāya bhūmiyaṃ ākiñcaññāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṃ upasampajja viharati, ayaṃ jhānaviseso.

75. ในบรรดาฌานเหล่านั้น ฌานพิเศษทั้งหลายคืออะไร? ความสงัดจากกามทั้งหลายนั่นเทียว ความสงัดจากอกุศลธรรมอันลามกทั้งหลาย ที่เกิดร่วมกับจิตและเจตสิก และแม้ความเป็นผู้ก้าวล่วงกามธาตุ นี้ชื่อว่าฌานพิเศษ. สัญญาและมนสิการที่ประกอบด้วยปีติ ทั้งที่ไม่มีวิตกและไม่มีวิจาร เพราะความเป็นผู้มีปีติและเพราะความเป็นผู้ประกอบด้วยสติ ย่อมเป็นไป. นี้ชื่อว่าฌานพิเศษ. ในภูมิที่ไม่มีวิตกและไม่มีวิจารนั่นเทียว มนสิการที่ประกอบด้วยอุเบกขาอันเป็นไปตามสติย่อมเป็นไป. และสติย่อมตั้งมั่นโดยความเป็นธรรมที่คล้อยตามนั้น. และย่อมเข้าถึงภูมินั้นอยู่. นี้ชื่อว่าฌานพิเศษ. สัญญาและมนสิการที่ประกอบด้วยความบริสุทธิ์แห่งสติย่อมเป็นไป และย่อมเข้าถึงภูมินั้นอยู่. นี้ชื่อว่าฌานพิเศษ. ในภูมิที่ประกอบด้วยวิญญาณัญจายตนะ สัญญาและมนสิการที่ประกอบด้วยอากิญจัญญายตนะย่อมเป็นไป และย่อมเข้าถึงภูมินั้นอยู่. นี้ชื่อว่าฌานพิเศษ.

---

Jhānasambhārā nekkhammavitakko sambhāro kāmavitakkavinodanādhippāyatā. Abyāpādavitakko sambhāro byāpādavitakkapaṭivinodanādhippāyatā. Avihiṃsāvitakko sambhāro vihiṃsāvitakkapaṭivinodanādhippāyatā. Indriyesu guttadvāratā appicchatā sambhāro parisuddhājīvo catunnaṃ samāpattīnaṃ sambhāro akammassa vihāritā. Maggasambhāro samāpattipajjanatā. Phalasambhāro jhānanibbattitāya jhānasamudāgamo. Kusalahetu yaṃ jhānaṃ samudayaṃ gacchanti ko ca na kutoci nekkhammappattā samudāgacchanti. Ālambanirodhasamādhi santo samudāgacchanti. Avītikkantā samudāgacchanti. Sukhindriyaṃ somanassindriyaṃ pahānāya te ca abyāpajjatāya samudāgacchanti. Taṃ pana sandhāya samudāgacchanti. Aparidāhanāya samudāgacchanti. Ayaṃ ñāṇasamudāgamo.

สัมภาระแห่งฌานทั้งหลาย. สัมภาระคือเนกขัมมวิตก ชื่อว่าความเป็นผู้มีความประสงค์เพื่อกำจัดกามวิตก. สัมภาระคืออพยาบาทวิตก ชื่อว่าความเป็นผู้มีความประสงค์เพื่อกำจัดพยาบาทวิตก. สัมภาระคืออวิหิงสาวิตก ชื่อว่าความเป็นผู้มีความประสงค์เพื่อกำจัดวิหิงสาวิตก. ความเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย ความเป็นผู้มักน้อย สัมภาระคือการเลี้ยงชีพที่บริสุทธิ์ และสัมภาระแห่งสมาบัติ ๔ คือความเป็นผู้เข้าถึงสมาบัติโดยไม่ประกอบกิจ. สัมภาระคือมรรค คือความเป็นผู้เข้าถึงสมาบัติ. สัมภาระคือผล ชื่อว่าการบรรลุฌาน เพราะความเป็นผู้ยังฌานให้บังเกิด. ฌานย่อมถึงความเกิดขึ้นในกุศลเหตุ. ใครเล่าที่ถึงเนกขัมมะแล้วย่อมไม่ถึงความเกิดขึ้นจากเหตุใดเหตุหนึ่ง. สมาธิที่เป็นเครื่องดับอารมณ์เมื่อปรากฏอยู่ ย่อมถึงความเกิดขึ้น. ผู้ไม่ล่วงละเมิดย่อมถึงความเกิดขึ้น. เพราะการละสุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์ และอินทรีย์เหล่านั้นย่อมถึงความเกิดขึ้นด้วยความเป็นผู้ไม่มีความพยาบาท. มุ่งหมายถึงการละนั้นนั่นเทียว ย่อมถึงความเกิดขึ้น. ย่อมถึงความเกิดขึ้นเพื่อความไม่เร่าร้อนโดยรอบ. นี้ชื่อว่าการบรรลุญาณ.

---

76. Tattha katamā upanisā? Kalyāṇamittatā jhānassa upanisā. Kalyāṇasampavaṅkatā jhānassa upanisā. Indriyesu guttadvāratā jhānassa upanisā. Asantuṭṭhitā kusalesu dhammesu jhānassa upanisā. Saddhammassavanaṃ jhānassa upanisā. Saṃvejaniye ṭhāne saṃviggassa yoniso padhānaṃ. Ayaṃ jhānopanisā.

76. ในคำนั้น อุปนิสัยคืออะไร? ความเป็นผู้มีมิตรดี เป็นอุปนิสัยของฌาน. ความเป็นผู้โน้มเอียงไปในทางที่ดี เป็นอุปนิสัยของฌาน. ความเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นอุปนิสัยของฌาน. ความไม่สันโดษในกุศลธรรมทั้งหลาย เป็นอุปนิสัยของฌาน. การฟังพระสัทธรรม เป็นอุปนิสัยของฌาน. การตั้งความเพียรโดยแยบคายของผู้มีความสังเวชในฐานะอันน่าสังเวชมีอยู่. นี้ชื่อว่าอุปนิสัยแห่งฌาน.

---

Tattha katamā bhāvanā? Mettāsevanā abyāpādavitakkabhāvanā. Karuṇāsevanā avihiṃsāvitakkabhāvanā. Muditābhāvanā pītisukhasampajaññā kāritā. Upekkhābhāvanā passavatā upekkhābhāvanā apassavatā upekkhā ca ajjhupekkhā ca, asubhasaññābhāvanā dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā bhavasandhābhiññā bhavasandhānaṃ, sā chabbidhā bhāvanā bhāvitā bahulīkatā anuṭṭhitā vatthukatā yānīkatā paricitā susamāraddhā. Ayaṃ bhāvanā.

ในบรรดาวิปัสสนาเหล่านั้น ภาวนาคืออะไร? การเสพเมตตา ชื่อว่าการเจริญอพยาบาทวิตก. การเสพกรุณา ชื่อว่าการเจริญอวิหิงสาวิตก. การเจริญมุทิตา ชื่อว่าการกระทำปีติ สุข และสัมปชัญญะ. การเจริญอุเบกขาด้วยความเป็นผู้พิจารณาเห็น, การเจริญอุเบกขาด้วยความเป็นผู้ไม่พิจารณาเห็น, ทั้งอุเบกขาและอัชฌุเปกขา. การเจริญอสุภสัญญา คือปฏิบัติลำบากและรู้ได้ช้า เป็นอภิญญาที่เชื่อมต่อภพ ย่อมเชื่อมต่อภพ. ภาวนา ๖ ประการนั้น อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เกิดขึ้นเนืองๆ แล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว มีอยู่. นี้ชื่อว่าภาวนา.

---

Evaṃ bhāvayantassa ayaṃ ādīnavo. Paṭhame jhāne saṅkhārasamannāgato eso dhammo assuto sāsavo. Sace esa dhammo ayaṃ sīlo āsannapaṭipakkho ca esa dhammo kāmo paticāro pativicāro samāpattīnaṃ ca sabboḷāriko esa dhammo vitakkavicāro ca. Tattha cittaṃ khobhenti, kāyo cettha kilamati, kāyamhi cettha kilante cittaṃ vihaññati. Anabhinīhārakkhamova abhiññānaṃ ime ādīnavā paṭhame jhāne.

เมื่อบุคคลเจริญอย่างนี้ โทษนี้ย่อมมี. ในปฐมฌาน ธรรมนี้ประกอบด้วยสังขาร ชื่อว่าอสุภะ และมีอาสวะ. หากธรรมนี้มีอยู่ ศีลนี้ (ที่ประกอบด้วยสมาธิ) เป็นปฏิปักษ์ใกล้ และธรรมนี้คือความใคร่ คือการพิจารณาซ้ำๆ และการพิจารณาโดยละเอียด เป็นความหยาบทั้งหมดของสมาบัติทั้งหลาย ธรรมนี้คือวิตกและวิจาร. ในที่นั้น ย่อมทำให้จิตหวั่นไหว. ในที่นี้ กายย่อมลำบาก. เมื่อกายในที่นี้ลำบาก จิตย่อมเดือดร้อน. ไม่ควรแก่การน้อมไปเพื่ออภิญญาทั้งหลายนั่นเทียว. ธรรมเหล่านี้ชื่อว่าโทษในปฐมฌาน.

---

Dutiye jhāne ime ādīnavā pītipharaṇasahagato ca eso dhammo, na samudācārasseti cittaṃ. Asodhayaṃ upagamo cesa dhammo upagamiparissayo domanassapaccatthiko cesa dhammo. Tattha tattha yuttīnaṃ pīti parajjato cesa dhammo dukkaraṃ hoti, avattasantāsabhūmiparivajjayanto catūsu dukkhatāsu esa dhammo anuviddhāpanasaddhāya dukkhatāya ca na palibodhadukkhatāya ca abhiññādukkhatāya ca rogadukkhatāya ca, ime ādīnavā dutiye jhāne.

ในทุติยฌาน โทษเหล่านี้คือ ธรรมนี้เกิดร่วมกับการแผ่ซ่านแห่งปีติ จิตจักไม่เป็นไป. หากการเข้าถึงโดยไม่ชำระมีอยู่ ธรรมนี้ชื่อว่าเป็นศัตรูแห่งอุปธิ ธรรมนี้ชื่อว่าเป็นศัตรูแห่งโดมนัส. เพราะปีติเป็นศัตรูแก่ธรรมทั้งหลายที่ประกอบในฌานนั้นๆ ธรรมนี้จึงเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก. เมื่อเว้นจากภูมิที่มีความหวาดกลัวอันไม่เกิดขึ้น ธรรมนี้ย่อมมีในความเป็นทุกข์ ๔ ประการ ด้วยศรัทธาที่แทรกซึมเข้าไป คือ ความเป็นทุกข์, ความเป็นทุกข์เพราะเครื่องกังวล, ความเป็นทุกข์แห่งอภิญญา, และความเป็นทุกข์เพราะโรค. ธรรมเหล่านี้ชื่อว่าโทษในทุติยฌาน.

---

Tattha katame ādīnavā tatiye jhāne? Upekkhāsukhasahagatāya tattha sātāvīnaṃ pañcannaṃ upekkhāsukhaṃ parivattito esa dhammo tena niccasaññitānañca yaṃ hoti. Dukkhopaniyaṃ sukhaṃ cittassa saṅkhobhataṃ upādāya sukhadukkhāya gato savati. Sukhadukkhānukatañca upādāya anabhihārakkhamaṃ cittaṃ hoti. Abhiññāya sacchikiriyāsu sabbepi cete dhammā tīsu jhānasamāpattīsu catūhi ca dukkhatāhi anuviddhānaṃ sā bhayā dukkhatāya palibodhadukkhatāya ca abhiññāya dukkhatāya ca ime ādīnavā tatiye jhāne.

ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อะไรคือโทษในตติยฌาน? ในธรรมที่เกิดร่วมกับอุเบกขาสุขนั้น ในบรรดาเวทนา ๕ อย่างของผู้มีความยินดี อุเบกขาสุขย่อมกลับกลายไป ธรรมนี้ย่อมมีแก่ผู้มีสัญญาว่าเที่ยงด้วยเหตุนั้น. สุขที่นำไปสู่ทุกข์ อาศัยความหวั่นไหวแห่งจิต ย่อมไหลไปสู่สุขและทุกข์. และเพราะอาศัยการกระทำตามสุขและทุกข์ จิตย่อมไม่ควรแก่การน้อมไป. ในการทำให้แจ้งด้วยอภิญญา ธรรมเหล่านี้ทั้งหมดในฌานสมาบัติ ๓ และด้วยความเป็นทุกข์ ๔ ประการ ของผู้แทรกซึมเข้าไป คือ ความเป็นทุกข์, ความเป็นทุกข์เพราะเครื่องกังวล, และความเป็นทุกข์แห่งอภิญญา มีอยู่. ธรรมเหล่านี้ชื่อว่าโทษในตติยฌาน.

---

Tattha katame ādīnavā catutthe jhāne? Ākiñcaññāsamāpattikā te dhammānusamāpattikā etissā ca bhūmiyaṃ sātānaṃ bālaputhujjanānaṃ anekavidhāni diṭṭhigatāni uppajjanti. Oḷārikā sukhumehi ca rūpasaññāhi anuvidhāni etāni jhānāni sadā anudayamettājhānakalānudanukalāya sādhāraṇā, dukkarā ca sabbe cattāro mahāsambhārā samudāgatāni ca etāni jhānāni aññamaññaṃ nissāya samudāgacchanti. Ettha samudāgatā ca ete dhammā na samattā honti. Asamuggahitanimittā ca ete dhammā parihāyanti. Nirujjhanti ca ete dhammā na upādiyanti nirujjhaṅgāni ca, etesaṃ dhammānaṃ jhānāni nimittāni na jhānanimittasaññā vokirati. Appaṭiladdhapubbā ca jhāyīvasena ca bhavati. Imehi ādīnavehi ayaṃ jhānaparihāni.

ในจตุตถฌาน อะไรคือโทษ? ประการแรก ธรรมเหล่านั้นที่เข้าถึงอากิญจัญญายตนะสมาบัติ และเป็นไปตามสมาบัติ ย่อมเกิดทิฏฐิหลายประการแก่ปุถุชนผู้เขลาที่ยินดีในภูมินั้น. ฌานเหล่านี้เป็นไปตามรูปสัญญาที่หยาบและละเอียดเสมอ และทั่วไปกับอานุทยเมตตาในส่วนย่อยของส่วนแห่งฌาน. สัมภาระทั้ง 4 ประการทั้งหมดเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก. ฌานเหล่านั้นที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยซึ่งกันและกัน. ในที่นี้ ธรรมเหล่านั้นที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมไม่บริบูรณ์. ธรรมเหล่านั้นที่มีนิมิตที่ไม่ได้กำหนดไว้ดี ย่อมเสื่อมไป. ธรรมเหล่านั้นย่อมดับไป และไม่ยึดถือไว้ และเป็นเหตุแห่งการดับ. ฌานทั้งหลายเป็นนิมิตของธรรมเหล่านั้น สัญญาในนิมิตแห่งฌานย่อมไม่ปะปน. และเพราะไม่เคยได้มาก่อน และโดยอำนาจของผู้เข้าฌาน ย่อมเป็นไป. เพราะโทษเหล่านี้ การเสื่อมแห่งฌานนี้ย่อมมี.

---

77. Nirodhasamāpattiyā apaṭisaṅkhāya avasesasaññino ākiñcaññāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, so nirodhasamāpattito parihāyati. Āneñjasaññino asaññāyatanaṃ samāpannassa ākiñcaññāyatanasahagatā manasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṃ na pajānāti, so tato parihāyati. Ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññā manasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṃ na pajānāti, so tato parihāyati. Viññāṇañcāyatanaṃ samāpannassa rūpasaññāsahagatā. Vitthārena…pe… yāva paṭhame jhāne kāmasaññāsahagatā kātabbā. Sakassa parihāyati, kalaṅkajjhāne kalaṅkaṃ jhāyati, parisamantato jhāyati, bhindanto jhāyati, na sajjhāyati, āyūhanto jhāyati, kiñci ca niparicito jhāyati. Atividhāvanto jhāyati, atimaññanto jhāyati, kāyasaṅkhāre appaṭisambhāre jhāyati, pariyuṭṭhānassa nissaraṇaṃ ajānanto jhāyati, nīvaraṇābhibhūto jhāyati, assāpattimanasikaronto jhānassa assādo kāmarāgapariyuṭṭhānaṃ pahānaṃ jhānassa assādo kāmarāgahetūnaṃ dhammānaṃ udayanti, nirujjhaṅgāni etesaṃ dhammānaṃ jhānāni uparimā sukhupekkhā kāmakammakilesānaṃ pahānaṃ assādo, evaṃ kho puna jhānassa assādo mahāsaṃvāsamappīḷite lokasaṃnivāse asambodhokāsā vigamessamidaṃ jhānappahānā. Ayaṃ palirodhamappalirodhalokasannivāse esanidhamidaṃ jhānaṃ anamataggasaṃsārasamāpannānaṃ sattānaṃ saṃsārappahānanā ānisaṃso, yamidaṃ jhānassa assādo kāyassa ajhāniyajhāyino bhavati. Ajhāniyajhāniyajhāyīhi aparāmasanto ajhāniyajhāyitaṃ jhāyati, yāni kalaṅkajjhāyino padāni, tāni anudhitāni paṭipakkhe.

77. เพราะไม่พิจารณานิโรธสมาบัติ สัญญามนสิการที่ประกอบด้วยอากิญจัญญายตนะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีสัญญาที่เหลือ. บุคคลนั้นย่อมเสื่อมจากนิโรธสมาบัติ. แก่ผู้มีอาเนญชสัญญา และแก่ผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ มนสิการที่ประกอบด้วยอากิญจัญญายตนะย่อมเกิดขึ้น. บุคคลนั้นไม่รู้ภูมิที่นั้น ย่อมเสื่อมจากภูมินั้น. แก่ผู้เข้าถึงอากิญจัญญายตนะ สัญญามนสิการที่ประกอบด้วยวิญญาณัญจายตนะย่อมเกิดขึ้น. บุคคลนั้นไม่รู้ภูมิที่นั้น ย่อมเสื่อมจากภูมินั้น. แก่ผู้เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ สัญญาที่ประกอบด้วยรูปสัญญา (ย่อมเกิดขึ้น). โดยพิสดาร... จนถึงปฐมฌาน สัญญาที่ประกอบด้วยกามสัญญา พึงกระทำ. ย่อมเสื่อมจากฌานของตน. ในฌานที่ขาดๆ วิ่นๆ ย่อมเข้าฌานที่ขาดๆ วิ่นๆ. ย่อมเข้าฌานโดยพิจารณารอบด้าน. ย่อมเข้าฌานโดยทำลาย (นิวรณ์). ไม่ติดข้อง. ย่อมเข้าฌานโดยพยายาม. ย่อมเข้าฌานโดยคุ้นเคยกับธรรมบางอย่าง. ย่อมเข้าฌานโดยวิ่งเลยไป. ย่อมเข้าฌานโดยดูหมิ่น. ย่อมเข้าฌานในกายสังขารที่ไม่ใช่สัมภาระ. ย่อมเข้าฌานโดยไม่รู้การสลัดออกจากปริยุฏฐาน. ย่อมเข้าฌานโดยถูกนิวรณ์ครอบงำ. การมนสิการถึงการเข้าถึงฌานนั้นเป็นอัสสาทะของฌาน. การละปริยุฏฐานแห่งกามราคะเป็นอัสสาทะของฌาน. ธรรมทั้งหลายที่มีกามราคะเป็นเหตุย่อมเกิดขึ้น. ฌานทั้งหลายที่มีองค์แห่งการดับของธรรมเหล่านั้น และอุเบกขาอันเป็นสุขเบื้องบน การละกามกรรมกิเลส เป็นอัสสาทะ. อย่างนี้อีก อัสสาทะของฌานย่อมมี. ในโลกสันนิวาสที่ไม่มีการเบียดเบียนด้วยการอยู่ร่วมกันอย่างใหญ่หลวง ย่อมพ้นจากโอกาสที่ไม่รู้. นี้คือการละฌาน. นี้คือการแสวงหาในโลกสันนิวาสที่มีการขัดขวางและไม่มีการขัดขวาง. ในพระศาสนานี้ ฌานนี้เป็นอานิสงส์ของการละสังสารวัฏสำหรับสัตว์ทั้งหลายที่เข้าถึงสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้. อานิสงส์นี้เป็นอัสสาทะของฌาน ย่อมเป็นไปแก่ผู้มีฌานที่กายไม่รู้. ผู้มีฌานที่ไม่ได้เข้าถึง ย่อมเข้าฌานที่ไม่ได้เข้าถึงโดยไม่พิจารณา. บททั้งหลายของผู้เข้าฌานที่ขาดๆ วิ่นๆ ย่อมเป็นปฏิปักษ์โดยชอบ.

---

78. Tattha katamaṃ jhānakosallaṃ? Samāpattikosallaṃ jhānakosallaṃ, jhānavisesakosallaṃ jhānakosallaṃ, jhānantarikakosallaṃ jhānakosallaṃ, samāpattivuṭṭhānakosallaṃ jhānakosallaṃ, jhāne sabhāvakosallaṃ jhānakosallaṃ, jhāne ādīnavakosallaṃ jhānakosallaṃ, jhāne nissaraṇakosallaṃ jhānakosallaṃ, jhānaphalena upādāya kosallaṃ, jhānaphalena paṭisaṅkhānaphale aparihānadhammatā nibbattijhāne ca kīḷitāpi visesabhāgiyaṃ jhānaṃ paṭilabbhati. Idaṃ panassāti bhavahāritā ca ārammaṇānimittaggāho anabhinīhārabalaṃ, cittekaggatā nimittāsu gatisahitā samathabalena asaṃsīdanañca jhāne maggaphalaṃ samathaṃ pavatte samādhino upekkhāpalipubbāparanimittāsayo paggāhino satibalaṃ taṃ pavattitānañca vipassanānaṃ samaññābale.

78. ในฌานเหล่านั้น อะไรคือฌานโกศล? ความฉลาดในสมาบัติเป็นฌานโกศล. ความฉลาดในความพิเศษของฌานเป็นฌานโกศล. ความฉลาดในระหว่างแห่งฌานเป็นฌานโกศล. ความฉลาดในการออกจากสมาบัติเป็นฌานโกศล. ความฉลาดในสภาวะของฌานเป็นฌานโกศล. ความฉลาดในการเห็นโทษในฌานเป็นฌานโกศล. ความฉลาดในทางสลัดออกจากฌานเป็นฌานโกศล. ความฉลาดโดยอาศัยผลของฌาน. ความไม่เสื่อมแห่งธรรมในผลแห่งการพิจารณาด้วยผลของฌาน. และฌานที่เกิดขึ้นแล้ว แม้เล่นอยู่ก็ย่อมได้ฌานอันเป็นส่วนพิเศษ. แต่ฌานนี้ย่อมเป็นไปเพื่อการนำไปสู่ภพที่ยิ่งใหญ่ และการยึดถือนิมิตอันเป็นอารมณ์ ไม่ใช่กำลังแห่งการน้อมไป. ความเป็นเอกัคคตาแห่งจิตย่อมประกอบด้วยการยึดถือนิมิตอันดี. และความไม่เสื่อมด้วยกำลังแห่งสมถะ. เมื่อสมถะอันเป็นมรรคผลในฌานเป็นไป อุเบกขาของสมาธิย่อมขัดขวาง. กำลังแห่งสติที่ยกขึ้นซึ่งเป็นที่ตั้งของนิมิตก่อนและหลัง. และวิปัสสนาทั้งหลายที่ทำให้เกิดกำลังแห่งสตินั้น ย่อมได้ในกำลังที่เสมอกัน.

---

Tattha katamā jhānapāramitā? Supāramitā mettā kāmesu sattā kāmasaṅgasattāti yamhi sutte desanāya vohārena dve saccāni niddiṭṭhāni, dukkhañca samudayo ca, vicayena hārena ye saṃyojanīyesu dhammesu vajjaṃ na passanti, te oghaṃ tarissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Na tarissantīti atthi esā yutti ca vicayo ca idaṃ nu kissa padaṭṭhānaṃ, kāmesu sattāti pañca kāmaguṇā, taṃ kāmataṇhāya padaṭṭhānaṃ. Saṃyojane vajjamapassamānāti avijjāya padaṭṭhānaṃ, na hi jātu saṃyojanasaṅgasattā oghaṃ tareyyuṃ vipulaṃ mahantanti upādānassa padaṭṭhānaṃ. Kāmesu sattāti kāmā dvidhā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca, tattha kilesakāmā kāmataṇhā kāmataṇhāya yuttā bhavanti rūpataṇhā bhavataṇhā lakkhaṇena hārena, saṃyojane vajjamapassamānāti saṃyojanassa. Yo tattha chandarāgo tassa kiṃ padaṭṭhānaṃ? Sukhā vedanā dve ca indriyāni – sukhindriyañca somanassindriyañca. Iti sukhāya vedanāya gahitāya tayopi vedanā gahitā honti. Vedanākkhandhe gahite sabbe pañcakkhandhā gahitā honti. Rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā gahitā, vatthukāmesu gahitesu sabbāni cha bāhirāni āyatanāni gahitāni honti. Ajjhattikabāhiresu āyatanesu yo sato, ayaṃ vuccate lakkhaṇo hāro, tattha yo oḷārikamhi kilese ajjhāvasito sabbakilesesu yo na tato sukhumataresu na vītarāgo bhavati. Tattha bāhirasaṃyojanaṃ mamanti ajjhattasaṃyojanaṃ ahanti. Tattha bhagavato ko adhippāyo? Ye oghaṃ taritukāmā te saṃyojanīyesu dhammesu ādīnavānupassino viharissantīti ayamettha bhagavato adhippāyo. Kāmesu sattāti yesu ca sattā yena ca sattā yesañca sattā ayaṃ catubbidho ākāro sabbesaṃ hārabhāgiyo.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ฌานบารมีเป็นไฉน? เมตตาที่เป็นบารมีอันดี ในพระสูตรใดที่แสดงสัจจะ ๒ ประการ คือ ทุกข์และสมุทัย ด้วยโวหารแห่งเทศนาในคำว่า "สัตว์ทั้งหลายข้องอยู่ในกาม สัตว์ทั้งหลายติดข้องในกาม" ด้วยวิจยหาร ชนเหล่าใดไม่เห็นโทษในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ ชนเหล่านั้นจักข้ามโอฆะได้ ข้อนั้นหามิได้ ข้อที่ว่าจักข้ามไม่ได้นั้นมีอยู่ นี้เป็นทั้งยุติหารและวิจยหาร ข้อนี้เป็นปทัฏฐานของอะไร? คำว่า "สัตว์ทั้งหลายข้องอยู่ในกาม" คือ กามคุณ ๕ กามคุณนั้นเป็นปทัฏฐานแห่งกามตัณหา คำว่า "ไม่เห็นโทษในสังโยชน์" เป็นปทัฏฐานแห่งอวิชชา เพราะว่าสัตว์ทั้งหลายผู้ติดข้องในสังโยชน์ย่อมข้ามโอฆะไม่ได้เลย คำว่า "อันไพบูลย์ใหญ่หลวง" เป็นปทัฏฐานแห่งอุปาทาน กามทั้งหลายในคำว่า "สัตว์ทั้งหลายข้องอยู่ในกาม" มี ๒ อย่าง คือ วัตถุกามและกิเลสกาม ในบรรดากามทั้งสองนั้น กิเลสกามคือกามตัณหา ย่อมประกอบด้วยกามตัณหา รูปตัณหา และภวตัณหา ด้วยลักขณหาร คำว่า "ไม่เห็นโทษในสังโยชน์" เป็นของสังโยชน์ ฉันทราคะใดมีอยู่ในสังโยชน์นั้น ปทัฏฐานของฉันทราคะนั้นคืออะไร? คือ สุขเวทนา และอินทรีย์ ๒ อย่าง คือ สุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์ เมื่อสุขเวทนาถูกถือเอาแล้ว เวทนาทั้ง ๓ ก็ชื่อว่าถูกถือเอาแล้ว เมื่อเวทนาขันธ์ถูกถือเอาแล้ว ขันธ์ ๕ ทั้งหมดก็ชื่อว่าถูกถือเอาแล้ว รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ถูกถือเอาแล้ว เมื่อวัตถุกามถูกถือเอาแล้ว อายตนะภายนอก ๖ ทั้งหมดก็ชื่อว่าถูกถือเอาแล้ว สติใดมีอยู่ในอายตนะภายในและภายนอก นี้เรียกว่า ลักขณหาร ในลักขณหารนั้น ผู้ใดหมกมุ่นอยู่ในกิเลสอันหยาบ และผู้ใดหมกมุ่นอยู่ในกิเลสทั้งปวง ผู้นั้นย่อมไม่เป็นผู้ปราศจากราคะในกิเลสที่ละเอียดกว่านั้น ในลักขณหารนั้น สังโยชน์ภายนอกคือ "ของฉัน" สังโยชน์ภายในคือ "ตัวฉัน" ในลักขณหารนั้น พระผู้มีพระภาคมีพระประสงค์อะไร? ชนเหล่าใดปรารถนาจะข้ามโอฆะ ชนเหล่านั้นจักอยู่โดยพิจารณาเห็นโทษในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ นี้เป็นพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในข้อนี้ คำว่า "สัตว์ทั้งหลายข้องอยู่ในกาม" คือ สัตว์ทั้งหลายข้องอยู่ในกามใด ข้องด้วยกามใด และข้องในกามของใคร อาการ ๔ อย่างนี้เป็นส่วนแห่งหาระของสัตว์ทั้งปวง

---

79. Tattha katamāni tīṇi vipallāsāni padaṭṭhānāni ca? Cittavipallāsassa diṭṭhivipallāsassa saññāvipallāsassa tayo vipallāsā tīṇi akusalamūlāni padaṭṭhānaṃ. Tīṇi akusalamūlāni hīnappaṇītakāriyakammassa padaṭṭhānaṃ. Catunnañca upādānānaṃ doso akusalamūlaṃ dissati. Hīnappaṇītakāriyakammassa padaṭṭhānaṃ. Yathā mātuyā vā pituno vā aññatarassa vā puna uḷārassa bhikkhuno abhayaṃ deti. Tattha añño micchā paṭipajjeyya kāyena vā vācāya vā. Tattha so byāpādamupādāya tesaṃ uḷārānaṃ rakkhāvaraṇaguttiyā anupālayanto yo uḷārānaṃ abhayaṃ deti. Tesaṃ abhaye dinne yo tattha micchā paṭipajjeyya. Tattha so byāpādaṃ upādāyanto dosajaṃ kammaṃ karoti. Yo tattha asādhu indriyā nīvaraṇaṃ yaṃ tesaṃ abhayaṃ dakkhiṇato saññaṃ idaṃ paṇītaṃ kāraṇaṃ mayā puna tattha micchāpaṭipatti ayaṃ byāpādo hīnagamivakammaṃ lobho moho ca imāni nīvaraṇāni vacanāni tāni cattāri upādānāni tehi catūhi upādānehi yo so upādāno itthī vā puriso vā tesaṃ pañcakkhandhānaṃ teyeva upādāno samudayo idaṃ dukkhañca samudayo ca soyeva desanāhāro.

79. ในปาฐะนั้น วิปัลลาส ๓ และปทัฏฐานเป็นไฉน? วิปัลลาส ๓ คือ จิตตวิปัลลาส ทิฏฐิวิปัลลาส สัญญาวิปัลลาส และอกุศลมูล ๓ เป็นปทัฏฐาน อกุศลมูล ๓ เป็นปทัฏฐานแห่งกรรมที่ทำแล้วทั้งอย่างเลวและอย่างประณีต โทสะซึ่งเป็นอกุศลมูลย่อมปรากฏแก่อุปาทาน ๔ เป็นปทัฏฐานแห่งกรรมที่ทำแล้วทั้งอย่างเลวและอย่างประณีต เหมือนอย่างว่า บุคคลย่อมให้ความไม่มีภัยแก่มารดา บิดา หรือบุคคลอื่น หรือพระภิกษุผู้ประเสริฐ ในข้อนั้น บุคคลอื่นพึงปฏิบัติผิดด้วยกายหรือด้วยวาจา ในข้อนั้น บุคคลนั้นอาศัยความพยาบาท คอยรักษาคุ้มครองป้องกันบุคคลผู้ประเสริฐเหล่านั้น ผู้ใดให้ความไม่มีภัยแก่บุคคลผู้ประเสริฐ เมื่อความไม่มีภัยถูกให้แล้วแก่บุคคลเหล่านั้น ผู้ใดพึงปฏิบัติผิดในข้อนั้น ในข้อนั้น บุคคลนั้นอาศัยความพยาบาท ย่อมทำกรรมอันเกิดจากโทสะ ผู้ใดในกรรมนั้น ย่อมทำนิวรณ์อันไม่ดีจากอินทรีย์ ซึ่งเป็นความไม่มีภัยแก่บุคคลเหล่านั้น ด้วยความสำคัญว่าเป็นเหตุอันประณีตที่ข้าพเจ้าทำอีก ในข้อนั้น การปฏิบัติผิดนี้เป็นพยาบาท เป็นกรรมที่นำไปสู่ที่ต่ำ โลภะและโมหะเหล่านี้เป็นนิวรณ์ คำกล่าวเหล่านั้นเป็นอุปาทาน ๔ อุปาทานใดมีอยู่ด้วยอุปาทาน ๔ เหล่านั้น ไม่ว่าหญิงหรือชาย อุปาทานนั้นแหละเป็นสมุทัยแห่งขันธ์ ๕ เหล่านั้น นี้เป็นทุกข์และสมุทัย อุปาทานนั้นแหละเป็นเทศนาหาร

---

Tattha kāmesu ye na pajjanti, te ādīnavānupassanāya pajjanti. Itissā kāmadhātuyā nikkhamitukāmatā, ayaṃ vuccati nekkhammacchando. Yo tattha anabhisaṅkhārānaṃ kiñci visodheti tassa dhāvarā vā, ayaṃ abyāpādacchando. Kiñci vihiṃsati, ayaṃ vihiṃsāchando. Iti nekkhammābhinīhatā tayo chandā – nekkhammacchando abyāpādacchando avihiṃsāchando. Tattha nekkhammacchando alobho; abyāpādacchando adoso; avihiṃsāchando amoho. Imāni tīṇi kusalamūlāni aṭṭhasu sampattesu parahitāni, tesaṃyeva catunnaṃ upādānānaṃ nirodhāya saṃvattanti. Sace vā puna kammaṃ kareyya kaṇhaṃ vā sukkaṃ vā tassa vipākahānāya saṃvattanti. Idaṃ kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ kammakkhayāya saṃvattati. Tattha yo tiṇṇaṃ akusalamūlānaṃ nirodho, ayaṃ nirodho. Soyeva maggo tattha paṭipadāni imāni dve saccāni imāni cattāri saccāni āvaṭṭo hāro.

ในหาระนั้น ชนเหล่าใดไม่ประพฤติในกาม ชนเหล่านั้นย่อมประพฤติในการพิจารณาเห็นโทษ ความปรารถนาที่จะออกจากกามธาตุนั้น นี้เรียกว่า เนกขัมมฉันทะ ผู้ใดในเนกขัมมฉันทะนั้น ชำระสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ไม่ได้ปรุงแต่งให้บริสุทธิ์ ความเพียรที่ยั่งยืนของผู้นั้น นี้เป็นอัพยาปาทฉันทะ สิ่งใดสิ่งหนึ่งเบียดเบียน นี้เป็นวิหิงสาฉันทะ ฉันทะ ๓ อย่างที่น้อมไปในเนกขัมมะ คือ เนกขัมมฉันทะ อัพยาปาทฉันทะ อวิหิงสาฉันทะ ในฉันทะ ๓ นั้น เนกขัมมฉันทะคืออโลภะ อัพยาปาทฉันทะคืออโทสะ อวิหิงสาฉันทะคืออโมหะ กุศลมูล ๓ เหล่านี้เป็นประโยชน์แก่ผู้อื่นในสัมปัตติ ๘ ย่อมเป็นไปเพื่อความดับแห่งอุปาทาน ๔ เหล่านั้นเอง ถ้าหากบุคคลพึงทำกรรมอีก ไม่ว่ากรรมดำหรือกรรมขาว ย่อมเป็นไปเพื่อละวิบากของกรรมนั้น กรรมนี้ไม่ดำไม่ขาว ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นกรรม ในกุศลมูลเหล่านั้น ความดับแห่งอกุศลมูล ๓ ใด นี้คือนิโรธสัจจะ มรรคมีองค์ ๘ นั้นแหละเป็นมรรคสัจจะ ในมรรคสัจจะนั้น ปฏิปทาเหล่านี้เป็นสัจจะ ๒ สัจจะ ๔ เหล่านี้เป็นอาวัฏฏหาร

---

Kāmesu sattāti ye sekkhā, te ekenevākārena sattā. Ye puthujjanā, te dvīhākārehi sattā, tassāyaṃ pañho vibhajjabyākaraṇīyo vattabbo. Kiñcāpi sotāpanno paṭisevanāya, no ca kho abhinivese satto yo hi apacayāya padahati, na upacayāya. Sekkho hi kilesavasena kāme paṭisevati. Puthujjano pana kilesasamuṭṭhānāya kāme paṭisevati. Tattha kāmesu sattānaṃ catuoghaṃ tarissatīti vibhajjabyākaraṇīyo, ayaṃ vibhatti.

ในคำว่า "สัตว์ทั้งหลายข้องอยู่ในกาม" พระเสกขะเหล่าใด พระเสกขะเหล่านั้นข้องอยู่ด้วยอาการอย่างหนึ่ง ปุถุชนเหล่าใด ปุถุชนเหล่านั้นข้องอยู่ด้วยอาการ ๒ อย่าง ปัญหาข้อนี้พึงพยากรณ์โดยการจำแนกตอบ แม้พระโสดาบันก็ยังเสพกาม แต่ไม่ติดข้องด้วยการยึดมั่น เพราะว่าพระเสกขะย่อมเพียรเพื่อความลดน้อยลง ไม่เพียรเพื่อความพอกพูน พระเสกขะย่อมเสพกามด้วยอำนาจแห่งกิเลส ส่วนปุถุชนย่อมเสพกามเพื่อให้กิเลสเกิดขึ้น ในข้อนั้น คำว่า "สัตว์ทั้งหลายข้องอยู่ในกาม จักข้ามโอฆะ ๔ ได้" พึงพยากรณ์โดยการจำแนกตอบ นี้เป็นวิภัตติหาร

---

80. Parivattanoti kāme ye neva sajjanti na ca saṃyojanehi saṃyuttā, te oghaṃ tarissanti vipulaṃ mahantanti. Ayaṃ suttassa paṭipakkho.

80. คำว่า "ปริวัตตนะ" คือ ชนเหล่าใดไม่ติดข้องในกาม และไม่ประกอบด้วยสังโยชน์ ชนเหล่านั้นจักข้ามโอฆะอันไพบูลย์ใหญ่หลวงได้ นี้เป็นส่วนที่ตรงกันข้ามของพระสูตร

---

Vevacananti yo kāmesu satto yo ca tattha kāmānaṃ guṇo, tattha viso satto. Yepi kāmānaṃ āhārā dhammā, tattha viso satto. Tatthimaṃ kāmānaṃ vevacanaṃ pāko rajo sallaṃ gaṇḍo īti upaddavoti. Yāni vā pana aññāni vevacanāni tattha viso sattoti vevacanaṃ. Satto bandho mucchito gadhito ajjhosito kāme ajjhāpannā parimutto tabbahulavihārīti. Yāni vā pana aññāni vevacanāni, ayaṃ vevacano nāma. Kāmappacārapaññattiyā kilesagocarapaññattiyā paññattā cittanti vevacanaṃ. Satto tabbahulavihārīti yāni vā pana aññāni. Ime kāmappacārapaññattiyā kilesagocara paññattiyā paññattā, bījapaññattiyā paññattā, saṅkhārā saṃyojanapaññattiyā paññattā, upādānaṃ hetupaññattiyā paññattaṃ, puggalo puthupaññattiyā paññatto.

คำว่า เววจนะ คือ ความติดข้องในกามใด และคุณของกามใดมีอยู่ในกามนั้น ความติดข้องดุจยาพิษมีอยู่ในคุณนั้น แม้ธรรมที่เป็นอาหารของกามเหล่าใดมีอยู่ ความติดข้องดุจยาพิษก็มีอยู่ในธรรมที่เป็นอาหารนั้น ในข้อนั้น คำไวพจน์ของกามเหล่านี้คือ ปากะ (ความสุกงอม) รโช (ธุลี) สัลละ (ลูกศร) คัณฑะ (ฝี) อิติ (ภัย) อุปัททวะ (อันตราย) หรือคำไวพจน์อื่นใดมีอยู่ คำว่า วิโสสัตโต เป็นคำไวพจน์ คำว่า สัตโต (ติดข้อง) พันธะ (ผูกพัน) มุจฉิโต (มัวเมา) คถิโต (ยึดถือ) อัชโฌสิโต (หมกมุ่น) อัชฌาปันโน (เข้าถึง) ปริมุตโต (พ้น) ตัพพหุลวิหารี (ผู้มักอยู่ด้วยสิ่งนั้น) หรือคำไวพจน์อื่นใดมีอยู่ นี้เรียกว่า เววจนหาร จิตที่บัญญัติไว้ด้วยกามปจารบัญญัติ ด้วยกิเลสโคจรบัญญัติ เป็นคำไวพจน์ คำว่า สัตโต ตัพพหุลวิหารี หรือคำอื่นใด สิ่งเหล่านี้ถูกบัญญัติไว้ด้วยกามปจารบัญญัติ ด้วยกิเลสโคจรบัญญัติ ถูกบัญญัติไว้ด้วยพีชบัญญัติ สังขารถูกบัญญัติไว้ด้วยสังโยชน์บัญญัติ อุปาทานถูกบัญญัติไว้ด้วยเหตุบัญญัติ บุคคลถูกบัญญัติไว้ด้วยปุถุบัญญัติ (บัญญัติโดยความหลากหลาย)

---

Otaraṇoti imāya paṭiccasamuppādo dukkhañca samudayo ca. Ye kilesā ye saṅkhārā saṃyojanāni ca pañcasu khandhesu saṅkhārakkhandho dhammāyatanesu akusalā dhammāyatanāni indriyesu sukhindriyañca, somanassindriyañca, ayaṃ indriyotaraṇo.

คำว่า โอตรณะ คือ ด้วยบทนี้ (พึงหยั่งลงสู่) ปฏิจจสมุปบาท คือ ทุกข์และสมุทัย กิเลสเหล่าใด สังขารเหล่าใด และสังโยชน์ทั้งหลายในขันธ์ ๕ คือ สังขารขันธ์ ในธัมมายตนะ คือ อกุศลธัมมายตนะ ในอินทรีย์ คือ สุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์ นี้คืออินทริโยตรณะ

---

Sodhanoti ettako. Eseva ārambho niddisitabbo suttattho.

คำว่า โสธนะ คือ (การชำระ) มีประมาณเท่านี้ พึงแสดงอารัมภะ (การเริ่มต้น) นี้เท่านั้น (ส่วน) อรรถแห่งสูตร (พึงแสดงด้วยบทว่า...)

---

Adhiṭṭhānoti ime dhammā atthi ekattatāya paññattā atthi vemattatāya. Ye saññā bāhiro kāme, te vemattatāya paññattā. Pañcasu kāmaguṇesu sattāti pariyuṭṭhānavipallāsā vemattatāya paññattā oghaṃ tareyyuṃ. Vipulaṃ mahantanti avijjā ekattatāya paññattā.

คำว่า อธิษฐานะ คือ ธรรมเหล่านี้มีอยู่ ที่บัญญัติไว้โดยความเป็นอันเดียวกันก็มี ที่บัญญัติไว้โดยความต่างกันก็มี สัญญาและกามภายนอกเหล่าใดมีอยู่ สัญญาและกามเหล่านั้นบัญญัติไว้โดยความต่างกัน บทว่า ปญฺจสุ กามคุเณสุ สตฺตา (สัตว์ผู้ติดข้องในกามคุณ ๕) บัญญัติปริยุฏฐานะและวิปัลลาสไว้โดยความต่างกัน บทว่า โอฆํ ตเรยฺยุํ วิปุลํ มหนฺตํ (พึงข้ามโอฆะอันไพบูลย์ใหญ่หลวง) บัญญัติอวิชชาไว้โดยความเป็นอันเดียวกัน

---

Parikkhāroti tassa ko hetu ko paccayo? Ārammaṇapaccayatāya paccayo. Ayoniso ca manasikāro sannissayassa paccayatāya paccayo. Avijjā samanantarapaccayatāya paccayo. Rāgānusayo hetupaccayatāya paccayo. Ayaṃ hetu, ayaṃ paccayo.

คำว่า ปริกขาร คือ อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยของอวิชชานั้น? (อารมณ์) เป็นปัจจัยโดยความเป็นอารัมมณปัจจัย อโยนิโสมนสิการเป็นปัจจัยโดยความเป็นที่อาศัยแห่งอารมณ์นั้น อวิชชาเป็นปัจจัยโดยความเป็นสมนันตรปัจจัย ราคานุสัยเป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุปัจจัย นี้คือเหตุ นี้คือปัจจัย

---

Samāropano paccayoti ye kāmesu sattā sugatā surūpāti ayaṃ kāmadhātuyā chando rāgo te apuññamayā saṅkhārā. Te kiṃ paccayā? Avijjā paccayā. Te kissa paccayā? Viññāṇassa paccayā. Iti avijjāpaccayā saṅkhārā. Saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ yāva jarāmaraṇaṃ evametassa kevalassa mahato dukkhakkhandhassa samudayo hoti ekaṃ suttaṃ gataṃ. Pañcanīvaraṇikaṃ suttaṃ kātabbaṃ.

คำว่า สมาโรปนปัจจัย คือ รูปเหล่าใดที่เป็นไปในกามทั้งหลายที่สัตว์ติดข้องแล้ว นี้คือฉันทราคะในกามธาตุ สังขารเหล่านั้นเป็นอปุญญาภิสังขาร สังขารเหล่านั้นมีอะไรเป็นปัจจัย? มีอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารเหล่านั้นเป็นปัจจัยแก่อะไร? เป็นปัจจัยแก่วิญญาณ ด้วยเหตุนี้ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงปรากฏ เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงปรากฏ... จนถึงชรามรณะ การเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ใหญ่ล้วนๆ นี้ย่อมมีด้วยประการฉะนี้ จบพระสูตรหนึ่ง พึงทำพระสูตรที่ประกอบด้วยนิวรณ์ ๕

---

81. Tattha katamo desanāhāro nāma? Yā ca abhijjhā yo ca byāpādo yañca uddhaccaṃ, ayaṃ taṇhā. Yañca thinamiddhaṃ, yañca kukkuccaṃ yā ca vicikicchā, ayaṃ diṭṭhi. Yā pana kāyassa akammaniyatā kiñcāpi taṃ middhaṃ no tu sabhāvakilesatāya kileso, iti yā ca cittasallīyanā yā ca kāyākammaniyatā, ayaṃ pakkhopakileso na tu sabhāvakileso. Tattha attasaññānupacittaṃ kilamatho kukkuccānupacittaṃ thinaṃ yā cittassa līyanā, iti ime pañca nīvaraṇā cattāri nīvaraṇāni sabhāvakilesā thinamiddhaṃ nīvaraṇapakkhopakileso. Yathā cattāro āsavā sabhāvaāsavatāya āsavā no tu cittasāsavatāya āsavā. Sabhāvatāya āsavā. Pakkhe āsavatāya āsavā. Atha panāha suttantaṃ yena te sampayuttā vā vippayuttā vā āsavā, teyeva ete vattabbā sāsavā vā anāsavā vā.

81. ในบรรดาหาระเหล่านั้น เทสนาหาระเป็นอย่างไร? อภิชฌาใด พยาบาทใด และอุทธัจจะใด นี้คือตัณหา ถีนมิทธะใด กุกกุจจะใด และวิจิกิจฉาใด นี้คือทิฏฐิ อนึ่ง ความไม่ควรแก่การงานของกายใดมีอยู่ แม้สิ่งนั้นจะเป็นมิทธะ แต่ก็ไม่ชื่อว่าเป็นกิเลสโดยความเป็นสภาวกิเลส ความหดหู่ของจิตใดและความไม่ควรแก่การงานของกายใด นี้เป็นกิเลสฝ่ายข้าง (ปกขูปกิเลส) ไม่ใช่สภาวกิเลส ในบรรดากิเลสเหล่านั้น จิตที่ติดข้องด้วยอัตตสัญญาเป็นความลำบาก จิตที่ติดข้องด้วยกุกกุจจะเป็นถีนะ ความหดหู่ของจิตใดมีอยู่ นิวรณ์ ๕ เหล่านี้ (หรือ) นิวรณ์ ๔ เป็นสภาวกิเลส ถีนมิทธะเป็นกิเลสฝ่ายข้างของนิวรณ์ เหมือนอาสวะ ๔ เป็นอาสวะโดยความเป็นสภาวะอาสวะ ไม่ใช่อาสวะโดยความเป็นอาสวะของจิต (แต่) เป็นอาสวะโดยสภาวะ เป็นอาสวะโดยฝ่ายข้าง อนึ่ง พระสูตรกล่าวว่า อาสวะเหล่าใดที่ธรรมเหล่านั้นประกอบหรือไม่ได้ประกอบก็ตาม ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละพึงเรียกว่า เป็นสาสวะหรืออนาสวะ

---

Tattha katamo vicayo. Abhijjhā kāmataṇhā rūpataṇhā bhavataṇhā. Yaṃ vā pana kiñci ajjhosānagataṃ sāsavā abhijjhitassa mettānupassiya yo anatthaṃ carati. Tattha yo byāpādaṃ uppādeti, acari carissatīti. Evaṃ nava āghātavatthūni kattabbāni, tassevaṃ byāpādānupassissa kileso yo paridāho kāyakilamatho akammaniyatā middhaṃ. Cittānupassissa paṭighātena khiyanā, idaṃ thinamiddhaṃ. Tattha adhikaraṇaavūpasamo, idaṃ uddhaccaṃ. Yaṃ kiṃ kasathamīti idaṃ kukkuccaṃ. Yaṃ yathā idaṃ santīraṇaṃ, ayaṃ vicikicchā. Tattha avijjā ca taṇhā ca atthi, idaṃ pariyuṭṭhānaṃ. Āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ upakkileso ca atthi, idaṃ kāmacchando kāmarāgapariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Byāpādo byāpādapariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Thinamiddhaṃ thinamiddhapariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Uddhaccakukkuccaṃ avijjāpariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Vicikicchā vicikicchāpariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Kāmarāgapariyuṭṭhānaṃ anusayasaṃyojanassa padaṭṭhānaṃ. Byāpādapariyuṭṭhānaṃ paṭighasaṃyojanassa padaṭṭhānaṃ. Thinamiddhapariyuṭṭhānaṃ mānasaṃyojanassa padaṭṭhānaṃ. Avijjāpariyuṭṭhānañca vicikicchāpariyuṭṭhānañca diṭṭhisaṃyojanassa padaṭṭhānaṃ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น วิจยหาระเป็นอย่างไร? อภิชฌา กามตัณหา รูปตัณหา ภวตัณหา หรือสิ่งใดก็ตามที่เข้าถึงการหมกมุ่น เป็นสาสวะ เมื่อบุคคลเพ่งอภิชฌาอยู่ (แต่) พิจารณาเมตตา ประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ในการประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์นั้น ผู้ใดยังพยาบาทให้เกิดขึ้น ได้ประพฤติแล้ว หรือจักประพฤติ พึงทำอาฆาตวัตถุ ๙ อย่างด้วยประการฉะนี้ กิเลสของผู้พิจารณาพยาบาทนั้น คือความเร่าร้อน ความลำบากกาย และความไม่ควรแก่การงาน นี้คือมิทธะ ความหดหู่ด้วยการกระทบกระทั่งของผู้พิจารณาจิต นี้คือถีนมิทธะ ในบรรดากิเลสเหล่านั้น ความไม่สงบแห่งอธิกรณ์ นี้คืออุทธัจจะ ความกังวล (การขีดเขียน) ใดมีอยู่ นี้คือกุกกุจจะ การพิจารณา (สืบสวน) อย่างไร นี้คือวิจิกิจฉา ในบรรดานิวรณ์เหล่านั้น อวิชชาและตัณหามีอยู่ นี้คือปริยุฏฐาน อาวรณะ นิวรณ์ ฉัททนะ และอุปกิเลสมีอยู่ นี้คือกามฉันทะ เป็นปทัฏฐานของกามราคปริยุฏฐาน พยาบาทเป็นปทัฏฐานของพยาบาทปริยุฏฐาน ถีนมิทธะเป็นปทัฏฐานของถีนมิทธปริยุฏฐาน อุทธัจจกุกกุจจะเป็นปทัฏฐานของอวิชชาปริยุฏฐาน วิจิกิจฉาเป็นปทัฏฐานของวิจิกิจฉาปริยุฏฐาน กามราคปริยุฏฐานเป็นปทัฏฐานของสังโยชน์ (คืออนุสัย) พยาบาทปริยุฏฐานเป็นปทัฏฐานของปฏิฆสังโยชน์ ถีนมิทธปริยุฏฐานเป็นปทัฏฐานของมานสังโยชน์ อวิชชาปริยุฏฐานและวิจิกิจฉาปริยุฏฐานเป็นปทัฏฐานของทิฏฐิสังโยชน์

---

Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Kāmarāgapariyuṭṭhāne vutte sabbāni pariyuṭṭhānāni vuttāni hontīti. Saṃyojanesu vuttesu sabbasaṃyojanāni vuttāni honti. Ayaṃ lakkhaṇo hāro.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ลักขณหาระเป็นอย่างไร? เมื่อกล่าวถึงกามราคปริยุฏฐาน ปริยุฏฐานทั้งปวงก็เป็นอันกล่าวแล้ว เมื่อกล่าวถึงสังโยชน์ทั้งหลาย สังโยชน์ทั้งปวงก็เป็นอันกล่าวแล้ว นี้คือลักขณหาระ

---

82. Tattha katamo catubyūho hāro? Ye ime pañca nīvaraṇā jhānapaṭipakkho so dukkhasamudayo. Yaṃ phalaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Tattha kāmacchandassa nekkhammavitakko paṭipakkho; byāpādassa abyāpādavitakko paṭipakkho; tiṇṇaṃ nīvaraṇānaṃ avihiṃsāvitakko paṭipakkho. Iti ime tayo vitakkā. Nekkhammavitakko samādhikkhandhaṃ bhajati. Abyāpādavitakko sīlakkhandhaṃ bhajati. Avihiṃsāvitakko paññākkhandhaṃ bhajati. Ime tayo khandhā. Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo nīvaraṇappahānāya saṃvattati. Yaṃ nīvaraṇappahānaṃ, ayaṃ nirodho. Imāni cattāri saccāni. Ayaṃ catubyūho hāro.

82. ในบรรดาหาระเหล่านั้น อะไรคือจตุพยูหหาระ? นิวรณ์ ๕ เหล่าใด เป็นปฏิปักษ์ต่อฌาน นิวรณ์นั้นเป็นทุกขสมุทัย ผลใดมีอยู่ ผลนี้คือทุกข์ ในการแสดงนั้น เนกขัมมวิตกเป็นปฏิปักษ์ต่อกามฉันทะ อัพยาปาทวิตกเป็นปฏิปักษ์ต่อพยาบาท อวิหิงสาวิตกเป็นปฏิปักษ์ต่อนิวรณ์ ๓ วิตก ๓ เหล่านี้ เนกขัมมวิตกย่อมเข้าถึงสมาธิขันธ์ อัพยาปาทวิตกย่อมเข้าถึงสีลขันธ์ อวิหิงสาวิตกย่อมเข้าถึงปัญญาขันธ์ ขันธ์ ๓ เหล่านี้ อริยมรรคมีองค์ ๘ ย่อมเป็นไปเพื่อละนิวรณ์ การละนิวรณ์ใดมีอยู่ การละนิวรณ์นี้คือนิโรธ สัจจะ ๔ เหล่านี้ นี้คือจตุพยูหหาระ

---

Tattha katamo āvaṭṭo hāro? Pañca nīvaraṇāni dasa bhavanti. Yadapi ajjhattaṃ sārajjati, tadapi nīvaraṇaṃ. Yadapi bahiddhā sārajjati, tadapi nīvaraṇaṃ, evaṃ yāva vicikicchā ime dasa nīvaraṇā. Ajjhattabahiddhā kilesā imāni dve saṃyojanāni ajjhattasaṃyojanañca bahiddhāsaṃyojanañca. Tattha ahanti ajjhattaṃ, mamanti bahiddhā. Sakkāyadiṭṭhi ajjhattaṃ, ekasaṭṭhi diṭṭhigatāni bahiddhā. Yo ajjhattaṃ chandarāgo rūpesu avītarāgo bhavati avītacchando. Evaṃ yāva viññāṇe, ayaṃ ajjhattā taṇhā. Yaṃ chasu bāhiresu āyatanesu tīsu ca bhavesu ajjhosānaṃ, ayaṃ bahiddhā taṇhā. Imāni dve saccāni saṃyojanāni saṃyojanīyā ca dhammā. Tattha saṃyojanesu dhammesu yā nibbidānupassanā ca, ayaṃ maggo. Yaṃ saṃyojanappahānaṃ, ayaṃ nirodho. Ayaṃ āvaṭṭo hāro.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น อะไรคืออาวัฏฏหาระ? นิวรณ์ ๕ ย่อมเป็น ๑๐ อย่าง แม้ความกำหนัดยินดีในภายใน นิวรณ์นั้นก็เป็นนิวรณ์ แม้ความกำหนัดยินดีในภายนอก นิวรณ์นั้นก็เป็นนิวรณ์ ด้วยประการฉะนี้ จนถึงวิจิกิจฉา นิวรณ์ ๑๐ เหล่านี้ กิเลสภายในและภายนอก สังโยชน์ ๒ เหล่านี้ คือ อัชฌัตตสังโยชน์และพหิทธาสังโยชน์ ในสังโยชน์เหล่านั้น ความสำคัญว่า "เรา" เป็นอัชฌัตตะ ความสำคัญว่า "ของเรา" เป็นพหิทธะ สักกายทิฏฐิเป็นอัชฌัตตะ ทิฏฐิคติ ๖๑ เป็นพหิทธะ ฉันทะราคะภายในใดในรูปทั้งหลาย ที่ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ย่อมเป็นไป ด้วยประการฉะนี้ จนถึงวิญญาณ นี้คือตัณหาภายใน ความยึดมั่นใดในอายตนะภายนอก ๖ และในภพ ๓ นี้คือตัณหาภายนอก สัจจะ ๒ เหล่านี้ เป็นสังโยชน์และเป็นสังโยชน์ธรรม ในสังโยชน์ธรรมเหล่านั้น การพิจารณาเห็นความเบื่อหน่ายใดมีอยู่ นี้คือมรรค การละสังโยชน์ใดมีอยู่ การละสังโยชน์นี้คือนิโรธ นี้คืออาวัฏฏหาระ

---

Tattha katamo vibhattihāro? Saṃyojananti na etaṃ ekaṃsena. Mānasaṃyojanaṃ diṭṭhibhāgiyanti na taṃ ekaṃsena adiṭṭhamānaṃ nissāyamānaṃ na pajahati. Yo pañca uddhambhāgiyo māno kiñcāpi so diṭṭhipakkhe siyā. Na tu orambhāgiyaṃ saṃyojanaṃ tassa pahānāya saṃvattatīti. Yo ca ahaṃkāro na paviddhoyaṃ panassa evaṃ hoti. Kadāsu nāmāhaṃ taṃ santaṃ āyatanaṃ sacchikatvā upasampajja viharissāmi, yaṃ ariyā santaṃ āyatanaṃ upasampajja viharissantīti, ayaṃ abhijjhā na ca taṃ nīvaraṇaṃ. Atthi pana arahato kāyakilesamiddhañca okkamati na ca taṃ nīvaraṇaṃ tassa thinamiddhaṃ nīvaraṇanti. Na ekaṃsena. Ayaṃ vibhattihāro.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น อะไรคือวิภัตติหาระ? คำว่า สังโยชน์ นี้ไม่ใช่โดยส่วนเดียว มานสังโยชน์เป็นทิฏฐิภาค (ส่วนแห่งทิฏฐิ) นี้ไม่ใช่โดยส่วนเดียว (เพราะ) ย่อมไม่ละมานะที่ยังไม่ได้แทงตลอดและมานะที่อาศัยอยู่ มานะใดเป็นอุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ แม้ว่ามานะนั้นจะอยู่ในฝ่ายทิฏฐิ แต่โอรัมภาคิยสังโยชน์ก็ไม่เป็นไปเพื่อละมานะนั้น อนึ่ง อหังการใดที่ยังไม่ถูกกำจัด ความคิดของผู้นั้นย่อมเป็นไปอย่างนี้ว่า เมื่อไรหนอ เราจักทำให้แจ้งซึ่งอายตนะอันสงบนั้น เข้าถึงแล้วอยู่ได้ เหมือนอย่างที่พระอริยบุคคลทั้งหลายเข้าถึงอายตนะอันสงบแล้วอยู่กัน อภิชฌานี้ไม่ใช่นิวรณ์ อนึ่ง ความเหน็ดเหนื่อยทางกายและมิทธะย่อมครอบงำพระอรหันต์ได้ แต่สิ่งนั้นไม่ใช่นิวรณ์ ถีนมิทธะของพระอรหันต์นั้นไม่ใช่นิวรณ์โดยส่วนเดียว นี้คือวิภัตติหาระ

---

Parivattanoti pañca nīvaraṇā pañcaṅgikena jhānena pahānaṃ gacchanti. Ayaṃ tesaṃ paṭipakkho nīvaraṇo asukassa pahīnāti na aññānuminitabbaṃ, paramatthamajjhattaṃ, ayaṃ parivattanā.

คำว่า ปริวัตตนหาระ คือ นิวรณ์ ๕ ย่อมถึงการละด้วยฌานมีองค์ ๕ นิวรณ์นี้เป็นปฏิปักษ์ต่อฌานเหล่านั้น ไม่พึงอนุมานอย่างอื่นว่านิวรณ์ของผู้นั้นละได้แล้ว ปรมัตถ์เป็นอัชฌัตตะ นี้คือปริวัตตนหาระ

---

Tattha katamo vevacano? Kāmacchando chandarāgo pemaṃ nikantīti vevacanaṃ. Nīvaraṇaṃ chadanaṃ upakkileso pariyuṭṭhānanti vevacanaṃ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น อะไรคือเววจนหาระ? กามฉันทะ ฉันทะราคะ เปมะ นิกกันติ นี้เป็นไวพจน์ นิวรณ์ ฉทนะ อุปกิเลส ปริยุฏฐาน นี้เป็นไวพจน์

---

Paññattīti avijjāpaccayā kiccapaññattiyā paññatti, byāpādo vikkhepapaññattiyā paññatti, thinamiddhaṃ asamugghātapaññattiyā paññatti. Evaṃ sabbepi ete pañca nīvaraṇā imamhi sutte vikkhepapaññattiyā paññatti.

ปัญญัติ คือ อวิชชาเป็นการบัญญัติในกิจปัญญัติ พยาบาทเป็นการบัญญัติในวิกเขปปัญญัติ ถีนมิทธะเป็นการบัญญัติในอสมุคฆาตปัญญัติ ด้วยประการฉะนี้ นิวรณ์ ๕ เหล่านี้ทั้งหมดในพระสูตรนี้ ท่านบัญญัติไว้ในวิกเขปปัญญัติ

---

Tattha katamo otaraṇo? Ime pañca nīvaraṇā avijjā ca taṇhā ca tattha avijjāmūlā nīvaraṇā. Yā taṇhā ime saṅkhārā, te avijjāpaccayā ime dve dhammā pañcasu khandhesu saṅkhārakkhandhapariyāpannā, āyatanesu dhammāyatanaṃ, dhātūsu dhammadhātu, indriyesu imesaṃ dhammānaṃ padaṭṭhānaṃ sukhindriyassa ca somanassindriyassa ca itthindriyassa ca purisindriyassa ca.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น อะไรคือโอตรณหาระ? นิวรณ์ ๕ เหล่านี้ อวิชชาและตัณหา ในบรรดานิวรณ์เหล่านั้น นิวรณ์มีอวิชชาเป็นมูล ตัณหาใดและสังขารเหล่านี้ ตัณหาและสังขารเหล่านั้นมีอวิชชาเป็นปัจจัย ธรรม ๒ ประการนี้ นับเนื่องในสังขารขันธ์ในบรรดาขันธ์ ๕ ในบรรดาอายตนะเป็นธัมมายตนะ ในบรรดาธาตุเป็นธัมมธาตุ ในบรรดาอินทรีย์เป็นปทัฏฐานของธรรมเหล่านี้ คือ สุขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ อิตถินทรีย์ และปุริสินทรีย์

---

Tattha katamo sodhano hāro? Idaṃ suttaṃ yathā ārabbha nikkhittaṃ so attho bhāsito imehi pañcahi padehi.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น อะไรคือโสธนหาระ? พระสูตรนี้ถูกวางไว้โดยปรารภเหตุใด อรรถนั้นถูกกล่าวไว้ด้วยบท ๕ เหล่านี้

---

Tattha kāmacchando ca byāpādo ca vicikicchā ca na ekattatāya paññattā, kāmāti na ekattatāya paññattā, atha khalu vemattatāya paññattā. Ayaṃ adhiṭṭhāno hāro.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น กามฉันทะ พยาบาท และวิจิกิจฉา ไม่ได้บัญญัติโดยความเป็นอย่างเดียวกัน แม้กามทั้งหลายก็ไม่ได้บัญญัติโดยความเป็นอย่างเดียวกัน แต่บัญญัติโดยความต่างกัน นี้คืออธิฏฐานหาระ

---

Tattha katamo parikkhāro? Kāmacchandassa ayoniso manasikāro subhārammaṇapaccayo; subhanimittañca hetu. Byāpādassa ayoniso manasikāro āghātavatthūni ca paccayo; paṭighānusayo hetu. Thinamiddhassa paṭisaṃhāro paccayo; pavattiyā kilamathā calanā tañca hetu. Uddhaccakukkuccassa rajanīyaṃ ārammaṇiyaṃ assādiyākindriyaṃ tāva aparipuṇṇañca ñāṇaṃ paccayo; kāmasaññā ca diṭṭhianusayo ca hetu. Vicikicchāya nava mānavidhā ārammaṇaṃ mānānusayo, sova paccayo; vicikicchānusayo hetu. Ete pañca dhammā sahetu sappaccayā uppajjanti.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น อะไรคือปริกขารหาระ? อโยนิโสมนสิการของกามฉันทะมีอารมณ์ที่สวยงามเป็นปัจจัย และมีสุภนิมิตเป็นเหตุ อโยนิโสมนสิการและอาฆาตวัตถุทั้งหลายของพยาบาทเป็นปัจจัย มีปฏิฆานุสัยเป็นเหตุ การถดถอยของถีนมิทธะเป็นปัจจัย ความเหน็ดเหนื่อยและความหวั่นไหวในความเป็นไปเป็นเหตุ อารมณ์ที่น่ากำหนัด อารมณ์ที่น่าเพลิดเพลิน และอินทรีย์ที่น่าชื่นชมของอุทธัจจกุกกุจจะ อีกทั้งญาณที่ยังไม่บริบูรณ์เป็นปัจจัย มีกามสัญญาและทิฏฐานุสัยเป็นเหตุ มานะ ๙ ประการเป็นอารมณ์ของวิจิกิจฉา มานานุสัยนั้นเองเป็นปัจจัย มีวิจิกิจฉานุสัยเป็นเหตุ ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมด้วยเหตุและพร้อมด้วยปัจจัย

---

Tattha katamo samāropano hāro? Ime pañca nīvaraṇā cattāropi ete āsavā gaṇḍāpi ete sallāpi ete upādānāni ete. Tesu eva bāhiresu dhammesu saṃkilesabhāgiyaṃ suttanti paññattiṃ gacchati. Ayaṃ samāropano hāro.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น อะไรคือสมาโรปนหาระ? นิวรณ์ ๕ เหล่านี้ แม้อาสวะ ๔ เหล่านี้ แม้ฝีเหล่านี้ แม้ลูกศรเหล่านี้ แม้อุปาทานเหล่านี้ ย่อมถึงการบัญญัติว่าเป็นสังกิเลสภาคิยสูตรในธรรมภายนอกเหล่านั้นนั่นเอง นี้คือสมาโรปนหาระ

---

Niddiṭṭhaṃ saṃkilesikabhāgiyaṃ suttaṃ.

สังกิเลสิกภาคิยสูตร ท่านแสดงไว้แล้ว

---

83. Manopubbaṅgamā dhammāti gāthā.

83. คาถาว่า "มโนปุพพังคมา ธัมมา" มีอยู่

---

Tattha katamo desanā hāro? Imamhi sutte ko attho khandhavavatthānena viññāṇakkhandhaṃ deseti, dhātuvavatthānena manoviññāṇadhātuṃ, āyatanavavatthānena manāyatanaṃ, indriyavavatthānena manindriyaṃ. Tassa kiṃ pubbaṅgamā dhammā? Saṃkhittena cha dhammā pubbaṅgamā dhammā kusalamūlāni ca akusalamūlāni ca animittaṃ imamhi sutte kusalamūlaṃ desitaṃ. Tattha katamā manopubbaṅgamā dhammā? Mano tesaṃ pubbaṅgamaṃ, yathāpi balassa rājā pubbaṅgamo, evameva dhammānaṃ manopubbaṅgamā. Tattha tividhānaṃ pubbaṅgamānaṃ nekkhammacchandena abyāpādacchandena avihiṃsāchandena. Alobhassa nekkhammacchandena pubbaṅgamā. Adosassa abyāpādacchandena pubbaṅgamā. Amohassa avihiṃsāchandena pubbaṅgamā. Tattha manoseṭṭhāti manasā ime dhammā ussaṭā manena vā nimmitā. Manova imesaṃ dhammānaṃ seṭṭhoti manova imesaṃ dhammānaṃ seṭṭhajeṭṭhoti manova imesaṃ dhammānaṃ ādhipaccaṃ karotīti manoseṭṭhā. Manojavāti yattha mano gacchati. Tattha ime dhammā gacchantīti manojavā. Yathā vāto sīghaṃ gacchati añño vā koci sīghaṃ gāmako vuccate vātajavoti pakkhigāmikoti, evameva ime dhammā manena sampajāyamānā gacchanti, tattha ime dhammā gacchantīti manojavāti. Te tividhā chandasamudānitā anāvilatā ca saṅkappo. Sattavidhā ca kāyikaṃ sucaritaṃ vācasikaṃ sucaritaṃ, te dasa kusalakammapathā. Tattha manasā ce pasannenāti manokammaṃ. Bhāsati vāti vacīkammaṃ. Karoti vāti kāyakammaṃ. Imehi imasmiṃ sutte dasa kusalakammapathā paramāpi santā sīlavatā paramā. So bhavati vivattiyaṃ na lokaniyyānāya vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ bhavati. Ayaṃ desanā.

ในบรรดาหารเหล่านั้น เทสนาหารคืออะไร? ในสูตรนี้ อรรถคืออะไร? โดยการกำหนดขันธ์ ทรงแสดงวิญญาณขันธ์ โดยการกำหนดธาตุ ทรงแสดงมโนวิญญาณธาตุ โดยการกำหนดอายตนะ ทรงแสดงมนายตนะ โดยการกำหนดอินทรีย์ ทรงแสดงมนินทรีย์. ธรรมที่เป็นประธานของคาถานั้นคืออะไร? โดยย่อ ธรรม 6 ประการเป็นธรรมที่เป็นประธาน คือกุศลมูลและอกุศลมูลที่ไม่มีนิมิต ในสูตรนี้ทรงแสดงกุศลมูลไว้แล้ว. ในสูตรนั้น ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นประธานคืออะไร? ใจเป็นประธานของธรรมเหล่านั้น เหมือนพระราชาเป็นประธานในหมู่พล ฉันใด ใจก็เป็นประธานในธรรมทั้งหลาย ฉันนั้นนั่นเอง. ในเทสนานั้น ในบรรดาธรรมที่เป็นประธาน 3 อย่าง คือด้วยเนกขัมมฉันทะ ด้วยอัพยาปาทฉันทะ ด้วยอวิหิงสาฉันทะ. ของอโลภะ เป็นธรรมที่มีความเป็นประธานด้วยเนกขัมมฉันทะ. ของอโทสะ เป็นธรรมที่มีความเป็นประธานด้วยอัพยาปาทฉันทะ. ของอโมหะ เป็นธรรมที่มีความเป็นประธานด้วยอวิหิงสาฉันทะ. ในคาถานั้น คำว่า "มโนเสฏฐา" คือ ธรรมเหล่านี้มากมายด้วยใจ หรือเนรมิตแล้วด้วยใจ. ใจนั่นเองประเสริฐในบรรดาธรรมเหล่านี้ ดังนี้บ้าง. ใจนั่นเองประเสริฐ เป็นใหญ่ ยิ่งกว่าธรรมเหล่านี้ ดังนี้บ้าง. ใจนั่นเองกระทำความเป็นอธิบดีในธรรมเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น ใจจึงประเสริฐ. คำว่า "มโนชวา" คือ ในอารมณ์ใดใจย่อมไป ในอารมณ์นั้นธรรมเหล่านี้ย่อมไป (เกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว) เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ามโนชวะ. เหมือนลมย่อมไปอย่างรวดเร็ว หรือใครอื่นบางคนผู้ไปอย่างรวดเร็ว ย่อมถูกกล่าวว่าเป็นผู้เร็วเหมือนลม หรือเป็นผู้เร็วเหมือนนก ฉันใด ธรรมเหล่านี้เกิดขึ้นพร้อมเพราะใจ ย่อมแล่นไปสู่อารมณ์ ในอารมณ์นั้นธรรมเหล่านี้ย่อมแล่นไป เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ามโนชวะ ฉันนั้นนั่นเอง. ธรรมเหล่านั้นมี 3 อย่าง คือความเป็นเหตุแห่งฉันทะ ความไม่ขุ่นมัว และความดำริ. และมี 7 อย่าง คือกายสุจริตและวจีสุจริต ธรรมเหล่านั้นคือ กุศลกรรมบถ 10. ในคาถานั้น คำว่า "มนสา เจ ปสันเนน" คือมโนกรรม. คำว่า "ภาสติ วา" คือวจีกรรม. คำว่า "กโรติ วา" คือกายกรรม. ด้วยกรรมเหล่านี้ ในสูตรนี้ กุศลกรรมบถ 10 แม้เป็นธรรมที่ประเสริฐ ความเป็นผู้มีศีลก็ประเสริฐ. ความเป็นผู้มีศีลนั้นย่อมเป็นไปในวัฏฏะ ไม่ใช่เพื่อการออกจากโลก เป็นสูตรที่เป็นวาสนาภาคิยะ. นี้คือเทสนาหาร.

---

Tattha katamo vicayo hāro? Manopubbaṅgamā dhammāti kusalamūlāni ca aṭṭhaṅgasammattāni. Idaṃ suttaṃ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น วิชยหารคืออะไร? คำว่า "มโนปุพพังคมา ธัมมา" คือ กุศลมูลและสัมมัตตธรรม 8 ประการ. นี้คือวิชยหารสูตร.

---

Yuttīti dasannaṃ kusalakammapathānaṃ yo vipāko, so sukhavedanīyo abyāpādassaṅgamāno. Chāyāva anapāyinīti anugacchati atthi esā yutti.

ยุตติหาร คือ วิบากใดของกุศลกรรมบถ 10 วิบากนั้นเป็นสุขเวทนีย์ มีความไม่พยาบาทเป็นเหตุ. คำว่า "ฉายาวะ อนุปายินี" คือ การติดตามไปมีอยู่. นี้คือยุตติหาร.

---

Padaṭṭhānanti aṭṭhārasannaṃ manopavicārānaṃ padaṭṭhānaṃ. Manopubbaṅgamā dhammāti sabbakusalapakkhassa ime dhammā padaṭṭhānaṃ. Manasā ce pasannenāti yo cetaso pasādo, idaṃ saddhindriyassa padaṭṭhānaṃ. Bhāsati vāti sammāvācāya. Karoti vāti sammākammantassa ca sammāvāyāmassa ca padaṭṭhānaṃ.

ปทัฏฐานหาร คือ เป็นปทัฏฐานของมโนปวิจาร 18 ประการ. คำว่า "มโนปุพพังคมา ธัมมา" คือ ธรรมเหล่านี้เป็นปทัฏฐานของฝ่ายกุศลทั้งปวง. คำว่า "มนสา เจ ปสันเนน" คือ ความเลื่อมใสแห่งจิตนี้เป็นปทัฏฐานของสัทธินทรีย์. คำว่า "ภาสติ วา" คือ (เป็นปทัฏฐาน) ของสัมมาวาจา. คำว่า "กโรติ วา" คือ เป็นปทัฏฐานของสัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะ.

---

Lakkhaṇoti iti pubbaṅgamā dhammāti vedanāpubbaṅgamāpi ete, saññāpubbaṅgamāpi ete, saṅkhārapubbaṅgamāpi ete. Ye keci dhammā sahajātā sabbe pubbaṅgamā etesaṃ dhammānaṃ. Tato naṃ sukhamanvetīti somanassamapi naṃ anveti yaṃ susukhacchāyā tadāpi naṃ sukhaṃ tadapi anveti.

ลักขณหาร คือ ในการที่ตรัสว่า "ปุพพังคมา ธัมมา" ธรรมเหล่านี้มีเวทนาเป็นประธานด้วย ธรรมเหล่านี้มีสัญญาเป็นประธานด้วย ธรรมเหล่านี้มีสังขารเป็นประธานด้วย. ธรรมใดๆ ทั้งหมดที่เกิดร่วมกัน ธรรมเหล่านั้นเป็นประธานของธรรมเหล่านั้น. คำว่า "ตโต นัง สุขะมะเนวติ" คือ แม้โสมนัสก็ติดตามบุคคลนั้นไป เงาคือความสุขใด แม้ความสุขนั้นก็ติดตามบุคคลนั้นไป.

---

84. Tattha katamo catubyūho hāro? Manopubbaṅgamāti na idaṃ ekādivacanaṃ. Kiṃ kāraṇā? Sabbe yeva ime chaviññāṇakāyā, imamhi bhagavato ko adhippāyo? Ye sukhena atthikā, te manaṃ pasādentīti ayaṃ imamhi sutte bhagavato adhippāyo. Attho pubbeyeva niddiṭṭho.

84. ในบรรดาหารเหล่านั้น จตุพยูหหารคืออะไร? คำว่า "มโนปุพพังคมา" นี้ไม่ใช่คำที่กล่าวถึงสิ่งเดียวเป็นต้น. เพราะเหตุไร? เพราะธรรมเหล่านี้ทั้งหมดนั่นเองคือวิญญาณกาย 6. ในสูตรนี้ความประสงค์ของพระผู้มีพระภาคคืออะไร? ชนเหล่าใดต้องการความสุข ชนเหล่านั้นจงยังใจให้เลื่อมใส นี้คือความประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในสูตรนี้. อรรถได้แสดงไว้แล้วในกาลก่อน.

---

Yāni hi kusalamūlāni, tāni aṭṭhānisaṃsamattā hetu, ayaṃ aṭṭhaṅgiko maggo. Dasa ṭhānāni desanāhetūni desanāpaccayā niddesanā ca. Tattha yaṃ maññe dukkhena saha nāmarūpaṃ viññāṇasaccanti aṅgena kusalamūlaṃ pahīyati, ayaṃ appahīnabhūmiyaṃ samudayo. Yaṃ tesaṃ pahānā, ayaṃ nirodho. Imāni cattāri saccāni. Ayaṃ āvaṭṭo hāro.

จะแสดงต่อไป. กุศลมูลเหล่าใดมีอยู่ กุศลมูลเหล่านั้นมีอานิสงส์ 8 ประการเป็นเหตุ นี้คือมรรคมีองค์ 8. กุศลกรรมบถ 10 เป็นเหตุแห่งเทสนาและเป็นการแสดงปัจจัยแห่งเทสนา. ในเทสนานั้น กุศลมูลใดถูกละด้วยองค์ว่า "เราสำคัญว่านามรูปและวิญญาณเป็นสัจจะพร้อมด้วยทุกข์" การละนี้ในภูมิที่ยังไม่ละชื่อว่าสมุทัยสัจจะ. การละเหตุเหล่านั้นใดมีอยู่ การละนี้ชื่อว่านิโรธสัจจะ. 4 ประการเหล่านี้ชื่อว่าสัจจะ. นี้คืออาวฏฏหาร.

---

Vibhattīti –

วิภัตติ คือ –

---

Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā;

Manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā;

Tato naṃ sukhamanveti, chāyāva anapāyinīti.

ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นประธาน มีใจเป็นใหญ่ สำเร็จด้วยใจ; ถ้าบุคคลมีใจผ่องใส ย่อมกล่าวหรือกระทำ; เพราะเหตุนั้น สุขย่อมติดตามเขาไป เหมือนเงาที่ไม่พรากไป.

---

Taṃ na ekaṃsena samaṇassa vā brāhmaṇassa vā pana hoti. Tassa vā micchādiṭṭhikassa sakasatthe cittaṃ pasādeti, tena ca pasannena cittena bhāsati byākaroti na taṃ sukhamanveti na chāyāva anugāminī, dukkhameva taṃ anveti. Yathā vahantaṃ cakkaṃ padamanveti, idaṃ taṃ vibhajjabyākaraṇīyaṃ. Manasā ce pasannena kāyakammaṃ vacīkammaṃ sukhavedanīyanti samaggate sukhavedanīyaṃ micchaggate dukkhavedanīyaṃ, ayaṃ vibhatti.

ดำรัสเข้านั้นย่อมไม่เป็นของสมณะหรือพราหมณ์โดยส่วนเดียว. บุคคลผู้มีความเห็นผิดนั้นยังจิตให้เลื่อมใสในทิฏฐิอันเป็นของตน ด้วยจิตที่เลื่อมใสแล้วนั้นย่อมกล่าว ย่อมพยากรณ์ ความสุขย่อมไม่ติดตามเขาไป เหมือนเงาไม่ติดตามไป ความทุกข์เท่านั้นย่อมติดตามเขาไป เหมือนล้อเกวียนย่อมติดตามรอยเท้า (โค) ผู้ลากไป นี้คือสิ่งที่ควรจำแนกตอบ. หากด้วยใจที่เลื่อมใส กายกรรม วจีกรรม เป็นสุขเวทนีย์ ในกรรมที่ดำเนินไปชอบ เป็นสุขเวทนีย์ ในกรรมที่ดำเนินไปผิด เป็นทุกขเวทนีย์ นี้คือวิภัตติหาร.

---

Tattha katamo parivattano hāro? Manopubbaṅgamā dhammāti yaṃ manasā paduṭṭhena bhāsati vā karoti vā dukkhamassānugāminī, etāniyeva dve suttāni bhāsitāni esa eva ca paṭipakkho. Vevacananti yadidaṃ manocittaṃ viññāṇaṃ manindriyaṃ manoviññāṇadhātu.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปริวัตตนาหารคืออะไร? คำว่า "มโนปุพพังคมา ธัมมา" คือ สิ่งใดที่บุคคลกล่าวหรือกระทำด้วยใจที่ประทุษร้าย ความทุกข์ย่อมติดตามเขาไป พระสูตรสองบทนี้เท่านั้นที่ตรัสไว้ และสิ่งนี้เองเป็นปฏิปักษ์. เววจนหาร คือ สิ่งใดคือ มโน จิต วิญญาณ มนินทรีย์ มโนวิญญาณธาตุ.

---

Paññattīti manopubbaṅgamā dhammāti ayaṃ mano kiñci paññattiyā paññattaṃ. Dhammāti kusalakammapathapaññattiyā paññattaṃ. Manoseṭṭhāti visiṭṭhapaññattiyā paññattaṃ. Manojavāti sahapaññattiyā paññattaṃ. Cittanti nekkhammapaññattiyā paññattaṃ. Manasā ce pasannenāti saddhindriyapaññattiyā paññattaṃ. Manasā ce pasannenāti anāvilasaṅkappadutiyajjhānapaññattiyā paññattaṃ. Manasā ce pasannenāti assaddhānaṃ paṭipakkhapaññattiyā paññattaṃ. Bhāsati vāti sammāvācāpaññattiyā paññattaṃ. Karoti vāti sammākammantapaññattiyā paññattaṃ. Tato naṃ sukhamanvetīti jhānasamādhānaṃ. Indriyesu manindriyaṃ. Paṭiccasamuppāde viññāṇaṃ. Manopubbaṅgamā dhammāti mettā ca mudutā ca jhānesu dutiyaṃ jhānaṃ tatiyañca. Khandhesu saṅkhārakkhandhapariyāpanno. Dhātūsu dhammadhātu, āyatanesu dhammāyatanaṃ. Yaṃ kusalaṃ indriyesu sukhindriyañca somanassindriyañca padaṭṭhānaṃ. Imesaṃ dhammānaṃ paṭiccasamuppannānaṃ phassapaccayā sukhavedanīyo phasso sukhavedanā manopavicāresu somanassavicāro chattiṃsesu paṭhamapadesu cha somanassanekkhammassitā. Iti ayaṃ otaraṇo hāro.

ปัญญัตติหารคืออะไร? บทว่า มโนปุพพังคมา ธัมมา คือ มโนนี้ บัญญัติไว้ในบัญญัติบางอย่าง บทว่า ธัมมา บัญญัติไว้ในกุศลกรรมบถบัญญัติ บทว่า มโนเสฏฐา บัญญัติไว้ในวิเสสบัญญัติ บทว่า มโนชวา บัญญัติไว้ในสหบัญญัติ บทว่า จิตตัง บัญญัติไว้ในเนกขัมมบัญญัติ บทว่า มนสา เจ ปสันเนน บัญญัติไว้ในสัทธินทริยบัญญัติ บทว่า มนสา เจ ปสันเนน บัญญัติไว้ในอนาวิลสังกับปทุติยฌานบัญญัติ บทว่า มนสา เจ ปสันเนน บัญญัติไว้ในปฏิปักษ์บัญญัติของผู้ไม่มีศรัทธา บทว่า ภาสติ วา บัญญัติไว้ในสัมมาวาจาบัญญัติ บทว่า กโรติ วา บัญญัติไว้ในสัมมากัมมันตบัญญัติ บทว่า ตโต นัง สุขะมันเวติ บัญญัติไว้ในฌานสมาทาน ในอินทรีย์ทั้งหลาย คือ มนินทรีย์ ในปฏิจจสมุปบาท คือ วิญญาณ บทว่า มโนปุพพังคมา ธัมมา คือ เมตตาและมุทิตา ในฌานทั้งหลาย คือ ทุติยฌานและตติยฌาน ในขันธ์ทั้งหลาย สงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ ในธาตุทั้งหลาย คือ ธัมมธาตุ ในอายตนะทั้งหลาย คือ ธัมมายตนะ กุศลใด ในอินทรีย์ทั้งหลาย คือ สุขินทรีย์และโสมนัสสินทรีย์ เป็นปทัฏฐาน ในธรรมเหล่านี้ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยปัจจัย เพราะผัสสะเป็นปัจจัย ย่อมเป็นสุขเวทนีย์ ผัสสะ สุขเวทนา มโน ในสวิจารธรรมทั้งหลาย คือ โสมนัสสวิจาร ในบทปฐม ๓๖ บท มี ๖ บทที่อาศัยโสมนัสเนกขัมมะ นี้ชื่อว่า โอตรณหาร

---

Tattha katamo sodhano hāro? Yaṃ atthaṃ ārabbha idaṃ suttaṃ bhāsitaṃ. So attho niyutto etamatthaṃ ārabbha suttaṃ. Ayaṃ sodhano hāro.

ในบรรดาหารเหล่านั้น โสธนหารคืออะไร? พระสูตรนี้ตรัสไว้โดยปรารภอรรถใด อรรถนั้นย่อมประกอบแล้ว พระสูตรตรัสไว้โดยปรารภอรรถนี้ นี้ชื่อว่า โสธนหาร

---

85. Tattha katamo adhiṭṭhāno hāro? Manopubbaṅgamā dhammāti vevacanapaññatti, na ekattapaññatti. Dhammāti ekato na vevacanapaññatti. Manasā ce pasannenāti so pasādo dvidho ajjhattañca abyāpādāvikkhambhanabahiddhā ca okappanato. So ajjhattapasādo dvidho. Samugghātapasādo ca vikkhambhanapasādo ca byāpādapariyuṭṭhānaṃ. Vighāto na mūlapasādo jātamūlampi vā. Pasādo sabyāpādaṃ vighātena. Tato naṃ sukhamanvetīti sukhaṃ kāyikañca cetasikañca appiyavippayogopi piyasampayogopi nekkhammasukhampi puthujjanasukhampi pītisambojjhaṅgampi cetasikaṃ sukhaṃ. Yampi passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, tampi kāyikaṃ sukhaṃ bojjhaṅgā ca cetasikaṃ sukhaṃ. Yampi passaddhakāyo sukhaṃ vedesi, tampi tañca sukhapadaṭṭhānaṃ paññattiyā yathāvuttaṃ taṃ aparāmaṭṭhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ. Anvetīti appanā sandissati na cāyaṃ vā pattabhūto anveti. Tadidaṃ suttaṃ dvīhi ākārehi adhiṭṭhātabbaṃ. Hetunā ca yo pasannamānaso vipākena ca yo dukkhavedanīyo.

85. ในบรรดาหารเหล่านั้น อธิฏฐานหารคืออะไร? บทว่า มโนปุพพังคมา ธัมมา คือ เววจนบัญญัติ (บัญญัติที่เป็นไวพจน์) ไม่ใช่อัตถบัญญัติ (บัญญัติที่เป็นอรรถเดียว) บทว่า ธัมมา คือ เอกัตถบัญญัติ (บัญญัติที่เป็นอรรถเดียว) ไม่ใช่เววจนบัญญัติ บทว่า มนสา เจ ปสันเนน คือ ความเลื่อมใสนั้นมี ๒ อย่าง คือ อัชฌัตตะ (ภายใน) และพหิทธะ (ภายนอก) โดยการดำริที่ปราศจากความพยาบาท ความเลื่อมใสภายในนั้นมี ๒ อย่าง คือ สัมมุคฆาตปสาทะ (ความเลื่อมใสที่ถอนรากถอนโคน) และวิกขัมภนปสาทะ (ความเลื่อมใสที่ข่มไว้) ซึ่งเป็นเครื่องขจัดพยาบาทปริยุฏฐาน การขจัดไม่ใช่ความเลื่อมใสที่เป็นมูล หรือมีมูลเกิดแล้ว ความเลื่อมใสย่อมมีได้ด้วยการขจัดธรรมที่มีความพยาบาท บทว่า ตโต นัง สุขะมันเวติ คือ สุขที่เป็นกายิกะและเจตสิกะ การพลัดพรากจากสิ่งไม่เป็นที่รัก การได้อยู่ร่วมกับสิ่งเป็นที่รัก เนกขัมมสุข ปุถุชนสุข ปีติสัมโพชฌงค์ สุขที่เป็นเจตสิกะ ย่อมมี สุขใดที่บุคคลผู้มีกายสงบระงับเสวยอยู่ สุขนั้นเป็นกายิกะ และโพชฌงค์ทั้งหลาย สุขที่เป็นเจตสิกะ ย่อมมี สุขใดที่บุคคลผู้มีกายสงบระงับเสวยอยู่ สุขนั้นและกายที่สงบระงับนั้น เป็นปทัฏฐานแห่งสุข ในปัญญัตติหารดังที่กล่าวมาแล้วนั้น ย่อมเป็นธรรมที่ไม่ถูกยึดมั่นของกุศลธรรมทั้งหลาย บทว่า อันเวติ คือ อัปปนาปรากฏอยู่ และอัปปนานี้ไม่ติดตามไป หรือไม่ถึงซึ่งความสำเร็จ พระสูตรนี้พึงอธิษฐานด้วยอาการสองอย่าง คือ โดยเหตุที่บุคคลผู้มีใจเลื่อมใส และโดยวิบากที่บุคคลผู้เสวยทุกข์

---

Parikkhāroti bhagavā pañcasatena bhikkhusaṅghena nagaraṃ pavisati rājagahaṃ. Tattha manusso puggalo bhagavantaṃ parivisati, tassa pasādo uppanno kusalamūlapubbayogāvacaropi. So aññesañca akkhāti, idaṃ vācaṃ bhāsati lābhā tesaṃ, yesaṃ nivesanaṃ bhagavā pavisati, amhākampi yadi bhaveyya mayampi bhagavato saṃpasādaṃ lacchamhāti. Yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ‘‘namo bhagavato namo bhagavato’’ti abyāpādamāno ekamante aṭṭhāsi. Tadanantare bhagavā imaṃ suttaṃ abhāsittha ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti. Sabbaṃ suttaṃ tathā yaṃ paresaṃ bhāsati idaṃ vācākammaṃ. Yaṃ añjaliṃ paṇāmeti, idaṃ kāyakammaṃ. Yo manopasādo, idaṃ manokammaṃ. Tattha yaṃ paresaṃ pakāseti bhāsati vaṇṇaṃ. Yesaṃ bhagavā nivesanaṃ gacchatīti. Sabbaṃ tassa alobho kusalamūlaṃ. Yaṃ bhagavati mettacitto, tassa adoso kusalamūlaṃ. Yaṃ añjaliṃ paṇāmeti mānañca niggaṇhāti, tatthassa amoho kusalamūlaṃ pātubhavati. Yaṃ uḷārapaññaṃ paṭilabhati, idamassa diṭṭhivipallāsappahānaṃ. Yaṃ tathāyeva saṃvaro hoti, idamassa saññāvipallāsappahānaṃ. Yaṃ manassa pasādanaṃ, idamassa cittavipallāsappahānanti akusalavipallāsānaṃ vikkhambhanaṃ pahānaṃ paccayo. Tīṇi kusalamūlāni yo anāvilacittasaṅkappo, so tassa manasikāroti vuccati. Yaṃ kilesehi vikkhambhanaṃ iti vipallāsā ca ārammaṇā sappaccayatāya paccayo kusalamūlāni ca sandissayatāya paccayo, so ca manasikāro hetunā iminā paccayena cittaṃ uppannaṃ. Tattha yaṃ sasatthārammaṇaṃ cittaṃ pavattaṃ ayaṃ buddhānussati. Yampi bhagavato guṇe manasi karoti, ayamassa dhammānussati. Tattha satisampajaññaṃ hetu, ayañca paccayo. Vācā paññā hetu vitakkavicārā paccayo. Kāyasaṅkhārā kammassa abhisaṅkhāro nāma hetu vā appaccayo sukhavedanīyassa kammassa upacayo hetukā kammassa paccayo.

ปริกขารหารคืออะไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าสู่เมืองราชคฤห์พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ๕๐๐ รูป ในที่นั้น บุคคลผู้เป็นมนุษย์ได้บำรุงพระผู้มีพระภาคเจ้า ความเลื่อมใสของเขย่อมเกิดขึ้น และเขาย่อมเป็นผู้มีบุญกุศลอันเป็นมูลฐานแห่งบุญที่เคยสั่งสมมาแต่ก่อน เขาจึงบอกแก่ผู้อื่นว่า 'เป็นลาภของท่านเหล่านั้นหนอ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าสู่เรือนของท่านเหล่านั้น หากพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าสู่เรือนของเราบ้าง เราทั้งหลายก็จักได้ความเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้า' เขาได้กล่าววาจานี้ ในที่ใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ เขาประนมมือไปทางนั้นแล้วกล่าวว่า 'ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า' ด้วยใจที่ปราศจากความพยาบาท แล้วยืนอยู่ ณ ที่อันสมควร หลังจากนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระสูตรนี้ว่า 'มโนปุพพังคมา ธัมมา' ด้วยอาการนั้น พระสูตรทั้งหมดที่ตรัสแก่ผู้อื่น นี้ชื่อว่า วจีกรรม การประนมมือใด นี้ชื่อว่า กายกรรม ความเลื่อมใสแห่งใจใด นี้ชื่อว่า มโนกรรม ในกรรมสามอย่างนั้น การประกาศ การกล่าวสรรเสริญคุณของพระพุทธเจ้าแก่ผู้อื่นใด พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปสู่เรือนของท่านเหล่านั้น กุศลทั้งหมดของเขานั้นมีอโลภะเป็นกุศลมูล ด้วยเหตุใดที่เขามีจิตประกอบด้วยเมตตาในพระผู้มีพระภาคเจ้า กุศลทั้งหมดของเขานั้นมีอโทสะเป็นกุศลมูล ด้วยเหตุใดที่เขาประนมมือและข่มมานะของตน ในคำสอนนั้น อโมหะอันเป็นกุศลมูลย่อมปรากฏแก่เขา ปัญญาอันประเสริฐใดที่เขาได้ นี้ชื่อว่า การละทิฏฐิวิปัลลาส (ความคลาดเคลื่อนแห่งทิฏฐิ) ของเขา ด้วยเหตุนั้น การสำรวมใดมีอยู่ นี้ชื่อว่า การละสัญญา วิปัลลาส (ความคลาดเคลื่อนแห่งสัญญา) ของเขา ความเลื่อมใสแห่งใจใดมีอยู่ นี้ชื่อว่า การละจิตตวิปัลลาส (ความคลาดเคลื่อนแห่งจิต) ของเขา ดังนี้ การข่ม การละวิปัลลาสอันเป็นอกุศล ย่อมเป็นปัจจัย กุศลมูลสามประการใด และความดำริแห่งจิตที่ไม่ขุ่นมัวใดมีอยู่ สิ่งนั้นเรียกว่า มนสิการของเขา การข่มกิเลสใด และวิปัลลาสเหล่านี้ ย่อมเป็นปัจจัยโดยความเป็นอารัมมณปัจจัย และกุศลมูลทั้งหลายย่อมเป็นปัจจัยโดยความเป็นปัจจัยที่ปรากฏ และมนสิการนั้น ย่อมเป็นเหตุ และด้วยปัจจัยนี้ จิตย่อมเกิดขึ้น ในคำสอนนั้น จิตใดที่เกิดขึ้นโดยมีพระศาสดาเป็นอารมณ์ นี้ชื่อว่า พุทธานุสสติ การมนสิการในคุณของพระผู้มีพระภาคเจ้าใด นี้ชื่อว่า ธัมมานุสสติของเขา ในคำสอนนั้น สติสัมปชัญญะเป็นเหตุ และสิ่งนี้เป็นปัจจัย วาจาปัญญาเป็นเหตุ วิตกวิจารเป็นปัจจัย กายสังขารทั้งหลาย และอภิสังขารของกรรม ย่อมเป็นเหตุ หรือเป็นอปัจจัย อุปจยะ (การสั่งสม) ของกรรมที่เป็นสุขเวทนีย์เป็นเหตุ อุปจยะของกายกรรมเป็นปัจจัย

---

86. Tattha katamo samāropano hāro? Manasāyeva pasannena satoyevettha pasanno api ca cittavodānā sattā vimuccantīti tena sattā cittapubbaṅgamā cittena pasannena cetanāpi tattha cittabhūtā bhavantīti paṭighā ayaṃ cetanānaṃ pasādena kāyo cassa pasādo, so ca ārabhati pasādena pasanno saññānanti cassa aviparītā, so pañcavidho vikkhambhanā, kāyapassambhanāyevā pasādo cittasito cittaṃ pana pubbaṃyeva pasannaṃ. Ayaṃ samāropanā. Evaṃ pañcannampi pasādo. Tato naṃ sukhamanvetīti katamaṃ bhagavā niddisati? Na hi attasaccaṃ tassa kammassa vipāko anveti. Tassa upāyo anugacchati yadā sitapaccayā uppajjate somanassaṃ avippaṭisāropi anveti. Ayaṃ samāropano hāro.

86. ในบรรดาหารเหล่านั้น สมาโรปนหารคืออะไร? บุคคลย่อมเลื่อมใสในพระรัตนตรัยนี้ด้วยใจที่ผ่องใสเท่านั้น และด้วยความเป็นผู้มีสติเท่านั้น อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายย่อมหลุดพ้นเพราะความบริสุทธิ์แห่งจิต ด้วยความบริสุทธิ์นั้น สัตว์ทั้งหลายมีจิตเป็นประธาน ด้วยจิตที่ผ่องใส แม้เจตนาก็เป็นไปตามจิตในเรื่องนั้น เพราะเหตุนั้น กายของผู้นั้นก็ผ่องใสด้วยความผ่องใสแห่งเจตนาทั้งหลายที่พ้นจากความโกรธ และผู้นั้นก็ปรารภความเพียรด้วยความเลื่อมใส ความผ่องใสชื่อว่าสัญญา และความไม่วิปลาสพึงมีแก่ผู้นั้น การข่มไว้ 5 ประการนั้น ความผ่องใสคือความสงบกายเท่านั้นอาศัยจิต ส่วนจิตนั้นผ่องใสอยู่ก่อนแล้ว นี้ชื่อว่าสมาโรปนหาร ความผ่องใสของธรรม 5 ประการ (มีศรัทธาเจตสิกเป็นต้น) ท่านกล่าวไว้แล้วอย่างนี้ คำว่า "จากนั้นความสุขย่อมติดตามเขาไป" พระผู้มีพระภาคทรงแสดงถึงอะไร? แท้จริง ทรงแสดงถึงอัตตสัจจะ วิบากของกรรมนั้นย่อมติดตามไป อุบายของกรรมนั้นย่อมติดตามไป เมื่อใด โสมนัสย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุคือการแย้มสรวล แม้ความไม่เดือดร้อนใจก็ย่อมติดตามไป นี้ชื่อว่าสมาโรปนหาร

---

Mahānāma sakkassa suttaṃ. Tasmiṃ ce samaye assato asampajāno kālaṃ kareyya kāme bhavati. Assato abhisamāhāro yo mā bhāyi, mahānāma, yaṃ taṃ cittaṃ dīgharattaṃ saddhāparibhāvitaṃ sīlaparibhāvitaṃ sutacāgaparibhāvitanti vitthārena kātabbaṃ. Cāgena ca paññāya ca kiṃ dasseti? Yā saddhā, sā cetaso pasādo. Yā anāvilasaṅkappitā, sā saddhā. Kiṃ kāraṇā? Anāvilalakkhaṇā. Anāvilalakkhaṇā hi saddhā. Apare āhu guṇaparisuddhiniṭṭhāgamanalakkhaṇā, yañca apare vā vacanapaṭiggahalakkhaṇā saddhā. Aparo pariyāyo attānaṃ yadi evaṃ okappeti ‘‘nāhaṃ kiñci jānāmīti esā ahaṃ tattha anuññattā anaññatā’’ti. Ayaṃ saddhāti. Aparo pariyāyo ekasaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṃ ādīnavānupassanā aniccaṃ dukkhamanattāti. Tena ca padiṭṭhaṃ bhavati yathā gambhīre udapāne udakaṃ cakkhunā passati na ca kāyena abhisambhunāti. Evamassa ariyā nijjhānakkhantiyā diṭṭhi bhavati, na ca sacchikatā. Ayaṃ vuccati saddhā. Sā ca lokikā. Aparo pariyāyo khamati puthujjanabhūtassa vīsati cāti ko sakkāyādhīnā na niveso. Na etaṃ ekanti nayasaññā yathābhūtaṃ diṭṭhiyā tu khalu mudūhi pañcahi indriyehi dassanamaggena pahīnā bhavanti. Diṭṭhekaṭṭhā ca kilesā, ayaṃ saddhā.

มีพระสูตรของพระเจ้ามหานามศากยะ ในพระสูตรนั้น หากในเวลาใกล้ตาย บุคคลไม่มีสติ ไม่มีสัมปชัญญะ กระทำกาละ ย่อมไปเกิดในกามภพ ผู้ใดไม่มีสติแล้วนึกถึง (อภิสมาหาระ) มหานาม อย่ากลัวเลย จิตใดที่อบรมด้วยศรัทธา อบรมด้วยศีล อบรมด้วยสุตะและจาคะมาเป็นเวลานาน พึงกระทำโดยพิสดารอย่างนี้ ด้วยจาคะและด้วยปัญญา แสดงอะไร? ศรัทธาใดมีอยู่ ศรัทธานั้นชื่อว่าความผ่องใสแห่งจิต ความดำริที่ไม่ขุ่นมัวใดมีอยู่ ความดำรินั้นชื่อว่าศรัทธา เพราะเหตุไรจึงมีลักษณะไม่ขุ่นมัว? แท้จริง ศรัทธามีลักษณะไม่ขุ่นมัว อาจารย์เหล่าอื่นกล่าวว่า มีลักษณะคือการถึงที่สุดแห่งความบริสุทธิ์แห่งคุณ และอาจารย์เหล่าอื่นก็กล่าวว่า ศรัทธามีลักษณะคือการรับถือเอาคำสอน อีกนัยหนึ่ง หากบุคคลปลงใจในตนเองอย่างนี้ว่า "เราไม่รู้อะไรเลย" ศรัทธานี้ชื่อว่าศรัทธา เพราะศรัทธานั้นได้รับการยอมรับในเรื่องความผ่องใสนี้และไม่เป็นอย่างอื่น อาจารย์ทั้งหลายกล่าวอย่างนี้ อีกนัยหนึ่ง การพิจารณาเห็นโทษในทิฏฐิ 61 อย่างว่า "ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา" ย่อมรู้ดังนี้ เพราะเหตุนั้นจึงเห็นแล้ว เหมือนอย่างที่บุคคลเห็นน้ำในบ่อน้ำลึกด้วยตา แต่ไม่สามารถเข้าถึงด้วยกาย ฉันใด ฉันนั้น ทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้นั้นด้วยความอดทนในการพิจารณาอริยสัจ แต่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้ชื่อว่าศรัทธา และศรัทธานั้นเป็นโลกิยะ อีกนัยหนึ่ง ปุถุชนย่อมพอใจในทิฏฐิ 20 อย่าง แล้วอะไรคือการไม่ตั้งมั่นอยู่ด้วยอำนาจแห่งสักกายะ? คำนี้ไม่ใช่สิ่งเดียว สัญญาที่เป็นนัยว่า "ไม่ใช่สิ่งเดียว" ย่อมละทิฏฐิได้ตามความเป็นจริงด้วยอินทรีย์ 5 ที่อ่อน และด้วยทัสสนมรรค กิเลสทั้งหลายที่มีฐานะเดียวกับทิฏฐิมีอยู่ นี้ชื่อว่าศรัทธา

---

Sotāpattaṅgamadukkhāyaṃ bhūmiyaṃ paripuṇṇā vuccati. Tasmiṃyeva bhūmiyaṃ sekkhasīlaṃ ariyā dhāranti vuccati. Tasmiṃyeva bhūmiyaṃ mudupaññā paññindriyanti vuccati. Tasmiṃyeva bhūmiyaṃ khandhehi anatthikatā, ayaṃ cāgo. Tasmā saddhā cāgādhiṭṭhānena niddisitabbā. Yatikena bhiyyo manena sā hissa viparītā diṭṭhikā assaddhā, sā nayanaupadhīsu pamattā samādinnā. Tattha saddhindriyaṃ yo kāmaṃ parivissanti iti santapāpapaṭinissaggā na cāgādhiṭṭhānaṃ paññindriyena paññādhiṭṭhānaṃ, sīlena upasamādhiṭṭhānaṃ. Ime cattāro dhammā sīlaṃ paribhāvayanti saddhā sīlaṃ cāgo ca paññāti. Tattha saddhāya oghaṃ tarati. Yaṃ sīlaṃ, ayaṃ appamādo. Yo cāgo, idaṃ paññāya kammaṃ. Yā paññā, idaṃ paññindriyaṃ, tattha yaṃ saddhindriyaṃ. Taṃ tīsu aveccappasādesu. Yaṃ sīlaṃ, taṃ saddhindriyesu. Yo cāgo, so catūsu jhānesu. Yā paññā, sā saccesu, sati sabbatthagāminī. Tassa sekkhassa bhaddikā bhati, bhaddiko abhisamparāyo. Tassa sammuṭṭhassatikassa sīlaṃ karontassa na kāyasammuṭṭhassatitāya tāni vā indriyāni taṃ vā kusalamūlaṃ kammavipākaṃ bhavati. Tassa tikassa atthaniddeso. Tattha saddhā sīlaṃ cāgo paññā cattāro dhammā. Yā saddhā yā ca paññā, idaṃ manosucaritaṃ. Yaṃ sīlaṃ, idaṃ kāyikaṃ vācasikaṃ sucaritaṃ. Yo cāgo, idaṃ cetasikaṃ alobho sucaritaṃ. Iti citte gahite pañcakkhandhā gahitā bhavanti. Imehi dhammehi sucaritaṃ idaṃ dukkhañca ariyasaccaṃ padaṭṭhānaṃ maggassa.

องค์แห่งพระโสดาบันชื่อว่าบริบูรณ์ในภูมิที่ไม่มีทุกข์ ในภูมินั้นนั่นเอง พระอริยบุคคลทั้งหลายชื่อว่าทรงไว้ซึ่งเสกขศีล ในภูมินั้นนั่นเอง ปัญญาที่อ่อนชื่อว่าปัญญินทรีย์ ในภูมินั้นนั่นเอง ความไม่ยึดมั่นในขันธ์ทั้งหลายมีอยู่ นี้ชื่อว่าจาคะ เพราะเหตุนั้น ศรัทธาพึงแสดงด้วยจาคอธิษฐาน ความไม่เชื่อที่เป็นทิฏฐิวิปลาสเพราะความเป็นผู้มีภพมากของภิกษุนั้น พึงเป็นทิฏฐินั้นเอง ทิฏฐินั้นถูกยึดมั่นไว้เพราะความประมาทในนัยและอุปธิ ในเรื่องนั้น สัทธินทรีย์ ผู้ใดจะบำเรอกามเช่นนี้ การสละคืนบาปที่ปรากฏไม่ใช่จาคอธิษฐาน ด้วยปัญญินทรีย์ ย่อมเป็นปัญญาธิษฐาน ด้วยศีล ย่อมเป็นอุปสมอธิษฐาน ธรรม 4 ประการนี้คือ ศรัทธา ศีล จาคะ และปัญญา ย่อมเจริญศีล ในบรรดาธรรมเหล่านั้น บุคคลย่อมข้ามโอฆะได้ด้วยศรัทธา ศีลใดมีอยู่ ศีลนี้ชื่อว่าอัปปมาทะ จาคะใดมีอยู่ จาคะนี้ชื่อว่าเป็นกิจของปัญญา ปัญญาใดมีอยู่ ปัญญานี้ชื่อว่าปัญญินทรีย์ ในบรรดาธรรมเหล่านั้น สัทธินทรีย์ใดมีอยู่ สัทธินทรีย์นั้นย่อมมีในความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว 3 ประการ ศีลใดมีอยู่ ศีลนั้นย่อมมีในผู้ไม่มีศรัทธา จาคะใดมีอยู่ จาคะนั้นย่อมมีในฌาน 4 ปัญญาใดมีอยู่ ปัญญานั้นย่อมมีในสัจจะทั้งหลาย สติย่อมเป็นไปในที่ทั้งปวง เสกขบุคคลนั้นมีเสบียงบุญที่ดี มีคติเบื้องหน้าดี สำหรับบุคคลผู้มีสติหลงลืมมากเมื่อรักษาศีล เพราะความที่สติหลงลืมในกาย อินทรีย์เหล่านั้น หรือกุศลมูลนั้น หรือวิบากของกรรม ย่อมไม่เป็นไป การแสดงอรรถของติกะนั้นพึงมี ในพระสูตรนั้น ศรัทธา ศีล จาคะ ปัญญา เป็นธรรม 4 ประการ ศรัทธาใดและปัญญาใดมีอยู่ นี้ชื่อว่ามโนสุจริต ศีลใดมีอยู่ นี้ชื่อว่ากายสุจริตและวจีสุจริต จาคะใดมีอยู่ นี้ชื่อว่าเจตสิกคืออโลภสุจริต เมื่อจิตถูกถือเอาแล้ว ขันธ์ 5 ก็ชื่อว่าถูกถือเอาแล้วด้วย ด้วยธรรมเหล่านี้ชื่อว่าสุจริต และทุกข์ในไตรภูมินี้ชื่อว่าอริยสัจ เป็นปทัฏฐานของมรรค

---

87. Tattha katamo vicayo hāro? Yā ca saddhā yañca sīlaṃ. Taṃ kissa karoti? Yā saddhā tāya bhagavantaṃ anussarati mattenapi hatthinā samāgatā, assa bho kukkurā sabbaṃ sīlena nappaṭipajjati kāyena vā vācāya vā ṭhānaṃ visārado bhavatīti avippaṭisārī paññā yassa paññattaṃ upaṭṭhapeti. Tassa akhaṇḍassa sīlaṃ yaṃ na pacchi tassaṃ mohassa akusalacittaṃ uppajjati micchādiṭṭhisahagataṃ vā, ayaṃ vicayo hāro. Dhammavādino bhaddikārāti bhavissati atthi esā yutti.

87. ในบรรดาหารเหล่านั้น วิจยหารคืออะไร? ศรัทธาใดและศีลใดมีอยู่ ศรัทธาและศีลนั้นกระทำอะไร? ศรัทธาใดมีอยู่ ด้วยศรัทธานั้น บุคคลย่อมนึกถึงพระผู้มีพระภาค แม้เมื่อเผชิญกับช้างตกมัน ดูก่อนสุนัขทั้งหลาย (เป็นคำเปรียบเปรย) พึงเป็นไปในภูมิแห่งหารสัมปัตติ ไม่ประพฤติทุกสิ่งด้วยศีล ด้วยกายหรือด้วยวาจา ความเป็นผู้แกล้วกล้าด้วยเหตุย่อมมี ด้วยเหตุนี้ ผู้ไม่เดือดร้อนใจย่อมตั้งปัญญาให้เกิดขึ้นแก่พระสูตรนั้นด้วยปัญญา ศีลที่ไม่ขาดของผู้นั้น ศีลใดไม่ขาด อกุศลจิตที่ประกอบด้วยมิจฉาทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นแก่โมหะของผู้นั้น นี้ชื่อว่าวิจยหาร ธรรมวาทีทั้งหลายเป็นผู้กระทำสิ่งที่เจริญ ยุตติหารเช่นนี้มีอยู่

---

Tattha katamo padaṭṭhāno hāro? Yamidaṃ cittaṃ dīgharattaṃ paribhāvitaṃ saddhāya sīlena cāgena paññāya samādhinā paṭhamajjhānassa padaṭṭhānaṃ. Yā saddhā assa anāvilasaṅkappo, taṃ dutiyajjhānassa padaṭṭhānaṃ. Tīṇi ca aveccappasādā yaṃ sīlaṃ, taṃ ariyakantaṃ, taṃ sīlakkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Yā paññā, sā paññākkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Ime ca dhammā idañca cittaṃ ekodibhūtasamādhissa padaṭṭhānaṃ. Saddhā saddhindriyassa padaṭṭhānaṃ. Cāgo samādhindriyassa padaṭṭhānaṃ. Paññā paññindriyassa padaṭṭhānaṃ. Saddhā ca paññā ca vipassanā padaṭṭhānaṃ. Sīlañca cāgo ca samathassa padaṭṭhānaṃ. Saddhā ca paññā ca avijjā virāgāya paññāvimuttiyā padaṭṭhānaṃ. Sīlañca cāgo ca rāgavirāgāya cetovimuttiyā padaṭṭhānaṃ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปทัฏฐานหารคืออะไร? จิตใดนี้ที่อบรมมาตลอดกาลนานด้วยศรัทธา ศีล จาคะ ปัญญา และสมาธิ จิตนั้นเป็นปทัฏฐานของปฐมฌาน ศรัทธาใดพึงมี (แก่ผู้นั้น) ความดำริที่ไม่ขุ่นมัวนั้นเป็นปทัฏฐานของทุติยฌาน ศีลใดมีอยู่ด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระรัตนตรัย ๓ ประการ ศีลนั้นเป็นที่รักของพระอริยะ ความเลื่อมใสนั้นเป็นปทัฏฐานของสีลขันธ์ ปัญญาใดมีอยู่ ปัญญานั้นเป็นปทัฏฐานของปัญญากขันธ์ ธรรมเหล่านี้และจิตนี้เป็นปทัฏฐานของสมาธิอันเป็นธรรมเอกผุดขึ้น ศรัทธาเป็นปทัฏฐานของสัทธินทรีย์ จาคะเป็นปทัฏฐานของสมาธินทรีย์ ปัญญาเป็นปทัฏฐานของปัญญินทรีย์ ศรัทธาและปัญญาเป็นปทัฏฐานของวิปัสสนา ศีลและจาคะเป็นปทัฏฐานของสมถะ ศรัทธาและปัญญาเป็นปทัฏฐานของปัญญาวิมุตติเพื่อความสำรอกอวิชชา ศีลและจาคะเป็นปทัฏฐานของเจโตวิมุตติเพื่อความสำรอกราคะ

---

Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Viññāṇe vutte saddhāsatibhāvite sabbe pañcakkhandhā vuttā bhavanti. Saddhāya bhaṇitāya sabbāni satta dhanāni bhaṇitāni honti saddhādhanaṃ…pe… sīlakkhandhe vutte samādhikkhandho ca paññākkhandho ca vuttā bhavanti. Yaṃ taṃ cittaṃ dīgharattaṃ paribhāvitaṃ pacchimake kāle na tadanuparivatti bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Tattha saññāpi tadanuparivattinī bhavati. Yepi tajjātikā dhammā, tepi tadanuparivattino bhavanti. Rūpasaññā rūpasañcetanānupassanamanasikāro evaṃ channaṃ āyatanānaṃ viññāṇakāye, ayaṃ lakkhaṇo hāro.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ลักขณหารเป็นไฉน? เมื่อกล่าวถึงวิญญาณ เมื่อเจริญศรัทธาและสติ ขันธ์ 5 ทั้งหมดก็ชื่อว่าถูกกล่าวถึงแล้ว เมื่อกล่าวถึงศรัทธา อริยทรัพย์ 7 ประการทั้งหมดก็ชื่อว่าถูกกล่าวถึงแล้ว คือ ศรัทธาธนะ... เป็นต้น เมื่อกล่าวถึงศีลขันธ์ สมาธิขันธ์และปัญญาขันธ์ก็ชื่อว่าถูกกล่าวถึงแล้ว ข้อที่ว่า จิตใดที่อบรมมาเป็นเวลานาน ในกาลภายหลัง (จิตนั้น) จักไม่เป็นไปตาม (การอบรม) นั้น มิใช่ฐานะที่มีได้ ในพระธรรมเทศนานั้น แม้สัญญาก็ย่อมเป็นไปตาม (จิต) นั้น แม้ธรรมเหล่าใดที่มีกำเนิดเช่นเดียวกัน (กับจิตนั้น) ธรรมเหล่านั้นก็ย่อมเป็นไปตาม (จิต) นั้น รูปสัญญา รูปสัญเจตนา และการมนสิการพิจารณาเนืองๆ ย่อมเป็นไปตามวิญญาณกายของอายตนะ 6 อย่างนี้ นี้ชื่อว่าลักขณหาร

---

Tattha katamo catubyūho hāro? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye bhaddikaṃ bhatiṃ ākaṅkheyya bhaddikañca abhisamparāyaṃ, te saddhaṃ sīlaṃ cāgaṃ paññañca manasi karissanti, ayaṃ adhippāyo. Ye caññepi sattā tathāgatassa sammukhaṃ na paṭiyujjhante, imaṃ dhammaṃ sotā avippaṭisārato kālaṃ karissantīti, ayaṃ adhippāyo.

ในบรรดาหารเหล่านั้น จตุพยูหหารเป็นไฉน? ในพระสูตรนี้ พระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคคืออะไร? ชนเหล่าใดพึงปรารถนาเสบียงคือบุญที่เจริญ และพึงปรารถนาสัมปรายภพที่เจริญ ชนเหล่านั้นจักมนสิการศรัทธา ศีล จาคะ และปัญญา นี้คือพระประสงค์ และสัตว์เหล่าอื่นเหล่าใดไม่คัดค้านต่อหน้าพระตถาคต เมื่อได้ฟังธรรมนี้แล้ว จักทำกาละด้วยความไม่เดือดร้อนใจ นี้คือพระประสงค์

---

88. Tattha katamo āvaṭṭo hāro? Idampi cattāro dhammā saddhā ca paññā ca assaddhiyañca avijjañca hananti. Sīlañca cāgo ca taṇhā ca dosañca hananti. Tassa dve mūlāni pahīyanti. Dukkhaṃ nivatteti appahīnabhūmiyañca dvimūlāni pañcakkhandhā. Dve ariyasaccāni samatho ca vipassanā ca. Dvinnaṃ mūlānaṃ pahānaṃ. Imāni dve saccāni nirodho ca maggo ca. Ayaṃ āvaṭṭo hāro.

88. ในบรรดาหารเหล่านั้น อาวฏฏะหารเป็นไฉน? แม้ในพระสูตรนี้ ธรรม ๔ ประการคือ ศรัทธาและปัญญา ย่อมฆ่าความไม่เชื่อและอวิชชา. ศีลและจาคะ ย่อมฆ่าตัณหาและโทสะ. มูล ๒ ประการของอนาคามีบุคคลนั้นย่อมละได้. ย่อมให้ทุกขสัจกลับ. และในภูมิที่ยังไม่ละ มูล ๒ ประการสงเคราะห์เข้าในขันธ์ ๕. อริยสัจ ๒ ประการคือ สมถะและวิปัสสนา. การละมูล ๒ ประการย่อมมี. สัจจะ ๒ ประการเหล่านี้คือ นิโรธและมรรค. นี้คืออาวฏฏะหาร.

---

Tattha katamo vibhatti? Yaṃ taṃ cittaṃ saddhāparibhāvitaṃ…pe… sace puthujjanassa tassapi bhaddikā bhati bhavissatīti na ekaṃsena tassa kammaṃ diṭṭheyeva dhamme vipākanti paccessati, aparamhi vā pariyāye bhavissati. Yaṃ vā atītaṃ vipākāya paccupaṭṭhitaṃ, tappaccayāni cetāni, ye yathā mahākammavibhaṅge ‘‘tenāyaṃ vibhajjabyākaraṇiyo niddeso dhammacārino yā bhaddikā bhatī’’ti.

ในบรรดาหารเหล่านั้น วิภัตติหารเป็นไฉน? จิตใดอันศรัทธาอบรมแล้ว... (ละไว้)... ถ้าเสบียงคือบุญที่ดีจักมีแก่ปุถุชนนั้น เขาย่อมไม่เชื่อโดยส่วนเดียวว่า กรรมของเขานั้นเป็นวิบากในธรรมที่เห็นแล้วนั่นเอง หรือจักมีในภพอื่น. หรือกรรมใดที่เป็นอดีตตั้งอยู่เฉพาะเพื่อวิบาก วิบากเหล่านั้นมีกรรมนั้นเป็นปัจจัย. พระสูตรเหล่าใดที่ตรัสไว้ในมหากัมมวิภังค์โดยอาการใด เพราะเหตุนั้น การแสดงนี้ว่า 'เสบียงที่ดีของธรรมจารี' นี้จึงชื่อว่าวิภัชชัพยากรณีย์.

---

Tattha katamā parivattanā? Assaddhiyaṃ dussīlyaṃ yaṃ maccheraṃ duppaññaṃ ca yañca paṭipakkhena pahīnā bhavanti, ayaṃ parivattanā.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปริวัตตะหารเป็นไฉน? ความไม่เชื่อ ความไม่มีศีล ความตระหนี่ และความไม่มีปัญญาใดๆ ที่ละได้ด้วยธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ นี้คือปริวัตตะหาร.

---

Tattha katamaṃ vevacanaṃ? Yaṃ taṃ cittaṃ dīgharattaṃ paribhāvitaṃ cittaṃ manoviññāṇaṃ…pe… yaṃ saddhābalaṃ saddhindriyaṃ, yaṃ sīlaṃ taṃ sucaritaṃ, saṃyamo niyamo damo khandhatā imāni tassa vevacanāni. Yo cāgo so paṭinissaggo alobho vosaggo cāgoyiṭṭhānaṃ. Yā paññā sā paññattā paññappabhā paññindriyaṃ paññābalaṃ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น เววจนะหารคืออะไร? จิตใดอันอบรมแล้วตลอดกาลนาน จิตนั้นชื่อว่ามโนวิญญาณ... (ละไว้)... สัทธาพละ สัทธินทรีย์ ศีลใดมีอยู่ สิ่งนั้นชื่อว่าสุจริต ความสำรวม ความระเบียบ ความข่ม ความเป็นขันธ์ เหล่านี้เป็นไวพจน์ของจิตนั้น จาคะใดมีอยู่ จาคะนั้นชื่อว่าปฏินิสสัคคะ อโลภะ โวสสัคคะ จาคะ ยิฏฐานะ ปัญญาใดมีอยู่ ปัญญานั้นชื่อว่าปัญญัตตา ปัญญาปภา ปัญญินทรีย์ ปัญญาพละ

---

Tattha katamā paññatti? Yaṃ taṃ cittaṃ bījaṃ paññattiyā paññattaṃ. Paribhāvanā vāsanā paññattiyā paññatti. Saddhā pasādapaññattiyā paññattā. Sīlaṃ sucaritapaññattiyā paññattaṃ. Cāgo puññakiriyapaññattiyā paññatto. Paññā vīmaṃsapaññattiyā paññattā. Ime tayo dhammā saddhā sīlaṃ cāgo paññavato pārisuddhiṃ gacchanti.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปัญญัตติหารคืออะไร? จิตอันเป็นพืชนั้น อันท่านบัญญัติไว้ด้วยบัญญัติ การอบรมอันท่านบัญญัติไว้ด้วยวาสนาบัญญัติ ศรัทธาอันท่านบัญญัติไว้ด้วยปสาทบัญญัติ ศีลอันท่านบัญญัติไว้ด้วยสุจริตบัญญัติ จาคะอันท่านบัญญัติไว้ด้วยปุญญกิริยาบัญญัติ ปัญญาอันท่านบัญญัติไว้ด้วยวิมังสาบัญญัติ ธรรม ๓ ประการเหล่านี้คือ ศรัทธา ศีล จาคะ ย่อมถึงความบริสุทธิ์แก่ผู้มีปัญญา

---

Tattha katamo otaraṇo? Yaṃ cittaṃ, taṃ khandhesu viññāṇakkhandho, dhātūsu manoviññāṇadhātu, āyatanesu manāyatanaṃ. Ye cattāro dhammā, te khandhesu saṅkhārakkhandhe pariyāpannā…pe… dhātūsu āyatanesu.

ในบรรดาหารเหล่านั้น โอตรณะหารคืออะไร? จิตใดมีอยู่ จิตนั้นในขันธ์ทั้งหลายเป็นวิญญาณขันธ์ ในธาตุทั้งหลายเป็นมโนวิญญาณธาตุ ในอายตนะทั้งหลายเป็นมนายตนะ ธรรม ๔ ประการเหล่าใดมีอยู่ ธรรมเหล่านั้นในขันธ์ทั้งหลายนับเนื่องในสังขารขันธ์... (ละไว้)... ในธาตุทั้งหลายและในอายตนะทั้งหลายก็นับเนื่องในธัมมายตนะ

---

Tattha katamo sodhano hāro? Idaṃ bhagavato bhāsitaṃ mahānāmena sakkena pucchitena sabbaṃ taṃ niyuttaṃ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น โสธนะหารคืออะไร? พระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสแล้วแก่พระมหานามะศากยะผู้ทูลถาม ข้อความทั้งหมดนั้นย่อมสอดคล้องกัน

---

Tattha katamo adhiṭṭhāno? Idaṃ cittaṃ vemattatāya paññattaṃ akusalehi cittehi aparibhāvitehi paribhāvitanti yāni puna paribhāvitāni aññesampi tattha upādāya paññattaṃ sabbepime cattāro dhammā ekattatāya paññattā. Bhaddikā bhatīti kāmabhogino teva rūpadhātu arūpadhātu manussāti sabbā bhaddikā bhati tadeva kathāya paññattaṃ, ayaṃ paññatti.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น อธิฏฐานหาระเป็นอย่างไร? จิตนี้ถูกบัญญัติไว้โดยความต่างกันว่า จิตที่ถูกอบรมแล้วด้วยอกุศลจิตทั้งหลายที่ยังไม่ได้อบรม อนึ่ง อกุศลจิตเหล่าใดที่ถูกอบรมแล้ว ในอธิฏฐานหาระนั้น แม้ธรรมเหล่าอื่นก็ถูกบัญญัติไว้โดยอาศัยธรรมเหล่านั้น ธรรมทั้ง ๔ เหล่านี้ทั้งหมดถูกบัญญัติไว้โดยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. คำว่า ภัททิกา ภติ ได้แก่ ผู้บริโภคกามเหล่านั้นนั่นเอง ทั้งรูปธาตุ อรูปธาตุ และมนุษย์ ทั้งหมดคือภัททิกาภติ สิ่งนั้นนั่นเองถูกบัญญัติไว้ด้วยคำกล่าว นี้คือปัญญัตติหาระ

---

Tattha katamo parikkhāro? Cittassa indriyāni paccayo ādhipateyyapaccayatāya manasikāro. Hetupaccayatāya paccayo. Saddhāya lokikā paññā hetupaccayatāya paccayo. Yoniso ca manasikāro paccayo. Sīlassa patirūpadesavāso paccayo. Attasammāpaṇidhānañca hetu. Cāgassa alobho hetu. Avippaṭisāro ca hetupaccayo. Paññā parato ca ghoso ajjhattañca yoniso manasikāro hetupaccayo ca.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปริกขาระหารคืออะไร? อินทรีย์ทั้งหลายเป็นปัจจัยของจิตด้วยความเป็นอธิปติปัจจัย. มนสิการเป็นปัจจัยด้วยความเป็นเหตุปัจจัย. โลกิยปัญญาด้วยศรัทธาเป็นปัจจัยด้วยความเป็นเหตุปัจจัย. และการมนสิการโดยแยบคายเป็นปัจจัย. การอยู่ในประเทศที่สมควรเป็นปัจจัยของศีล. และการตั้งตนไว้ชอบเป็นเหตุ. อโลภะเป็นเหตุของจาคะ. และความไม่เดือดร้อนใจเป็นเหตุปัจจัย. ปัญญาก็ดี เสียงจากผู้อื่นก็ดี และการมนสิการโดยแยบคายในภายในก็ดี เป็นทั้งเหตุและปัจจัย.

---

Tattha katamo samāropano? Yaṃ taṃ cittaṃ dīgharattaṃ paribhāvitanti cetasikāpi. Ettha sabbe dhammā paribhāvitā bhaddikā te bhati bhavissati, bhaddikā upapattiko abhisamparāyo. Iti ye keci manussakā upabhogaparibhogā sabbe bhaddikā bhatiyeva, ayaṃ samāropano.

ในบรรดาหารเหล่านั้น สมาโรปนะหารคืออะไร? จิตใดอันอบรมแล้วตลอดกาลนาน แม้เจตสิกทั้งหลายก็อันอบรมแล้ว (ดังนี้). ในพระสูตรนี้ เมื่อธรรมทั้งหลายทั้งปวงอันอบรมแล้ว เสบียงที่ดีจักมีแก่ท่าน, ปฏิสนธิที่ดีและภพหน้าอันดีจักมี. ดังนี้. เครื่องอุปโภคบริโภคของมนุษย์อย่างใดอย่างหนึ่งที่มีอยู่ ทั้งหมดชื่อว่าเป็นเสบียงที่ดีนั่นเอง. นี้คือสมาโรปนะหาร.

---

89. Uddhaṃ adho sabbadhi vītarāgoti gāthā. Tattha kiṃ uddhaṃ nāma? Yaṃ ito uddhaṃ bhavissati anāgāmī, idaṃ uddhaṃ. Adho nāma yamatikkantamatītaṃ, idamavoca apadānatanti uddhaṃ. Tattha atītena sassatadiṭṭhi pubbantākappikānaṃ aparantadiṭṭhi kesañci, ucchedadiṭṭhiṃ yaṃ vuttakappikānaṃ imā ceva diṭṭhiyo ucchedadiṭṭhi ca sassatadiṭṭhi ca. Tatthāyaṃ sassatadiṭṭhi imāni pannarasa padāni sakkāyadiṭṭhi sassataṃ bhajanti. Rūpavantaṃ me attā, attani me rūpaṃ, rūpaṃ me attāti yaduccate paññaṃ paridahanti. Yā ucchedadiṭṭhi sā pañcasatāni ucchedaṃ bhajanti. Te ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti passanti, rūpaṃ me attāti tathārūpā catubbidhā sakkāyadiṭṭhi ucchedena ca sassatena ca. Evaṃ pañcasu khandhesu vīsativatthukāya diṭṭhiyā pannarasa padāni pubbantaṃ bhajanti. Sassatadiṭṭhiyā pañca padāni aparantaṃ bhajanti ucchedadiṭṭhiyā. Tattha ‘‘ayamahamasmī’’ti passantā rūpaṃ attato samanupassati, so ucchedavādī rūpavantañca attānaṃ, attani ca rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attāti so passati cāti iti ucchedadiṭṭhi ca, attato paṭissarati sassatadiṭṭhi pubbantato ca paṭissarati. ‘‘Ayamahamasmī’’ti na samanupassati. Tassa diṭṭhāsavā pahānaṃ gacchanti. Yo tīsu addhāsu pubbante ca aparante ca tena tena niddiṭṭhānena uddhaṃ adho sabbadhi vītarāgo ‘‘ahamasmī’’ti na anupassatīti iminā dvārena iminā payogena iminā upāyena idaṃ dassanabhūmi ca sotāpattiphalañca so ariyo payogo anabhāvaṃgatena saṃsārena apunabbhavāti yo koci ariyo payogo punabbhavāya mudūni vā pañcindriyāni majjhāni adhimattāni vā sabbaṃ apunabbhavappahānāya saṃvattanti. Ahanti diṭṭhogho kāmogho bhavogho avijjogho ca odhiso. Tattha desanāhārena cattāri saccāni pañcahi indriyehi sotāpattiphalena ca dve saccāni maggo ca nirodho ca. Sakkāyasamudayena dve saccāni dukkhañca samudayo ca, ayaṃ desanā hāro.

89. คาถาว่า 'อุทธัง อโธ สัพพธิ วีตราโค' (เบื้องบน เบื้องล่าง ในที่ทั้งปวง ปราศจากราคะ) มีอยู่. ในคาถานั้น อะไรชื่อว่าอุทธัง? สภาวะใดจักมีในเบื้องหน้า (อนาคต) จากปัจจุบันนี้ที่ยังไม่ถึง นี้ชื่อว่าอุทธัง. ที่ชื่อว่าอโธ (เบื้องล่าง) คือสภาวะใดที่เป็นอดีตล่วงไปแล้ว คำนี้ (พระผู้มีพระภาค) ได้ตรัสไว้แล้ว. อปทานปาฬิชื่อว่าอุทธัง. ในคาถานั้น ด้วยสภาวะที่เป็นอดีต สัสสตทิฏฐิย่อมมีแก่พวกปุพพันตากัปปิกะ (ผู้กำหนดส่วนเบื้องต้น). อปรันตทิฏฐิย่อมมีแก่ชนบางพวก. อุจเฉททิฏฐิใดที่พวกวุตตกัปปิกะยึดถือ. ทิฏฐิเหล่านี้คืออุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิย่อมมี. ในบรรดาทิฏฐิเหล่านั้น สัสสตทิฏฐินี้ก็ดี บท ๑๕ ประการเหล่านี้ก็ดี สักกายทิฏฐิก็ดี ย่อมเข้าถึงสัสสตทิฏฐิ (ความเห็นว่าเที่ยง). ที่กล่าวว่า 'อัตตาของเรามีรูป, อัตตาของเราคือรูป, รูปของเราคืออัตตา' ดังนี้ ย่อมแผดเผาปัญญา. อุจเฉททิฏฐิใดมีอยู่ อุจเฉททิฏฐินั้นก็ดี ทิฏฐิ ๕ ประการก็ดี ย่อมเข้าถึงอุจเฉททิฏฐิ (ความเห็นว่าขาดสูญ). มิจฉาทิฏฐิเหล่านั้นย่อมเห็นว่า 'นั่นคือชีวะ นั่นคือสรีระ' ดังนี้. 'รูปคืออัตตาของเรา' ดังนี้ สักกายทิฏฐิที่มีลักษณะเช่นนั้นมี ๔ ประการ ด้วยอำนาจอุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิ. อย่างนี้ ในขันธ์ ๕ ในทิฏฐิที่มีวัตถุ ๒๐ บท ๑๕ ประการย่อมเข้าถึงส่วนเบื้องต้น (ปุพพันตะ). บท ๕ ประการในสัสสตทิฏฐิย่อมเข้าถึงส่วนเบื้องปลาย (อปรันตะ). บท ๕ ประการในอุจเฉททิฏฐิย่อมเข้าถึงส่วนเบื้องปลาย. ในบรรดามิจฉาทิฏฐินั้น ชนผู้เห็นว่า 'เราเป็นนี่' ดังนี้ ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา. บุคคลนั้นเป็นอุจเฉทวาที ย่อมเห็นว่าอัตตามีรูป, และในอัตตามีรูป, หรือในรูปมีอัตตา ดังนี้. เขาย่อมเห็นด้วยอุจเฉททิฏฐิ และระลึกโดยความเป็นอัตตา ส่วนสัสสตทิฏฐิย่อมระลึกโดยความเป็นส่วนเบื้องต้น. บุคคลผู้ไม่พิจารณาเห็นว่า 'เราเป็นนี่' ดังนี้ ทิฏฐาสวะทั้งหลายของบุคคลนั้นย่อมถึงการละ. บุคคลใดในกาลทั้ง ๓ คือในส่วนเบื้องต้นก็ดี ในส่วนเบื้องปลายก็ดี ในส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลายก็ดี ด้วยการแสดงนั้นๆ เป็นผู้ปราศจากราคะทั้งในเบื้องบน (อนาคต) เบื้องล่าง (อดีต) และในที่ทั้งปวง (ปัจจุบัน) ไม่พิจารณาเห็นเนืองๆ ว่า 'เราเป็น' ดังนี้ ด้วยทวารนี้ ด้วยความเพียรนี้ ด้วยอุบายนี้ ทัสสนภูมินี้ก็ดี และโสดาปัตติผลก็ดี พระอริยะนั้นผู้มีความเพียร เพราะสังสารวัฏถึงความไม่มีอีก จึงไม่มีการเกิดอีก ดังนี้. พระอริยะผู้มีความเพียรอย่างใดอย่างหนึ่ง เพื่อความไม่มีภพใหม่ อินทรีย์ทั้งหลายที่อ่อนก็ดี ที่ยิ่งก็ดี ทั้งหมดเป็นไปเพื่อการละภพใหม่. ในบทว่า 'อหัง' (เรา) โอฆะคือทิฏฐิ โอฆคือกาม โอฆะคือภพ และโอฆะคืออวิชชา มี ๔ ส่วน. ในบรรดาหารเหล่านั้น ด้วยเทศนาหาร (ทรงแสดง) อริยสัจ ๔ ด้วยอินทรีย์ ๕ และด้วยโสดาปัตติผล (ทรงแสดง) สัจจะ ๒ คือมรรคและนิโรธ. ด้วยเหตุแห่งสักกายะ (ทรงแสดง) สัจจะ ๒ คือทุกข์และสมุทัย. นี้คือเทศนาหาร.

---

Tattha katamo vicayo? ‘‘Ayamahamasmī’’ti asamanupassanto tīṇi dassanappahātabbāni saṃyojanāni pajahati. Ayaṃ vicayo.

ในบรรดาหารเหล่านั้น วิจยะหารคืออะไร? บุคคลผู้ไม่พิจารณาเห็นว่า 'เราเป็นนี่' ดังนี้ ย่อมละสังโยชน์ ๓ ประการที่พึงละด้วยทัสสนะ (โสดาปัตติมรรค). นี้คือวิจยะหาร.

---

Tattha katamā yutti? Tividhā puggalā koci ugghaṭitaññū koci vipañcitaññū koci neyyo. Ugghaṭitaññū tikkhindriyo ca tato vipañcitaññū mudindriyo tato mudindriyehi neyyo. Tattha ugghaṭitaññū tikkhindriyatāya dassanabhūmimāgamma sotāpattiphalaṃ pāpuṇāti, ekabījako bhavati. Ayaṃ paṭhamo sotāpanno. Vipañcitaññū mudūhi indriyehi dassanabhūmimāgamma sotāpattiphalaṃ pāpuṇāti, kolaṃkolo ca hoti. Ayaṃ dutiyo sotāpanno. Tattha neyyo dassanabhūmimāgamma sotāpattiphalaṃ pāpuṇāti, sattakkhattuparamo ca bhavati. Ayaṃ tatiyo sotāpanno.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ยุตติหารคืออะไร? บุคคลมี ๓ ประเภท คือ อุคฆฏิตัญญู วิปจิตัญญู และเนยยะ. อุคฆฏิตัญญูมีอินทรีย์แก่กล้า, รองลงมาคือวิปจิตัญญูมีอินทรีย์อ่อน, รองลงมาคือเนยยะผู้มีอินทรีย์อ่อน. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น อุคฆฏิตัญญูเพราะความเป็นผู้มีอินทรีย์แก่กล้า อาศัยทัสสนภูมิ ย่อมบรรลุโสดาปัตติผล เป็นเอกพีชี. นี้คือโสดาบันประเภทที่หนึ่ง. วิปจิตัญญูอาศัยทัสสนภูมิด้วยอินทรีย์ทั้งหลายที่อ่อน ย่อมบรรลุโสดาปัตติผล และเป็นโกลังโกละ. นี้คือโสดาบันประเภทที่สอง. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น เนยยะอาศัยทัสสนภูมิ ย่อมบรรลุโสดาปัตติผล และเป็นสัตตักขัตตุปรมะ. นี้คือโสดาบันประเภทที่สาม.

---

Atthi esā yutti mudumajjhādhimattehi indriyehi mudumajjhādhimattaṃ bhūmiṃ sacchikareyya sakkāyadiṭṭhippahānena vā diṭṭhigatāni pajahati. Ayaṃ yutti.

ยุตติหารนี้มีอยู่ (คือ) พึงทำให้แจ้งซึ่งภูมิที่อ่อน ปานกลาง และยิ่ง ด้วยอินทรีย์ที่อ่อน ปานกลาง และยิ่ง หรือย่อมละทิฏฐิทั้งหลายด้วยการละสักกายทิฏฐิ. นี้คือยุตติหาร.

---

Tattha katamo padaṭṭhāno? Tattha sakkāyadiṭṭhi sabbamicchādiṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Sakkāyo nāmarūpassa padaṭṭhānaṃ. Nāmarūpaṃ sakkāyadiṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Pañca indriyāni rūpīni rūparāgassa padaṭṭhānaṃ. Saḷāyatanaṃ ahaṃkārassa padaṭṭhānaṃ. Tattha katamo lakkhaṇo? Dvīsu diṭṭhīsu pahīnāsu tattha ekā diṭṭhi diṭṭhigatāni pahānaṃ gacchanti. Uddhaṃ ca adho ca vītarāgo sabbarajanīyesu vītarāgo hoti. Tajjā parabhūmiyaṃ, idaṃ paccayanti yathābhūtaṃ passati. So sabbapaṭiccasamuppādaṃ āmasati. Ayaṃ lakkhaṇo hāro.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปทัฏฐานหารคืออะไร? ในสูตรนั้น สักกายทิฏฐิเป็นปทัฏฐานของมิจฉาทิฏฐิทั้งปวง. สักกายะเป็นปทัฏฐานของนามรูป. นามรูปเป็นปทัฏฐานของสักกายทิฏฐิ. อินทรีย์ ๕ ที่เป็นรูปเป็นปทัฏฐานของรูปราคะ. สฬายตนะเป็นปทัฏฐานของอหังการ. ในบรรดาหารเหล่านั้น ลักขณหารคืออะไร? เมื่อทิฏฐิ ๒ อย่างถูกละแล้ว ในการละนั้น ทิฏฐิหนึ่งและทิฏฐิทั้งหลายย่อมถึงการละ. บุคคลผู้ปราศจากราคะทั้งเบื้องบนและเบื้องล่าง ย่อมเป็นผู้ปราศจากราคะในอารมณ์ที่น่ากำหนัดทั้งปวง. ในภูมิอื่นที่เกิดจากกิเลสนั้น ย่อมเห็นตามความเป็นจริงว่า 'สิ่งนี้มีปัจจัย' ดังนี้. เขาย่อมพิจารณาปฏิจจสมุปบาททั้งปวง. นี้คือลักขณหาร.

---

90. Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye sattā ye nābhiramissanti, te diṭṭhippahānāya vāyamissanti. Ayamettha bhagavato adhippāyo. Ayaṃ catubyūho hāro.

90. ในบรรดาหารเหล่านั้น จตุพยูหหารคืออะไร? ในพระสูตรนี้ พระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคคืออะไร? สัตว์เหล่าใดจักยินดีด้วยธรรมเทศนาใด สัตว์เหล่านั้นจักพยายามเพื่อละทิฏฐิ. นี้คือพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในเรื่องนี้. นี้คือจตุพยูหหาร.

---

Tattha katamo āvaṭṭo hāro? Yānimāni mudūni pañcindriyāni tāni orambhāgiyāni pañcindriyāni. Sabbena sabbaṃ samūhananti abhijjhābyāpādo ca bhāvanākārena sekkhāya vimuttiyā balaṃ saddhā, uddhambhāgiyāni diṭṭhivasena balaṃ saddhā, vīriyindriyaṃ ārabhitattā satindriyaṃ paggahitattā accantaṃ niṭṭhaṃ gacchanti. Tattha yāni indriyāni, ayaṃ maggo saṃkilesappahānaṃ. Ayaṃ nirodho āyatiṃ anuppādadhammo, idaṃ dukkhaṃ. Ayaṃ āvaṭṭo hāro.

ในบรรดาหารเหล่านั้น อาวฏฏหารคืออะไร? อินทรีย์ ๕ ที่อ่อนเหล่านี้ เป็นอินทรีย์ ๕ ที่เป็นส่วนเบื้องต่ำ (โอรัมภาคิยะ). ย่อมถอนอภิชฌาและพยาบาทออกทั้งหมด. ศรัทธาเป็นกำลังในวิมุตติของพระเสขะโดยอาการแห่งภาวนา. ศรัทธาเป็นกำลังโดยอำนาจทิฏฐิในอุทธัมภาคิยสังโยชน์. สัตว์ทั้งหลายย่อมถึงความสำเร็จอย่างยิ่งเพราะความที่วิริยินทรีย์อันปรารภแล้วและเพราะความที่สติอินทรีย์อันประคองแล้ว. ในธรรมเทศนานั้น อินทรีย์ทั้งหลายใดมีอยู่ นี้คือมรรค คือการละกิเลส. นี้คือนิโรธ คือธรรมที่ไม่เกิดขึ้นอีกในภายหน้า. นี้คือทุกข์. นี้คืออาวฏฏหาร.

---

Tattha katamo vibhatti hāro? ‘‘Ayamahamasmī’’ti yo samanupassati, so ca kho adhimattena lokikā yaṃ bhūmiyaṃ na tu ariyena payogena so sakkāyadiṭṭhi pajahati. Yaṃ vuccati tajjāya bhūmiyā adhimattāya. Tattha tajjāya bhūmiyaṃ pañcahi ākārehi adhimattataṃ paṭilabhati sīlena vatena bāhussaccena samādhinā nekkhammasukhena. Tattha appatte pattasaññī adhimānaṃ gaṇhāti. Etasmiṃyeva vatthuppattiyaṃ bhagavā idaṃ suttaṃ bhāsati. Sīlavā vatamattenāti. Tattha yo appatte pattasaññī tassa yo samādhi, so sāmiso kāpurisasevito pana so kāpurisā vuccanti puthujjanā. Āmisaṃ yañca ariyamaggamāgamma lokikā anariyaṃ tena samādhi hoti anariyo kāpurisasevito. Yo pana ariyākārena yathābhūtaṃ na jānāti na passati , so adhigamanaṃ pajahati yo ariyena samādhinā akāpurisasevitena nirāmisena nīyati, tattha akāpurisā vuccanti ariyapuggalā. Yo tehi sevito samādhi, so akāpurisasevito. Tasmā ekaṃ vibhajjabyākaraṇīyaṃ ‘‘ayamahamasmī’’ti asamanupassanto tathā pāteti.

ในบรรดาหารเหล่านั้น วิภัตติหารคืออะไร? ผู้ใดพิจารณาเห็นเนืองๆ ว่า 'นี้คือเรา เราเป็น' ผู้นั้นย่อมอยู่ในภูมิที่เป็นโลกีย์ด้วยอินทรีย์อันยิ่ง แต่ไม่ใช่ด้วยความเพียรของพระอริยะ เขาจึงละสักกายทิฏฐิ (ไม่ได้). ที่กล่าวว่า 'ด้วยความเป็นผู้มีอินทรีย์ยิ่งในภูมิที่สมควรแก่การเกิดนั้น' ในภูมิที่สมควรแก่การเกิดนั้น ย่อมได้ความเป็นผู้มีอินทรีย์ยิ่งด้วยอาการ ๕ อย่าง คือ ด้วยศีล ด้วยวัตร ด้วยความเป็นพหูสูต ด้วยสมาธิ ด้วยเนกขัมมสุข. ในธรรมเทศนานั้น ผู้ที่ยังไม่บรรลุแต่สำคัญว่าบรรลุ ย่อมยึดถืออธิมานะ. ในเรื่องที่เกิดขึ้นนี้เอง พระผู้มีพระภาคจึงตรัสพระสูตรนี้ว่า 'สีลวา วตมัตเตนะ' (เป็นผู้มีศีลเพียงด้วยวัตร). ในธรรมเทศนานั้น สมาธิใดของผู้ที่ยังไม่บรรลุแต่สำคัญว่าบรรลุ สมาธินั้นเป็นสมาธิที่มีอามิส อันคนเลวเสพแล้ว อนึ่ง ปุถุชนทั้งหลายท่านเรียกว่า 'กาปุริสะ' (คนเลว). สมาธิที่เป็นโลกีย์และไม่ใช่อริยะ เพราะอาศัยอามิสและอริยมรรค (ที่เข้าใจผิด) สมาธินั้นจึงไม่ใช่อริยะ อันคนเลวเสพแล้ว. ส่วนผู้ใดไม่รู้ไม่เห็นตามความเป็นจริงด้วยอาการของพระอริยะ ผู้นั้นย่อมละการบรรลุ. ผู้ใดถูกนำไปด้วยสมาธิของพระอริยะ อันคนไม่เลวเสพแล้ว ปราศจากอามิส ในธรรมเทศนานั้น พระอริยบุคคลทั้งหลายท่านเรียกว่า 'อกาปุริสะ' (คนไม่เลว). สมาธิใดที่พระอริยะเหล่านั้นเสพแล้ว สมาธินั้นชื่อว่า 'อกาปุริสเสวิตะ' (อันคนไม่เลวเสพแล้ว). เพราะเหตุนั้น ผู้ที่ไม่พิจารณาเห็นเนืองๆ ว่า 'นี้คือเรา เราเป็น' ซึ่งเป็นสิ่งที่ควรจำแนกตอบอย่างหนึ่ง ย่อมละเสียได้เช่นนั้น.

---

Tattha katamā parivattanā? Imāya dassanabhūmiyā kilesā pahātabbā, tehi pahīyanti aniddiṭṭhāpi bhagavatā niddisitabbā yo.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปริวัตตนหารคืออะไร? ในทัสสนภูมินี้ กิเลสเหล่าใดที่พึงละ กิเลสเหล่านั้นย่อมถูกละไป. แม้พระผู้มีพระภาคไม่ได้แสดงไว้ แต่อรรถใดที่พึงแสดง (ก็พึงแสดงอรรถนั้น).

---

Tattha katamaṃ vevacanaṃ? Yā sakkāyadiṭṭhiyā attadiṭṭhiyā. Ayaṃ bhūmi. Ye kilesā pahātabbā. Te appahīyanti aniddiṭṭhāpi bhagavatā sassatadiṭṭhi ca ucchedadiṭṭhi ca, sā pariyantadiṭṭhi ca. Yā apariyantadiṭṭhi ca, sā sassatadiṭṭhi ca. Yā ucchedadiṭṭhi, sā natthikā diṭṭhi. Yā sassatadiṭṭhi, sā akiriyadiṭṭhi. Idaṃ vevacanaṃ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น เววจนหารคืออะไร? ทิฏฐิใดที่มีอยู่ในสักกายทิฏฐิและในอัตตทิฏฐิ ทิฏฐินี้คือภูมิ. กิเลสเหล่าใดที่พึงละ กิเลสเหล่านั้นย่อมไม่ถูกละ. แม้พระผู้มีพระภาคไม่ได้แสดงไว้ แต่สัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิก็มีอยู่ ทิฏฐินั้นชื่อว่าปริยันตทิฏฐิด้วย. อปริยันตทิฏฐิใดที่มีอยู่ อปริยันตทิฏฐินั้นชื่อว่าสัสสตทิฏฐิด้วย. อุจเฉททิฏฐิใดที่มีอยู่ อุจเฉททิฏฐินั้นชื่อว่านัตถิกทิฏฐิ. สัสสตทิฏฐิใดที่มีอยู่ สัสสตทิฏฐินั้นชื่อว่าอกิริยทิฏฐิ. นี้คือเววจนหาร.

---

Tattha katamā paññatti? Taṇhā saṃyojanapaññattiyā paññattā. Maggo paṭilābhapaññattiyā paññatto. Indriyā paṭilābhapaññattiyā paññattāti. Tattha katamo otaraṇo? Sakkāyo dukkhaṃ dassanappahātabbo. Samudayo maggo. Indriyāni tāni ca niddiṭṭhāni khandhadhātuāyatanesu.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปัญญัติหารคืออะไร? ตัณหาถูกบัญญัติไว้ในสังโยชน์บัญญัติ. มรรคถูกบัญญัติไว้ในปฏิลาภบัญญัติ. อินทรีย์ทั้งหลายถูกบัญญัติไว้ในปฏิลาภบัญญัติ. พึงทราบดังนี้. ในบรรดาหารเหล่านั้น โอตตรณหารคืออะไร? สักกายะคือทุกขสัจ พึงละด้วยทัสสนะ (โสดาปัตติมรรค). สมุทัยสัจและมรรคสัจ. และอินทรีย์เหล่านั้นถูกแสดงไว้ในขันธ์ ธาตุ และอายตนะ.

---

Tattha katamo sodhano hāro? Yañhi ārabbha bhagavatā idaṃ suttaṃ bhāsitaṃ, so ārabbha niddiṭṭho. Tattha katamo parikkhāro? Nāmarūpassa hetupaccayopi viññāṇaṃ hetu bījaṃ. Tena avijjā ca saṅkhārā ca paccayo. Nivattinayo na aparo pariyāyo sabbabhavo, ye ca sabbabhavassa hetu parabhaṇḍapaccayo iti sammādiṭṭhi parato ca ghoso yoniso ca manasikāro paccayo. Yā paññā uppādeti, esā hetu sammādiṭṭhiyā sammāsaṅkappo bhavati, yā sammāsamādhi , ayaṃ parikkhāro.

ในบรรดาหารเหล่านั้น โสธนหารคืออะไร? พระผู้มีพระภาคทรงปรารภธรรมเทศนาใดจึงตรัสพระสูตรนี้ ธรรมเทศนานั้นถูกแสดงโดยปรารภธรรมนั้น. ในบรรดาหารเหล่านั้น ปริกขารหารคืออะไร? เหตุของนามรูปเป็นปัจจัย (อุปนิสสยปัจจัย). วิญญาณเป็นเหตุคือพืช. เพราะเหตุนั้น อวิชชาและสังขารจึงเป็นปัจจัย. ไม่มีปริยายอื่นนอกจากนิวัตตินัย (วิธีที่จมลง). ภพทั้งปวงและเหตุแห่งภพทั้งปวงเป็นปัจจัยแห่งปรภัณฑ์. สัมมาทิฏฐิมีเสียงจากผู้อื่นและโยนิโสมนสิการเป็นปัจจัย. ปัญญาใดที่เกิดขึ้น ปัญญานั้นเป็นเหตุ. สัมมาสังกัปปะย่อมมีในสัมมาทิฏฐิ. สัมมาสมาธิใดที่มีอยู่ นี้คือปริกขารหาร.

---

Tattha katamo samāropano? ‘‘Ayamahamasmī’’ti asamanupassī dukkhato rogato…pe… pannarasa padāni. Sīlāni bhagavā kimatthiyāni kimānisaṃsāni. Sīlāni, ānanda, avippaṭisāratthāni yāva vimutti. Tattha duvidho attho – purisattho ca vacanattho ca.

ในบรรดาหารเหล่านั้น สมาโรปนหารคืออะไร? ผู้ที่ไม่พิจารณาเห็นเนืองๆ ว่า 'นี้คือเรา เราเป็น' ย่อมพิจารณาเห็น (ขันธ์) โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นโรค... (ละไว้)... ๑๕ บท. ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ศีลทั้งหลายมีประโยชน์อะไร มีอานิสงส์อะไร? ดูกรอานนท์ ศีลทั้งหลายมีความไม่เดือดร้อนใจเป็นประโยชน์ มีอานิสงส์จนถึงวิมุตติ. ในธรรมเทศนานั้น อัตถะมี ๒ อย่าง คือ ปุริสัตถะและวจนัตถะ.

---

91. Tattha katamo purisattho? Yāyaṃ na pacchānutāpitā ayaṃ avippaṭisāro, ayaṃ purisattho. Yathā koci brūhayati imatthamāsevati so bhaṇeyya, kiñci mamettha adhīnaṃ tassatthāya idaṃ kiriyaṃ ārabhāmīti. Ayaṃ purisattho.

91. ใน ๒ อย่างนั้น ปุริสัตถะคืออะไร? ความไม่เดือดร้อนใจในภายหลังนี้มีอยู่ นี้คืออวิปปฏิสาร (ความไม่เดือดร้อนใจ). ความไม่เดือดร้อนใจนี้คือปุริสัตถะ. เหมือนอย่างว่า บุคคลบางคนย่อมทำให้งอกงาม ย่อมเสพซึ่งอรรถนี้ เขาพึงกล่าวว่า 'สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่สืบเนื่องกับเราในเรื่องนี้ เราปรารภการกระทำนี้เพื่อประโยชน์แห่งสิ่งนั้น' ดังนี้ นี้คือปุริสัตถะ.

---

Tattha katamo vacanattho? Sīlāni kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā sucaritaṃ avippaṭisāroti. Tattha sīlassa vatassa ca bhāsoyeva. Anaññā sugatakammatā sucaritaṃ ayaṃ avippaṭisāro. Evaṃ yāva vimuttīti ekamekasmiṃ pade dve atthā – purisattho ca vacanattho ca, yathā imamhi sutte evaṃ sabbesu suttesu dve dve atthā. Ayaṃ hi paramattho uttamattho ca. Yaṃ nibbānasacchikaṃ nissāya yaṃ sakaṃ sacchikātabbaṃ bhavati, so vuccati katassa katthoti. Ayaṃ puna vevacanaṃ sampajānāti. Iminā niyuttatthamabhilabbhanti vacanattho. Tattha yaṃ atthaṃ sāvako abhikaṅkhati. Tassa yo paṭilābho, ayaṃ purisattho. Yaṃ yaṃ bhagavā dhammaṃ deseti, tassa tassa dhammassa yā atthaviññatti. Ayaṃ attho, tattha sīlānaṃ avippaṭisāro atthopi ānisaṃsopi. Eso ca ānisaṃso yaṃ duggatiṃ na gacchati. Yathā taṃ bhagavatā esānisaṃso dhamme suciṇṇe na duggatiṃ gacchati dhammacārī, ayaṃ attho.

ในบรรดาธรรมเทศนานั้น วจนัตถะคืออะไร? ศีลทั้งหลาย คือสุจริตทางกายหรือทางวาจา เป็นเหตุแห่งความไม่เดือดร้อนใจ. ในพระสูตรนั้น เป็นเพียงรัศมีแห่งศีลและวัตรเท่านั้น. สุจริตคือธรรมที่ไม่ต่างจากพระกรณียกิจของพระสุคต นี้คือความไม่เดือดร้อนใจ. อย่างนี้จนถึงวิมุตติ ในแต่ละบทมีอรรถ ๒ อย่าง คือ ปุริสัตถะและวจนัตถะ ในพระสูตรนี้มีอรรถอย่างละ ๒ ฉันใด ในพระสูตรทั้งปวงก็มีอรรถอย่างละ ๒ ฉันนั้น. นี้คือปรมัตถ์และอุตตมัตถ์. บุคคลใดอาศัยการทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน พึงทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ของตน บุคคลนั้นเรียกว่า สตัสสกัตถะ. อีกอย่างหนึ่ง บุคคลย่อมรู้ดีซึ่งเววจนะนี้. ด้วยเววจนะนี้ ย่อมได้อรรถที่ประกอบกัน เรียกว่า วจนัตถะ. ในพระสูตรนั้น พระสาวกย่อมปรารถนาอรรถใด การได้อรรถนั้นชื่อว่า ปุริสัตถะ. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมใดๆ ความรู้แจ้งอรรถแห่งธรรมนั้นๆ มีอยู่ ความรู้แจ้งอรรถนี้ชื่อว่าอรรถ. ในคำนั้น ความไม่เดือดร้อนใจในศีลทั้งหลายเป็นทั้งประโยชน์และเป็นทั้งอานิสงส์. และอานิสงส์นั้นคือการไม่ไปสู่ทุคติ. ตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ผู้ประพฤติธรรมย่อมไม่ไปสู่ทุคติ' นี้เป็นอานิสงส์ในธรรมที่ประพฤติดีแล้ว นี้คืออรรถ.

---

Yaṃ puriso bhāvanābhūmiyaṃ sīlāni ārabbha sīlena saṃyutto hoti evaṃ yāva vimutti tathā sīlakkhandho. Tattha yo ca avippaṭisāro anusayavasena niddiṭṭho, tañca sīlaṃ ayaṃ sīlakkhandho. Pāmojjapītipassaddhīti ca samādhindriyena, ayaṃ samādhikkhandho. Yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ paññākkhandho. Ime tayo khandhā sīlaṃ samādhi paññā ca tathā sīlaṃ paripūreti yaṃ vīriyindriyaṃ tena kāraṇena so sīlaṃ paripūreti, anuppannassa ca akusalassa anuppādāya vāyamati, uppannassa ca pahānāya anuppannassa ca kusalassa uppādāya, uppannassa ca kusalassa bhiyyobhāvāya iti vīriyindriyaṃ niddiṭṭhaṃ. Tattha yo samādhikkhandho, idaṃ samādhindriyaṃ. Paññākkhandho paññindriyaṃ, taṃ catūsu sammappadhānesu daṭṭhabbaṃ. Tathā yo anuppannassa ca akusalassa anuppādāya vāyamati, idaṃ paṭhamaṃ sammappadhānaṃ. Yaṃ uppannassa, idaṃ dutiyaṃ. Cattāri sammappadhānāni catūsu jhānesu passitabbāni. Tathā sīlakkhandhena nekkhammadhātu ca adhikā , tayo ca vitakkā nekkhammavitakko abyāpādavitakko avihiṃsāvitakko ca. Sādhāraṇabhūtā. Yā piyāyamānassa pāmojjena idaṃ kāyikaṃ sukhaṃ ānitaṃ aniyamītipemena, idaṃ dukkhaṃ. Yo tattha avikkhepo, ayaṃ samādhi. Idaṃ pañcaṅgikaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ. Yā cetasikā passaddhi savitakkaṃ savicāraṃ virodhanaṃ, yo kileso ca paridāho, so paṭhame jhāne niruddho. Tathā yā ca kilesapassaddhi yā ca vitakkavicārānaṃ passaddhi, ubhayepi ete dhamme passaddhāyaṃ. Tattha kāyassa cittassa ca sukhaṃ sukhāyanā, idaṃ pītisukhino passaddhi. Yopi ekodibhāvo cittassa, tena ekodibhāvena yaṃ cittassa ajjhattaṃ sampasādanaṃ, idaṃ catutthaṃ jhānaṅgaṃ. Iti ajjhattañca sampasādo cetaso ca ekodibhāvo pīti ca sukhañca, idaṃ dutiyaṃ jhānaṃ caturaṅgikaṃ. Yo passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, tena adhimattena sukhena pharitvā sukhaṃ cetasikaṃ yaṃ, so pītivītarāgo evaṃ tassa pītivītarāgatāya upekkhaṃ paṭilabhati. So pītiyā ca virāgā upekkhaṃ paṭilabhati. Sukhañca paṭisaṃvedeti. Sati ca sammā paññāya paṭilabhati. Sace sati ekaggatā idaṃ pañcaṅgikaṃ tatiyaṃ jhānaṃ. Yaṃ sukhino cittaṃ samādhiyati, ayaṃ ekaggatāya parāvidhānabhāgiyā, paṭhame jhāne atthi cittekaggatā no cakkhussa vedanā sabbaṃ pāripūriṃ gacchati. Yathā catutthe jhāne, tathā yā upekkhā passambhayaṃ satisampajaññaṃ cittekaggatā ca, idaṃ catutthaṃ jhānaṃ.

เพราะเหตุใด บุรุษปรารภศีลทั้งหลายในวสีภูมิ ประกอบด้วยกำลัง ย่อมเป็นไปอย่างนี้จนถึงวิมุตติ (อรหัตตผล) ฉันนั้น ศีลขันธ์ย่อมเป็น. ในคำนั้น ความไม่เดือดร้อนใจใดอันแสดงแล้วโดยอำนาจแห่งอนุสัย, ความไม่เดือดร้อนใจนั้นชื่อว่าศีล. ศีลนี้เป็นศีลขันธ์. ความปราโมทย์ ปีติ และความสงบมีอยู่ด้วยสมาธินทรีย์, นี้ชื่อว่าสมาธิขันธ์. ผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมรู้แจ้งตามความเป็นจริงเพราะเหตุใด, ความรู้แจ้งนี้ชื่อว่าปัญญาขันธ์. ธรรมสามอย่างเหล่านี้ คือ ศีล สมาธิ และปัญญา ชื่อว่าขันธ์ทั้งหลาย. ฉันนั้น ศีลย่อมบำเพ็ญวิริยินทรีย์ใดให้บริบูรณ์, เพราะเหตุแห่งวิริยะนั้น บุคคลนั้นย่อมบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์. ย่อมพยายามเพื่อความไม่เกิดขึ้นแห่งอกุศลที่ยังไม่เกิด, ย่อมพยายามเพื่อละอกุศลที่เกิดแล้ว, ย่อมพยายามเพื่อความเกิดขึ้นแห่งกุศลที่ยังไม่เกิด, และย่อมพยายามเพื่อความเจริญยิ่งแห่งกุศลที่เกิดแล้ว. ดังนี้ วิริยินทรีย์อันแสดงแล้ว. ในพระสูตรนั้น สมาธิขันธ์ใดมีอยู่, สมาธิขันธ์นี้ชื่อว่าสมาธินทรีย์. ปัญญาขันธ์ชื่อว่าปัญญินทรีย์, ปัญญินทรีย์นั้นอันพึงเห็นในสัมมัปปธานสี่. ฉันนั้น บุคคลใดย่อมพยายามเพื่อความไม่เกิดขึ้นแห่งอกุศลที่ยังไม่เกิด, ความพยายามนี้ชื่อว่าสัมมัปปธานที่หนึ่ง. การละอกุศลที่เกิดแล้วใดมีอยู่, การละนี้ชื่อว่าสัมมัปปธานที่สอง. สัมมัปปธานสี่อันพึงเห็นในฌานสี่. ฉันนั้น ด้วยศีลขันธ์พึงเห็นเนกขัมมธาตุด้วย, วิตกสามอย่างอันยิ่ง คือ เนกขัมมวิตก อัพยาปาทวิตก และอวิหิงสาวิตก ย่อมเป็นธรรมดาร่วมกัน. ความรักใคร่ใดอันเป็นไปอยู่ด้วยความปราโมทย์, นี้คือสุขทางกาย. การนำมาด้วยความรักที่ไม่มีกำหนดมีอยู่, นี้คือทุกข์. ความไม่ฟุ้งซ่านใดมีอยู่ในพระธรรมเทศนานั้น, ความไม่ฟุ้งซ่านนี้ชื่อว่าสมาธิ. นี้คือปฐมฌานมีองค์ห้า. ความสงบแห่งจิตคืออะไร คือความขัดแย้งกับนิวรณ์, กิเลสและความเร่าร้อนใดมีอยู่, ความเร่าร้อนนั้นย่อมดับในปฐมฌาน. ฉันนั้น ความสงบแห่งกิเลสใดก็ดี ความสงบแห่งวิตกและวิจารใดก็ดี, ธรรมทั้งสองอย่างเหล่านั้นย่อมกล่าวไว้ในความสงบ. ในพระสูตรนั้น สุขแห่งกายและจิตย่อมตั้งอยู่ด้วยอาการแห่งความสุข, นี้คือความสงบแห่งปีติและสุข. ความเป็นเอกัคคตาแห่งจิตใดมีอยู่, ด้วยความเป็นเอกัคคตานั้น ความผ่องใสแห่งจิตในภายในใดมีอยู่, ความผ่องใสนี้เป็นองค์แห่งฌานที่สี่. ดังนี้ ความผ่องใสในภายในก็ดี ความเป็นเอกัคคตาแห่งจิตก็ดี ปีติก็ดี สุขก็ดี มีอยู่, นี้คือทุติยฌานมีองค์สี่. บุคคลใดมีกายสงบแล้วย่อมเสวยสุข, บุคคลนั้นแผ่ไปแล้วด้วยสุขนั้นอันยิ่ง ย่อมเสวยสุขทางใจ, บุคคลนั้นเพราะปราศจากราคะในปีติ ย่อมได้อุเบกขา. บุคคลนั้นเพราะปราศจากราคะในปีติ ย่อมได้อุเบกขา. ย่อมเสวยสุข. สติย่อมได้ด้วยปัญญาอันดี. ถ้าสติเอกัคคตามีอยู่, นี้คือตติยฌานมีองค์ห้า. จิตแห่งบุคคลผู้มีสุขใดตั้งมั่น, ความตั้งมั่นแห่งจิตนี้มีส่วนแห่งการกระทำอันยิ่งด้วยอย่างอื่น, ในปฐมฌานมีความตั้งมั่นแห่งจิตนี้. เวทนาแห่งจักขุวิญญาณทั้งปวงย่อมไม่ถึงความบริบูรณ์. เหมือนในจตุตถฌาน, ฉันนั้น อุเบกขาอันยังให้สงบ สติสัมปชัญญะ และจิตเตกัคคตาใดมีอยู่, นี้คือจตุตถฌาน.

---

92. Yathā samādhi dassayitabbaṃ, tathā paññindriyaṃ taṃ catūsu ariyasaccesu passitabbaṃ. Yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, sā pajānanā catubbidhā asubhato dukkhato anattato ca, yadārammaṇaṃ taṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, yaṃ pajānanto nibbindati vimuccati tathā yaṃ kāmāsavassa pahānaṃ bhavāsavassa diṭṭhāsavassa avijjāsavassa, ayaṃ nirodho appahīnabhūmiyaṃ āsavasamudayo. Imāni cattāri ariyasaccāni yathā paññindriyaṃ passitabbaṃ. Yathāyaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dassanabhūmi. Sotāpattiphalañca yathābhūtaṃ pajānanto nibbindatīti, idaṃ tanukañca. Kāmarāgabyāpādaṃ sakadāgāmiphalañca yaṃ nibbindati virajjati, ayaṃ paṭhamajjhānabhāvanābhūmi ca rāgavirāgā cetovimutti anāgāmiphalañca. Yaṃ vimutti vimuccati, ayaṃ avijjāvirāgā paññāvimutti arahattañca. Ime avippaṭisārā ca vīriyindriyañca cattāro sammappadhānā avippaṭisārā tañca upari yāva samādhi, evaṃ te cattāri jhānāni samādhindriyañca yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti. Ime cattāro satipaṭṭhānā sīlapāripūrimupādāya cāgasaṃhitena ca nibbedhikānañca nimittānaṃ anāvilamanā, idaṃ satindriyaṃ cattāro satipaṭṭhānā. Yaṃ puna imāya dhammadesanāya tīsu ṭhānesu diṭṭhogamanakindriyaṃ kilesapahānena ca sekkhasīlaṃ, idaṃ saddhindriyaṃ. Cattāri ca sotāpattiyaṅgāni phalāni. Samādhindriyāni sopaniyāhārīni sabbasuttesu niddisitabbāni. Yaṃ jhānaṃ paṭilabhanaṃ vīriyagahitaṃyeva ñāṇaṃ paṭissarato, ayaṃ sutamayī paññā. Yo samādhi pubbāparanimittābhāso anomagatitāya yathākāmo, ayaṃ cintāmayī paññā, yaṃ tathāsamāhito yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ bhāvanāmayī paññā. Ayaṃ suttaniddeso.

92. สมาธิอันพึงแสดงฉันใด, ฉันนั้น ปัญญินทรีย์มีอยู่. ปัญญินทรีย์นั้นอันพึงเห็นในอริยสัจสี่. ผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมรู้แจ้งตามความเป็นจริงเพราะเหตุใด, ความรู้แจ้งนั้นมีสี่อย่าง คือ โดยความเป็นอสุภะ โดยความเป็นทุกข์ และโดยความเป็นอนัตตา. อารมณ์ใดเป็นทุกขอริยสัจนั้น, บุคคลผู้รู้แจ้งย่อมหน่าย ย่อมหลุดพ้น. ฉันนั้น การละกามสวะ ภวาสวะ ทิฏฐาสวะ และอวิชชาสวะใด, นี้คือนิโรธ อาสวสมุทัยในภูมิที่ยังไม่ละ. อริยสัจสี่เหล่านี้อันพึงเห็นด้วยปัญญินทรีย์ฉันใด. ผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมรู้แจ้งตามความเป็นจริงฉันใด, นี้คือทัสสนภูมิ. บุคคลผู้รู้แจ้งโสดาปัตติผลตามความเป็นจริงย่อมหน่ายดังนี้, นี้เป็นของเบาบาง. บุคคลย่อมหน่าย ย่อมคลายกำหนัดในกามราคะและพยาบาทและในสกทาคามิผลใด, นี้คือปฐมฌานภาวนาภูมิและเจโตวิมุตติอันปราศจากราคะและอนาคามิผล. บุคคลย่อมหลุดพ้นด้วยวิมุตติใด, นี้คือปัญญาวิมุตติอันปราศจากอวิชชาและอรหัตตผล. ความไม่เดือดร้อนเหล่านี้ก็ดี วิริยินทรีย์ก็ดี สัมมัปปธานสี่ก็ดี ความไม่เดือดร้อนนั้นก็ดี จนถึงสมาธิเบื้องบน. อย่างนี้ ฌานสี่เหล่านั้นก็ดี สมาธินทรีย์ก็ดี ผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมรู้แจ้งตามความเป็นจริง. สติปัฏฐานสี่เหล่านี้ อาศัยความบริบูรณ์แห่งศีล. ด้วยการสละอันประกอบแล้ว และด้วยนิมิตทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งการแทงตลอดของผู้มีจิตไม่ขุ่นมัว, นี้ชื่อว่าสตินทรีย์ สติปัฏฐานสี่. อีกอย่างหนึ่ง ในพระธรรมเทศนานี้ ในฐานะสามประการ อินทรีย์อันเป็นไปสู่ทิฏฐิก็ดี ด้วยการละกิเลสก็ดี ศีลของพระเสขะใดมีอยู่, นี้ชื่อว่าสัทธินทรีย์. และองค์แห่งโสดาปัตติสี่เป็นผลทั้งหลาย. สมาธินทรีย์ทั้งหลายมีอยู่ สมาธินทรีย์นั้นอันพึงนำไปเบื้องบน อันพึงแสดงในพระสูตรทั้งปวง. ฌานใดอันได้แล้ว การได้นั้น บุคคลผู้ระลึกถึงซึ่งญาณอันวิริยะยึดถือไว้แล้วมีอยู่, ญาณนี้ชื่อว่าสุตมยปัญญา. สมาธิใดมีแสงแห่งนิมิตอันเป็นไปก่อนและหลัง เพราะมีคติอันไม่เลวทราม อันสามารถทำให้สำเร็จตามปรารถนามีอยู่, สมาธินี้ชื่อว่าจินตามยปัญญา. ผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมรู้แจ้งตามความเป็นจริงด้วยอาการนั้น, ความรู้แจ้งนี้ชื่อว่าภาวนามยปัญญา. นี้คือการแสดงพระสูตร.

---

Imaṃ suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ bujjhakāradhikaṃ bujjhitabbaṃ. Yehi aṅgehi samannāgataṃ taṃ bujjhissanti tassa aṅgāni bujjhissanti, tena bojjhaṅgā. Tathā ādito yāva sīlaṃ vataṃ cetanā karaṇīyā, kissa sīlāni pāripūreti. Anuppannassa ca akusalassa anuppādāya uppannassa ca akusalassa pahānāya anuppannassa kusalassa uppādāya uppannassa ca kusalassa bhiyyobhāvāya, idaṃ vīriyaṃ tassa tassa bujjhitassa aṅganti. Ayaṃ vīriyasambojjhaṅgo. Iminā vīriyena dve dhammā ādito avippaṭisāro pāmojjañca yā puna pīti avippaṭisārapaccayā pāmojjapaccayā, ayaṃ pītisambojjhaṅgo. Yaṃ pītimanassa kāyo passambhati. Ayaṃ passaddhisambojjhaṅgo. Tena kāyikasukhamānitaṃ yaṃ sukhino cittaṃ samādhiyati, ayaṃ samādhisambojjhaṅgo. Yaṃ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo. Yā sīlamupādāya pañcannaṃ bojjhaṅgānaṃ upādāyānulomatā nimittāyanā pītibhāgiyānañca visesabhāgiyānañca apilāpanatā sahagatā hoti anavamaggo, ayaṃ satisambojjhaṅgo. Yaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, accāraddhavīriyaṃ karoti. Uddhaccabhūmīti katā abhipatthitaṃ peseti. Kosajjabhūmīti garahito rahitehi aṅgehi bujjhati yaṃ cakkhusamathapathaṃ, sā upekkhāti. Tena sā upekkhā tassa bojjhaṅgassa aṅganti karitvā upekkhāsambojjhaṅgoti vuccate. Eso suttaniddeso.

พระสูตรนี้พึงทราบว่าเป็นส่วนแห่งการแทงตลอด มีการรู้แจ้งเป็นสำคัญ. ชนทั้งหลายผู้ประกอบด้วยองค์ใด ย่อมรู้พระสูตรนั้น ย่อมรู้ซึ่งองค์ทั้งหลายของพระสูตรนั้น ด้วยเหตุนั้นจึงชื่อว่าโพชฌงค์. อีกประการหนึ่ง พึงทำเจตนาตั้งแต่ต้นจนถึงศีลและวัตร. เพื่ออะไรจึงบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์? เพื่อไม่ให้อกุศลที่ยังไม่เกิดเกิดขึ้น เพื่อละอกุศลที่เกิดขึ้นแล้ว เพื่อให้กุศลที่ยังไม่เกิดเกิดขึ้น เพื่อให้กุศลที่เกิดขึ้นแล้วเจริญยิ่งขึ้น. ความเพียรนี้เป็นองค์แห่งการรู้แจ้งนั้นๆ. นี้คือวิริยสัมโพชฌงค์. ด้วยความเพียรนี้ ธรรมสองประการคือความไม่เดือดร้อนใจและความปราโมทย์ย่อมมีตั้งแต่ต้น. อีกทั้งปีติที่เกิดจากความไม่เดือดร้อนใจและจากความปราโมทย์นี้คือปีติสัมโพชฌงค์. กายของผู้มีปีติย่อมสงบระงับ. นี้คือปัสสัทธิสัมโพชฌงค์. ด้วยปัสสัทธิสัมโพชฌงค์นั้น กายิกสุขย่อมนำมาซึ่งความสุข. จิตของผู้มีความสุขย่อมตั้งมั่น. นี้คือสมาธิสัมโพชฌงค์. ผู้มีจิตตั้งมั่นย่อมรู้แจ้งตามความเป็นจริง. นี้คือธัมมวิจยสัมโพชฌงค์. สติสัมโพชฌงค์คือความสอดคล้อง ความเป็นเหตุ และความไม่หลงลืมที่เกิดจากศีลและโพชฌงค์ทั้งห้า ซึ่งเป็นส่วนแห่งปีติและส่วนแห่งวิเศษ เป็นทางที่ไม่ผิด. ผู้ใดรู้แจ้งตามความเป็นจริง ย่อมทำความเพียรที่ตึงเครียดเกินไป. ภาวะแห่งอุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน) ย่อมเกิดขึ้น ย่อมส่งไปสู่ความปรารถนาที่เกินเลย. ภาวะแห่งโกสัชชะ (ความเกียจคร้าน) ย่อมถูกตำหนิ. ผู้ใดรู้แจ้งทางแห่งความสงบของจักขุปสาทด้วยองค์ที่ปราศจากความตำหนิ. อุเบกขานั้นเป็นองค์แห่งโพชฌงค์นั้น. ด้วยเหตุนั้นจึงเรียกว่าอุเบกขาสัมโพชฌงค์. นี้คือการแสดงพระสูตร.

---

93. Tattha katamā desanā? Asmiṃ sutte cattāri ariyasaccāni desitāni. Tattha katamo vicayo? Sīlavato avippaṭisāro yāva vimutti imissāya pucchāya minikimatthassamīti dve padāni pucchā dve padāni visajjanāni dvīhi padehi dve abhiññaṃ dvīhi ceva padehi visajjanā kiṃ pucchati nibbādhikaṃ kāyabhūmiṃ kammassa tathā hi patiṭṭhā ca asekkhe dhamme uppādeti. Tattha katamā yutti? Sīlavato avippaṭisāro bhavati kiṃ nicchandassa ca virāgo atthi esā yutti. Tattha katamaṃ padaṭṭhānaṃ? Vīriyaṃ vīriyindriyassa padaṭṭhānaṃ. Samādhi samādhindriyassa padaṭṭhānaṃ. Paññā paññindriyassa padaṭṭhānaṃ. Vīriyaṃ adosassa padaṭṭhānaṃ. Samādhi alobhassa padaṭṭhānaṃ. Paññā amohassa padaṭṭhānaṃ. Vīriyindriyaṃ tiṇṇaṃ maggaṅgānaṃ padaṭṭhānaṃ, sammāvācāya sammākammantassa sammāājīvassa. Samādhindriyaṃ tiṇṇaṃ maggaṅgānaṃ padaṭṭhānaṃ, sammāsaṅkappassa sammāvācāya sammāsamādhino. Paññindriyaṃ dvinnaṃ maggaṅgānaṃ padaṭṭhānaṃ, sammāsatiyā sammādiṭṭhiyā ca.

93. ในบรรดาหาระเหล่านั้น เทศนาหาระคืออะไร? ในพระสูตรนี้ อริยสัจสี่ประการได้ถูกแสดงไว้. ในบรรดาหาระเหล่านั้น วิจยหาระคืออะไร? ความไม่เดือดร้อนใจของผู้มีศีลจนถึงวิมุตติ. ด้วยคำถามนี้ว่า 'เปรียบเทียบความหมายอะไร?' คำสองบทเป็นคำถาม คำสองบทเป็นคำตอบ. พึงรู้คำถามสองอย่างด้วยคำสองบท และพึงรู้คำตอบด้วยคำสองบท. ถามอะไร? ถามถึงกายภูมิที่กิเลสศัตรูไม่เบียดเบียน. เพราะเหตุนั้น การตั้งมั่นแห่งกรรมภาวนาย่อมยังธรรมอันเป็นอเสกขะให้เกิดขึ้น. ในบรรดาหาระเหล่านั้น ยุติหาระคืออะไร? ความไม่เดือดร้อนใจย่อมมีแก่ผู้มีศีล. อะไรเกิดขึ้น? ความคลายกำหนัดย่อมมีแก่ผู้ไม่มีฉันทะ. นี้คือยุติหาระ. ในบรรดาหาระเหล่านั้น ปทัฏฐานหาระคืออะไร? วิริยะเป็นปทัฏฐานของวิริยินทรีย์. สมาธิเป็นปทัฏฐานของสมาธินทรีย์. ปัญญาเป็นปทัฏฐานของปัญญินทรีย์. วิริยะเป็นปทัฏฐานของอโทสะ. สมาธิเป็นปทัฏฐานของอโลภะ. ปัญญาเป็นปทัฏฐานของอโมหะ. วิริยินทรีย์เป็นปทัฏฐานของมรรคมีองค์สาม คือ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ. สมาธินทรีย์เป็นปทัฏฐานของมรรคมีองค์สาม คือ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมาสมาธิ. ปัญญินทรีย์เป็นปทัฏฐานของมรรคมีองค์สอง คือ สัมมาสติและสัมมาทิฏฐิ.

---

Tattha katamo lakkhaṇo? Sīlakkhandhe vutte sabbe tayo khandhā vuttā bhavanti, sīlameva hi selopamatā yathā selo sabbapaccatthikehi akaraṇīyo evaṃ taṃ cittaṃ sabbakilesehi na kampatīti, ayaṃ amoho. Virattaṃ rajanīyesūti ayaṃ alobho. Kopaneyye na kuppatīti ayaṃ adoso. Tattha paññā amoho kusalamūlaṃ, alobho alobhoyeva, adoso adosoyeva. Imehi tīhi kusalamūlehi sekkhabhūmiyaṃ ṭhito asekkhamaggaṃ uppādeti. Sekkhabhūmi sampattikammadhamme uppādeti, sā ca sammāvimutti, yañca vimuttirasañāṇadassanaṃ ime dasa asekkhānaṃ arahattaṃ dhammā. Tattha aṭṭhaṅgikena maggena catubbidhā bhāvanāpi labbhati. Sīlabhāvanā kāyabhāvanā cittabhāvanā paññābhāvanā ca. Tattha sammākammantena sammāājīvena ca kāyo bhāvito. Sammāvācāya sammāvāyāmena ca sīlaṃ bhāvitaṃ. Sammāsaṅkappena sammāsamādhinā ca cittaṃ bhāvitaṃ. Sammādiṭṭhiyā sammāsatiyā ca paññā bhāvitā. Imāya catubbidhāya bhāvanāya dve dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti cittaṃ paññañca. Cittaṃ bhāvanāya samatho, paññā bhāvanāya vipassanā. Tattha paññā avijjāpahānena cittaṃ upakkilesehi amissīkatanti. Paññā bhāvanāya cittabhāvanaṃyeva paripūreti. Evaṃ yassa subhāvitaṃ cittaṃ kuto taṃ dukkhamessatīti. Api ca kho pana tassa āyasmato abyāpādadhātu adhimuttā, na so petaṃ samāpanno tassa saṅkhāpahāraṃ deti, saṅkhāvitakkite sarīre dukkhaṃ na vediyati, ayaṃ suttattho.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ลักขณหาระคืออะไร? เมื่อกล่าวถึงศีลขันธ์ ขันธ์ทั้งสามทั้งหมดก็ถูกกล่าวถึงด้วย. แท้จริง ศีลเท่านั้นเปรียบเหมือนภูเขา. ภูเขาไม่ถูกศัตรูทั้งปวงทำลายฉันใด จิตนั้นก็ไม่หวั่นไหวด้วยกิเลสทั้งปวงฉันนั้น. นี้คืออโมหะ. ความคลายกำหนัดในอารมณ์ที่น่ากำหนัด นี้คืออโลภะ. ไม่โกรธในสิ่งที่น่าโกรธ นี้คืออโทสะ. ในเทศนานั้น ปัญญาคืออโมหะอันเป็นกุศลมูล. อโลภะก็คืออโลภะนั่นเอง. อโทสะก็คืออโทสะนั่นเอง. ผู้ตั้งอยู่ในภูมิแห่งเสกขะด้วยกุศลมูลสามประการนี้ ย่อมยังอเสกขมรรคให้เกิดขึ้น. ภูมิแห่งเสกขะย่อมยังธรรมอันเป็นกรรมที่สมบูรณ์ให้เกิดขึ้น. และสัมมาวิมุตตินั้น กับญาณทัสสนะอันเป็นรสแห่งวิมุตติใด ธรรมแห่งอรหัตต์สิบประการเหล่านี้เป็นของอเสกขะ. ในเทศนานั้น การเจริญภาวนาสี่ประการย่อมได้ด้วยมรรคมีองค์แปด คือ สีลภาวนา กายภาวนา จิตตภาวนา และปัญญาภาวนา. ในบรรดาภาวนาเหล่านั้น กายย่อมได้รับการเจริญด้วยสัมมากัมมันตะและสัมมาอาชีวะ. ศีลย่อมได้รับการเจริญด้วยสัมมาวาจาและสัมมาวายามะ. จิตย่อมได้รับการเจริญด้วยสัมมาสังกัปปะและสัมมาสมาธิ. ปัญญาย่อมได้รับการเจริญด้วยสัมมาทิฏฐิและสัมมาสติ. ด้วยภาวนาสี่ประการนี้ ธรรมสองประการคือจิตและปัญญาย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา. จิตคือสมถะแห่งภาวนา. ปัญญาคือวิปัสสนาแห่งภาวนา. ในเทศนานั้น ปัญญาด้วยการละอวิชชา ย่อมทำให้จิตไม่ปะปนกับอุปกิเลส. ด้วยปัญญาภาวนา ย่อมบำเพ็ญจิตตภาวนาให้บริบูรณ์เท่านั้น. จิตที่เจริญดีแล้วของบุคคลใด ทุกข์จะมาจากไหน? อนึ่ง ธาตุแห่งอัพยาบาท (ความไม่พยาบาท) ของพระผู้มีอายุนั้นเป็นสิ่งที่อธิษฐานไว้. ท่านนั้นเข้าถึงธาตุนั้นแล้ว. ในกายที่ปราศจากการกระทบกระทั่งแห่งสังขาร ย่อมไม่เสวยทุกข์. นี้คืออรรถแห่งพระสูตร.

---

94. Tattha katamā desanā? Imamhi sutte dasa asekkhā arahattadhammā desitā appamāṇā ca sammā vibhāvanā. Tattha katamo vicayo? Selopamatā ye ye dhammā vedanīyasukhadukkhopagatā, te sabbe nirūpaṃ vānupassantānaṃ vūpagatā kāyato vedayitaparikkhāro appavattito dukkhaṃ na vediyati. Tattha katamā yutti, yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ kuto taṃ dukkhamessatīti. Tīsu bhāvanāsu dukkhaṃ nakkhamati cittaṃ cittabhāvanāya ca. Nirodhabhāvanāya ca ānantarikā samādhibhāvanāya ca. Iti yassevaṃ bhāvitaṃ cittanti samādhi phalassa padaṭṭhānaṃ.

94. ในบรรดาหาระเหล่านั้น เทศนาหาระคืออะไร? ในพระสูตรนี้ อรหัตตธรรมสิบประการของอเสกขะ ซึ่งเป็นอัปปมาณะและมีการเจริญดีแล้ว ได้ถูกแสดงไว้. ในบรรดาหาระเหล่านั้น วิจยหาระคืออะไร? ธรรมทั้งหลายใดที่เปรียบเหมือนภูเขา ได้เข้าถึงสุขและทุกข์ที่พึงเสวย ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเมื่อผู้พิจารณาเห็นว่าไม่มีรูป ย่อมสงบระงับไป. เพราะการปรุงแต่งแห่งเวทนาไม่เกิดขึ้นจากกาย ทุกข์จึงไม่ถูกเสวย. ในบรรดาหาระเหล่านั้น ยุติหาระคืออะไร? จิตที่เจริญดีแล้วของบุคคลใด ทุกข์จะมาจากไหน? ในภาวนาสามประการคือ จิตตภาวนา นิโรธภาวนา และอนันตริกสมาธิภาวนา ทุกข์ย่อมไม่ทนอยู่. จิตที่เจริญดีแล้วของบุคคลใดเป็นเช่นนี้ สมาธิย่อมเป็นปทัฏฐานแห่งผล.

---

Tattha katamo lakkhaṇo? Yassevaṃ bhāvitaṃ cittanti cittāni bhāvitāni yathā paṭhamaṃ niddiṭṭhāni paññā sīlaṃ kāyo cittaṃ, sīlampi subhāvitaṃ kāyikacetasikañca ṭhitattā nānupakampatīti vedanāpi tathā saññāpi saṅkhārāpi. Kuto taṃ dukkhamessatīti sukhampi nānugacchati, adukkhamasukhampi nāgatanti.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ลักขณหาระคืออะไร? ในบทว่า 'ยสฺเสวํ ภาวิตํ จิตฺตํ' (จิตที่เจริญแล้วอย่างนี้ของบุคคลใด) จิตทั้งหลายที่เจริญแล้วตามที่ระบุไว้ในเบื้องต้น คือ ปัญญา ศีล กาย (นามกาย) และจิต. แม้ศีลที่เจริญดีแล้ว (ก็ชื่อว่าเจริญ) กายิกสุขและเจตสิกสุขด้วย. ในบทว่า 'ฐิตตฺตา นานุปกมฺปติ' (เพราะเป็นผู้มีตนตั้งมั่น จึงไม่หวั่นไหว) แม้เวทนา สัญญา และสังขาร ก็เช่นเดียวกัน. ในบทว่า 'กุโต ตํ ทุกฺขเมสฺสติ' (ทุกข์นั้นจะมาจากไหนถึงเขา) แม้สุขเวทนาก็ไม่ติดตามไป แม้อทุกขมสุขเวทนาก็ไม่มาถึง.

---

Tattha katamo catubyūho hāro? Idha bhagavato ko adhippāyo? Ye dukkhena adhikā bhavissanti, te evarūpāhi samāpattīhi virahissanti. Ayamettha bhagavato adhippāyo. Ye ca appasannā, te hi bhavissanti, pasannānañca pītipāmojjaṃ bhavissati, ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo. Āvaṭṭoti natthi āvaṭṭanassa bhūmi.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น จตุพยูหหาระคืออะไร? ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคมีพระประสงค์อะไร? ชนทั้งหลายเหล่าใดจักเป็นผู้มากด้วยทุกข์ ชนเหล่านั้นจักอยู่ด้วยสมาบัติมีรูปอย่างนี้ นี้เป็นพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในเรื่องนี้. และชนทั้งหลายเหล่าใดที่ไม่เลื่อมใส ชนเหล่านั้นก็จักเลื่อมใส และปีติปราโมทย์จักมีแก่ชนทั้งหลายผู้เลื่อมใส นี้เป็นพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในพระสูตรนั้น. บทว่า 'อาวฏฺโฏ' (อาวัฏฏะ) คือไม่มีภูมิแห่งอาวัฏฏนหาระ.

---

Vibhattīti yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ kuto taṃ dukkhamessatīti duvidho niddeso – dukkhahetuniddeso ca paṭipakkhaniddeso ca. Ko so dukkhahetu? Yato dukkhaṃ āgacchati paṭipakkhe vutte sesadhammānaṃ sīlaṃ hetu ca paccayo ca, te sabbe dhammā vuttā honti. Ekabodhipakkhiye dhamme vutte sabbe bodhagamanīyā dhammā vuttā bhavanti.

บทว่า 'วิภัตติ' ในบทว่า 'ยสฺเสวํ ภาวิตํ จิตฺตํ กุโต ตํ ทุกฺขเมสฺสติ' นี้ มีการระบุ ๒ อย่าง คือ การระบุเหตุแห่งทุกข์ และการระบุสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์. เหตุแห่งทุกข์นั้นคืออะไร? คือสิ่งที่ทุกข์ย่อมมาถึง. เมื่อกล่าวถึงสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์ ศีลเป็นทั้งเหตุและปัจจัยของธรรมที่เหลือ ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดชื่อว่าถูกกล่าวถึงแล้ว. เมื่อกล่าวถึงโพธิปักขิยธรรมข้อหนึ่ง ธรรมทั้งปวงที่นำไปสู่การตรัสรู้ก็ชื่อว่าถูกกล่าวถึงแล้ว.

---

Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye avippaṭisārena chandikā, te sīlapāripūrī bhavanti pāmojjachandikā avippaṭisārīpāripūrī, ayamettha bhagavato adhippāyo…pe… ayaṃ catubyūho hāro.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น จตุพยูหหาระคืออะไร? ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคมีพระประสงค์อะไร? ผลเหล่าใดที่มีความพอใจด้วยความไม่เดือดร้อนใจ ผลเหล่านั้นย่อมเป็นความบริบูรณ์แห่งศีล ความพอใจในปราโมทย์ย่อมเป็นความบริบูรณ์แห่งความไม่เดือดร้อนใจเป็นต้น นี้เป็นพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในเรื่องนี้...ฯลฯ... นี้คือจตุพยูหหาระ.

---

Tattha katamo āvaṭṭo? Idaṃ suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ. Yo nibbedho, ayaṃ nirodho. Yena nibbijjhati, so maggo. Yaṃ nibbijjhati, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ nibbedhagāminā maggena pahīyati, samudayoyaṃ vutto.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น อาวัฏฏหาระคืออะไร? พระสูตรนี้เป็นนิพเพธภาคิยสูตร (พระสูตรที่เป็นไปในส่วนแห่งการแทงตลอด). การแทงตลอดใด (การทำลายกิเลส) นี้คือนิโรธ. สิ่งใดที่ใช้แทงตลอด (ทำลาย) สิ่งนั้นคือมรรค. สิ่งใดที่ถูกแทงตลอด (ถูกทำลาย) สิ่งนั้นคือทุกข์. สิ่งใดที่ถูกละด้วยมรรคที่นำไปสู่การแทงตลอด สิ่งนี้เรียกว่าสมุทัย.

---

Tattha katamā vibhatti? Sīlavato avippaṭisāroti vibhajjabyākaraṇīyaṃ, parāmasantassa natthi avippaṭisāro yāva dosakataṃ kāyena vā vācāya vā akusalaṃ ārabhati. Kiñcipissa evaṃ hoti ‘‘sukatametaṃ sucaritametaṃ no cassa tena avippaṭisārena pāmojjaṃ jāyati yāva vimutti, tassa sīlavato avippaṭisāro’’ti vibhajjabyākaraṇīyaṃ, ayaṃ vibhattihāro.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น วิภัตติหาระคืออะไร? บทว่า 'สีลวโต อวิปฺปฏิสาโร' (ความไม่เดือดร้อนใจย่อมมีแก่ผู้มีศีล) เป็นสิ่งที่ควรจำแนกตอบ. สำหรับผู้ที่พิจารณา (ความผิด) ย่อมไม่มีความไม่เดือดร้อนใจ ตราบเท่าที่เขายังปรารภอกุศลที่ทำด้วยโทสะทางกายหรือทางวาจา. แม้ว่าสุจริตนี้จะเป็นสิ่งที่เขาทำดีแล้วก็ตาม แต่ความปราโมทย์ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่เขาด้วยความไม่เดือดร้อนใจนั้นจนถึงวิมุตติ. บทว่า 'ความไม่เดือดร้อนใจย่อมมีแก่ผู้มีศีลนั้น' เป็นสิ่งที่ควรจำแนกตอบ นี้คือวิภัตติหาระ.

---

Tattha katamā parivattanā? Imehi sattahi upanisāsampattīhi ekādasa upanisā vibhattiyaṃ pajahānaṃ pajahanti, ayaṃ parivattanā.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ปริวัตตนหาระคืออะไร? ด้วยความสมบูรณ์แห่งอุปนิสัย ๗ ประการเหล่านี้ อุปนิสัย ๑๑ ประการในการจำแนก ย่อมละธรรมที่ควรละ นี้คือปริวัตตนหาระ.

---

Tattha katamā vevacanā? Imesaṃ ariyadhammānaṃ balabojjhaṅgavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ imāni vevacanāni.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น เววจนหาระคืออะไร? คำเหล่านี้เป็นไวพจน์ของอริยธรรมทั้งหลาย คือ พละ โพชฌงค์ วิโมกข์ สมาธิ และสมาบัติเหล่านี้.

---

Tattha katamā paññatti? Sīlavato avippaṭisāroti sīlakkhandhe nekkhammapaññattiyā paññattaṃ, nisajjapaññatti ca evaṃ dasa aṅgāni dvīhi dvīhi aṅgehi paññattāni.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ปัญญัตติหาระคืออะไร? ในบทว่า 'สีลวโต อวิปฺปฏิสาโร' บัญญัติไว้ในศีลขันธ์ด้วยเนกขัมมบัญญัติ และบัญญัติด้วยนิสสัชชบัญญัติ. องค์ ๑๐ ประการในพระสูตรนี้ บัญญัติไว้ด้วยองค์อย่างละ ๒ อย่างละ ๒ อย่างนี้.

---

Tattha katamo otaraṇo? Idaṃ nibbedhabhāgiyasuttaṃ pañcasu otiṇṇaṃ yathā yaṃ paṭhamaṃ niddiṭṭhaṃ evamindriyādikhandhadhātuāyatanesu niddisitabbāni.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น โอตรณหาระคืออะไร? พระสูตรนิพเพธภาคิยะนี้ หยั่งลงในพระสูตร ๕ หมวด. ตามที่ระบุไว้ในเบื้องต้นอย่างไร ก็พึงระบุไว้ในอินทรีย์เป็นต้น ขันธ์ ธาตุ และอายตนะ อย่างนั้น.

---

Tattha katamo sodhano hāro? Sīlavato avippaṭisāroti na tāva suddho ārambho avippaṭisārino pāmojjanti na tāva suddho ārambho yāni ekādasa padāni desitāni yadā tadā suddho ārambho, ayaṃ sodhano.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น โสธนหาระคืออะไร? การเริ่มต้นว่า 'ความไม่เดือดร้อนใจย่อมมีแก่ผู้มีศีล' ยังไม่บริสุทธิ์ก่อน. การเริ่มต้นว่า 'ความปราโมทย์ย่อมมีแก่ผู้ไม่เดือดร้อนใจ' ยังไม่บริสุทธิ์ก่อน. เมื่อใดที่บททั้ง ๑๑ ได้แสดงไว้แล้ว เมื่อนั้นการเริ่มต้นจึงบริสุทธิ์ นี้คือโสธนหาระ.

---

Tattha katamo adhiṭṭhāno? Sīlavemattatāya paññattaṃ evaṃ dasa padāni sabbāni sīlakkhandhassa ānisaṃso, te ca patirūpadesavāso ca paccayo attasammāpaṇidhānañca hetu, samādhikkhandhassa sukhaṃ hetu passaddhi paccayo, yena jhānasahajāti ca ṭhānanti jhānaṅgā aparo pariyāyo kāmesu ādīnavānupassanā samādhino paccayo nekkhamme ānisaṃsadassāvitā hetu.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น อธิฏฐานหาระคืออะไร? บัญญัติไว้ด้วยความเป็นศีลเวมัตตะ (ความต่างแห่งศีล). บททั้ง ๑๐ ประการนี้ทั้งหมดเป็นอานิสงส์ของศีลขันธ์. และการอยู่ในปฏิรูปเทสเป็นปัจจัย การตั้งตนไว้ชอบเป็นเหตุ. สุขเป็นเหตุแห่งสมาธิขันธ์ ปัสสัทธิเป็นปัจจัย. การเกิดพร้อมด้วยฌานเป็นที่ตั้ง (เหตุ) ด้วยเหตุใด องค์ฌานจึงมี ๓. อีกนัยหนึ่ง การเห็นโทษในกามทั้งหลายเป็นปัจจัยแห่งสมาธิ การเห็นอานิสงส์ในเนกขัมมะเป็นเหตุ.

---

Tattha katamā samāropanā? Yaṃ vīriyindriyaṃ, so sīlakkhandho. Yaṃ sīlaṃ, te cattāro dhammā padhānā. Yaṃ dhammānudhammapaṭipatti, so pātimokkhasaṃvaro.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น สมาโรปนหาระคืออะไร? วิริยินทรีย์ใด วิริยินทรีย์นั้นคือกองศีล. ศีลใด ธรรม ๔ ประการเหล่านั้นเป็นประธาน. การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมใด การปฏิบัตินั้นคือปาติโมกขสังวร.

---

95. Yassa selopamaṃ cittanti gāthā , selopamanti upamā yathā selo vātena na kampati na uṇhena na sītena saṃkampati. Yathā anekā acetanā, te uṇhena milāyanti, sītena avasussanti, vātena bhajanti. Na evaṃ selo virattaṃ rajanīyesu dosanīye na dussatīti kāraṇaṃ dosanīye domanassantaṃ, na duṭṭhena vā kampati uṇhena vā, so milāyati sītena vā avasussati, evaṃ cittaṃ rāgena nānussati sītena kampatīti. Kiṃ kāraṇaṃ? Virattaṃ rajanīyesu dosanīye na dussati. Kiṃ kāraṇaṃ? Dosanīye panassanti na dussati, aduṭṭhaṃ taṃ na kosissanti, tena kuppanīye na kuppati, yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ kuto taṃ dukkhaniddeso ca kuto evarūpassa dukkhaṃ āgamissatīti niddiṭṭhaṃ.

95. บทว่า 'ยสฺส เสโลปมํ จิตฺตํ' เป็นคาถา. บทว่า 'เสโลปมํ' เป็นอุปมา เหมือนภูเขาหินไม่หวั่นไหวด้วยลม ไม่หวั่นไหวด้วยความร้อน ไม่หวั่นไหวด้วยความเย็น. เหมือนสิ่งไม่มีเจตนาหลายอย่าง ย่อมเหี่ยวแห้งด้วยความร้อน แห้งกรอบด้วยความเย็น แตกสลายด้วยลม. ภูเขาหินไม่เป็นอย่างนั้น (คือ) ไม่กำหนัดในอารมณ์ที่น่ากำหนัด ไม่ประทุษร้ายในอารมณ์ที่น่าประทุษร้าย นี้เป็นเหตุ. ในอารมณ์ที่น่าประทุษร้าย ย่อมมีความประทุษร้ายเป็นที่สุด. ไม่หวั่นไหวด้วยความโกรธ หรือด้วยความร้อน. เขาเหี่ยวแห้งหรือแห้งกรอบด้วยความเย็น. จิตย่อมไม่ระลึกถึงด้วยราคะอย่างนี้ ย่อมหวั่นไหวด้วยความเย็น. อะไรเป็นเหตุ? คือไม่กำหนัดในอารมณ์ที่น่ากำหนัด ไม่ประทุษร้ายในอารมณ์ที่น่าประทุษร้าย. อะไรเป็นเหตุ? คือในอารมณ์ที่น่าประทุษร้ายนั้น ย่อมไม่ประทุษร้าย. บุคคลผู้ไม่ประทุษร้ายนั้น (คนอื่น) จักไม่โกรธเคือง. ด้วยเหตุนั้น ย่อมไม่โกรธในสิ่งที่ควรโกรธ. บทว่า 'ยสฺเสวํ ภาวิตํ จิตฺตํ กุโต นํ ทุกฺขเมสฺสติ' เป็นการระบุว่า ทุกข์เช่นนี้จะมาถึงบุคคลผู้มีจิตที่อบรมแล้วอย่างนี้ได้อย่างไร.

---

Parivattanāti kuto taṃ dukkhamessatīti yaṃ cetasikaṃ sukhaṃ anupādisesā ayaṃ natthi sopādisesā ayaṃ atthi. Puna evamāhaṃsu taṃ khaṇaṃ taṃ muhuttaṃ ubhayameva avedayitaṃ sopādisesaṃ yañca anupādisesaṃ yañca taṃ khaṇaṃ taṃ muhuttaṃ anupādisesaṃ yañca sopādisesaṃ ca avedayitaṃ. Sukhamāpannassa anāvattikanti ayamettha viseso parivattanā.

บทว่า 'ปริวตฺตนา' คือ 'ทุกข์นั้นจะมาจากไหนถึงเขา' สุขทางใจใด อนุปาทิเสสนิพพานธาตุนี้ไม่มี สอุปาทิเสสนิพพานธาตุนี้มี. อีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวว่า ในขณะนั้น ในครู่ยามนั้น ทั้งสอุปาทิเสสนิพพานธาตุและอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ เป็นสิ่งที่เสวยแล้ว. ในขณะนั้น ในครู่ยามนั้น ทั้งอนุปาทิเสสนิพพานธาตุและสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ เป็นสิ่งที่เสวยแล้ว. สำหรับผู้ที่ถึงสุขแล้ว ย่อมไม่มีการกลับมาอีก นี้เป็นความพิเศษแห่งปริวัตตนหาระในเรื่องนี้.

---

Tattha katamo vevacano? Yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ vā bhāvitaṃ subhāvitaṃ anuṭṭhitaṃ vatthukataṃ susamāraddhaṃ. Cittanti mano viññāṇaṃ manindriyaṃ manoviññāṇadhātu.

ในบรรดาหารเหล่านั้น เววจนหารคืออะไร? จิตของบุคคลใดที่อบรมแล้วอย่างนี้ อบรมรอบแล้ว อบรมดีแล้ว ให้เกิดขึ้นแล้ว กระทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ปรารภดีแล้ว. คำว่า “จิต” คือ มโนวิญญาณ มนินทรีย์ มโนวิญญาณธาตุ.

---

Tattha katamā paññatti? Cittaṃ mano saṅkhārā vūpasamapaññattiyā paññattaṃ. Samādhi asekkhapaññattiyā paññatto. Dukkhaṃ ucchinnapaññattiyā paññattaṃ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปัญญัตติหารคืออะไร? จิตได้บัญญัติไว้ด้วยการบัญญัติความสงบระงับแห่งมโนสังขาร. สมาธิได้บัญญัติไว้ด้วยอเสกขบัญญัติ. ทุกข์ได้บัญญัติไว้ด้วยอุจฉินนบัญญัติ.

---

Tattha katamo otaraṇo? Citte niddiṭṭhe pañcakkhandhā niddiṭṭhā honti, ayaṃ khandhesu otaraṇo, manoviññāṇadhātuyā niddiṭṭhāya aṭṭhārasa dhātuyo niddiṭṭhā honti, ayaṃ dhātūsu otaraṇo. Manāyatane niddiṭṭhe sabbāni āyatanāni niddiṭṭhāni honti. Tattha manāyatanaṃ nāmarūpassa padaṭṭhānaṃ. Nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ. Tathā paṭiccasamuppāde. Ayaṃ otaraṇo. Tattha katamo sodhano suddhoyeva ārambho.

ในบรรดาหารเหล่านั้น โอตรณหารคืออะไร? เมื่อระบุถึงจิต ขันธ์ ๕ ย่อมเป็นอันระบุถึงแล้ว นี้คือการหยั่งลงในขันธ์. เมื่อระบุมโนวิญญาณธาตุ ธาตุ ๑๘ ย่อมเป็นอันระบุถึงแล้ว นี้คือการหยั่งลงในธาตุ. เมื่อระบุมนายตนะ อายตนะทั้งหมด ย่อมเป็นอันระบุถึงแล้ว. ในการแสดงนั้น มนายตนะเป็นปทัฏฐานของนามรูป. เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี. ในปฏิจจสมุปบาทก็เช่นกัน. นี้คือโอตรณหาร. ในบรรดาหารเหล่านั้น โสธนหารคืออะไร? ความปรารภที่บริสุทธิ์เท่านั้น.

---

Tattha katamo adhiṭṭhāno? Chaḷindriyaṃ bhāvanā ekattāyaṃ paññatti chaṭṭhitena kāyo ekattāya paññatto.

ในบรรดาหารเหล่านั้น อธิฏฐานหารคืออะไร? การเจริญอินทรีย์ ๖ เป็นการบัญญัติเพื่อความเป็นหนึ่ง. กายที่ตั้งอยู่ในอินทรีย์ที่ ๖ ได้บัญญัติไว้เพื่อความเป็นหนึ่ง.

---

Tattha katamo parikkhāro? Cittassa pubbahetu samuppādāya manasikāro ca tappoṇatā ca yaṃ asamāhitabhūmiyaṃ ca visesadhammānaṃ abhāvitattā cittasatataṃ gacchati, sace samādhino sukhaṃ hetu avippaṭisāro paccayo, ayaṃ hetu ayaṃ paccayo parikkhāro.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปริกขารหารคืออะไร? การมนสิการและความน้อมไปในเหตุในก่อนเพื่อการเกิดขึ้นแห่งจิต. เพราะไม่ได้เจริญวิเศษธรรมในภูมิที่จิตไม่ตั้งมั่น จิตย่อมถึงความสืบต่อ. หากสุขเป็นเหตุแห่งสมาธิ ความไม่เดือดร้อนใจเป็นปัจจัย. นี้คือเหตุ นี้คือปัจจัย ปริกขารหาร.

---

Tattha katamā samāropanā? Yassevaṃ bhāvitanti tassa dhammā samāropayitabbā. Kāyo sīlaṃ paññā bhāvitacittanti anabhirataṃ anapaṇataṃ anekaṃ anutaṃ anāpajjāsattaṃ ayaṃ samaññāyatanā na tassa sekkhassa sammāsamādhi sabbe asekkhā dasa arahantadhammā niddiṭṭhā honti. Asekkhabhāgiyāni suttāni.

ในบรรดาหารเหล่านั้น สมาโรปนหารคืออะไร? ในคำสอนว่า “จิตของบุคคลใดที่อบรมแล้วอย่างนี้” ธรรมทั้งหลายของบุคคลนั้นพึงยกขึ้นประกอบ. กาย ศีล ปัญญา จิตที่อบรมแล้ว คือ ไม่ยินดี ไม่น้อมไป ไม่เป็นอย่างอื่น ไม่สรรเสริญ ไม่ติดข้อง. สมาธินี้ไม่เป็นสัมมาสมาธิของพระเสกขะนั้น เพื่ออายตนะคือความสงบ. อรหันตธรรม ๑๐ ประการที่เป็นอเสกขะทั้งหมด ย่อมถูกระบุไว้. พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งอเสกขะ.

---

96. Yassa nūna, bhante, kāyagatāsati abhāvitā, ayaṃ so aññataraṃ sabrahmacāriṃ āsajja samāpajja appaṭinisajja janapadacārikaṃ pakkameyya, so āyasmā imasmiṃ vippaṭijānāti dve pajāni paṭijānāti cittabhāvanāyañca diṭṭhiyā pahānaṃ, kāyabhāvanāyañca diṭṭhippahānaṃ, kāyabhāvanāyañca taṇhāpahānaṃ, yaṃ paṭhamaṃ upamaṃ karoti. Asucināpi sucināpi pathavī neva aṭṭiyati na jigucchati na pītipāmojjaṃ paṭilabhati, evameva hi pathavīsamena so cetasā anvayena appakena averena abyāpajjena viharāmīti. Iti so āyasmā kiṃ paṭijānāti, kāyabhāvanāya sukhindriyapahānaṃ paṭijānāti, cittabhāvanāya somanassindriyapahānaṃ paṭijānāti. Kāyikā vedanā rāgānusayamanugatānaṃ sukhindriyaṃ paṭikkhipati. Na hi vedanākkhandhaṃ yā cetasikā sukhavedanā tattha ayaṃ paṭilābhapaccayā uppajjati sukhaṃ somanassaṃ. Sotaṃ paṭikkhipati, na hi manosamphassajaṃ vedanaṃ. Tattha catūsu mahābhūtesu rūpakkhandhassa anusayapaṭighapahānaṃ bhaṇati. Kāme rūpañca tañca asekkhabhūmiyaṃ. Kāye kāyānupassanā diṭṭhadhammasukhavihārañca. Balena ca ussāhena ca sabbaṃ manasi katattānaṃ pahānaṃ medaṃ katālikāya ca purisena ca maṇḍanakajātikena ca, etehi imassa mātāpitusambhūtaṃ paccavekkhaṇaṃ, so kāyena ca kāyānupassanāya ca cittena ca cittānupassanāya ca dve dhamme dhāreti. Kāyakilesavatthuṃ cittena ca cittasannissaye cittena subhāvitena sattannaṃ ca samāpattīnaṃ viharituṃ paṭijānāti.

96. ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้เจริญ หากบุคคลใดไม่ได้เจริญกายคตาสติ บุคคลนั้นพึงกระทบกระทั่งเพื่อนพรหมจารีรูปใดรูปหนึ่งแล้วไม่สละคืน พึงหลีกไปสู่ที่จาริกในชนบท พระเถระนั้นย่อมปฏิญญาในเรื่องนี้เป็นสองประการ คือ การละทิฏฐิด้วยจิตตภาวนา และการละตัณหาด้วยกายภาวนา ซึ่งเป็นอุปมาที่กระทำไว้ก่อนว่า แผ่นดินย่อมไม่ระอา ไม่รังเกียจ ไม่ได้ความยินดีและความปราโมทย์ ด้วยวัตถุที่ไม่สะอาดก็ดี ด้วยวัตถุที่สะอาดก็ดี ฉันใด พระเถระนั้นย่อมอยู่ด้วยจิตอันเสมอด้วยแผ่นดิน อันเป็นไปตาม อันน้อย ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน ฉันนั้น. พระเถระนั้นย่อมปฏิญญาอะไร? ย่อมปฏิญญาการละสุขินทรีย์ด้วยกายภาวนา ย่อมปฏิญญาการละโสมนัสสินทรีย์ด้วยจิตภาวนา. กายิกเวทนาย่อมคัดค้านสุขินทรีย์แก่บุคคลผู้ไปตามราคานุสัย. คำนั้นจริง สุขเวทนาอันเป็นเจตสิกใดมีอยู่ในเวทนาขันธ์ เวทนานี้ย่อมเกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือปฏิลาภ สุขอันเป็นโสมนัสย่อมคัดค้านกระแส จริงอยู่ ย่อมไม่คัดค้านเวทนาอันเกิดจากมโนสัมผัส. ในการแสดงนั้น ย่อมกล่าวถึงการละปฏิฆานุสัยแห่งรูปขันธ์ในมหาภูตรูป ๔. รูปมีอยู่ในกามภพและรูปนั้นมีอยู่ในอเสกขภูมิ. ในกายมีกายานุปัสสนาและการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน. การละทั้งหมดที่กระทำไว้ในใจด้วยกำลังและความพยายามนั้น เป็นการละที่กระทำโดยบุรุษผู้มีความผิดพลาดและบุรุษผู้มีปกติประดับตกแต่ง ด้วยการมนสิการเหล่านี้ ชื่อว่าการพิจารณากายอันเกิดจากมารดาและบิดาของบุคคลนี้ บุคคลนั้นย่อมทรงไว้ซึ่งธรรมสองอย่างด้วยกายและด้วยกายานุปัสสนา ด้วยจิตและด้วยจิตตานุปัสสนา. ย่อมปฏิญญาเพื่ออยู่ด้วยการเข้าถึงสมาบัติ ๗ ด้วยจิตอันอบรมดีแล้วในที่อาศัยแห่งจิตและด้วยจิตซึ่งวัตถุอันเป็นกายกิเลส.

---

Gahapatiputtopamatāya ca yathā gahapatiputtassa nānāraṅgānaṃ vatthakaraṇḍako puṇṇo bhaveyya, so yaṃ yadeva vatthayugaṃ pubbaṇhasamaye ākaṅkhati, pubbaṇhasamaye nibbāpeti, evaṃ majjhanhikasamaye, sāyanhasamaye, evameva so āyasmā cittassa subhāvitattā yathārūpena vihārena ākaṅkhati pubbaṇhasamayaṃ viharituṃ, tathārūpena pubbaṇhasamayaṃ viharati, majjhanhikasamaye, sāyanhasamaye. Tena vesa āyasmatā upamāya me āsitāya pathavī vā anuttarā indriyabhāvanā bhāvitacittena. Tena so āyasmā idaṃ aṭṭhavidhaṃ bhāvanaṃ paṭijānāti catūsu mahābhūtesu, kāyabhāvanaṃ upakacaṇḍālaṃ purisametakaṃ bhavatalākāsu cittabhāvanaṃ, imāhi bhāvanāhi tāya bhāvanāya ca samathā pāripūrimantehi. Imehi catūhi paññāpāripūrimantehi.

พึงทราบด้วยอุปมาด้วยบุตรเศรษฐี หีบใส่ผ้าของบุตรเศรษฐีอันเต็มด้วยผ้าที่ย้อมด้วยสีต่างๆ พึงมี บุตรเศรษฐีนั้นปรารถนาผ้าคู่ใดๆ ในเวลาเช้า ย่อมนำออกใช้ในเวลาเช้า ในเวลาเที่ยง ในเวลาเย็น ก็ฉันนั้น พระเถระนั้นเพราะความเป็นผู้มีจิตอบรมดีแล้ว ย่อมปรารถนาเพื่ออยู่ด้วยวิหารธรรมเช่นใดในเวลาเช้า ย่อมอยู่ด้วยวิหารธรรมเช่นนั้นในเวลาเช้า ในเวลาเที่ยง ในเวลาเย็น. เพราะเหตุนั้น ด้วยอุปมาของเราที่พระเถระกล่าวแล้วนี้ แผ่นดินก็ดี การเจริญอินทรีย์อันไม่มีอะไรยิ่งกว่าด้วยจิตที่อบรมแล้วก็ดี มีอยู่. เพราะเหตุนั้น พระเถระนั้นย่อมปฏิญญาภาวนา ๘ ประการนี้ ในมหาภูตรูป ๔ คือ การเจริญกาย อุปกจัณฑละ ปุริสเมตกะ ในพื้นแห่งภพคือการเจริญจิต สมถะทั้งหลายย่อมถึงความบริบูรณ์ในที่สุดด้วยภาวนาเหล่านี้และด้วยภาวนานั้น ปัญญาย่อมถึงความบริบูรณ์ในที่สุดด้วย ๔ อย่างเหล่านี้.

---

97. Kathaṃ upakacaṇḍālaṃ paṭikūlesu dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Kāyo pakatiyā appaṭikūlaṃ kāye uddhumātakasaññā saṃkhittena nava saññā ime paṭikūlā dhammā ceso āyasmā paṭikūlato ajigucchito kāyagatāsatiyā bhāvanānuyogamanuyutto viharati, na hi tassa jigucchappahāya cittaṃ paṭikūlati.

97. อุปกจัณฑละย่อมอยู่ด้วยความสำคัญว่าไม่ปฏิกูลในธรรมทั้งหลายอันปฏิกูลได้อย่างไร? กายโดยปกติไม่ปฏิกูล ในกายมีอุทธุมตกสัญญา (ความสำคัญว่าพองขึ้น) โดยย่อมีความสำคัญ ๙ อย่าง ธรรมเหล่านี้ชื่อว่าเป็นธรรมอันปฏิกูล พระเถระนั้นย่อมอยู่โดยประกอบความเพียรในภาวนาในกายคตาสติ โดยความเป็นของปฏิกูลและไม่รังเกียจ คำนั้นจริง ในการละความรังเกียจนั้น จิตย่อมไม่ปฏิกูล.

---

Kathaṃ appaṭikūlesu dhammesu paṭikūlasaññī viharatīti? Kāyo sabbalokassa appaṭikūlo taṃ so āyasmā asubhasaññāya viharati. Evaṃ appaṭikūlesu dhammesu paṭikūlasaññī viharati.

ย่อมอยู่ด้วยความสำคัญว่าปฏิกูลในธรรมทั้งหลายอันไม่ปฏิกูลได้อย่างไร? กายไม่เป็นที่ปฏิกูลของโลกทั้งปวง พระเถระนั้นย่อมอยู่ด้วยอสุภสัญญาในกายนั้น อย่างนี้ ย่อมอยู่ด้วยความสำคัญว่าปฏิกูลในธรรมทั้งหลายอันไม่ปฏิกูล.

---

Kathaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca appaṭikūlasaññī viharatīti api sabboyaṃ lokassa yamidaṃ muṇḍo pattapāṇī kulesu piṇḍāya vicarati, tena ca so āyasmā suvaṇṇadubbaṇṇena appaṭikūlasaññī cittena ca kāyena nibbidāsahagatena appaṭikūlasaññī, evaṃ paṭikūlesu appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati.

ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจได้อย่างไร? เมื่อถามดังนี้ แท้จริงแล้ว การที่บุคคลผู้มีศีรษะโล้น ถือบาตรในมือ เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในตระกูลทั้งหลายของชาวโลกทั้งหมดนั้น เพราะเหตุนั้น พระเถระนั้นจึงมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจในก้อนข้าวที่มีสีดีและสีไม่ดี ด้วยจิตและด้วยกายอันเป็นไปพร้อมด้วยความหน่าย อย่างนี้แล ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจ

---

Kathaṃ paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Paṭikūlesu ca dhammesu subhasaññino itthirūpe paṭikūlesu ca jigucchino vinīlakavipubbake tattha so āyasmā paṭikūlasaññī viharati.

ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจได้อย่างไร? ในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจ มีความสำคัญว่าสวยงามในรูปหญิง และในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจอันมีสภาพเขียวคล้ำและมีหนองไหลอันน่าเกลียด ในอารมณ์นั้น พระเถระนั้นย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าน่ารังเกียจ

---

Kathaṃ paṭikūlesu dhammesu tadubhayaṃ abhinivajjayitvā upekkhako viharati sato ca sampajāno ca? Appaṭikūlesu ca dhammesu subhasaññino itthirūpe paṭikūlesu ca jigucchino vinīlakavipubbake tadubhayaṃ abhinivajjayitvā ‘netaṃ mama’‘nesohamasmi’‘neso me’ attāti viharati. Evaṃ tadubhayaṃ abhinivajjayitvā upekkhako viharati sato sampajāno.

ย่อมอยู่ด้วยความเป็นผู้มีอุเบกขา มีสติและสัมปชัญญะ โดยเว้นเสียซึ่งทั้งสองอย่างนั้นในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจได้อย่างไร? ในธรรมทั้งหลายอันไม่น่ารังเกียจก็ดี ในรูปหญิงอันน่ารังเกียจที่มีสภาพเขียวคล้ำและมีหนองไหลอันมีความสำคัญว่าสวยงามมีอยู่ พระเถระนั้นเว้นเสียซึ่งทั้งสองอย่างนั้นแล้ว ย่อมอยู่ด้วยการพิจารณาว่า 'นั่นไม่ใช่ของเรา นั่นไม่เป็นเรา นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา' อย่างนี้แล ย่อมอยู่ด้วยความเป็นผู้มีอุเบกขา มีสติและสัมปชัญญะ โดยเว้นเสียซึ่งทั้งสองอย่างนั้น

---

Aparo pariyāyo. Tedhātuko lokasannivāso sabbabālaputhujjanānaṃ appaṭikūlasaññā. Tattha ca āyasmā sāriputto appaṭikūlasaññī viharati. Evaṃ appaṭikūlesu dhammesu paṭikūlasaññī viharati.

อีกนัยหนึ่ง ในโลกสันนิวาสอันประกอบด้วยธาตุ ๓ ปุถุชนผู้เขลาทั้งหลายย่อมมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจ ในอารมณ์นั้น พระสารีบุตรเถระย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจ อย่างนี้แล ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าน่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันไม่น่ารังเกียจ

---

Kathaṃ paṭikūlesu dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Paṭikūlasaññino sabbasekkhā idha kā tedhātuke sabbaloke. Tattha katamo bhūmippatto samādhiphale sacchikato appaṭikūlasaññī viharati? Kiṃ kāraṇaṃ? Na hi taṃ atthi yassa lokassa pahānāya paṭikūlasaññī uppādeyya.

ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจได้อย่างไร? พระเสกขะทั้งปวงย่อมมีความสำคัญว่าน่ารังเกียจในโลกทั้งปวงอันประกอบด้วยธาตุ ๓ นี้ ในธรรมเทศนานั้น ภูมิที่บรรลุคืออะไร? คือผู้กระทำให้แจ้งในสมาธิผล ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจ เพราะเหตุไร? เพราะสมาธินั้นมีอยู่เพื่อละโลกใด ความสำคัญว่าน่ารังเกียจย่อมไม่เกิดขึ้นในโลกนั้น

---

Kathaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu paṭikūlasaññī viharati? Tedhātuke lokasannivāse yāva kāmalokabhūmatā hi rāgānaṃ vītarāgānaṃ paṭikūlasamatā rūpārūpadhātuṃ appaṭikūlasamatā. Tattha ca āyasmā sāriputto paṭikūlasaññī viharati. Evaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu paṭikūlasaññī viharati.

ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าน่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจได้อย่างไร? ในโลกสันนิวาสอันประกอบด้วยธาตุ ๓ ตราบเท่าที่ความเป็นกามโลกมีอยู่แก่ผู้ยังมีราคะ ความเป็นผู้สม่ำเสมอในของน่ารังเกียจมีอยู่แก่ผู้ปราศจากราคะ และความเป็นผู้สม่ำเสมอในของไม่น่ารังเกียจในรูปธาตุและอรูปธาตุมีอยู่ ในอารมณ์นั้น พระสารีบุตรเถระย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าน่ารังเกียจ อย่างนี้แล ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าน่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจ

---

Kathaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Yaṃ kiñci parato duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ taṃ vacanaṃ appaṭikūlaṃ yāvatā vācaso appatirūpā tathā janassa appaṭikūlasaññā. Tattha āyasmā sāriputto abhiññāya sacchikato appaṭikūlasaññī viharati, evaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati.

ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจได้อย่างไร? บรรดาทางแห่งถ้อยคำที่ผู้อื่นกล่าวไม่ดีแล้ว หรือเกิดขึ้นไม่ดีแล้ว คำพูดใดๆ มีอยู่ คำพูดนั้นไม่น่ารังเกียจ ตราบเท่าที่ถ้อยคำมีประมาณน้อย ด้วยอาการเช่นนั้น ความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจย่อมมีแก่หมู่ชน ในอารมณ์นั้น พระสารีบุตรเถระรู้ยิ่งแล้วกระทำให้แจ้งแล้ว ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจ อย่างนี้แล ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจ

---

98. Kathaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu tadubhayaṃ abhinivajjayitvā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno? Yañca nesaṃ samanupassati ye dhammā duccaritā, te dhammā appaṭikūlā. Tattha āyasmā sāriputto iti paṭisañcikkhati ye dhammā duccaritā, te dhammā aniṭṭhavipākā. Ye dhammā sucaritā, te ācayagāmino. So ca sucaritaṃ ācayagāminiṃ karitvā duccaritaṃ aniṭṭhavipākaṃ karitvā tadubhayaṃ abhinivajjayitvā upekkhako viharati.

98. ย่อมอยู่ด้วยความเป็นผู้มีอุเบกขา มีสติและสัมปชัญญะ โดยเว้นเสียซึ่งทั้งสองอย่างนั้นในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจได้อย่างไร? อารมณ์ใดที่บุคคลเหล่านั้นพิจารณาเห็นว่า ธรรมเหล่าใดเป็นทุจริต ธรรมเหล่านั้นไม่น่ารังเกียจ ในอารมณ์นั้น พระสารีบุตรเถระย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ธรรมเหล่าใดเป็นทุจริต ธรรมเหล่านั้นมีวิบากอันไม่น่าปรารถนา ธรรมเหล่าใดเป็นสุจริต ธรรมเหล่านั้นเป็นเหตุให้ถึงการสั่งสม บุคคลนั้นกระทำสุจริตอันเป็นเหตุให้ถึงการสั่งสมก็ดี กระทำทุจริตอันมีวิบากอันไม่น่าปรารถนาก็ดี แล้วเว้นเสียซึ่งทั้งสองอย่างนั้น ย่อมอยู่ด้วยความเป็นผู้มีอุเบกขา

---

Atha paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlesu ca paṭikūlasaññī viharati. Taṇhā paṭikūladhammā kiṃ kāraṇaṃ? Taṇhāvasena hi sattā dvīhi dhammehi sattā, kabaḷīkāre āhāre rasataṇhāya sattā, phasse sukhasaññāya sattā. Tatthāyasmā sāriputto kabaḷīkāre ca āhāre paṭikūlasaññī viharati, phasse ca dukkhasaññī viharati. Evaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca paṭikūlasaññī viharati.

ลำดับนั้น ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าน่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจ ตัณหาชื่อว่าเป็นธรรมที่น่ารังเกียจ เพราะเหตุไร? เพราะว่าสัตว์ทั้งหลายย่อมติดข้องด้วยอำนาจแห่งตัณหาด้วยธรรม ๒ ประการ คือ ย่อมติดข้องในกวฬิงการาหารด้วยรสตัณหา และย่อมติดข้องในผัสสะด้วยสุขสัญญา ในอารมณ์นั้น พระสารีบุตรเถระย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าน่ารังเกียจในกวฬิงการาหาร และย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าเป็นทุกข์ในผัสสะ อย่างนี้แล ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าน่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจ

---

Kathaṃ paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Taṇhākkhayaṃ anuttaraṃ nibbānaṃ tathā bālaputhujjanānaṃ paṭikūlasaññā pahatasaññā ca. Tatthāyasmato sāriputtassa appaṭikūlasaññā abyāpādasaññā ca sāmaṃ paññāya passitvā evaṃ paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati.

ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจได้อย่างไร? พระนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหาอันไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่านั้น ปุถุชนผู้เขลาย่อมมีความสำคัญว่าน่ารังเกียจ ในพระนิพพานนั้น พระสารีบุตรเถระเห็นด้วยปัญญาของตนเองซึ่งความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจและความสำคัญว่าไม่พยาบาท อย่างนี้แล ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจ

---

Kathaṃ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Tatiye ca nibbāne paṭikūlasaññino yasena ca kittini ca appaṭikūlasaññino. Tatthāyasmā sāriputto assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ sammāpaññāya paṭijānanto paṭikūlañca appaṭikūlañca dhammaṃ tadubhayaṃ abhinivajjayitvā appaṭikūlasaññī viharati.

ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจในธรรมทั้งหลายอันน่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจได้อย่างไร? ในพระนิพพานที่สาม สำหรับผู้มีความสำคัญว่าน่ารังเกียจ และสำหรับผู้มีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจในยศและเกียรติคุณ ในอารมณ์นั้น พระสารีบุตรเถระรู้แจ้งตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบซึ่งรสอร่อย โทษ และการสลัดออก แล้วเว้นเสียซึ่งธรรมทั้งสองคือธรรมที่น่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจนั้น ย่อมอยู่ด้วยมีความสำคัญว่าไม่น่ารังเกียจ

---

Kathaṃ paṭikūlaṃ appaṭikūlañca dhammaṃ tadubhayaṃ abhinivajjayitvā upekkhako viharati? Sato ca sampajāno ca, yañca samanupassati anunayo appaṭikūlo dhammo paṭigho ca paṭikūlo dhammo, tatthāyasmā sāriputto anunayassa paṭighappahīnattā upekkhako viharati sato sampajāno ca. Yañcassa samanupassati ayaṃ pañcavidhā anuttarā indriyabhāvanā. Ayaṃ suttaniddeso.

ย่อมอยู่ด้วยความเป็นผู้มีอุเบกขา โดยเว้นเสียซึ่งธรรมทั้งสองคือธรรมที่น่ารังเกียจและไม่น่ารังเกียจได้อย่างไร? เป็นผู้มีสติและสัมปชัญญะ และพิจารณาเห็นว่า อนุนัยเป็นธรรมที่ไม่น่ารังเกียจ และปฏิฆะเป็นธรรมที่น่ารังเกียจ ในอารมณ์นั้น พระสารีบุตรเถระเพราะละอนุนัยและปฏิฆะได้แล้ว ย่อมอยู่ด้วยความเป็นผู้มีอุเบกขา มีสติและสัมปชัญญะ สิ่งใดที่ท่านพิจารณาเห็นอยู่นี้ คือการเจริญอินทรีย์อันไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า ๕ ประการ นี้คือการแสดงเนื้อความแห่งพระสูตร

---

99. Tattha katamo desanāhāro? Imamhi sutte kiṃ desitabbaṃ? Tattha vuccate, imamhi sutte diṭṭhadhammasukhavihāro desito, tathā vimuttaṃ cittaṃ paccavekkhaṇā ca adhipaññādhammaṃ desitaṃ.

99. ในบรรดาหาระเหล่านั้น เทศนาหาระเป็นอย่างไร? ในพระสูตรนี้มีอะไรที่ควรแสดง? ในพระสูตรนั้นกล่าวว่า ในพระสูตรนี้ได้แสดงทิฏฐธรรมสุขวิหาร อีกทั้งได้แสดงจิตที่หลุดพ้น การพิจารณา และอธิปัญญาธรรม

---

Tattha katamo vicayo? Ye kāye kāyānupassino viharanti, tesaṃ cittaṃ anunayappaṭighena na viharati anunayappaṭighena cābhiramamānassa cittaṃ samaggataṃ bhavissatīti bhāvanāya balametaṃ, ayaṃ vicayo hāro.

ในหาระเหล่านั้น วิจยหาระคืออะไร? ชนเหล่าใดพิจารณากายในกายอยู่ จิตของชนเหล่านั้นย่อมไม่อยู่ด้วยอนุนยปฏิฆะ (ความยินดีและปฏิฆะ) และจิตของบุคคลผู้ยินดีอย่างยิ่งด้วยอนุนยปฏิฆะจักเป็นสภาวะที่สม่ำเสมอ กำลังแห่งภาวนานี้มีอยู่ด้วยประการฉะนี้ นี้คือวิจยหาระ

---

Tattha katamo yuttihāro? Kāyabhāvanāya ca cittabhāvanāya ca na kiñci sabrahmacārī atimaññissatīti. Atthi esā yutti, ayaṃ yuttihāro.

ในหาระเหล่านั้น ยุตติหาระคืออะไร? เพื่อนพรหมจารีจักไม่ดูหมิ่นด้วยเหตุไรๆ เพราะการเจริญกายและการเจริญจิต ความสมเหตุสมผลนี้มีอยู่ นี้คือยุตติหาระ

---

Tattha katamo padaṭṭhāno hāro? Kāyabhāvanāya paṭhamassa sati upaṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Yā pathavīsamacittatā, sā aniccānupassanāya padaṭṭhānaṃ.

ในหาระเหล่านั้น ปทัฏฐานหาระคืออะไร? การเจริญกายเป็นเหตุใกล้แห่งสติปัฏฐานแรก ความเป็นผู้มีจิตเสมอด้วยแผ่นดินใดมีอยู่ ความเป็นผู้มีจิตเสมอด้วยแผ่นดินนั้นเป็นเหตุใกล้แห่งอนิจจานุปัสสนา (การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงเนืองๆ)

---

Tattha katamo lakkhaṇo? Yaṃ pathavīsamena cetasā viharati attānupassī pathavīsamena gihī viharati. Ko attho pathavīsamenāti? Yathā ye ca selopamatāya akammayuttā evameva pathavīsamo ayaṃ hiriyatāya. Ayaṃ lakkhaṇo.

ในหาระเหล่านั้น ลักขณหาระคืออะไร? การที่บุคคลผู้พิจารณาเห็นตนเนืองๆ อยู่ด้วยจิตเสมอด้วยแผ่นดิน คฤหัสถ์ก็อยู่ด้วยจิตเสมอด้วยแผ่นดิน. คำว่า 'ด้วยจิตเสมอด้วยแผ่นดิน' มีความหมายว่าอย่างไร? ชนเหล่าใดไม่ประกอบในกรรมเพราะความเป็นผู้มีอุปมาเหมือนภูเขาหินฉันใด บุคคลนี้ก็เสมอด้วยแผ่นดินเพราะความละอาย (ความไม่หวั่นไหว) ฉันนั้น นี้คือลักขณหาระ

---

Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi byākaraṇe ko tassa āyasmato adhippāyo? Ye keci arahantā indriyabhāvanaṃ ākaṅkhiyanti, te pathavīsamataṃ uppādayissantīti. Ayaṃ adhippāyo.

ในหาระเหล่านั้น จตุพยูหหาระคืออะไร? ในการพยากรณ์นี้ ความประสงค์ของพระผู้มีอายุนั้นคืออะไร? คือพระอรหันต์เหล่าใดก็ตามที่ปรารถนาการเจริญอินทรีย์ พระอรหันต์เหล่านั้นจักยังความเป็นผู้เสมอด้วยแผ่นดินให้เกิดขึ้น นี้คือความประสงค์

---

Tattha katamo āvaṭṭoti? Natthi āvaṭṭassa bhūmi.

ในหาระเหล่านั้น อาวัฏฏหาระคืออะไร? ภูมิแห่งอาวัฏฏหาระไม่มี

---

Tattha katamo vibhatti? Yo kāyānupassī viharati, so pathavīsamacittataṃ paṭilabhissatīti na ekaṃsena. Kiṃ kāraṇaṃ? Ye khaṇḍakādichinnakādino, na te pathavīsamacittataṃ paṭilabhanti. Sabbā kāyagatāsati sekkhabhāvanāya nibbānaṃ phalaṃ, ayaṃ vibhatti.

ในหาระเหล่านั้น วิภัตติหาระคืออะไร? ผู้ใดพิจารณากายเนืองๆ อยู่ ผู้นั้นจักได้ความเป็นผู้มีจิตเสมอด้วยแผ่นดิน ดังนี้ไม่เป็นการแน่นอนโดยส่วนเดียว. เพราะเหตุไร? เพราะชนเหล่าใดมีศีลขาดและศีลทะลุเป็นต้น ชนเหล่านั้นย่อมไม่ได้จิตที่เสมอด้วยแผ่นดิน. พระนิพพานเป็นผลแห่งเสกขภาวนาด้วยกายคตาสติทั้งปวง นี้คือวิภัตติหาระ

---

Tattha katamo parivattano hāro? Ye kāyānupassino viharissanti, tesaṃyeva kāyapaccayā uppajjeyya āsavā vighātapariḷāhā, ayaṃ parivattano hāro.

ในหาระเหล่านั้น ปริวัตตนหาระคืออะไร? ชนเหล่าใดจักพิจารณากายเนืองๆ อยู่ อาสวะทั้งหลายอันมีความคับแค้นและความเร่าร้อนพึงเกิดขึ้นแก่ชนเหล่านั้นนั่นแลเพราะมีกายเป็นปัจจัย นี้คือปริวัตตนหาระ

---

Tattha katamo otaraṇo? Pañcakkhandhā avitiṇṇā bāvīsatindriyāni, tathā yaṃ manindriyaṃ, taṃ manodhātu manāyatanañca. Yaṃ samādhindriyaṃ, taṃ dhammadhātu dhammāyatanañca. Ayaṃ otaraṇo hāro.

ในหาระเหล่านั้น โอตตรณหาระคืออะไร? อินทรีย์ ๒๒ ประการย่อมไม่ก้าวล่วงไปจากขันธ์ ๕ อีกอย่างหนึ่ง มนินทรีย์ใดมีอยู่ มนินทรีย์นั้นเป็นทั้งมโนธาตุและมนายตนะ สมาธินทรีย์ใดมีอยู่ สมาธินทรีย์นั้นเป็นทั้งธรรมธาตุและธัมมายตนะ นี้คือโอตตรณหาระ

---

Tattha katamo sodhano hāro? Ye ca manasā cattāro bhāvetabbā, te sabbe bhāvitā yaṃ taṃ manena pahīne pattabbataṃ sabbattha etassa ca atthāya ārambho, so attho suddho. Ayaṃ sodhano hāro.

ในหาระเหล่านั้น โโสธนหาระคืออะไร? ธรรม ๔ ประการเหล่าใดที่ควรเจริญด้วยใจ เมื่อธรรมเหล่านั้นทั้งหมดถูกเจริญแล้ว สภาวะที่พึงบรรลุในการละด้วยใจมีอยู่ ความปรารภความเพียรในที่ทั้งปวงก็เพื่อประโยชน์แห่งสภาวะนั้น ประโยชน์นั้นบริสุทธิ์ นี้คือโโสธนหาระ

---

Tattha katamo adhiṭṭhāno? Ayaṃ samādhi ekattatāya paññatto, cha kāyā ekattatāya paññattā. Pañcindriyāni rūpīni rūpakāyo. Cha vedanākāyā vedanākāyo. Cha saññākāyā saññākāyo. Cha cetanākāyā cetanākāyo. Cha viññāṇakāyā viññāṇakāyo. Sabbepi ete dhammā dhammakāyotiyeva saṅkhaṃ gacchanti. Ayaṃ adhiṭṭhāno.

ในหาระเหล่านั้น อธิฏฐานหาระคืออะไร? สมาธินี้บัญญัติไว้โดยความเป็นหนึ่งเดียว (เอกัตตตา) กาย ๖ บัญญัติไว้โดยความเป็นหนึ่งเดียว อินทรีย์ ๕ ที่มีรูปเป็นรูปกาย กองแห่งเวทนา ๖ เป็นเวทนากาย กองแห่งสัญญา ๖ เป็นสัญญากาย กองแห่งเจตนา ๖ เป็นเจตนากาย กองแห่งวิญญาณ ๖ เป็นวิญญาณกาย แม้ธรรมเหล่านี้ทั้งหมดก็ย่อมถึงการนับว่าเป็นธรรมกายเท่านั้น นี้คืออธิฏฐานหาระ

---

Parikkhāroti samāpattikosallañca vīthikosallañca hetu. Yañca gocarakosallaṃ yañca kallaṃ taṃ kosallaṃ paccayo. Vodānakosallaṃ hetu, kallaṃ paccayo. Sukhaṃ hetu, abyāpajjaṃ paccayo. Ayaṃ parikkhāro.

ปริกขารหาระคือ ความฉลาดในสมาบัติและความฉลาดในวิถีเป็นเหตุ ความฉลาดในโคจรใดและความฉลาดในความเหมาะสม (กัลละ) ใด ความฉลาดนั้นเป็นปัจจัย ความฉลาดในการชำระให้บริสุทธิ์ (โวทานะ) เป็นเหตุ ความเหมาะสมเป็นปัจจัย สุขเป็นเหตุ ความไม่เบียดเบียน (อพยาปัชฌะ) เป็นปัจจัย นี้คือปริกขารหาระ

---

Tattha katamo samāropanoti? Yathā pathavī sucimpi nikkhīpante asucimpi nikkhitte tādiseyeva evaṃ kāyo manāpikehipi phassehi amanāpikehipi phassehi tādisoyeva paṭighasamphassena vā sukhāya vedanāya tādisaṃ yo cittaṃ. Idaṃ suttaṃ vibhattaṃ saopammaṃ ugghaṭitaññussa puggalassa vibhāgena. Tattha samāropanāya avakāso natthi.

ในหาระเหล่านั้น สมาโรปนหาระคืออะไร? แผ่นดินเมื่อเขาวางของสะอาดลงก็ตาม หรือวางของไม่สะอาดลงก็ตาม ย่อมเป็นสภาพเช่นนั้นนั่นแลฉันใด กายก็เป็นสภาพเช่นนั้นนั่นแลด้วยผัสสะที่น่าพอใจและผัสสะที่ไม่น่าพอใจฉันนั้น หรือด้วยปฏิฆสัมผัส หรือด้วยสุขเวทนา จิตก็เป็นสภาพเช่นนั้นนั่นแล พระสูตรนี้พร้อมทั้งอุปมาถูกจำแนกไว้แล้วด้วยการจำแนกเพื่อบุคคลผู้อุคฆฏิตัญญู ในหาระเหล่านั้นโอกาสแห่งสมาโรปนหาระไม่มี

---

100. Tattha katamaṃ suttaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ? Yato ca kusalehi dhammehi na virodhati, na vaḍḍhati, imaṃ ādīnavaṃ bhagavā deseti, tasmā channaṃ vivareyya, vivaṭaṃ nātivassati, tato ādīnavato vivareyyāti taṃ tīhi dhammehi nābhidhaṃsitāti asubhasaññāya rāgena nābhidhaṃsiyati. Mettāya dosena nābhidhaṃsiyati. Vipassanā mohena nābhidhaṃsiyati. Evañcassa yo yo dhammo paṭipakkho tamhi tamhi dhamme paripūrissati. Yo tassa dhammassa akusalo dhammo paṭipakkho, tena nādhivāsiyati.

100. ในพระสูตรเหล่านั้น สังขิเลสภาคิยะคืออะไร? และเพราะเหตุใด พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงโทษนี้ว่า ย่อมไม่ขัดแย้งกับกุศลธรรมและไม่เจริญ เพราะเหตุนั้นพึงเปิดสิ่งที่มุงบังไว้ สิ่งที่เปิดแล้วฝนย่อมไม่รด เพราะเหตุนั้นพึงเปิดจากโทษนั้น ธรรมนั้นย่อมไม่ถูกทำลายด้วยธรรม ๓ ประการ คือ ย่อมไม่ถูกทำลายด้วยอสุภสัญญาโดยราคะ ย่อมไม่ถูกทำลายด้วยเมตตาโดยโทสะ ย่อมไม่ถูกทำลายด้วยวิปัสสนาโดยโมหะ และเมื่อเป็นเช่นนี้ ธรรมใดที่เป็นปฏิปักษ์ ธรรมนั้นจักบริบูรณ์ในธรรมนั้นๆ อกุศลธรรมใดที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกุศลธรรมนั้น บุคคลย่อมไม่อดกลั้นต่ออกุศลธรรมนั้น

---

Aparo pariyāyo. Ye ime dhammā attanā na sakkoti vuṭṭhānaṃ, te ete dhammā desitā. Channamativassatīti tehi vitakkaṃ yena ca sakkā puna desitaṃ cittaṃ vibhāvetuṃ pariyodāpetuṃ vivekaninnassa vivekapoṇassa vivekapabbhārassa vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ āpajjati kusalesu dhammesu, seyyathāpi nāma uppalaṃ vā kumudaṃ vā padumaṃ vā udake sukkapakkhe cando yāvaratti yāvadivaso āgacchati, tassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhitabbā, na parihāni, evaṃvidhaṃ taṃ cittaṃ nābhidhaṃsiyati. Aparopettha yo akūṭo asaṭho amāyāvī uju puriso yathābhūtaṃ attānaṃ āvikaroti. Tattha yo chādeti tassa akusalā dhammā cittaṃ anudhāvanti. Channamativassatīti yo pana hoti asaṭho akūṭo amāyāvī uju puriso yathābhūtaṃ attānaṃ āvikaroti. Tassa cittaṃ akusalehi dhammehi na viddhaṃsiyati, ayaṃ suttattho.

อีกนัยหนึ่ง ธรรมเหล่านี้ที่บุคคลไม่สามารถออกจาก (กิเลส) ได้ด้วยตนเอง ธรรมเหล่านั้นจึงถูกแสดงแก่บุคคลเหล่านั้น คำว่า 'ฝนย่อมรดสิ่งที่มุงบังไว้' คือบุคคลเหล่านั้นสามารถทำให้จิตที่ถูกแสดงแล้วด้วยการตรึกนั้นปรากฏชัดและบริสุทธิ์ได้ ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม และความไพบูลย์ในกุศลธรรมทั้งหลายแก่ผู้ที่น้อมไปในวิเวก โน้มไปในวิเวก และมุ่งไปในวิเวก เปรียบเหมือนดอกอุบล ดอกกุมุท หรือดอกปทุมในน้ำ ในข้างขึ้นพระจันทร์ย่อมมาตลอดคืนตลอดวัน ความเจริญของพระจันทร์นั้นเท่านั้นที่พึงหวังได้ ไม่ใช่ความเสื่อมฉันใด จิตเช่นนั้นย่อมไม่ถูกทำลายฉันนั้น อีกนัยหนึ่งในเรื่องนี้ บุรุษผู้ไม่คดโกง ไม่หลอกลวง ไม่มีมายา เป็นคนซื่อตรง ย่อมเปิดเผยตนตามความเป็นจริง ในเรื่องนั้น ผู้ใดปกปิด อกุศลธรรมย่อมติดตามจิตของผู้นั้น คำว่า 'ฝนย่อมรดสิ่งที่มุงบังไว้' ส่วนผู้ใดเป็นคนไม่หลอกลวง ไม่คดโกง ไม่มีมายา เป็นคนซื่อตรง ย่อมเปิดเผยตนตามความเป็นจริง จิตของผู้นั้นย่อมไม่ถูกทำลายด้วยอกุศลธรรม นี้คืออรรถแห่งพระสูตร

---

101. Tattha katamā desanā? Idha desitā dasa akusalakammapathā adhivassanatāya dasa kusalakammapathā anadhivassanatāya akusalehi na visujjhati. Yathā vuttaṃ bhagavatā ‘‘cittasaṃkilesā, bhikkhave, sattā saṃkilissantī’’ti.

101. ในหาระเหล่านั้น เทศนาหาระคืออะไร? ในพระสูตรนี้ อกุศลกรรมบถ ๑๐ ที่ทรงแสดงไว้ เพราะความเป็นสภาพที่ฝน (กิเลส) รดได้ กุศลกรรมบถ ๑๐ เพราะความเป็นสภาพที่ฝน (กิเลส) รดไม่ได้ ย่อมไม่บริสุทธิ์ด้วยอกุศลทั้งหลาย ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เพราะความเศร้าหมองแห่งจิต สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมอง'

---

Tattha katamo vicayo? Yassevaṃ cittaṃ adhivāsiyati, tassa bujjhitassa yaṃ bhaveyya kūṭeyya, taṃ ānantariyenapi satthari vā guṇānukampanatāya, ayaṃ vicayo.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น วิจยหาระเป็นอย่างไร? จิตของบุคคลใดย่อมยอมรับอย่างนี้ ความเป็นไปหรือความคดโกงใดพึงมีแก่บุคคลผู้รู้นั้น ความเป็นไปนั้นพึงมีแม้ในพระศาสดาโดยไม่มีอันตราย ด้วยความเป็นผู้เอ็นดูในพระคุณ นี้คือวิจยหาระ

---

Tattha katamā yuttīti? Evaṃ anadhivasiyantaṃ cittaṃ vuṭṭhāti. Vuṭṭhitaṃ patiṭṭhahati kusalesu dhammesūti atthi esā yutti.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ยุตติหาระเป็นอย่างไร? จิตที่ไม่ยอมรับอยู่อย่างนี้ ย่อมตั้งขึ้น จิตที่ตั้งขึ้นแล้ว ย่อมตั้งมั่นในกุศลธรรมทั้งหลาย การแสดงธรรมนี้มีอยู่ นี้คือยุตติหาระ

---

Padaṭṭhānanti channamativassatīti channaṃ asaṃvarānaṃ padaṭṭhānaṃ, vivaṭaṃ nātivassatīti achannaṃ saṃvaraṇānaṃ. Tasmā channaṃ vivareyya vivaṭaṃ nātivassatīti desanāya padaṭṭhānaṃ.

คำว่า ปทัฏฐาน คือ คำว่า 'ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่ปิดบัง' สิ่งที่ปิดบังเป็นปทัฏฐานแห่งความไม่สำรวมทั้งหลาย คำว่า 'ฝนย่อมไม่รั่วรดสิ่งที่เปิดเผย' สิ่งที่ไม่ปิดบังเป็นปทัฏฐานแห่งความสำรวมทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น คำว่า 'พึงเปิดสิ่งที่ปิดบัง ฝนย่อมไม่รั่วรดสิ่งที่เปิดเผย' จึงเป็นปทัฏฐานแห่งเทศนา

---

Lakkhaṇoti channamativassatīti ye keci vicittena channena ekalakkhaṇā dhammā sabbe te aviddhaṃsiyanti. Tasmā channaṃ vivareyya. Vivaṭaṃ nātivassatīti ye keci tena acchannena ekalakkhaṇā dhammā sabbe te nātivassantīti lakkhaṇo hāro.

คำว่า ลักขณหาระ คือ คำว่า 'ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่ปิดบัง' ธรรมเหล่าใดก็ตามที่มีลักษณะอย่างเดียวกันกับสิ่งที่ปิดบังอันวิจิตร ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดไม่ถูกทำลาย เพราะเหตุนั้น พึงเปิดสิ่งที่ปิดบัง คำว่า 'ฝนย่อมไม่รั่วรดสิ่งที่เปิดเผย' ธรรมเหล่าใดก็ตามที่มีลักษณะอย่างเดียวกันกับสิ่งที่เปิดเผยนั้น ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดฝน (กิเลส) ย่อมไม่รั่วรด นี้คือลักขณหาระ

---

Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Yesaṃ kesañci cittaṃ akusalā dhammā adhipaṭidesitā te yathādhammaṃ paṭikarissantīti ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo. Ayaṃ catubyūho hāro.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น จตุพยูหหาระเป็นอย่างไร? ในพระสูตรนี้ พระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคคืออะไร? อกุศลธรรมทั้งหลายถูกแสดงยิ่งแก่จิตของบุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่ง บุคคลเหล่านั้นจักแก้ไขตามธรรม นี้คือพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในพระสูตรนั้น นี้คือจตุพยูหหาระ

---

Āvaṭṭoti yaṃ channaṃ taṃ duvidhaṃ kampamānaṃ samucchitabbo. Ānantariyasamādhīnaṃ. Tattha passaddhiyañca māno āsave vaḍḍheti, assaddhiyena ca pamādaṃ gacchati, pamādena onamati, unnaḷabhāvaṃ gacchati. Vuttaṃ cetaṃ bhagavatā ‘‘unnaḷānaṃ pamattānaṃ tesaṃ vaḍḍhanti āsavā’’ti cattāri tāni upādānāni, yāni cattāri upādānāni, te pañcupādānakkhandhā bhavanti. Imāni saccāni dukkhañca samudayo ca. Tasmā channaṃ vivareyyāti yena hetunā, te āsavā vaḍḍhanti. Tesaṃ pahīnattā āsavā pahīyante. Tattha appamādena assaddhiyaṃ pahīyati uddhaccakukkuccappahānena oḷārikatā tassa dve dhammā na samatho ca bhāvanā ca pāripūriṃ gacchanti. Yo tesaṃ āsavānaṃ khayo, ayaṃ nirodho. Imāni cattāri saccāni, ayaṃ āvaṭṭo.

คำว่า อาวฏฏะ คือ สิ่งที่ปิดบังใดมีอยู่ สิ่งที่ปิดบังนั้นที่หวั่นไหวอยู่ ๒ อย่าง พึงตัดเสีย ในบรรดาอนันตริยสมาธิทั้งหลาย ในพระสูตรนั้น มานะย่อมเพิ่มพูนอาสวะแม้ในปัสสัทธิ และด้วยความไม่มีศรัทธา ย่อมถึงความประมาท ด้วยความประมาท ย่อมน้อมลง ย่อมถึงความเป็นคนหัวสูง (เย่อหยิ่ง) และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'อาสวะทั้งหลายย่อมเจริญแก่บุคคลผู้หัวสูง ผู้ประมาทเหล่านั้น' อุปาทาน ๔ เหล่านั้นย่อมเจริญ อุปาทาน ๔ เหล่าใดมีอยู่ อุปาทานเหล่านั้นย่อมเป็นปัญจุปาทานขันธ์ ธรรมเหล่านี้คือสัจจะ คือ ทุกข์และสมุทัย เพราะเหตุนั้น คำว่า 'พึงเปิดสิ่งที่ปิดบัง' คือ ด้วยเหตุใด อาสวะเหล่านั้นย่อมเจริญ เพราะความเป็นผู้ละอาสวะเหล่านั้นได้ อาสวะทั้งหลายย่อมถูกละ ในพระสูตรนั้น ความไม่มีศรัทธาย่อมถูกละด้วยความไม่ประมาท เพราะความเป็นของหยาบด้วยการละอุทธัจจกุกกุจจะ ธรรม ๒ ประการคือสมถะและภาวนา ย่อมไม่ถึงความบริบูรณ์แก่บุคคลนั้น ความสิ้นไปแห่งอาสวะเหล่านั้นใดมีอยู่ ความสิ้นไปนี้คือนิโรธ สัจจะ ๔ เหล่านี้ นี้คืออาวฏฏหาระ

---

Tattha katamo vibhatti hāro? Channamativassatīti na ekaṃso. Kiṃ kāraṇaṃ? Yassa assā nivattanā yathāpi sekkhānaṃ. Yathāvuttaṃ bhagavatā –

ในบรรดาหาระเหล่านั้น วิภัตติหาระเป็นอย่างไร? คำว่า 'ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่ปิดบัง' ไม่ใช่โดยส่วนเดียว เหตุผลคืออะไร? เพราะการงดเว้นพึงมีแก่บุคคลใด เหมือนอย่างพระเสกขะทั้งหลาย ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

---

‘‘Kiñcāpi sekkho pakareyya pāpaṃ, kāyena vācāya uda cetasā vā;

Abhabbo hi tassa pariguhanāya, abhabbatā diṭṭhapadassa hotī’’ti.

"แม้พระเสกขะพึงทำบาปด้วยกาย ด้วยวาจา หรือด้วยใจก็ตาม เพราะพระเสกขะนั้นเป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะปกปิดบาปนั้น ความเป็นผู้ไม่ควร (ปกปิดบาป) ย่อมมีแก่บุคคลผู้มีบทอันเห็นแล้ว (เห็นพระนิพพานแล้ว)" ดังนี้

---

Kiñcāpi tesaṃ nivāraṇaṃ cittaṃ hoti. Api tu appaccayā samāye ca te niddisitabbā, ayaṃ vibhattihāro.

แม้จิตที่มีนิวรณ์ของบุคคลเหล่านั้นพึงมีอยู่ แต่ถึงกระนั้น เพราะไม่มีปัจจัย และในสมัยนั้น ธรรมเหล่านั้นพึงระบุไว้ นี้คือวิภัตติหาระ

---

Tattha katamo parivattano hāro. Channamativassatīti yassa ye dhammā sabbaṃ anavivaṭaṃ ativassiyati, vivaṭaṃ nātivassati, avaguṇantaṃ nātivassati. Ayaṃ parivattano hāro.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ปริวัตตนหาระเป็นอย่างไร? คำว่า 'ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่ปิดบัง' คือ ธรรมเหล่าใดของบุคคลใด ย่อมรั่วรดบุคคลผู้ยังไม่พ้นวัฏฏะทั้งหมด ย่อมไม่รั่วรดบุคคลผู้พ้นวัฏฏะแล้ว ย่อมไม่รั่วรดคุณที่ปกปิดไว้ นี้คือปริวัตตนหาระ

---

Tattha katamo vevacano hāro. Channanti āvutaṃ nivutaṃ pihitaṃ paṭikujjitaṃ sañchannaṃ parodhaṃ, vivaṭaṃ nātivassatīti yassa te dhammā pabbajjitā vinodaṃ nādhivassitā vantikatāti, ayaṃ vevacano hāro.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น เววจนหาระเป็นอย่างไร? คำว่า 'ปิดบัง' คือ การล้อม การกั้น การปิด การคว่ำ การมุงอย่างดี การขัดขวาง คำว่า 'ฝนย่อมไม่รั่วรดสิ่งที่เปิดเผย' คือ ธรรมเหล่านั้นของบุคคลใดผู้มีความเป็นบรรพชิต ถูกทำให้เป็นสภาพที่ไม่รั่วรด นี้คือเววจนหาระ

---

Tattha katamo paññatti hāro. Channamativassatīti kilesabhāgiyapaññattaṃ vivaṭaṃ nātivassatīti sadhammakiccaṃ yaṃ paṭipadā paññattiyā paññattaṃ, tasmā hi channaṃ vivareyyāti anusāsanapaññattiyā paññattaṃ, vivaṭaṃ nātivassatīti niddhānapaññattiyā paññattaṃ, ayaṃ paññatti hāro.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ปัญญัติหาระเป็นอย่างไร? คำว่า 'ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่ปิดบัง' ถูกบัญญัติไว้ในส่วนแห่งกิเลส คำว่า 'ฝนย่อมไม่รั่วรดสิ่งที่เปิดเผย' ถูกบัญญัติไว้ด้วยปฏิปทาบัญญัติซึ่งเป็นกิจแห่งธรรมของตน เพราะเหตุนั้น คำว่า 'พึงเปิดสิ่งที่ปิดบัง' ถูกบัญญัติไว้ด้วยอนุสาสนีบัญญัติ คำว่า 'ฝนย่อมไม่รั่วรดสิ่งที่เปิดเผย' ถูกบัญญัติไว้ด้วยนิธานบัญญัติ นี้คือปัญญัติหาระ

---

Tattha katamo otaraṇo hāro? Channamativassatīti tayo kilesā rāgo doso moho, te khandhesu saṅkhārakkhandho…pe… te purā yathā niddiṭṭhaṃ khandhadhātuāyatanesu, ayaṃ otaraṇo hāro.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น โอตรณหาระเป็นอย่างไร? คำว่า 'ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่ปิดบัง' คือ กิเลส ๓ อย่าง คือ ราคะ โทสะ โมหะ กิเลสเหล่านั้นในขันธ์ทั้งหลายคือสังขารขันธ์...ละ... กิเลสเหล่านั้นถูกแสดงไว้ในขันธ์ ธาตุ และอายตนะ เหมือนอย่างที่แสดงไว้ก่อนแล้ว นี้คือโอตรณหาระ

---

Tattha katamo sodhano hāro? Yenārambhena idaṃ suttaṃ bhāsati so ārambho niyutto.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น โสธนหาระเป็นอย่างไร? ด้วยการปรารภใดที่พระองค์ตรัสพระสูตรนี้ การปรารภนั้นถูกประกอบไว้แล้ว

---

Adhiṭṭhānoti channamativassatīti ekattatāya paññattaṃ. Kiṃkāraṇaṃ? Idaṃ hi ativassatīti imassa ca ativassati evañca ativassatīti ayaṃ vemattatāya yā suṇasādhāraṇehi lakkhaṇehi paññāpiyati, sā ekattapaññatti.

คำว่า อธิฏฐานหาระ คือ คำว่า 'ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่ปิดบัง' ถูกบัญญัติไว้โดยความเป็นเอกัตตะ เหตุผลคืออะไร? เพราะคำว่า 'ย่อมรั่วรด' นี้ ย่อมรั่วรดแก่บุคคลนี้ และคำว่า 'ย่อมรั่วรด' อย่างนี้ ถูกบัญญัติไว้โดยความเป็นเวมัตตะ ด้วยลักษณะทั้งหลายที่ทั่วไปแก่การฟัง การบัญญัตินั้นคือเอกัตตบัญญัติ

---

Tattha katamo parikkhāro? Yañca taṃ ativassiyanti, tassa dve hetū dve paccayā akusalapasuteva vācakattābhirati ca. Ime dve ayonisomanasikāro ca kusalā dhammā vopasaggā ca, ime dve paccayā.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ปริกขารหาระเป็นอย่างไร? กิเลสเหล่านั้นย่อมรั่วรดแก่บุคคลใด แก่บุคคลนั้นมีเหตุ ๒ ปัจจัย ๒ คือ ความเป็นผู้ขวนขวายในอกุศลนั่นเอง และความยินดีในความเป็นผู้กล่าว นี้คือเหตุ ๒ ประการ อโยนิโสมนสิการ และความเสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย นี้คือปัจจัย ๒ ประการ

---

Tattha katamo samāropano? Channamativassatīti vemati passatīti channaṃ yaṃ pariggahituṃ yaṃ adesituṃ appassutaṃ yaṃ kathaṃkathā vibhūtena akusalamūlena yaṃ taṇhāya ca te vaḍḍhati dosāti sannitvā te appasakkhayena saṅkhārā. Saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ yāva jarāmaraṇaṃ, ayaṃ samāropano. Yaṃ puna tathā desanā, tasseva akusalā dhammā vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullatamāpajjati tassa saṅkhārā nirodhā, ayaṃ samāropano.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น สมาโรปนหาระเป็นอย่างไร? ในคำว่า 'ฝนย่อมรั่วรดสิ่งที่ปิดบัง' คำว่า 'ย่อมเห็นด้วยความสงสัย' คือ สิ่งที่ปิดบังใดที่พึงยึดถือไว้ บุคคลผู้มีสุตะน้อยใดที่ไม่พึงแสดง ความสงสัยใดที่ปรากฏชัดด้วยอกุศลมูล ด้วยเหตุใด ตัณหาและโทสะย่อมเจริญแก่ท่าน เมื่อวินิจฉัยแล้ว สังขารทั้งหลายเหล่านั้นย่อมเจริญเพราะความเป็นผู้มีฤทธิ์น้อย เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณย่อมเจริญไปจนถึงชราและมรณะ นี้คือสมาโรปนหาระ อีกประการหนึ่ง การแสดงธรรมโดยอาการนั้น อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์แก่บุคคลนั้นนั่นเอง สังขารทั้งหลายของบุคคลนั้นย่อมดับไป นี้คือสมาโรปนหาระ

---

102. Cattāro puggalā tamo tamaparāyanoti…pe… tattha katamo vuccate tamo nāma? Yo tamo andhakāro, yathā vuttaṃ bhagavatā ‘‘yathā andhakāre tasmiṃ bhayānake sakampidhātupuriso na passati, evameva aññāṇato tamopanandhakāro pāpakasakammasavipākaṃ na saddho hoti. Iti evaṃ lakkhaṇatā aññāṇaṃ tamo avijjā moho, yena sattā yathābhūtaṃ nappajānanti, iti vuccati tamoti. So tiṇṇaṃ cakkhūnaṃ tamo maṃsacakkhuno dibbacakkhuno paññācakkhuno, imesaṃ cakkhūnaṃ idha tamo niddisiyati aññāṇanti. Tattha katamaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ? Atha nissaye yaṃ pubbante aññāṇaṃ aparante aññāṇaṃ pubbantāparante aññāṇaṃ hetumhi aññāṇaṃ paccayamhi aññāṇaṃ tassa aññāṇino samādhibhūtassa eso nissando. Yaṃ na jānāti idaṃ sevitabbaṃ idaṃ na manasikātabbanti. So tena tamena niddisiyati tamopi yathā vuccati. Mūḷhoti evaṃ cetanā. Tena tamena so puggalo vuccati. Tamoti so tena tamena asamūhatena asamucchinnena tapparamo bhavati tapparāyano, ayaṃ vuccati puggalo tamo tamaparāyanoti. Parāyanoyeva dhammo manasikātabbo so tamo dahati aññacittaṃ upaṭṭhapeti. Te cassa dhammā nijjhānakkhamanti. So sutamayāya paññāya samanupassati.

102. บุคคล ๔ จำพวก คือ ตมบุคคล (บุคคลผู้มืด) และตมปรายนบุคคล (บุคคลผู้มีทางไปสู่ความมืด) เป็นต้น ในบรรดาบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลชื่อว่าตม คือใคร? ตมนั้นคือความมืด ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ในความมืดที่น่าสะพรึงกลัวนั้น บุรุษผู้มีธาตุสั่นสะเทือนย่อมมองไม่เห็นฉันใด เพราะความไม่รู้ โมหะจึงเป็นความมืด บุคคลย่อมไม่ศรัทธาในวิบากแห่งกรรมชั่วของตนฉันนั้น” ด้วยลักษณะเช่นนี้ อวิชชา โมหะ ที่สัตว์ทั้งหลายไม่รู้ตามความเป็นจริงนั้น ชื่อว่าตม โมหะนั้นเป็นตมของจักษุ ๓ คือ มังสจักษุ ทิพพจักษุ และปัญญาจักษุ ในศาสนานี้ ตมของจักษุเหล่านี้ถูกระบุว่าเป็นอวิชชา ในคำนั้น อวิชชาคืออะไร? คือการไม่เห็น อีกประการหนึ่ง อวิชชาใดในส่วนเบื้องต้น อวิชชาใดในส่วนเบื้องปลาย อวิชชาใดในส่วนเบื้องต้นและเบื้องปลาย อวิชชาใดในเหตุ อวิชชาใดในปัจจัย อวิชชาของบุคคลผู้ไม่มีสมาธินั้น เป็นผลสืบเนื่องมาจากการไม่รู้ว่า “สิ่งนี้ควรเสพ สิ่งนี้ไม่ควรใส่ใจ” บุคคลนั้นถูกระบุด้วยตมนั้น ชื่อว่าตมก็มี ดังที่กล่าวว่า “เป็นผู้หลง” ด้วยเจตนาเช่นนี้ บุคคลนั้นถูกเรียกว่าตม บุคคลนั้นด้วยตมที่ยังไม่ถูกถอนออกโดยสิ้นเชิง ยังไม่ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง ย่อมเป็นผู้ยินดีในตมนั้น มีตมนั้นเป็นทางไป บุคคลนี้ถูกเรียกว่า ตโมตมปรายนะ ธรรมที่เป็นทางไปเท่านั้นที่ควรใส่ใจ ธรรมนั้นย่อมเผาผลาญตมนั้น ย่อมตั้งจิตอื่น (คืออรหัตตผลจิต) ขึ้น ธรรมเหล่านั้นย่อมควรแก่การพิจารณาแก่บุคคลนั้น บุคคลนั้นย่อมพิจารณาด้วยปัญญาที่เกิดจากการฟัง

---

Tattha katamo tamo jotiparāyano? So tena paññāvasena iriyati evaṃ tasseva iriyantassa parāyano bhavati. Ayaṃ vuccate puggalo tamo jotiparāyano.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลชื่อว่า ตโมโชติปรายนะ คือใคร? บุคคลนั้นย่อมดำเนินไปโดยอาศัยปัญญานั้น ทางไปของบุคคลผู้ดำเนินไปเช่นนั้น ย่อมเป็นปัญญานั้น บุคคลนี้ถูกเรียกว่า ตโมโชติปรายนะ

---

Tattha katamo puggalo joti jotiparāyano ? Tattha vuccati joti nāma yaṃ tassa ce tamassa paṭipakkhena ye ca dhamme antamaso ñāṇāloko, so suṇadhammo puggalo tamo jotiparāyano, tattha vuccate, yoyaṃ puggalo tamo jotiparāyano, so yadi tathārūpaṃ kalyāṇamittaṃ paṭilabhati, yo naṃ akusalato ca nivāreti bhāvitakusalatāva bhāvī niyojetīti. Evañca saddhammaṃ deseti. Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā. Ime dhammā sevitabbā, ime dhammā na sevitabbā. Ime dhammā bhajitabbā, ime dhammā na bhajitabbā. Ime dhammā upasampajja vihātabbā, ime dhammā na upasampajja vihātabbā. Ime dhammā manasikātabbā, ime dhammā na manasikātabbāti. Paccate saññāya yathā saññāyati satindriyāni, so evaṃ pajānāti. Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā. Ime dhammā sevitabbā, ime dhammā na sevitabbā. Ime dhammā bhāvetabbā, ime dhammā na bhāvetabbā. Ime dhammā upasampajja vihātabbā, ime dhammā na upasampajja vihātabbā. Ime dhammā manasikātabbā, ime dhammā na manasikātabbāti. So te dhamme susuyyati, sotaṃ odahati, aññaṃ cittaṃ upaṭṭhapeti, te cassa dhammā nijjhānakkhamanti, so sutamayāya paññāya samannāgato so tena paccayavasena iriyati evaṃ tasseva iriyanti tapparamo bhavati tapparāyano. Ayaṃ vuccate puggalo tamo tamaparāyano.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลชื่อว่า โชติโชติปรายนะ คือใคร? ในคำนั้น แสงสว่าง (โชติ) คือธรรมใดที่ตรงกันข้ามกับตมนั้น อย่างน้อยที่สุดคือแสงสว่างแห่งญาณ บุคคลผู้มีธรรมที่ได้ฟังแล้วนั้น ชื่อว่าตโมโชติปรายนะ ในคำนั้น มีคำตอบว่า บุคคลใดชื่อว่าตโมโชติปรายนะ บุคคลนั้นหากได้กัลยาณมิตรผู้เช่นนั้น ผู้ที่ห้ามเขาจากอกุศล และชักนำให้เขาบำเพ็ญกุศลที่ได้บำเพ็ญแล้วเท่านั้น พระสัทธรรมก็ถูกแสดงเช่นนี้ว่า “ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล ธรรมเหล่านี้เป็นอกุศล ธรรมเหล่านี้มีโทษ ธรรมเหล่านี้ไม่มีโทษ ธรรมเหล่านี้ควรเสพ ธรรมเหล่านี้ไม่ควรเสพ ธรรมเหล่านี้ควรคบหา ธรรมเหล่านี้ไม่ควรคบหา ธรรมเหล่านี้ควรเข้าถึงและอยู่ด้วย ธรรมเหล่านี้ไม่ควรเข้าถึงและอยู่ด้วย ธรรมเหล่านี้ควรใส่ใจ ธรรมเหล่านี้ไม่ควรใส่ใจ” บุคคลนั้นย่อมรู้ด้วยสัญญา ดังที่สติอินทรีย์ย่อมรู้ด้วยสัญญา บุคคลนั้นย่อมรู้เช่นนี้ว่า “ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล ธรรมเหล่านี้เป็นอกุศล ธรรมเหล่านี้มีโทษ ธรรมเหล่านี้ไม่มีโทษ ธรรมเหล่านี้ควรเสพ ธรรมเหล่านี้ไม่ควรเสพ ธรรมเหล่านี้ควรเจริญ ธรรมเหล่านี้ไม่ควรเจริญ ธรรมเหล่านี้ควรเข้าถึงและอยู่ด้วย ธรรมเหล่านี้ไม่ควรเข้าถึงและอยู่ด้วย ธรรมเหล่านี้ควรใส่ใจ ธรรมเหล่านี้ไม่ควรใส่ใจ” บุคคลนั้นย่อมฟังธรรมเหล่านั้นอย่างดี ย่อมตั้งใจฟัง ย่อมตั้งจิตอื่น (คืออรหัตตผลจิต) ขึ้น ธรรมเหล่านั้นย่อมควรแก่การพิจารณาแก่บุคคลนั้น บุคคลนั้นเป็นผู้ประกอบด้วยปัญญาที่เกิดจากการฟัง บุคคลนั้นย่อมดำเนินไปโดยอาศัยปัจจัยนั้น ทางไปของบุคคลผู้ดำเนินไปเช่นนั้น ย่อมเป็นปัญญานั้น บุคคลนั้นย่อมยินดีในปัญญานั้น มีปัญญานั้นเป็นทางไป บุคคลนี้ถูกเรียกว่า ตโมตมปรายนะ

---

Tattha katamo puggalo joti tamaparāyano? Joti nāma yā tasseva tamassa paṭipakkhena ye dhammā antamaso ñāṇāloko, so puna dhammo. Katamā uccate? Paññāyato paṇḍitoti vuccate, so evaṃ pajānāti. Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā. Ime dhammā sevitabbā, ime dhammā na sevitabbā. Ime dhammā bhāvitabbā, ime dhammā na bhāvitabbā. Ime dhammā upasampajja vihātabbā, ime dhammā na upasampajja vihātabbā. Ime dhammā manasikātabbā, ime dhammā na manasikātabbā. Idha pana pāpamittasaṃsevano pāpamittavasānugo akusale dhamme abhivaḍḍheti, kusale dhamme pajahati. So tena pamādena paccayasaññā amanasikatvā assatiasampajaññaṃ āsevati. Tayā yo paṭipakkho tamo, so pavaḍḍheti. So tamābhibhūto parāyano tamaparamo ceva bhavati. Ayaṃ vuccati puggalo joti tamaparāyano.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลชื่อว่า โชติตมปรายนะ คือใคร? แสงสว่าง (โชติ) คือธรรมใดที่ตรงกันข้ามกับตมนั้น อย่างน้อยที่สุดคือแสงสว่างแห่งญาณ ธรรมนั้นชื่อว่าปุนะธรรมะ (ธรรมที่กลับมา) อะไรถูกเรียกว่าปุนะธรรมะ? บุคคลผู้มีปัญญาถูกเรียกว่าบัณฑิต บุคคลนั้นย่อมรู้เช่นนี้ว่า “ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล ธรรมเหล่านี้เป็นอกุศล ธรรมเหล่านี้มีโทษ ธรรมเหล่านี้ไม่มีโทษ ธรรมเหล่านี้ควรเสพ ธรรมเหล่านี้ไม่ควรเสพ ธรรมเหล่านี้ควรเจริญ ธรรมเหล่านี้ไม่ควรเจริญ ธรรมเหล่านี้ควรเข้าถึงและอยู่ด้วย ธรรมเหล่านี้ไม่ควรเข้าถึงและอยู่ด้วย ธรรมเหล่านี้ควรใส่ใจ ธรรมเหล่านี้ไม่ควรใส่ใจ” แต่ในโลกนี้ บุคคลผู้คบมิตรชั่ว ผู้คล้อยตามมิตรชั่วย่อมเพิ่มพูนอกุศลธรรม และละทิ้งกุศลธรรม บุคคลนั้นด้วยความประมาทนั้น ย่อมไม่ใส่ใจในสัญญาที่เป็นปัจจัย ย่อมเสพความไม่มีสติและความไม่รู้ตัว ตมใดที่เป็นปฏิปักษ์ (ต่อกุศล) นั้น ย่อมเพิ่มพูน บุคคลนั้นถูกตมครอบงำ ย่อมมีตมเป็นทางไป และยินดีในตมนั้น บุคคลนี้ถูกเรียกว่า โชติตมปรายนะ

---

103. Tattha katamo puggalo joti jotiparāyano? Tattha vuccate soyaṃ puggalo kalyāṇamittassa sannissito bhavati sakkā saṃyogī kusalaṃ gavesī, so kalyāṇamitte upasaṅkamitvā paripucchati, paripañhayati? Kiṃ kusalaṃ, kiṃ akusalaṃ? Kiṃ sāvajjaṃ, kiṃ anavajjaṃ? Kiṃ sevitabbaṃ, kiṃ na sevitabbaṃ? Kiṃ bhāvitabbaṃ, kiṃ na bhāvitabbaṃ? Kiṃ upasampajja vihātabbaṃ, kiṃ na upasampajja vihātabbaṃ? Kiṃ manasikātabbaṃ, kiṃ na manasikātabbaṃ? Kathaṃ saṃkileso hoti, kathaṃ vodānaṃ hoti? Kathaṃ pavatti hoti, kathaṃ nivatti hoti? Kathaṃ bandho hoti, kathaṃ mokkho hoti? Kathaṃ sakkāyasamudayo hoti, kathaṃ sakkāyanirodho hoti? So ettha desitaṃ yathā upaṭṭhitaṃ tathā sampaṭipajjanto so evaṃ pajānāti. Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Evaṃ…pe… yāva kathaṃ sakkāyasamudayo hoti, kathaṃ sakkāyanirodho hotīti vitthārena kātabbaṃ. So te dhamme adhipāṭikaṅkhāti evaṃ lakkhaṇaṃ ñāṇaṃ vijjā ālokaṃ vaḍḍheti. So puggalo tapparamo bhavati tapparāyano, ayaṃ vuccate puggalo joti jotiparāyano.

103. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้เป็นโชติโชติปรายนะ คือใคร? ในคำนั้น มีคำตอบว่า บุคคลนั้นเป็นผู้พึ่งพิงกัลยาณมิตร เป็นผู้ประกอบด้วยกุศล แสวงหากุศล สามารถกระทำได้ บุคคลนั้นเข้าหากัลยาณมิตรแล้วสอบถาม ไต่ถามว่า “อะไรคือกุศล อะไรคืออกุศล? อะไรคือสิ่งที่มีโทษ อะไรคือสิ่งที่ไม่มีโทษ? อะไรคือสิ่งที่ควรเสพ อะไรคือสิ่งที่ไม่ควรเสพ? อะไรคือสิ่งที่ควรเจริญ อะไรคือสิ่งที่ไม่ควรเจริญ? อะไรคือสิ่งที่ควรเข้าถึงและอยู่ด้วย อะไรคือสิ่งที่ไม่ควรเข้าถึงและอยู่ด้วย? อะไรคือสิ่งที่ควรใส่ใจ อะไรคือสิ่งที่ไม่ควรใส่ใจ? ความเศร้าหมองเกิดขึ้นได้อย่างไร ความบริสุทธิ์เกิดขึ้นได้อย่างไร? การดำเนินไปเกิดขึ้นได้อย่างไร การหยุดยั้งเกิดขึ้นได้อย่างไร? การผูกมัดเกิดขึ้นได้อย่างไร การหลุดพ้นเกิดขึ้นได้อย่างไร? การเกิดขึ้นแห่งสักกายะเกิดขึ้นได้อย่างไร การดับแห่งสักกายะเกิดขึ้นได้อย่างไร?” ในที่นี้ ธรรมที่แสดงไว้แล้วนั้น บุคคลนั้นผู้ปฏิบัติชอบตามที่ปรากฏ ย่อมรู้เช่นนี้ว่า “ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล ธรรมเหล่านี้เป็นอกุศล” เป็นต้น จนถึง “การเกิดขึ้นแห่งสักกายะเกิดขึ้นได้อย่างไร การดับแห่งสักกายะเกิดขึ้นได้อย่างไร” ควรทำโดยพิสดาร บุคคลนั้นย่อมปรารถนาธรรมเหล่านั้นอย่างยิ่ง ด้วยลักษณะเช่นนี้ ย่อมเพิ่มพูนญาณ วิชชา และแสงสว่าง บุคคลนั้นย่อมยินดีในปัญญานั้น มีปัญญานั้นเป็นทางไป บุคคลนี้เรียกว่า บุคคลผู้เป็นโชติโชติปรายนะ

---

Tattha katamo puggalo tamo tamaparāyano? Yo akusalaṃ dhammaṃ dīpeti. Taṃ bhāvanāya hīnāsu gatīsu upapattiṃ dasseti, tapparamo bhavati tapparāyano. Ayaṃ vuccate puggalo tamo tamaparāyano.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้เป็นตโมตมปรายนะ คือใคร? คือผู้ที่แสดงอกุศลธรรม ย่อมแสดงการเกิดในทุคติด้วยการเจริญอกุศลธรรมนั้น บุคคลนั้นย่อมยินดีในอกุศลธรรมนั้นอย่างยิ่ง มีอกุศลธรรมนั้นเป็นทางไป บุคคลนี้เรียกว่า บุคคลผู้เป็นตโมตมปรายนะ

---

Tattha yo puggalo tamo jotiparāyano? So tamena akusalassa kammassa vipākaṃ dasseti. Tameti yaṃ cakkhu kalyāṇamittassa yena akusale dhamme pajahati, kusale dhamme abhivaḍḍhati.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดเป็นตโมโชติปรายนะ? บุคคลนั้นย่อมแสดงวิบากของอกุศลกรรมด้วยความมืด จักษุใดที่ทำให้กัลยาณมิตรเป็นผู้มืด ด้วยธรรมอันดีงามใดที่ละอกุศลธรรม และเพิ่มพูนกุศลธรรม

---

Tattha yo ca paṇītāsu gatīsu upapattiṃ dasseti, tapparamo tena vuccate tamo jotiparāyano.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดแสดงการเกิดในคติอันประณีต ย่อมยินดีในคติอันประณีตนั้น ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า ตโมโชติปรายนะ

---

Tattha yo puggalo joti tamaparāyano? Kusalassa kammavipākaṃ dasseti. Yaṃ cakkhu pāpamittasaṃsaggena pāpamittupasevena pāpamittavasānugo akusalaṃ dhammaṃ abhivaḍḍhati, taṃ bhāvanāya hīnāsu gatīsu upapattiṃ dasseti. Tapparamo tena vuccate joti tamaparāyano.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดเป็นโชติตมปรายนะ? ย่อมแสดงวิบากของกุศลกรรม จักษุใดที่บุคคลผู้มีปัญญา จักษุนั้นด้วยการคบมิตรชั่ว ด้วยการเสพมิตรชั่ว ด้วยการคล้อยตามมิตรชั่ว ย่อมเพิ่มพูนอกุศลธรรม ย่อมแสดงการเกิดในทุคติด้วยการเจริญอกุศลธรรมนั้น บุคคลนั้นย่อมยินดีในทุคตินั้น ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า โชติตมปรายนะ

---

Tattha yo puggalo joti jotiparāyano so jotitā pabhātā yāva paṇītāsu gatīsu upapattiṃ dasseti. Tapparamo tenāha joti jotiparāyano.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดเป็นโชติโชติปรายนะ บุคคลนั้นย่อมแสดงการเกิดในคติอันประณีตด้วยความสว่างและความรุ่งเรืองเพียงใด บุคคลนั้นย่อมยินดีในคติอันประณีตนั้น เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า โชติโชติปรายนะ

---

Jotitamaparāyanena dasa akusalānaṃ kammānaṃ udayaṃ dasseti. Tamena puggalena akusalānaṃ kammānaṃ vipākaṃ dasseti. Na akusalānaṃ dhammānaṃ vipākaṃ dasseti. Tamena aṭṭha micchattāni dasseti. Jotinā aṭṭha sammattāni dasseti. Jotinā tamaparāyanena dasa akusalakammapathe dasseti. Jotinā paṇītattaṃ dasseti. Tamena jotiparāyanena atapanīyaṃ dhammaṃ dasseti. Jotinā tamaparāyanena tapanīyaṃ dhammaṃ dasseti. Ayaṃ suttattho.

ด้วยบุคคลผู้เป็นโชติตมปรายนะ ย่อมแสดงการเกิดขึ้นแห่งอกุศลกรรม ๑๐ ประการ ด้วยบุคคลผู้มีความมืดนั้น ย่อมแสดงวิบากแห่งอกุศลกรรม ไม่แสดงวิบากแห่งอกุศลธรรม ด้วยความมืดนั้น ย่อมแสดงมิจฉัตตะ ๘ ประการ ด้วยแสงสว่าง ย่อมแสดงสัมมัตตะ ๘ ประการ ด้วยบุคคลผู้เป็นโชติตมปรายนะ ย่อมแสดงอกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ ด้วยแสงสว่าง ย่อมแสดงความเป็นผู้ประณีต ด้วยบุคคลผู้เป็นตโมโชติปรายนะ ย่อมแสดงธรรมที่ไม่ทำให้เดือดร้อน ด้วยบุคคลผู้เป็นโชติตมปรายนะ ย่อมแสดงธรรมที่ทำให้เดือดร้อน นี้คืออรรถแห่งสูตร

---

104. Tattha katamo desanā hāro? Imamhi sutte kiṃ desitaṃ? Tattha vuccate imamhi sutte kusalākusalā dhammā desitā. Kusalākusalānañca dhammānaṃ vipāko desito. Hīnappaṇītānañca sattānaṃ gati nānākāraṇaṃ desitaṃ. Ayaṃ desanā hāro.

104. ในบรรดาหารเหล่านั้น เทศนาหารคืออะไร? ในสูตรนี้ทรงแสดงอะไรไว้? ในเรื่องนั้นมีคำตอบว่า ในสูตรนี้ ทรงแสดงกุศลธรรมและอกุศลธรรมไว้ ทรงแสดงวิบากแห่งกุศลธรรมและอกุศลธรรมไว้ และทรงแสดงความแตกต่างกันแห่งคติของสัตว์ทั้งหลายผู้เลวและประณีตไว้ นี้คือเทศนาหาร

---

Tattha katamo vicayo hāro? Akusalassa kammassa yo vipākaṃ paccanubhoti. Tattha ṭhito akusale dhamme uppādiyati vicayantaṃ yujjati. Kusalassa kammassa yo vipākaṃ paccanubhoti. Tattha ṭhito kusale dhamme uppādiyati vicayantaṃ yujjati. Ayaṃ vicayo yutti ca.

ในบรรดาหารเหล่านั้น วิจยหารคืออะไร? บุคคลใดเสวยวิบากแห่งอกุศลกรรม เมื่อตั้งอยู่ในวิบากนั้น ย่อมยังอกุศลธรรมให้เกิดขึ้น การพิจารณาอกุศลธรรมนั้นย่อมสมควร บุคคลใดเสวยวิบากแห่งกุศลกรรม เมื่อตั้งอยู่ในวิบากนั้น ย่อมยังกุศลธรรมให้เกิดขึ้น การพิจารณากุศลธรรมนั้นย่อมสมควร นี้คือวิจยหารและยุตติหาร

---

Tattha katamo padaṭṭhāno hāro? Yo puggalo joti, so paccavekkhaṇāya padaṭṭhānaṃ. Yo puggalo tamo, so tamādinnaṃ vānupassanāya padaṭṭhānanti dasseti. Tamena jotiparāyanena appamādassa padaṭṭhānaṃ dasseti, tamo avijjāya ca diṭṭhiyā ca padaṭṭhānaṃ dasseti. Jotinā tamaparāyanena pamādassa ca diṭṭhiyā ca padaṭṭhānaṃ dasseti. Ayaṃ padaṭṭhāno.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปทัฏฐานหารคืออะไร? บุคคลใดมีแสงสว่าง บุคคลนั้นเป็นปทัฏฐานแห่งการพิจารณา บุคคลใดมีความมืด บุคคลนั้นย่อมแสดงว่าเป็นปทัฏฐานแห่งการพิจารณาเห็นตามซึ่งสิ่งที่ถือเอาด้วยความมืด ด้วยบุคคลผู้เป็นตโมโชติปรายนะ ย่อมแสดงปทัฏฐานแห่งความไม่ประมาท ความมืด ย่อมแสดงปทัฏฐานแห่งอวิชชาและทิฏฐิ ด้วยบุคคลผู้เป็นโชติตมปรายนะ ย่อมแสดงปทัฏฐานแห่งความประมาทและทิฏฐิ นี้คือปทัฏฐานหาร

---

Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Tamena tamaparāyanena tamoti avijjāya niddiṭṭhāya sabbakilesadhammā niddiṭṭhā honti. Tamena jotiparāyanena jotivijjāya niddiṭṭhāya sabbe bodhipakkhiyadhammā niddiṭṭhā honti. Jotitamaparāyanena pamādo niddiṭṭho hoti. Tamena jotiparāyanena appamādo niddiṭṭho hoti. Ayaṃ lakkhaṇo hāro.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ลักขณหารคืออะไร? เมื่อความมืดถูกแสดงว่าเป็นอวิชชาด้วยบุคคลผู้เป็นตโมตมปรายนะ กิเลสธรรมทั้งปวงก็ชื่อว่าถูกแสดงแล้ว เมื่อแสงสว่างถูกแสดงว่าเป็นวิชชาด้วยบุคคลผู้เป็นตโมโชติปรายนะ โพธิปักขิยธรรมทั้งปวงก็ชื่อว่าถูกแสดงแล้ว ด้วยบุคคลผู้เป็นโชติตมปรายนะ ความประมาทก็ชื่อว่าถูกแสดงแล้ว ด้วยบุคคลผู้เป็นตโมโชติปรายนะ ความไม่ประมาทก็ชื่อว่าถูกแสดงแล้ว นี้คือลักขณหาร

---

Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye sattā nīcakulino, na te imaṃ sutvā kusale dhamme samādāya vattissanti. Ye sattā uccakulino, te imaṃ dhammadesanaṃ sutvā bhiyyoso mattāya kusale dhamme samādāya vattissantīti. Ayaṃ catubyūho hāro. Bhūmiyaṃ upadeso.

ในบรรดาหารเหล่านั้น จตุพยูหหารคืออะไร? ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคมีพระประสงค์อย่างไร? สัตว์เหล่าใดมีตระกูลต่ำ สัตว์เหล่านั้นเมื่อได้ฟังธรรมนี้แล้ว จักไม่สมาทานกุศลธรรมประพฤติ สัตว์เหล่าใดมีตระกูลสูง สัตว์เหล่านั้นเมื่อได้ฟังพระธรรมเทศนานี้แล้ว จักสมาทานกุศลธรรมประพฤติยิ่งๆ ขึ้นไป นี้คือจตุพยูหหาร เป็นคำแนะนำในภูมิ

---

Tattha katamo āvaṭṭo hāro? Yā avijjāto pabhūti taṇhā, ayaṃ samudayo. Yo tamo tamaparāyano, idaṃ dukkhaṃ. Imāni dve saccāni dukkhañca samudayo ca joti yena suttena dhammena paññāpiyati, so dhammo paññindriyassa padaṭṭhānaṃ. Tena amohena tīṇi kusalamūlāni pāripūriṃ gacchanti saggassa padaṭṭhānaṃ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น อาวฏฏหารคืออะไร? ตัณหาใดที่มีอวิชชาเป็นต้น นี้คือสมุทัย ความมืดใดที่เป็นตโมตมปรายนะ นี้คือทุกข์ สัจจะสองประการนี้คือทุกข์และสมุทัย แสงสว่างที่ถูกบัญญัติด้วยพระสูตรและธรรมใด ธรรมนั้นเป็นปทัฏฐานแห่งปัญญินทรีย์ ด้วยอโมหะนั้น กุศลมูล ๓ ประการย่อมถึงความบริบูรณ์ เป็นปทัฏฐานแห่งสวรรค์

---

Tattha katamā vibhatti? Tamo tamaparāyanoti na ekaṃsena. Kiṃ kāraṇaṃ? Atthi tamo ca bhavo aparāpariyavedanīyena ca kusalena jotinā puggalena sahopattibhāve. Atthi joti ca bhavo aparāpariyavedanīyena ca akusalena tamena puggalena sahopattibhāve parivattanā tamesu paṭipakkhoti jotinā tamaparāyano.

ในบรรดาหารเหล่านั้น วิภัตติหารคืออะไร? คำว่า “ผู้มีความมืดเป็นที่ไปในเบื้องหน้า” ไม่ได้หมายถึงโดยส่วนเดียว อะไรคือเหตุผล? เพราะมีความมืดและภพในการอุบัติร่วมกับบุคคลผู้มีแสงสว่างอันเป็นกุศลและมีวิบากที่จะพึงเสวยในภพต่อๆ ไป มีทั้งแสงสว่างและภพในการอุบัติร่วมกับบุคคลผู้มีความมืดอันเป็นอกุศลและมีวิบากที่จะพึงเสวยในภพต่อๆ ไป การผันแปรนั้นเป็นปฏิปักษ์ในความมืดทั้งหลาย ดังนั้น บุคคลผู้มีแสงสว่าง (แต่) มีความมืดเป็นที่ไปในเบื้องหน้าจึงมีอยู่

---

Tattha katamo vevacano? Yo tamo, so evaṃ attabyāpādāya paṭipanno, so assaddhāya bālo akusalo abyatto anādīnavadassī. Yo joti, so attahitāya paṭipanno paṇḍito kusalo byatto ādīnavadassī. Ayaṃ vevacano.

ในบรรดาหารเหล่านั้น เววจนหารคืออะไร? ความมืดใดมีอยู่ ความมืดนั้นคือการปฏิบัติเพื่อเบียดเบียนตนเองอย่างนี้ บุคคลนั้นเป็นคนเขลาเพราะไม่มีศรัทธา เป็นผู้ไม่ฉลาด ไม่เฉลียวฉลาด ไม่เห็นโทษ แสงสว่างใดมีอยู่ แสงสว่างนั้นคือการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน เป็นบัณฑิต ฉลาด เฉลียวฉลาด เห็นโทษ นี้คือเววจนหาร

---

Tattha katamā paññatti? So puggalo vipākapaññattiyā paññāpiyati, akusale pariyādinnatā paññāpiyati. Jotikusaladhammupapattipaññattiyā paññāpiyati kusaladhammavipākapaññattiyā cāti.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปัญญัติหารคืออะไร? บุคคลนั้นถูกบัญญัติด้วยวิบากบัญญัติ ถูกบัญญัติด้วยความเป็นผู้ถูกอกุศลครอบงำ แสงสว่างถูกบัญญัติด้วยการบัญญัติการเกิดขึ้นแห่งกุศลธรรม และถูกบัญญัติด้วยการบัญญัติวิบากแห่งกุศลธรรม

---

Otaraṇoti ye avijjāpaccayā saṅkhārā yañca jarāmaraṇaṃ yā ca avijjā, taṃ padaṭṭhānaṃ, niddesena vijjuppādo avijjānirodho yo yāva jarāmaraṇanirodho, ime dve dhammā saṅkhārakkhandhapariyāpannā. Dhammadhātu dhammāyatanañca padaṭṭhānaṃ niddesena dhātūsu.

โอตรณหารคือ สังขารทั้งหลายที่เกิดขึ้นเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย และชรามรณะใด อวิชชาใด สิ่งนั้นเป็นปทัฏฐาน ด้วยการแสดง การเกิดขึ้นแห่งวิชชา การดับแห่งอวิชชา การดับใดจนถึงชรามรณะ ธรรมสองประการนี้สงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ ธัมมธาตุและธัมมายตนะเป็นปทัฏฐาน ด้วยการแสดงในธาตุทั้งหลาย

---

Tattha katamo sodhano? Imassa suttassa desitassa ārambho. Adhiṭṭhānoti tamoti bhagavā bravīti, na ekaṃ puggalaṃ deseti. Yāvatā sattānaṃ gati, tattha ye duccaritadhammena upapannā, te bahulādhivacanena tamo niddisati. Yā joti sabbasattesu kusaladhammopapatti sabbaṃ taṃ jotīti abhilapati ayamekatā paccayo yonisomanasikārapaññatti catunnaṃ mahābhūtānaṃ puggalānaṃ.

ในบรรดาหารเหล่านั้น โสธนหารคืออะไร? คือการเริ่มต้นแห่งสูตรที่แสดงไว้นี้ อธิฏฐานหารคือ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ความมืด” มิได้ทรงแสดงถึงบุคคลเพียงคนเดียว คติของสัตว์ทั้งหลายมีอยู่เพียงใด ในคตินั้น สัตว์เหล่าใดอุบัติด้วยทุจริตธรรม พระองค์ทรงแสดงสัตว์เหล่านั้นด้วยชื่อที่เป็นส่วนมากว่า “ความมืด” การอุบัติแห่งกุศลธรรมใดในสัตว์ทั้งปวง สิ่งนั้นทั้งหมดเรียกว่า “แสงสว่าง” นี้คือปัจจัยแห่งความเป็นอันเดียวกัน เป็นโยนิโสมนสิการบัญญัติของบุคคลผู้มีมหาภูตรูป ๔

---

Tattha katamo parikkhāro? Akusalassa pāpamittatā paccayo, ayoniso manasikāro hetu. Kusalassa kalyāṇamittatā paccayo, yoniso manasikāro hetu.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปริกขารหารคืออะไร? ความเป็นผู้มีมิตรชั่วเป็นปัจจัยแห่งอกุศล อโยนิโสมนสิการเป็นเหตุ ความเป็นผู้มีมิตรดีเป็นปัจจัยแห่งกุศล โยนิโสมนสิการเป็นเหตุ

---

Tattha katamā samāropanāti? Idhekacco nīce kule paccājāto hotīti nīce kule paccājāto rūpesu saddesu gandhesu rasesu phassesu, so upapanno sabbamhi mānussake upabhogaparibhoge. Joti paṇītesu kusalesu upapanno sabbamhi mānussake upabhogaparibhoge upapannoti.

ในบรรดาหารเหล่านั้น สมาโรปนหารคืออะไร? คำว่า “บุคคลบางคนในโลกนี้เกิดในตระกูลต่ำ” หมายถึง ผู้ที่เกิดในตระกูลต่ำ ในรูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส บุคคลนั้นอุบัติในโลกมนุษย์ทั้งหมดซึ่งเป็นที่บริโภคใช้สอย บุคคลผู้มีแสงสว่างอุบัติในกุศลอันประณีต อุบัติในโลกมนุษย์ทั้งหมดซึ่งเป็นที่บริโภคใช้สอย

---

105. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ nibbedhabhāgiyaṃ ca suttaṃ? Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrāti gāthā. Kena kāraṇena taṃ bandhanaṃ daḷhaṃ? Catūhi kāraṇehi issariyena sakkā mocetuṃ dhanena vā aññena vā yācanāya vā parāyanena vā. Yesu ca ayaṃ rāgo maṇikuṇḍalesu puttesu dāresu ca yā apekkhā, idamassa cetasikabandhanaṃ. Taṃ na sakkā issariyena vā dhanena vā aññena vā yācanāya vā parāyanena vā mocetuṃ. Na ca tattha koci atthi pāṭibhogo. Iminā bandhanato mocayitthāti devo vā manusso vā tadidaṃ bandhanaṃ rāgānusayena ca chasu bāhiresu ca āyatanesu bandhati. Rūpesu rūpataṇhā bandhati, yāva dhammesu dhammataṇhā. Yo idha loke bandho paralokasmiṃ bandho nīyati. So bandho jāyati, bandho mīyati. Bandho asmā lokā paraṃ lokaṃ gacchati. Na sakkā mocetuṃ aññatra ariyamaggena imañca bandhanaṃ. Maraṇabhāvañca upapattibhāvañca bhayato viditvā chandarāgaṃ pajahati. So imaṃ chandarāgaṃ pajahitvā atikkamati. Ayañca loko ito paraṃ dutiyo.

105. ในบรรดาหารเหล่านั้น สูตรที่เป็นสังขิเลสภาคิยะและนิพเพธภาคิยะคืออะไร? คาถาว่า “บัณฑิตทั้งหลายไม่กล่าวเครื่องผูกนั้นว่ามั่นคง” ด้วยเหตุผลอะไร เครื่องผูกนั้นจึงมั่นคง? ด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ สามารถปลดปล่อยได้ด้วยอำนาจ ด้วยทรัพย์ หรือด้วยสิ่งอื่น หรือด้วยการวิงวอน หรือด้วยการพึ่งพา ราคะใด ความอาลัยใดมีอยู่ในแก้วมณีและตุ้มหู ในบุตรและภรรยาของบุคคลใด สิ่งนี้เป็นเครื่องผูกทางใจของบุคคลนั้น เครื่องผูกนั้นไม่สามารถปลดปล่อยได้ด้วยอำนาจ ด้วยทรัพย์ ด้วยสิ่งอื่น ด้วยการวิงวอน หรือด้วยการพึ่งพา และไม่มีผู้ค้ำประกันใดๆ ในเรื่องนั้น เทวดาหรือมนุษย์ใดๆ ก็ไม่สามารถกล่าวว่า “จงปลดปล่อยจากเครื่องผูกนี้เถิด” เครื่องผูกนั้นย่อมผูกด้วยราคานุสัยในอายตนะภายนอก ๖ ในรูป ตัณหาในรูปย่อมผูก จนถึงในธรรม ตัณหาในธรรมย่อมผูก เครื่องผูกใดในโลกนี้ เป็นเครื่องผูกที่นำไปสู่โลกหน้า บุคคลนั้นเกิดด้วยเครื่องผูก ตายด้วยเครื่องผูก ไปจากโลกนี้สู่โลกหน้าด้วยเครื่องผูก ไม่สามารถปลดปล่อยเครื่องผูกนี้ได้ นอกจากด้วยอริยมรรค เมื่อรู้ความเป็นแห่งความตายและความเป็นแห่งการอุบัติว่าเป็นภัย ย่อมละฉันทราคะ บุคคลนั้นละฉันทราคะนี้แล้วย่อมก้าวล่วงไป และโลกนี้ (เป็นที่หนึ่ง) โลกหน้าจากนี้เป็นที่สอง

---

Tattha yaṃ bandhanāsaṅkhārānaṃ pahānaṃ idaṃ vuccati ubhayesu ṭhānesu vīriyaṃ, gandhaparivāto sumuni nopalimpati. Tatheva pariggahesu puttesu dāresu ca avūḷho salloti tasseva taṇhāya pahānaṃ dasseti. Ayaṃ taṇhāmūlassa pahānā vare appamattoti kāmo pamādavattati pahānāya nekkhammābhirato appamādavihārī bhavati. Tassa āsayaṃ pahānāya neva imaṃ lokaṃ āsīsati na paralokaṃ. Na idhalokaṃ nissitaṃ, piyarūpaṃ sātarūpaṃ ākaṅkhati. Nāpi paralokaṃ nissitaṃ piyarūpaṃ sātarūpaṃ ākaṅkhati, tena vuccate ‘‘nāsīsate lokamimaṃ paraṃ lokañcā’’ti. Yaṃ tassa pahānaṃ taṃ chedanaṃ aṭṭhakavaggiyesu muni niddiṭṭho. So idha virodho aṭṭhakavaggiyesu nāsīsanaṃ idha anāthā. Tathāyaṃ taṇhāya tassa pariggahassa vatthukāmassa ekagāthāya ete sabbe kāmā dassitā. Tena bhagavā deseti ‘‘etampi chetvāna paribbajanti anapekkhino sabbakāme pahāyā’’ti. Imissā gāthāya dvidhā niddeso saṃsandananiddeso ca samayaniddeso ca, yathā ayaṃ gāthā saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca, evaṃ tāya gāthāya saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca visajjanā. Evaṃ gāthā sabbagāthāsu byākaraṇesu vā niddiṭṭhaṃ suttaṃ.

ในคำนั้น การละสังขารอันเป็นเครื่องผูกพันนั้น ชื่อว่าความเพียรในสถานทั้งสอง พระมุนีผู้บริสุทธิ์ยิ่ง แม้ถูกเครื่องผูก (กิเลส) ห้อมล้อม ย่อมไม่ติด เมื่อยังยึดถือบุตรและภรรยาอยู่เช่นนั้น ย่อมมีลูกศร (คือตัณหา) เสียบแทงอยู่ เพราะเหตุนั้น จึงแสดงการละตัณหาแก่ผู้นั้นเท่านั้น ผู้นี้ชื่อว่าไม่ประมาทในกุศลอันประเสริฐ เพราะละรากเหง้าแห่งตัณหาแล้ว ผู้ปรารถนา (จะพ้นจากวัฏฏะ) อย่างนี้ ย่อมยินดีในการออกบวชเพื่อละความประมาท และเป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาท เพราะละความปรารถนาแล้ว ย่อมไม่หวังทั้งโลกนี้และโลกหน้า ย่อมไม่ปรารถนารูปอันเป็นที่รัก รูปอันเป็นที่พอใจที่อาศัยโลกนี้ และไม่ปรารถนารูปอันเป็นที่รัก รูปอันเป็นที่พอใจที่อาศัยโลกหน้า เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมไม่ปรารถนาโลกนี้และโลกหน้า” การละนั้นและการตัดนั้น พระมุนีทรงแสดงไว้ในอัฏฐกวัคค์ทั้งหลาย ความขัดแย้งนั้นในอัฏฐกวัคค์ทั้งหลายคือความไม่ปรารถนา ในพระศาสนานี้คือความเป็นผู้ไม่มีที่พึ่ง เช่นนั้น กามทั้งปวงเหล่านั้นอันเป็นวัตถุกามที่บุคคลยึดถือด้วยตัณหา ทรงแสดงไว้ด้วยคาถาบทหนึ่ง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงว่า “บุคคลเหล่านั้นตัดตัณหานั้นแล้ว ละกามทั้งปวงแล้ว ย่อมประพฤติโดยไม่มีความอาลัย” การแสดงในคาถานี้มีสองอย่าง คือการแสดงการเทียบเคียงและการแสดงตามสมัย คาถานี้เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมองและเป็นส่วนแห่งการแทงตลอด การแก้ด้วยคาถานั้นก็เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมองและเป็นส่วนแห่งการแทงตลอดอย่างนี้ คาถาหรือสูตรที่ทรงแสดงไว้ในการพยากรณ์ในคาถาทั้งปวง

---

106. Tattha katamā desanā? Imaṃ suttaṃ kenādhippāyena desitaṃ. Ye rāgacaritā sattā, te kāme pajahissantīti ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo.

106. ในบรรดาหารเหล่านั้น เทศนาหารคืออะไร? สูตรนี้ทรงแสดงด้วยความประสงค์อันใด? สัตว์ทั้งหลายเหล่าใดมีราคะเป็นปกติ สัตว์เหล่านั้นจักละกามทั้งหลาย นี้เป็นความประสงค์ของพระผู้มีพระภาคในสูตรนั้น

---

Tattha katamo vicayo? Yassa dasavatthukā kilesā uttiṇṇā vantā viditā. Katame dasavidhāti, kilesakāmā ca orambhāgiyauddhambhāgiyā ca saṃyojanā dasavatthukāni āyatanāni, ayaṃ vicayo.

ในบรรดาหารเหล่านั้น วิจยหารคืออะไร? กิเลสมีวัตถุสิบประการของบุคคลใด อันข้ามพ้นแล้ว อันคายแล้ว อันรู้แล้ว กิเลสสิบอย่างเป็นไฉน? คือ กิเลสกามทั้งหลาย สังโยชน์ทั้งหลายที่เป็นโอรัมภาคิยะและอุทธัมภาคิยะ และอายตนะมีวัตถุสิบประการ นี้ชื่อว่าวิจยหาระ

---

Tattha katamā yutti? Ye sārattā te gāḷhabandhanena bandhanti atthi esā yutti.

ในหาระเหล่านั้น ยุตติหาระเป็นไฉน? ชนทั้งหลายเหล่าใดมีความกำหนัดอย่างแรงกล้า ชนทั้งหลายเหล่านั้นย่อมผูกด้วยเครื่องผูกอันมั่นคง ยุตติหาระนี้มีอยู่

---

Tattha katamo padaṭṭhāno? Sāratto maṇikuṇḍalesu mamaṃkārassa padaṭṭhānaṃ. Apekkhāti atītavatthussa sarāgassa padaṭṭhānaṃ. Etampi chetvāti bhāvanāya padaṭṭhānaṃ.

ในหาระเหล่านั้น ปทัฏฐานหาระเป็นไฉน? ผู้มีความกำหนัดอย่างแรงกล้าในต่างหูแก้วมณี เป็นเหตุใกล้แห่งมมังการ (ความถือว่าเป็นของเรา) อเปกขา (ความอาลัย) เป็นเหตุใกล้แห่งความมีราคะในวัตถุอันเป็นอดีต "เอตสฺมึเฉตฺวา" (ตัดสิ่งนี้แล้ว) เป็นเหตุใกล้แห่งภาวนา

---

Tattha katamo lakkhaṇo? Sārattacitto maṇikuṇḍalesu yo ahaṃkāre visatto mamaṃkāre visatto, yo puttadāre sāratto. Khettavatthusmiṃ sāratto. Ayaṃ lakkhaṇo hāro.

ในหาระเหล่านั้น ลักขณหาระเป็นไฉน? ชนใดมีจิตกำหนัดอย่างแรงกล้าในต่างหูแก้วมณี ผู้ติดข้องในอหังการ (ความถือตัว) ติดข้องในมมังการ (ความถือว่าเป็นของเรา) ความกำหนัดอย่างแรงกล้าใดมีอยู่ในบุตรภรรยา ความกำหนัดอย่างแรงกล้าใดมีอยู่ในไร่นา นี้ชื่อว่าลักขณหาระ

---

Tattha katamo catubyūho hāro? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo. Ye nibbānena chandikā bhavissanti, te puttadāre taṇhaṃ pajahissanti. Ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo. Imāni cattāri saccāni.

ในหาระเหล่านั้น จตุพยูหหาระเป็นไฉน? ความประสงค์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าในสูตรนี้เป็นไฉน? ชนทั้งหลายเหล่าใดจักมีความพอใจในพระนิพพาน ชนทั้งหลายเหล่านั้นจักละตัณหาในบุตรภรรยา นี้เป็นความประสงค์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าในสูตรนั้น สัจจะสี่ประการเหล่านี้

---

Tattha katamo āvaṭṭo? Yā puttadāre taṇhā, ayaṃ samudayo. Ye upādinnakkhandhā, te ye ca bāhiresu rūpesu rūpapariggaho, idaṃ dukkhaṃ, yaṃ tattha chedanīyaṃ, ayaṃ nirodho. Yena bhijjati, ayaṃ maggo. Vibhattīti natthi vibhattiyā bhūmi, parivattanoti paṭipakkho niddiṭṭho.

ในหาระเหล่านั้น อาวฏฏหาระเป็นไฉน? ตัณหาใดมีอยู่ในบุตรภรรยา ตัณหานี้เป็นสมุทัย อุปาทานขันธ์ทั้งหลายเหล่าใดมีอยู่ และการยึดถือรูปในรูปภายนอกทั้งหลายอันใดมีอยู่ ทั้งหมดนี้เป็นทุกข์ การตัดอันใดมีอยู่ในเหตุแห่งทุกข์นั้น การตัดอย่างนี้เป็นนิโรธ มรรคมีองค์อันใดที่กิเลสย่อมแตก การแตกแห่งกิเลสอย่างนี้เป็น mรรค วิภัตติ คือไม่มีภูมิแห่งวิภัตติหาระ ปริวัตตนหาระ คือทรงแสดงฝ่ายตรงข้าม

---

Tattha katamo vevacano? Niddiṭṭho vevacano. Tattha katamo otaraṇo? Atthi taṇhā eko satto otiṇṇo tappaccayā viññāṇaṃ yāva jarāmaraṇaṃ. Yā tattha vedanā, ayaṃ avijjā vijjuppādā avijjānirodho yāva jarāmaraṇanirodho.

ในหาระเหล่านั้น เววจนหาระเป็นไฉน? ทรงแสดงคำไวพจน์แล้ว ในหาระเหล่านั้น โอตรณหาระเป็นไฉน? ตัณหามีอยู่ สัตว์ผู้ประเสริฐข้ามพ้นแล้ว เพราะเหตุคือตัณหานั้น วิญญาณข้ามพ้นแล้วจนถึงชรามรณะ เวทนาใดมีอยู่ในวัฏฏทุกข์นั้น เวทนานี้ชื่อว่าอวิชชา เพราะเหตุแห่งการเกิดขึ้นแห่งวิชชา อวิชชาย่อมดับ ย่อมดับจนถึงชรามรณะ

---

Tattha katamo sodhano? Suddho gāthāya ārambho. Tattha katamo adhiṭṭhāno? Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrāti ekattatāya paññattā, na vemattatāya. Cattāro rāgā kāmarāgo rūparāgo bhavarāgo diṭṭhirāgo cāti ekattatāya paññattā.

ในหาระเหล่านั้น โสธนหาระเป็นไฉน? การปรารภในคาถาบริสุทธิ์ ในหาระเหล่านั้น อธิฏฐานหาระเป็นไฉน? ในคาถาที่ว่า "บัณฑิตทั้งหลายไม่กล่าวเครื่องผูกนั้นว่ามั่นคง" ราคะสี่ประการถูกบัญญัติด้วยความเป็นอันเดียวกัน ไม่ใช่ด้วยความเป็นต่างกัน ราคะสี่ประการ คือ กามราคะ รูปราคะ ภวราคะ และทิฏฐิราคะ ถูกบัญญัติด้วยความเป็นอันเดียวกัน

---

Tattha katamo parikkhāro? Yesaṃ rāgo maṇikuṇḍalesu tassa subhasaññā hetu, anubyañjanaso ca nimittaggāhitā paccayo. Yāya te chinnāni tassa asubhasaññā hetu, nimittaggahaṇaanubyañjanaggahaṇavinodanaṃ paccayo.

ในหาระเหล่านั้น ปริกขารหาระเป็นไฉน? ราคะของชนเหล่าใดมีอยู่ในต่างหูแก้วมณี สุภสัญญาของผู้นั้นเป็นเหตุเกิด อนุพยัญชนะและการยึดถือนิมิตเป็นปัจจัยอุปนิสัย ด้วยธรรมอันใด กิเลสเหล่านั้นอันตัดแล้ว อสุภสัญญาของผู้นั้นเป็นเหตุเกิด การบรรเทาการยึดถือนิมิตและการยึดถืออนุพยัญชนะเป็นปัจจัยอุปนิสัย

---

Tattha katamo samāropano? Sāratto maṇikuṇḍalesu sammūḷhavidho duṭṭhātipi etampi chetvāna paribbajantīti taṃ pariññātatthaṃ parivajjitatthaṃ pajahitā, ayaṃ samāropano.

ในหาระเหล่านั้น สมาโรปนหาระเป็นไฉน? ความกำหนัดอย่างแรงกล้าในผู้สวมต่างหูแก้วมณี ความหลงผิด ความประทุษร้าย อย่างนี้ด้วย แม้อย่างนี้ด้วย ตัดแล้วย่อมประพฤติ เพราะเหตุนี้ ราคะเป็นต้นนั้นอันละแล้ว เพื่อกำหนดรู้ เพื่อเว้น นี้ชื่อว่าสมาโรปนหาระ

---

107. Yaṃ cetasikaṃ yaṃ pakappitaṃ vitthārena paccayo, yaṃ vā cetasikaṃ kāyikaṃ cetasikaṃ kammaṃ. Kiṃkāraṇā? Cetasikā hi cetanā manokammāti vuccate, sā cetanākammaṃ, yaṃ cetasikaṃ imaṃ kāyikañca vācasikañca imāni tīṇi kammāni niddiṭṭhāni. Kāyakammaṃ vacīkammañca tāni kusalāni piyaṃ kāyena ca vācāya ca ārabhati parāmasati, ayaṃ vuccati sīlabbataparāmāso. Saṅkappanā te tividhā saṅkhārā puññamayā apuññamayā āneñjamayā, tappaccayā viññāṇaṃ te ārammaṇametaṃ hoti viññāṇassa ṭhitiyā. Yā subhasaññā sukhasaññā attasaññā ca. Idaṃ cetasikaṃ. Yaṃ rūpūpagaṃ viññāṇaṃ tiṭṭhati rūpārammaṇaṃ rūpapatiṭṭhitaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ gacchati, ayaṃ saṅkappanā, iti yaṃ viññāṇaṭṭhitīsu ṭhitaṃ paṭhamābhinibbattiārammaṇavasena upādānaṃ, idaṃ vuccati cetasikanti.

107. กรรมอันเป็นไปทางใจอันใด อันดำริแล้วโดยพิสดาร เป็นปัจจัยอุปนิสัย กรรมอันเป็นไปทางใจ กายกรรมอันเป็นไปทางใจ หรือกรรมอันเป็นไปทางใจอันใดมีอยู่ เพราะเหตุไร? เพราะเจตนาอันเป็นไปทางใจ ย่อมกล่าวว่ามโนกรรม เจตนานั้นชื่อว่ากรรม กรรมอันเป็นไปทางใจอันใดมีอยู่ กรรมอันเป็นไปทางใจนี้ชื่อว่ากายิกะด้วย ชื่อว่าวาจาสิกะด้วย กรรมสามประการเหล่านี้ทรงแสดงแล้ว กายกรรมและวจีกรรมเหล่านั้น แม้เป็นกุศล อันบุคคลปรารภแล้วด้วยกายและวาจา ยึดถือด้วยความลูบคลำ การยึดถือนี้ชื่อว่าสีลัพพตปรามาส สังขารสามอย่างเหล่านั้น คือ บุญญมัย อปุญญมัย และอเนญชามัย อันดำริแล้วมีอยู่ เพราะเหตุคือสังขารนั้น วิญญาณย่อมเป็นอารมณ์นั้น เพื่อความตั้งอยู่ของวิญญาณ สุภสัญญา สุขสัญญา และอัตตสัญญาอันใดมีอยู่ สัญญานี้เป็นเจตสิก วิญญาณอันใดตั้งอยู่โดยเข้าถึงรูป มีรูปเป็นอารมณ์ ตั้งอยู่โดยอาศัยรูป อันตัณหาชื่นชมแล้ว ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ นี้ชื่อว่าสังกับปนา การเกิดขึ้นครั้งแรกอันใดที่ตั้งอยู่ในวิญญาณฐิติทั้งหลาย โดยอำนาจแห่งอารมณ์ ชื่อว่าอุปาทาน การยึดถือนี้ย่อมกล่าวว่าเจตสิก

---

Tattha ṭhitassa arūpassa yā nikanti ajjhosānaṃ, idampi sakampitaṃ manāpikesu rūpesu piyarūpasātarūpesu ābhogo, idaṃ cetasikaṃ. Yaṃ ceteti sattesu manāpikesu abhijjhākāyagantho paṭighānusayesu byāpādakāyagantho sabbe cattāro ganthā, ayaṃ pañcasu kāmaguṇesu paṭhamābhinipāto cittassa yā cetanā yassa tattha assādānupassissa anekā pāpakā akusalā dhammā cittaṃ arūpavatiyo honti. Puggalo rāgānubandhibhūto tehi kilesakāmehi yathā kāmakaraṇīyo, ayaṃ vuccate kāmesu pakappanā. Evaṃ sabbe cattāro oghā. Yaṃ tehi kāmehi saṃyutto viharati bhāvito ajjhosanno, ayaṃ cetanā. Yassa tathāyaṃ avītarāgassa adhigatapemassa tassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā dukkhānuparivattitaṃ viññāṇaṃ hoti saritassa vayadhammasamuppādo cittaṃ pariyādiyati, idaṃ vuccati pakappitanti.

ในวิญญาณฐิตินั้น ความกำหนัดใด การหมกมุ่นใดมีอยู่แก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ด้วยนาม แม้นี้ก็ชื่อว่าความดำริ การมนสิการใดมีอยู่ในรูปอันเป็นที่พอใจ รูปอันเป็นที่รักและเป็นที่สำราญ การมนสิการนี้ชื่อว่าเจตสิก อภิชฌากายคันถ์ในสัตว์ทั้งหลายอันเป็นที่พอใจ พยาบาทกายคันถ์ในปฏิฆานุสัยทั้งหลาย เจตนาใดที่บุคคลย่อมคิด คันถะสี่ประการทั้งหมดมีอยู่ นี้คือการตกไปครั้งแรกแห่งจิตในกามคุณห้าประการ เจตนาใดมีอยู่ อกุศลธรรมอันลามกมากมายย่อมเป็นไปตามนามแก่จิตของบุคคลนั้นผู้มีปกติพิจารณาความเพลินในอัตภาพนั้น บุคคลผู้ถูกราคะผูกพันตามไป ย่อมกระทำตามความปรารถนาด้วยกิเลสกามทั้งหลายเหล่านั้น การกระทำนี้ย่อมกล่าวว่าความดำริในกามทั้งหลาย โอฆะสี่ประการทั้งหมดมีอยู่ด้วยประการฉะนี้ เจตนาใดที่บุคคลประกอบแล้ว ถูกครอบงำแล้ว หมกมุ่นแล้ว ย่อมอยู่ด้วยกามทั้งหลายเหล่านั้น เจตนานี้ ความแปรปรวนและความเป็นอย่างอื่นย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใดผู้มีราคะยังไม่ไปปราศ ผู้มีความรักอันได้แล้วอย่างนั้น ความโศก ความร่ำไห้ ความทุกข์ ความไม่สบายใจ และความคับแค้นใจย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น วิญญาณย่อมเป็นไปตามทุกข์ การเกิดขึ้นพร้อมแห่งธรรมอันมีความเสื่อมย่อมครอบงำจิตของผู้มีความระลึกถึง ทั้งหมดนี้ย่อมกล่าวว่าความดำริ

---

Ekamekassa ceteti ca pakappeti ca viññāṇassa ṭhiti yā hoti, sā ca ṭhiti dvidhā ārammaṇaṭṭhiti ca āhāraṭṭhiti ca. Tattha yā ārammaṇaṭṭhiti, ayaṃ nāmarūpassa paccayo. Yā āhāraṭṭhiti yā punabbhavābhinibbattikā ṭhiti yā ca ponobhavikā ṭhiti, ayaṃ vuccati ārammaṇaṃ. Taṃ hoti viññāṇassa ṭhitiyā tassa viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ yāva jarāmaraṇañca ceteti, atha ca puna patthayate yato na ponobhavikā anāgatavatthumhi, ayaṃ paṭipakkho niddiṭṭho. Na ceteti na patthayati atha ca dūsetīti duvidho niddeso. Assa pubbe hoti taṃ cetasikaṃ taṃ pakappitaṃ asamūhataṃ tappaccayā, ayaṃ viññāṇassa ṭhiti hoti.

บุคคลย่อมคิดและย่อมดำริถึงอารมณ์แต่ละอย่าง การตั้งอยู่ของวิญญาณนั้นมีอยู่ และการตั้งอยู่นั้นมีสองอย่าง คือ การตั้งอยู่ในอารมณ์ และการตั้งอยู่ในอาหาร ในสองอย่างนั้น การตั้งอยู่ในอารมณ์นี้เป็นปัจจัยแก่นามรูป ส่วนการตั้งอยู่ในอาหารนั้น คือ การตั้งอยู่ซึ่งการเกิดขึ้นในภพใหม่ และการตั้งอยู่ซึ่งการเกิดขึ้นอีกในภพใหม่ นี้เรียกว่าอารมณ์ อารมณ์นั้นย่อมเป็นไปเพื่อความตั้งอยู่ของวิญญาณ เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปย่อมคิดไปจนถึงความแก่และความตาย และอีกอย่างหนึ่ง ย่อมปรารถนาในวัตถุอันเป็นอนาคตซึ่งไม่เกิดขึ้นอีกในภพใหม่ นี้คือปฏิปักษ์ที่แสดงไว้ การไม่คิด ไม่ปรารถนา และการทำลาย ดังนี้ การแสดงมีสองอย่าง ในกาลก่อน เจตสิกนั้นและการดำรินั้นไม่ถูกถอนออกเพราะปัจจัยนั้น การตั้งอยู่ของวิญญาณนี้ย่อมมี

---

108. Atha vā tassa anusayā āvibhavanti tappaccayā tassa punabbhavo nibbattati. Atha vā naṃ saṃkiyate appetu āgāre vā, sukhumā vā santi vā na saṃkiyate kāme taṃ evaṃ niccesupi āgāresu jāto hoti. Taṃ nayati yaṃ no kappetuṃ evaṃ saṅkhārā cetitā pakappitā ca ārammaṇabhūtā honti, yā ca cetanā yā ca pakappanā yañca vatthu nibbattaṃ, ubhopi ete ārammaṇaṃ viññāṇassa tathā cetanāya ca saṅkappanāya ca patthanāya ca bhūtā sattā ceteti ca saṅkappeti ca. Yaṃ gavesanā na ca ceteti na ca saṅkappeti. Katame ca sattā bhūtā? Ye ca tanujātaaṇḍajāpi aṇḍakā anubhinnā saṃsedajā na ca sambhinnā ime bhūtā. Katame sambhavesino gabbhagatā aṇḍagatā saṃsaranto ime na ceteti na pattheti na ca saṅkappeti. Anusaye na ca punabbhavo nibbattīti? Ye bhūtā sattā ye sambhavesino, te thāvarā. Ye vā sato cetenti patthenti ca ye thāvarā. Te na ca cetenti, na ca patthenti, na ca saṅkappenti, anusayena ca saṃsaranti.

108. อีกอย่างหนึ่ง อนุสัยทั้งหลายย่อมปรากฏแก่บุคคลนั้น เพราะอนุสัยนั้นเป็นปัจจัย การเกิดขึ้นในภพใหม่ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น อีกอย่างหนึ่ง บุคคลนั้นแม้จะนำเข้าไปในเรือน ก็ย่อมได้รับการสรรเสริญ แต่ในกามที่ละเอียดหรือสงบนั้น บุคคลนั้นไม่ได้รับการสรรเสริญ อย่างนี้ บุคคลนั้นย่อมเกิดในเรือนที่มั่นคงทั้งหลาย พระภิกษุไม่สรรเสริญความเจริญของเรือนนั้น ซึ่งไม่สามารถดำริได้ อย่างนี้ สังขารทั้งหลายที่ถูกคิดและถูกดำริแล้ว ย่อมเป็นอารมณ์ เจตนาใด การดำริใด และวัตถุใดที่เกิดขึ้น ทั้งสองอย่างนี้เป็นอารมณ์ของวิญญาณ เช่นเดียวกัน สัตว์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นด้วยเจตนา ด้วยการดำริ และด้วยความปรารถนา ย่อมคิดและย่อมดำริ การแสวงหาใดที่ไม่คิดและไม่ดำริ สัตว์ทั้งหลายที่เป็นภูตะคืออะไรบ้าง? สัตว์ทั้งหลายที่เกิดในเปลือกไข่บางและที่อยู่ในไข่ที่ฟักออกมาอย่างเหมาะสม และสัตว์ทั้งหลายที่เกิดจากเหงื่อไคลที่ไม่ฟักออกมา สัตว์เหล่านี้เรียกว่าภูตะ ผู้เกิดในครรภ์คืออะไรบ้าง? สัตว์ทั้งหลายที่อยู่ในครรภ์มารดา ที่ฟักออกจากไข่ และที่ท่องเที่ยวไป สัตว์เหล่านี้ไม่คิด ไม่ปรารถนา และไม่ดำริ เพราะอนุสัย การเกิดขึ้นในภพใหม่ย่อมเกิดขึ้น สัตว์ทั้งหลายที่เป็นภูตะและผู้ที่อยู่ในครรภ์มารดาเหล่านั้น เรียกว่าถาวร ส่วนผู้ใดมีสติ ย่อมคิดและย่อมปรารถนา ผู้ที่เรียกว่าถาวรเหล่านั้น ไม่คิด ไม่ปรารถนา และไม่ดำริ แต่ย่อมท่องเที่ยวไปด้วยอนุสัย

---

Aparo pariyāyo. Ye ariyapuggalā sekkhā, tattha te na ca cetenti, na ca saṅkappenti, anusayena puna uppajjanti.

อีกนัยหนึ่ง พระอริยบุคคลที่เป็นเสกขะเหล่านั้น ไม่คิด ไม่ดำริ และย่อมเกิดขึ้นอีกด้วยอนุสัย

---

Aparo pariyāyo. Sukhumā pāṇā bhūmigatā udakagatā cakkhuno āpāthaṃ nāgacchanti, te na ca cetenti, na ca saṅkappenti, anusayena ca saṃsaranti.

อีกนัยหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายที่ละเอียดอ่อน ที่อยู่ในดิน ที่อยู่ในน้ำ ไม่ปรากฏแก่ตา สัตว์เหล่านั้นไม่คิด ไม่ดำริ และย่อมท่องเที่ยวไปด้วยอนุสัย

---

Aparo pariyāyo. Bāhikā sabbe bhikkhū abhimānikā, te na ca cetenti, na ca patthayanti, anusayena ca saṃsaranti, na ca cetenti, na ca saṅkappenti, na ca anusenti. Ārammaṇampetaṃ na hoti viññāṇassa ṭhitiyā.

อีกนัยหนึ่ง พระภิกษุทั้งปวงที่อยู่นอกพระศาสนา ผู้มีมานะมากเหล่านั้น ไม่คิด ไม่ปรารถนา และย่อมท่องเที่ยวไปด้วยอนุสัย ไม่คิด ไม่ดำริ และไม่นอนเนื่อง อารมณ์นั้นไม่เป็นไปเพื่อการตั้งอยู่ของวิญญาณ

---

Na ca cetetīti pariyuṭṭhānasamugghātaṃ dasseti. Na ca anusetīti anusayasamugghātaṃ dasseti. Na ca cetetīti oḷārikānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ dasseti. Na ca anusetīti sukhumānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ dasseti. Na ca cetetīti yena bhūmi ca na ca patthayantīti sakadāgāmī anāgāmī, na ca anusetīti arahaṃ, na ca cetetīti sīlakkhandhassa paṭipakkhena pahānaṃ dasseti, na ca patthayatīti samādhikkhandhassa paṭipakkhena pahānaṃ dasseti, na ca anusayatīti paññākkhandhassa paṭipakkhena pahānaṃ dasseti, na ca cetetīti apuññamayānaṃ saṅkhārānaṃ pahānaṃ dasseti, na ca patthayatīti puññamayānaṃ saṅkhārānaṃ pahānaṃ dasseti, na ca anusetīti āneñjamayānaṃ saṅkhārānaṃ pahānaṃ dasseti, na ca cetetīti anaññātaññassāmītindriyaṃ, na ca patthayatīti aññindriyaṃ, na ca anusayatīti aññātāvino indriyaṃ. Na ca cetetīti mudukā indriyabhāvanā, na ca patthayatīti majjhaindriyabhāvanā, na ca anusetīti adhimattā indriyabhāvanā. Ayaṃ suttattho.

ด้วยบทว่า 'ไม่คิด' ย่อมแสดงการถอนปริยุตฐานโดยสิ้นเชิง ด้วยบทว่า 'ไม่นอนเนื่อง' ย่อมแสดงการถอนอนุสัยโดยสิ้นเชิง ด้วยบทว่า 'ไม่คิด' ย่อมแสดงการละกิเลสอย่างหยาบ ด้วยบทว่า 'ไม่นอนเนื่อง' ย่อมแสดงการละกิเลสอย่างละเอียด ด้วยบทว่า 'ไม่คิด' ย่อมแสดงทัสสนภูมิ และด้วยบทว่า 'ไม่ปรารถนา' ย่อมแสดงพระสกทาคามีและพระอนาคามี ด้วยบทว่า 'ไม่นอนเนื่อง' ย่อมแสดงพระอรหันต์ ด้วยบทว่า 'ไม่คิด' ย่อมแสดงการละปฏิปักษ์ของสีลขันธ์ ด้วยบทว่า 'ไม่ปรารถนา' ย่อมแสดงการละปฏิปักษ์ของสมาธิขันธ์ ด้วยบทว่า 'ไม่นอนเนื่อง' ย่อมแสดงการละปฏิปักษ์ของปัญญาขันธ์ ด้วยบทว่า 'ไม่คิด' ย่อมแสดงการละสังขารอันเป็นอกุศล ด้วยบทว่า 'ไม่ปรารถนา' ย่อมแสดงการละสังขารอันเป็นกุศล ด้วยบทว่า 'ไม่นอนเนื่อง' ย่อมแสดงการละสังขารอันเป็นอานัญชะ ด้วยบทว่า 'ไม่คิด' ย่อมแสดงอนาญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ ด้วยบทว่า 'ไม่ปรารถนา' ย่อมแสดงอัญญินทรีย์ ด้วยบทว่า 'ไม่นอนเนื่อง' ย่อมแสดงอัญญตาวินทรีย์ ด้วยบทว่า 'ไม่คิด' ย่อมแสดงการเจริญอินทรีย์ที่อ่อน ด้วยบทว่า 'ไม่ปรารถนา' ย่อมแสดงการเจริญอินทรีย์ที่เป็นกลาง ด้วยบทว่า 'ไม่นอนเนื่อง' ย่อมแสดงการเจริญอินทรีย์ที่ยิ่ง นี้คืออรรถแห่งพระสูตร

---

109. Tattha katamā desanā? Idha sutte cattāri saccāni desitāni. Yañca cetayitaṃ yañca pakappitaṃ atthi etaṃ ārammaṇaṃ cittaṃ patiṭṭhati vicinati yujjati. Na ca cetetīti na ca patthayatīti atthi evaṃ ārammaṇaṃ anusaye viññāṇamiti viciniyati yujjati na ca ceteti na ca patthayati. Anusayappahānā viññāṇaṭṭhitiṃ na gavesanti, viciyantaṃ yujjati. Ayaṃ yuttivicayo.

109. ในหาระเหล่านั้น เทศนาหาระคืออะไร? ในพระสูตรนี้ สัจจะสี่ได้ถูกแสดงไว้ เจตนาใดและการดำริใดมีอยู่ อารมณ์นั้น จิตย่อมตั้งอยู่ในจิต ย่อมเลือกเฟ้นพิจารณา ย่อมประกอบ ด้วยบทว่า 'ไม่คิด' และ 'ไม่ปรารถนา' มีอยู่ อย่างนี้ อารมณ์ในอนุสัย ย่อมเลือกเฟ้นพิจารณาและย่อมประกอบด้วยบทว่า 'วิญญาณ' ไม่คิด ไม่ปรารถนา เพราะการละอนุสัย ย่อมไม่แสวงหาวิญญาณฐิติ การเลือกเฟ้นพิจารณาก็ย่อมประกอบ นี้คือยุตติวิจยะ

---

Tattha katamo padaṭṭhāno? Cetanā pariyuṭṭhānaṃ cetanāpariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Saṅkappanaṃ upādānassa padaṭṭhānaṃ. Anusayo pariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Tesaṃ chandarāgavināsāya bhāvanā bhavarāgassa pahānaṃ.

ในหาระเหล่านั้น ปทัฏฐานหาระคืออะไร? เจตนาเป็นปริยุตฐาน เจตนาเป็นปัจจัยใกล้ของปริยุตฐาน การดำริเป็นปัจจัยใกล้ของอุปาทาน อนุสัยเป็นปัจจัยใกล้ของปริยุตฐาน การเจริญเพื่อทำลายฉันทราคะของบุคคลเหล่านั้น เป็นการละภวราคะ

---

Tattha katamo lakkhaṇo? Yaṃ cetasikanti vedayitaṃ pakappitaṃ uggahitaṃ viññātaṃ tabbiññāṇaṃ ārammaṇampi paccayopi.

ในหาระเหล่านั้น ลักขณหาระคืออะไร? ด้วยบทว่า 'เจตสิก' การเสวยอารมณ์ใด การดำริใด การยึดถือใดที่ถูกรู้แล้ว วิญญาณนั้นเป็นทั้งอารมณ์และปัจจัย

---

Tattha katamo catubyūho? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye punabbhavaṃ na icchanti, te na cetayissanti na ca patthayissantīti, ayaṃ adhippāyo.

ในหาระเหล่านั้น จตุพยูหหาระคืออะไร? ในพระสูตรนี้ ความประสงค์ของพระผู้มีพระภาคคืออะไร? ผู้ใดไม่ปรารถนาการเกิดขึ้นในภพใหม่ ผู้นั้นจักไม่คิดและจักไม่ปรารถนา นี้คือความประสงค์

---

Āvaṭṭoti yā ca cetanā patthanā ca anusayo ca viññāṇaṭṭhitipahānā ca, imāni dve saccāni. Vibhattīti natthi vibhattiyā bhūmi. Parivattanā pana paṭipakkhaṃ suttaṃ.

อาวัฏฏหาระคือ เจตนาใด ความปรารถนาใด อนุสัยใด การตั้งอยู่ของวิญญาณใด และการละใดมีอยู่ สิ่งเหล่านี้เป็นสัจจะสอง วิภัตติหาระคือ ภูมิของวิภัตติหาระไม่มี ส่วนปริวัตตนหาระคือพระสูตรที่เป็นปฏิปักษ์

---

Tattha katamo vevacano? Cetanā rūpasañcetanā yāvadhammasañcetanā. Yo anusayo, te satta anusayā.

ในหาระเหล่านั้น เววจนหาระคืออะไร? เจตนาที่คิดในรูปารมณ์ และเจตนาที่คิดในธัมมารมณ์ อนุสัยนั้นมีเจ็ดอย่าง

---

Paññattīti cetanāpariyuṭṭhānaṃ paññattiyā paññattā. Saṅkappanaṃ upādānapaññattiyā paññattaṃ. Anusayo hetupaññattiyā paññatto. Viññāṇaṭṭhiti upapattihetupaññattiyā paññattā. Cetanā saṅkappanā anusayo samucchedo chandarāgavinayapaññattiyā paññatto. Paṭhame keci dvīhi parivattakehi paṭiccasamuppādo idappaccayatāya majjhapaññatti.

ปัญญัตติหาระคือ เจตนาถูกบัญญัติในปริยุตฐานปัญญัติ การดำริถูกบัญญัติในอุปาทานปัญญัติ อนุสัยถูกบัญญัติในเหตุปัญญัติ วิญญาณฐิติถูกบัญญัติในปัญญัติที่มีปฏิสนธิเป็นเหตุ เจตนา การดำริ อนุสัย การตัดขาด ถูกบัญญัติในปัญญัติที่ตัดฉันทราคะ ในเบื้องต้น บางคนกล่าวว่าปฏิจจสมุปบาทด้วยการหมุนเวียนสองอย่างนี้ เป็นมัชฌัตตปัญญัติด้วยความเป็นปัจจัยนี้

---

Otaraṇoti dvīhi parivattakehi dukkhañca samudayo ca majjhimakehi maggo ca nirodho ca. Sodhanoti sutte suttassa ārambho.

โอตารณหาระคือ ด้วยการหมุนเวียนสองอย่าง ย่อมนำเข้าซึ่งทุกข์และสมุทัย ด้วยมัชฌิมปฏิปทา ย่อมนำเข้าซึ่งมรรคสัจจะและนิโรธสัจจะ โสธนหาระคือ การเริ่มต้นพระสูตรในพระสูตร

---

Adhiṭṭhānoti yañcetayitaṃ sabbaṃ adhiṭṭhānena ekattāya paññattaṃ. Saṅkappitanti upādānekattāya paññattaṃ. Viññāṇaṃ ekattāya paññattaṃ.

อธิฏฐานหาระคือ สิ่งที่ถูกคิดทั้งหมดใด ถูกบัญญัติเพื่อความเป็นอันเดียวกันด้วยอธิฏฐาน ด้วยบทว่า 'สังกัปปิตัง' ถูกบัญญัติเพื่อความเป็นอันเดียวกันในการยึดมั่น วิญญาณถูกบัญญัติเพื่อความเป็นอันเดียวกัน

---

Parikkhāroti subhañca ārammaṇaṃ ayoniso manasikāro cetanā hetupaccayatāya paccayo. Viññāṇassa patiṭṭhāno dhammo ārammaṇapaccayatāya paccayo. Tassa manasikāro hetupaccayatāya paccayo.

ปริกขารหาระ คือ อารมณ์ที่สวยงาม การมนสิการโดยไม่แยบคาย และเจตนา เป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุปัจจัย ธรรมที่เป็นที่ตั้งของวิญญาณ เป็นปัจจัยโดยความเป็นอารัมมณปัจจัย การมนสิการของบุคคลนั้น เป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุปัจจัย

---

Tattha katamo samāropano? Idaṃ suttaṃ saññitaṃ tattha ceteti visajjanā iti niddisitabbā. Tassa diṭṭhiyā viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ yāva jarāmaraṇaṃ, ayaṃ samāropano. Ārammaṇametaṃ na hoti viññāṇassa ṭhitiyā, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, nāmarūpanirodhā yāva jarāmaraṇanirodho.

ในหาระเหล่านั้น สมาโรปนหาระเป็นอย่างไร? พระสูตรนี้พึงกำหนดไว้ ในพระสูตรนั้น พึงระบุว่าบทว่า 'เจเตติ' เป็นคำวิสัชนา ด้วยทิฏฐิของบุคคลนั้น เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปย่อมเป็นไปจนถึงชรามรณะ นี้คือสมาโรปนหาระ อารมณ์นั้นไม่เป็นไปเพื่อความตั้งอยู่ของวิญญาณ เพราะวิญญาณดับ นามรูปย่อมดับ เพราะนามรูปดับ ชรามรณะย่อมดับ

---

110. Tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ? Ayaṃ loko santāpajāto yāva ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavena bhavassa vippamokkhamāhaṃsu. Saṃkilesabhāgiyaṃ upadhiṃ hi paṭicca dukkhamidaṃ sambhoti, yā tā pana taṇhā pahīyanti, bhavaṃ nābhinandatīti nibbedhassa nibbutassa bhikkhuno anupādāya punabbhavo na hoti. Upaccagā sabbabhavāni tādīti asekkhabhāgiyaṃ.

110. ในบรรดาสูตรเหล่านั้น สูตรที่เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมอง เป็นส่วนแห่งการแทงตลอด และเป็นส่วนแห่งอเสขะ เป็นอย่างไร? โลกนี้มีความเร่าร้อนเกิดขึ้นแล้ว ตราบเท่าที่สมณพราหมณ์บางพวกได้กล่าวถึงความหลุดพ้นจากภพด้วยภพ ทุกข์นี้ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยอุปธิที่เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมอง ก็ตัณหาเหล่านั้นถูกละได้แล้ว ภพย่อมไม่เพลิดเพลิน เพราะเหตุนั้น การเกิดในภพใหม่ย่อมไม่มีแก่ภิกษุผู้แทงตลอด ผู้สงบระงับแล้ว เพราะไม่ยึดมั่น ผู้ล่วงพ้นภพทั้งปวงนั้น ชื่อว่าอเสกขภาคิยะ

---

Tattha santāpajātoti rāgajo santāpo dosajo mohajoti. Tesaṃ sattānaṃ ṭhānaṃ dasseti. Loko santāpajātoti phasso tividho sukhavedanīyo dukkhavedanīyo adukkhamasukhavedanīyo. Tattha sukhavedanīyo phasso rāgasantāpo, dukkhavedanīyo dosasantāpo, adukkhamasukhavedanīyo mohasantāpo. Yathā ca bhagavā āha paṭhamakassa valāhakassa gomagge yehi gahapatiputta rāgajehi dosajehi mohajehi santāpehi dukkhaṃ supati, te mama santāpā na santi.

ในสูตรนั้น คำว่า 'สันตาปะชาโต' คือความเร่าร้อนที่เกิดจากราคะ ที่เกิดจากโทสะ และที่เกิดจากโมหะ ย่อมแสดงเหตุของสัตว์เหล่านั้น คำว่า 'โลกสันตาปะชาโต' นั้น ผัสสะมี ๓ อย่าง คือ ผัสสะที่ให้เกิดสุขเวทนา ผัสสะที่ให้เกิดทุกขเวทนา และผัสสะที่ให้เกิดอทุกขมสุขเวทนา ในผัสสะเหล่านั้น ผัสสะที่ให้เกิดสุขเวทนา คือความเร่าร้อนที่เกิดจากราคะ ผัสสะที่ให้เกิดทุกขเวทนา คือความเร่าร้อนที่เกิดจากโทสะ ผัสสะที่ให้เกิดอทุกขมสุขเวทนา คือความเร่าร้อนที่เกิดจากโมหะ เหมือนที่พระผู้มีพระภาคตรัสแก่บุตรคฤหบดีวลาหกะผู้เป็นที่หนึ่งในหนทางโคว่า 'ดูกรบุตรคฤหบดี ด้วยความเร่าร้อนที่เกิดจากราคะ ที่เกิดจากโทสะ และที่เกิดจากโมหะเหล่าใด ย่อมนอนเป็นทุกข์ ความเร่าร้อนเหล่านั้นย่อมไม่มีแก่เรา'

---

Rogaṃ vadati attatoti tehi santāpehi santāpito tividhaṃ vipallāsaṃ paṭilabhati saññāvipallāsaṃ cittavipallāsaṃ diṭṭhivipallāsaṃ. Tattha asubhe subhanti saññāvipallāso. Dukkhe sukhanti cittavipallāso. Anicce niccanti anattani attāti diṭṭhivipallāso.

ย่อมกล่าวโรคว่าเป็นอัตตา ผู้ถูกความเร่าร้อนเหล่านั้นแผดเผา ย่อมประสบวิปลาส ๓ อย่าง คือ สัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส และทิฏฐิวิปลาส ในวิปลาสเหล่านั้น การสำคัญว่าสวยงามในสิ่งที่ไม่สวยงาม คือสัญญาวิปลาส การสำคัญว่าสุขในทุกข์ คือจิตตวิปลาส การสำคัญว่าเที่ยงในสิ่งที่ไม่เที่ยง และสำคัญว่าตัวตนในสิ่งที่ไม่ใช่ตัวตน คือทิฏฐิวิปลาส

---

Yathā cittassa vipallāso saññādiṭṭhite tividhā vitakkā – cittavitakko vipallāso saññāvitakko vipallāso diṭṭhivitakko vipallāsopi. Tattha avijjā vipallāso gocarā gatipateyyabhūmi, yathā hi taṃ sañjānāti yathā vijānāti yathā sañjānāti ca vijānāti ca. Yathā khanti ceteti ime cattāro vipallāsā sattā yehi catubbidhaṃ attabhāvavatthuṃ rogabhūtaṃ gaṇḍabhūtaṃ ‘‘attā’’ti vadanti. Rogaṃ vadati attatoti ayaṃ āvaṭṭo. Yena yena hi maññati tato taṃ hoti aññathāti subhanti maññati na tathā hoti. Evaṃ sukhanti niccaṃ attāti so aññathā bhavameva santaṃ anāgataṃ bhavaṃ patthayati, tena vuccati ‘‘bhavarāgo’’ti. Bhavamevābhinandati, yaṃ abhinandati, taṃ dukkhanti pañcakkhandhe niddisiyati. Yañca tappaccayā sokaparidevadukkhaṃ tassa hi bhāvessati. Ettāvatā saṃkileso hoti. Pahānatthaṃ kho pana brahmacariyaṃ vussati. Tiṇṇaṃ santāpānaṃ chandarāgavinayo hoti.

ความวิปลาสของจิต สัญญา และทิฏฐิเหล่านั้นย่อมมีฉันใด วิตก ๓ อย่าง คือ จิตตวิตกวิปลาส สัญญาวิตกวิปลาส และทิฏฐิวิตกวิปลาส ก็มีฉันนั้น ใน ๓ อย่างนั้น อวิชชาวิปลาสมีที่เกิดคือการเข้าไปยึดอารมณ์ จริงอยู่ เหมือนที่บุคคลนั้นจำได้อย่างใด รู้อย่างใด และทั้งจำได้ทั้งรู้อย่างใด ด้วยความพอใจอย่างใด ย่อมคิด สัตว์ทั้งหลายผู้มีวิปลาส ๔ อย่างเหล่านี้ ด้วยวิปลาสเหล่าใด ย่อมกล่าวอัตภาพวัตถุ ๔ ประการ ซึ่งเป็นดังโรค เป็นดังฝี ว่าเป็น 'อัตตา' การกล่าวโรคว่าเป็นอัตตานี้ ชื่อว่าอาวัฏฏะ จริงอยู่ เพราะเหตุที่บุคคลสำคัญด้วยประการใด สิ่งนั้นย่อมเป็นอย่างอื่นไปจากที่สำคัญนั้น คือสำคัญว่าสวยงาม แต่สิ่งนั้นไม่เป็นเช่นนั้น อย่างนี้คือสำคัญว่าสุข ว่าเที่ยง ว่าอัตตา บุคคลนั้นย่อมปรารถนาภพที่ปรากฏอยู่และภพในอนาคตโดยอาการเป็นอย่างอื่น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'ภวราคะ' ย่อมเพลิดเพลินในภพเท่านั้น สิ่งใดที่เพลิดเพลิน สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ดังนี้ ย่อมระบุถึงขันธ์ ๕ และความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์ใดที่มีเพราะเหตุนั้น ย่อมเจริญแก่บุคคลนั้น ความเศร้าหมองย่อมมีด้วยเหตุเพียงเท่านี้ แต่เพื่อการละความเศร้าหมองนั้นแล จึงประพฤติพรหมจรรย์ การกำจัดฉันทราคะในความเร่าร้อน ๓ อย่างย่อมมี

---

Upadhiṃ hi paṭicca dukkhamidaṃ bhavatīti ye bhavamevābhinandanti yassa bhāvessati, taṃ dukkhaṃ tassa dukkhassa pahānamāha. Sabbaso upādānañca yaṃ natthi dukkhassa sambhavoti cattāro vipallāsā yathā niddiṭṭhaupādānamāha. Tassa paṭhamo vipallāso kāmupādānaṃ, dutiyaṃ diṭṭhupādānaṃ, tatiyaṃ sīlabbatupādānaṃ, catutthaṃ attavādupādānaṃ, tesaṃ yo khayo natthi dukkhassa sambhavo upadhi nidānaṃ dukkhanirodhamāha. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato vibhavataṇhā na hoti. Vibhavaṃ nābhinandatīti dassanabhūmiṃ manteti sabbaso taṇhakkhayaṃ nibbānanti dve vimuttiyo katheti rāgavirāgañca avijjāvirāgañca. Tassa bhikkhunoti anupādisesanibbānadhātuṃ manteti. Ayaṃ suttassa atthaniddeso.

ทุกข์นี้ย่อมมีเพราะอาศัยอุปธิ ชนเหล่าใดเพลิดเพลินในภพเท่านั้น พระผู้มีพระภาคตรัสการละทุกข์นั้นแก่บุคคลผู้จะเจริญมรรคเพื่อละทุกข์นั้น อุปาทานใดไม่มีโดยประการทั้งปวง การเกิดขึ้นแห่งทุกข์ย่อมไม่มี พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานตามที่ระบุไว้ด้วยวิปลาส ๔ อย่าง ในวิปลาสเหล่านั้น อย่างที่ ๑ คือกามุปาทาน อย่างที่ ๒ คือทิฏฐุปาทาน อย่างที่ ๓ คือสีลัพพตุปาทาน อย่างที่ ๔ คืออัตตวาทุปาทาน ความสิ้นไปแห่งอุปาทานเหล่านั้นมีอยู่ การเกิดขึ้นแห่งทุกข์ย่อมไม่มี พระผู้มีพระภาคตรัสความดับทุกข์ซึ่งมีอุปธิเป็นเหตุ เมื่อบุคคลเห็นสิ่งนี้ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาโดยชอบ วิภวตัณหาย่อมไม่มี ไม่เพลิดเพลินในวิภพ ดังนี้ ย่อมกล่าวถึงทัสสนภูมิว่า นิพพานคือความสิ้นไปแห่งตัณหาโดยประการทั้งปวง ย่อมตรัสวิมุตติ ๒ อย่าง คือ ราควิราคะ และอวิชชาวิราคะ คำว่า 'แก่ภิกษุนั้น' ย่อมหมายถึงอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ นี้คือการแสดงอรรถแห่งพระสูตร

---

111. Tattha katamo vicayo? Yassa yattha pariḷāheti tassa pariḍayhantassa so yathābhūtaṃ natthi nibbindati ca, ayaṃ vicayo ca yutti ca. Padaṭṭhāno rāgajo pariḷāho sukhindriyassa domanassindriyassa ca padaṭṭhānaṃ. Dosajo pariḷāho sukhindriyassa domanassindriyassa ca padaṭṭhānaṃ. Mohajo pariḷāho upekkhindriyassa domanassindriyassa ca padaṭṭhānaṃ.

111. ในหาระเหล่านั้น วิจยหาระเป็นอย่างไร? บุคคลใดเร่าร้อนในวัฏสงสารใด เมื่อบุคคลนั้นถูกแผดเผาอยู่ ความเบื่อหน่ายตามความเป็นจริงในธรรมนั้นย่อมไม่มี นี้คือวิจยะและยุตติ ปทัฏฐานคือ ความเร่าร้อนที่เกิดจากราคะเป็นเหตุใกล้แห่งสุขินทรีย์และโทมนัสสินทรีย์ ความเร่าร้อนที่เกิดจากโทสะเป็นเหตุใกล้แห่งสุขินทรีย์และโทมนัสสินทรีย์ ความเร่าร้อนที่เกิดจากโมหะเป็นเหตุใกล้แห่งอุเบกขินทรีย์และโทมนัสสินทรีย์

---

Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Phassapareto vedanāpareto saññāparetopi saṅkhāraparetopi yena yena maññati yadi subhanimittena yadi sukhanimittena yadi niccanimittena yadi attanimittena asubhe subhanti maññati, evaṃ sabbaṃ rāgaje pariḷāhe vutte cattāro pariḷāhā vuttā bhavanti. Rāgajo dosajo mohajo diṭṭhijo ca rāgaṃ vadāmīti attato vadati. Sabbāni pannarasa padāni aniccaṃ dukkhanti.

ในหาระเหล่านั้น ลักขณหาระเป็นอย่างไร? ผู้ถูกผัสสะครอบงำ ผู้ถูกเวทนาครอบงำ ผู้ถูกสัญญาครอบงำ หรือผู้ถูกสังขารครอบงำก็ตาม ด้วยอาการใดๆ ที่สำคัญ หากสำคัญด้วยสุภนิมิต หากสำคัญด้วยสุขนิมิต หากสำคัญด้วยนิจจนิมิต หรือหากสำคัญด้วยอัตตนิมิต ย่อมสำคัญว่าสวยงามในสิ่งที่ไม่สวยงาม เมื่อกล่าวถึงความเร่าร้อนที่เกิดจากราคะทั้งหมดอย่างนี้ ความเร่าร้อน ๔ อย่างย่อมเป็นอันกล่าวถึงแล้ว เรากล่าวว่าราคะที่เกิดจากราคะ ที่เกิดจากโทสะ ที่เกิดจากโมหะ และที่เกิดจากทิฏฐิ ว่าเป็นราคะ ดังนี้ ย่อมกล่าวโดยความเป็นอัตตา บททั้ง ๑๕ บททั้งหมด พึงทราบว่าเป็นอนิจจัง เป็นทุกข์

---

Tattha katamo catubyūho? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye pariḷāhena na acchanti te bhavaṃ nābhinandanti. Ye bhavaṃ nābhinandanti, te parinibbāyissanti. Ayaṃ adhippāyo.

ในหาระเหล่านั้น จตุพยูหหาระเป็นอย่างไร? ในพระสูตรนี้ พระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคคืออะไร? ชนเหล่าใดไม่อยู่ด้วยความเร่าร้อน ชนเหล่านั้นย่อมไม่เพลิดเพลินในภพ ชนเหล่าใดไม่เพลิดเพลินในภพ ชนเหล่านั้นย่อมปรินิพพาน นี้คือพระประสงค์

---

Tattha katamo āvaṭṭo? Saṃkilesabhāgiyena dukkhañca samudayañca niddisati. Nibbedhabhāgiyena maggañca nirodhañca.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น อาวัฏฏหาระคืออะไร? ด้วยสูตรที่เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมอง ย่อมแสดงซึ่งทุกข์และซึ่งสมุทัย ด้วยสูตรที่เป็นส่วนแห่งการแทงตลอด ย่อมแสดงซึ่งมรรคและซึ่งนิโรธ.

---

Tattha katamā vibhatti? Santāpajāto rogajāto rogaṃ vadati attato taṃ na ekaṃsena hoti amanasikārā santāpajāto kho na ca rogaṃ attato vadati.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น วิภัตติหาระคืออะไร? ความเร่าร้อนที่เกิดขึ้นเกิดจากโรค ย่อมกล่าวโรคว่าเป็นอัตตา โรคนั้นย่อมไม่เป็นโดยส่วนเดียว เพราะการไม่มนสิการ ความเร่าร้อนที่เกิดขึ้นเท่านั้นย่อมไม่กล่าวโรคว่าเป็นอัตตา.

---

Tattha katamo parivattano? Pakkhapaṭipakkhanidassanatthaṃ bhūmi parivattanāya.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ปริวัตตนหาระคืออะไร? เป็นภูมิเพื่อแสดงฝ่ายและฝ่ายตรงข้าม เพื่อการหมุนกลับ.

---

Tattha katamo vevacano hāro? Rogañca attato vadati sallaṃ attato vadati. Pannarasa padāni sabbāni vattabbāni.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น เววจนหาระคืออะไร? ย่อมกล่าวโรคว่าเป็นอัตตา และย่อมกล่าวลูกศรว่าเป็นอัตตา บทสิบห้าบททั้งหมดพึงกล่าว.

---

Tattha katamā paññatti? Santāpajātoti domanassapadaṭṭhānaṃ. Sabbe vacanapaññattiyā paññapeti. Rogaṃ vadati attato vipallāso saṃkilesapaññattiyā paññapeti. Yaṃ nābhinandati, taṃ dukkhanti vipallāsanikkhepapaññattiyā paññattā. Te akatasattā lokā majjhena vemattatāya paññattā.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ปัญญัตติหาระคืออะไร? คำว่า สันตาปชาโต นั้นเป็นเหตุใกล้แห่งโทมนัส ย่อมให้รู้ทั้งหมดด้วยวจนบัญญัติ ความวิปลาสย่อมบัญญัติโรคว่าเป็นอัตตาด้วยสังกิเลสบัญญัติ ความไม่เพลิดเพลินใดมีอยู่ ความไม่เพลิดเพลินนั้นชื่อว่าทุกข์ ดังนี้ ถูกบัญญัติแล้วด้วยวิปลาสนิกเขปบัญญัติ โลกเหล่านั้นที่ไม่มีสัตว์ผู้ทำ (กิเลส) ถูกบัญญัติแล้วด้วยความเป็นเวมัตตะที่เป็นกลาง.

---

Tattha katamo otaraṇo? Santāpajātoti tīṇi akusalamūlāni, te saṅkhārā saṅkhārakkhandhapariyāpannā, dhātūsu dhammadhātu, āyatanesu dhammāyatanaṃ. Indriyesu itthindriyaṃ purisindriyañca padaṭṭhānaṃ.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น โอตรณหาระคืออะไร? คำว่า สันตาปชาโต นั้นคืออกุศลมูล ๓ อย่าง อกุศลมูลเหล่านั้นชื่อว่าสังขารทั้งหลาย นับเนื่องในสังขารขันธ์ ในธาตุทั้งหลาย ชื่อว่าธรรมธาตุ ในอายตนะทั้งหลาย ชื่อว่าธัมมายตนะ ในอินทรีย์ทั้งหลาย อิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ชื่อว่าเป็นเหตุใกล้.

---

Tattha katamo sodhano? Suddho suttassa ārambho.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น โโสธนหาระคืออะไร? การเริ่มต้นแห่งสูตรบริสุทธิ์.

---

Tattha katamo adhiṭṭhāno hāro? Pariḷāhoti ye sattā lokā ekattapaññattiyā paññattā, te akatasattā lokā majjhena vemattatāya paññattā.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น อธิฏฐานหาระคืออะไร? คำว่า ปริฬาหะ นั้นคือโลกเหล่าใดที่ถูกบัญญัติว่าเป็นสัตว์ด้วยเอกัตตบัญญัติ โลกเหล่านั้นที่ไม่มีสัตว์ผู้ทำ (กิเลส) ถูกบัญญัติแล้วด้วยความเป็นเวมัตตะที่เป็นกลาง.

---

Tattha katamo parikkhāro? Santāpajātoti ayoniso manasikāro hetu, vipallāsañca paccayo. Tattha dvīhi dhammehi attā abhiniviṭṭhā cittañca cetasikañca dhamme ubhayāni tassa viparītena parāmasato. Aparo pariyāyo, cetasikehi dhammehi attasaññā anattasaññā samugghāteti. Aparo pariyāyo. Aniccasaññā cetasikesu dhammesu, na tu attasaññā. Idaṃ vuccati cittanti vā manoti vā viññāṇanti vā idaṃ dīgharattaṃ abbhuggataṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti. Tattha cetasikā dhammānupassanā esāpi dhammasaññā. Tassa ko hetu, ko paccayo? Ahaṃkāro hetu, mamaṃkāro paccayo.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ปริกขารหาระคืออะไร? คำว่า สันตาปชาโต นั้น การมนสิการโดยไม่แยบคายเป็นเหตุ และความวิปลาสเป็นปัจจัย ในพระธรรมเทศนานั้น มีการยึดมั่นในตนด้วยธรรมสองประการคือ จิตและเจตสิก เพราะการยึดถืออัตภาพนั้นด้วยความวิปลาส บุคคลนั้นย่อมได้ธรรมทั้งสอง อีกนัยหนึ่ง ด้วยธรรมทั้งหลายอันเป็นเจตสิก ย่อมถอนอัตตสัญญาและอนัตตสัญญาออก อีกนัยหนึ่ง ย่อมถอนอนิจจสัญญาในธรรมทั้งหลายอันเป็นเจตสิกออก แต่ไม่ถอนอัตตสัญญา สิ่งนี้เรียกว่า จิตบ้าง มโนบ้าง วิญญาณบ้าง สิ่งนี้ปรากฏขึ้นตลอดกาลนานว่า นี่ของเรา เราเป็นนี่ นี่เป็นตนของเรา ในพระธรรมเทศนานั้น การพิจารณาเห็นธรรมทั้งหลายอันเป็นเจตสิกนี้ก็ชื่อว่าธรรมสัญญา เหตุของธรรมสัญญานั้นคืออะไร ปัจจัยคืออะไร? อหังการเป็นเหตุ มมังการเป็นปัจจัย.

---

Tattha katamo samāropano? Ayaṃ loko santāpajātoti akusalaṃ manteti viññāṇaṃ nāmarūpassa paccayo yāva jarāmaraṇanti, ayaṃ samāropano.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น สมาโรปนหาระคืออะไร? โลกนี้มีความเร่าร้อนเกิดขึ้น ดังนี้ ย่อมสำคัญว่าวิญญาณเป็นปัจจัยของนามรูปจนถึงชรามรณะ นี้คือสมาโรปนหาระ.

---

112. Evametaṃ yathābhūtaṃ, sammappaññāya passati akusalamūlānaṃ pahānaṃ. Tattha avijjānirodho avijjānirodhā yāva jarāmaraṇanirodho, ayaṃ samāropano.

112. บุคคลย่อมเห็นการละอกุศลมูลทั้งหลายตามความเป็นจริงด้วยปัญญาโดยชอบอย่างนี้ ในพระสูตรนั้น การดับอวิชชาย่อมมี เพราะการดับอวิชชา การดับชรามรณะย่อมมีเป็นที่สุด นี้คือสมาโรปนหาระ.

---

Cattāro puggalā – anusotagāmī paṭisotagāmī ṭhitatto, tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇoti.

บุคคล ๔ จำพวก คือ อนุโสตคามี ปฏิโสตคามี ฐิตัตตะ และพราหมณ์ผู้ข้ามพ้นแล้ว ถึงฝั่งแล้ว ตั้งอยู่บนบก.

---

Tattha yo anusotagāmī ayaṃ kāme sevati. Pāpañca kammaṃ karoti yāva kāme paṭisevati. Idaṃ lobho akusalamūlaṃ, so yeva taṇhā, so tehi kāmehi vuyhati anusotagāmīti vuccati. Yo puggalo tāhi gamito tappaccayā tassa hetu akusalakammaṃ karoti kāyena ca vācāya ca, ayaṃ vuccati pāpakammaṃ karotīti. Tassa tīṇi sotāni sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso. Imehi tīhi sotehi tividhadhātuyaṃ uppajjati kāmadhātuyaṃ rūpadhātuyaṃ arūpadhātuyaṃ. Tena paṭipakkhena yo kāme na paṭisevati. Yo sīlavataṃ na parāmasati. Yo sakkāyadiṭṭhīnaṃ pahānāya kāmesu yathābhūtaṃ ādīnavaṃ passati. Yena ca te dhamme paṭisevati. Yañca tappaccayā tiṭṭhati brāhmaṇoti arahaṃ kira. Tattha arahaṃ tassa pāraṅgato hoti, pāraṅgatassa thale tiṭṭhati sopādisesā nibbānadhātu. Anusotagāminīti dassanappahātabbānaṃ saṃyojanānaṃ appahānamāha. Paṭisotagāminīti phale diṭṭhekaṭṭhānañca kilesānaṃ pahānamāha, ṭhitattena pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānamāha. Tattha anusotagāminā maggarūpimāha. Paṭisotagāminā ṭhitattena ca maggamitimāha. Pāraṅgatena sāvakā asekkhā ca sammāsambuddhā ca vuttā. Anusotagāminā sakkāyasamudayagāminiṃ paṭipadamāha. Paṭisotagāminā ṭhitattena sakkāyanirodhagāminiṃ paṭipadamāha. Pāraṅgatena dasa asekkhā arahantā dhammā vuttā. Ayaṃ suttattho.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลอนุโสตคามีใดมีอยู่ บุคคลนี้ย่อมเสพกามทั้งหลาย และย่อมกระทำอกุศลกรรม ตราบเท่าที่ย่อมเสพกามทั้งหลาย โลภะอันเป็นอกุศลมูลนี้มีอยู่ โลภะนั้นนั่นแหละคือตัณหา บุคคลนั้นย่อมไหลไปตามกามทั้งหลายเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าอนุโสตคามี บุคคลใดย่อมถึงด้วยตัณหาเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นบุคคลนั้นย่อมกระทำอกุศลกรรมด้วยกายและวาจา บุคคลนี้เรียกว่ากระทำบาปกรรม แก่บุคคลนั้นมีกระแสสามประการคือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส ด้วยกระแสสามประการเหล่านี้ ย่อมเกิดขึ้นในธาตุสามประการคือ กามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ โดยปฏิปักษ์ บุคคลใดไม่เสพกามทั้งหลาย บุคคลใดไม่ยึดมั่นในศีลพรต บุคคลใดเห็นโทษในกามทั้งหลายตามความเป็นจริงเพื่อละสักกายทิฏฐิทั้งหลาย และเพราะเหตุใด ย่อมเสพธรรมทั้งหลายเหล่านั้น และเพราะเหตุนั้น ย่อมตั้งอยู่ในอรหัตตผล พระอรหันต์ผู้มีบาปอันลอยแล้วนั้น ควรแก่การบูชาอย่างยิ่ง ในพระธรรมเทศนานั้น พระอรหันต์ย่อมเป็นผู้ถึงฝั่ง แก่บุคคลผู้ถึงฝั่งแล้ว สอุปาทิเสสนิพพานธาตุย่อมตั้งอยู่บนบก คำว่า อนุโสตคามินี นั้น ย่อมกล่าวถึงการไม่ละสังโยชน์ทั้งหลายอันพึงละด้วยทัศนะ คำว่า ปฏิโสตคามินี นั้น ย่อมกล่าวถึงการละกิเลสทั้งหลายที่มีส่วนเดียวกับทิฏฐิในผล ด้วยบุคคลฐิตัตตะ ย่อมกล่าวถึงการละสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการ ในพระสูตรเหล่านั้น ด้วยบุคคลอนุโสตคามี ย่อมกล่าวถึงสภาพแห่งมรรค ด้วยบุคคลปฏิโสตคามีและด้วยบุคคลฐิตัตตะ ย่อมกล่าวถึงความตั้งมั่นแห่งมรรค ด้วยบุคคลผู้ถึงฝั่ง ย่อมกล่าวถึงพระสาวกผู้เป็นอเสขะและพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย ด้วยบุคคลอนุโสตคามี ย่อมกล่าวถึงปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสักกายะ ด้วยบุคคลปฏิโสตคามีและด้วยบุคคลฐิตัตตะ ย่อมกล่าวถึงปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อความดับแห่งสักกายะ ด้วยบุคคลผู้ถึงฝั่ง ย่อมกล่าวถึงธรรมของพระอเสขะและพระอรหันต์ ๑๐ ประการ นี้คืออรรถแห่งพระสูตร.

---

113. Tattha katamā desanā? Imasmiṃ hi sutte cattāri ariyasaccāni desitāni. Tedhātukalokasamatikkamanañca.

113. ในบรรดาหาระเหล่านั้น เทสนาหาระคืออะไร? ในพระสูตรนี้ อริยสัจ ๔ ประการและการก้าวล่วงโลกธาตุ ๓ ประการ ตรัสแสดงไว้แล้ว.

---

Tattha katamo vicayo hāro? Yo kāme paṭisevati pāpaṃ kareyyāti yo ca kāme na paṭisevati so pāpakammaṃ na kareyyāti yo ca imehi dvīhi bhūmīhi uttiṇṇo pāraṅgatoti yā vīmaṃsā ayaṃ vicayo.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น วิจยหาระคืออะไร? บุคคลใดย่อมเสพกามทั้งหลาย พึงกระทำบาป ดังนี้บ้าง และบุคคลใดไม่เสพกามทั้งหลาย ไม่พึงกระทำบาปกรรม ดังนี้บ้าง บุคคลผู้ข้ามพ้นแล้วจากภูมิสองประการเหล่านี้ ผู้ถึงฝั่งแล้ว ดังนี้บ้าง การพิจารณาใดมีอยู่ การพิจารณานี้ชื่อว่าวิจยหาระ.

---

Yuttīti yujjati suttesu, nāyujjatīti yā vīmaṃsāya, ayaṃ yutti. Padaṭṭhānoti anusotagāminā sattannaṃ saṃyojanānaṃ padaṭṭhānaṃ. Akusalassa kiriyā akusalassa mūlānaṃ padaṭṭhānaṃ. Paṭisotagāminā yathābhūtadassanassa padaṭṭhānaṃ. Ṭhitattena asaṃhāriyāya padaṭṭhānaṃ. Pāraṅgatoti kadāci bhūmiyā padaṭṭhānaṃ.

คำว่า ยุตติ คือ การพิจารณาว่า ย่อมสมควรในพระสูตรทั้งหลาย หรือไม่สมควร ดังนี้ การพิจารณานี้ชื่อว่ายุตติ คำว่า ปทัฏฐาน คือ ด้วยบุคคลอนุโสตคามี เป็นเหตุใกล้ของสังโยชน์ ๗ ประการ การกระทำอกุศลเป็นเหตุใกล้ของอกุศลมูลทั้งหลาย ด้วยบุคคลปฏิโสตคามี เป็นเหตุใกล้ของการเห็นตามความเป็นจริง ด้วยบุคคลฐิตัตตะ เป็นเหตุใกล้ของความไม่คลอนแคลน คำว่า ผู้ถึงฝั่ง คือ เป็นเหตุใกล้ของภูมิบางอย่าง.

---

Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Yo anusotaṃ gacchati taṇhāvasena. Sabbesampi kilesānaṃ vasena gacchati. Yo paṭisotaṃ vāyamati. Taṇhāya sabbesampi so kilesānaṃ vāyamati paṭisotaṃ. Yo attanā ṭhito kāyenapi so ṭhito vācācittenapi so ṭhito. Ayaṃ lakkhaṇo hāro.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ลักขณหารคืออะไร? บุคคลใดไปตามกระแสด้วยอำนาจแห่งตัณหา บุคคลนั้นย่อมไปตามกระแสด้วยอำนาจแห่งกิเลสทั้งปวง บุคคลใดพยายามทวนกระแส บุคคลนั้นย่อมพยายามทวนกระแสแห่งกิเลสทั้งปวงด้วยตัณหา บุคคลใดตั้งอยู่ด้วยตนเองแม้ด้วยกาย บุคคลนั้นย่อมตั้งอยู่แม้ด้วยวาจาและจิต นี้คือลักขณหาร

---

Tattha katamo catubyūho? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye anusotagāminiyā paṭipadāya nābhiramissanti, te paṭisotaṃ vāyamissantīti yāva kadāci bhūmiyaṃ, ayaṃ adhippāyo. Āvaṭṭoti idha sutte cattāri suttāni desitāni.

ในบรรดาหารเหล่านั้น จตุพยูหหารคืออะไร? ในพระสูตรนี้ พระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคคืออะไร? บุคคลเหล่าใดจักไม่ยินดีในปฏิปทาอันเป็นไปตามกระแส บุคคลเหล่านั้นจักพยายามทวนกระแสจนถึงภูมิบางอย่าง นี้คือพระประสงค์ ส่วนอาวัฏฏหารนั้น ในพระสูตรนี้ พระสูตร ๔ ประการ ทรงแสดงไว้แล้ว

---

Tattha katamo vibhatti hāro? Yo kāme paṭisevati pāpañca kammaṃ karoti. So anusotagāmīti na ekaṃsena sotāpannopi kāme paṭisevati. Taṃ bhāgiyañca pāpakammaṃ karoti. Kiñcāpi sekkhopi kareyya pāpaṃ yathā sutte niddiṭṭho na ca so anusotagāmī, idaṃ vibhajjabyākaraṇīyaṃ. Na ca kāme paṭisevati na ca pāpakammaṃ karoti paṭisotagāmī na ca ekaṃsena sabbe bāhirako kāmesu vītarāgo na ca kāme paṭisevati, tena ca pāpakammaṃ karoti anusotagāmī paṭisotagāmī, ayaṃ vibhatti.

ในบรรดาหารเหล่านั้น วิภัตติหารคืออะไร? บุคคลใดเสพกามและกระทำกรรมชั่ว บุคคลนั้นชื่อว่าอนุโสตคามี (ผู้ไปตามกระแส) ข้อนี้ไม่แน่นอนโดยส่วนเดียว เพราะแม้พระโสดาบันก็เสพกามและกระทำกรรมชั่วอันเป็นส่วนของตน แม้พระเสกขะก็พึงกระทำบาปบ้าง ดังที่แสดงไว้ในพระสูตร แต่ท่านไม่ใช่ผู้ไปตามกระแส นี้คือปัญหาที่พึงพยากรณ์โดยจำแนก บุคคลผู้ทวนกระแส (ปฏิโสตคามี) ไม่เสพกามและไม่กระทำกรรมชั่ว ข้อนี้ก็ไม่แน่นอนโดยส่วนเดียว เพราะบุคคลทั้งปวงที่ปราศจากราคะในกามภายนอกก็ไม่ใช่ว่าจะไม่เสพกาม และเพราะเหตุนั้น ทั้งผู้ไปตามกระแสและผู้ทวนกระแสย่อมกระทำกรรมชั่ว นี้คือวิภัตติหาร

---

Tattha katamo parivattano hāro? Niddiṭṭho paṭipakkho. Vevacanoti kāmesu vatthukāmāpi kilesakāmāpi rūpasaddagandharasaphassaputtadāradāsakammakaraporisañca pariggahā.

ในบรรดาหารเหล่านั้น ปริวัตตนหารคืออะไร? สภาวะที่เป็นปฏิปักษ์กันทรงแสดงไว้แล้ว ส่วนเววจนหารนั้น ในกามทั้งหลาย การถือครองรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ บุตร ภรรยา ทาส กรรมกร และคนใช้ ชื่อว่าวัตถุกามบ้าง กิเลสกามบ้าง

---

Paññattīti sabbe puthujjanā ekattāya paññattā. Anusotagāmīti kilesasamudācārapaññattiyā paññattā. Ye pana sekkhā puggalā, te nibbānapaññattiyā paññattā. Ye pana anāgāmī, te asaṃhāriya paññattiyā paññattā, ayaṃ paññatti.

คำว่า ปัญญัติหาร นั้น ปุถุชนทั้งปวงทรงบัญญัติไว้โดยความเป็นอันเดียวกัน คำว่า อนุโสตคามี ทรงบัญญัติไว้ด้วยการบัญญัติถึงการเกิดขึ้นแห่งกิเลส ส่วนบุคคลผู้เป็นพระเสกขะทั้งหลาย ทรงบัญญัติไว้ด้วยนิฏฐานบัญญัติ (การบัญญัติถึงที่หมาย) ส่วนพระอนาคามีทั้งหลาย ทรงบัญญัติไว้ด้วยอสังหาริยบัญญัติ (การบัญญัติถึงความไม่กลับคืน) นี้คือปัญญัติหาร

---

Otaraṇoti yo anusotagāmī, so dukkhaṃ. Ye tassa dhammā, te dukkhassa samudayo. Yaṃ rūpaṃ, ayaṃ rūpakkhandho, evaṃ pañcapi khandhā paṭiccasamuppādo, te kilesā saṅkhārakkhandhapariyāpannā dhammāyatanaṃ dhammadhātu indriyesu ca paññattā.

คำว่า โอตรณหาร นั้น บุคคลผู้ไปตามกระแสใดมีอยู่ บุคคลนั้นคือทุกข์ ธรรมทั้งหลายเหล่าใดของบุคคลนั้นมีอยู่ ธรรมเหล่านั้นคือทุกขสมุทัย รูปใดมีอยู่ รูปนี้คือรูปขันธ์ ขันธ์ ๕ และปฏิจจสมุปบาทก็อย่างนั้น กิเลสเหล่านั้นนับเนื่องในสังขารขันธ์ ทรงบัญญัติไว้ในธัมมายตนะ ในธรรมธาตุ และในอินทรีย์ทั้งหลาย

---

Sodhanoti yenārambhena idaṃ suttaṃ desitaṃ, so ārambho sabbo suddho.

คำว่า โสธนหาร นั้น การปรารภใดที่ทรงแสดงพระสูตรนี้ การปรารภนั้นทั้งหมดหมดจดดีแล้ว

---

Adhiṭṭhānoti paṭisotagāminā sabbe sotāpannā ekattena vā niddiṭṭhā rāgānusayapaṭisotagāmino sekkhāva maggo ca sekkho ca puggalo ṭhitattoti.

คำว่า อธิฏฐานหาร นั้น ทรงแสดงพระโสดาบันทั้งปวงโดยความเป็นอันเดียวกันกับบุคคลผู้ทวนกระแส ส่วนบุคคลผู้ทวนกระแสที่มีราคานุสัยและเป็นพระเสกขะ มรรคและบุคคลผู้เป็นพระเสกขะ ชื่อว่าตั้งอยู่ (ในอินทรีย์)

---

Vītarāgo ekattāya paññatto. Pāraṅgatoti sabbe arahanto sabbe paccekabuddhā sammāsambuddhā ca ekattāya paññattā.

ผู้ปราศจากราคะ ทรงบัญญัติไว้โดยความเป็นอันเดียวกัน คำว่า ปารังคโต (ผู้ถึงฝั่ง) นั้น พระอรหันต์ทั้งปวง พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งปวง และพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งปวง ทรงบัญญัติไว้โดยความเป็นอันเดียวกัน

---

Parikkhāroti anusotagāmino pāpamittapaccayo kāmapariyuṭṭhānaṃ hetu. Paṭisotagāmino dve hetū dve paccayā ca yāva sammādiṭṭhiyā uppādāyadiṭṭhi , tassa paṭiladdhamaggo hetu ārambho paccayo kāyiko cetasikassa koṭṭhāso ca. Samāropanoti vibhatti idaṃ suttaṃ natthi samāropanāya bhūmi.

คำว่า ปริกขารหาร นั้น สำหรับบุคคลผู้ไปตามกระแส มีมิตรชั่วเป็นปัจจัย มีกามปริยุฏฐานเป็นเหตุ สำหรับบุคคลผู้ทวนกระแส มีเหตุ ๒ และปัจจัย ๒ จนถึงการเกิดขึ้นแห่งสัมมาทิฏฐิ มรรคที่บุคคลนั้นได้แล้วเป็นเหตุ การปรารภทางกายและส่วนของเจตสิกเป็นปัจจัย คำว่า สมาโรปนหาร นั้น พระสูตรนี้เป็นการจำแนก ภูมิแห่งสมาโรปนะไม่มี

---

114. Pañcānisaṃsā sotānugatānaṃ dhammānaṃ yāva diṭṭhiyā suppaṭividdhānaṃ suttaṃ vitthārena kātabbaṃ. Yuñjato ghaṭentassa vāyamato gilāno maraṇakāle devabhūto paccekabodhiṃ pāpuṇāti. Sotānugatāti saddhammassavanena kataṃ hoti. Na ca adhipaññādhammavipassanāya tassa cittaṃ tasitaṃ hoti, na ca anibbiddhattaṃ, idaṃ ca suttaṃ pañcannaṃ puggalānaṃ desitaṃ, saddhānusārino mudindriyassa tikkhindriyassa ca dhammānusārino tikkhindriyassa mudindriyassa ca. Yo pana mohacarito puggalo na sakkoti yuñjituṃ ghaṭituṃ vāyamituṃ yathābhūtaṃ yathāsamādhikā vimutti taṃ khaṇaṃ taṃ layaṃ taṃ muhuttaṃ phalaṃ dasseti. Sādhu parihāyati paro taṃ duyhati, no tu sukhaavipākinī bhavati. Tassa diṭṭhe yeva ca dhamme upapajjaaparāpariyavedanīyaṃ. Tattha yo puggalo dhammānusārī tassa yadi sotānugatā dhammā honti so yuñjanto pāpuṇāti. Yo dhammānusārī mudindriyo, so gilāno pāpuṇāti. Yo saddhānusārī tikkhindriyo, so maraṇakālasamaye pāpuṇāti. Yo mudindriyo, so devabhūto pāpuṇāti. Yadā devabhūto na pāpuṇāti, na so teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā paccekabodhiṃ pāpuṇāti. Yo sotānugatesu yuñjati ghaṭeti vāyamati, so pubbāpannena visesaṃ sañjānāti, sañjānanto pāpuṇāti. Sace pana gilānassa manasikāro hoti, tattha yuñjanto pāpuṇāti. Sace panassa maraṇakāle saṃviggo hoti, tattha yuñjanto pāpuṇāti. Sace pana na katthaci saṃvego hoti, tassa devabhūtassa sukhino dhammabhūtā pādā evaṃ avilapati. So evaṃ jānāti ‘‘ayaṃ so dhammavinayo yattha mayaṃ pubbe manussabhūtā brahmacariyaṃ carimhā’’ti. Atha devabhūto pāpuṇāti. Dibbesu vā pañcasu kāmaguṇesu ajjhosito hoti pamādavihārī, so tena kusalamūlena paccekabodhiṃ pāpuṇāti.

114. อานิสงส์ ๕ ประการของธรรมที่โสตานุคตะ (ไหลไปตามกระแส) จนถึงผู้ที่แทงตลอดด้วยทิฏฐิ พึงทำพระสูตรโดยพิสดาร สำหรับผู้ประกอบ ผู้พยายาม ผู้บากบั่น ย่อมบรรลุพระปัจเจกโพธิเมื่อป่วย เมื่อเวลาตาย หรือเมื่อเป็นเทพ คำว่า โสตานุคตา นั้น คือการกระทำด้วยการฟังพระสัทธรรม จิตของผู้นั้นย่อมไม่สะดุ้งและไม่ท้อถอยด้วยอธิปัญญาธรรมวิปัสสนา และพระสูตรนี้ทรงแสดงแก่บุคคล ๕ จำพวก คือ สัทธานุสารีผู้มีอินทรีย์อ่อนและอินทรีย์แก่กล้า และธัมมานุสารีผู้มีอินทรีย์แก่กล้าและอินทรีย์อ่อน ส่วนบุคคลผู้มีโมหจริต ไม่สามารถประกอบ พยายาม หรือบากบั่นได้ตามความเป็นจริง วิมุตติจากสมาธิย่อมแสดงผลในขณะนั้น ในครู่ยามนั้น (หาก) เสื่อมไป ผู้อื่นย่อมกำจัด (อกุศล) นั้นเสีย แต่ไม่เป็นสุขวิบาก ของผู้นั้นย่อมเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม อุปปัชชเวทนียกรรม และอปราปริยเวทนียกรรม ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดเป็นธัมมานุสารี หากมีธรรมที่โสตานุคตะอยู่ ผู้นั้นย่อมบรรลุได้ด้วยการประกอบความเพียร บุคคลใดเป็นธัมมานุสารีผู้มีอินทรีย์อ่อน ผู้นั้นย่อมบรรลุได้เมื่อป่วย บุคคลใดเป็นสัทธานุสารีผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ผู้นั้นย่อมบรรลุได้ในเวลาตาย บุคคลใดมีอินทรีย์อ่อน ผู้นั้นย่อมบรรลุได้เมื่อเป็นเทพ เมื่อเป็นเทพแล้วยังไม่บรรลุ ผู้นั้นย่อมบรรลุพระปัจเจกโพธิด้วยธรรมราคะและธรรมนันทินั้น บุคคลใดประกอบ พยายาม บากบั่นในธรรมที่โสตานุคตะ ผู้นั้นย่อมรู้แจ้งคุณวิเศษด้วยการบรรลุถึงก่อน เมื่อรู้แจ้งแล้วย่อมบรรลุ หากผู้ป่วยมีการมนสิการ ย่อมบรรลุได้ด้วยการประกอบความเพียรในขณะนั้น หากในเวลาตายมีความสลดใจ ย่อมบรรลุได้ด้วยการประกอบความเพียรในขณะนั้น หากไม่มีความสลดใจในที่ใดๆ เทพผู้นั้นผู้มีความสุข มีส่วนแห่งธรรม ย่อมไม่คร่ำครวญอย่างนี้ ผู้นั้นย่อมรู้ว่า 'นี้คือพระธรรมวินัยที่เราเคยประพฤติพรหมจรรย์มาแล้วเมื่อครั้งเป็นมนุษย์ในกาลก่อน' จากนั้นเมื่อเป็นเทพแล้วย่อมบรรลุ หรือแม้จะเป็นผู้หมกมุ่นในกามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์ เป็นผู้ประมาทอยู่ ผู้นั้นย่อมบรรลุพระปัจเจกโพธิด้วยกุศลมูลนั้น

---

Yā paratoghosena vacasā suparicitā, ayaṃ sutamayī paññā. Ye pana dhammā honti manasā anupekkhitā, ayaṃ cintāmayī paññā. Yaṃ diṭṭhiyā suppaṭividdhā, ayaṃ bhāvanāmayī paññā. Yaṃ sotānugatā vacasā paricitā honti, so ca diṭṭhe yeva dhamme parinibbāyī, ayaṃ arahaṃ puggalo. Yo upapajjati devabhūto pāpuṇāti, tattha ca parinibbāyati, ayaṃ anāgāmī. Yo tena kusalamūlena paccekabodhiṃ pāpuṇāti, ayaṃ pubbayogasambhārasambhūto puggalo.

ปัญญาใดที่ฝึกฝนมาดีแล้วด้วยคำพูดที่ได้ยินจากผู้อื่น นี้คือสุตมยปัญญา. อนึ่ง ธรรมทั้งหลายใดที่พิจารณาด้วยใจ นี้คือจินตามยปัญญา. ธรรมใดที่แทงตลอดด้วยทิฏฐิ นี้คือภาวนามยปัญญา. ธรรมใดที่ดำเนินไปตามกระแส ฝึกฝนด้วยคำพูด และผู้นั้นย่อมปรินิพพานในปัจจุบันชาตินั่นเอง บุคคลนี้คือพระอรหันต์. บุคคลใดบังเกิดเป็นเทพแล้วย่อมถึง และปรินิพพานในภพนั้น บุคคลนี้คือพระอนาคามี. บุคคลใดถึงความเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าด้วยกุศลมูลนั้น บุคคลนี้คือผู้ที่สั่งสมบุญบารมีมาแต่ปางก่อน.

---

Sotānugatā dhammāti paṭhamaṃ vimuttāyatanaṃ, vacasā paricitāti dutiyaṃ tatiyañca vimuttāyatanaṃ, manasā anupekkhitāti catutthaṃ vimuttāyatanaṃ diṭṭhiyā suppaṭividdhāti pañcamaṃ vimuttāyatanaṃ.

ด้วยบทว่า โสตานุคตา ธัมมา เป็นวิมุตตายตนะที่หนึ่ง, ด้วยบทว่า วจสา ปริจิตา เป็นวิมุตตายตนะที่สองและที่สาม, ด้วยบทว่า มนสา อนุเปกขิตา เป็นวิมุตตายตนะที่สี่, ด้วยบทว่า ทิฏฐิยา สุปปฏิวิทธา เป็นวิมุตตายตนะที่ห้า.

---

Sotānugatāya vimuttiyā vacasā yā vācā suppaṭividdhā anupubbadhammassa sotena sutvā sīlakkhandhe paripūreti, manasā anupekkhitā samādhikkhandhaṃ paripūreti, diṭṭhiyā suppaṭividdhā paññākkhandhaṃ paripūreti.

ด้วยวิมุตติที่ดำเนินไปตามกระแส คำพูดใดที่แทงตลอดด้วยคำพูด ฟังธรรมที่เกิดขึ้นตามลำดับด้วยหู ย่อมบำเพ็ญศีลขันธ์ให้บริบูรณ์. การพิจารณาด้วยใจ ย่อมบำเพ็ญสมาธิขันธ์ให้บริบูรณ์. การแทงตลอดด้วยทิฏฐิ ย่อมบำเพ็ญปัญญาขันธ์ให้บริบูรณ์.

---

Sotānugatā dhammā bahussutā hontīti vitthārena kātabbaṃ. Idaṃ paṭhamaṃ saddhāpadānaṃ manasā anupekkhitāti paṭisallānabahulo viharati, vitthārena kātabbaṃ. Idaṃ dutiyaṃ saddhāpadānaṃ diṭṭhiyā suppaṭividdhāti anāsavā cetovimuttiyā nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti. Idaṃ tatiyaṃ saddhāpadānaṃ.

ธรรมทั้งหลายที่ดำเนินไปตามกระแส ย่อมเป็นพหูสูต พึงกระทำโดยพิสดารอย่างนี้. ส่วนแห่งศรัทธานี้ที่หนึ่ง พิจารณาด้วยใจ เป็นผู้มากด้วยการหลีกเร้นอยู่ พึงกระทำโดยพิสดาร. ส่วนแห่งศรัทธานี้ที่สอง แทงตลอดด้วยทิฏฐิ ย่อมรู้ว่า "ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีกแล้วด้วยเจโตวิมุตติอันปราศจากอาสวะ". นี้คือส่วนแห่งศรัทธาที่สาม.

---

Sotānugatā dhammāti sekkhaṃ satthā dasseti. Manasā anupekkhitāti arahattaṃ satthā dasseti. Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti tathāgataṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ satthā dasseti.

ด้วยบทว่า โสตานุคตา ธัมมา พระศาสดาทรงแสดงถึงพระเสขะ. ด้วยบทว่า มนสา อนุเปกขิตา พระศาสดาทรงแสดงถึงพระอรหัต. ด้วยบทว่า ทิฏฐิยา สุปปฏิวิทธา พระศาสดาทรงแสดงถึงพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า.

---

Sotānugatā dhammāti kāmānaṃ nissaraṇaṃ dasseti. Manasā anupekkhitāti rūpadhātuyā nissaraṇaṃ dasseti. Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti tedhātukānaṃ nissaraṇaṃ dasseti. Ayaṃ suttattho.

ด้วยบทว่า โสตานุคตา ธัมมา ย่อมแสดงการออกไปจากกามทั้งหลาย. ด้วยบทว่า มนสา อนุเปกขิตา ย่อมแสดงการออกไปจากรูปธาตุ. ด้วยบทว่า ทิฏฐิยา สุปปฏิวิทธา ย่อมแสดงการออกไปจากไตรธาตุ. นี้คืออรรถแห่งพระสูตร.

---

115. Tattha katamo desanāhāro? Imamhi sutte tayo esanā desitā sotānugatehi dhammehi vacasā paricitehi kāmesanāya samathamaggo. Diṭṭhiyā suppaṭividdhehi brahmacariyesanāya samathamaggo.

115. ในบรรดาหารเหล่านั้น เทสนาหารคืออะไร? ในพระสูตรนี้ ทรงแสดงการแสวงหา ๓ อย่าง. ด้วยธรรมทั้งหลายที่ดำเนินไปตามกระแส และด้วยธรรมทั้งหลายที่ฝึกฝนด้วยคำพูด เป็นสมถะมรรคเพื่อการแสวงหากาม. ด้วยธรรมทั้งหลายที่แทงตลอดด้วยทิฏฐิ เป็นสมถะมรรคเพื่อการแสวงหาพรหมจรรย์.

---

Vicayoti yathā suttaṃ manasikaronto vicinanto sutamayipaññaṃ paṭilabhati. Yathā ca so manasikarotīti yathā sutadhammā tadā cintāmayipaññaṃ paṭilabhati. Yathā diṭṭheva dhamme manasikaroti tadā bhāvanāmayipaññaṃ paṭilabhati. Ayaṃ vicayo.

คำว่า วิจยะ นั้น ผู้มนสิการและพิจารณาพระสูตรตามที่ทรงแสดง ย่อมได้สุตมยปัญญา. และผู้นั้นมนสิการอย่างไร ธรรมที่ได้ยินมาแล้วก็เป็นอย่างนั้น ในขณะนั้นย่อมได้จินตามยปัญญา. อย่างไร มนสิการในปัจจุบันชาตินั่นเอง ในขณะนั้นย่อมได้ภาวนามยปัญญา. นี้คือวิจยหาร.

---

Sutena sutamayipaññaṃ paṭilabhati. Cintāya cintāmayipaññaṃ bhāvanāya bhāvanāmayipaññaṃ paṭilabhati. Atthi esā yutti.

ด้วยการฟัง ย่อมได้สุตมยปัญญา. ด้วยการตรึก ย่อมได้จินตามยปัญญา. ด้วยภาวนา ย่อมได้ภาวนามยปัญญา. ยุตตินี้มีอยู่.

---

Padaṭṭhānoti sotānugatā dhammāti dhammassavanassa padaṭṭhānaṃ. Vacasā paricitāti yuñjanāya padaṭṭhānaṃ. Manasā anupekkhitāti dhammānudhammāya vipassanāya padaṭṭhānaṃ. Diṭṭhiyā anupekkhitāti paññāyapi anupekkhitā diṭṭhiyāpi anupekkhitā.

คำว่า ปทัฏฐานะ คือ โสตานุคตา ธัมมา นั้น เป็นปทัฏฐานะของการฟังธรรม. คำว่า วจสา ปริจิตา นั้น เป็นปทัฏฐานะของการประกอบ. คำว่า มนสา อนุเปกขิตา นั้น เป็นปทัฏฐานะของวิปัสสนาที่อนุโลมตามธรรม. คำว่า ทิฏฐิยา อนุเปกขิตา นั้น คือการพิจารณาด้วยปัญญา และการพิจารณาด้วยทิฏฐิ ซึ่งเป็นปทัฏฐานะ.

---

Catubyūhoti imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye imāhi dvīhi paññāhi samannāgatā tehi….

คำว่า จตุพยูหะ นั้น ในพระสูตรนี้ พระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคคืออะไร? ผู้ใดประกอบด้วยปัญญา ๒ อย่างนี้ ด้วยปัญญาเหล่านั้น...

---

Sa nibbutoti maggaphalaṃ anupādisesañca nibbānadhātuṃ manteti, dānena oḷārikānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ manteti. Sīlena majjhimānaṃ, paññāya sukhumakilesānaṃ manteti, rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti katā ca bhūmi.

คำว่า สงบแล้ว นั้น ย่อมหมายถึงมรรคผลและอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. ย่อมหมายถึงการละกิเลสอย่างหยาบด้วยทาน. ด้วยศีล ย่อมหมายถึงกิเลสอย่างกลาง. ด้วยปัญญา ย่อมหมายถึงการละกิเลสอย่างละเอียด. ด้วยบทว่า ราคะ โทสะ โมหะ สิ้นไปแล้ว เป็นผู้สงบแล้ว เป็นภูมิที่กระทำแล้ว.

---

Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyati;

Kusalo ca jahāti pāpakanti maggo vutto;

Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti maggaphalamāha.

ด้วยบทว่า ผู้ให้บุญย่อมเจริญ ผู้สำรวมเวรย่อมไม่สั่งสม ผู้ฉลาดย่อมละบาป กล่าวถึงมรรค. ด้วยบทว่า ราคะ โทสะ โมหะ สิ้นไปแล้ว เป็นผู้สงบแล้ว กล่าวถึงมรรคผล.

---

Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamatoti tīhi padehi lokikaṃ kusalamūlaṃ vuttaṃ. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti lokuttaraṃ kusalamūlaṃ vuttaṃ.

ด้วยบท ๓ บทว่า ผู้ให้บุญย่อมเจริญ ผู้สำรวม กล่าวถึงโลกียกุศลมูล. ด้วยบทว่า ราคะ โทสะ โมหะ สิ้นไปแล้ว เป็นผู้สงบแล้ว กล่าวถึงโลกุตตรกุศลมูล.

---

Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyatīti puthujjanabhūmiṃ manteti. Kusalo ca jahāti pāpakanti sekkhabhūmiṃ manteti. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti asekkhabhūmi vuttā.

ด้วยบทว่า ผู้ให้บุญย่อมเจริญ ผู้สำรวมเวรย่อมไม่สั่งสม ย่อมหมายถึงภูมิของปุถุชน. ด้วยบทว่า ผู้ฉลาดย่อมละบาป ย่อมหมายถึงภูมิของพระเสขะ. ด้วยบทว่า ราคะ โทสะ โมหะ สิ้นไปแล้ว เป็นผู้สงบแล้ว กล่าวถึงภูมิของพระอเสขะ.

---

Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyatīti magganiyā paṭipadā vuttā. Kusalo ca jahāti pāpakanti sekkhavimutti. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti asekkhavimutti.

ด้วยบทว่า ผู้ให้บุญย่อมเจริญ ผู้สำรวมเวรย่อมไม่สั่งสม กล่าวถึงปฏิปทาที่นำไปสู่มรรค. ด้วยบทว่า ผู้ฉลาดย่อมละบาป กล่าวถึงเสกขวิมุตติ. ด้วยบทว่า ราคะ โทสะ โมหะ สิ้นไปแล้ว เป็นผู้สงบแล้ว กล่าวถึงอเสกขวิมุตติ.

---

Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyatīti dānakathaṃ sīlakathaṃ maggakathaṃ lokikānaṃ dhammānaṃ desanamāha. Kusalo ca jahāti pāpakanti loke ādīnavānupassanā. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti sāmukkaṃsikāya dhammadesanāyapi paṭividdhā.

ด้วยบทว่า ผู้ให้บุญย่อมเจริญ ผู้สำรวมเวรย่อมไม่สั่งสม กล่าวถึงการแสดงธรรมที่เป็นโลกีย์ คือ ทานกถา ศีลกถา มรรคกถา. ด้วยบทว่า ผู้ฉลาดย่อมละบาป กล่าวถึงการพิจารณาเห็นโทษในโลก. ด้วยบทว่า ราคะ โทสะ โมหะ สิ้นไปแล้ว เป็นผู้สงบแล้ว กล่าวถึงการแทงตลอดด้วยพระธรรมเทศนาอันเป็นของพระพุทธเจ้าโดยเฉพาะ.

---

Dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti pāṇānaṃ abhayadānena pāṇātipātā veramaṇisattānaṃ abhayaṃ deti. Evaṃ sabbāni sikkhāpadāni kātabbāni. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti sīle patiṭṭhāya cittaṃ saṃyameti, tassa saṃyamato pāripūriṃ gacchati. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti dve vimuttiyo. Ayaṃ suttaniddeso.

ด้วยบทว่า 'เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ' คือ ด้วยการให้ความไม่มีภัยแก่สัตว์ทั้งหลาย ย่อมให้ความไม่มีภัยแก่สัตว์ทั้งหลายผู้เว้นจากการฆ่าสัตว์. สิกขาบททั้งปวงพึงกระทำอย่างนี้. ด้วยบทว่า 'เมื่อสำรวม เวรย่อมไม่ก่อขึ้น' คือ ตั้งมั่นในศีลแล้ว ย่อมสำรวมจิต. เพราะการสำรวมนั้น ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งมรรค. ด้วยบทว่า 'เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ โทสะ โมหะ จึงสงบระงับ' คือ วิมุตติสองอย่างถูกกล่าวไว้. นี้คือการชี้แจงพระสูตร.

---

116. Tattha katamā desanā? Imamhi sutte kiṃ desitaṃ? Dve sugatiyo devā ca manussā ca, dibbā ca pañcakāmaguṇā, mānussakā ca. Dvīhi padehi niddeso. Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyati, kusalo ca jahāti pāpakanti maggo vutto. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti dve nibbānadhātuyo desitā sopādisesā ca anupādisesā ca. Ayaṃ desanā.

116. ในบรรดาหาระเหล่านั้น เทศนาหาระเป็นอย่างไร? ในพระสูตรนี้ทรงแสดงอะไรไว้? ทรงแสดงคติ ๒ อย่างคือเทวคติและมนุสสคติ, กามคุณ ๕ อย่างที่เป็นทิพย์และที่เป็นของมนุษย์. การระบุด้วยบท ๒ บท. ด้วยบทว่า 'เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ, เมื่อสำรวม เวรย่อมไม่ก่อขึ้น, และผู้ฉลาดย่อมละบาป' ทรงกล่าวถึงมรรค. ด้วยบทว่า 'เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ โทสะ และโมหะ ผู้นั้นจึงดับรอบแล้ว' ทรงแสดงนิพพานธาตุ ๒ อย่างคือ สอุปาทิเสสนิพพานธาตุและอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. นี้คือเทศนาหาระ.

---

Vicayoti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti iminā paṭhamena padena dānamayikapuññakiriyavatthu vuttaṃ. Tenassa ānantariyānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ. Dutiyena padena… yanti, niyyānikaṃ sāsananti, ayaṃ adhippāyo. Assavanena ca amanasikārena ca appaṭivedhena ca sakkāyasamudayagāminī paṭipadā vuttā. Savanena ca manasikārena ca paṭivedhena ca sakkāyanirodhagāminī paṭipadā vuttā. Ayaṃ āvaṭṭo.

วิจยหาระคือ ด้วยบทแรกนี้ว่า 'เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ' ทรงกล่าวถึงทานมัยบุญกิริยาวัตถุ. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงกุศลธรรมทั้งหลายที่เกิดในลำดับแก่ผู้นั้น. ด้วยบทที่ ๒... ย่อมไปสู่พระศาสนาที่เป็นเครื่องนำออกจากทุกข์, นี้คือความประสงค์. ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อเหตุเกิดแห่งสักกายะ ทรงกล่าวไว้ด้วยการไม่ฟัง การไม่มนสิการ และการไม่แทงตลอด. ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความดับแห่งสักกายะ ทรงกล่าวไว้ด้วยการฟัง การมนสิการ และการแทงตลอด. นี้คืออาวฏฏหาระ.

---

Vibhattīti ekaṃsabyākaraṇīyo. Natthi tattha vibhattiyā bhūmi. Parivattanāti ye pañcānisaṃsā, te pañcādinā paṭipakkhena teneva diṭṭheva dhamme pāpuṇāti, taṃ upapajjamānā aparo pariyāyo.

วิภัตติหาระคือ การพยากรณ์โดยส่วนเดียว. ในหาระนั้นไม่มีภูมิแห่งการจำแนก. ปริวัตตนหาระคือ อานิสงส์ ๕ ประการใดมีอยู่, บุคคลย่อมบรรลุอานิสงส์เหล่านั้นด้วยสภาวะที่ตรงกันข้ามมี ๕ เป็นต้นนั้นเองในทิฏฐธรรม (ปัจจุบัน) เมื่ออานิสงส์นั้นเกิดขึ้น. นี้เป็นอีกนัยหนึ่งแห่งเทศนา.

---

Vevacananti sotānugatā dhammāti yaṃ suttaṃ diṭṭhampi paññindriyaṃ viññattampi diṭṭhiyā suppaṭividdhampi vibhāvitampi.

เววจนหาระคือ บทว่า 'ธรรมทั้งหลายที่ตามกระแสเสียงไป' หมายถึงพระสูตรใดที่เห็นแล้วก็ดี ทรงแสดงปัญญินทรีย์ก็ดี วิญญัติก็ดี การแทงตลอดดีแล้วด้วยทิฏฐิก็ดี ความปรากฏชัดก็ดี.

---

Paññattīti sotānugatādhammāti desanā avijjāpaññattiyā paññattaṃ. Manasikāro pāmojjapaññattiyā paññatto, diṭṭhadhammāpi ānisaṃsapaññattiyā paññattā.

ปัญญัตติหาระคือ เทศนาว่า 'ธรรมทั้งหลายที่ตามกระแสเสียงไป' ทรงบัญญัติไว้ในอวิชชาบัญญัติ. การมนสิการ ทรงบัญญัติไว้ในปราโมทย์บัญญัติ. แม้ธรรมที่เห็นแล้ว ทรงบัญญัติไว้ในอานิสงส์บัญญัติ.

---

Otaraṇoti tisso paññā vacasā paricitesu sutamayīpaññā manasā anupekkhitesu cintāmayīpaññā diṭṭhiyā suppaṭividdhāsu bhāvanāmayīpaññā. Imāni ariyasaccāni indriyāni vijjuppādā avijjānirodho paṭiccasamuppādo indriyesu tīṇi indriyāni, āyatanesu dhammāyatanapariyāpannā dhātūsu dhammadhātupariyāpannāti. Sodhanoti yo ārambho suttassa paveso niyutto.

โอตรณหาระคือ ปัญญา ๓ ประการ ได้แก่ สุตมยปัญญาในธรรมที่คล่องปาก, จินตามยปัญญาในธรรมที่พิจารณาด้วยใจ, ภาวนามยปัญญาในธรรมที่แทงตลอดดีแล้วด้วยทิฏฐิ. อริยสัจเหล่านี้คืออินทรีย์ทั้งหลาย. การเกิดขึ้นแห่งวิชชาคือปฏิจจสมุปบาทที่เรียกว่าความดับแห่งอวิชชา. ในอินทรีย์ทั้งหลาย สงเคราะห์เข้าในอินทรีย์ ๓. ในอายตนะทั้งหลาย สงเคราะห์เข้าในธัมมายตนะ. ในธาตุทั้งหลาย สงเคราะห์เข้าในธรรมธาตุ. พึงทราบอย่างนี้. โสธนหาระคือ การปรารภความเพียรใดที่ประกอบเข้ากับการนำเข้าสู่พระสูตร.

---

Adhiṭṭhānoti pañcānisaṃsāti vemattatāya paññattā ānisaṃsā sotā anugatāti vemattatāya ariyavohāro paññatto, dhamme ca savananti ekattatāya paññattaṃ.

อธิฏฐานหาระคือ บทว่า 'อานิสงส์ ๕ ประการ' ทรงบัญญัติไว้ด้วยความเป็นเวมัตตะ (ความต่างกัน). บทว่า 'อานิสงส์ที่ตามกระแสเสียงไป' ทรงบัญญัติอริยโวหารด้วยความเป็นเวมัตตะ. บทว่า 'การฟังธรรม' ทรงบัญญัติไว้ด้วยความเป็นเอกัตตะ (ความเหมือนกัน).

---

Parikkhāroti dhammassavanassa payirupāsanā paccayo, saddhā hetu. Manasā anupekkhitāti atthappaṭisaṃveditā paccayo, dhammappaṭisaṃveditā hetu, diṭṭhiyā suppaṭividdhāti saddhammassavanañca manasikāro ca paccayo, sutamayī cintāmayī paññā hetu. Samāropanoti vibhattaṃ suttaṃ aparo pariyāyo nibbatti bale natthi. Tattha samāropanāya bhūmi.

ปริกขารหาระคือ การเข้าไปนั่งใกล้เป็นปัจจัยแก่การฟังธรรม, ศรัทธาเป็นเหตุ. บทว่า 'พิจารณาด้วยใจ' คือ ความเป็นผู้รู้แจ้งอรรถเป็นปัจจัย, ความเป็นผู้รู้แจ้งธรรมเป็นเหตุ. บทว่า 'แทงตลอดดีแล้วด้วยทิฏฐิ' คือ การฟังพระสัทธรรมและการมนสิการเป็นปัจจัย, สุตมยปัญญาและจินตามยปัญญาเป็นเหตุ. สมาโรปนหาระคือ พระสูตรถูกจำแนกไว้. อีกนัยหนึ่งคือไม่มีในกำลังแห่งการบังเกิด. ในพระสูตรนั้นไม่มีภูมิแห่งการยกขึ้น.

---

117. Tattha katamaṃ vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ? Dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti gāthā. Dadatoti dānamayikapuññakiriyavatthu vuttaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti sīlamayikapuññakiriyavatthu vuttaṃ. Kusalo ca jahāti pāpakanti lobhassa ca mohassa ca byāpādassa ca pahānamāha. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti lobhassa ca mohassa ca byāpādassa ca chandarāgavinayamāhāti. Dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti gāthā alobho kusalamūlaṃ bhavati. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti adoso kusalamūlaṃ bhavati. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti averā asapattā abyāpādatāya sadā. Kusalo ca jahāti pāpakanti ñāṇuppādā aññāṇanirodho. Catutthapadena rāgadosamohakkhayena rāgavirāgā cetovimuttimohakkhayena avijjāvirāgā paññāvimutti, ayaṃ vicayo.

117. ในบรรดาพระสูตรเหล่านั้น พระสูตรที่เป็นวาสนาภาคิยะและนิพเพธภาคิยะเป็นอย่างไร? คือคาถาว่า 'เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ' เป็นต้น. บทว่า 'เมื่อให้' ทรงกล่าวถึงทานมัยบุญกิริยาวัตถุ. บทว่า 'เมื่อสำรวม เวรย่อมไม่ก่อขึ้น' ทรงกล่าวถึงศีลมัยบุญกิริยาวัตถุ. บทว่า 'และผู้ฉลาดย่อมละบาป' ทรงกล่าวถึงการละโลภะ โมหะ และพยาบาท. บทว่า 'เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ โทสะ และโมหะ ผู้นั้นจึงดับรอบแล้ว' ทรงกล่าวถึงการกำจัดฉันทราคะในโลภะ โมหะ และพยาบาท. พึงทราบอย่างนี้. ในคาถาว่า 'เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ' อโลภะย่อมเป็นกุศลมูล. ในบทว่า 'เมื่อสำรวม เวรย่อมไม่ก่อขึ้น' อโทสะย่อมเป็นกุศลมูล. แก่ผู้สำรวม เวรย่อมไม่ก่อขึ้น อย่างนี้ เพราะความเป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียน จึงเป็นผู้ไม่มีเวรไม่มีศัตรูตลอดกาล. บทว่า 'และผู้ฉลาดย่อมละบาป' เพราะการเกิดขึ้นแห่งญาณ อวิชชาจึงดับไป. ด้วยบทที่ ๔ เพราะความสิ้นไปแห่งราคะและโทสะ จึงเป็นเจโตวิมุตติเพราะสำรอกราคะ, เพราะความสิ้นไปแห่งโมหะ จึงเป็นปัญญาวิมุตติเพราะสำรอกอวิชชา. นี้คือวิจยหาระ.

---

Yuttīti dāne ṭhito ubhayaṃ hi paripūreti. Macchariyañca pajahati. Puññañca pavaḍḍhati. Atthi esā yutti.

ยุตติหาระคือ ผู้ตั้งมั่นในทานย่อมทำประโยชน์ทั้งสองให้บริบูรณ์ ย่อมละความตระหนี่ และบุญย่อมเจริญ. ยุตติหาระนี้มีอยู่.

---

Padaṭṭhānanti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti cāgādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti paññādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ kusalo ca jahāti pāpakanti saccādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti upasamādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Ayaṃ padaṭṭhāno.

ปทัฏฐานหาระคือ บทว่า 'เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ' เป็นเหตุใกล้แห่งจาคาธิษฐาน. บทว่า 'เมื่อสำรวม เวรย่อมไม่ก่อขึ้น' เป็นเหตุใกล้แห่งปัญญาธิษฐาน. บทว่า 'และผู้ฉลาดย่อมละบาป' เป็นเหตุใกล้แห่งสัจจาธิษฐาน. บทว่า 'เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ โทสะ และโมหะ ผู้นั้นจึงดับรอบแล้ว' เป็นเหตุใกล้แห่งอุปสมาธิษฐาน. นี้คือปทัฏฐานหาระ.

---

Tattha katamo lakkhaṇo? Dadato puññaṃ pavaḍḍhati saṃyamato veraṃ na cīyati. Dadatopi veraṃ na kariyāti kusalo ca jahāti pāpakaṃ rāgadosamohakkhayā sa nibbuto rūpakkhayāpi vedanakkhayāpi, yena rūpena diṭṭhaṃ, tena tathāgato paññapento paññapeyya rūpassa khayā virāganirodhāti evaṃ pañcakkhandhā.

ในบรรดาหาระเหล่านั้น ลักขณหาระเป็นอย่างไร? เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ เมื่อสำรวม เวรย่อมไม่ก่อขึ้น. แม้แก่ผู้ให้ ก็ไม่พึงก่อเวร. อย่างนี้ กุศลย่อมละบาป. เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ โทสะ และโมหะ ผู้นั้นจึงดับรอบแล้ว. แม้เพราะความสิ้นไปแห่งรูป เพราะความสิ้นไปแห่งเวทนา ผู้นั้นก็ชื่อว่าดับรอบแล้ว. พระตถาคตเมื่อจะทรงบัญญัติ พึงทรงบัญญัติด้วยรูปใดที่ถูกเห็นแล้วนั้น. เพราะความสิ้นไปแห่งรูป เพราะความสำรอกและความดับไป ขันธ์ ๕ ย่อมดับไปอย่างนี้.

---

Catubyūho idha bhagavato ko adhippāyo? Ye mahābhogānaṃ patthayissanti? Te dānaṃ dassanti parissayapahānāya, ye averābhichandakā, te pañca verāni pajahissanti, ye kusalābhichandakā, te aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvessanti aṭṭhannaṃ micchattānaṃ pahānāya. Ye nibbāyitukāmā, te rāgadosamohaṃ pajahissantīti ayaṃ bhagavato adhippāyo.

จตุพยูหหาระคือ ในพระสูตรนี้พระประสงค์ของพระผู้มีพระภาคเป็นอย่างไร? ชนเหล่าใดจักปรารถนาโภคทรัพย์อันมาก ชนเหล่านั้นจักให้ทาน. เพื่อการละภัยอันตราย ชนเหล่าใดมีความปรารถนาความไม่มีเวรอย่างยิ่ง ชนเหล่านั้นจักละเวร ๕ ประการ. ชนเหล่าใดมีความปรารถนากุศลอย่างยิ่ง ชนเหล่านั้นจักเจริญมรรคมีองค์ ๘ เพื่อละมิจฉัตตะ ๘ ประการ. ชนเหล่าใดปรารถนาเพื่อจะดับรอบ ชนเหล่านั้นจักละราคะ โทสะ และโมหะ. นี้คือพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาค.

---

Āvaṭṭoti yañca adadato macchariyaṃ yañca asaṃyamato veraṃ yañca akusalassa pāpassa appahānaṃ, ayaṃ dukkhaniddeso na samudayo. Alobhena ca adosena ca amohena ca kusalena imāni tīṇi kusalamūlāni. Tesaṃ paccayo aṭṭha sammattāni, ayaṃ maggo. Tesaṃ rāgadosamohānaṃ khayā, ayaṃ nirodho.

อาวฏฏหาระคือ ความตระหนี่ใดของผู้ไม่ให้ เวรใดของผู้ไม่สำรวม และการไม่ละบาปที่เป็นอกุศลใดที่มีอยู่ ทั้งหมดนี้คือการระบุถึงทุกข์ ไม่ใช่สมุทัย. ด้วยอโลภะ อโทสะ และอโมหะที่เป็นกุศล ธรรม ๓ ประการนี้ชื่อว่ากุศลมูล. สัมมัตตะ ๘ ประการเป็นปัจจัยแก่กุศลมูลเหล่านั้น นี้คือมรรคสัจจะ. ความสิ้นไปแห่งราคะ โทสะ และโมหะเหล่านั้นมีอยู่ นี้คือนิโรธสัจจะ.

---

Vibhattīti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti na ekaṃsena yo rājadaṇḍabhayena deti, yo ca akappiyassa paribhogena sīlavantesu deti, na tassa puññaṃ pavaḍḍhatīti so cetaṃ dānaṃ akusalena deti, daṇḍadānaṃ satthadānaṃ apuññamayaṃ pavaḍḍhati, na puññaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti na ekaṃsena kiṃ kāraṇaṃ yañca yo padaṃ diṭṭhadhammikaṃ passati yadi mama rājāno gahetvā hatthaṃ vā chindeyya…pe… na tena saṃyamena veraṃ na karoti. Yo tu evaṃ samādiyati pāṇātipātassa pāpako vipākoti, diṭṭhe yeva dhamme abhisamparāye ca evaṃ sabbassa akusalassa hetuto ārati. Iminā saṃyamena veraṃ na cīyati.

วิภัตติหาระ คือ บทว่า 'เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ' นี้ ไม่ใช่โดยส่วนเดียว. ผู้ใดให้เพราะกลัวราชทัณฑ์ก็ดี ผู้ใดให้สิ่งของที่ไม่ควรแก่การบริโภคแก่ผู้มีศีลก็ดี บุญของผู้นั้นย่อมไม่เจริญ. ผู้นั้นให้ทานนั้นด้วยอกุศลจิต. การให้ทัณฑ์ การให้ศาสตรา อันเป็นอกุศลมัยย่อมเจริญ แต่บุญย่อมไม่เจริญ. บทว่า 'เมื่อสำรวม เวรย่อมไม่ก่อขึ้น' นี้ ก็ไม่ใช่โดยส่วนเดียว. เหตุผลคืออะไร? ผู้ใดเห็นบท (สภาวะ) ในปัจจุบันว่า 'หากพระราชาทั้งหลายจับเราแล้วพึงตัดมือเป็นต้น' ด้วยการสำรวม (เพราะกลัว) นั้น ย่อมไม่ใช่ว่าไม่กระทำเวร. ส่วนผู้ใดสมาทานอย่างนี้ว่า 'วิบากของปาณาติบาตเป็นของชั่ว' ทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพ ย่อมงดเว้นจากเหตุแห่งอกุศลทั้งปวงอย่างนี้. ด้วยการสำรวมนี้ เวรย่อมไม่ก่อขึ้น.

---

Parivattanāti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti adadato puññaṃ na pavaḍḍhati. Yaṃ dānamayaṃ, taṃ saṃyamato veraṃ na cīyati, asaṃyamato veraṃ karīyati. Kusalo ca jahāti pāpakaṃ akusalo na jahāti. Rāgadosamohakkhayā sanibbutoti dūtaṃ pesetvā paṇītaṃ pesetvāpi na pakkosāmi, so sayameva pana mahābhikkhusaṅghaparivāro amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ sampatto amhehi ca santhāgārasālā kāritā, ettha mayaṃ dasabalaṃ ānetvā maṅgalaṃ bhaṇāpemāti cintetvā upasaṅkamiṃsu. Yena santhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsūti taṃ divasaṃ kira santhāgāre cittakammaṃ niṭṭhāpetvā aṭṭakā muttamattā honti. Buddhā nāma araññajjhāsayā araññārāmā antogāme vaseyyuṃ vā no vāti tasmā bhagavato manaṃ jānitvāva paṭijaggissāmāti cintetvā te bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu. Idāni pana manaṃ labhitvā paṭijaggitukāmā yena santhāgāraṃ, tenupasaṅkamiṃsu. Sabbasantharinti yathā sabbaṃ santhataṃ hoti evaṃ yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti. Ettha pana te mallarājāno santhāgāraṃ paṭijaggitvā nagaravīthiyopi sammajjāpetvā dhaje ussāpetvā suvaṇṇaghaṭikadaliyo ca ṭhapāpetvā sakalanagaraṃ dīpamālāhi vippakiṇṇatārakaṃ viya katvā khīrapake dārake khīraṃ pāyetha, dahare kumāre lahuṃ lahuṃ bhojāpetvā sayāpetha, uccāsaddaṃ mākari, ajja ekarattiṃ satthā antogāmeva vasissati, buddhā nāma appasaddakāmā hontīti bheriṃ carāpetvā sayaṃ daṇḍakadīpikā ādāya yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu. Bhagavantaṃ yeva purakkhatvāti bhagavantaṃ purato katvā, tattha bhagavā bhikkhūnañceva upāsakānañca majjhe nisinno ativiya virocati. Samantapāsādiko suvaṇṇavaṇṇo abhirūpo dassanīyo puratthimakāyato suvaṇṇavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā gaganatale asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Pacchimakāyato dakkhiṇahatthato vāmahatthato suvaṇṇavaṇṇā heṭṭhā pādatalehi pavāḷavaṇṇarasmi uṭṭhahitvā ghanapathaviyaṃ asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti, evaṃ samantā asītihatthamattaṃ ṭhānaṃ chabbaṇṇabuddharasmiyo vijjotamānā vitaṇḍamānā vidhāvanti, sabbe disābhāgā suvaṇṇacampakapupphehi vikiriyamānā viya suvaṇṇaghaṭato nikkhantasuvaṇṇarasadhārāhi siñcamānā viya pasāritasuvaṇṇapaṭaparikkhittā vviya verambhavātasamuṭṭhitakiṃsukakiṃsukārakaṇikārapupphacuṇṇasamokiṇṇā viya vippakasantaṃ asītianubyañjanabyāmappabhā dvattiṃsavaralakkhaṇasamujjalaṃ sarīraṃ samuggatatārakaṃ viya gaganatalaṃ vikasitamiva padumavanaṃ sabbaphāliphullo viya yojanasatiko pāricchattako paṭipāṭiyā ṭhapitānaṃ dvattiṃsacandānaṃ dvattiṃsasūriyānaṃ dvattiṃsacakkavattīnaṃ dvattiṃsadevarājānaṃ dvattiṃsamahābrahmānaṃ nibbuto asekkhassa natthi nibbuti.

ปริวัตตนาหาระ คือ ในบทว่า 'เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ' นั้น (โดยปริวัตตนะคือ) เมื่อไม่ให้ บุญย่อมไม่เจริญ. ทานมัยใดมีอยู่ ทานมัยนั้นย่อมไม่ก่อเวรแก่ผู้สำรวม แต่ย่อมก่อเวรแก่ผู้ไม่สำรวม. ผู้ฉลาดย่อมละบาป ผู้ไม่ฉลาดย่อมไม่ละบาป. บทว่า 'ความดับไปแห่งราคะ โทสะ และโมหะ เป็นความสงบ' นั้น คือ เราไม่ได้นิมนต์แม้ด้วยการส่งทูตไป หรือส่งของประณีตไป แต่พระองค์นั้นเอง แวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จมาถึงที่อยู่ของพวกเราแล้ว และพวกเราก็ได้สร้างสัณฐาคารศาลาไว้แล้ว. พวกเราคิดว่า 'ในที่นี้ พวกเราจะอัญเชิญพระทศพลมา และจะให้สวดมงคล' แล้วจึงเข้าไปเฝ้า. บทว่า 'เข้าไปเฝ้า ณ ที่ใดมีโรงฉัน' นั้น คือ ในวันนั้น ได้ยินว่า งานจิตรกรรมในโรงฉันเสร็จสิ้นแล้ว และเพิ่งจะรื้อนั่งร้านออก. พระพุทธเจ้าทั้งหลายมีอัธยาศัยในป่า ยินดีในป่า จะประทับอยู่ในหมู่บ้านหรือไม่หนอ เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงคิดว่า 'พวกเราจะบำรุงพระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อรู้พระทัยของพระองค์เท่านั้น' แล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า. บัดนี้ เมื่อได้ทราบพระทัยแล้ว และปรารถนาจะบำรุง จึงเข้าไปเฝ้า ณ ที่ใดมีโรงฉัน. บทว่า 'สัพพสันถริ' นั้น คือ ปูลาดไว้ทุกอย่างแล้ว พวกเขาก็เข้าไปเฝ้า ณ ที่ใดมีพระผู้มีพระภาคเจ้า. ในที่นี้ พวกกษัตริย์มัลละเหล่านั้น ได้ทำความสะอาดโรงฉัน และให้กวาดถนนหนทางในเมือง ให้ปักธง ให้ตั้งหม้อทองคำและต้นกล้วย แล้วทำให้เมืองทั้งเมืองเหมือนมีดวงดาวกระจัดกระจายด้วยพวงประทีป แล้วประกาศว่า 'จงให้เด็กทารกดื่มนม จงให้เด็กเล็กกินข้าวโดยเร็วแล้วให้นอน อย่าส่งเสียงดัง วันนี้เพียงคืนเดียวพระศาสดาจะประทับอยู่ในหมู่บ้านเท่านั้น เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมปรารถนาเสียงน้อย' แล้วให้ตีกลองประกาศ แล้วพวกเขาก็ถือคบเพลิงด้วยตนเอง เข้าไปเฝ้า ณ ที่ใดมีพระผู้มีพระภาคเจ้า. บทว่า 'โดยมีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นประธาน' นั้น คือ โดยมีพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ข้างหน้า. ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งท่ามกลางภิกษุและอุบาสกทั้งหลาย ทรงรุ่งเรืองยิ่งนัก. ทรงน่าเลื่อมใสโดยรอบ มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ มีพระรูปงามน่าทัศนา. จากพระวรกายด้านหน้า พระรัศมีสีทองเปล่งออกมาแผ่ไปในอากาศเป็นระยะ ๘๐ ศอก. จากพระวรกายด้านหลัง จากพระหัตถ์ขวา จากพระหัตถ์ซ้าย เป็นสีทอง และจากฝ่าพระบาทเบื้องล่าง พระรัศมีสีปะการังเปล่งออกมาแผ่ไปบนพื้นปฐพีอันหนาเป็นระยะ ๘๐ ศอก. อย่างนี้ พระพุทธรัศมี ๖ ประการ ย่อมส่องแสง สั่นไหว และแผ่ไปโดยรอบเป็นระยะประมาณ ๘๐ ศอก. ทิศทั้งปวงเหมือนถูกโปรยด้วยดอกจำปาทองคำ เหมือนถูกรดด้วยสายธารน้ำทองคำที่ไหลออกจากหม้อทองคำ เหมือนถูกห่อหุ้มด้วยผ้าทองคำที่แผ่กางออก เหมือนถูกโปรยด้วยผงดอกไม้กิมสุกะ กิมสุกาละ และกณิการะ ที่เกิดจากลมเวรัมภา. พระวรกายอันรุ่งเรืองด้วย mหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ และมีพระรัศมีแผ่ไปหนึ่งวาพร้อมด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการนั้น เหมือนท้องฟ้าที่มีดวงดาวขึ้นเต็ม เหมือนป่าดอกบัวที่บานสะพรั่ง เหมือนต้นปาริฉัตตกะสูงร้อยโยชน์ที่ออกดอกบานสะพรั่งทั้งต้น เหมือนความรุ่งเรืองของพระจันทร์ ๓๒ ดวง พระอาทิตย์ ๓๒ ดวง พระจักรพรรดิ ๓๒ พระองค์ ท้าวเทวราช ๓๒ พระองค์ และมหาพรหม ๓๒ องค์ ที่จัดเรียงไว้เป็นลำดับ ทรงดับกิเลสแล้ว สำหรับพระอเสขะไม่มีการดับกิเลส (อีก).

---

Vevacananti dadato puññaṃ pavaḍḍhati, anumodatopi puññaṃ pavaḍḍhati. Cittassa samādahatopi veyyāvaccakiriyāyapi puññaṃ pavaḍḍhatīti.

เววจนาหาระ คือ บทว่า 'เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ' นั้น หมายความว่า บุญย่อมเจริญแม้แก่ผู้ที่อนุโมทนา. บุญย่อมเจริญแม้แก่ผู้ที่ตั้งจิตไว้ดี และแม้แก่ผู้ที่กระทำไวยาวัจจะ.

---

Paññattīti dadato puññaṃ pavaḍḍhati, alobhassa paṭinissayaghātapaññattiyā paññattaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti adosassa paṭinissayaghātapaññattiyā paññattaṃ kusalo ca jahāti pāpakanti amohassa paṭinissayaghātapaññattiyā paññattaṃ.

ปัญญัติหาระ คือ บทว่า 'เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ' นั้น ถูกบัญญัติไว้ในปฏินิสสยฆาตปัญญัติของอโลภะ. บทว่า 'เวรย่อมไม่ก่อขึ้นแก่ผู้สำรวม' นั้น ถูกบัญญัติไว้ในปฏินิสสยฆาตปัญญัติของอโทสะ. บทว่า 'ผู้ฉลาดย่อมละบาป' นั้น ถูกบัญญัติไว้ในปฏินิสสยฆาตปัญญัติของอโมหะ.

---

Otaraṇoti pañcasu indriyesu dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyati saṃyamena sīlakkhandho. Otiṇṇo chasu indriyesu saṃvaro, ayaṃ samādhikkhandho, yaṃ kusalo ca jahāti pāpakaṃ, ayaṃ paññākkhandho, rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti vimuttikkhandho. Dhātūsu dhammadhātu, āyatanesu manāyatanaṃ.

โอตรณาหาระ คือ (หยั่งลง) ในอินทรีย์ ๕ บทว่า 'เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ' และ 'เมื่อสำรวม เวรย่อมไม่ก่อขึ้น' ด้วยการสำรวมนี้ พึงเห็นว่าเป็นสีลขันธ์. การสำรวมในอินทรีย์ ๖ เป็นการหยั่งลง นี้คือสมาธิขันธ์. การที่กุศลละบาปได้ นี้คือปัญญาขันธ์. บทว่า 'ความดับไปแห่งราคะ โทสะ และโมหะ เป็นความสงบ' นี้คือวิมุตติขันธ์. ในธาตุทั้งหลาย คือธรรมธาตุ. ในอายตนะทั้งหลาย คือมนาายตนะ.

---

Sodhanoti yenārambhena idaṃ suttaṃ desitaṃ so ārambho suddho.

โสธนาหาระ คือ การเริ่มต้นใดที่พระสูตรนี้ถูกแสดง การเริ่มต้นนั้นบริสุทธิ์.

---

Adhiṭṭhāno dānanti ekattatāya paññattaṃ. Cāgo pariccāgo dhammadānaṃ āmisadānaṃ, aṭṭha dānāni vitthārena kātabbāni, ayaṃ vemattatā. Na ca dadato ekattapaññattiyā paññattaṃ. Khantī anavajjanti paññattiyā paññattaṃ. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti rodhavīriyapaññattiyā paññattā.

อธิฏฐานาหาระ คือ ทานถูกบัญญัติโดยความเป็นอย่างเดียวกัน. จาคะ ปริจจาคะ ธรรมทาน อามิสทาน ทาน ๘ อย่าง พึงกระทำโดยพิสดาร นี้คือความต่างกัน. และไม่ได้บัญญัติไว้ในเอกัตตปัญญัติสำหรับผู้ให้. ขันติถูกบัญญัติไว้ในอนวัชชปัญญัติ. บทว่า 'ความดับไปแห่งราคะ โทสะ และโมหะ เป็นความสงบ' นั้น ถูกบัญญัติไว้ในโรธวิริยปัญญัติ.

---

Parikkhāroti dānassa pāmojjaṃ paccayo, alobho hetu. Saṃyamato yoniso manasikāro hetu, pariccāgo paccayo. Kusalo ca jahāti pāpakanti yathābhūtadassanaṃ paccayo, ñāṇappaṭilābho hetu. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti parato ca ghoso ajjhattañca yoniso manasikāro maggo ca hetu ca paccayo ca.

ปริกขาราหาร นั้น คือ ความปราโมทย์เป็นปัจจัย (อุปนิสสยปัจจัย) ของทาน อโลภะเป็นเหตุ (ชนกเหตุ). โยนิโสมนสิการของผู้สำรวมเป็นเหตุ (ชนกเหตุ) การบริจาคเป็นปัจจัย (อุปนิสสยปัจจัย). บทว่า "ผู้ฉลาดย่อมละบาป" นั้น คือ การเห็นตามความเป็นจริงเป็นปัจจัย การได้มาซึ่งญาณเป็นเหตุ. บทว่า "ความสิ้นไปแห่งราคะ โทสะ โมหะ เป็นความสงบ" นั้น คือ เสียงจากผู้อื่น (ปรโตโฆสะ) และโยนิโสมนสิการภายในตน และมรรค เป็นทั้งเหตุและปัจจัย.

---

Samāropanoti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti gāthā tassa sīlampi vaḍḍhati. Saṃyamopi vaḍḍhati. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti. Aññepi kilesā na cīyanti yepissa tappaccayā uppajjeyyuṃ āsavā vighātā, tepissa na uppajjanti. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti rāgadosassāpi khayā rāgānusayassapi khayā dosassa mohassāpi sa nibbutoti sopādisesā nibbānadhātu anupādisesāpi. Ayaṃ samāropano.

สมาโรปนาหาร นั้น คือ บทว่า "บุญย่อมเจริญแก่ผู้ให้" นี้เป็นคาถา ศีลของผู้นั้นก็เจริญ การสำรวมก็เจริญ. บทว่า "เวรย่อมไม่สั่งสมแก่ผู้สำรวม" นั้น พึงทราบว่า กิเลสอื่น ๆ ก็ไม่สั่งสม. อาสวะและความเร่าร้อนทั้งหลายที่พึงเกิดขึ้นแก่ผู้นั้นเพราะกิเลสนั้นเป็นปัจจัย ก็ไม่เกิดขึ้นแก่ผู้นั้น. บทว่า "ความสิ้นไปแห่งราคะ โทสะ โมหะ เป็นความสงบ" นั้น คือ เพราะความสิ้นไปแห่งราคะและโทสะ เพราะความสิ้นไปแห่งราคานุสัย เพราะความสิ้นไปแห่งโทสะและโมหะ จึงเป็นความสงบ. นี้เป็นสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ และเป็นอนุปาทิเสสนิพพานธาตุด้วย. นี้คือสมาโรปนาหาร.

---

Therassa mahākaccāyanassa peṭakopadese

ในเปฏโกปเทสของพระเถระมหากัจจายนะ.

---

Hārassa sampātabhūmi samattā.

ภูมิแห่งการรวมลงของหาระทั้งหลายจบลงแล้ว.

---

8. Suttavebhaṅgiyaṃ

8. สุตตเวภังคิยะ.

---

118. Pubbā koṭi na paññāyati avijjāya ca bhavataṇhāya ca. Tattha avijjānīvaraṇānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sattānaṃ pubbakoṭi na paññāyati. Tattha ye sattā taṇhāsaṃyojanā, te ajjhosānabahulā mandavipassakā. Ye pana ussannadiṭṭhikā sattā, te vipassanābahulā mandajjhosānā.

118. เงื่อนต้นย่อมไม่ปรากฏแห่งอวิชชาและภวตัณหา. ในที่นั้น เงื่อนต้นของสัตว์ทั้งหลายผู้ถูกอวิชชาครอบงำ มีตัณหาเป็นเครื่องผูก ย่อมไม่ปรากฏ. ในที่นั้น สัตว์เหล่าใดมีตัณหาเป็นเครื่องผูก สัตว์เหล่านั้นย่อมมากด้วยความสยบ (ความหมกมุ่นในอารมณ์) มีวิปัสสนาอ่อน. ส่วนสัตว์เหล่าใดมีทิฏฐิหนาแน่น สัตว์เหล่านั้นย่อมมากด้วยวิปัสสนา มีความสยบอ่อน.

---

Tattha taṇhācaritā sattā sattasaññābhiniviṭṭhā anuppādavayadassino. Te pañcasu khandhesu attānaṃ samanupassanti ‘‘rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attāna’’nti. Evaṃ pañcakkhandhā. Aññehi khandhehi attānaṃ samanupassanti tassa ussannadiṭṭhikā sattā vipassamānā khandhe ujuṃ attato samanupassanti. Te rūpaṃ attako samanupassanti. Yaṃ rūpaṃ, so attā. Yo ahaṃ, taṃ rūpaṃ. So rūpavināsaṃ passati, ayaṃ ucchedavādī. Iti pañcannaṃ khandhānaṃ paṭhamābhinipātā sakkāyadiṭṭhiyo pañca ucchedaṃ bhajanti ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti. Ekamekamhi khandhe tīhi padehi pacchimakehi sassataṃ bhajati ‘‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti. Ito bahiddhāte pabbajitā taṇhācaritā kāmasukhallikānuyogamanuyuttā viharanti. Tena ye ca nissandena diṭṭhicaritā attakilamathānuyogamanuyuttā viharanti. Tena yeva diṭṭhisukhena ettāvatā bāhirako payogo.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น สัตว์ทั้งหลายผู้มีตัณหาจริต ย่อมยึดมั่นในสัตตสัญญา (ความสำคัญว่าเป็นสัตว์) มีการเห็นว่าไม่มีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป (ด้วยมิจฉาญาณ) สัตว์เหล่านั้นย่อมพิจารณาเห็นตนในขันธ์ ๕ ว่า "มีตน" หรือเห็น "ตนว่ามีรูป" หรือเห็น "รูปในตน" หรือเห็น "ตนในรูป" ขันธ์ ๕ อย่างนี้ ย่อมพิจารณาเห็นตนด้วยบัญญัติอื่นจากขันธ์ สัตว์ทั้งหลายผู้มีทิฏฐิหนาแน่นนั้น เมื่อพิจารณาเห็นขันธ์ ย่อมเห็นโดยตรงว่าเป็นอัตตา สัตว์เหล่านั้นย่อมเห็นรูปว่าเป็นอัตตา รูปใด รูปนั้นคืออัตตา เราใด เรานั้นคือรูป เขาเห็นความพินาศแห่งรูป นี้เรียกว่าอุจเฉทวาที สักกายทิฏฐิที่ตกไปในอารมณ์ครั้งแรกในขันธ์ ๕ เหล่านี้ ย่อมเข้าถึงอุจเฉททิฏฐิ ๕ ประการว่า "ชีพนั้นคือสรีระนั้น" ในขันธ์แต่ละอย่าง ย่อมเข้าถึงสัสสตทิฏฐิด้วยบท ๓ บทในส่วนหลังว่า "ชีพอื่น สรีระอื่น" บรรดาผู้ที่ออกบวชนอกพระศาสนานี้ ผู้มีตัณหาจริต ย่อมอยู่ด้วยการประกอบตนในกามสุขัลลิกานุโยค ด้วยผลไหลออก (วิบาก) นั้น ผู้มีทิฏฐิจริต ย่อมอยู่ด้วยการประกอบตนในอัตตกิลมถานุโยค ด้วยความสุขที่เกิดจากทิฏฐินั้นเท่านั้น ความเพียรภายนอกพระศาสนาจึงมีเพียงเท่านี้

---

Tattha diṭṭhicaritā sattā ye ariyadhammavinayaṃ otaranti, te dhammānusārino honti. Ye taṇhācaritā sattā ariyaṃ dhammavinayaṃ otaranti, te saddhānusārino honti.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น สัตว์ทั้งหลายผู้มีทิฏฐิจริต ผู้หยั่งลงสู่พระธรรมวินัยของพระอริยะ สัตว์เหล่านั้นย่อมเป็นธัมมานุสารี สัตว์ทั้งหลายผู้มีตัณหาจริต ผู้หยั่งลงสู่พระธรรมวินัยของพระอริยะ สัตว์เหล่านั้นย่อมเป็นสัทธานุสารี

---

Tattha ye diṭṭhicaritā sattā, te kāmesu dosadiṭṭhī, na ca ye kāmesu anusayā samūhatā, te attakilamathānuyogamanuyuttā viharanti. Tesaṃ satthā dhammaṃ deseti. Añño vā sāvako kāmehi natthi atthoti te ca pubbeyeva kāmehi anatthikā iti kāme appakasirena paṭinissajjanti. Te cetasikena dukkhena anajjhositā. Tena vuccati ‘‘sukhā paṭipadā’’ti. Ye pana taṇhācaritā sattā, te kāmesu ajjhositā, tesaṃ satthā vā dhammaṃ deseti. Aññataro vā bhikkhu kāmehi natthi atthoti, te piyarūpaṃ dukkhena paṭinissajjanti. Tena vuccati ‘‘dukkhā paṭipadā’’ti. Iti ime sabbasattā dvīsu paṭipadāsu samosaraṇaṃ gacchanti dukkhāyañca sukhāyañca.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น สัตว์ทั้งหลายผู้มีทิฏฐิจริต สัตว์เหล่านั้นย่อมเห็นโทษในกามทั้งหลาย แต่กามนุสัยยังไม่ถูกถอนขึ้น สัตว์เหล่านั้นย่อมอยู่ด้วยการประกอบตนในอัตตกิลมถานุโยค พระศาสดาทรงแสดงธรรมแก่สัตว์เหล่านั้น หรือสาวกอื่นก็แสดงว่า "ประโยชน์ในกามทั้งหลายไม่มี" และสัตว์เหล่านั้นก็เป็นผู้ไม่มีความต้องการในกามทั้งหลายมาแต่ก่อนแล้ว จึงสละคืนกามทั้งหลายได้โดยไม่ยาก สัตว์เหล่านั้นไม่สยบด้วยทุกข์ทางใจ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "สุขาปฏิปทา" ส่วนสัตว์ทั้งหลายผู้มีตัณหาจริต สัตว์เหล่านั้นย่อมสยบในกามทั้งหลาย พระศาสดาหรือภิกษุรูปใดรูปหนึ่งก็แสดงธรรมแก่สัตว์เหล่านั้นว่า "ประโยชน์ในกามทั้งหลายไม่มี" สัตว์เหล่านั้นย่อมสละคืนรูปอันเป็นที่รักได้ด้วยความยากลำบาก เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ทุกขาปฏิปทา" สัตว์ทั้งปวงเหล่านี้ย่อมเข้าถึงปฏิปทา ๒ อย่าง คือ ทุกขาปฏิปทาและสุขาปฏิปทา

---

Tattha ye diṭṭhicaritā sattā, te dvidhā mudindriyā ca tikkhindriyā ca. Tattha ye diṭṭhicaritā sattā tikkhindriyā sukhena paṭinissajjanti, khippañca abhisamenti, tena vuccati ‘‘khippābhiññā sukhā paṭipadā’’ti. Tattha ye diṭṭhicaritā sattā mudindriyā paṭhamaṃ tikkhindriyaṃ upādāya dandhataraṃ abhisamenti, te sukhena paṭinissajjanti, dandhañca abhisamenti. Tena vuccati ‘‘sukhā paṭipadā dandhābhiññā’’ti. Tattha taṇhācaritā sattā dvidhā tikkhindriyā ca mudindriyā ca. Tattha ye taṇhācaritā sattā tikkhindriyā dukkhena paṭinissajjanti, khippañca abhisamenti. Tena vuccati ‘‘dukkhā paṭipadā khippābhiññā’’ti. Tattha ye taṇhācaritā sattā mudindriyā paṭhamaṃ tikkhindriyaṃ upādāya dandhataraṃ abhisamenti, te dukkhena paṭinissajjanti, dandhañca abhisamenti. Tena vuccati ‘‘dukkhā paṭipadā dandhābhiññā’’ti. Imā catasso paṭipadāyo apañcamā achaṭṭhā. Ye hi keci nibbutā nibbāyissanti vā imāhi catūhi paṭipadāhi anaññāhi ayaṃ paṭipadācatukkena kilese niddisati. Yā catukkamaggena ariyadhammesu niddisitabbā, ayaṃ vuccati sīhavikkīḷito nāma nayo.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น สัตว์ทั้งหลายผู้มีทิฏฐิจริต มี ๒ ประเภท คือ ผู้มีอินทรีย์อ่อนและผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ในบรรดาคนสองพวกนั้น สัตว์ทั้งหลายผู้มีทิฏฐิจริต ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ย่อมสละคืนได้โดยง่าย และย่อมตรัสรู้ได้โดยเร็ว เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา" ในบรรดาคนสองพวกนั้น สัตว์ทั้งหลายผู้มีทิฏฐิจริต ผู้มีอินทรีย์อ่อน เมื่อเทียบกับผู้มีอินทรีย์แก่กล้าในตอนแรก ย่อมตรัสรู้ได้ช้ากว่า สัตว์เหล่านั้นย่อมสละคืนได้โดยง่าย และย่อมตรัสรู้ได้ช้า เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา" ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น สัตว์ทั้งหลายผู้มีตัณหาจริต มี ๒ ประเภท คือ ผู้มีอินทรีย์แก่กล้าและผู้มีอินทรีย์อ่อน ในบรรดาคนสองพวกนั้น สัตว์ทั้งหลายผู้มีตัณหาจริต ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ย่อมสละคืนได้ด้วยความยากลำบาก และย่อมตรัสรู้ได้โดยเร็ว เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา" ในบรรดาคนสองพวกนั้น สัตว์ทั้งหลายผู้มีตัณหาจริต ผู้มีอินทรีย์อ่อน เมื่อเทียบกับผู้มีอินทรีย์แก่กล้าในตอนแรก ย่อมตรัสรู้ได้ช้ากว่า สัตว์เหล่านั้นย่อมสละคืนได้ด้วยความยากลำบาก และย่อมตรัสรู้ได้ช้า เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา" ปฏิปทา ๔ อย่างเหล่านี้ ไม่มีปฏิปทาที่ ๕ ไม่มีปฏิปทาที่ ๖ ผู้ใดผู้หนึ่งที่ดับกิเลสแล้ว หรือจักดับกิเลส ย่อมดับได้ด้วยปฏิปทา ๔ อย่างเหล่านี้เท่านั้น ไม่ใช่ด้วยปฏิปทาอื่น นี้แสดงกิเลสด้วยหมวด ๔ แห่งปฏิปทา ซึ่งพึงแสดงในอริยธรรมด้วยมรรค ๔ นี้เรียกว่า "สีหวิกกีฬิตนัย"

---

119. Tatrime cattāro āhārā. Cattāro vipallāsā upādānā yogā ganthā āsavā oghā sallā viññāṇaṭṭhitiyo agatigamanāti, evaṃ imāni sabbāni dasa padāni. Ayaṃ suttassa saṃsandanā.

119. ในคำนั้น อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้ วิปลาส อุปาทาน โยคะ คันถะ อาสวะ โอฆะ สัลละ วิญญาณฐิติ และอคติ รวมเป็นบท ๑๐ เหล่านี้ทั้งหมด นี้คือการเทียบเคียงพระสูตร

---

Cattāro āhārā. Tattha yo ca kabaḷīkāro āhāro yo ca phasso āhāro, ime taṇhācaritena pahātabbā. Tattha yo ca manosañcetanāhāro yo ca viññāṇāhāro, ime diṭṭhicaritena pahātabbā.

อาหารมี ๔ อย่าง ในบรรดาอาหารเหล่านั้น กวฬิงการาหารใด และผัสสาหารใด อาหาร ๒ อย่างนี้ อันผู้มีตัณหาจริตพึงละ ในบรรดาอาหารเหล่านั้น มโนสัญเจตนาหารใด และวิญญาณาหารใด อาหาร ๒ อย่างนี้ อันผู้มีทิฏฐิจริตพึงละ

---

Paṭhamo āhāro paṭhamo vipallāso, dutiyo āhāro dutiyo vipallāso, tatiyo āhāro tatiyo vipallāso, catuttho āhāro catuttho vipallāso. Ime cattāro vipallāsā apañcamā achaṭṭhā. Idañca pamāṇā cattāro āhārā.

อาหารที่ ๑ คือวิปลาสที่ ๑ อาหารที่ ๒ คือวิปลาสที่ ๒ อาหารที่ ๓ คือวิปลาสที่ ๓ อาหารที่ ๔ คือวิปลาสที่ ๔ วิปลาส ๔ อย่างเหล่านี้ ไม่มีวิปลาสที่ ๕ ไม่มีวิปลาสที่ ๖ อาหาร ๔ อย่างมีประมาณเท่านี้

---

Tattha paṭhame vipallāse ṭhito kāme upādiyati, idaṃ kāmupādānaṃ. Dutiye vipallāse ṭhito anāgataṃ bhavaṃ upādiyati, idaṃ sīlabbatupādānaṃ. Tatiye vipallāse ṭhito viparīto diṭṭhiṃ upādiyati, idaṃ diṭṭhupādānaṃ. Catutthe vipallāse ṭhito khandhe attato upādiyati, idaṃ attavādupādānaṃ.

ในบรรดาวิปลาสเหล่านั้น ผู้ตั้งอยู่ในวิปลาสที่ ๑ ย่อมยึดมั่นในกามทั้งหลาย นี้คือกามุปาทาน ผู้ตั้งอยู่ในวิปลาสที่ ๒ ย่อมยึดมั่นในภพที่จะมาถึง นี้คือสีลัพพัตตุปาทาน ผู้ตั้งอยู่ในวิปลาสที่ ๓ ย่อมยึดมั่นในมิจฉาทิฏฐิโดยวิปลาส นี้คือทิฏฐุปาทาน ผู้ตั้งอยู่ในวิปลาสที่ ๔ ย่อมยึดมั่นในขันธ์ว่าเป็นอัตตา นี้คืออัตตวาทุปาทาน

---

Tattha kāmupādāne ṭhito kāme abhijjhāyati ganthati, ayaṃ abhijjhākāyagantho. Sīlabbatupādāne ṭhito byāpādaṃ ganthati, ayaṃ byāpādakāyagantho. Diṭṭhupādāne ṭhito parāmāsaṃ ganthati, ayaṃ parāmāsakāyagantho. Attavādupādāne ṭhito papañcanto ganthati, ayaṃ idaṃsaccābhiniveso kāyagantho.

ในบรรดาอุปาทาน ๔ อย่างนั้น ผู้ตั้งอยู่ในกามุปาทาน ย่อมเพ่งเล็งในกามทั้งหลายและผูกพันไว้ นี้คืออภิชฌากายคันถะ ผู้ตั้งอยู่ในสีลัพพัตตุปาทาน ย่อมผูกพันพยาบาทไว้ นี้คือพยาปาทกายคันถะ ผู้ตั้งอยู่ในทิฏฐุปาทาน ย่อมผูกพันการลูบคลำผิดไว้ นี้คือปรามาสกายคันถะ ผู้ตั้งอยู่ในอัตตวาทุปาทาน ย่อมผูกพันตนที่ยังขยายภพไว้ นี้คืออิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ

---

Tassa ganthitā kilesā āsavanti. Kiñci pana vuccati vippaṭisāro. Ye vippaṭisārā te anusayā. Tattha abhijjhākāyaganthena kāmāsavo, byāpādakāyaganthena bhavāsavo, parāmāsakāyaganthena diṭṭhāsavo, idaṃ saccābhinivesakāyaganthena avijjāsavo.

กิเลสทั้งหลายย่อมไหลออกเพราะการผูกพันนั้น บางส่วนเรียกว่าความเดือดร้อนใจ ความเดือดร้อนใจใดมีอยู่ ความเดือดร้อนใจเหล่านั้นคืออนุสัย ในบรรดากิเลสเหล่านั้น เพราะอภิชฌากายคันถะ จึงเป็นกามอาสวะ เพราะพยาปาทกายคันถะ จึงเป็นภวาสวะ เพราะปรามาสกายคันถะ จึงเป็นทิฏฐาสวะ เพราะอิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ จึงเป็นอวิชชาสวะ

---

Te cattāro āsavā vepullabhāvaṃ gatā oghā honti, tena vuccanti ‘‘oghā’’ti. Tattha kāmāsavo kāmogho, bhavāsavo bhavogho, avijjāsavo avijjogho, diṭṭhāsavo diṭṭhogho.

อาสวะ ๔ อย่างเหล่านั้น เมื่อถึงความเป็นผู้แพร่หลาย ย่อมเป็นโอฆะ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "โอฆะ" ในบรรดาอาสวะเป็นต้นเหล่านั้น กามอาสวะ คือ กามโอฆะ ภวาสวะ คือ ภวโอฆะ อวิชชาอาสวะ คือ อวิชชาโอฆะ ทิฏฐาสวะ คือ ทิฏฐิโอฆะ

---

Te cattāro oghā āsayamanupaviṭṭhā anusayasahagatā vuccanti. Sallāti hadayamāhacca tiṭṭhantā. Tattha kāmogho rāgasallaṃ, bhavogho dosasallaṃ, avijjogho mohasallaṃ, diṭṭhogho diṭṭhisallaṃ.

โอฆะ ๔ อย่างเหล่านั้น เมื่อเข้าถึงอาสยะ ย่อมเรียกว่าเป็นไปพร้อมกับอนุสัย สัลละทั้งหลาย คือสิ่งที่ตั้งอยู่โดยกระทบหัวใจ ในข้อนั้น กามโอฆะ คือ ราคะสัลละ ภวโอฆะ คือ โทสะสัลละ อวิชชาโอฆะ คือ โมหสัลละ ทิฏฐิโอฆะ คือ ทิฏฐิสัลละ

---

Imehi catūhi sallehi pariyādinnaṃ viññāṇaṃ catūsu dhammesu tiṭṭhati rūpe vedanāya saññāya saṅkhāresu. Imā catasso viññāṇaṭṭhitiyo. Tattha rāgasallena nandūpasecanaṃ rūpūpagaṃ viññāṇaṃ tiṭṭhati. Dosasallena vedanūpagaṃ mohasallena saññūpagaṃ diṭṭhisallena nandūpasecanaṃ saṅkhārūpagaṃ viññāṇaṃ tiṭṭhati.

วิญญาณที่ถูกครอบงำด้วยสัลละ ๔ อย่างเหล่านี้ ย่อมตั้งอยู่ในธรรม ๔ อย่าง คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณฐิติ ๔ อย่างเหล่านี้ ในบรรดาสัลละเหล่านั้น วิญญาณที่อาศัยรูป ซึ่งถูกหล่อเลี้ยงด้วยความเพลิน ย่อมตั้งอยู่ด้วยราคะสัลละ ด้วยโทสะสัลละ ย่อมอาศัยเวทนา ด้วยโมหสัลละ ย่อมอาศัยสัญญา วิญญาณที่อาศัยสังขาร ซึ่งถูกหล่อเลี้ยงด้วยความเพลิน ย่อมตั้งอยู่ด้วยทิฏฐิสัลละ

---

Catūhi viññāṇaṭṭhitīhi catubbidhaṃ agatiṃ gacchanti chandā dosā bhayā mohā. Rāgena chandā agatiṃ gacchati, dosena dosā agatiṃ gacchati, mohena mohā agatiṃ gacchati, diṭṭhiyā bhayā agatiṃ gacchati. Iti idañca kammaṃ ime ca kilesā. Ayaṃ saṃsārassa hetu.

ด้วยวิญญาณฐิติ ๔ อย่าง ย่อมเข้าถึงอคติ ๔ อย่าง คือ ฉันทาคติ โทสาคติ ภยาคติ โมหาคติ ด้วยราคะ ย่อมเข้าถึงฉันทาคติ ด้วยโทสะ ย่อมเข้าถึงโทสาคติ ด้วยโมหะ ย่อมเข้าถึงโมหาคติ ด้วยทิฏฐิ ย่อมเข้าถึงภยาคติ กรรมนี้และกิเลสเหล่านี้มีอยู่ กรรมและกิเลสเหล่านี้เป็นเหตุแห่งสังสารวัฏ

---

120. Tatthimā catasso disā kabaḷīkārāhāro ‘‘asubhe subha’’nti vipallāso kāmupādānaṃ kāmayogo abhijjhākāyagantho kāmāsavo kāmogho rāgasallaṃ rūpūpagā viññāṇaṭṭhiti chandā agatigamanaṃ. Ayaṃ paṭhamā disā.

120. ในที่นั้น ทิศทั้งสี่เหล่านี้คือ กวฬิงการาหาร, ความวิปลาสว่า “งาม” ในสิ่งไม่งาม, กามุปาทาน, กามโยคะ, อภิชฌากายคันถะ, กามาสวะ, กาโมฆะ, สัลละคือราคะ, วิญญาณฐิติที่เข้าถึงรูป, การไปในที่ไม่ควรไปเพราะความพอใจ. นี้คือทิศที่หนึ่ง.

---

Phasso āhāro ‘‘dukkhe sukha’’nti vipallāso sīlabbatupādānaṃ bhavayogobyāpādo kāyagantho bhavāsavo bhavogho dosasallaṃ vedanūpagā viññāṇaṭṭhiti dosā agatigamanaṃ, ayaṃ dutiyā disā.

ผัสสาหาร, ความวิปลาสว่า “สุข” ในทุกข์, สีลัพพตุปาทาน, ภวโยคะ, พยาปาทกายคันถะ, ภวาสวะ, ภโวฆะ, สัลละคือโทสะ, วิญญาณฐิติที่เข้าถึงเวทนา, การไปในที่ไม่ควรไปเพราะความโกรธ. นี้คือทิศที่สอง.

---

Manosañcetanāhāro ‘‘anattani attā’’ti vipallāso diṭṭhupādānaṃ diṭṭhiyogo parāmāsakāyagantho diṭṭhāsavo diṭṭhogho diṭṭhisallaṃ saññūpagā viññāṇaṭṭhiti bhayā agatigamanaṃ. Ayaṃ tatiyā disā.

มโนสัญเจตนาหาร, ความวิปลาสว่า “ตน” ในสิ่งที่ไม่ใช่ตน, ทิฏฐุปาทาน, ทิฏฐิโยคะ, ปรามาสกายคันถะ, ทิฏฐาสวะ, ทิฏโฐฆะ, สัลละคือทิฏฐิ, วิญญาณฐิติที่เข้าถึงสัญญา, การไปในที่ไม่ควรไปเพราะความกลัว. นี้คือทิศที่สาม.

---

Viññāṇāhāro ‘‘anicce nicca’’nti vipallāso attavādupādānaṃ avijjāyogo idaṃsaccābhiniveso kāyagantho avijjāsavo avijjogho mohasallaṃ saṅkhārūpagā viññāṇaṭṭhiti mohā agatigamanaṃ, ayaṃ catutthī disā. Iti imesaṃ dasannaṃ suttānaṃ paṭhamena padena paṭhamāya disāya ālokanaṃ. Ayaṃ vuccati disālokanā.

วิญญาณาหาร, ความวิปลาสว่า “เที่ยง” ในสิ่งไม่เที่ยง, อัตตวาทุปาทาน, อวิชชาโยคะ, อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ, อวิชชาสวะ, อวิชโชฆะ, สัลละคือโมหะ, วิญญาณฐิติที่เข้าถึงสังขาร, การไปในที่ไม่ควรไปเพราะความหลง. นี้คือทิศที่สี่. ด้วยประการฉะนี้ การพิจารณาในทิศที่หนึ่งด้วยบทแรกของสูตรสิบเหล่านี้. การพิจารณานี้เรียกว่า ทิสาโลกนา.

---

Catūhi vipallāsehi akusalapakkhe disāvilokanā kilesaṃ saṃyojetvā ayaṃ akusalapakkhe disāvilokanāya bhūmi pañcannaṃ dasannaṃ suttānaṃ yāni paṭhamāni padāni imesaṃ dhammānaṃ ko attho? Eko attho, byañjanameva nānaṃ. Evaṃ dutiyā evaṃ tatiyā evaṃ catutthī. Ayaṃ paṭhamā saṃsandanā.

การพิจารณาทิศธรรมในฝ่ายอกุศลโดยประกอบกิเลสด้วยวิปลาสสี่. นี้คือภูมิแห่งการพิจารณาทิศธรรมในฝ่ายอกุศล. บทแรกทั้งหลายที่มีอยู่ในบรรดาสูตรสิบห้าเหล่านี้ อรรถของธรรมเหล่านี้คืออะไร? อรรถมีหนึ่ง พยัญชนะเท่านั้นที่ต่างกัน. อรรถที่สองก็เช่นนี้ อรรถที่สามก็เช่นนี้ อรรถที่สี่ก็เช่นนี้. นี้คือการเทียบเคียงที่หนึ่ง.

---

Iminā peyyālena sabbe kilesā catūsu padesu pakkhipitabbā. Tato kusalapakkhe catasso paṭipadā cattāri jhānāni cattāro satipaṭṭhānā cattāro vihārā dibbo brahmā ariyo āneñjo cattāro sammappadhānā cattāro acchariyā abbhutadhammā cattāro adhiṭṭhānā cattāro samādhayo chandasamādhi vīriyasamādhi cittasamādhi vīmaṃsāsamādhi. Cattāro dhammā sukhabhāgiyā nāññatra bojjhaṅgā nāññatra tapasā nāññatindriyasaṃvarā nāññatra sabbanissaggā cattāri appamāṇāni.

ด้วยเปยยาลนี้ กิเลสทั้งปวงพึงบรรจุลงในบทสี่. หลังจากนั้น ในฝ่ายกุศล ปฏิปทาสี่, ฌานสี่, สติปัฏฐานสี่, วิหาร ๔ คือ ทิพยวิหาร พรหมวิหาร อริยวิหาร และอาเนญชวิหาร, สัมมัปปธานสี่, อัจฉริยอัพภูตธรรมสี่, อธิษฐานสี่, สมาธิสี่ คือ ฉันทสมาธิ, วิริยสมาธิ, จิตตสมาธิ, วิมังศาสมาธิ. ธรรมที่เป็นส่วนแห่งสุขมีสี่ประการ: เว้นโพชฌงค์เสีย ความสุขย่อมไม่มี, เว้นตบะเสีย ความสุขย่อมไม่มี, เว้นอินทรียสังวรเสีย ความสุขย่อมไม่มี, เว้นสัพพนิสสัคคะเสีย ความสุขย่อมไม่มี. อัปปมัญญาสี่.

---

Tattha dukkhā paṭipadā dandhābhiññā bhāviyamānā bahulīkariyamānā paṭhamaṃ jhānaṃ paripūreti, paṭhamaṃ jhānaṃ paripuṇṇaṃ paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ paripūreti, paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ paṭhamaṃ vihāraṃ paripūreti, paṭhamo vihāro paripuṇṇo paṭhamaṃ sammappadhānaṃ paripūreti, paṭhamaṃ sammappadhānaṃ paripuṇṇaṃ paṭhamaṃ acchariyaṃ abbhutadhammaṃ paripūreti, paṭhamo acchariyo abbhuto dhammo paripuṇṇo paṭhamaṃ adhiṭṭhānaṃ paripūreti, paṭhamaṃ adhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ chandasamādhiṃ paripūreti, chandasamādhi paripuṇṇo indriyasaṃvaraṃ paripūreti, indriyasaṃvaro paripuṇṇo paṭhamaṃ mettāappamāṇaṃ paripūreti. Evaṃ yāva sabbanissaggo catutthaṃ appamāṇaṃ paripūreti.

ในบรรดาสี่นั้น ปฏิปทาที่ลำบากและรู้ช้า เมื่อเจริญอยู่ กระทำให้มากอยู่ ย่อมยังปฐมฌานให้บริบูรณ์. เมื่อปฐมฌานบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังสติปัฏฐานที่หนึ่งให้บริบูรณ์. เมื่อสติปัฏฐานที่หนึ่งบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังวิหารที่หนึ่งให้บริบูรณ์. เมื่อวิหารที่หนึ่งบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังสัมมัปปธานที่หนึ่งให้บริบูรณ์. เมื่อสัมมัปปธานที่หนึ่งบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอัจฉริยอัพภูตธรรมที่หนึ่งให้บริบูรณ์. เมื่ออัจฉริยอัพภูตธรรมที่หนึ่งบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอธิษฐานที่หนึ่งให้บริบูรณ์. เมื่ออธิษฐานที่หนึ่งบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังฉันทสมาธิให้บริบูรณ์. เมื่อฉันทสมาธิบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอินทรียสังวรให้บริบูรณ์. เมื่ออินทรียสังวรบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังเมตตาอัปปมัญญาที่หนึ่งให้บริบูรณ์. อย่างนี้จนถึงสัพพนิสสัคคะ ย่อมยังอัปปมัญญาที่สี่ให้บริบูรณ์.

---

Tattha paṭhamā ca paṭipadā paṭhamañca jhānaṃ paṭhamañca satipaṭṭhānaṃ paṭhamo ca vihāro paṭhamañca sammappadhānaṃ paṭhamo ca acchariyo abbhuto dhammo saccādhiṭṭhānañca chandasamādhi ca indriyasaṃvaro ca mettā ca appamāṇaṃ. Ayaṃ paṭhamā disā.

ในบรรดาสี่นั้น ปฏิปทาที่หนึ่ง ปฐมฌาน สติปัฏฐานที่หนึ่ง วิหารที่หนึ่ง สัมมัปปธานที่หนึ่ง อัจฉริยอัพภูตธรรมที่หนึ่ง สัจจาธิษฐาน ฉันทสมาธิ อินทรียสังวร และเมตตาอัปปมัญญา มีอยู่. นี้คือทิศที่หนึ่ง.

---

Dukkhā ca paṭipadā khippābhiññā dutiyaṃ jhānaṃ dutiyañca satipaṭṭhānaṃ dutiyo ca vihāro dutiyañca sammappadhānaṃ dutiyo ca acchariyo abbhuto dhammo cāgādhiṭṭhānaṃ cittasamādhi cattāro iddhipādā karuṇā ca appamāṇaṃ, ayaṃ dutiyā disā.

ปฏิปทาที่ลำบากและรู้เร็ว ทุติยฌาน สติปัฏฐานที่สอง วิหารที่สอง สัมมัปปธานที่สอง อัจฉริยอัพภูตธรรมที่สอง จาคาธิษฐาน จิตตสมาธิ อิทธิบาทสี่ และกรุณาอัปปมัญญา มีอยู่. นี้คือทิศที่สอง.

---

Sukhā ca paṭipadā dandhābhiññā tatiyañca jhānaṃ tatiyañca satipaṭṭhānaṃ tatiyo ca vihāro tatiyañca sammappadhānaṃ tatiyo ca acchariyo abbhuto dhammo paññādhiṭṭhānañca vīriyasamādhi ca bojjhaṅgā ca muditā ca appamāṇaṃ. Ayaṃ tatiyā disā.

ปฏิปทาที่สบายและรู้ช้า ตติยฌาน สติปัฏฐานที่สาม วิหารที่สาม สัมมัปปธานที่สาม อัจฉริยอัพภูตธรรมที่สาม ปัญญาธิษฐาน วิริยสมาธิ โพชฌงค์ และมุทิตาอัปปมัญญา มีอยู่. นี้คือทิศที่สาม.

---

Sukhā ca paṭipadā khippābhiññā catutthaṃ jhānaṃ catutthañca satipaṭṭhānaṃ catuttho ca vihāro catutthañca sammappadhānaṃ catuttho ca acchariyo abbhuto dhammo upasamādhiṭṭhānañca vīmaṃsāsamādhi ca sabbanissaggo ca upekkhā appamāṇañca. Ayaṃ catutthī disā. Imāsaṃ catassannaṃ disānaṃ ālokanā. Ayaṃ vuccati disālokano nāma nayo.

ปฏิปทาที่สบายและรู้เร็ว จตุตถฌาน สติปัฏฐานที่สี่ วิหารที่สี่ สัมมัปปธานที่สี่ อัจฉริยอัพภูตธรรมที่สี่ อุปสมาธิษฐาน วิมังคาสมาธิ สัพพนิสสัคคะ และอุเบกขาอัปปมัญญา มีอยู่. นี้คือทิศที่สี่. การพิจารณาในบรรดาทิศสี่เหล่านี้มีอยู่. การพิจารณานี้เรียกว่า ทิสาโลกนวิธี.

---

Tatthāyaṃ yojanā. Cattāro ca āhārā catasso ca paṭipadā, cattāro ca vipallāsā cattāro ca satipaṭṭhānā, cattāri ca upādānāni cattāri ca jhānāni cattāro ca yogā vihārā ca, ganthā ca sammappadhānā ca, āsavā ca acchariyā abbhutadhammā ca, oghā ca adhiṭṭhānāni ca, sallā ca samādhayo, viññāṇaṭṭhitiyo cattāro ca sukhabhāgiyā dhammā, cattāri ca agatigamanāni cattāri ca appamāṇāni iti kusalākusalānaṃ paṭipakkhavasena yojanā, ayaṃ vuccati disālokano nayo.

ในวิธีนั้น นี้คือการประกอบ: อาหาร ๔ ปฏิปทา ๔ วิปลาส ๔ สติปัฏฐาน ๔ อุปาทาน ๔ ฌาน ๔ โยคะ ๔ วิหาร ๔ คันถะ ๔ สัมมัปปธาน ๔ อาสวะ ๔ อัจฉริยอัพภูตธรรม ๔ โอฆะ ๔ อธิษฐาน ๔ สัลละและสมาธิทั้งหลาย วิญญาณฐิติ ๔ ธรรมที่เป็นส่วนแห่งสุข ๔ อคติ ๔ และอัปปมัญญา ๔. นี้คือการประกอบโดยความเป็นปฏิปักษ์ของกุศลและอกุศล. การประกอบนี้เรียกว่า ทิสาโลกนวิธี.

---

Tassa cattāri sāmaññaphalāni pariyosānaṃ, yo ca dhammo kusalākusalaniddese paṭhamo disāniddeso, imassa sotāpattiphalaṃ pariyosānaṃ dutiyaṃ sakadāgāmiphalaṃ, tatiyaṃ anāgāmiphalaṃ, catutthaṃ arahattaphalaṃ.

สามัญญผล ๔ เป็นที่สุดของวิธีนั้น. ธรรมใดคือการแสดงทิศที่หนึ่งในการแสดงกุศลและอกุศล โสดาปัตติผลเป็นที่สุดของการแสดงทิสาโลกนวิธีนี้. ทิศที่สองมีสกทาคามิผลเป็นที่สุด ทิศที่สามมีอนาคามิผลเป็นที่สุด ทิศที่สี่มีอรหัตตผลเป็นที่สุด.

---

Tattha katamo tipukkhalo nayo? Ye ca dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya khippābhiññāya ca niyyanti dve puggalā, ye ca sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya khippābhiññāya ca niyyanti dve puggalā.

ในวิธีนั้น ไตรบุคคลวิธีคืออะไร? บุคคล ๒ จำพวกย่อมหลุดพ้นจากวัฏฏะด้วยปฏิปทาที่ลำบาก ทั้งด้วยอภิญญาที่ช้าและด้วยอภิญญาที่เร็ว. และบุคคล ๒ จำพวกย่อมหลุดพ้นจากวัฏฏะด้วยปฏิปทาที่สบาย ทั้งด้วยอภิญญาที่ช้าและด้วยอภิญญาที่เร็ว.

---

Imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ yo puggalo sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyāti, yo ca puggalo dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyāti. Ime dve puggalā bhavanti. Tattha yo sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyāti, ayaṃ ugghaṭitaññū. Yo pacchimo puggalo sādhāraṇo, ayaṃ vipañcitaññū. Yo puggalo dandhābhiññāya dukkhāya paṭipadāya niyyāti, ayaṃ neyyo. Ime cattāro bhavitvā tīṇi honti, tattha ugghaṭitaññussa samathapubbaṅgamā vipassanā, neyyassa vipassanāpubbaṅgamo samatho, vipañcitaññussa samathavipassanā yuganaddhā. Ugghaṭitaññussa mudukā desanā, neyyassa tikkhā desanā, vipañcitaññussa tikkhamudukā desanā.

ในบรรดาบุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้ บุคคลใดหลุดพ้นจากวัฏฏะด้วยปฏิปทาที่สบายและอภิญญาที่ช้า และบุคคลใดหลุดพ้นจากวัฏฏะด้วยปฏิปทาที่ลำบากและอภิญญาที่เร็ว. บุคคล ๒ จำพวกนี้ย่อมมี. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดหลุดพ้นจากวัฏฏะด้วยปฏิปทาที่สบายและอภิญญาที่เร็ว บุคคลนี้ชื่อว่า อุคฆฏิตัญญู. บุคคลสุดท้ายที่เป็นสาธารณะ บุคคลนี้ชื่อว่า วิปัญจิตัญญู. บุคคลใดหลุดพ้นจากวัฏฏะด้วยอภิญญาที่ช้าและปฏิปทาที่ลำบาก บุคคลนี้ชื่อว่า เนยยะ. บุคคล ๔ จำพวกนี้เมื่อเจริญแล้วย่อมเป็น ๓. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น วิปัสสนาของอุคฆฏิตัญญูมีสมถะเป็นประธาน. สมถะของเนยยะมีวิปัสสนาเป็นประธาน. สมถะและวิปัสสนาของวิปัญจิตัญญูเป็นคู่กัน. อุคฆฏิตัญญูมีการแสดงธรรมที่อ่อนโยน. เนยยะมีการแสดงธรรมที่คมคาย. วิปัญจิตัญญูมีการแสดงธรรมที่คมคายและอ่อนโยน.

---

Ugghaṭitaññussa adhipaññāsikkhā, neyyassa adhicittasikkhā, vipañcitaññussa adhisīlasikkhā. Iti imesaṃ puggalānaṃ catūhi paṭipadāhi niyyānaṃ.

อุคฆฏิตัญญูมีการศึกษาในอธิปัญญาสิกขา. เนยยะมีการศึกษาในอธิจิตตสิกขา. วิปัญจิตัญญูมีการศึกษาในอธิสีลสิกขา. ด้วยประการฉะนี้ การหลุดพ้นจากวัฏฏะของบุคคลเหล่านี้ด้วยปฏิปทา ๔ พึงทราบ.

---

Tattha ayaṃ saṃkileso, tīṇi akusalamūlāni tayo phassā tisso vedanā tayo upavicārā tayo saṃkilesā tayo vitakkā tayo pariḷāhā tīṇi saṅkhatalakkhaṇāni tisso dukkhatāti.

ในบรรดาอกุศลปักษ์เหล่านั้น ความเศร้าหมองนี้คือ อกุศลมูล ๓ ผัสสะ ๓ เวทนา ๓ อุปวิจาร ๓ สังกิเลส ๓ วิตก ๓ ปริฬาหะ (ความเร่าร้อน) ๓ สังขตลักษณะ ๓ และทุกขตา ๓.

---

Tīṇi akusalamūlānīti lobho akusalamūlaṃ, doso akusalamūlaṃ, moho akusalamūlaṃ. Tayo phassāti sukhavedanīyo phasso, dukkhavedanīyo phasso, adukkhamasukhavedanīyo phasso. Tisso vedanāti sukhā vedanā dukkhā vedanā adukkhamasukhā vedanā. Tayo upavicārāti somanassopavicāro domanassopavicāro upekkhopavicāro. Tayo saṃkilesāti rāgo doso moho. Tayo vitakkāti kāmavitakko byāpādavitakko vihiṃsāvitakko. Tayo pariḷāhāti rāgajo dosajo mohajo. Tīṇi saṅkhatalakkhaṇānīti uppādo ṭhiti vayo. Tisso dukkhatāti dukkhadukkhatā vipariṇāmadukkhatā saṅkhatadukkhatā.

อกุศลมูล ๓ คือ โลภะอกุศลมูล, โทสะอกุศลมูล, โมหะอกุศลมูล. ผัสสะ ๓ คือ สุขเวทนีย์ผัสสะ, ทุกขเวทนีย์ผัสสะ, อทุกขมสุขเวทนีย์ผัสสะ. เวทนา ๓ คือ สุขเวทนา, ทุกขเวทนา, อทุกขมสุขเวทนา. อุปวิจาร ๓ คือ โสมนัสสูปวิจาร, โทมนัสสูปวิจาร, อุเปกขูปวิจาร. สังกิเลส ๓ คือ ราคะ, โทสะ, โมหะ. วิตก ๓ คือ กามวิตก, พยาบาทวิตก, วิหิงสาวิตก. ปริฬาหะ ๓ คือ ราคชะ, โทสชะ, โมหชะ. สังขตลักษณะ ๓ คือ อุปปาทะ (ความเกิดขึ้น), ฐิติ (ความตั้งอยู่), วยะ (ความเสื่อมไป). ทุกขตา ๓ คือ ทุกขทุกขตา, วิปริณามทุกขตา, สังขตทุกขตา.

---

Tattha lobho akusalamūlaṃ kuto samuṭṭhitaṃ? Tividhaṃ ārammaṇaṃ manāpikaṃ amanāpikaṃ upekkhāṭhāniyañca. Tattha manāpikena ārammaṇena lobho akusalamūlaṃ samuṭṭhahati. Iti manāpikā ārammaṇā sukhavedanīyo phasso, sukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppajjate sukhavedanā, sukhavedanaṃ paṭicca uppajjate somanassūpavicāro, somanassūpavicāraṃ paṭicca uppajjate rāgo, rāgaṃ paṭicca uppajjate kāmavitakko, kāmavitakkaṃ paṭicca uppajjate rāgajo pariḷāho rāgajaṃ pariḷāhaṃ paṭicca uppajjate uppādo saṅkhatalakkhaṇo, uppādaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ paṭicca uppajjate vipariṇāmadukkhatā.

ในบรรดาอกุศลมูลเหล่านั้น โลภะอกุศลมูลเกิดขึ้นจากอะไร? อารมณ์มี ๓ อย่าง คือ อารมณ์ที่น่าพอใจ, อารมณ์ที่ไม่น่าพอใจ และอารมณ์ที่เป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา. ในบรรดาอารมณ์ ๓ อย่างนั้น โลภะอกุศลมูลเกิดขึ้นจากอารมณ์ที่น่าพอใจ. ด้วยเหตุนี้ ผัสสะที่ให้สุขเวทนาจึงเกิดขึ้นจากอารมณ์ที่น่าพอใจ. สุขเวทนาเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะที่ให้สุขเวทนา. โสมนัสสูปวิจารเกิดขึ้นเพราะอาศัยสุขเวทนา. ราคะเกิดขึ้นเพราะอาศัยโสมนัสสูปวิจาร. กามวิตกเกิดขึ้นเพราะอาศัยราคะ. ปริฬาหะที่เกิดจากราคะเกิดขึ้นเพราะอาศัยกามวิตก. สังขตลักษณะคืออุปปาทะเกิดขึ้นเพราะอาศัยปริฬาหะที่เกิดจากราคะ. วิปริณามทุกขตาเกิดขึ้นเพราะอาศัยสังขตลักษณะคืออุปปาทะ.

---

Doso akusalamūlaṃ kuto samuṭṭhitaṃ? Amanāpikena ārammaṇena doso akusalamūlaṃ samuṭṭhitaṃ. Iti amanāpikā ārammaṇā dukkhavedanīyo phasso, dukkhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppajjate dukkhavedanā, dukkhavedanaṃ paṭicca uppajjate domanassūpavicāro, domanassūpavicāraṃ paṭicca uppajjate doso, dosaṃ paṭicca uppajjate byāpādavitakko, byāpādavitakkaṃ paṭicca uppajjate dosajo pariḷāho, dosajaṃ pariḷāhaṃ paṭicca uppajjate ṭhitassa aññathattaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ, ṭhitassa aññathattaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ paṭicca uppajjate dukkhadukkhatā vedanā.

โทสะอกุศลมูลเกิดขึ้นจากอะไร? โทสะอกุศลมูลเกิดขึ้นจากอารมณ์ที่ไม่น่าพอใจ. ด้วยเหตุนี้ ผัสสะที่ให้ทุกขเวทนาจึงเกิดขึ้นจากอารมณ์ที่ไม่น่าพอใจ. ทุกขเวทนาเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะที่ให้ทุกขเวทนา. โทมนัสสูปวิจารเกิดขึ้นเพราะอาศัยทุกขเวทนา. โทสะเกิดขึ้นเพราะอาศัยโทมนัสสูปวิจาร. พยาบาทวิตกเกิดขึ้นเพราะอาศัยโทสะ. ปริฬาหะที่เกิดจากโทสะเกิดขึ้นเพราะอาศัยพยาบาทวิตก. สังขตลักษณะคือความแปรปรวนแห่งความตั้งอยู่ (ฐิตัสสัญญถัตตะ) เกิดขึ้นเพราะอาศัยปริฬาหะที่เกิดจากโทสะ. ทุกขทุกขตาเวทนาเกิดขึ้นเพราะอาศัยสังขตลักษณะคือความแปรปรวนแห่งความตั้งอยู่.

---

Moho akusalamūlaṃ kuto samuṭṭhitaṃ? Upekkhāṭhāniyena ārammaṇena moho akusalamūlaṃ samuṭṭhitaṃ. Iti upekkhāṭhāniyā ārammaṇā adukkhamasukhavedanīyo phasso, adukkhamasukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppajjate adukkhamasukhā vedanā, adukkhamasukhavedanaṃ paṭicca uppajjate upekkhūpavicāro, upekkhūpavicāraṃ paṭicca uppajjate moho, mohaṃ paṭicca uppajjate vihiṃsāvitakko, vihiṃsāvitakkaṃ paṭicca uppajjate mohajo pariḷāho, mohajaṃ pariḷāhaṃ paṭicca uppajjate vayo saṅkhatalakkhaṇaṃ, vayaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ paṭicca uppajjate saṅkhatadukkhatā, iti ayaṃ tiṇṇaṃ kilesānaṃ niddeso, ayaṃ vuccate kusalapakkhe tipukkhalo nayo.

โมหะอกุศลมูลเกิดขึ้นจากอะไร? โมหะอกุศลมูลเกิดขึ้นจากอารมณ์ที่เป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา. ด้วยเหตุนี้ ผัสสะที่ให้เวทนาอันไม่เป็นทุกข์ไม่เป็นสุขจึงเกิดขึ้นจากอารมณ์ที่เป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา. เวทนาอันไม่เป็นทุกข์ไม่เป็นสุขเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะที่ให้เวทนาอันไม่เป็นทุกข์ไม่เป็นสุข. อุเปกขูปวิจารเกิดขึ้นเพราะอาศัยเวทนาอันไม่เป็นทุกข์ไม่เป็นสุข. โมหะเกิดขึ้นเพราะอาศัยอุเปกขูปวิจาร. วิหิงสาวิตกเกิดขึ้นเพราะอาศัยโมหะ. ปริฬาหะที่เกิดจากโมหะเกิดขึ้นเพราะอาศัยวิหิงสาวิตก. สังขตลักษณะคือวยะ (ความเสื่อมไป) เกิดขึ้นเพราะอาศัยปริฬาหะที่เกิดจากโมหะ. สังขตทุกขตาเกิดขึ้นเพราะอาศัยสังขตลักษณะคือวยะ. นี้คือการแสดงกิเลส ๓ อย่าง. นี้เรียกว่านัยแห่งติปุคคละในฝ่ายกุศล.

---

Iti tīṇi akusalamūlāni na catutthāni na pañcamāni, tayo phassāti tisso vedanā yāva saṅkhatadukkhatāti, yo koci akusalapakkho, sabbo so tīsu akusalamūlesu samosarati.

ดังนี้ อกุศลมูลมี ๓ อย่าง ไม่ใช่ ๔ ไม่ใช่ ๕. ผัสสะ ๓, เวทนา ๓, จนถึงสังขตทุกขตา ๓. อกุศลปักษ์ใดๆ ก็ตาม ทั้งหมดนั้นย่อมรวมอยู่ในอกุศลมูล ๓ อย่าง.

---

Tattha katamo kusalapakkho? Tīṇi kusalamūlāni, tisso paññā sutamayī paññā cintāmayī paññā bhāvanāmayī paññā. Tayo samādhī savitakkasavicāro…pe… tisso sikkhā adhisīlasikkhā…pe… sikkhā. Tīṇi nimittāni samathanimittaṃ paggahanimittaṃ upekkhānimittaṃ. Tayo vitakkā nekkhammavitakko…pe… avihiṃsāvitakko. Tīṇi indriyāni anaññātaññassāmītindriyanti vitthāro. Tayo upavicārā nekkhammūpavicāro abyāpādūpavicāro avihiṃsūpavicāro. Tisso esanā kāmesanā bhavesanā brahmacariyesanā. Tayo khandhā sīlakkhandho samādhikkhandho paññākkhandho.

ในบรรดานั้น ฝ่ายกุศลคืออะไร? กุศลมูล ๓, ปัญญา ๓ คือ สุตมยปัญญา, จินตามยปัญญา, ภาวนามยปัญญา. สมาธิ ๓ คือ สวิตักกสวิจารสมาธิ... ฯลฯ... สิกขา ๓ คือ อธิสีลสิกขา... ฯลฯ... สิกขา. นิมิต ๓ คือ สมถนิมิต, ปัคคาหนิมิต, อุเปกขานิมิต. วิตก ๓ คือ เนกขัมมวิตก... ฯลฯ... อวิหิงสาวิตก. อินทรีย์ ๓ คือ อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์... ฯลฯ... ดังนี้เป็นการขยายความ. อุปวิจาร ๓ คือ เนกขัมมูปวิจาร, อัพยาปาทูปวิจาร, อวิหิงสูปวิจาร. เอสนา ๓ คือ กาเมสนา, ภเวสนา, พรหมจริเยสนา. ขันธ์ ๓ คือ สีลขันธ์, สมาธิขันธ์, ปัญญาขันธ์.

---

Tattha yaṃ alobho kusalamūlaṃ, taṃ sutamayipaññaṃ paripūreti, sutamayī paññā paripuṇṇā savitakkaṃ savicāraṃ samādhiṃ paripūreti, savitakko savicāro samādhi paripuṇṇo adhicittasikkhaṃ paripūreti, adhicittasikkhā paripuṇṇā samathanimittaṃ paripūreti, samathanimittaṃ paripuṇṇaṃ nekkhammavitakkaṃ paripūreti, nekkhammavitakko paripuṇṇo anaññātaññassāmītindriyaṃ paripūreti, anaññātaññassāmītindriyaṃ paripuṇṇaṃ nekkhammūpavicāraṃ paripūreti, nekkhammūpavicāro paripuṇṇo kāmesanaṃ pajahati, kāmesanappahānaṃ samādhikkhandhaṃ paripūreti.

ในบรรดากุศลมูลเป็นต้นเหล่านั้น อโลภะกุศลมูลใดมีอยู่ กุศลมูลนั้นย่อมยังสุตมยปัญญาให้บริบูรณ์. เมื่อสุตมยปัญญาบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังสวิตักกสวิจารสมาธิให้บริบูรณ์. เมื่อสวิตักกสวิจารสมาธิบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอธิจิตตสิกขาให้บริบูรณ์. เมื่ออธิจิตตสิกขาบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังสมถนิมิตให้บริบูรณ์. เมื่อสมถนิมิตบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังเนกขัมมวิตกให้บริบูรณ์. เมื่อเนกขัมมวิตกบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ให้บริบูรณ์. เมื่ออนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์บริบูรณ์แล้ว ย่อมยังเนกขัมมูปวิจารให้บริบูรณ์. เมื่อเนกขัมมูปวิจารบริบูรณ์แล้ว ย่อมละกาเมสนาได้. เมื่อละกาเมสนาได้แล้ว ย่อมยังสมาธิขันธ์ให้บริบูรณ์.

---

Adoso kusalamūlaṃ cintāmayipaññaṃ paripūreti, cintāmayī paññā paripuṇṇā avitakkavicāramattaṃ samādhiṃ paripūreti. Avitakkavicāramatto samādhi paripuṇṇo adhisīlasikkhaṃ paripūreti, adhisīlasikkhā paripuṇṇā upekkhānimittaṃ paripūreti, upekkhānimittaṃ paripuṇṇaṃ abyāpādavitakkaṃ paripūreti, abyāpādavitakko paripuṇṇo aññindriyaṃ paripūreti, aññindriyaṃ paripuṇṇaṃ abyāpādūpavicāraṃ paripūreti, abyāpādūpavicāro paripuṇṇo bhavesanaṃ pajahati, bhavesanappahānaṃ sīlakkhandhaṃ paripūreti.

อโทสะกุศลมูลย่อมยังจินตามยปัญญาให้บริบูรณ์. เมื่อจินตามยปัญญาบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังสมาธิที่มีแต่วิจารไม่มีวิตกให้บริบูรณ์. เมื่อสมาธิที่มีแต่วิจารไม่มีวิตกบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอธิสีลสิกขาให้บริบูรณ์. เมื่ออธิสีลสิกขาบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอุเปกขานิมิตให้บริบูรณ์. เมื่ออุเปกขานิมิตบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอัพยาบาทวิตกให้บริบูรณ์. เมื่ออัพยาบาทวิตกบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอัญญินทรีย์ให้บริบูรณ์. เมื่ออัญญินทรีย์บริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอัพยาปาทูปวิจารให้บริบูรณ์. เมื่ออัพยาปาทูปวิจารบริบูรณ์แล้ว ย่อมละภเวสนาได้. เมื่อละภเวสนาได้แล้ว ย่อมยังสีลขันธ์ให้บริบูรณ์.

---

Amoho kusalamūlaṃ bhāvanāmayipaññaṃ paripūreti, bhāvanāmayīpaññā paripuṇṇā avitakkaavicāraṃ samādhiṃ paripūreti, avitakko avicāro samādhi paripuṇṇo adhipaññāsikkhaṃ paripūreti, adhipaññāsikkhā paripuṇṇā paggahanimittaṃ paripūreti, paggahanimittaṃ paripuṇṇaṃ aññātāvino indriyaṃ paripūreti, aññātāvino indriyaṃ paripuṇṇaṃ avihiṃsūpavicāraṃ paripūreti, avihiṃsūpavicāro paripuṇṇo brahmacariyesanaṃ paripūreti, brahmacariyesanā paripuṇṇā paññākkhandhaṃ paripūreti.

อโมหกุศลมูลย่อมยังภาวนามยปัญญาให้บริบูรณ์. เมื่อภาวนามยปัญญาบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอวิตักกอวิจารสมาธิให้บริบูรณ์. เมื่ออวิตักกอวิจารสมาธิบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอธิปัญญาสิกขาให้บริบูรณ์. เมื่ออธิปัญญาสิกขาบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังปัคคาหนิมิตให้บริบูรณ์. เมื่อปัคคาหนิมิตบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอัญญาตาวินทรีย์ให้บริบูรณ์. เมื่ออัญญาตาวินทรีย์บริบูรณ์แล้ว ย่อมยังอวิหิงสูปวิจารให้บริบูรณ์. เมื่ออวิหิงสูปวิจารบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังพรหมจริเยสนาให้บริบูรณ์. เมื่อพรหมจริเยสนาบริบูรณ์แล้ว ย่อมยังปัญญาขันธ์ให้บริบูรณ์.

---

Iti ime tayo dhammā kusalapakkhikā sabbe kusalā dhammā tīhi tikaniddesehi niddisiyanti tīṇi vimokkhamukhāni tassa pariyosānaṃ. Tattha paṭhamena appaṇihitaṃ, dutiyena suññataṃ, tatiyena animittaṃ. Ayaṃ vuccati dutiyo tipukkhalo nāma nayo.

ดังนี้ ธรรม ๓ ประการเหล่านี้เป็นฝ่ายกุศล. กุศลธรรมทั้งปวงย่อมถูกแสดงด้วยติกนิเทศ ๓ อย่าง. วิโมกขมุข ๓ เป็นที่สุดของกุศลปักษ์นั้น. ในกุศลปักษ์นั้น ด้วยบทที่หนึ่งคืออัปปณิหิตะ, ด้วยบทที่สองคือสุญญตะ, ด้วยบทที่สามคืออนิมิตตะ. นี้เรียกว่านัยที่สองชื่อว่าติปุกขละ.

---

Tattha ye ime tayo puggalā ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyoti. Imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ ye ca puggalā sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya, sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya ca niyyanti, te dve puggalā. Ye ca dve puggalā dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya, dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya ca niyyanti, ime cattāro tena visesena dve bhavanti diṭṭhicarito ca taṇhācarito ca. Ime cattāro bhavitvā tayo bhavanti, tayo bhavitvā dve bhavanti. Imesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ ayaṃ saṃkileso, avijjā ca taṇhā ca, ahirikañca anottappañca, assati ca asampajaññañca, nīvaraṇāni ca saṃyojanāni ca, ajjhosānañca abhiniveso ca, ahaṃkāro ca mamaṃkāro ca, assaddhiyañca dovacassañca, kosajjañca ayoniso ca manasikāro, vicikicchā ca abhijjhā ca, asaddhammassavanañca asamāpatti ca.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคล ๓ จำพวก คือ อุคฆฏิตัญญู วิปจิตัญญู และเนยยบุคคล. ในบรรดาบุคคล ๓ จำพวกนี้ บุคคลเหล่าใดที่หลุดพ้นด้วยปฏิปทาอันเป็นสุขและตรัสรู้ได้เร็วพลัน และบุคคลเหล่าใดที่หลุดพ้นด้วยปฏิปทาอันเป็นสุขและตรัสรู้ได้ช้า บุคคลเหล่านั้นมี ๒ จำพวก. และบุคคล ๒ จำพวกเหล่าใดที่หลุดพ้นด้วยปฏิปทาอันเป็นทุกข์และตรัสรู้ได้เร็วพลัน และบุคคลเหล่าใดที่หลุดพ้นด้วยปฏิปทาอันเป็นทุกข์และตรัสรู้ได้ช้า บุคคล ๔ จำพวกนี้ โดยความต่างกันย่อมเป็น ๒ จำพวก คือ ทิฏฐิจริตบุคคล และตัณหาจริตบุคคล. บุคคล ๔ จำพวกนี้เป็นแล้วย่อมเป็น ๓ จำพวก, ๓ จำพวกเป็นแล้วย่อมเป็น ๒ จำพวก. เครื่องเศร้าหมองของบุคคล ๒ จำพวกนี้ คือ อวิชชา ตัณหา อหิริกะ อโนตตัปปะ อสติ อสัมปชัญญะ นิวรณ์ สังโยชน์ อัชโฌสานะ อภินิเวส อหังการ มมังการ อสัทธียะ โทวจัสสะ โกสัชชะ อโยนิโสมนสิการ วิจิกิจฉา อภิชฌา อสัทธรรมสวนะ และอสมาบัติ.

---

Tattha avijjā ca ahirikañca assati ca nīvaraṇāni ca ajjhosānañca ahaṃkāro ca assaddhiyañca kosajjañca vicikicchā ca asaddhammassavanañca, ayaṃ ekā disā.

ในบรรดาอวิชชาเป็นต้นเหล่านั้น อวิชชา อหิริกะ อสติ นิวรณ์ทั้งหลาย อัชโฌสานะ อหังการ อสัทธียะ โกสัชชะ วิจิกิจฉา และอสัทธรรมสวนะ นี้เป็นทิสาธรรมหนึ่ง.

---

Taṇhā ca anottappañca asampajaññañca saṃyojanāni ca abhiniveso ca mamaṃkāro ca dovacassatā ca ayoniso manasikāro ca abhijjhā ca asamāpatti ca, ayaṃ dutiyā disā. Dasannaṃ dukānaṃ dasa padāni paṭhamāni kātabbāni. Saṃkhittena atthaṃ ñāpenti paṭipakkhe kaṇhapakkhassa sabbesaṃ dukānaṃ dasa padāni dutiyakāni, ayaṃ dutiyā disā.

ตัณหา อโนตตัปปะ อสัมปชัญญะ สังโยชน์ทั้งหลาย อภินิเวส มมังการ โทวจัสสตา อโยนิโสมนสิการ อภิชฌา และอสมาบัติ นี้เป็นทิสาธรรมที่สอง. บท ๑๐ เบื้องต้นในทุกะ ๑๐ อย่าง พึงกระทำ. ย่อมให้รู้อรรถโดยย่อ. ในธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกัณหปักษ์ (ฝ่ายดำ) บท ๑๐ ที่เป็นทุติยะในทุกะทั้งปวงมีอยู่ นี้เป็นทิสาธรรมที่สอง.

---

Iti akusalānaṃ dhammānaṃ dukkhaniddeso, ayaṃ samudayo. Yaṃ taṃ dhammaṃ ajjhāvasati nāmañca rūpañca idaṃ dukkhaṃ iti ayañca samudayo, idañca dukkhaṃ, imāni dve saccāni dukkhañca samudayo ca nandiyāvaṭṭassa nayassa paṭhamaniddeso.

ดังนี้ การแสดงทุกข์ของอกุศลธรรมทั้งหลาย นี้เป็นสมุทัย. ธรรมใดที่ยึดมั่นในรสแห่งอารมณ์ นามและรูปทั้งหมดนี้เป็นทุกข์. ดังนี้ สมุทัยสัจจะนี้และทุกขสัจจะนี้มีอยู่. สัจจะทั้งสองนี้ คือ ทุกขสัจจะและสมุทัยสัจจะ เป็นการแสดงเบื้องต้นของนันทิยาวฏฏนัย.

---

Tattha katamo kusalapakkho? Samatho ca vipassanā ca, vijjā ca caraṇañca, sati ca sampajaññañca, hirī ca ottappañca, ahaṃkārappahānañca mamaṃkārappahānañca, sammāvāyāmo ca yoniso ca manasikāro, sammāsati ca sammāsamādhi ca, paññā ca nibbidā ca, samāpatti ca saddhammassavanañca, somanassañca dhammānudhammappaṭipatti ca.

ในนันทิยาวฏฏนัยนั้น ฝ่ายกุศลเป็นไฉน? คือ สมถะและวิปัสสนา, วิชชาและจรณะ, สติและสัมปชัญญะ, หิริและโอตตัปปะ, การละอหังการและการละมมังการ, สัมมาวายามะและโยนิโสมนสิการ, สัมมาสติและสัมมาสมาธิ, ปัญญาและนิพพิทา, สมาบัติและสัทธรรมสวนะ, โสมนัสและธรรมานุธรรมปฏิปัตติ.

---

Tattha samatho ca vijjā ca sati ca hirī ca ahaṃkārappahānañca sammāvāyāmo ca sammāsati ca paññā ca samāpatti ca somanassañca, ime dhammā ekā disā. Vipassanā ca caraṇañca sampajaññañca ottappañca mamaṃkārappahānañca yoniso manasikāro ca sammāsamādhi ca nibbidā ca saddhammassavanañca dhammānudhammappaṭipatti ca, ayaṃ dutiyā disā. Iti kusalapakkhe ca akusalapakkhe ca nandiyāvaṭṭassa pana nayassa catasso disā.

ในสมถะเป็นต้นเหล่านั้น สมถะ วิชชา สติ หิริ การละอหังการ สัมมาวายามะ สัมมาสติ ปัญญา สมาบัติ และโสมนัส ธรรมเหล่านี้เป็นทิสาธรรมหนึ่ง. วิปัสสนา จรณะ สัมปชัญญะ โอตตัปปะ การละมมังการ โยนิโสมนสิการ สัมมาสมาธิ นิพพิทา สัทธรรมสวนะ และธรรมานุธรรมปฏิปัตติ นี้เป็นทิสาธรรมที่สอง. ดังนี้ ในฝ่ายกุศลและในฝ่ายอกุศล ของนันทิยาวฏฏนัย ชื่อว่าทิสา ๔.

---

Tāsu yāni akusalapakkhassa paṭhamāni padāni akusalāni kusalehi pahānaṃ gacchanti, tāni kusalapakkhe dutiyehi padehi pahānaṃ gacchanti. Tesaṃ pahānā rāgavirāgā cetovimutti yāni akusalapakkhassa dutiyāni akusalapadāni pahānaṃ gacchanti, tāni kusalapakkhassa paṭhamehi padehi pahānaṃ gacchanti. Tesaṃ pahānā avijjāvirāgā paññāvimutti pariyosānaṃ. Imesaṃ tiṇṇaṃ nayānaṃ paṭhamo nayo sīhavikkīḷito nāma. Aṭṭha padāni cattāri ca kusalāni cattāri ca akusalāni imāni aṭṭha padāni mūlapadāni, atthanayena dutiyo tipukkhalo. So chahi dhammehi neti kusalamūlāni ca neti akusalamūlāni ca, iti imāni cha padāni purimakāni ca aṭṭha mūlapadāni imāni cuddasa padāni aṭṭhārasannaṃ mūlapadānaṃ. Tattha yo pacchimako nayo nandiyāvaṭṭo, so catūhi dhammehi neti. Avijjāya ca taṇhāya ca samathena ca vipassanāya ca, ime cattāro dhammā imāni aṭṭhārasa mūlapadāni tīsu nayesu niddiṭṭhāni.

ในวิธีเหล่านั้น อกุศลบทเบื้องต้นของฝ่ายอกุศลเหล่าใด ย่อมถึงการละด้วยกุศลทั้งหลาย อกุศลเหล่านั้นย่อมถึงการละด้วยบทที่สองในฝ่ายกุศล เพราะการละอกุศลเหล่านั้น เจโตวิมุตติอันปราศจากราคะ (ราควิราคะ) บทอกุศลที่สองของฝ่ายอกุศลเหล่าใดย่อมถึงการละ อกุศลเหล่านั้นย่อมถึงการละด้วยบทเบื้องต้นของฝ่ายกุศล เพราะการละอกุศลเหล่านั้น ปัญญาวิมุตติอันปราศจากอวิชชา (อวิชชาวิราคะ) เป็นที่สุด. ในนัย ๓ อย่างนี้ นัยที่หนึ่งชื่อว่าสีหวิกกีฬิตนัย. บท ๘ คือ กุศล ๔ และอกุศล ๔ บท ๘ เหล่านี้เป็นมูลบท. นัยที่สองโดยอรรถนัยชื่อว่าติปุกขละ. นัยติปุกขละนั้นย่อมนำไปด้วยธรรม ๖ ย่อมนำไปด้วยกุศลมูล และย่อมนำไปด้วยอกุศลมูล. ดังนี้ บท ๖ เหล่านี้และมูลบท ๘ ที่มีมาก่อน รวมเป็นบท ๑๔ เหล่านี้ของมูลบท ๑๘. ในนัยเหล่านั้น นัยสุดท้ายชื่อว่านันทิยาวฏฏนัย. นันทิยาวฏฏนัยนั้นย่อมนำไปด้วยธรรม ๔ คือ ด้วยอวิชชา ด้วยตัณหา ด้วยสมถะ และด้วยวิปัสสนา. ธรรม ๔ เหล่านี้และมูลบท ๑๘ เหล่านี้ ได้แสดงไว้แล้วในนัย ๓.

---

Tattha yāni nava padāni kusalāni, tattha sabbaṃ kusalaṃ samosarati. Tesañca navannaṃ mūlānaṃ cattāri padāni sīhavikkīḷitanaye tīṇi tipukkhale dve nandiyāvaṭṭe, iccete kusalassa pakkhā. Tattha yāni nava padāni kusalāni, tattha sabbaṃ kusalaṃ yujjati. Tattha sīhavikkīḷite naye cattāri padāni tīṇi tipukkhale dve nandiyāvaṭṭe imāni nava padāni kusalāni niddiṭṭhāni.

ในนัยเหล่านั้น บท ๙ เหล่าใดเป็นกุศล กุศลทั้งปวงย่อมรวมลงในบท ๙ นั้น ในมูลบท ๙ เหล่านั้น บท ๔ ในสีหวิกกีฬิตนัย บท ๓ ในติปุคคละนัย บท ๒ ในนันทิยาวฏฏนัย บทเหล่านี้ชื่อว่าเป็นฝ่ายกุศล ในนัยเหล่านั้น บท ๙ เหล่าใดเป็นกุศล อกุศลทั้งปวงย่อมประกอบในบท ๙ นั้น ในนัยเหล่านั้น บท ๔ แสดงไว้ในสีหวิกกีฬิตนัย บท ๓ แสดงไว้ในติปุคคละนัย บท ๒ แสดงไว้ในนันทิยาวฏฏนัย กุศลบท ๙ เหล่านี้ท่านแสดงไว้แล้ว

---

Tattha yāni nandiyāvaṭṭe naye cattāri padāni, tattha aṭṭhārasa mūlapadāni samosaranti. Yathā kathaṃ, samatho ca alobho ca adoso ca asubhasaññā ca dukkhasaññā ca imāni kusalapakkhe pañca padāni samathaṃ bhajanti. Vipassanā ca amoho ca aniccasaññā ca anattasaññā ca imāni cattāri padāni vipassanaṃ bhajanti. Imāni nava padāni kusalāni dvīsu padesu yojitāni, tattha akusalapakkhe navannaṃ akusalamūlapadānaṃ yā ca taṇhā yo ca lobho yo ca doso yā ca subhasaññā yā ca sukhasaññā, imāni pañca padāni taṇhaṃ bhajanti. Yā ca avijjā yo ca moho yā ca niccasaññā yā ca attasaññā, imāni cattāri padāni avijjaṃ bhajanti. Etāni nava padāni akusalāni susaṃkhittāni. Iti tayo nayā ekaṃ nayaṃ na paviṭṭhā. Evaṃ aṭṭhārasa mūlapadāni nandiyāvaṭṭanaye niddisitabbāni.

ในนัยเหล่านั้น บท ๔ เหล่าใดมีอยู่ในนันทิยาวฏฏนัย มูลบท ๑๘ ย่อมรวมลงในบท ๔ นั้น อย่างไร? คือ สมถะ อโลภะ อโทสะ อสุภสัญญา และทุกขสัญญา บท ๕ เหล่านี้ในฝ่ายกุศลย่อมเข้าถึงสมถะ วิปัสสนา อโมหะ อนิจจสัญญา และอนัตตสัญญา บท ๔ เหล่านี้ย่อมเข้าถึงวิปัสสนา กุศลบท ๙ เหล่านี้ประกอบไว้แล้วในบท ๒ ในนัยเหล่านั้น ในฝ่ายอกุศล มูลบทอกุศล ๙ ได้ประกอบไว้แล้ว คือ ตัณหาใด โลภะใด โทสะใด สุภสัญญาใด และสุขสัญญาใดมีอยู่ บท ๕ เหล่านี้ย่อมเข้าถึงตัณหา อวิชชาใด โมหะใด นิจจสัญญาใด และอัตตสัญญาใดมีอยู่ บท ๔ เหล่านี้ย่อมเข้าถึงอวิชชา อกุศลบท ๙ เหล่านั้นสรุปรวบรวมไว้ดีแล้ว ดังนี้ นัย ๓ ไม่ได้เข้าสู่นัยหนึ่ง อย่างนี้ มูลบท ๑๘ พึงแสดงในนันทิยาวฏฏนัย

---

Kathaṃ aṭṭhārasa mūlapadāni, tipukkhale naye yujjanti? Navannaṃ padānaṃ kusalānaṃ, vipassanā ca amoho ca aniccasaññā ca anattasaññā ca, imāni cattāri padāni; amoho ca samatho ca alobho ca asubhasaññā ca, imāni cattāri padāni; lobho ca doso ca, evaṃ imāni nava padāni tīsu kusalesu yojetabbāni. Tattha navannaṃ padānaṃ akusalānaṃ taṇhā ca lobho ca subhasaññā ca sukhasaññā ca, imāni cattāri padāni lobho akusalamūlaṃ; avijjā ca moho ca niccasaññā ca attasaññā ca ayaṃ moho ayaṃ doso, ye ca imāni nava padāni tīsu akusalesu yojitāni. Evaṃ aṭṭhārasa mūlapadāni kusalamūlesu ca yojetvā tipukkhalena nayena niddisitabbāni.

มูลบท ๑๘ ย่อมประกอบในติปุคคละนัยอย่างไร? ในกุศลบท ๙ คือ วิปัสสนา อโมหะ อนิจจสัญญา และอนัตตสัญญา บท ๔ เหล่านี้; อโมหะ สมถะ อโลภะ และอสุภสัญญา บท ๔ เหล่านี้; โลภะและโทสะ อย่างนี้ บท ๙ เหล่านี้พึงประกอบในกุศล ๓ ในนัยเหล่านั้น ในอกุศลบท ๙ คือ ตัณหา โลภะ สุภสัญญา และสุขสัญญา บท ๔ เหล่านี้ โลภะเป็นอกุศลมูล; อวิชชา โมหะ นิจจสัญญา และอัตตสัญญา โมหะนี้ โทสะนี้ และธรรมเหล่าใด บท ๙ เหล่านี้ประกอบไว้แล้วในอกุศล ๓ อย่างนี้ มูลบท ๑๘ พึงแสดงด้วยติปุคคละนัย โดยประกอบไว้ในกุศลมูลทั้งหลาย

---

Kathaṃ aṭṭhārasa mūlapadāni sīhavikkīḷite naye yujjanti? Taṇhā ca subhasaññā ca, ayaṃ paṭhamo vipallāso. Lobho ca sukhasaññā ca, ayaṃ dutiyo vipallāso. Avijjā ca niccasaññā ca, ayaṃ tatiyo vipallāso. Moho ca attasaññā ca, ayaṃ catuttho vipallāso. Iti nava padāni akusalamūlāni catūsu padesu yojitāni. Tattha navannaṃ mūlapadānaṃ kusalānaṃ samatho ca asubhasaññā ca, idaṃ paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ. Alobho ca dukkhasaññā ca, idaṃ dutiyaṃ satipaṭṭhānaṃ. Vipassanā ca aniccasaññā ca, idaṃ tatiyaṃ satipaṭṭhānaṃ. Amoho ca anattasaññā ca, idaṃ catutthaṃ satipaṭṭhānaṃ. Imāni aṭṭhārasa mūlapadāni sīhavikkīḷitanayaṃ anupaviṭṭhāni. Imesaṃ tiṇṇaṃ nayānaṃ yā bhūmi ca yo rāgo ca yo doso ca ekaṃ nayaṃ pavisati. Ekassa nayassa akusale vā dhamme kusale vā dhamme viññāte paṭipakkho anvesitabbo, paṭipakkhe anvesitvā so nayo niddisitabbo, tamhi naye niddiṭṭho. Yathā ekamhi naye sabbe nayā paviṭṭhā tathā niddisitabbā. Ekamhi ca naye aṭṭhārasa mūlapadāni paviṭṭhāni, tamhi dhamme viññāte sabbe dhammā viññātā honti. Imesaṃ tiṇṇaṃ nayānaṃ sīhavikkīḷitanayassa cattāri phalāni pariyosānaṃ. Paṭhamāya disāya paṭhamaṃ phalaṃ, dutiyāya disāya dutiyaṃ phalaṃ, tatiyāya disāya tatiyaṃ phalaṃ, catutthāya disāya catutthaṃ phalaṃ. Tipukkhalassa nayassa tīṇi vimokkhamukhāni pariyosānaṃ. Paṭhamāya disāya appaṇihitaṃ, dutiyāya disāya suññataṃ, tatiyāya disāya animittaṃ. Nandiyāvaṭṭassa nayassa rāgavirāgā cetovimutti avijjāvirāgā ca paññāvimutti pariyosānaṃ. Paṭhamāya disāya rāgavirāgā cetovimutti, dutiyāya disāya avijjāvirāgā paññāvimutti. Ime tayo nayā imesaṃ tiṇṇaṃ nayānaṃ aṭṭhārasannaṃ mūlapadānaṃ ālokanā, ayaṃ vuccati disālokano nayo. Āloketvāna jānāti ‘‘ayaṃ dhammo imaṃ dhammaṃ bhajatī’’ti sammā yojanā. Kusalapakkhe akusalapakkhe ca ayaṃ nayo aṅkuso nāma. Ime pañca nayā.

มูลบท ๑๘ ประการ ย่อมประกอบในนัยสีหวิกกีฬิตอย่างไร? ตัณหาและสุภสัญญา นี้เป็นวิปัลลาสที่หนึ่ง โลภะและสุขสัญญา นี้เป็นวิปัลลาสที่สอง อวิชชาและนิจจสัญญา นี้เป็นวิปัลลาสที่สาม โมหะและอัตตสัญญา นี้เป็นวิปัลลาสที่สี่ อกุศลมูล ๙ บทเหล่านี้ ย่อมประกอบในบท ๔ ในบรรดามูลบท ๙ ประการที่เป็นกุศลนั้น สมถะและอสุภสัญญา นี้คือสติปัฏฐานที่หนึ่ง อโลภะและทุกขสัญญา นี้คือสติปัฏฐานที่สอง วิปัสสนาและอนิจจสัญญา นี้คือสติปัฏฐานที่สาม อโมหะและอนัตตสัญญา นี้คือสติปัฏฐานที่สี่ มูลบท ๑๘ ประการเหล่านี้ ย่อมเข้าสู่นัยสีหวิกกีฬิต ภูมิใด ราคะใด และโทสะใด ของนัย ๓ ประการเหล่านี้ ย่อมเข้าสู่นัยหนึ่ง เมื่อธรรมที่เป็นอกุศลหรือธรรมที่เป็นกุศลของนัยหนึ่งถูกรู้แล้ว พึงแสวงหาปฏิปักษ์ เมื่อแสวงหาปฏิปักษ์แล้ว พึงแสดงนัยนั้น นัยนั้นถูกแสดงแล้ว เหมือนอย่างที่นัยทั้งปวงเข้าสู่นัยหนึ่งแล้ว พึงแสดงเช่นนั้น และในนัยหนึ่ง มูลบท ๑๘ ประการย่อมเข้าอยู่ เมื่อธรรมนั้นถูกรู้แล้ว ธรรมทั้งปวงย่อมถูกรู้ ผล ๔ ประการเป็นที่สุดของนัยสีหวิกกีฬิตในบรรดานัย ๓ ประการเหล่านี้ ด้วยทิศแรก เป็นปฐมผล ด้วยทิศที่สอง เป็นทุติยผล ด้วยทิศที่สาม เป็นตติยผล ด้วยทิศที่สี่ เป็นจตุตถผล วิโมกข์ ๓ ประการเป็นที่สุดของนัยติปุคคล ด้วยทิศแรก เป็นอัปปณิหิตะ ด้วยทิศที่สอง เป็นสุญญตะ ด้วยทิศที่สาม เป็นอนิมิตตะ เจโตวิมุตติอันปราศจากราคะ และปัญญาวิมุตติอันปราศจากอวิชชา เป็นที่สุดของนัยนันทิยาวฏฏะ ด้วยทิศแรก เป็นเจโตวิมุตติอันปราศจากราคะ ด้วยทิศที่สอง เป็นปัญญาวิมุตติอันปราศจากอวิชชา นัย ๓ ประการเหล่านี้ เป็นการพิจารณามูลบท ๑๘ ประการของนัย ๓ ประการเหล่านี้ นัยนี้เรียกว่า ทิสาโลกนัย การประกอบโดยชอบว่า “ธรรมนี้ย่อมเข้าถึงธรรมนี้” ย่อมรู้โดยการพิจารณา นัยนี้เรียกว่า อังกุสนัย ในกุศลปักษ์และอกุศลปักษ์ นัย ๕ ประการเหล่านี้

---

Tatthimā uddānagāthā

ในนัย ๕ ประการนั้น มีอุทานคาถาเหล่านี้

---

Taṇhā ca avijjāpi ca, lobho doso tatheva moho ca;

Cattāro ca vipallāsā, kilesabhūmī nava padāni.

ตัณหา อวิชชา โลภะ โทสะ และโมหะ วิปัลลาส ๔ ประการ เป็นกิเลสภูมิ ๙ บท

---

Ye ca satipaṭṭhānā, samatho ca vipassanā kusalamūlā;

Etaṃ sabbaṃ kusalaṃ, indriyabhūmī nava padāni.

สติปัฏฐาน สมถะ วิปัสสนา และกุศลมูลทั้งหลาย กุศลทั้งหมดนี้เป็นอินทริยภูมิ ๙ บท

---

Sabbakusalaṃ navahi padehi yujjati, navahi ceva akusalaṃ;

Ete te mūlapadā, ubhato aṭṭhārasa padāni.

กุศลทั้งหมดประกอบด้วย ๙ บท และอกุศลก็ประกอบด้วย ๙ บท มูลบทเหล่านั้นรวมกันเป็น ๑๘ บท

---

Taṇhā ceva avijjā ca, samatho ca vipassanā;

Yo neti sabbesu yogayutto, ayaṃ nayo nandiyāvaṭṭo.

ตัณหา อวิชชา สมถะ และวิปัสสนา นัยใดนำไปซึ่งการประกอบในธรรมทั้งปวง นัยนี้เรียกว่า นันทิยาวฏฏนัย

---

Yaṃ kusalamūlehi, nayati kusalaakusalamūlehi;

Bhūtaṃ tathaṃ avitathaṃ, tipukkhalaṃ taṃ nayaṃ āhu.

นัยใดนำไปซึ่งกุศลมูล และนำไปซึ่งกุศลมูลและอกุศลมูล ซึ่งเป็นจริง แท้ ไม่ผิดพลาด นัยนั้นเรียกว่า ติปุคคลนัย

---

So neti vipallāsehi, kilesaindriyehi ca;

Dhamme taṃ nayaṃ vinayamāhu, sīhavikkīḷitaṃ nāma.

นัยใดนำไปซึ่งธรรมทั้งหลายด้วยวิปัลลาสทั้งหลายและด้วยกิเลสอินทรีย์ทั้งหลาย ท่านเรียกนัยนั้นว่า สีหวิกกีฬิตนัย

---

Veyyākaraṇe vutte, kusalatāhi akusalatāhi ca;

Tayo ālokayati, ayaṃ nayo disālocano nāma.

เมื่อกล่าวไวยากรณ์ (คำพยากรณ์) แล้ว ย่อมพิจารณาทิศทั้ง ๓ ด้วยความเป็นกุศลและด้วยความเป็นอกุศล นัยนี้ชื่อว่า ทิสาโลจนนัย

---

Oloketvā disālocanena, ukkhipiya yaṃ samāneti;

Sabbe kusalākusale, ayaṃ nayo aṅkuso nāma.

นัยใดพิจารณาด้วยทิสาโลจนนัยแล้ว ยกขึ้นรวบรวมกุศลและอกุศลทั้งปวง นัยนี้ชื่อว่า อังกุสนัย

---

Nayasamuṭṭhānaṃ.

นยสมุฏฐาน

---

Peṭakopadese mahākaccāyanassa therassa suttavibhaṅgassa

การจำแนกพระสูตรของพระมหากัจจายนเถระ ในเปฏโกปเทศ

---

Dassanaṃ samattaṃ.

การแสดงจบแล้ว

---

Yāni catukkāni akusalāni kusalāni ca sīhavikkīḷite naye niddiṭṭhāni, tikāni kusalāni ca akusalāni ca tipukkhale naye niddiṭṭhāni, dukāni kusalāni ca akusalāni ca nandiyāvaṭṭe naye niddiṭṭhāni. Yesu dvīsu dhammesu kusalesu so attho tikesu vibhajjamānassa bhavabhūmi, atha ca sabbo ca attho tīhi byañjanehi niddisati. Tattakāni vuccati. Yo attho catūhi padehi aṭṭhavīsatibhāgehi natthibhūmi niddisituṃ, avacarantova catūhi padehi niddisati. Iti yaṃ yathāniddiṭṭhassa avikosanā idaṃ pamāṇaṃ. Yathā sabbe samādhayo tīsu samādhīsu pariyesitabbā, savitakkasavicāre avitakkavicāramatte avitakkaavicāre idaṃ pamāṇaṃ, natthi catuttho samādhi. Tathā tisso paññā cintāmayī sutamayī bhāvanāmayī sabbāsu paññāsu niddisati, natthi catutthī paññā na cintāmayī na sutamayī na bhāvanāmayī, paññā nāssa atthi imesaṃ dhammānaṃ yā avikkhepanā, idaṃ vuccati pamāṇanti.

จตุกกะที่เป็นอกุศลและกุศลเหล่าใด ถูกแสดงไว้ในสีหวิกกีฬิตนัย, ติกะที่เป็นกุศลและอกุศลเหล่าใด ถูกแสดงไว้ในติปุคขลนัย, ทุกะที่เป็นกุศลและอกุศลเหล่าใด ถูกแสดงไว้ในนันทิยาวฏฏนัย. ในกุศลธรรม ๒ ประการ (วิสุทธิ ๒) เหล่าใด อรรถนั้นเป็นภวภูมิของผู้จำแนกในติกะทั้งหลาย, อนึ่ง อรรถทั้งปวงย่อมแสดงด้วยพยัญชนะ ๓ ประการ เรียกว่า ตัตตกะ. อรรถใดที่ท่องเที่ยวไปเพื่อแสดงนัตติภูมิด้วยบท ๔ และส่วน ๒๘ ย่อมแสดงด้วยบท ๔. การไม่คลาดเคลื่อนตามที่แสดงไว้อย่างนี้ นี้เป็นประมาณ. เหมือนอย่างว่าสมาธิทั้งปวงพึงแสวงหาในสมาธิ ๓ ประการ คือ ในสวิตักกสวิจารสมาธิ ในอวิตักกวิจารมัตตสมาธิ และในอวิตักกอวิจารสมาธิ นี้เป็นประมาณ สมาธิที่ ๔ ไม่มี. เช่นเดียวกัน ปัญญา ๓ ประการ คือ จินตามยปัญญา สุตมยปัญญา ภาวนามยปัญญา ย่อมแสดงในปัญญาทั้งปวง ปัญญาที่ ๔ ไม่มี. (หาก) ไม่ใช่จินตามยปัญญา ไม่ใช่สุตมยปัญญา ไม่ใช่ภาวนามยปัญญา ปัญญาย่อมไม่มีแก่ผู้นั้น. ความไม่ซัดส่ายแห่งธรรมเหล่านี้ใดมีอยู่ นี้เรียกว่า ประมาณ

---

Therassa mahākaccāyanassa jambuvanavāsino peṭakopadeso

เปฏโกปเทศของพระมหากัจจายนเถระ ผู้อยู่ในชมพูวัน

---

Samatto.

จบแล้ว

---

Peṭakopadesapakaraṇaṃ niṭṭhitaṃ.

เปฏโกปเทศปกรณ์จบสมบูรณ์

---